Vous êtes sur la page 1sur 8

Akademik Dragoslav Srejovi: Pljevaljsko podruje u praistoriji

Kulturna istorija pljevaljskog podruja zapoinje oko 50-40 hiljada godina pre nove ere i to u gornjem toku ehotine, u Vruljansko-ljutikoj i Matarukoj kotlini. Tu su izmeu 1980. i 1987. godine arheoloki istraeni potpeci i zakloni pod stenom koje su praistorijski lovci koristili tokom kamenog doba kao sklonite ili stalna stanita.Najstariji tragovi ovekovog prisustva otkriveni su u peini pod Gospia vrhom, smetenoj u jednom od najivopisnijih predela pljevaljskog podruja, u krenjakom masivu koji je duboko zasekla ehotina izmeu Vrulje i Ljutia. Peina je formirana bonom renom erozijom i to u dalekoj prolosti, jer lei na visokoj terasi, u amfiteatralnoj uvali, oko 50 metara iznad dananjeg nivoa reke. Tom mestu, skrovitom i osunanom, lako se pristupa i sa reke i sa okolnog visokog povrja. Zbog takvog poloaja peina pod Gospia vrhom bila je dugo u vie navrata koriena kao stalno ili sezonsko stanite. Arheoloka iskopavanja, koja su tu obavljena 1982. godine, pokazala su da je pod uticajem erozije peina vremenom znatno izmenila svoj prvobitni izgled, da su se njena bona krila odronila, a sedimenti, sa tragovima ljudskog prisustva, najveim delom osuli. Iz tih je razloga pri arheolokim istraivanjima pronaeno samo nekoliko kremenih alatki i mala koliina usitnjenih ivotinjskih kostiju. Iako obimom skromna, ova arheoloka dokumenta omoguuju da se delimino izvri rekonstrukcija najstarijeg razdoblja kulturne istorije pljevaljskog podruja.U peini pod Gospia vrhom pronaena je jedna kremena alatka, stepenasto retuirana postruka, koja se moe ubrojati u najstarije

kameno orue sa teritorije Crne Gore. Na osnovu njenog izgleda pouzdano se moe zakljuiti da je dolina ehotine bila naseljena najkasnije poetkom poslednjeg velikog zahlaenja ledenog doba (tzv. Glacijacija vurm), negde oko 30 hiljada godina pre nove ere. Ta postruka ima sve odlike orua starijeg kamenog doba tzv. Musterijenske kulture, koja se u Evropi razvija od oko 120.000 do 35.000 godine pre nove ere. Kako je na Balkanskom poluostrvu ta vrsta orua nalaena najee u slojevima koji, na osnovu geolokog kriterija, nisu stariji od 50.000 do 40.000 godina, to je izvesno da je u peini pod Gospia vrhom bila nastanjena negde u to vreme. Na pitanje odakle su stigli, kako su izgledali i ime su se bavili najstariji stanovnici pljevaljskog podruja, jo se ne mogu dati pouzdani odgovori. U peini pod Gospia vrhom nisu naeni antropolokiostaci, kao i na ostalim nalazitima iz istog razdoblja u Crnoj Gori. Kremena postruka iz peine pod Gospia vrhom veoma je slina postrukama iz peina u severozapadnim oblastima bive Jugoslavije, iz Krapine i Veternice, za koje je pouzdano utvreno da su tvorevine oveka tzv. Neandertalskog tipa. S druge strane sline postruke otkrivene su i u severo- istonoj Bosni i umadiji, te iz tih razloga ostaje neizvesno da li je dolina ehotine naseljena sa severo- istoka, iz Polimlja, ili sa severozapada, iz Podrinja. Izvesno je jedino da su prvi stanovnici ove oblasti bili lovci koji su iveli u malim grupama, ne veim od dve ili tri bioloke porodice. U gornjem toku ehotine ti lovci su sigurno lako dolazili do ulova, jer su tu, na razigranom reljefu, u dubokom kanjonu i na okolnim visokim povrima sretali najrazliitije ivotinje koje su im obezbeivale ne samo hranu ve i toplo krzno. To je i zona razliitih geolokih formacija, dijabaz-ronjakih i krenjako-dolomitskih, gde sirovine, pogodne za izradu okresanih kamenih orua, na prvom mestu ronjaci i crveni i zeleni jaspisi, stoje na domak ruke. Zbog takvih odlika ive i neive sredine, dolina ehotine je ostala trajno naseljena i u kasnijim fazama kamenog doba, to dokumentuju arheoloki nalazi iz dva velika zaklona pod stenom, iz Maliine stijene i Medene stijene. Maliina stijena nalazi se nizvodno od peine pod Gospia vrhom, na desnoj obali ehotine . To je prostran zaklon pod stenom irok 35 metara, dubok 15 metara i visok 10 metara, okrenut ka severu. Arheoloka iskopavanja koja se tu obavljaju od 1981. godine dala su vredne rezultate: pronaeno je oko deset hiljada orua i oruja od razliitih vrsta kamena i priblino isto tolio ivotinjskih kostiju. Ti nalazi potiu iz 16 tankih slojeva, razliite boje i strukture, formiranih u razdoblju od oko 35000 do 20000 godine pre nove ere. U starijim slojevima otkriveni su iljci, postruke, strugai, seiva, dleta i svrdla od crnog ronaca i zelenog jaspisa, koji se prema oblicima i nainu izrade delom vezuju za tradicionalnu musterijensku kulturu, a delom za nova kulturna strujanja koja u gotovo celoj Evropi obeleavaju poetak mlae etape starijeg kamenog doba (tzv. gornji paleolit) i ine glavna obeleja tzv. Orinjake kulture. Ta orua i oruja su u mnogo emu osobena, zbog ega se moe zakljuiti da kultura pljevaljskog podruja zadobija izmeu 25. i 35. milenijuma pre nove ere vlastita obeleja. Nain ivota ljudskih zajednica koje su u ovom razdoblju ivele u dolini ehotine ne moe se u celini rekonstruisati. Pronaeni ostaci ivotinjskih kostiju pokazuju da su glavne lovne ivotinje bile divlje govee i divlji konj. Duge kosti ovih ivotinja, koje su lovljene na prostranim travnatim povrinama iznad kanjona ehotine, esto su uzduno cepane radi vaenja sri. Svakako je organizovan grupni lov na ove krupne i hitre biljojede, a s njim u vezi morali su biti uspostavljeni i odreeni drutveni odnosi izmeu jo sasvim malenih lovakih zajednica.

Arheoloki nalazi iz mlaih slojeva Maliine stijene, formiranih u razdoblju izmeu 25. i 20. milenijuma pre nove ere, ukazuju na izmenjene ivotne uslove, a i duboke promene u kulturi lokalnih lovakih zajednica. Umesto krupnih biljojeda, itelji Maliine stijene lovili su tokom ovog dugog razdoblja mahom sitnu divlja, a dobar dio svojih aktivnosti usmerili su na ribolov. Usitnjene kosti, od kojih je esto sauvano samo sunerasto tkivo, ukazuju na izmenjen nain ishrane, na gotovljenje hrane kuvanjem. Hrana je pripremana na velikom vatritu u sreditu, dok su pokraj manjih vatrita uz zidove zaklona izraivana razliita kremena orua i oruja. To su mahom kratka, strmo retuirana seiva, dvostruki iljci, parcijalno retuirani noevi, seiva sa konkavnim udubljenjima, dleta i strugai. Sva ta orua i oruja izraivana su od lokalnog crvenog i zelenog jaspisa ili renih oblutaka. Osim kamena, tokom ovog razdoblja koriena je i kost za izradu alatki, uglavnom razliitih iljaka, ija namena nije dovoljno jasna. Kremena orua i oruja iz Maliine stijene, po obliku i nainu izrade, veoma su slina kremenom oruu i oruju koje je otkriveno u Grkoj, na primer u potkapini Asprakoliko ili peini Franti, koje se uvruje u kulturu tzv. Mediteranskog gravetijena. Ta slinost ukazuje na kulturnu, a, moda, i populacionu povezanost pljevaljskog podruja sa junim oblastima Balkanskog poluostrva, koja je verovatno bila ostvarena preko jugoistone obale Jadranskog mora. Izmeu 20.000. i 15.000. godine pre nove ere naputena je Maliina stijena, moda i ceo kanjon ehotine. Lokalnim lovakim zajednicama gubi se svaki trag sve do oko 12000. godine pre nove ere, kada se opet pojavljuju u gornjem toku ehotine, ovog puta u velikom prirodnom zaklonu nazvanom Medena stijena. Medena stijena se nalazi na desnoj obali ehotine, oko jedan kilometar uzvodno od Maliine stijene. To je prostran zaklon pod stenom, okrenut prema jugu, irok 30 metara, dubok 12 metara a visok 15 metara. Arheolokim iskopavanjima koja se tu obavljaju poev od 1983. godne istraen je stratum debljine od oko dva i po metra u kome se jasno uoavaju tri sloja. Svaki od tih slojeva sadri svojevrsnu arheoloku grau na osnovu koje je mogue rekonstruisati kulturnu istoriju pljevaljskog podruja od oko 12.000. do 2.000. godine pre nove ere. U najdubljem, najstarijem sloju Medene stijene, koji je formiran priblino izmeu 12.000 i 8.000. godine pre nove ere, u vreme kolebanja klime, pred sam kraj ledenog doba, pronaena su malena i otra kamena orua i oruja: luni iljci, kruni i noktasti strugai, strmo retuirana seiva i dleta. Kako su veoma slina kremena orua i oruja otkrivena u dolini Trebinice, u Crvenoj stijeni, kod Petrovia, moe se pretpostaviti da se oko 10.000. godine pre nove ere na celoj teritoriji Crne Gore stabilizuje jedna homogena kultura. Ta kultura, iako ima svoja specifina obeleja, najsrodnija je kulturi lovakoskupljakih zajednica mediteranskog podruja (tzv. mediteranski tardegravetijen). ini se izvesnim da je kultura pljevaljskog podruja pred kraj ledenog doba bila pod snanim uticajem kulturnih struj anja iz primorskih oblasti, odnosno da su grupe lovaca i sakupljaa hrane iz doline ehotine uspostavile ive komunikacije sa susednim zajednicama. Te veze su znatno obogatile lokalnu kulturu, to se manifestuje u proizvodnji specijalizovanih alatki, umenosti da se od tvrdog kamena izrade poput igle otri projektili ili sasvim minijaturni strugai koji podseaju na instrumente za najpreciznije poslove.

Arheoloka dokumenta iz narednog sloja Medene stijene, formiranog izmeu 8500. i 5000. godine pre nove ere, ukazuje na krizu u lokalnoj kulturi, a i na izmenjene ivotne uslove. Oko sredine devetog milenijuma pre nove ere dolo je do bitne promene opte klime, do znatnog otopljenja, koje obeleava kraj ledenog doba i poetak poslednje geoloke epohe, tzv. Holocena. Tada su se izmenili ivotni uslovi u svim delovima Evrope, usled ega se bitno promenila i struktura celog biljnog i ivotinjskog sveta, a i tradicionalna kultura. Suoene sa novonastalom ivotnom situacijom lovako sakupljake zajednice u dolini ehotine bile su prinuene da iz osnova izmene ustaljene navike, odnosno da iznalaze nove puteve za reavanje svojih egzistencijalnih problema. To prilagoavanje, koje podrazumeva znatan utroak energije, izazvalo je duboku krizu u lokalnoj kulturi koja se ogleda u naglom osiromaenju proizvodnje kamenih alatki i njihovom nevetom oblikovanju. U ovom razdoblju korieni su najee samo kameni grubo nazupani odbici i po koje kratko seivo, postruka i struga. Oigledno je za neko vreme ljudske zajednice pljevaljskog podruja ostaju preputene same sebi usled ega njihova kultura postaje izolovana, statina i monotona. Ta okamenjenost kulture na pljevaljskom podruju potrajala je stoleima, sve do oko 5.000. godine pre nove ere, kada opta klima dostie svoj optimum i u gotovo celoj jugoistonoj Evropi otpoinje mlae kameno doba (neolit), okarakterisano zemljoradnjom, stoarstvom i proizvodnjom posua od peene zemlje. Sloj u Medenoj stijeni koji je metodom radioktivnog ugljenika C14 datovan priblino u to vreme ne sadri nijednu od tih znaajnih ekonomskih i kulturnih inovacija. I dalje se proizvode samo kremena orua i oruja tradicionalnih oblika, a meu kostima nisu naeni ostaci od bilo koje vrste pripitomljenih ivotinja. Oigledno da zajednice koje su u ovo vreme ivele u kanjonu ehotine nisu ovladale vetinama uzgajanja ivotinja i obrade zemlje. Kako do sada ni na jednom mestu pljevaljskog podruja nisu otkriveni arheoloki nalazi koji bi pouzdano dokumentovali stoarenje ili zemljoradnike aktivnosti u neolitsko doba, izmeu 5500. i 3500. godine pre nove ere, izvesno je da se lokalno stanovnitvo i dalje bavilo lovom, ribolovom i prikupljanjem hrane, a da se zatim, verovatno ve poetkom petog milenijuma pre nove ere, raselilo delom ka Polimlju, a delom ka primorskim oblastima. Raspoloiva arheoloka dokumentacija pokazuje da je dolina ehotine due vreme bila nen seljena, sve do pred kraj etvrtog milenijuma pre nove ere. Prvi jasni tragovi stoarenja i zemljoradnje na pljevaljskom podruju otkriveni su u najmlaem sloju Medene stijene, formiranom 3000. godine pre nove ere. To su kameni rvnjevi za drobljenje itarica i kosti ovaca i koza koje su naene pokraj velikog varita oivienog oblucima, a u sreditu jedne trone konstrukcije od oblica, prua i blata, verovatno manje kolibe, podignute u sreditu prirodnog zaklona pod stenom. Na podu kolibe otkrivena je i grnarija: vei i manji lonci, olje i zdele . Na osnovu tehnolokih odlika (glina izmeana sa usitnjenim ljuturama mekuaca) i ukrasa (otisci prstiju i noktiju), nepravilni urezi, vrpasti ornamenti) ta grnarija se moe povezati za grnariju nomada koji su se poetkom bakarnog doba, krajem etvrtog milenijuma pre nove ere, kretali od donjeg Podunavlja preko centralnobalkanskog podruja, ka obali jugoistonog Jadrana. Tragovi tih nomada otkriveni su na nekoliko lokaliteta u Crnoj Gori, kod Pluina, Nikia i Tivta, a bie svakako naeni i van kanjona ehotine, u njenim kotlinama i po okolnom podruju. Medena stijena je verovatno bila samo privremeno, sezonsko boravite ovih pridolica, dok su se njihova stalna naselja, verovatno, nalazila

na uzviicama, esto i daleko od reke. Novo stanovnitvo pristiglo je na pljevaljsko podruje sa severoistoka. Sudei prema arheolokim nalazima pridolice su najveim delom tu trajno ostale, jer su nale idealne uslove za stoarenje, lov, ribolov, a, u manjoj meri, i za zemljoradnju. Arheoloki nalazi iz najmlaeg sloja Medene stijene upravo ukazuju na sve te aktivnosti: osim rvnjeva, zrnevlja itarica i kostiju domaih ivotinja, tu su i ostaci riba i divljai, kao i veto obraeni vrhovi kremenih strela . O kasnijoj kulturnoj istoriji pljevaljskog podruja, tokom bronzanog i gvozdenog doba, od oko 2000. godine pre nove ere, do vremena rimskih osvajanja, moe se suditi na osnovu velikog broja nekropola sa tumulima i utvrenih naselja, tzv. gradina, jasno vidljivih du cele doline ehotine, posebno na terenima oko Mataruga, Kakmua, Hoevine i Gotovue. Arheoloka istraivanja ovih dragocenih dokumenata za prouavanje kulturne isgorije pljevaljskog kraja zapoeta su sedamdesetih godina, tako da je od hiljadu tumula sistematski istraeno samo nekoliko, a od stotina gradina ni jedna jedina. Iz tih razloga je i rekonstrukcija kulturne istorije pljevaljskog podruja tokom bronzanog i gvozdenog doba jo mnogo nepotpuna i u mnogo emu hipotetina. Raspoloiva arheoloka graa iz istraenih tumula pljevaljskog podruja pokazuje da je obiaj sahranjivanja pokojnika pod velikim humkama nastao na ovoj teritoriji najkasnije tokom ranog bronzanog doba (oko 1800. godine pre nove ere) i da je upranjavan stotinama godina, najverovatnije sve do rimskih osva janj kontinentalnih oblasti Balkanskog poluostrva. Ta duga privrenost jednom istom pogrebnom ritualu pouzdan je dokaz da je populacija koja je naseljavala pljevaljsko podruje za sve to vreme bila homogena, odnosno da je sve do kraja praistorijskog razdoblja uspela da sauva etniki identitet. Poreklo i etniku pripadnost te populacije mogue je sa dosta sigurnosti odrediti. Ve pomenuti arheloki nalazi iz najmlaeg sloja Medene stijene na prvom mjestu grnarija ukraena vrpastim ukrasima, upuuje na oblast junoruskih stepa. S druge strane, obiaj sahranjivanja pokojnika pod velikim humkama karakterie niz kultura bakarnog i ranog bronzanog doba, od Kavkaza, preko Ukrajine, do srednjeg Podunavlja i Podrinja, a istovremeno ukazuje na glavne puteve kojima je nova populacija stigla u severne oblasti Crne Gore. Po optoj oceni strunjaka, ta nova populacija je jedan ogranak velike indoevropske zajednice naroda iz koje su se vremenom izdvojili i prvi istorijski poznati narodi i plemena u unutranjosti Balkanskog poluostrva. Poloaj i izgled nekropola s tumulima pljevaljskog podruja, kao i arheoloki nalazi iz tri sistematski istraena tumula u Ljutiima, Gotovui i Borovici omoguuju da se sagleda taj etniki proces i rekonstruie nain privreivanja, drutvena organizacija i kultura zajednica koje su u bronzano i gvozdeno doba ivele u dolini ehotine. Na priloenoj karti arheolokih nalazita pljevaljskog podruja jasno se uoava da su nekropole sa tumulima, a i naselja sa uzviicama (gradine), grupisani du doline ehotine, ali na njenoj periferiji, prema visokim planinama koje je okruuju Crni vrh, emerno, Kova, Ljubinju ija se nadmorska visina kree izmeu 1400 i 2000 metara. Naselja i groblja nalaze se najee na nadmorskoj visini od 900 do 1100 metara, redovno na uzvienjima i kosama ustalasane visoravni, gde su livade proarane manjim umama i gde nema mnogo zemljita pogodnog za zamljoradnju. Samo izuzetno naselja su podizana i na uzvienjima u dolini, kao na primer na Velikoj i Maloj Plijei, u sreditu Pljevaljskog polja. Ovakav poloaj naselja i grobalja upuuje na zakljuak da se privredna zajednica pljevaljskog podruja tokom bronzanog i gvozdenog doba zasnivala

na stoarstvu, moda i eksploataciji ruda, kao i to da je taj nain privreivanja bio stabilan, da zajednice generacijama nisu menjale mesto boravka i da je svaka od njih ekonomski koristila teritoriju u radijusu od oko pet do est kilometara. O drutvenom ustrojstvu tih zajednica moe se neto naslutiti na osnovu veliina i rasporeda tumula. Na terenu se zapravo jasno uoavaju pojedinani tumuli, redovno nasuti na izdaleka vidljivim uzviicama, kao i grupe tumula koje ine vea ili manja groblja na okolnim kosama. Usamljeni i redovno veliki tumuli najee se nalaze u blizini gradinskih naselja ili zauzimaju poloaj slian njihovim, tj. poloaj pogodan za osmatranje cele teritorije koju naseljava jedna vea rodovska zajednica. Takav poloaj svakako podrazumeva da je u njima sahranjen najugledniji lan zajednice, priznati i potovani stareina za kojeg se verovatno verovalo da i posle smrti nadgleda i titi svoje saplemenike. Kako do danas nije istraen ni jedan od tih velikih, usamljenih tumula, neizvesno je u kome je momentu dolo do takvog izdvajanja pojedinaca unutar zajednice, kao i na emu su se zasnivali njihov izuzetan ugled i mo. Proces drutvene diferencijacije jasno je dokumentovan i na nekropolama sa tumulima, a zapoeo je, kako su to pokazala iskopavanja u Ljutiima i Gotovui, ve poetkom bronzanog doba. U selu Ljutii, osim tri usamljena tumula, uoeno je pet nekropola sa veim brojem tumula. Najmanju od njih ine sedam tumula na lokalitetu Mee, dok se najvea nekropola, na lokaciji Kavala, sastoji od stotinak tumula. Na svakoj od ovih nekropola tumuli su razliitih veliina, prenika od pet do 25 metara, a visine od 0,5 do 2,5 metara. Nekropola na Meama sastoji se od dva vea i pet manjih tumula, dok se na nekropoli na Kavali uoava desetak velikih tumula od kojih su grupisani manji tumuli. Ovakva struktura nekropola ukazuje na drutvo koje se sastoji od grupa udruenih porodica. Arheoloka istraivanja jedne humke na loka litetu Mee pokazala su da je nekropola na ovom mestu, a verovatno i ostale slino struktuirane nekropole, nastala ve tokom ranog bronzanog doba. Tumul o kome je re srednje je veliine, prenika 15 metara, a nasut je zemljom i lomljenim kamenom. U sreditu humke otkrivena je manja konstrukcija od usitnjenog kamena sa malo gara, pepela i sasvim tronim kostima, preko koje je nasuta zemlja izmeana glinom, a zatim lomljeni kamen. Ostaci pokojnika nisu sauvani, ali su u kamenom platu naeni fragmenti keramikih posuda, kao i metalni predmeti na osnovu kojih se pouzdano moe utvditi vreme nasipanja tumula, kao i etno-kulturna pripadnost pokojnika koji su u njemu sahranjivani. Arheoloki nalazi iz tumula na Meama mogu se svrstati u dve grupe: fragmentovano posue od peene zemlje i metalnih predmeta od bronze i gvoa. Od keramikih fragmenata mogle su se gotovo u cjelini rekonstruisati dve vee posude: duboka konina zdela sa proirenom stopom i pehar na upljoj nozi, ukraen snopovima urezanih linija . Uz vei broj atipinih keramikih fragmenata, naena su i dva manja koja su ukraena urezima i ubodima. Grnarija slinih oblika i ukrasa naena je u tumulima u Hercegovini, Bosni i Dalmaciji i to u grobovima koji se sigurno mogu opredeliti u rano bronzano doba, u razdoblju izmeu 1800. i 1500. godine pre nove ere a koji se povezuju sa tzv. cetinskom kulturom. Tvorci te kulture neposredni su potomci onih istih nomada koji su tokom bakarnog doba proizvodili grnarije sa ljebljenim i vrpastim ukrasima, tj. pridolice iz junoruskih stepa izmeanih sa domorodakim stanovnitvom centralnobalkanskog podruja. Zna da su oni i na teritoriji Hercegovine, Bosne i Dalmacije sahranjivali mrtve pod tumulima, da su se preteno bavili stoarstvom i esto

jo uvek stanovali po peinama. Na lokalitetu Mee verovatno su sahranjeni pripadnici jednog manjeg roda ili grupe udruenih porodica. Druga grupa predmeta iz tumula na lokalitetu Mee sastoji se od bronzanog nakita (dvojne igle, fibula sa ojaanjima na luku) i jednog manjeg gvozdenog koplja. Svi ti predmeti, koji su naeni na povrini kamenog plata, potiu iz razvijenog gvozdenog doba, odnosno pokazuju da je tumul na Meama korien za sahranjivanje i u razdoblju od estog do petog vijeka pre nove ere. Da su u tumule ranog i srednjeg bronzanog doba redovno ukopavani grobovi gvozdenog doba, pokazala su i sistematska istraivanja humki u Gotovui i Borovici. To kontinuirano sahranjivanje ne samo na istim nekropolama ve esto i u istim tumulima dokaz je da se stanovnitvo pljevaljskog podruja nije bitnije izme nilo do kraja praistorijskog razdoblja. U tom smislu posebno su karakteristini nalazi iz jednog tumula u Gotovui. Iznad sela Gotovue, na zaravnjenom breuljku nazvanom Prodo, nalazi se manja nekropola koja se sastoji od sedam tumula prenika od 10 do 20 metara, a visine od jedan i po do tri metra. U 1964. godini sistematski je istraen samo jedan tumul ija je visina iznosila dva metra, a prenik 15 metara . U tumulu je otkriveno sedam grobova od kojih jedan potie verovatno iz ranog bronzanog doba (grob 7), a jedan iz srednjeg bronzanog doba (grob 6), etiri iz gvozdenog doba (grobovi 2, 3, i 4) i jedan iz srednjeg veka (grob 1). U najstarijem grobu (grob 7), koji ima izgled pravougaone platforme od kamenih ploa, naeni su delovi lobanja i duge kosti od dve odrasle individue. Kako pokraj pokojnika nisu stavljeni nikakvi darovi, vreme sahrane je teko pouzdano odrediti. Grob br. 6, koji je sigurno neto kasnije ukopan, a potie iz srednjeg bronzanog doba, ukazuje da je prva sahrana u tumulu obavljena verovatno ve u rano bronzano doba. U grobu br. 6, konstruisanom od lomljenog kamena, otkriven je deiji skelet sa dve masivne bronzane grivne na desnoj podlaktici. Ta vrsta grivni, koja je bila omiljeni nakit u celom Podunavlju oko 1500 do 1400. godine pre nove ere, utvruje ne samo vreme sahrane u grobu br.6, ve pokazuje da su sredinom drugog milenijuma pre nove ere na pljevaljsko podruje otpoeli da pristiu veoma skupoceni metalni predmeti i da su odreene porodice ili pojedinci ekonomski do te mere ojaali da su ih mogli naruiti i kupovati. O izuzetnom ugledu pojedinaca u okviru rodovskih zajednica srednjeg bronzanog doba svedoi i tumul koji je istraen u Borovici. Tu je u sreditu tumula, ija veliina podrazumeva dug i naporan kolektivan rad, na velikoj lomai spaljen jedan pokojnik pokraj koga su poloene dve keramike posude. Isti tumul korien je u neto kasnije vreme, takoe,za sahranjivanje samo jednog pokojnika, koji je poloen u pravougaonu kamenu konstrukciju u zgrenom stavu. Kako je dalje tekao proces etnike stabilizacije i drutvenog raslojavanja, nije poznato, jer se jo ne raspolae arheolokim dokumentima za razdoblje poznog bronzanog doba, izmeu 1300. i 750. godine pre nove ere. injenica da su stariji tumuli korieni za sahranjivanje i tokom starijeg gvozdenog doba, od osmog do etvrog veka pre nove ere, ukazuje na stabilnost lokalnih zajednica i njihovu vezanost za tradiciju. Verovatno je tokom poznog bronzanog doba dalje jaalo oseanje zajednitva i etnikog identiteta, jer grobovi starijeg gvozdenog doba iz tumula u Gotovui i Ljutiima, kao i jedna ostava metalnih predmeta u Kaluiima, karakteristini su za jednu prepozna tljivu etniku celinu.

Sva etiri groba starijeg kamenog doba u tumulu u Gotovui konstruisana su na isti nain od kamenih ploa i lomljenog kamena, a pokojnici su u njih polagani sa linim nakitom i orujem. U grobu br. 4 sahranjena su tri odrasla mukarca, tri ratnika sa gvozdenim kopljem dugog lista i usadnika . Nakit za telo i odeu iz tog, kao i ostalih grobova, na prvom mestu ukrasne pojasne kope, igle i fibule karakteristian je za tzv. glasinaku kulturu koja je rasprostranjena du Tare i gornjeg toka Drine, a koja se vezuje za Autarijate, za jedno od najmonijih plemena u unutranjosti Balkanskog poluostrva. Istih je stilskih odlika i nakit iz humke na lokalitetu Mee, kao i u ostavi iz Kaluia. Svi ti nalazi mogu se datovati u sedmom i estom veku pre nove ere. Za isto razdoblje, odnosno za Autarijate, treba verovatno vezati velike izolovane tumule, kao i veinu utvrenih naselja na istaknutim uzviicama. ini se da se u okviru lokalnih zajednica konano jasno izdvaja s jedne strane povlaen sloj bogatih plemenskih zajednica, lanova njihove ue porodice i ratnika, a s druge strane, sloj siromanih stoara, rudara i zemljoradnika. Na lokalitetu Kavala u selu Ljutiima istraeno je nekoliko malih tumula u kojima su pripadnici ovog osiromaenog i svakako obezvlaenog sloja sahranjivani najee bez ikakvih priloga. Arheoloki nalazi iz utvrenog naselja na Maloj Plijei dokumentuju poslednju etapu praistorije pljevaljskog podruja. Na zaravnjenom platou Male Plijei otkriven je vei broj ulomaka grnarije, a na jugozapadnoj strani i obrueni zid od lomljenog kamena. I na susednoj Velikoj plijei uoava se obrueni bedem od lomljenog kamena koji je uokvirivao elipsoidnu povrinu od 270 puta 90 metara. Slino utvrenje, ali manjih dimenzija (90 puta 50) nalazilo se i na turu. Keramiki fragmenti koji su naeni na Maloj Plijei potiu iz petog i estog veka pre nove ere. To su delovi plitkih zdela ili lonaca od loe preiene zemlje, esto i nedovoljno peeni. Ova grnarija monotonih oblika i bez ukrasa, odraz je konzervativizma i zamora u kulturi lokalnih zajednica. O njihovoj daljoj sudbini ne moe se nita odreeno zakljuiti, jer na pljevaljskom podruju do sada nije otkriven ni jedan arheoloki nalaz iz mlaeg gvozdenog doba, od kraja etvrtog veka pre nove ere do vremena rimskih osvajanja. Ta injenica se moda moe objasniti podacima antikih pisaca o zloj sudbini Autarijata, o elementarnoj nesrei koja ih je oko 310.godine pre nove ere primorala da se najveim delom trajno rasele sa svoje teritorije. Moguno je da je upravo tada potpuno opustelo i celo pljevaljsko podruje. Sasvim je izvesno da je u vreme rimskih osvajanja dolina ehotine bila nedovoljno naseljena, jer su istraivanja rismkih nekropola u Kominima pokazala da su Rimljani veoma rano izvrili kolonizaciju Pljevaljskog polja. http://mostovikulture.wordpress.com/2013/06/23/podrucje-pljevalja-u-praistoriji/