Vous êtes sur la page 1sur 236

erik:

Mekanie Giri, Maddesel Noktann Statii: Dzlemde Kuvvetler Sistemi, Uzayda Kuvvetler Sistemi,
Kat Cisimlerin Edeer Kuvvet Sistemleri, Kat Cisimlerin Dengesi, 2B Denge, 3B Denge, Yayl kuv-
vetler. Arlk Merkezleri Alanlar ve Eriler, Hacimler, Tayc Sistemler, Kafes Sistemler,
ereveler ve Makinalar, Kiriler ve Kablolardaki Kuvvetler, Srtnme, Yayl Kuvvetler Alanlarn
Atalet Momentleri, Ktlelerin Atalet Momentleri, Virtel .
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 1

GENEL KAVRAMLAR

MEKANK : Cisimlerin, Kuvvetlerin etkisi altnda DENGE ve hareket artlarn
inceleyen bilim daldr.

1- RJD (KATI) CSMLER MEKAN
2- SOLD (EKL DETREBLEN CSMLER) MEKAN
3- AKIKAN MEKAN
4- QUANTUM (ATOM) MEKA


1- RJD CS. MEK.
STATK

Kinematik


KNETK
Dinamik


AMA:

Mekanik uygulamal bilim daldr. Amac, fiziksel olaylar aklamak ve
nceden tahmin etmek; Mhendislik uygulamalarna temel tekil etmek.

(Alternatif : Doay fiziksel nitelikler asndan nedenleriyle birlikte irdeleyip
mhendislik zmleri iin fayda salayacak bilgilerin temelini oluturmaktr)

Mekaniin Tarihsel Geliimi ve nc Bilim Adamlar
1- Archytas of Tarentum, (M.. 400) (Makaralarn Teorisi)
2- Archimedes, (M..287-212) (Kaldrma Prensipleri)
3- Leonardo Da Vinci, (1452-1519) (Kaldrmann Momenti)
4- Copernicus, (1473-1549) (Gne Sistemi)
5- Stevinus, (1548-1620) (Kuvvetlerin Paralelkenar Toplam)
6- Varignon, (1654-1722) (Kuvvetin Momenti - Bileenlerin Momenti)
7- Galileo, (1564-1642) (Virtel Yerdeitirme Virtel )
8- John Bernoulli, (1667-1748) (Virtel in Uygulamas)
9- Huygens, (1629-1695) (Sarka ve Sarkal Saat cad)
10- Sir Isaac Newton, (1642-1727) (1642-1727) (Evrensel ekim ve Hareket
Kanunu)
11- Euler, (1707-1793) (Atalet Momenti)
12- DAlembert, (1717-1783) (Atalet Kuvveti)
13- Lagrange, (1736-1813) (Hareket Denklemlerin Enerji Yntemlerinin
Yardmyla elde edilmesi)


1
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 1

14- Coriolis, (1792-1843) (Corioli ivmesi)
15- Max Plank, (1858-1947) (Quantum Mekanii)
16- Albert Einstein, (1879-1955) (Rlativite Teorisi)
NOT: Newton Mekanii, hz k hzna gre kk olan cisimler iin
geerlidir.

TEMEL BYKLKLER : UZAY, ZAMAN, KTLE ve KUVVET


UZAY : boyutlu olup cismin yerini belirler.




O
y
z
x
P (x,y,z)

ZAMAN : Bir olayn tekrarlanma araldr. Skalerdir.
KTLE : Maddesel zelliktir. Dnya tarafndan eit kuvvetle ekilen cisimlerin
ktleleri eittir. Ktlesi eit olan iki cisim teleme hareketine ayn reaksiyonu
verirler.. Skalerdir.
KUVVET : Cisimlerin birbirleri zerine yaptklar etkidir. VEKTREL BR
BYKLTR.

NOT : Newton Mekaniinde; UZAY, ZAMAN ve KTLE birbirinden bamsz
temel (Mutlak) byklklerdir (Rlativite teorisinde geersizdir).
Kuvvet tretilmi bir kavramdr. Bir cisme etkiyen kuvvet cismin ktlesi ve
ivmesi ile orantldr.




Maddesel Nokta (Maddesel Cisim) Statii
STATK

Kat Cisim Statii


Maddesel Nokta : Uzayda tek bir geometrik nokta ile temsil edebileceimiz ve
ktlesi olan cisimciklerdir.







2
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 1
RJD CSM : Birbirine gre sabit konumda bulunan sonlu saydaki Maddesel
Nokta cmlesine denir.

NEWTON MEKANNN KANUNLARI :

1- Bir maddesel noktaya etkiyen kuvvet sfr ise maddesel nokta durumunu
deitirmez. (ATALET PRENSB)
2- Maddesel Nokta, etkiyen kuvvetin dorultusunda ve ynnde VME kazanr.
(Serbest Maddesel Nokta)





.
P,m
F

. m = F a



(Hareket Prensibi)
3- Temas eden cisimler birbirlerine eit byklkte ve ters ynl ayn dorultulu
kuvvet uygularlar. (Etki Tepki Prensibi )


, ,


4- Newtonun ekim kanunu : Karlkl bulunan iki cisim birbirlerine nc
kanuna gre kuvvet uygularlar.






(r, Ktle merkezleri arasndaki uzaklk)
G = Evrensel ekim sabiti = (6,67320,0031)x 10
-11
[
2
2
. N m
kg
]
Byk ktleli cisim kk ktleliyi eker.
NOT : Dnyann yeryzndeki cisimlere uygulad ekim kuvvetine cismin
AIRLII denir.

,
,



g = 9,81 m/s
2
dir.

2
F
F

1
2
P
1
P

| | = F F

1 2
= F F | |


1 2
P
2
P
1
m
M
r
2
F

1
F

1 2
= F F

1 2
2
. .
| |
G M m
r
= = F F

| |


.
M
m
.
R

2
. .
| |
G M m
R
= F

2
.
yerekimi ivme
G M
g
R
= =
| | W arlk mg = = = F


3
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 1

BRMLER: SI (The International Systems of Units) birim sistemini
kullanyoruz.

Uzunluk : L metre = [m]
Zaman : T saniye = s
Ktle : M kg
Kuvvet: [N] Newton =
2
M.L
T
=
2
Kg.m
s


Not: Dier byklklerin birimi tretilir. rnein:

sin
( )
A
A
M h
M N m newton metre

=
= = =
=
A
A
M AP F
M AP F F



NOT: Verilen bykl temel(standart) birime dntrrz. rnein
.

F
P
h
u

A

90
km
v
h
= hzn [m/s] cinsinden yazarsak
1000
90 (90 )( )( ) 25 /
3600
km km m h
v m
h h km s
= = = s

VEKTREL LEMLER

1-) Vektr skaler ile arpma

, ile . = a b

// b a

=
a
b

a

2-) ki vektrn toplanmas





Paralelkenar yntemi.
Sonu yeni bir vektrdr.

e


= + = + c a b b a


b

= + + + e a b c d


4
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 1
ki vektrn Fark ; kartlacak vektrn ters iaretlisini paralelkenar yntemine
gre birinci vektre eklemek yeterlidir. Sonu bir vektrdr.









-V
2
V
1
V'

-V
2
V
1
V'

1 2 1 2
' = ( ) = + V V V V V

Bir vektrn Verilen ki Dorultudaki Bileenleri

















V
2
V
1
1
2
V

V
y
V
x
y
x
V








y'
x' V
x'
V
y' V




1
tan
y
x
V
V


=



5
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 1

Kartezyen Koordinatlarda Vektr




x y z
V V V = + + V i j k

i,j ve k; x,y ve z dorultularnn
birim
vektrleri


2 2 2
x y z
V V V = + + V



z
k




cos
cos
cos
x
y
z
l
m
n

=
=
=
Dorultman kosinsleri (Direction Cosines)





















j
i
V
j
V
k
y
i
V
x
y
z
x
V (V
x
, V
y
, V
z
)

z

y

x
co
z
s
s
cos
z
y
2 2 2
2 2 2
olmak zere,
; = ; =
( ) ( ) ( )
1

x y z
x y z
V
V lV V mV V nV
V V V V
l m n
=
=
= + +
+ + =
V
2

co
y
x
x
V
V
V
V
V
=
V
=
=
Kareleri toplam

6
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 1

ki vektrn Skaler arpm

a ve b iki vektr ise;

. | |
x y z
x y z
x x y y z z
a b a
b b b
a b a b a b . | | .cos
= + +
= + +
= + + =
a i j k
b i j k
a b a b



. .
.( ) . .
( . ) ( ). .( ) ( . ) m m m m
=
+ = +
= = =
a b b a
a b c a b a c
a b a b a b a b

i, j ve k kartezyen birim vektrler ise;

. . . (1).(1).cos 0 1
. . . (1)(1) cos90
= = = =
= = = =
i i j j k k
i j j k i k

0


ki vektrn Vektrel arpm

a ve b iki vektr ise;



x y z
x y z
a b a
b b b
= + +
= + +
a i j k
b i j k


= a b c

, , ( , c a c b c a b)

ki vektrn vektrel arpm yine bir vektrdr. ki arasndaki a ise;
( ) c vektrnn bykl; 0


| | | || | sin = c a b


| | . . h a h S = = a

dir. c vektrnn dorultusu, a ve b vektrlerinin oluturduu dzleme dik,
yn ise sa el kuralna gre bulunur.




S h
b
a
c

cos 0
. 0
>
> a b

7
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 1

x y z
x y z
a a a
b b b
=
i j k
a b

( ) ( ) (
y z z y z x x z x y y x
a b a b a b a b a b a b = + + c i j )k

ab = -ba
a(b +c) = ab +ac

= i j k = j k i

= k i j



( ) (
x y z x y z
a a a b b b = + + + + a b i j k i j z)

Kark arpm:

a, b ve c herhangi vektr olsun.

skalerdir.
a (bc) = b (c a) = c (ab) i i i



















= a (bc) i
x y z
x y z
x y z
a a a
b b b
c c c

cos(
cos( )
AOB
AOB
S h V
)
S

=

= c
= =
c d

( )
1
( )
//
( )
,
AOB
oxy
oz
sin
bh h OB
S

=
=
=
b
d
d a b
d


( ) = b c d
d

c
= d
d a
D
C
A
B
x
y
z
a
b
hacim
O

bxc
h
V
h
1
.
h

c a


8
.T.. Makina Fakltesi
Mekanik Ana Bilim Dal STATK - Blm 2
KUVVET SSTEMLER

KUVVET

Vektrel byklk

- Kuvvetin bykl
- Kuvvetin dorultusu
- Kuvvetin uygulama noktas
- Kuvvetin yn



1
F

2
F

n
F

i
F











P Bal vektr.


) ,..., , (
n 2 1
F F F S

=
n 2 1
F F F R + + + = ...

=
=
n
1 i
i
F R

Serbest vektr.
Kayan Vektr
- Kuvvetin bykl
- Kuvvetin dorultusu
- Kuvvetin yn

Tekil kuvvet,
Kayan vektr.
Temas kuvvetleri
Hacimsel Kuvvetler
Tekil Kuvvetler
Yayl kuvvetler

Yayl Kuvvet
1
.T.. Makina Fakltesi
Mekanik Ana Bilim Dal STATK - Blm 2


Bi r kuvveti n bi l eenl eri

- Paralelkenar kural
- gen kural
R = F
1
+ F
2





































Genelinde
|F
1
| |F
2
|
ve
F
1
// F
a
; F
2
// F
b
dir.
gen:
F
1
, F
2
; R nin bileenleri
ve F
a
, F
b
; |R| nin a ve b
dorultusundaki dik
izdmleri
Bu durumda R nin tatbik
noktas A deildir.
Kanlmal.
Kuvvetlerden birinin tesir
izgisini dierinin bitim
noktasna teleme ile R
elde edilir. Etki deimez.
Farkl tatbik noktas olan
Kesien Kuvvetler
Paralel Kenar:

- Bir kuvvetin dik olmayan iki dorultudaki bileenleri
- Bir kuvvetin dik olmayan iki dorultu zerindeki izdmleri


2
.T.. Makina Fakltesi
Mekanik Ana Bilim Dal STATK - Blm 2

Paral el i ki kuvveti n bi l ekesi : F
1
/ / F
2


















//F R//F
F F R
R
R
R
R
F) ( F F F
R R
F) ( F
F F
2 1
2 1
2 1
2 1
2 2
1 1
+ =
+ + + =
+ =
+ =
+ =

DZLEMSEL KUVVET SSTEMLER


Kartezyen Koordi natl arda Bi l eenl er



F
1
F
2
F
n S
Dzlem







F = F
x
+ F
y
Vektr bileenler

F = F
x
i + F
y
j



F
x
= F cos Skaler bileenler
F
y
= F sin (Koordinatlar)

2 2
y x
F F F + = Kuvvetin Bykl
x
y
F
F
1
tan

= Kuvvetin x-ekseni ile


yapt a




3
.T.. Makina Fakltesi
Mekanik Ana Bilim Dal STATK - Blm 2

Bi r Kuvveti n Dei i k Eksen Tak ml ar na Gre Bi l eenl eri

ki Dzl emsel Kuvvet Vektrnn Bi l ekesi (Resul tant)

R = F
1
+ F
2
= (F
1x
i + F
1y
j) + (F
2x
i + F
2y
j)

R
x
i + R
y
j = (F
1x
+ F
2x
)i + (F
1y
+ F
2y
)j

R
x
= F
1x
+ F
2x
= F
x

R
y
= F
1y
+ F
2y
= F
y

4
.T.. Makina Fakltesi
Mekanik Ana Bilim Dal STATK - Blm 2
MOMENT









































NOT : F nin bir A

BC AB
B AB
F AC
A
= =
=
+
+

.
d
r
B
M
O

F
O
)
A
noktasna gre
yazlan momenti F
tesir izgisi zerinde
seilen NOKTAYA
BALI deildir.

sp:
F AC F AB M
BC//F
0 F BC
(b
.
d
B
F
(d)
A
M=Fd
C

C
M
A
=
F C) ( M
A
=
F F M
A
=

M = r x F Vektrel arpm
= F r sin M = F d
M = F d Moment vektrnn bykl
5
.T.. Makina Fakltesi
Mekanik Ana Bilim Dal STATK - Blm 2

Vari gnon Teoremi : Bir kuvvetin bir noktaya gre momenti, kuvvetin
bileenlerinin ayn noktaya gre momentlerinin cebrik toplamna eittir.

Rnin Oya gre momenti:

M
O
= r x R

R = P + Q

M
O
= r x R = r x P + r x Q = r x (P + Q)













b
R
a
B
O
r
C
P
Q
+
(a)

R
B
O
P
Q
+
(b)
.
.
.
q
d
-
M




Momentin bykl:

M
O
= |M
O
| = -R d = p P - q Q
















6
.T.. Makina Fakltesi
Mekanik Ana Bilim Dal STATK - Blm 2

Kuvvet i fti ( Coupl e )







Bileke : R = F + (-F) 0


-F
+F
s

i
f
t
i
R = F - F = 0
M = 0





Moment :
F) ( B O F A O M
F BA M
F OB) (OA M
F) ( OB F OA M
O
O
O
O
+ =
=
=
+ =




F OB) O O OA O O ( F) ( OB) O O ( F OA) O O ( M
O
+ = + + + =












Sonu :
iftin momenti uzayn her
noktasnda ayndr.

= = = =
O O i
M M ..... M M
alnr.

=
=
= = =
=
O
O
O O
M (OA OB)
M BA F
M M ..... M
M r F
F


Semboller











M = F ( a + d) F a
_
_
+
+
Byklk ek. (a)
M = F d
Kuvvet iftinin btn noktalara gre momenti eittir. Bilekesi R = 0 dr.
M = r
A
x F + r
B
x (- F ) = (r
A
r
B
) x F
M = r x F
7
.T.. Makina Fakltesi
Mekanik Ana Bilim Dal STATK - Blm 2

Edeer kuvvet i ftl eri
d

M F.d (2F)( )
2
= =


Bi r Kuvvet Vektrnn Nakl i : F nin B noktasna tanmas



kuvvet + kuvvet ifti sistemi


BLEKE


R = F
1
+F
2
+ F
3
+ .......... = F

R
x
= F
x

R
y
= F
y

R
z
= F
z


2 2
) ( ) (
y x
F F R + =


x
y
x
y
F
F
R
R

= =
1 1
tan tan




8
.T.. Makina Fakltesi
Mekanik Ana Bilim Dal STATK - Blm 2

KUVVET (VEKTR) SSTEMLERNN DENKL











Tanm : Eer R
1
= R
2
ve = ise (S
1
O
M
2
O
M
1
) (S
2
) dir.

=
=
n
1 i
i 1
F R
f
n
B
n
f
i
A
1
A
2
B
2
f
2 F
2
f
1
B
1
x
O
F
i
A
n
F
n
F
1
) F ,...., F , (F ) (S
n 2 1 1
=

=
=
n
1 i
i i
1
O
F OA M

=
=
n
1 i
i 2
f R
) f ,...., f , (f ) (S
n 2 1 2
=

=
=
n
1 i
i i
2
O
F OB M

Bi r Tek Kuvveti n Ta nmas : F
1
in O noktasna tanmas













x
O
M
O
A
F
1
(S
1
)

x
F
1
-F
1
O
M
O
A
(S
2
)
F
1

1 1
F R =
1
F OA M M
O
1
O
= =
I
) (F ) (S
1 1
=





I ve II den


1 1
2
O
1 1 1 1 2
1 1 1 2
F OA O F OA M
F F F F R
) F , F , (F ) (S
= + =
= + =
=

II
1
2
O
1
O
1 2 1
F OA M M
F R R
= =
= =

elde edilir.
Yani F
1
in cismin O noktasna etkisi ile (F
1
, -F
1
, F
1
)in ayn O noktasna etkisi
ayndr. Yani F
1
kuvveti cismin O noktasna tanmtr.



9
.T.. Makina Fakltesi
Mekanik Ana Bilim Dal STATK - Blm 2

Bi r Kuvvet Si stemi ni n Bi r Noktaya Ta nmas














Byle Bir Sistemi Q Noktasna Nasl Tarz (indirgeriz) ?

1) R bilekesi Q noktasna tatbik edilir.
.
.
.
A
2
F
1
F
2
d
3
A
3
F
3
d
2
d
1
A
1
O
Q
x
bileke moment
=
= =
= = + +
= =


n
i 1 2 3
i 1
n
O i i 1 1 2 2 3
i=1
n n
O i i i
i 1 i 1
M M M
1 2 3
R F F F F
M = OA F = OA F + OA F + OA F
M OA F M

3

2) O noktasna gre YAZILAN BLEKE MOMENTE eit olan bir moment Q
noktasna tatbik edilir.




















.
O
R
R
M
O
=

F
d
M
1
=
F
1
d1
M
2 =
F
2 d
2
M
3
=
F
3
d
3

Q


3 2 1
d d d
3 2 1 O
F F F M + =
aretler anlamaya gre yazlr.
Bylece bilekesi R ve bileke momenti M
O

olan (S) kuvvet sistemini cismin zerindeki
veya uzaydaki herhangi bir noktaya (Q ya)
tam oluruz. Bu ileme (S) kuvvet
sisteminin KUVVET-FT SSTEMNE
NDRGENMES denir.
O
R
x
Q
d

OQ
R
M
R M
M M M F F F M
O
O
3 2 1 3 2 1 O
= = =
= =
d d
d d d
3 2 1




10
.T.. Makina Fakltesi
Mekanik Ana Bilim Dal STATK - Blm 2
Bileke Kuvvet ve Toplam Moment



R = F Bileke (Bileke kuvvet)

M
O
= M = (F
i
d
i
) (Toplam moment)

d
i
: O noktasnn kuvvet dorultularna (tesir
izgilerine) dik uzaklklardr.

M
O
= (d
i
x F
i
)

M
O
= (F
i
d
i
)

0, 0 R M

ise sistem Kuvvvet-ift Sistemine
Denktir.(ndirgenir)







Kuvvet-ift Sistemi

















ve = R 0

3
Bileke sfr olabilir.Momentin sfr olmas gerekmez ift olabilir.
Not: Sistemde R=0 ve M=0 ise, sistem bir ifte denktir.
2) R 0 ve M=0 ise Kuvvet sistemi bilekeye denk bir tek kayan vekt
M dF =



re(kuvvete) indirgenir.
3) R=0, M=0 ise sistem sfra denktir.
4) R 0, M 0 ise sistem bir kuvvet iftine denktir.


KUVVET
SSTEM

11
.T.. Makina Fakltesi
Mekanik Ana Bilim Dal STATK - Blm 2

UZAY KUVVET SSTEM

Kartezyen Bileenler (Rectangular Components)


F
x
= F cos
x
F = F
x
2
+ F
y
2
+ F
z
2

F
y
= F cos
y
F = F
x
i + F
y
j+ F
z
k

F
z
= F cos
z
F = F(i cos
x
+ j cos
y
+ k cos
z
)

F = F (li + mj + nk)

a-) Koordinatlar bilinen iki noktadan geen kuvvet vektr


2 1 2 1 2 1
2 2
2 1 2 1 2 1
(x x ) (
2
y y ) (z z )
F F F
AB
(x x ) (y y ) (z z )
+ +
= = =
+ +
AB i j k
F n



,
=
u
u

V
V
V

// F AB


n
12
.T.. Makina Fakltesi
Mekanik Ana Bilim Dal STATK - Blm 2
b-) Uzaysal bir kuvvetin koordinatlar





F
xy
= F cos

F
z
= F sin

F
x
= F
xy
cos = F cos cos

F
y
= F
xy
sin = F cos sin



Yukardaki koordinatlar ilgili eksenlerin birim vektrleri ile arplarak bileenler
bulunur.
cos cos , cos
sin cos
x z
y
F F F F
F F


= = = =
= =
x z
y
F i i F k
F j j
k



MOMENT VE KUVVET FT


=
O
M = r F OP F



Not: ve yi Odan kan serbest
vektr olarak alp Vektrel arparsak
Oya gre moment vektr elde edilir.
F r







P
y
x
F
y
F
z
F
F

z

13
.T.. Makina Fakltesi
Mekanik Ana Bilim Dal STATK - Blm 2
Uzaysal kuvvetin bir noktaya gre momenti





M
O
= r x F



M
O
= (r
y
F
z
r
z
F
y
)i + (r
z
F
x
r
x
F
z
)j + (r
x
F
y
r
y
F
x
)k

M
x
= r
y
F
z
r
z
F
y

M
y
= r
z
F
x
r
x
F
z

M
z
= r
x
F
y
r
y
F
x

Kuvvetin bir eksene gre momenti
M

= [(r x F) .n]n
















Not: M , zerinde seilen O noktasna bal deildir.
[( ). ] {[ ) ]. }
[( ). ]
[ ( ). ]
[( ). ) bulunur.
= = +
= +
= +
=
M QP F n n QO OP F n n
QO F OP F n n
M O OP F n n
r F n n


Q
P


14
.T.. Makina Fakltesi
Mekanik Ana Bilim Dal STATK - Blm 2

Varignon Teoremi

Bir cismin A noktasna etki eden birden ok kuvvetin cismin O noktasna gre
momenti, bu kuvvetlerin bilekesinin ayn A noktasna gre momentine eittir.


R


Sistemin seilen O noktasna gre momenti:
M
O
= r x F
1
+ r x F
2
+ r x F
3
+......... = r x (F
1
+ F
2
+ F
3
........ ) = r x F +

M = (r x F) = r x R
O


Kuvvet ifti ( Boyutlu)

( ) R F F 0 = + =




M = r
A
x F + r
B
x F = (r
A
r
B
) x F

M F = x r






15
.T.. Makina Fakltesi
Mekanik Ana Bilim Dal STATK - Blm 2

Nakil Teoremi :

Bir kuvvet sisteminin O noktasna
gre momenti biliniyorsa, bir baka
P noktasna gre momenti;




1 1 1
1
1 1
...
( (
= + +

P
P O 1 O O
PA F PA F
M = PO+OA )F + + PO+OA
= POF +OA F +.. +POF +OA
M = M +PO(F +... +F ) = M +OPR= M +OPR
P n n
n n
n
M
)F
F
n n
n


Vektrel ifadesi ile bulunur. Buna Nakil Teoremi denir.

Bir cisme etki eden iki kuvvet iftinin edeeri olan kuvvet ifti (Bileke
kuvvet ifti)

Bileke Kuvvet ifti



Boyutlu Halde F nin Bir Noktaya Tanmas





i
F
1
A
i
A
n
A
1
F
n
F
P
O

M
O
M
Q
R
16
.T.. Makina Fakltesi
Mekanik Ana Bilim Dal STATK - Blm 2
Bir cisme etki eden uzaysal kuvvet sisteminin bir noktaya tanmas











Kuvvet Vidas (Wrench Resultant)



Po zitif Kuvvet Vidas Negatif Kuvvet Vidas






17
.T.. Makina Fakltesi
Mekanik Ana Bilim Dal STATK - Blm 2


Cisim zerindeki bir noktada kuvvet vidasnn oluturulmas
Her genel kuvvet sistemi belli bir dorultuda uygulanan kuvvet videas ile temsil
edilebilir:





Bir Kuvvet Sisteminin Ekseni :

Bir kuvvet sisteminin bilekesi R ve bir noktaya gre momenti M ise, yle E
noktalar vardr ki, sistemin bu E noktalarna gre yazlan M
E
momentleri sfr
veya bilekeye paraleldir. Bu E noktalarnn geometrik yerine Kuvvet Sisteminin
Ekseni ad verilir.
Bu tanmlama ile,
M
E
= R ( skale say)


Moment Nakil Teoremi kullanlacak olursa,

M
E
= M klemi)
O
+ R x OE = R (Eksen Den

`nin Bulunmas:
R . M
E
= R . (M
O
+ R x OE)=R . M
O
+ R.(RxOE)= R.R

R . M
E
= R . R = R
2
2
M R

1
// M R

2
M
d
R
=
18
.T.. Makina Fakltesi
Mekanik Ana Bilim Dal STATK - Blm 2
2
R
O
=
.M R


Buna gre eksenin vektrel ifadesi;

M + R x
O
OE = R
R
M R
2
.
O


E noktasnn x, y ve z ko daki ifadede yerletirilerek 3 adet ordinatlar yukar
skaler denklem elde edilir.

Eer R . M
O
= 0 ise, sfr olacandan sistemin ekseni, momentin sfr olduu
noktalarn geometrik yeri olacaktr ve eksen denklemi,


M
O
+ R x OE = 0

olacaktr. Burada R . M
E
= NV ARYANT = 0 dr.
NOT: Yukardaki denklemde R . M = R . M elde edildi. Bu deer
E O
deimiyor. Buna VEKTR (KUVVET) Sisteminin DEMEZ
(NVARYANTI) denir.





















19
.T.. Makina Fakltesi
Mekanik Ana Bilim Dal STATK - Blm 2




Paralel Kuvvet Sistemleri :

Tesir izgileri ayn doruya paralel olan kuvvetlerin oluturduu sisteme Paralel
Kuvvet Sistemi denir. Byle bir sistemin bilekesi sfr deilse, bileke yine
ayn doruya paralel olacaktr. Paralel dorultunun birim vektr u ise,

R = R u
1
... ;
n i i
FM F M FM F R = + + = =



Dir ve sistemin bir O noktasna gre momenti,

M
O
= OA
1
x F
1
+ OA
2
x F
2
+...................+ OA
n
x F
n
=
i i
OA F




Burada r. A
1
, A
2
, .... noktalar kuvvetlerin tesir izgisi zerinde alnan noktalard
M
O
momenti sfr deilse, vektrel arpma zelliinden dolay, kuvvetlere ve
bilekeye diktir. Bu durumda, R . M
O
invaryant sfrdr.



Sistemde R . M
O
= 0 olduundan ekseni

M
O
+ R x OE = 0

eklindedir. Burada bilekeyi ve momenti

u
i
i
1
R

=
n
F
=

20
.T.. Makina Fakltesi
Mekanik Ana Bilim Dal STATK - Blm 2

=
=
i
i i O
xF
1
u OA M
n


eklinde yazp, yukardaki ifadede yerletirilirse,



= =
= +
i
i
i
i i
x F xF
1 1
0 OE u u OA
n n


veya

= =
=
i
i
i
i i
x F x F
1 1
0 u OE u OA
n n


veya

(

= =
=
i
i
i
i i
x F F
1 1
0 ) u OE OA
n n

bulunur. O halde parantez iindeki vektr ile u paraleldir. Bu durumda,

(

= =
=
i
i
i
i i
F F
1 1
) u OE OA
n n


Bu ifadeden OE vektr zlrse,

=
=

=
n
i
i
i
i i
F
F
1
1
u OA
OE

n


Burada nn skaler olduunu biliyoruz. = 0 deerine karlk gelen nokta bir
C noktas ise,


n
i i
i 1
n
i
i 1
F
F
=
=

OA
OC


ifadesi bulunur.
21
.T.. Makina Fakltesi
Mekanik Ana Bilim Dal STATK - Blm 2








Bu vektrel ifadenin skaler bantlar,

=
=
=
n
i
i
i
i i
C
F
x F
x
1
1
n

=
=
=
n
i
i
i
i i
C
F
y F
y
1
1
n

=
=
=
n
i
i
i
i i
C
F
z F
z
1
1
n



Bu ifadeler daha sonra, ktle merkezinin koordinatlarnn bulunmasnda
kullanlacaktr.














22
.T.. Makina Fakltesi
Mekanik Ana Bilim Dal STATK - Blm 2









UYGULAMALAR






ZM :


R
x
=F
x
= 0.1201 kN

R
y
=F
y
= 6.24 kN

kN R R R
x x
24 . 6 ) ( ) (
2 2
= + =

0 1
9 . 88 ) ( tan = =

x
y
R

R







SORU : ( 2/6 )
ki ubuk ekilde grld gibi O
noktasnda sabit bir noktaya mafsal-
lanmlar ve T
1
, T
2
ekme kuvvetleri-
nin etkisinde bulunmaktadrlar. Bu iki
kuvvetin R bileke vektrn ve bu bi
lekenin
-
x-ekseni ile yapt ay bu-
lunuz.
23
.T.. Makina Fakltesi
Mekanik Ana Bilim Dal STATK - Blm 2












ZM :

T
A
= T
B
900 N =

555 . 0
3 2
sin
2 2
=
2
=
+


832 . 0
3 2
cos
2 2
=
3
=
+

T
A
= 900(0.832 i 0.555 j) = 749 i 499 j

T
B
= - T
A
= 900(0.832 i 0.555 j) = - 749 i + 499 j








SORU : ( 2/7 )
A ve B sabit noktalar arasnda, 900 N
gerginliinde bir kablo balanm-tr.
Bu kablo kuvvetini A noktasna etki
eden T

T
B

kuvvet vektrleri olarak yaznz.
A
ve B noktasna etki eden
24
.T.. Makina Fakltesi
Mekanik Ana Bilim Dal STATK - Blm 2










ZM :

F = 800 N. A ve b dorultularndaki bileenler;
F
b
b
F 800
=
30 sin 105 sin
F
b
= 414 N.
F
a



a
F 800
=
45 sin 105 sin
F
a
= 586 N.


x ve y dorultularndaki bileenler;

F
x
= 800 cos30 = 693 N.

F
y
= 800 sin30 = 400 N.


a ve b dorultularndaki izdmler ;

P
b
F=800 N P
a
= 800 cos 30 = 693 N.
45
SORU : ( 2/10 )
800 N luk kuvvetin a ve b dorul
tularndaki ve x, y dik eksenleri
-
rultularndaki izdmlerini bulunuz.
zerindeki bileenlerini bulunuz.
F kuvvet vektrnn a ve b do-
25
.T.. Makina Fakltesi
Mekanik Ana Bilim Dal STATK - Blm 2
30
P
b
= 800 cos 45 = 566 N.
P
a









P
x
= - 260( 12/13 ) = - 240 N.


P
y
= - 260( 5/13 ) = - 100 N.
















SORU : ( 2/12 )
Bir kontrol sisteminin tasarmnda
AB kolunun BC krankna 260 N luk
bir kuvvet uyguland hesaplanm-
tr. P kuvvetinin x ve y eksenleri
zerindeki skaler bileenlerini bulu-
nuz.
26
.T.. Makina Fakltesi
Mekanik Ana Bilim Dal STATK - Blm 2










R
x
=F
x
= 200 cos 35 150 sin 30 = 88.8 N.


R
y
=F
y
= 200 sin 35 + 150 cos 30 = 245 N.

R = 88.8 i + 245 j

















SORU : ( 2/17 )
ekildeki sisteme uygulanan iki
kuvvetin R bilekesini x ve y ek-
senlerinin birim vektrleri cinsin-
den yaznz.
27
.T.. Makina Fakltesi
Mekanik Ana Bilim Dal STATK - Blm 2




28
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3

HAREKET VE DENGE


1
Q
2

Q
K
n
Q
Kati Cisim
y

r
n
g
e
2
1
n
l
l
l
P


ise (P / K) gre hareketlidir
1 1
2 2
3 3
( )
( )
( )
( )
n n
l l t
l l t
l l t
l l t
=
=
=
=







1
t t t
2
zaman aralnda


( )
( )
( )
x x t
y y t
z z t
=
=
=
ise (P/ oxyz) gre
hareketlidir.







DENGE: Eer x=x
o
=sbt
y=y
o
=sbt ise (P/oxyz) gre dengededir.
z=z
o
=sbt






r
yrnge
P(x,y,z)
y
z
x
yer
vektr
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3

z
x
P(
y
x,y,z)
1
2
F
n
3
A
F
SERBEST MADDESEL NOKTANIN DENGES




0
t t = annda,
F
R
A
r
F ve 0 = =

n
1 2 n i
i=1
R = F +F +... +F F
ise P noktas A
A
v = 0
konumunda dengededir.



spat: P, A da dengede ise dr.
A
v = 0 =
P A
r r

d d d
0 s
d d d
= = = = = =
0
A P
A
t=t
r r r
v v r r
t t t
bt
P A
t=0 annda salanyor. Her t annda

da salanr yani v
A
=0 olur.

2
2
d d d
0 m
dt dt dt
= = = = = =
A A
A
v r v
a a 0 F F bulunur. Kart teoremde dorudur.



0, 0 = =
A A
v F dengenin gerek ve yeter artdr. Ayn anda gereklenmeli.


NOT:

d
0
dt
d
d
dt t
=
=
= + = +

A
A
A
O
A O O
r
v
r
v
t
r v c v c

eklinde bir yer vektr ortaya kar.

Maddesel nokta v
O
n dorultusu ve ynnde hareket eder.




z
y
A
P
0 A
v v sbt =
r r
A
0 F =

r
x
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3
NOT:

ise ve bir engel yok ise maddesel nokta 0
=
=

n
i
i 1
R F
R dorultusunda ve ynnde hareket eder.

Denge Denklemi:


0
0
=
=
=

n
i
i 1
R
F
=>
0
0
0
X X
Y Y
Z Z
=
=
=
= =
= =
= =

n
i
i 1
n
i
i 1
n
i
i 1



P(x
P
,y
P
,z
P
) bu denklemden zlr.

NOT: Tm kuvvetler maddesel noktada kasitikleri iin; denge denklemrinde
moment denklemine gerek yoktur. (Varignon teoremi)

(6 5 8 17) ( 2 2 3 25) (14 10 100) x y z x y z x y z = = + + + + + +

R F i j k

6 5 8 17
2 2 3 25
4 10 100 0
X x y z
Y x y z
Z x y z
= = + +
= = + =
= = + =

X
Y
Z
F
F
F
0 yazlarak P(x,y,z) zlr.













0 =
A
v
A
P
P
R
z
y
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3

BALI MADDESEL NOKTANIN DENGES


Tek tarafl ba (temas)






P, teli terk edemez
Ba iki tarafl.



2 tarafna geemez



Tanm: P temeas ettii cismi hibir aekilde terk edemiyorsa ba iki tarafldr.
Tek tarafa doru terk edebiliyorsa ba tek tarafldr.

















P
ubuk
O
Ba iki tarafl
P
ip
O
Ba tek tarafl
P
1
2
P
tel
P
1
2
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3

BA KUVVETLER

F
b
, Statik ve dinamik
problemlerinde bilinmeyendir








T Temas kesilince
ba kuvveti
sfr olur.





Temas halinde ETK-TEPK prensibi geerli.




NOT: Ba kuvveti terk edilebilen tarafa doru etkir.














Ba = F kuvveti
Reaksiyon)
b
(
b
-F
b
-F
b
F
0 = F
b
b
F = R
P
1
2
b
F = R
P
1
2
b
F
1
2 b
P, F =0
P
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3

NOT: Ba kuvveti olmayan ve verilen her trden kuvvete AKTF kuvvet denir.
Aktif kuvveti F
a
ile gstereceiz.



= +
a
F F F
b
, Denge konumunda:

(A)
0
0
0
a
b
a b
a
b
X X
Y Y
Z Z
+ =
+ =
+ =































z
x
P
a
F
b
F
y
Bal noktann
denge denklemleri
O
SRTNMESZ












Ba Kuvveti teete diktir.

(B)
0 =
=
b
F
R u 0

NOT:
X
b
, Y
b
, Z
b
ve S bilinmeyenlerdir.
Bunlar (A) ve (B) denklemleri ile
zeriz.

SRTNMEL











90
Ba kuvveti ile teet arasndaki a
dir.

= +
b
F F N
Bileke Kuvvet


F: srtnme kuvveti
N: Normal tepki

=
= + = + +

a a b
F
F F F F F N
b
F

P
O
teget
.
z
x
y
o
P
P

O
PP S =
Cilali dzgn yzey
z
x
y
P
teget
b
F


.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3

Srtnme Kanunlar

1)



d

= Dinamik srtnme katsaysdr.


d

iin a) ile ters ynl ve paralel ( // )
ve
b) =F ; =N ise F= N dir

= <
v 0
0<
d
<1 dir. Hareket halinde (Kinematik ve dinamik problemlerinde)
d

kullanlr.

2) v=0 iin ;

a) F teet dorultusuna paralel ancak yn belirsizdir ve sezgisel
olarak serbest cisim diagramnda gsterilir, hesaplarla doruluu kontrol edilir.

b)
1
0
)
s
F N < ise maddesel nokta dengededir.

s
, statik srtnme katsaysdr.
0<
s
<1 ve
s
>
d
dir.
F v F v
F v 0 F v 0
F N
F

2
0
)
s
mak
F F N = = ise maddesel nokta dengededir fakat hareket etmek zeredir.
3
0
)
mak
s
F F N > = durumunda denge yoktur hareket vardr.

ZET:

Srtnmesiz hal
0 0 Bileke = + = =
a b
F F F

0
0
0
a
b
a
b
a
b
X X
Y Y
Z Z
+ =
+ =
+ =










.
m =
a
F g

teget
b
F
m =
a
F g
b
F
teget

Den.
Kon.
Den Kon. degil
Den.
Kon.
Teet dorusunun birim
vektr ( , , ) ise
0
b b b
X Y Z = + +
b
F ol
mak zere drt denklem var.
X
b
, Y
b
, Z
b
ve PP
O
=S
bilinmeyenleri iin denklemler
zlr.
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3












.
P
N
n
b
F
S

Yzey: F
b
yzeyinher noktasnda
yzey normaline (n) paralel ise(verilen
noktadaki teet dzleme dik ise); P ile
S yzeyi srtnmesizdir denir.

Bilinenler: stenenler:
b b b
x y z
//
X
veya iki skaler denklem verir
n n n
0
0
0
a
b
a
b
a
b
Y Z
X X
Y Y
Z Z
=
= =
+ =
+ =
+ =
b b
n n 0 F F

b
b
b
X
Y
Z
ve P nin x,y,z konumu




NOT:

b b b
x y z
X
n n n
( , , ) 0 veya ( , ) yzey denkleminin normali:
eklindedir.
// //
b b b
Y Z
F x y z z f x y
f f f
x y z
X Y Z
f f f
x y z
= =
= =

= + +

= = =


b
N i j k
F n N








.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3

BLM III

DENGE ( EQUILIBRIUM )

Bir kuvvet sisteminde,
R = F = 0

M = M = 0

ise, bu kuvvet sistemi dengededir denir.
Bir cisme etki eden d kuvvetler ve cismin dier cisimlerden izole edilmesi
sonucunda bulunan ba kuvvetlerinin tamamn gsteren diyagrama Serbest
Cisim Diyagram (Free Body Diagram) denir. Denge denklemleri serbest cisim
diyagramna uygulanr. Aadaki ekillerde, cisimlere uygulanan deiik
kuvvet ekilleri grlmektedir.































Cilal ubuk, Cilal Yark
Kayc Mesnet
Srtnmeli
Yzeyler
Srtnmesiz
Yzeyler
Arlk var
Arlk ihmal
Halat,zincir,kay
ksa kablo
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3


KATI CSMN DENGES
(Maddesel Sistemlerin Statii)








Kuvvetler:
I:
a)Aktif Kuvvetler
b) Ba Kuvvetleri
II:
a) Kuvvetler
b)D Kuvvetler




1
P
2
P
i
P
1 i
P
+
1
F
2
F
n
P
y
z
Maddesel Sistem

Kuvvetler: kier ikier etki prensibine gre oluurlar.
Tek bir maddesel noktann i kuvveti yoktur.

Teorem: kuvvetler sfra denk bir kuvvet sistemi olutururlar.
0, 0
= =
= = = =

n n
i i
i i O i i
i 1 i 1
R F M OA F


( )

( )
ise ( )
=

=
O
R 0
S S
M 0

0
Yani kuvvet sisteminin maddesel sisteme teleme veya dnme gibi herhangi bir
hareket yaptrma yetenei yoktur.

D Kuvvetler:









Uzaktan uzaa etkiyen d kuvvetler


1
P
2
P
i
1
F 2
i F
1
P
2
P
d
1
F
2
d F

i
P
i
F
j
F
j
P
1
S
2
S
=
i j
F F

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3

DZLEMSEL KUVVETLER

MAFSAL
x

y
GMME VEYA SABT MESNET
ANKASTRE (GMME) SABT (KAYNAKLI)
YEREKM
YAY ETKS
Serbest Cisim Diyagramnn izilmesi

I. Adm : ncelikle hangi cismin izole edilecei, bunun getirecei bilinmeyen
kuvvetleri de dikkate alarak kararlatrlr.

II. Adm : zole edilmesi kararlatrlan cisim, d evresini alarak izole edilir.
Bu d evre, cismin dier btn cisimlerle temasn kaldracak ekilde seilir.

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3

















O
1
mg
2
m g

1
G
2
G
a
a
b
b
A
2
F

2
F
1
F
B
1
2 2
1
2
: Ba kuvveti ve d kuvvet
ve - Ba kuvveti ve i kuvvet
m : Aktif d kuvvet
m : Aktif d kuvvet
F
F F
g
g
O
1
mg
1
G
a
a
A
(Ba kuvveti, d kuv.)
2
F

2
F
(Ba kuvveti, d kuv.)
1
F
1
(Aktif, d kuvvet) mg










(Ba kuvveti, d kuv.)
2
F
2
m g
2
G
b
b

2
F
B
2
(Aktif, d kuvvet) m g








1
P
2
P
F
F

F ve F Pergel iin i aktif kuvvettir.
Evrensel ekim kanununa gre :
1 2
2
mm
F k
r
= = = F F dir.
Dier aktif kuvvetlerin yannda ok
kktr, ihmal edilir.


Maddesel sistemin dengede olmas iin gerek art; sisteme etkiyen
tm d kuvvetlerin sfra denk bir kuvvet sistemi oluturmasdr.



.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3

KATI CSM BALANTILARI
(K BOYUTLU KUVVET SSTEMLER)



Bilinmeyen Says
Balant Tipi Reaksiyon







.
Hafi f Kabl o
.

F
F









.

A rl ks z Kol
(Bal ant )
.
Kay c Mafsal
(Rol l er)

F

F
F




















.
Cilal yark
Ci lal ubuk
.
.
Mafsal (Pi n) Przl yzey

.
F
. F
.
F

F
.
.

Kayc Mafsal
veya
Srtnmez
Pin
F
.

.
Kay c Mafsal
(Rocker)
F

Srtnmesi z
yzey
.

F
F
F
.
F
F
x
F
y
F
F veya F
x
ve F
y

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3
III. Adm : zole edilmi cismin dier cisimlerden ayrlan konumlarna, ba
ekline uygun olarak gerekli btn ba kuvvetleri ilave edilir. Cisme etki eden
ve bilinen btn d kuvvet ve momentler iaretlenir.

IV. Adm : Uygun eksen takm seilir.

Bir cismin dengesini inceleyebilmek iin serbest cisim diyagramnn doru
izilmesi en nemli admdr.

Aadaki ekillerde baz rnek serbest cisim diyagramlar grlmektedir.

RNEK SERBEST CSM DYAGRAMLARI

MEKANZMA
BALANTILI CSMLERN SSTEM
KR
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3










P
i
r
i
d
i
F
i
i
F
S
S
0
O
x
y
z
S maddesel sistemi S
0
konumunda
hzsz ise S, sistemine etkiyen toplam
kuvvetin sfra denk bir sistem
oluturduunu grelim:

0
d d
0
dt dt
sb = = = = =
0 0
i i
i i i
r r
r r V

Bu sonu sitemin tm noktalar iin geerlidir.
2
2
d d d
0
dt dt dt
= = = =
0
i i i
i i
V r V
a a

0 olur.
0 olduundan
0 eldeedilir.
m
=
=
= = = + =
= =
= =

i d
n
i
i i
i 1
n
d
d i
i 1
a F F F F F
F F
F F

i
0 olduundan
0 eldeedilir. Bu birtek P noktas iin geerli olduu gibi sistemin
tmnoktalar iin degeerlidir.
=
=
= =
= =

n
i
i i
i 1
n
d
d i
i 1
F F
F F






(0)
Denk.
=
d
0
0
0
=
=
= =
= =

n
d
i
i 1
n
d

i i
i 1
R F
M OA F
A
F

Denklemleri Maddesel Sistemin denge denklemleridir.

NOT: Maddesel system bir kat cisim ise A denklemleri Kat cismin dengede
olmasnn gerek ve yeter artdr.

NOT: Maddesel cisim Kat cisim deilse A gerektir fakat yetmez.






M
0
= 0 ; R = 0 olur.

Fakat Lastik dengede deildir.
Lasti k
O
F -F


.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3
rnek serbest cisim diyagramlar

EKSK KUVVETLER TAMAMLAYINIZ

KRANK
KONTROL KOLU







.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3


















.
A
x
T
A
y
mg
1. Krank
F
y
F
x
M
P
2. Kontrol Kolu









O
x
O
y
T
mg
3. Kaldrma ubuu






















A
x
B
y
F
x
=B
x
.
.
A
y
A
x
B
L
4. Homojen Sandk
5. Ykl Konsol

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3

rnek serbest cisim diyagramlar
HATALI VEYA EKSK ZMLER


KALDIRA








.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3











P
mg

N
1. im bime







P
R
N
2. Manivela (Kaldrma) Kolu










R
x
R
y
T
mg
3. Dzgn ubuk









B
y
B
x
A
y
A
x
4. Dik Destek Konsolu






M
F
M
A
A
x
A
y
5. Bklme ubuu

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3

rnek serbest cisim diyagramlar

SERBEST CSM DYAGRAMLARINI TAM VE DORU ZNZ





.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3










































2. Keye Dayanan Tekerlek
1. Dzgn ubuk
B
F
T
mg
.
N

t
e

e
t
.
mg
P
N
2
N
1
3- Ykl kafes
4- Dzgn ubuk
L
A
x
A
y
T
.
.
mg
m
0
g
N
1
N
2
A
y
A
x
M
5- Dzgn Disk
mg
T
F
N
6- L Yk ile esnek ubuk
A B
A
x
A
y
B
y
B
x
L
7- Dzgn Levha
8- Tm ereve
M
mg
A
y
A
x
T
T
L
A
x
A
y
B
x
B
y

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3
Denge artlar : (Dzlemsel kuvvet Sistemi)

F
x
= 0 F
y
= 0 M
O
= 0


Deiik Dzlemsel Kuvvet Sistemlerinde Denge artlar

1- Ayn Dorultudaki Kuvvetlerin Dengesi

2- Ayn noktada Kesien Kuvvet Sisteminin Dengesi

3- Paralel Kuvvet Sisteminin Dengesi

4- Genel Halde Dzlemsel Kuvvet Sisteminin Dengesi




.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3

ki Kuvvetli Elemanlarn Dengesi


Kuvvetli Elemanlarn Dengesi






Kuvvet geni
Alternatif Denge Denklemleri

F
x
= 0 F
y
= 0 M
O
= 0 (GENEL)

F
x
= 0 M
A
= 0 M
B
= 0
(A ve B xe dik olmayan bir doru zerinde olmal)
M
A
= 0 M
B
= 0 M
C
= 0
(A, B ve C noktalar ayn dorultuda olmamak art ile)


.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3

















A
0 ve
0
ise , A'dan geer.
=
=
M
F R
R
AveB 'e
dik doru
zerinde
deil
x
Statike Belirlilik (zo Statik Sistemler: (Tm bilinmeyenler hesaplanabilir)
Statike Belirsizlik (Hiperstatik Sistemler) : (Bilinmeyen says denklemden fazla)




















DZLEMSEL HAL :
Balar uygun (A iin)
STATK OLARAK
ZLEBLR.
EKSK BALI,
yklendii zaman
dey hareket eder. (A
etrafnda dner)
EKSK (BALARI
UYGUN DEL)
BALI.
Yklendii zaman dey
hareket eder.





GEREKSZ BALI (4)
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3

UZAYSAL KUVVET SSTEMLERNN DENGES

Deiik Uzaysal Kuvvet Sistemlerinin Dengesi

- Bir Noktada Kesien Kuvvet Sisteminin Dengesi
- Bir Ekseni Kesen Kuvvet Sisteminin Dengesi
- Paralel Kuvvet Sisteminin Dengesi
- Genel Halde Kuvvet Sisteminin Dengesi



.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3

Deiik Ba ekillerinde Cismin zole Edilmesi


Ray zerinde tekerlek
Kresel
Mafsal
Kresel Mafsal
Gmme veya Kaynak
Saplama
yatak





.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3

Statike Belirlilik (zo Statik Sistemler)
Statike Belirsizlik (Hiperstatik Sistemler)


Tam sabitleme balar
yeterli.
1, 2, 3 A daki balarla
sabitlenir. 4 Ba 1
etrafnda dnmeyi nler.
5 Ba 2 etrafndaki
dnmeyi nler.
6 Ba cismin 3
etrafnda dnmesini
nler.
Eksik bal AE etrafnda
dnebilir.



Eksik Bal y
dorultusunda harekete
dayankl deil.
7. ci ba gereksiz.
Statik olarak
zlemez.

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3
rnek Problem 3-1 : ekildeki makara sisteminde C makarasna etkiyen
toplam kuvveti bulunuz. Makaralarn arlklar ihmal ediliyor. Srtnme yok.














A Makaras :
.
30
T
O
2 r
F
y
F
x
C
T
3
T
=30
.
r
C
r
r
500kg
A
B
T
3
T
4
. O
1
r
T
2
B
y
x
.
r
O
T
1
T
2
A
500(9,81)N

0 1 2 1 2
1 2 1
1 2
0 ( r + r) 0 =
0 + 500(9, 81) 0 2 500(9, 81) N
2450 N
T T T T
T T T
T T
= =
= = =
= =
y
M
F


B Makaras:
1
O 3 4 3 4
3 4 2 3 2
3 4
0 ( r + r) 0 =
0 + 0 2 2450 N
2450
1225N
2
T T T T
T T T T T
T T
= =
= = = =
= = =
y
M
F

C Makaras:
2
O 3
x x x
y y 3 y 3
y
2 2 2 2
x y
0 = 1225N
0 cos30 0 1225.cos30 1062 N
0 sin30 0 .sin30
1225(0.5) 1225 613N
1062 613 1226 N
T T
T F F
T F T F T T
F
F F F
= =
= = = =
= + = = +
= + =
= + = + =
M
F
F


.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3

rnek Problem 3-2: 100 kglk dzgn kiri A ve B ularnda kayc mafsalla
mesnetlenmitir. ekildeki ip ile B ucunu A etrafnda 3 m yukar kaldrmak
istiyoruz. P kuvvetini, A daki ba kuvvetini (reaksiyonu) ve asn
hesaplaynz.















.
.

B
A
R
P
2m
2m
4m
.
.
G
C
y
x
100(9,81)
.
. .
A B
6 m 2 m

A
y
0
981(4)
(6.cos ) 100(9, 81)(4cos ) 0
4
654 N
F 0 654 981 0
327 N
3 3
sin arcsin 22
8 8
M
P P
P
R
R


=
=
=
= + =
=
= = =
=








.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 3

rnek Problem 3-3 : ekildeki vin kolunun A mafsalndaki kuvveti ve
kablodaki T gerilmesini bulunuz. ubuk 0,5 m geniliinde standart bir kiri
olup ktlesi 95 kg.














2 2 2 2
0 .cos 25.(0, 25) .sin 25.(5 0,12)
10(5 1, 5 0,12) 4, 66(5 0,12)
19, 61
0 19, 61.cos 25 0 17, 77
0 19, 61.sin 25 4, 66 10 0
6, 37
(17, 77) (6, 37)
18, 88 tan ?
A
x x x
y y
y
x y
y
x
M T T
T
F A A
F A
A kN
A A A
A
A kN
A

= +

=
= = =
= =
=
= + = +
= =
kN
=





T
25
x
A
x
A
y A
y
10 kN W
o o
B
25
A
.
0,25 m
.
5 m
10 kN
1,5 m
0,12 m

W = 95.(9,81).(10
-3
) = 4,66 kN

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4
BLM IV

Dzlem Kafesler



En ok kullanlan kpr kafesleri





En ok kullanlan at kafesleri


.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4
Mhendislik olaylarnda genel olarak birden ok kat cisim birbirine eitli
yntemlerle balanarak bir kat cisim sistemi olutururlar. Bu sistemlere
TAIYICI SSTEMLER denir.

Tayc Sistemler,

*Kafes sistemler (Trusses)
*ereveler (Frames)
*Makinalar (Machines)
*Kiriler (Beams)
* Halat ve zincir (Cables and chains)

olmak zere snflandrlrlar.


Bu blmde yukardaki sistemlerin analizini yaparak sistemin paralarna
etkiyen kuvvetleri elde edeceiz. Sistemin statik olarak zlebilir (izostatik)
olduunu varsayyoruz.

ncelikle Kafes Sistemlerini inceleyeceiz.




Tanm: Ular birbirine balanan dzgn kat cisimlerin (ubuklarn)
oluturduu rijid cisme KAFES SSTEM denir.



1) Dzlemsel kafes sistem
2) Uzaysal kafes sistem











.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4
En kk rijid ve rijid olmayan kafes elemanlar



Kafesi oluturan ubuk elemanlar




gen bazl kafes
sisteme Basit Kafes
denir
Rijit (eklini koruyan)
Rijit olmayan kafes sistem
AD veya BC
elemanlarnn ilavesi ile
Rijit yaplabilir.
Gelitirme, iki eleman ve
bir dm noktas ile
yaplr.
DE CE veya DF, AF BC
elemanlarnn ilavesi ile
kafes sistem
gelitirilebilir.
ekme
Bask-Basn
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4
ubuklarn dm noktalarnda birlemeleri



Dm Dengesi Yntemi


A Dmne etki eden kuvvetler



ubuklar kaynak, perin
yada cvata ile birletirilse
bile ubuklarn eksenleri
birleme noktasnda
kesiiyorsa mafsall (pin-
joint) olduu varsaylr.
Tm d kuvvetler mafsala
etkiyor varsaylr
ubuklarn arl ihmal
edilir. Edilmiyorsa
orannda mafsallara
uygulanr.
nce:
Tm sistemin serbest
cisim diyagram
reaksiyonlar elde
etmekte kullanlr. Sonra
en ok iki bilinmeyeni
olan dmden
balanarak tm
dmlerin dengesi
incelenir. Ve
dmlerdeki
reaksiyonlar bulunur.
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4
Deiik dm noktalarna etki eden kuvvetler




























m+3=2j; j: Dm says, m eleman says.













m+3> 2j ise fazla i ba vardr, zlemez. m+3<2j ise
eksik d bal, yk altnda ker.
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4

zel Dm Noktalar

dan bamsz.
Yk yok (F
3
=0) Yk yok Yk yok






zel apraz Elemanlar (apraz Gergi)



zel Dm Noktalarnda Uygun Eksen Takm Seimi



Bel vermeyi nler
Basn ve ekme halinde
geerli y dorultusunda yk
var ise 0
3
F dr.
Kat ve apraz
balamada sistem
zmsz.
(Yk tayorsa)
ki bilinmeyen halinde
uygun eksen seilerek
bilinmeyenin biri elimine
edilebilir.
ve


x x 2 1
F F F F
Elastik ba ise
asimetrik ykte
yamulma olur. DC iptal,
AB kalr. AB ekme
yk tar. Hesap
sonunda, AB ekme
ubuu kmaz ise iptal
edilir. DC ekme yk
tar.
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4
Kesim Yntemi

KESM YNTEM

1) 0, 0, `n yan sra 0, avantajn salar.
x x
F F M = = =



2) stenen elemanlardaki kuvveti hemen her zaman direkt olarak hesaplamay
salar.

3) stenen kuvveti bulmak iin dm yntemiyle ilerlemeye gerek kalmaz.

4) Kesimi yaparken en ok bilinmeyen kuvvet olmal.

5) Ba kuvvetleri yine tm sistemin serbest cisim diyagramndan ncelikle elde
edilir.

6) stenen kuvvetlerden biri BE yi iine alacak hayali bir kesim yaplr. EF ve
BC de bilinmeyen olarak kar.

7) Kesimin her ikisi de dengededir.

8) Kesilen ubuklardaki kuvvetler ister ekme ister bask olsun daima ubuun
dorultusundadr.
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4

9) Bilinmeyen kuvvetlerin yn sezgisel olarak iaretlenebilir, ancak hesaplarla
kontrol edilmelidir.

10)Moment alnan noktann iyi seimi bilinmeyen iki kuvveti elimine eder, biri
dorudan elde edilir. (B noktas)

11) Gerektiinde birden fazla noktaya gre moment yazlabilir (B ve E gibi).

12) Momentin yansra 0 ve 0 kullanlr.
x y
F F = =



13) Kesimin serbest cisim diyagramnda i kuvvetler(elemanlar) izilmez.

14) Kesimi dmlerden gemeyecek ekilde izersek ubuk kuvvetlerini
serbest cisim diyagramnda aka gsterebiliriz.

15)Her iki kesim de kullanlabilir. Ancak az kuvvet tayan zm daha kolay
zm verir.



16) Dm yntemi ile kesim yntemi beraber kullanlabilir. Daha iyi sonu
verir.

17) Moment merkezi kesimin zerinde veya dnda seilebilir. nemli olan
bilinmeyen kuvvetlerin ounun getii nokta olmasdr.
















.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4

rnek Problem 4/1 : ekildeki kma at (konsol makas) kafes sisteminin her
elemannn kuvvetlerini DM yntemi ile hesaplaynz.

Tm Sistem:







































30kN
20kN
5m
5m
5m
5m
A
B D
C
E
.
0
30
0
60
30kN
20kN
5m
5m
5m
5m
5m
x
F
y
E
T
y
x
5m
5m

AB
AC
A
0
60
30kN

0
60
0
60
BD
AB
BC
B
5 20(5) 30(10) 0 80
0 80cos30 0
0 80sin30 30 20 0 10
x x
y y
T T kN
E E
E E kN
= = + + = =
= =
= + = =

E
x
y
M 0 M 0
F
F

0 0.866 30 0 34.6 ,
0 0.5(34.6) 0 17.32 ,
AB AB kN ekme
AC AC kN basn
= = =
= + = =

y
x
F
F


0 0.866 0.866(34.6) 0
0 (34.6)(0.5) (34.6)(0.5) 0
34.6 ,
34.6 ,
BC
BD
BD kN ekme
BC kN basn
= =
= =
=
=

y
x
F
F

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4




















O dmn kontrol olarak kullanrz. Hesaplar doru ise denge denklemleri
salanr.





















0
60
0
60
CD
BC
CE
AC=17.32
20kN
ED
EC
y
E
69.3 =
x
E
E

0 0.866 20 0.866(34.6) 0
57.7 ,
0 17.32 57.7(0.5) 34.6(0.5) 0
63.5 ,
CD
CD kN ekme
CE
CE kN ekme
= =
=
= + + + =
=

y
x
F
F

10 (0.866) 0 11.55 ,
0 69.3 63.5 (11.5)(0.5) 0
69.3 63.5 (11.5)(0.5) 0 salanr.
ED ED kN basn = + = =
= + + =
+ +

y
x
F
F
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4
rnek Problem 4/2: ekildeki kma at sisteminde KL, CL ve CB
elemanlarnn kuvvetlerini kesim yntemi ile hesaplaynz.

Tm sistem:

0 200 0
0 0
y y
x x
A M
A M
= + + =
= + =

y
x
F
F


Reaksiyonlar zlemez.
MA eleman statik olarak
zlemez.
Dorudan ilgili ksmn sol kesitine geelim.






























200kN
6.5m
18m
4m
H I J
K
L
M
G
F E D C B A
3
3 3
3 3 3


1
3
tan cot (90 )
5.25
3
tan 29.74
5.25
CB
g
LB

= = =
= =

( ) 200( ) 0
1
[4 (6.5 4) )] 200(15) 0
2
3000
571 ,
5.25
200(12) ( cos )4 0
2400 2400
(0.923)(4) 3.6923
650 ,
200( ) ( ) 0, 12
6
cos 9.6
6.5 4 4
CB BL GB
CB
CB kN basn
KL
KL
KL kN ekme
PG CL PH PG CP
PC
PC m

+ =
+ + =
= =
= =
= =
=
= = =
= = =

C
P
M 0
M 0
M 0
PH
sin60.23= sin60.23
PC
200(12 9.6 (0.868)(9.6) 0 0.868
57.6 ,
PH PC
CL PH PC
CL kN basn
=
= =
=

2
2.5
tan 0.4166
6
1
cos 0.923
1 tan

= =
= =
+

CL
B
G
C
K
L
.
K
L

CB

H
P
200kN
60.23 90 = =

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4
rnek problem 4/3: ekildeki Howe at kafesinin D-J elamannn kuvvetini
hesaplaynz. Mesnetlerdeki yatay reaksiyonlar ihmal ediniz.

Tm sistem:

24 10(20) 10(16) 10(18) 0
440
18.33
24
y
y
A
A
= + + + =
= =
G
M 0







1. Kesimi:


10(4) 10(8) 12( sin ) 0
6
tan 0.5 26.56
12
tan 0.5 4 45
8
40 80 12(0.707 ) 0
14.1 ,
18.33(12) 10(8) 10(4) 0.894 (6) 0
18.6 ,
CJ
h
h
CJ
CJ k basn
CD
CD kN basn



= + =
= = =
= = = =
+ =
=
= + + =
=

A
J
M 0
M 0

2. Kesim:


12( ) 10(16) 10(20)
18.3(24) 14.1(0.707)(12) 0
16.6 ,
DJ
DJ kN ekme
= + +
=
=
G
M 0


Not: CJ nin momenti hesaplanrken
Bileenlerinin yine Jye etkidii
kabul edildi.






B
C
10kN
10kN
A
D
E
F
G
L K J I
4m 4m 4m 4m 4m 4m
1 2

B
C
D
CD
CJ
J


JK
10kN
10kN
18.33kN =
y
A

y
A
10kN
10kN
D
G
JK
JC=14.1
DG DJ

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4
Uzay Kafes Sistemleri




































Dm Dengesi Yntemi

.. 0 = F
Kesim Yntemi ...................... 0 .. .......... 0 = = M F
z
x
y

y
M
x
M
z
M
y
R
z
R
x
R
Kresel Mafsal
(Ball and
socket joint)
y
R
z
R x
R

z
x
y

Sabit Kresel
Mafsal
(Gmme veya
kaymal)

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4
UZAY KAFES SSTEMLER

1) Dzlemleri ayn olmayan dzlemsel kafes sisteminin KRESEL
MAFSAL ile birbirlerine balanmalar ile oluur.

2) Dzgn bir drtyzl Rijid bir UZAY kafestir.

3) Uzay kafes sistemde ubuk ve bir dm ilavesi ile gelitirilebilir. (AF,
BF, ve CF ubuklar ve F dm)

4) Dm says j ve ubuk says m olan bir uzay kafes sistemde

a) m + 6 = 3j ise izostatiktir.
b) m + 6 > 3j ise fazla eleman var. Statik olarak hesaplanamaz.
c) m + 6 < 3j ise i ba (eleman) eksiklii var. Sistem ker.

5) F = 0 her dme uygulanarak dm yntemi ile zm yaplabilir.

6) F = 0 ve M= 0 denklemleri kullanlarak kesim yntemi ile de zm
yaplabilir.

7) F = 0 , M= 0 6 skaler denklem yazlacandan kesim de en ok 6
bilinmeyen ortaya kmal. Pratik deildir.




















.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4
ereve ve Makinalar

Rijit ve Oynak Sistemler



Mafsal Balants












.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4

EREVE VE MAKNALAR

Tanm: En az bir elemanna veya daha fazla kuvvet etkiyen tayc sisteme
EREVE veya Makina denir. ( kuvvet veya iki kuvvet + bir ift)
1) ereveler sabit konumda yk tamak iin dizayn edilirler.
2) Makinelerin hareketli ksmlar vardr. Kuvvetleri ve iftleri giriten ka
tamak iin dizayn edilirler (input - output)
3) Kuvvet genelinde elemanlarn dorultusunda deildir.
4) ounlukla iki boyutlu olmalarna ramen boyutlu (UZAYSAL) ereve
ve makinalarda olduka fazladr.
5) Her paraya gelen kuvvetler, o parann sistemden izole edilmesiyle izilen
serbest cisim diyagramna F=0 ve M=0 denge denklemlerinin uygulanmas
ile elde edilir.
6) zole etmede ETK-TEPK prensibi geerlidir.
7) Ele aldmz sistemler statik zlebilirdirler.
8) Mesnetten ayrnca sistem eklini koruyorsa sistemi tek bir rijid cisim olarak
alabiliriz. [a]
9) Sistemi elemanlarna ayrarak her paraya denge denklemlerini uygularz.
10) Mesnetten ayrlan sistem eklini koruyamyorsa, mesnet reaksiyonlarn da
sistemin paralar zerindeki hesaplarla elde ederiz.
11) Paralara etkiyen kuvvetlerin ynn sezgisel olarak koyarz ve hesaplarla
kontrol ederiz. (a), (b)









.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4
) ( 66 . 5
0 45 cos 8 0
) ( 8
0 66 . 5 45 cos 0
basas kN BD
BD F
ekme kN BC
BC F
y
x
=
= =
=
= =

UYGULAMA PROBLEMLER

Problem : 1 (4/3)
ekildeki kafes sisteminde BE ve BD
ubuklarna gelen kuvvetleri bulunuz.



A Dm :










E Dm:







B Dm:














0 sin 45 4 0
5.66
0 5.66cos 45 0
4 ( )
y
x
F AB
AB kN
F AE
AE kN basn
= =
=
= =
=
AB
AE x
y
4kN

0 0 = = BE F
y

0 4 0
4kN (Basn)
x
F BE
ED
= =
=
-

BE
ED 4kN

y
x
BC
BD
BE
5.66 kN

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4
5 / 4 sin
5 / 3 cos
0 0
2
0 8 6 0
6
0 ) 6 ( 8 ) 4 ( 6 12 0
=
=
= =
=
= + =
=
= =

Ax x
Ay
Ay y
Dy
Dy A
F F
kN F
F F
kN F
F M
) ( 5 . 7
0 ) 5 / 3 ( 5 . 2 6 0
) ( 5 . 2
0 2 ) 5 / 4 ( 0
ekme kN F
F F
basas kN F
F F
AE
AE x
AB
AB y
=
= =
=
= =

Problem : 2 (4/6)

Btn genlerin ekenar olduu
ekildeki kafes sisteminde btn
ubuklara gelen kuvvetleri bulunuz.














A Dm:











B Dm:










y BE
BE
BC
BC
F 0 F (4/ 5) 2.5(4/ 5) 0
F 2.5 kN (ekme)
F 0 F 6 2.5(3/ 5) 2.5(3/ 5) 0
F 9 kN (basn)
x
= =
=
= + + + =
=
AE
6 kN
AB
2 kN

6 kN
BC
BE
2.5 kN

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4

C Dm:










D Dm:






























) ( 5 . 7
) ( 5 . 7
0 9 ) 5 / 3 ( ) 5 / 3 ( 0
0 ) 5 / 4 ( ) 5 / 4 ( 0
bas kN F
ekme kN F
F F F
F F
F F F
CD
CE
CE CE x
CD CE
CD CE y
=
=
= + =
=
= =
) ( 5 . 4
0 ) 5 / 3 ( 5 . 7 0
ekme kN F
F F
DE
DE x
=
= =
9 kN
2,5 kN
CD

DE
7,5 kN
6 kN

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4

Problem : 3 (4/18)

ekildeki kafes sisteminde AF, BE ve
BF ve CE ubuklarna gelen kuvvetleri
bulunuz.

kN F
F F
kN F
F F F
kN F
F M
Ax
Ax x
Ay
Gy Ay y
Gy
Gy A
15
0 4 5 6 0
3 . 21
0 0
3 . 21
0 ) 2 ( 4 ) 4 ( 5 ) 6 ( 6 0
=
= + + =
=
= + =
=
= + =



G Dm:

FG


AG
21.3 kN





A Dm:
AB
AF
10.67 kN

15 kN
21.3 kN






) ( 67 . 10
0 sin 9 . 23 0
) ( 9 . 23
0 cos 3 . 21 0
ekme F
F F
bas kN F
F F
AG
AG x
FG
FG y
=
= =
=
= =

) ( 17
0 3 . 21 45 sin 13 . 6 0
) ( 13 . 6
0 45 cos 15 67 . 10 0
ekme kN F
F F
ekme kN F
F F
AB
AB y
AF
AF x
=
= + =
=
= + =
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4

F Dm:











B Dm:


BC BE

6.5 kN
4 kN
17 kN






















) ( 50 . 6
0 sin 9 . 23 45 cos 13 . 6 sin 01 . 19
0
) ( 01 . 19
0 45 sin 13 . 6 cos 9 . 23 cos 0
bas kN F
F
F
bas kN F
F F
BF
BF
x
EF
EF y
=
= +
=
=
= + =


) ( 59 . 5
0 50 . 6 4 sin 0
ekme kN F
F F
BE
BE x
= + + =
EF
15 kN
6,13 kN
45


23,9 kN

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4





Problem : 4 (4/21)

ekildeki kafes sisteminde AB. BH ve
BG ubuklarna gelen kuvvetleri bulunuz.
BF ve CG elemanlar sadece ekme kuv-
veti tayabilmektedirler.

kN F
F F
kN F
F M
Ay
Ay y
Dy
Dy A
67 . 4
0 33 . 5 6 4 0
33 . 5
0 ) 6 ( 6 ) 3 ( 4 0
=
= + + =
=
= + =


A Dm:









H Dm:





apraz elemanlardan BF elemannn yk tadn ve BG nin yk tamad
kabul edilsin. Bu durumda;





) ( 69 . 2
0 60 cos 39 . 5 0
) ( 39 . 5
0 67 . 4 60 sin 0
bas kN F
F F
ekme kN F
F F
AB
AB x
AH
AH y
=
= =
=
= + =
y
AB
4,67 kN

0 5.39cos30 sin60 0
5.39 ( )
y BH
BH
F F
F kN bas
= =
=

BH
GH
5,39 kN

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4
B Dm:











Problem : 5 (4/30)

ekildeki kafes sisteminde BE ubuuna
gelen kuvveti kesim yntemi ile bulunuz.









Kafes sistemini, CB, EB ve EF ubuklarndan geecek ekilde kesip, st ksmn
serbest cisim diyagram izilecek olursa;

















D
BE
BE
BE
0
5 (-2 ) 0
10 ( 4 ) F ( sin cos ) 0
10 4sin 26.6.F . 0

=
+ =
+ =
=
M
i j OB F
k j i j
k k



2 m
1 m
1
0 5.39sin 60 4 sin 0
1.018 ( )
2.60
tan ( ) 40.9
3
y BF
BF
o
F F
F kN ekme


= =
=
= =

E
D
C
F
F
EF
F
BE
F
BC
2 m
6 kN
5 kN
2 m

1 m

y
x

1
BE
BE
tan (1/ 2) 26.6
0 5(2) sin 26.6(4) 0
5.59 ( )
o
D
F
F kN ekme


= =
= =
=
M

4 kN
2,69 kN
5,39 kN BF

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4
Problem : 6 (4/33)

ekildeki kafes sisteminde CH ve CF
ubuklarna gelen kuvvetleri kesim
yntemi ile bulunuz.






Kafes sistemi CB, CH ve GH ubuklarndan kesilerek ikiye ayrlp, sa tarafn
serbest cisim diyagram izilecek olursa;












) ( 8 . 101
0 ) 24 ( 3 45 sin 0
bas kN F
F F
CH
CH y
=
= =



















1.ci kesim
2.ci kesim
D E
F
24 kN
24 kN
F
CD
C
G
1 m
2 m
F
GF
F
CF


G
D E
F
C
F
CB
F
CH
F
GH
45
24 kN
24 kN
x
y
H
24 kN

E
CF
CF
CF
CF
0
( 24 ) ( ) =0
2 ( 24 ) ( 4 ) =0
48 4 (cos sin )=0
48 (4) sin 26.6 =0

=
+
+
+ +

M
ED j EC F
i j i F
k i F i j
k F k

o
6 . 26 ) 2 / 1 ( tan
1
= =



E CF
CF
0 24(2) sin 26.6(4) 0
26.8kN ( )
F
F ekme
= =
=
M




1
2

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4
Problem 7 : 4/39
ekildeki kafes sisteminde btn genler ikizkenar dik gendir. Ortadaki
apraz elemanlarn kablo gibi basn kuvveti tayamayan elemanlar
olduu bilindiine gre, bu apraz elemanlara ve MN ubuuna etkiyen
kuvvetleri bulunuz.

B noktasndaki tepki kuvvetini bulmak iin;

0 (6 ) 100(4 ) 80(2 ) 0
40
A B
B
M F a a a
F kN
= + =
=

apraz elemanlarn olduu ksmdan alnan kesitte, serbest cisim diyagram;






) ( 8 . 84
0 100 40
2
0
ekme kN F
F
F
FN
FN
y
=
= + =

) ( 20
0 ) ( )
2
( 8 . 84 ) 2 ( 40 0
ekme kN F
a F
a
a M
MN
MN E
=
= =


Orta ksmdaki apraz elemanlardan geen kesim alnarak, serbest cisim
diyagram izildiinde;

0 84.8 ( )
y GM
F F kN ekme = =





a
a
a
x
y
E D C
B
O
N
F
FN
F
EF
F
MN
F
100 kN
.
M
40 kN

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4

Problem : 8 (4/54)
ekildeki uzay kafes sisteminde AB, AC
ve AD ubuklarna etkiyen kuvvetleri
b ulunuz. M noktas BCD geninin
geometrik merkezidir.

B(-0.577, -1, 0)
C(1.155, 0, 0)
D(-0.577, 1, 0)

A dmnn dengesi iin serbest cisim
diyagram izilecek olursa; AB, AC ve AD
ubuklarna etkiyen kuvvet vektrleri;

2 2 2
3 1 577 . 0
3 577 . 0
+ +

=
k j i
T
AB AB
T


) 933 . 0 311 . 0 1796 . 0 ( k j i T =
AB AB
T


) 933 . 0 359 . 0 (
3 155 . 1
3 155 . 1
2 2
k i T
k i
T
=
+

=
AC AC
AC AC
T
T


) 933 . 0 311 . 0 1796 . 0 (
3 1 577 . 0
3 577 . 0
2 2 2
k j i T
k j i
T
+ =
+ +
+
=
AD AD
AD AD
T
T

eklinde yazlabilir. dorultudaki kuvvet dengesi yazlrsa;

0 933 . 0 933 . 0 933 . 0 ( 0
0 311 . 0 4 ( 0
0 1796 . 0 359 . 0 1796 . 0 ( 0
= =
= + =
= + =
AD AC AB z
AD AB y
AD AC AB x
T T T F
T T F
T T T F


) ( 43 . 6
0
) ( 43 . 6
bas kN T
T
ekme kN T
AD
AC
AB
=
=
=




T
AC
T
AD
T
AB
(0, 0, 3)

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4

Problem : 9 (4/71)
ekildeki sistemde, BC paras,
60 Nluk kuvvet ifti etkisinde
ACD parasnn dnmesini engelle-
mektedir. A mesnetine etki eden
kuvvetin (R) bykln bulunuz.

BC elemanna etki eden kuvvetler
incelendiinde, B ve C deki kuvvet-
lerin BC dorultusunda olduu g-
rlr.
ACD elemannn serbest cisim diyagram izildiinde, denge iin A
mafsalndaki R kuvvetinin Cdeki kuvvete eit ve AC dorultusuna paralel
olaca grlr. Ayrca A ve Cdeki paralel kuvvetlerin oluturaca kuvvet
iftinin D noktasna uygulanan 60 N.mlik kuvvet iftine eit ama zt ynde
olmas gerekir.

ekildeki alar ;

o o
o
o
1 . 39 90
04 . 14
20 . 0
15 . 0 2 . 0
tan
9 . 36
20 . 0
15 . 0
tan
1
1
= =
=

=
= =




. 375
0 60 ) 206 . 0 )( 04 . 14 9 . 36 sin( 0
. 206 . 0 2 . 0 ) 15 . 0 2 . 0 (
2 2
N R
R M
m AC
=
= + =
= + =


.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4

Problem : 10 (4/79)
ekildeki sistemde, paralarn arlklarn ihmal ederek, her iki paraya
etki eden paralarn x ve y bileenlerini bulunuz.


Sistemin btnnde ve paralarnda serbest cisim diyagramlar izilirse;


I nolu serbest cisim diyagramndan;
0 0
8 . 153
0 50 ) 325 . 0 ( 0
= =
= =
= =
x x
y y
y A
A F
N A C
C M


III nolu parann serbest cisim diyagramndan;

N B B F
N B B F
N D
D M
y y y
x x x
x
x B
8 . 153 0 8 . 153 0
205 0 205 0
205
0 150 . 0 ) 200 . 0 ( 8 . 153 0
= = =
= = =
=
= =


.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4


Problem : 11 (4/89)
ekildeki kk bask makinasnda, uygulanan P kuvveti sonucunda, E
noktasnda F cismine etki eden bask kuvvetini bulunuz.



Paralarn serbest cisim diyagramlar izilecek olursa;





CD elemanna etki eden kuvvetlerin denge iin ayn dorultu ve zt ynde
olmalar sonucuna varlr.
Bu durumda;
x y
D D
4
3
=





.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4


BD parasnn dengesinden;

5
22
0 )
5
36
(
4
3
0
5
36
0
5
36
0 )
4
3
( 90 30 270 0
P
B
P
P B F
P
D B F
P
D
D D P M
y
y y
x x x
x
x x B
=
= + =
= = =
=
= + =



ABE parasnn dengesinden;

P
P
E
P
E M
A
2 . 7
5
36
0 ) 120 (
5
36
120 0
= =
= =


bulunur.













.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4
Soru 1 : ekildeki mile drt kuvvet ve ift etkimektedir. Bileenlerin R
x
,
R
y
, R
z
koordinatlarn ve toplam momentin M
x
, M
y
, M
z
koordinatlarn
hesaplaynz. Sistemin invariyantn elde ediniz. Sistem nasl indirgenebilir?
Aklaynz.

































Bileke SIFIR, Moment0 olduundan Sistem;

780 290 200 = + +
A
M i j k FTNE NDRGENR.


1 m
0,8 m
1 m
1 m
y
x
3
4
200 N
z
80 N.m
F
3
F
4
F
2
140 N
.
200 N.m
50 N.m
300 N
120 N
A
B
F
1

1 m
0,8 m
1 m
1 m
y
x
200 N
z
80 N.m
F
3
F
4
F
2
140 N
2
0
0

N
.
m
5
0

N
.
m
300 N
120 N
A
B
F
1
C
D
E

1
2
4
3 4
200.( )
5 5
140
120
300
=
=
=
=
3
F i j
F j
F i
F j

(120 120) ( 160 140 300)
0 0
= + +
= = = =

x y z
R R R
R i j
R

80 50 200
( 140 ) 2 (120 )
2,8 300 80 50 200
140 240 840
80 50 200
( 780 290 200 ) .
+ +
= +
+ + +
= +
+ +
= + + N m
A 2 3 4
A
A
A
M = ACF + ADF + AEF
i j k
M k j k i
k j i j k
M i j i
i j k
M i j k

780 . , 290 . , 200 .
....... nvariant 0. 0
= = =
= = = =

x y z
M N m M N m M N m
A B Q A
R.M R.M R.M M

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4
Soru 2: ekildeki AOB dirsei O noktasnda sabit mafsall olup maksimum
3,5 kN yk tayabilmektedir. Dirsein A ucuna tatbik edebileceimiz
maksimum yk ne olmaldr.








































O
350 mm
2
5
0

m
m
60

F
A
B
.

N
F M
350 mm
2
5
0

m
m
60

O
x
y
x
30

B
A
O
y
O

0 .cos30 0
0 .sin30 0
0 0
350 ( ) 250(cos 60 sin 60 ) ( cos30 sin30 ) 0
350 250 ( cos 60 .sin30 sin 60 cos 30 ) 0
350 250 ( 0, 25 0, 75) 0
350
1, 4
250
cos 30
= + =
= =
= + =
+ + =
+ =
+ =
= =
=

x x
y y
x
F O N
F O F N
F N N
F N
F N
F
N F
O N
O
M OA F OB N
i j i j i j
k k
2 2 2 2
0,866 0, 866(1, 4 ) 1, 212
1, 4 sin30 1, 4(0, 5) 0, 7 1, 7
(1, 212 ) (1, 7 ) 3, 5
3, 5
1, 68
2, 08
= = =
= + = + = + =
= + = + =
= =

y
x y
N F F
O F F F F F F F
O O F F kN
F kN kN
O

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4
Soru 3: ekildeki kafes sistemde A merkez mesnedinin verilen dey
yklerin yarsn tayabildii bilindiine gre BF elemanndaki F
BC

kuvvetini hesaplaynz.







































G
H
.
B
A
F
C D E
. . .
Her biri 12molan 6 panel
16 m
12 m
8 kN 8 kN
8 kN 8 kN 10 kN
10 kN
x

F
AB
F
AF
A
26 kN
D E
F
H
45
A
F
FB
12m 12m 12m
10kN 8kN
8kN
16m
F
FB
=18,38 kN

A
G H y
G H A G G H
1 1
F = (Toplamdey yk) (52)=26 kN
2 2
Simetri var F =F , F 0
F +F +F 52 0 2F =52-26 F =F =13 kN
=
=
=

F
AB
F
AF
26 kN
45

45

A dm: 0 0
2 2
0 26 0
2 2
2
26( ) 13 2 18, 38 Basn
2
18, 38 kN Basn
x AB AF AB AF
y AF AF
AF
AB
F F F F F
F F F
F
F
= + = =
= + + =
= = =
=

ekildeki kesimi yapalm
0
( )(16) 10(12) (8)(24) (8)36 13(48)
2 2
18, 38( )(12) (18, 38)( )(16) 0
2 2
388
24, 25 kN ekme
16
D
B
FB
M
F
F
=
+
+ + =

= =


.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4
Soru 4: ekildeki mengene, kskalarnn arasndaki metal ubua 200N
byklnde bir ift basn kuvveti retecek ekilde ayarlanmtr. BC
dili milindeki kuvveti ve D mafsalndaki ba kuvvetinin bykln
hesaplaynz. Uzunluklar (mm) dir.






































E
F
10
10
C
D
A
B
35 35 40
30

y
x
D
F
200 N
F
D

35
40
C
.
F
C
40

( )
( )
D C
D
C
C
D C
D
1
D
0 F cos F 0 1
0 F sin 200 0 2
0 ( 40)(F ) (200)(75) 0
1500
F 375 N Basn
40
(1) F cos F 375
(2) F sin 200
200
tan 0, 533 tan (0, 533)
375
28,1
375
F 425,17 N
cos 28,1

= + =
= =
= + =
= =
= =
=
= = =
=
= =
x
y
b
F
F
M


.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 4
Soru 5: ekildeki tekerlek mekanizmas BC ubuuna uygulanan moment
yardmyla ykseltilebiliyor. AO ubuu ve tekerlein toplam ktlesi 50 kg
ve ortak ktle merkezi G olduuna gre, verilen konumda sistemi dengede
tutmak iin gerekli M momentini hesaplaynz. BC ve CD ubuklarnn
arlklar ihmal ediliyor. =30 dir.





































.
8
0
0

m
m
2
0
0

m
m
C
.
O
D

B
A
400 mm
M
5
0
0

m
m
G
500 mm

L
400
.
30
30
=30
h
A
y
A
x
F
DC
D
30
W
O
G
8
0
0
2
0
0


0, 4
sin
0, 8
1
sin
2
30

=
=
=


A DC
DC
DC
B
CD
y x x y
M 0 h.F -LW 0
h 800cos30 L 1000sin30
(800cos30 )F (1000sin30 )(50)(9,81) 0
F 353, 969 N 354 N
BC Kolu: M 0
M-hF 0
M (500cos30 )(353,869) 0
M 153, 268 N.m
B ve B istenmiyor. F 0, F 0 kullanlabilir.
= =
= =
=
=
=
=
=
=
= =


.
30
30
30
30
M
B
x
B
y
B
C
h
F
CD
500

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5

YAYILI KUVVETLER
(DISTRIBUTED FORCES)

Yayl Kuvvet (Distributed Force)

Tekil Kuvvet (Point Force Concentrated Force)

Her noktasal (tekil)
kuvvet, aslnda ok
kk bir alana
etkiyen YAYILI
KUVVET (YK) gibi
dnlebilir.
Temas alannn boyutu
b <<, tekerlekler
arasndaki uzaklk gibi
dier bylklerde
ok kk ve lastik
yumuak.


Bilyeli yataktaki
elik (sert) kre

Kuvvetler (Internal Forces)



Bu hallerde aslnda
yayl olan temas
kuvvetleri noktasal
(tek kuvvet olarak)
alnr.
ki kuvvet elemanna
etkiyen kuvvet mafsaln
kesiti boyunca etkiyen
kuvvetler olup, bunlarn
bilekesi olan bir tek C
kuvveti TEKL kuvvet
olarak alnr.

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
izgisel Yayl Kuvvetler (Line Distributed Forces)









Alana Yayl Kuvvetler (Area Distributed Forces)
Kuvvetlerin
cisme etkidii
alann boyutu
dier boyutlar
yannda ok
kk deilse
kuvvetleri yayl
kuvvetler olarak
alrz.









Kuvvetlerin kat cisim ierisindeki dalm STRESS olarak adlandrlr.

Hacme Yayl Kuvvetler (Volume Distributed Forces)





Ktle Merkezi (Mass Center)












2
: yayl ykn iddeti
birim uzunlua
etkiyen kuvvet
N
[ ]=
m
=

2
Birimalana
etkiyen kuvvet
N
[ ]= P
m
Basn=Pascal

=
=
=

Baraj kapana suyun
etkisi (yayl yk)
Body force (yerekimi kuvveti) birim arlk g =
3
2 3 2
2 2
kg
Birimi : :
m
m kg m
g : , Sonu :
s m
N kg.m
s
, N:





ip
ip
ip
m
1
g
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
m
n
g
m
n
g
m
1
g
m
1
g
A
T
W
G
Ser. Cis. Diag.
A,B, ve C asmalarnda
T ile W ayn
dorultulu olup,
dorultular bir G
noktasnda kesiirler.
G arlk merkezidir.
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
Bal ve paralel kuvvet sisteminin MERKEZ:














O
z
x
y
A
1
A
2
D
2
D
5
F
5
F
1
D
1
F
6
D
6
R (Bil.)
C (x
c
, y
c
, z
c
)
D
n
F
n
u
D
A
5
F
2
n
i
i=1
n
i
i=1
F
F
=

i
OA
OC
O (0, 0, 0)
C (x
c
, y
c
, z
c
)




i i i i i i
c c c
i i
Fx Fy Fz
x ; y ; z
F F
= = =

i
F

eklinde paralel ve bal kuvvet sisteminin BLEKESNN TATBK


NOKTASINI (KUVVET SSTEMNN MERKEZN) elde etmitik.
Bu sonular AIRLIK VE KTLE MERKEZNN hesabnda kullanacaz.














i
i
i i
G
i
i i
G
i
i i
G
i
W
W
W x
x
W
W y
y
W
W z
z
W
=
=
=
=

i
OA
OG
m = W g
O
z
x
y
G
1
m =
1
g w
1
m
1
A
i
A
i
m
i
m =
i
g W
2
m
2 2
m = g w
2
A


Bu balantlar srekli cisimler iin birer integral ile temsil edilebilirler.
1 2
1 2 n
i
m m ... m
(m m ... m )
m
m
= + + +
= + + +
=
=

W g g
W g
W g
W g
g

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5










G cismin arlk merkezidir.
Dw = gdm ; w = (m
1
+ m
2
++ m
n
)g = mg alnarak,














Srekli ve Homojen cisimlerde Ktle Merkezi ile Arlk merkezi akktr.
dm = dV ; : younluk, dV hacim eleman konulursa, G ktle merkezinin
ifadesi ;












eklini alr.

Arlk Merkezi
,
G
G G
dw toplam arlk
xdw
x
dw
ydw zdw
y z
dw dw
=

= =



ve eer
sb
ise
G
G
G G
G
G
Geometrik Merkez
Centroid Sentroid
x dV
xdV xdV
x x
x x
dV
V
dV
y dV ydV ydV
y y y y
V
dV dV
zdV zdV
z dV
z z
z z
V
dV
dV

= =

= = =


= = = = = =


= = =

= =


, , .
G
G
G
G G G
xgdm xgdm xdm
x
gm m
gdm
ygdm ygdm ydm
y Ktle Merkezi
gm m
gdm
zgdm zgdm zdm
z
gm m
gdm
x x y y z z alnabilir

= = =

= = =

= = =

= = =


.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5













Eksenlere gre Varignon Teoremi uygulanrsa;




Arlk
merkezi

bulunur. dW = g.dm ve W = m.g yazlrsa;

Ktle
merkezi
bulunur.

Yukardaki skaler bantlar vektrel formda yazlabilir. Bunun iin;

k j i r
k j i r
z y x
z y x
+ + =
+ + =

olduu dnlerek;

Ktle merkezinin
yer vektr
bulunur.
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
dm = dV ve m = V yazlrsa;

bulunur.

izgisel Elemanlarn Ktle Merkezi :

( )
ve A kesiti sabit ise
G
xdm
x x
dm
x AdL
x
AdL

= =
=

Yukardaki izgisel eleman iin, yukardaki formllerde dm=AdL


yerletirilirse;

Sentroid
bulunur.

Yzeysel Cisimlerin Ktle Merkezi :
Yukardaki formllerde dm = .t.dA yerletirilirse (t yzeyin kalnl);
t ve sabit ise








ve t sabit deilse
; ;
Ktle Merkezi olur.
( , , ) ve ( , , ) olabilir.
x tdA y tdA z tdA
x y z
tdA tdA tdA
x y z t t x y z


= = =

= =



.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
Hacimlerin Ktle Merkezi :



Yukardaki formllerde dm = .dV yerletirilirse;

bulunur.
; ;
xdm ydm zdm
x y z
dm dm dm
= = =


ve sb. ise
x dV
x
dV

= =


Integrasyon Elemannn Seimi : 1) Elemann mertebesinin seimi







Alan eleman dA = l.dy seilebilir. dA = dx.dy eklinde seilmemelidir.








Hacim eleman dV = r
2
.dy seilebilir. dV = dx.dy.dz eklinde seilmemelidir.
2) Eleman seerken, integrasyon boyunca sreklilie dikkat etmek gerekir.













Seilmemeli
x=x
1
de
ykseklikte
sreksizlik
var.

Bir tek srekli ilem ile blgede integral alnabilmeli.
x
1
x
y
.
.
.
.
.
.
. .
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
Seilmeli dy
iin tek ilem

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
3) Yksek mertebeden kk terimler ihmal edilebilir.


dA=ydx
in yannda
dsdy
ds=
2
ihmal edilir
Limit halde hata yoktur.
1
2
1
1
ihmal edilebilir.
dxdy
ds
dx
dy
= <<
<<
<<

4) Verilen alann snrlarn en iyi temsil eden eksen takm seilir.


x, y dik
eksen
takm
uygun
r, polar
koordinat
uygun.

5) Alan veya hacim eleman seildiinde, deiken koordinatn, elemann ktle
merkezi olduuna dikkat etmek gerekir.





.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
Bileik Cisimlerin Ktle Merkezi :

Ktle merkezinin konumunun bulunmas istenen cisim karmak bir geometriye
sahip ise ve cisim, geometrik merkezi kolayca bulunabilen birok paraya
ayrlabiliyorsa, karmak geometrili (bileik cisim) cismin ktle merkezinin
koordinatlar, dier basit cisimlerin ktle merkezlerinin koordinatlarndan
yararlanlarak bulunabilir.

i i
G
i
i i
G
i
i i
G
m x
x
m
m y
y
m
m z
z
m
=
=
=


i
i
1 n
1 2 n
...
...
m
m
m m
m m m
=
+ +
=
+ + +

i
1 n
OG
OG
OG OG


Varignon teoremi kullanlarak,

ve

bulunur. NOT: m yerine L, A veya Vnin ktlesi alnarak erilerin
(uzunluklarn), Alanlarn ve Hacimlerin ktle merkezleri yazlr.

Baz Kabuller : Karmak (bileik) cisim basit cisimleri ktle merkezi kolay
hesaplanan basit blmlere ayrlamyorsa, bu tip cisimlerin ktle merkezinin
koordinatlarnn belirlenmesi iin baz kabuller ve yaklamlar yaplr.

rnein; Karmak A alan aadaki ekilde grld gibi h.x eklinde ince
dikdrtgen eritlere ayrlarak (Bu eritlerin ktle merkezi x
c
ve y
c
ise) ktle
merkezinin koordinatlar bulunabilir.



.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5



Karmak bir hacmin ktle merkezinin koordinatlar da benzer ekilde x
kalnlnda hacim elemanlarna ayrlarak bulunabilir.











.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5

PAPPUS Teoremi
Bir erinin veya bir alann kendisini kesmeyen bir eksen etrafnda dndrlmesi
ile elde edilen dnel yzey veya dnel hacimlerin ktle merkezinin koordinatlar
Pappus Teoremi ile kolayca bulunabilir.

Bir Erinin x-ekseni etrafnda dnmesiyle oluan boyutlu yzeyin ktle
merkezi iin, ekildeki halkann alan olan dA = 2ydL ifadesinden yararlanlr.





NOT: y eksen
etrafnda dnme
halinde
2
2
ve den
A=2 x L
bulunur
dA xdL
A x dL
x dL
x
L
=
=
=


idi
konularak
ydL
y
L
ydL Ly
=
=





Bir A alannn x ekseni etrafnda dnmesiyle oluan hacmin ktle merkezinin
koordinatlar da, ekildeki dA alannn dnmesiyle oluan halka hacmin
integrali ile bulunabilir.

dV = 2ydA

Toplam hacim


.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5


x etrafnda dnme:
dV = 2
2
konulursa
V=2 A
ydA
V
y
ydA
ydA
y
A
ydA yA

=
=
=


Varignon teoreminden,

= ydA A y


yukardaki bant kullanlarak, toplam hacim;



eklinde yazlabilir.
NOT: y ekseni
etrafnda dnme:
dV 2 xdA
V 2 xdA
xdA
x da
A
V 2xA
=
=
=
=

n

Eer dnme as 2 den daha kk bir as kadar ise, bu durumda,
yukardaki bantlardan da yararlanarak, dnel yzeyin A alan ve dnel
hacmin V deeri,


NOT: y ekseni
etrafnda dnme
halinde:
ve
A xL
V xA

=
=


eklinde bulunur.





.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5

rnek Problem: Verilen paralel ve bal kuvvet sisteminin bilekesini, O
noktasna gre momentini ve bilekenin oxy dzlemini kestii (Sistemin
merkezini) noktay belirleyiniz.










R, 95N
z
(75 30 120) (80 150)
95
4 75 (6 2 ) 30
(2 2 ) ( 80 )
(4 4 ) ( 50 ) (2 6 ) (120 )
420 360
N
= + + +
=
= + +
+ +
+ + + +
=
0
0
R k
R k
M i k i j k
i j k
i j k i j k
M i j
k
80 N

O
75N
30N
50N
120N
y
x
2m 2m 2m
2m
2m
2m

R.M
0
= nvaryant 0 bulunur. Sistem bir tek kayan vektre indirgenebilir. Bu
bir tek kayan vektr r = R olup tesir izgisi sistemin eksenidir.






















i
i
1 1 2 2 n n
C
1 2 n
C
1 1 2 2 n n
C
1 2 n
C
0
C C
F
F
+ +...+ 75(4) 30(6) 80(2) 50(4) 120(2)
+ +...+ 95
360
3, 79m
95
... 75(0) 30(2) 80(2) 50(4) 120
+ +...+ 95
4, 42m
veya:
420 -360 = ( +
F x F x F x
x
F F F
x
F y F y F y
y
F F F
y
x y
=
+ +
= =
= =
+ + + + +
= =
=
= =

i
OA
OC
M r R OC R
i j i
C
C
C
C
) 95
420
4, 42m
: 420 95
95
ayn sonu.
: 360 95 360
3, 79m
95
y
y
x
x

= =
=

=

= =
j k
i
j



.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
rnek Problem: ekildeki taral alann arlk merkezini belirleyiniz.









































n
i
i=1
n
i
i=1
1 1 2 2 3 3
C
1 2 3
1 1 2 2 3 3 1 1 2 2 3 3 1 1 2 2 3
C
1 2 3 1 2 3 1 2 3
F
F
gm x gm x gm x
gm gm gm
m x m x m x s x s x s x s x s x s
x
x
m m m s s s s s s


=
+ +
=
+ +
+ + + + + +
= = =
+ + + + + +

i
OA
III
I
II
18m 13m 8m
7,5m
7,5m
6m
OC
x
Eleman Alan
S
i
x
Ci
y
Ci
x
Ci
S
i
y
Ci
S
i
I
gen
(18)(15)/2
= 135
2h/3 =
2(18)/3 = 12
h/3=15/3
=5
135x12
=1620
135x5
=675
II
Dikdrtgen
21x15
= 315
18 + 21/2
=28,5
h/2 = 7,5 315x28,5
= 8977,5
315x7,5
=2362,5
III
Daire
.r
2
= .9
=28,26
18+13=31 7,5 28,26x31
=876,06
28,26x7,5
=212
Top 421,74 9721,44 2825,5
C
C
1620 8977, 5 876, 06 9721, 44
23, 05m
135 315 28, 26 421, 74
675 2362, 5 212 2825, 5
y 6, 7m
421, 74 421, 7
x
+
= = =
+
+
= = =

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
rnek Problem : Younluu bir ucundan uzaklnn kat olan L
uzunluundaki dorusal ince bir telin ktle merkezini bulunuz.













C
C
L
3
L
0 0
C L 2
L
0
0
x ekseni simetri
y 0,
ekseni seildi
x
( . )
|
2
3
x L
3
|
2
xdm x dL
dL
dm
x
x x dx
x
x dx


=


= =
= =

=
L
O
y
x
A
dx

{
dL
dm dL
x dx

=
=


rnek Problem:
2 merkez al r yarapl ember yaynn (dzgn) ktle merkezini bulunuz.















C
C
C
2
C
+
2
-
C +
-
x simetri eskeni
seildi 0
x
cos
x
sin |
sin
x
|
y
xdm x rd
dm rd
xrd r d
rd rd
r r
r



=
= =
= =
= =



d
r
x
3dL=rd
y
x

cos
dm dL
dm rd
x r

=
=
=








C
C
sin
2
2
NOT: = ise x yarmember
2
2
sin
= ise x 0 ember
C(0,0)
r
r
r

= =
= =

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
rnek Problem: Merkez as 2 olan daire parasnn ktle merkezini
bulunuz.



















dr
x
3dL=
x
d
rd
O
C
C
r +
0 -
C
r r
+
2 2
-
0 0
C r r
+
-
0 0
3
r
0
C 2
r
0
x simetri ekseni seildi
y 0
x
2cos d dr
x
rd dr
sin | dr 2sin .r dr
x
| dr 2 dr
|
sin 2 sin
3
x
r 3
|
2
xdm x rdrd
dm rdrd
r
r
r






=
= =
=
= =
= =






cos
dA rd dr
dm rd dr
x r

=
=
=














C
C
C
sin
2 4
2
NOT: = ise ( ) x
2 3 3
2
sin
2 2 2 4 4 2
4
ise x ( )
4 3 3 2 3
4
2 sin
ise x 0 ( )
3
r r
yarm daire
r r
Drtte bir daire
r
daire

= =
= = = =
= = =








.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
rnek Problem: ekildeki yarm krenin ktle merkezini hesaplaynz.



z ekseni simetri eksenidir.

x
c
ve y
c
sfr.























.
. r
O
.
z
dz
z
a
x
C
2
C
2
a
2 2
0
C
a
2 2
0
2 4
a a
2
0 0
C
3
z
z
z( -z )dz
z
( -z )dz
z z
| |
3
2 4
z
zdm
dm
z r dz
r dz
a
a
a
a

=
=
=

= =

2
2 2 2
2 2 2
( )d
z
z
dm r
a r
r a
=
= +
z
=














.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
rnek Problem: ekildeki homojen koninin arlk merkezinin koordinatlarn
belirleyiniz.

Z ekseni simetri eksenidir.

G (x
G
=0, y
G
=0, z
G
=0)




































Kiriler (Beams) :
dz
y
r
r
h
x
y
z
z
O
z
2
G
2
2
G
2
z (
z
z
dw dV
zdw
dw y dz
dw
dw y dz
y dz
y dz

=
= =
=
=

)
2
2
h
3
2
^0
G 2 2 h
2
2
0
3
4
h
z
( )
z
z
|
3
4
zy dz
y dz
rz
dz
z dz
z
h
r z h
dz
z dz
h
r
y
h
h
=
= = =
=


.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5

D kuvvetlerin etkisindeki tayc sistem olarak kiriler, mhendislik
uygulamalarnda ok sk kullanlrlar.

Deiik snr arlarnda kiriler;


BAST SREKL
IKMA
DESTEKL IKMA KR
SABT KR

STATK OLARAK ZLEBLR STATK OLARAK ZLEMEZ

Yayl Ykler :

Birim uzunlua etki eden yayl ykn byklne, o yayl ykn iddeti (
veya q) ad verilir.
Yayl ykn iddeti sabit, lineer deien veya bir fonksiyon eklinde
deiebilir.






iddeti sabit olan yayl yk ;
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5



R=L=ALAN
R, Geometrik
merkezden geer


iddeti sfrdan balayp, lineer (dorusal) deien yayl yk ;


= genin Alan
R, Sentroidden
(Geometrik
merkez)geer.


iddeti belirli bir deerden balayp, lineer (dorusal) deien yayl yk ;




iddeti belirli bir deerden balayp, bir fonksiyon eklinde deien yayl yk ;
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5





dx uzunluuna etki eden kuvvet dR = .dx olduuna gre, toplam kuvvet,




Yayl ykn edeeri olan toplam R kuvvetinin uygulama konumu,



eklinde bulunur.


Etkiler

D kuvvetlerin etkisindeki bir kiri, belirli bir konumundan kesildiinde, kesitte
oluan etkiler;

- Eksenel Kuvvet (Axial Force) : H
- Kesme Kuvveti (Shear Force) : V
- Eilme Momenti (Bending Moment) : M
- Burulma Momenti (Torque) : T

eklindedir.

Tayc sisteme bir d kuvvet etkidii zaman sistemde (elemanda) bu d
kuvveti dengelemeye alan bir i kuvvetler sistemi oluur.
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5









Kablo Eksen
F
3
F
1
F
2
F
n
F
3
F
1
F
2
F
n
sol
sa



D kuvvetler ekme veya basn olabilir. Elemanda i kuvvetler sistemi oluur.
Elemann eksenine dik olan bir kesit zerinde i kuvvetleri inceleriz. Ortaya
kan hayali iki para da dengede varsaym yaplr. Birim alana etkiyen i
kuvvetlerin byklne STRESS (Gerilme) denir.











F
1
F
2
Sol serbest cisim diyagram Sol para
R
M
F
n
F
3
Sa serbest cisim diyagram



Sol paradaki i kuvvetler sistemini kesitin sentroidi olan noktaya tarsak
Bileke R ve toplam moment M elde ederiz.









Kesme Kuvveti (Shear Force)
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5


Eilme Momenti (Bending Moment)





Burulma Momenti (Torsion)



Bileik Etki (Combined Loading)





.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
Dzlemsel kuvvetlerin etkisindeki bir kirite, genellikle, kesme kuvveti ve
eilme momentinin etkileri nemlidir.
Kesme kuvveti ve Eilme momentinin iaret notasyonu literatrde, genellikle,
aada grld gibi seilir.


Eilme momentinin etkisi iin rnek: Kesiti H-profili olan kirie pozitif eilme
momenti etki ederse, alt ve st flanlarda ekilde grld gibi, ekme ve
basn kuvvetleri oluur.



Kesit Tesirleri Arasndaki Diferansiyel Bantlar:







.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
Yukardaki ifade integre edilerek, Kesme kuvveti ile yayl kuvvetin iddeti
arasnda bant bulunur.




V = V
0
+ A

(A : x
0
ile x arasnda, yayl yk erisinin altndaki alann negatif deeri)

ekildeki dx uzunluundaki elemann moment dengesi yazlsa;



ve ikinci dereceden kk terimler ihmal edilerek,


bulunur.
Eilme momenti ile yayl kuvvetin iddeti arasndaki banty bulmak iin,
yukardaki bantnn trevi alnp, kesme kuvvetinin cinsinden ifadesi
yerletirilirse,



bulunur.








.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5

Kablo ve Sicimler

Bklebilen tayc sistem olarak kablolar ve sicimler, i etki olarak, sadece
ekme kuvveti tayabilirler. Basn kuvveti, kesme kuvveti, eilme ve burulma
momentleri tayamazlar.



Genel Bantlar
iddeti deiken bir yayl ykn etkimesi durumunda, dey dorultudaki
bileke kuvvet,



eklindedir. Varignon teoremi uygulanarak, bileke kuvvetin getii konum
bulunabilir.






.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5

ekilde c deki elemann dengesinden,


yazlr. sind = ve cosd = 1 yazlacak olursa,



kinci dereceden kk terimler ihmal edilirse,


veya

bulunur.

Burada 2. bant, T nin yatay bileeninin sabit olduunu gsterir. Bu sabit
deeri T
0
ile gsterecek olursak ve 1. bantda T = T
0
/ cos yerletirirsek,

dx T d . ) tan (
0
=

dx
dy
= tan

yerletirilirse,


bulunur.
Bu ifade, kablonun diferansiyel denklemidir. ntegre edilip, snr artlar
kullanlarak, kablonun formunu veren y = y(x) fonksiyonu bulunur.


.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5

Parabolik Kablolar
Kabloya etki eden dey yayl kuvvetin iddeti sabit olsun. Genel olarak,
kablonun iki ucunun ayn yatay dorultuda bulunmadn kabul edelim.




Kablo denkleminin integrasyonu ile,



bulunur. Seilen koordinat sistemi iin, x = 0 da eim, dy/dx = 0 olacandan,


yazlr. Bir kere daha integral alnrsa,


bulunur. Bu ifade dey parabol denklemidir. Kablo kuvvetinin sabit olan yatay
bileeni, orijindeki kablo kuvvetidir.

x = l
A
iin y = h
A
yazlrsa,


bulunur.
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5

eklin b blmndeki elemann dengesinden,


yazlr ve T
0
yok edilirse,



bulunur. Maksimum kablo kuvveti x = l
A
konumundadr ve deeri,


dir.

Kablonun orijin ile A noktas arasndaki uzunluunun bulunmas istenirse,

2 2
) ( ) ( dy dx ds + =


bants integre edilir.


ntegrasyon iin,


seri ifadesi, kullanlrsa,



bulunur.
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5


Asma kprlerde kablonun iki ucu genellikle ayn yatay konumdadr. Bu
durumda kablonun iki ucu arasndaki mesafe L = 2 l
A
ve toplam kablo uzunluu
S = 2 s
A
dr.



Bu deerler kullanlarak, maksimum kablo kuvveti ve toplam kablo uzunluu,



eklinde bulunur.

Zincir Erisi
Kabloya etki eden d kuvvetin sadece niform olan kablo arl olduunu
dnelim. Bu durumda, ekildeki elemann serbest cisim diyagram
deiecektir.

Kablonun birim uzunluunun arl ise, bileke kuvvet R = .s dir. .dx
kuvveti ise, .ds deerine eit olacaktr.

Bu durumda kablo diferansiyel denklemi,


formundadr.
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5


(ds)
2
= (dx)
2
+ (dy)
2

bants kullanlarak,


dy/dx = p yazlacak olursa, diferansiyel denklem,

eklini alr ve integrasyon sonucunda,



yazlr. X = 0 konumunda dy/dx = p = 0 olduundan C = 0 dr. dy/dx = p
yazlrsa,

bulunur. Tekrar integre edilirse,


bulunur. K integral sabiti, x = 0 da y = 0 yazlarak hesaplanr.

Bu durumda,
K = - T
0
/
yazlarak,


bulunur.

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5

Bu bant iki ucundan aslan, kendi arlnn etkisindeki kablonun ald
formdur ve Zincir Erisi olarak bilinir.



ekildeki elemann serbest cisim diyagramndan,

0
/ tan T s
dx
dy
= =

bants kullanlarak, kablo uzunluu,

eklinde bulunur. ekildeki elemann kuvvet dengesinden,


veya

veya

veya


bulunur.


.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5

UYGULAMA

Problem 5/141
ekilde grld gibi, yatayda niform (iddeti sabit) yayl yk tayan
kabloda T
0
kablo kuvvetini bulunuz. Kablonun B mesnetinde yatayla yapt
ay hesaplaynz.











.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5

Problem 5/143
Ktlesi ihmal edilebilen kablo ekilde grld gibi iki noktadan tespit
edilmitir. Kablonun baland alt mesnette kablo teeti yatay olacak kadar bir
kablo kuvveti olumutur. Kabo iddeti x=0 da 1000 N/m den balayarak, x
2
ile
orantl olarak azalmaktadr. Kablonun ald formu, y = y(x), bulunuz.











.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5

Problem 5/150
A ve B noktalarndan ekildeki gibi tespit edilmi olan kablonun uzunluunu
hesaplaynz.









.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
Akkanlarn Statii

Bu blmde, akkan basncndan kaynaklanan kuvvetlerin etkisindeki
cisimlerin dengesi incelenecektir.

Akkan Basnc
Pascal kanununa gre, akkan iinde herhangi bir noktadaki basn her
dorultuda ayn deerdedir. Bu, aadaki elemann dengesinden kantlanabilir.



Elemann yzlerine etki eden basn p
1
, p
2
, p
3
, ve p
4
olsun. Bu durumda,

ds.sin = dy ve ds.cos = dx olduuna gre,

bulunur.
Elemann 90 derece dndrlmesi durumunda, dier yze etki eden basncn da
eit olduu grlr.
dh kalnlndaki elemann kuvvet dengesinden,



.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5

Yukardaki ifadenin integrasyonundan,


bulunur. Burada p
0
deeri, h = 0 daki akkan yzeyinin basncdr (atmosfer
basnc).

Basn lm cihazlar, atmosfer basncndan deiimi lt iin, h
derinliindeki lm basnc,
p = gh
olacaktr.

Basn iin en fazla kullanlan SI birimi kilopascal (kPa) dr.

Su ine Daldrlm Dikdrtgen Levha

Su iine daldrlm dikdrtgen levha dey ile as yapsn ve su yzeyi x y
dzlemi olsun.
2 noktasna etki eden basn, .g ile 2 noktasnn su yzeyinden derinliinin
arpmna eittir (6-2 vektr). b kenar boyunca (su yzeyine paralel 2-3
dorultusu) btn noktalardaki basn ayndr. Benzer ekilde, 1-4
dorultusundaki noktalardaki basnlar ayn ve .g ile 1 noktasnn su
yzeyinden derinliinin arpmna eittir (5-1 vektr).



Dikdrtgen zerine etki eden basncn oluturduu bileke kuvvet R dir ve
basn merkezi denen bir noktaya etki eder.
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5




1-2 kenar boyunca basn deiimi trapezoid eklindedir.

Levhann st kenarna paralel, dy kalnlndaki bir alan elemanna etki eden
kuvvet,

dR = p.dA = p.b.dy

Ancak p.dy ekildeki dA alanna eittir. Dolaysyla yzeye etki eden
bileke kuvvet,


Buradaki A alan, levha kenar boyunca basn deiimini tanmlayan
trapezoidin alandr.

P
ort.
= (p
1
+ p
2
) / 2 olduu dnlrse,



Burada,
cos . y h =

dir.


R bileke kuvvetinin etki ettii konumu belirlemek iin, akkan yzeyindeki B
noktasna gre moment alarak Varignon teoremi uygulanrsa,
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5


bulunur.

Silindirik Yzeylere Etki Eden Hidrostatik Basn

Sv iine daldrlm erisel yzeylere etki eden basn kuvvetlerinin hesab
dzlem levhalara etki eden kuvvetlerin hesabndan daha deiik ve zordur.


ekilde byle bir erisel yzey eleman grlmektedir. Elemann dey kesitleri
hep AB erisi formundadr ve ayn basn deiiminin etkisindedir. Dey kesit
aadaki ekilde grlmektedir.



R bileke kuvvetinin dorultusu devaml deieceinden, x ve y bileenlerinin
integrasyonu uygun olacaktr.
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5


R nin etki ettii konum iin moment denge denklemi gerekecektir.

R nin bulunmas iin daha basit bir baka yol, yzey zerindeki ABC su
blokunun dengesinin incelenmesidir.

Herhangi bir Geometrideki Yzeye Etki Eden Hidrostatik Basn

Cismin yzeyi dey ile as yapsn. ekilden, dR = p.dA = g.dA
olacanda, bileke kuvvet

eklindedir.


= hdA A h

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
bants kullanlarak,


bulunur.

R bileke kuvveti, ayrca ekildeki V hacmi ile de tanmlanabilir.




Varignon teoremi kullanlarak,


yazlr. Bu deer, R bileke kuvvetinin getii konumu tanmlar.

Kaldrma Kuvveti (Buoyancy)
Archimedes Prensibine gre, bir akkan iine daldrlm bir cisme, cismin
hacmi kadar akkan arlna eit bir kaldrma kuvveti (buoyancy) etki eder.

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5



Kaldrma kuvvetinin sonucu olarak, nemli bir nokta, akkan iine daldrlm
olan cismin stabilitesidir.

Aadaki su iinde bulunan gemide, B noktas geminin akkan iindeki
blmnn ktle merkezi (kaldrma merkezi), G ise cismin btnnn ktle
merkezidir.

Kaldrma kuvveti F, B kaldrma merkezinden geer, cismin W arlna eit ve
zt yndedir.

Geminin bir as kadar yan yatmas durumunda, geminin batan ksmnn
hacmi deiecektir ve kaldrma merkezi B gibi bir nokta olacaktr.

B den geen dey dorultunun, geminin merkez eksenini kestii M noktasna
Metasenter (metacenter) ad verilir. M ile G arasndaki mesafe metasentric
ykseklik olarak adlandrlr.

M noktas G nin stnde ise, ekilden de grlecei gibi oluan kuvvet ifti,
gemiyi dzeltecek yndedir.

M noktas G nin altnda ise, oluan kuvvet ifti gemiyi daha fazla yana yatracak
yndedir ve geminin stabilitesi bozulmu demektir.


.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5



UYGULAMA PROBLEMLER














.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5














































.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5



.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5

YAYILI KUVVETLER
(DISTRIBUTED FORCES)

Yayl Kuvvet (Distributed Force)

Tekil Kuvvet (Point Force Concentrated Force)




Kuvvetler (Internal Forces)




Her noktasal (tekil)
kuvvet, aslnda ok
kk bir alana
etkiyen YAYILI
KUVVET (YK) gibi
dnlebilir.
Bilyeli yataktaki
elik (sert) kre
Temas alannn boyutu
b <<, tekerlekler
arasndaki uzaklk gibi
dier bylklerde
ok kk ve lastik
yumuak.
ki kuvvet elemanna
etkiyen kuvvet mafsaln
kesiti boyunca etkiyen
kuvvetler olup, bunlarn
bilekesi olan bir tek C
kuvveti TEKL kuvvet
olarak alnr.
Bu hallerde aslnda
yayl olan temas
kuvvetleri noktasal
(tek kuvvet olarak)
alnr.
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
izgisel Yayl Kuvvetler (Line Distributed Forces)









Alana Yayl Kuvvetler (Area Distributed Forces)









Kuvvetlerin kat cisim ierisindeki dalm STRESS olarak adlandrlr.

Hacme Yayl Kuvvetler (Volume Distributed Forces)





Ktle Merkezi (Mass Center)















2
: yayl ykn iddeti
= birim uzunlua
etkiyen kuvvet
N
[ ]=
m


Kuvvetlerin
cisme etkidii
alann boyutu
dier boyutlar
yannda ok
kk deilse
kuvvetleri yayl
kuvvetler olarak
alrz.
2
Birimalana
etkiyen kuvvet
N
[ ]= P
m
Basn=Pascal

=
=
=

Baraj kapana suyun
etkisi (yayl yk)
Body force (yerekimi kuvveti)
birim arlk g =

3
2 3 2
2 2
kg
Birimi : :
m
m kg m
g : , Sonu :
s m s
N kg.m
, N:
m s

| || |
| |
\ \
A,B, ve C asmalarnda
T ile W ayn
dorultulu olup,
dorultular bir G
noktasnda kesiirler.
G arlk merkezidir.


ip
ip
ip
m
1
g
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
m
n
g
m
n
g
m
1
g
m
1
g
A
T
W
G
Ser. Cis. Diag.

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
Bal ve paralel kuvvet sisteminin MERKEZ:


















eklinde paralel ve bal kuvvet sisteminin BLEKESNN TATBK
NOKTASINI (KUVVET SSTEMNN MERKEZN) elde etmitik.
Bu sonular AIRLIK VE KTLE MERKEZNN hesabnda kullanacaz.
















Bu balantlar srekli cisimler iin birer integral ile temsil edilebilirler.

O
z
x
y
A
1
A
2
D
2
D
5
F
5
F
1
D
1
F
6
D
6
R (Bil.)
C (x
c
, y
c
, z
c
)
D
n
F
n
u
D
A
5
F
2

n
i
i=1
n
i
i=1
F
F
=

i
OA
OC

O (0, 0, 0)
C (x
c
, y
c
, z
c
)
i i i i i i
c c c
i i i
Fx Fy Fz
x ; y ; z
F F F
= = =



i
i
i i
G
i
i i
G
i
i i
G
i
W
W
W x
x
W
W y
y
W
W z
z
W
=
=
=
=

i
OA
OG

m = W g
O
z
x
y
G
1
m =
1
g w
1
m
1
A
i
A
i
m
i
m =
i
g W
2
m
2 2
m = g w
2
A

1 2 n
1 2 n
i
m m ... m
(m m ... m )
m
m
m m
= + + +
= + + +
=
=
=

W g g g
W g
W g
W g

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5










G cismin arlk merkezidir.
Dw = gdm ; w = (m
1
+ m
2
++ m
n
)g = mg alnarak,














Srekli ve Homojen cisimlerde Ktle Merkezi ile Arlk merkezi akktr.
dm = dV ; : younluk, dV hacim eleman konulursa, G ktle merkezinin
ifadesi ;












eklini alr.

Arlk Merkezi
,
G
G G
dw toplam arlk
xdw
x
dw
ydw zdw
y z
dw dw
=

= =




, , .
G
G
G
G G G
xgdm xgdm xdm
x
gm m
gdm
ygdm ygdm ydm
y Ktle Merkezi
gm m
gdm
zgdm zgdm zdm
z
gm m
gdm
x x y y z z alnabilir

= = =

= = =
`

= = =

)
= = =


ve eer
sb
ise
G
G
G G
G
G
Geometrik Merkez
Centroid Sentroid
x dV
xdV xdV
x x
x x
dV
V
dV
y dV ydV ydV
y y y y
V
dV dV
zdV zdV
z dV
z z
z z
V
dV
dV

= =
= = =

| | (
= = = = = =
` |
(
\

= = =

= =


.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5













Eksenlere gre Varignon Teoremi uygulanrsa;



bulunur. dW = g.dm ve W = m.g yazlrsa;

bulunur.

Yukardaki skaler bantlar vektrel formda yazlabilir. Bunun iin;

k j i r
k j i r
z y x
z y x
+ + =
+ + =

olduu dnlerek;

bulunur.



Arlk
merkezi
Ktle
merkezi
Ktle merkezinin
yer vektr
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
dm = dV ve m = V yazlrsa;

bulunur.

izgisel Elemanlarn Ktle Merkezi :

Yukardaki izgisel eleman iin, yukardaki formllerde dm=AdL
yerletirilirse;

bulunur.

Yzeysel Cisimlerin Ktle Merkezi :
Yukardaki formllerde dm = .t.dA yerletirilirse (t yzeyin kalnl);
t ve sabit ise








( )
ve A kesiti sabit ise
G
xdm
x x
dm
x AdL
x
AdL

= =
=


Sentroid
ve t sabit deilse
; ;
Ktle Merkezi olur.
( , , ) ve ( , , ) olabilir.
x tdA y tdA z tdA
x y z
tdA tdA tdA
x y z t t x y z


= = =
`

)
= =



.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
Hacimlerin Ktle Merkezi :



Yukardaki formllerde dm = .dV yerletirilirse;

bulunur.
Integrasyon Elemannn Seimi : 1) Elemann mertebesinin seimi







Alan eleman dA = l.dy seilebilir. dA = dx.dy eklinde seilmemelidir.








Hacim eleman dV = r
2
.dy seilebilir. dV = dx.dy.dz eklinde seilmemelidir.
2) Eleman seerken, integrasyon boyunca sreklilie dikkat etmek gerekir.













; ;
xdm ydm zdm
x y z
dm dm dm
= = =



ve sb. ise
x dV
x
dV

= =




x
1
x
y
.
.
.
.
.
.
. .
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
Bir tek srekli ilem ile blgede integral alnabilmeli.
Seilmemeli
x=x
1
de
ykseklikte
sreksizlik
var.

Seilmeli dy
iin tek ilem

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
3) Yksek mertebeden kk terimler ihmal edilebilir.



4) Verilen alann snrlarn en iyi temsil eden eksen takm seilir.



5) Alan veya hacim eleman seildiinde, deiken koordinatn, elemann ktle
merkezi olduuna dikkat etmek gerekir.





dA=ydx
in yannda
dsdy
ds=
2
ihmal edilir
Limit halde hata yoktur.

1
2
1
1
ihmal edilebilir.
dxdy
ds
dx
dy
= <<
<<
<<

x, y dik
eksen
takm
uygun
r, polar
koordinat
uygun.
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
Bileik Cisimlerin Ktle Merkezi :

Ktle merkezinin konumunun bulunmas istenen cisim karmak bir geometriye
sahip ise ve cisim, geometrik merkezi kolayca bulunabilen birok paraya
ayrlabiliyorsa, karmak geometrili (bileik cisim) cismin ktle merkezinin
koordinatlar, dier basit cisimlerin ktle merkezlerinin koordinatlarndan
yararlanlarak bulunabilir.


Varignon teoremi kullanlarak,

ve

bulunur. NOT: m yerine L, A veya Vnin ktlesi alnarak erilerin
(uzunluklarn), Alanlarn ve Hacimlerin ktle merkezleri yazlr.

Baz Kabuller : Karmak (bileik) cisim basit cisimleri ktle merkezi kolay
hesaplanan basit blmlere ayrlamyorsa, bu tip cisimlerin ktle merkezinin
koordinatlarnn belirlenmesi iin baz kabuller ve yaklamlar yaplr.

rnein; Karmak A alan aadaki ekilde grld gibi h.x eklinde ince
dikdrtgen eritlere ayrlarak (Bu eritlerin ktle merkezi x
c
ve y
c
ise) ktle
merkezinin koordinatlar bulunabilir.



i
i
1 n
1 2 n
...
...
m
m
m m
m m m
=
+ +
=
+ + +

i
1 n
OG
OG
OG OG

i i
G
i
i i
G
i
i i
G
m x
x
m
m y
y
m
m z
z
m
=
=
=


.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5



Karmak bir hacmin ktle merkezinin koordinatlar da benzer ekilde x
kalnlnda hacim elemanlarna ayrlarak bulunabilir.











.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5

PAPPUS Teoremi
Bir erinin veya bir alann kendisini kesmeyen bir eksen etrafnda dndrlmesi
ile elde edilen dnel yzey veya dnel hacimlerin ktle merkezinin koordinatlar
Pappus Teoremi ile kolayca bulunabilir.

Bir Erinin x-ekseni etrafnda dnmesiyle oluan boyutlu yzeyin ktle
merkezi iin, ekildeki halkann alan olan dA = 2ydL ifadesinden yararlanlr.








Bir A alannn x ekseni etrafnda dnmesiyle oluan hacmin ktle merkezinin
koordinatlar da, ekildeki dA alannn dnmesiyle oluan halka hacmin
integrali ile bulunabilir.

dV = 2ydA

Toplam hacim


idi
konularak
ydL
y
L
ydL Ly
=
=


NOT: y eksen
etrafnda dnme
halinde
2
2
ve den
A=2 x L
bulunur
dA xdL
A x dL
x dL
x
L
=
=
=


.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5


Varignon teoreminden,

= ydA A y


yukardaki bant kullanlarak, toplam hacim;



eklinde yazlabilir.

Eer dnme as 2 den daha kk bir as kadar ise, bu durumda,
yukardaki bantlardan da yararlanarak, dnel yzeyin A alan ve dnel
hacmin V deeri,



eklinde bulunur.





x etrafnda dnme:
dV = 2
2
konulursa
V=2 A
ydA
V
y
ydA
ydA
y
A
ydA yA

=
=
=


NOT: y ekseni
etrafnda dnme:
dV 2 xdA
V 2 xdA
xdA
x dan
A
V 2xA
=
=
=
=


NOT: y ekseni
etrafnda dnme
halinde:
ve
A xL
V xA

=
=

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5

rnek Problem: Verilen paralel ve bal kuvvet sisteminin bilekesini, O
noktasna gre momentini ve bilekenin oxy dzlemini kestii (Sistemin
merkezini) noktay belirleyiniz.












R.M
0
= nvaryant 0 bulunur. Sistem bir tek kayan vektre indirgenebilir. Bu
bir tek kayan vektr r = R olup tesir izgisi sistemin eksenidir.

























R, 95N
z
80 N
O
75N
30N
50N
120N
y
x
2m 2m 2m
2m
2m
2m
(75 30 120) (80 150)
95
4 75 (6 2 ) 30
(2 2 ) ( 80 )
(4 4 ) ( 50 ) (2 6 ) (120 )
420 360
N
= + + +
=
= + +
+ +
+ + + +
=
0
0
R k k
R k
M i k i j k
i j k
i j k i j k
M i j

i
i
1 1 2 2 n n
C
1 2 n
C
1 1 2 2 n n
C
1 2 n
C
0
C C
F
F
+ +...+ 75(4) 30(6) 80(2) 50(4) 120(2)
+ +...+ 95
360
3, 79m
95
... 75(0) 30(2) 80(2) 50(4) 120(6)
+ +...+ 95
4, 42m
veya:
420 -360 = ( +
F x F x F x
x
F F F
x
F y F y F y
y
F F F
y
x y
=
+ +
= =
= =
+ + + + +
= =
=
= =

i
OA
OC
M r R OC R
i j i
C
C
C
C
) 95
420
4, 42m
: 420 95
95
ayn sonu.
: 360 95 360
3, 79m
95
y
y
x
x

= =
=

`
=
)
= =
j k
i
j
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
rnek Problem: ekildeki taral alann arlk merkezini belirleyiniz.









































n
i
i=1
n
i
i=1
1 1 2 2 3 3
C
1 2 3
1 1 2 2 3 3 1 1 2 2 3 3 1 1 2 2 3 3
C
1 2 3 1 2 3 1 2 3
F
F
gm x gm x gm x
x
gm gm gm
m x m x m x s x s x s x s x s x s x
x
m m m s s s s s s


=
+ +
=
+ +
+ + + + + +
= = =
+ + + + + +

i
OA
OC

Eleman Alan
S
i
x
Ci
y
Ci
x
Ci
S
i
y
Ci
S
i

I
gen
(18)(15)/2
= 135
2h/3 =
2(18)/3 = 12
h/3=15/3
=5
135x12
=1620
135x5
=675
II
Dikdrtgen
21x15
= 315
18 + 21/2
=28,5
h/2 = 7,5 315x28,5
= 8977,5
315x7,5
=2362,5
III
Daire
.r
2
= .9
=28,26
18+13=31 7,5 28,26x31
=876,06
28,26x7,5
=212
Top 421,74 9721,44 2825,5

C
C
1620 8977, 5 876, 06 9721, 44
23, 05m
135 315 28, 26 421, 74
675 2362, 5 212 2825, 5
y 6, 7m
421, 74 421, 7
x
+
= = =
+
+
= = =

III
I
II
18m 13m 8m
7,5m
7,5m
6m

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
rnek Problem : Younluu bir ucundan uzaklnn kat olan L
uzunluundaki dorusal ince bir telin ktle merkezini bulunuz.















rnek Problem:
2 merkez al r yarapl ember yaynn (dzgn) ktle merkezini bulunuz.
























C
C
L
3
L
0 0
C L 2
L
0
0
x ekseni simetri
y 0,
ekseni seildi
x
( . )
|
2
3
x L
3
|
2
xdm x dL
dL
dm
x
x x dx
x
x dx

| |
=
|
\
= =
= = =


L
O
y
x
A
dx

{
dL
dm dL
x dx

=
=

C
C
C
2
C
+
2
-
C +
-
x simetri eskeni
seildi 0
x
cos
x
sin |
sin
x
|
y
xdm x rd
dm rd
xrd r d
rd rd
r r
r



=
= =
= =
= =








d
r
x
3dL=rd
y
x

cos
dm dL
dm rd
x r

=
=
=

C
C
sin
2
2
NOT: = ise x yarmember
2
2
sin
= ise x 0 ember
C(0,0)
r
r
r

= =
= =

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
rnek Problem: Merkez as 2 olan daire parasnn ktle merkezini
bulunuz.












































dr
x
3dL=rd
x
d
rd
O
C
C
r +
0 -
C
r r
+
2 2
-
0 0
C r r
+
-
0 0
3
r
0
C 2
r
0
x simetri ekseni seildi
y 0
x
2cos d dr
x
rd dr
sin | dr 2sin .r dr
x
| dr 2 dr
|
sin 2 sin
3
x
r 3
|
2
xdm x rdrd
dm rdrd
r
r
r






=
= =
=
= =
= =







cos
dA rd dr
dm rd dr
x r

=
=
=

C
C
C
sin
2 4
2
NOT: = ise ( ) x
2 3 3
2
sin
2 2 2 4 4 2
4
ise x ( )
4 3 3 2 3
4
2 sin
ise x 0 ( )
3
r r
yarm daire
r r
Drtte bir daire
r
daire

= =
= = = =
= = =

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
rnek Problem: ekildeki yarm krenin ktle merkezini hesaplaynz.



z ekseni simetri eksenidir.

x
c
ve y
c
sfr.




































.
. r
O
.
z
dz
z
a
x

C
2
C
2
a
2 2
0
C
a
2 2
0
2 4
a a
2
0 0
C
3
a a
z
z
z( -z )dz
z
( -z )dz
z z
| |
3
2 4
z
z 8
zdm
dm
z r dz
r dz
a
a
a
a

=
=
=

= =

2
2 2 2
2 2 2
( )dz
z
z
dm r
a r
r a
=
= +
=

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
rnek Problem: ekildeki homojen koninin arlk merkezinin koordinatlarn
belirleyiniz.

Z ekseni simetri eksenidir.

G (x
G
=0, y
G
=0, z
G
=0)

































dz
y
r
r
h
x
y
z
z
O
z

2
G
2
2
G
2
z ( )
z
z
dw dV
zdw
dw y dz
dw
dw y dz
y dz
y dz

=
= =
=
=


2
2
h
3
2
^0
G 2 2 h
2
2
0
3
4
h
z
( )
z
z
|
3
4
zy dz
y dz
rz
dz
z dz
z y
h
r z h r
dz
z dz
h
r
y
h
h
=
= = =
=
= =


.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
rnek problem. ekildeki genden drtte bir daire alan kesilerek
kartlyor. Geriye kalan alann geometrik merkezini Pappus
Guldinus teoremine gre elde ediniz.
zm. Geriye kalan alan ox ekseni etrafnda dndrelim.
Drtte bir dairenin Ox ekseni etrafnda dndrlmesinden
Ortaya kan yarm krenin hacmi
K
2
3
v b
3
=
ve genin Ox etrafnda
dndrlmesinden ortaya kan
koninin hacmi

Kon
1
2 3
v (2b) (3b) 4 b
3
= =

Taral alann Ox etrafnda dndrlmesinden ortaya kan dnel
cismin hacmi
x K Kon
3
10 b
v v v
3

= =
ekle edilir.
x C T
V 2 y S = olduuna gre; S
T
= genin alan -
4
1
dairenin alan
=
2 2
12b b
4

ifadesi ve V
x
deerleri yerlerine yazlrsa
x
C
T
V
20b
y
2 S 3(12 )
= =



bulunur.Benzer ilemleri Oy ekseni etrafnda dndrerek taral alann
Oy ekseni etrafnda dndrlmesinden ortaya kan dnel cismin
hacmi

x
) 12 ( 3
b 32
S 2
V
T
y
C

=

=

bulunur.

x
y
O
b
2b
b
b
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
rnek problem . ekilde verilen drtte bir ember yaynn Oy
ekseninin etrafnda dndrlmesinden ortaya kan dnel yzeyin
alann hesaplaynz.

zm . ember yaynn geometrik merkezinin apsisini ekilden

C
2r
x a r = +


eklinde elde ederiz. ember yaynn uzunluu
2 r
L
4

= dr. Bu
deerleri
y C
S 2 Lx = formlnde yerine yazarsak

( )
r _2
2 r 2r
2
S 2 a r r a
y
4
(
| || |
( | |
\ \

= + = +

bulunur.
































x
r
r
a
C
O
y
x
C
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
Kiriler (Beams) :

D kuvvetlerin etkisindeki tayc sistem olarak kiriler, mhendislik
uygulamalarnda ok sk kullanlrlar.

Deiik snr arlarnda kiriler;




Yayl Ykler :

Birim uzunlua etki eden yayl ykn byklne, o yayl ykn iddeti (
veya q) ad verilir.
Yayl ykn iddeti sabit, lineer deien veya bir fonksiyon eklinde
deiebilir.






BAST SREKL
DESTEKL IKMA KR
IKMA
STATK OLARAK ZLEBLR STATK OLARAK ZLEMEZ
SABT KR
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
iddeti sabit olan yayl yk ;





iddeti sfrdan balayp, lineer (dorusal) deien yayl yk ;




iddeti belirli bir deerden balayp, lineer (dorusal) deien yayl yk ;




R=L=ALAN
R, Geometrik
merkezden geer
= genin Alan
R, Sentroidden
(Geometrik
merkez)geer.
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
iddeti belirli bir deerden balayp, bir fonksiyon eklinde deien yayl yk ;





dx uzunluuna etki eden kuvvet dR = .dx olduuna gre, toplam kuvvet,




Yayl ykn edeeri olan toplam R kuvvetinin uygulama konumu,



eklinde bulunur.


Etkiler

D kuvvetlerin etkisindeki bir kiri, belirli bir konumundan kesildiinde, kesitte
oluan etkiler;

- Eksenel Kuvvet (Axial Force) : H
- Kesme Kuvveti (Shear Force) : V
- Eilme Momenti (Bending Moment) : M
- Burulma Momenti (Torque) : T

eklindedir.

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
Tayc sisteme bir d kuvvet etkidii zaman sistemde (elemanda) bu d
kuvveti dengelemeye alan bir i kuvvetler sistemi oluur.












D kuvvetler ekme veya basn olabilir. Elemanda i kuvvetler sistemi oluur.
Elemann eksenine dik olan bir kesit zerinde i kuvvetleri inceleriz. Ortaya
kan hayali iki para da dengede varsaym yaplr. Birim alana etkiyen i
kuvvetlerin byklne STRESS (Gerilme) denir.













Sol paradaki i kuvvetler sistemini kesitin sentroidi olan noktaya tarsak
Bileke R ve toplam moment M elde ederiz.









Kesme Kuvveti (Shear Force)
Kablo Eksen
F
3
F
1
F
2
F
n
F
3
F
1
F
2
F
n
sol
sa

F
1
F
2
Sol serbest cisim diyagram Sol para
R
M
F
n
F
3
Sa serbest cisim diyagram

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5


Eilme Momenti (Bending Moment)





Burulma Momenti (Torsion)



Bileik Etki (Combined Loading)





.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
Dzlemsel kuvvetlerin etkisindeki bir kirite, genellikle, kesme kuvveti ve
eilme momentinin etkileri nemlidir.
Kesme kuvveti ve Eilme momentinin iaret notasyonu literatrde, genellikle,
aada grld gibi seilir.


Eilme momentinin etkisi iin rnek: Kesiti H-profili olan kirie pozitif eilme
momenti etki ederse, alt ve st flanlarda ekilde grld gibi, ekme ve
basn kuvvetleri oluur.



Kesit Tesirleri Arasndaki Diferansiyel Bantlar:







.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
Yukardaki ifade integre edilerek, Kesme kuvveti ile yayl kuvvetin iddeti
arasnda bant bulunur.




V = V
0
+ A

(A : x
0
ile x arasnda, yayl yk erisinin altndaki alann negatif deeri)

ekildeki dx uzunluundaki elemann moment dengesi yazlsa;



ve ikinci dereceden kk terimler ihmal edilerek,


bulunur.
Eilme momenti ile yayl kuvvetin iddeti arasndaki banty bulmak iin,
yukardaki bantnn trevi alnp, kesme kuvvetinin cinsinden ifadesi
yerletirilirse,



bulunur.
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
rnek Soru:



ekilde grlen 4KN yk tayan basit kiri iin kesme ve moment dalmn
belirleyiniz

zm:



Serbest cisim diagramndan mesnet tepki kuvvetleri

olarak bulunur.


ncelikle kiriin balangtan x uzaklnda ve tekil kuvvetin solunda kalan bir
kesit alnr. zerinde kesme kuvveti (V) ve momenti (M) pozitif ynlerde
gsterilir ve serbest cisim diagram izilir. Denge denklemlerinden aadaki
ifadeler yazlr:

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5


Bu V ve M deerleri yalnzca kiriin 4 kN`luk tekil kuvvetin solunda kalan
kesitler iin uygulanabilir.

kinci olarak tekil kuvvetin sa tarafndan bir kesit alnr. Dengeden:


sonular tekil kuvetin sa taraf iin bulunur.



Maksimum eilme momenti kesme kuvvetinin deitii ynde ortaya kt. V-x
diagramnda x=0 dan hareket ettiimizde an be an taradmz alan M
momentine eittir.









.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5

rnek Soru:




ekilde ankastre kiri iddeti sin( )
o
x
w w
l

= fonksiyonu ile tanml yayl yke


maruzdur. Kesme kuvveti ve eilme momentini
x
l
orannn fonksiyonlar
olarak yaznz.

zm:



Ankastre mesnetteki tepki kuvveti (
o
V ) ve momentini (
o
M ) hesaplayabilmek
iin ncelikle tm kiri iin serbest cisim diagram izilir. Standart olarak
o
V ve
o
M pozitif ynlerinde gsterilmitir. Dey dengeden kesme kuvveti,

eklinde bulunur. Sol utaki (x=0) moment dengesinden
o
M aadaki gibi
bulunur:
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5



Balangtan x mesafesindeki keyfi bir kesit iin
dV
w
dx
= denklemi
kullanlarak kiri iindeki kesme kuvveti aadaki gibi bulunabilir:




yada boyutsuz formda:


Eilme momenti ise
dM
V
dx
= forml kullanlarak aadaki gibi bulunur:

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5




yada boyutsuz formda:



o
V
w l
ve
2
o
M
w l
nin deiimi ekillerde gsterilmitir.





2
o
M
w l
nin negatif deerleri fiziksel eilme momentinin ekildeki ynn tersi
ynde etkidiini gsterir.





.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
rnek Soru:


ekildeki gibi yklenmi bir kiri iin kesme kuvveti ve eilme momenti
diagramlarn iziniz ve oluacak maksimum momentin sol utan mesafesini
hesaplaynz.

zm:



Tm kiri iin izilen serbest cisim diagramnda yayl ykler iin bileke tekil
kuvvetler konularak mesnet tepki kuvvetleri rahatlkla bulunabilir.



nce ilk aralk (0<x<2) analiz edilir. Dey denge ve moment eitliklerinden
aadaki sonular bulunur.
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5



V ve M nin bu deerleri yalnzca (0<x<2) arasnda geerlidir ve diagramlarda
yalnzca bu aralk iin izilmilerdir.

ikinci aralk (2<x<4) iin izilen serbest cisim diagram iin dey denge ve
moment dengesi yazlr ise



elde edilir.

Kiriin dier ksmnn incelenmesine nc aralkta alnan bir kesitin sa
blm iin izilen serbest cisim diagramndan devam edilebilir. ekilde V ve
M nin pozitif dorultuda gsterildiini hatrlatalm.

Dey denge ve moment toplamndan aadaki ifadeler elde edilir.


yine bu V ve M deerleri yalnzca ilgili aralkta (4<x<5) geerli olduunu ve
ekilde bu aralk iin izildiini vurgulayalm.

Son ksmda basit bir gzlem ile analiz gerekletirilebilir. Kesme kuvvetinin
her kesitte sabit ve 1.5 kN olduu grlmektedir. Moment ise kiriin sa
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
ucunda sfr olmal ve verev (apraz) bir doru eklinde bir nceki ksmdaki son
moment deerine kadar azalan x deerleri ile artmaldr.



Maksimum moment kesme kuvvetinin sfr eksenini kestii noktadadr
(x=2.23m). Deeri 2. aralk iin bu deerin M ifadesine konulmas ile



olarak hesaplanr.

Ayrca herhangi bir aralk (ksm) iin momentin (M) kesme kuvveti
diagramnn altndaki alan olduunu vurgulayalm. Mesela x<2 iin bu yolla
moment:


bulunur ki bu yukarda bulduumuz ifade ile ayndr.

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
Kablo ve Sicimler

Bklebilen tayc sistem olarak kablolar ve sicimler, i etki olarak, sadece
ekme kuvveti tayabilirler. Basn kuvveti, kesme kuvveti, eilme ve burulma
momentleri tayamazlar.



Genel Bantlar
iddeti deiken bir yayl ykn etkimesi durumunda, dey dorultudaki
bileke kuvvet,



eklindedir. Varignon teoremi uygulanarak, bileke kuvvetin getii konum
bulunabilir.







.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
ekilde c deki elemann dengesinden,


yazlr. sind = ve cosd = 1 yazlacak olursa,



kinci dereceden kk terimler ihmal edilirse,


veya

bulunur.

Burada 2. bant, T nin yatay bileeninin sabit olduunu gsterir. Bu sabit
deeri T
0
ile gsterecek olursak ve 1. bantda T = T
0
/ cos yerletirirsek,

dx T d . ) tan (
0
=

dx
dy
= tan

yerletirilirse,


bulunur.
Bu ifade, kablonun diferansiyel denklemidir. ntegre edilip, snr artlar
kullanlarak, kablonun formunu veren y = y(x) fonksiyonu bulunur.



.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
Parabolik Kablolar
Kabloya etki eden dey yayl kuvvetin iddeti sabit olsun. Genel olarak,
kablonun iki ucunun ayn yatay dorultuda bulunmadn kabul edelim.




Kablo denkleminin integrasyonu ile,



bulunur. Seilen koordinat sistemi iin, x = 0 da eim, dy/dx = 0 olacandan,


yazlr. Bir kere daha integral alnrsa,


bulunur. Bu ifade dey parabol denklemidir. Kablo kuvvetinin sabit olan yatay
bileeni, orijindeki kablo kuvvetidir.

x = l
A
iin y = h
A
yazlrsa,


bulunur.

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
eklin b blmndeki elemann dengesinden,


yazlr ve T
0
yok edilirse,



bulunur. Maksimum kablo kuvveti x = l
A
konumundadr ve deeri,


dir.

Kablonun orijin ile A noktas arasndaki uzunluunun bulunmas istenirse,

2 2
) ( ) ( dy dx ds + =


bants integre edilir.


ntegrasyon iin,


seri ifadesi, kullanlrsa,



bulunur.

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5

Asma kprlerde kablonun iki ucu genellikle ayn yatay konumdadr. Bu
durumda kablonun iki ucu arasndaki mesafe L = 2 l
A
ve toplam kablo uzunluu
S = 2 s
A
dr.



Bu deerler kullanlarak, maksimum kablo kuvveti ve toplam kablo uzunluu,



eklinde bulunur.

Zincir Erisi
Kabloya etki eden d kuvvetin sadece niform olan kablo arl olduunu
dnelim. Bu durumda, ekildeki elemann serbest cisim diyagram
deiecektir.

Kablonun birim uzunluunun arl ise, bileke kuvvet R = .s dir. .dx
kuvveti ise, .ds deerine eit olacaktr.

Bu durumda kablo diferansiyel denklemi,


formundadr.

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5

(ds)
2
= (dx)
2
+ (dy)
2


bants kullanlarak,


dy/dx = p yazlacak olursa, diferansiyel denklem,

eklini alr ve integrasyon sonucunda,



yazlr. X = 0 konumunda dy/dx = p = 0 olduundan C = 0 dr. dy/dx = p
yazlrsa,

bulunur. Tekrar integre edilirse,


bulunur. K integral sabiti, x = 0 da y = 0 yazlarak hesaplanr.

Bu durumda,
K = - T
0
/
yazlarak,


bulunur.


.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
Bu bant iki ucundan aslan, kendi arlnn etkisindeki kablonun ald
formdur ve Zincir Erisi olarak bilinir.



ekildeki elemann serbest cisim diyagramndan,

0
/ tan T s
dx
dy
= =

bants kullanlarak, kablo uzunluu,

eklinde bulunur. ekildeki elemann kuvvet dengesinden,


veya

veya

veya


bulunur.



.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
TEKL YKL KABLOLAR




AB=a=Kablo Akl
H=kme











Not: Dier tama sistemlerinde
olduu gibi tm sistemin serbest
cisim diagramndan F 0
x
=

,
F 0
y
=

ve 0 M =

yazlr. A
x
, A
y
,B
x
, B
y
zlmeye allr. Ancak
denklem ve drt bilinmeyen olduundan sistem zlemez. Kablonun eitli
kesimlerinin serbest cisim diagramlar izilerek denklem says artrlr.


















y
2

y
A
y
B
x
B
1
x
2
x
3
x
1
L
2
L
3
L
4
L
1
F
2
F
3
F
1
y
2
h y =
3
y

1

y
A
x
B
y
B
x
A
1
F
2
F
3
F
1
T
2
T
3
T
4
T
1
T
2
T
3
T
4
T

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5


Tm sistem iin:
1 1 2 2 3 3
1 1 2 2 3 3
x 1 2 3 1 2 3 1 1 2 2 3 3
0
1
( ) bulunur.
1
F 0 0 ( )
.
y
y
y y y
aB F x F x F x
B F x F x F x
a
A B F F F A F F F F x F x F x
a
bulunur
=
= + +
= + = = + + = + +

A
M = 0


A noktasnda:
1 1
1 1
1
x 1 1 2 2
1 1 2 2 4 4
.
F 0 cos 0
cos bulunur.
F`in etkidii noktada:
F 0 cos cos 0 yazlr.
cos cos ...... cos elde edilir
x x
x
x x
A T
A T
T T
A T T T B



= + =
=
= + =
= = = = =



SONU

*Kablo kuvvetininyatay bileeni sabit olup mesnet noktalarndaki ba
kuvvetinin yatay bileenine eittir.

* bydke cos klecei iin maksimum kablo kuvveti `nn en
bykolduu mesnet civarnda kar.

y 1 1 1 1 4 4 4 4
2 2 2 2
1 2
ve , B = cos , sin cos sin
,
x y x
x y x y
A T A T B T T
T A A T B B
= = =
= + = +

Bunlar en byk kablo kuvvetleridir.
1 1
1 1 4
tan tan ve tan
y y y
x x x
A A B
A A B


= =

Not: Eer maksimum T veya biliniyor ise bu son denklemden mesnetlerdeki
A
x
=B
y
elde edilir.

Not: A
x
ve B
x
bilindikten sonra T
1
, T
2
,T
3
,T
4
,y
1
,y
2
,y
3
byklkleri (b)serbest ciim
diagramndan elde edilir.

Not: kablonun herhangi bir noktsnn koordinatlarnn bilinmesi halinde mesnet
kuvvetlerinin yatay bileenlerini bulabiliriz. rnein kabloyu herhangi bir D
noktasnda kesip srbest cisim diagramn izersek:
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5


1 1
2 1
1 1 2 1
0 ( )
( ) 0
1
[ ( ) ( )]
elde edilir.
y D D D
x D D
x y D D D
D
x
M A x F x x
F x x A y
A A x F x x F x x
y
B
=
=
= =
=
















Not: kablo uzamaz olduundan L=toplam uzunluk= L1+L2+L3
2 2 2 2 2 2 2 2
1 1 2 1 2 1 3 2 3 2 3 3
( ) ( ) ( ) ( ) ( ) L x y x x y y x x y y a x y = + + + + + + +
Bulunur. El ile zm ok emek ister. Bilgisayar tercih edilir.







rnek Problem: Maksimum 1000N kablo kuvvveti olan bir kabloda 1) A
x
, A
y
,
D
x
, D
y
ba kuvvetlerini 2) T
1
, T
2
,T
3
kablo kuvvetlerini 3) y
B
, y
C
dey
uzunluklarn (kmelerini) 4) Kablonun L uzunluunu bulunuz.


zm:





y
y
A
1
x
2
x
D
x
1
F
2
F
1
y
2
y
D
y
x
A
D
3
T
x

B
y
C
y
A
B
C
D
200N
500N
12 12
10

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5



1)Tm Sistem:







0
*34 500*22 200*10 0
382
D
y
y
M
A
A N
=
+ + =
=




Maksimum kme B de ve maksimum kablo kuvveti
1
asnda ortaya kar.


2 2 2 2 2 2
1 0
1 1
1000 382
924
382
tan tan 22.28
924
x y x y maks maks
y
y
x
T A A A T A
A N
A
A


= + = =
=
= = =



Tekrar tm sisteme dnersek:

F 0 0 924
F 0 500 200 0 700
318
x x x x x
y y y y y
y
A D A D N
D A D A
D N
= + = = =
= + = =
=



2) B ve C nin serbest cisim diagramlarndan





2 1 2 2 1 1
0
2 2 2 1 1
2
F 0 0 cos cos 0
cos cos 1000*cos22.48
924
x x x
x
x
T T T T
T T T
T N


= = =
= = =
=




A
B
C
D
200N
500N
x
A
y
A y
D
x
D
1


y
A
x
A
1

A

1

1
T
2
T
500N

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5

2
2 1 2 2 1 1
0
2 2 2 1 1
2
2
1 1 0
2
1
2 2 2 2
2 2
F 0 500 0 sin sin 500 0
sin sin 500 1000sin22.48 500
117.6
117.6
tan tan 7.256
924
924 117.6 931.4
y y y
y
y
y
y
x y
T T T T
T T T
T N
T
T
T T T N


= = =
= = = +
=
= = = =
= + = + =



C Noktas :



3 2
3 2 2 2
3 2
931.4cos 7.256
923.7
F 0 0
cos
x x x
x x
x x
N
T T
T T T
T T
= = =
= =
= =



3 3 2 2
0
3 3 3 2 2
2 2
3 3 3
3
1 0
3
3
F 0 sin sin 200 0
sin 200 sin 200 931.4sin7.256
317.6
977 Not: D noktasn kontrol iin kullanabiliriz
tan 18.974
y
y
x y
y
x
T T
T T T
N
T T T N
T
T


= + =
= = + =
=
= + =
= =



3)
0
1
0
3
12tan 12tan122.48 4.97
10tan 10tan18.974 3.44
B
C
y cm
y cm

= = =
= = =



4)
2 2 2 2 2 2
1 2 3
12 4.966 12 (4.966 3.439) 10 3.439
35.7
L L L L
L cm
= + + = + + + + +
=







200N
2

2
T
3
T

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5

UYGULAMA

Problem 5/141
ekilde grld gibi, yatayda niform (iddeti sabit) yayl yk tayan
kabloda T
0
kablo kuvvetini bulunuz. Kablonun B mesnetinde yatayla yapt
ay hesaplaynz.











.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5

Problem 5/143
Ktlesi ihmal edilebilen kablo ekilde grld gibi iki noktadan tespit
edilmitir. Kablonun baland alt mesnette kablo teeti yatay olacak kadar bir
kablo kuvveti olumutur. Kabo iddeti x=0 da 1000 N/m den balayarak, x
2
ile
orantl olarak azalmaktadr. Kablonun ald formu, y = y(x), bulunuz.











.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5

Problem 5/150
A ve B noktalarndan ekildeki gibi tespit edilmi olan kablonun uzunluunu
hesaplaynz.









.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
Akkanlarn Statii

Bu blmde, akkan basncndan kaynaklanan kuvvetlerin etkisindeki
cisimlerin dengesi incelenecektir.

Akkan Basnc
Pascal kanununa gre, akkan iinde herhangi bir noktadaki basn her
dorultuda ayn deerdedir. Bu, aadaki elemann dengesinden kantlanabilir.



Elemann yzlerine etki eden basn p
1
, p
2
, p
3
, ve p
4
olsun. Bu durumda,

ds.sin = dy ve ds.cos = dx olduuna gre,

bulunur.
Elemann 90 derece dndrlmesi durumunda, dier yze etki eden basncn da
eit olduu grlr.
dh kalnlndaki elemann kuvvet dengesinden,



.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5

Yukardaki ifadenin integrasyonundan,


bulunur. Burada p
0
deeri, h = 0 daki akkan yzeyinin basncdr (atmosfer
basnc).

Basn lm cihazlar, atmosfer basncndan deiimi lt iin, h
derinliindeki lm basnc,
p = gh
olacaktr.

Basn iin en fazla kullanlan SI birimi kilopascal (kPa) dr.

Su ine Daldrlm Dikdrtgen Levha

Su iine daldrlm dikdrtgen levha dey ile as yapsn ve su yzeyi x y
dzlemi olsun.
2 noktasna etki eden basn, .g ile 2 noktasnn su yzeyinden derinliinin
arpmna eittir (6-2 vektr). b kenar boyunca (su yzeyine paralel 2-3
dorultusu) btn noktalardaki basn ayndr. Benzer ekilde, 1-4
dorultusundaki noktalardaki basnlar ayn ve .g ile 1 noktasnn su
yzeyinden derinliinin arpmna eittir (5-1 vektr).



Dikdrtgen zerine etki eden basncn oluturduu bileke kuvvet R dir ve
basn merkezi denen bir noktaya etki eder.
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5




1-2 kenar boyunca basn deiimi trapezoid eklindedir.

Levhann st kenarna paralel, dy kalnlndaki bir alan elemanna etki eden
kuvvet,

dR = p.dA = p.b.dy

Ancak p.dy ekildeki dA alanna eittir. Dolaysyla yzeye etki eden
bileke kuvvet,


Buradaki A alan, levha kenar boyunca basn deiimini tanmlayan
trapezoidin alandr.

P
ort.
= (p
1
+ p
2
) / 2 olduu dnlrse,



Burada,
cos . y h =

dir.


R bileke kuvvetinin etki ettii konumu belirlemek iin, akkan yzeyindeki B
noktasna gre moment alarak Varignon teoremi uygulanrsa,
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5


bulunur.

Silindirik Yzeylere Etki Eden Hidrostatik Basn

Sv iine daldrlm erisel yzeylere etki eden basn kuvvetlerinin hesab
dzlem levhalara etki eden kuvvetlerin hesabndan daha deiik ve zordur.


ekilde byle bir erisel yzey eleman grlmektedir. Elemann dey kesitleri
hep AB erisi formundadr ve ayn basn deiiminin etkisindedir. Dey kesit
aadaki ekilde grlmektedir.



R bileke kuvvetinin dorultusu devaml deieceinden, x ve y bileenlerinin
integrasyonu uygun olacaktr.
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5


R nin etki ettii konum iin moment denge denklemi gerekecektir.

R nin bulunmas iin daha basit bir baka yol, yzey zerindeki ABC su
blokunun dengesinin incelenmesidir.

Herhangi bir Geometrideki Yzeye Etki Eden Hidrostatik Basn

Cismin yzeyi dey ile as yapsn. ekilden, dR = p.dA = g.dA
olacanda, bileke kuvvet

eklindedir.


= hdA A h

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
bants kullanlarak,


bulunur.

R bileke kuvveti, ayrca ekildeki V hacmi ile de tanmlanabilir.




Varignon teoremi kullanlarak,


yazlr. Bu deer, R bileke kuvvetinin getii konumu tanmlar.

Kaldrma Kuvveti (Buoyancy)
Archimedes Prensibine gre, bir akkan iine daldrlm bir cisme, cismin
hacmi kadar akkan arlna eit bir kaldrma kuvveti (buoyancy) etki eder.

.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5



Kaldrma kuvvetinin sonucu olarak, nemli bir nokta, akkan iine daldrlm
olan cismin stabilitesidir.

Aadaki su iinde bulunan gemide, B noktas geminin akkan iindeki
blmnn ktle merkezi (kaldrma merkezi), G ise cismin btnnn ktle
merkezidir.

Kaldrma kuvveti F, B kaldrma merkezinden geer, cismin W arlna eit ve
zt yndedir.

Geminin bir as kadar yan yatmas durumunda, geminin batan ksmnn
hacmi deiecektir ve kaldrma merkezi B gibi bir nokta olacaktr.

B den geen dey dorultunun, geminin merkez eksenini kestii M noktasna
Metasenter (metacenter) ad verilir. M ile G arasndaki mesafe metasentric
ykseklik olarak adlandrlr.

M noktas G nin stnde ise, ekilden de grlecei gibi oluan kuvvet ifti,
gemiyi dzeltecek yndedir.

M noktas G nin altnda ise, oluan kuvvet ifti gemiyi daha fazla yana yatracak
yndedir ve geminin stabilitesi bozulmu demektir.


.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5



UYGULAMA PROBLEMLER














.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 5
























.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 6

SRTNME (FRICTION)

Srtnme eitleri

Kuru Srtnme (Dry Friction)
Akkan Srtnmesi (Fluid Friction)
Srtnme (Internal Friction)

Kuru Srtnme: iki kat cismin temasndan ortaya kar.




























Maksimum Statik Srtnme ,
S
statik srtnme
katsays



Denge Halinde:



Hareket Halinde

Hareket
balamak zere
d d
, D S F N inamik rtnme Katsays =
VI - 1
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 6























) (
max
N F F
s
= <


) (
max
N F F
s
= =


) (
max
N F F
s
= >




















Hareket var:
d
d d
mak
s
s
tan
tan tan
tan
N
tan
tan
s
N F
N N
F
N
N


= =
= =
=
=
=
=
Dengede fakat hareket
etmek zere
Dengede Olamaz
VI - 2
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 6

Srtnmeli Problem Tipleri

1-) Hareketin balamak zere olduu bilinen hal: Cisim dengededir ve kaymann
snrndadr. Srtnme kuvveti limit statik srtnmeye eittir.
F
mak
=
s
N dir. Denge denklemleri geerlidir.
2-) Hareketin ve kaymann olup olmadnn bilinmedii hal: nce statik
dengenin var olduunu varsayarak denge iin gerekli F srtnme kuvvetinin
elde ederiz.
a) F < (F
mak
=
s
N) ise cisim dengededir.
b) F = (F
mak
=
s
N) ise 1. hal geerlidir.
c) F > (F
mak
=
s
N) ise denge olamaz. Zira yzeyler
s
N den daha byk
kuvvetleri tayamazlar. Hareket vardr. Srtnme kuvveti F

=
d
N dir.

3-) Yzeyler birbirlerine gre hareketli iseler (bal hareket) =
d
geerlidir.
F =
d
N alnr.
Btn bu haller temas eden yzeyler iin geerlidir. Hareketli yzeylere ve
ksmen yalama yaplan yzeylere de genelletirilebilir.
Baz tipik srtnme katsaylar; referans kitabnn 509 uncu sayfasnda D/1
tablosunda verilmitir.
VI - 3
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 6

UYGULAMA
Problem 6/3
ekildeki 50 kg lk sandk eik dzlemde dururken P kuvveti
uygulanyor. Sandn alt yznde oluan srtnme kuvvetinin
ynn ve deerini;
a-) P = 0
b-) P = 200 N
c-) P = 250 N
d-) Sand yukar doru harekete geirecek P deerini,
bulunuz. Statik ve kinematik srtnme katsaylar,

s
= 0.25,
k
= 0.20



VI - 4
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 6

Problem 6/5
ekildeki homojen blokun, P kuvvetinin etkisinde, devrilmeden
kayabilmesi iin h/b oran ne olmaldr.





VI - 5
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 6















Problem 6/16
ekildeki sistemde 100 kg lk blokun dengede kalmas iin m
ktlesinin hangi deer aralnda olmas gerektiini bulunuz.
Btn tekerlek ve makaralarda srtnme ihmal edilebilir.




VI - 6
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 6


VI - 7
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 7
VRTEL (VIRTUEL WORK)


Bir Kuvvetin Yapt




















VII - 1
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 7


















































VII - 2
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 7

Bir Kuvvet iftinin Yapt





















Virtel





Denge
Maddesel Nokta



















VII - 3
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 7











Ri,jit Cisim















Rijit Cisim Sistemi

D Kuvvetler








Ba Kuvvetleri Kuvvetler











VII - 4
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 7

Denge halindeki bir mekanik sistemin balara uygun yapaca btn virtel yer deitirmeler
iin d kuvvetlerin yapaca Virtel i sfrdr.






Serbestlik Derecesi

Bir Serbestlik Dereceli Sistemler

















ki Serbestlik Dereceli Sistemler



















VII - 5
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 7

Srtnmeli Sistemler : Mekanik Verim

Srtnmkuvvetinin yapt i
x k
N
















ekildeki halkann kaymadan
yuvarlanmas durumunda yaplan
Virtel sfrdr.










Bir mafsaldaki srtnme kuvvetlerine kar uygulanan kuvvet iftinin yapt virtel i

) (
2 1

+ =
f f
M M
















VII - 6
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 7

Srtnme dolaysyla, bir makinann almas iin uygulanan i, makinann yapt iten
daha byktr.


mekanik verim

i uygulanan makinaya
i yaptigi makinanin
e
.. ..
.. ..
=



Aadaki sistem iin mekanik verimin hesab :











s k s
mg mg T ) cos sin ( + =


Eik dzlemin verimi,



cot . 1
1
) cos . (sin
sin . .
k k
s mg
s mg
e
+
=
+
=




VII - 7
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 7
VII - 8


Vidal kriko iin verimin hesab :


















Vidann ortalama yarap r ve helis as ise, srtnme as

k

1
tan

=

dir.



R nin dey eksene gore momenti

) sin( + Rr


vida zerindeki btn reaksiyon kuvvetlerinin momenti ise

) ( sin +

Rr



olacaktr. Sinsl ifade btn terimlerde ortak olduundan,



dey dorultudaki kuvvetlerin dengesinden,






yazlr.


.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 7



bu durumda krikonun verimi ise;

) tan(
tan
) tan( . .
tan . .



+
=
+
=
Wr
Wr
e



eklinde bulunur.




































VII - 9
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 7

UYGULAMA

PROBLEM
Dey dzlemdeki simetrik mekanizma, OA ve OB kollarna
uygulanan kuvvet iftleri ile ktlesi m olan silindirik bloku
tamaktadr. ubuklarn ktlesini ihmal ederek gerekli M
kuvvet ifti deerini bulunuz.
























0 : 2M ( )=0
1
y = cos , cos 2
2 2 2
M=mgbcos
2
U mg y
mgb M
.
b
b
mg
M
M
/2
/2
2 sin y b =

2

=

=


VII - 10
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 7
PROBLEM 7/6
Dey dzlemdeki mekanizmann as yapacak ekilde
dengede tutulmas iin gerekli P kuvvetini bulunuz. Her
bir ubuun birim uzunluunun ktlesi dur. P nin dan
bamsz olduunu gsteriniz.
























P q asndan bamszdr.


W=4Pgb
U=0: -P W 0
2
W W
2Pgb
2 2
y
y
P y y P



+ =


= = =
.
W
b
G
y
P

b
b
b
VII - 11
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 7



PROBLEM 7/14
ekildeki mekanizmann as yapacak ekilde dengede
kalmas iin gerekli M kuvvet iftini bulunuz. 2l
uzunluundaki ubuun ktlesi 2m ve l uzunluundaki
ubuun ktlesi m dir.



























. .
.
.
2mg
l/2
l/2
l/2
l/2
l/2
/2 /2
l/2
M
mg
h
cos
2 2
sin
4 2
U=0 : -M 2
2
M 3 sin 0
2
3
M sin
2 2
l
h
l
h
mg h mg h
l
mg
mgl
1
2 4

=
=

+ +



+ =


=

VII - 12
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 7
PROBLEM 7/18
Uaa yiyecek malzemesi tayan konteyner ykl kamyon,
M kuvvet ifti uygulanarak m ktlesindeki yk h kadar
ykseltmitir. Ykn bu konumda tutulmas iin gerekli M
kuvvet iftini bulunuz.
































W=mg

b
b
b
b
h
M
2
2
U=0 ; M 0
2 sin , 2 cos
M (2 cos )
M=2 cos
; cos 1
2 2
h
M=2mgb 1-
2b
mg h
h b h b
mg b
mgb
b b


sin
h h

=
= =
=

= =





VII - 13
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 7
PROBLEM 7/21
L ve ktlesi m olan ubuk, F kuvvetinin etkisinde yatayla
q as yapacak ekilde tutulmaktadr. AB nin dey ve
BC ubuunun da OC ubuuna dik olduu pozisyonda
gerekli F kuvvetini bulunuz. AB ve BC ubuklarnn
ktlesi ihmal edilecektir.





















.
bsin
bsin
F

b b

mg
G
C
.
/ sin
2
sin cos
2
Lb
U=0 : Fb -mg sin cos 0
2h
sin cos sin 2
2 4
L
h b
Lb
h
L mgL
F mg
h h







=
= =

VII - 14
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 7
Arln Potansiyel Enerjisi

W=mg, h kadar yukarya doru yer deitirsin, Virtel i,










G
.
.
G
W
h
Vg=0
Seviye Dzlemi
h
U W h mg h = =


NOT: Eer cisim aaya doru
h yer deiimi yapyorsa ve +h
aaya doru ise
U W h mg h

Tanm: Arln V
g
potansiyel enerjisi W arlnn iinin NEGATF
DEERNE eittir. ekildeki h yksekliinde
V
g
= -U = Arln ii = mgh Arln Potansiyel Enerjisi

KORUNUMLU (POTANSYELL KUVVETLER): Bir kuvvetin etkisiyle bir
cisim bir konumdan baka bir konuma yer deitirdiinde kuvvetin ii, takip
edilen yola bal deil de sadece balama ve biti konumlarna ise cisme etkiyen
kuvvet potansiyellidir denir. Arlk ve yay kuvveti potansiyellidir.












= =
g
W
x y z
dx dy dz
Wj dx dy dz Wdy
dV dV dU Wdy
dV Wdy
=
= = + +
= + = =
=
= + + =
= = =
=
G i j k
i j k GG
Fdr
i j k
yazlr.
W j




( ).( )
Tanmgerei ( )
G
G'
.
.
dr
m
r
O
x
y
z
W=mg
W=mg

r O
dr
dU
dU
VII - 15
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 7

veya
dV
=Wbulunur. Arln sonlu yerdeiiminde sabit olduunu varsayarak
dy
V= Wdy = Wy + C bulunur.
Cilk artlardan (y=0 da V=0 gibi) bulunur.
V=Wy bu arln iinin (-) deeridir.











Bu yer deitirimini h sanal olarak ve V
g
V
g
ile temsil ederek
V
g
=mgh sanal arlk potansiyeli elde edilir.

NOT: Eer G aaya doru h kadar yer deitirirse

V
g
=-mgh sanal arlk potansiyeli

Birimi yine SI sisteminde J (JOULE=JUL) dir.






Referans dzle mi
h+h
h
h
V
g
= 0 , h=0
G'
G
.
G''
1
2
3
Cismin G ktle merkezi
1, 2, 3 gibi hangi yolla
h kadar ykselirse
V
g
=mgh olur.
>
>
>
> >
VII - 16
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 7
Enerji Denklemi

erisinde YAY (ELASTK ELEMAN) olan ve dey yer deitirme yapan bir
mekanik sisteme VRTEL (SANAL) i denklemi tatbik edersek (D kuvvetler
ve arlk da var).
Toplam Virtel = U iini yay ve arlk kuvveti olmayan TM DER d
kuvvetlerin Virtel ilerinin toplamn U ile temsil ederek DENGE
KONUMUNDA

V=Toplam pot. Enerjinin
Virtel deiimi
U= U'- ( Vg + Ve ) = 0
14243
yazlr.
Veya


g e
0
dir.
U V
U V
V V V

=
=

= +
- EN. DENK












m
F
1
F
2 .
N
t

n
m
e
s
i
z
y
a
t
a
k
V
ir
t
e
l
i
b
u
k
t eet
NOT: N normal
tepkisi virtel i
yapmaz.
Ser. Cis. Diy.
Gsterilmez.
m
F
yay
F
1
F
2
W=mg
ser. cis. diy.






e
g
: ve nin Virtel leri
Yayn Virtel pot. Enerjisindeki deiimi
Arln Virtel ykseklikle olan potansiyel enerji deiim
U
V
V

=
=
1 2
F F



DENGENN KARARLILII
VII - 17
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 7

yapan aktif D kuvvet yok.
Hareket arlk ve yay kuvveti ile ortaya
kyor.








m
b
k
x
x
e g
e g
e g
U' 0 dir.
U' = V V V
V V 0
(V V ) 0 V 0 bul
DENGE KONUMUNDA



=
= +
+ =
+ = =

Bu ifade, matematik olarak tek x gibi serbestlik derecesi olan sistemlerde


demektir.










Hale Uygulanr















0
dx
=
dV
SONU: Denge konumunda bir mekanik
sistemin toplam potansiyel enerjisinin trevi
sfrdr.
NOT: x, y, z gibi serbestlik derecesi olan sistemlerde bu ifade
0, 0, 0 demektir.
V V V
x y z

= = =


Minimum Potansiye l Enerji
Denge Kararl
Maksimum Potansiyel Enerji
(Denge Kararsz)
Sabit Potansiyel Enerji
(Doal Denge)

VII - 18
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 7
Denge konumunda
0
dV
dx
=
olmak artyla

Eer;
2
2
2
2
d V
a) 0 ise V=Minimum Denge Kararl
dx
d V
b) 0 ise V Maksimum Denge Kararsz
dx
>
< =



NOT:
2
2
d V
dx
nin de sfr olduu konumlarda bir st mertebeli treve baklr. ift
mertebeli treve (+) ise Denge Kararl ve (-) ise Denge Kararsz olur.



NOT: 0
dV
dx
= iken; sfr olmayan yksek mertebeli trevlerin mertebesi (tek)
ise DENGE KARARSIZdr.



NOT: 0
dV
dx
= ve
2
2
0
d V
dx
= ise O konum V potansiyelinin dnm noktasdr.



NOT: ok serbestlik dereceli (bilinmeyenli) sistemlerde Kararllk daha ok
emek ve bilgi ister. rnein; iki deikenli sistemlerde Taylor-seri anm
kullanlr.







VII - 19
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 7
rnek Problem: 10 kglk ktle k=2 kN/m olan yaya balanmtr. V toplam
potansiyel enerjiyi elde ediniz. Grafiini iziniz. Denge konumunda V nin
minimum olduunu gsteriniz.





















x=0
V=0
m=10kg
x

2
kN
k
m
=
2
2
1
: Yayn potansiyeli
2
arln potansiyeli
1
2
0 0
denge konumu
e
g
g
e g
V kx
V U mgh
V mgx
V V V kx mgx
dV
kx mg
dx
mg
x
k
=
= =
=
= + =
= =
=
zm
2
2
2
0 o halde denge konumunda V minimum.
DENGE KARARLIDIR.
1
V= (2000) 10(9, 81) Joule
2
d V
k
dx
x x
= >








-
+ +
0
0
x
V'
V
x
mg/k=49mm 2mg/k
min.
10(9, 81)
2000
0, 0490 m
mg
x
k
x
x
=
=
=










V
min
V
min
(Kararl)
49mm 98mm
.
.
V=V(x)
V
x


VII - 20
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 7
rnek Problem: m ktle iki balant eleman ekildeki gibi bir sistem
oluturmutur. Arl ihmal edilen ve A noktasnda elemana balanan AB
ubuunun zerinde k sertliinde bir yay vardr. =0 konumunda yay normal
uzunluundadr. P kuvveti ile kol ekildiinde AB yay skmaktadr. Denge
konumunda P kuvvetini cinsinden elde ediniz.



































. .
h
.
.
x
skma
B
.
O
b
b
b
A
C
P
V
g
=0
>
x
y
b
2
2 2 2
g
zm: 2
2
2
2
yaydaki kma
1
2
1
(2 ) 2
2 2 2
'e karlk
2
V (2 ) 2
2
e
e
BA bSin
BA x bSin
V kx
V k bSin b kSin
AB x h bCos
U mgh mgb Cos

=
= =
=
= =
= =
= = =
2 2
e g
2
2 2 4
2 2 2
' nin Virtel ii 2
2
' .(2 ) 2
2 2
' 2 (2 ) ( 2 )
2 2 2
2 2
2 2 2 2
1
tan
2 2 2
OC bsin bsin bsin
bcos
U P bcos Pbcos
U V V Pbcos b ksin mgbcos
Pbcos b ksin cos mgbsin
P bksin mg









= + =
=
= =
= + = +
= +
= +
P
P r i
i i

VII - 21
.T.. Makina Fakltesi STATK
Mekanik Ana Bilim Dal Blm 7




















rnek Problem: ekildeki homojen yarm krenin verilen konumunun denge
konumu olduunu gsteriniz. Stabiliteyi inceleyiniz.

zm: Krenin dnmesini belirleyen bir
konum seip incelemeyi yapmalyz.
kadar dnsn.

















o
2
2
2
2 2 2
2
o
2
o 2 o o 2 2
2
=60
2 2
2
2
cos 2 (1 cos )( sin )
cos 2 sin (1 cos )
sin 2 cos (1 cos ) 2 sin
60 iin
sin 60 2 cos 60 (1 cos 60 ) 2 sin 60
2 1
0,866 (1 ) 2 (0,866
2 2
|
V
WL kL
V
WL kL
V
WL kL kL
V
WL kL kL
V kL
WL kL

= + +

= +

= + +

= + +

= + +

2
2
2 2 2
2
)
1
0,866 2(0, 866) 0
2
DENGE KARARLI
V
WL kL kL

= + + >

.
.
G
W
R


.
G
3/8 R
W

g g
g
g
g
g
3
cos
8
dV
3
Denge Kon. 0 sin 0
d 8
dV
Verilen halde 0 0 salanr
d
Denge konumudur.
dV
3
Kararllk : cos
d 8
dV
3
0 da 0 denge kararl.
d 8
V hW V RW
RW
da
RW
RW

= =
= =
= =
=
= = >


VII - 22