Vous êtes sur la page 1sur 87

PLATON

LISTY
edycja komputerowa: www.zrodla.historyczne.prv.pl mail: historian@z.pl

MMIII

LIST PIERWSZY PLATON YCZY DIONIZJOSOWI, ABY MU SI DOBRZE DZIAO. Przeyem u Was taki szmat czasu i zarzdzaem Waszym pastwem, zyskawszy sobie zaufanie wiksze ni ktokolwiek inny; lecz podczas gdy Wy czerpalicie korzyci, ja oszczerstwom, cho byy tak cikie, stawiaem czoo. Wiedziaem bowiem, e nikt nie uwierzy, eby jaki okrutniejszy czyn z Waszej strony mg powsta za moj zgod. I wszystkich biorcych wraz z Wami udzia w sprawach pastwowych mam tutaj za wiadkw; stawaem po stronie wielu z nich walczc w ich obronie i od niemaej uchroniem klski. I oto ja, ktry postawiony z peni wadzy na stray interesw Waszego pastwa, ustrzegem je tylokrotnie od zguby, zostaem odesany w sposb bardziej niegodny, niby si naleao, ebycie wyprawiali od siebie i kazali si zabiera w drog ebrakowi, ktry by przey u Was taki szmat czasu. Na przyszo wic bd myla o sobie i dalej si trzyma od ludzi. Ty za
wadyka taki, bdziesz gospodarzy sam1.

T sumk zota wspania, ktr dae mi na drog, odwozi Ci Bakchejos wraz z tym listem. Nie wystarczaa
1

Wiersz z nieznanego utworu.

bowiem ani na potrzeby podry, ani nie moga w ogle przyda si poza tym. Ujm tylko przynosi Tobie, e j dae i niewiele mniejsz przyniosaby mnie, gdybym j przyj. Wobec tego te nie przyjmuj. Dla Ciebie nie ma oczywicie adnego znaczenia, czy odbierasz, czy dajesz tak sum, zabierz j wic sobie i obdarz ni kogo innego z Twoich przyjaci, jake to zrobi ze mn. Bo i ja zostaem dostatecznie przez Ciebie obdarowany. Na czasie byoby przytoczy tu wiersz Eurypidesa, e, o ile Ci si jako inaczej uo wypadki,
zapragniesz, aby taki kto przy Tobie sta2.

Chc Ci jeszcze przypomnie, e take wikszo innych tragediopisarzy, gdy wprowadza na scen tyrana gincego z czyjej rki, kae mu woa:
przez druhw opuszczony gin, biedny, dzi3,

ale nikt go jeszcze nie przedstawi gincego z braku zota. Take i wiersz nastpny rozsdnym ludziom zda si gosi zdrow myl"4
Niczym blask zota, tak rzadki w beznadziei ludzkiego ywota, Niczym kruszce bezcenne, oa ze srebra, skarb renic olnionych zachwytem, Niczym ziemi rozlegej yzne, plonem obcione any, Wobec zacnych mw myli zestrojonej zgodnie 5.

Bd zdrw i zdawaj sobie spraw, e tak bardzo zawini w stosunku do nas, aby w stosunku do innych postpowa inaczej.
Fragment z nieznanej tragedii (Nauck, Trg. Gr. Frg.2, Eur., frg. 956). 3 Fragment z nieznanej tragedii (Nauck, Trg. Gr. Frg.2 Adesp. 347). 4 Wiersz nieznanego pochodzenia. 5 Wiersze nieznane (Berg, Poet. lyr. Gr. Adesp. frg. 138).
2

LIST DRUGI PLATON DZIAO. YCZY DIONIZJOSOWI, ABY MU SI DOBRZE

Syszaem od Archedemosa, e jeste zdania, i nie tylko ja osobicie nie powinienem sobie pozwoli mwi co na Ciebie, lecz e take bliscy mi ludzie winni si powstrzymywa od wszelkiego czynu i sowa, ktre by byo na Twoj szkod; wyczasz jedynie Diona. Ju to samo jednak, e wyczasz Diona, wskazuje, e nie mam wpywu na moich bliskich. Gdybym bowiem posiada wpyw tak na innych, jak przede wszystkim na Ciebie i na Diona, wiksze by std wyniky korzyci, jak sdz, i dla nas wszystkich i dla pozostaych Grekw. Lecz moja wielko teraz tylko w tym, e sam postpuj wedug wasnych zasad. A wdaj si w to dlatego, e nie ma jednego uczciwego sowa w tym, co Ci naopowiadali Kratistolos i Poliksenos. Podobno mia jeden z nich mwi, e sysza, jak podczas igrzysk w Olimpu wielu z tych, ktrzy byli ze mn, odzywao si obelywie o Tobie. By moe, e ma lepszy such ode mnie, ja bowiem nie syszaem. Trzeba wic, jak mi si wydaje, eby sobie na przyszo postanowi, e zwrcisz si, o ile by kto kiedy co podobnego mwi o kimkolwiek z nas, wprost do mnie listownie i zapytasz, jak to byo. Powiedzie prawdy z pewnoci nie zawaham si, ani si nie powstydz. Co do naszych za, moich i Twoich, wzajemnych stosunkw, to przedstawiaj si one jak nastpuje: nie jestemy ludmi nieznanymi, sysza o nas, eby tak powiedzie, kady Grek; zblienie nasze rwnie nie jest czym, o czym si milczy. Musisz sobie zdawa spraw, e nie bdzie si o nim milczao i w przyszoci. Wie o nim tylu 6 ludzi, jako e nie byo ono czym bahym i nie byo
Czytam wraz z F. Novotnym (Platonis epistulae, Brno 1930) i innymi.
6

trzymane w ukryciu. Po co wic mwi to teraz ? Powiem zaczwszy od rzeczy zasadniczej: rozum i wielka potga d z natury rzeczy do zespolenia si, tote goni wci wzajemnie za sob, poszukuj si, cz. A ludzie nastpnie z przyjemnoci sobie o tym opowiadaj, albo suchaj chtnie jak o tym prawi inni czy to w prywatnych pogawdkach, czy w utworach poetyckich. Tak na przykad, gdy mowa jest o Hieronie i o Pauzaniaszu ze Sparty, lubi wspomina o ich zblieniu z Simonidesem i o tym, co on zdziaa i co do nich mwi; zazwyczaj rwnie wysawiaj razem Periandra z Koryntu i Talesa z Miletu, Peryklesa i Anaksagorasa, a Krezusa znw i Solona, jako mdrcw, wraz z wadc Cyrusem. Naladujc ten zwyczaj cz poeci razem Kreonta i Terezjasza, Poliejdesa i Minosa, Agamemnona i Nestora, Odyseusza i Palamedesa a zdaje mi si, e i pierwsi ludzie w tej wanie myli poczyli z sob Prometeusza i Zeusa i opiewaj, jak to jedni z nich pornieni s z sob, a inni w przyjani, i jak raz s w przyjani, a kiedy indziej pornieni, i jak znw zgodni s z sob w jednej sprawie, a rni si zdaniem w drugiej. Mwi to wszystko, aby ci wykaza, e gdy i my zejdziemy z tego wiata, nie zamilkn jednak wraz z nami gosy ludzkiej o nas opinii. Tote musimy mie j na wzgldzie. Bo naley, jak si zdaje, uwzgldnia i przyszo, skoro tak si ju jako dzieje, jakby na mocy jakiego prawa, e im podlejsze natury, tym mniej si o ni troszcz, szlachetniejsze robi wszystko, aby zyska poklask potomnych. Jest mi to take dowodem, e umarli posiadaj pewn wiadomo tego, co si dzieje tutaj. e to tak jest, przepowiadaj wszake w wieszczym przeczuciu najzacniejsze duchy, przecz najlichsze; lecz wicej chyba znacz przepowiednie boych mw ni tych, ktrzy nimi nie s. Przypuszczam, e owi ludzie dawniejsi, o ktrych wspomi-

nam, gdyby tylko byo w ich mocy naprawi swe wzajemne stosunki, gorliwie by si starali o to, aby mwiono o nich lepiej, ni si mwi obecnie. Dla nas jest to jeszcze moliwe przy boej pomocy, aeby, jeeli co niepiknie zostao zaatwione w naszych poprzednich stosunkach, naprawi to czynem i sowem. Co do filozofii bowiem, twierdz, e uzasadniony pogld na ni i sd o niej wypadnie lepiej, jeeli my okaemy si uczciwi, jeeli za li, odwrotnie. A przecie nie moglibymy uczyni nic bardziej zbonego jak to, eby do tego przykada wag, i nic bardziej bezbonego od tego, eby na t spraw nie zwraca uwagi. A w jaki oto sposb sta si to powinno i czego sprawiedliwo wymaga, wyoy Ci sprbuj. Gdy przybyem na Sycyli, miaem ju opini, e wyrniam si znacznie spord tych, ktrzy zajmuj si filozofi. Pragnem, przybywszy do Syrakuz, przywiadczenie tego znale u Ciebie, aby moja filozofia spotkaa si z uznaniem rwnie i szerszych warstw. Nie udao mi si jednak przeprowadzi tego i uchroni od skaenia czystoci moich zamiarw. I nie powiem, eby przyczyn tego byo to, co wikszo ludzi, by moe, przypuszcza, ale stao si to dlatego, e okazao si, i nie masz do mnie penego zaufania, e chciae si mnie jako pozby a przyzwa innych, i e nie dowierzajc mi, jak si zdaje, usiowae wybada, o co mi waciwie chodzi. A tych, ktrzy zrobili wrzaw koo tego, byo duo; opowiadali, e masz mnie za nic, e cae swe zainteresowanie skierowae gdzie indziej. To oto rozbrzmiewao wszdzie. Posuchaj wic, co po tym wszystkim naleao by zrobi, aby by w porzdku, bo chc Ci te odpowiedzie na Twe pytanie, jak trzeba eby si uoyy nasze wzajemne stosunki. Jeeli w ogle filozofi masz za nic, to daj sobie z ni spokj; jeli usyszae od kogo innego albo samodzielnie doszede do

pogldw i przekona lepszych od tych, ktre ja gosz, to ce je i owszem, ale jeeli odpowiada Ci moja nauka, to i mnie take cze si od Ciebie naley w najwyszym stopniu. Teraz wic, tak jak na pocztku, Ty rb pierwsze kroki, a ja nie pozostan w tyle. Majc bowiem dowody Twego uznania, bd Ci je rwnie okazywa, nie majc ich, usun si na stron. Przy czym jeszcze Ty okazujc, e mnie cenisz, i robic to pierwszy, zyskasz sobie opini czowieka cenicego filozofi, a sam ten fakt, e interesowae si take innymi, zdobdzie Ci u wielu rozgos filozofa; ja za, jeelibym cze Ci okazywa, od Ciebie czci nie doznajc, dabym powd przypuszczeniom, e bogactwo podziwiam i e za nim goni, a to, wiemy, e u nikogo pikn nie cieszy si saw. eby wic powiedzie krtko: cze okazywana mi przez Ciebie przynosi zaszczyt nam obydwm, okazywana Tobie przeze mnie uwacza nam obydwm. Te sprawy wic wygldaj w ten sposb. Co za do kuli, to nie masz racji. Wyjani Ci to Archedemos, gdy przybdzie. Musi Ci on te, i to z ca starannoci, wyjani rzecz, ktra cenniejsza jest od tego i bardziej boska, to mianowicie, z powodu czego tutaj go przysae, nie mogc sobie poradzi. Uwaasz oto, wedug tego, co on mwi, e nie zostaa Ci dostatecznie wyoona sprawa tyczca si natury tego, co nazywamy Pierwszym". Musz Ci mwi o tym pod oson symboli, aeby w razie, jeeliby przydarzyo si co tej tabliczce wrd morza czy ziemi czeluci", ten, kto by j znalaz, czytajc nie wyczyta wszystkiego. A jest to w ten sposb: do Krla wszechrzeczy odnosi si wszystko, i ze wzgldu na Niego jest wszystko, i to jest praprzyczyn wszystkiego, co pikne. Do Wtrego" odnosz si rzeczy wtre, a do Trzeciego" trzecie. Dusza za ludzka rwie si do tego, aby si co do nich dowiedzie jakimi s, patrzc na to,

co jest jej pokrewne, lecz adna z tych rzeczy jej nie zadowala. Jeeli chodzi o owego Krla i o to, o czym mwiem, to z pewnoci nie ma w nich niczego takiego. Po czym dusza7: Ale jakime jest?" powiada. To wanie jest, synu Dionizjosa i Dorydy, owo pytanie, ktre jest wszelkich nieszcz przyczyn, a raczej jest ni bole wtedy powstajca w duszy, niby mki porodu; wyzwoli j od nich trzeba, bo inaczej nigdy istotnie nie osignie prawdy. Powiedziae mi w ogrodzie, tam pod drzewami laurowymi, e to zrozumia i e sam doszede do tego odkrycia. Odrzekem Ci wtedy, e jeeli Ci si wydaje, e tak jest, to oszczdzasz mi wielu wywodw, e nie spotkaem jednak dotd nikogo, komu by si udao to odkry, lecz e wkadam w to mnstwo trudu. By moe usyszae to od kogo, moliwe te, e jakie boe zrzdzenie pchno Ci w tym kierunku. W przewiadczeniu jednak, e trzymasz mocno swoje dowody, zaniechae nastpnie powiza je, i wiruje Ci to, raz tak, raz inaczej, dokoa tego, co si jawi, a nie jest to przecie niczym podobnym. I spotkao to nie tylko Ciebie; wiedz dobrze, e nie ma nikogo, kto by suchajc mnie po raz pierwszy, nie przey czego takiego z pocztku; jeden natrudziwszy si wicej, inny mniej, ledwie si jako z tego wyzwoli, prawie kady jednak niemao. Gdy te sprawy taki miay przebieg i tak si przedstawiaj, znalelimy ju waciwie, moim zdaniem, to, z czym si do mnie zwrcie, a mianowicie, jak trzeba eby si uoyy nasze wzajemne stosunki. Skoro bowiem badaniu poddajesz te sprawy i zarwno obcujc z innymi
Czytam wedug interpunkcji Souilhego i Novotnego: , , .
7

nad nimi si zastanawiasz i porwnujesz moj nauk z tym, co gosz inni, jak te rozpatrujesz j sam w sobie, to ona teraz, jeeli uczciwe jest to badanie, przylgnie do Ciebie i wejdziesz i z ni, i z nami w zayo. W jaki sposb stanie si to i w ogle wszystko, comy tu powiedzieli? Dobrze zrobie teraz, e przysa Archedemosa, a na przyszo, skoro zjawi si u Ciebie z wieciami ode mnie i ogarn Ci, by moe, nowe wtpliwoci, to przylesz go, o ile chcesz rozumnie postpowa, do mnie powtrnie, i zjawi si znw u Ciebie ze swoim adunkiem. A jeeli powtrzysz to dwa czy trzy razy i zbadasz dokadnie to, co Ci przyl, dziwibym si, gdyby na Twoje obecne trudnoci nie patrzy cakiem inaczej ni teraz. Bierzcie si wic do tego z ca odwag! Z pewnoci ani Ty nie wyprawisz nigdy Archedemosa, ani on nie puci si w drog, aby by porednikiem w wymianie zacniejszej i bardziej miej Bogu. Uwaaj jednak, eby si to nie przedostao do ludzi nieowieconych. Bo nie ma chyba niczego, co by bardziej, jak mi si zdaje, ni te wykady budzio miech wrd posplstwa i wywoywao, z drugiej strony, wicej podziwu i entuzjazmu wrd wytworniejszych natur. Trzeba, eby nam te rzeczy powtarzano po wielekro razy i ebymy wci o nich suchali, i to w cigu wielu lat, a wtedy dopiero, na ksztat zota, mozolnie si odczyszczaj i z wielkim trudem. I posuchaj, co jest w tym wanie godne podziwu: s ludzie, ktrzy suchali tych nauk i jest ich spora liczba; uzdolnieni s do przyswajania sobie wiadomoci, uzdolnieni do ich zapamitania oraz do tego, eby wszystko wszechstronnie roztrzsa i osdza; s to ju starcy, wykadw tych suchaj lat chyba nie mniej ni trzydzieci. Oni to wanie powiadaj, e to, co im si niegdy wydawao nie do uwierzenia, ukazuje im si teraz najbardziej godne wiary i najbardziej oczywis-

te, i e odwrotnie jest z tym, co byo dla nich dawniej najwicej wiarogodne. Majc to na wzgldzie uwaaj, aby nie musia kiedy aowa, e co z tych rzeczy uroni niegodnie. Najlepsz ochron byoby w ogle nie pisa i pamiciowo tylko przyswaja sobie te nauki, bo to, co jest napisane, nie daje si utrzyma w tajemnicy. Dlatego te ja nigdy nie pisaem o tych rzeczach i nie ma o tym pisma Platona ani nie bdzie, a to, co teraz uchodzi za takie, tworem jest Sokratesa w piknej i modej postaci. Bd zdrw i posuchaj mnie, a list ten przeczytaj sobie jakie par razy, po czym spal. To wic tak si przedstawia. Zdziwie si, e Ci przysaem Poliksenosa. Twierdz od dawna i teraz powtarzam to samo, i co do Likofrona i co do innych, ktrzy przebywaj u Ciebie, e znacznie ich przewyszasz w sztuce rozumowania zarwno naturalnymi zdolnociami, jak te i metod dyskusji. Nikt z nich nie daje Ci si pokona z dobrej woli, jak przypuszczaj niektrzy, lecz wbrew swej woli poddawa si wszyscy musz. Wydaje mi si, e postpowae z nimi i obdarowae ich zgoa przyzwoicie. Tyle wic co do nich, zbyt wiele nawet jak na takie figury. Jeeli korzystasz z usug Filistiona, to oczywicie korzystaj na zdrowie, jeeliby to jednak byo moliwe, odstp go Speuzipposowi i pozwl wyjecha; prosi Ci o to take Speuzippos. Filistion obieca mi rwnie, e, o ile go pucisz, chtnie przybdzie do Aten. Co do tego z kamienioomw, to dobrze zrobie, e go puci. Prosi w sprawie jego domownikw oraz Hegezippa syna Arystona nie bdzie te chyba czym zbyt trudnym, bo wszak napisae mi, e o ile kto skrzywdzi czy jego, czy tamtych, a Ty by si o tym dowiedzia, nie pozwolisz na to. Naley powiedzie te prawd o Lizyklejdesie: jedynie on z tych, ktrzy z Sycylii przybyli do Aten, nie przekrci nic z tego, co si tyczy

Twojego i mojego wspycia, lecz zawsze i niezmiennie mwi o tym same dobre rzeczy i to, co byo, raczej z najlepszej przedstawia strony.

LIST TRZECI

tak napisawszy, czy rzeczywicie uybym najwaciwszego pozdrowienia, czy moe raczej, jeelibym si wedug mego zwyczaju zwrci do Ciebie ze sowami niech Ci si dobrze dzieje", od ktrych zwykle zaczynam me listy do przyjaci? Ty atoli i boga w Delfach, jak donieli ci, ktrzy uczestniczyli w wczesnej uroczystoci, powita w hodzie tym wanie pozdrowieniem i napisae, jak mwi:
PLATON DIONIZJOSOWI YCZY WESELA

Wesel si oraz zachowaj wadyce ywota bieg miy!

Ja za nawet do czowieka, a c dopiero do Boga, nie zwrcibym si z tym wezwaniem. Nie zwrcibym si do Boga, poniewa polecabym mu co, co byoby wbrew jego naturze z dala bowiem od radoci i blu bytuje bstwo nie zwrcibym si rwnie do czowieka, poniewa w wikszoci wypadkw szkod tak rado jak i smutek rodzi, tpot i brak pamici, i nierozwag, i pych podzc w duszy. Masz tu moje zdanie co do owego pozdrowienia na pocztku listu. Ty za przeczytawszy to, jak bdziesz chcia to przyj, tak to przyjmij. Dochodzi do mojej wiadomoci z wielu stron, e opowiadasz niektrym z tych, ktrzy przybywaj do Ciebie w charakterze posw, jakobym ja, gdy usyszaem od Ciebie, e zamierzasz odbudowa miasta greckie na Sycylii i uly doli Syrakuzaczykw zmieniajc wadz tyrask na krlewsk, mia Ci w tym powstrzyma

wwczas, jak twierdzisz, cho bardzo tego pragne, a obecnie poucza jakoby Diona, aby to robi, i e przy pomocy Twoich wasnych pomysw chcemy Ci teraz wydrze wadz. Czy zyskujesz co przez tego rodzaju opowiadania, to ju Twoja sprawa, mnie w kadym razie krzywdzisz opowiadajc to, co cakiem jest odwrotne temu, co byo w rzeczywistoci. Dosy ju przecie zostaem oczerniony przez Filistidesa i przez wielu innych wobec najemnego wojska i ludnoci syrakuzaskiej w zwizku z moim pobytem na zamku. Jeeli dopuszczono si bowiem jakiego bdu, ci, ktrzy byli zewntrz, przypisywali mnie ca win, twierdzc, e ulegasz mi we wszystkim. Sam wiesz najlepiej, e, jeeli chodzi o polityk, to zgodziem si zaatwi wsplnie z Tob zaledwie par niewiele znaczcych spraw, i to na pocztku, gdy sdziem jeszcze, e bdzie mona co wicej zrobi. Poza kilkoma drobiazgami skreliem, biorc si do tego nieco gorliwiej, wstpne uwagi do zbioru ustaw, z wyjtkiem uzupenie, ktre dopisae Ty czy kto inny. Podobno bowiem mia je pniej kto z was przerabia. atwo niewtpliwie odrni jedno od drugiego ten, kto zna mj sposb mylenia. Nie brak ju wic chyba, jak to dopiero co powiedziaem, oszczerstw na moj osob, do spotwarzan i wobec Syrakuzaczykw, i tych, ktrych poza tym zdoae przekona tego rodzaju opowiadaniem. Obrony raczej potrzebuj zarwno przeciw poprzednim oszczerstwom, jak te tym, ktre teraz spadaj na mnie ze wzmoon si i gwatownoci. Przeciwko podwjnym zarzutom konieczne jest podwjn przedsiwzi obron: po pierwsze, wykaza, e susznie zrobiem uchylajc si od wsppracy z Tob w sprawach pastwowych, po drugie, udowodni, e nie moja to bya rada ani przeszkoda, o ktrej mwisz, i e, gdy zamierzae odbudowa miasta greckie, nie

stanem Ci na drodze. Jak wic to byo na pocztku z tymi sprawami, ktre tu wymieniem jako pierwsze, posuchaj najpierw: Przybyem do Syrakuz zaproszony przez Ciebie i przez Diona. O charakterze Diona miaem wyrobione zdanie, bylimy z sob w zayej przyjani od dawna, by wtedy czowiekiem w rednim i ju statecznym wieku; e im bezwzgldnie potrzeba kogo takiego wanie, odczuwaj ludzie cho troch rozsdniejsi wtedy, gdy maj naradza si w sprawach tak wanych, jakimi wwczas byy Twoje. Ty natomiast bye wtedy jeszcze ogromnie mody, cakowicie niedowiadczony w tym, w czym naleao mie dowiadczenie, poza tym nieznany mi zupenie. Po pewnym czasie, nie wiem, czowiek jaki czy Bg, czy moe los wraz z Tob na spk, wygnalicie Diona i pozostae sam. Czy wyobraasz sobie, e mogem wiza si z Tob wspprac w dziedzinie polityki wtedy, gdy utraciem rozumnego wsptowarzysza i widziaem, e drugi, z rozumu wyzuty, pozosta w otoczeniu wielu podych jednostek i nie sprawuje ju wadzy, cho mu si wydaje, e j sprawuje, lecz poddaje si wadzy tego rodzaju ludzi? W takich warunkach c powinienem by robi? Czy nie to, co te i robiem z koniecznoci, zostawi mianowicie odtd w spokoju sprawy polityczne w obawie przed potwarz zawistnych i Was, chocia rozeszlicie si z sob i pornili wzajemnie, usiowa za wszelk cen do wzajemnej przywie przyjani? I Ty te jeste wiadkiem, e w deniu do tego celu nie ustaem nigdy. Z trudnoci wprawdzie, jednak uoylimy si midzy sob w ten sposb, e wrc do domu na ten czas, kiedy was tutaj zaprztaa wojna, i e z nastaniem pokoju przybdziemy do Syrakuz i ja, i Dion, i e to Ty nas zawezwiesz. Tak wic to byo z moj pierwsz wypraw do Syrakuz i z szczliwym po-

wrotem do domu. Po raz drugi zawezwae mnie, gdy nasta pokj, ale nie tak, jak si umwilimy, polecie mi bowiem przyby samemu, a do Diona powiedziae, e polesz pniej. Dlatego te nie wybraem si w drog i cignem przez to niezadowolenie rwnie i samego Diona. Zdaniem jego bowiem byoby lepiej, gdybym jecha i nie opiera si Tobie. W rok potem przybya triera i listy od Ciebie. Listy te zaczynae od tego, e, o ile przybd, wszystkie sprawy Diona potocz si po mojej myli, jeeli za nie przybd, to odwrotnie. Nie warto wspomina naprawd, ile listw przyszo w tym czasie od Ciebie i od innych z Twojego polecenia z Italii i Sycylii, i do ilu z moich bliskich i znajomych. We wszystkich byy polecenia, abym jecha i proby, abym Ci w aden sposb nie odmawia. Wszyscy, zaczwszy od Diona, uwaali, e mam wsiada na statek i przezwyciy sw niech. Powoywaem si na mj wiek i zapewniaem, e jeeli chodzi o Ciebie, nie zdoasz przeciwstawi si tym, ktrzy mnie oczerniaj i usiuj uczyni Tobie nienawistnym. Widziaem bowiem wtedy, tak jak i teraz to widz, e wielkie bogactwa i nadmierne, zarwno ludzi prywatnych jak i wadcw, nieomal zawsze, i o ile s wiksze, o tyle wicej i wikszych hoduj potwarcw i towarzyszy uciechy niecnej i szkodliwej. A gorszego przeklestwa nie rodzi ju bogactwo i wszelkiej innej mocy posiadanie. Niemniej jednak odsunem te wszystkie wzgldy na stron i pojechaem; nie chciaem bowiem, eby ktokolwiek z moich przyjaci obwinia mnie, i przez moje niedbalstwo wszystkie jego sprawy, cho mogy nie przepa, przepady doszcztnie. Przybywszy wic sam przecie wiesz wszystko, co si od tego czasu stao domagaem si wedug naszej umowy listownej przede wszystkim, eby sprowadzi Diona i zbliy si znowu do niego, a miaem na myli

takie zblienie, e, gdyby by mnie wtedy posucha, lepiej moe, ni jest teraz, byoby i Tobie, i Syrakuzaczykom, a take pozostaym Grekom, jak mi si widzi w duchu. Domagaem si nastpnie, eby nadzr nad majtkiem Diona oddany zosta jego rodzinie, i eby nie dzielili si nim ci, ktrzy si nim midzy sob podzielili, a wiesz o kogo chodzi. Sdziem ponadto, e nale mu si jego zwyke roczne dochody, i e tym bardziej a nie mniej z racji mego tutaj pobytu powinny mu by wysyane. Nie uzyskawszy nic z tego, chciaem wyjecha. Namawiae mnie, ebym pozosta jeszcze rok, i twierdzie, e sprzedasz cay majtek Diona i poow wylesz mu do Koryntu, a reszt zostawisz jego synowi. Mgbym przytoczy cay szereg Twoich obietnic, ktrych bynajmniej nie dotrzymae, lecz wielkie ich mnstwo kae mi si streszcza. Sprzedae oto cae mienie Diona, nie uzyskawszy na to jego zgody, jakkolwiek zapewniae, e nie przystpisz do sprzeday bez jego zezwolenia, i w sposb najzuchwalszy, o niepojty czowieku, uwieczye wszystkie swoje obietnice. Wspade bowiem na pomys nie pikny ani wietny zgoa, nie zacny bynajmniej ani poyteczny, eby mnie odstraszy, tak jakbym nie rozumia, co si wtedy dziao, od tego, abym nie domaga si wysania mu pienidzy. Ot gdy wygnae z kraju Heraklejdesa, ani Syrakuzaczycy, ani ja nie uwaalimy tego za suszne, i dlatego wraz z Teodotesem i Eurybiosem zwrciem si do Ciebie z prob, aby tego nie robi. Wykorzystae to jako wygodny punkt zaczepienia i owiadczye, e ju od dawna jest Ci jasne, e ja sobie z Ciebie nic nie robi, e troszcz si jedynie o Diona i o przyjaci i bliskich Diona, i e teraz, gdy Teodotes i Heraklejdes, zwolennicy Diona, popadli w podejrzenie, staram si na wszystkie sposoby, aby nie ponieli kary. To wic tak si miao, jeeli chodzi

o nasz wspln akcj w polityce, moj i Twoj. Jeeli za zauwaye, e i poza tym odsunem si nieco od Ciebie, to cakiem susznie przypuszczasz, e to wszystko powstao wanie z tego powodu. I nie dziw si temu. Podym czowiekiem wydabym si z ca susznoci kademu, kto nie jest wyzbyty rozumu, jeelibym, baczc na ogrom Twojej potgi, da si nakoni do tego, eby zdradzi starego przyjaciela i gocia mego domu, i to wtedy, gdy popad przez Ciebie w nieszczcie, a gorszym bynajmniej od Ciebie nie jest e ju tylko tak powiem i jeelibym Ciebie, ktry go skrzywdzi, przeoy nad niego i spenia w ogle wszystkie Twoje polecenia, ze wzgldu na korzyci materialne oczywicie. Bo przecie w ten sposb tumaczyby kady zmian mego stanowiska, o ile bym je zmieni. Taki wic miao to przebieg i wytworzyo z Twojej winy miedzy mn a Tob jakby jakie wilcze uczucia i w rozdwik. Waciwie czeka ju wywodu wywd wicy si bezporednio z tym, co si teraz stao i co, jak powiedziaem, stanowi ma drugi punkt mojej obrony. Bacz wic i uwaaj dokadnie, czy Ci nie okamuj Twym zdaniem w czymkolwiek i czy nie mwi prawdy. Powiadam tedy, e gdy w ogrodzie znajdowali si Archedemos i Arystokrytos, na jakie mniej wicej dwadziecia dni przed moim powrotem z Syrakuz do domu, mwie to, co teraz wanie mwisz, i zarzucae mi, e o Heraklejdesa jakoby i o wszystkich innych bardziej dbam ni o Ciebie. Zapytae mnie wtedy w ich obecnoci, czy pamitam, e na pocztku, gdy przybyem, namawiaem Ci, aby odbudowa miasta greckie. Ja za potwierdziem, e pamitam, i powiedziaem, e i teraz jeszcze jestem zdania, e jest to rzecz najlepsza, jak mona zrobi. Trzeba te wspomnie, Dionizjosie, i o tym, co dalej w zwizku z tym byo m-

wion. Spytaem Ci bowiem, czy jedynie to Ci doradzaem, czy jeszcze co ponadto. Odpowiedziae nader gniewnie i obelywie wobec mnie, jak to sobie przynajmniej wyobraae bo to, co miao by wtedy obelg wedug Ciebie, ju nie jawi si we snach, lecz ziszcza na jawie powiedziae wic miejc si sztucznie: Jeeli sobie przypominam, polecae mi dopiero po zdobyciu wyksztacenia zabra si do tego, lub w ogle si nie zabiera". wietnie to pamitasz" odrzekem. A Ty na to: Po zdobyciu wic wyksztacenia w dziedzinie geometrii, czy jak to rozumiesz?" Ja wtedy nie powiedziaem tego, co mi si cisno na usta, w obawie, e jakie marne sowo moe zniweczy moje plany wyjazdu, i e majc ju drog otwart, znowu znajd si w matni. Wszystko, co tu powiedziaem, zmierza do tego: nie oczerniaj mnie twierdzc, e Ci nie dawaem odbudowywa miast greckich wydanych na zniszczenie przez barbarzycw i uly doli Syrakuzaczykw przez przeksztacenie wadzy tyraskiej na monarchiczn. Nie mgby przypisa mi i kamliwie mnie pomwi o rzeczy bardziej mi obce. Miabym te, o ile bym si spodziewa, e sprawa ta mogaby by gdzie waciwie rozsdzona, inne poza tym argumenty do przytoczenia, wyraniej jeszcze, ni te, stwierdzajce, e nakaniaem Ci do tego, a e Ty si od tego uchylae. I nie trudno wykaza cakiem jasno, e urzeczywistnienie tego najlepsze wydaoby skutki zarwno dla Ciebie jak i dla Syrakuzaczykw oraz wszystkich mieszkacw Sycylii. A wic, mj kochany, jeeli owiadczysz, e nie mwi tego, co mwie, zadowol si tym; jeeli za nie bdziesz si zapiera, to pomyl, e mdry by Stezichoros, i naladujc go odwoaj swe sowa i z kamstwa przej zechciej na drog prawdy.

LIST CZWARTY
PLATON YCZY DIONOWI Z SYRAKUZ, ABY MU SI DOBRZE DZIAO.

Sdz, e widoczna bya przez cay ten czas moja yczliwo wobec wydarze, ktre si rozegray, i to, e wiele byo z mej strony gorliwej troski w sprawie doprowadzenia podjtej akcji do koca przede wszystkim ze wzgldu na upragniony przeze mnie triumf tego, co szlachetne. Uwaam bowiem, e suszne jest, aby ludzie, ktrzy naprawd s zacni i postpuj w ten sposb, zyskali te nalen sobie saw. Na razie wic, dziki Bogu, jest dobrze; jeeli za chodzi o przyszo, ogromna jeszcze walka przed nami. Mstwem bowiem, sprystoci czy si mog, jak si zdaje, wyrnia si take i inni, mioci prawdy natomiast, sprawiedliwoci, wielkodusznoci i szlachetn postaw w tym wszystkim wyrniaj si naleycie wrd ludzi przyzna chyba kady dopiero ci, ktrzy hodowanie tego rodzaju wartociom uczynili swoim zadaniem. Oczywiste jest wprawdzie to, co mwi, niemniej jednak trzeba, abymy sami sobie wci przypominali, e powinni a wiesz kogo mam na myli bardziej odrnia si od innych ludzi ni doroli od dzieci. Musimy pokaza, e istotnie jestemy takimi, za jakich si podajemy, zwaszcza, e z bo pomoc nie bdzie to trudne. Z miejsca na miejsce zmuszeni s ludzie wdrowa, jeeli chc da si pozna. Co do Ciebie, sytuacja jest taka, e spojrzenia z caego wiata, cho brzmi to moe nieco zbyt zuchwale, zwrcone s na jedno miejsce i tam Ciebie szukaj przede wszystkim. Zdajc wic sobie spraw, e wszyscy patrz na Ciebie, gotuj si i owego sawnego Likurga przymi saw, i Cyrusa, i kto tam jeszcze zdawa si wyrnia charakterem i rzdami. Wane to jest zwaszcza teraz, gdy syszy si od

wielu, a raczej od wszystkich tu nieomal, e naley si spodziewa prawie na pewno, i po upadku Dionizjosa ambicje Twoje, Heraklejdesa, Teodotesa i innych dostojnikw zaprzepaszcz spraw. Najlepiej niech nikt z Was na to nie choruje, jeeli jednak znajdzie si kto taki, Ty oka si lekarzem, a wszystko najpomylniejszy moe przybra obrt. Wyda Ci si moe mieszne, e Ci to wykadam, bo przecie i sam wiesz to doskonale. Lecz widz, e i w teatrach zagrzewaj chopcy zawodnikw do walki, a c dopiero przyjaciele, o ktrych przecie kady pomyli z pewnoci, e to z yczliwoci pynie gorliwo ich zachty. Walczcie wic oto i dajcie nam zna, gdyby czego byo potrzeba. Tu u nas jest wszystko mniej wicej tak jak wtedy, kiedycie tu byli. Doniecie nam te cocie ju przeprowadzili, albo co wanie przeprowadzacie, bo my, pomimo wielu pogosek, waciwie nic nie wiemy. Przyszy ostatnio do Lacedemonu i na Egin listy od Teodotesa i Heraklejdesa, my jednak, tak jak powiedziaem, pomimo wielu pogosek o tym, co si tam dzieje, nic nie wiemy. Pomyl te nad tym, e zdaniem niektrych brakuje Ci nalenej uprzejmoci w postpowaniu. Musisz sobie zdawa spraw, e zdobycie sympatii ludzkiej stwarza mono dziaania, wnioso natomiast z osamotnieniem zwyka si brata. Niech Ci si wiedzie!

LIST PITY PLATON DZIAO. YCZY PERDIKKASOWI, ABY MU SI DOBRZE

Do Eufrajosa zwrciem si, tak jak mi polecae, radzc mu, aby nieustann mia piecz nad Twymi sprawami. Suszne jest, aebym i Tobie rad si przysuy, przyjacielsk przysug i wit, jak to si mwi, w kadej

okolicznoci, w ktrej by o ni prosi, a take jak naley wykorzysta teraz usugi Eufrajosa. M ten poyteczny by moe w wielu dziedzinach, zwaszcza za w tej, w ktrej Ty nawet czujesz si bezradny zarwno z powodu Twego wieku, jak te dlatego, e niewielu maja modzi doradcw w tych sprawach. Poszczeglne ustroje pastwowe posiadaj bowiem kady swj wasny sposb wyraania si, tak jakby jakie stworzenia yjce. I innym jest jzyk demokracji, innym oligarchii, a osobnym znowu przemawia monarchia. Cae mnstwo ludzi twierdzi bdzie moe, e rozumie te gosy, bardzo s jednak najczciej dalecy od tego, aby poj, co one oznaczaj, z wyjtkiem niewielu z pewnoci. Jeeli wic jakie pastwo sw wasn i do bogw, i do ludzi odzywa si mow i do tej mowy dostosowuje swe czyny, tryska wci zdrowiem i nie traci na siach, naladujc natomiast styl obcej mowy niszczeje. W tych to sprawach niemao mgby Ci si przyda Eufrajos, chocia i poza tym dzielnym jest czowiekiem. Sowa bowiem, ktrymi winna przemawia monarchia, znajdzie, spodziewam si, i kto wie, czy nie trafniej ni ktokolwiek inny z Twego otoczenia. Korzystajc wic z jego usug w tej dziedzinie i sam na tym zyskasz i przyjdziesz mu bardzo z pomoc. Jeeliby za kto, syszc to, powiedzia: Platon, jak si zdaje, przybiera teraz taki ton jakby si zna na tym, co korzystne jest dla demokracji, a gdy mia mono przemawia do ludu i doradza mu, co by byo najbardziej zbawienne, nigdy publicznie nie zabiera gosu" odpowied Twa na to niechaj brzmi w ten sposb: Platon pno znalaz si w ojczynie i zasta ju lud swj zbyt stary i przyzwyczajony przez poprzednich politykw do wielu rzeczy cakiem odmiennych od tego, co on by mu by doradza. Bo przecie suyby mu rad z radoci

najwiksz, jak ojcu, gdyby nie myla, e narazi si tylko daremnie na niebezpieczestwo i nie uzyska poza tym niczego. Myl, e to samo uczyniby rwnie, jeeli chodzi o mnie i o udzielenie mi rady. O ile bowiem uwaaby nas za nieuleczalnych, kaniajc si piknie uchyliby si od doradzenia mi czegokolwiek w zwizku z moj osob i moimi sprawami" 8. Niech Ci si wiedzie!

LIST SZSTY
PLATON YCZY HERMEJASOWI, ERASTOSOWI I KORYSKOSOWI, ABY IM SI DOBRZE DZIAO.

Wydaje mi si, e ktry z bogw yczliw i hojn doni los Warn gotuje pomylny, o ile we waciwy sposb przyj go zechcecie. Mieszkacie bowiem w bliskim od siebie ssiedztwie i potrzeba Warn tego, co sobie najlepiej wiadczy moecie nawzajem. Bo przecie nie zapewni Hermejasowi mnogo koni i innego rynsztunku wojennego, doliczajc i zoto, ktre zdobyby poza tym, wikszej potgi we wszystkim, ni j stwarza posiadanie przyjaci pewnych i zdrowymi zasadami kierujcych si w yciu. Co za do Erastosa i Koryskosa, z ca ich mdroci, ow szczytn mdroci, obejmujc wiedz o ideach, nie dostaje im, twierdz, chocia s ju starzy9, mdroci chronienia si przed podymi i nieprawymi ludmi, i jakiej jakby siy obronnej. Nie maj dowiadczenia w tym wzgldzie znaczn cz ycia przepdziwszy w naszym towarzystwie, ludzi porzdnych i nie zych bynajmniej. A e nie dostaje im tego
Idc za Novotnym zamykam cudzysw po: ... . 9 Przyjmuj koniektur Novotnego: .
8

i pomocy potrzebuj, wspominam dlatego, aby konieczno nie zmuszaa ich zaniedbywa uprawiania prawdziwej mdroci, a o t ludzk i konieczn dba wicej ni naley. Bo zdolno t znowu posiada Hermejas zarwno z natury, o ile mog o tym sdzi nie zetknwszy si z nim dotd bliej, jak te na skutek umiejtnoci wyrobionej przez dowiadczenie. W jakim mwi to celu? Chc oto wobec Ciebie, Hermejasie, ja, ktry dokadniej od Ciebie znam warto Erastosa i Koryskosa, stwierdzi, ogosi i zawiadczy, e nie znajdziesz atwo ludzi posiadajcych charakter godniejszy zaufania, ni ci Twoi ssiedzi. Trzyma Ci si wic radz tych mw we wszelki sposb godziwy i nie uwaa tego za rzecz drugorzdn. Do Erastosa i Koryskosa zwracam si znowu z rad, aeby nawzajem trzymali si Hermejasa i usiowali przez utrzymanie cznoci wzajemnej zadzierzgn midzy Wami jednoczce Was wzy przyjani. Jeeliby za zdawao si kiedy, e ktry z Was ma je zerwa bo w ludzkiej naturze nic nie jest pewne bezwzgldnie do mnie tu i do moich przyjaci list z obwinieniem o to, co godne zarzutu, przylijcie. Spodziewam si bowiem, e std ode mnie idce sowajeeli tylko w rozam midzy Wami nie bdzie zbyt wielki budzc w Was poczucie susznoci i witego wstydu, lepiej ni jakiekolwiek czarodziejskie zaklcia zespol Was znowu i zwi dawn przyjani i przymierzem. Jeeli wszyscy w tym wzgldzie bdziemy postpowa rozumnie, i my i Wy, ilebymy tylko zdoali i ile ley w mocy kadego, ziszcz si obecne wyrocznie. Jeli za nie uczynimy tego, co bdzie wtedy, mwi nie chc; dobr Warn wrb zwiastuj i przepowiadam, e wszystko to dobrze pjdzie, jeeli Bg pozwoli. List ten trzeba, abycie czytali wszyscy trzej, najlepiej

zebrawszy si razem; gdyby to byo trudno, to przynajmniej wsplnie we dwch, wedug monoci, jak tylko si da najczciej, i abycie, bo to jest suszne, oparli si na nim, niby na ukadzie i prawomocnej ustawie, zaprzysigajc j z powag zarazem wdzicznie umiechnit i z radosn swobod, siostrzyc powagi, i na Boga, wadc wszystkiego, co jest i co bdzie, i na wadcy tego i sprawcy ojca wszechmogcego si zaprzysigajc, ktrego, jeli istotnie bdziemy mionikami mdroci, poznamy wszyscy tak jasno, jak dane jest ludziom szczsnym i bogosawionym.
LIST SIDMY
PLATON YCZY KREWNYM I PRZYJACIOOM DIONA, ABY IM SI DOBRZE DZIAO.

Piszecie mi, e powinienem by przekonany, i oywia Was ten sam duch, ktry oywia Diona i wzywacie mnie przeto, abym si z Wami sprzymierzy, ile tylko mog, czynem i sowem. Ja wic, jeeli istotnie te same co i on pogldy macie i denia, zgadzam si sprzymierzy si z Wami, w razie przeciwnym musiabym jeszcze zastanowi si niemao. A jakie byy jego przekonania i denia, mog Warn wyoy dokadnie, wiem bowiem, jakie byy, i nie potrzebuj opiera si na przypuszczeniach. Gdy wic po raz pierwszy przybyem do Syrakuz, majc lat okoo czterdziestu, by wwczas Dion w tym wieku, w ktrym teraz jest Hipparynos, i mia te same wtedy przekonania, w jakich dotrwa do koca. Uwaa mianowicie, e Syrakuzaczycy wolni by powinni gospodarzc u siebie wedug praw najlepszych. Nie byoby te nic w tym dziwnego, gdyby i Hipparynosa bg jaki przywid do tych samych pogldw na sprawy pastwowe i do jednomylnoci z Dionem. A w jaki sposb powstay te pogldy, warto moe eby posucha kto mody

jeszcze i kto ju niemody; sprbuj tedy przedstawi Wam to od pocztku. Odpowiednia bowiem teraz chwila po temu. Ongi w modoci przeyem to, co przeywa wielu modych ludzi. Zamierzaem, skoro tylko stan si panem samego siebie, powici si niezwocznie subie publicznej. A przypady na moje czasy wydarzenia pastwowe przybierajce taki mniej wicej obrt: wobec niezadowolenia wikszoci z wczesnej formy rzdw dochodzi do przewrotu; przy zmianie ustroju pidziesit i jeden mw obejmuje wadz, jedenastu w miecie, dziesiciu w Pireusie jedni i drudzy maj powierzon sobie piecz i nad rynkiem i nad tym, co byo do zrobienia w dzielnicach miejskich trzydziestu za sprawuje rzdy penomocne, zwierzchnie nad wszystkim. Zdarzyo si, e niektrzy z nich byli mymi krewnymi10 i znajomymi, tote nawoywali mnie od razu do wzicia udziau w pracy politycznej, jako odpowiedniej dla mnie. I przeyem rzeczy, nie takie znw bardzo dziwne, jeeli si zway, jak mody byem jeszcze w tym czasie. Wyobraaem sobie, e bd rzdzi pastwem w ten sposb, i z drogi nieprawoci do prawych przywiod je obyczajw. Tote przypatrywaem si bacznie, jak sobie bd poczynali. I oto widziaem, e ludzie ci w krtkim czasie doprowadzili do tego, e zotem wydaway si dawne rzdy. Obok innych niegodziwoci jeszcze ten fakt: mego starszego drogiego przyjaciela, Sokratesa, o ktrym nie waham si twierdzi, e by najzacniejszym czowiekiem ze wszystkich ludzi wczesnych, usiowali posa z paroma innymi po jednego z obywateli11, aby go sprowadzi gwatem dla
Krytias, przywdca trzydziestu tyranw, by stryjecznym bratem matki Platona; Channides, nalecy do ich liczby, by jej bratem rodzonym. 11 Niejakiego Leona z Salaminy (por. Obrona Sokratesa 32 G).
10

wykonania na nim wyroku mierci. Chodzio im oczywicie o to, eby zmusi Sokratesa do wspdziaania z nimi czy zechce, czy te nie. On jednak nie posucha i gotw by wszystko znie raczej, ni sta si wsplnikiem ich niecnych czynw. Widzc to wszystko i co tam jeszcze byo w tym rodzaju, nie drobne sprawy z pewnoci, nie mogem opanowa swego wstrtu i odsunem si od tego za, ktre si wtedy dziao. Niedugo potem runa wadza Trzydziestu i cay wczesny system rzdw. Znowu, wprawdzie ju nie tak gwatownie, ale zaczo mnie jednak pociga z powrotem pragnienie wzicia udziau w yciu spoecznym i politycznym. Byo oczywicie i w tych take stosunkach, tak penych zamtu, wiele rzeczy, ktre mogy wywoywa czyj odraz, i nie jest te bynajmniej dziwne, e podczas tych przewrotw zemsta nad tymi czy innymi przeciwnikami przybieraa u tych czy u innych formy zanadto ostre. Niemniej jednak kierowali si na og du wzgldnoci ci, ktrzy wtedy wrcili do wadzy. Jakim atoli zrzdzeniem losu znowu mego druha, tego Sokratesa, paru z wczesnych przywdcw pozywa przed sd i wytacza mu zarzut najniegodziwszy, ktry mniej chyba ni komukolwiek innemu mona byo postawi Sokratesowi. Oskaryli go wic oni o bezbono, a drudzy uznali go winnym i kazali straci czowieka, ktry nie chcia w swoim czasie bra udziau w niecnym porwaniu jednego z ich zwolennikw tuajcych si wtedy poza krajem, podczas gdy oni take znosili niedol tuaczki. Gdy patrzyem na to wszystko i na ludzi odgrywajcych rol w polityce, i na prawa i na obyczaje, i im wicej to rozpatrywaem i posuwaem si w latach, tym trudniejsz wydawao mi si rzecz, abym mg we waciwy sposb zaj si polityk. Niepodobna przecie dziaa bez ludzi yczliwych i wiernie oddanych,

a odnale dawnych przyjaci nie byo znw tak atwo nie uznawano ju w naszym miecie zwyczajw i urzdze ustanowionych przez ojcw nowe za zdoby stosunki z dnia na dzie niemoliwe byo bez wikszego wysiku. Psuo si ustawodawstwo i obyczajno publiczna, i to z si wzmagajc si w sposb wprost zdumiewajcy, tak i ja, peen bdc z pocztku wielkiego zapau do dziaalnoci publicznej, patrzc na to i widzc jak wszystko wszdzie gna i pdzi na zatracenie, zaczem wreszcie odczuwa, e mnie ju ogarnia zawrt gowy. Nie przestaem wprawdzie patrze i zastanawia si, czy nie mogaby przyj skd poprawa w tych stosunkach i w ogle w caoksztacie ycia pastwowego, ale eby czynnie wystpi czekaem wci znowu na odpowiednie czasy. Wreszcie zrozumiaem, e wszystkie pastwa obecnie, wszystkie wzite razem, ile ich jest, le si rzdz. Prawa ich mianowicie, jeeli nie zastosowa tu jakich wprost nadzwyczajnych zabiegw i jeeli los nie przyjdzie z pomoc, s ju nieomal w beznadziejnym stanie. Widziaem si zmuszony hod zoy prawdziwej filozofii i uzna, e z jej wyyn dopiero mona zobaczy, jak wyglda wszelka sprawiedliwo w polityce i yciu jednostek; od nieszcz przeto nie wyzwoli si wczeniej rd ludzi, zanim albo ludzie naleycie i prawdziwie miujcy mdro nie przyjd do wadzy, albo ci, ktrzy rzdz w pastwach, jakim boym ulegajc wyrokom, nie umiuj istotnie mdroci. Takie wic byy moje przekonania, gdy przybyem do Italii i na Sycyli, udajc si tam po raz pierwszy. Przybywszy za, tamtejszym, tak zwanym bogim" yciem z jego biesiadami italskimi i syrakuzaskimi w aden ywy sposb i pod adnym wzgldem zachwyci si nie mogem; co za przyjemno obcia sobie odek dwa

razy dziennie, nie przespa samemu w ku ani jednej nocy i co tam jeszcze towarzyszy takiemu trybowi ycia. Przy takich zwyczajach nie mgby nikt pod socem, zaprawiajc si w nich od modu, sta si rozumnym nie wyrwna tego bowiem nie wiem jak niezwyka natura a sta si roztropnym nikt nawet i nie zapragnie, i to samo da si powiedzie o wszystkich innych cnotach. Rwnie pastwo adne nie zayje spokoju, jakiekolwiek miaoby prawa, jeeli ludzie uwaa bd, e wszystko trzeba na niepomierne trwoni zbytki, i sdzi bd, z drugiej strony, e naley oddawa si bezczynnoci, z wyjtkiem gdy chodzi o hulanki, pijatyki i w zapaach miosnych utrudzenie. Pastwa takie skazane s nieuchronnie na cige przewroty polityczne, wprowadzaj tyrani, oligarchi, demokracj, zmieniajc ustawicznie system rzdw. O ustroju za sprawiedliwym i takim, ktry by darzy wszystkich rwnoci praw, ci, ktrzy w nich rzdz, nawet wzmianki sucha nic potrafi spokojnie. Takie wic w uzupenieniu do poprzednich rozwaa snujc myli przybyem do Syrakuz jakim moe przeznaczeniem gnany, bo robi naprawd takie wraenie, jak gdyby jaka wysza potga umylia rzuci wtedy posiew tych wszystkich wydarze, ktre si teraz rozegray w zwizku z Dionem i z Syrakuzami, strach bierze, aby nie dalszych jeszcze, o ile mnie teraz nie posuchacie, gdy rady swej udzielam po raz drugi. Go mam na myli mwic, e pocztkiem wszystkiego stao si moje wczesne przybycie na Sycyli? Boj si o to, e nie zdawaem sobie sprawy wtedy, gdy zbliyem si z Dionem, modym jeszcze podwczas, i gdy go wtajemniczaem w moje pogldy na to, co byoby najwikszym dobrem dla ludzi, oraz gdy mu doradzaem, eby w czyn to wprowadza, i, niewiadomie dla samego siebie, pracowaem nad obaleniem tyranii.

Dion bowiem, majc w ogle umys niesychanie zdolny, chon z niezwyk atwoci wszystko, co mu wtedy mwiem, i sucha moich nauk tak namitnie i z tak arliwoci, jak nigdy aden z modziecw, z ktrym si zetknem. Postanowi pozostae ycie przey inaczej ni wikszo Italczykw i Sycylijczykw, cnot bowiem umiowa bardziej od przyjemnoci i wszelakiej rozkoszy. Swoim trybem ycia wywoa znaczn niech tych, ktrzy dobrze si czuli w atmosferze ustalonych na dworze tyrana obyczajw. I trwao tak a do chwili mierci Dionizjosa. Uprzytomni sobie nastpnie, e przekonania, ktre zdoby pod wpywem waciwych nauk, mogy powsta nie tylko w nim, i dostrzega te rzeczywicie, e powstaway rwnie w innych, niewielu co prawda, niemniej jednak widzia, e powstaway wrd niektrych. Spodziewa si, e jednym z nich moe mgby si sta Dionizjos Modszy przy boskiej pomocy, a jeeliby stal si takim, to ycie jego i ycie pozostaych Syrakuzaczykw staoby si, uwaa, nad wyraz szczliwe. By dalej zdania, e powinienem koniecznie, jak mona najprdzej, przyby do Syrakuz, aby wspdziaa w tej sprawie. Pamita przecie wsplnie ze mn przeyte chwile i z jak atwoci powstao w nim wtedy pragnienie najpikniejszego i najzacniejszego ywota. Jeeliby i teraz udao si wytworzy je w Dionizjosie, jak to zamierza, wielkie ywi nadzieje, e bez rozlewu krwi, bez ofiar i tych strasznych rzeczy, ktre stay si teraz, mona bdzie przywie kraj cay do ycia bogiego istotnie. Obmyliwszy to sobie tak susznie, namwi Dion Dionizjosa, aby mnie zaprosi. Sam te ze swej strony przysya do rnnie listy i prosi, aebym przyby za wszelk cen, jak mona najprdzej, zanimby inni nie zetknli si z Dionizjosem i nie skierowali go w stron innego ycia, odcignwszy od

tego, ktre jest najlepsze. Przytaczam, w jaki sposb popiera swoje proby, cho moe zabierze to za duo czasu: Jakieje bdziemy czekali sposobnoci lepszej od tej mwi ktr teraz boskie nam zsya zrzdzenie?" Wspomina kolejno o panowaniu nad Itali i Sycyli, o swym osobistym znaczeniu i roli, jak odgrywa w pastwie, rozwodzi si o modoci Dionizjosa i o jego zapale do filozofii i nauki nader gorcym, o jego bratankach i krewnych, tak zawsze skorych, eby da si pocign moim naukom i goszonemu przeze mnie trybowi ycia, i nadajcych si najbardziej do tego, eby Dionizjosa pocign za sob. Jeeli kiedykolwiek, to teraz wanie moe si urzeczywistni w caej peni to, czego wygldamy z tsknot, a mianowicie, aby ci sami ludzie byli filozofami i zarazem wadcami wielkich pastw. Zachty wic byy takie i cae mnstwo innych w tym rodzaju. Co za do moich zapatrywa na t spraw, to odczuwaem niepokj mylc o modych i jak to si w ogle z nimi uoy przelotne s bowiem porywy modziecze i czsto wprost w przeciwn zwracaj si stron jeeli chodzi o Diona, znaem jego charakter powany z natury, przy czym by ju czowiekiem w latach dojrzaych. Gdy si wic zastanawiaem i wahaem, czy naley jecha, czy jak si te zdecydowa, przewayo przekonanie, e jecha powinienem: jeeli si chce przystpi kiedykolwiek do urzeczywistnienia swych koncepcji co do ustawodawstwa i ustroju pastwowego, to teraz wanie trzeba pokusi si o to. Bo przecie wystarczy jednego tylko czowieka przekona w dostatecznym stopniu, a dokonam caego zbawczego dziea. To oto zamierzajc i na to si wac wyruszyem z domu. Nie powodowao mn to, co przypuszczaj niektrzy, lecz przede wszystkim wzgld na samego siebie, abym nie musia kiedy wstydzi si sam siebie i uzna, e jestem

niby jakie ze wszech miar puste sowo i nieskory bynajmniej do podjcia jakiegokolwiek czynu. Baem si przy tym, e mgbym zdradzi Diona, nasze zobowizania wzajemne i czc nas przyja, wtedy gdy groziy mu istotnie niebezpieczestwa, i to niemae. Jeeliby co mu si przydarzyo, czy te, wydalony z kraju przez Dionizjosa i przez innych swoich wrogw, zjawiby si przed nami jako wygnaniec i zwrci do nas z nastpujcymi sowami: Przychodz do Ciebie, Platonie, na tuaczk skazany nie dlatego, e mi hoplitw zabrako i e jedcw nie miaem dla odparcia wroga, sw mi Twoich i Twego daru przekonywania zabrako, ktrym, wiedziaem, e mocen jeste w najwyszym stopniu skania modych do tego, co dobre i sprawiedliwe, i czy ich wci ze sob wzami przyjani i zbratania. To mnie wic zawiodo wobec tego, e nie speni przypadajcej na Ciebie czci zadania, i dlatego zmuszony byem opuci Syrakuzy i znalazem si tutaj. Moja osobista sprawa to mniejszy jeszcze zarzut dla Ciebie, lecz filozofia, ktr wci wysawiasz i powiadasz, e nie doznaje czci u innych ludzi, czy nie zostaa teraz zdradzona wraz ze mn, jeeli chodzi o t czstk zadania, ktr Ty miae speni wobec niej? I gdyby si zdarzyo, ebymy na przykad mieszkali w Megarze, zjawiby si przecie z pomoc na moje wezwanie, lub te samego siebie za nader lichego musiaby uwaa czowieka. Teraz za podajc jako usprawiedliwienie dalek podr, dug przepraw morsk i ogrom zwizanych z ni trudw, sdzisz, e zdoasz unikn tego, aby Ci nie pomawiano kiedy o gnuno? Nie uda Ci si z pewnoci! " Czy mgbym na te sowa godn znale odpowied? Nie mgbym bynajmniej. Wyruszyem wic ulegajc nakazom rozumu i majc suszno za sob, jak tylko czowiek mie moe najbardziej, i opuciem

z powodu tego moje zajcia, adn miar nie przynoszce mi ujmy, aby uda si pod przymus rzdw tyraskich, ktre nie mogy oczywicie odpowiada moim pogldom ani mojej osobie. Czynic to uchyliem si od pomsty Zeusa, przyjacielskich zwizkw patrona, i wywizaem si bez zarzutu z mojej powinnoci wobec filozofii, ktrej nie oszczdzono by obelg, gdybym, gnunoci hodujc i tchrzostwu, niesawn i brzydk wzi na siebie rol. Przybywszy za, bo nie trzeba tutaj rozwodzi si zbytnio, zastaem dokoa Dionizjosa wszdzie peno wrzenia, gosy oszczercze szkaloway Diona przed majestatem tyrana. Broniem go, jak tylko mogem, niewiele jednak mogem zdziaa; mniej wicej jako w czwartym miesicu po moim przybyciu kaza Dionizjos wsadzi Diona na may statek i niegodnie wyprawi go z kraju, oskrajc o knowania przeciwko wadzy tyraskiej. My wszyscy, przyjaciele Diona, obawialimy si teraz, czy nie zechce oskary ktrego z nas o wspudzia w owych knowaniach Diona i wywrze na nim swej zemsty. Co do mnie, to nawet rozesza si wtedy jaka pogoska w Syrakuzach, e kaza mnie Dionizjos zgadzi jako sprawc tego wszystkiego, co si wwczas stao. On jednak zauwaywszy, w jakim jestemy nastroju, i bojc si, eby co gorszego nie wyniko z tych obaw, uprzejmie nas znowu podejmowa wszystkich, mnie za uspokaja, dodawa otuchy i prosi, abym bezwarunkowo pozosta. Z mego wyjazdu, rzecz prosta, nic dobrego nie mogo dla niego wynikn, z pozostania raczej. Dlatego te zwraca si do mnie niby z gorc prob, wiemy jednak, ile proby tyranw zawieraj w sobie koniecznoci posuchu. Znalaz poza tym sposb, aby mi nie da odpyn. cign mnie do siebie na zamek i tam wyznaczy mieszkanie. Stamtd za aden kapitan statku nie zechciaby zabra mnie z sob, nie

mwi ju wbrew woli Dionizjosa, ale w ogle, chyba eby sam przysa kogo z poleceniem zabrania mnie; aden te kupiec i z naczelnikw stray granicznej ani jeden nie patrzyby spokojnie, jak sam uchodz z kraju, lecz zatrzymaby mnie od razu i przywid z powrotem do Dionizjosa, zwaszcza, e jako znowu rozgaszano wieci, cakiem przeciwne temu, co opowiadano poprzednio, e Platon, wprost uwierzy trudno, w jak niezwykych jest askach u Dionizjosa. Jake wic byo istotnie? Powiedzie musz ca prawd. Okazywa mi rzeczywicie z biegiem czasu, w miar jak obcowalimy z sob i zetkn si bliej z moim sposobem bycia i charakterem, coraz wicej askawoci i wzgldw, chcia jednak, abym go ceni wicej od Diona i abym jako przyjaciela bez porwnania wyej go stawia ni tamtego. Niewiarogodne jest, ile w to wkada ambicji. Lecz eby pj drog, na ktrej najpikniej mgby to osign, jeeliby to w ogle byo do osignicia, przed tym si wzbrania, aby mianowicie uczy si i sucha tego, co mwi o filozofii, i zbliy si w ten sposb do mnie i zy ze mn bardziej. Obawia si widocznie tego, co mu mwili oszczercy, e da si omota, i Dion wtedy przeprowadzi wszystko. Ja za, wierny swej pierwotnej myli, z ktr tu przybyem. przetrzymywaem wszystko w oczekiwaniu, e moe jako dojdzie on kiedy do tego, eby zapragn wie ywot filozofa. Przeciwdziaa jednak temu zwycisko. Tak wic to byo z moim przybyciem na Sycyli i tak upyn pierwszy okres mojego tam pobytu. Po czym odjechaem, i powrciem znowu na usilne proby Dionizjosa. Wyjani Wam, z jakich zrobiem to wzgldw, i przedstawi, e cokolwiek uczyniem, tumaczy si zrozumiaymi i susznymi pobudkami. Wiem bowiem, e wielu ludzi nie przestaje pyta, w jakim waciwie celu

udaem si tam powtrnie. Przedtem jednak chc Wam poradzi, co naley robi w obecnych warunkach. Nie trzeba bowiem, aby to, co zamierzam mwi tylko ubocznie, wysuwao si w moich sowach na plan pierwszy jako gwna sprawa. Twierdz wic co nastpuje: Przypumy, e mamy czowieka chorego i pdzcego taki tryb ycia, ktry ujemnie wpywa na jego zdrowie. Czy ten, kto chce mu swoj rad suy i pomoc, nie powinien przede wszystkim wpyn na zmian jego dotychczasowego trybu ycia i dopiero wtedy, jeeli go posucha, zaleca mu jeszcze inne rodki? W razie za odmowy ze strony chorego, czowiek z charakterem i prawdziwy lekarz uchyli si, moim zdaniem, od udzielania dalszej porady; o tym, kto by si godzi na to, powiedziabym przeciwnie, e pozbawiony jest charakteru i niewiele si rozumie na sztuce lekarskiej. To samo da si take zastosowa do pastwa, niezalenie od tego, czy pozostaje pod panowaniem jednego czy wielu mw. Jeeli z zasady trzymajc si w swym yciu politycznym waciwej drogi prosi o doradzenie mu czego poytecznego w jakiej sprawie, nie odmwi czowiek rozumny swej rady takiemu spoeczestwu. Jeeli natomiast pastwo zbacza cakowicie ze szlaku waciwej polityki i nie chce adn miar odnale z powrotem wiodcej do niej drogi, a obywatele zapowiadaj doradcy, eby zostawi ich ustrj w spokoju i nie prbowa go podwaa, bo mierci przypaci wszelk prb podwaenia go, i nakazuj przy tym, aby by na usugi ich zachcianek i dz, i doradza, w jaki sposb uzyskaliby ich spenienie jak najatwiej i jak najszybciej po wsze czasy, za czowieka bez charakteru poczytywabym tego, kto by si godzi na udzielanie rad w podobnych warunkach, za czowieka z charakterem, odwrotnie, uwaabym tego, kto by si na to zgodzi nie zechcia.

Takie wic mam przekonania i dlatego, jeeli zwraca si kto do mnie z prob o rad w jakich bardzo wanych dla siebie poczynaniach yciowych, w sprawie zdobycia majtku na przykad, lub te w jaki sposb ma pielgnowa zdrowie ciaa czy duszy, o ile wydaje mi si, e w codziennym trybie ycia wiernym jest pewnym zasadom, albo te mog przypuszcza, e zastosuje si do mojej rady w tym, co do czego porozumiewa si ze mn, chtnie su mu moj rad i nie poprzestaj na zdawkowym tylko spenieniu jego proby. Gdy za kto wcale rady ode mnie nie da, albo te jest widoczne, e jej posucha bynajmniej nie ma zamiaru, nie bd si takiemu z moj rad narzuca nie proszony, a przymusu nie wywierabym, nawet gdyby by moim synem rodzonym. Niewolnikowi, i owszem, rad bym swych nie skpi i, gdyby sucha ich nie chcia, nie zawahabym si nawet uy wzgldem niego przemocy. Ojca za i matk nie godzi si, zdaniem moim, przymusza do czegokolwiek, chyba e nie s przy zdrowych zmysach; jeeli prowadz, taki czy inny, stay tryb ycia, ktry im odpowiada, mnie za nie podoba si zgoa, nie naley, sdz, ciga ich niechci przez daremne strofowanie, ani te, odwrotnie, schlebia im i usunie dostarcza moliwoci zaspokojenia pragnie tego rodzaju, e, jeelibym sam mia si im podda z luboci, y bym nie chcia w ogle. T sam zasad powinien i wobec pastwa kierowa si w yciu czowiek rozumny. Niech wypowiada swe zdanie, jeeli ma co do zarzucenia w sprawie polityki, ale tylko wtedy, gdy wie, e mwi nie bdzie na prno, ani sw swoich nie przypaci mierci. Gwatu za niech nie stosuje wobec ojczyzny zmieniajc przemoc jej system rzdw, jeeli bez mnoenia wygnacw, bez ofiar w ludziach ustroju najlepszego choby wprowadzi nie mona. Niech si

wwczas cicho usunie na stron i o ratunek si modli dla siebie i dla pastwa. W taki wic oto sposb mog i Waszym sta si doradc, a doradzaem ju wraz z Dionem i Dionizjosowi, aby sobie przede wszystkim codzienne ycie uoy tak, eby nauczy si samego siebie trzyma na wodzy jak mona najbardziej, oraz zdobywa sobie wiernych przyjaci i towarzyszy, dla uniknicia tego, co spotkao jego ojca. Zjednoczy on w swoim rku wiele potnych grodw Sycylii zniszczonych przez barbarzycw. Odbudowawszy je, nie by jednak w monoci ustanowi w adnym z nich lojalnego wzgldem siebie rzdu zoonego z bliskich mu ludzi, czy to spomidzy jakich cudzoziemcw, czy te z wasnych braci, ktrych sam wychowa, poniewa byli modsi od niego, i z prostych ludzi porobi panami, a z biedakw w niezwykych przetworzy bogaczy. Nie zdoa jednak, mimo namowy, wskaza, dobrodziejstw ze swej strony, jak te i wzgldw rodzinnych, adnego z nich zrobi towarzyszem swych trudw panowania. Okaza si tu siedemkro razy nieudolniejszy od Dariusza, ktry nie braciom zawierzy ani wychowankom, ale jedynie tym, z ktrymi pospou obali owego Meda rzezaca. Podzieliwszy pastwo na siedem czci a kada z nich wiksza bya od caej Sycylii rzdzi przy ich wspudziale i wiernych mia z nich towarzyszy; nie wystpowali przeciwko niemu ani przeciwko sobie wzajemnie. Sta si przykadem, jakim by winien dobry prawodawca i krl. Dziki prawom wszake, ktre ustanowi, przetrwao pastwo perskie po dzi dzie. Wemy dalej Ateczykw: potrafili oni szereg miast greckich, nkanych przez napaci barbarzycw, nie wprowadziwszy do nich swojej ludnoci, lecz przejwszy tak jak byy zamieszkane, utrzyma przez lat siedemdziesit pod swoim panowaniem, zdobywszy

sobie w kadym z nich ludzi przyjanie usposobionych. Dionizjos natomiast w jednym miecie ca stoczywszy Sycyli, ze zbytku mdroci nie dowierzajc nikomu, zaledwie zdoa si utrzyma. Ubogi by bowiem w przyjaci i wiernie oddanych sobie mw. A nic nie jest pewniejszym wskanikiem cnoty czy nieprawoci, jak brak czy posiadanie takowych. To wic doradzalimy Dionizjosowi, ja wraz z Dionem, aeby, skoro tak mu si ju z winy ojca uoyy stosunki, e rs w osamotnieniu, pozbawiony wyksztacenia, pozbawiony odpowiedniego towarzystwa, najpierw wzi si do tego12 i postara si spord swych krewnych i rwienikw zdoby sobie przyjaci i towarzyszy w deniu do cnoty wtrujcych mu zgodnie, zwaszcza za, aby sam z sob doszed do porozumienia, bo brak tego zdradza w niezwykej wprost mierze. Mwilimy mu to nie tak otwarcie nie byoby to bowiem bezpieczne ale dajc mu to do zrozumienia drog okln i podkrelalimy z caym naciskiem, e kady, kierujc si tymi wskazaniami, i siebie i tych, na czele ktrych stoi, chroni od zego, postpujc inaczej doczeka si, e uszystko cakiem odwrotny przybierze obrt. Jeeli wic pjdzie wskazan przez nas drog i zrobi z siebie rozumnego i rozsdnego czowieka, zaludni nastpnie opustoszae miasta sycylijskie, wyposay je w prawa i w ustrj, ktry je zwie i sprzymierzy zarwno z nim, jak midzy sob, w celu niesienia sobie pomocy przeciwko barbarzycom, nie tylko dwukrotnie, lecz wielokrotnie zaiste powikszy pastwo odziedziczone po ojcu. Zdoa bowiem przy takim stanie rzeczy ujarzmi Kartagiczykw sroej jeszcze o wiele, ni wwczas ujarzmieni zostali przez Gelona, podczas gdy teraz, przeciwnie, ojciec jego zmuszony
12

Czytam: (vulg.).

by haracz paci barbarzycom. To wic mwilimy i tak go zachcalimy, podstpnie knujc przeciw Dionizjosowi, jak twierdziy z wielu stron dochodzce gosy. Zwyciyy one u Dionizjosa, wygnay Diona, wprawiy nas w przeraenie. Lecz eby ju skoczy z wielk iloci wydarze, ktre si rozegray w cigu niewielkiego okresu czasu: Dion, przybywszy z Peloponezu i Aten, czynem Dionizjosa nauczy rozumu. Syrakuzaczycy, skoro uwolni miasto i odda je im w rce dwa razy, zachowali si wobec Diona tak samo, jak Dionizjos wtedy, gdy Dion usiowa go wyksztaci i wychowa na krla, ktry by wadz monarsz sprawowa by godny, i z takim sprzymierzy si na cae ycie. Dionizjos jednak wola z oszczercami si sprzymierzy i z tymi, ktrzy mu powiadali, e Dion dy do wadzy tyraskiej i e w tym celu robi to wszystko, co robi w tym czasie, e chodzi mu mianowicie o to, aby Dionizjos pochonity czarem docieka naukowych zaniedba sprawowania wadzy i powierzy j jemu, a on ja wtedy przywaszczy sobie i podstpnie wytrci j Dionizjosowi z rk. Takie wic oszczerstwa zwyciyy wwczas i, rozsiewane wrd Syrakuzaczykw, po raz drugi odniosy zwycistwo, osobliwe zgoa i nader habice dla tych, ktrzy zwycistwa tego byli sprawcami. Jak to si stao, trzeba eby posuchali ci, ktrzy wzywaj mnie do wspudziau w obecnie rozgrywajcych si sprawach. Oto ja, obywatel ateski, przyjaciel Diona, jako jego sojusznik przybyem do tyrana pragnc trwajc midzy nimi wojn w przyjacielskie przetworzy stosunki. W walce z oszczercami zostaem jednak pokonany. Dionizjos usiowa skoni mnie zaszczytami i pienidzmi, abym pozosta przy nim i sw obecnoci i przyjani stwierdzi niejako, e nie popeni niczego niewaciwego wypdzajc Diona z kraju, ale wszystkie jego starania zawiody oczy-

wicie. Dion potem w drodze powrotnej do domu zabiera z sob z Aten dwch braci13; przyja z nimi nie powstaa na podstawie zgodnych przekona filozoficznych, ale z pospolitych i zwykych uczu koleestwa, jak to bywa u wikszoci przyjaci, oraz z tego zycia si, ktre si wytwarza przy stole biesiadnym, ceremoniach wtajemniczenia i wsplnym uczestniczeniu w misteriach. Tak wic i ci dwaj towarzyszcy mu w drodze do kraju przyjaciele w tych wanie okolicznociach zbliyli si do niego i dziki usugom, ktre mu oddali podczas przygotowa do powrotu, w zaylsze z nim weszli stosunki. Skoro jednak po przybyciu na Sycyli spostrzegli, e Sycylijczycy, na skutek rozsiewanych oszczerstw, podejrzewaj Diona, jakkolwiek zawdziczaj mu swe wyzwolenie, o to, e zamierza sta si tyranem, nie tylko zdradzili przyjaciela i czowieka, z ktrym czyy ich wzy wzajemnie wiadczonej sobie gocinnoci, lecz wasnorcznie nieomal dopucili si mordu, bo bro majc w rku mordercom podyli z pomoc. Co do ohydy i niegodziwoci tej zbrodni, ja z pewnoci nie robi adnych zastrzee i nie zabieram tu gosu sporo bowiem inny troszczy si, aby j rozsawi szeroko i troszczy si bdzie i nadal co si natomiast w zwizku z tym mwi o Ateczykach i twierdzi, e ci dwaj hab cignli na pastwo, uchyli musz. Owiadczam bowiem, e Ateczykiem by take ten, ktry nie zdradzi owego ma, jakkolwiek mg w zamian za to mie bogactwa i wiele zaszczytw. Albowiem przyja, ktra go z nim czya, nie bya pospolit przyjani prostackich natur; zrodzia si ona ze wsplnie podejmowanych, szlachetnych wysikw wewntrznego doskonalenia si. Takiej wsplnocie i takiemu jedynie porozu13

Ateczykw Kallipposa i Filostratosa.

mieniu zawierzy winien czowiek rozumny, wicej ni pokrewiestwu duchowemu czy fizycznemu. Nie s te warci obydwaj Diona zabjcy tego, aby ich czyn za hab poczyta pastwu, jakoby to w ogle byli ludzie, o ktrych si wspominao kiedykolwiek. Powiedziaem to wszystko z t myl, aby jako moja rada posuyo tym, ktrzy nale do koa przyjaci i krewnych Diona. Doradzam co jeszcze ponadto, t sam rad i to samo pouczenie wypowiadajc ju po raz trzeci do Was, trzecie z kolei. Nie powinna Sycylia ani adne pastwo gosi moje przekonanie ulega wszechwadztwu jakiegokolwiek czowieka, prawom podlega winno jedynie. Nie wychodzi to bowiem na dobre ani ciemiycielom, ani ciemionym, ani im, ani ich dzieciom, ani tych dzieci potomnym, lecz zgubne jest wszelkie tego rodzaju poczynanie. Mizerne tylko i pode charaktery zwyky na takie porywa si zyski, ludzie, ktrzy nie wiedz zgoa, co na przyszo i w chwili obecnej dobre jest i sprawiedliwe w dziedzinie spraw boskich i ludzkich. Przekonywaem co do tego najpierw Diona, po wtre Dionizjosa, teraz Was, jako trzecich z rzdu, przekona usiuj. Dajcie si wic przekona zwaywszy, e do trzech razy Zeus ratunek zsya. Spjrzcie take na los Dionizjosa i Diona. Nie posuchawszy mnie, wiedzie jeden z nich ywot bynajmniej nie chlubny, drugi, posuchawszy, chlubn zmar mierci. Bo jeli po najszczytniejsze si siga wartoci dla siebie i dla swego pastwa, nawet cierpienie wszelkie, ktre przyjdzie wycierpie, jest czym dobrym i chlubnym. Nikt z nas przecie niemiertelnym si nie urodzi, ani, gdyby to stao si nawet jego udziaem, nie byby przez to szczliwym, jak si wydaje wikszoci ludzi. adna bowiem rzecz nie jest waciwie ani za, ani dobra, tak eby warto byo o tym mwi, tam gdzie nie ma

duszy, nabiera dopiero tego znaczenia, gdy przydarza si duszy, czy to zwizanej z ciaem, czy te od niego odczonej. Trzeba naprawd wierzy owym odwiecznym i witym podaniom, ktre obwieszczaj, e dusza nasza jest niemiertelna, i e musi stan przed sdem i najsrosze ponie kary, gdy si ju uwolni od ciaa. Dlatego te za mniejsze zo poczytywa naley znoszenie wielkich uchybie i krzywd ni ich wyrzdzanie. Sucha tego nie chce czowiek chciwy bogactw a ubogi dusz, a jeeli sucha, to zbywa drwicym, jak mu si zdaje, miechem. Bezwstydnie rzuca si na wszystko, porywajc zewszd, co tylko moe 14, niby bydl, eby zje albo wypi, albo dostarczy sobie do syta owej uciechy ordynarnej i prostackiej, niesusznie miosn rozkosz nazywanej, lepy jest i nie widzi, jakie nieszczcie, jeli brak wszelkich skrupuw towarzyszy tej zachannoci, pociga za sob kady czyn krzywdzcy i e grzech wlecze si z koniecznoci za tym, ktry krzywdzi, czy tua si jeszcze po ziemi, czy ju schodzi pod ziemi u kresu swej niesawnej ze wszech miar i wszdy, i aosnej wdrwki. Takie wic rzeczy i inne podobne mwiem Dionowi i przekonaem go. I mam oto najsuszniejsze powody, eby wobec jego mordercw odczuwa al podobny do tego, jaki odczuwam wobec Dionizjosa. Bo zarwno oni jak i on skrzywdzili mnie i innych, waciwie mwic wszystkich ludzi, jak tylko mona najbardziej. Oni zamordowali czowieka, ktry pragn opiera si na sprawiedliwoci, a on w cigu caego swego panowania, moc posiadajc najwysz, na sprawiedliwoci oprze si nie zechcia. A przecie gdyby istotnie podczas jego rzdw filozofia i moc zespoliy si w tym samym czowieku, wydarzenie to zajaniaoby
14

Czytam wraz z Apeltem: '.

wrd wszystkich ludzi, Grekw i barbarzycw, wspaniaym blaskiem i udowodnioby wszystkim dostatecznie prawdziwo pogldu, e szczliwe nie moe by nigdy adne pastwo ani adna jednostka, jeeli nie bdzie y rozumnie i zgodnie z nakazami sprawiedliwoci, czy dojdzie do tego samodzielnie, czy te dziki temu, e wrd obyczajnoci prawych zwierzchnikw otrzyma zacne wychowanie i wyksztacenie. Na tym wanie polega krzywda wyrzdzona przez Dionizjosa, a wszystko inne ma jest dla mnie krzywd w porwnaniu z tym. Zabjca za Diona, nie zdajc sobie z tego sprawy, spowodowa zupenie to samo. Dion bowiem, wiem to na pewno, o ile w ogle moe co czowiek twierdzi o czowieku, jeeliby uj wadz w swe rce, nie uksztatowaby jej w aden inny sposb, lecz obrci na to, aby najpierw Syrakuzy, swe miasto ojczyste, wydoby spod jarzma, zetrze z niego znamiona sualstwa i kaza mu niezalen przybra postaw, nastpnie za na to, aby wszelkimi moliwymi rodkami w pikny ad praw waciwych i najlepszych wyposay obywateli, po czym zdaby do tego, aby Sycyli ca zapeni osadnikami i wyzwoli od barbarzycw, przepdzajc jednych, rozgramiajc drugich, a przyszoby mu to atwiej ni ongi Hieronowi. Gdyby wic zdziaa to m prawy i dzielny, rozsdny przy tym i wyrobiony filozoficznie, powstaoby wrd wikszoci ludzi takie samo uznanie dla cnoty, jakie, o ile by Dionizjos da si przekona, utrzymaoby si w mocy na caym, eby tak powiedzie, wiecie. Ale wdaa si w to jaka wysza sia, czy zaciyo nad tym przeklestwo cignite przez jakiego grzesznika, amicego prawa i zakon boy i, co najgorsze, wacego si na wszystko w zuchwaych porywach gupoty, w ktrej spoczywa nasienie wszelkich nieszcz ludzkich, z ktrej, jakby z podatnej gleby, kiekuje, aby w przyszoci nader

gorzki przynie plon tym, ktrzy je posieli. Z powodu tej gupoty wszystko po raz drugi przepado i zgino. Lecz zamilczmy teraz o tym, baczmy na nasze sowa, aby nie urzec czego znowu po raz trzeci. Tyle tylko, e radz Wam naladowa Diona, Warn, ktrzy jestecie jego przyjacimi, i zarwno jego myl yczliwie ku ojczynie zwrcon, jak te i jego codzienny, umiaru peen sposb ycia, oraz prbowa urzeczywistni jego zamierzenia pod lepsz wrb. A jakie one byy, dowiedzielicie si teraz ode mnie wyranie. Tego za z Was, kto nie potrafi y na sposb dorycki, wedug tradycji ojcw, ale goni za yciem, ktre zabjcy Diona i og wiedzie Sycylijczykw, pamitajcie nie wzywa do wsppracy i nie mylcie, aby mg zdoby si kiedykolwiek na czyn rzetelny i oparty na zdrowej myli. Pozostaych wzywajcie do odbudowy caej Sycylii i do zaprowadzenia w niej rwnych praw obywatelskich i cigajcie zarwno z samej Sycylii, jak te z caego obszaru Peloponezu, nie obawiajcie si take i Aten. I tam bowiem yj mowie, ktrzy gruj nad innymi cnotliwym yciem, a bezczelno zbrodniarzy mordujcych przyjaci maj w nienawici. To wszystko, by moe, naley jednak jeszcze do przyszoci. Na razie drcz Was rozliczne i rnorodne, co dnia na nowo wszczynajce si spory skconych stronnictw. Trzeba atoli, aby dobrze sobie uwiadomi kady, kto dziki asce boej jako tako jest zdolny do waciwej oceny zjawisk, e nie nastanie dla zwanionych kres nieszcz zanim ci, ktrzy s gr, nie przestan zwalcza, wypdza i mordowa przeciwnikw w zapamitaym gniewie i na wrogach wywiera swej zemsty. Niech opanuj samych siebie i stanowi prawa obowizujce na rwni obydwie strony i takie, ktre by bynajmniej nie sprzyjay im bardziej ni zwycionym. A posuch dla tych praw niechaj wrd nich

podwjnym wymuszaj przymusem: czci i postrachem; postrachem, okazujc sw moc, jako e maj nad nimi przewag, czci znw przez to, e i nad pokusami wydaj si posiada przewag i prawom raczej hodowa chc i potrafi. Nie moe w inny sposb wyzby si kiedykolwiek nieszcz pastwo skcone wewntrznie, lecz wanie wzajemne, wrogie nastroje, uczucia nienawici, brak zaufania, rodzi si w takich pastwach zwyky nieustannie. Ci wic, ktrym przypado zwycistwo, musz, jeeli tylko myl o ratunku dla pastwa, sami w swoim wasnym gronie wybra spord Grekw mw, o ktrych wiedz, e s najzacniejsi. Niechaj to bd przede wszystkim ludzie starsi, majcy w domu dzieci i ony, i mogcy si powoa na moliwie najliczniejszy zastp przodkw dzielnych i zasuonych, oraz niech maj wszyscy dostateczne zabezpieczenie majtkowe co do liczby, to dla pastwa o dziesiciu tysicach mieszkacw wystarczy ich pidziesiciu drog prb i zaszczytw najwikszych trzeba ich skoni do opuszczenia ojczyzny i sprowadziwszy zaprzysic oraz baga i poleca, aby ustanowili prawa, ktre by nie byy bardziej korzystne ani dla zwycizcw, ani dla zwycionych, ale rwne i wsplne dla wszystkich obywateli pastwa. Skoro ju nadane zostan prawa, od tego wanie zaley wszystko. Gdy bowiem zwycizcy bardziej jeszcze ni zwycieni podporzdkuj si prawom, wtedy bezpieczestwo i pomylno zapanuj wszdzie i wszelkie pierzchnie nieszczcie. W przeciwnym razie nie ma co wzywa ani mnie, ani nikogo innego, aby stan przy boku tego, kto nie chce si zastosowa do tych polece. A jest to wszystko najbardziej pokrewne temu, co Dion i ja w serdecznej trosce o Syrakuzy usiowalimy wsplnie uskuteczni po raz ju drugi. Bo po raz pierwszy byo to wtedy, gdy robilimy wysiki, aby przy pomocy samego

Dionizjosa uzyska taki stan rzeczy, ktry byby dobry dla wszystkich pospou, a los jaki, wicej od ludzi posiadajcy mocy, wysiki te zniweczy. Teraz wic sprbujcie do pomylniejszego doprowadzi to koca, a los niech Warn sprzyja i wiedzie po myli boych przeznacze. To jest wic moja rada i moje do Was posanie, jako te to, co Wam miaem powiedzie o mojej pierwszej bytnoci u Dionizjosa. Co do pniejszej mojej wyprawy i podry, e miaa ona swoje racje i e wynikaa z moich zaoe, moe si teraz dowiedzie ten, komu na tym zaley. Pierwszy wic okres mego pobytu na Sycylii min tak, jak opowiedziaem, zanim przeszedem do udzielania rad krewnym i przyjacioom Diona. Nastpnie usiowaem, jak tylko mogem, przekona Dionizjosa, aby mnie puci od siebie. Umwilimy si wreszcie wsplnie w ten sposb: Dionizjos zapowiedzia, e wraz z nastaniem pokoju bo toczya si wtedy wojna na Sycylii przyle po Diona i po mnie z powrotem, przedsiwziwszy jeszcze uprzednio pewne kroki dla umocnienia swej wadzy; prosi te Diona, aby nie uwaa bynajmniej, e spotkaa go kara wygnania, ot jest to po prostu zmiana miejsca pobytu. Wyraziem sw zgod i przyrzekem, e wrc na takich warunkach. Po zawarciu pokoju przysa po mnie, prosi aby Dion poczeka rok jeszcze, co do mnie natomiast yczy sobie, abym przyby za wszelk cen. Dion wic poleca i prosi, abym jecha. Bo oto z Sycylii dochodziy wci wieci, e Dionizjosa ogarn znw teraz niezwyky wprost zapa do studiw filozoficznych. Dlatego te prosi Dion tak usilnie, abym nie odmawia zaproszeniu. Jeeli chodzi o mnie, wiedziaem, e modzi ludzie czsto odczuwaj taki pocig do filozofii, niemniej jednak byem zdania, e bezpieczniej bdzie, przynajmniej na razie, zostawi i Diona, i Dionizjosa w spokoju. Naraziem si

te im obydwm, wymawiajc si moim wiekiem podeszym i podkrelajc przy tym, e, tak jak teraz stoj sprawy, nic si nie dzieje wedug umwionych warunkw. Przypuszczam, e wkrtce potem musia si Archytas znale u Dionizjosa zanim odjechaem, nawizaem bowiem blisze i serdeczniejsze stosunki midzy Dionizjosem a Archytasem i ow wsplnot w Tarencie. A byo te i w Syrakuzach sporo takich, ktrzy co nieco posyszeli od Diona, od nich znw tego i owego dowiedzieli si inni i zapchali sobie gowy strzpami niezbyt cisych i niedokadnie przetrawionych wiadomoci z dziedziny filozofii. Ci wic musieli, jak mi si zdaje, prbowa rozmawia z Dionizjosem na te tematy w przewiadczeniu, e sysza ode mnie wszystko, co wchodzi w obrb moich rozwaa. On za z natury bynajmniej nie jest niezdolny do nauki, przy czym ambitny niewiarogodnie. By moe znajdowa upodobanie w tych rozmowach, z drugiej jednak strony wstydzi si, e zdradza si z tym, i waciwie niczego si ode mnie nie nauczy wtedy, gdy u niego gociem. Dlatego te budzio si w nim pragnienie dokadniejszego poznania tych spraw i rwnoczenie przynaglaa go do tego ambicja. Czemu za wtedy, podczas mego pierwszego pobytu, nie sucha moich nauk, wspominaem ju powyej. Skoro wic dostaem si szczliwie do domu i na jego powtrne zaproszenie odmown daem odpowied, jak o tym bya mowa przed chwil, czu si Dionizjos niesychanie uraony w swej ambicji, jak mi si zdaje, e moe mgby kto pomyle, e ja nim gardz i e, poznawszy zarwno jego natur i charakter, jak te i sposb ycia, nie znalazem w nim upodobania i dlatego przyjecha nie chc. Obowizkiem moim jest przedstawi ca prawd i umie wytrzyma, jeeli kto, posyszawszy jak to si wszystko stao, pogardzi moj filozofi i bdzie skonny

przypuszcza, e tyran postpi rozumnie. Przysa tedy po mnie Dionizjos, zapraszajc mnie po raz trzeci, trjrzdowiec dla udogodnienia drogi, przysa te jednego z uczniw Artychasa, Archedemosa, co do ktrego mg przypuszcza, e ceni go najwicej ze wszystkich Sycylijczykw, oraz kilku jeszcze z moich znajomych na Sycylii. Wszyscy oni opowiadali mi zgodnie, jak zadziwiajce wprost postpy poczyni Dionizjos w filozofii. Otrzymaem te od niego list nader dugi, ktry, poniewa znany mu by mj stosunek do Diona i wiadome, jak bardzo Dion sobie yczy, abym jecha i uda si do Syrakuz, z tego to punktu widzenia i w zwizku z tym wszystkim zoy i wystylizowa. Pocztek listu brzmia mniej wicej tak: Dionizjos Platonowi..." par zwykych zwrotw grzecznociowych i od razu: Jeeli przychylisz si do mojej proby i przybdziesz teraz na Sycyli, to przede wszystkim co do Diona wszystko bdzie tak, jak sobie tylko bdziesz yczy a nie bdziesz przecie, wiem to dobrze, yczy sobie rzeczy idcych za daleko, i dlatego przyobiecuj m zgod w przeciwnym razie sprawy Diona w ogle, a zwaszcza to, co si tyczy jego osoby, nie pjd Ci bynajmniej po myli". Wyrazi si wic w ten sposb; co do reszty listu, to za dugo by to byo i nie na miejscu przytacza go teraz. Otrzymywaem listy rwnie i od Archytasa i od moich przyjaci z Tarentu. Wychwalali w nich gorco filozoficzne zainteresowania Dionizjosa i zwracali uwag, e, jeelibym nie przyby teraz, stosunki przyjacielskie, ktre dziki mnie zawizane zostay midzy nimi a Dionizjosem i ktre maj niemae znaczenie dla sytuacji politycznej, ulegn niechybnie cakowitemu rozbiciu. Gdy mnie wic w taki sposb zapraszano podwczas, cignli przyjaciele z Sycylii i z Italii, a ci tutaj wprost wypychali nieomal z Aten swoimi probami, zaczy znw

te im obydwm, wymawiajc si moim wiekiem podeszym i podkrelajc przy tym, e, tak jak teraz stoj sprawy, nic si nie dzieje wedug umwionych warunkw. Przypuszczam, e wkrtce potem musia si Archytas znale u Dionizjosa zanim odjechaem, nawizaem bowiem blisze i serdeczniejsze stosunki midzy Dionizjosem a Archytasem i ow wsplnot w Tarencie. A byo te i w Syrakuzach sporo takich, ktrzy co nieco posyszeli od Diona, od nich znw tego i owego dowiedzieli si inni i zapchali sobie gowy strzpami niezbyt cisych i niedokadnie przetrawionych wiadomoci z dziedziny filozofii. Ci wic musieli, jak mi si zdaje, prbowa rozmawia z Dionizjosem na te tematy w przewiadczeniu, e sysza ode mnie wszystko, co wchodzi w obrb moich rozwaa. On za z natury bynajmniej nie jest niezdolny do nauki, przy czym ambitny niewiarogodnie. By moe znajdowa upodobanie w tych rozmowach, z drugiej jednak strony wstydzi si, e zdradza si z tym, i waciwie niczego si ode mnie nie nauczy wtedy, gdy u niego gociem. Dlatego te budzio si w nim pragnienie dokadniejszego poznania tych spraw i rwnoczenie przynaglaa go do tego ambicja. Czemu za wtedy, podczas mego pierwszego pobytu, nie sucha moich nauk, wspominaem ju powyej. Skoro wic dostaem si szczliwie do domu i na jego powtrne zaproszenie odmown daem odpowied, jak o tym bya mowa przed chwil, czu si Dionizjos niesychanie uraony w swej ambicji, jak mi si zdaje, e moe mgby kto pomyle, e ja nim gardz i e, poznawszy zarwno jego natur i charakter, jak te i sposb ycia, nie znalazem w nim upodobania i dlatego przyjecha nie chc. Obowizkiem moim jest przedstawi ca prawd i umie wytrzyma, jeeli kto, posyszawszy jak to si wszystko stao, pogardzi moj filozofi i bdzie skonny

przypuszcza, e tyran postpi rozumnie. Przysa tedy po mnie Dionizjos, zapraszajc mnie po raz trzeci, trjrzdowiec dla udogodnienia drogi, przysa te jednego z uczniw Artychasa, Archedemosa, co do ktrego mg przypuszcza, e ceni go najwicej ze wszystkich Sycylijczykw, oraz kilku jeszcze z moich znajomych na Sycylii. Wszyscy oni opowiadali mi zgodnie, jak zadziwiajce wprost postpy poczyni Dionizjos w filozofii. Otrzymaem te od niego list nader dugi, ktry, poniewa znany mu by mj stosunek do Diona i wiadome, jak bardzo Dion sobie yczy, abym jecha i uda si do Syrakuz, z tego to punktu widzenia i w zwizku z tym wszystkim zoy i wystylizowa. Pocztek listu brzmia mniej wicej tak: Dionizjos Platonowi..." par zwykych zwrotw grzecznociowych i od razu: Jeeli przychylisz si do mojej proby i przybdziesz teraz na Sycyli, to przede wszystkim co do Diona wszystko bdzie tak, jak sobie tylko bdziesz yczy a nie bdziesz przecie, wiem to dobrze, yczy sobie rzeczy idcych za daleko, i dlatego przyobiecuj m zgod w przeciwnym razie sprawy Diona w ogle, a zwaszcza to, co si tyczy jego osoby, nie pjd Ci bynajmniej po myli". Wyrazi si wic w ten sposb; co do reszty listu, to za dugo by to byo i nie na miejscu przytacza go teraz. Otrzymywaem listy rwnie i od Archytasa i od moich przyjaci z Tarentu. Wychwalali w nich gorco filozoficzne zainteresowania Dionizjosa i zwracali uwag, e, jeelibym nie przyby teraz, stosunki przyjacielskie, ktre dziki mnie zawizane zostay midzy nimi a Dionizjosem i ktre maj niemae znaczenie dla sytuacji politycznej, ulegn niechybnie cakowitemu rozbiciu. Gdy mnie wic w taki sposb zapraszano podwczas, cignli przyjaciele z Sycylii i z Italii, a ci tutaj wprost wypychali nieomal z Aten swoimi probami, zaczy znw

te same odzywa si myli, e nie naley zdradza Diona i tych, z ktrymi nawizaem w Tarencie blisze i serdeczniejsze stosunki. I sam przecie rozumiaem, e nie byoby waciwie czym tak bardzo dziwnym, jeeliby miody czowiek, syszc choby tylko ubocznie o rzeczach godnych uznania i bdc obdarzony zdolnociami umysowymi, poczu budzce si w sobie pragnienie obrania najlepszej drogi ywota. Trzeba wic zbada dokadnie mylaem jak si sprawa przedstawia i bynajmniej tego nie zaniedba, abym nie musia sam sobie przypisywa winy powstania tak wielkiego naprawd zarzutu, jeeliby istotnie miao by tak, jak mwiono. Puszczam si wic w drog, rozumowaniem tym niby po paszcza przysoniwszy sobie oczy, jako e peen byem obaw i niezbyt dobrych przeczu oczywicie. Wyruszyem wic i gdy zawierzyem temu, kto do trzech razy ocalenie zsya, tej przynajmniej aski doznaem rzeczywicie, powrciem bowiem i teraz take do domu szczliwie i cao, i za to zaraz po Bogu Dionizjosowi wdziczno si naley, bo gdy wielu ludzi czyhao na moj zgub, udaremni ich zamiary i winne mi poszanowanie w pewnej mierze okaza, i wzgldy, nalene mi w moim pooeniu. Przybywszy na miejsce uwaaem, e trzeba si przede wszystkim przekona, czy rzeczywicie pali si Dionizjos zapaem do filozofii, niby jakim ogniem wewntrznym ogarnity, czy te bezpodstawne byy te wszystkie pogoski, ktre dochodziy do Aten. Istnieje pewien sposb przeprowadzenia takiej prby, nieprostacki zgoa, ale istotnie nadajcy si do zastosowania wanie wobec wadcw, zwaszcza jeeli pen maj gow tu i wdzie zasyszanych i niezbyt dokadnie przetrawionych wiadomoci, co, jak spostrzegem od razu po przyjedzie, mona byo stwierdzi u Dionizjosa. Trzeba oto wyoy ludziom

tego pokroju, na czym polega caa istota filozofii, jakie s jej cechy, ile wie si z ni trudw i jak wielkiego wymaga wysiku. Suchajc tego ten, kto naprawd urodzi si filozofem, kto nadaje si do uprawiania tych studiw i jest tego godnym boe w sobie majc dziedzictwo, sdzi, e o przedziwnej mu mwi drodze ywota, i e naley teraz wyty wszystkie siy w tym kierunku, i e y nie warto, jeeliby si miao postpowa inaczej. Po czym nata w sobie ca moc ducha wraz z tym, ktry mu jest przewodnikiem, i nie zwalnia napicia, zanim albo nie osignie swego celu we wszystkim, lub te nie stanie si zdolny, aby samego siebie, ju bez przewodnika, wie zdoa drog waciw. W ten sposb i w myl tych oto zasad yje taki czowiek; spenia, cokolwiek ma do spenienia w yciu, wszdzie jednak i zawsze filozofii wierny pozostaje i trzyma si takiego trybu dnia codziennego, ktry darzc trzewoci umysu, sprzyja w moliwie najwyszym stopniu rozwojowi zdolnoci, pamici i umiejtnoci rozumowania. Odwrotny sposb postpowania stale w nim budzi odraz. Ci natomiast, ktrzy nie s naprawd filozofami, lecz tylko z zewntrz powlekli si pokostem filozoficznych teorii, na podobiestwo tych, co w promieniach soca przyciemnili sobie skr, gdy zdadz sobie spraw, ilu rzeczy musza si nauczy i jak wielki tu potrzebny jest wysiek i e, jeeli chodzi o codzienny tryb ycia, to jedynie taki, ktrym ad rzdzi i umiar, nadaje si tutaj, dochodz do przekonania, e za trudne to dla nich i e przewysza ich moliwoci, i nie znajduj w sobie mocy, aby te studia uprawia. Niektrzy z nich usiuj wmwi sami sobie, e dostatecznie ju nasuchali si w ogle wszystkiego, i e zbdne s wszelkie dalsze starania. Taka wic jest ta prba dajca jasne wyniki i zupene bezpieczestwo w zastosowaniu do ludzi rozleniwionych i niezdolnych do

przebijania si przez jakiekolwiek trudnoci. Nie moe bowiem wtedy nikt zrzuci winy na tego, ktry si podj roli przewodnika, lecz sobie j jedynie kady przypisywa musi, komu si nie dostaje, aby uprawia to wszystko, co spraw t posuwa naprzd. Z tego to punktu widzenia mwiem i Dionizjosowi wtedy to, co mu mwiem. Wszystkiego mu jednak nie wyoyem, a i Dionizjos nie dopomina si o to; twierdzi bowiem, opierajc si na tym, co tu i wdzie posysza od innych, e ju posiada do rozleg wiedz, i to w sprawach najwaniejszych, i e w dostatecznym stopniu wiadomoci te opanowa. Pniej mia, jak sysz, napisa co o tym, co wtenczas usysza, i poda to podobno jako swj wasny system, a niejako rzecz zawierajc co z tego, o czym sysza. Nie znam jednak nic z tego. Znam niektrych innych, ktrzy pisali na te tematy, ale oni, kimkolwiek s, samych siebie nie znaj. O wszystkich, ktrzy pisali czy te pisa bd o czym z tej dziedziny i twierdz, e dziki temu, co usyszeli ode mnie bd od innych, lub te doszedszy do tego samodzielnie, obeznani s z tym, co stanowi przedmiot najpowaniejszych moich rozwaa, tyle tylko mam do powiedzenia, e nie jest, zdaniem moim, moliwe, aby rozumieli si na tym chocia troch. Nie ma te adnej mojej rozprawy omawiajcej te zagadnienia i z pewnoci nigdy nie bdzie. Nie s to bowiem rzeczy dajce si uj w sowa, tak jak wiadomoci z zakresu innych nauk, ale z dugotrwaego obcowania z przedmiotem, na mocy zycia si z nim, nagle, jakby pod wpywem przebiegajcej iskry, zapala si w duszy wiato i ponie ju odtd samo siebie podsycajc 15. Zdaj sobie w kadym razie spraw z tego, ePor. przekad A. Krokiewicza: [...] Nie ma adnego spisanego przeze mnie wykadu o rzeczach, zwizanych z t wiedz, i na pewno nigdy nie bdzie. Nie daje si ona bowiem zgoa wysowi na podobiestwo in15

jeeliby chodzio o pimienne czy ustne przedstawienie tych rzeczy, to ja bym wanie wyrazi je mg najlepiej, a take z tego, e, o ile s opacznie ujte w jakim pimie, to mnie to z pewnoci zasmuca najbardziej. Gdybym mia to przewiadczenie, e sprawy te dadz si w naleyty sposb przedstawi w pimie szerokiemu ogowi albo te w ustnych naukach, czy byoby dla mnie pikniejsze zadanie w yciu od tego, aeby pisa o tych tak zbawczych prawdach dla ludzi i aeby wszystkim owietli istotn natur rzeczy? Ale take i dla ludzi nie sdz, aby prba majca jakoby zmierza do tego bya czym dobrym, wyjwszy chyba bardzo nieliczne jednostki, ktrym drobna wystarczy wskazwka, aby ju dalej samodzielnych dokonywali odkry. Co do innych, to wywoaoby to w jednych, cakiem niewaciwie, niezasuon wzgard dla tych spraw, drugich wzbioby w pych i napenio prnoci czczych wyobrae o sobie, e oto zdobyli ju szczyty wiedzy. Zamierzam przedstawi teraz te sprawy nieco obszerniej. By moe, e w wietle tych wywodw janiej si zarysuje to, co mwi obecnie. Istnieje bowiem rozumowanie oparte na prawdziwych przesankach zwalczajce kadego, kto by si way porusza w pimie choby najdrobniejsze zagadnienie z zakresu tych spraw. Rozumowanie to ju i poprzednio niejednokrotnie przeze mnie byo wyoone, niemniej jednak trzeba, jak si zdaje, przedoy je teraz na nowo.
nych nauk, lecz dziki wspobcowaniu z samym przedmiotem ( o) i wspyciu roznieca si nagle, jakby od iskry, wiato w duszy i karmi si ju samo" (A. Krokiewicz, Sokrates, Warszawa 1958, s. 121). W cigu rozdziau A. Krokiewicz interpretuje to sawne miejsce z listu VII i, polemizujc z Lutosawskim, przedstawia wasn koncepcj platoskiego idealizmu" i spirytualizmu" (op. cit., s. 121141; zob. te A. Krokiewicz, Zarys filozofii greckiej, Warszawa 1971, s. 321 i n.). (Przyp. red.).

Kady poszczeglny przedmiot posiada trzy przedstawienia, na ktrych wiedza o nim bezwarunkowo opiera si musi; czwartym jest wanie ona owa wiedza o przedmiocie. Jako co pitego naley przyj to, co jest samym przedmiotem poznania i rzeczywist istnoci. Pierwszym wic jest nazwa, drugim okrelenie, trzecim obraz, czwartym wiedza16. Do jednego jakiego dostosuj to przykadu, aby zrozumie, co tu zostao powiedziane, i ten sam sposb rozumowania przenie na wszystko. Jest wic jakie co nazwane koem", czemu przysuguje jako nazwa to, co wanie wymienilimy. Nastpnie idzie jego okrelenie, skadajce si z rzeczownikw i czasownikw. Takie bowiem powiedzenie: to, czego wszystkie punkty skrajne jednakowo s oddalone od rodka" byoby okreleniem tego, co nosi nazw: krgy, oby, koo. Trzecim ujawnieniem jest koo, ktre si rysuje i ciera, lub to, ktre tokarz sporzdza i ktre kto niszczy. Koa" jako takiego, do ktrego odnosz si te wszystkie przedstawienia, aden z tych zabiegw nie dotyka, poniewa jest ono czym innym od nich. Czwarte ujawnienie to wiedza, umysowe ujcie i waciwe mniemanie o rzeczy, bo wszystko to znowu trzeba bra razem jako jedno; nie tkwi ono w dwikach mowy ani w ksztatach materialnych, lecz tylko w duszy, co wskazuje, e jest czym innym zarwno od istoty samego koa", jak te od wymienionych poprzednio trzech jego ujawnie. Najwicej
Por. A. Krokiewicz, Sokrates, wyd. cyt., s. 122: Potem [Platon] przechodzi do rzeczy waciwej i tumaczy, e naley rozrnia pomidzy 1) nazw, 2) definicj i 3) wizerunkiem (') kadego z bytw a 4) umysow wiedz o nim ( ) i wreszcie 5) tym, co jest poznawalne i naprawd istniejce ( o), czyli ide" (przyp. red.).
16

pokrewne pitemu" i podobiestwem mu najblisze jest umysowe ujcie, pozostae przedstawienia oddalaj si bardziej. To samo stosuje si rwnie do figur prostych i okrgych, do barwy, do tego, co dobrym nazywamy, piknym czy sprawiedliwym, do wszelkiego przedmiotu bdcego tworem ludzkiej rki czy natury, do ognia, wody i wszystkich rzeczy tego rodzaju, do wszelkiego yjcego stworzenia, waciwoci duchowych, do wszystkich czynw i dozna. Bo jeeli kto jako nie uchwyci owych czterech ujawnie tego wszystkiego, nigdy cakowicie wiedzy pitego ujawnienia nie stanie si uczestnikiem. Poza tym jeszcze zmierzaj one nie mniej do ukazania jakociowych waciwoci w obrbie kadego przedmiotu ni jego istoty, a powoduje to niedoskonao mowy. Dlatego te aden rozumny czowiek nie poway si nigdy zamkn w niej tego, co poj umysem, i skaza do tego jeszcze na stenie, ktremu ulega cokolwiek si utrwala w znakach pisanego sowa. I znowu to, co tu teraz mwimy, zrozumie trzeba. Kade z k, ktre w codziennym uyciu rysujemy, lub ktre tokarz sporzdza, wykazuje w caej peni to, co przeciwne jest zgoa pitemu" we wszystkich punktach swych bowiem styka si z prost, podczas gdy koo" jako takie, stwierdzamy, nie zawiera w sobie w ogle, ani w mniejszej ani w wikszej mierze, czego, co mu z natury jest przeciwne. Tak samo i nazwy przedmiotw: adna, twierdzimy, nie przysuguje adnemu na mocy jakiej pewnie ugruntowanej zasady, i nie ma w tym nic niemoliwego, aby to, co teraz nazywamy okrgym, nazwa prostym, a co prostym, okrgym, i aby dla tych, ktrzy nazwy te przestawi i bd je stosowa odwrotnie, nie miay one mniejszej pewnoci w uyciu. To samo powiedzie mona o wypowiedziach zdaniowych: jeeli skadaj si z imion czyli rzeczownikw i z czasownikw,

dostatecznie pewnej pewnoci nie posiadaj bynajmniej. Niezliczone jest poza tym mnstwo sposobw, ktrymi mona wykaza, jak niejasne jest kade z owych czterech ujawnie. Najwaniejsze za jest to, co powiedzielimy nieco wyej. Istota mianowicie danej rzeczy i jej jako to dwie rne sprawy. Dusza dy do poznania nie jakoci, ale istoty. Kade natomiast z owych czterech ujawnie rozpociera przed dusz, zarwno przy pomocy sowa, jak te i na faktach, to, do czego nie dy ona wcale, i dajc w ten sposb zawsze zmysom mono atwego obalenia tego, co si za kadym razem mwi, lub na co si wskazuje, bezradnoci i niepewnoci wypenia w kadej dziedzinie kadego, mona powiedzie, czowieka. Tam wic, gdzie na skutek wadliwego szkolenia nie mamy zwyczaju doszukiwa si prawdy i gdzie nas pierwsze lepsze lece przed nami odbicie jej zadowala, nie dajemy si cakowicie omiesza wzajemnie jedni przez drugich, odpowiadajc na pytania stawiane przez tych, ktrzy umiej owe cztery ujawnienia rozbija i podwaa. W wypadkach natomiast, w ktrych naciskamy, aby nam co do owego pitego" udzieli odpowiedzi i odsoni je przed nami, byle kto z tych, ktrzy posiadaj sztuk obalania twierdze, bierze gr i sprawia, e ten, kto usiuje przedstawi to w wykadzie, pimie czy dyskusji, wydaje si wikszoci suchaczy czowiekiem nie rozumiejcym si zgoa na tym, o czym pokusi si pisa lub mwi. Nie zdaj sobie oni przy tym sprawy niekiedy, e to nie dusza tego, kto to napisa czy wygosi, doznaje tutaj poraki, lecz podwaona zostaje zasadnicza warto kadego z owych czterech ujawnie, zasadniczo niedoskonaych. Dopiero przemierzenie drogi prowadzcej przez nie wszystkie, wspinanie si w gr i schodzenie na d poprzez poszczeglne stopnie, mozolnie rodzi wiedz tego,

co dobre z natury, w tym, kto jest dobry z natury. O ile za kto marnie zosta wyposaony przez natur, jak to wskazuje przyrodzona postawa duchowa wikszoci ludzi, zarwno w sprawie przyswajania nauk, jak i w zakresie tego, co nazywamy obyczajami, gdy przy tym jeszcze i one ulegy zepsuciu, takim ludziom nawet sam Lynkeus nie zdoaby oczu otworzy na wiato. Jednym sowem: tego, kogo nie czy z przedmiotem wi pokrewiestwa, nie uczyni widzcym ani atwo przyswajania wiadomoci, ani dobra pami; zasadniczo bowiem nie przyjmuje si ten przedmiot na gruncie obcej sobie natury. Tak wic ani ci, ktrzy z tym, co jest sprawiedliwe i w ogle pikne w kadej dziedzinie, nie s jakby zronici z natury i spokrewnieni, choby i byli nawet zdolni jedni do jednych, a drudzy do innych umiejtnoci i dobr rwnoczenie w tych rzeczach obdarzeni pamici, ani rwnie ci, ktrym, jakkolwiek jest w nich to pokrewiestwo, nie dostaje zdolnoci i pamici ani jedni ani drudzy nie posid nigdy a do granic danych moliwoci prawdziwej wiedzy dobrego i zego. Jednoczenie je bowiem poznawa naley, i fasz jednoczenie i prawd o wszelkim istnieniu, w ustawicznym cieraniu si z trudnociami i w dugotrwaym wysiku, jak to powiedziaem na pocztku. Z trudem, gdy niby krzesiwa trze je bdziemy o siebie wzajemnie: nazwy i okrelenia, wzrokowe obrazy i doznawania zmysowe, drog yczliwie stosowanych prb wyprbowujc ich moc i posugujc si metod pyta i odpowiedzi bez podstpnej zawici, wtedy dopiero trynie wiato waciwego ujmowania kadej rzeczy i rozumienie napite a do najwyszych granic ludzkiej moliwoci. Dlatego te m powany o rzeczach takiej wagi z ca pewnoci pisa nie bdzie i nie wyda ich na up zawici i nieporadnoci ludzkiej. Na zasadzie tego

naley wic jednym sowem stwierdzi, gdy mamy przed sob czyje pisma, prawodawcy na przykad z zakresu praw spisane uwagi, czy te cokolwiek z jakiej innej dziedziny, e nie byy to rzeczy najwikszej wagi dla piszcego, o ile on sam jest czowiekiem powanym, takowe spoczywaj gdzie w najpikniejszej sferze jego myli; jeeli za naprawd powierzy ksikom to, do czego najwiksz przykada wag,
oto zaiste mu" nie bogowie ludzie miertelni rozum odebra zdoali"17.

Kto szed z biegiem sw tych poetyckich na poy i towarzyszy mi na dalekich drogach, na ktre zboczyem, zrozumie atwo, e, czy to Dionizjos napisa co o najwaniejszych i pierwszych zasadach istnienia, czy te kto inny, mniejszy od niego czy wikszy, adnych, moim zdaniem, nie posysza ani nie przyswoi sobie zdrowych pogldw na sprawy, o ktrych pisa. Bo przecie uszanowaby t nauk, podobnie jak ja to czyni, i nie powayby si narazi jej na nienaleyte i nieprzystojne przyjcie. To nie spisa tego dla zapamitania, nie ma bowiem obawy, aby mogo to komu ulecie z pamici, skoro raz ogarn to dusz, bo w najkrtszych, jak tylko mona, zamyka si sowach. Jeeli wic pisa, to z powodu niskiej ambicji, chcc albo poda to jako swe wasne odkrycie, lub te przedstawi si jako uczestnik tych studiw, ktrych nie by godny, zabiegajc tak gorco o rozgos tego uczestnictwa. Jeeli z jednej rozmowy, ktr miaem z Dionizjosem na te tematy, takie dla niego wyniky skutki, to moe i mogo by tak by, ale jak to si stao, to ju niech Zeus si w tym rozezna", jakby powiedzia Tebaczyk. Przedstawiem mu bowiem te rzeczy tak, jak
17

Homer, Iliada VII 360, XII 234.

to powiedziaem, i to ten jeden jedyny raz, potem ju nigdy wicej. Trzeba teraz z kolei zastanowi si, jeeli komu zaley na tym, aby zda sobie spraw, jak to si wszystko stao, co si stao w zwizku z tym, dlaczego waciwie po raz drugi, trzeci i w ogle dalej ju o tym nie rozmawialimy. Czy dlatego, e po pierwszej zaraz rozmowie wyobraa sobie Dionizjos, e posiada t wiedz, i posiada j te rzeczywicie w dostatecznym stopniu, bd doszedszy do niej samodzielnie, bd te nabywszy j poprzednio od kogo innego, czy dlatego, e to, co mu mwilimy, wydaje mu si mao warte, albo te wchodzi tu w gr trzecia moliwo, a mianowicie to, e uznaje, i nauka ta nie jest na jego miar, e przekracza jego siy, i e naprawd nie jest zdolny y w ten sposb, aby baczy wci na to, co jest rozumne i cnotliwe. Co do tego, e jakoby niewiele warte miay by nasze nauki, to ten pogld jego sprzeczny byby ze wiadectwem wielu ludzi, ktrzy stwierdzaj rzecz zgoa przeciwn, i ktrych zdanie w tego rodzaju sprawach o wiele miarodajniejsze jest niewtpliwie od zdania Dionizjosa. Jeeli za miao to by dlatego, e ju sam mia wpa na trop tych spraw, czy te zawdzicza ju ich poznanie czyjemu pouczeniu, a studia te maj mie warto dla rozwijania i ksztacenia natur o szerszym polocie, to w jaki mg sposb, nader osobliwym nie bdc czowiekiem, z tak lekkim sercem tak niegodnie postpi wobec przewodnika na tej drodze i mistrza? A jak niegodnie postpi, zamierzam opowiedzie. W niedugi czas potem Dionizjos, pozwalajc poprzednio Dionowi korzysta ze swego majtku i otrzymywa z niego dochody, zakaza jego penomocnikom wysya mu cokolwiek na Peloponez, jak gdyby o swoim licie cakiem a cakiem zapomnia. Twierdzi, e te pienidze nie nale si Dionowi, ale synowi Diona, ktry jest jego siostrzecem

i nad ktrym on prawnie roztacza opiek. Tak wiec to byo wszystko a do tej chwili w owym okresie czasu. Skoro jednak zaszed ten fakt, dokadnie przejrzaem jaki by ten cay zapa Dionizjosa do filozofii i mona si ju byo swobodnie oburza, niezalenie od tego, czy miaem, czy nie miaem na to ochoty. A bya wtedy wanie pora letnia, czas, kiedy okrty wyruszay w drog. Uwaaem, e nie tyle powinienem mie al do Dionizjosa, ile raczej do samego siebie i tych, ktrzy mnie gwatem zmusili po raz trzeci przepyn przez cienin Scylli
eby znowu przemierza Charybdy straszliwej to zdradn18,

postanowiem jednak owiadczy Dionizjosowi, e niemoliwy jest dla mnie dalszy pobyt wobec tak haniebnego postpowania z Dionem. On jednak stara si mnie uspokoi i prosi, abym pozosta. Nie sdzi bowiem, eby byo dla niego korzystne, abym z takimi wieciami puci si od razu w drog. Nie mogc mnie jednak przekona, obieca, e sam zajmie si wyprawieniem mnie do domu. Ja bowiem w moim rozdranieniu zamylaem wsi na ktry z gotujcych si do drogi okrtw i odpyn, i zdecydowany byem narazi si na nie wiem jakie przykroci, gdyby mnie zatrzymywano, bo przecie byo oczywiste, e to nie ja zawiniem, lecz e zawiniono wobec mnie. Dionizjos za widzc, e nie jestem skonny da si zatrzyma, wpad na taki pomys zamylajc mnie przetrzyma a minie owa zdatna do podry pora. Przychodzi oto nastpnego dnia i wystpuje z nader przekonywajc propozycj: Nieche ju Dion i sprawy Diona po-

18

Homer, Odyseja XII 428.

wiada przestan by wreszcie zapor midzy mn a Tob i powodem do cigych midzy nami nieporozumie. Ze wzgldu na Ciebie zrobi dla Diona co nastpuje: zgadzam si, aby zabra ze sob swj majtek i zamieszka na Peloponezie, i to nie w charakterze wygnaca, ale tak, e bdzie mia mono powrotu, skoro midzy nami, to jest midzy nim, mn i Wami, jego przyjacimi, dojdzie w tej sprawie do porozumienia. Tak wic niech bdzie pod warunkiem, e nie bdzie knu niczego przeciwko mnie, a odpowiedzialno za to bierzesz Ty, Twoi bliscy, jak te znajdujcy si tutaj przyjaciele Diona. Nieche on da Warn ze swej strony pewn co do tego rkojmi. Kapitay, ktre wzi zechce, niechaj bd zoone na Peloponezie i w Atenach u ludzi, ktrych Wy wskaecie. Dion korzysta bdzie z dochodw, nie bdzie jednak uprawniony bez Waszej zgody wycofywa co z kapitau. Nie ufam mu bowiem tak bez zastrzee i nie mam pewnoci, czy, jeeli bdzie mia mono rozporzdzania swoim majtkiem a bdzie on spory pozostanie w porzdku wobec mnie. Ciebie za i Twoich przyjaci bardziej jestem pewny. Pomyl wic, czy Ci to trafia do przekonania i zosta na tych warunkach przez ten rok, z pocztkiem nastpnego wyjedaj zabierajc ze sob te kapitay; Dion, nie wtpi, bdzie Ci ogromnie wdziczny, jeeli to uzyskasz dla niego". Sowa te podraniy mnie, niemniej jednak, zastanowiwszy si chwil, odpowiedziaem, e nastpnego dnia powiadomi go, jakie jest moje postanowienie w tej sprawie. Tak wic si wtedy uoylimy. Gdy potem znalazem si sam z sob, zaczem to wszystko rozwaa bardzo wzburzony. Wrd tych rozwaa przyszo z pocztku do gosu nastpujce rozumowanie: Dobrze wic przypumy, e Dionizjos nie zamierza wprowadzi w czyn nic z tego, co mwi. Ale w razie mego odjazdu, jeeli

doniesie Dionowi w przekonywajcych sowach, sam osobicie i polecajc to zrobi wielu innym ze swego otoczenia, o tym, co mi teraz proponuje, i owietli to tak, e on by peen najlepszych chci, a ja nie zechciaem zrobi tego, z czym si do mnie zwraca, i e sprawy Diona nic mnie najzupeniej nie obchodz co wtedy? Do tego wszystkiego moe i puci mnie nie zechce, sam nie wydajc adnemu kapitanowi polecenia w tej sprawie, atwo moe da jednak wszystkim do zrozumienia, e nie jest zgodne z jego wol, abym puszcza si w drog. Czy zechce mnie wtedy kto wzi z sob na swj statek, zabierajc wprost z domu Dionizjosa? Bo na domiar wszystkich nieszcz mieszkaem w domu znajdujcym si w ogrodzie paacowym, skdby mnie i stranik nawet wypuci nie zechcia bez otrzymania polecenia od Dionizjosa. Jeeli za pozostan tu jeszcze przez ten rok, bd mg Dionowi donie o tym wszystkim, i w jakiej znowu znalazem si sytuacji i co zamierzam. A jeli Dionizjos wykona co z tego, co obiecuje, to nie tak zupenie na drwiny zasugiwa bdzie to, co by mi si udao wtedy uzyska nie mniej bowiem chyba ni jakie sto talentw, jeeliby uczciwie obliczy, wynosi musi majtek Diona. Jeeliby natomiast miao si sta to, co mi si teraz widzi, e si stanie wedug wszelkiego prawdopodobiestwa, to z sob, co prawda, nie bardzo bd wiedzia co pocz, niemniej jednak konieczne jest chyba ten rok przynajmniej pomczy si jeszcze i prbowa na podstawie faktw dowie przewrotno zamysw Dionizjosa". Powziem wic to postanowienie i nastpnego dnia powiedziaem do Dionizjosa: Postanowiem zosta, prosz Ci jednak, eby nie uwaa, i jestem uprawniony do tego, eby mc decydowa za Diona. Trzeba eby razem ze mn wystosowa do niego pismo z powiadomieniem o tym, comy

tu teraz uchwalili, i z zapytaniem, czy go to zadowala; o ile za nie, a pragnby i yczy sobie czego innego, niechaj o tym doniesie jak najprdzej; Ty za nie moesz tymczasem niczego nowego przedsiwzi w jego sprawie". To wic zostao powiedziane i zgodzilimy si na to w tej formie, jak to teraz podaem mniej wicej. Wkrtce potem odpyny okrty i nie miaem ju adnej moliwoci odjazdu. A wtedy wanie wspomnia mi Dionizjos w rozmowie, e Dionowi naley si tylko poowa majtku, druga poowa przypa winna jego synowi; mwi, e mienie Diona wystawi na sprzeda i e poow otrzymanych ze sprzeday pienidzy wrczy mnie, abym mu zawiz, a poow zostawi dla jego syna; bdzie to bowiem, jego zdaniem, najsuszniejsze rozwizanie. Byem jak obuchem raony tym, co mi powiedzia, uwaaem jednak, e byoby cakiem miesznie przeciwstawia si jeszcze w tej sprawie; zaznaczyem tylko, e trzeba poczeka na odpowied Diona i wtedy go o tym znowu powiadomi. On za bezporednio potem nader lekkomylnie zaj si sprzedawaniem caego mienia Diona, gdzie, jak, i komu mu si podobao; do mnie w ogle nie odezwa si ju o tym ani sowem. Ja ze swej strony rwnie w sprawach Diona wicej ju z nim nie rozmawiaem. Nie sdziem bowiem, eby si tu jeszcze co dao uzyska. Do tego czasu w ten oto sposb usiowaem filozofii i moim przyjacioom przychodzi z pomoc. Odtd za ylimy ja i Dionizjos tak, e ja ju tylko tsknie w dal spozieraem, jak ptak pragncy odlecie, a on rozmyla wci nad tym, jakby mnie mona byo sposzy i nie odda mi pienidzy Diona. A przecie twierdzilimy wobec caej Sycylii, e przyjazne nas cz stosunki. Wtedy wanie zamierza Dionizjos uszczupli od weteranom z oddziaw najemnych wbrew zasadom,

ktrymi kierowa si jego ojciec. Rozwcieczeni onierze zgromadzili si tumnie i twierdzili, e do tego nie dopuszcz. Postanowi wwczas sprbowa siy i rozkaza zamkn bramy twierdzy. Rzucili si wtedy prosto na mury z jakim dzikim okrzykiem wojennym. Dionizjos przerazi si, przyobieca wszystko i co jeszcze ponadto zebranym lekkozbrojnym. Szybko rozesza si jako pogoska, e to Heraklejdes by sprawc tego wszystkiego, Heraklejdes dowiedziawszy si o tym znik od razu z oczu i zatar za sob lady. Dionizjos pragn go przychwyci, nie bardzo wiedzc jednak, jak si wzi do tego, posa do Teodotesa i kaza mu si stawi u siebie, w ogrodzie paacowym. Przypadkiem zdarzyo si, e i ja przechadzaem si wanie wtedy po ogrodzie. O czym rozmawiali z sob nie wiem i nie dosyszaem tego, to tylko, co w mojej obecnoci powiedzia Teodotes do Dionizjosa, to wiem i to zapamitaem. Platonie powiedzia bowiem usiuj przekona oto Dionizjosa, eby, o ile uda mi si przywie tu Heraklejdesa dla dania wyjanie w sprawie oskare, ktre na nim teraz ci, jeeliby ju nie uwaa za stosowne pozwoli mu pozosta na Sycylii, zechcia przynajmniej o to go prosz zgodzi si na to, aby mg wraz z synem i on uda si na Peloponez i tam, nie wszczynajc oczywicie adnych knowa przeciwko Dionizjosowi, zamieszka i korzysta z dochodw swego majtku. Poczyniem ju przedtem pewne kroki, eby go tu cign, i jeszcze i teraz cign go poprbuj; by moe, e poprzednie moje wezwanie, albo to teraz, odniesie jaki skutek. Dionizjosa za prosz o to i bagam, aby, jeeli kto spotka Heraklejdesa, czy gdzie w okolicy, czy tutaj na miejscu, nie stao mu si nic zego poza tym, e bdzie musia

opuci kraj do czasu, a Dionizjos nie zmieni swego postanowienia. Przystajesz na to?" powiedzia, zwracajc si do Dionizjosa. A on: Przystaj, i nawet gdyby si pokaza w pobliu Twego domu, nic zego mu si nie stanie wbrew temu, co tu zostao powiedziane". Nazajutrz pod wieczr wpadli do mnie gwatownie Eurybios i Teodotes niesychanie wzburzeni. I Teodotes: Platonie, bye przecie wczoraj przy tym jak Dionizjos wobec mnie i Ciebie przyrzek sw zgod w sprawie Heraklejdesa?" Oczywicie" odparem. Tak, a teraz powiada on na to robi onierze wszdzie naokoo obaw na Heraklejdesa. Musi prawdopodobnie tu by gdzie niedaleko. Ale cho z nami za wszelk cen do Dionizjosa". Poszlimy wic i udalimy si do niego. Oni obydwaj stali paczc i nie mwili nic, ja za odezwaem si: Oni si boj, e mgby wbrew temu, co wczoraj przyobieca, postanowi co gorszego w sprawie Heraklejdesa. Wydaje si bowiem, e ju zostao odkryte, e on tu gdzie jako zawrci w te strony". Gdy to usysza, spon cay i zacz si mieni na twarzy, jak to bywa w gniewie. Teodotes pad przed nim, chwyci go za rk i baga z paczem, aby nie postanawia nic zego. Wwczas ja, przerywajc i uspokajajc go: Odwagi, Teodotesie, rzekem Dionizjos nie poway si przecie zrobi co wbrew temu, co wczoraj przyobieca". Wtedy spojrza na mnie i tonem prawdziwego tyrana: Jeeli chodzi o ciebie rzek niczego Ci w ogle nie obiecywaem, ani maych ani duych rzeczy".

I owszem powiedziaem przyrzeke, dalibg, i wanie, e nie uczynisz tego, czego aeby nie czyni, ten oto baga Ci teraz". Powiedziawszy to, odwrciem si i wyszedem. Tropi on nastpnie jeszcze Heraklejdesa, Teodotes jednak wysa do Heraklejdesa gocw z poleceniem, aby ucieka. Dionizjos posa wtedy za nim w pocigu lekkozbrojnych pod dowdztwem Tejzjasza. Heraklejdesowi udao si podobno, wyprzedziwszy ich tylko o jakie par godzin, zbiec do posiadoci kartagiskich. Po tych wydarzeniach uwaa Dionizjos, e to, co w skrytoci ducha planowa od dawna, eby mi mianowicie nie odda pienidzy Diona, ma swe przekonywajce uzasadnienie w nieprzyjaznych stosunkach, ktre powstay midzy nami. I najpierw kaza mi si wyprowadzi z zabudowa zamkowych pod pozorem, e niewiasty maj w ogrodzie, gdzie sta dom, w ktrym mieszkaem, wici jakie wita dziesiciodniowe. Poleci mi zatrzyma si na ten czas poza paacem u Archedemosa. Gdy tam mieszkaem, zaprosi mnie do siebie Teodotes. Mwi z wielkim oburzeniem o tym wszystkim, co si wtedy stao, i napada na Dionizjosa. On za, dowiedziawszy si, e byem u Teodotesa, wykorzysta to znowu jako now sposobno, bliniaczo podobn do tamtej, eby zerwa ze mn stosunki. Przysa do mnie z zapytaniem, czy prawd jest, e spotkaem si z Teodotesem, przyjmujc jego zaproszenie. Najzupeniejsz" odpowiedziaem. A na to wysaniec: Kaza Ci wic powiedzie, e bynajmniej niepiknie postpujesz, stale Diona i przyjaci Diona przekadajc nad niego". To mi zostao owiadczone i nie zaprosi mnie ju wicej do dawnego mieszkania na zamek, uwaajc, e jestem wyranie ju przyjacielem Teodotesa i Heraklejdesa, a jego wrogiem. Nie przy-

puszcza te, abym mg by dla niego usposobiony yczliwie w zwizku z tym, e Dion utraci swe mienie doszcztnie. Mieszkaem wiec ju odtd poza obrbem wzgrza zamkowego, w dzielnicy onierzy najemnych. Odwiedzali mnie tam pomidzy innymi take marynarze z Aten, moi rodacy, i donosili o oszczerstwach szerzonych na mnie wrd onierzy i e niektrzy z nich grozi ju mieli, e mnie zamorduj, jeeli tylko dostan si w ich rce. Obmylam przeto dla siebie nastpujcy sposb ratunku: posyam do Archytasa i innych moich przyjaci w Tarencie i przedstawiam im, w jakim si znalazem pooeniu. Oni za wynajduj jaki powd do wyprawienia poselstwa w imieniu pastwa i wysyaj tu okrt o trzydziestu wiosach z Lamiskosem, jednym ze swoich ludzi. Ten, przybywszy, zwrci si do Dionizjosa z prob w mojej sprawie; przedstawi mu, e pragn wyjecha i e nie naley mi w tym bynajmniej przeszkadza. Dionizjos zgodzi si, da mi zezwolenie na wyjazd i zasiek na drog. Co do pienidzy Diona, to ani ja nie daem niczego, ani nikt mi niczego nie da. Przybywszy na Peloponez, do Olimpu, zastaem tam Diona jako wadz na igrzyskach i powiadomiem go o tym, co si stao. Zakl si na Zeusa i zwrci si natychmiast do mnie, do moich bliskich i przyjaci z wezwaniem, abymy si gotowali pomci na Dionizjosie nasze krzywdy, podstpne pogwacenie praw gocinnoci, jeeli chodzi o nas tak bowiem si wyraa i tak to ujmowa on, ze swojej strony, bezprawne wypdzenie go z kraju i wygnanie. Gdy to posyszaem, powiedziaem mu, e niech si stara, i owszem, pozyska sobie w tej sprawie naszych przyjaci, o ile przystan na to; co do mnie mwiem sam przecie wraz z innymi gwatem do pewnegostopnia posadzie mnie przy stole Dionizjosa, przy jego

ognisku, zrobie uczestnikiem witych obrzdw odprawianych w jego domu. I on, jakkolwiek wobec wielu gosw oszczerczych uwierzy moe, e ja wraz z Tob knuje przeciw niemu i jego wadzy tyraskiej, nie zgadzi mnie ze wiata, ale oszczdzi, nie wac si na zbrodni. Nie jestem te ju w tym wieku, abym mg nie pomoc komukolwiek w dziaaniu wojennym. Su Wam obydwu pomoc, jeelibycie kiedy zapragnli zwiza si przyjani wzajemnie i do zacnych zechcieli zmierza celw. Dopki ze ywicie zamiary, zwracajcie si o pomoc do kogo innego". Tak mu powiedziaem, mylc ze wstrtem o tej mojej tuaczce i niepowodzeniu na Sycylii. Nie posuchali mnie i nie dali si przekona moim pojednawczym sowom, i stali si w ten sposb sami dla siebie sprawcami wszystkich obecnych nieszcz. Bo gdyby Dionizjos zwrci by Dionowi jego majtek albo te doszed z nim do zupenego porozumienia, nie staoby si nic z tego wszystkiego, wedug ludzkich oblicze przynajmniej Diona bowiem, jeeli chodzi o moj wol i o moj mono, powstrzymabym atwo a tak rzucili si obydwaj na siebie i pogryli wszystko w bezmiarze nieszczcia, a przecie oywiaa Diona ta sama dobra wola, ktra winna, moim zdaniem, oywia mnie i kadego rozsdnego czowieka, i mylc o potdze wasnej i swoich przyjaci oraz o swoim pastwie, pragnby z pewnoci dobrze czyni osignwszy potg i zaszczyty, i tym wicej, im wiksze przypadyby mu w udziale. A dobrze czyni nie ten, kto wzbogaca siebie, swych towarzyszy i pastwo drog podstpnych knowa i spiskw, ndzarz prawdziwy i nad samym sob pozbawiony mocy, a w obliczu pokus tchrzliwy haniebnie i saby, i kto nastpnie zabija ludzi majtnych pod pozorem, e s wrogami, i grabi ich mienie

i poleca robi to samo swym pomocnikom i towarzyszom, byleby tylko nikt nie mg mu robi zarzutw i skary si, e jest ubogi. I take nie ten, kto pastwu swemu w ten sposb wiadczy dobrodziejstwa i w zamian za to doznaje zaszczytw, e szerokim warstwom, na mocy przeprowadzonych przez siebie ustaw, rozdaje majtnoci zamonych jednostek, ani ten, kto stojc na czele wielkiego pastwa, ktre nad szeregiem mniejszych sprawuje zwierzchnictwo, to, co owym mniejszym si pastwom naley, swemu wasnemu przydziela wbrew wszelkiej susznoci. W taki to sposb z pewnoci ani Dion, ani nikt inny nie zechciaby nigdy z dobrej woli sign po potg majc brzemieniem przeklestwa zaciy na nim i na jego rodzie po wszystkie czasy, lecz dyby do ustroju pastwowego opartego na prawodawstwie najsprawiedliwszym i najlepszym, i ktry by da si wprowadzi bez jakichkolwiek ofiar w ludziach, bez najmniejszego rozlewu krwi. Tak wanie teraz postpowa Dion i by przewiadczony, e lepiej jest doznawa krzywd ni je wyrzdza; strzeg si jednako bacznie, aby ich nie dozna, i pad mimo tego, ju nieomal u szczytu ostatecznej przewagi nad wrogami. Los jego nie powinien waciwie budzi zdumienia. Albowiem m bogobojny, rozwagi peen i uwagi, nie myli si zasadniczo tak zupenie co do ludzi bezbonych w ocenie ich charakteru. Nie dziw jednak, jeli przydarzy mu si to, co przydarzy si moe dowiadczonemu sternikowi: przewiduje on wprawdzie nadcigajc burz, moe nie przewidzie natomiast jej straszliwej i nieoczekiwanej gwatownoci i, nie przewidziawszy, zgin w nurtach rozszalaego ywiou. To samo zgubio Diona. e niegodziwcami byli ci, ktrzy go zgubili, wiedzia z pewnoci, do jakiego za szczytu doszli sza-

lestwa, wszelkiej nieprawoci i zachannoci, tego nie wiedzia. To go zgubio i pad, pograjc Sycyli w alu przeogromnym. To, co miabym Wam jeszcze doradzi po tym, co teraz powiedziaem, waciwie ju zostao powiedziane i skoczmy na tym. Wydawao mi si za konieczne wyjani Wam, z jakich wzgldw wybraem si na Sycyli po raz drugi, wobec tego, e niezwyke i trudne do zrozumienia jest to wszystko, co si wydarzyo. Jeeli to, co teraz powiedziaem, uatwi komu nieco to zrozumienie i wykae wystarczajce powody tego, co si stao, to moje sowa speni swj cel we waciwy sposb i w wystarczajcej mierze. LIST SMY
PLATON YCZY KREWNYM I PRZYJACIOOM DIONA, ABY IM SI DOBRZE DZIAO.

Jakie za wanie ywic myli moglibycie sprawi, aeby nam si istotnie dobrze dziao, sprbuj Wam wyoy wedug monoci. Spodziewam si, e rady moje poyteczne bd nie tylko dla Was, w pierwszym rzdzie dla Was oczywicie, po wtre jednak, take dla wszystkich mieszkacw Syrakuz, a po trzecie, nawet dla Waszych przeciwnikw i wrogw, chyba e kto z nich zupenym sta si ju zoczyc, to bowiem jest nieuleczalne i nikt by z tego oczyci si nie zdoa. Zastanwcie si wic nad tym, co Wam teraz powiem. Caa walka na obszarze caej Sycylii po obaleniu tyranii toczy si z powodu tego, e jedni chc odzyska z powrotem wadz, a drudzy owo wyzwolenie od tyranii doprowadzi do koca. Wikszo ludzi uwaa zawsze,

e waciw rad w podobnych wypadkach jest ta, ktra polega na doradzaniu tego, co wrogom najwicej za, przyjacioom za najwicej dobra przynosi. Nie jest jednak bynajmniej tak atwo, wyrzdzajc wiele zego innym, samemu go take nie doznawa nawzajem. Nie trzeba te wcale siga gdzie daleko, aby jasne tego zobaczy przykady. Wystarczy spojrze na to, co dziao si teraz tutaj, na miejscu, na Sycylii, gdy jedni usiowali krzywdzi, a drudzy krzywdy te odpiera. Opowiadajc o tych sprawach, moglibycie i innych jeszcze nauczy rozumu. Przykadw wic tego nie brak z pewnoci. Tego za, co byoby poyteczne dla wszystkich, dla wrogw zarwno jak i dla przyjaci, albo przynajmniej jak najmniej szkodliwe dla jednej i dla drugiej strony, i znale jest nieatwo, i urzeczywistni, gdyby si nawet znalazo. Do pobonego yczenia podobna jest raczej wszelka rada tego rodzaju i prba pouczenia. Nieche wic bdzie, i owszem, pobonym yczeniem od bogw trzeba bowiem wszystkie swe sowa zaczyna i myli i niech si nam zici wskazujc taki oto sposb rozumowania: Teraz wrd Was i wrd wrogw, nieomal od czasu, gdy zacza si wojna, a do ostatnich dni, sprawuje rzdy jedna rodzina, ktr kiedy postawili u wadzy Wasi ojcowie, zupenie ju bezradni, wwczas gdy greckiej Sycylii zagraao ostateczne niebezpieczestwo, e zalej j barbarzycy, a wasna jej ludno zostanie przez Kartagiczykw przegnana ze swoich siedzib. Wtedy bowiem wybrano Dionizjosa, jako e by mody i peen zapau wojennego do prowadzenia dziaa wojennych, do czego nadawa si najlepiej, i przydano mu, jako doradc i starszego ju czowieka, Hipparynosa, mianujc ich obydwch, dla ratowania Sycylii, tyranami, jak mwi, z peni nieograniczonej wadzy. I czy zechce kto sdzi, e

boskim wyrokom i bstwu, czy te sprawnoci wodzw lub jednemu i drugiemu oraz pomocy wczesnych obywateli zawdzicza naley ocalenie, mniejsza o to, niech kady sobie o tym myli, jak mu si podoba. Ocalenie w kadym razie przyszo wtedy w ten sposb. Gdy tak. wic odegrali rol, suszne jest, aby wszyscy poczuwali si do wdzicznoci wobec nich, jako zbawcw wczesnych. Jeeli za w nastpujcym czasie nie zrobili tyrani waciwego uytku z daru, ktry otrzymali od pastwa, to kar za to czciowo ju ponosz i niech j ponosz w dalszym cigu. A jaka to kara z niezaprzeczon susznoci moe wynikn z tego, co si im przydarza? Gdyby przyszo Warn atwo uwolni si od nich i bez wielkich niebezpieczestw i trudw, albo gdyby oni zdoali, nie wysilajc si zbytnio, pochwyci znowu wadz w swe rce, nie mgbym w ogle myle o doradzaniu Wam tego, co teraz zamierzam Warn powiedzie. W obecnym jednak pooeniu trzeba, aebycie si zastanowili, jedni i drudzy, i uwiadomili sobie, ile to ju razy obydwie strony walczce bliskie byy tego, aby uwaa, e teraz to odrobiny tylko jeszcze brakuje do tego, aby wszystko poszo po myli, i e ta odrobina oto wanie wielkich i niezliczonych nieszcz staje si przyczyn za kadym razem, i e nie ma ich kresu i koca, bo to, co si poprzednio wydawao kocem, nieustannie o co zaczepia, co znowu bierze skd pocztek, i e ju zagada z powodu owego acucha nieszcz zagraa zarwno caemu tyraskiemu jak i ludowemu obozowi. Bo dojdzie, jeeli wypadki potocz si jak si tego naley spodziewa, a od czego niech nas Bg uchroni, do wytrzebienia nieomal mowy greckiej na przestrzeni caej Sycylii, gdy przejdzie ona pod takie czy inne panowanie i moc Punijczykw lub Oskw. Trzeba przeto, aby wszyscy Grecy z ca pilnoci szuka zechcieli

na to lekarstwa. Jeeli zna kto rodki zaradcze skuteczniejsze i lepsze od tych, ktre teraz zamierzam Wam wskaza, niech si zgosi i podaje do publicznej wiadomoci, a zyska sobie najsuszniej miano greckiego patrioty. Co mnie si za teraz wydaje waciwe, sprbuj Wam odsoni z ca odwag i bezstronnoci. Ogaszam bowiem, na sposb rozjemcy porozumiewajc si niby z obydwoma, z tym, ktry sprawowa tyrani, i z tym, nad ktrym ciya tyrania, jak gdyby kademu z osobna moj dawn rad. Bo i teraz przecie doradzayby moje sowa kademu tyranowi, aby tytuu tego unika i czynu, i zamieni je zechcia, jeli to moliwe, na godno krlewsk. A jest to moliwe, jak to wykaza swym dzieem Likurg, m mdry i zacny; widzia on, jak potomni spokrewnionych z nim rodw w Argos i Messenie przeszli od wadzy krlewskiej do tyraskiej i jak zgubili przez to, jedni i drudzy, i tu i tam, siebie i swoje pastwo; obawiajc si o losy wasnego pastwa i rodu rwnoczenie, ustanowi jako rodek zaradczy urzd gerontw i pta nadzoru eforw dla trwaoci wadzy krlewskiej zbawcze, tak i przetrwaa przez tyle pokole w blasku dostojestwa, gdy prawo wszechmocnie krlowao ludziom, a nie ludzie wadali prawami. Do tego oto nawouj Was teraz moje sowa. Tych, ktrzy do tyranii zmierzaj, wzywam, aby zawrcili z drogi i z caym pdem mknc umykali przed owym szczciem ludzi godnych nienasycenie i z rozumu wyzutych, i aby prbowali do krlewskiego przerzuci si stanu i prawom krlewskim hodowa, z dobrej woli ludzi i z praw przyzwoleniem do najwyszych wzniesieni godnoci. A tych, ktrzy d do ycia opartego na zasadach swobody i przed jarzmem niewoli jako przed hab uciekaj, upominam, aby przez swobody jakiej, nie na miejscu i nie na czasie, nienasycon dz nie

popadli czasem w praojcw chorob, ktra z powodu zbytniej niechci do wadzy gnbia wczesne pokolenie ogarnite niepomiernym pragnieniem swobody. Sycylijczycy bowiem z czasw przed rzdami Dionizjosa i Hipparynosa szczliwe wtedy, jak im si wydawao, wiedli ycie rozkoszujc si przepychem i przywdcom swoim przewodzc. Oni to dziesiciu wodzw przed Dionizjosem zatukli na mier obrzucajc kamieniami, bez adnego prawnego wyroku, dlatego tylko, e nie chcieli podlega adnemu panu ani w ramach susznoci, ani w ramach prawa, lecz by we wszystkim swobodni i wszdzie. Dlatego te powstay u nich rzdy tyraskie. Albowiem jedno i drugie, poddastwo i swoboda, o ile przekraczaj waciwe granice, zem s nad wszelkie zo, jeeli zachowuj nalen miar, dobrem nad wszelkie dobro. Waciw za ow zachowuje miar poddawanie si Bogu, nie zachowuje jej korzenie si przed ludmi. A Bg to dla ludzi rozsdnych prawo, dla nierozsdnych za przyjemno. Wobec takiego stanu rzeczy nawouj przyjaci Diona, aby to, co doradzam, ogosili wszystkim Syrakuzaczykom, jego i moje wsplne ordzie. Wyo, co on, bdc przy yciu i mogc mwi, powiedziaby do Was. Jak wic, zapyta kto moe, myl nam odsoni ordzie Diona w sprawie obecnych wypadkw? Posuchajcie: Zechciejcie przede wszystkim, Syrakuzaczycy, uzna takie prawa, ktre by nie wydaway si Wam zwraca Waszych myli w stron zysku i bogactw, podliwo w nich budzc, ale ktre by, wobec tego, e s oto trzy rzeczy: dusza, ciao i prcz tego pienidze, przymioty duszy oceniay najwyej, na drugim miejscu stawiay przymioty ciaa podporzdkowane przymiotom duszy, a na trzecim i ostatnim warto pienidzy majc suy ciau i duszy. Ustanawiajc tego rodzaju zasad postpo-

wania dobre bycie sobie uchwalili prawo. Darzy bowiem istotnie peni szczliwoci tych, ktrzy si ni rzdz, podczas gdy pogld uznajcy, e bogactwo szczcie przynosi, bezmylna gadanina niewiast i dzieci, ndzny jest sam w sobie i takimi te czyni tych, ktrzy mu zawierz. e prawdziwe Warn rzeczy polecani zechciejcie tylko poprbowa tego, co Wam tu mwi o prawdach przekonacie si na faktach. One s bowiem, jak si zdaje, najniezawodniejszym sprawdzianem we wszystkim. Uchwaliwszy wic prawa tego rodzaju, wobec tego, e Sycylia jest w niebezpieczestwie i ani Wasze zwycistwa nie s decydujce, ani Wasze przegrane nie przewaaj szali, moe bycie, obierajc drog poredni, susznie zrobili i z poytkiem dla wszystkich, dla Was, ktrzy chcecie si wyzwoli od gniotcego ucisku wadzy, i dla tych, ktrzy kusz si o odzyskanie wadzy, i ktrych przodkowie w swoim czasie fakt najwikszej wagi uratowali Grekw od barbarzycw, tak e mona teraz w ogle mwi o ustroju pastwa. Bo gdyby oni byli poszli wtedy na zatracenie, nie byoby ju o tym adnej mowy ani adnej nadziei i nigdzie, i znikd. Nieche wic teraz dla jednych wolno si zici pod rzdami krlw, niech drudzy obejm rzdy krlewskie, odpowiedzialne przed narodem i podlege prawu, sprawujcemu sw wadcz moc nie tylko nad obywatelami, lecz take i nad krlami, jeeli dopuszcz si jakiego bezprawia. Gwoli tego wszystkiego, uczciwie, bez podstpnych myli, ustanwcie z bo pomoc krlem najpierw mego syna, ze wzgldu na zasugi podwjne: moje i mojego ojca on bowiem uratowa niegdy pastwo od barbarzycw, ja za od tyranw teraz, dwa razy, czego sami bylicie wiadkami drugim z kolei krlem mianujcie tego, ktry to samo, co ojciec mj, nosi imi, syna Dionizjosa, w zamian za pomoc

niesion nam obecnie i ze wzgldu na prawy jego charakter. Bdc synem tyrana, z dobrej woli bierze udzia w oswobodzeniu pastwa, zdobywajc w ten sposb dla siebie i swego rodu cze, ktra y bdzie po wieki wiekw, zamiast wadzy tyraskiej jednodniowej i krzywdzcej. Na trzeciego krla Syrakuz krla z wasnej woli i z woli pastwa trzeba przyzwa obecnego przywdc wrogiego obozu, Dionizjosa syna Dionizjosa, jeeli zgodzi si przej dobrowolnie do krlewskiego sposobu rzdzenia, ulkszy si losu i litujc nad ojczyzn, nad opustoszeniem wity i nad mogiami, jeeli nie zechce przez sw uporczyw ambicj zgubi doszcztnie wszystkiego a wszystkiego ku radoci barbarzycw. Ow wic trjc krlw z wadz tak, jak posiadaj krlowie w Lakonii, lub te uszczuplon nieco zalenie od tego, jak to uoycie midzy sob, postawcie na czele w sposb mniej wicej taki, jak Warn poprzednio zostao wyoone. Posuchajcie jednak raz jeszcze: Jeeli zechc Dionizjosa potomni i Hipparynosa zaprzesta dla ratowania Sycylii tych okropnoci, ktre dziej si teraz, cze przez to zdobywajc i osobicie dla siebie i dla swego rodu na przysze i teraniejsze czasy, wezwijcie do zaatwienia tego mw dostojnych, jak o tym ju bya mowa, ktrych oni wybior i nadadz im penomocnictwa w sprawie zawarcia rozejmu ludzi std czy te spoza kraju, albo i takich i takich oraz w takiej liczbie, ktra by im odpowiadaa. Ci po przybyciu na miejsce maj si wzi przede wszystkim do ustanowienia praw i wprowadzenia takiego ustroju, w ktrym mona by byo powierzy krlom najwysze kierownictwo sub bo i tym wszystkim, co przystoi odda pod piecz dawnym dobroczycom. Decydowa w sprawach wojny i pokoju

maj urzdnicy, zwani stranikami praw, wybierani w liczbie trzydziestu piciu, cznie z ludem i rad. Wymiar sprawiedliwoci nalee ma w ogle do innych wadz, gdy chodzi jednak o kar mierci czy wygnania, wyrokuje owych trzydziestu piciu mw. Uzupeniani bd sdziami wybieranymi zawsze z zeszorocznych za kadym razem urzdnikw, po jednym z poszczeglnego urzdu, i to takim, ktry si okaza najporzdniejszym i najuczciwszym czowiekiem. Oni maj w roku nastpnym wydawa wyroki kary mierci, wizienia i wygnania obywateli. Krlowi nie wolno wystpowa w charakterze sdziego w tego rodzaju procesach, gdy jako kapan musi on czysty pozosta od zmazy zetknicia si z zabjstwem, wizieniem i wygnaniem. eby taki stan rzeczy zapanowa u Was, mylaem za ycia i myl wci jeszcze. Po odniesionym wwczas przy Waszej pomocy zwycistwie nad wrogami, gdyby mi nie byy przeszkodziy owe potwory piekielne zdradliwie zasiadajce przy mym stole biesiadnym 19, przeprowadzibym to wszystko tak, jak to sobie zamylaem. Nastpnie, o ile by mi sprawy poszy po myli, skolonizowabym reszt Sycylii, wyparszy barbarzycw z tej poaci kraju, ktr teraz zajmuj, z wyjtkiem tych tylko, ktrzy w obronie wsplnej wolnoci walczyli przeciwko wadzy tyraskiej, a poprzednich mieszkacw ziem helleskich osiedliwszy z powrotem w dawnych siedzibach ojcowskich. O tym i teraz radz Wam myle wsplnie i prbowa wprowadza w czyn i do czynw tych wzywa wszystkich,

Mordercy Diona, Kallippos i brat jego Filostratos, z ktrymi zaprzyjani si podczas swego pobytu w Atenach (zob. Wstp, s. LII).

19

a gdyby kto zechcia opiera si temu, za wroga poczytywa go wsplnie. I nie s to rzeczy niemoliwe. Zamiary bowiem, ktre zrodziy si w duszy dwch ludzi i ktre, jeeli si nad nimi zastanowi gbiej, maj wszelkie dane do znalezienia najlepszego rozwizania sprawy, nie mog w oczach rozsdnego czowieka uchodzi za niemoliwe. Mwic o dwch ludziach, mam na myli Hipparynosa, syna Dionizjosa, i mego syna. Jeeli oni obydwaj jednej bd myli, pozostali Syrakuzaczycy, sdz, ci przynajmniej, ktrym sprawy pastwa le na sercu, przycz si do nich w swych pogldach. Bogom wic wszystkim cze zcie w pobonych sowach modlitwy oraz tym, ktrych przystoi czci wraz z bogami, i w przekonywaniu i nawoywaniu przyjaci i przeciwnikw, agodnie i na wszelki sposb, nie ustawajcie, a to, co Wam teraz moje sowa stawiaj przed oczy, niby boskie sny nawiedzajce Was na jawie, przetworzycie w widom w kocu rzeczywisto i szczliw".

LIST DZIEWITY
PLATON YCZY ARGHYTASOWI Z TARENTU, ABY MU SI DOBRZE

Odwiedzili mnie ludzie Archipposa i Filonidosa, przynoszc mi Twj list i wiadomoci, co si u Ciebie dzieje. To, co mieli zaatwi w sprawach pastwowych, zaatwili bez trudu, bo te i nie byy to rzeczy, ktre by wymagay w ogle jakich wikszych wysikw. Opowiadajc o Tobie zaznaczyli, e Ci ju nieco ciy zaczyna to, e nie udaje Ci si wyzwoli od zaj publicznych pochaniajcych Ci za duo czasu. e istotnie najmilsze jest w yciu mc si powica swoim wasnym sprawom, a zwaszcza jeszcze jeeli kto wybra takie,

DZIAO.

jakie Ty sobie wybrae, nie ulega chyba adnej wtpliwoci. Ale trzeba, eby sobie take pomyla i o tym, e nie tylko dla siebie samego urodzi si kady z nas; do czci naszego ycia roci sobie prawa ojczyzna, czci swojej daj rodzice, a rwnie i inni drodzy nam ludzie domagaj si swojej. Wiele take czasu pochaniaj takie czy inne okolicznoci przypadajce na okres naszego ycia. Gdy wic ojczyzna sama wzywa nas do suby dla dobra ogu, nieprzyzwoitoci byoby chyba jej nie posucha. Moe si bowiem zdarzy przy tym jeszcze i to, e si miejsca ustpuje mao wartym jednostkom, ktre nie z najszlachetniejszych pobudek przystpuj do dziaalnoci publicznej. Co do tego wic, tyle wystarczy. Nad Echekratesem roztaczamy opiek i bdziemy j roztaczali nadal, czynic to zarwno dla Ciebie, jak i dla jego ojca, Fryniona, a take przez wzgld na samego modzieca.

LIST DZIESITY
PLATON YCZY ARYSTODOROSOWI, ABY MU SI DOBRZE DZIAO.

Sysz od Diona, e jeste bardzo serdecznym jego przyjacielem i e nim bye przez cay ten czas, oraz e wykazujesz najrozumniejszy sposb postpowania z tych, ktre wiod do filozofii. Stao bowiem, wierno swym zobowizaniom i rzetelno, oto jest to, o czym twierdz, e jest prawdziw filozofi. Strojenie si natomiast w inne i do innych celw zmierzajce rne mdroci i umiejtnoci nazywam wymuskaniem i sdz, e nazywajc to tak, nie myl si chyba. Bd wic zdrw i wytrwaj w tych obyczajach, w ktrych trwasz teraz.

LIST JEDENASTY PLATON YCZY LAODAMASOWI, ABY MU SI DOBRZE DZIAO.

Napisaem Ci ju przedtem, e miaoby wielkie znaczenie dla tego wszystkiego, o czym mwisz, eby sam osobicie przyby do Aten. Skoro jednak twierdzisz, e jest to niemoliwe, byoby najlepsze z kolei, ebym ja mg przyby do Ciebie albo Sokrates 20, jak to proponujesz w swym licie. Obecnie jednak Sokrates jest cierpicy, choruje na pcherz; co do mnie, to byoby moe czym upokarzajcym, jeelibym, przybywszy na miejsce, nie potrafi przeprowadzi tego, dla czego mnie wzywae, a eby dao si to przeprowadzi, nie mam wielkiej nadziei. Czemu? Trzeba by byo napisa jeszcze jeden dugi list, eby Ci to wszystko wyoy. Fizycznie take z powodu wieku nie czuj si dostatecznie na siach, aby si wczy po wiecie i naraa na niebezpieczestwa, ktre si przytrafiaj na ldzie i morzu, zwaszcza e teraz gro one w podry na kadym kroku. Poradzi jednak mog Tobie i osadnikom co, co
gdy to powiedzie, prost si zdaje by rzecz jak mwi Hezjod lecz w gowie si lgnie nieatwo21.

Myl si bowiem ludzie, jeeli sdz 22, e mona da trwae podwaliny jakiemu pastwu przez samo tylko ustanowienie praw, nawet nie wiem jakich, bez tego,
Chodzi tu oczywicie nie o Sokratesa, mistrza Platona, lecz o modego filozofa imieniem Sokrates; wystpuje on w Platoskich dialogach Teajtet, Sofista, Polityk. 21 Wiersz skdind nieznany. Rzach w swoim wydaniu Hezjoda (1902) umieszcza go jako fragment 223. 22 Czytam wraz z Novotnym: '.
20

eby bya jaka wadza penomocna, ktra by sprawowaa piecz nad obyczajami codziennego dnia i dbaa o to, aby niewolnicy i wolni obywatele postpowali rozsdnie i dzielnie. Moe to si sta natomiast wtedy, jeeli znajd si jednostki powoane do tego, eby tak wadz wzi w swoje rce. A jeli potrzeba kogo do wychowania takowych, to nie ma jeszcze, jak mi si zdaje, wrd Was czowieka, ktry by mg si podj roli wychowawcy, ani takich ludzi, ktrzy by si nadawali na uczniw. Mdlcie si wic o nich do bogw na przyszo. W podobny mniej wicej sposb zakadane bowiem byy i poprzednie pastwa, ktre nastpnie, na skutek jakich doniosych wydarze wojennych czy innych na waciwe wchodziy tory, gdy zjawia si w takich decydujcych chwilach m idealnie zacny i dzielny, rozporzdzajcy wielk potg. Zawczasu ju postpowa w tym duchu trzeba, i to koniecznie, przemyle jednak naley take to, co Warn mwi, i nie wyobraa sobie bezmylnie, e ju co ley przed Wami zrobione i gotowe. Niech Ci si wiedzie!

LIST DWUNASTY

z TARENTU, ABY MU SI DOBZE DZIAO. Szkice, ktre nam przysae, otrzymalimy z niezwykym wprost zadowoleniem i w najwyszym stopniu podziwialimy ich autora. Godny nam wydawa si by owych przodkw swoich z zamierzchych czasw. Byli oni pono Myryjczykami, jak powiadaj, ci za pochodzili od Trojan, ktrzy wywdrowali za Laomedonta i dzielni z nich mieli by ludzie, jak przekazana poucza
PLATON YCZY ARCHYTASOWI

legenda 23. Szkice moje, o ktrych piszesz, nie s jeszcze dostatecznie uporzdkowane, posyam Ci je tak, jak s. Z jak starannoci naley ich strzec, umwilimy si midzy sob i nie potrzebuj Ci ju nic wicej poleca w tej sprawie.
(zaprzecza si, jakoby pochodzi od Platona)

LIST TRZYNASTY
PLATON YCZY DIONIZJOSOWI, TYRANOWI SYRAKUZ, ABY MU

niech Ci te sowa bd pocztkiem listu i rwnoczenie znakiem, e list jest ode mnie24. Pewnego dnia podczas uczty, a podejmowae wtedy modych Lokryjczykw, znajdujc si przy stole z dala ode mnie, podniose si z miejsca i stanwszy koo mnie, powiedziae z ca yczliwoci jakie swko nie bez gbszego znaczenia, jak mnie si przynajmniej wydao i temu, ktry lea obok mnie a by to jeden z owych piknych chopcw on tedy odezwa si: wiele zapewne skorzystae, Dionizjosie, od Platona w dziedzinie mdroci?" A Ty mu na to: i pod wieloma innymi jeszcze wzgldami, poniewa ju samo wezwanie go, przez to mianowicie, e go zawezwaem wanie, bezporednio przynioso mi korzyci". To wic naley zachowa w pamici, aby wzmagaa si wci korzy, ktr si darzy

SI DOBRZE DZIAO

Uczeni prbowali w najrozmaitszy sposb wyjania to miejsce; ani o Myryjczykach o ile tak naley czyta, bo to take podawano w wtpliwo ani o tej legendzie nic nie wiemy. 24 Wczam wraz z Novotnym formu rozpoczynajc list do pierwszego zdania, ktre si koczy po sowach: ' .

23

moemy wzajemnie. Majc to teraz na myli, posyam Ci co z pism pitagorejskich i z Podziaw oraz czowieka, jakemy to sobie wwczas uoyli, ktry by i Tobie i Archytasowi, o ile Archytas przebywa u Ciebie, mg si na co przyda. Na imi mu Helikon, pochodzi z Kyzikos, uczniem jest Eudoksosa i ze wszystkimi jego teoriami obeznany jest wcale piknie. By take w bliszej cznoci z ktrym z uczniw Izokratesa i z Poliksenosem, nalecym do szkoy Bryzona. Przy tym, co rzadko si spotyka u tych ludzi, nie jest bynajmniej niemiy w obcowaniu i nie robi wraenia, eby mia przykry charakter, lecz wydaje si raczej atwy i prosty. Mwi to wszystko z pewnym wahaniem, bo przecie o czowieku wypowiadam zdanie, a jest to istota moe nie tak cakiem marna, ale zmienna, z wyjtkiem niewielu tylko jednostek i w niewielu sprawach. Majc co do niego troch obaw i nie bdc go cakiem pewny, staraem si go wybada i zetkn z nim osobicie; wypytywaem te o niego jego wspziomkw i nikt mi o nim nie powiedzia nic zego. Ty ze swej strony take przygldaj mu si bacznie i bd ostrony. Przede wszystkim jednak dbaj o to, aby, o ile masz chocia troch wolnego czasu, nauczy si czego od niego, i pracuj w ogle nad swym pogbieniem filozoficznym. W razie, jeeli czas Ci teraz nie pozwala na to, ka mu wyksztaci kogo, aby mg si u niego uczy w wolnych chwilach, rozwija przez to swj umys i charakter i zyskiwa dobr saw u ludzi. W taki sposb nie przestan Ci by poyteczny i nadal. To wic tak si przedstawia. Co do rzeczy, ktre polecae, abym Ci przysa, zaatwiem ju Apollina, wiezie Ci go Leptines. Jest to dzieo modego, zdolnego artysty, nazywa si Leochares. Mia on u siebie i drug jeszcze rzeb, wietn moim zdaniem; nabyem j z zamiarem ofiarowania Twojej maonce

w podzice, e troszczya si o mnie w zdrowiu i chorobie, tak jak si godzio ze wzgldu na moj i Twoj osob. Daj j wic jej, jeeli nie masz nic przeciwko temu. Posyam rwnie dwanacie kruy sodkiego wina dla dzieci i dwie krue miodu. Co do fig, to przybyem ju po ich zbiorze, jagody za mirtu, ktre byy odoone, zgniy. Na przyszo zajm si tym staranniej. O rolinach opowie Ci Leptines. Wydatki te pokryem z pienidzy, ktre zarwno ze wzgldu na nie, jak te na konieczno wniesienia pewnych opat pastwowych, wziem od Leptinesa. Powiedziaem mu przy tym to, co wydawao mi si, e powiedzie licuje najbardziej z moj godnoci, i co jest prawd, a mianowicie, e to nasze pienidze wyoone zostay na statek leukadyjski, co okoo szesnastu min. Wziem wic t sum i zuytkowaem j na swoje wydatki oraz na to, co Wam posyam. Posuchaj teraz dalej, jak si przedstawiaj sprawy finansowe, Twoje tutaj w Atenach i moje. Z pienidzy Twoich, jak Ci to wtedy powiedziaem, mam zamiar korzysta tylko tak, jak korzystam z pienidzy innych bliskich mi ludzi, a korzystam moliwie najmniej i wydaj je jedynie na to, co konieczne, suszne lub waciwe wydaje si zarwno mnie, jak i temu, od ktrego bior. Zdarzyo si tak, e spady teraz na mnie nastpujce obowizki: po moich siostrzecach zmarych wtedy, gdy to nie chciaem, mimo Twego polecenia, uwieczy si na uczt, pozostay crki; jest ich cztery; jedna to ju panna na wydaniu, druga ma lat osiem, trzecia niespena trzy, a czwarta nie ma jeszcze roku. Bd musia wyposay, ja i moi bliscy, te z nich w kadym razie, ktre bd wychodziy za m za mojego ycia, o pozostae martwi si ju nie bd. Nie miabym obowizku myle o posagu dziewczt, gdyby ich ojcowie byli zamoniejsi ode mnie,

ale tak, jak jest teraz, jestem jeszcze w najlepszym pooeniu z nich wszystkich. Wyposayem rwnie i ich matki przy pomocy innych mych przyjaci i Diona. Oto wic jedna z nich ma polubi teraz Speuzipposa, jest crk jego siostry. Potrzebuj dla niej nie wicej ni trzydzieci min. Wystarcza bowiem u nas posag tej wysokoci. Prcz tego, na wypadek, gdyby matka moja miaa zamkn oczy, potrzebowabym jeszcze do dziesiciu min na wystawienie jej grobowca. W zwizku wic z tymi sprawami koniecznie potrzebne mi sumy wynosz mniej wicej tyle na razie. Jeeliby za poza tym powstay jeszcze jakie wydatki, prywatne czy publiczne, spowodowane moj podr do Ciebie, trzeba zrobi tak, jak powiedziaem wtedy, to znaczy, e ja musz stara si wszystkimi siami o to, aby koszty byy jak najmniejsze, pokrycie jednak tych, ktrych nie uda mi si unikn, bdzie naleao do Ciebie. Chc Ci nastpnie powiadomi, jak to jest z wydawaniem Twoich znowu pienidzy, tych tu na miejscu, w Atenach. Przede wszystkim wic, jeeli musz co wyda na wystawienie chru, albo co w tym rodzaju, nie masz tu nikogo zobowizanego sobie, ktry by suy pienidzmi, jak mylelimy. Pominwszy dalej ju to, e moesz by tutaj poszkodowany na tyle, e wpacenie sumy od razu bdzie dla Ciebie korzystne, zwlekanie za z wypat i czekanie, a zjawi si kto z penomocnictwami od Ciebie, przyprawi Ci o straty, sytuacja taka oprcz trudnoci przynosi Ci jeszcze i ujm. Miaem ju oto prbk tego, gdy posaem Erastosa do Andromedesa z Eginy, do ktrego, jako e pozostaje z Wami w przyjacielskich stosunkach, polecie mi zwrci si, gdybym potrzebowa pienidzy. Miaem bowiem zamiar przysa Ci te wiksze jeszcze zakupy, o ktrych piszesz. On za odpowiedzia, co jest naturalne cakiem i ludzkie, e

przedtem ju wyoy pienidze dla Twego ojca i mia trudnoci z ich odebraniem, e teraz i owszem gotw jest da niewielk sumk, ale wikszej nie da. Wziem wic wobec tego od Leptinesa. I naley tutaj pochwali Leptinesa, i to nie dlatego, e da, lecz e da tak chtnie. W ogle okaza wobec Ciebie i w sowach, i w czynach yczliwo jak mona najwiksz. Trzeba bowiem, abym Ci powiadamia o rzeczach takich i odwrotnych, jak mi si mianowicie wydaje kady usposobiony w stosunku do Ciebie. Z ca te otwartoci chc z Tob pomwi o Twych sprawach pieninych. Tak si naley, a przy tym gos przecie zabiera bd dobrze obznajmiony z Twoj sytuacj. Urzdnicy, ktrzy maj zlecone zameldowa Ci za kadym razem cokolwiek si dzieje, ilekro uwaaj, e mogoby Ci co zapowiada jaki wydatek, meldowa tego nie chc w obawie, e cign na siebie Twe niezadowolenie. Przyzwyczaj ich i przymu do tego, eby Ci powiadamiali zarwno o tym, jak i o wszystkim innym. Trzeba bowiem, aby o wszystkim wiedzia wedug monoci i sam rozstrzyga, i nie ba si wiedzie, jak jest. Bdzie to rzecz w najwyszym stopniu zbawienn dla Twoich rzdw. Wszak wydawanych pienidzy naleyte wydawanie oraz zwracanie ich naleyte przyczynia si, poza wszystkim innym, take i do zdobycia zasobw materialnych, jak przyznajesz sam i bdziesz chyba przyznawa i nadal. Niechaj wic nie pomniejszaj Twojej dobrej sawy przed ludmi ci, ktrzy powiadaj, e chc Ci oszczdza, bo nie jest to ani korzystne dla Ciebie, ani zaszczytne dla Twej opinii uchodzi za czowieka, z ktrym trudno wej w jakie porozumienie. Chciabym nastpnie pomwi o Dionie. O pozostaych sprawach nie mog nic jeszcze powiedzie, zanim nie nadejd od Ciebie listy, o ktrych piszesz. Co do tego za,

o czym nie pozwolie mu wspomina, nie wspominaem oczywicie i nie rozmawiaem z nim wcale. Staraem si tylko wybada, czy ciko by mu byo, czy atwo pogodzi si z tym losem, i odniosem wraenie, e tego stanu rzeczy nie znisby spokojnie 25. Zreszt nie zdradza Dion, moim zdaniem, ani w swych sowach ani w postpowaniu jakiego wikszego rozdranienia w stosunku do Ciebie. Kratinosowi, bratu Timoteosa a memu druhowi, ofiarujmy pancerz hoplity, taki z tych wygodnych, jakich uywa piechota, crkom za Kebesa trzy chitony siedmiookciowe, nie z tych kosztownych tkanin amorgoskich, lecz z lnu sycylijskiego. Nazwisko Kebesa jest Ci dostatecznie znane, przedstawiony jest on przecie w dialogach sokratesowych, wystpuje mianowicie wraz z Simmiasem jako rozmwca Sokratesa w owym dialogu o duszy26. Pozostaje z nami wszystkimi w serdecznych stosunkach i darzy nas yczliwoci. Co do umwionego znaku w listach majcego wskazywa, ktre pisz na serio, a ktre nie, przypuszczam, e go pamitasz, jednake myl o tym i bardzo uwaaj, sporo jest bowiem takich, ktrzy daj ode mnie, abym pisa do Ciebie, a ktrych nie atwo jest wyranie odtrci. List wic pisany na serio zaczyna si od Boga", a taki mniej serio od bogw". Wysacy prosili, eby Ci o nich napisa, i to im si rzeczywicie naley. Nader bowiem gorliwie Ciebie
Miejsce to zestawiaj uczeni z wiadomoci podan przez Plutarcha w yciorysie Diona (21): Dionizjos zamierzajc po wygnaniu Diona odda jego on komu innemu, poleci Platonowi wybada po kryjomu Diona, czy bardzo by by temu przeciwny; kryy bowiem plotki o niezbyt szczliwym jego poyciu maeskim. Plutarch robi wyran aluzj do tego listu. 26 To jest w Fedonie; por. Kallimach, epigr. 23.
25

wysawiaj wszdzie i mnie, a najwicej moe Filagros, ktry wtedy chorowa na rk. Rwnie i Filajdes przybywajc od krla perskiego mwi o Tobie. Napisabym Ci, co mwi, gdyby nie wymagao to o wiele duszego listu. Wypytaj wic o to Leptinesa. Jeeliby ten pancerz albo co jeszcze przysa z tego, co pisz, to zrb to, o ile oczywicie nie masz ju kogo umylonego, przez Teryllosa. Naley do tych, ktrzy stale s w podry, zaprzyjaniony jest z nami, zna si na wielu sprawach, a zwaszcza wcale piknie rozumie si na filozofii. Spowinowacony jest z Tejzonem, ktry wtedy, gdy puszczaem si w drog, piastowa urzd komendanta miasta. Bd zdrw i zajmuj si filozofi, a take i innych modych do niej nakaniaj. Pozdrw serdecznie ode mnie naszych towarzyszy gry w pik. Naka te w ogle przede wszystkim za Arystokrytosowi, aby, jeeli nadejdzie ode mnie jakie polecenie albo list do Ciebie, postara si zawiadomi Ci o tym jak najszybciej, a take aby Ci przypomina, eby dba o spenienie tego, z czym si do Ciebie zwracam. A teraz nie zaniedbaj zwrci dugu Leptinesowi, lecz zwr mu go jak najprdzej, aby i innir patrzc na niego, chtniejsi byli suy nam pomoc. Jatrokles, ktrego wyzwoliem wtedy razem z Myronidesem, jest ju teraz w drodze, wiozc to, co Ci przesyam. Wyznacz mu jakie wynagrodzenie, poniewa jest Ci yczliwy, i uyj go do czego by uwaa. A list ten, bd te notatk z niego, czy przechowuje kto, i sam jeszcze si dowiedz 27.
Czytam: .
27