Vous êtes sur la page 1sur 1246

H I S T O R I A

TOM 2

K I N A

KINO KLASYCZNE

redakcja naukowa

Tadeusz Lubelski Iwona Sowiska Rafa Syska

universitas

KINO KLASYCZNE

Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

H I S T O R I A

K I N A

TOM 1

KINO NIEME

TOM 2

KINO KLASYCZNE

Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

H I S T O R I A T O M 2

K I N A

KINO KLASYCZNE
redakcja naukowa

Tadeusz Lubelski Iwona Sowiska Rafa Syska

Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Krakw

Podrcznik akademicki dotowany przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyszego

Copyright by Towarzystwo Autorw i Wydawcw Prac Naukowych UNIVERSITAS, Krakw 2011

ISBN 9788324215379
TAiWPN UNIVERSITAS

Projekt ok adki i stron tytu owych Ewa Gray

www.universitas.com.pl

Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Spis treci

Wstp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 I. Przeom dwikowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19


Iwona Sowiska
18941915: wczesne prby 19 Elektrykacja dwiku 24 19241926: Czas konkwisty 27 Warner Bros. i system Vitaphone 29 1927: piewak jazzbandu 32 Fox i system Movietone 37 1928: pierwszy sukces i przyspieszenie 38 Europa i reszta wiata 41 Udoskonalenia techniczne 45 Ekonomiczne konsekwencje przeomu dwikowego 48 Zastrzyk wieej krwi 50 Unarodowienie kinematograi 55 Dwik bez granic 61 Implikacje artystyczne 63 Chronologia 70 Propozycje lektur 71

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu . . . . . . . . . . . . . . . . . 73


ukasz A. Plesnar
Joseph I. Breen i Kodeks Produkcyjny 76 Hollywood o bandytach, maosach i agentach FBI: powstanie i rozwj kina gangsterskiego 78 Hollywood spoglda zza krat: lmy wizienne (prison lms) 83 Hollywood taczy i piewa: musicale i lmowe operetki 86 Hollywood si mieje: spadkobiercy slapsticku, komedia anarchizujca, screwball comedy i sophisticatd comedy 95 Hollywood straszy: Dracula, Frankenstein i inne horrory 106 Hollywood podglda sawnych ludzi: lm biograczny (biopic) 112 Hollywood wyciska zy: melodramaty i lmowe romanse 114 Hollywood w krainie przygd i na Dzikim Zachodzie 121

Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Poza kinem gatunkw 125 Ku nowej dekadzie 131 Chronologia 131 Propozycje lektur 132

III. Francja lat trzydziestych: kino jako barometr . . . . . . . . . . . . . . . . 135


Grayna Stachwna
Mapa pogody 136 Duo soca z przelotnymi opadami: Ren Clair, Marcel Pagnol, Sacha Guitry, Jean Vigo 139 Ren Clair i populizm 140 Marcel Pagnol i Sacha Guitry lm teatralny 142 Jean Vigo 144 Gste zachmurzenia, deszcze, mgy i oglne ze samopoczucie: Jacques Feyder, Julien Duvivier, Marcel Carn 148 Jacques Feyder 149 Julien Duvivier 153 Marcel Carn i realizm poetycki 162 Soce na przemian z burzami i gradobiciem: Jean Renoir i realizm spoeczny 175 Czasem soce, czasem deszcz 186 Chronologia 188 Propozycje lektur 189

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy (19291945) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191


Tomasz Kys
Midzy Weimarem a Trzeci Rzesz przepa czy cigo? 191 Kino schyku Republiki 196 Kino niemieckie w okresie nazistowskim 213 Struktura przemysu lmowego Trzeciej Rzeszy 213 Filmy fabularne w zaprzgu ideologii i propagandy 217 Kino popularne w Trzeciej Rzeszy i jego gwiazdy 230 Kino artystyczne Trzeciej Rzeszy 243 Chronologia 247 Propozycje lektur 250

.
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

V . Kino stalinowskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253


Joanna Wojnicka
Przeom dwikowy, przeom polityczny 253 Pierwsze sukcesy lmu dwikowego 269 Socrealizm sztuka w subie politycznej utopii 273 Wielki terror. Polityka historyczna 285 yje si lepiej, yje si weselej 296 Wojna i schyek stalinizmu 299 Chronologia 312 Propozycje lektur 313

VI. Japonia midzy tradycj i nowoczesnoci . . . . . . . . . . . . . . . . . 315


Krzysztof Loska
Humor japoski 316 W stron codziennoci dramaty rodzinne (shomin-geki) 319 Mizoguchi i melodramat lmowy 323 Wojna i kino 326 Rozrachunki z przeszoci 332 Odrodzenie lmu historycznego 336 Humanistyczne lmy wojenne 340 Filmy o bombie atomowej (genbaku eiga) 343 Konsekwencje przemian spoecznych 346 Oblicza buntu 351 Chronologia 355 Propozycje lektur 356

VII. Kino brytyjskie: w obronie imperium . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 359


Olga Kataasz
Schyek mocarstwa 360 Lata 30.: w poszukiwaniu tosamoci 363 Imperium Ranka 372 Kino czasu wojny: honor i pragmatyzm 375 Szekspirowskie adaptacje Laurencea Oliviera: w imi mstwa przodkw 386 Powojenne kino autorw: nady za wiatem 391

7
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Strategie eskapistyczne 400 Kryzys kinematograi i upadek potgi Ranka Chronologia 404 Propozycje lektur 407

403

VIII. Dekada cienia: amerykaskie kino lat czterdziestych . . . . . . . . . . 409


Rafa Syska
Cisza przed burz 410 Kino wojenne przed wojn 410 System hollywoodzki przed wojn 412 Przemiany w systemie produkcyjnym 417 Unit 417 Niezaleni producenci 418 Reyser-producent 420 Trzy portrety reyserw 422 Orson Welles mit 422 Hitchcock w Hollywood 426 Preston Sturges satyra na marginesie Hollywood 431 Hollywood na froncie 433 Gatunki id na front 435 Kino wojenne typologia 436 Home-front movies 438 Combat lms 439 Filmy o weteranach 443 System hollywoodzki w czasach wojny 444 Strach przed cenzur 448 Czasy powojenne 450 Proces antytrustowy 451 Komisja do Badania Dziaalnoci Antyamerykaskiej (HUAC) 452 Jasne barwy powojennego kina 454 Film noir 459 Noir a kino gatunkw 460 Femme fatale 468 Psychoanaliza 469 Kryzys racjonalizmu i subiektywizacja 472 Nurt realistyczny koca lat 40. 474 Epilog w kolorze 477 Chronologia 478 Propozycje lektur 479

.
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

IX. Film dokumentalny okresu klasycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 481


Mirosaw Przylipiak
Dokument brytyjski lat 30. 482 Robotnicza Liga Filmu i Fotograi 486 Kino dokumentalne w Japonii 488 Joris Ivens 488 Inne lmy dokumentalne 491 Leni Riefenstahl 492 Lata wojny 496 Po wojnie 510 Chronologia 521 Propozycje lektur 522

X. Film animowany w cieniu Disneya . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 523


Pawe Sitkiewicz
Film animowany w okresie kina niemego 523 Amerykaska kreskwka po przeomie dwikowym 525 Walt Disney: biznesmen i animator 532 Film animowany w Europie 541 Chronologia 547 Propozycje lektur 548

XI. Film awangardowy w latach 19301959 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 549


Andrzej Pitrus
Kontynuatorzy Wielkiej Awangardy 550 Lettryzm 551 Midzynarodwka sytuacjonistyczna 552 Amerykaska awangarda lat 20. i 30. 553 Norman McLaren 557 Willard Maas i Marie Menken 558 Maya Deren 559 Kenneth Anger 560 Stan Brakhage 561 Chronologia 562 Propozycje lektur 562

9
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

XII. Woski neorealizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 565


Alicja Helman
Prby rewizji kina okresu faszyzmu 565 Kaligrafowie i inni 573 Neorealizm: prby denicji 578 Rossellini albo neorealizm moralny 584 Visconti albo neorealizm estetyczny 589 De Sica albo realizm humanistyczny 595 Vergano i De Santis albo neorealizm komunistyczny 600 Inne warianty 603 Chronologia 612 Propozycje lektur 614

XIII. Kinematograa Meksyku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 617


Iwona Kolasiska-Pasterczyk
Que viva Mxico!, czyli w stron cudu meksykaskiego 617 Luis Buuel, czyli ten, ktry odmieni Meksyk 627 Chronologia 639 Propozycje lektur 640

XIV . Skandynawowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 641


Tadeusz Szczepaski
Szwecja 642 Dekada marazmu 642 Beredskap, czyli pogotowie obronne 646 Powrt zotej epoki? 649 Ingmar Bergman staje na planie lmowym 653 Powojenna dekada 656 Ingmar Bergman w drodze na szczyt 662 W cieniu Bergmana 668 Bergman na szczycie 671 Dania 676 Cena przetrwania 676 Autorskie kino Dreyera 678 Okupacja 683 Lata powojenne 684

10

.
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Norwegia 687 Ibsen, Sinding i Dalgard 688 Dugi cie wojny 691 Finlandia 694 Ojczyzna, lud i sielunmaisema 696 Wojna i jej konsekwencje 700 Chronologia 704 Propozycje lektur 707

XV . Francuzi kino papy? (19401959) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 709


Tycjan Gouski
Okupacja: Francuzi, musicie robi kino jakoci! 710 Nowe porzdki 712 Od Pierwszej randki do Ostatniego grosza 714 Kino Vichy? 715 Kino wygnania 717 Kino alegorii 720 Kino z retorty 722 Pasja odsunitych od wiata 724 Odmiany realizmu 727 Amerykaskie oko Clouzot 729 Rebatyzm, czyli w puapce manicheizmu 732 Po wojnie: Nie interesuj nas ju te same sny 733 Francuska szkoa wyzwolenia? 734 Jako tradycji 739 Celuloidowe wojny 741 Pokusa rynku 743 Realizm psychologiczny: pewna (gorzka) tendencja 746 Szkoa widza walczy z sankcj jakoci 754 Dialogi i konfrontacje 757 Kilka pokole poetw kina 759 Cocteau, Tati, Bresson: anty-dykcje francuskiego kina 770 Dugi cie Marcela Carn 781 Chronologia 784 Propozycje lektur 786

11
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

XVI. Kino amerykaskie lat 50.: zota dekada. . . . . . . . . . . . . . . . . . 789


ukasz A. Plesnar, Rafa Syska
System produkcji 790 Telewizja i przemiany technologiczne 792 Zoty okres kina gatunkw 794 Western mitologizacja i demitologizacja Starego Zachodu 794 Musical w stron integralnoci 801 Komedia od Boba Hopea do Marilyn Monroe 808 Gatunki sensacyjne policjanci, gangsterzy i komunici 810 Film wojenny konikt w Korei i obrachunki z wielkimi wojnami 813 Kino epickie lmy biblijne, historyczno-kostiumowe i przygodowe 815 Melodramat: przypadek Douglasa Sirka 819 Science ction lk i nieufno 821 Kino autorw 827 Elia Kazan 827 Alfred Hitchcock 833 Billy Wilder 836 John Huston 839 Orson Welles 840 Inni autorzy 842 W stron niezalenoci i buntu 845 Nicholas Ray 846 Robert Aldrich 847 Pochd nastolatkw 849 Temat rasizmu 852 Nurt realistyczny 853 Chronologia 855 Propozycje lektur 856

XVII. Zota era kina Indii. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 859


Artur Majer
Przeom dwikowy 859 Muzyka i taniec 860 Era wielkich wytwrni 861 V . Shantaram 865 Indyjski neorealizm 866

12

.
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Autorzy kina hindustani 868 Mehboob Khan 868 Raj Kapoor 870 Bimal Roy 871 Guru Dutt 873 Satyajit Ray twrca osobny 875 Chronologia 882 Propozycje lektur 883

XVIII. Wosi po neorealizmie: autorzy, kontynuatorzy, epigoni . . . . . . 885


Alicja Helman
Rossellini: neorealizm mimo wszystko 887 Visconti: w poszukiwaniu drogi 896 Fellini: dwie trylogie 906 Antonioni: pejzae wewntrzne 916 Kontynuacje 925 Biedni, ale pikni czyli neorealizm na rowo 929 Chronologia 931 Propozycje lektur 932

XIX. Polska Szkoa Filmowa na tle rodzimego kina . . . . . . . . . . . . . . 935


Tadeusz Lubelski
Przed wojn: nadwilaskie kino klasyczne (19301939) 935 Film historyczny 937 Komedia 938 Melodramat 941 Inne kino 943 Wojna i po wojnie. Kino w innym systemie (19391954) 946 Wojna 947 Po wojnie upastwowienie kinematograi 950 Rodzimy socrealizm 956 Epoka Szkoy Polskiej (19551961) 960 Odwil w kinie 960 Szkoa Polska kanon 966 Szkoa Polska nowi autorzy 977 Poza Szko 986 Chronologia 989 Propozycje lektur 991

13
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

XX. Kino sowieckie lat 19561960. Pierwsza fala odwily . . . . . . . . . . 993


Iwona Kurz
Odwil polityczna a kinematograa 993 Sezon 1956/1957 996 Grigorij Czuchraj 999 Michai Kaatozow 1004 Siergiej Bondarczuk 1006 Czowiek wobec ywiow a cezury polityczne 1007 Chronologia 1010 Propozycje lektur 1011

XXI. Powojenne kino niemieckie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1013


Andrzej Gwd
Zanim powstay dwie republiki (19461949) 1013 Kino wsptworzy Niemieck Republik Demokratyczn Ekrany cudu gospodarczego 1032 Chronologia 1044 Propozycje lektur 1047 1026

XXII. Inne kinematograe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1049


Czechosowacja Jadwiga Hukov 1050 Wgry Grzegorz Bubak 1065 Turcja i Bakany Magdalena Bartczak 1076 Hiszpania Iwona Kolasiska-Pasterczyk 1090 Chiny Jacek Flig 1099 Australia Marek Haltof 1116

Indeks nazwisk (oprac. Krzysztof Siwo) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1125 Indeks lmw (oprac. Krzysztof Siwo) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1163 Noty o autorach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1239

14

.
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Wstp

Po dwch latach od publikacji Kina niemego przekazujemy w Pastwa rce drugi tom zbiorowej Historii kina. Tym razem koncentrujemy si na trzech dekadach z dziejw kinematograi, zapocztkowanych wprowadzeniem dwiku (druga poowa lat 20. XX wieku) i zwieczonych jaskkami przeomu nowofalowego (koniec lat 50.). Tytuujemy nasz tom Kino klasyczne, cho zdajemy sobie spraw, e pojcie to nie w peni deniuje opisywany okres, bo lmy klasyczne bd powstawa jeszcze wiele lat pniej. Niemniej wanie w cigu tych trzydziestu lat intensywnie rozwija si przemys kinematograczny, a lm stanowi gwn ga masowej rozrywki, ksztatujc gusta i wzory kultury popularnej. Dziao si tak niemal na caym wiecie, od Hollywood, przez Europ, Indie, po Japoni i Chiny. Nieprzypadkowo wic autorzy poszczeglnych rozdziaw tak czsto podkrelaj organizacyjny i kulturotwrczy charakter wczesnej kinematograi, bo standaryzacja wzorcw produkcyjnych i dystrybucyjnych, rozwj technik realizacyjnych i status gwiazdy decydoway o potdze kina by moe najwikszej w jego historii. Takie kino zwyko si nazywa klasycznym. Na pozr oparte byo na stabilnych wzorcach fabularnych, miao unika odwanych eksperymentw narracyjnych, preferowa konserwatywn ideologi, a take rozrywk i eskapizm. Jak bardzo ten pogld jest niesprawiedliwy, wie niemal kady kinoman, a autorzy rozdziaw niejednokrotnie wskazuj na miae pomysy reyserw, producentw i scenarzystw, skonno do wprowadzania ukrytych i subwersywnych znacze oraz stay rozwj kinematograi, ktra do przeomu nowofalowego docieraa stopniowo, ale z dzisiejszej perspektywy ewidentnie. Kino klasyczne to wielka przygoda kinola, test bezwarunkowej mioci do lmu, prawdziwa przyjemno delektowania si naiwnociami. To czas, gdy gwiazdy byy jeszcze pikne, a gwiazdorzy bohaterscy, gdy lmy koczyy si na og happy endem, a przesanie uczyo widza szlachetnoci. Zbyt wiele jednak za wydarzyo si w cigu tych trzydziestu lat, by ten wyidealizowany model mg duej przetrwa.

Wstp
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

15

Jak nigdy wczeniej i oby nigdy pniej lm sta si bowiem zwierciadem tragicznych czasw, uwieczniajc na tamie Wielki Kryzys, ekspansj totalitaryzmw, II wojn wiatow i pierwsze lata zimnowojennego podziau wiata. Najpierw bywa tub propagandow, wykorzystywan zarwno przez nazistw, komunistw, jak i aliantw, ale potem, w obliczu wojennych dowiadcze, wznis si na poziom niespotykanego wczeniej humanizmu i artyzmu. Film sta si wiadectwem i przestrog, a czyni to w formie powaniejszej od preferowanych wczeniej koncepcji rozrywkowego eskapizmu. Take dziki tym zmianom rozprzestrzeniao si kino autorskie, coraz czciej deniowane jako lmy reyserw, odpowiedzialnych za wymow artystyczn i ideologiczn poszczeglnych utworw. Piszc o latach 30., zwraca ju na to uwag autorka rozdziau o kinie francuskim. Ale w nastpnej dekadzie podobne kryterium opisu zdominuje badania nad lmem brytyjskim, amerykaskim i woskim. Potem status reysera-autora dotrze nawet do Indii, a w Europie zostanie uznany za niemal standardowy. Te przemiany doprowadz w kocu do zmierzchu kina klasycznego i pojawienia si nurtw nowofalowych, ale ich pocztku trzeba upatrywa ju w opisywanych w tym tomie dekadach. Te trzy dziesiciolecia to take okres rozwoju techniki lmowej, to czas upowszechnienia si nowoczesnych form zapisu dwiku, coraz czstszego stosowania kolorowej tamy oraz obiektyww i kamer poprawiajcych jako zdj. Autorzy poszczeglnych rozdziaw czsto przywouj przemiany technologiczne zachodzce w obrbie kinematograi, bo pojawienie si nowych tendencji, koncepcji artystycznych, a nawet gatunkw, stawao si konsekwencj ewolucji dostpnych i rozwijanych na rynku urzdze. Kino bdce jak nigdy wczeniej orem dziaa ideologicznych zyskao akceptacj wadz, ktre w rozwoju technologicznym lmu i oeniu pienidzy na rozmach inscenizacyjny propagandowych dzie widziay szans intensywniejszego wpywu na spoeczestwo. Dlatego tak cenny dla historii kinematograi by okres II wojny wiatowej wraz z latami bezporednio j poprzedzajcymi, gdy liczne wynalazki przemysu zbrojeniowego zasiliy wczesne wytwrnie lmowe, a nakady nansowe na ich unowoczenienie (od Rzymu, przez Berlin i Moskw, po Tokio) procentoway rwnie w nastpnych dekadach. Dla wspautorw tomu najwikszym problemem okaza si rozmiar ksiki, a coraz atwiejszy dostp do rde i ch weryfikacji niegdy obowizujcych sdw sprzyjay dziaaniom reinterpretacyjnym. Kady z rozdziaw nie jest wic syntez powszechnie znanej wiedzy, bo ta na gruncie polskiego lmoznawstwa czsto bya niewystarczajca, a czasem ideologicznie zakamana. Autorzy oparli badania na rdowym materiale lmowym i najnowszych publikacjach powiconych poszczeglnym 16

Wstp
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

kinematograom, ale rwnie pamitali o polskim odbiorcy, ktry z wieloma informacjami zetknie si po raz pierwszy. Niektrych czytelnikw pierwszego tomu moga razi przyjta perspektywa podziau ksiki na poszczeglne pastwa. Oczekiwali oni syntezy diachronicznej i ponadnarodowej, pozwalajcej na wychwycenie tendencji wsplnych dla wszystkich kinematograi i analizowania nie tyle lmw, co kontekstw, ktre na te lmy oddziayway. Polskie lmoznawstwo niecierpliwie czeka na takie opracowania, coraz czstsze w Europie Zachodniej i w Stanach Zjednoczonych, a Historia kina powinna przygotowa pod nie grunt. Take Kino klasyczne nie ucieka od faktograi i atrakcyjnych czytelniczo opisw lmw, ale najwaniejsze staway si zwykle analizy zachodzcych w poszczeglnych krajach tendencji artystycznych, gatunkowych i produkcyjnych, na plan pierwszy wychodzia opowie o kontekstach politycznych, spoecznych i kulturowych, ktre oddziayway na klimat powstajcych w tym czasie lmw. To, e wszystkiego nie da si zmieci, za zmys syntezy i selekcji materiau musia sta si dla autorw umiejtnoci najwiksz nie byo zaskoczeniem. Ciesz wic deklaracje ze strony wielu autorw, e niewykorzystane do napisania rozdziaw materiay bd suy do realizacji osobnych projektw wydawniczych. I tak Historia kina moe sta si impulsem do powstania caej serii ksiek analizujcych poszczeglne kinematograe narodowe lub ponadnarodowe procesy pisane ju w autorskim kluczu. W oddawanym w Pastwa rce tomie niektre kinematograe opisane s w jednym rozdziale (jak brytyjska, polska, japoska lub indyjska), dla niektrych potrzebne byy dwa (jak dla francuskiej, niemieckiej lub woskiej), a nawet trzy (dla amerykaskiej). Zaczynamy od opisu fundamentalnej dla rozwoju kinematograi rewolucji dwikowej, a w poowie ksiki znajdziecie Pastwo omwienie osigni lmu animowanego, dokumentalnego i awangardowego. Cay tom koczy rozdzia opisujcy kinematograe jeszcze marginalne (jak wgierska lub hiszpaska), ktre ju w nastpnych dekadach osign status godny osobnego rozdziau. Nastpi to w nastpnym tomie Historii kina, ktrego hasami bd: formacje nowofalowe, szkoy narodowe, kino wielkich autorw, rozkad lmowego gatunku i kontestacja. Zapowiedzi tych zjawisk znajdziecie Pastwo ju w tym tomie, w ktrym gr winien wzi urok niemiertelnej lmowej klasyki. Rafa Syska

Wstp
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

17

Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

I.

Przeom dwikowy

Iwona Sowiska

Wedug jednej z pobudzajcych wyobrani legend, w jakie obtuje historia dwiku w lmie, pierwszy lm dwikowy powsta ju w 1889 roku. Trwa kilkadziesit sekund, tyle, ile trzeba, by William K.L. Dickson, inynier pracujcy w laboratoriach Thomasa Alvy Edisona, zdy uchyli kapelusza, powita swego szefa po jego powrocie z Europy i wyrazi nadziej, e lm mu si spodoba. Cho Dickson utrzymywa, e taki test faktycznie przeprowadzono, zdaniem wspczesnych historykw nic nie przemawia za tym, aby w kocu lat 80. XIX wieku byo to moliwe. Legenda ta potwierdza jedynie, e idea powizania dwiku z ruchomymi obrazami (w tej wanie kolejnoci, nie na odwrt) ju wtedy zaprztaa Edisona i jego wsppracownikw.

18941915: wczesne prby


Urzeczywistnienie Edisonowskiej idei wymagao skojarzenia trzech wynalazkw. Pierwszy, fonograf, suy rejestracji i reprodukcji dwiku; by gotowy ju w 1877 roku. Dwa pozostae, wieszej daty, suyy obrazowi jego rejestracji (kinetograf, czyli Edisonowska kamera) i reprodukcji (kinetoskop). Midzy wrzeniem 1894 a kwietniem 1895 roku Dickson rzeczywicie stan przed obiektywem kinetografu. Oprcz niego znalaza si tam take pokanych rozmiarw tuba, suca jako mikrofon. Bdca zapisem tego zdarzenia najwczeniejsza tama lmowa, przeznaczona do odtwarzania 19

I. Przeom dwikowy
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

wraz z synchronicznym, czyli jednoczenie zarejestrowanym na planie dwikiem, znana jest pod nazw (nie by to ocjalny tytu) Dickson Experimental Sound Film. Ujcie przedstawiao Dicksona, ktry nachylajc si w kierunku tuby gra na skrzypcach, a obok dwch mczyzn niezgrabnie taczyo walca. Cho w nie najlepszym stanie, pokryty br zowym woskiem cylinder z zapisanym dwikiem zachowa si do naszych czasw, z ujcia lmoweMody Thomas Alva Edison ze swym fonografem go ocalao tylko 14 sekund. Nagranie dwikowe trwa okoo dwch minut, tyle bowiem mona byo utrwali na waku fonografu. Sycha rozmowy technikw, rozgrywajcego si skrzypka, wreszcie komend: Go ahead!, po ktrej przez 23 sekundy rozbrzmiewa walc. Ten krtki fragment nagrania to waciwa cieka dwikowa, ktra towarzyszyaby lmowi, gdyby go publicznie pokazano. O ile wiadomo, nigdy do tego nie doszo1. Niezadowolony z dziaania kinetofonografu (czyli urzdzenia pozwalajcego na jednoczesn rejestracj dwiku i obrazu), Edison zdecydowa si na produkcj tzw. kinetofonw, przeznaczonych do jednoosobowego ogldania lmw przez okular, ktre uprzyjemniaa dobiegajca z suchawek muzyka, niezsynchronizowana z obrazem. Nie by to zatem taki aparat, jaki Edison pierwotnie chcia skonstruowa. Kinetofony byy drogie i wymagay fachowej obsugi. Rozczarowany ich komercyjn porak, jesieni 1895 Edison wstrzyma prace nad ich udoskonaleniem, by podj je ponownie dopiero po pitnastu latach. W latach 19001915, zarwno w Stanach, jak i w Europie pojawio si kilkadziesit innych urzdze, za ktrych pomoc rejestrowano i demonstrowano lmy ze zsynchronizowanym dwikiem. Aparaty te rniy si nazw, lecz dziaay na podobnej zasadzie, stanowic kombinacj fonografu lub gramofonu z kamer. Udwikowione obrazy realizowano na dwa sposoby. Pierwszy, nazwany pniej playbackiem, polega na wykorzystaniu dwiku (najczciej muzyki) nagranego uprzednio w profesjonalnych warunkach przez rm fonograczn. Sprzt odtwarzajcy nagranie ustawiano poza zasigiem kamery, a lmowane osoby gray pod playback; t sam pyt lub waek wykorzystywano nastpnie podczas projekcji lmu. Druga
1

Patrick Loughney, Domitor Witnesses the First Complete Public Presentation of the [Dickson Experimental Sound Film] in the Twentieth Century, w: The Sounds of Early Cinema, red. Richard Abel, Rick Altman, Indiana University Press, Bloomington Indianapolis 2001, s. 215219.

20

Iwona Sowiska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

metoda polegaa na jednoczesnej rejestracji dwiku i obrazu. Jej wad byo to, e wykonawca musia pozostawa w pobliu urzdzenia nagrywajcego, najlepiej w bezruchu. Pierwszy z takich aparatw, o nazwie chronofon (Chronophone), w 1902 roku zademonstrowa francuski wynalazca i producent, Lon Gaumont. Rejestrowane przy pomocy jego wynalazku fonosceny pokazywano w latach 190507 w teatrach wodewilowych. Chronofon growa nad Edisonowskim kinetofonem, gdy pozwala rzutowa obraz na ekran, tak jak kinematograf William K.L. Dickson (po lewej) wystpuje braci Lumire, a zamiast woskowego w pierwszym filmie dwikowym cylindra nonikiem dwiku bya bardziej odporna pyta szelakowa. Jednak najistotniejsza rnica dotyczya samych lmw: o ile w kinetofonach ogldao si krtkie scenki przedstawiajce jak akcj (taniec, walk itp.), ktrym muzyka tylko towarzyszya nie pozostajc z ich treci w uchwytnym zwizku, o tyle chronofon suy projekcji lmw, w ktrych wystpowali popularni wykonawcy, jak w dzisiejszych wideoklipach piewacy i komicy wodewilowi, a nawet artyci operowi czy teatralni. Dlatego zsynchronizowany z obrazem dwik (sowo, piew, akompaniament muzyczny) by elementem kluczowym i mia stanowi gwn atrakcj. Mia gdy wanie synchronizacja szwankowaa najczciej. By wzmocni dwik, pod ekranem ustawiano dwa fonografy, poczone ze sob nawzajem oraz z oddalonym, znajdujcym si za plecami widzw projektorem; taki obwd praktycznie nigdy nie dziaa prawidowo. W tym samym czasie w Niemczech dziaa wynalazca, producent i reyser Oskar Messter. Jego biofon (Biophone) take by poczeniem kamery z gramofonem2. Filmy trway do piciu minut, cho zdarzao si, e duej; wtedy wywietlano je w kilku czciach. Zwykle zawieray wystpy artystw berliskich varits, kabaretw, opery czy operetki. Pierwsza publiczna prezentacja tego wynalazku odbya si w 1903 roku w Berlinie. W latach 19071909 lmy dwikowe stay si w Niemczech rutynowym elementem seansu, lecz wkrtce straciy popularno. Szacuje si, e do roku 1914 (czyli w szczycie popularnoci tego typu rozrywki, zaraz potem koniunktura si zaamaa) za pomoc chronofonu, biofonu i podobnych im aparatw, na
2

Michael Wedel, Messters Silent Heirs: Sync Systems of the German Music Film 19141929, Film History 1999, vol. 11, s. 464476.

I. Przeom dwikowy
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

21

naszym kontynencie powstao co najmniej 1500 lmw dwikowych3. Przodoway Niemcy, a niewiele ustpoway im Francja, Wochy i Dania. Filmy te dystrybuowano w caej Europie. Amerykanie mieli swoje sposoby na lm dwikowy. Systemem podobnym do Chronophoneu by Cameraphone. Najpierw w profesjonalnych warunkach dokonywano nagrania dwiku, W studiu Edisona trwa filmowanie z dwikiem nastpnie za filmowano wykonawc, ktrego zadaniem byo poruszanie ustami pod playback. System ten mia pewne zalety, dajc artycie wiksz swobod ruchu ni nagrania na ywo, wymagajce pozostawania w pobliu tuby fonografu; dziki temu, a take wikszej dbaoci o owietlenie i dekoracje, lmy stay si bardziej atrakcyjne pod wzgldem wizualnym. Ale szefowie rmy Cameraphone Company za gwny atut swej oferty uwaali co innego: bywalcom peryferyjnych teatrzykw wodewilowych umoliwiaa ona podziwianie wystpw najwikszych gwiazd wodewilu w konserwie, za niewielk opat. Jednak fonograf, sprawdzajcy si w niewielkich, prywatnych wntrzach, nie by w stanie wypeni dwikiem obszernych pomieszcze. Firma, ktrej wejcie na rynek w roku 1908 prasa witaa z wielkim entuzjazmem, zbankrutowaa ju latem nastpnego roku. Los kamerofonu podzielio kilkadziesit podobnych urzdze, skonstruowanych i wprowadzonych na amerykaski rynek w latach 19071913. Na pocztku 1913 roku w teatrach wodewilowych kilku amerykaskich miast zostaa zademonstrowana nowa, ulepszona wersja Edisonowskiego kinetofonu, w ktrej wynalazca pokada wielkie nadzieje. Dziki zastosowaniu spronego powietrza dwik wydobywajcy si z tuby fonografu by dononiejszy, mechanizm synchronizujcy fonograf z projektorem mniej zawodny, a jako nagra nieco si poprawia. Nie oznacza to, e bya zadowalajca: wykonawcw da si zrozumie, lecz trzeba si skoncentrowa, ostronie pochwali zachowane do dzi nagrania wspczesny historyk4. Kady pokaz obejmowa zestaw picio-, szeciominutowych (gdy tylko tyle miecio si na jednym waku fonogracznym) scenek, przedstawiajcych moliwie haaliwe dziaania, jak tuczenie talerzy i odbijanie piki, a take

3 4

Jens Ul-Mller, Biophon Sound Films in Danish Cinemas, 19041914: The Talking and Singing Movies in Constantin Philipsens Kosmorama Cinemas, Film History 1999, vol. 2, s. 457458. Cyt. za: James Wierzbicki, Film Music. A History, Routledge, New YorkLondon 2009, s. 80.

22

Iwona Sowiska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Kino nieme byo pene muzyki. Na planie filmowym muzyka wprawiaa aktorw w podany nastrj

muzykw w popularnym repertuarze, wystpy minstrelw czy szczekajce psy. Powodem, dla ktrego udoskonalony kinetofon, zrazu okrzyknity cudem, ponis wkrtce komercyjne asko, nie by ani wybuch wojny w Europie, ktry zniweczy nadzieje Edisona na podbj rynkw zagranicznych, ani wielki poar, ktry w grudniu tego samego 1914 roku strawi jego laboratoria w West Orange; Edison je odbudowa, lecz prac nad poczeniem fonografu i ruchomych obrazw nigdy ju nie wznowi. Rok 1915 pooy denitywny kres podobnym prbom, niestrudzenie dotd podejmowanym w Stanach i w Europie w cigu minionych ponad dwudziestu lat od czasu, gdy pojawiy si pierwsze lmy. adna z tych inicjatyw nie przyniosa rezultatw zadowalajcych z technicznego punktu widzenia, lecz zasadnicza przyczyna ich klski bya inna. Przemiany z lat 19081915 doprowadziy do wyonienia si nowego modelu, zwanego kinem integralnoci narracyjnej, ktry zmarginalizowa wczeniejszy kinematograf atrakcji. Zmieniy si cele kina: teraz widz mia angaowa si emocjonalnie w ledzenie fabuy. W poowie drugiej dekady XX wieku lmy stay si dusze, a ogldano je w warunkach co najmniej komfortowych, jeli nie luksusowych, oferowanych przez paace lmowe zdolne pomieci kilkutysiczn publiczno, jakie od 1911 roku zaczto wznosi na caym wiecie. Tymczasem fonosceny rnorakiego autoramentu, owe udwikowione (lepiej lub gorzej) parominutowe drobiazgi odpowiadajc skadankowej formule seansu kinematogracznego z przeomu wiekw stay si anachroniczne. Poniewa nie mogy by dusze ze wzgldu na ograniczon pojemno nonikw 23

I. Przeom dwikowy
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Niemieckie kino muzyczne epoki niemej. Upodobanie niemieckiej publicznoci do lmw muzycznych, zwaszcza operetek, stanowio impuls do opracowania takich rozwiza, dziki ktrym ju w latach 19141929 rozkwito tu kino muzyczne. Muzyka bya wprawdzie wykonywana na ywo przez piewakw i orkiestr, lecz w cisej synchronizacji z obrazem. Jeden ze sposobw polega na wywietlaniu u dou ekranu zapisu nutowego, ktry pozwala dyrygentowi prowadzi orkiestr w naleytym tempie. Inny, zabawniejszy, przewidywa slmowanie na etapie produkcji lmu wzorcowego dyrygenta i wkopiowanie jego miniatury u dou kadego kadru. Zadaniem ywego dyrygenta byo naladowanie jego ruchw. Za pomoc podobnych pomysowych metod zrealizowano liczne ekranizacje niemieckich i austriackich oper oraz operetek, dziki ktrym na dugo przed przeomem dwikowym w tamtejszych kinach rozbrzmieway ojczysty jzyk i muzyka.

dwiku, waciciele kin stracili dla nich zainteresowanie. Dlatego miejscem, gdzie instalowano kinetofony i pokazywano lmy dwikowe, byy nie wyspecjalizowane sale kinowe nie nickelodeony, ani tym bardziej monumentalne paace lmowe lecz teatry wodewilowe. Dwikowe produkty rmy Edisona nie konkuroway bezporednio z lmami niemymi5. Przysugiwa im wypchnitym poza gwny nurt przemian kinematograi nieokrelony status ni to lmu, ni to numeru wodewilowego. Ogldano je, lecz nie uwaano ich za lmy. Dla kina, ktre w poowie drugiej dekady XX wieku niemal cakowicie oderwao si od kinematografu atrakcji, dostpna wwczas technologia rejestracji i reprodukcji dwi ku bya fundamentalnie bezuyteczna, wrcz regresywna. Technologiczna zmiana, ktra radykalnie przeobrazia dwudziestowieczn audiosfer, miaa dopiero nadej. Dokonaa si ona poza przemysem lmowym i wbrew temu, co zwyko si sdzi bynajmniej nie bya przeze niecierpliwie wyczekiwana.

Elektrykacja dwiku
Do pocztku lat 20. technika nie pozwalaa na rozwizanie dwch zasadniczych problemw: s y n c h r o n i z a c j i i n a g o n i e n i a, stanowicych gwn przeszkod we wprowadzeniu dwiku do kin. Obie te trudnoci zostay przezwycione dopiero wtedy, gdy w procesach rejestracji i reprodukcji dwiku zaczto wykorzystywa elektryczno. Wczenie zdano sobie spraw, e problem z asynchronem zostaby wyeliminowany, gdyby ciek dwikow udao si umieci obok obrazowej, na tej samej tamie. Na pomys zapisywania dwiku na tamie wiatoczuej prawdopodobnie jako pierwszy wpad francuski inynier Eugne Augustin Lauste (18571935). Zainspirowany badaniami Grahama Bella nad
5

Martin Barnier, The Controversy over the Invention of the Talking Picture, prze. B. Brewster, Film History 1999, vol. 2, s. 482.

24

Iwona Sowiska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

transmisj dwiku za pomoc fal elektromagnetycznych, ju w latach 1889 1890 zacz pracowa nad urzdzeniem sucym fotografowaniu fal dwikowych. Swoje badania pocztkowo utrzymywa w cisej tajemnicy, gdy idea fotografowania czego, co jest niewidzialne, nawet jemu samemu wydaa si zbyt fantastyczna. W 1907 roku Lauste opatentowa sw ulepszon metod synchronicznej rejestracji i reprodukcji ruchw i dwikw6. Polegaa ona na tym, e impulsy dwikowe wprawiay w ruch membran, ktrej drgania udzielay si poczonej z ni metalowej wstce, umieszczonej przed jasno owietlon szczelin. Ruch wstki powodowa zmiany natenia wiata, co kamera lmowa rejestrowaa w postaci paska o staej szerokoci, lecz zmiennej jasnoci (tzw. zapis gstociowy). Proces odwrotny, majcy na celu odtworzenie dwiku, polega na przepuszczeniu tamy przed fotokomrk; wibrowaa ona zgodnie ze zmiennym nateniem padajcego na ni wiata i przekazywaa swe wibracje membranie, dziki czemu zapisany optycznie dwik stawa si znowu syszalny. Jego jako i gono nie zadowalay jednak wynalazcy. Kilka nastpnych lat Lauste powici na dalsze eksperymenty, wyprbowujc rne sposoby elektrycznego wzmacniania dwiku. Midzy rokiem 1910 a 1914 zapisa kilka tysicy metrw tamy lmowej czciowo samym dwikiem, czciowo dwikiem i obrazem, szukajc najlepszych rozwiza. W 1911 roku, na dachu warsztatu w Nowym Jorku, zrealizowa pierwszy na wiecie lm z synchronicznym dwikiem optycznym. Slmowa samego siebie, suchajcego fonografu. Za pomoc tego lmu chcia zdoby fundusze na dalsze prby. W 1917 roku zademonstrowa swj system kilku potentatom przemysu lmowego, lecz nikt nie wykaza zainteresowania. Rozczarowany, pozbawiony nansowego wsparcia, Lauste zrezygnowa z realizacji idei, ktrej powici ycie i zaj si prowadzeniem pensjonatu. Kwestia optycznego zapisu dwiku i perspektywy wykorzystania go w kinie zaprztay take Amerykanina Lee De Foresta, ktry w 1919 roku opatentowa system o nazwie DeForest Phonolm; krtkometraowe fonolmy wynalazca demonstrowa w Europie i w Stanach od 1922 roku. Dwa lata pniej, podczas kampanii prezydenckiej, De Forest zaprosi do studia kandydatw obu partii. Mimo tak nowatorskich posuni jak realizacja spotw wyborczych, nie udao mu si sprawi, by jego fonolmy uwaano za co wicej ni wodewilow ciekawostk, a prby uzyskania pomocy wielkich wytwrni spezy na niczym.

Paul C. Spehr, Eugene Augustin Lauste: A Biographical Chronology, Film History 1999, vol. 2, s. 18 38.

I. Przeom dwikowy
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

25

W Berlinie stolicy jedynego kraju, ktry mg rywalizowa ze Stanami Zjednoczonymi na polu zaawansowanych technologii w 1922 roku miaa miejsce pierwsza publiczna prezentacja wynalazku trzech niemieckich naukowcw: Josefa Engla, Josepha Massollea i Hansa Vogta. Byli przyjacimi, a prace laboratoryjne prowadzili za wasne pienidze. Swojemu urzdzeniu nadali nazw Tri-Ergon (dzieo trzech). Godzinny pokaz obejmowa slmowane rnoci: krtkie przemwienia, wystpy estradowe, a nawet fragmenty sztuki teatralnej7. Podobnie jak innym niezalenym wynalazcom, trjce Niemcw take nie udao si uzyska wsparcia ze strony rodzimego przemysu lmowego, a prba wejcia na rynek amerykaski zakoczya si niepowodzeniem. Drugim wymagajcym rozwizania problemem byo odpowiednie nagonienie, wymagajce wzmocnienia dwiku. Pierwszy efektywny wzmacniacz elektroniczny, zwany audionem, Lee De Forest skonstruowa ju w roku 1906. Przez kilka nastpnych lat udoskonala go. Na taki wynalazek czekaa zarwno raczkujca dopiero radiofonia, jak i bardziej zaawansowana telefonia, tote zakupu stosownych patentw dokonay dwie rmy: Western Electric, bdca komrk produkcyjn gigantycznego koncernu American Telephone and Telegraph (AT&T), oraz General Electric, produkujca sprzt radiowy (i arwki), powizana z Radio Corporation of America (RCA). Kompanie te, reprezentujce prnie rozwijajc si bran elektroniczn, dysponoway nieporwnywalnie wikszym kapitaem ni wszystkie wytwrnie lmowe razem wzite, dziaay na zupenie inn skal, a nade wszystko miay siln motywacj i moliwoci, by inwestowa w rozwijanie najnowoczeniejszych technologii8. W 1912 roku w Western Electric podjto badania nad wykorzystaniem audionu De Foresta w telefonii, a potencjalnie take w innych dziedzinach zwizanych z rejestracj, reprodukcj i transmisj dwiku. Powoano dwa zespoy badawcze, ktre niezalenie od siebie pracoway nad dwoma sposobami zapisywania dwiku: optycznym i na pytach. Na pocztku 1919 roku gotowy by jeden z elementw nowego systemu: gonik. Dwa lata pniej tumy ludzi na centralnych placach Nowego Jorku i San Francisco wysuchay przemwienia prezydenta Warrena G. Hardinga, transmitowanego za pomoc kabli telefonicznych spod Pomnika Nieznanego onierza na cmentarzu w Arlington: transmisja dwiku wysokiej jakoci na ogromny dystans i nagonienie wystarczajce dla mas suchaczy stay

7 8

Douglas Gomery, Tri-Ergon, Tobis-Klanglm, and the Coming of Sound, Cinema Journal 1976 (Fall), vol. 16, nr 1, s. 52. Roy Armes, Entendre, cest compendre: In Defence of Sound Reproduction, Screen 1988 (Spring), vol. 29, nr 2, s. 14.

26

Iwona Sowiska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

si faktem9. Tymczasem w laboratoriach Western Electric i w powizanych z nimi Bell Telephone Laboratories trway prace nad innymi komponentami systemu: mikrofonem kondensatorowym i przetwornikami. Podzespoy te na razie znajdoway zastosowanie tylko w radioodbiornikach i telefonach, lecz perspektywicznie mogy je znale take w fonograi i kinie.

19241926: Czas konkwisty


W 1924 roku, po kilkunastu latach prb, laboratoryjna faza prac nad obiema metodami zapisu dwiku, optyczn i na pytach, dobiega koca. Gotowy by te sprzt nowej generacji zelektrykowane radia i telefony, ktre nieodwracalnie zmieniy akustyczne rodowisko czowieka: elektryczny dwik radiowy, jak na wczesne standardy mocny i czysty, by czym nowym i pocigajcym. Posiadacz radioodbiornika bezpowrotnie traci zdolno rozkoszowania si dwikiem pochodzcym z akustycznego fonografu czy gramofonu. Zjawiska te stanowiy socjopsychologiczn przesank przyszych sukcesw lmu dwikowego. Chwilowo handlowa ekspansja koncernw telekomunikacyjnych poza macierzyst dziedzin napotkaa zasadniczy opr, lecz jego przezwycienie okazao si tylko kwesti czasu i pienidzy. Na pierwszy ogie posza fonograa. W cigu 1925 roku na nagrywanie elektryczne w systemie Western Electric przeszy dwie najwiksze amerykaskie rmy pytowe, mimo e zaledwie kilka miesicy wczeniej obie usioway zignorowa prby zainteresowania ich now technologi. Pod koniec tego roku na rynku pojawi si nowy gramofon (Orthophonic Victrola), przeznaczony do odtwarzania nagra elektrycznych. Komercyjny sukces nowej victroli wywindowa na niebotyczne wyyny sprzeda pyt, ktra w 1927 roku w samych Stanach przekroczya sto milionw egzemplarzy10. Pojawienie si w domach telefonw, radioodbiornikw i gramofonw nowego typu, przeksztacio przestrze prywatn w rdo dozna akustycznych o niespotykanej wczeniej rnorodnoci. W przeciwiestwie do prywatnej, przestrze publiczna bya zdominowana przez dwik ywy, tak jak kina miejsca o publicznym przecie charakterze. Widzowie nie okazywali niezadowolenia z niemoty lmu, przeciwnie: kina obywajce si bez mechanicznego dwiku i przemys lmowy

9 10

Douglas Gomery, The Coming of Sound, Routledge, New York London 2005, s. 31. Istot i konsekwencje elektrykacji przemysu fonogracznego, ktr mona porwna do przeomu dwikowego w kinie, przedstawia obszernie Mieczysaw Kominek, Zaczo si od fonografu, PWM, Krakw 1986, s. 5979.

I. Przeom dwikowy
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

27

jako cao w poowie lat 20. prosperoway tak dobrze, jak nigdy dotd. Konserwatyzm brany by racjonalny i ekonomicznie uzasadniony, gdy wszystkie poprzednie dowiadczenia z dwikiem rokoway jak najgorzej. Dwa gotowe do uytku ju w 1924 roku systemy dwikowe, opracowane w Western Electric, mogyby zatem podzieli los wielu wczeniejszych i aktualnie konkurujcych z nimi wynalazkw, bdcych dzieem natchnionych indywidualistw i pasjonatw, ktrym bliski by dziewitnastowieczny etos naukowca-romantyka. Mogyby gdyby nie staa za nimi ekonomiczna potga innowacyjnych korporacji; potga anonimowa, z gruntu dwudziestowieczna. Wedug Roya Armesa, gdy brana elektroniczna podja decyzj o wprowadzeniu dwiku do kin, przemys lmowy nie mia adnych szans, by przeciwstawi si tym projektom.
W literaturze dotyczcej technologii lmowej sugeruje si czasem cigo pomidzy wczesnymi, niezdarnymi i niedonansowanymi eksperymentami a ostatecznym przejciem przemysu na dwik w pnych latach 20. W rzeczywistoci gwne kompanie zamieszane w ten ostatni etap byy przemysowymi gigantami, zwizanymi z telefoni, transmisj bezprzewodow i radiem (). Dlatego nie bya to wsppraca rwnych sobie, a raczej kolonizacja przemysu lmowego przez ogromne kompanie, szukajce wieych zyskw ze swoich patentw dwikowych po uwieczonym sukcesem przejciu fonograi na nagranie elektryczne w 1925 roku.11

W pierwszej poowie lat 20. granice pomidzy poszczeglnymi branami przemysu rozrywkowego kinem, radiem, przemysem muzycznym, wodewilem stay si jeszcze bardziej pynne ni wczeniej. Ta jak powiedzielibymy dzisiaj konwergencja mediw przekadaa si na obowizujc wwczas, przynajmniej w pierwszorzdnych kinach, formu spektaklu lmowego, odbiegajc od dzisiejszej. Paace lmowe zawsze oferoway co wicej ni sam niemy lm. Seans trwa od dwch do dwch i p godziny. Rozpoczynaa go trwajca poniej dziesiciu minut uwertura w wykonaniu orkiestry12. Kolejne dwadziecia minut wypeniay wystpy estradowe na
11 12

Roy Armes, Entendre, op. cit., s. 14. W wielkomiejskich premierowych kinach zatrudniano na stae due orkiestry, liczce nawet ponad 50 muzykw, lecz nie wystpoway one podczas wszystkich seansw, ktrych w skali dnia byo wicej ni dzi, zwykle pi. Pierwszy zaczyna si w poudnie, nastpne o godz. 14 i 16. Bardziej uroczysty charakter miay dwie wieczorne projekcje, o 19.30 i 21.30, ktrym zawsze towarzyszya orkiestra, natomiast w cigu dnia publiczno musiaa zadowoli si organami. W kinach niszych kategorii w najlepszym przypadku mona byo liczy na kilkuosobowy zesp instrumentalny, lecz standardem by raczej organista lub pianista, a w ostatecznoci pianola obsugiwana przez szeregowego pracownika.

28

Iwona Sowiska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

ywo taniec, piosenki, monologi czy popisy komikw. Czasem takie rozmaitoci zastpowano krtkim koncertem; szczeglnie podani byli popularni wokalici i big-bandy (niekoronowanym krlem luksusowych kin by synny sweet band Paula Whitemana). Dopiero potem rozpoczynaa si cz cile lmowa, z tym e projekcj lmu penometraowego poprzedza jeszcze zestaw krtkich trawelogw, burlesek, kreskwek czy aktualnoci. Po przerwie rozpoczyna si wreszcie gwny lm13. Muzyka akompaniowaa wikszoci tych atrakcji, za lmom, i tym krtkim, i fabularnemu towarzyszya nieprzerwanie. Seans w tym ksztacie nie by zatem wewntrzn spraw brany lmowej, lecz kompleksowym produktem show-biznesu, gdy angaowane na wystpy gwiazdy wywodziy si z wodewilu, radia, przemysu muzycznego. Waciciele prestiowych kin (a w poowie dekady naleay one w wikszoci do wielkich wytwrni hollywoodzkich) wchodzili w coraz cilejsze relacje z pozostaymi branami przemysu rozrywkowego. Strategiczne decyzje dotyczce jednej wywieray wpyw na kondycj pozostaych. Dlatego, po zelektrykowaniu opornej fonograi, dalsze wypadki potoczyy si tak byskawicznie.

Warner Bros. i system Vitaphone


Zgodnie z gustujc w mocnych efektach tradycyjn narracj historycznolmow, wytwrnia Warner Bros. podja ryzykown prb wprowadzenia dwiku do kin, bronic si desperacko przed bankructwem, na ktrego krawdzi miaa si znale w 1925 roku. Ze skrupulatnej analizy rde, przebadanych przez Douglasa Gomeryego i innych historykw, wyania si zgoa inny scenariusz. W 1924 roku kondycja nansowa Warner Bros. nie budzia wprawdzie niepokoju, lecz wytwrnia nie dysponujc biurami dystrybucji ani sieci kin pozbawiona bya perspektyw i szukaa pomysu na ekspansj. Jednak bya ona moliwa tylko przy wsparciu nansowym z zewntrz. Kredyty uzyskane w 1925 roku pozwoliy Warnerom na przejcie podupadajcej wytwrni Vitagraph (wraz z jej nowojorskim studiem, sieci dystrybucji i kinami) oraz stacji radiowej w Los Angeles. Przy tej okazji ich rma znalaza si w orbicie zainteresowa producenta sprztu radiofonicznego, Western Electric.

13

Douglas Gomery, Shared Pleasures. A History of Movie Presentation in the United States, British Film Institute, London 1992, s. 216217.

I. Przeom dwikowy
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

29

Takie zainteresowanie oznaczao, e przyszo jest przesdzona, niemniej kto z upatrzonej przez giganta rmy musia da dwikowi zielone wiato. Odpowiednim kandydatem okaza si prezes Warner Bros. Harry, najstarszy z braci, odpowiedzialny za strategi biznesow wytwrni. Marketingowcy z Western Electric byli zmuszeni uciec si do podstpu, by mc zademonstroPierwsze dwikowe studio Vitaphone, urzdzone wa mu now aparatur nagraniow. w opuszczonym budynku Manhattan Opera House Jak pniej wspomina, gdyby wiew Nowym Jorku. W centrum kamera w obudowie, dzia, po co go zaproszono, w ogle by na razie otwartej, i zawieszony na linie mikrofon si nie pofatygowa lm dwikowy kojarzy mu si wycznie z kopotami. Ale e nie wiedzia, poszed, i spodobao mu si. Jeli to moe mwi, moe te piewa spekulowa. Nie chciaoby mi si nawet przej przez ulic, eby zobaczy czy usysze lm mwiony. Ale muzyka! To inna historia14. W kwietniu 1926 Western Electric podpisa umow z firm Vitaphone Corporation, li Warner Bros., wieo utworzon w celu praktycznego wdroenia systemu dwikowego Western Electric15. Systemowi, ktry wymaga jeszcze udoskonalenia, nadano tak sam nazw: Vitaphone16. Western Electric zobowiza si jednoczenie do wyposaenia wszystkich kin nalecych do Warnerw w aparatur dwikow: 160 sal w 1927 roku, a ca reszt, w sumie 2400, do koca 1931. Harry Warner podpisa kontrakty z artystami z Metropolitan Opera, a take wieloma gwiazdami muzyki rozrywkowej, ponadto zagwarantowa sobie wspprac orkiestry Filharmonii Nowojorskiej, ktra miaa nagrywa muzyk do lmw realizowanych przez Vitaphone. W czerwcu 1926 wszystko byo przygotowane, by w pierwszym lmowym studiu dwikowym moga ruszy produkcja. O premierowym pokazie lmw zrealizowanych z wykorzystaniem nowej technologii wszystko wiadomo, poniewa rozpisywaa si o nim prasa. Odby si 6 sierpnia 1926 roku w Warners Theatre na Broadwayu i wykaza, e przez Harryego Warnera, tak ucieszonego kilka miesicy wczeniej perspektyw nagrywania muzyki, nie przemawia meloman, lecz trzewo
14 15 16

Cyt. za: James Wierzbicki, Film Music, op. cit., s. 9091. cilej, w kwestiach handlowych interesy Western Electric reprezentowaa powizana z nim rma ERPI. W nazwie Vitaphone zachowa si lad wykupionej w 1925 przez Warnerw Vitagraph Company of America, jednej z pionierskich wytwrni amerykaskich, funkcjonujcej pod t nazw od 1899 roku. Vitaphone wchona infrastruktur Vitagraphu.

30

Iwona Sowiska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

kalkulujcy biznesmen, ktry zwietrzy okazj pozbycia si ze swoich kin kosztochonnych ywych wykonawcw. Inwestycj w rejestrowanie ich wyst pw na tamie lmowej od razu uzna za opacaln. Tego wieczoru gwodziem programu mia by lm paszcza i szpady Don Juan Ala Croslanda, z Johnem Barrymoreem i Mary Astor w rolach gwnych. Zosta ukoczony kilka miesicy Don Juan: zamiast prawdziwej orkiestry muzyka wczeniej jako niemy, uznano jednak, w konserwie, za to w mistrzowskim wykonaniu Filharmonii Nowojorskiej e wietnie nada si do zademonstro17 wania nowej technologii . Wersja pokazana w sierpniu rnia si od pierwotnej jedynie tym, e ilustracj muzyczn, zwykle wykonywan na ywo przez orkiestr, uzupeniono w niektrych miejscach synchronicznymi efektami dwikowymi i nagrano na pyty. I to wszystko; nagrana cieka dwikowa nie zawieraa sw. Co si wic tyczy samego lmu fabularnego, nie bya to zmiana zasadnicza (a jeli, to tylko na gorsze, gdy dwik reprodukowany ustpowa jakoci naturalnemu), tote recenzenci, co zabawne, nawet nie zaszczycili jej najmniejsz wzmiank. Natomiast sensacj wieczoru okazaa si pierwsza, cakowicie zmechanizowana cz seansu: to, co dotychczas odbywao si na ywo, zostao zastpione projekcj, ktrej towarzyszy dwik z pyt i wzbudzio powszechn ekscytacj. Na pocztku, zamiast tradycyjnej uwertury w wykonaniu orkiestry, na ekranie pojawi si Will Hays i pogratulowa wszystkim wytwrni, caej brany, widzom i sobie celebrowanego tego wieczoru osignicia. Nastpnie wywietlono osiem krtkich lmw dwikowych (musical shorts): uwertur do Tannhusera Wagnera, lubiane miniatury klasyczne, dwie popularne arie operowe i dwa numery wokalno-taneczne, jeden w stylu rosyjskim, drugi hiszpaskim. W kocu wywietlono Don Juana. Debiut Vitaphoneu okaza si sukcesem i cay program zosta wyekspediowany w gb kraju, do innych kin wyposaonych ju w odpowiedni aparatur. Tymczasem przygotowano drugi zestaw, skomponowany analogicznie, i pokazano go 7 padziernika 1926. Jako gwn atrakcj przewidziano tym razem komedi wojenn The Better Ole Charlesa Reisnera z Sydem Chaplinem (przyrodnim bratem wielkiego Charlesa). To dzieo drugorzdnego reysera, w takiej obsadzie, zostao przymione przez atrakcyjny prolog
17

James Wierzbicki, Film Music, op. cit., s. 91.

I. Przeom dwikowy
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

31

o bardziej popularnym charakterze ni jego ambitny odpowiednik z pierwszego programu. Kilka piosenek zapiewa Al Jolson, jedn George Jessel, ktry wygosi te krtki monolog. Obaj byli u szczytu popularnoci i brylowali na Broadwayu; zwaszcza Jessel, ktry od przeszo roku wici triumfy w spektaklu piewak jazzbandu ( The Jazz Singer). Przed kinem Warners nie od razu gromadziy si Od listopada 1926 roku kryy zatakie tumy tem po kraju dwa programy Vitaphoneu. Wiodo im si rnie; w jednych kinach lepiej, w innych gorzej. Po kilku miesicach doszo nawet do tego, e Don Juana i The Better Ole na prowincji pokazywano jak zwyke lmy nieme, z takim akompaniamentem, na jaki sta byo dany przybytek byle tylko przyniosy dodatkowe zyski. Wiosn nastpnego roku, cho przyszo lmw dwikowych bynajmniej nie rysowaa si jednoznacznie, a wsppraca Warner Bros. z Western Electric nie ukadaa si idyllicznie, w studiu Vitaphone przygotowano dwa nowe programy. Podobnie jak poprzednie, kady skada si z gwnego lmu niemego, wywietlanego z akompaniamentem z pyt, oraz zestawu musical shorts. Produkcja tych ostatnich sza pen par, w liczbie piciu na tydzie w nich to bowiem szefowie wytwrni uparcie pokadali najwiksze nadzieje. Ponadto Warnerowie zainwestowali w budow czterech nowoczesnych hal zdjciowych w Hollywood, w peni przystosowanych do produkcji dwikowej; pierwsze studio byo gotowe ju w maju 1927 roku, co uczynio zbdnym prowizoryczne studio nowojorskie. Powoali dwa nowe dziay: pion dwiku i pion muzyczny. Zaplanowano, e pierwszym lmem zrealizowanym w nowej hali bdzie ekranizacja broadwayowskiego przeboju piewak jazzbandu z Georgeem Jesselem jako gwiazd, a Harry Warner publicznie obwieci, e w lmie tym znajd si sekwencje mwione.

1927: piewak jazzbandu


Gdyby piewak jazzbandu nie istnia, historycy () byliby skonni go wynale twierdzi Alan Williams, gdy rzadko si zdarza, by w jednym lmie konfrontacja dominujcych tendencji bya a tak wyrazista, jak tu18.
18

Alan Williams, Historical and Theoretical Issues in the Coming of Recorded Sound to the Cinema, w: Sound Theory, Sound Practice, red. Rick Altman, Routledge, New YorkLondon 1992, s. 129. Fragmenty

32

Iwona Sowiska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

W lmie Alana Croslanda rywalizoway dwa rne porzdki: konwencjonalny lm niemy z nagranym akompaniamentem orkiestry, kontra dziewi epizodw muzycznych z synchronicznym dwikiem, wplecionych w zasadnicz fabu. W trzech z nich Al Jolson ktry ostatecznie zastpi Jessela stawiajcego zbyt wygrowane wymagania nansowe nie tylko piewa, ale te mwi. Zdaniem Williamsa:
Wielu wspczesnym widzom przejcie od numerw muzycznych do niemej fabuy sprawia niemal zyczny bl, a ruch powrotny odczuwaj jako wyzwolenie, pozwalajce zapa oddech na nowo. Czy wczeni widzowie czuli tak samo? Prawie na pewno nie, lecz wydaje si, e osobliwa struktura lmu zachcaa ich do przeprowadzenia na sobie samych testu, do wzicia udziau w referendum w sprawie nowego medium. Kluczowa rnica midzy piewakiem jazzbandu a wszystkimi poprzednimi prbami wprowadzenia nagranego dwiku polegaa na wspobecnoci dwch rodzajw dyskursu wewntrz jednego dziea.19

Fabua lmu jest prototypowa dla gatunku, ktry zawdzicza swoje istnienie przeomowi dwikowemu musicalu typu backstage, w latach 30. cieszcego si zawrotn popularnoci. W maym Jakie Rabinowitzu, reprezentujcym szste pokolenie rodu kantorw, ojciec widzi swego nastpc. Ale chopca pociga inna muzyka i szeroki wiat, rnicy si od jego ydowskiego otoczenia. Ucieka wic z domu i zaczyna z powodzeniem wystpowa na estradzie, ju jako Jack Robin. Po latach otrzymuje propozycj wystpu w broadwayowskiej rewii (jego eufori ilustruje seria plansz: New York!, Broadway!, Home!, Mother!, a kady kolejny napis jest wikszy od poprzedniego). Jack odwiedza dom rodzinny, majc nadziej na pojednanie z ojcem, lecz ten pozostaje nieubagany. Gdy staje w drzwiach i syszy syna improwizujcego przy pianinie, krzyczy: Stop! (jest to w caym lmie jedyne syszalne sowo, poza kilkoma wymamrotanymi przez matk, ktre nie pada z ust gwnego bohatera), po czym wyrzuca go z domu. Tu przed rozstrzygajcym o jego dalszej karierze wystpem do Jacka dociera wiadomo, e ojciec jest umierajcy. Szamocc si midzy religi show-biznesu (ktr streszcza: show must go on) a religi przodkw, wybiera w kocu t ostatni. Rezygnuje z przedstawienia i zastpuje ojca w synagodze podczas naboestwa Jom Kippur (Dnia Pojednania). W uniesieniu, cho z cokolwiek broadwayowsk manier, piewa Kol Nidre; jego piew dociera do ojca, ktry umiera ze sowami: znowu mamy syna. Ale to nie

19

tego artykuu ukazay si w przekadzie Teresy Rutkowskiej jako Historyczne i teoretyczne problemy wprowadzenia do kina cieki dwikowej, Kwartalnik Filmowy 2003, nr 44, s. 617. Ibid., s. 130.

I. Przeom dwikowy
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

33

piewak jazzbandu: Kochajca matka jest dumna z syna i akceptuje jego wybory, lecz ojciec

koniec lmu. Modlitewna pie bya w istocie poegnaniem; po roku Jack Robin wici triumfy na Broadwayu, gorco oklaskiwany przez matk. Przesanie lmu wykraczao poza jednostkowe, imigranckie losy Rabinowitzw. Stanowio wezwanie do asymilacji: swoje (ydowskie lub inne) korzenie trzeba szanowa, lecz nie wolno dopuci, by stay si balastem. Jackowi Robinowi sukces by pisany, w nagrod za upr w deniu do celu, niezaleno i talent. Konikt konserwatywnego kantora ze zamerykanizowanym synem, dzieckiem epoki jazzu, pozwala przeprowadzi naoczn konfrontacj midzy (tradycyjnym) kinem niemym a tym nowoczesnym, dwikowym. Jakby krzyczc stop!, kantor chcia powstrzyma nie tylko syna, ale nadejcie dwiku. Tymczasem widza skutecznie nakaniano, by kibicowa Jackowi Robinowi, czyli asymilacji, jazzowi, nowoczesnoci i lmowi dwikowemu wanie. Trudno byo nie ulec tej perswazji, ju choby dlatego, e partie nieme piewaka jazzbandu stanowiy w istocie wiadom parodi Wielkiego Niemowy, o tyle nieuczciw, e czynic swoim przedmiotem dawno zarzucone konwencje, pod koniec lat 20. cakowicie anachroniczne: nadekspresyjne, ocierajce si o mieszno aktorstwo i to, co okreli mona jako melodramatyczn wraliwo, wiktoriask z ducha. Moga si ona podoba za czasw Griftha, lecz wtedy, gdy powsta piewak, bya zdecydowanie passe20.

20

Zob. Alan Williams, Historical and Theoretical Issues, op. cit., s. 130135.

34

Iwona Sowiska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Premiera piewaka jazzbandu odby- Al Jolson, ikona przeomu dwikowego. a si 6 padziernika 1927 roku w War- Al Jolson, wac. Asa Yoelson (18861950), urodzi si na mudzi, a do Stanw przyners Theatre w Nowym Jorku; dat jecha jako dziecko. Zanim uciek do cyrku, t uwaa si za pocztek epoki dwi - piewa w nowojorskiej synagodze, gdzie kowej. piewak przeszed do historii jego ojciec by kantorem. W latach 20. zajako lm, ktrego oszaamiajcy suk- cz wystpowa na scenach Broadwayu, pojawia si w radiu i nagrywa pyty, lecz ces z dnia na dzie odmieni losy kina. Georgea Jessela, gwiazd nr 1, zdystansowa Obiektywne dane nie potwierdzaj dopiero po piewajcym banie. tej legendy. Wziwszy pod uwag kil- Po wojnie Jolson doczeka si dwch lmowych biograi: The Jolson Story i Jolson Sings ka skorelowanych wskanikw, Do- Again, ale wszystkie lmy, w ktrych wystnald Crafton wykaza, e przynajmniej pi, opowiaday waciwie o nim. Premier w pocztkowych tygodniach wywietla- piewajcego bazna celowo zorganizowano nia a wic tych decydujcych dla jego w teatrze, w ktrym Jolson wystpowa na co dzie, a on sam zasiad na widowni. Po promitu lm Croslanda pozostawa da- jekcji wzruszony zwrci si do publicznoci: leko w tyle za najwikszym przebojem I c mam powiedzie? Zapiewaj!, odekranw, jakim w tym czasie by (oczy- powiedzia wiwatujcy tum. wicie niemy) dramat wojenny Skrzyda (Wings, 1927) Williama A. Wellmana; to zrozumiae, jako e niewiele byo kin, gdzie piewaka mona byo pokaza. Gorzej, e radzi sobie sabiej od obu wczeniejszych programw Vitaphoneu, tych z Don Juanem i The Better Ole. Wiodo mu si niele, lecz nie nadzwyczajnie21, a o jego sukcesie ktry sta si faktem, lecz dopiero po kilku miesicach mona powiedzie wiele, lecz nie to, e by natychmiastowy. Nieatwo jest odpowiedzie na pytanie, dlaczego piewakowi jazzbandu ktry cieszy si umiarkowanym powodzeniem przyznaje si tak uprzywilejowane miejsce w historii kina, traktujc go jako pierwszy lm dwi kowy. To, e ekran przemwi, dla publicznoci nie byo przecie niczym nowym. Pomijajc wspomniane ju fonolmy Lee De Foresta pokazywane od 1922 roku, od kwietnia 1927 publiczno moga oglda w kinach w peni dwikowe aktualnoci (talking shorts) wytwrni Fox, w tym ekscytujce reportae z poegnania Lindbergha przed jego samotnym przelotem nad Atlantykiem (w maju) i powitania go po powrocie, czy przesanie przyjani dla narodu amerykaskiego od Benito Mussoliniego (we wrzeniu). Partie mwione zawieray take niektre z musical shorts Warnerw. Pewn nowoci w lmie Croslanda byo to, e Jolson g r a r o l piewaka, wic zabiera gos jako posta kcyjna, co odrniao ten wystp od jego wokalnych popisw, ktre publiczno miaa okazj podziwia na ekranie
21

Donald Crafton, The Jazz Singers Reception in the Media and at the Box Oce, w: Post-Theory. Reconstructing Film Studies, red. David Bordwell, Nol Carroll, University of Wisconsin Press, Madison, Wisconsin London 1996, s. 467476.

I. Przeom dwikowy
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

35

Uczerniona twarz to charakteryzacja typowa dla spektakli minstrelowych, w ktrych biali artyci udawali, nie cakiem serio, Murzynw. Dziki minstrelom kultura czarnej Ameryki, zwaszcza stepowanie i jazz, toroway sobie drog do biaej publicznoci

ju wczeniej, choby w prologu z drugiego programu Vitaphoneu. Musical shorts byy przede wszystkim dokumentaln rejestracj czyjego wystpu, a tu stao si inaczej. Bohater lmu nie by jednak cakowicie kcyjny, gdy wiele zawdzicza rzeczywistemu Alowi Jolsonowi, nie tylko synne powiedzonko przeniesione wprost z estradowego repertuaru wykonawcy ktre, gdy pado z ekranu, podobno zelektryzowao premierow publiczno Chwila, jeszcze niczego nie syszelicie!, ani nie tylko swj kunszt wykonawczy (niezalenie od tego, jak dyskusyjny dzi nam si wydaje). Droga na szczyt, ktr na oczach widzw pokonuje Jakie Rabinowitz vel Jack Robin, bya wzorowana na biograi samego Ala Jolsona: oto American Dream moe si zici! Gdy ponadto wzi pod uwag, e pytowy wariant systemu Vitaphone, ktrego uyto przy realizacji lmu Croslanda, okaza si gorszy od optycznego i niebawem z niego zrezygnowano22 pierwszestwo lmu Croslanda pod jakimkolwiek wzgldem staje pod wielkim znakiem zapytania. Jednak inne, pozalmowe okolicznoci sprzyjay legendzie piewaka. Zwaszcza moda na jazz, ktra wanie wtedy zawadna Ameryk, oraz system gwiazd, magnetyzujcych publiczno niezalenie od tego, z jakiej gazi show-biznesu si rekrutoway a Al Jolson by niekwestionowanym krlem Broadwayu i radia. Legendy rwnie s dokumentami historycznymi, powiada Crafton, uwaajc piewaka jazzbandu za niewiele wicej ni mnemotechniczny chwyt, pozwalajcy przeom dwikowy bdcy procesem niespiesznym,

22

Jedyn wytwrni, ktra w 1929 nadal stosowaa zapis na pytach podatnych na zniszczenie i drogich w transporcie bya Warner Bros., ale i ona w 1930 zarzucia t metod.

36

Iwona Sowiska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

pokrtnym, nie zawsze racjonalnym sprowadzi do jednego lmu, jednej wytwrni, konkretnej gwiazdy i precyzyjnej daty23.

Fox i system Movietone


Pocztkowo w Warner Bros. nie przewidywano produkcji cakowicie udwikowionych penometraowych filmw fabularnych; czciowo mwiony (part-talkie) piewak jazzbandu bynajmniej nie zosta pomylany jako krok w tym kierunku. Letnie przyjcie, z jakim zrazu si spotka, utwierdzio kierownictwo wytwrni w zamiarze inwestowania w dwikowe lmy krtkometraowe. Od jesieni 1927 roku hollywoodzkie studia co kilka dni wypuszczay kolejne krtkie lmy, ju nie tylko czysto muzyczne, lecz coraz czciej mwione (all-talking), bdce adaptacjami popularnych jednoaktwek komedii i dramatw. Podobay si tak bardzo, e wiosn 1928 roku wytwrnia zrewidowaa swoje plany. Uczynia to tym chtniej, e piewak jazzbandu wci utrzymywa si na ekranach, a wiele kin nawet ponownie wprowadzio go do programu. Mimo e chwilow przewag wrd systemw dwikowych zyska Vitaphone w wersji na pyty, prace nad optycznym zapisem dwiku byy kontynuowane, nie tylko w laboratoriach Western Electric. W prywatnym laboratorium Theodorea Casea, wspieranego przez asystenta Earla Sponablea, powsta ulepszony mikrofon, sprzt nagrywajcy i wzmacniacz. Konstruktorzy inspirowali si (mwic eufemistycznie) dokonaniami Lee De Foresta, ktry nie zadba w stosownym czasie o objcie swoich wynalazkw wystarczajc ochron patentow. Case i Sponable, jak wielu wynalazczych indywidualistw przed nimi, prbowali zainteresowa swoim sprztem ktr z wielkich rm, ale bez rezultatu. W 1926 roku nawizali kontakt z dziaem kroniki lmowej wytwrni Fox. Udao im si spowodowa, e latem tego roku utworzono ma li o nazwie Fox-Case Corporation, ktra miaa si specjalizowa w dwikowych aktualnociach. Z powoania tej lii przez blisko rok niewiele wynikno. William Fox nalega, by naladowa strategi Warner Bros. i pozyska popularnych wykonawcw wodewilowych. W lutym 1927 na ocjalnym pokazie przedstawiono zestaw takich lmikw, udwikowionych w systemie Casea i Sponablea, ktremu nadano handlow nazw Movietone. Jednak pokaz okaza si falstartem, gdy prawdziwe gwiazdy wodewilu byy ju zajte przez Warnerw i pozostaway poza zasigiem Foxa, a niezalenie od tego przyszo lmw dwikowych w ogle rysowaa si niejasno. W tej sytuacji szefowi
23

Donald Crafton, The Jazz Singers Reception, op. cit., s. 476477.

I. Przeom dwikowy
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

37

kroniki udao si przekona Williama Foxa do podjcia ryzyka i postawienia na dwikowe aktualnoci lmowe. Pierwszy czterominutowy materia, przedstawiajcy przemarsz kadetw z West Point, pokazano w kwietniu. 20 maja 1927 operatorzy Foxa ju pod szyldem Fox Movietone News, jak nazwano kronik zarejestrowali wydarzenie, ktrym ya wtedy caa Ameryka, a ktre pniej stao si symbolem energii i optymizmu cechujcych t nadzwyczaj pomyln dekad24: start Charlesa Lindbergha w samotny lot przez Atlantyk. Jeszcze tego samego wieczoru materia ten wywietlono przy penej sali w najwikszym nowojorskim kinie Roxy, zdolnym pomieci 6200 widzw, wyposaonym w nowoczesn aparatur dwikow. Publiczno nagrodzia pokaz owacj na stojco, a kilka tygodni pniej z nie mniejszym entuzjazmem przyja zdjcia z ldowania bohatera (ktremu media naday przydomek Samotnego Ora) i hucznych uroczystoci powitalnych na ulicach Nowego Jorku. W odrnieniu od musical shorts i podobnej im oferty, dwikowe aktualnoci lmowe odniosy byskawiczny i bezapelacyjny sukces. Tak jakby wkroczenie synchronicznego, gorcego dwiku ujawnio niedostrzegan dotd, a fundamentaln skaz niemych aktualnoci, ktra nagle staa si nie do przyjcia. Powodzenie Fox Movietone News nadao impet wytwrni, ktra dziki kredytom zbudowaa w pobliu Beverly Hills nowe studio, Movietone City, a take przejmowaa kolejne kina (w Stanach i na wiecie) i wyposaaa je w sprzt dwikowy, wprowadzajc wszdzie kronik jako standardowy element seansu. W drugiej poowie 1928 roku na potrzeby aktualnoci w kraju i za granic pracowao 40 ekip operatorskich, ktre gromadziy materia do dwch wyda kroniki tygodniowo. Dziki dwikowi, a cilej: dwikowi optycznemu, wytwrnia Fox wspia si na szczyt. Mimo pniejszej zapaci wytwrni, wzrost jej potgi w okresie przeomu dwikowego dowid, jaki potencja komercyjny tkwi w technologii dwikowej.

1928: pierwszy sukces i przyspieszenie


Poczynania Warner Bros. i Foxa byy obserwowane przez pozostae wytwrnie. Te najpotniejsze Paramount i Loews/MGM z obawy przed ryzykiem wstrzymyway si z podjciem dziaa, lecz ju w lutym 1927 roku
24

W Zeligu (1983) Woody Allena, krelcym artobliw paralel midzy dwiema ikonami lat 20. Lindberghiem a (najzupeniej kcyjnym) tytuowym bohaterem lmu w scenie powitania Zeliga w Nowym Jorku, po jego brawurowej ucieczce z faszystowskich Niemiec i pokonaniu Atlantyku samolotem obrconym do gry nogami, wykorzystane zostay autentyczne materiay Fox Movietone News z ceremonii powitalnej ku czci bohaterskiego pilota.

38

Iwona Sowiska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

porozumiay si z kilkoma innymi studiami, dajc sobie rok na podjcie ostatecznych decyzji. Istotne byo bowiem, aby przyj wsplny system dwikowy, aby kady lm, niezalenie od tego, z ktrej z umawiajcych si wytwrni pochodzi, mg by wywietlany we wszystkich kinach. Po wstpnej selekcji na placu boju pozosta y dwie technologie zapisu optycznego: Photophone, oferowana przez rm RCA, i konkurencyjny system Western Electric, opracowywany od dawna, a udoskonalony w 1928. Wybr pad na ten drugi, cho z czasem RCA, dziki swej potdze i agresywnej polityce (gdy jej ofert odrzucono, Plakat z filmu piewajcy bazen. Wreszcie wyczekiRCA zaoya wasn wielk wytwr- wany sukces ni, RKO25), a take dziki kompatybilnoci Photophoneu z systemem Western Electric, wywalczya dla niego rwnorzdn pozycj na rynku. 11 maja 1928 roku trzy wytwrnie: Paramount, Loews/MGM i United Artists podpisay z Western Electric dokument, okrelajcy tryb wprowadzania dwiku; w cigu nastpnych tygodni doczyy do nich kolejne. Z prawno-ekonomicznego punktu widzenia porozumienie to stanowio waciwy i ju nieodwoalny pocztek epoki dwikowej. We wrzeniu 1928 roku wszed na ekrany lm, ktrego powodzenie rozwiao wtpliwoci wszystkich sceptykw: piewajcy bazen (The Singing Fool) Lloyda Bacona, ponownie z Alem Jolsonem w roli gwnej. W odrnieniu od piewaka jazzbandu, nadzwyczajn rentowno tego dziea potwierdzaj obiektywne dane (wysze wpywy przynis dopiero melodramat wszech czasw Przemino z wiatrem / Gone with the Wind, 1939, Victora Fleminga), tym niemniej pozostaje ona zagadk. Czym kolejny lm czciowo mwiony (part-talkie) tak zachwyci widzw, ktrzy ju wczeniej zobaczyli stuprocentowe dwikowce (all-talkies), zarwno krtko -, jak i penometraowe? Bya to rzewna opowie o piewajcym kelnerze z nocnego klubu, ktry w cigu jednej nocy staje si gwiazd, po czym eni si z niewaciw kobiet. Gdy ona go porzuca, jego kariera zaamuje si, a jedyn pociech jest mu synek. Dziecko jednak umiera, wanie wtedy, gdy bohater
25

RKO, czyli Radio-Keith-Orpheum, zostaa utworzona w padzierniku 1928 w celu komercyjnego wykorzystania technologii Photophone.

I. Przeom dwikowy
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

39

ma znw stan na estradzie. Cho pogrony jest w rozpaczy, nie rezygnuje z tej szansy; publiczno ze wzruszeniem przyjmuje piosenk Sonny Boy, a oczy zasuchanej dziewczyny, ktra pokochaa go, gdy by tylko skromnym kelnerem, napeniaj si zami Widzowie wybaczyli lmowi jego mankamenty i dali si uwie rozdzierajcej fabule, charyzmatycznemu Jolsonowi i chwytliwym piosenkom (dwie z nich, zwaszcza Sonny Boy, zdobyy oszaamiajc popularno pyty i nuty rozeszy si w milionowych nakadach). Moment by sprzyjajcy: jesieni 1928 w wikszoci amerykaskich miast funkcjonoway ju sale zaopatrzone w aparatur dwikow, cho nadal stanowiy one ma cz ogu kin. Dla wielu widzw (po pewnym czasie take europejskich, w tym polskich) osawiony piewajcy bazen by pierwszym lmem dwikowym, jaki mieli okazj obejrze. Sukces tego musicalu okaza si punktem zwrotnym w zawiych dziejach lmu dwikowego. Wyposaanie amerykaskich kin w aparatur dwi kow wkrtce nabrao tempa i przed upywem 1930 roku praktycznie dobiego koca (cho ostatnie kina, przystosowane do wywietlania wycznie lmw niemych, upady dopiero w 1935 roku). Jak z naciskiem podkrela Gomery, ani jesieni 1927 roku, ani wiosn i latem roku nastpnego nie byo mowy o chaosie czy panice26. Zwaywszy jednak, e w Stanach Zjednoczonych dziaao wwczas, jak si szacuje, od 15 000 do 20 000 kin, proces ten nie mg przebiega bezproblemowo. Ukad z maja dyskryminowa niezalene wytwrnie, a zwaszcza wacicieli maych kin, gdy najpierw wyposaano sale nalece do wielkich sieci. Im te atwiej byo zamortyzowa poniesione koszty, gdy rezygnacja z wystpw na ywo i zwolnienie muzykw przyniosy due oszczdnoci27. By maksymalizowa zyski, jeszcze w 1929 roku wytwrnie produkoway lmy a w czterech formatach: cakowicie nieme (cz z nich bya niemymi wersjami lmw dwikowych); nieme z nagran ilustracj muzyczn; czciowo udwikowione; wreszcie w peni dwikowe28. Wytwrnia Warner Bros., lider brany, swj pierwszy cakowicie dwikowy lm wypucia ju w lipcu 1928 roku (by to dramat gangsterski wiata Nowego Jorku / The Lights of New York Bryana Foya), a we wrzeniu 1930 denitywnie zaprzestaa produkcji niemej. W tym samym czasie, u progu sezonu 1930/31, analogiczn decyzj podjy pozostae wielkie studia: dwa o ugruntowanej od dawna pozycji Paramount i Loews/
26 27 28

Douglas Gomery, The Coming of Sound, op. cit., s. 75. Na niekorzy maych kin w ssiedztwie dziaaa te modernizacja drg i upowszechnienie si samochodw, ktrych posiadacze chtniej wybierali nowoczesne kina w centrach pobliskich miast. Pki oferta bya tak zrnicowana, utrzymywao si zapotrzebowanie na muzykw, lecz ju pod koniec roku zatrudniay ich tylko nieliczne, o paradoksie najelegantsze kina (orkiestra graa pomidzy krtkometrawkami i przed gwnym lmem wieczoru). Pozostali musieli szuka nowej pracy; wielu udao si na Zachodnie Wybrzee, by zasili orkiestry zakadane przy wytwrniach.

40

Iwona Sowiska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

piewajcy bazen. Al Jolson piewa jeden ze swych najwikszych przebojw, piosenk Sonny Boy

MGM, i dwa kolejne, ktre tak jak Warner Bros. zyskay na znaczeniu dziki przeomowi dwikowemu Fox i RKO. Wytwrnie te okrela si mianem Wielkiej Pitki. Trzy mniejsze, zwane Ma Trjk United Artists, Universal i Columbia, przestawiy si na dwik kilka miesicy pniej.

Europa i reszta wiata


Wielkie wytwrnie hollywoodzkie zaczy eksportowa do Europy swoje lmy dwikowe pod koniec 1928 roku. Tu jednak niewiele kin byo wyposaonych w odpowiedni aparatur (produkcji Western Electric lub RCA). Stosunkowo najszybciej rozwijaa si pod tym wzgldem Wielka Brytania, lecz reszta krajw europejskich pozostawaa daleko w tyle. Take Niemcy, ktre dysponoway wasnymi, jakkolwiek niewdroonymi do uytku technologiami dwiku. W obliczu zagroenia amerykask dominacj niemiecki rzd popar utworzenie midzynarodowej spki Tobis (Tonbild Syndicate A.G.), ktra wykupia wszystkie dostpne niemieckie patenty zwizane z dwikiem, wrd nich Tri-Ergon. Tobis szybko porozumia si z inn niemieck rm Klanglm, lansujc konkurencyjny system, i obie poczyy si, by od wiosny 1929 roku wsplnie stawia opr monopolowi USA na dostawy sprztu, prawa patentowe i opaty licencyjne. Po roku agresywnej rywalizacji, wzajemnych bojkotw i burzliwych procesw sdowych, w czerwcu 1930 roku doszo w Paryu do negocjacji z udziaem przedstawicieli koncernw Tobis-Klanglm, Western Electric, RCA i amerykaskiego 41

I. Przeom dwikowy
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

przemys u filmowego. Uzgodniono w efekcie utworzenie kartelu o globalnym zasigu i podzia wiata na cztery strefy wpyww. Tobis zapewni sobie wyczno na Europ; RCA i Western Electric na USA, Kanad, Australi, Now Zelandi, Indie i Zwizek Radziecki. Zyskami z rynku brytyjskiego obie strony si dzieliy, a na reszt wiata pewnie dlatego, e niewiele sobie po niej obiecywano w kwestii konPlakat z pierwszego polskiego filmu dwikowego sumpcji lmw wycznoci nie mia Moralno pani Dulskiej. Poniewa adna z dwch nikt. Po ptora roku odbya si w Pakobiecych gwiazd filmu nie mwia po polsku, ryu kolejna, korygujca poprzedni film dotar na ekrany w wersji zdubbingowanej runda negocjacji. A potem nastpna, zakoczona podpisaniem w 1936 roku tzw. Drugiej Umowy Paryskiej, ktr zwoano, poniewa kraje skandynawskie dysponujce wasnym systemem dwiku (autorstwa Petersena i Poulsena) nie podporzdkoway si wczeniejszym postanowieniom. Dopiero wybuch II wojny wiatowej, jeli wypada tak powiedzie, uspokoi sytuacj. Przeom dwikowy przejciowo osabi pozycj Hollywoodu na rynkach zagranicznych, sprzyjajc lokalnej produkcji. Stan ten przeciga si, po pierwsze, z powodu krokw podjtych przez Niemcy, Francj i Wielk Brytani w celu ochrony wasnego rynku, a po drugie, z winy kryzysu, z ktrego dwa najsilniejsze kraje europejskie (bez Francji) wychodziy szybciej ni Stany Zjednoczone. Najwikszym wygranym okazay si Niemcy, ktre najpierw przechwytyway pokany procent zyskw z dystrybuowanych u siebie amerykaskich lmw, a po roku 1936 stopniowo przestay je sprowadza. Rozpdzona machina niemieckiego przemysu lmowego nie tylko bya w stanie zaspokaja potrzeby niemieckojzycznej publicznoci, ale kontynuowaa ekspansj na zewntrz. Kraje Europy rodkowo -Wschodniej znalazy si, w myl ustale paryskich, w orbicie wpyww Tobisa, ktry ju na pocztku lat 30. wyrs na najpotniejszy na kontynencie koncern lmowy. Kwestie zasadnicze dla kina europejskiego rozstrzygay si na osi BerlinPary, gdzie Tobis ju w 1929 roku otworzy sw li (Films Sonores Tobis) i w studiach w pinay-sur-Seine uruchomi produkcj. Wielka Brytania przeorientowaa si na rynek amerykaski, a reszcie kontynentu przypada rola petenta. Pierwsze polskie kina, ktre zdecydoway si na zainstalowanie aparatury dwikowej, kupoway j od Western Electric. 27 wrzenia 1929 roku, a zatem rok po nowojorskiej premierze, warszawskie kino Splendid wywietlio 42

Iwona Sowiska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

piewajcego bazna, anonsujc go jako pierwszy lm dwikowo-piewny; kopia krya nastpnie po kraju, do prowincjonalnych kin docierajc po upywie kolejnego roku, a nawet pniej29. Jesieni 1930 roku gwnym dostawc sprztu sta si Tobis, cho waciciele maych kin, ktrych nie sta byo na taki zakup, zaopatrywali si czasem w alternatywne, tasze i gorsze systemy rodzimej lub zagranicznej produkcji. Za pierwszy polski lm dwikowy uwaa si Moralno pani Dulskiej Bolesawa Niewolina; huczna premiera odbya si 29 marca 1930. Nagra dwikowych dokonano w Wiedniu, a toczeniem pyt (w Polsce dwik w tym wczesnym okresie zapisywano na pytach30) zaja si rodzima wytwrnia Syrena Record31. Od lutego 1933, czyli od premiery komedii muzycznej Kademu wolno kocha Mieczysawa Krawicza i Janusza Warneckiego, w czowkach naszych lmw zaczto umieszcza formu Nagrano w systemie Tobis-Klanglm. W 1936 roku powstaa rma dystrybucyjna Polski Tobis Cinma, zainteresowana Polsk wycznie jako rynkiem zbytu; zaraz potem Tobis utworzy podobne przyczki w Hiszpanii i we Woszech. Przechodzenie na dwik odbywao si w Europie wolniej ni swego czasu w USA i bez dajcej si uchwyci prawidowoci. Z jednej strony istniay kraje, i to wysoko rozwinite, gdzie jeszcze w 1937 roku pokana cz kin moga wywietla tylko lmy nieme, z drugiej za takie jak zacofana Albania, gdzie w tym czasie funkcjonoway ju wycznie kina udwikowione (inna rzecz, e w caej Albanii byo ich wtedy 14)32. W niepiesznym tempie wkracza w epok dwiku ZSRR. Monopol na radzieckim rynku, ktry zapewniy sobie rmy amerykaskie, okaza si teoretyczny. Rosjanie, dc do samowystarczalnoci we wszystkich dziedzinach, wytrwale rozwijali dwa wasne systemy dwiku optycznego: inynier Pawe Tager nada swojemu nazw Tagefon, a Aleksander Szorin nazwa swj Szorinofonem33. Moskwiczanie zobaczyli piewaka jazzbandu w listopadzie 1929 roku, lecz w roku nastpnym w kraju nadal funkcjonoway tylko
29

30

31

32 33

O szczegach przeomu dwikowego w Polsce zob. Barbara Armatys, Leszek Armatys, Wiesaw Stradomski, Historia lmu polskiego, t.II: 19301939, WAiF , Warszawa 1988, s. 111135, a take Magorzata Hendrykowska, Kronika kinematograi polskiej 18951997, Ars Nowa, Pozna 1999, s. 107 i n. I dlatego nie wiemy dzi, jak te lmy brzmiay pyty poginy lub ulegy zniszczeniu. cieka dwikowa czciowo mwionego lmu Na Sybir (1930) Henryka Szaro ocalaa tylko dziki temu, e przepisano j z pyt na tam lmow przed ponownym wprowadzeniem lmu na ekrany w 1937; pierwotnie dwik zosta zarejestrowany w egzotycznym (cho niemieckim) systemie Lignose-Breusing, przypominajcym Vitaphone w wersji na pyty. Zob. Jerzy Manicki, Kamil Stepan, Dyrektorzy Hersznkel i Land organizuj pierwszy polski dwikowiec, w: Historia kina polskiego, red. Tadeusz Lubelski, Konrad J. Zarbski, Fundacja Kino, Warszawa 2006, s. 3032. Kristin Thompson, David Bordwell, Film History: An Introduction, McGraw-Hill, 2003, s. 210. Barry Salt twierdzi, e radzieckie systemy byy kiepsk imitacj systemu RCA; idem, Styl i technologia lmu: Historia i analiza, t. II, prze. Alicja Helman, PWSFTviT , d 2003, s. 255256.

I. Przeom dwikowy
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

43

dwa kina wyposaone w aparatur dwikow, w stolicy i w Leningradzie. Jeszcze w 1935 roku realizowano tu lmy nieme obok dwikowych, jednak rok pniej produkcja niemych lmw ustaa cakowicie. Nadejcie dwiku wstrzsno rynkiem lmowym krajw Ameryki aciskiej. Agresywna promocja lmw ze Stanw Zjednoczonych dramatycznie odbia si na wszystkich sektorach lokalnych kinematograi. Niektre kraje (Boliwia, Wenezuela, Kolumbia) dopiero pod koniec lat 30. byy w stanie wznowi produkcj, inne (Meksyk, Argentyna, Brazylia), z najwyszym trudem Bezdomni Nikoaja Ekka (1931). Pierwszy pozyskujc kapita i know how, podjy j nieco radziecki dwikowy film fabularny wczeniej. Kino dwikowe umoliwio Latynosom przejcie od marze o nowoczesnoci do uczenia si, jak by nowoczesnymi34. Powody, dla ktrych dwik opornie przyjmowa si w kinematograi japoskiej, byy innej natury. Wyksztacia si tu specyczna forma seansu lmowego, w ktrym funkcj mistrza ceremonii sprawowa tzw. benshi. Odczytywa on napisy i komentowa akcj, a nawet wygasza kwestie w zastpstwie aktorw. Benshi stali si prawdziw instytucj; ich popularno nie sprzyjaa zaakceptowaniu zmiany technologicznej, ktra na Dalekim Wschodzie kojarzya si przede wszystkim z amerykaskim kolonializmem kulturowym. Dwik dotar do Japonii za porednictwem aktualnoci Foxa. Japoczycy opracowali dwa wasne systemy, z ktrych przyj si Tsuchihashi, wzorowany na fotofonie RCA; z czasem take Western Electric znalaz sposb, by znajdowa tu zbyt na swj sprzt. Wprawdzie pierwszy japoski lm dwikowy zrealizowano w 1931 roku, lecz jeszcze pi lat pniej jedn czwart produkcji stanowiy lmy nieme. Japonia naleaa do tych krajw o rozwinitym przemyle lmowym, ktre na dwik przeorientoway si najpniej. W ten sposb, w drugiej poowie lat 30., po ponad dziesiciu latach od premiery Don Juana, na wiecie dobiega koca powikany proces transformacji.

34

Ana M. Lopez, Early Cinema and Modernity in Latin America, w: Theorising National Cinema, red. Valentina Vitali, Paul Willemen, BFI, London 2006, s. 223.

44

Iwona Sowiska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Udoskonalenia techniczne
Premiera piewaka jazzbandu wskazywaa tylko pewien, wybrany do arbitralnie, moment w dugiej ewolucji technologii dwikowej. Nie by to ani jej pocztek, ani tym bardziej punkt dojcia. Wprawdzie po burzliwych, obtujcych w udoskonalenia latach 30. dugo trzeba byo czeka na kolejne oywienie, lecz przynis je wreszcie przeom lat 50. i 60. (stopniowe upowszechnianie si tamy magnetycznej), potem lata 70. i 80. (system Dolby Stereo i jego zaawansowane wersje), wreszcie 90. (cyfryzacja). Technika dostpna pod koniec lat 20. narzucaa lmowcom wiele ogranicze. Gwnym problemem, jaki teraz domaga si rozwizania, byo poprawienie jakoci dwiku przez obnienie poziomu szumw, wytwarzanych waciwie przez wszystko, co na planie byo absolutnie niezbdne: kamery, reektory, kostiumy, dekoracje, a nawet mikrofony i sam tam lmow. W tym celu zaczto umieszcza haaliwe kamery w zaopatrzonych w okienko obudowach, w ktrych musia si zmieci take kamerzysta. Postawienie takiej lodwki (tak je nazywano, icebox) na kkach przywracao kamerom elementarn ruchliwo. Wyg uszaj ce otuliny, w ktre p niej owijano ju tylko korpus kamery (blimped camera), pozwoliyby im odzyska dawn swobod gdyby nie to, e mon- Dwikowa kamera Vitaphone w wyciszajcej obudowie. Nic dziwnego, e kamery znieruchomiay ta dwiku by karkoomnym przedsiwziciem (a przy rejestracji na pytach praktycznie niemoliwym), w zwizku z czym starano si rejestrowa na planie jak najwiksze, niczym niezakcone porcje dwiku. Wizualne urozmaicenie mogo zatem zapewni tylko lmowanie z kilku kamer jednoczenie (multiple-camera shooting); ujcia z poszczeglnych kamer cito tak, aby w sumie ich dugo odpowiadaa dugoci tamy z dwikiem35. Procedura ta nie bya pozbawiona wad: obiektywy o rnych ogniskowych, kady na swj sposb, znieksztacay przestrze otaczajc aktorw, ktra stawaa si to pytsza i mniej ostra, to bardziej zakrzywiona, a w efekcie niespjna.

35

Zazwyczaj kamery ustawiano ukiem po jednej stronie sceny, dwie z nich ujmoway plan daleki z rnych kierunkw, a pozostae dwie lub trzy, z dugimi obiektywami, ujmoway gwnych wykonawcw w planie rednim lub w zblieniu, wyjania Barry Salt, Styl i technologia lmu, op. cit., s. 183184.

I. Przeom dwikowy
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

45

Kluczowy problem stanowia przestrze i jej kreowanie za pomoc dwiku. Wczesne mikrofony miay pokane rozmiary, co uniemoliwiao poruszanie nimi, i byy wszechkierunkowe, wic niewybirczo rejestroway przypadkowe odgosy z otoczenia (nowa generacja mikrofonw pojawia si dopiero w 1938 roku). Filmy realizowano metod przeniesion ze studiw radiowych: aktorzy pozostawali w pobliu gwnego mikrofonu zawieszonego nad nimi lub ukrytego w jakim rekwizycie (zabawa w zgadnij, gdzie jest mikrofon? jeszcze dzi moe sprawi wiele radoci). Uycie pojedynczego mikrofonu miao jednak taki mankament, e gdy tylko wykonawcom zdarzyo si poruszy, gina cz dialogu. Dlatego wrd dekoracji umieszczano mikrofony dodatkowe, co z kolei zaburzao perspektyw akustyczn. Wedug Nancy Wood:
Widzowi-suchaczowi naleao zaoferowa koherentn pozycj suchania, jeli gos mia by bezpiecznie przytwierdzony do swego ukazanego rda. () Uycie wicej ni jednego mikrofonu dla danego ustawienia kamery skutkowao zniszczeniem waciwej iluzji gbi, poniewa kilka mikrofonw nie rejestrowao modulacji gosu, towarzyszcej przemieszczaniu si po scenie. () Podczas gdy technicy i krytycy jednakowo upierali si przy bezporedniej odpowiednioci midzy zmieniajc si skal ujcia a poziomem gonoci i pogosu, jasne jest, e ze wzgldu na inne konwencje audialnego realizmu (zwaszcza na zrozumiao dialogu) wymogu tego przestrzegano jedynie do pewnych granic. Gdy konwencje perspektywy dwikowej zagraay zrozumiaoci dialogu, zawsze triumfowao niekwestionowane pierwszestwo syszalnego gosu.36

Jak pokpiwa wczesny komentator, rezultatem wielomikrofonowego nagrania by dwik, jaki musiaby dociera do suchacza o piciorgu-szeciorgu bardzo dugich uszu, wycignitych w rne strony37. Tymczasem ideaem, ku ktremu zmierzano, by jednooczny (widzcy tak jak kamera) i jednouszny niewidzialny obserwator38. Trudno polegaa zatem na takim skorelowaniu skali ujcia ze skal dwiku (gosu zwaszcza), ktre gwarantowaoby zrozumiao dialogom i zarazem nie niszczyo iluzji gbi. Wnikliwie przeledziwszy rywalizacj midzy tymi sprzecznymi oczekiwaniami, Rick Altman wskazuje poow lat 30. jako moment upowszechnienia

36 37 38

Nancy Wood, Towards a Semiotic of the Transition to Sound: Spatial and Temporal Codes, Screen 1984, t. 25, nr 3, s. 2223. Tak wizj, wyraon na amach branowego periodyku w 1930 roku, przytacza James Lastra, Reading, Writing and Representing Sound, w: Sound Theory, Sound Practice, op.cit., s. 78. David Bordwell, Janet Steiger, Kristin Thompson, The Classical Hollywood Cinema. Film Style & Mode of Production to 1960, Routledge, London 1994, s. 302.

46

Iwona Sowiska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

si praktyki lmowania z wielu kamer jednoczenie39 i nagrywania dwiku za pomoc pojedynczego mikrofonu, umieszczonego za to na ruchomej tyczce, dziki ktrej mona go byo stale utrzymywa blisko aktora. Metoda ta wymazywaa akustyczne cechy realnej przestrzeni i sprzyjaa kreowaniu nowej, co uatwiay rozmaite, dostpne ju wtedy urzdzenia pozwalajce dodawa pogos, operowa balansem itp. W zwizku z t wieo pozyskan (cho wzgldn z dzisiejszego punktu widzenia) swobod, ksztatuje si nowoczesna koncepcja cieki dwikowej jako konstrukcji, nad ktr pracuje si po dokonaniu zdj, nie za biernej rejestracji sceny akustycznej, zaaranowanej zanim kamera dwikowa posza w ruch40. Skoro tak, to konstruowanie cieki dwikowej mona oddzieli od rejestrowania obrazw i odsun w czasie. Zgoda na tak niezaleno oznaczaa postsynchronizacj jako dominujc odtd metod opracowywania dwiku. Chocia postsynchronizacja upowszechnia si dopiero w latach 1932 1935, jako teoretyczna moliwo niemal od pocztku pozostawaa w zasigu lmowcw (lecz korzystao z niej niewielu). Poza Warner Bros. i Foxem, ktrzy w epok dwiku wkroczyli tylnymi drzwiami, z ekwipunkiem przeznaczonym do innych celw, w wytwrniach, ktre doczyy pniej, pracowano od razu z uyciem dwch oddzielnych (chocia zsynchronizowanych) urzdze rejestrujcych i dwch osobnych tam: na jednej zapisywano obraz, na drugiej dwik, a dopiero potem przepisywano je na tam wspln41. Na przeomie lat 20. i 30. dwik zwykle rejestrowano jednoczenie z obrazem, wprost na planie. Ewentualnych modykacji sygnau dwikowego dokonywano w kabinie mikserskiej zanim dwik tra z mikrofonu do kamery dwikowej; potem ju niewiele dao si z nim zrobi, gdy kade przegranie tamy powodowao znaczn utrat jakoci, a i bez tego pozostawiaa ona wiele do yczenia. Nie umiano separowa od siebie rnych typw dwikw, a nastpnie zestawia ich ze sob. Dlatego wczesne cieki dwikowe byy zasadniczo jednowarstwowe: sycha albo dialog, albo muzyk, albo (sporadycznie) efekty; jeli sycha jednoczenie dialog i muzyk w tle, oznacza to, e muzycy znajdowali si na planie. Skutek by paradoksalny: w pocztkowej fazie przeomu dwikowego ze wszystkich lmw (poza musicalami) muzyka niemal znikna, wyparta przez dialogi na pocztek i koniec filmu, w najlepszym razie. Z szukania dla muzyki miejsca
39

40 41

Inni historycy twierdz, e lmowanie z wielu kamer zarzucono ju wczeniej, po 1931 roku, gdy ciek dwikow mona byo swobodniej manipulowa. To jedna z wielu rozbienoci, na ktre natkn si mona w literaturze przedmiotu; podobnie kopotliwe jest ustalenie chronologii wydarze prowadzcych do upowszechnienia si postsynchronizacji. Rick Altman, Sound Space, w: Sound Theory, Sound Practice, op.cit., s. 53. Stephen Handzo, A Narrative Glossary of Film Sound Technology, w: Film Sound. Theory and Practice, red. Elisabeth Weis, John Belton, Columbia University Press, New York 1985, s. 390.

I. Przeom dwikowy
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

47

w obrazie wzi si musical, sztandarowy gatunek tych lat. Pocztek lat 30. by okresem imponujcego rozwoju techniki dwi kowej. W 1930 roku skonstruowano dwikow Moviol, wyposaajc uywany od dawna niemy st montaowy w dodatkow gowic (pocztkowo tylko jedn), co umoliwiao montowanie obu tam, obrazu i dwiku, z zaMelodia Broadwayu Harryego Beaumonta, chowaniem ich synchronizacji. System 1929. Pierwszy film mwiony (a take piewany numerowania klatek i odpowiadaji taczony) wytwrni MGM. Fabuy z ycia aktorw cych im odcinkw tamy z dwikiem rewiowych dostarczay najlepszego pretekstu, (tzw. stopa, edge numbering), wproby uy muzyki wadzony rok pniej, synchronizacj uczyni dokadniejsz. Mikrofony stay si mniejsze i bardziej selektywne. Z tych lat pochodz rwnie inne rozwizania, ktre pozwoliy znaczco obniy poziom szumw, zwikszy zakres przenoszonych czstotliwoci i moc dwiku; nieco pniej, w roku 1938, pojawio si nagranie wielokanaowe, umoliwiajce uzyskanie wielowarstwowej, kombinowanej cieki dwikowej. W 1940 roku wytwrnia Disneya pokazaa Fantazj, pierwsz powan prb stereofonii; na pocztku lat 40. uznano wyszo udoskonalonego zapisu powierzchniowego (system RCA) nad gstociowym i przyjto go jako standard42. Zasadnicze mankamenty nowej technologii udao si zatem usun do poowy lat 30. Potem zaczto j cyzelowa.

Ekonomiczne konsekwencje przeomu dwikowego


Wprowadzenie dwiku zmienio kady aspekt robienia lmw. Oznaczao zmian technologiczn o dalekosinych i powizanych ze sob efektach: ekonomicznych, estetycznych i kulturowych. W Stanach Zjednoczonych najwaniejszym skutkiem przeomu bya konsolidacja przemysu lmowego, polegajca na wyonieniu si, w drodze przej i fuzji, konstelacji omiu gwnych wytwrni i praktycznym wyeliminowaniu konkurencji. Ukad taki przetrwa w stanie prawie niezmienionym przez caa lata 30. i 40., utrwalajc w skali globalnej amerykask hegemoni,
42

Dokadniej omawia te kwestie Barry Salt, Styl i technologia lmu: Historia i analiza, t. II, op. cit. Zob. take: Magorzata Przedpeska-Bieniek, Dwik w lmie, Agencja Producentw Filmowych, Warszawa 2006.

48

Iwona Sowiska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

ktr przeom (wraz z kryzysem) tylko przejciowo nadwtli. Zmit on przytaczajc wikszo maych, niezalenych firm, ktre dotychczas jako sobie radziy na obrzeach przemysu lmowego: peryferyjne kina, niewielkie wytwrnie, wreszcie tuziny efemerycznych przedsibiorstw, oferujcych alternatywne systemy dwiku. O ile dla wielkich studiw proces przechodzenia na dwik by tylko bardzo ryzykowny (wysoko zacignitych kredytw przewyszaa czterokrotnie warto caej brany wedug szacun- Lew MGM wreszcie zarycza kw za 1928 rok43), o tyle dla mniejszych przedsibiorcw koszty tej operacji czsto okazyway si nie do udwignicia, zwaszcza e zbiega si ona z pocztkiem Wielkiego Kryzysu. Kada wytwrnia musiaa si liczy z koniecznoci zakupu lub wydzierawienia drogiej aparatury dwikowej i wysokimi opatami licencyjnymi na rzecz jej producenta (naliczanymi od kadej rolki zawierajcej dialogi), z wymian starego, haaliwego sprztu owietleniowego, wyciszeniem gono pracujcych kamer, koniecznoci budowy nowych hal zdjciowych lub adaptacji (polegajcej na wyguszeniu) ju istniejcych, z zatrudnieniem nowych specjalistw operatorw dwiku i muzykw; te i wiele innych nansowo forsownych posuni naleao przeprowadzi w moliwie krtkim czasie. Filmw nie dao si ju robi gdziekolwiek, choby w ustawionych koo siebie boksach, jak w epoce niemej; teraz potrzebna bya odizolowana od haasw otoczenia hala, poniewa w latach 192732 dwik przewanie nagrywano bezporednio na planie. Orientacyjny koszt wyposaenia jednego kina w sprzt wynosi zalenie od wielkoci sali i dostawcy od 40 000 do 100 000 dolarw (wg dzisiejszej wartoci). W omiu na dziesi kin niezbdne okazywao si poprawienie akustyki pomieszczenia. Wywietlanie lmw dwikowych wymagao wyszych kwalikacji od kinooperatorw, na ktrych spoczywaa teraz odpowiedzialno za zsynchronizowanie pyt z obrazem, prawidowy przesuw tamy w projektorze (od kiedy zapisywano na niej take dwik, najmniejsze zakcenie pracy sprztu mogo mie katastrofalne skutki), kontrolowanie nagonienia i radzenie sobie w sytuacjach awaryjnych. Zamiast jak
43

David A. Cook, A History of Narrative Film, W .W . Norton & Company, New YorkLondon 1981, s. 264.

I. Przeom dwikowy
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

49

dotd jednego czy dwch, projekcj musiao obsugiwa trzech, a nawet czterech kinooperatorw44. Drastyczny wzrost kosztw da si odczu we wszystkich sektorach przemysu lmowego, zwaszcza w produkcji i eksploatacji. Dlatego przeom dwikowy przetrwali tylko najsilniejsi gracze, lecz nawet oni nie obeszliby si bez wsparcia nansowego z zewntrz. Kredytowanie przemysu lmowego byo na tyle ryzykowne, e instytucje nansowe zaczy umieszcza swoich reprezentantw w radach nadzorczych wielkich wytwrni, co wzmacniao zachowawczo tych ostatnich i sprzyjao powielaniu formu (np. obsadowych, gatunkowych) pomylnie zwerykowanych przez wpywy kasowe.

Zastrzyk wieej krwi


Emisariusze z Wall Street stanowili ekskluzywny promil przedstawicieli nowych specjalnoci, jacy cigali do przeobraajcego si Hollywood. Grup o strategicznym znaczeniu byli dwikowcy, ktrych wytwrnie pozyskiway z radio- i telefonii, zmuszone pogodzi si z ich brakiem dowiadczenia w lmie. Wszake specjalistom od dwiku w brak nie przeszkadza w deniu do dominacji na planie, ktry za ich spraw znalaz si w cieniu mikrofonu. By moe najlepszymi reyserami lmw mwionych byliby inynierzy z Western Electric45, pokpiwa recenzent jednego z lmw, ktrego reyser najwyraniej nie poskromi ambicji nowych czonkw swojej ekipy. Obok pionu dwiku, drug now jednostk w wytwrniach by dzia muzyczny, zatrudniajcy wykonawcw, kompozytorw, aranerw i kopistw. Na jego czele sta zwykle kompozytor o dowiadczeniu dyrygenta i to on, a nie podlegy mu kompozytor piszcy do danego lmu, kontaktowa si z producentem i reyserem. Piony dwikowe obrastay z czasem kolejnymi komrkami, takimi jak fonoteki, gromadzce nagrane na pytach najczciej wykorzystywane efekty dwikowe, a potem take utwory muzyczne, do ktrych prawa nabya wytwrnia (tzw. stock music); pierwsz fonotek utworzono w MGM. Jednym z ostatnich lmw, ktry przynis zawrotne zyski dziki pytom i nutom z wylansowanymi przeze piosenkami, a zarobia na tym nie wytwrnia, lecz wydawnictwo, twrcy i wykonawcy, by piewajcy bazen. Zreektowawszy si, Warnerowie wydawnictwo to wykupili (i na nim nie poprzestali), wchodzc w posiadanie praw do utworw z katalogu rmy oraz
44 45

Alexander Walker, The Shattered Silents. How the Talkies Came to Stay, Harrap, London 1986, s. 66. Cyt. za: ibid., s. 51.

50

Iwona Sowiska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

przejmujc podpisane przez ni kontrakty z artystami. W lad za Warner Bros. pospieszyli inni, wykupujc kolejne domy wydawnicze z nowojorskiej Tin Pan Alley, bdcej sercem amerykaskiego przemysu muzycznego. W ten sposb wytwrnie, ktre ju wczeniej ponabyway stacje radiowe, by mie gdzie reklamowa swoje lmy, przeksztacay si w koncerny rozrywkowe czerpice proty z rnorodnej dziaalnoci. wieo pozyskani z brany muzycznej pracownicy ktrym studia nie mogy przecie pozwoli na prnowanie wnieli do muzyki lmowej idiom znany dotychczas tylko z Tin Pan Alley i Broadwayu, dostarczajc Hollywoodowi jzyka, jakim przemwi musical lmowy. Impet, nadany wczesnodwikowemu kinu przez broadwayowskich kompozytorw i wykonawcw, to jeden z wielu przykadw gbokich przemian, jakim ulegao ono w nastpstwie decyzji nansowych, na pozr pozostajcych bez zwizku ze stylem lmw. Wskutek przeomu dwikowego wiksz wag zaczto przykada do tych faz powstawania filmu, ktre poprzedzay rozpoczcie zdj. Miao to zmniejsza ryzyko popenienia bdu ju na planie, co byo istotne ze wzgldw ekonomicznych, gdy znacznie zdroaa tama lmowa (w epoce niemej jej koszt stanowi niezauwaalny uamek budetu) i obrbka laboratoryjna. Szczeglna odpowiedzialno spoczywaa na scenarzystach i ekspertach od dialogw. Jednak t grup zawodow, dla ktrej wkroczenie dwiku miao bardzo specyczne, elektryzujce take publiczno konsekwencje, byli aktorzy. Przeom pooy kres karierom wielu gwiazd, ale zarazem stworzy warunki, by narodziy si nowe, zdolne sprosta innym wymaganiom: obdarzone fonogenicznym gosem, z dobr dykcj i poprawn wymow, umiejce opanowa pamiciowo tekst, zapiewa, jeli trzeba, a take budowa rol bez wspomagajcych komend wykrzykiwanych zza kamery przez reysera, co praktykowano w epoce niemej. Tym niemniej obiegowy pogld, e nastpia wwczas radykalna wymiana kadry, jest mocno przesadzony. Rezerwuar aktorw o podanym w kinie dwikowym dowiadczeniu stanowiy sceny Broadwayu, gdzie atwo te byo o artystw innych poytecznych specjalnoci: dramaturgw, pisarzy, muzykw. Z myl o lmach mwionych od lata 1928 roku hollywoodzkie studia otwieray w Nowym Jorku dwikowe ateliers; przez kilka miesicy mogo si nawet wydawa, e Wschodnie Wybrzee znowu, jak w pionierskich latach kinematograi, stanie si lmowym centrum. Do tego jednak nie doszo. Salonowe, przegadane dramaty, teatr w konserwie, nie byy dobrze przyjmowane, zwaszcza na prowincji, gdzie publiczno traktowaa kino jako rozrywk ludow. Dlatego ju od pocztku nastpnego roku Hollywood stopniowo likwidowa swe nowojorskie przyczki jako nieopacalne. W zamian zachcano artystw ze Wschodu do przeniesienia si na Zachodnie Wybrzee, oferujc 51

I. Przeom dwikowy
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

im dwukrotnie wysze gae. Migracja aktorw z nowojorskich teatrw do Hollywood istniaa jednak od zawsze. Wprawdzie przejciowo si nasilia, lecz niebawem wrcia do poprzedniego poziomu, gdy wbrew rachubom wytwrni import ten rozczarowywa: poza aktorami teatrw muzycznych, w okresie wczesnodwikowym stosunkowo niewielu aktorom i przedstawicielom innych profesji teatralnych udao si zrobi karier lmow, cho z czasem kinu zaczo przybywa gwiazd o scenicznym rodowodzie. Tymczasem wrd hollywoodzkich aktorw o pozycji ugruntowanej przed nadejciem dwiku zapanowaa zrozumiaa nerwowo. O ich by albo nie by w zawodzie decydoway testy mikrofonowe, suce werykacji ich gosw, przy czym gos rozumiany by szeroko: liczyy si nie tylko jego waciwoci akustyczne, lecz take prawidowa artykulacja dlatego wszyscy pobierali lekcje dykcji i piewu. Obawa, e gos okae si nieodpowiedni, dzi moe wydawa si osobliwa: niewielu z nas przyszoby do gowy wasny gos o to podejrzewa. Jednak w tamtych latach, gdy technika dwikowa bya wzgldnie prymitywna, byo to cakiem realne niebezpieczestwo. Aparatura rejestrujca i reprodukujca dwik operowaa w zawonym przedziale czstotliwoci, pewne gosy deformujc silniej ni inne (bo deformowaa wszystkie). Ale wraz z udoskonalaniem sprztu niektrzy z aktorw, zdyskwalifikowanych podczas pierwszych testw, po pewnym czasie wracali na plan i z powodzeniem wystpowali w lmach dwikowych, a nawet z sukcesem nagrywali pyty. Inni wszake napotykali trudne do przezwycienia przeszkody. Dotyczyo to zwaszcza licznych w Hollywood cudzoziemcw. Jeli nie byli w stanie pozby si obcego akcentu, w najlepszym razie grywali cudzoziemcw, lecz wielu opucio Hollywood i wrcio do ojczyzny lub wkrtce zakoczyo karier (jak obiecujca gwiazda rosyjskiego pochodzenia, Olga Baclanova); tylko wybranym gwiazdom, zwaszcza kobiecym, udao si obrci ten mankament na swoj korzy jako potgujcy ich egzotyczParamount nie przeduy kontraktu z Pol no i tajemniczo (Greta Garbo, potem MarleNegri, poniewa test mikrofonowy wypad na Dietrich). Jeszcze inni dostrzegli w dwiku niepomylnie. W 1932 roku wystpia jed- zagroenie dla swego aktorskiego emploi, oparnak w swym pierwszym filmie dwikotego na zycznoci mimice, gestykulacji, akrowym Na rozkaz kobiety Paula L. Steina, bacjach. Mieli niestety racj: w latach 30. kariery zrealizowanym przez RKO. Jej emploi, jak wszystkich mistrzw niemej burleski wkroczyy wida, zanadto si nie zmienio 52

Iwona Sowiska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Niefortunny dla Poli Negri pocztek epoki dwikowej w niczym jej nie przeszkodzi. W latach 30. z powodzeniem nagrywaa pyty. Co prawda ju nie w Stanach, lecz w Niemczech. Warto zwrci uwag na widoczny na zdjciu mikrofon wielkoci ludzkiej gowy

w faz schykow, nawet jeli trway jeszcze wiele lat. Wariantem tej sytuacji by los Lona Chaneya, gwiazdora niemych horrorw, traktujcego wasne ciao jako nieskoczenie plastyczne tworzywo i dlatego zwanego czowiekiem o tysicu twarzy. Mam tysic twarzy, lecz tylko jeden gos, mia powiedzie, zarzekajc si, e nigdy nie wystpi w lmie dwikowym46. Jako egzemplaryczn oar przeomu dwikowego wskazuje si zwykle Johna Gilberta, czoowego amanta epoki niemej, ktrego mia kompromitowa rzekomo nienaturalnie piskliwy gos, kolidujcy z jego ekranowym wizerunkiem i nobliw aparycj. Po dwikowym debiucie aktora w lmie fabularnym (wczeniej przemwi w krtkometraowym i nie wywoa adnego poruszenia) Noc jego chway (His Glorious Night, 1929) Lionela Barrymorea, recenzje byy istotnie druzgocce: Jeszcze kilka takich lmw i John Gilbert bdzie mg zamieni si miejscami z Harrym Langdonem47, szydzi krytyk. Pniejsze lmy z Gilbertem, zwaszcza Krlowa Krystyna (Queen
46

47

Cyt. za: ibid., s. 130. Zanim zmar w 1930 roku, Chaney zdy jednak zmieni zdanie. Skdind jego gos by przedmiotem wielu rodowiskowych artw, jak ten: Jeli usyszysz dziwne odgosy, nie strzelaj to moe by Lon Chaney; ibid., s. 78. Cyt. za: ibid., s. 167. To z tego lmu pochodzia scena, gdy Gilbert powtarza tuzin razy kwesti I love you, okrywajc pocaunkami do swej wybranki, sparodiowana bezlitonie w Deszczowej piosence (Singin in the Rain, 1952) Stanleya Donena i Genea Kellyego.

I. Przeom dwikowy
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

53

Christina, 1933) Roubena Mamouliana i ostatni, prawdziwie przejmujcy dramat o alkoholiku Kapitan nienawidzi morza (The Captain Hates the Sea, 1934) Lewisa Milestonea, dowodz jednak, e nie gos o cakiem normalnym, a nawet przyjemnym brzmieniu by przyczyn upadku gwiazdora. Przesdzi o tym zapewne splot rnych okolicznoci: omieszajcy debiut w fatalnym lmie mwionym, nieumiejtno odnalezienia si w nowym, jeszcze bardziej tamowym ni wczeniej systemie pracy, kryzys osobisty, konikt z wytwrni, a przede wszystkim anachroniczno emploi, raca w epoce, gdy mikkie cechy dawnych amantw uznano za niemskie. John Gilbert i Greta Garbo w Krlowej Krystynie. Wolno przypuszcza , e nie nieDlaczego John Gilbert nie przetrwa przeomu odpowiedni gos, lecz podobne sploty dwikowego? okolicznoci przyczyniy si do zmierzchu innych gwiazd epoki niemej, zarwno mskich, jak i kobiecych. Nawet jeli ogniowa prba debiutu w lmie dwikowym wypada pomylnie, wiele z nich wkrtce znikao z ekranu. Jak Mary Pickford, ktra nie chciaa lub nie potraa rozsta si z wizerunkiem Little Mary, cho liczya sobie prawie czterdzieci wiosen; jak jej m Douglas Fairbanks, ktrego peni optymizmu i energii bohaterowie uchodzili cao z kadej opresji, co podobno dranio publiczno w dobie kryzysu (tak jak irytowaa ekranowa persona Harolda Lloyda); jak Ramon Novarro, zwany nowym Valentino48. Przykady te dowodz, e dwik by szczeglnie niebezpieczny dla najwikszych gwiazd epoki niemej, czyli tych, ktre swj skrajnie wystylizowany image narzuciy zbiorowej wyobrani z wyjtkow moc. Dwik wymaga gry bardziej realistycznej, naturalnej, skoro aktorzy uywali gosu gwnie do mwienia, ktre ma to do siebie, e nieuchronnie ujawnia kulturowe wsprzdne osoby mwicej. Gdy gwiazdy przemwiy, ich status zmieni si fundamentalnie: z niedosinego fantazmatu przeobraay si w kogo, kto przychodzi skd; czyje zakotwiczenie w konkretnym jzyku, rodowisku, narodzie zdradza gos.
48

Los w pewnym sensie oszczdzi Valentina, ktry zmar nagle w 1926 roku, kilkanacie dni po premierze pierwszego programu Vitaphoneu.

54

Iwona Sowiska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

To Wielkie Odczarowanie, nie denitywne przecie ani nie cakowite, stanowio tylko jeden z wielu niematerialnych efektw wprowadzenia dwi ku. Drugim, wspomnianym ju z okazji piewaka jazzbandu, bya zmiana upodoba publicznoci, ktra odwrcia si od tradycyjnego melodramatu. Od tej pory, zauwaa Alan Williams,
mskie postaci pacz o wiele rzadziej i pacz ten zaczyna oznacza nie godn podziwu wraliwo, lecz histeri i ambiwalencj seksualn. Zmiana denicji mskoci jest by moe najbardziej uderzajcym symptomem upadku melodramatycznej wraliwoci w kinie amerykaskim, lecz nie jest jedyn oznak transformacji. Take postaci kobiece ulegy podobnej, cho nie tak kompletnej przemianie. Dowcip, ironia i samokontrola charakteryzoway wiele kobiecych rl i wizerunkw gwiazd, cho resztki minionej wraliwoci przetrway w gatunkowym getcie lmu kobiecego i melodramacie rodzinnym, bdcym szersz kategori. Czy upadek tradycyjnego melodramatu by przyczynowo zwizany w jaki sposb z nadejciem kina dwikowego? Przed pojawieniem si lmw mwionych nowi, postmelodramatyczni mczyni i kobiety rzeczywicie wydawaliby si dziwni i niezrozumiali, ze swym zachowaniem przeczcym temu, czym odznacza si lm niemy: cielesnej ekspresyjnoci. Wyzwolenie mowy niesie ze sob represjonowanie ciaa; czy jest to technologicznie i psychologicznie nieuniknione, czy te motywowane historycznie (jako wyraz przejcia od jednego typu struktury spoecznej do innego), zasuguje na dyskusj i dalsze badania.49

Trzeci z efektw przeomu dwikowego wynika z tej funkcji mowy, jak jest umiejscawianie osoby mwicej w dajcej si zlokalizowa kulturowej rzeczywistoci, z narodow na czele.

Unarodowienie kinematograi
Mit uniwersalnego jzyka lmw niemych, wytwarzanych i rozumianych jakoby wszdzie tak samo, sprzyja tendencji do pomijania ich narodowej specyki. Tymczasem lmy nieme na rne sposoby ewokoway miejsce swego pochodzenia. Moga o nim informowa tematyka, krajobrazy, wykorzystana muzyka czy rda literackie, a take czynniki trudniej uchwytne, wynikajce z przynalenoci kina do lokalnej tradycji kulturowej (jak np. synna predylekcja Rosjan do wolnego tempa narracji i nieszczliwych zakocze). Z drugiej strony, przed wkroczeniem dwiku lmy byy niestabilne
49

Alan Williams, Historical and Theoretical Issues, op. cit., s. 135.

I. Przeom dwikowy
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

55

Anny Ondra w Szantau. N


50

jako teksty i atwo daway si adaptowa do rozmaitych warunkw; fakt, e manipulacje takie (jak przemontowywanie kopii, przeformuowywanie napisw) praktykowano powszechnie50, wiadczy przeciwko idealizowanej uniwersalnoci niemego kina. A gdy porzuci domen recepcji i wzi pod uwag kategorie produkcyjne, okazuje si, e w praktyce kwesti narodowej tosamoci danego lmu rozstrzygano szybko i jednoznacznie. Przeom dwikowy, dziki ktremu jzyki narodowe mogy zabrzmie z ekranw, wnis jednak cakiem now jako. Obecno jzyka, stanowicego najsilniejsz manifestacj tosamoci narodowej, bya jednym z gwnych powodw niecierpliwoci, z jak w rnych krajach wyczekiwano pierwszych rodzimych lmw mwionych i entuzjazmu, jaki wywoyway. Duma narodowa, graniczca z nacjonalizmem, staa si jednym z kluczowych kontekstw, w jakich interpretowano i wartociowano lmy, nawet te cakowicie indyferentne wobec tego typu kwestii, jak np. Szanta (inny tytu: Mka milczenia / Blackmail, 1929) Alfreda Hitchcocka. Uderzajce, e gdy thriller ten wszed do kin, anonsowany jako pierwszy brytyjski lm w peni dwikowy (co zreszt nie byo cise), recenzenci wychwalali go bynajmniej nie za to, za co cenimy go dzi. W reyserze, ktry ju wczeniej zaskarbi sobie przydomek Alfred the Great, zobaczono zbawc, ktry w obliczu amerykaskiej nawanicy uchroni rodzimy przemys lmowy od katastrofy. Sam film chwalono przede wszystkim za dwik, ale nie za jego innowacyjne uycie, jak mona by si spodziewa, lecz dialogi, bdce niczym pieszczota dla brytyjskich uszu: po nosowych gosach importowanych z Ameryki, angielskie gosy z Szantau s jak muzyka51, pisano (na jadowicie antyamerykaskie wycieczki pozwalao sobie wielu recenzentw). Euforycznie wieszczono bliski renesans kina brytyjskiego, sdzc, e publiczno niewtpliwie
Zob. Richard Maltby, Ruth Vasey, Tymczasowi obywatele amerykascy: Kulturowe obawy i strategie przemysu lmowego w amerykanizacji kina europejskiego, prze. Tomasz Kys, w: Kino Europy, red. Piotr Sitarski, Rabid, Krakw 2001, s. 4971. Cyt. za: Mark Glancy, Blackmail (1929), Hitchcock and Film Nationalism, w: The New Film History. Sources, Methods, Approaches, red. James Chapman, Mark Glancy, Sue Harper; Palgrave Macmillan, BasingstokeNew York 2009, s. 194.

51

56

Iwona Sowiska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

przedoy jzyk ojczysty nad amerykask alternatyw. Drugim obiektem zachwytw by realizm lmu, sposb, w jaki ujawni si w nim genius loci. Podziwiano londyskie plenery i wiarygodny obraz Scotland Yardu, z nieskrywan satysfakcj odmawiajc tych walorw amerykaskiemu Strachowi (The Terror, 1928) Roya Del Rutha, jednemu z pierwszych lmw mwionych, jakie dotary do Londynu (jego tutejsza premiera odbya si jesieni 1928 roku, osiem miesicy przed wejciem Szantau na ekrany), ktrego akcja toczya si w cakowicie wyimaginowanym Londynie, obejmujc rwnie umowny posterunek Scotland Yardu. Niefrasobliwo lmu wobec brytyjskich realiw tak rozsierdzia wyspiarzy, e krytycy nie pozostawili na nim suchej nitki, wytykajc mu anachronizmy i amerykanizmy. Recepcja obu lmw dowodzi, e, po pierwsze, zapanowanie nad kulturowymi niuansami w lmie dwikowym okazao si znacznie trudniejsze ni w niemym, a po drugie, e jeli wprowadzeniu dwiku rzeczywicie towarzyszya jaka ekscytacja, wywoywaa j nie tyle techniczna nowo, ile perspektywy, jakie synchronicznie zarejestrowana mowa otwieraa przed lokalnymi kulturami. Pojawienie si dwiku rozbudzao nowe oczekiwania, ksztatowao nowe kryteria oceny i postawy odbiorcze. Cho relacje midzy brytyjskim i amerykaskim przemysem lmowym stanowiy materi szczeglnie delikatn, dowiadczenie amerykaskiej dominacji, wyranie odczuwalnej ju od 1919 roku, byo przecie powszechne, a poza skutkami kulturowymi wszdzie miao rwnie wymiar ekonomiczny. Jednak dopiero przeom dwikowy zmobilizowa organa pastwowe w rnych krajach do podjcia skuteczniejszych ni dotd krokw majcych na celu ochron wasnej kultury i rynku. Dziaania te polegay gwnie na limitowaniu importu i nakadaniu na wacicieli kin obowizku wywietlania okrelonej liczby rodzimych lmw52. W caej Europie Zachodniej tendencja do angaowania si pastwa w funkcjonowanie kinematograi daa o sobie zna w tym samym czasie i rozwijaa si podobnie jak we Francji, gdzie:
Nadejcie dwiku () zdecydowanie zmienio relacj kina wobec rodzimej publicznoci i pastwa. Dwik nada lmowi wymiar realistyczny, ktry zwikszy jego atrakcyjno jako formy rozrywki dla masowej publicznoci. We Francji atrakcyjno ta wypywaa po czci z narodowej dumy tutejszych widzw z obrazw i dialogw, ktre, zakorzenione w ich wasnej kulturze, wzmacniay ich poczucie tosamoci (). Entuzjastyczna reakcja francuskiej publicznoci na rodzime lmy uwiadomia liderom politycznym spoeczn donioso kina. Inaczej ni w fazie przednarodowej, kiedy pastwo odmawiao
52

Zob. bardziej szczegowe informacje dotyczce protekcjonizmu pastwowego w kolejnych rozdziaach.

I. Przeom dwikowy
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

57

angaowania si w przemys lmowy, uwaajc go za saby, niezorganizowany, pozbawiony kulturowego znaczenia dla narodu, w pnych latach 20. wadze zdecydoway si zapobiec przejciu kontroli nad rodzim kinematogra przez prywatnych przedsibiorcw czy obcokrajowcw. We wczesnych latach 30. dla wielu intelektualistw i politykw stao si jasne, e pogodzenie kulturalnych i ekonomicznych aspektw funkcjonowania kina jest narodow koniecznoci, ktra wymaga bezporedniego zaangaowania si wadz w gbok reorganizacj przemysu lmowego. W rezultacie dostrzeenia rangi lmw, pastwo starao si przeksztaci kino w prawdziwie narodow instytucj, deniowan w relacji do szerszego, narodowego systemu kulturowego, ekonomicznego i politycznego, w ktrym funkcjonowaa.53

Dowiadczanie troski ze strony pastwa miewao przecie swoj cen. W krajach totalitarnych wczeniej czy pniej nacjonalizowano przemys lmowy (nawet jeli zawaszczenia tego nie nazywano w ten sposb) i cakowicie podporzdkowywano go pastwowej kontroli. Wpyw, jaki na krystalizowanie si europejskich nacjonalizmw i umacnianie si ich pozycji wywar dynamiczny rozwj radiofonii i rewolucja dwikowa w lmie, nie by bezporedni ani oczywisty, mg jednak mie swoj wag tam, gdzie audiosfera (muzyka, jzyk) odgrywaa uprzywilejowan rol w narodowym imaginarium. Jak przekonuje Lutz P . Koepnick, w midzywojennych Niemczech zdezintegrowanych, niestabilnych politycznie przeom dwikowy
stworzy jedyn w swoim rodzaju szans na reartykulacj dziewitnastowiecznej koncepcji niemieckiej tosamoci, koncepcji, ktra deniowaa istot przynalenoci narodowej w kategoriach jzyka i rodzimej tradycji muzycznej. Majc to na uwadze, nie powinnimy by zaskoczeni, e nadejcie dwiku naprawd miao znaczenie dla ideologw nazistowskiego lmu. Pomimo problemw technicznych i walk patentowych, nazistowscy ocjele i lmowcy wspierali lmy mwione jako korzystn metod rozwijania tego, co popularne, specycznie narodowe, tutejsze. () Istotne miejsce w tym unarodowianiu przyjemnoci dowiadczanej w kinie zajmowao postrzeganie jzyka i sztuki przez Ryszarda Wagnera. Podrasowujc Wagnerowskie tsknoty dziki stechnicyzowanej kulturze, nazistowski lm dwikowy zacz stapia gr aktorsk, dialogi i muzyk w jednolite dzieo sztuki, audiowizualny kokon, ktry porusza niemieckie emocje i przekuwa sprzeczne dowiadczenia w fantazje o pojednaniu.54
53 54

Martine Danan, National and Postnational French Cinema, w: Theorising National Cinema, op. cit., s. 175. Lutz P. Koepnick, German Cinema between Hitler and Hollywood, BerkeleyLos Angeles 2002, s. 25.

58

Iwona Sowiska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Wprowadzenie dwiku miao take konsekwencje dla identyfikacji narodowej Amerykanw, gdy dopiero teraz kino zaoferowao im obrazy, w ktrych ich kraj nabiera rozpoznawalnej tosamoci. Ameryka znana z niemych lmw nie bya miejscem dajcym umiejscowi si na mapie, lecz przestrzeni wyobraon, kosmopolityczn krain, tyglem ras i klas, metonimi nowoczesnoci jako takiej55. Za spraw dwiku, zwaszcza gosw, hollywoodzkie lmy staj si bardziej amerykaskie56. Przeom dwikowy postawi Amerykanw wobec pytania by moe trudniejszego ni gdzie indziej w kontekcie abstrakcyjnoci wytworw niemego Hollywoodu jak powinien brzmie jzyk, ktrym przemwi lmowi bohaterowie? Synna kwestia Ala Jolsona ze piewaka jazzbandu, You aint heard nothin yet, to doskonae otwarcie nowej ery, slangowy dowcip, ktry przegna zuniwersalizowan pantomim epoki niemej57. Przegna przecie nie od razu: wybr pad najpierw na szlachetn wersj jzyka, t kultywowan na scenach nowojorskich teatrw. Zdaniem Laury Mulvey, pojawienie si na pocztku lat 30. fali lmw gangsterskich i ich bohaterw nowego typu (jak James Cagney), mwicych jzykiem ulicy, z silnym akcentem sucym rodowiskowej charakterystyce, to impulsywna reakcja nie tylko na sfeminizowane ikony m skoci z poowy lat 20., lecz take na literack teatralno wczesnych talkies, realizowanych w orbicie Broadwayu. Ta nowa, gangsterska, mska energia, emanujca z cielesnoci aktorw, ich sposobu mwienia, gosw i brutalnego sownictwa, moga rekompensowa utrat ruchliwoci, jak dziki King Vidor na planie filmu Dusze czarnych. Udao montaowi i swobodzie kamery odzna- mu si przekona szefw MGM i zrealizowa film czay si lmy nieme58. Dopiero lmy w plenerach Poudnia, z cakowicie czarn obsad. dwikowe, potwierdza Robert Ray, Czarna Ameryka dosza do gosu
55 56

57 58

Nataa Duroviov, Translating America: The Hollywood Multilinguals 19291933, w: Sound Theory, Sound Practice, op. cit., s. 140141. Robert B. Ray, A Certain Tendency of the Hollywood Cinema, 19301980, Princeton University Press, Princeton, New Jersey 1985, s. 29. Nb. sabo rozpoznanym przejawem tej tendencji bya dziaalno wytwrni produkujcych lmy, zwaszcza muzyczne, adresowane do czarnej publicznoci. W fonograi takie wyspecjalizowane rmy pojawiy si ju w drugim dziesicioleciu XX wieku. Ibid. Laura Mulvey, Cinema, Sync Sound and Europe 1929: Reections on Coincidence, w: Soundscape. The School of Sound Lectures 19982001, red. Larry Sider, Diane Freeman, Jerry Sider, Wallower Press, LondonNew York 2003, s. 25.

I. Przeom dwikowy
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

59

Film Dusze Czarnych zaczyna si w sposb niezwyky: w ciemnoci rozlegao si bicie bbnw i murzyskie piewy. Dopiero po chwili pojawiao si logo MGM, lecz lew tym razem nie rycza

wydobyy akustyczne zrnicowanie (spoeczne i regionalne) Stanw Zjednoczonych: nowojorsko Cagneya dopenia typow dla Zachodu lakoniczno Coopera, jasne, szerokie a Hepburn, z Connecticut rodem, ssiaduje z teksaskim akcentem Jean Arthur59. Obecno dwiku, a szczeglnie mowy, wszdzie przyczynia si do awansu kina w obrbie kultur narodowych. Rozbudzia take nadzieje na nowe rozdanie na rynku midzynarodowym, skoro idea konkurencyjnej wobec Ameryki lmowej Europy, w latach 20. oywiajca wspprac na naszym kontynencie, pod koniec dekady rozwiaa si, nie przynisszy spodziewanych rezultatw. Prawdziwym wyzwaniem dla amerykaskiej dominacji okazay si dopiero kinematograe narodowe, ktre wyoniy si dziki przeomowi dwikowemu i protekcjonizmowi pastwowemu.

59

Robert B. Ray, A Certain Tendency, op.cit., s. 29.

60

Iwona Sowiska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Dwik bez granic


Mnogo jzykw, ktrymi przemwio kino, skomplikowaa i przyhamowaa midzynarodowy obrt lmami, wznoszc nowe bariery obok ju istniejcych. Problem ten dotyczy wszystkich, gdy rynki wewntrzne byy zbyt mae, by zwrciy si koszty produkcji. Amerykanie take mieli powody, by obawia si utraty zagranicznych rynkw zbytu, z ktrych pochodzio ok. 40% zysku gwnych wytwrni. Dlatego podjli eksperymenty z napisami, dubbingiem i wersjami wielojzycznymi (tzw. multilinguals); oprcz trzeciej, najkosztowniejszej metody, ktr zarzucono stosunkowo szybko, dwie pozostae s w uyciu do dzi. Produkcj wielojzycznych wersji lmw fabularnych i krtkometraowych jako pierwsze rozwiny dwie wytwrnie: MGM i Paramount. MGM realizowa je na miejscu, natomiast Paramount przej i wyposay kompleks szeciu studiw w Joinville pod Paryem; uruchomiono je w marcu 1930, a od lata, gdy Paramount udostpni je take innym amerykaskim wytwrniom, pracoway ju pen par, przez okrg dob. Liczba wersji jzykowych wahaa si od czterech do dziewiciu60. Filmy krcono wedug szczegowych instrukcji, sporzdzanych przez hollywoodzk central; w efekcie powstaway niewolnicze remakes, cho znane s przykady lmw, noszcych lady dostosowania ich do realiw bliskich docelowej publicznoci. Na plan, gdzie ustawiano dekoracje bdce kopi oryginalnych, owietlony zgodnie z dostarczonym schematem, wkraczali po kolei aktorzy rnych narodowoci, imitujc moliwie wiernie amerykaski pierwowzr. Poszczeglne wersje rniy si obsad i osob reysera (czasem take muzyk), cho zdarzao si, e aktorzy wielojzyczni wystpowali w wicej ni jednej wersji. Natomiast ekipa techniczna obsugiwaa tamowo wszystkich, podobnie jak francuscy statyci (co wywalczyy zwizki zawodowe). Icie fabryczny sposb produkcji pod przemon presj czasu odziera lmowcw z resztek iluzji co do artystycznego wymiaru ich dziaalnoci. W latach 193031 w Joinville powstao pi lmw w polskiej wersji, a wszystkie wyreyserowa cho moe nie jest to odpowiednie sowo Ryszard Ordyski61. Poniewa realizowanie kilku wersji wydawao si szczeglnie dobrym rozwizaniem w rozczonkowanej jzykowo Europie, na mniejsz skal produkcj multilinguals rozwinli rwnie Francuzi i Brytyj-

60

61

Filmy realizowano w jzykach: francuskim, niemieckim, hiszpaskim, woskim, wgierskim, szwedzkim, polskim, czeskim i rumuskim; niektre rda podaj liczb nawet 1215 wersji, w tym japosk. Produkcj t omawia Marek Halberda, Polskie lmy made of Paramount, Kino 1983, nr 5, s. 2225.

I. Przeom dwikowy
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

61

Multilinguals inaczej. Poza realizowaniem lmw wielojzycznych typow metod studyjn, zdeterminowani Amerykanie eksperymentowali take z dwiema innymi, bardziej skomplikowanymi technicznie i kosztownymi. Pierwsza polegaa na lmowaniu mwicych aktorw w planach bliskich, a nastpnie montowaniu ich z uniwersalnymi ujciami w planach dalszych, gdzie brak aktorw w razie potrzeby zastpowanych pokazywanymi z bezpiecznej odlegoci dublerami rekompensowaa efektowna, najczciej egzotyczna sceneria, w jakiej toczya si (zapewne niemrawo) akcja. Druga metoda, trikowa, wymagaa uycia tylnej projekcji. W takie to, obsugujce wszystkie wersje, wkopiowywano poszczeglne postaci metod Dunninga, lmujc je najpierw na niebieskim tle (blue box). Metoda ta nie bya wtedy dostatecznie dopracowana i wok sylwetek tworzyy si czarne obwdki, wic j zarzucono.

czycy, a zw aszcza Niemcy, ktrzy kontynuowali j jeszcze w pnych latach 30. Amerykanie zarzucili t praktyk ju na pocztku 1932 roku. MGM zaniecha o jej w ogle, a Paramount przeksztaci Joinville w centrum dubbingu; po 1930 roku t o wiele tasz technik znacznie udoskonalono i coraz powszechniej stosowano. Ide multilinguals wypada uzna za niezwykle kosztown fanaberi (budet jednej wersji siga 30% budetu pierwowzoru), ktra nie przyniosa spodziewanych zyskw. Widzom przeszkadza a kulturowa niespjno filmw, zwykle nieciekawych wizualnie (dominowa dialog, poniewa to z jego powodu je realizowano) i towarzyszyo im poczucie, e s raczeni ersatzem. Zamiast rodzimych aktorw, czsto drugorzdnych, woleli oglda hollywoodzkie gwiazdy, cho by z dubbingiem. Moment zdecydowanie nie sprzyja napisom. Tu po przeomie dwikowym postrzegano je jako regres, gdy podwaay sens tej zmiany, reaktywujc w jakim sensie dopiero co zarzucon praktyk zastpowania dialogw pismem. Napisy nie sprawdzay si w lmach przecionych konwersacj i odstrczay nie do bieg w czytaniu cz widzw. Ponadto w niektrych krajach europejskich pomys, by postaci mwiy w innym jzyku ni widzowie, by w ogle nie do przyjcia, w zwizku z czym napisy nie rozwizyway sprawy. We Woszech pod rzdami Mussoliniego ju od 1929 roku obowizywao zarzdzenie, na mocy ktrego importowane lmy wolno byo wywietla wycznie we woskiej wersji jzykowej. Wymg ten nie tyle mierzy w amerykask konkurencj, ile mia pomc w zacieraniu regionalnych rnic, narzucajc widzom jednolity, syntetyczny jzyk woski nad zhomogenizowanym spoeczestwem dyktatorsk wadz sprawuje si atwiej. Natomiast Francuzi i (pocztkowo) Niemcy kierowali si gwnie pobudkami ekonomicznymi. Dubbing opracowywali zawsze u siebie, co zapewniao prac aktorom i personelowi technicznemu, a Francuzi nagrywali powtrnie nie tylko dialogi, lecz nawet muzyk, by da zatrudnienie miejscowym orkiestrom.

62

Iwona Sowiska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Zarwno napisy, jak i dubbing, umoliwiay adaptowanie oryginau do miejscowych warunkw, cho pole manewru byo o wiele wsze ni w epoce niemej. Mimo e obie metody byy jedynie czciowym rozwizaniem alienujcego problemu efektu cudzoziemskich gosw, to te sposoby przyswojenia dialogu nadal przedstawiay hollywoodzki orygina jako midzynarodowy, za przyjt wersj, tak czy inaczej rozdzielajc ciek dwikow i stron wizualn, jako [jego] lokalny wariant62. Owo tak czy inaczej podpowiada, dlaczego innojzyczny dubbing w ogle akceptowano w czasie, gdy dialogw nie nagrywano jeszcze rutynowo po zakoczeniu zdj, uwaajc, e rezultat nie moe by zadowalajcy. Od dubbingu w innym jzyku nie oczekuje si bowiem jak od typowych postsynchronw perfekcyjnego zgrania wypowiadanych sw z ruchami warg (lip-sync). Stwarza on wyjtkow sytuacj, w ktrej na zasadzie mniejszego za publiczno bya skonna pogodzi si ze syszalnym, widocznym goym okiem rozszczepieniem ciaa i gosu.

Implikacje artystyczne
Zwizek midzy technologi a stylem lmowym rozumianym jako rezultat wyboru spord dostpnych moliwoci nie jest bezporedni. Bywa, e z tej samej technologii czyni si rny uytek, nie wykorzystujc, z takich czy innych powodw, wszystkich oferowanych przez ni narzdzi. Zreszt w odniesieniu do tak zoonej i dugotrwaej zmiany, jak by przeom dwikowy, mwienie o tej samej technologii jest pewnym naduyciem. Nawet jeli wzi pod uwag tylko Stany Zjednoczone, to skoordynowane i zestandaryzowane w obrbie wielkich wytwrni praktyki produkcyjne, w maych wytwrniach miay z koniecznoci swoje ubosze i bardziej prymitywne odpowiedniki. Z kolei w Europie zmiany dokonyway si z opnieniem w stosunku do Ameryki i pocigay za sob specyficzne dla naszego kontynentu problemy. Niejednoczesno przeomu dwikowego w skali globalnej i rnorodno lokalnych kontekstw King Kong Meriana C. Coopera i Ernesta B. Schoedsacka by naszpikowany efektami specjalnymi, powodoway, e to, co dla wygody nazya ryk goryla to prawdziwy majstersztyk operatorw wamy zbiorczo technologi dwiku, dwiku
62

Richard Maltby, Ruth Vasey, Tymczasowi obywatele amerykascy, op. cit., s. 6869.

I. Przeom dwikowy
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

63

byo raczej wizk podobnych w zarysie, lecz w istocie rnicych si funkcjonalnie fenomenw. Douglas Gomery przekonujco dowid tezy, e przejcie na dwik dokonao si w sposb sprawny i w peni kontrolowany, dzi ki czemu przynioso zamierzony rezultat maksymalizacj zyskw. Zapewne ci, ktrym dwik zyskw nie przyspoSzanta. Reyser sucha gosu Joan Barry, obserwujc rzy i znaleli si za burt, byliby inneAnny Ondr go zdania. Podobnie naley myle o artystycznych implikacjach wprowadzenia dwiku. Byy one, po prostu, bardzo rne. W takich okolicznociach zazwyczaj przywouje si zestaw kilku czy kilkunastu lmw, uruchamiajcych ogromny a wczeniej niedostpny potencja nowego rodka wyrazu (a jake, i tu zostan one wymienione). Dzisiejsze kino korzysta wszake z wszystkich moliwoci wypracowanych w okresie przeomu dwikowego i z rnych idei, jakie si wtedy krystalizoway. O wielu aspektach tego dziedzictwa bya ju mowa; pozostaje wskaza kilka innych. Nadejcie dwiku spowodowao pewne przesilenie, stan przejciowego kryzysu, co zwykle sprzyja uobecnieniu si zjawisk, ktre w stabilnej okolicznociach pozostayby peryferyjne. Takich, jak pozostaoci dawnego kina atrakcji, ktre w okresie przeomu wegetowao na obrzeach klasycznego modelu kina integralnoci narracyjnej z waciwym mu uprzywilejowaniem fabuy i identykacji jako zalecanej postawy odbiorczej. Kino atrakcji nie zaniko przecie cakowicie: w latach 20. przetrwao choby w burlesce, gdzie fabua bya zwykle pretekstowa, a strategie alienujce widza blokoway jego skonno do identykacji. Po nadejciu dwiku now enklaw kina atrakcji sta si musical, zwaszcza wczesny, typu rewiowego, stanowicy kolekcj niepowizanych ze sob skeczy, numerw tanecznych i wokalnych. Takie lmowe rewie, sam sw nazw odsyajce poza kino, miaa w ofercie kada wytwrnia, traktujc je jako wystaw wszystkich zakontraktowanych gwiazd i okazj do zademonstrowania swoich moliwoci. By podnie widowiskowo niektrych wczesnych musicali, wprowadzano do nich kolor, co jeszcze byo rzadkoci; kilka barwnych sekwencji znalazo si np. w Rewii Hollywoodu (Hollywood Revue of 1929) Charlesa Reisnera z MGM63, a take w mniej znanej Dixianie (1930) Luthera Kinga, jednym z pierwszych lmw RKO. Nawet pniej, gdy musical ewoluowa
63

W tyme nale zabrzmiaa Deszczowa piosenka w chralnym wykonaniu kilkudziesiciu gwiazd MGM, rozsawiona nastpnie przez historycznomowy musical Donena i Kellyego pod tym samym tytuem.

64

Iwona Sowiska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

(niektrzy mwi: dojrza), dostosowujc si do modelu dominujcego, to co przesdzao o jego gatunkowej swoistoci taniec i piew, czyli dwa wehikuy dwiku zawsze charakteryzowaa pewna odrodkowo, spowalniajca narracj. Z kolei wiele tak popularnych w kocu lat 20. i na pocztku 30. lmw krtkometraowych, muzycznych i nie tylko, wykorzystywao proste sztuczki optyczne, jakby w obawie, e sam dwik okae si nie do atrakcyjny. Filmy wczesnodwikowe ewokoway wiat widowisk, do ktrego kiedy naleay, zanim kino si nie wyemancypowao. W pewnym sensie wszystkie wczesnodwikowe lmy reanimoway kino atrakcji, wraz z typowym dla niego modelem odbioru, poniewa ich atrakcj by dwik jako taki. Jak za Mlisa, miay olniewa i pociga nowoci. Wspczesnemu kinu te nie jest obca taka ambicja. Drugi wtek dziedzictwa przeomu dwikowego czy si z bagatelizowanymi dzi lmami, ktrym niby niewiele zabrako, by znale si wrd dzie faworyzowanych przez historykw kina lecz brak ten okaza si rozstrzygajcy. W zasadzie wikszo filmw powstaych przed 1932 rokiem realizowano w sposb, jaki wyej opisaam: dwik rejestrowano synchronicznie z obrazem, bezporednio na planie, co ograniczao wizualn ruchliwo, tak charakterystyczn dla dojrzaego kina niemego (chocia nigdy nie do powtarza, e jzyk tego kina nie by czysto wizualny, poniewa ogldaniu zawsze towarzyszy audialny komponent, jakkolwiek tylko czciowo poddawa si on planowaniu i kontroli). W zasadzie tak. Jednak wiele lmw realizowano inaczej, wbrew przewaajcej praktyce, z dwikiem nagranym przed etapem zdjciowym lub po nim, co pozwalao na wiksz swobod i uzyskiwanie niezych Na zachodzie bez zmian: nie pokazuje si efektw (cho powd by najczciej prak- tego, co sycha tycznej, a nie artystycznej natury). Nastpnie jednak, w sposb charakterystyczny dla kina stylu zerowego, starannie zacierano lady wykorzystania nietypowych metod pracy, traktujc je jak wstydliw tajemnic. Technologia dwiku miaa bowiem pewien wymiar moralny, dzi nieatwy do uchwycenia64. Ju latem 1929 roku ukaza si w amerykaskiej prasie artyku o sensacyjnym tytule Prawda o dubbingu, ktrego autor, z za64

Pisaam o tym szerzej w ksice Dwiki i obrazy. O suchaniu lmw, Wydawnictwo Naukowe lsk, Katowice 2001. I. Przeom dwikowy
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

65

miarem przyblienia czytelnikom sekretw filmowej kuchni, podajc nazwiska i tytuy informowa, kto komu i w jakim filmie uyczy gosu lub za kogo zagra na instrumencie65. Opisa rwnie dwie metody dubbingu, ju wtedy bdce w powszechnym uyciu. Pierwsza polegaa na tym, e obecny na planie zdjciowym dubler mwi czy piewa do mikrofonu, podczas Pod dachami Parya Ren Claira gdy dublowany aktor imitowa ruchy jego warg. Druga nie odbiegaa od metod uywanych wspczenie: dubler podkada gos patrzc na ekran w studiu nagraniowym. Jak czytamy, dublerzy niechtnie ujawniali takie szczegy, obawiajc si, e niedyskrecja pozbawi ich szansy na znalezienie bardziej prestiowego zajcia. To poczucie wspudziau w oszustwie wymownie wiadczy o aksjologicznym horyzoncie przeomu dwikowego. Skdind oszustwa te musiay przynosi bardzo dobre efekty, skoro mona je byo utrzyma w sekrecie. Ciekawe, e Europa bya mniej pruderyjna. Za spraw importowanych lmw, dla europejskich widzw dubbing by chlebem powszednim66. Hitchcock nigdy nie ukrywa, e Czeszka Anny Ondra, sabo mwica po angielsku odtwrczyni gwnej roli w Szantau, bya dublowana przez angielsk aktork Joan Barry, ktra umieszczona w specjalnej kabinie, poza kadrem wygaszaa dialogi do mikrofonu, a Ondra ruszaa tylko ustami67. Za fakt, e w jednym z pierwszych niemieckich lmw dwikowych Cauj twoj do, Madame (Ich ksse Ihre Hand, Madame, 1928) Roberta Landa tytuow piosenk wykona wybitny tenor Richard Tauber, wyrczajc (oczywicie spoza kadru) popularnego aktora Harryego Liedtke, wrcz nagoniono w celach promocyjnych. Zasug twrcw, ktrzy przeamywali ograniczenia narzucane przez wczesn technik dwikow choby nastpnie dokadali stara, aby ich lmy wyglday i brzmiay jak te, ktre ograniczeniom si podporzdkoway nie byo poszerzanie moliwoci kina, lecz wywieranie presji, stymulowanie postpu przez postawienie praktycznych problemw do rozwizania.
65

66 67

Mark Larkin, The Truth about Voice Doubling; przedruk w: Celluloid Symphonies. Texts and Contexts in Film Music History, red. Julie Hubbert, University of California Press, BerkeleyLos AngelesLondon 2011, s. 138144. Termin doubling (od double sobowtr) wyszed pniej z uycia, zastpiony przez dubbing. Co prawda nie w uboszych krajach, gdzie przewaay napisy jako metoda najtasza, tak jak w Polsce. Hitchcock/Truaut, prze i opr. Tadeusz Lubelski, wiat Literacki, Izabelin 2005, s. 61.

66

Iwona Sowiska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Penetrowanie nowych obszarw byo natomiast celem twrcw, ktrych innowacyjne w sferze dwiku lmy weszy do cisego kanonu wczesnych arcydzie. Idea lmu dwikowego krystalizowa si w ogniu dyskusji. Najdononiej zabrzmia gos artystw (wypowiadali si m.in. Eisenstein, Pudowkin i Aleksandrow68, Chaplin, Clair, Hitchcock), a wsplna im bya graniczca z wrogoci rezerwa wobec no wanie: przecie nie dwiku jako caoci, lecz, konkretnie, synchronicznej mowy (jzyka, dialogw)69. Po efektach dwikowych wrcz wiele sobie obiecywano, a muzyka nie budzia kontrowersji, poniewa towarzyszya obrazom od zawsze. Formuowane czasem w sposb bardzo radykalny postulaty uniezalenienia cieki dwikowej od obrazowej nie doczekay si jednak penej i konsekwentnej realizacji, nawet w dzieach swych eksponentw. Znamienne, e za artystyczne spenienia do dzi uwaane s lmy, ktre przynajmniej pod jakim wzgldem przypominaj nieme. Nol Carroll zaproponowa nawet dla nich nazw: silent sound lms, i poda przykady: M morderca (M, 1931) i Testament doktora Mabuse (Das Testament des Dr. Mabuse, 1933) Fritza Langa, Symfonia Donbasu (lub Entuzjazm / Simfonija Donbasa, 1930) Dzigi Wiertowa, Dezerter (Dieziertir, 1933) Wsiewooda Pudowkina, pierwsze dwikowe lmy Ren Claira: Pod dachami Parya (Sous les toits de Paris, 1929), Milion (Le Million) i Niech yje wolno (A nous la libert), oba z 1931 roku70. czy je wszystkie skonno do posugiwania Robotnicy z fabryki gramofonw w filmie Niech yje si dwikiem asynchronicznym, kt- wolno Ren Claira. Bohater w wizieniu czu si ry stanowi rozwinicie montaowych swobodniej praktyk kina niemego. Wyrazem tej samej nostalgii za minion wietnoci jest wyrnianie lmw przede wszystkim za to, co udao si w nich osign raczej p o m i m o dwiku (i jego technologii) ni dziki niemu: za mobilno kamery (Aplauz / Applause, 1929, Roubena Mamouliana; Na zachodzie bez
68

69

70

Trzej wymienieni lmowcy radzieccy w 1928 wsplnie podpisali synny manifest Przyszo lmu dwikowego. Innowacja, w ktrym postulowali kontrapunktyczne uycie dwiku w zdecydowanej rozbienoci z obrazami wizualnymi; zob. peny tekst w przekadzie Tadeusza Szczepaskiego w: Europejskie manifesty kina. Od Matuszewskiego do Dogmy. Antologia, wybr, wstp i oprac. Andrzej Gwd, Wiedza Powszechna, Warszawa 2002, s. 5861. Szerzej o manifecie pisze Joanna Wojnicka w rozdziale V . Podejrzliwo wobec sowa autorzy antologii Film Sound. Theory and Practice uznaj za symptomatyczn dla tzw. klasycznej teorii dwiku (Arnheim, Balzs). Ich zdaniem dopiero reeksja wspczesna odkrywa, e lm dwikowy mwi (op.cit., s. 82). Nol Carroll, Lang and Pabst: Paradigms for Early Sound Practice, w: ibid., op. cit., s. 266.

I. Przeom dwikowy
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

67

zmian / All Quiet on the Western Front, 1930, Lewisa Milestonea) czy za tempo akcji (lmy Claira). Ren Clair ywi wobec sowa podobne obawy jak pozostali wymienieni reyserzy i zaleca umiar w korzystaniu z dwiku (Nie musimy sysze oklaskw, je li widzimy klaszcz ce rce). Z du pomysowoci wystrzega si dwikowego dublowania inforM morderca zostanie rozpoznany przez macji zawartych w obrazie i na odwrt, niewidomego sprzedawc balonikw po melodii co przychodzio mu tym atwiej, e W grocie Krla Gr z Peer Gynta Griega. unika dialogw. Obszerne partie filNawyk gwizdania moe by zdradziecki mu Pod dachami Parya realizowane byy na niemo. Czasem takie rozwizanie byo sytuacyjnie usprawiedliwione (jak w jednej z kocowych scen, gdy zza szklanych drzwi obserwujemy dwch przyjaci, rywalizujcych o wzgldy tej samej dziewczyny; losw ich przyjani musimy si domyli, gdy adne sowo do nas nie dociera), lecz najczciej nie byo. To w tym lmie Clair wykaza, jak potny adunek emocjonalny tkwi w zacinajcej si pycie: niech kto co z tym zrobi! chciaoby si zawoa. Rwnie w dwch kolejnych lmach, Milionie i Niech yje wolno Clair prawi zoliwoci dwikowi. Kulminacyjna scena pierwszego rozgrywa si podczas naowego aktu kcyjnej opery, parodiujcej kilka arcydzie jednoczenie, a bjce o zagubiony los na loteri, toczcej si ju po podniesieniu kurtyny, towarzysz ryki tumu nagrane na stadionie pikarskim. W lmie Niech yje wolno z tam produkcyjnych ponurej, odczowieczajcej fabryki schodz zowrogie w swej masie gramofony; nawet pyty gramofonowe wygldaj zowieszczo. Ale jednoczenie zdarzaj si tu takie akustyczne cudeka, jak piew szeptem (bohater wanie ucieka z wizienia, wic musi si powciga) gdzie gos zosta pokazany w zblieniu. Przemys dwikowy by u Claira staym obiektem dowcipw, ale z narzdzi, jakie oferowa, reyser korzysta z du wynalazczoci. Cakowicie kontrolowa zawarto cieki dwikowej, niemal pozbawiajc j odgosw, nie przeciajc dialogami, w zamian wypeniajc muzyk (dodan pniej) jak to w komediach muzycznych. To pozwalao akcji osiga tempo znane z niemych burlesek. Ale komedie wyjtkowo dobrze toleroway ekscetryczne zestawienia obrazowo -dwikowe, o czym trzeba pamita, chwalc Claira. Twrcy filmw dramatycznych mieli trudniejsze zadanie. Szanta Hitchcocka pierwotnie mia by niemy (std czesko -niemiecka gwiazda w obsadzie), lecz po zakoczeniu zdj reyser powtrnie nakrci 68

Iwona Sowiska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

niektre sceny, ju z dwikiem. Najsynniejsza z nich rozgrywa si przy stole: do bohaterki, ktra poprzedniej nocy dokonaa zabjstwa w obronie wasnej, ledwo dociera paplanina ssiadki, z wyjtkiem jednego sowa: n , ktre wyodr bnia si z bezkszta tnej, nieartyku owanej reszty dwikw i rytmicznie powraca, wprawiajc bohaterk w rosnce przerae- Suka Jeana Renoira: Postsynchrony to herezja! nie. Znakiem narastajcego niepokoju s deformacje akustyczne: rozlegajcy si w przeraliwej ciszy piew ptaka w klatce, dzwoneczek u wejcia do sklepu, strcona pokrywka czajnika; wszystkie te mie lub neutralne dwiki, gdy je wyolbrzymi, brzmi opresyjnie. Film Hitchcocka potwierdza, e jedn z najwikszych zdobyczy kina dwikowego byo odkrycie dramaturgicznej roli ciszy, paradoksalnie nieosigalnej dla lmw niemych (w wystylizowanej, rozrzedzonej przestrzeni akustycznej umieszcza swoich bohaterw take Fritz Lang). Jednak obok tej tendencji zakorzenionej w montaowych praktykach kina niemego w tym samym czasie zaznaczya si te inna orientacja. O jednego z jej wyrazicieli, Georga Wilhelma Pabsta, i jego lm Braterstwo (Kameradschaft, 1931), upomnia si Nol Carroll, przeciwstawiajc go Langowi. Pojawienie si dwiku sprzyjao ponownemu przemyleniu natury medium: dla Pabsta przeznaczeniem lmu byo rejestrowanie rzeczywistoci, a nie konstruowanie jej za pomoc montau. Denie do dwikowego realizmu zbliao Pabsta do Jeana Renoira, z waciw mu fascynacj dwikiem gstym, brudnym, przypadkowym, i uwielbieniem dla autentyzmu ta dwikowego: Uwaam proceder podkadania dwiku do ju nakrconego materiau za hab. Gdybymy yli w XII wieku (), sekciarze praktykujcy postsynchrony byliby spaleni na placu publicznym jako heretycy71, pisa w zwizku ze swym drugim lmem dwikowym Suka (La Chienne, 1931). W lady Pabsta i Renoira pjdzie Roberto Rossellini, Satyajit Ray, Robert Altman, a kiedy Dogma. Na pytania, ktre postawi przeom dwikowy, nie ma ostatecznych odpowiedzi.

71

Jean Renoir, Moje ycie, moje lmy, prze. Konrad Eberhardt, Wiktor Duski, WAiF , Warszawa 1978, s. 101.

I. Przeom dwikowy
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

69

Chronologia
1877: Thomas Alva Edison skada w Wigili wniosek o patent na fonograf urzdzenie do zapisywania dwiku 18941895: w studiu Edisona powstaje Dickson Experimental Sound Film, pierwszy lm z synchronicznym dwikiem 19001915: okres popularnoci urzdze bdcych poczeniem fonografu/gramofonu z kamer lmow lub z projektorem, sucych do rejestrowania i odtwarzania krtkich lmw z dwikiem (francuski Chronophone, niemiecki Biophone, amerykaski Cameraphone i setki innych) 19061912: Amerykanin Lee De Forest pracuje nad wzmacniaczem elektronicznym o nazwie audion 1907: Francuz Eugne Augustin Lauste opracowuje metod optycznego zapisu dwiku 1911: Lauste realizuje pierwszy na wiecie lm z synchronicznym dwikiem optycznym 1913: Edison wprowadza ulepszony kinetofon. Po poarze, ktry w 1914 wybuch w jego laboratoriach, denitywnie rezygnuje z zajmowania si lmem dwikowym 1922: De Forest demonstruje system dwiku optycznego o nazwie DeForest Phonolm. W Niemczech trzej wynalazcy: Josef Engel, Joseph Massolle i Hans Vogt, przedstawiaj system zapisu optycznego o nazwie Tri-Ergon (dzieo trzech) 1924: w Western Electric zakoczono laboratoryjn faz prac nad dwiema metodami zapisu dwiku: optyczn i z wykorzystaniem pyt gramofonowych 1925: fonograa przechodzi na nagranie elektryczne 1926: Western Electric podpisuje umow na dostawy sprztu z rm Vitaphone Corporation, li Warner Bros. 6 sierpnia 1926 publiczna premiera pierwszego programu wytwrni Vitaphone z Don Juanem 1927: Fox-Case Corporation przedstawia system dwiku optycznego o nazwie Movietone. 20 maja operatorzy kroniki Fox Movietone News rejestruj start Charlesa Lindbergha w samotny lot przez Atlantyk 6 padziernika premiera piewaka jazzbandu 1928: 11 maja wytwrnie Paramount, Loews/MGM i United Artists podpisuj porozumienie z Western Electric; przeom dwikowy nabiera przyspieszenia lipiec pierwszy all-talkie Warner Bros. wiata Nowego Jorku wrzesie premiera piewajcego bazna; pierwszy wielki sukces kina dwikowego Eisenstein, Pudowkin i Aleksandrow ogaszaj manifest Przyszo lmu dwikowego. Innowacja

70

Iwona Sowiska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

1929: Szanta Alfreda Hitchcocka 1930: marzec premiera pierwszego polskiego lmu dwikowego Moralno pani Dulskiej czerwiec pierwsze spotkanie przedstawicieli koncernw Tobis-Klanglm, Western Electric, RCA i amerykaskiego przemysu lmowego w Paryu; podzia wiata na strefy wpyww wchodzi do uytku dwikowa Moviola 19301931: gwne wytwrnie amerykaskie przestaj produkowa filmy nieme 1933: pierwszy polski lm z dwikiem optycznym Kademu wolno kocha 1938: nagranie wielokanaowe, umoliwiajce uzyskanie kombinowanej cieki dwikowej 1940: wytwrnia Disneya przedstawia Fantazj, pierwsz prb lmu ze stereofonicznym dwikiem

Propozycje lektur
Literatura w jzyku angielskim jest ogromna i stale jej przybywa. Polecam antologi klasycznych i nowszych tekstw o dwiku Film Sound. Theory and Practice, red. Elisabeth Weis, John Belton (New York 1985) i znakomity tom zbiorowy Sound Theory, Sound Practice, red. Rick Altman (New YorkLondon 1992). Dwikowi sprzed przeomu powicona jest ksika The Sounds of Early Cinema, red. Richard Abel, Rick Altman (BloomingtonIndianapolis 2001), a samemu przeomowi Donalda Craftona The Talkies: American Cinemas Transition to Sound, 19261931 (Berkeley 1997); pozycja obowizkowa to Douglas Gomery, The Coming of Sound (New YorkLondon 2005). Tematem, ktry w ostatnich latach budzi szczeglne zainteresowanie, jest historia muzyki lmowej, w nowych opracowaniach ujmowana zawsze w kontekcie technologii, dlatego warto poleci ksik Jamesa Wierzbickiego Film Music. A History (New YorkLondon 2009), a take cenny wybr materiaw rdowych opatrzonych wnikliwym komentarzem redakcyjnym Celluloid Symphonies. Texts and Contexts in Film Music History, red. Julie Hubbert (BerkeleyLos AngelesLondon 2011). ywym klasykiem jest Michel Chion, autor wielu ksiek powiconych estetyce dwiku (m.in. La Voix au cinma, Paris 1982; Le son au cinma, Paris 1985); w angielskim przekadzie ukazaa si kompilacja Audio-Vision: Sound on Screen (New York 1994). Polska literatura przedmiotu jest skromna. Zagadnienia praktyczne omawia Magorzata Przedpeska-Bieniek, Dwik w lmie (Warszawa 2006). Warstwie akustycznej lmu w caoci jest powicony Kwartalnik Filmowy 2003, nr 44, a take ksika Iwony Sowiskiej Dwiki i obrazy. O suchaniu lmw (Katowice 2001).

I. Przeom dwikowy
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

71

Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

II.

Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu

ukasz A. Plesnar

Trzecia dekada XX wieku nazywana bywa w Stanach Zjednoczonych burzliwymi lub szalonymi latami dwudziestymi (roaring twenties) albo epok jazzu. By to okres dobrobytu, szybkiego rozwoju gospodarki i wzrostu poziomu ycia, a wraz z nim speniania si amerykaskiego snu. Jedynym problemem spoecznym staa si przestpczo zorganizowana niezamierzony skutek wprowadzenia w 1919 roku prohibicji cho i on dotyczy tylko najwikszych miast, zwaszcza Nowego Jorku i Chicago. Z formalnego punktu widzenia trzecia dekada upyna 31 grudnia 1930 roku, ale jej symboliczny koniec nastpi nieco wczeniej, 24 i 29 padziernika 1929 roku, w tzw. czarny czwartek i czarny wtorek, gdy spektakularny krach na nowojorskiej giedzie da pocztek Wielkiemu Kryzysowi. Nadeszy lata wysokiego bezrobocia, deacji, niskich zarobkw, ubstwa, zahamowania ekonomicznego rozwoju kraju, a nawet godu, ktry dotkn du cz spoeczestwa. Kryzys przebiega etapami. Amerykaska gospodarka osigna dno zim na przeomie lat 1932 i 1933, gdy w porwnaniu z 1929 rokiem konsumpcja obniya si o 18%, liczba nowo wybudowanych domw i mieszka zmniejszya si o 78%, a inwestycje skurczyy si o 98%. Dochd narodowy zmniejszy si o poow, zbankrutowao pi tysicy bankw i wyparowao dziewi milionw kont oszczdnociowych. Poziom bezrobocia w przemyle i usugach osign 25%, a wikszo farmerw z trudem wizaa koniec kocem z powodu drastycznego spadku cen ywnoci. Potem przyszy cztery lata bardzo szybkiego wzrostu ekonomicznego, ale ju w 1937 roku powrcia recesja, ktra ponownie wywoaa gwatowny 73

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

wzrost bezrobocia i obnienie poziomu ycia. Ostateczny koniec kryzysu nastpi wic dopiero u schyku 1941 roku, gdy przystpienie Stanw Zjednoczonych do wojny spowodowao oywienie gospodarcze. Wielki Kryzys wpyn negatywnie na wszystkie dziedziny ycia w Stanach Zjednoczonych, w tym na kultur popularn, a w jej obrbie na kinematogra. Przede wszystkim spada frekwencji w kinach (z okoo 90 milionw Bezrobotni w Nowym Jorku w kolejce po zup tygodniowo w 1929 roku do 6075 milionw w latach 19301933), pomimo obnienia cen biletw o jedn trzeci (w wikszoci sal z 30 na 20 centw za seans). Dochody przemysu lmowego skurczyy si z 720 milionw dolarw w 1929 roku do 480 milionw 1933 roku. Jeli przed kryzysem brana lmowa przynosia zyski w skali 54,5 miliona dolarw rocznie, to w 1932 roku zanotowaa strat 55,7 milionw. W najwikszym stopniu kryzys dotkn wytwrnie bdce wacicielami duych sieci kin. By naby ju istniejce lub wybudowa nowe sale, zainwestoway one w latach 20. spore sumy, zaduajc si ogem na 410 milionw dolarw. Radio-Keith-Orpheum Pictures (RKO), Fox Film Corporation i Paramount-Publix Corporation omal nie zbankrutoway (to ostatnie studio ogosio upado w 1935 roku, lecz Adolph Zukor w nastpnym roku przeksztaci je w Paramount Pictures). Waciciele cili budety, obniali zatrudnienie i zamykali nierentowne kina. Mimo to musieli prosi o pomoc rzdow lub, jak to przydarzyo si Foxowi, odda rm na jaki czas pod zarzd bankowy (Fox powrci do rwnowagi nansowej, czc si w 1935 roku z niezalen kompani Twentieth Century Pictures). Warner Bros. Pictures utrzymaa si na rynku, lecz musiaa sprzeda 25% swoich aktyww. Jedynie Metro -Goldwyn-Mayer (MGM), majce znacznie mniej kin ni pozostae kompanie produkcyjne, wci przynosio zyski, cho znacznie skromniejsze ni poprzednio. Wzgldnie dobrze radziy sobie Columbia Pictures i Universal Pictures Company, ktre, nie zajmujc si w ogle dystrybucj lmw, nie posiaday sieci kin. Ich strategia bya prosta: produkowa niskobudetowe lmy klasy B, wywietlane czsto w zestawach po dwa. Columbia zacza przynosi powaniejsze zyski od 1934 roku, gdy wielkim przebojem kasowym okazay si Ich noce (It Happened One Night) Franka Capry. Universal mia cige problemy nansowe, notujc pewne straty od 1932 do 1938 roku, mimo wielkiej popularnoci jego horrorw na pocztku dekady i musicali 74

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

z Deann Durbin w drugiej poowie Screeno (nazwa powstaa z poczenia sw lat 30. Ostatecznie jednak przetrwa, screen ekran i bingo) bya form bingo, w ktr grano w amerykaskich kinach podcho nie byy to ostatnie perturbacje czas Wielkiego Kryzysu. Gra, w ktrej mow dziejach tej zasuonej wytwrni. na byo zdoby nagrody pienine, miaa United Artists Corporation oraz uta- cign widzw i zwikszy frekwencj na lentowani niezaleni producenci, tacy (czsto nierentownych) seansach w dni powszednie. Screeno rozgrywano w przerwie jak Samuel Goldwyn i Walter Wanger, midzy dwoma lmami, skadajcymi si na z trudem utrzymywali si na rynku, seans. Na ekranie wywietlano tarcz z nuchocia straty notowali tylko w 1931 merami i du, obracajc si ig. Widzom rozdawano wykaaczki, ktrymi poprzez dziuri 1932 roku. kowanie zaznaczali wygrywajce numery na Kryzys mia negatywny wpyw nie kartach, kupowanych za niewygrowan cen. tylko na proces produkcji lmw, ale Raz w tygodniu odbywaa si tzw. Bank Night rwnie, a moe nawet przede wszyst- kart nie sprzedawano, lecz rozdawano je za darmo jako dodatek do biletw. Screeno okazakim, na ich dystrybucj. Po wielkim o si skutecznym narzdziem promocji i ocaliboomie lat 20., kiedy to nowe kina po- o od bankructwa wiele kin. wstaway jedno po drugim, a liczba widzw rosa z roku na rok, nastpia zapa. Liczba widzw malaa, zmniejszay si take wpywy. W tej sytuacji zaczto zamyka przybytki X muzy, co spotkao jedn trzeci amerykaskich kin. Waciciele pozostaych musieli redukowa koszty, zmniejszajc obsug i eliminujc wystpy na ywo, ktre w duych kinach miejskich stanowiy wczeniej atrakcj lmowych seansw. Jedyn now inwestycj, podejmowan na du skal, zwaszcza w poudniowych i zachodnich stanach, byo instalowanie w kinach klimatyzacji. By zachci widzw do zakupu biletw, stosowano rnorodne programy promocyjne, takie jak dish night (co tydzie rozdawano widzom inn cz serwisu obiadowego), oraz loterie (najpopularniejsz bya Screeno), dajce szans na wygranie sporej sumy pienidzy. Najgorsze dla przemysu lmowego byy lata 1932 i 1933. Potem sytuacja zacza si stopniowo poprawia. Pewn rol odegra tu program reform ekonomiczno -spoecznych, nazwanych Nowym adem (New Deal), wprowadzonych przez prezydenta Franklina Delano Roosevelta. Wykorzystujc narzdzia interwencjonizmu pastwowego, miay one przyczyni si do rozwoju gospodarki i zduszenia bezrobocia. Jeden z najwaniejszych elementw Nowego adu, National Industrial Recovery Act, pozwala czciowo na praktyki monopolistyczne w przemyle, w tym rwnie w lmowym. Chocia Sd Najwyszy uchyli akt w 1935 roku, pomg on wytwrniom si skonsolidowa, w pierwszym rzdzie za uchroni przed bankructwem. Przy okazji umoliwi organizacj zwizkw zawodowych. Wprawdzie pierwszy z nich, Zwizek Scenarzystw (Screen Writers Guild), powsta jeszcze w 1921 roku, ale mia wycznie charakter samopomocowy i nie by uznawany przez adne lmowe studio. Dopiero w 1941 roku wytwrnie zgodziy si negocjowa 75

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

z przedstawicielami zwizku. Nieco atwiej poszo zwizkom aktorw (Screen Actors Guild) i reyserw (Screen Directors Guild). Pierwszy z nich zosta zaoony w 1933 roku, a uznany w roku 1937, drugi powsta w 1936 roku, za akceptacj wytwrni zdoby w 1939 roku. Hollywood ponis w wyniku Wielkiego Kryzysu spore straty. Byy one jednak mniejsze ni w innych dziedzinach gospodarki, Amerykanie nie wyrzekli si bowiem kina i nadal chtnie ogldali lmy. Gwnym powodem by zapewne wrodzony ludziom eskapizm. Uczestnictwo w spektaklu kinematogracznym pozwalao widzom, przynajmniej przez jaki czas, zapomnie o kopotach dnia codziennego i uciec od problemw czynicych ich ycie smutnym i pozbawionym perspektyw. Utwory ekranowe byy rodzajem chleba i igrzysk, odrywajcych obywateli Stanw Zjednoczonych od przykrej rzeczywistoci, ale te zwaszcza po 1933 roku wzmacniajcych ich przywizanie do tradycyjnych wartoci i zniechcajcych do politycznego radykalizmu.

Joseph I. Breen i Kodeks Produkcyjny


W pierwszych latach Wielkiego Kryzysu w Hollywoodzie powstao wiele lmw, ktre uwzgldniay dominujce nastroje spoeczne. Wszechobecne poczucie frustracji, gniewu, a czasem rozpaczy, uosabiay postacie bdce zaprzeczeniem typowych amerykaskich ideaw: gangsterzy, prostytutki, skorumpowani politycy, cyniczni dziennikarze i podejrzani prawnicy. Nawet komedie wyraay czsto niemal anarchistyczn pogard dla tradycyjnych instytucji i powszechnie akceptowanych konwencji. Bracia Marx wymiewali waciwie wszystko, od uniwersytetw (Koskie pira), po patriotyzm (Kacza zupa), W.C. Fields kpi z wartoci rodzinnych, a Mae West, wykorzystujc swj sex appeal, naigrawaa si z mieszczaskiej moralnoci. Filmy gangsterskie i seksualnie dwuznaczne komedie (jak te z udziaem Mae West) wywoay protesty i zapowiedzi bojkotu ze strony licznych grup katolickich, protestanckich oraz ydowskich. Wprawdzie ju w 1930 roku MPPDA (Motion Picture Producers and Distributors Association) przyjo tzw. Kodeks Produkcyjny, precyzyjnie okrelajcy, co wolno, a czego nie naley pokazywa na ekranie, ale producenci traktowali go raczej jako narzdzie public relations i niezbyt przejmowali si jego postanowieniami. Tymczasem Kodeks, przynajmniej formalnie, by bardzo restrykcyjny. Zabrania pokazywania nagoci, namitnych pocaunkw oraz taca z seksualnym podtekstem. Zakazywa uywania wulgaryzmw i epitetw o charakterze rasowym, a take wspominania o prostytucji, krzyowaniu si ras, seksualnych aberracjach i uzalenieniu od narkotykw bd alkoholu. 76

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Cudzostwo, pozamaeski seks, za- W.C. Fields. By popularnym amerykaskim loty i gwat mogy by jedynie suge- onglerem, komikiem, aktorem i scenarzyst. W lmach zacz pojawia si od 1915 roku. rowane i to tylko wtedy, gdy uznano Wikszo lat 30. zwizany by z Paramounje za absolutnie niezbdne dla rozwo- tem. Jego najwaniejsze utwory z tego okreju fabuy lub charakterystyki bohate- su to Gdybym mia milion (If I Had a Million, rw, ktrych wystpki musiay zosta 1932) Normana Tauroga, Fatalna szklanka piwa (The Fatal Glass of Beer, 1933) Clydea na kocu lmu surowo ukarane naj- Bruckmana, Dar (Its a Gift, 1934) Normana czciej mierci. Nie wolno byo kry- Z. McLeoda i Poppy (1936) A. Edwarda Suthertykowa ani artowa z jakiejkolwiek landa. W 1935 roku Fields wcieli si w posta pana Gummidgea w ekranizacji jego ulubioreligii, ukazywa okruciestwa wobec nej powieci, Davida Copperfielda (1935), dzieci i zwierzt, a take operacji chi- dokonanej dla MGM przez Georgea Cukora. Pod koniec dekady aktor nawiza wspprarurgicznych i porodw. Najbardziej rozbudowane partie c z Universalem. Zagra m.in. w Nie moesz oszuka uczciwego czowieka (You Cant Kodeksu dotyczyy przemocy i prze- Cheat an Honest Man, 1939) Georgea Marstpstw. Zabronione byo przedstawia- shalla oraz arcydziele absurdalnego humoru, nie szczegw dziaa przestpczych, Nigdy nie dawaj frajerowi nawet chwili wytchnienia (Never Give a Sucker Even a Brake, jak rwnie pokazywanie karabinw 1941) Edwarda F. Clinea. maszynowych i pautomatycznych oraz wszelkiej nielegalnej broni, a postaciom lmowym nie wolno byo nawet o niej rozmawia. Zakazano ukazywania funkcjonariuszy stojcych na stray prawa, ktrzy gin z rk bandytw. Pod adnym pozorem nie wolno byo aprobowa i usprawiedliwia przestpstw, a wszelkie dziaania bohaterw, naruszajce powszechnie przyjmowan hierarchi wartoci, musiay zosta potpione. Kodeks zabrania rwnie pokazywania samobjstw, morderstw, a take aktw przemocy na masow skal. W 1933 roku nowo mianowany delegat Stolicy Apostolskiej, arcybiskup Amleto Giovanni Cicognani, wezwa amerykaskich katolikw do podj cia energicznej kampanii na rzecz oczyszczenia kinematograi, ktra jego zdaniem staa si miertelnym zagroeniem dla moralnoci. Wielu wiernych zareagowao, tworzc Legion Przyzwoitoci (Legion of Decency), ktry wkrtce liczy dziewi milionw czonkw, gotowych bojkotowa lmy uznane przez Koci za nieodpowiednie. Do katolikw doczyy wkrtce niektre rodowiska protestanckie oraz organizacje ydowskie. Powanie zagroeni bojkotem hollywoodzcy producenci postanowili staranniej przestrzega postanowie Kodeksu. W tym celu powoali Administracj Kodeksow (Production Code Administration, uywajc rwnie skrtu PCA), na czele ktrej stan Joseph I. Breen. Administracja, majca biura w Hollywoodzie i Nowym Jorku, miaa prawo ingerowa w proces produkcji lmw, zarwno na etapie scenariusza, jak i gotowego dziea. Kady utwr, ktry mia by dystrybuowany w jednej z gwnych sieci kin, musia uzyska tzw. piecz aprobaty (seal of approval). Jako pierwszy otrzyma 77

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

j dramat wojenny Johna Forda z 1934 roku wiat si krci (The World Moves On). Pierwsza ingerencja cenzorska przydarzya si w tym samym roku lmowi Cedrica Gibbonsa Mio Tarzana (Tarzan and His Mate), z ktrego wycito sceny przedstawiajce nagie ciao dublerki odtwrczyni gwnej roli kobiecej, Maureen OSullivan. Dziaalno Administracji Kodeksowej znaczco wpyna na form i zawarto amerykaskich lmw. Scenarzyci i reyserzy musieli nauczy si opowiada o przemocy i seksie jzykiem ezopowym, raczej sugerujc pewne zdarzenia ni je pokazujc. Od 1934 roku unikali te przedstawiania realiw ycia w Wielkim Kryzysie i nie poruszali kontrowersyjnych kwestii politycznych i moralnych.

Hollywood o bandytach, maosach i agentach FBI: powstanie i rozwj kina gangsterskiego


Protesty organizacji religijnych i zastrzeenia Administracji Kodeksowej budziy przede wszystkim lmy naruszajce tradycyjne normy obyczajowe i pokazujce przemoc. Ta ostatnia charakteryzowaa zwaszcza nowo powstay gatunek lm gangsterski. Wprawdzie postacie gangsterw pojawiay si na ekranach ju wczeniej, w pierwszej, drugiej i trzeciej dekadzie XX wieku1, jednak odrbny gatunek narodzi si na przeomie lat 20. i 30., po wprowadzeniu do kinematograi dwiku. Pierwszy dwikowy obraz gangsterski, wiata Nowego Jorku (Lights of New York), zrealizowa w 1928 roku dla Warner Bros. Brian Foy. By to jednak utwr wzorowany na produkcjach ze schykowego okresu kina niemego, wprowadzajcy nieco na si happy end, a na dodatek mao innowacyjny w sferze wizualnej. Proponowa za to widzom co, czego do tej pory nie znali: efekty akustyczne w postaci odgosw strzaw, krzykw przeraenia, jkw rannych, pisku opon samochodowych, chrzstu tuczonego szka itp., jednym sowem audialny komponent dramaturgiczny. Mimo przeomowego charakteru wiate Nowego Jorku ostateczna kodykacja konwencji gatunkowych kina gangsterskiego nastpia w latach 19301932 za spraw takich lmw, jak May Cezar (Little Caesar, 1930) Mervyna LeRoya, Wrg publiczny (Public Enemy, 1931) Williama A. Wellmana,

Wrd lmw przedstawiajcych gansterw wymieni mona midzy innymi anonimowych Bimbrownikw (The Moonshiners, 1905), wyprodukowanych w wytwrni Biograph, Muszkieterw z Pig Alley (The Musketeers of Pig Alley, 1912) D.W . Gritha, Odrodzenie (Regeneration, 1915) Raoula Walsha, Ludzi podziemi / Noce Chicago (Underworld, 1927) i ycie zaczyna si jutro (The Docks of New York, 1928) Josefa von Sternberga oraz Band (The Racket, 1928) Lewisa Milestonea.

78

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Wielkomiejskie ulice (City Streets, 1931) Roubena Mamouliana, Ze towarzystwo (Bad Company, 1931) Taya Garnetta i Czowiek z blizn (Scarface: The Shame of a Nation, 1932) Howarda Hawksa. Wymienione dziea miay pewne cechy wsplne. Przede wszystkim wpisyway si w nurt kina realistycznego, sytuujc si na pograniczu dramatu spoecznego. W latach 20. i 30. XX wieku gangsteryzm by w Stanach Zjed- James Cagney jako sadystyczny gangster w filmie noczonych powanym problemem. Na Wrg publiczny Williama Wellmana skutek restrykcyjnego prawa, zabraniajcego midzy innymi prostytucji, hazardu, a od 1919 roku rwnie produkcji i sprzeday alkoholu, zorganizowane grupy przestpcze opanoway objte zakazem dziedziny ycia, czerpic z tego ogromne zyski. Z biegiem czasu rozszerzyy sw dziaalno, przenikajc do sfery polityki i biznesu. Gangsterzy stali si osobami publicznymi, znanymi z pierwszych stron gazet. Niektrzy, jak Alphonse Gabriel Al Capone, zawadnli zbiorow wyobrani Amerykanw. Nic wic dziwnego, e bywali wykorzystywani jako modele dla lmowych bohaterw. Rico Bondello (Edward G. Robinson) z Maego Cezara i Tony Camonte (Paul Muni) z Czowieka z blizn wzorowani byli na Capone (chocia ten pierwszy przypomina te gangstera z Brooklynu, Martina Buggsy Goldsteina), a Tom Powers (James Cagney) z Wroga publicznego czy w sobie cechy rywali Capone, Charlesa Deana OBaniona i Earla Hymie Weissa Wojciechowskiego. Inne postaci wzorowane byy na Benjaminie Bugsy Siegelu, Salvatore Lucky Luciano Lucanii, Meyerze Lanskym, Giuseppe Joe the Boss Masserii, Francesco Frank Castello czy Salvatore Maranzano. Realistyczny charakter pierwszych lmw gangsterskich skania wielu historykw i krytykw do formuowania pogldu, e rdo inspiracji stanowia dla nich wycznie rzeczywisto spoeczna. Tymczasem jest to prawda tylko poowiczna. Scenarzyci, reyserzy i producenci faktycznie dbali o autentyzm wydarze, rodowiska, scenerii i rekwizytw, zatrudniajc na- Edward G. Robinson wcieli si w Maym Cezarze wet ekspertw, doskonale obeznanych w bohatera tragicznego 79

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

z problemem gangsteryzmu, lecz pomysy fabularne najczciej czerpali prosto z ksiek. wiat przedstawiony lmw gangsterskich realizowanych na pocztku lat 30. opiera si na podstawowej dychotomii: z jednej strony znajdowao si spoeczestwo zorganizowane wedle zasad prawa i rzdzone systemem zakazw i nakazw, z drugiej za jednostka stawiajca siebie poza prawem i t drog realizujca yciowe cele: zdobycie wadzy, bogactwa i kobiet. Gwny bohater to zazwyczaj zdeklarowany przestpca, ktry dobrowolnie wybiera zawd gangstera, robi karier w mai lub gangu, by na kocu zgin z rk policji, agentw specjalnych lub rzadziej onierzy z rywalizujcego gangu, ewentualnie tra na krzeso elektryczne albo szubienic. Cae jego ycie naznaczone jest fatum, a on sam, na co zwrcili uwag Robert Warshaw i Jack Shadoian, ma cechy bohatera tragicznego2. Tak skonstruowane s postacie Rico Bondello w Maym Cezarze, Toma Powersa we Wrogu publicznym, Tonyego Camonte w Czowieku z blizn, i wiele innych. Czasem, cho niezbyt czsto, pojawia si nieco inny typ bohatera. To przestpca z przypadku, ktry na drog wystpku wkracza wskutek zbiegu okolicznoci lub wasnej naiwnoci, by pod koniec lmu powrci do uczciwego ycia, najczciej pod wpywem mioci do piknej dziewczyny. Tak postpuje Eddie Morgan w wiatach Nowego Jorku, Dzieciak w Wielkomiejskich ulicach czy Bill Keller w Skoczku spadochronowym (Parachute Jumper, 1933) Alfreda E. Greena. Wczesne lmy gangsterskie uksztatoway nie tylko charakterystyczne dla gatunku postacie, ale i motywy ikonograczne: ulice wielkich miast (ukazywane najczciej noc), nielegalne bary, obskurne podwrka, szybkie i eleganckie samochody, rewolwery i karabiny maszynowe, telefony, papierosy i butelki alkoholu. Owe elementy, szczeglnie za rekwizyty, funkcjonoway, co podkrela Alicja Helman, jako wymowne symbole: nagej mierci, zdeprecjonowanej komunikacji, zakazanej przyjemnoci, perwersyjnej rozrywki3. Walor symboliczny miao rwnie samo miejsce akcji wielkie miasto, oznaczajce zamknicie, uwizienie, korupcj i zepsucie4. Filmy gangsterskie z pocztku lat 30. miay nieskomplikowan struktur. Posugiway si narracj linearn, nie uyway retrospekcji, a ich fabua bya z reguy jednowtkowa. Na kocu utworu pojawiaa si typowa dla tragedii katastrofa, czyli zamykajce akcj zdarzenie: bohater ponosi ostateczn klsk.
2 3 4

Por. Robert Warshaw, Jack Shadoian, Dreams and Dead Ends: The American Gangster Film, Oxford University Press, New York 2003. Alicja Helman, Przemoc i nostalgia w lmie gangsterskim, w: Kino gatunkw wczoraj i dzi, red. Krzysztof Loska, Rabid, Krakw 1998, s. 13. Ibid., s. 16.

80

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Wydarzenia ukazane w Maym Cezarze, Wrogu publicznym czy Czowieku z blizn opowiedziane zostay z punktu widzenia postaci centralnych, czyli gangsterw. I to wanie stanowio problem dla MPPDA. Wprawdzie scenarzyci, reyserzy i producenci, z wasnej inicjatywy lub zmuszeni do tego przez cenzorw, rezygnowali z bardziej drastycznych scen, dodawali wzniose i umoralniajce motta oraz komenta- Paul Muni jako wzorowany na Alu Capone Tony Camonte w Czowieku z blizn rze, zmieniali zakoczenia utworw i tak budowali fabuy, by wynika z nich jednoznaczny wniosek, e zbrodnia nie popaca5, istniao jednak niebezpieczestwo, e widzowie bd, przynajmniej czciowo, utosamia si z gangsterami, znajdujc rodzaj wyzwolenia w obrazie kogo, kto way si na wszystko i nie zostaje za to natychmiast ukarany6. By zapobiec takiej wstydliwej identykacji, twrcy zaczli stosowa strategi przesuwania postaci gangsterw na drugi plan, gwnymi bohaterami czynic agentw federalnych lub detektyww inltrujcych zorganizowane grupy przestpcze i w ten sposb starajcych si przywrci porzdek na ulicach amerykaskich miast. Za pierwsze lmy realizujce t wanie strategi uzna naley obrazy Williama Keighleya W walce z gangsterami (G Men, 1935) i Agent specjalny (Special Agent, 1935), a take Bohatera publicznego numer 1 (Public Hero No. 1, 1935) J. Waltera Rubena. Tajni agenci i policjanci byli take bohaterami wielu innych utworw, takich jak Na celowniku mai (Bullets and Ballots, 1936) Keighleya, Detektyw do zada specjalnych (Special Investigator, 1936) Louisa Kinga, Gangi Nowego Jorku (Gangs of New York, 1938) Jamesa Cruzea, Zdumiewajcy doktor Clitterhouse (The Amazing Dr. Clitterhouse, 1938) Anatolea Litvaka, W ukryciu (Persons in Hiding, 1939) Louisa Kinga czy Porednik (Parole Fixer, 1940) Roberta Floreya. Wprawdzie strzegli oni prawa, bywali jednak tak samo
5

Pouczajcy pod tym wzgldem jest przykad Czowieka z blizn. Film zosta zrealizowany w 1930 roku, lecz dwa lata trway zabiegi, by utwr mg si pojawi na ekranach. Stao si to moliwe dopiero po wprowadzeniu siedmiu modykacji: 1) dodaniu podtytuu The Shame of the Nation; 2) dodaniu na pocztku lmu umoralniajcego komentarza; 3) wyciciu kilku scen i dodaniu w paru miejscach komentarza z ou; 4) pokazaniu, e matka gwnego bohatera (gangstera) krytycznie ocenia jego postpowanie; 5) wyciciu wszystkich uj, w ktrych pojawiaa si krew (mimo e w lmie ginie niemal 30 osb, widzowie nie ogldaj ani kropli krwi); 6) dokrceniu nowego zakoczenia (pierwotnie bohater mia zgin w strzelaninie; w nowej wersji by prowadzony na szubienic); 7) wyeliminowaniu wszystkich aluzji o kazirodczym zwizku midzy bohaterem i jego siostr. Alicja Helman, Przemoc i nostalgia w lmie gangsterskim, op. cit., s. 14.

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

81

cyniczni, brutalni i aroganccy jak bandyci, ktrych chcieli aresztowa lub zabi. Ich obecno w strukturach gangw pozwalaa widzom na obserwacj rodowiska przestpczego, ktre zawsze ukazywano jako mao atrakcyjne, skazane na klsk w konfrontacji z siami prawa. We wszystkich wymienionych filmach pojawiay si pary postaci: agent/ detektyw/policjant gangster, przy James Cagney jako byy adwokat i agent FBI wraz czym skuteczniejszy i sprawniejszy z Margaret Lindsay w filmie W walce z gangsterami okazywa si zawsze ten pierwszy, dru(inne polskie tytuy: Na celowniku mafii i Agenci gi natomiast gin lub traa za kratpolicji ledczej) ki. Pewn modykacj tego schematu znajdujemy w utworach opisujcych dzieje dwch przyjaci, rodzestwa lub kuzynw, ktrzy, wychowawszy si razem, wybieraj rne drogi yciowe: egzystencj czowieka uczciwego lub karier gangstera. Pierwszy obraz wykorzystujcy tego rodzaju fabu to Wielki gracz (Manhattan Melodrama, 1934) W.S. Van Dykea i Georgea Cukora, opowiadajcy o kumplach z dziecistwa, z ktrych jeden (William Powell) zostawa prokuratorem generalnym, drugi za (Clark Gable) hazardzist i gangsterem. Nieco inne rozwizanie zastosowa William Wyler w miertelnym zauku (Dead End, 1937). Gwn bohaterk uczyni szlachetn dziewczyn pochodzc z nowojorskich slumsw, ktra prbuje odwie brata od zamiaru pjcia w lady znanego gangstera (Humphrey Bogart). By moe najlepszym filmem odwoujcym si do motywu przyjaci z dziecistwa, z ktrych los uczyni oponentw, by utwr Michaela Curtiza Anioowie o brudnych twarzach (Angels with Dirty Faces, 1938). Reyser James Cagney i chopcy z grupy Dead End Kids zaprezentowa wyszukan plastycznie w Anioach o brudnych twarzach i gst od emocji histori dwch chopcw z nowojorskiej Lower East Side, z ktrych jeden, Rocky Sullivan (James Cagney), zostaje znanym w miecie gangsterem, a drugi, Jerry Connoly (Pat OBrien), ksidzem pracujcym z trudn modzie (w rolach jego podopiecznych wystpili czonkowie grupy Dead End Kids, powstaej w 1935 82

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

roku na Broadwayu, od 1937 roku wystpujcej take w filmach7). Wychowankowie Jerryego szanuj i podziwiaj Rockyego, traktujc go jako wzr do naladowania. Lecz ich idol, idc na krzeso elektryczne, na pro b dawnego przyjaciela symuluje atak paniki, wskutek czego chopcy uznaj go za tchrza. Pozwala to ksidzu odzyska kontrol nad podopiecznymi i zachowa nadziej, e wyrosn na po- Humphrey Bogart i James Cagney w Burzliwych latach dwudziestych, ostatnim wielkim filmie rzdnych ludzi. Ostatnim wielkim filmem gang- gangsterskim lat 30. sterskim, przed przemian tego gatunku w kino czarne (lm noir), byy Burzliwe lata dwudzieste (The Roaring Twenties, 1939) Raoula Walsha z Jamesem Cagneyem i Humphreyem Bogartem w rolach rywalizujcych ze sob gangsterw. Utrzymany w quasi-dokumentalnym stylu obraz koczy si mierci obu antagonistw; pamitna jest scena agonii Eddieego (Cagney) na onieonych schodach kocioa, przywodzca na myl Piet Watykask Michaa Anioa.

Hollywood spoglda zza krat: lmy wizienne (prison lms)


Niemal rwnoczenie z narodzinami kina gangsterskiego na ekrany zaczy traa realistyczne obrazy przedstawiajce ycie w wizieniu lub domu poprawczym, w Stanach Zjednoczonych zwane prison lms. Stanowiy one reakcj kina na seri buntw, jakie przetoczyy si przez amerykaskie zakady karne w 1929 roku. Zwiastunem serii by Szary dom (The Big House, 1930) Georgea W. Hil8 la . Utwr opowiada o brutalizacji ycia w wizieniu, malujc w ciemnych barwach obraz alternatywnej spoecznoci, jak tworz winiowie, z wasn gwar, hierarchi, bezwzgldnymi prawami i okrutnymi karami. Nie
7

Dead End Kids to grupa 14 chopcw (w wieku od 12 do 18 lat), ktrzy w 1935 roku pojawili si na Broadwayu jako aktorzy drugiego planu w sztuce Sidneya Kingstona Dead End. W 1937 roku Samuel Goldwyn sprowadzi szeciu z nich do Hollywoodu, gdzie nadal jako Dead End Kids zagrali w miertelnym zauku, ekranowej adaptacji Dead End. Goldwyn sprzeda potem ich kontrakty Warner Brothers. W latach 19381939 wystpili jeszcze w szeciu lmach, grajc u boku takich aktorw jak James Cagney, Humphrey Bogart, John Gareld, Pat OBrien i Ronald Reagan. Oryginalny tytu lmu zawiera wiadom dwuznaczno. Fraza the big house odnosi si bowiem z jednej strony do konkretnego wizienia, w ktrym rozgrywa si akcja utworu, z drugiej za jest slangowym okreleniem kadego miejsca odosobnienia.

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

83

koncentrowa si jednak na krytyce samego systemu penitencjarnego, lecz na analizie ludzkich charakterw, zarwno po stronie skazanych, jak i stranikw. Cho dzisiaj razi nieco banalnymi i stereotypowymi rozwizaniami, w 1930 roku uznany zosta za dzieo w peni oryginalne. Reyser stworzy szereg konwencji fabularnych i ikonograczWallace Beery i Robert Montgomery w Szarym domu nych, charakterystycznych dla prawie wszystkich pniejszych prison lms. Zaprezentowa te galeri typowych dla tej formuy postaci: silnego, opanowanego i milczcego mczyzn, zdobywajcego szacunek wspwiniw i stranikw, ktry odkupuje minione winy i wychodzi na wolno, by rozpocz nowe ycie (Chester Morris jako Morgan); brutalnego, gotowego na wszystko skazaca, ktry staje na czele buntu winiw, bierze zakadnikw i bez skrupuw ich zabija (Wallace Beery jako Butch); inteligentnego i wraliwego modzieca, ktry przypadkowo tra za kratki (za przestpstwo drogowe), le znosi odosobnienie i staje si obiektem agresji zarwno ze strony stranikw, jak i wspwiniw (Robert Montgomery jako Kent); informatora donoszcego na innych osadzonych w zamian za przywileje lub dodatkowe racje ywnoci (Fletcher Norton jako Oliver); pikn i niewinn dziewczyn, ktra wyciga pomocn do do gwnego bohatera i sprawia, e powraca on na drog cnoty (Leila Hyams jako Anne); mao operatywnego, cho uczciwego naczelnika, ktry nie potra upora si z wszystkimi problemami zarzdzanej przez siebie placwki (Lewis Stone); sadystycznych stranikw zncajcych si nad bezbronnymi winiami oraz ich kolegw, starajcych si postpowa w zgodzie z regulaminem i wasnym sumieniem. Sukces Szarego domu sprawi, e wkrtce pojawiy si kolejne lmy wizienne: Ponumerowani ludzie (Numbered Men, 1930) Mervyna LeRoya, Ludzie za kratami (The Criminal Code, 1931) Howarda Hawksa, Damy z szarego domu (Ladies of the Big House, 1931) Mariona Geringa (utwr ten zapocztkowa kobiec wersj prison lms) czy Jestem zbiegiem (I Am a Fugitive from Chain Gang, 1932) LeRoya z Paulem Muni. Ten ostatni obraz inspirowany by losami niejakiego Roberta Elliotta Burnsa, oskaronego o zbrodni, ktrej nie popeni, i skazanego na 10 lat cikich robt w wizieniu w Georgii. Nie mogc wytrzyma skrajnie trudnych warunkw i okrutnego traktowania przez stranikw, dwukrotnie ucieka z wizienia, nim ostatecznie zosta uaskawiony w 1945 roku.

84

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Film LeRoya i jego pierwowzr literacki, ksika Burnsa9, wywoay burzliw dyskusj spoeczn. W jej wyniku w 1937 roku zreformowano system penitencjarny w stanach Poudnia, likwidujc midzy innymi barbarzyski zwyczaj skuwania grupy winiw jednym acuchem, utrudniajcym im poruszanie si i prac. Inny wany lm wizienny to Sing Sing (20,000 Years in Sing Sing, 1933) Michaela Curtiza ze Spencerem Tracy i Bette Davis (jedyny ich wsplny wystp na ekranie). Utwr oparty zosta na wspomnieniach Lewisa E. Lawesa, byego naczelnika jednego z najsurowszych amerykaskich wizie i zwolennika zreformowania bezdusznego systemu penitencjarnego10. Zaangaowanie Lawesa w produkcj lmu byo tak due, e umoliwi ekipie wstp na teren Sing Sing, gdzie zrealizowano nawet kilka scen z udziaem prawdziwych winiw. W latach 30. nie bya to czsta praktyka. Te wanie sceny, sfotografowane w autentycznej scenerii, wzbogacone o fragmenty kronik dokumentalnych, naday obrazowi walor autentyzmu i przycigny do kin tumy widzw. Publiczno zaintrygowao take zakoczenie lmu, w ktrym gwny bohater, ratujc sw ukochan, James Cagney jako niesusznie oskarony i skazany reporter oraz George Raft jako jego wizienny przyznaje si do zabjstwa, ktre po- towarzysz w Kadego ranka, kiedy umieram penia ona, i wdruje na krzeso elektryczne. Zbrodnia nie zostaa ukarana, a co gorsza rami sprawiedliwoci dosigo niewinn osob. Za rok, gdy dziaa ju bdzie Administracja Kodeksowa, taki na nie miaby szans na piecz aprobaty. Przygoda Lawesa z kinematogra nie skoczya si na Sing Sing. Jego teksty stay si podstaw scenariuszy trzech dalszych lmw: Ponad murem (Over the Wall, 1938) Franka McDonalda, Morderstwo nie ujdzie ci pazem (You Cant Get Away with Murder, 1939) Lewisa Seilera oraz Niewidzialne linie (Invisible Stripes, 1939) Lloyda Bacona. Spord innych utworw wiziennych warto zwrci uwag na Zbiega z San Quentin (San Quentin, 1937) Lloyda Bacona, Kobiety za kratami (Women in Prison, 1938) Lamberta Hilly-

9 10

Robert Elliott Burns, I Am a Fugitive from a Georgia Chain Gang, Grosset & Dunlap, New York 1932. Reprint: University of Georgia Press, Athens 1997. Lewis E. Lawes, Twenty Thousand Years in Sing Sing, Ray Long and Richard R. Smith Inc., New York 1932.

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

85

era oraz Kadego ranka, kiedy umieram (Each Dawn I Die, 1939) Williama Keighleya. Odrbny wariant prison lms stanowiy utwory, ktrych akcja rozgrywaa si w domach poprawczych. Chronologicznie pierwszym z nich by Dom z pieka rodem (Hells House, 1932) Howarda Higgina, pomienne oskarenie nieskutecznego i skorumpowanego systemu reedukacji trudnej modziey. Oskarycielskie tony znalazy si rwnie w Szkole dla dziewczt (School for Girls, 1934) Williama Nigha i Burmistrzu pieka (The Mayor of Hell, 1935) Archie Mayo z Jamesem Cagneyem jako skorumpowanym politykiem. Nieco inn wymow miaa Szkoa zbrodni (Crime School, 1938) Lewisa Seilera z Humphreyem Bogartem jako uczciwym i szlachetnym dyrektorem poprawczaka oraz Miasto chopcw (Boys Town, 1938) Normana Tauroga, oparta na autentycznych wydarzeniach opowie o ksidzu Edwardzie Flanaganie (oscarowa rola Spencera Tracy), zaoycielu katolickiego domu wychowawczego dla wykolejonych chopcw.

Hollywood taczy i piewa: musicale i lmowe operetki


Wprowadzenie dwiku umoliwio powstanie nowego gatunku musicalu. Pierwszym musicalem by wyprodukowany przez Warner Bros. lm Alana Croslanda piewak jazzbandu (The Jazz Singer, 1927) adaptacja sztuki Samsona Raphaelsona, wystawionej w Nowym Jorku w 1925 roku z udziaem Georgea Jessela, ktrego w lmie zastpi broadwayowski gwiazdor Al Jolson. Donald Crafton pisa: Ten ucharakteryzowany na Murzyna i piewajcy jazzujce utwory piosenkarz znajdowa si wwczas u szczytu popularnoci. Jolson, jak pniej sawni wykonawcy muzyki rockowej, elektryzowa publiczno sw witalnoci oraz penymi erotycznych skojarze gestami. Jego piosenki miay przy tym w wikszoci afroamerykaskie korzenie11. Latem 1929 roku szef produkcji MGM, Irving Thalberg, wpad na pomys realizacji taniego lmu, bdcego poczeniem musicalu i komedii romantycznej. W cigu zaledwie miesica Harry Beaumont skompletowa zdjcia do Melodii Broadwayu (The Broadway Melody), opowieci o dwch siostrach, aktorkach wodewilowych (Anita Page i Bessie Love), rywalizujcych o wzgldy przystojnego tancerza. Utwr, reklamowany sloganem First All-Talking, All-Singing, All-Dancing Movie, wzbudzi entuzjazm publicznoci i jako pierwszy obraz dwikowy zdoby Oscara za najlepszy lm roku. Duy
11

Donald Crafton, The Talkies: American Cinemas Transition to Sound, 19261931, University of California Press, Berkeley 1999, s. 108109.

86

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

wpyw na ten werdykt miaa interesujca cieka dwikowa, zawierajca siedem piosenek autorstwa Nacio Herba Browna (muzyka) i Arthura Freeda (sowa), z ktrych najwiksz karier zrobia You Were Meant For Me. W tym samym roku co Melodia Broadwayu na ekrany amerykaskich kin traa Parada mioci (The Love Parade), lmowa operetka zrealizowana dla Paramountu z wdzikiem i polotem Anita Page i Bessie Love jako siostry, aktorki przez Ernsta Lubitscha. Ta romantycz- wodewilowe w Melodii Broadwayu na fantazja, w ktrej gwne role zagrali debiutujca przed kamer sopranistka z Broadwayu, Jeanette MacDonald, i francuski gwiazdor kabaretu, Maurice Chevalier, wprawia publiczno w zachwyt. Jak zauwaa Jerzy Manicki: Technika lmowa pozwolia reyserowi wyprowadzi konwencjonaln operetk z ciasnych dekoracji i nada widowisku inscenizacyjny rozmach12. Niebyway sukces Parada mioci zawdziczaa rwnie
urokowi, lekkoci i bezpretensjonalnoci gry aktorskiej, ktra wietnie wspgraa z nieskomplikowan fabu i stylem inscenizacji. Maurice Chevalier () oczarowa amerykask publiczno urokiem i gosem. Sowikiem ekranu nazwano z kolei Jeanette MacDonald, ktra uwioda publiczno wdzikiem i elegancj. Piosenki piewane przez t par nie tylko uatrakcyjniay pokaz, ale w warstwie fabularnej stay si rodzajem komentarza, wprowadzajc do spektaklu humor i satyr.13

Komercyjny sukces Melodii Broadwayu i Parady mioci stworzy mod na musicale; kade studio chciao zaprezentowa publicznoci spektakularne widowisko muzyczne. Ich poziom artystyczny by jednak na og niski, niekiedy wrcz katastrofalny. Gwn przyczyn stanowiy pisane na kolanie scenariusze, ktrych autorzy nie dbali o kompozycyjn spjno i logik narracji. Stosunkowo przyzwoita Hollywood Revue (The Hollywood Revue of 1929) Charlesa Reisnera z 1929 roku zawieraa np. takie osobliwoci, jak charleston w wykonaniu Joan Crawford oraz scen balkonow z Romea i Julii Szekspira w wykonaniu gwiazd kina niemego, Normy Shearer i Johna Gilberta.
12 13

Jerzy Manicki, Ernst Lubitsch europejski dotyk, w: Mistrzowie kina amerykaskiego. Klasycy, red. ukasz A. Plesnar, Rafa Syska, Rabid, Krakw 2006, s. 99. Ibid.

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

87

Karmieni podobnymi dziwolgami widzowie wkrtce odwrcili si od musicali, na co wytwrnie zareagoway ograniczeniem produkcji lmw nalecych do tego gatunku. Jeli w 1930 roku w Hollywood zrealizowano ponad sto musicali, to w roku 1931 jedynie czternacie. Niektre studia posuway si nawet tak daleko, e wycinay piosenki z gotowych ju utworw. Tak Jeanette MacDonald i Maurice Chevalier w filmowej post pi y m.in. Joseph M. Schenck operetce Ernsta Lubitscha Parada mioci Productions i Warner Bros., czynic z Sigajc po ksiyc (Reaching for the Moon, 1930) Edmunda Gouldinga i Pidziesit milionw Francuzw (Fifty Million Frenchmen, 1931) Lloyda Bacona niezdarne i mao mieszne komedie. W tym niewesoym dla musicali okresie Paramountowi udao si wyprodukowa arcydzieo gatunku. Byo ono efektem wsppracy trzech twrcw, reysera Roubena Mamouliana, kompozytora piosenek Richarda Rodgersa i autora sw Lorenza Harta (dwaj ostatni przybyli do Hollywoodu z Broadwayu) i nosio tytu Kochaj mnie dzi (Love Me Tonight, 1932). W tej subtelnej opowieci o mioci skromnego paryskiego krawca (Chevalier) i hrabiny (MacDonald) muzyka uyta zostaa nie tylko w funkcji dekoracyjnej, ale rwnie dramaturgicznej, dajc impuls akcji i charakteryzujc postaci. W jednej z najbardziej pamitnych sekwencji realizatorzy wykorzystali piosenk dla osignicia efektu podry w czasie i przestrzeni. Krawiec piewa klientce wpadajcy w ucho motyw Isnt It Romantic? o staromodnej, romantycznej mioci. Kobieta nuci melodi takswkarzowi, takswkarz kompozytorowi, ten za jadcym pocigiem onierzom. Ci, w nastpnym ujciu, piewaj Isnt It Romantic? podczas marszu. Melodi podchwytuje przechodzcy obok skrzypek, ktry wieczorem gra j Cyganom zgromadzonym przy ognisku. Syszy j hrabina na balkonie swego paacu i, marzc o prawdziwym uczuciu, piewa j drzewom, kwiatom i ptakom. Kochaj mnie dzi jest filmem pod kadym wzgldem znakomitym. Koszty produkcji przekroczyy jednak milion dolarw. W okresie kryzysu ekonomicznego utwr nie mg przynie zyskw, Jeanette MacDonald w Kochaj mnie dzi co spowodowa o, e wprowadzone 88

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

przez niego innowacje artystyczne zostay przez Hollywood zignorowane jako zbyt drogie i niezapewniajce nansowego sukcesu. Z powodu stosunkowo prymitywnych technik rejestracji dwiku wczesne musicale nie potrafiy efektywnie wykorzysta taca. Przeomowa okazaa si dopiero seria lmw wyprodukowanych przez Warner Bros., w ktrych funkcj choreografa peni Busby Berkeley. Ten niezwykle utalentowany artysta w latach 20. pracowa na Broadwayu, a w Hollywoodzie pojawi si na pocztku kolejnej dekady. W 1933 roku stworzy choreogra do Ulicy szalestw (42nd Street) Lloyda Bacona, musicalu, ktry odmieni oblicze gatunku, stajc si przy okazji wielkim przebojem kasowym. Berkeley, ktremu powierzono reyseri sekwencji muzycznych, uzna, e taniec moe by dla widzw atrakcyjny, jeli pokae si go w sposb dynamiczny. Do tego za potrzebna jest ruchliwa, przyjmujca rne punkty widzenia kamera oraz szybki, rytmiczny monta. Efekty te osign dziki perfekcyjnemu opanowaniu techniki synchronizacji obrazu z wczeniej nagranym podkadem muzycznym. Poniewa podczas filmowania partii tanecznych nie trzeba byo uywa mikrofonw, kamera moga si swobodnie porusza i przyjmowa nawet najbardziej niezwyke ustawienia. Berkeley stosowa panoramy, ukone jazdy, wykorzysta rwnie specjaln kolejk Wielka choreografia Busby Berkeleya w Ulicy szalestw jednoszynow, by fotografowa taniec prostopadle z gry (ujcia tego typu nazywano potem jego imieniem: Berkeley shots), dziki czemu grupy plsajcych dziewczt przypominay abstrakcyjne gury w kalejdoskopie. W Ulicy szalestw pojawiy si tylko trzy numery taneczne, ale we wszystkich Berkeley posuy si tzw. wielk choreogra: du liczb tancerek, wykonujcych skomplikowane rytmicznie i wizualnie ukady, bogatymi i sugestywnymi dekoracjami oraz licznymi elementami scenogracznymi, takimi jak gwiazdy, patki niegu, opadajce licie, kwiaty itp., penicymi funkcje ozdobnikw. Oprcz fragmentw tanecznych w utworze zaprezentowano kilka numerw wokalnych (muzyka: Harry Warren; sowa: Al Dubin), piewanych przez Ruby Keeler i Dicka Powella. Dla Keeler, ktra zagraa gwn rol kobiec, a take popisywaa si umiejtnociami tanecznymi, by to debiut ekranowy; Powell, jeden z najciekawszych musicalowych tenorw, stan przed kamer po raz sidmy. Oboje stali si sensacj, zyskujc ogromn sympati publicznoci; wystpili razem jeszcze w szeciu lmach. 89

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Komercyjny sukces Ulicy szalestw sprawi, e oszczdne zazwyczaj Warner Bros. pozwolio Berkeleyowi realizowa wystawne sekwencje taneczne w kolejnych musicalach, m.in. w Poszukiwaczkach zota (Gold Diggers of 1933, 1933) LeRoya14, Nocnych motylach (Footlight Parade, 1933), Poszukiwaczkach zota 1937 (Gold Diggers of 1937, 1937) Bacona, Damach (Dames, 1934) Raya Enrighta oraz Gwiazdach nad Broadwayem (Stars Over Broadway, 1935) i Poszukiwaczkach zota w Paryu (Gold Diggers in Paris, 1938) Keighleya. Sam Berkeley take wyreyserowa kilka obrazw, w tym Poszukiwaczki zota 1935 (Gold Diggers of 1935, 1935), Rozmiowan w teatrze (Stage Struck, 1936) i Hollywood Hotel (1937). Wikszo lmw, do ktrych ukady choreograczne projektowa Berkeley, realizowaa formu tzw. backstage musicalu. Utwory te opowiaday o produkcji sztuk lub rewii teatralnych, najczciej na Broadwayu, a ich bohaterkami byy tancerki lub piosenkarki, dla ktrych przygotowywany spektakl okazywa si przeomem w karierze. Mimo pozornie czysto rozrywkowego charakteru niektre z obrazw zawieray fragmenty wiadomie nawizujce do realiw i atmosfery Wielkiego Kryzysu. Tak byo ju w Ulicy szalestw (niektre elementy fabuy rozgrywajcej si w 1932 roku i piosenka 42nd Street), tak byo rwnie w Poszukiwaczkach zota. To wanie z tego lmu pochodzi jeden z legendarnych numerw wokalno-tanecznych, Remeber My Forgotten Man (autorstwa Warrena i Dubina), zainspirowany przemwieniem radiowym Franklina D. Roosevelta z 7 kwietnia 1932 roku, zwanym The Forgotten Man Speech. Piosenka przypominaa widzom cierpienia onierzy I wojny wiatowej i uwiadamiaa, e wielu weteranw w dobie kryzysu ekonomicznego yje w skrajnej ndzy na marginesie spoeczestwa. Przez ekran przewijay si obrazy maszerujcych piechurw, cierpicych i rannych, bezrobotnych ustawiajcych si w dugich kolejkach do kuchni polowych, ktre wydaj chleb i zup, mczyzny podnoszcego z chodnika niedopaek papierosa i drugiego, popychanego z pogard przez policjanta. W tym czasie Joan Blondell piewaa gorzko: Remember my forgotten man, you put a rie in his hand, you shouted: Hip, hooray!, but look at him today!15. Potem funkcj solistki przejmowaa Etta Moten, Murzynka dysponujca piknym, niskim gosem. Pod koniec numeru, majcego teraz zdecydowanie bardziej optymistyczny charakter, w centrum znw pojawiaa si Blondell, otoczona weteranami, z nadziej spogldajcymi w przyszo.

14 15

Termin gold digger w amerykaskim slangu oznacza tancerk lub piosenkark rewiow, szukajc okazji, by usidli bogatego mczyzn. Pamitajcie o moim zapomnianym mczynie, dalicie mu do rki karabin, krzyczelicie Hip! Hip! Hurra!, Lecz spjrzcie na niego dzisiaj!

90

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Choreogracznych dokona Berkeleya nie da si podway. Lecz fabuy lmw, przy ktrych pracowa, nie wydaj si ju tak oryginalne: czasami byway miakie i konwencjonalne. Stanowiy raczej pretekst dla wprowadzenia numerw wokalno-tanecznych ni interesujc, spjn cao. Przeomowe pod tym wzgldem okazay si dopiero musicale RKO, ktrych niekwestionowan gwiazd by Frederick Austerlitz, czyli Fred Astaire. Pod koniec lat 20. wzi udzia w zdjciach prbnych w Paramount, jednak bez sukcesu. Po raz drugi do Hollywoodu zosta zaproszony w 1932 roku. Jak gosi legenda, werdykt wydany przez specjalistw z RKO brzmia: Nie potra piewa. Nie potra gra. ysieje. Moe tylko troch taczy16. Jednak David O. Selznick, ktry zleci test, zapisa w subowej notatce: Nie mam pewnoci co do tego czowieka, lecz czuj, e mimo zbyt duych uszu i fatalnego podbrdka, jego urok jest tak niezwyky, e da sobie rad przed kamer17. Astaire, wypoyczony na krtko przez Selznicka do Metro -Goldwyn-Mayer, zadebiutowa na ekranie w 1933 roku, wystpujc u boku Joan Crawford i Clarka Gablea w lmie Roberta Z. Leonarda Taczca Wenus (Dancing Lady). Po powrocie do RKO aktor zagra drugoplanow rol w musicalu Thorntona Freelanda Karioka (Flying Down to Rio, 1933), a partnerowaa mu Ginger Rogers. Widzowie byli zachwyceni. Szczeglnie podobaa si im, jeszcze dzi zapierajca dech w piersiach, sekwencja brawurowego taca na podium imitujcym wieka fortepianw. Wystpili razem, poza Kariok, w dziewiciu lmach: Wesoej rozwdce (The Gay Divorce, 1934), Panach w cylindrach (Top Hat, 1935), Bkitnej paradzie (Follow the Fleet, 1936), Zataczymy? (Shall We Dance?, 1937) i Zakochanej pani (Carefree, 1938) Marka Sandricha, Robercie (1935) Williama A. Seitera, Lekkoduchu (Swing Time, 1936) i Kopotach maej pani (A Damsel in Distress, 1937) Georgea Stevensa oraz Na skrzydach sawy (The Story of Vernon and Irene Castle, 1939) H.C. Pottera Astaire i Rogers uzupeniali si nawzajem. Jak dowcipnie uja to Katharine Hepburn: Fred da Ginger klas, a ona mu sex appeal18. Rogers miaa niewtpliwe zdolnoci taneczne, lecz Fred Astaire i Ginger Rogers w Zataczymy?
16 17 18

Por. John Mueller, Astaire Dancing: The Musical Films of Fred Astaire, Knopf, New York 1985, s. 7. Ibid. Cyt. za Arlene Croce, The Fred Astaire and Ginger Rogers Book, W . H. Allen, London 1972, s. 134.

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

91

przede wszystkim bya utalentowan aktork, ktra zdawaa sobie spraw z tego, e nawet taczc, naley gra. Pozycja Astairea w Hollywoodzie bya wyjtkowa. Jako jedyny (obok Grety Garbo) amerykaski aktor tamtych czasw mia zagwarantowany udzia w protach z lmw, w ktrych wystpowa. Uzyska te cakowit swobod w kreowaniu numerw tanecznych, co Fred Astaire i Ginger Rogers tacz Cheek to Cheek pozwolio mu zrewolucjonizowa forw Panach w cylindrach m musicalu. Astaire preferowa nieruchom kamer oraz plany pene i oglne. Albo kamera bdzie taczy, albo ja, artowa19. Strategii tej pozosta wierny a do schyku lat 60., gdy zakoczy karier. Dopiero w swoim ostatnim lmie, Tczy Finiana (Finians Rainbow, 1968), ugi si pod presj reysera, Francisa Forda Coppoli, i zgodzi si na bardziej urozmaicon kompozycj wizualn scen tanecznych. Wielk zasug Astairea staa si pena integracja taca i popisw wokalnych z fabu. Jeeli dla Berkeleya taniec by wycznie spektaklem, to dla Astairea stanowi subtelne narzdzie suce rozwojowi akcji i charakteryzowaniu postaci. Cho w kadym ze swoich lmw Astaire wykonywa przynajmniej jeden taniec solowy (najsynniejszy z nich to Top Hat, White Tie and Tails z Panw w cylindrach), szczeglnie wane z narracyjnego i estetycznego punktu widzenia byy wystpy z partnerkami. Najciekawsze byy oczywicie duety z Ginger Rogers. Wszyscy kinomani pamitaj porywajce The Continental i Night and Day z Wesoej rozwdki, Isnt This a Lovely Day i Cheek to Cheek z Panw w cylindrach, czy They Cant Take That Away from Me z Zataczymy? W 1939 roku Astaire wybra karier aktora niezalenego, niezwizanego staym kontraktem z adn wytwrni i opuci RKO. Jego now partnerk zostaa Eleanor Powell, a potem Paulette Godard, Joan Leslie, Lucille Bremer i Judy Garland. Samodzieln karier kontynuowaa rwnie Ginger Rogers. Ostatni raz na wielkim ekranie pojawia si w 1965 roku w lmowej biograi Joan Harlow, zatytuowanej Harlow i wyreysowanej przez Alexa Segala. Fred Astaire i Ginger Rogers byli niewtpliwie najwybitniejszymi tancerzami, jacy pojawili si w kinematograi amerykaskiej lat 30., lecz nie jedynymi. Rogers miaa powane konkurentki w osobach wspominanej ju Ruby
19

Cyt. wg John Mueller, Astaire Dancing: The Musical Films of Fred Astaire, op. cit., s. 420.

92

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Keeler i Eleanor Powell. Keeler dysponowaa przecitnym gosem, za to nieprzecitnie stepowaa. Ten sam typ taca by rwnie specjalnoci Eleanor Powell. Z dziesiciu musicali, w ktrych wystpia, warto wyrni Melodi Broadwayu 1940 (Broadway Melody of 1940, 1940) Normana Tauroga, gdzie taczya z Fredem Astairem. Ich interpretacja piosenki Cole Portera Begin the Beguine do dzi uchodzi za najlepszy numer ze stepowaniem w dziejach kina. Swego rodzaju tancerk bya rwnie Sonja Henie, utytuowana norweska ywiarka gurowa. Po zakoczeniu kariery sportowej w 1936 roku podpisaa kontrakt z 20th Norweska gwiazda ywiarska Sonja Henie Century Fox, stajc si jedn z najlepiej opacanych aktorek w tamtym czasie. Nie potraa gra ani piewa, ale sprawowaa pen kontrol nad choreogra swoich ywiarskich popisw. W latach 19361948 wystpia w jedenastu utworach, z ktrych najsynniejszy to Serenada w Dolinie Soca (Sun Valley Serenade, 1942) H. Brucea Humberstonea. Nie wszystkie gwiazdy musicalowe miay uzdolnienia taneczne. Niektre, jak Jeanette MacDonald, ograniczay si jedynie do piewu. MacDonald debiutowaa w 1929 roku w Paradzie mioci Lubitscha. Potem pojawiaa si w jego kolejnych lmach, w tym w klasycznej operetce lmowej Monte Carlo (1930) i Wesoej wdwce (The Merry Widow, 1934) wedug synnej operetki Franza Lehara. Film podoba si krytykom oraz mionikom operetki w wielkich miastach po obu stronach Atlantyku, lecz nie cieszy si du popularnoci na amerykaskiej prowincji. W 1935 roku powsta jeden z najsynniejszych musicalowych duetw: w Kaprynej Marietcie (Naughty Marietta) W.S. Van Dykea partnerem MacDonald zosta piewak Nelson Eddy, obdarzony ciepym barytonem. Film, oparty na operetce Victora Herberta, opowiada o przygodach francuskiej arystokratki, ktra zmuszana do maestwa z hiszpaskim ksiciem ucieka do Ameryki, dostaje si w rce piratw, zostaje uratowana przez przystojnego ocera, zakochuje si w nim i polubia go. McDonald i Eddy pojawili si razem jeszcze w siedmiu lmach. Popularnoci dorwnywali im ju kady z osobna Bing Crosby i Eddie Cantor. Filmowa kariera Crosbyego zacza si od nieduych rlek w komediach Macka Sennetta. Pierwszy sukces przyniosa mu Wielka transmisja (The Big Broadcast, 1932) Franka Tuttle. Odtd aktor wystpowa w musicalach i komediach muzycznych, w ktrych zawsze wykonywa czarujc unikalnym 93

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

gosem, czcym cechy basu i barytonu po kilka piosenek. Najwikszym powodzeniem cieszyy si filmy: Jadc do Hollywood (Going to Hollywood , 1933) Raoula Walsha, Mississippi (1935) A. Edwarda Sutherlanda, Miedziaki z nieba (Pennies from Heaven, 1936) Normana Z. McLeoda i Miesic miodowy w Paryu (Paris Honeymoon, 1939) Franka Tuttle. Wiele piosenek, ktre Crosby zapiewa w lmach, zostao wydanych na pytach i stao si przebojami, a sam aktor jeszcze wiksze sukcesy odnosi w nastpnej dekadzie. Eddie Cantor tra do kina z Broadwayu. Na Nelson Eddy i Jeanette MacDonald ekranie wystpi pitnacie razy, w tym w tak popularnych utworach, jak filmowa wersja Whoopee! (1930) Thorntona Freelanda, Rzymskie skandale (Roman Scandals, 1933) Tuttle i Dzieciak z milionami (Kid Millions, 1934) Roya Del Rutha. Aktor wciela si najczciej w postacie cherlakw, ktrym udaje si pokona znacznie silniejszych przeciwnikw i znale jeszcze czas na zapiewanie kilku przebojw w rodzaju Makin Whoopee czy Keep Young and Beautiful. W 1939 roku powsta jeden z najbardziej znanych i do dzi najczciej ogldanych (dziki telewizji) musicali Czarnoksinik z Oz (The Wizard of Oz) Victora Fleminga, pena wdziku opowie o Dorotce (Judy Garland), dziewczynce mieszkajcej na farmie w Kansas, ktra marzy o lepszym, ciekawszym wiecie. Pewnego dnia podczas gwatownego tornado zostaje przeniesiona, wraz z pieskiem o imieniu Toto, do bajecznej krainy penej czarodziei i wrek, gdzie spotyka przemienionych w magiczne postacie znajomych z farmy: Stracha na Wrble, Cynowego Drwala i Tchrzliwego Lwa. Z ich pomoc pokonuje Z Czarownic z Zachodu i odkrywa tajemnic czarnoksinika z Oz, po czym powraca do domu, do ciotki i wujka. Utwr Fleminga by sm ekranizacj synnej powieci dla dzieci L. Franka Bauma Czarnoksinik z Krainy Oz, po raz pierwszy wydanej w 1900 roku20. Film zachwyca doskona integracj numerw muzycznych i tanecznych z akcj, a take wykorzystaniem ich jako wanego narzdzia rozwijania penej suspensu narracji. cieka dwikowa zawiera kilkanacie piosenek skomponowanych przez Harolda Arlena do sw E.Y. Harburga.

20

Pierwsze polskie wydanie, zatytuowane Czarnoksinik ze Szmaragdowego Grodu, ukazao si w 1964 roku nakadem Naszej Ksigarni. Przekadu dokonaa Stefania Wortman, a ksik zilustrowa Adam Kiljan. Powie bya wielokrotnie wznawiana w tym samym tumaczeniu, lecz nastpne wydania ilustrowa Zbigniew Rychlicki.

94

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Jedna z nich, Over the Rainbow, piewana przez Judy Garland, staa si wielkim przebojem i klasycznym standardem muzyki rozrywkowej. W 2004 roku Amerykaski Instytut Filmowy uzna j za najlepsz piosenk lmow wszechczasw. Pikna, cho teatralnie sztuczna, jest w Czarnoksiniku z Oz scenograa Cedrica Gibbonsa, zwaszcza SzmaJudy Garland jako Dorotka, Bert Lahr jako Tchrzliwy ragdowe Miasto i zamek, w ktrym Lew, Jack Haley jako Cynowy Drwal i Ray Bolger jako rezyduje Za Czarownica z Zachodu. Strach na Wrble w Czarnoksiniku z Oz Niezwyke s rwnie kostiumy przyjaci Dorotki: Stracha na Wrble, Cynowego Drwala i Tchrzliwego Lwa. Interesujca jest koncepcja kolorystyczna lmu. Sceny, ktrych akcja rozgrywa si w Kansas, fotografowane byy w sepii, pozostae sekwencje, ukazujce bajkowy wiat krainy Oz, skrz si natomiast peni barw dziki wykorzystaniu efektw specjalnych. Dzi wydawa si one mog nieco prymitywne, lecz w 1939 roku budziy podziw i zachwyt.

Hollywood si mieje: spadkobiercy slapsticku, komedia anarchizujca, screwball comedy i sophisticatd comedy
Wprowadzenie dwiku oznaczao koniec, a w najlepszym razie zmierzch kariery wikszoci aktorw komediowych aktywnych w latach 20. Oprcz Charlesa Chaplina, do nielicznych wyjtkw, ktrym udao si przetrwa przeom dwikowy, naleeli Stan Laurel i Oliver Hardy, znani w Polsce jako Flip i Flap. Nowa technologia wrcz im pomoga, wzbogacajc wykorzystywan dotd konwencj slapsticku o humor sowny (dodatkowo podkrelany konfrontacj angielskiego akcentu Laurela i charakterystycznego dla poudniowego wschodu Stanw Zjednoczonych akcentu Hardyego). Flip i Flap po raz pierwszy przemwili na ekranie w krtkometrawce Lewisa R. Fostera i Hala Roacha Bez wprawy jak my (Unaccustomed As We Are, 1929). W latach 19291935 zagrali jeszcze w 39 krtkich komediach. Jedna z nich, Pozytywka (The Music Box, 1932) Jamesa Parrotta, otrzymaa Oscara. Pierwszy penometraowy utwr, w ktrym wystpili, to Prosz nam wybaczy (Pardon Us, 1931) Parrotta, bdcy parodi synnego dramatu wiziennego Szary dom Hilla. Potem przyszy nastpne lmy. Najwikszym powodzeniem cieszyy si: Schowajcie swoje smutki (Pack Up Your Troubles, 1932) Georgea Marshalla i Raymonda McCareya, Synowie pustyni (Sons of 95

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

the Desert, 1933) Williama A. Seitera, Flip i Flap w krainie cudw (Babes in Toyland, 1934) Gusa Meinsa i Charleya Rogersa, Jej obrocy (Way Out West, 1937) Jamesa W. Hornea oraz Zakute by (Block-Heads, 1938) Johna G. Blystonea. Humor Laurela i Hardyego by przede wszystkim sytuacyjny, a aktorzy czerpali penymi garciami z tradycji komedii slapstickowej. Sowne arty prawie zawsze stanowiy tylko punkt wyjcia dla serii kilku lub kilkunastu gagw. Czsto midzy postaciami dochodzio do zycznej konfrontacji, co prowadzio poprzez eskalacj koniktu do totalnej destrukcji otoStan Laurel i Oliver Hardy czenia. Czasami humor Flipa i Flapa stawa si surrealistyczny. W Jej obrocach jest scena, gdy Laurel zaciska pi i jakby to bya fajka sypie do niej tyto. Nastpnie podnosi kciuk i odpala od niego fajk. Zdumiony Hardy prbuje przez reszt lmu powtrzy sztuczk partnera. W kocu mu si to udaje, ale przeraony gasi palec. Laurel i Hardy to wieczni optymici. Byli jak dzieci w wiecie dorosych, skonni do psot, bazestw i bufonady. Skrajnie rnili si pod wzgldem zycznym. Hardy mia potn postur (185 cm wzrostu i 127 kg wagi), tote Laurel wyglda przy nim na jeszcze drobniejszego ni by w istocie. Hardy nosi wsy, a Laurel nie, marynarka tego pierwszego bya na niego za maa, na Laurelu za wisiaa jak na strachu na wrble. Obaj aktorzy stosowali jasny makija, co w poczeniu ze specycznym sposobem ich lmowania, pozbawionym jakichkolwiek cieni i dramatycznego owietlenia, nadawao im wygld cyrkowych clownw. Do slapsticku odwoywali si nie tylko Laurel i Hardy, lecz take bracia Marx. Byo ich piciu: Groucho (Julius Henry), Chico (Leonard), Harpo (Adolph), Zeppo (Herbert) i Gummo (Milton). Karier rozpoczli na deskach scenicznych w pierwszej dekadzie XX wieku. Do kinematograi trali tu po przeomie dwikowym, lecz ju bez Gummo. Ich pierwsze dwa lmy, Orzechy kokosowe (The Cocoanuts, 1929) Roberta Floreya i Josepha Santleya oraz Sucharki w ksztacie zwierzt (Animal Crackers, 1930) Victora Heermana, byy adaptacjami broadwayowskich spektakli. Kolejny utwr, Mapi interes (Monkey Business, 1931) Normana Z. McLeoda, mia ju oryginalny scenariusz. By to rwnie jedyny w dorobku braci lm, w ktrym sycha gos Harpo piewajcego tenorem z wntrza beczki. Bracia Marx, jeszcze wystpujc w teatrze, stworzyli swoje stae wizerunki aktorskie, powtarzane bez wikszych zmian w kadej kolejnej roli. 96

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Groucho, Harpo i Chico Marx w Nocy w operze

Groucho, dowcipny, inteligentny i mwicy z szybkoci karabinu maszynowego, na kadym kroku sypa jak z rkawa mdrociami i lubowa si w absurdalnych kalamburach. Nosi sumiaste wsy i okrge okulary, w ustach zawsze mia cygaro, porusza si nerwowo na ugitych nogach i rzuca chytre, zoliwe spojrzenia. Chico mwi z woskim akcentem, gra wawo na pianinie i stosowa pokrtn, sprzeczn z wszelkimi zasadami logik. Harpo udawa niemow, dziki czemu zmienia si z aktora w mima. Gra na hare (std jego imi), uwielbia gle i psoty, a take uganianie si za dziewcztami. Romantyczny Zeppo jako jedyny z caej czwrki wyglda na zwykego chopaka z ssiedztwa. Czwarty lm braci Marx, Koskie pira (Horse Feathers, 1932) McLeoda, by satyr na uniwersytecki sport amatorski (konkretnie football amerykaski), prohibicj, a przede wszystkim na amerykaski system szkolnictwa wyszego (Groucho gra Quincy Adamsa Wagstaffa21, nowego rektora, ktry odziany w tog piewa profesorom: Nie dbam o to, co macie do powiedzenia. / Nie robi mi to adnej rnicy. / Cokolwiek by to byo, i tak jestem przeciwko temu). Utwr zawiera pamitny gag, a waciwie sekwencj powizanych gagw: przy rnych okazjach Harpo wyciga ze swojego palta drewniany motek, ryb, zwinity sznur, krawat, plakat z kobiet w bielinie, liank gorcej czekolady, miecz i wiec zapalon na obu kocach. Podobny gag zastosowa we wczeniejszych Sucharkach w ksztacie zwie-

21

Aluzja do szstego prezydenta Stanw Zjednoczonych, Johna Quincy Adamsa.

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

97

rzt, wyjmujc z rkawa najpierw srebrn zastaw dla kilkudziesiciu osb, a potem dzbanek do kawy. W 1933 roku bracia wystpili w swym najsynniejszym lmie, Kaczej zupie (Duck Soup) Leo McCareya, ostrej i anarchizujcej satyrze, bdcej paszkwilem na dyktatorw, faszyzm i autorytarn wadz. Obraz by bezkompromisowym atakiem na megalomaskich przywdcw politycznych (Groucho jako prezydent Freedonii), rzd jako instytucj cakowicie absurdaln (scena posiedzenia gabinetu), dyplomacj, arbitralny system prawny oraz na wojny, ktre wszczyna si pod byle pretekstem (sceny mobilizacji i dziaa zbrojnych). Kacza zupa jest lmem szalonym, penym gagw, kalamburw, citych dowcipw, pozornie bezmylnych zachowa i ostrych, obraliwych dialogw. W przeciwiestwie do wielu innych utworw braci Marx nie ma tu romantycznych wtkw ani muzycznych interludiw, wstrzymujcych akcj. S za to muzyczne numery doskonale zintegrowane z fabu: When the Clock on the Wall Strikes Ten, hymn Freedonii Just Wait Till I Get Through With It oraz piosenka The Countrys Goin to War. Tytu lmu odwouje si do amerykaskiego slangowego wyraenia, oznaczajcego co atwego do zrobienia albo atwowiernego i naiwnego frajera. Kacza zupa, wbrew powszechnemu przekonaniu, nie bya komercyjn porak, cho nie przycigna do kin tak wielu widzw jak Koskie pira. Na przeszkodzie stan jej anarchizm, czy wrcz nihilizm, oraz fundamentalna krytyka polityki w okresie, gdy Stany Zjednoczone walczyy z kryzysem, a prezydent Roosevelt usiowa przeprowadzi w kraju gbokie reformy. Utwr nie podoba si wielu krytykom, a take co zrozumiae licznym w wczesnym wiecie dyktatorom. Benito Mussollini zakaza nawet rozpowszechniania go we Woszech. Pniej oceny lmu ulegy zmianie i dzisiaj uchodzi on za jedn z najwybitniejszych komedii w dziejach kina. Kacza zupa bya ostatnim lmem, w ktrym wystpi Zeppo Marx. Zrezygnowa on z kariery i wraz z bratem Gummo stworzy jedn z najwikszych agencji aktorskich, pomagajc zadebiutowa na wielkim ekranie m.in. Jackowi Benny i Lanie Turner. W 1933 roku bracia Marx odeszli z Paramountu, z ktrym byli zwizani przez cztery lata, i podpisali kontrakt z MGM. W 1935 roku wystpili w Nocy w operze (A Night at the Opera) Sama Wooda. Zagrali tu postacie o wiele sympatyczniejsze i mniej koniktowe ni w poprzednich utworach. W obrazie pojawi si te wtek romantyczny: bohaterowie pomagali modym wykonawcom operowym odnie sukces zawodowy, zamieniajc przy okazji prby do Trubadura Verdiego w kompletny chaos. Noc w operze zawiera wiele synnych scen komediowych, jak choby t, w ktrej bracia Marx upychaj w malutkiej kabinie na statku pitnacie osb: oprcz siebie i piewaka 98

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

operowego dwie sprztaczki, manikiurzystk , in yniera pok adowego z asystentem, dziewczyn szukajc ciotki, pokojwk i czterech kelnerw z zamwionymi posikami. Gdy drzwi si otwieraj, cae to spltane kbowisko ludzkie wypada na zewntrz. Warto rwnie wspomnie o scenie naowej, gdy w trakcie podniosego spektaklu operowego Harpo huta si na linach, niczym Tarzan, w takt muzyki Verdie- Bracia Marx w Dniu na wycigach go. Dwa lata pniej odbya si premiera Dnia na wycigach (A Day at the Races, 1937) Sama Wooda, opowieci o weterynarzu (Groucho), ktry by ratowa nanse upadajcego sanatorium zostaje, niezupenie zgodnie z przepisami, jego dyrektorem. Po Panice w hotelu (Room Service, 1938) Williama A. Seitera, zrealizowanym dla RKO, bracia Marx pojawili si jeszcze w trzech lmach wyprodukowanych przez MGM: Bracia Marx w cyrku (At the Circus, 1938) i Bracia Marx na Dzikim Zachodzie (Go West, 1940) Edwarda Buzzella oraz Dom towarowy (The Big Store, 1941) Charlesa Reisnera. Wkrtce potem ogosili zakoczenie kariery. Poniewa Chico mia kopoty nansowe, spowodowane zamiowaniem do hazardu, bracia postanowili jednak mu pomc i zagrali jeszcze w dwch lmach, zrealizowanych dla United Artists: Nocy w Casablance (A Night in Casablanca, 1946) Archie Mayo i Szczliwej mioci (Love Happy, 1949) Davida Millera. Nie dorwnyway one jednak wczeniejszym utworom. Filmy braci Marx, mimo niewtpliwych rnic midzy nimi, miay pewne cechy wsplne. Po pierwsze, fabua bya z reguy szcztkowa i sabo zarysowana. Gwny nacisk kadziono na rodowisko, w ktrym rozgrywaa si akcja, co suyo naszkicowaniu ta i bliszemu okreleniu postaci drugoplanowych. Gwni bohaterowie natomiast wystpowali zawsze w tej samej charakteryzacji i postpowali wedle tych samych schematw. Po wtre, akcja prowadzona bya czsto w sposb alogiczny i purnonsensowny. Po trzecie, dialog stanowi podstawowy rodek komiczny, bdc baz wszelkich gagw. Gra sw, onomatopeje, rytm wypowiedzi wszystkie te elementy byy wykorzystywane w celach komicznych. Humor tkwi rwnie w warstwie znaczeniowej dialogu, ktry kreowa efekty obrazowo -dwikowe oparte na homonimach. Tak dziao si np. w Sucharkach w ksztacie zwierzt. Profesor (Groucho) prosi o piecz (a seal), a Pinky (Harpo) podaje mu fok (take a seal). W innej scenie z tego samego utworu na haso Niech yje kapitan Spaulding! (Three cheers for Captain Spaulding!) Harpo przynosi 99

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

trzy krzesa (three chairs to ostatnie sowo wymawia si prawie tak samo jak cheers). Komedie braci Marx, zwaszcza z okresu ich wsppracy z Paramountem, miay charakter anarchistyczny i buntowniczy, kontestoway tradycyjny ad spoeczny oraz prawie wszystkie wartoci kojarzone zwykle z Ameryk. Zupenie inn wizj wiata i inne przesanie prezentoway screwball comedies, bdce odmian komedii romantycznej, ktre pojawiy si na ekranach pod koniec pierwszej poowy lat 30. Wyraz screwball wywodzi si z baseballu i oznacza perfekcyjny rzut miotacza do apacza, ktry cakowicie myli pakarza. W amerykaskim slangu sowo to peni funkcj przymiotnika i oznacza niezrwnowaony, dziwaczny, irracjonalny, niekonwencjonalny. Zatem screwball comedy to komedia wanie taka: niezrwnowaona, dziwaczna, niekonwencjonalna. Komedie tego typu koncentruj si najczciej na jakim niezwykym z punktu widzenia yciowego prawdopodobiestwa zdarzeniu, ktre prowadzi do romansu, a nawet maestwa bohaterw. Mczyzna i kobieta nale zawsze do odmiennych grup spoecznych, rnic si zamonoci, wyksztaceniem i stylem ycia. Akcja pena jest niespodziewanych zwrotw, sytuacji rodem z farsy i wizualnych gagw. Czsto obserwujemy odwrcenie tosamoci bohaterw (zazwyczaj w formie przebieranek), co prowadzi do licznych komplikacji i efektw komicznych. Centralnym motywem wszystkich screwball comedies jest walka pci, a wic przeciwstawienie sobie pierwiastkw mskiego i eskiego, z tym, e w przeciwiestwie do innych gatunkw lmowych kobieta uzyskuje czsto przewag nad mczyzn, dezorganizujc jego uporzdkowan egzystencj. Stale obecne s take inne opozycje: bogaty/biedny, wyksztacony/niewyksztacony, mdry/ gupi, uczciwy/nieuczciwy. Wan cech screwball comedies jest te precyzyjny, szybki, momentami sarkastyczny dialog, skrzcy si dowcipem i bon motami. Za pierwsze arcydzieo gatunku uchodz Ich noce (It Happened One Night, 1934) Capry, historia Ellie (Claudette Colbert), rozpieszczonej crki milionera, ktra usiuje wydosta si spod wpywu nadopiekuczego ojca i zakochuje si w Peterze, przystojnym, cho nieco gburowatym dziennikarzu (Clark Gable). Nie stanowi dobranej pary. Dzieli ich prawie wszystko. Ona jest rozkapryszon i snobistyczn panienk, wiadom swojej uprzywilejowanej pozycji spoecznej oraz wraenia, jakie wywiera na mczyznach; on nieco cynicznym przedstawicielem wiata pracy, chccym wykorzysta nadarzajc si okazj zarobienia kilku dolarw. A jednak znajduj wsplny jzyk, by wkrtce podda si rwnie uczuciu. Mimo wszystkich rnic midzy nimi, niesprzyjajcych okolicznoci i wrogoci wiata, mio triumfuje. Bohaterka zaczyna akceptowa dominujc rol partnera, wyrzekajc 100

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

si swej dotychczasowej, buntowniczej postawy, co sugeruj zmiany w jej garderobie. Najpierw widzimy zawizany na jej szyi mski szalik, pniej pojawia si na ekranie w mskiej piamie. Te obce w wygldzie Ellie elementy garderoby symbolicznie oznaczaj z jednej strony stopniowe przejmowanie przez ni wartoci prostego ycia reprezentowane przez Petera, z drugiej poddawanie si patriarchalnej wadzy, spod ktrej prbowaa si uwolni22. Ich noce, romantyczna opowie o sile mioci, wprowadziy do kinematograi motyw drogi jako gwny czynnik kompozycyjny. Akcja prawie caego lmu rozgrywa si w podry i w przestrzeniach z ni zwizanych: w autobusie, samochodzie, na przystanku, na poboczu szosy i w przydronym hoteliku. Wszystkie najwspanialsze sceny utworu rwnie cz si z podr: lekcja jedzenia pczkw, prby zapania przez bohaterw okazji, by dosta si do nastpnego miasta, nocleg w stogu siana w opuszczonej stodole, czy te najsynniejsza chyba scena utworu, gdy w motelu Peter buduje z koca zason umoliwiajc, bez amania konwenansw, spdzenie nocy z Ellie w tym samym pokoju. W jednym z uj Clark Gable, cigajc koszul, ukazuje publicznoci nagi tors. Obraz ten mia spore konsekwencje ekonomiczne, wyeliminowa bowiem powszechny do tej pory zwyczaj noszenia przez mczyzn podkoszulkw. Amerykaski przemys tekstylny straci miliony dolarw. Ich noce to pierwsze dzieo w historii, jakie zdobyo pi najwaniejszych Oscarw (za najlepszy lm, scenariusz, reyseri, gwn rol msk i gwn rol kobiec). Jeszcze w 1934 roku pojawiy si na ekranach dwie inne screwball comedies: W pogoni za cieniem (The Thin Man, 1934) W.S. Van Dykea, zrealizowana z wielkim polotem i wdzikiem historia pary detektyww (William Powell i Myrna Loy) odkrywajcych sprawc tajemniczego morderstwa, oraz Napoleon na Broadwayu (Twentieth Century) Hawksa z Johnem Barrymore i Carole Lombard. Komedia kryminalna Van Dykea wicia tak due triumfy, e MGM wypucio ca seri lmw z t sam par aktorw23. Praca nad Napoleonem na Broadwayu nie bya jedyn przygod Hawksa z tym gatunkiem. W 1938 roku reyser zrealizowa Drapiene malestwo (Bringing Up Baby), skrzc si dowcipem, pen bazestw opowie o statecznym paleontologu (Cary Grant), ktry wci pakuje si w kopoty z powodu postrzelonej, niezmiernie gadatliwej dziewczyny (Katharine Hepburn)
22 23

Elbieta Ostrowska-Chmura, Frank Capra amerykaskie marzenia i koszmary, w: Mistrzowie kina amerykaskiego: Klasycy, op. cit., s. 199. W pogoni za cieniem to adaptacja powieci Dashiella Hammetta. Kolejne sequele to: Od wtorku do czwartku (After the Thin Man, 1936), Sprawa dla detektywa (Another Thin Man, 1939) i Cie zbrodni (Shadow of the Thin Man, 1941) Van Dykea, Powrt detektywa (The Thin Man Goes Home, 1945) Richarda Thorpea oraz Pie mordercy (Song of the Thin Man, 1947) Edwarda Buzzella.

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

101

oraz lamparta imieniem Baby. Wszystko naturalnie koczy si pomylnie: naukowiec dostaje fundusze potrzebne do dalszych bada, a przy okazji szans na uoenie sobie ycia ze skruszonym dziewczciem u boku. Dwa lata pniej Hawks wyreyserowa Dziewczyn Pitaszka (His Girl Friday, 1940) z Cary Grantem i Rosalind Russell, drug po lmie Lewisa Milestonea z 1931 roku adaptacj sztuki teatralJohn Barrymore i Carole Lombard w Napoleonie nej Bena Hechta i Charlesa MacArthuna Broadwayu ra Strona tytuowa. Gwnym tematem utworu s perypetie rozwiedzionej pary, ktra dziki upartym staraniom byego ma decyduje si na powtrny zwizek. Motyw ponownego maestwa pojawia si jeszcze kilkakrotnie w innych screwball comedies, np. w Nagiej prawdzie (The Awful Truth, 1937) McCareya z Cary Grantem i Irene Dunne oraz w synnej Filadeljskiej opowieci (The Philadelphia Story, 1940) Georgea Cukora z Cary Grantem, Katharine Hepburn i Jamesem Stewartem. Pomys ten wykorzystywano na tyle czsto, e mona mwi o istnieniu podgatunku zwanego comedy of remarriage. Obok screwball comedy w latach 30. rozwijaa si take sophisticated comedy, czyli komedia wyranowana. Jej bohaterowie naleeli do spoecznych elit, byli wyksztaceni, pikni, bogaci i nieco ekscentryczni. Filmy, w ktrych si pojawiali, koncentroway si zazwyczaj na relacjach damsko -mskich (w tym matrymonialnych), a gwne rdo humoru stanowi dialog, dowcipny, peen dwuznacznych sformuowa, bon motw, aforyzmw i paradoksw. Mistrzem sophisticated comedy by Ernst Lubitsch. W 1932 roku zrealizowa Zote sida (Trouble in Paradise), utwr prekursorski dla nowego gatunku, pikny, peen wdziku i elegancji. Sam reyser uwaa go zreszt za swoje najwaniejsze dokonanie. Wydaje mi si, e nie zrobiem nic lepszego, czy choby rwnie dobrego wyzna24. Cary Grant i Katharine Hepburn w Drapienym Bya to opowie o sympatycznej parze malestwie
24

Cyt. za: James Harvey, Romantic Comedy in Hollywood: From Lubitsch to Sturges, Da Capo Press, New York 1998, s. 47.

102

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

oszustw, Gastonie (Herbert Marshall) i Lily (Miriam Hopkins), ktrzy zatrudniaj si u bogatej i piknej wdowy (Kay Francis), by zagarn jej kosztownoci. Gaston zakochuje si jednak w chlebodawczyni, co mocno komplikuje jego pierwotne plany. Z powodu erotycznych aluzji i dwuznacznych uwag, w 1935 roku lm zosta przez PCA uznany za cyniczny i amoralny. Wycofano go z dystrybucji, a zakaz jego rozpowszechniania obowizywa a do 1968 roku. Taki sam los spotka kolejn sophisticated comedy Lubitscha, Sztuk ycia (Design for Living, 1933), swobodn ekranizacj sztuki Nola Cowarda, opowiadajcej o platonicznym trjkcie mieszkajcych w Paryu modych artystw. Jak zauwaa Jerzy Manicki, komizm wynika tu z faktu, e gwna bohaterka, Gilda, nie tylko nie umiaa wybra jednego z dwch (a potem trzech) wielbicieli, ale ten brak rozstrzygnicia najwyraniej jej odpowiada. Tak jak nie mogc si zdecydowa na jeden z dwch kapeluszy, bierze w kocu oba25. W 1937 roku Lubitsch zrealizowa Eskapad (Angel) z Marlen Dietrich i Melvynem Douglasem, cyniczn opowie o ircie piknej kobiety z przyjacielem ma, za dwa lata pniej Herbert Marshall i Miriam Hopkins w ulubionym legendarn Ninoczk (Ninotschka). Ak- filmie Lubitscha Zotych sidach cja filmu prawie w caoci rozgrywa si w Paryu, dokd rzd sowiecki wysya kolejnych agentw, by odzyskali wywiezione podczas rewolucji bolszewickiej bezcenne carskie klejnoty. Ci jednak dezerteruj jeden po drugim, wybierajc wolno i beztroskie ycie w kapitalizmie. Wtedy zadanie sprowadzenia skarbu na Kreml Stalin powierza sprawdzonej w walce towarzyszce, Ninie Jakuszowej (Greta Garbo). Ma ona nawiza romans z ksiciem Leonem (Melvyn Douglas) i podst pem wykra kosztownoci, wszake zakochuje si w uroczym arystokracie i ostatecznie take porzuca parti oraz komunistyczne ideay. Ninoczka to klasyk sophisticated comedy, zarazem za jeden z pierwszych amerykaskich lmw krytykujcych Zwizek Sowiecki i panujcy w nim system totalitarny. Wida to najlepiej w scenach zestawiajcych przeraajco szar i smutn Moskw z radosnym, sonecznym Paryem. Dwa kontrastujce ze sob oblicza ma rwnie gwna bohaterka. Najpierw, gdy reprezentuje jeszcze Stalina i komunizm, jest pryncypialna, nieprzystpna
25

Jerzy Manicki, Ernst Lubitsch europejski dotyk, op. cit., s. 103.

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

103

i pozbawiona poczucia humoru. Potem, gdy poznaje uroki wolnoci i mioci, staje si agodniejsza, weselsza, bardziej romantyczna, a nawet odrobin frywolna. To bardzo istotna modykacja dotychczasowego ekranowego wizerunku Garbo, wcielajcej si zazwyczaj w postacie wynios ych, tajemniczych i chodnych femme fatale. Okoliczno t wykorzystano w proGreta Garbo mocji utworu, lansowanego sloganem Garbo si mieje!. cign on do kin tumy widzw. Obraz cieszy si take wielkim powodzeniem w Europie, gdzie tra na ekrany ju podczas trwania wojny, w padzierniku 1939. W Zwizku Sowieckim, a po wojnie rwnie w innych krajach komunistycznych by jednak zakazany. Lubitsch nie by jedynym twrc sophisticated comedies. W gatunku tym specjalizowa si take George Cukor, autor udanej Kolacji o smej (Dinner at Eight, 1933), opowieci o wystawnym przyjciu wydanym dla nowojorskiej mietanki towarzyskiej przez snobistyczn intrygantk, on stojcego na skraju bankructwa magnata. Wrd zaproszonych goci s milionerzy, potentaci nansowi, podstarzae aktorki i aktorzy, ktrzy szczyt kariery maj ju za sob, oraz powabne i seksowne dziewczta. Rozmowy dotycz spraw osobistych i stopniowo obnaaj mroczne sekrety ludzi z towarzystwa: ich problemy nansowe, a take zdrady, frustracje, hipokryzj i wynioso wobec niszych klas. Obraz wyszych sfer, jaki prezentuje Cukor, nie jest zbyt pocigajcy, a mimo to lm skrzy si dowcipem, czasem gorzkim, czciej uszczypliwym, a nawet zoliwym. Komedie lat 30. (przede wszystkim screwball i sophisticated, cho nie wycznie) wypromowa y wiele aktorek, ktre zdoby y uznanie i saw. Najjaniej na rmamencie Hollywoodu wiecia (nietuzinkowa) gwiazda Mae West. Bya ona kobiet niezalen, inteligentn, upart i uzdolnion, a na dodatek pikn. Od 1907 roku wystpowaa w teatrach Wschodniego Wybrzea, potem pisywaa dla siebie sztuki, ktre sama produkowaa i reyseroNa planie filmu Georgea Cukora Kolacja waa. W 1927 roku podczas przedstawienia o smej 104

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

zatytu owanego Sex zosta a aresztowana i oskarona o obraz moralnoci publicznej, a nastpnie skazana na 10 dni wizienia. Epizod ten przyczyni si do wzrostu popularnoci aktorki. Jej kolejne sztuki rwnie wzbudzay kontrowersje (np. wadze Nowego Jorku zabroniy wystawiania sztuki The Drag o homoseksualizmie). Dopiero Diamond Lil, o energicznej, lubicej mczyzn, pienidze i diamenty damie, sta si broadwayowskim hitem, wzbudzajc zainteresowanie hollywoodzkich producentw. W 1932 roku Paramount zaoferowa aktorce kontrakt. Miaa wwczas 38 lat, sporo jak Mae West na debiutantk, zwaszcza aspirujc do tego, by sta si symbolem seksu. Na pocztek zagraa niewielk rlk w Nocy za noc (Night after Night, 1932) Mayo. Rok pniej otrzymaa gwn rol w lmie Lowella Shermana Lady Lou (She Done Him Wrong, 1933) wedug wspominanej ju jej wasnej sztuki Diamond Lil (u jej boku pojawi si Cary Grant). Utwr odnis ogromny sukces i uratowa Paramount przed bankructwem. Nastpny lm, Nie jestem anioem (Im No Angel, 1933) Wesleya Rugglesa, znw z Cary Granten, rwnie okaza si nansowym sukcesem, ale kolejne przedsiwzicie, oparta na opowiadaniu West Pikno lat dziewidziesitych (Belle of the Nineties, 1934) McCareya, spotkay due kopoty. Pocztkowo obraz mia si nazywa It Aint No Sin, ale Administracja Kodeksowa zmienia jego tytu, dokonujc dodatkowo licznych ci. Potem do akcji wkroczya nowojorska cenzura, jeszcze bardziej kaleczc lm i odbierajc mu szanse u publicznoci. Kopoty z PCA nie zawayy natomiast na powodzeniu wysoko cenionego przez krytykw lmu Klondike Annie (1936) Raoula Walsha, ktry okaza si ostatnim sukcesem West. Zerwawszy z Hollywoodem, aktorka wystpowaa na Broadwayu i w Las Vegas, nagrywaa albumy, pojawiaa si te z rzadka w telewizji. Po raz ostatni wystpia na wielkim ekranie w Sekstecie (Sextette, 1978) Kena Hughesa; lm ponis artystyczn i komercyjn klsk.

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

105

Hollywood straszy: Dracula, Frankenstein i inne horrory


Horror jest prawie tak stary jak kino, cho w Stanach Zjednoczonych popularno zyska dopiero w drugiej poowie lat 20. Pierwszym dwikowym lmem tego gatunku bya dokonana przez Roya Del Rutha adaptacja sztuki Edgara Wallacea zatytuowana Strach (The Terror, 1928), opowie o domu terroryzowanym przez zbiega z azylu. Wkrtce wytwrnia Universal zainicjowaa cykl lmw grozy, odwoujc si do europejskich (zarwno niemieckich, jak i angielskich) wzorcw, sigajc po opowieci o wampirach, szalonych naukowcach, niemiertelnych arystokratach i niewidzialnych ludziach. W 1931 roku powsta kultowy dzi lm Toda Browninga Dracula, oparty na powieci Abrahama (Brama) Stokera z 1897 roku i jej scenicznej adaptacji z 1927 roku, autorstwa Hamiltona Deanea i Johna L. Balderstona. rdem inspiracji bya te wczeniejsza ekranizacja ksiki Stokera Nosferatu: Symfonia grozy (1922) Friedricha Wilhelma Murnaua. Utwr Browninga sta si sawny przede wszystkim ze wzgldu na wybitn i poruszajc kreacj Beli Lugosiego. Zagra on hrabiego Dracul z Transylwanii, eleganckiego, stylowego i nieco egzotycznego wampira, ktry by przetrwa musia si ywi wie, dziewczc krwi. Lugosi, hipnotycznie spogldajcy w kierunku publicznoci, tchn ycie (jeli mona tak to uj) w odtwarzan przez siebie posta, czynic j wielowymiarow i niejednoznaczn moralnie. Jego Dracula by bohaterem tragicznym, skazanym na cierpienie i mier. Rwnoczenie jednak budzi ciekawo, a nawet fascynacj: swoj szlachetn urod, nienagannymi manierami, ukrytym erotyzmem i dziwacznym, wgierskim akcentem. Mona zaryzykowa twierdzenie, e Lugosi nie gra Draculi, lecz po prostu nim by. Tymczasem niewiele brakowao, by aktor w ogle nie pojawi si na ekranie. Pierwotnie bowiem rol Draculi zaoferowano czowiekowi o tysicu twarzy, Lonowi Chaneyowi, ktry tu przed rozpoczciem zdj zmar na raka krtani. Oprcz kreacji Lugosiego Dracula zachwyca tajemniczym, ekspresjonistycznym w stylu owietleniem, piknymi, budujcymi niezwyk atmosfer zdjciami Karla Freunda oraz dramaturgicznym wykorzystaniem dwikw naturalnych Zachcony sukcesem Draculi, Universal postanowi wyprodukowa kolejny horror. Reyseri Frankensteina (1931), opartego na prozie Mary Shelley, powierzono Jamesowi Whaleowi. Pocztkowo w posta Monstrum wcieli si mia Bela Lugosi, ale po nieudanych zdjciach prbnych aktor zrezygnowa. Zastpi go Boris Karloff, tworzc jedn z najbardziej znanych i podziwianych kreacji w historii kina. Jego sukces wynika w du-

106

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

ej mierze z niezwykej charakteryzacji autorstwa Jacka Piercea26, na tyle skomplikowanej, e proces nakadania makijau trwa za kadym razem kilka godzin. Elementami charakteryzacji byy rwnie cikie, metalowe drgi umieszczane w nogawkach spodni, ktre miay uniemoliwi aktorowi zginanie ng w kolanach, oraz wysokie koturny przymocowane do podeszew butw. Cay ten ekwipunek way tak wiele, e podczas krcenia jednej ze scen Karloff nabawi si kontuzji krgosupa. Film opowiada histori szalonego naukowca, doktora Henryego Frankensteina, optanego ide stworzenia sztucznego czo- Boris Karloff jako Monstrum we Frankensteinie wieka. By bez wiadkw prowadzi eksperymenty, Frankenstein wyjeda do pooonego na bawarskim odludziu zamku. Pewnej ciemnej i burzliwej nocy udaje mu si oywi Monstrum pozszywane z kawakw ludzkich cia. Wbrew oczekiwaniom swego stwrcy, okazuje si ono istot prymitywn, agresywn, niezdoln do abstrakcyjnego mylenia i posugiwania si jzykiem. Gdy na dodatek zabija asystenta naukowca, ten postanawia zniszczy potwora. Monstrum ucieka z zamku, ale, osaczone w mynie przez miejscowych chopw, zostaje spalone. Kreacja Karloffa jest subtelna i wzruszajca, co wydaje si niemal niemoliwe, biorc pod uwag fakt, e aktor nie wypowiada ani jednego zdania, wydajc jedynie nieartykuowane odgosy, a jego twarz pokrywa gruba warstwa makijau. Mimo to jego Monstrum jest zarwno przeraajce, jak i wraliwe. To smutna, godna wspczucia istota, odrzucona przez swojego stwrc, ktry pozwoli jej odkry brutalno wiata i cierpienie. W nastpnych latach pojawio si na ekranach kilka sequeli tego horroru. Pierwszym z nich bya Narzeczona Frankensteina (Bride of Frankenstein, 1935) Whalea, w ktrym cudownie ocalae z poaru Monstrum od spotkanego przypadkowo pustelnika uczy si, czym jest dobro i przyja. Tymczasem Frankenstein, wraz ze swym mentorem, doktorem Pretoriusem, postanawiaj stworzy potworowi towarzyszk ycia. Ta jednak okazuje si z gruntu za i nieprzyjazna wobec otoczenia. W odruchu buntu, pozwoliwszy wszake Frakensteinowi i jego narzeczonej uj z yciem, Monstrum niszczy laboratorium, umiercajc zarwno siebie, jak i sw narzeczon.

26

Dzieem Piercea bya take charakteryzacja Beli Lugosiego w Draculi.

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

107

Z biegiem czasu fama lmu rosa i dzi jest on uznawany, podobnie jak Frankenstein, za dzieo kultowe. Niektrzy uwaaj nawet, e stanowi jeden z nielicznych sequeli, ktre przewyszyy swe pierwowzory. W utworze dostrzec moemy wiele aluzji do chrzecijastwa i religijnej ikonograi. Na cmentarzu wznosi si posg ukrzyowanego Chrystusa, w chacie pustelnika na cianie wisi krucyks, a schwytany potwr przyjmuje poz przypominajc posta wiszc na krzyu. Poegnalny posiek z pustelnikiem to swego rodzaju ostatnia wieczerza, podczas ktrej Monstrum przyjmuje sakramenty w postaci chleba i wina. David J. Skal uwaa, e obrazoburczym zamiarem Whalea byo bezporednie porwnanie stworzonego przez Frankensteina potwora do Chrystusa27. Natomiast dla Scotta MacQueena Monstrum jest raczej kpin z boskoci. Pokazujc ukrzyowanie potwora, reyser odwraca chrzecijaski dogmat o zmartwychwstaniu Jezusa. Potwr najpierw zostaje wskrzeszony, a dopiero potem ukrzyowany28. Niektrzy wspczeni badacze prbuj odczytywa Narzeczon Frankensteina w kategoriach genderowych. Wskazuj przy tym na fakt, e Whale nie ukrywa swej orientacji homoseksualnej, a za homoseksualistw (lub biseksualistw) uchodzili take jego aktorzy Colin Clive i Ernest Thesiger. Interpretacja taka nie wydaje mi si jednak zbyt przekonujca. W tekcie lmu trudno znale jednoznaczne odwoania do homoseksualnych skonnoci ktrej z postaci, a homoseksualizm reysera i aktorw (w tym ostatnim przypadku tylko domniemany) nie ma tu nic do rzeczy. Oprcz Frankensteina i Narzeczonej Frankensteina Whale zrealizowa jeszcze dwa horrory. W 1932 roku na ekrany wszed Stary mroczny dom (The Old Dark House, 1932), ktry przez wiele lat uchodzi za zaginiony i dopiero w 1968 roku Curtis Harrington odnalaz kopi w piwnicach Universalu. Film nie odnis sukcesu w Stanach Zjednoczonych, cieszy si za to sporym powodzeniem w Wielkiej Brytanii, gdzie publiczno docenia ironi i czarny humor reysera. Wielkim Colin Clive jako dr Frankenstein i jego dzieo monstrualna narzeczona (Elsa Lanchester) przebojem okaza si natomiast Niew Narzeczonej Frankensteina widzialny czowiek (The Invisible Man,
27 28

David J. Skal, The Monster Show: A Cultural History of Horror, Faber & Faber, New York 2001, s. 189. Scott MacQueen, Komentarz na pycie DVD Bride of Frankenstein, Legacy Collection Edition. Universal Studios, Los Angeles 2004.

108

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

1933), oparty na powieci H.G. Wellsa z 1897 roku. W roli tytuowej wystpi Claude Rains, brytyjski aktor sceniczny, dla ktrego by to debiut ekranowy i pocztek hollywoodzkiej kariery. Rains wcieli si w posta doktora Jacka Grifna, naukowca, ktry odkry sekret niewidzialnoci. Przez wiksz cz lmu syszymy tylko jego gos; jeli pojawia si na ekranie, to szczelnie okryty bandaami. Dopiero w jednej z ostatnich scen moemy zobaczy jego twarz. Rok przed Starym mrocznym domem pojawia si na ekranach adaptacja klasycznej noweli Roberta Louisa Stevensona z 1886 roku Doktor Jekyll i pan Hyde (Dr. Jekyll and Mr. Hyde, 1931), nakrcona dla Paramountu przez Roubena Mamouliana. W tej powszechnie znanej opowieci o rozdwojeniu osobowoci gwn rol zagra Fredric March. Film, zrealizowany jeszcze przed narzuceniem wytwrniom rygorystycznych postanowie Kodeksu Produkcyjnego, zawiera wiele seksualnych aluzji. Pojawia si w nim rwnie posta prostytutki, Ivy Pearson (Miriam Hopkins), nieobecnej w oryginale literackim. Gdy w 1936 roku po raz wtry wprowadzono utwr do kin, Administracja Kodeksowa zadaa usunicia z niego kilku fragmentw o cznej dugoci omiu minut. Nieco podobn do Doktora Jekylla i pana Hydea fabu mia pochodzcy z 1935 roku Wilkoak z Londynu (The Werewolf of London) Stuarta Walkera, o angielskim botaniku, ktry powrciwszy do domu z wyprawy do Tybetu odkrywa, e ma podwjn osobowo: czowieka i wilkoaka-zabjcy. W nale, bliski zamordowania wasnej ony, ginie od kuli ocera Scotland Yardu. Umierajc, wraca do swej pierwotnej, ludzkiej postaci i przeprasza za zo, jakie wyrzdzi, bdc wilkoakiem. Wbrew oczekiwaniom Universalu utwr nie okaza si wielkim przebojem, co zapewne spowodowane byo rzucajcym si w oczy podobiestwem do lmu Mamouliana. Dzi uchodzi jednak za dzieo klasyczne, jedno z tych, ktre ukonstytuoway narracyjne i ikonograczne konwencje horroru. Ich ywotnoci dowid Wilkoak (The Wolf Man, 1941) Georgea Waggnera z Lonem Chaneyem Jr.; sukces tego lmu wynika w duej mierze z niezwykych efektw specjalnych i charakteryzacji w mistrzowskim wykonaniu Jacka Piercea. W 1933 roku odbya si premiera najsynniejszego w dziejach kina horroru przygodowego, King Konga Meriana C. Coopera i Ernesta B. Schoedsacka. Utwr, odwoujc si do archetypicznej fabuy o Piknej i Bestii, opowiada o fatalnych konsekwencjach mioci Konga, przeraajcego monstrum, przypominajcego ogromnego goryla, do piknej i kruchej blondynki, Ann Darrow (Fay Wray). Pierwsza cz obrazu, poza kilkoma wprowadzajcymi scenami, rozgrywa si na tajemniczej, zamglonej Wyspie Czaszki, gdzie Kong, ratujc Ann przed zoeniem jej w oerze tubylcom, wpada w rce czonkw ekspedycji naukowej. Druga cz rozgrywa si ju 109

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

w Nowym Jorku; Kong ucieka z niewoli i, poszukujc Ann, sieje spustoszenie na ulicach miasta. W kocu ginie, ostrzelany i strcony przez samoloty ze szczytu Empire State Building. King Kong, mimo e by produkcj niskobudetow, odnis spektakularny sukces kasowy, ktry pomg uratowa RKO przed bankructwem. Gwn przyczyn powodzenia byo zastosowaKing Kong w Nowym Jorku nie przez realizatorw wielu rewolucyjnych efektw specjalnych, a zwaszcza perfekcyjnej animacji miniatur King Konga i dinozaurw. Nie mniej sensacyjna bya warstwa akustyczna lmu. Poza muzyk oryginaln, skomponowan przez Maxa Steinera w cisym powizaniu z akcj, szczeglnie innowacyjnym komponentem cieki dwikowej byy odgosy wydawane przez King Konga i inne bestie. Dziewi miesicy po premierze King Konga na ekrany wszed jego sequel, Syn Konga (The Son of Kong, 1933) Schoedsacka. Jego akcja rozgrywa si kilka tygodni po mierci Konga na Wyspie Czaszki, gdzie naukowcy znajduj syna Konga, albinosa, ktrego nazywaj Maym Kongiem lub Dzieckiem. Jest on przyjanie usposobiony wobec przybyszw i ratuje ich przed niedwiedziem jaskiniowym oraz gronym dinozaurem. Ostatecznie jednak ginie w wielkim trzsieniu ziemi, ktre powoduje, e caa wyspa zapada si w gb oceanu. W latach 30. i 40. powstaa take (niezbyt okazaa) seria lmw o zombie, czyli polujcych na ludzi, niemal niezniszczalnych ywych trupach. Pierwszy z tych utworw, Biae zombie (White Zombie, 1932) Victora Halperina, opowiada o parze narzeczonych zamienionych w zombie przez kapana voodoo, nekromant i gronego hipnotyzera (Bela Lugosi). Wszystko jednak koczyo si happy endem. Kapan gin, a chrzecijaski misjonarz pomaga narzeczonym otrzsn si z transu i na powrt sta si ludmi. Po kilku mniej ju udanych lmach o ywych trupach: Bunt zombie (Revolt of the Zombies, 1936) Halperina, Quanga (1936) Georgea Terwilligera, Chodzcy trup (The Walking Dead, 1936) Michaela Curtiza, owcy duchw (The Ghost Breakers, 1940) Georgea Marshalla, Krl zombie (King of the Zombies, 1941) Jeana Yarbrougha, dopiero Wdrowaem z zombie (I Walked with a Zombie, 1943) Jacquesa Tourneura uznawane jest za osignicie. Jednym z waniejszych hollywoodzkich horrorw z lat 30. bya Mumia (The Mummy, 1932) Karla Freunda, imigranta z Niemiec. Scenariusz inspirowany by odkryciem w 1922 roku grobowca Tutenchamona, gdzie 110

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

znaleziono tekst tzw. kltwy faraona. Bohaterem jest Imhotep (Boris Karloff), egipski kapan, ktrego ciao zostao zmumikowane przed 3700 laty, a przywraca je do ycia jeden z uczestnikw ekspedycji archeologicznej. Inhotep ucieka, pragnc doprowadzi do reinkarnacji swej kochanki, ksiniczki Anks-es-en-amon. Zamiary te krzyuje staroegipska bogini Isis, umiercajc kapana i zamieniajc go w stos koci. Lugosi jako kapan voodoo w Biaym zombie Film sta si sawny dziki krtkiej scenie, w ktrej Inhotep budzi si w odkrytym przez archeologw sarkofagu. Jego ciao przypomina mumi Ramzesa III. Jack Pierce pracowa nad charakteryzacj Karloffa od godziny 11:00 do 19:00. Zdjcia trway do 2:00 rano, po czym kolejne dwie godziny zajo bolesne usuwanie makijau; byo to, jak wyzna aktor, najtrudniejsze dowiadczenie w jego karierze29. W latach 30. wyprodukowano jeszcze jeden horror (tak przynajmniej utwr ten bywa klasykowany, cho z pewnoci klasycznym horrorem nie jest). Mowa o Dziwolgach (Freaks, 1932), lmie, ktry zakoczy karier reysersk Toda Browninga. Jest to opowie o zemcie, jakiej upoledzeni zycznie czonkowie trupy cyrkowej dokonuj na artystce trapezowej i siaczu za prb zabicia i okradzenia jednego z ich towarzyszy, kara. Jako aktorw Browning zatrudni prawdziwych cyrkowcw, a przy tym ludzi uomnych i zdeformowanych (karw, siostry syjamskie, kobiety i mczyzn bez rk i ng etc.). Ten fakt oraz obecno w utworze drastycznych scen sprawiy, e obraz wzbudzi mnstwo kontrowersji. MGM skrcia lm z 90 do 64 minut, zmienia jego zakoczenie i dodaa prolog. Mimo to publiczno go nie zaakceptowaa; zosta odkryty na nowo i doceniony dopiero w latach 60. Horrory z lat 30. stworzyy podstaw rozwoju tego gatunku w kolejnych dekadach. Wyznaczyy take kierunki owego rozwoju poprzez uksztatowanie kilku podstawowych odmian: horroru gotyckiego/demonicznego/ wampirycznego, przygodowo-katastrocznego oraz opowieci o szalonych naukowcach, dokonujcych nieodpowiedzialnych i gronych eksperymentw. Niektre utwory mona te uzna za, mglist jeszcze, zapowied lmw gore.

29

Mark A. Vieira, Hollywood Horror: From Gothic to Cosmic, Harry N. Abrams, New York 2003, s. 53 58.

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

111

Hollywood podglda sawnych ludzi: lm biograczny (biopic)


Filmy biograczne, przedstawiajce udramatyzowane ycie autentycznych postaci historycznych lub wspczesnych, pojawiy si na ekranach niemal jednoczenie z narodzinami kina. W Stanach Zjednoczonych szczegln popularno zdobyy jednak dopiero w latach 30. Impulsu dostarczy brytyjski obraz Alexandra Kordy Prywatne ycie Henryka VIII (The Private Life of Henry VIII, 1933) ze znakomit rol Charlesa Laughtona. Utwr cieszy si w Ameryce tak wielkim powodzeniem, e stworzy mod na biopiki. Najwiksze zainteresowanie budziy postacie wadczy. Ju w 1933 roku odbya si premiera Krlowej Krystyny (Queen Christina) Roubena Mamouliana, penej melodramatycznych uniesie opowieci o gorcej i tragicznej zarazem mioci Krystyny Wazy, krlowej Szwecji (Greta Garbo), do hiszpaskiego ambasadora (John Gilbert). Rok pniej Cecil B. DeMille zrealizowa z rozmachem Kleopatr (Cleopatra, 1934) z Claudette Colbert jako egipsk krlow. Utwr zasyn wystawnymi dekoracjami i kostiumami w stylu art deco. Walorami plastycznymi wyrniaa si rwnie Imperatorowa (The Scarlet Empress, 1934) Josefa von Sternberga z Marlen Dietrich w roli Katarzyny Wielkiej, a take Maria Stuart (Mary of Scotland, 1936) Johna Forda z Katharine Hepburn. W 1938 roku W.S. Van Dyke wyreyserowa Mari Antonin (Marie Antoinette), biogra arcyksiniczki austriackiej, krlowej Francji, ony krla Ludwika XVI. Akcja lmu obejmuje 24 lata, od lubu czternastoletniej Marii Antoniny do jej tragicznej mierci na gilotynie w 1793 roku. W tytuow posta wcielia si Norma Shearer i bya to bez wtpienia jej najlepsza rola. Film przeszed do historii kina rwnie z powodu nadzwyczaj realistycznych kostiumw. Ich projektant, Gilbert Adrian, odwiedzi Francj i Austri, gdzie prowadzi badania rdowe. By zachowa jak najwikszy autentyzm, kaza odtworzy tkaniny uywane w XVIII wieku i z nich uszy kreacje dla krlewskiej pary i jej otoczenia. Stworzy take hafty, falbany i inne ozdoby na wzr tych z epoki, uwiecznionych na obrazach przedstawiajcych Mari Antonin. Bohaterk lmow staa si te Elbieta I Tudor, zwana Wielk, sportretowana przez Michaela Curtiza w Prywatnym yciu Elbiety i Essexa (The Private Lives of Elizabeth and Essex, 1939). By to w istocie melodramat, opowiadajcy o tragicznej mioci krlowej do o wiele od niej modszego Roberta Devereux, zakoczonej jego egzekucj. Najwiksz zalet utworu bya kreacja Bette Davis, ktra przygotowujc si do roli, studiowaa yciorys Elbiety, uczya si angielskiego akcentu, a nawet podcia wosy. Davis chciaa, by Essexa zagra Lawrence Olivier, lecz wytwrnia Warner Bros. wolaa zatrudni bardzo wwczas popularnego Errola Flynna. Ogldany 112

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

dzi, jego wystp pozostawia wiele do yczenia. Irytuje zwaszcza manieryczno aktora i australijski akcent, ktrego nawet nie prbowa si pozby. Wiele dzie biogracznych obierao sobie za bohaterw znanych odkrywcw, mylicieli, naukowcw, artystw, a take politykw. W 1933 roku John G. Adol zrealizowa Woltera (Voltaire), za rok pniej Sidney Franklin na- Claudette Colbert jako Kleopatra w filmie Cecila B. krci lm Barrettowie z ulicy Wimpole DeMille'a (The Barretts of Wimpole Street, 1934), relacjonujcy dzieje romansu najwybitniejszej poetki epoki wiktoriaskiej, Elizabeth Barrett, z poet i dramaturgiem Robertem Browningiem. Specjalist od biopikw sta si William Dieterle, autor Pasteura (The Story of Louis Pasteur, 1936), ycia Emila Zoli (The Life of Emile Zola, 1937) i Juareza (1939), obrazw, w ktrych wybitne kreacje zaprezentowa Paul Muni. W 1938 roku Archie Mayo zrealizowa Marco Polo (The Adventures of Marco Polo) z Gary Cooperem. Szkocki wynalazca gonika, mikrofonu i telefonu oraz wspzaoyciel powszechnie znanych dzi czasopism Science i National Geographic by bohaterem Historii Aleksandra Grahama Bella (The Story of Alexander Graham Bell, 1939) Irvinga Cummingsa z Donem Ameche. Niemieckiemu lekarzowi, chemikowi i bakteriologowi, Paulowi Ehrlichowi, powicony zosta kolejny film Williama Dieterle Eksperyment doktora Ehrlicha (Dr. Ehrlichs Magic Bullet, 1940) z Edwardem G. Robinsonem. Jeden z najbardziej znanych i twrczych wynalazcw na wiecie, Thomas Alva Edison, by centraln postaci dwch utworw: Modego Edisona (Young Tom Edison, 1940) Normana Tauroga z Mickeyem Rooneyem oraz Edisona (Edison, the Man, 1940) Clarencea Browna ze Spencerem Tracy. Z kolei prezydent Lincoln pojawi si trzykrotnie, w Abrahamie Lincolnie (1930) D.W. Griftha, Bette Davis jako krlowa Elbieta I w Prywatnym w Modoci Lincolna (Young Mr. Lincoln, yciu Elbiety i Essexa 113

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

1939) Johna Forda oraz w Abe Lincoln w Illinois (Abe Lincoln in Illinois, 1940) Johna Cromwella. Najciekawszym z tych utworw okazaa si Modo Lincolna. Film opowiada o praktyce adwokackiej przyszego prezydenta w Springeld w stanie Illinois i o uratowaniu przez niego dwch modziecw oskaronych o niepopenione morderstwo. Ford wyidealizowa Henry Fonda jako przyszy prezydent Stanw posta modego bohatera, portretujc Zjednoczonych w Modoci Lincolna go jako czowieka bez skazy: prawego, uczciwego, yczliwego i skromnego, jednoczenie zdecydowanego, przenikliwego i mdrego, nade wszystko za otwartego na ludzi, natur i ksiki. Ucielenia on wartoci tradycyjnego amerykaskiego idealizmu i liberalizmu, przedkadajc prawo boskie nad prawo ludzkie. Podczas procesu, w ktrym wystpowa jako obroca, deklarowa: Mog niewiele wiedzie o prawie, lecz wiem, co jest dobre, a co ze. Lincolna zagra Henry Fonda i bya to jedna z jego najlepszych kreacji. Interesujca bya wizualna koncepcja lmu, wzorowana nieco na ikonograi niemieckiego ekspresjonizmu. Reyser jednak doskonale zespoli j z wasnym stylem narracji: o zmiennej szybkoci, czasem odrobin kontemplacyjnej, a czasem opartej na suspensie. W rezultacie powstao dzieo wybitne. Filmy biograczne, zrealizowane w latach 30., czyo jedno: idealizacja, a niekiedy wrcz mitologizacja gwnych bohaterw. Ich autorzy bardzo swobodnie traktowali prawd historyczn. Czasem czynili tak ze wzgldw ideowych (gdy pokazywali postacie majce by wzorem dla publicznoci), czasami wprowadzali uproszczenia, by dostosowa si do poziomu wiedzy widzw (zwaszcza, gdy akcja utworu toczya si w miejscach dla Amerykanw tak egzotycznych jak XVI-wieczna Anglia, XVIII-wieczna Rosja, czy XIX-wieczny Meksyk), czasem wreszcie dopasowywali wizerunek bohatera do spoecznych wyobrae i stereotypw. Tak czy owak biopics nie byy rdem do nauki historii.

Hollywood wyciska zy: melodramaty i lmowe romanse


Histori melodramatu lat 30. podzieli mona na dwa okresy. W okresie pierwszym, do 1934 roku, kiedy powoano Administracj Kodeksow, lmy nalece do tego gatunku odwanie podejmoway problematyk 114

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

obyczajow. Ich bohaterkami byway najczciej kobiety wyzwolone, zdajce sobie spraw ze swej seksualnoci i potrace j wykorzysta w kontaktach z mczyznami. W 1930 roku Norma Shearer otrzymaa Oscara za gwn rol w Rozwodzie (The Divorce) Roberta Z. Leonarda, gdzie zagraa pikn rozwdk, ktra mci si na byym mu-kobieciarzu, wdajc si w szereg ognistych romansw. W Madam Satan Cecila B. DeMillea, innym utworze z tego samego roku, Kay Johnson wcielia si w posta zdradzanej ony, ktra w przebraniu wampa uwodzi na balu maskowym wasnego ma. my nocne (Ladies of Leisure, 1930) Franka Capry, kolejny obraz z 1930 roku, zapocztkoway gwiazdorsk karier Barbary Stanwyck. Zagraa tu dziewczyn do towarzystwa, zakochan w rozkapryszonym synu milionera. Sprowokowana przez jego rodzicw prbuje popeni samobjstwo, ale gdy odzyskuje wiadomo, jej wzrok pada na ukochanego, czuwajcego przy jej szpitalnym ku. W nastpnych latach Stanwyck jeszcze wielokrotnie pojawiaa si w melodramatach. W 1931 roku wystpia w czterech tego rodzaju lmach: w Zakazanym zwizku (Illicit) Archie Mayo jako niewierzca w maestwo nowoczesna kobieta, ktra ostatecznie polubia jednak swojego kochanka; w Tacu za dziesi centw (Ten Cents Dance) Lionela Barrymore jako call girl zakochujca si w jednym z klientw; w Nocnej pielgniarce (Night Nurse) Williama A. Wellmana jako szlachetne dziewcz ratujce ycie zaniedbywanym przez matk dzieciom; wreszcie w Cudotwrczyni (The Miracle Woman) Franka Capry jako oszustka, ktra pod wpywem mioci do niewidomego chopca jedna si z Bogiem i powraca do uczciwego ycia. Najwybitniejszym melodramatem, w ktrym zagraa Stanwyck, bya Wzgardzona (Stella Dallas, 1937) Vidora wzruszajca opowie o matczynej mioci. Szczegln pozycj w historii kina zajmuje seria melodramatw Josefa von Sternberga z Marlen Dietrich. W pierwszym z nich, Maroku (Morocco, 1930), niemiecka aktorka zagraa piosenkark kabaretow, ktra na zabj zakochuje si w onierzu Legii Cudzoziemskiej (Gary Cooper), mimo e mogaby wie wygodne i dostatnie ycie u boku zafascynowanego ni milionera (Adolphe Menjou). W Zniesawionej (Dishonored, 1931) wcielia Barbara Stanwyck jako Stella Dallas si w posta austriackiej agentki, obdarzajcej we Wzgardzonej 115

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

uczuciem rosyjskiego szpiega, za co oskarona zostaje o zdrad i skazana na rozstrzelanie. W Szanghaj Ekspres (Shanghai Express, 1932) zagraa prostytutk, odnawiajc stary romans podczas penej dramatycznych wydarze podry pocigiem z Pekinu do Szanghaju. W Blond Venus (Blonde Venus, 1932) wystpia w roli byej piosenkarki, ktra pomaga mowi wyleczy si z choroby popromiennej, jednoczenie romansujc z milionerem udzielajcym jej nansowego wsparcia. Po wspominanej ju Imperatorowej zagraa w lmie Diabe jest kobiet (The Devil Is a Woman, 1935), gdzie wcielia si w posta hiszpaskiej piknoci, ktra wzbudza niepohamowane dze zakochanego w niej starszego mczyzny. Filmy duetu von Sternberg-Dietrich byy niezwyke; miay z reguy wt fabu, zachwycay za to niepowtarzalnym, wizualnym stylem. Sternberg stworzy jedyny w swoim rodzaju hollywoodzki ekspresjonizm, z subteln gr wiata i cienia, sugestywnymi i nacechowanymi emocjonalnie dekoracjami, jawnie erotyczny i bogaty w seksualne symbole. Jego utwory byy nieprzyzwoite, cyniczne i portretoway wiat niemoralnych relacji damsko-mskich, peen obsesji, wyuzdania i zdrad. Najefektowniejszym skadnikiem owego wiata bya Marlena Dietrich, archetypowa femme fatale, ktrej ekranowy wizerunek zosta w najdrobniejszych detalach wymylony i skonstruowany przez reysera. Z Marlen Dietrich o wzgldy publicznoci rywalizowaa Greta Garbo, kobieta fascynujca i zagadkowa, pena powabu i czaru. W wikszoci melodramatw wcielaa si w postacie dziewczt upadych, byych lub aktualnych prostytutek, kurtyzan oraz luksusowych utrzymanek, ktre dziki prawdziwej mioci odnajduj w sobie szlachetno i ad moralny. Tak skonstruowane zostay bohaterki Anny Christie (1930), Romansu (Romance, 1930) i Natchnienia (Inspiration, 1931) Clarencea Browna, Zuzanny Lenox (Susan Lenox: Her Fall and Rise, 1931) Roberta Z. Leonarda, Maty Hari (1931) Georgea Fitzmauricea oraz Damy kameliowej (Camille, 1936) Georgea Cukora. Nieco innego rodzaju heroiny prawdziwe damy zagraa Garbo w Malowanej zasonie (The Painted Veil, 1934) Ryszarda Bolesawskiego oraz Annie Kareninie (1935) i Pani Walewskiej (Conquest, 1937) Browna. Aktork specjalizujc si w rolach melodramatycznych bya rwnie Joan Crawford. Pocztkowo grywaa miae i pewne siebie podlotki, by wkrtce stworzy ekranowy image dziewczyny pracujcej, ktra dziki romansowi Marlena Dietrich w Blond Venus 116

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

z bogatym mczyzn zmienia swj status spoeczny i staje si nansowo niezalena. Po raz pierwszy nowy wizerunek zaprezentowaa w Kobietach bez przyszoci (Possessed, 1931) Browna, gdzie wystpia u boku Clarka Gablea, z ktrym poczy j gorcy romans, przerwany dopiero na wyrane yczenie szefa MGM, Louisa B. Mayera. Spord reyserw Crawford najczciej wsppracowaa z Clarenceem Brownem, cho sukcesy odnosiy take lmy Milestonea, Hawksa, Van Dykea, Ryszarda Bolesawskiego i Franka Borzagea. Bezdyskusyjn krlow melodramatw, przewyszajc popularnoci Barbar Stanwyck, Marlen Dietrich i Joan Crawford, bya Bette Davis. Swoj przygod z kinem rozpocza w 1931 roku. I cho pierwsze kroki nie byy udane, aktorka otrzymaa gwn rol w popularnym melodramacie Johna G. Adolego Czowiek, ktry gra Boga (The Man Who Played God), a potem w lmie W niewoli uczu (Of Human Bondage, 1934) Johna Cromwella. Zagraa tam niesympatyczn, z i do cna zepsut dziewczyn, ktra odrzuca zaloty zakochanego w niej do szalestwa mczyzny, a pod koniec utworu umiera, co stanowio kar za popenione grzechy. Kolejny triumf odniosa w Kusicielce (Dangerous, 1935) Alfreda E. Greena, za rol pakujcej si wci w tarapaty pechowej aktorki otrzymujc Oscara. E. Arnot Robertson, krytyk Picture Post pisa: Gdyby Bette Davis ya 200 lub 300 lat temu, zostaaby prawdopodobnie spalona na stosie jako czarownica. Ma si bowiem nieodparte wraenie, e wypenia j wewntrzna sia, ktra nie moe znale normalnego ujcia30. Kilka nastpnych lmw, w ktrych pojawia si Davis, reprezentowao mierny poziom. Aktorka zbuntowaa si wic przeciwko wytwrni Warner Bros., z ktr miaa podpisany kontrakt, i wyjechaa do Anglii, by tam pracowa. Studio wytoczyo jej wszake proces, ktry aktorka przegraa. Zmczona psychicznie i bez grosza przy duszy, wrcia przeto do Hollywoodu, gdzie musiaa podporzdkowa si woli Jacka Warnera. Ju jej pierwszy, zrealizowany po powrocie obraz, kryminalny melodramat Fordanserki (Marked Woman, 1937) Lloyda Bacona, okaza si wielkim sukcesem. Spor popularnoci cieszyy si te kolejne melodramaty Davis, Kid Galahad (1937) Curtiza, Pitno przeszoci (That Certain Woman, 1937) Gouldinga, przede wszystkim za Jezebel (1938) Wylera31. W tym ostatnim utworze zagraa rozpieszczon, zalotn, a przy tym energiczn pikno
30 31

Cyt. wg Gene Ringgold, The Films of Bette Davis, Cadillac Publishing Co., New York 1966, s. 65. Musz pozostawi tytu oryginalny, przyjty take w Polsce, mimo e moim zdaniem wprowadza w bd. W lmie nie wystpuje bowiem adna Jezebel. Imi to odnosi si do yjcej w IX wieku p.n.e. ony Achaba, krla Izraela. W jzyku angielskim sowo Jezebel nabrao znaczenia symbolicznego i oznacza nierzdnic, kusicielk, uwodzicielk. W jzyku polskim nie ma takich konotacji, dlatego tytu ten nic nie mwi znakomitej wikszoci polskich widzw.

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

117

z XIX-wiecznego Nowego Orleanu, ktra by podkreli wasn niezaleno niszczy zwizek z ukochanym mczyzn (Henry Fonda). Samotna i zgorzkniaa, odkupuje w kocu winy, powicajc ycie dla dawnego kochanka. Od Kusicielki rozpocz si najlepszy okres w karierze Davis. Jeszcze w latach 30. pojawiy si takie jej lmy jak Siostry (Sisters, 1938) Litvaka, Mroczne zwycistwo (Dark Victory, 1939) Gouldinga i wspominany ju Juarez . Tak e nast pna dekada okaza a si czasem wielkich rl i spektakularnych sukcesw aktorki. Joan Crawford i Clark Gable w Kobietach Fenomen Davis jest trudny do zrozumiebez przyszoci nia i opisania. Nie bya pikna, graa z wyran manier teatraln, a jednak publiczno j uwielbiaa. By moe, jak uj to Jack Warner, dziaaa tu magiczna sia, ktra przemienia sodk, lecz niezbyt adn dziewczynk w wielk artystk32. Davis miaa talent i charyzm, stanowia te wzr pracowitoci. Nigdy nie staraa si zbudowa staego wizerunku ekranowego, a role dobieraa pod ktem ich aktorskich wymaga. Dlatego czsto grywaa postacie mao sympatyczne, obudne i mciwe, co rzadko zdarzao si wczesnym gwiazdom. Dbajc o autentyzm i prawd psychologiczn swych kreacji, godzia si na dugie, a czasami kontrowersyjne zabiegi charakteryzacyjne. Bya zapewne pierwsz aktork, ktra tworzya portrety bohaterek znacznie starszych od niej samej (np. w Prywatnym yciu Elbiety i Essexa). Jedn z waniejszych twarzy Hollywoodu w latach 30. bya Jean Harlow. Z kinematogra zwizana od 1928 roku, pierwszy wielki sukces odniosa dwa lata pniej w dramacie wojennym Anioowie piekie (Hells Angels, 1930) Howarda Hughesa, a potem we Wrogu publicznym Wellmana, gdzie stworzya modelow posta kochanki gangstera luksusowej kobiety, bdcej symbolem statusu mczyzny. Przeom w karierze Harlow przyniosa tytuowa rola w Platynowej blondynce (Platinum Blonde, 1931), romantycznej komedii Franka Capry. Hughes przekona producentw do zmiany tytuu lmu (z Gallagher), by promowa wizerunek aktorki. Po premierze lmu wiele dziewczt i modych kobiet zaczo farbowa wosy na jasny blond

32

Whitney Stine, Bette Davis, Mother Goddamn: The Story of the Career of Bette Davis, W .H. Allen, London, 1974, s. ix.

118

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

i zapisywa si do stworzonej przez Hughesa sieci klubw Platynowa blondynka. W 1932 roku Harlow podpisa a kontrakt z MGM. Tutaj jej najczstszym partnerem ekranowym by Clark Gable. Wsplnie wystpili w piciu lmach. Prac nad ostatnim z nich, Saratog (1937) Conwaya, przerwaa naga mier zaledwie 26-letniej aktorki. Bette Davis i Humphrey Bogart w Mrocznym 15 grudnia 1939 roku odbya si zwycistwie w Atlancie premiera najsynniejszego melodramatu w historii kina, Przemino z wiatrem (Gone with the Wind) Victora Fleminga. Scenariusz Sidneya Howarda, przerobiony i skrcony przez Bena Hechta, powsta na podstawie bestsellerowej powieci Margaret Mitchell. Ukazaa si ona w 1936 roku, a ju miesic pniej David O. Selznick kupi prawa do jej ekranizacji za 50,000 dolarw. Kompletowanie obsady trwao dwa lata. Rol Scarlett OHary otrzymaa ostatecznie moda, zupenie nieznana w Stanach Zjednoczonych angielska aktorka Vivien Leigh, cho musiaa pokona niezwykle siln konkurencj w osobach m.in. Katharine Hepburn, Paulette Godard, Barbary Stanwyck, Joan Crawford, Normy Shearer, Lany Turner, a nawet Mae West. W posta Rhetta Butlera wcieli si natomiast Clark Gable, ktry w pobitym polu pozostawi Errola Flynna, Ronalda Colmana i Gary Coopera. Wrd odtwrcw innych rl znaleli si Leslie Howard, Olivia de Havilland i Thomas Mitchell. Zdjcia rozpoczy si 26 stycznia 1939 roku pod kierunkiem Georgea Cukora. Po trzech tygodniach, mimo protestw Leigh i de Havilland, Selznick odsun go od pracy i funkcj reysera powierzy Victorowi Flemingowi. Gdy ten z powodu wyczerpania musia w maju na dwa tygodnie opuci plan, okresowo zastpi go Sam Wood. Zdjcia zakoczono 27 czerwca, jednak prace montaowe trway jeszcze prawie cztery i p miesica. Ostatecznie dzieo byo w peni gotowe dopiero 11 listopada 1939 roku. Film zrealizowany zosta z ogromnym rozmachem. Budet przekroczy cztery miliony dolarw, a na planie pojawio si prawie dwa i p tysica Jean Harlow w Platynowej blondynce 119

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

statystw. Selznick zwraca baczn uwag na autentyzm scenograi i kostiumw. Zatrudni nawet doradcw, specjalistw od historii Starego Poudnia. Zdjcia w wikszoci realizowano w Kalifornii, a fasad dworku w Tarze, ktra dla wielu widzw staa si symbolem XIX-wiecznej architektury Poudnia, zbudowano w studio z dykty i papier-mch. Dekoracje wykorzyVivien Leigh jako Scarlett O'Hara i Clark Gable stano take przy fotografowaniu synjako Rhett Butler w Przemino z wiatrem nej sekwencji poaru Atlanty. Przemino z wiatrem jest epickim melodramatem historycznym, ktrego akcja rozgrywa si podczas wojny secesyjnej i tu po niej, w okresie tzw. Rekonstrukcji33. Wydarzenia takie jak wybuch wojny, bitwa pod Gettysburgiem, oblenie Atlanty, marsz generaa Shermana przez Georgi i zaprowadzanie na Poudniu nowych porzdkw przez zwyciskie wojska Unii, stanowi historyczne to dla waciwej fabuy utworu, opowiadajcego o losach Scarlett OHary, jej nieodwzajemnionej mioci do Ashleya Wilkesa i jej trzech maestwach, szczeglnie za o burzliwym zwizku z trzecim m em, Rhettem Butlerem. Film kreli konserwatywny i nostalgiczny wizerunek Starego Poudnia. Zostao ono ukazane jako ostoja cywilizacji, moralnoci i prawdziwych wartoci opartych na przywizaniu do ziemi. W jednej z pocztkowych scen utworu ojciec Scarlett OHary poucza crk: Ziemia jest jedyn rzecz na wiecie, dla ktrej warto pracowa. Za ktr warto walczy i umiera. Poniewa jest ona jedyn rzecz, ktra trwa. Mieszkacy Pnocy, zdaje si mwi reyser, nie czuj tej mioci; ich stosunek do wiata jest bardziej konsumpcyjny i by tak rzec komercyjny. Idea niewolnictwa nie zostaa zakwestionowana. Jak sarkastycznie zauwaa David J. Reynolds: Biae kobiety s eleganckie, ich mczyni za szlachetni, lub przynajmniej peni inicjatywy. A w tle czarni niewolnicy pracuj sumiennie i radonie, niezdolni do samodzielnej egzystencji34. Wyzwolenie niewolnikw przedstawione zostao jako katastrofa. Z jednej strony Murzyni, ktrzy dotd nie musieli martwi si o byt, stracili rodki utrzymania, z drugiej za zaczli mci si na swych dawnych wacicielach. Przedwojenny porzdek spoeczny leg w gruzach, a okres Rekonstrukcji przynis chaos i deprawacj.
33 34

Tzw. Rekonstrukcja przypada na lata 18651877. Do konstytucji Stanw Zjednoczonych wprowadzono wwczas kilka wanych zmian, m.in. cakowicie zniesiono niewolnictwo. David J. Reynolds, America, Empire of Liberty, t. 1, Harper Collins, New York, 2009, s. 241242.

120

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Przemino z wiatrem odnioso spektakularny sukces artystyczny i komercyjny. Obraz by nominowany do Oscara w 13 kategoriach, a otrzyma osiem statuetek. Od swojej premiery zarobi, uwzgldniajc inacj, 1,430,476,000 dolarw. Okaza si wic, obok Avatara, najbardziej kasowym lmem w dziejach kina.

Hollywood w krainie przygd i na Dzikim Zachodzie


W latach 20. spor popularnoci cieszyy si w Stanach Zjednoczonych lmy przygodowo -kostiumowe (swashbucklers), w ktrych z wielkim powodzeniem wystpowa Douglas Fairbanks. W kolejnej dekadzie gatunek nie straci na popularnoci, a jego now gwiazd sta si Errol Flynn. Aktor wzbudzi sensacj, pojawiajc si w 1935 roku w Kapitanie Blood (Captain Blood) Michaela Curtiza. Zagra tam XVII-wiecznego irlandzkiego chirurga, ktry najpierw zostaje oskarony przez Brytyjczykw o zdrad i sprzedany jako niewolnik na Jamajk, a potem po udanej ucieczce staje si piratem i postrachem Karaibw. Partnerk Flynna bya urocza, 19-letnia wwczas Olivia de Havilland. Para ta wystpia razem jeszcze w siedmiu lmach. Flynn odnosi najwiksze sukcesy w utworach reyserowanych przez Curtiza (byo ich cznie dwanacie). W 1936 roku zagra w Szary lekkiej brygady (The Charge of the Light Brigade), a dwa lata pniej w swoim najsynniejszym obrazie, Przygodach Robin Hooda (The Adventures of Robin Hood, 1938), wcielajc si w posta legendarnego, XII-wiecznego banity. Z budetem przekraczajcym dwa miliony dolarw (to pierwsze tak kosztowne przedsiwzicie Warner Bros.), lm zrealizowany zosta z ogromnym rozmachem. Furor wrd widzw robiy sceny pojedynkw na bia bro oraz zmaga ucznikw (kaskaderzy i statyci otrzymywali po 150 dolarw za zgod na postrzelenie przez zawodowego ucznika, Howarda Hilla, obsadzonego w roli Owena Walijczyka). Utwr zachwyca take piknymi zdj ciami w technikolorze, szczeglnie sekwencjami rozgrywajcymi si w lesie Sherwood, a realizowanymi w Bidwell Park w Chico w Kalifornii. Osobn grup lmw przygodowo -kostiumowych stanowiy adaptacje prozy Aleksandra Dumasa. W 1934 roku odbya si premiera Hrabiego Monte Christo (The Count of Monte Cristo) Rowlanda V. Lee z Robertem Donatem, a rok pniej ten sam reyser nakrci Trzech muszkieterw (The Three Musketeers). Wreszcie w 1939 roku do kin tra Czowiek w elaznej masce (The Man in the Iron Mask) Jamesa Whalea. W 1935 roku wszed na ekrany najciekawszy przygodowy lm dekady, Bunt na Bounty (Mutiny on the Bounty) Franka Lloyda. Bya to opowie o rebelii, jak pierwszy ocer na okrcie Bounty (Clark Gable) wszcz 121

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

w 1788 roku przeciw tyranizujcemu zaog kapitanowi (Charles Laughton). Film okaza si wielkim artystycznym i komercyjnym sukcesem. W pami ci widzw utkwia zwaszcza kreacja Laughtona, ktremu udao si stworzy archetypowy portret sadystycznego dowdcy. Oprcz lmw przygodowo -kostiumowych du popularnoci cieszya Clark Gable jako Fletcher Christian i Charles Laughton si w latach 30. seria obrazw o Tarzajako kapitan Bligh w Buncie na Bounty nie, dziecku Brytyjczykw o szlacheckim pochodzeniu, ktrego po mierci rodzicw przygarny i wychoway wielkie czekoksztatne mapy. Posta Tarzana stworzy amerykaski pisarz Edgar Rice Burroughs w powieci Tarzan of the Apes (polskie tytuy: Tarzan wrd map, Dziecko dungli i Tarzan, krl map), wydanej po raz pierwszy w 1912 roku. Potem Burroughs napisa jeszcze dwadziecia trzy powieci powicone temu bohaterowi; ostatnia traa do rk czytelnikw w 1965 roku. Tarzan budzi ywe zainteresowanie producentw filmowych ju od 1918 roku. W okresie niemym powstao osiem utworw inspirowanych proz Burroughsa. Jednak pora prawdziwych triumfw nadesza wtedy, gdy w posta czowieka-mapy wcieli si byy (a piciokrotny) mistrz olimpijski w pywaniu, Johnny Weissmuller. W latach 19321948 wystpi w dwunastu lmach, przy czym w pierwszych szeciu, wyprodukowanych przez MGM (potem prawa autorskie wykupio RKO), jego partnerk bya urocza Maureen OSullivan. Najwiksz atrakcj serii o Tarzanie by Weissmuller, mczyzna przystojny i dobrze zbudowany, ktry pojawia si na ekranie zazwyczaj w bardzo skromnym odzieniu. Nie bez znaczenia by rwnie fakt, e odtwarzany przez niego bohater czy w sobie dziko i dziki arystokratycznemu pochodzeniu szlachetno. Western przeywa w latach 30. gboki kryzys; w tym okresie produkowano niemal wycznie utwory klasy B. Miay one schematyczn akcj, prezentoway stereotypowy daleki od realizmu obraz Zachodu, chtnie sigay do wtkw romansowych i niosy tradycyjne przesanie: dobro zawsze triumfuje nad zem. Szczeglnym powodzeniem cieszyy si lmy, ktrych gwnymi bohaterami byli tzw. piewajcy kowboje (singing cowboys), ubrani na biao i gadko ogoleni modzi mczyni, wyznajcy tradycyjne amerykaskie wartoci. Bogobojni, miujcy ojczyzn i rodzin, uczciwi, pracowici, tolerancyjni i prawdomwni, okazywali szacunek blinim, a swoje emocje uzewntrzniali za porednictwem piosenek. 122

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Prawie kada wytwrnia chciaa mie Gene Autry. By jednym z pierwszych pieu siebie piewajcego kowboja. Repu- wajcym kowbojw. Karier rozpoczyna jako piosenkarz, wystpujc w radiu i na scenie, blic wsppracowaa z Geneem Autrym, a take nagrywajc cieszce si duym poWarner Bros. odkrya Dicka Forana, Uni- wodzeniem pyty. W 1934 roku otrzyma ma versal wylansowaa Boba Bakera, RKO rlk w utworze Davida Howarda i Josepha Kanea W starym Santa Fe (In Old Santa Fe). prezentowaa lmy z Rayem Whitleyem, Wkrtce potem zacz regularnie pojawia si Paramount zwizaa si ze Smithem Bal- na ekranie. W cigu dugiej i owocnej kariery lewem, Columbia postawia na Donalda Autry wystpi w 93 lmach i 91 programach Graysona, Spectrum Pictures na Freda telewizyjnych, z ktrych prawie wszystkie opowiaday o Dzikim Zachodzie. Do jego najScotta, a Grand National Pictures na Texa waniejszych lmw z lat 30. nale obrazy Rittera, reklamowanego jako ukochany wyreyserowane przez Kanea: Tumbling Tumkowboj Ameryki (Americas Most Belo- bleweeds (1935), Oh! Susanna! (1936), Wiosna w Grach Skalistych (Springtime in the ved Cowboy). Rockies, 1937) i W starym Monterey (In Old piewajcy kowboje do tego stopnia Monterey, 1939). podbili serca widzw, e na ekranach pojawia si te ich wersja eska i murzyska. Kowbojk o sodkim gosie bya niejaka Dorothy Page, natomiast w role czarnoskrych kowbojw wciela si Herb Jeffries35. Kilka ambitniejszych westernw powstao na pocztku okresu dwikowego, ale mona je byo policzy na palcach jednej rki. Pierwszym z nich by Wirgiczyk (The Virginian, 1929) Victora Fleminga, adaptacja klasycznej powieci kowbojskiej Owena Wistera z 1902 roku. Atutem lmu byy kreacje aktorskie Gary Coopera jako tytuowego bohatera i Waltera Hustona jako jego adwersarza. Anegdota gosi, e Cooper pod kierunkiem Randolpha Scotta, rodowitego Wirgiczyka wiczy dykcj, by z waciwym akcentem wycedzi przez zby synn odpowied na zniewag: If you wanna call me that, smile. Godnym wzmianki rozwizaniem formalnym, zastosowanym przez Fleminga, byo konsekwentne wykorzystanie symbolicznej opozycji bieli i czerni. Wirgiczyk, posta pozytywna, ubrany by zawsze na biao, podczas gdy jego wrg, czarny charakter, nosi ciemny kostium. W 1930 roku Raoul Walsh i Louis R. Loefer, kontynuujc tradycje Karawany (The Covered Wagon, 1923) Jamesa Cruzea i elaznego konia / Ognistego potwora (Iron Horse, 1924) Johna Forda, stworzyli western epicki, zatytuowany Na wielkim szlaku (The Big Trail), opowiadajcy o wdrwce osadnikw na Zachd oraz zemcie gwnego bohatera na mordercach przyjaciela. Pierwsz wan rol zagra tu John Wayne, cho brak dowiadczenia nie pozwoli mu sprosta wyzwaniu. Aktor by sztywny i nienaturalny, nie potra wczu si w odtwarzan przez siebie posta. To niepowodzenie na kilka lat
35

Filmy z Jeriesem wywietlano gwnie w murzyskich gettach wielkich amerykaskich miast Wschodniego Wybrzea.

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

123

zamkno mu drog do wielkiej kariery, skazujc na wystpy w lmach klasy B. Dopiero udzia w Dyliansie (Stagecoach, 1939) Johna Forda zapewni mu status supergwiazdora i uczyni legend amerykaskiego kina. Epickim westernem by te Cimarron (1931) Wesleya Rugglesa, zdobywca trzech Oscarw, w tym tego najwaniejszego, za najlepszy lm roku. NakrcoBohaterowie Dyliansu ny na podstawie popularnej powieci Edny Ferber, opowiada o kocowej fazie podboju Dzikiego Zachodu, obejmujcej okres od ostatniego dziesiciolecia XIX wieku do czasw I wojny wiatowej. Szczeglnie efektowne byy sceny wycigu po ziemi w Oklahomie, w ktrych wystpio ponad pi tysicy statystw lmowanych przez dwudziestu omiu operatorw. Przeomowy w historii westernu okaza si rok 1939. Na ekrany trao wwczas szereg wanych lmw: Jesse James Henry Kinga z Tyroneem Powerem, Henry Fond i Randolphem Scottem, Dodge City Michaela Curtiza z Errolem Flynnem i Olivi de Havilland, Union Pacic Cecila B. DeMillea z Barbar Stanwyck i Joelem McCrea, Bbny nad Mohawkiem (Drums Along the Mohawk) Johna Forda z Claudette Colbert i Henry Fond (jest to przykad tzw. westernu kolonialnego), Destry znowu w siodle (Destry Rides Again) Georgea Marshalla z Marlen Dietrich i Jamesem Stewartem, przede wszystkim za Dylians, ktry odmieni oblicze gatunku. Dylians to lm niezwyky w kadym calu, o prostej i szlachetnej konstrukcji, penym polotu montau i wspaniaych zdjciach autorstwa Berta Glennona. Reyser wykorzysta typowe dla westernu motywy fabularne: motyw podry, zemsty, wymierzania sprawiedliwoci oraz konfrontacji cywilizacji z natur (reprezentowan przez Indian), wzbogacajc je o wymiar mityczny i psychologiczny zarazem. Stworzy te galeri postaci, ktre powraca bd w kolejnych realizacjach gatunku: szczerego i uczciwego szeryfa, wyjtego spod prawa szlachetnego outsidera, ciarn on ocera kawalerii, prostytutk o gobim sercu, dobrodusznego lekarza-pijaczyn, gburowatego i kamliwego bankiera, dentelmena-hazardzist oraz bogobojnego komiwojaera handlujcego alkoholem. Zdjcia plenerowe Ford zrealizowa w Monument Valley, wydobywajc z doliny specyczn atmosfer i ustanawiajc kanon obrazowania Dzikiego Zachodu. Gwatowny rozwj westernu pod koniec lat 30. okaza si krtkotrway. Wraz z nadejciem wojny gatunek ten znw pogry si w kryzysie. Do-

124

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

piero w drugiej poowie lat 40. ponownie si odrodzi i w dobrej kondycji przetrwa kilka nastpnych dekad.

Poza kinem gatunkw


Lata 30. byy zapewne najbardziej klasycznym okresem w historii kinematograi amerykaskiej. Na ekranach prawie niepodzielnie krlowao kino gatunkw, w ktrym doskonale odnajdywali si nawet najwybitniejsi reyserzy. Na oceanie kina gatunkw pojawiay si wszake wyspy utwory wykraczajce poza gatunkowe konwencje i stereotypy. Autorem najciekawszych tego rodzaju lmw by John Ford. Ju w 1931 roku zrealizowa Arrowsmith, adaptacj powieci Sinclaira Lewisa, traktujc o problemie wyboru pomidzy szczciem osobistym a powiceniem w imi postpu i dobra innych ludzi. Jednak prawdziwym arcydzieem okaza si dopiero Potpieniec (The Informer) z 1935 roku. Ten mroczny, wykorzystujcy ekspresjonistyczn estetyk lm porusza interesujcy reysera, obecny w wielu jego pniejszych dzieach temat jednostki wobec historii. Bohaterem jest Nolan, Irlandczyk (Victor McLaglen), ktry podczas powstania w 1922 roku zdradza Anglikom kryjwk swego najlepszego przyjaciela, czonka IRA. Czyni tak, poniewa chce otrzyma dwadziecia funtw nagrody, sum jak na owe czasy znaczn, za ktr bdzie mg popyn z narzeczon do Ameryki. Drczony wyrzutami sumienia, niemal popada w obd i poddaje si wyrokowi, jaki wydaje na niego IRA. Potpieniec przeszed do historii kina ze wzgldu na sw unikaln wizualno-narracyjn form. Kamera, przyjmujc punkt widzenia gwnego bohatera, oddaje stan jego umysu. Pocztkowo obraz jest ostry, a monta utrzymuje jednostajne, naturalne tempo. Wraz z rozwojem fabuy i zmianami w psychice Nolana kamera zachowuje si coraz bardziej nerwowo, a tempo montau ulega przyspieszeniu. Niezwyk atmosfer potguje wszechobecna mga, zamieniajca ulice Dublina w chaotyczny labirynt, grony i tajemniczy36. Victor McLaglen, odtwrca gwnej roli, stworzy jeden z pierwszych w kinie dwikowym wizerunkw antybohatera. Do tematyki irlandzkiej Ford powrci w 1936 roku w lmie Wielki dzie (The Plough and the Stars). Opowiada on o powstaniu wielkanocnym w 1916 roku, kiedy niewielka grupa bojownikw IRA opanowaa Dublin i przez dob bronia si przed atakami silnego garnizonu brytyjskiego. Barbara
36

Pomys z mg mia te prozaiczny wymiar. Potpieniec by lmem niskobudetowym, Ford musia oszczdza na wszystkim. Mga miaa wic maskowa tanie, siermine dekoracje.

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

125

Stanwyck zagraa wacicielk skromnego pensjonatu, ktra usiuje powstrzyma swego ma przed zaangaowaniem si w walk. Ten jednak nie sucha ony i zostaje jednym z dowdcw IRA, co prowadzi do tragicznego zakoczenia. W 1940 roku ukaza si jeden z najsynniejszych lmw Forda, Grona gniewu (The Grapes of Wrath ), adaptacja wydanej rok wczeniej powieci Johna Steinbecka. Utwr przedstawia histori rodziny Joadw z Oklahomy, ktra straciwszy farm wskutek zaduenia i dugotrwaej suszy wyrusza do Kalifornii w poszukiwaniu pracy i nowego ycia. Podr okazuje si koszmarem, a ziemia obiecana, do ktrej mimo przeciwnoci z deVictor McLaglen i Margot Grahame w Potpiecu terminacj i uporem d piekem ndzy, nienawici i nietolerancji. Epicki dramat Forda wyrs z atmosfery New Dealu, ale jego wymowa wcale nie bya jednoznaczna. Grona gniewu mona interpretowa jako opowie o ludziach przegranych, oarach systemu i kryzysu, ktrych marzenia i nadzieje obumieraj jak kolby kukurydzy wysychajce w promieniach palcego soca. Z drugiej jednak strony, obraz Forda da si odczyta jako studium o fundamentalnym amerykaskim optymizmie i wierze w przyszo, o triume szarych, zwykych ludzi nad tyrani ekonomii i trucizn klasowych uprzedze. Triumf ten moliwy jest dziki rodzinie, instytucji niezniszczalnej, stojcej na stray godnoci wszystkich swoich czonkw, nawet w obliczu nieszcz i spoecznej niesprawiedliwoci. W porwnaniu z literackim oryginaem przesanie lmu zostao mocno zagodzone, reyser zmieni bowiem okrutne zakoczenie pierwowzoru. U Steinbecka Rosasharn Joad, chora i bez dachu nad gow, wydaje na wiat martwy pd, a swoim mlekiem karmi umierajcego z godu mczyzn. U Forda Joadowie dostaj si do obozu prowadzonego przez Departament Rolnictwa, gdzie znajduj przyzwoite warunki egzystencji. Wtedy matka Joad zaczyna optymistyczniej patrzy w przyszo. Bogatym wiedzie si dobrze powiada ale i tak musz umrze, a ich dzieci to nic dobrego, wic prdko wymieraj. A my jako si trzymamy, bo mamy wol ycia. Nie damy si pokona i zniszczy. C, my to lud, a lud bdzie zawsze. W ostatnim ujciu widzimy sznur rozklekotanych ciarwek, przemierzajcych wiejski pejza Kalifornii.

126

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Jane Darwell jako mama Joad, Doris Bowdon jako Rosasharn i Henry Fonda jako Tom Joad w Gronach gniewu

Sw klas artystyczn Grona gniewu w duej mierze zawdziczaj aktorom. Wrd wielu doskonaych rl (np. Russella Simpsona jako Joada seniora i Johna Carradinea jako Jima Casyego, byego pastora) na plan pierwszy wybijay si kreacje Jane Darwell jako matki i Henryego Fondy jako Toma Joada. Darwell stworzya portret kobiety silnej i zdecydowanej, a jednoczenie penej ciepa, stanowicej oparcie i moraln busol dla caej rodziny. Fonda z kolei umiejtnie naszkicowa sylwetk byego winia, ktry pod wpywem cikich dowiadcze przeistacza si w dojrzaego i odpowiedzialnego mczyzn, wiadomego krzywd, jakich doznaje on, jego najblisi i tysice im podobnych, pozbawionych jakiejkolwiek wasnoci ludzi. Ford wystylizowa swj utwr na dokument. Pomogy mu w tym pikne, surowe zdjcia Gregga Tolanda, przypominajce prace synnej amerykaskiej fotograczki Dorothei Lange, ktra utrwalaa ycie ubogich Amerykanw w epoce Wielkiego Kryzysu. Grona gniewu nie byy jedyn ekranow adaptacj prozy Steinbecka. W 1939 roku Lewis Milestone zrealizowa Myszy i ludzi (Of Mice and Men, 1939), obraz oparty na opowiadaniu, ktrego akcja rozgrywa si take podczas kryzysu lat 30. Film Milestonea, cho zebra pozytywne recenzje, nie mia tej siy oddziaywania co dzieo Forda. Nie by tak prawdziwy ani sugestywny, a tragiczne zakoczenie nie pozwalao widzom w peni utosami si z bohaterami. Dziewi lat wczeniej Milestone wyreyserowa prawdziwe arcydzieo, pierwszy antywojenny lm dwikowy, oparty na bestsellerowej powieci Ericha Marii Remarquea, Na zachodzie bez zmian (All Quiet on the Western Front, 1930). Jego akcja rozgrywaa si podczas I wojny wiatowej i koncentrowaa si na frontowych losach grupy gimnazjalistw z niemieckiego 127

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

miasteczka, ktrzy pod wpywem fanatycznego nauczyciela wstpuj ochotniczo do armii i gin po kolei w toku walk. Ostatniego dosiga kula, gdy usiuje schwyta w zasiekach motyla. Pacystyczny manifest Milestonea, cakowicie pozbawiony sentymentalizmu, ukazywa bezsens i bezp odno wojny. We wzajemnym mordowaniu si ludzi reyser podobnie jak autor literackiego pierwowzoru nie widzia nic heroicznego. Konikt zbrojny, mimo caej patriotycznej otoczki, niesie wycznie mier, bl i cierpienie. Podkreleniu tego przesania suy surowy, realistyczny styl oraz dbao o autentyzm kadego Film Lewisa Milestone'a Na zachodzie bez zmian przedstawia realistyczn i okrutn szczegu scenogracznego. wizj wojny W niektrych rodowiskach lm by krytykowany nie tylko za skrajnie antywojenn wymow, ale i sceny przemocy, czsto bardzo sugestywne. W Stanach Zjednoczonych znikn z kin w 1934 roku wraz z powoaniem Administracji Kodeksowej. Cenzura zakazaa go w wielu krajach, przede wszystkim za w hitlerowskich Niemczech, gdzie nazistowska prasa pisaa o dziele Milestonea jako o ydowskim kamstwie zniesawiajcym niemieckiego onierza. W 1931 roku tra na ekrany ostatni zrealizowany w Hollywoodzie lm niemy, wiata wielkiego miasta (The City Lights) Charlesa Chaplina. Formalnie utwr jest dwikowy, ma podkad muzyczny, stylizowany czasami na odgosy naturalne, ale reyser cakowicie zrezygnowa z dialogw. Przyczyn tej decyzji naley szuka w przekonaniu Chaplina, e posta wcz gi, jak wykreowa, immanentnie zwizana jest z kinematogra niem. W kinie dwikowym straciaby ona sw uniwersalno, przestaaby by kadym; aktorstwo Chaplina opierao si na pantomimie i nie potrzebowao sw. wiata wielkiego miasta s gatunkow hybryd, co zreszt sugeruje podtytu: A Comedy Romance in Pantomime. To poczenie patetycznego dramatu, slapsticku, melodramatu i komedii romantycznej stao si rwnoczenie piknym i sentymentalnym poegnaniem z epok kina niemego. Chaplin zaprezentowa si w nim jako stuprocentowy autor wystarczy powiedzie, e podczas realizacji peni funkcje reysera, producenta, autora scenariusza, odtwrcy gwnej roli, kompozytora i montaysty. aden z twrcw francuskiej Nowej Fali nie mgby si pochwali tak wszechstronnoci. 128

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Charlie Chaplin i Virginia Cherrill w wiatach wielkiego miasta

Niemal rwnie autorski charakter mia kolejny lm Chaplina, Dzisiejsze czasy (Modern Times, 1936). I on rwnie by quasi-niemy. Nie pojawia si w nim tradycyjny dialog, lecz ludzkie gosy wydobyway si z urzdze przypominajcych odbiorniki radiowo -telewizyjne. Widzowie mogli nawet usysze gos samego Chaplina, piewajcego nonsensown piosenk. Akcja utworu rozgrywaa si podczas Wielkiego Kryzysu, a Chaplin czyni jasne aluzje do spoecznych problemw, z jakimi borykao si wwczas wielu Amerykanw: bezrobocia, ndzy i godu. Sam zagra proletariusza, ktry by przey walczy z bezdusznym systemem i rnymi instytucjami spoecznymi. Kilkanacie lat pniej Dzisiejsze czasy posuyy jako jeden z dowodw komunistycznych sympatii reysera. W 1934 roku do Stanw Zjednoczonych przyby Fritz Lang, czoowa posta niemieckiego kina lat 20. Ju jego pierwszy amerykaski utwr, Jestem niewinny (Fury, 1936), sta si wydarzeniem i uznawany jest za najlepszy lm, jaki zrealizowa za oceanem. Bohaterem dziea jest Joe (Spencer Tracy), ktry w drodze do narzeczonej zostaje omykowo zaaresztowany pod zarzutem porwania dziecka. Plotka szybko rozprzestrzenia si w miasteczku i pod aresztem zbiera si tum gotowy zlinczowa rzekomego porywacza. Poniewa szeryf odmawia wydania winia, ludzie podpalaj areszt. Wszyscy sdz, e Joe zgin. Ten jednak cudem wydosta si z pomieni i teraz, utrzymujc w tajemnicy fakt, e zdoa przey, chce zemci si na swoich niedoszych oprawcach. Staj oni przed sdem, oskareni o morderstwo, lecz 129

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

nie przyznaj si do winy, przedstawiajc faszywe alibi. Prokurator je wszake obala, wywietlajc lm, na ktrym uchwycony zosta moment podkadania ognia pod budynek wizienia przez oskaronych. Gdy ju ma zapa wyrok skazujcy, na sali sdowej pojawia si namwiony do tego przez narzeczon Joe. W emocjonalnym wystpieniu powiada, e straszliwe dowiadczenie, Spencer Tracy jako Joe w Jestem niewinny ktre stao si jego udziaem, zniszczyo w nim wiar w sprawiedliwo i ludzk godno, a wszystko, w co wierzy, spono wraz ze mn tamtej nocy. Reyser widzia w Jestem niewinny kontynuacj swych ostatnich niemieckich lmw, M mordercy i Testamentu doktora Mabuse. Interesowaa go zwaszcza psychologia tumu; proces przeistaczania si spokojnych i prostodusznych ludzi w potencjalnych lub faktycznych mordercw. Na przykadzie mieszkacw miasteczka Lang pokazuje, e zo jest wszechobecne i e, w pewnych okolicznociach, kady czowiek moe popeni czyn potworny, ktrego bdzie si wstydzi do koca ycia. Popychaj go do tego ignorancja, hipokryzja, fanatyzm, nietolerancja i chciwo. Najlepsze sceny lmu obrazuj narastanie histerii w miasteczku. Reyser ukazuje dramatyczne zdarzenia z wielu punktw widzenia. Spogldamy na nie oczami tumu, szeryfa, Joe, jego narzeczonej, i znowu tumu. Widzowie czuj si jak naoczni wiadkowie, usytuowani w centrum wiata przedstawionego. W scenie projekcji w sdzie obserwujemy sprawcw podpalenia, ogldajcych siebie na ekranie: ich twarze, na ktrych w trakcie linczu malowao si szalestwo i nienawi, teraz wyraaj niepewno i lk. Jestem niewinny to dramat spoeczny i psychologiczny. Interpretowano go jednak rwnie w kategoriach politycznych jako ostrzeenie przed faszyzmem, zagraajcym nie tylko Europie, ale i wiatu. W 1939 roku wszed na ekrany lm Franka Capry Pan Smith jedzie do Waszyngtonu (Mr. Smith Goes to Washington), przez wielu uwaany za najwaniejszy utwr reysera. Bya to opowie o naiwnym, idealistycznym i przepenionym uczuciami patriotycznymi modym polityku (James Stewart), ktry jako senator traa do Waszyngtonu, gdzie zaczyna walczy z korupcj na szczytach wadzy w imi podstawowych wartoci moralnych. Obraz, z jednej strony, mieci si w dotychczasowej formule dzie Capry, celebrujcych zwycistwo dobra nad zem i wyraajcych wiar w pozytywn stron natury ludzkiej. Z drugiej jednak strony, zawiera bardziej pesymistyczn wizj spoeczestwa, wadzy i polityki. Z tego wanie powodu sta 130

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

si przedmiotem ostrych atakw kongresmenw, zarzucajcych mu rzekomy antyamerykanizm i sympatie prokomunistyczne. Pan Smith jedzie do Waszyngtonu wzbudzi te negatywne reakcje urzdw cenzorskich w krajach totalitarnych i autorytarnych. Film by zakazany m.in. w nazistowskich Niemczech, faszystowskich Woszech, frankistowskiej Hiszpanii, a take w Zwizku Sowieckim.

Ku nowej dekadzie
Koniec lat 30. jest uwaany powszechnie za najbardziej owocny okres w historii Hollywoodu. Zwaszcza rok 1939 uchodzi za wyjtkowy. Rzeczywicie, nagromadzenie arcydzie byo wwczas niezwyke. Przedueniem najwspanialszego roku w amerykaskim kinie by ostatni rok dekady, 1940, z takimi lmami jak Korespondent zagraniczny i Rebeka Alfreda Hitchcocka, Dyktator Charlesa Chaplina, Znak Zorro Roubena Mamouliana, Czowiek z Zachodu Williama Wylera, Wielki McGinty i Boe Narodzenie w lipcu Prestona Sturgesa, oraz wyprodukowane przez Disneya Pinokio i Fantazja. Nad Stanami Zjednoczonymi zaczy si ju jednak zbiera chmury. Kryzys gospodarczy wprawdzie dobiega koca, ale na horyzoncie pojawio si nowe niebezpieczestwo: wojna. Wywara ona ogromny wpyw na przemys lmowy i odmienia oblicze amerykaskiego kina.

Chronologia
1927: premiera piewaka jazzbandu 1929: pocztek Wielkiego Kryzysu 1930: przyjcie Kodeksu Produkcyjnego Dashiell Hammett publikuje Sokoa maltaskiego premiera Maroka, pierwszego amerykaskiego lmu Josefa von Sternberga z Marlen Dietrich 1931: premiery dwch kultowych horrorw, Draculi i Frankensteina otwarcie Empire State Building w Nowym Jorku 1932: olimpiada zimowa w Lake Placid i igrzyska letnie w Los Angeles Franklin Delano Roosevelt wygrywa w wyborach prezydenckich z Herbertem Hooverem Oscara za najlepszy lm roku otrzymuj Ludzie z hotelu (Grand Hotel) Edmunda Gouldinga 1933: pocztek New Dealu utworzenie Legionu Przyzwoitoci premiera Maego Cezara, pierwszego wybitnego lmu gangsterskiego

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

131

1934:

1936: 1937:

1939:

1940:

premiera Kaczej zupy, najsynniejszego obrazu z brami Marx premiera Ulicy szalestw, do ktrej choreogra stworzy Busby Berkeley uchylenie ustawy o prohibicji powoanie Administracji Kodeksowej i pocztek lmowej cenzury obyczajowej w Stanach Zjednoczonych premiera Ich nocy, pierwszej i najsynniejszej screwball comedy triumf Partii Demokratycznej w wyborach parlamentarnych Franklin Delano Roosevelt powtrnie wybrany na godno prezydenta USA eksplozja sterowca Hindenburg na lotnisku w Nowym Jorku umara Jean Harlow na ekrany traa Krlewna nieka premiera najwaniejszego musicalu dekady, Czarnoksinika z Oz i epickiego melodramatu Przemino z wiatrem na ekranach pojawiaj si trzy lmy Johna Forda: Modo Lincolna, Bbny nad Mohawkiem i Dylians przez Nowy Jork przetaczaj si antyhitlerowskie demonstracje premiera Gron gniewu

Propozycje lektur
Opracowa na temat kina amerykaskiego lat 30. jest bardzo wiele. Spord pozycji ksikowych najbardziej godne polecenia s: The World According to Hollywood, 19181939 Ruth Vasey (Madison 1997), Pre-Code Hollywood: Sex, Immorality, and Insurrection in American Cinema, 19301934 Thomasa Dohertyego (New York 1999), Hollywood Censored: Morality Codes, Catholics, and the Movies Gregory D. Blacka (Cambridge 1994), a take trzytomowe opracowanie The American Film Institute Catalog of Motion Pictures Produced in the United States: Feature Films, 19311940 pod redakcj Patricii King Hanson (Berkeley 1993). Oprcz studiw oglnych rekomendowa mona teksty powicone poszczeglnym gatunkom oraz ludziom kina. O kinie gangsterskim pisali Robert Warshaw i Jack Shadoian w Dreams and Dead Ends: The American Gangster Film (New York 2003), a po polsku Alicja Helman w Filmie gangsterskim (Warszawa 1990) oraz Przemocy i nostalgii w lmie gangsterskim, w: Kino gatunkw wczoraj i dzi pod redakcj Krzysztofa Loski (Krakw 1998). Filmy wizienne omawia David Gonthier w American Prison Film Since 1930: From The Big House to The Shawshank Redemption (Lewiston 2006). Musicalowi powicona jest m.in. praca Richarda Barriosa A Song in the Dark: The Birth of the Musical Film (New York 1995). Najciekawsze prace omawiajce screwball comedy i komedie romantyczne to The Screwball Comedy Films: A History and Filmography, 19341942 Duanea Byrgea (Jefferson 1991) i The Runaway Bride: Hollywood Romantic

132

ukasz A. Plesnar
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Comedy of the 1930s Elizabeth Kendall (New York 1990). O horrorach pisa Reynold Humphries w The Hollywood Horror Film, 19311941: Madness in a Social Landscape (Lanham 2006). Melodramatami zajmowa si m.in. Guy Barefoot w Gaslight Melodrama: From Victorian London to 1940s Hollywood (New York 2001). Sporo uwag o westernie lat 30. mona znale w mojej ksice Twarze westernu (Krakw 2009). Z ksiek powiconych ludziom kina godne polecenia s: Chaplin in the Sound Era: An Analysis of the Seven Talkies Erica L. Floma (Jefferson 1997), On Cukor Gavina Lamberta (New York 2000), John Ford Briana Spittlesa (New York 2002), Ernst Lubitsch: Laughter in Paradise Scotta Eymana (New York 1993), The Idea of the Image: Josef von Sternbergs Dietrich Films Carole Zucker (Cranbury 1988), Mae West: It Aint No Sin Simona Louvisha (New York 2006), Fred Astaire Josepha Epsteina (New Haven 2008), Dark Victory: The Life of Bette Davis Eda Sikova (New York 2007) oraz The Marx Brothers as Social Critics: Satire and Comic Nihilism in Their Films Martina A. Gardnera (Jefferson 2009). Sylwetki kilku reyserw omwione zostay take w pierwszym tomie Mistrzw kina amerykaskiego. Klasycy pod redakcj moj i Rafaa Syski (Krakw 2006).

II. Hollywood: pod znakiem Wielkiego Kryzysu


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

133

Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

III.

Francja lat trzydziestych: kino jako barometr*

Grayna Stachwna

W 1940 roku Comission de Contrle Cinmatographique w kolaboracyjnej stree Vichy zabronia wywietla lm Macela Carn Ludzie za mg (1938) ze wzgldw moralnych, a Centrale Catholique du Cinma oskarya go o ponur, gboko demoralizujc i wyranie szkodliw atmosfer. Krgi rzdowe i wojskowe uznay, e lm przyczyni si do wojennej klski Francji, gdy swym obezwadniajcym pesymizmem zniechci obywateli do walki i oporu1. Reyser broni si aforyzmem, e barometr nie jest winien burzy, on tylko pokazuje z pogod artysta powinien peni podobn funkcj2. wczesna rzeczywisto zawieraa w sobie zalek mierci i zniszczenia, a kino wiernie odbio niepokj i bezad panujce w kraju3. Oczywicie nie tylko Ludzie za mg ujawnili nastroje spoeczne istniejce we Francji w tamtej epoce, robiy to take inne lmy i ich reyserzy przez ca dekad lat 30.

* 1 2 3

Bardzo dzikuj panom Jackowi Fligowi, Rafaowi Sysce i zwaszcza panu Krzysztofowi Wierzchowskiemu za udostpnienie kopii lmowych potrzebnych mi do napisania tego rozdziau. Edward Barton Turk, Marcel Carn et lge dor du cinma franais 19291945, prze. Nol Burch, LHarmattan, Paris 2002, s. 109. Michel Prez, Les lms de Marcel Carn, Ramsey, Paris 1994, s. 41. Marcel Carn, Cinma, vieux frre, Aujourdhui 3 wrzenia 1940. Cyt. za: Edward Barton Turk, Marcel Carn et lage dor, op. cit., s. 109.

III. Francja lat trzydziestych: kino jako barometr


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

135

Mapa pogody
Koczyy si szczliwe lata dwudzieste, w trakcie ktrych Francja przeywaa okres dobrej koniunktury gospodarczej, bya krajem zamonym i optymistycznym. Wielki kryzys, rozpoczty krachem na giedzie nowojorskiej, dotar do niej dopiero w roku 1931, ale wywoa opakane skutki. Spowodowa nadprodukcj i trudnoci ze zbytem towarw. Bankrutoway przedsibiorstwa, nasilao si bezrobocie, oszczdnoci budetowe obcinay pensje i emerytury, uboaa wie. Zmniejszaa si sia nabywcza ludnoci, co zamykao fatalny krg powiza ekonomicznych. Zatrwaajco spady wskaniki produkcji, zatrudnienia, cen i sprzeday, a akcje traciy na wartoci4. Kryzys mia take wymiar polityczny i moralny. Szybko zmieniajce si rzdy (od 1932 do 1935 jedenacie gabinetw) borykay si ze sprzecznymi oczekiwaniami poszczeglnych partii i sformuoway a czternacie nieskutecznych projektw uzdrowienia gospodarki5. W maju 1932 roku wyborcy zwrcili si wic ku lewicy i socjalici odnieli najwikszy sukces wyborczy od zakoczenia I wojny wiatowej. Radykaowie nie potrali si jednak porozumie, kryzys przedua si beznadziejnie i Francuzi zaczli domaga si tzw. rzdw silnej rki. Za powoane do ich penienia uznay si ligi faszystowskie: Action Franaise, Ognisty Krzy (Croix de Feu) i Modzie Patriotyczna (Jeunesses Patriotes) zwerbowana przez przemysowca Pierrea Taittingera. 6 lutego 1934 roku uzbrojone bojwki ligowcw dokonay w Paryu nieudanego zamachu stanu, prboway zdoby siedzib parlamentu mieszczc si w Paacu Burboskim. Odpowiedzi bya pidziesiciotysiczna manifestacja ich przeciwnikw 9 lutego i wybuch strajku 12 lutego, w ktrym wzio udzia cztery i p miliona robotnikw. By to czas wspaniaego rozwoju literatury francuskiej, tworzonej przez pisarzy wyznajcych rne pogldy polityczne, jak Andr Gide, Andr Malraux, Georges Bernanos, Franois Mauriac, Louis-Ferdinand Cline, Romain Rolland, Antoine de Saint-Exupry, Louis Aragon, Paul Eluard; nowoczesnego teatru, organizowanego przez dyrektorw i reyserw b dcych take aktorami, jak Jacques Copeau, Charles Dullin, Louis Jouvet, Georges Pitoff, a wystawiajcego sztuki takich pisarzy, jak Armand Salacrou, Jean Giraudoux, Jean Anouilh, Marcel Achard; rozkwitu malarstwa Pablo Picasso, Marc Chagall, Salvador Dali, i muzyki kompozytorzy Maurice Ravel, Francis Poulenc, Darius Milhaud, Arthur Honegger. Z pewnoci robotnicy woleli od sztuki wysokiej teatr bulwarowy uprawiany przez
4 5

Jan Baszkiewicz, Historia Francji, Ossolineum, Wrocaw 2008, s. 539541. Roger Price, Historia Francji, prze. Ewa Ralska, Zysk i S-a, Pozna 2001, s. 241.

136

Grayna Stachwna
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Sach Guitry czy tradycyjne rozryw- Front Ludowy. Pojawienie si na politycznej ki ludowe, cyrk, rewi i festyny, ale mapie Francji Frontu Ludowego stao si konsekwencj narastajcej chci stworzenia jednostali si tak e wielbicielami radia litego ruchu lewicy, ktry zwalczaby faszyzm, i przede wszystkim lmu. W okresie przeciwdziaa grobie wojny i broni demokryzysu ludzie masowo chodzili do kracji. W wito narodowe 14 lipca 1935 roku odbyy si wsplne manifestacje komunistw, kin tak byo na caym wiecie (patrz: socjalistw i radykaw. W 1936 zjednoczy Purpurowa ra z Kairu, The Purple si ruch zwizkowy. W wyborach majowych Rose of Cairo, 1985, Woodyego Alle- 1936 roku partie lewicowe odniosy spektakuna) uciekajc przed trudami dnia larny sukces. 4 czerwca na czele nowego rzdu stan socjalista Lon Blum (18721950), kocodziennego w fantazmatyczne wia- munici odmwili udziau w jego gabinecie. ty kreowane na ekranie. Od 1931 roku Uzgodniono wsplny program Frontu Ludozmodernizowany Gaumont Palace wego (Front populaire) pod hasem: Wolno, Pokj, Praca. Zawiera on propozycje ochrony mg pomieci sze tysicy widzw, republikaskich instytucji, likwidacj lig faszyjako pierwszy lm wywietlono w nim stowskich, ochron wieckiej edukacji i praw Tabu (1931) Friedricha Wilhelma Mur- zwizkw zawodowych. Robotnicy dostali 40-godzinny tydzie pracy i 15-dniowe patnaua i Roberta Flahertyego. ne urlopy, chopom uatwiono spat zadue, Wydawa by si mogo, e Wielki przyznano ulgi rzemielnikom i kupcom, zaKryzys nie wpyn na francusk pro- dbano o rencistw, zdewaluowano franka, dukcj lmow. W 1929 roku powsta- liczc na pobudzenie produkcji i spadek bezrobocia. Ten umiarkowany program, inspirowany y 52 filmy, w 193094, w 1931, gdy przez amerykaski New Deal, nie by konsegospodarka zacza odczuwa jego kwentn realizacj idei socjalistycznych. Mimo skutki, a 139, w 1932157, w 1933 to wywoa sprzeciw klas posiadajcych, ktre 158. W latach nastpnych, do 1939 bay si Frontu Ludowego, uwaajc, e czai si [za nim] cie Moskwy. Rzd Bluma przeroku, kiedy produkcja spada do 75 l- trwa do 20 czerwca 1937 roku, potem Front Lumw, realizowano ich rocznie ponad dowy zacz ulega stopniowej dezintegracji. sto6. I nie bya to zasuga duych wy- Francuski Front Ludowy podlega z latami swoistej mitologizacji pozytywnej ze strony rotwrni, gdy w cigu caej dekady lat botnikw, ktrym da poczucie siy i wasnego 30. Path-Natan zrealizowaa tylko 64 znaczenia, negatywnej z krgw bourgeois, lmy, tyle ile amerykaski Paramount przeraonych widmem rewolucji proletariackiej. w cigu roku7. We Francji filmy po- Oprcz znaczenia politycznego i ekonomicznego, Front Ludowy sprzyja te rozwojowi wstaway za spraw maych rm, kt- sztuki. Lepiej zarabiajcy robotnicy, pracujcy re czsto zakadano, by nakrci tylko 40 godzin w tygodniu i dysponujcy patnym jedno dzieo. Np. w 1934 roku utwo- urlopem, mogli zaj si sportem i turystyk, mieli te uatwiony dostp do kultury. rzono a 202 nowe wytwrnie. Drobnym przedsibiorcom zdarzay si sukcesy i klski, spore zyski i nage bankructwa, ale oglnie wykazywali oni wiksz aktywno i miao artystyczn ni due koncerny produkcyjne.
6 7

Ren Prdal, La Socit franaise (19141945) travers le cinma, Armand Colin, Paris 1972, s. 115. Kristin Thompson, David Bordwell, Film History. An Introduction, McGraw-Hill, Inc., New York 1994, s. 323.

III. Francja lat trzydziestych: kino jako barometr


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

137

Take twrcy mogli si z nimi atwiej porozumie ni z przedstawicielami rad kierowniczych i nadzorczych w rozbudowanych strukturach wielkich wytwrni. Bankowcy chtniej inwestowali w produkcje maych, prywatnych rm, wiedzc, e rozliczenia nastpi ju po kilkunastu miesicach. Due francuskie wytwrnie przeyway natomiast kopoty. Ich agonia trwaa kilka lat i koczya si spektakularnymi plajtami. W kwietniu 1930 roku Lon Gaumont przesta peni funkcj prezesa zaoonej przez siebie rmy, ktra miesic pniej poczya si z Aubert-Franco Film w now wytwrni Gaumont-Franco -Film-Aubert (G.F .F .A.). W lipcu tego roku Charles Path odszed z Path-Natan8, rezygnujc ze wszystkich swych udziaw. W 1934 roku Gaumont-Franco -Film-Aubert znalaz si w likwidacji sdowej i by to widomy wstp do bankructwa. Upaday take inne, mniejsze: Braunberger-Richeb, Osso, Hak W lutym 1936 roku ogoszono bankructwo wytwrni Path-Natan, co wywoao skandal. Jej szef, Bernard Natan, zosta oskarony o defraudacj i w 1939 roku skazany na kar wizienia9. W sierpniu 1938 roku po bankructwie Gaumont-Franco -Film-Aubert powstaa Socit Nouvelle des tablissements Gaumont (SNEG)10. Kopoty nansowe wielkich i maych wytwrni skoniy wadze do zastosowania wobec przemysu lmowego zasady protekcjonizmu. 28 czerwca 1935 deputowany Maurice Petsche przedstawi parlamentowi raport dotyczcy kina byo to pierwsze ocjalne sprawozdanie rzdowe w historii francuskiej kinematograi. Petsche proponowa midzy innymi, by pastwo przejo dugi Gaumonta i zostao jego jedynym wierzycielem. Zapowiadao to moliwo nacjonalizacji caego przemysu kinowego. W padzierniku sporzdzono nawet odpowiedni akt prawny, ale niestabilno rzdu sprawia, e nie zosta on wprowadzony w ycie. Dopiero 30 lipca 1939 roku powoano komisj do spraw lmu, na ktrej czele stan pisarz Jean Giraudoux, ale w istocie podlegaa ona ministrowi informacji. Reformy planowane przez Front Ludowy zostay przeprowadzone, o ironio losu, przez kolaborancki rzd Vichy, ktry w listopadzie 1940 roku powoa Comit dOrganisation et de lIndustrie Cinmatographique (COIC), a 30 maja 1942 generaln dyrekcj kinematograi przy ministerstwie informacji. W ten sposb kontrol nad przemysem lmowym przejo pastwo11.

8 9 10 11

Wytwrnia ta powstaa w 1929 roku w wyniku fuzji Path Frres z Rapid Film nalecym do Bernarda Natana (18861942, wac. Bernard Tannenzaft, rumuski yd, aktor, reyser i producent). Po wybuchu wojny zosta we wrzeniu 1942 roku wydany przez wadze francuskie Niemcom i zgin w obozie koncentracyjnym w Auschwitz. Powysze informacje za: Philippe DHugues, Almanach du cinma des origines 1945, Encyclopaedia Universalis France S.A., Paris 1992, s. 180254. Ibid., ss. 260 i 270.

138

Grayna Stachwna
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Front Ludowy zapowiedzia zniesienie cenzury pastwowej, znienawidzonej przez twrcw oraz krytykw reprezentujcych lewic i prawic. Zostaa ona jednak utrzymana, a nawet zaostrzona w 1937 roku. Rada cenzury, zoona z przedstawicieli rnych ministerstw, miaa chroni spoeczestwo, a specjalnie modzie, przed treciami i obrazami moralnie szkodliwymi, omieszajcymi armi lub mogcymi wywoa incydenty dyplomatyczne, przyznawaa te wizy dopuszczajce lm na ekrany. W drugiej poowie lat 30. ujawniy si we francuskim rodowisku lmowym zawstydzajce przejawy ksenofobii i antysemityzmu. Niech wywoywali imigranci przybywajcy ze rodkowej Europy, gwnie ydowscy uciekinierzy z Niemiec, opuszczajcy kraj po dojciu do wadzy Hitlera. 21 marca 1936 roku pismo branowe La Cinmatographie Franaise opublikowao list Andr Berthomieu, przewodniczcego zwizku technikw lmowych, skierowany do ministra pracy, w ktrym pitnowa on naduywanie szlachetnej gocinnoci Francuzw przez zbyt licznych imigrantw. Wrogo rodowiska wywoao te oficjalne porozumienie francusko-niemieckie o wsppracy w przemyle lmowym zawarte w maju 1936 roku. 29 marca 1938 w czasopimie Pour Vous ukaza si artyku Sergea Vebera Kino francuskie dla Francuzw, w ktrym autor protestowa przeciwko zalaniu przez uciekinierw kraju, majcego przecie wasnych biedakw12. W latach 30. rozpoczto we Francji starania o stworzenie placwki chronicej dorobek rodzimej kinematografii. 31 marca 1932 roku Lucienne Escoube, pisarka i tumaczka, opublikowaa w Pour Vous artyku Chromy lmy w skarbnicy, ktry wywoa ywe reakcje. 10 stycznia 1933 roku dyrekcja Beaux-Arts (Akademii Sztuk Piknych) powoaa Cinmathque Nationale (Filmotek Narodow), ktra 9 wrzenia 1936 roku uzyskaa osobowo prawn jako spka prywatna zaoona przez Henri Langlois, Georgesa Franju i Jeana Mitry13.

Duo soca z przelotnymi opadami: Ren Clair, Marcel Pagnol, Sacha Guitry, Jean Vigo
Na pocztku lat 30. dominowao we francuskim kinie kilku reyserw realizujcych zadziwiajco odmienne lmy. Mieli kracowo rne osobowoci, inaczej wyobraali sobie zadania uprawianej przez siebie sztuki, tworzyli rne gatunki, uywali odmiennych konwencji i kreowali niepodobne
12 13

Ibid., ss. 230 i 243. Ibid., ss. 197 i 233.

III. Francja lat trzydziestych: kino jako barometr


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

139

poetyki. Ren Clair krci komedie, Marcel Pagnol i Sacha Guitry lmy teatralne, a Jean Vigo realistyczne z dodatkiem anarchii, groteski i poetyckoci. Wszyscy stworzyli podwaliny pod wspaniay rozkwit francuskiego lmu, jaki dokona si w tej dekadzie.
Ren Clair i populizm

Ren Clair (wac. Ren-Lucien Chomette, 18981981) efektownym Antraktem (Entracte, 1924) wpisa si w nurt awangardy lmowej lat 20. Ale wraz z kolejnymi dzieami coraz dalej odchodzi od artystycznej enklawy cin-clubw i twrczych eksperymentw ku kinu rozrywkowemu, przeznaczonemu dla szerokiej publicznoci. Jego ulubionym gatunkiem staa si komedia, ktr bdzie uprawia, z wielkim wyczuciem i wdzikiem, przez kolejne cztery dekady we Francji, Anglii i USA. Niem epok lat 20. Clair zakoczy lmami Dwch niemiaych (Les deux timides, 1928) i Somkowy kapelusz (Un chapeau de paille dItalie, 1928), zrealizowanymi wedug fars teatralnych Eugnea Labichea i Marca Michela. W nastpnej dekadzie reyser wczy si w przygod, jak dla brany kinowej sta si dwik. Jego dwa nowe lmy byy nie tylko sonore et parlant (dwikowe i mwione), ale take chantant (piewane). Pod dachami Parya (Sous les toits de Paris, 1930) pierwszy francuski lm dwikowy! i Milion (Le Million, 1931), wzbogaciy konwencje komedii kinowej o dowcipne dialogi i zabawne bon moty, a przede wszystkim o piosenki i muzyk towarzyszc akcji i wyznaczajc rytm montau14. Clair odszed w nich od przedstawiania bohaterw wywodzcych si z buruazji, protagonistami stali si ludzie z klas nisko usytuowanych spoecznie (petit peuple) robotnicy, rzemielnicy, lumpenproletariat, bohema artystyczna. Tak bdzie rwnie w jego lmie 14 lipca (Quatorze juillet, 1932). Historie prostych ludzi, ktrych katalizatorem i zwieczeniem staje si szczliwa mio, rozgrywane s na tle robotniczych dzielnic Parya w rytm melodyjnych piosenek. Humor przeplata si tu ze wzruszeniem, a spoeczne oddziaywanie roztapia si w happy endzie. Niech yje wolno! ( nous la libert, 1931), groteskowa historia przyjani bogacza i biedaka, jest bardziej radykalna w swej wymowie. Wielka fabryka fonografw z produkcj zautomatyzowan tamowo zamienia robotnikw w maszyny, a zamknicie w celi wiziennej i w dyrektorskim gabinecie tak samo udrcza dwu gwnych bohaterw, mila (Henri Marchand) i Louis

14

Sposoby uycia dwiku w tych dwu lmach Ren Claira omawia Iwona Sowiska w rozdziale I niniejszego tomu.

140

Grayna Stachwna
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

(Raymond Cordy), ktrzy wybieraj wolno, radosny i utopijny marsz przed siebie w rytm piosenki skomponowanej przez Georgesa Aurica:
Mj stary druhu, ycie jest pikne Gdy zasmakuje si wolnoci! Nie warto czeka duej, idmy do niej () Wszdzie mona mia si i piewa, Wszdzie mona kocha si i pi. Niech yje wolno, niech yje wolno!

Posiadajca prawa do dziea Claira niemiecka wytwrnia Tobis (w ktrej francuskim oddziale Films Sonores Tobis ono powstao) oskarya Charlesa Chaplina, e w swym lmie Dzisiejsze czasy (Modern Times, 1936) dopuci si plagiatu. W niesawnym procesie sdowym Clair (sam zaduony artystycznie u amerykaskiego reysera) owiadczy: Cae kino brao lekcje od Chaplina. Wszyscy jestemy dunikami czowieka, ktrego podziwiam, wic jeli zainspirowa go mj lm, jest to dla mnie wielki zaszczyt15. Tobis przegra proces. W Ostatnim miliarderze (Le Dernier milliardaire, 1934) Clair ujawni jeszcze wiksze ambicje mwienia poprzez komedie o otaczajcej rzeczywistoci. Umieci akcj w operetkowym pastewku Casinario i pokaza skutki kryzysu spowodowanego przez dyktatur. Zawiodo go jednak wyczucie stylu, baha komedia nie wytrzymaa presji naoonej na ideologii, cho kilka gagw dorwnywao klasie Dyktatora (The Great Dictator, 1940) Chaplina16. Film tra te na zy czas (premiera w padzierniku 1934) od ponad roku Hitler wprowadza nowy Niech yje wolno nie cae ycie jest prac ad w Niemczech, siedem miesi cy wczeniej dokonano prby faszystowskiego zamachu stanu w Paryu polityka nie nastrajaa do miechu z dyktatury. Ostatni miliarder zosta odrzucony przez publiczno. Obraony reyser przyj propozycj Alexandra Kordy, wyjecha do Anglii i zrealizowa tam bezpretensjonaln komedi Upir na sprzeda (The Ghost Goes West, 1935), konfrontujc obyczaje

15 16

Pierre Leprohon, Prsences contemporaine. Le cinma, ditions Debresse, Paris 1957, s. 86. Georges Sadoul, Le cinma franais (18891962), Flammarion, Paris 1962, s. 58.

III. Francja lat trzydziestych: kino jako barometr


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

141

Brytyjczykw i Amerykanw17. Po wybuchu wojny wyemigrowa do USA i krci lmy w Hollywood. Z dzisiejszej perspektywy wida wyranie, e komediowa twrczo Ren Claira z pocztku lat 30. bya zapowiedzi populistycznych klimatw, jakie ju wkrtce miay pojawi si w lmach francuskich inspirowanych ideologi Frontu Ludowego.
Marcel Pagnol i Sacha Guitry lm teatralny

Marcel Pagnol (18951974) by przede wszystkim dramaturgiem i pisarzem. Urodzony w Prowansji, w sztukach i powieciach sawi zalety swych ziomkw i uroki rodzinnego regionu. Zyska saw sztuk Topaze (pol. Pan Topaz), wystawion po raz pierwszy w 1928 roku. Zaoy w Marsylii wasne studio produkcyjne Les Films Marcel Pagnol, gdzie najchtniej zatrudnia aktorw i technikw rodem z Prowansji, jak Raimu (wac. Jules Muraire) czy Fernandel (wac. Fernand Contandin). W 1931 roku Pagnol wyprodukowa lmow adaptacj swej sztuki Marius w reyserii Alexandra Kordy, pierwsz cz tzw. trylogii marsylskiej. Tytuowy bohater (Pierre Fresnay), syn starego Csara Oliviera (Raimu), waciciela baru w Marsylii, marzy o porzuceniu domu i i wyruszeniu w szeroki wiat. Nostalgia i zew przygody to tematy dominujce we francuskiej literaturze po I wojnie wiatowej, ktre w latach 30. przenikny take do kina. W 1932 roku Pagnol wyprodukowa drug cz trylogii marsylskiej Fanny w reyserii Marca Allgret, a w 1936 Csara, ktrego ju sam wyreyserowa. Marcel Pagnol traktowa kino dwikowe jako sposb na rejestracj teatru thtre en conserve (teatr w konserwie). Mawia: Film niemy by sztuk przekazywania, utrwalania i rozpowszechniania pantomimy. Film mwiony jest sztuk przekazywania, utrwalania i rozpowszechniania teatru. Na pytanie, co to jest sztuka lmowa, odpowiada: Nie wiem18. Najchtniej krci lmy w plenerze, ustawia sytuacje tak, jak sobie tego yczyli aktorzy, i gra w bule z ekip techniczn, czekajc, a dwikowiec przygotuje swj aparat19. W trylogii marsylskiej i we wszystkich innych jego dzieach lmowe rodki wyrazu nie odgrywaj adnej roli. Pagnol tworzy dugie, irytujco statyczne sceny na wzr teatralny aktorzy stoj lub siedz i duo mwi, kamera jest nieruchoma, monta szcztkowy; wane s dialogi, napicie dramatyczne i ekspresja aktorska. A jednak Pagnol polubi prac w kinie, w latach 30. wyprodukowa 23 lmy, a wyreyserowa 11 wedug wasnych scenariuszy: Merlusse (1935),
17 18 19

W Anglii Clair nakrci jeszcze wiat mwi o nas (Break the News, 1938). Pierre Leprohon, Prsences contemporaines. Le cinma, op. cit., s. 210. Ren Pdal, La socit franaise (1914 1945) travers le cinma, op. cit., s. 79.

142

Grayna Stachwna
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Cigalon (1935), Topaze (1936)20, lub b dce adaptacjami nowel i powieci Jeana Giono21, rwnie sawicego urod ycia w Prowansji Odnowa (Regain,1937), ona piekarza (La Femme du boulanger, 1938). Jego bohaterowie oddaj si gwatownym namitnociom, kochaj si, kc, zdradzaj i uparcie d do szczcia, s silnie zakorzenieni w lokalnej spoecznoci i mwi Romans szulera Sacha Guitry jako tytuowy szuler (drugi z prawej) przy stole gry dialektem. Filmy charakteryzuje niezmcona pogoda ducha wywiedziona z poudniowego klimatu Prowansji, poczucie humoru i zamiowanie do przyjemnoci ycia mioci, wina i jedzenia. Nazywane byy pagnolad (pagnolade) i cieszyy si wielkim powodzeniem u widzw. Pagnol zdoby take saw midzynarodow: w 1933 roku Harry dAbbadie dArrast wyreyserowa amerykask wersj Topazea (1933) z Johnem Barrymoreem w tytuowej roli, Mario Almirante wosk wersj Fanny (1933), a Fritz Wendhausen niemieck (1934). Dwukrotnie, w 1939 i 1940 roku, przyznano jego lmom Odnowie i onie piekarza nagrod krytykw nowojorskich (New York Film Critics Circle). W 1946 roku Marcel Pagnol zosta wybrany, jako pierwszy lmowiec, do Akademii Francuskiej. Filmowy teatr w konserwie realizowa take Sacha Guitry (18851957, syn wybitnego aktora teatralnego Luciena Guitry), aktor, autor i reyser sztuk scenicznych, twrca efektownych paradoksw, np. Mona udawa, e si jest inteligentnym, nie mona udawa, e si jest dowcipnym. W latach 30. nakrci 12 lmw, gwnie nieudanych antylmowych w caym tego sowa znaczeniu22 adaptacji wasnych sztuk teatralnych, w ktrych wystpowa take w rolach gwnych. Jedynie w Romansie szulera (Le Roman dun tricheur, 1936) Guitry wykaza si nag i zaskakujc pomysowoci, tworzc oryginaln, zabawn i pen wdziku histori gracza w karty (Sacha Guitry), ktry opywa w dostatki, kiedy oszukuje, a popada w bied, gdy postanawia gra wedug uczciwych regu. Akcja ekranowa i wszystkie zachowania aktorw, ktrzy graj jak w pantomimie i nie wypowiadaj
20

21

22

Pierwsz lmow adaptacj Topazea Pagnol wyprodukowa w 1933 roku, reyserem by Louis J. Gasnier, tytuow rol zagra Louis Jouvet. Dwie kolejne ju sam wyreyserowa w 1936 z Alexandrem Arnaudy, a w 1951 z Fernandelem. Jean Giono (18951970), autor m.in. cyklu Pan (1930), Wielka trzoda (1931), Krl si nudzi (1947), Huzar na dachu (1951), Le Moulin de Pologne (1952). W czasie wojny zwizany z rzdem w Vichy, w 1944 roku sdzony za kolaboracj z Niemcami. Robert Beauvais, za: Charles Ford, Histoire populaire du cinma, Maison Mame, Paris 1955, s. 289.

III. Francja lat trzydziestych: kino jako barometr


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

143

adnych dialogw, dowcipnie komentowane s zza kadru przez narratora i zarazem gwnego bohatera23. Zrealizowane potem Pery korony (Les Perles de la couronne, 1937) i Pola Elizejskie (Remontons les Champs-lyses, 1938) s zbiorem frywolnych skeczy nawizujcych do historii Francji, gdzie Guitry zastosowa podobn konwencj komentarza zza kadru. Dzi wydaj si starowieckie, jak skamieliny z epoki dziewitnastowiecznego teatru bulwarowego.
Jean Vigo

Nazywano go Rimbaudem lmu (Gaston Derycke), przenikliwym geniuszem (Boris Kaufman), kinem wcielonym w czowieka (Henri Langlois), w. Jeanem Vigo, patronem klubw lmowych (Gilles Jacob). y zaledwie 29 lat (19051934), by nielubnym synem sawnego anarchisty Eugnea Bonaventure Vigo, ktry przybra pseudonim Miguel Almereyda (anagram od Ya la merde), wielokrotnie skazywanego na wizienie, wreszcie zamordowanego w celi w 1917 roku24. Jeana wychowali przyjaciele ojca, jako szesnastolatek zachorowa na grulic, w 1929 roku oeni si z Elbiet ozisk25, nazywan Lydou, crk dzkiego przemysowca poznan w sanatorium (umara pi lat po nim), w 1931 roku urodzia im si crka Luce (napisaa ksik o swym ojcu Jean Vigo. Une vie engage dans le cinma), w 1930 roku zaoy w Nicei klub lmowy Les Amis du Cinma, gdzie wywietlano lmy awangardowe. Wok Vigo powstaa legenda modego, piknego i utalentowanego reysera zakochanego w kinie, ktry zmagajc si z kopotami nansowymi, chorob i cenzur zdy nakrci tylko cztery niezwyke lmy. Pierwszy z nich, 23-minutowy, niemy26 lm dokumentalny A propos Nicei (A propos de Nice, 1930), powsta na poudniu Francji, gdzie Vigo wyjecha dla ratowania zdrowia. Jak twierdzi crka reysera, nie lubi Nicei27, miasta kojarzcego si z kasynami, karnawaem i eleganck, midzynarodow socjet. Pokaza je wic kamer Debrie kupion za pienidze przysane przez bogatego tecia Hersza oziskiego (100 tysicy frankw, dzi:
23

24 25

26 27

Roy Armes dopatruje si w tym lmie inspiracji dla pniejszych eksperymentw Alaina Resnais, dodajcego komentarz pozakadrowy do obrazw pokazywanych na ekranie. Por. Roy Armes, French Film, Studio Vista, Blue Star Mouse, LondonNew York 1970, s. 56. Pierre Lherminier, Jean Vigo. Un cinma singulier, ditions Ramsay, Paris 2007, s. 1180. Jej modsza siostra, Gienia (Eugenia), ktra pojawia si w Atalancie (1934) Jeana Vigo, jest matk reysera Marcela oziskiego. Por.: Wszystko moe si przytra. Z Marcelem oziskim rozm. Tadeusz Lubelski, Kino 1995, nr 78, s. 56. Udwikowiono go w 2001 roku przez dodanie muzyki Marca Perronea wykonywanej na akordeonie. Luce Vigo, Jean Vigo. Une vie engage dans le cinma, Cahiers du Cinma, Paris 2002, s. 31.

144

Grayna Stachwna
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

okoo 50 000 euro) i z pomoc operatora Borisa Kaufmana (19061980), rosyjskiego imigranta28, ktry take zaczyna wtedy karier jako miasto kontrastw, gdzie bogactwo ssiaduje z ndz, eleganckie bulwary, kasyno, hotele i dancingi z brudnymi zaukami, plae i palmy ze ciekami. Stare, brzydkie kobiety obwieszone kosztown biuteri wysiaduj w kawiarniach, ich mowie drzemi nad gazetami, modzi mczyni pywaj w regatach i wypatruj na Promenade des Anglais atwych zdobyczy erotycznych, za biedni pracuj lub ebrz. Karnawa, pochd masek, corso kwiatowe, szalestwo zabawy, potem cmentarz i groby, upiorna twarz starej kobiety i bezwstydny taniec dziewczt w rozwianych spdnicach, ycie przeciwstawione mierci, morze, kominy przywoujce skojarzenia erotyczne, zapadajcy zmrok Seria efektownych, groteskowych obrazw, uwiecznionych przenikliwym spojrzeniem kamery prowadzonej przez dwu zo- Jean Vigo (19051934) Rimbaud liwych dwudziestopiciolatkw. Point de vue do- filmu cument udokumentowana opinia, jak brzmi podtytu lmu, wyraa ich ostr spoeczn ocen miasta, jego mieszkacw i goci, kpin, nawet pogard. A wszystko to w ujmujco wiey, niepokorny sposb, peen modzieczej pasji, ktra emanuje z lmu do dzi oryginalnie pomylane ustawienia kamery, dynamiczny monta podkrelajcy zmienny rytm poszczeglnych sekwencji, pomieszane ze sob naturalistyczne i poetyckie kadry, kliwy humor, jawna erotyzacja, awangardowe ambicje i spoeczne zaangaowanie. A propos Nicei pokazywany by tylko w paryskich klubach lmowych i nie przynis twrcy adnych protw. Podobnie jak kolejny, ju dwi kowy, 9-minutowy lm Pywanie Lekcja Jeana Taris, mistrza Francji (La Natation par Jean Taris, champion de France, 1931), znany take jako Taris, krl wody (Taris, roi de leau), zrealizowany dla wytwrni Gaumont-Franco-Film-Aubert, w ktrym wybitny sportowiec naucza pywania. Lekcja ta jest zarazem lmowym eksperymentem (pomysowe wykorzystanie dwiku), jak i artem (w naowym ujciu Taris staje nad brzegiem basenu ubrany w paszcz i kapelusz), a przede wszystkim dalszym doskonaleniem umiejtnoci reysera i dowodem na jego twrcz wyobrani.
28

Jego brami byli reyser Dziga Wiertow (Denis Kaufman) i operator Michai Kaufman.

III. Francja lat trzydziestych: kino jako barometr


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

145

Dziki pienidzom Jacquesa Louis-Nouneza, bogatego hodowcy koni, Vigo mg nakrci kolejny utwr. Nounez chcia co prawda snansowa lm pokazujcy jego stadnin, ale ostatecznie zgodzi si na opowie o szkole. Powstaa 43-minutowa Paa ze sprawowania (Zro de conduite, 1933). Vigo odwo a si do swych wspomnie , gdy uczy si w Millau, miasteczku leA propos Nicei naga dama na Promenade cym w poudniowych Pirenejach, des Anglais gdzie wysano go na kuracj zdrowotn, i uwieczni opresyjny system panujcy w szkole i internacie29. Surowa dyscyplina, duga lista zakazw, zdziwaczali wychowawcy drczcy uczniw wszystko to wywouje wreszcie bunt chopcw, ktrzy organizuj prawdziw rewolucj z deklaracj niepodlegoci, sztandarem, triumfalnym pochodem w nocnych koszulach, wrd fruwajcego pierza z rozprutych poduszek i obrzucaniem z dachu rnymi przedmiotami notabli zebranych na dziedzicu szkoy30. Skromne rodki przeznaczone na produkcj (210 000 frankw), szybkie tempo realizacji (zaledwie jeden miesic), kopoty zdrowotne reysera, niedostateczna ilo nakrconego materiau (czsto tylko jeden dubel), niedoskonao montau i dwiku, odbiy si na jakoci dziea, ktre po premierze uznano za nieudan fars i amatorsk wprawk. Paa ze sprawowania wywoaa ataki ze strony k prawicowych, ktre dostrzegy w niej zamach na autorytet szkoy i zemst Vigo, syna anarchisty, na systemie spoecznym. Cenzura uznaa lm za antyfrancuski i zabronia rozpowszechniania; po raz pierwszy pokazano go publicznie dopiero 22 listopada 1945 roku. Niezraony Jacques Louis-Nounez da Vigo pienidze na nastpny, ju penometraowy lm Atalanta (L Atalante, 1934). Rosnce poczucie rozczarowania przeywane przez mod matk Juliette (Dita Parlo), mieszkajc z mem Jeanem (Jean Dast) na transportowej barce Atalanta, staje si powodem jej odejcia. Kryzys zostaje zaegnany w wyniku odnalezienia kobiety w miecie przez starego marynarza, Julesa (Michel Simon), i sprowadzenia jej z powrotem w ramiona kochajcego ma. Vigo z pomoc Borisa Kaufmana nada banalnemu melodramatowi wymiar poetycko-onirycznej,
29 30

Pierre Lherminier, Jean Vigo, op. cit., s. 108110. Zakoczenie lmu Vigo stao si bezporedni inspiracj dla nau Jeeli (If, 1968) Lindsaya Andersona.

146

Grayna Stachwna
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

uniwersalnej opowieci o mioci, monotonnej egzystencji, zazdroci, tsknocie i pogodzeniu z losem. Jak zdarza si czasem w kinie, drugoplanowa posta Julesa zdominowaa lm, a to dziki niezwykej kreacji 39-letniego Michela Simon, ktry chyba zawsze grywa bohaterw starszych od siebie. Jules to zdziwaczay obieywiat o bulgoczcym gosie i ciele g Paa ze sprawowania zabawy uczniw sto pokrytym tatua ami, kochaj cy koty, grajcy na akordeonie i kolekcjonujcy osobliwe pamitki z dalekich podry. Jego przyja z Juliette, podszyta ukryt zmysowoci, stanowi intrygujc przeciwwag dla jej mioci do ma i krtkiej fascynacji czarujcym, wdrownym kramarzem, w wyniku ktrej kobieta odwaa si opuci Atalant i samotnie wyruszy do miasta, by wyj poza klaustrofobiczny wiat barki. Z powodu nagego pogorszenia si stanu zdrowia Vigo nie mg bra udziau w montau Atalanty, czuwa nad nim jego asystent Albert Riera. Po pokazie korporacyjnym 24 kwietnia 1934 roku Henri Brauvais, przedstawiciel dystrybutora Gaumont-Franco-Film-Aubert, dziaajc w porozumieniu z Nounezem, zadecydowa o zmianach konstrukcji lmu, ktre miay podnie jego potencjaln rentowno. Nadano mu nowy tytu, Le Chaland qui passe (Barka pynie), od tytuu popularnej wtedy piosenki Cesare Andrei Bixio, ktra zostaa wczona do lmu zamiast subtelnej, nastrojowej muzyki Mauricea Jauberta, specjalnie dla niego skomponowanej. Przemontowano take prawie wszystkie sceny, aby nada im walor wikszej komercyjnoci. Film Le Chaland qui passe wywietlany by tylko przez dwa tygodnie od 15 do 28 wrzenia w kinie Colise i ponis sromotn klsk. Coraz bardziej chory Jean Vigo nie zobaczy ju swego zmasakrowanego lmu, i moe dobrze, e tak si stao. W 1940 roku Atalanta pod prawdziwym tytuem i w wersji zblionej do oryginau, lecz krtszej o 25 minut, zostaa wywietlona w sawnym paryskim cin-club Studio des Ursulines i odniosa prawdziwy tryumf. W 1950 roku Henri Langlois, dyrektor Filmo- Atalanta osobliwy marynarz ojciec Jules (Michel teki Francuskiej i wielki admirator Simon) i ona szypra Juliette (Dita Parlo) 147

III. Francja lat trzydziestych: kino jako barometr


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Henri Langlois (19141977), zaoyciel Filmoteki Francuskiej (1936) i jej dugoletni dyrektor

lmw Vigo, doprowadzi do przywrcenia lmowi ksztatu zamierzonego przez reysera (89 minut); potem jeszcze dwukrotnie w 1990 i 2001 roku odnawiano go na potrzeby edycji DVD31. Krtkie ycie Jeana Vigo obroso legend artysty przekltego, ktry tworzy wbrew wszystkim okolicznociom wierny tylko sobie, jest niezrozumiany przez wspczesnych i paci cen ycia za swe dzieo. Od 1951 roku przyznawana jest we Francji Nagroda imienia Jeana Vigo dla modego i artystycznie niepokornego reysera; jej laureatami byli m.in. Alain Resnais, Claude Chabrol, Jean-Luc Godard, Maurice Pialat, Pascal Bonitzer i Cdric Kahn. Bolesaw Michaek pisa o legendzie Jeana Vigo:

Wyrasta ona z emocjonalnej potrzeby uszlachetnienia kina, awansowania go, nadania mu tradycyjnych atrybutw twrczoci. Bdzie to wic legenda o cierpieniu, walce, odwadze i buncie sprawach, ktre normalnie towarzysz twrczoci artystycznej, a ktre w lmie zastpione s przez rzemioso, interes, rutyn i znajomo klienta. Legenda Jeana Vigo daje kinu ten bolesny kontakt z prawdziwym tworzeniem artystycznym. I dlatego jest ona czym niezbdnym moe nawet nie lmowi, ale wszystkim nam ktrzy sdzimy, e jest on sztuk32.

Gste zachmurzenia, deszcze, mgy i oglne ze samopoczucie: Jacques Feyder, Julien Duvivier, Marcel Carn
Wikszo lmw powstaych we Francji w latach 30. realizowaa z mniejsz lub wiksz konsekwencj reguy melodramatu. Gatunek ten, wyjtkowo pojemny i podatny na rne przeksztacenia, sta si znakomitym wehikuem ideologii daleko odbiegajcej od spraw romansowych. Melodramat wzbudza pobaanie, a czsto i pogard krytykw, poniewa rezygnuje z prawdopodobiestwa na rzecz przesadnych emocji. Zdaniem Jeana Mitryego, moe osign status arcydziea, gdy uwzniolenie uczu dokonuje si przez oniryczne uniesienie i barokowe rozjtrzenie niewiadomoci, s w nich wtedy
31 32

Pierre Lherminier, Jean Vigo, op. cit., s. 239251. Bolesaw Michaek, Legenda artysty (Jean Vigo), w: idem, Trzy portrety, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1959, s. 33.

148

Grayna Stachwna
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

zawarte tajemnice i objawienia, za namitno staje si gwatowna, ale autentyczna33.


Jacques Feyder

Na pocztku 1933 roku Jacques Feyder (wac. Jacques Frdrix, 18851948) wrci do Francji ze Stanw Zjednoczonych. Realizowa tam dla Metro-Goldwyn-Mayer co byo w zwyczaju w pierwszych latach kina dwikowego francuskie i niemieckie wersje jzykowe lmw amerykaskich. Pozwolono mu take wyreyserowa trzy lmy oryginalne: niemy Pocaunek (The Kiss, 1929) z Gret Garbo oraz dwikowe wit (Daybreak, 1931) i Syn Indii (Son of India, 1931), oba z Ramonem Novarro. Sw hollywoodzk przygod Feyder skomentowa: Nie nakrciem w Ameryce niczego naprawd wanego, ale wiele si nauczyem34. Nauka dotyczya zapewne realizacji lmw dwikowych, bo w zakresie sztuki ekranowej Feyder ju niczego uczy si od Amerykanw nie musia. Prac w kinie rozpocz w 1915 roku lmem Nogami i rkami (Des pieds et des mains wspreyser Gaston Ravel), a potem nakrci midzy innymi dziea tak udane, jak: Crainquebille (1922) wedug opowiadania Anatola Francea, Thrse Raquin (1927, niezachowany) wedug powieci Emila Zoli i Nowi panowie (Les nouveaux messieurs, 1929). Pierwszym filmem, jaki Feyder zrealizowa we Francji po powrocie, byy Kobiety jego ycia (Le grand jeu, 1934), wedug scenariusza napisanego z Charlesem Spaakiem (19031975). Z pozoru to banalny melodramat o zakochanym legionicie przebywajcym w Afryce Pnocnej. Jednak tragicznie zawikane losy bohaterw oraz oniryczny klimat lmu uczyniy go wyranowanym. Mody i bogaty Pierre Martel (Pierre Richard-Willm) uywa ycia w Paryu, trwonic rodzinne pienidze na Florence (Marie Bell), blondynk o wysokim, nieprzyjemnym gosie. Po ujawnieniu naduy nansowych musi wyjecha, by uciec przed skandalem, w Afryce zaciga si do Legii Cudzoziemskiej. Duo pije, pogra si w depresji, rozpamituje utracon mio. W barze spotyka prostytutk Irm (take Marie Belle), udzco podobn do byej kochanki Irma ma ciemne wosy i mwi niskim, zmysowym gosem (dubbing: Claude Marcy35) ktra wskutek wypadku nie pamita swej przeszoci. Pierre nawizuje z Irm romans, opiekuje si ni, a moe nawet kocha. Postanawiaj razem wrci do Francji. Nagle
33 34 35

Jean Mitry, Histoire du cinma, Jean-Pierre Delarge, Paris 1980, tom 5, s. 489. Za: Charles Ford, Jacques Feyder, Editions Seghers, Paris 1973, s. 52. W 1954 roku Robert Siodmak zrealizowa remake lmu Feydera, pod tym samym tytuem Le Grand jeu. Gina Lollobrigida, grajca podwjn rol Sylwii/Heleny, nie zgodzia si na zatrudnienie dublerki, co zupenie zniweczyo wiarygodno opowiadanej historii.

III. Francja lat trzydziestych: kino jako barometr


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

149

Pierre spotyka na ulicy Florence, towarzyszc w Afryce kolejnemu kochankowi, arabskiemu szejkowi, i uwiadamia sobie, e kocha tylko j. Wyprawia Irm w podr sam i baga Florence, by z nim zostaa, ale kobieta nie chce wiza si z ubogim onierzem. Pierre odnawia swj kontrakt w Legii i wyrusza walczy na pustyni. Blanche (Franoise Rosay), zakochana w nim skrycie wacicielka baru, wry mu z kart rych mier. Tytu oryginalny lmu Wielka gra stanowi symboliczne odwoanie do gry, jak bohater, neurotyk o autodestrukcyjnych sk onnociach, prowadzi z losem, od pocztku skazany na klsk. Mio do niewiernej Florence staje si pretekstem jego dziwacznych zachoKobiety jego ycia plakat do filmu wa, bo tak naprawd trapi go melancholia i gboka frustracja, ktre mog znale ukojenie tylko w mierci. Egzotyczne miejsce akcji (dawna kolonia francuska), nieszczliwie zakochani bohaterowie przegrywajcy walk z losem, aura smutku wzmagana przeczuciem klski czyni z Kobiet jego ycia zapowied realizmu poetyckiego, nowego stylu lmowego, ktry ju wkrtce zapanuje w kinie francuskim. W podobnym klimacie zosta utrzymany nastpny lm Feydera Pensjonat Mimoza (Pension Mimosas, 1935), do ktrego scenariusz reyser napisa wsplnie ze Spaakiem. Miejsce akcji jest znowu niezwyke, pensjonat w Monte Carlo, w ktrym mieszkaj gracze w ruletk, na zawsze uzalenieni od kasyna i roje o wielkiej wygranej. Jego wacicielka, Louise Noblet, kobieta w rednim wieku, kocha skrycie swego dwudziestoparoletniego wychowanka Pierrea (Paul Bernard). Modzieniec ju od dziecistwa optany jest hazardem, wpada w ze towarzystwo, narkotyzuje si. Odkrycie prawdziwych uczu marraine (matki chrzestnej), jak nazywa pani Noblet, i kopoty nansowe popychaj go do samobjstwa. Najwaniejsz postaci lmu jest Louise w wietnej interpretacji Franoise Rosay (18911974, ona Feydera od 1917). To dojrzaa, elegancka kobieta, ktra zmaga si z niestosown mioci36, drczy zazdroci o mod kochank Pierrea, szuka go w podejrzanych miejscach, za pno wygrywa dla niego pienidze w kasynie, a po

36

Motyw mioci dojrzaej kobiety do modzieca, nawczas bardzo gorszcy obyczajowo, pojawi si w sztuce Henryego Bataillea Maman Colibri (1904), ktr adaptowali dla kina Julien Duvivier (1929) i Jean Drville (1937), staa si ona take podstaw polskiego lmu Michaa Waszyskigo Druga modo (1938).

150

Grayna Stachwna
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

jego mierci pozostaje zdruzgotana i samotna37. Odmienny w nastroju i wymowie jest kolejny film Feydera Zwyciyy kobiety (Le kermesse hroque, 1935). Jego akcja rozgrywa si w 1616 roku w Boom, miasteczku we Flandrii (dzi pnocna Belgia) znajdujcej si od 1556 roku pod okupacj hiszpask. Ksi Olivares wiedzie najemne wojska i trasa przemarszu prowadzi ma Pensjonat Mimoza Louise Noblet (Franoise Rosay) zakochana w swym przez Boom, co mieszkacw wpra- wychowanku (Paul Bernard) wia w panik, gdy odacy hiszpascy znani s z okruciestwa. Burmistrz de Witt postanawia udawa zmarego lecego na marach, reszta mczyzn, zacnych mieszczan trudnicych si rzemiosem i handlem, kryje si po ktach. Osamotnione kobiety organizuj si pod dowdztwem energicznej burmistrzowej Cornelii (Franoise Rosay). Przyjmuj onierzy jak mio oczekiwanych goci, nie szczdz im mocnego wina, dobrego jedzenia, tacw i rozkoszy oa. Hiszpanie zachowuj si przyjacielsko i nazajutrz z alem opuszczaj Boom. Film jest czarno-biay, ale wyran inspiracj dla Feydera stao si malarstwo amandzkie Peter Paul Rubens, Frans Hals, Jacob Jordaens dyktujce scenogra ulic miasteczka i wntrz mieszczaskich domw, stroje bohaterw: czarne i sztywne kostiumy, biae kryzy, czepki, kapelusze z pirami, oraz kompozycj kadrw. Opowie o dzielnych paniach z Boom przedstawiona zostaa przez Feydera w tonacji komediowej, z domieszk satyry i pikanterii. Mona j dzi interpretowa w wymiarze feministycznym, bo trudno znale w kinie klasycznym drugi lm tak zoliwie pokazujcy msk but w czasach spokoju i tchrzostwo w chwilach zagroenia. yczliwe przyjcie Hiszpanw przez panie z Boom wypywa bowiem take z pogardy dla wasnych mw i chci przeycia przygody z obcymi onierzami. Cornelia, podobna do Lizystraty z komedii Arystofanesa i pani Page z Wesoych kumoszek z Windsoru Szekspira38, skrzykuje kobiety w brawurowym przemwieniu wygaszanym ze stopni ratusza, a potem zuchwale przeprowadza
37

38

Adam Garbicz i Jacek Klinowski sugeruj, e Kobiety jego ycia i Pensjonat Mimoza zapowiadaj nie tylko realizm poetycki, ale take poetyk Nowej Fali. Por. iidem, Kino, wehiku magiczny. Przewodnik osigni lmu fabularnego. Podr pierwsza 19131949, Wydawnictwo Literackie, Krakw 1981, s. 233. Lizystrata namwia kobiety, by odsuny swych mw od przyjemnoci oa, dopki nie zawr pokoju w toczonej przez nich dugotrwaej wojnie. Pani Page zemcia si, wraz ze sw przyjacik pani Ford, artobliwie, ale i dokuczliwie na Falstae, ktry zamierza uwie je obie.

III. Francja lat trzydziestych: kino jako barometr


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

151

Zwyciyy kobiety burmistrzowa Cornelia (Franoise Rosay)

swj plan uwiedzenia Hiszpanw ku jawnemu upokorzeniu mczyzn, ktrego oni ze wzgldu na swe bezpieczestwo staraj si nie zauwaa. Ironia zawarta jest take w tytule oryginalnym lmu, Bohaterski kiermasz, ktrej pozbawiony jest prostacki polski tytu Zwyciyy kobiety. W zamierzeniu realizatorw film mia mie wydwik pacyfistyczny i podkrela, e w najemnej armii hiszpaskiej suyli onierze z rnych krajw, take z Flandrii, oraz e mimo rnic narodowociowych i politycznych ludzie mog si ze sob porozumie i dobrze razem bawi. Alici Bohaterski kiermasz wywoa po premierze w Belgii zamieszanie w kinach i manifestacje oburzonych Flamandw bronicych honoru swoich przodkw. Dopatrzono si take aluzji do kolaboracji Belgw z Niemcami podczas I wojny wiatowej. Co ciekawe, Jacques Feyder i Charles Spaak byli Belgami, urodzili si we Flandrii, pokazali wic w lmie swych ziomkw. Feyder zrealizowa Zwyciyy kobiety dla francuskiej lii niemieckiej wytwrni Tobis, nakrci take jego niemieck wersj pt. Mdre kobiety (Die klugen Frauen, 1936), ktrej premiera odbya si w Berlinie z udziaem Josepha Goebbelsa oraz innych wysokich urzdnikw hitlerowskich; suponowano potem zoliwie, e Feyder by pod wpywem inspiracji nazistowskiej39.
39

Charles Ford, Jacques Feyder, op. cit., s. 6364.

152

Grayna Stachwna
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

We wspczesnym odbiorze nacechowanym dowiadczeniem rnych wojen, ktre wybuchy na wiecie po 1935 roku, film Zwyci y y kobiety bawic widza rwnoczenie wprawia go w zakopotanie, nie mona bowiem zaakceptowa czego takiego jak uwodzenie naje d cy. To zawsze jest kolaboracja, ktrej Francuzi, niestety, dali niechlubne dowody, take w rodowisku lmowym, podczas II wojny Zwyciyy kobiety przyjacielska uczta wiatowej40.

flamandzko-hiszpaska, stoi Louis Jouvet (kapelan)

Julien Duvivier

By reyserem lmowym przez p wieku swj pierwszy lm Haceldama wyreyserowa w 1919 roku, ostatni, Diabelnie oddany (Diaboliquement vtre), w 1967. Pracowa z aktorami nalecymi do trzech pokole, od Lil Dagover po Jeana-Pierrea Laud. Krci lmy nieme i dwikowe, czarno-biae i kolorowe, we Francji, Niemczech, Anglii i USA. Jego lmograa obejmuje 72 tytuy. Uwaano go na og za sprawnego rzemielnika, pozbawionego ambicji i programu artystycznego41. Dzisiaj, po dowiadczeniach postmodernizmu, lmy Juliena Duviviera (18961967) wydaj si wyjtkowo atrakcyjne. Zachwycaj pomysowoci rozwiza technicznych, efektownym uyciem montau, subtelnym wykorzystaniem muzyki, wielk sprawnoci w tworzeniu narracji i budowaniu suspensu dramatycznego oraz wietnym prowadzeniem aktorw. O nieprzychylnej aurze, jaka przez lata otaczaa Duviviera, przypominaj tylko podtytuy dwch niedawno wydanych monograi jego twrczoci: Niekochany przez francuskie kino42 oraz Pidziesit lat czarnego losu43. Ogldanie kolejnych lmw Duviviera z lat 30. a nakrci ich w tej dekadzie a 23! przekonuje, e mimo nierwnego poziomu artystycznego ich reyser wypracowa oryginalny, rozpoznawalny, autorski styl. Nie by nowatorem, ale wybrane rodki lmowego wyrazu pynne jazdy kamery, tyln projekcj i wyranowany wiatocie budujcy poetyck urod kadrw
40 41 42 43

Jerzy Eisler, Kolaboracja we Francji 19401944, Ksika i Wiedza, Warszawa 1989. Por. Jerzy Toeplitz, Historia sztuki lmowej. Tom IV: 19341939, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1969, s. 171. Eric Bonnelle, Julien Duvivier. Le mal aimant du cinma franais, LHarmattan, Paris 2002. Yves Desrichard, Julien Duvivier. Cinquante ans de noirs destins, BiFi, Paris 2001.

III. Francja lat trzydziestych: kino jako barometr


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

153

stosowa z niezwyk zrcznoci. Najlepsze jego dziea byy przy tym mocno zwizane z nastrojami spoecznymi panujcymi wtedy we Francji, ideologi Frontu Ludowego i stylistyk realizmu poetyckiego. Pierwszym filmem dwikowym Duviviera by David Golder (1930) z Harry Baurem44 w tytuowej roli ydowskiego nansisty. Sukces przynis mu Rudzielec (Poil de carotte, 193245), adaptacja powieci Julesa Renarda, opowie o niekochanym dziesiciolatku Franois (Robert Lynen46), le traktowanym przez surow matk, zdystansowanego ojca i zoliwe rodziestwo. Wpdza go to w tak gbok samotno i poczucie odtrcenia, e w rozpaczy prbuje si powiesi. W ostatniej chwili ojcu (Harry Baur) udaje si odnale chopca i uratowa go. Wstrzs spowodowany tym wydarzeniem zmienia postaw ojca, ktry uczy si okazywa synowi mio. Znakomicie prowadzeni aktorzy, a szczeglnie may Lynen, dzieciak o wielkich oczach i wyjtkowym wdziku, buduj wzorcowe postaci dysfunkcyjnej rodziny. Dramatyczne wydarzenia rozgrywaj si na tle piknie fotografowanej przyrody, z uyciem podwjnej ekspozycji w scenach pokazujcych lkowe urojenia chopca. W 1934 roku Duvivier wyjecha z ekip do Qubecu, by w naturalnym otoczeniu nakrci lm wedug powieci Louis Hmona Maria Chapdelaine47. Pocztek XX wieku, wrd bezkresnych lasw ley osada pionierw. Pikna Maria (Madeleine Renaud) ma trzech zalotnikw: trapera Franois Paradis (Jean Gabin), eleganckiego przybysza z miasta Lorenza (Jean-Pierre Aumont) i prostodusznego ssiada Eutropea (Alexandre Rignault). Maria kocha Franois, ale on umiera w niegu z wyczerpania, spieszc do ukochanej z lasu, gdzie poluje. Lorenzo chce zabra dziewczyn do wielkiego miasta, ale pod wpywem mierci matki i kazania ksidza Maria decyduje si wyj za Eutropea i pozosta w osadzie. W melodramatyczn fabu Duvivier wczy migawki z ycia kanadyjskich osadnikw: twarze ludzi na co dzie borykajcych si z surowym klimatem, zabaw z tacami, wsplne piewanie ludowych piosenek.

44

45 46

47

Wybitny aktor francuski (18801943) ydowskiego pochodzenia, stworzy wiele kreacji lmowych, m.in. Polski yd (Le Juif polonais, 1931), Zbrodnia i kara (Crime et chtiment, 1935), Rasputin (Raspoutine, 1938). W maju 1942 roku zosta aresztowany przez Gestapo w Berlinie, gdzie pojecha krci lm, by przesuchiwany i torturowany. Zosta zwolniony, umar w niewyjanionych okolicznociach w Paryu. W 1925 roku Duvivier zrealizowa niem wersj Rudzielca. Robert Lynen (19211944) zosta odkryty przez Duviviera, zagra potem w kilku jego lmach, m.in. May krl (Le petit roi, 1933), Wielka wygrana (1936), Jej pierwszy bal (1937) oraz u innych reyserw. Zosta rozstrzelany przez Niemcw za dziaalno w ruchu oporu. Potem powstay jeszcze dwie adaptacje tej powieci: Marca Allgret (1950) z Michle Morgan w roli tytuowej i Gillesa Carlea (1983) z Carole Laure.

154

Grayna Stachwna
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

W Marii Chapdelaine Jean Gabin Jean Gabin (wac. Jean ma trzydzieci lat, gra trapera, ktry Alexis Moncorg, 1904 1976) zaczyna kariecae ycie spdza w lesie. Gdy si po- r jako siedemnastolatek jawia, robi wraenie prymitywnego, na scenie paryskiego kasilnego i nieurodziwego, ale gdy czule baretu Folies Bergre, wystpowa take w opepatrzy wietlistymi oczami na Mari, retkach, gdzie piewa ujawnia wraliwo, niemiao i nie- i taczy. Na ekranie powinno. Nie ma wtpliwoci, kamera jawi si w 1928 roku kocha Gabina, a wraz z ni i widzo- w niemej krtkometrawce Oh! Walizki! (Oh! Les valises). W lawie to prawdziwe zwierz filmo- tach 30. zyskiwa coraz wiksze uznanie, we. Gdy grany przez niego Franois a midzy 1935 a 1939 rokiem zagra w dziewiginie, lm si koczy, a widza prze- ciu na trzynacie najwaniejszych lmach francuskich epoki: Sztandar, Wielka wygrana, staje interesowa, ktrego z pozo- Ludzie z zauka, Pp le Moko, Towarzysze staych zalotnikw Maria wybierze. broni, Ludzie za mg, Bestia ludzka, Brzask, Spotkanie Duviviera z Gabinem przy S.O.S., tworzc kinowy mit proletariackiego bookazji tej kanadyjskiej realizacji za- hatera nieurodziwego mczyzny o wielkim seksapilu, silnego i szorstkiego, a w istocie deliowocowa o d ugoletni przyja ni katnego i romantycznego. W latach 19421949 i wspprac przy kolejnych wybit- przebywa w Hollywood, ale nie odnis tam nych lmach, stworzyo te podwali- sukcesu, zagra tylko w dwu lmach, Moontide i The Impostor. Od 1946 kontynuowa karier ny mitu Gabina48. we Francji, na powrt zyskujc saw ju w noPo biblijnym lmie Golgota (Gol- wym typie rl: Mury Malapagi, Maria z portu, gotha , 1935) Gabin gra w nim Noc jest moim krlestwem, Minuta zwierze, Poncjusza Piata Duvivier nakr - Nie dotyka upu. Z wiekiem wyspecjalizowa si w rolach dojrzaych meczyzn, zniewalaci w Maroku Sztandar (La bande- jcych si charakteru i niedwiedziowatym ra49, 1935), kolejny egzotyczny film wdzikiem: Ndznicy, Skok na kasyno, Ri o Legii Cudzoziemskiej, tym razem w Panamie, Klan Sycylijczykw, Dwaj ludzie z miasta. Po raz ostatni pojawi si na ekranie hiszpaskiej. Wszed na ekrany kin w lmie wity rok (1976). Trzykrotnie onaty, 21 wrzenia 1935 roku z dedykacj: mia picioro dzieci. Podziwiany i kochany, sta Pukownikowi Franco i onierzom, si najwiksz legend francuskiego kina. ktrzy zginli w jaowych grach Haff al Vest50. Pierre Gilieth (Jean Gabin) po dokonaniu zbrodni w Paryu ucieka do Barcelony, gdzie cigany przez policj decyduje si wstpi do Legii Cudzoziemskiej formacji, ktra w powieciach i piosenkach nabraa romantycznego i wyidealizowanego charakteru. W tej konwencji opowiaday o niej lmy, m.in. Jeden z Legii (Un de la Lgion, 1936) Christian-Jaquea,
48 49 50

Christian Dureau, Jean Gabin. Le monument du cinma franais, ditions Didier Carpentier, Paris 2009. Tytu mona tumaczy jako sztandar; w nomenklaturze hiszpaskiej Legii Cudzoziemskiej oznacza on oddzia wojskowy, ktry mia wasn ag. Sztandar powsta przed wybuchem wojny domowej w Hiszpanii (17 lipca 1936); Francisco Franco w 1923 zosta dowdc hiszpaskiej Legii Cudzoziemskiej. Dedykacja zostaa jednak usunita w 1959 roku, gdy ponownie wprowadzono lm na ekrany.

III. Francja lat trzydziestych: kino jako barometr


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

155

Mczyni bez nazwisk (Les hommes sans nom, 1937) Jeana Valle, S.O.S. Sahara (1938) Jacquesa de Baroncellego51. Duvivier pokaza Legi bez zbytniego sentymentalizmu, ktrym grzeszy Jacques Feyder w Kobietach jego ycia; onierze yj gdzie na kocu wiata, skazani na wieczn tsknot za domem, walcz i umieraj na obcej ziemi. Gilieth znajduje w oddziale m Sztandar hiszpascy legionici w okopach sk przyja i zakochuje si w pikPierre Gilieth (Jean Gabin, po prawej) i Marcel Mulot nej marokaskiej tancerce, a w nale (Raymond Aimos) ginie od przypadkowej kuli podczas walk w grach. Egzotyka opowiadanej historii niwelowana jest surowym wydwikiem przesania, a nastrj beznadziei i nostalgii nie pozbawia lmu militarnej chway. Wielka wygrana (La belle quipe, 1936), do ktrej Duvivier napisa scenariusz razem z Charlesem Spaakiem, zwizana jest z Frontem Ludowym, wyraa mitologi 1936 roku panujc wtedy we Francji lewicow wiar w solidarno robotnikw i nadziej na lepsze jutro. Brzmi to naiwnie, ale na ekranie uzyskao zachwycajcy ksztat. Piciu bezrobotnych kupuje wsplnie los na loterii i wygrywa sto tysicy frankw. Jean (Gabin) radzi, by zamiast dzieli pienidze razem kupi zrujnowany dom nad Marn i zaoy w nim guinguette podmiejsk gospod Chez nous (U nas) z parkietem do taca. Pomys zyskuje aprobat, przyjaciele zabieraj si do pracy i mimo kopotw burza niszczy dach, deportacja woskiego imigranta Maria, wyjazd Jacquesa, mier Raymonda udaje im si zakoczy remont. Alici najpowaniejsze zamieszanie sprawiaj, jak zawsze, kobiety. W nale Jean i Charles (Vanel), skutecznie manipulowani przez cyniczn Gin (Viviane Romance), staj naprzeciw siebie i Jean strzela do Charlesa. Gdy zabiera go policjant, Jean patrzy na gotowy lokal i mwi ze smutkiem: To by pikny pomys zbyt pikny, by mg si uda. To pesymistyczne zakoczenie przerazio producenta, Arysa Nissottiego. Skoni Duviviera, by nakrci drugi na, optymistyczny, dajcy publicznoci satysfakcj. Gdy dochodzi do konfrontacji midzy rywalami, Jean nie zabija Charlesa, ale czyta mu telegram z gratulacjami od Jacquesa, co przypomina im o mskiej przyjani Jean gosi przecie wczeniej: Dobry kumpel jest wart wicej ni wszystkie kobiety wiata. Gina odchodzi bez
51

Legia Cudzoziemska pojawia si te w kilku lmach amerykaskich, np. Braterstwo krwi (Beau Geste, 1939) Williama Wellmana, czy Maroko (Morocco, 1930) Josefa von Sternberga.

156

Grayna Stachwna
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

sowa i gospoda Chez nous moe zosta triumfalnie otwarta. 27 padziernika 1936 roku publiczno zebrana w kinie Le Dme na przedmieciach Parya, po obejrzeniu obu naw zdecydowaa 366 gosami przeciwko 305, e Wielka wygrana powinna mie happy end52. Nieszczliwe zakoczenie pokazywano tylko w klubach lmowych, telewizja France 3 wyemitowaa je dopiero 4 czerwca 2006 roku, w wydaniu na DVD zamieszczono oba nay. Wielka wygrana wyraa naczelny Duvivierowski temat: kobiety s zdradliwe, a mczyni lojalni, lecz staj si oarami swych saboci i namitnoci. Film ma idealn konstrukcj dramaturgiczn, w czci pierwszej pikna ekipa (to oryginalny tytu lmu) przyjaci jednoczy wysiki, w czci drugiej, za spraw kobiet, ich zwizek si rozlunia, a pesymistyczny na obrazuje rozpad grupy w wyniku egoistycznych interesw jej czonkw. Wystudiowane travelingi, gra planw, plastyczna uroda kadrw, efektowna muzyka i aktorstwo tworz dzieo perfekcyjne. Piosenka Quand on spromne au bord de leau (Kiedy przechadzamy si brzegiem rzeki), ktr proletariacki amant Jean Gabin piewa z akompaniamentem akordeonu, staa si nieocjalnym hymnem Frontu Ludowego:
Od poniedziaku a do soboty, aby zarobi par groszy, Wykonujemy bez zapau sw codzienn robot, Cierpic waciciela, poborc, piekarza I cignc psie ycie. W niedziel wawo jedziemy do Nogent53, Gdzie nieoczekiwanie wszystko staje si urocze, Kiedy przechadzamy si brzegiem rzeki, Jake wszystko jest pikne, jake odmienione

Wielka wygrana nie bya sukcesem nansowym, podobnie jak kolejny lm Duviviera Bohater dnia (L homme du jour, 1936) z Mauricem Chevalier. W tym samym 1936 roku reyser zrealizowa kolejny utwr z Gabinem: legendarny Pp le Moko, bdcy adaptacj powieci detektywa Rogera Ashelb, do ktrej brawurowe dialogi dopisa Henri Jeanson54. Akcja dzieje si w Kasbie, lecej na wzgrzu starej dzielnicy Algieru, przypominajcej wielkie mrowisko uoone z poczonych domw, podwrek, krtych uliczek i schodw tarasowo schodzcych ku morzu. W studiu Joinville zbudowa j
52 53 54

Eric Bonnelle, Julien Duvivier, op. cit., s. 209. Nogent-sur-Marne miasteczko lece na brzegu rzeki Marny, miejsce niedzielnego wypoczynku mieszkacw stolicy. Np. Temu rubinowi nie brak seksapilu. Drogi Pp, ta kradzie przynosi ci zaszczyt; Strzelam w nogi, to dobre na ylaki; Jego dom jest wszdzie tam, gdzie s kobiety. Gdy zabij Pp, na pogrzeb przyjdzie trzy tysice wdw.

III. Francja lat trzydziestych: kino jako barometr


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

157

Pp pieszczotliwie: dziadzio; le Moko dawne, pejoratywne okrelenie marynarza z Prowansji, zw. z Tulonu lub Marsylii, pochodzce od wyraenia w dialekcie prowansalskim m ac co jeszcze?, czym jeszcze mog suy? co w uszach cudzoziemcw brzmi jak: moco. Pp przyjecha do Algieru w dzie po napadzie na bank w Tulonie, std zapewne jego gangsterski pseudonim. W lmie ani razu nie pada jego prawdziwe imi i nazwisko. Pp le Moko szybko sta si wasnoci wszystkich. W 1938 roku w Hollywood John Cromwell zrobi jego remake Algiers z Charlesem Boyer i Hedy Lamarr, w 1948 John Berry zrealizowa lmowy musical Casbah z Tony Martinem, Yvonne de Carlo i Peterem Lorre w roli inspektora Slimanea, w 1949 komik Tot zagra we woskiej komedii Tot le Moko Carla Ludovica Bragaglii. Wpywy lmu Duviviera da si te wyledzi w Casablance (1942) Michaela Curtiza i Czowieku z blizn (Scarface, 1983) Briana de Palmy. W 1945 pojawi si Pepe le Pew (Swd), czarno-biay, romantyczny skunks, bohater lmu animowanego Kociak i jego adorator z serii Zwariowane melodie (Looney Tunes i Merrie Melodies)*. W 2009 irlandzka piosenkarka Louise Morrissey uya cytatu z lmu Duviviera w swej piosence You Were Good in Your Time z albumu Years of Refusal. 1

Jacques Krauss. Finaow scen portow nakrcono w Marsylii. Gangster Pp, zwany le Moko (Jean Gabin), po miaych rabunkach dokonanych we Francji ukrywa si od dwu lat w Kasbie zamieszkaej przez ludzi rnych ras i narodowoci. Towarzysz mu wierni wsplnicy, z ktrymi dalej organizuje napady. Policja nie ma odwagi aresztowa go tam, gdzie Pp jest krlem. Dlatego inspektor Slimane (Lucas Gridoux) organizuje subteln intryg majc na celu wywabienie gangstera poza obrb dzielnicy. Przynt staje si pikna Gaby (Mireille Balin) i narastajca frustracja Pp, powodowana poczuciem uwizienia, nostalgi za wolnoci i Paryem. Pp le Moko uzna mona za lm gangsterski, ale take melodramat i psychologiczny thriller policyjny. Duvivier idealnie odmierzy proporcje gatunkowe, ale tak naprawd stworzy lm autorski, w peni wyra* Eric Bonnelle, Julien Duvivier, op. cit., s. 234. ajcy istot jego stylu. Adam Garbicz i Jacek Klinowski, susznie dostrzegajc w Pp le Moko prekursora realizmu poetyckiego, zarzucaj lmowi odejcie od rzeczywistoci, nadmierny melodramatyzm, zbytnie akcentowanie nastroju i wodewilowe dialogi55. Z dzisiejszej perspektywy wida za wyranie, e ostatni rzecz, o ktr troszczy si Duvivier w tym lmie, bya wiarygodno. Rzeczywisto przedstawiona na ekranie zostaa utkana z marze o egzotycznym kraju, niezwykym bohaterze i namitnych uczuciach, a wyraona w sposb wysoce konwencjonalny: sztuczna Kasba, elegancki gangster z klas, inteligentny policjant udajcy poczciwca, luksusowa dziwka chodzca po Algierze obwieszona brylantami, jzyk, jakim posuguj si bohaterowie, melodramatyczna intryga, nieszczliwy na i statek wypywajcy z portu, na ktry umierajcy Pp patrzy przez kraty. Prawdziwe, jak w mitach, s tylko emocje odczuwane przez protagonistw
55

Adam Garbicz, Jacek Klinowski, Kino, wehiku magiczny, op. cit., s. 272.

158

Grayna Stachwna
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Pp le Moko gangster Pp (Jean Gabin) i jego egzotyczna kochanka Ines (Line Noro)

mio, podanie, nienawi, zadro, strach, rozpacz, samotno, cierpienie, i emocje widzw, ktrzy podziwiaj Pp i wzruszaj si jego klsk. Co ciekawe, w powieci Pp by brutalnym analfabet i prymitywnym sutenerem zupenie pozbawionym uroku56. Czynic z niego eleganta w idealnie skrojonych garniturach, jedwabnym krawacie i frywolnych bucikach z ozdobnej skry, dajc mu inteligencj, wdzik i seksapil Jeana Gabina, Duvivier stworzy bohatera wikszego ni ycie, w aden sposb nieprzystajcego do rzeczywistoci. Pp jest sympatyczny i sentymentalny, ale take wyzywajcy i manieryczny, a w nale tragiczny i patetyczny. To kolejny krok aktora ku kreacjom w legendarnych lmach Marcela Carn. Pp le Moko do dzi zachwyca wietnym aktorstwem, precyzyjn narracj, pomysowym montaem i efektownymi zabiegami operatorskimi (tylna projekcja pokazuje oniryczny Pary, ku ktremu zmierza Pp wychodzcy z Kasby). Duvivier w warstwie akustycznej wprowadzi motywy orientalne i stylizacje: Gabin piewa radonie miosn piosenk w kabaretowej poetyce Mauricea Chevalier, w innych scenach: padajce ciao zabitego donosiciela wcza haaliw pianol, a sawna niegdy piewaczka, Frhel (na cianie wisi jej zdjcie z czasw, gdy bya moda i pikna), wtruje zdartym gosem swemu staremu nagraniu na pycie w nostalgicznej piosence O est-il donc? (Gdzie wic jest?), nasuwajcej Pp wspomnienia o Paryu. W 1937 roku Duvivier nakrci Jej pierwszy bal (Un carnet de bal). Film ma ciekaw struktur, ktrej inspiracj moga by wydana w 1924 roku powie Jeana Giraudoux Juliette w kraju mczyzn (Juliette au pays des
56

Yves Desrichard, Julien Duvivier, op. cit., s. 46.

III. Francja lat trzydziestych: kino jako barometr


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

159

hommes), gdzie bohaterka poszukuje po latach mczyzn zapisanych w jej karnecie balowym. Jej pierwszy bal skada si z siedmiu57 epizodw fabularnych poczonych ram narracyjn58. Bogata, bezdzietna i cigle pikna Christine (Marie Bell) zostaje wdow. Aby mie jakie zajcie i uwolni si od smutku, postanawia odnale swoich partnerw zapisanych w karnecie z jej Pp le Moko Pp (Jean Gabin) bezgranicznie pierwszego balu, gdy miaa 16 lat. Pazakochany w piknej Gaby (Mireille Balin) pod mita go jako niezwyke wydarzenie, okiem inspektora Slimana (Lucas Gridoux) gdy w wielkiej sali wytwornie ubrane pary wiroway przy dwikach nastrojowego Szarego walca (La valse grise). Wszyscy partnerzy j wtedy kochali i zapewniali, e to na cae ycie. Jeden z nich, Georges Audi, ju nie yje, zabi si przed dwudziestu laty, gdy si dowiedzia, e Christine wychodzi za m; jego oszalaa matka (Franoise Rosay) cigle czeka na powrt syna. Pierre Verder, zwany Jo (Louis Jouvet), przesta by adwokatem, zarzdza nocnym lokalem i radzi zodziejom, jak dokonywa kradziey zostaje aresztowany. Alain Renault (Harry Baur) ju nie komponuje, jest mnichem i prowadzi chr chopicy. ric Irvin (Pierre Richard-Willm) porzuci Pary i pisanie wierszy, zosta ratownikiem grskim, yje w samotnoci. Franois Paruset (Raimu), zrezygnowa z wielkiej polityki i zosta merem w prowincjonalnym miasteczku, wanie eni si ze sw suc i ma kopoty z przybranym synem. Lekarz Thierry Raynal (Pierre Blanchar), wykolei si po przejciach w koloniach, przeprowadza nielegalne aborcje i morduje on. Tylko fryzjer Fabien Coutissol (Fernandel) jest zadowolony ze swego ycia, zawodu i licznej rodziny. Zabiera Christine na zabaw do sali, gdzie odby si ten jej pamitny pierwszy bal. Miejsce okazuje si obskurne, tancerze pospolici, orkiestra okropna, ale jaka modziutka panienka postrzega to wszystko jako niezwyke. Ostatni z karnetowej listy, Grard, jedyny, ktry si liczy, niedawno umar. Christine adoptuje jego szesnastoletniego syna Jacquesa (Robert Lynen) i prowadzi podekscytowanego chopca na jego pierwszy w yciu bal.

57

58

Duvivier planowa jeszcze jeden epizod, ale go nie nakrci. Victor Francen mia gra profesora prawa, ktry publikuje w prasie artyku bronicy czowieka skazanego na mier, a jego zdaniem niewinnego, co wywouje protest opinii publicznej i pozbawia go stanowiska na uniwersytecie. Por. ibid., s. 252 253. Ten typ struktury pojawia si ju w kinie niemym, np. Zmczona mier (Der mde Tod, 1921) Fritza Langa i Gabinet gur woskowych (Das Wachsgurenkabinett, 1924) Paula Leniego.

160

Grayna Stachwna
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Jej pierwszy bal najpeniej wyraa klimat Duvivierowskiego uniwersum, w ktrym dominuje rozczarowanie, poczucie klski i nostalgia, splatajce si z nastrojem, jaki nawczas opanowa kino francuskie. Pierwszy bal Christine by zgrzebn, prowincjonaln potacwk wyidealizowan we wspomnieniach egzaltowanej panienki; jej tancerze, borykajc si z yciem, zdradzili sw modo, zrezygnowali z marze i ambicji, zapomnieli o mioci do niej i czsto jej nie rozpoznaj. Ale podr w poszukiwaniu straconego czasu i ludzi, mimo rozczarowa, okazuje si dla Christine zbawienna: pozwala jej wydoby si z depresji po mierci ma, zwerykowa przeszo i znale osob do kochania, Jej pierwszy bal plakat do filmu modziutkiego Jacquesa. Film zachwyca jednolitoci stylu, wywaon dramaturgi, wietnie prowadzonymi aktorami (wczesne sawy, monstres sacrs, francuskiego teatru i lmu) oraz gorzkim, patetycznym i nieco szyderczym naem. Na paszczynie gatunkowej, cho caoci lmu rzdz reguy melodramatu, poszczeglne epizody zostay dopenione konwencjami np. czarnego lmu gangsterskiego i komedii. Wraenie wywouj te wyranowane zdjcia Michela Kelbera: od nastrojowego prologu (woskie jezioro Como i wytworna willa Christine), przez lawin nien i oniryczn wizj bohaterki pierwszego balu pokazanego w zwolnionym tempie do wtru La valse grise Mauricea Jauberta59, po szokujce przekrzywianie kamery w epizodzie Thierryego. Yves Desrichard pisa: w tamtej epoce Francuzi ustawiali si w kolejkach przed kinami, by obejrze Jej pierwszy bal, lm straszny, drczcy nienawici [bohaterw] do siebie samych i do innych60. Sukcesy odnoszone w latach 30. umoliwiy Duvivierowi wyjazd do Hollywood. W 1938 roku nakrci dla Metro-Golwyn-Mayer Wielki walc (The Great Waltz) biogra Johanna Straussa syna, potem znowu we Francji U schyku dnia (La n du jour, 1938) wzruszajcy lm ze wietnymi
59

60

Maurice Jaubert (19001940) wybitny kompozytor francuski, zgin walczc na froncie. Napisa muzyk do wielu lmw, m.in. 14 lipca Claira, Paa ze sprawowania i Atalanta Vigo, mieszny dramat (1937), Ludzie za mg (1938), Hotel du Nord (1938), Brzask (1939) Carn, U schyku dnia (1939) Duviviera. Wykorzysta j take Franois Truaut w czterech swoich lmach: Mio Adeli H. (Lhistoire dAdle H.,1975), Kieszonkowe (Argent de poche, 1976), Mczyzna, ktry kocha kobiety (Lhomme qui aimait les femmes, 1977), Zielony pokj (La chambre verte, 1978). Yves Desrichard, Julien Duvivier, op. cit., s. 49.

III. Francja lat trzydziestych: kino jako barometr


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

161

U schyku dnia sawni kiedy aktorzy i rywale: Giles Marny (Victor Francen) i Raphal Saint-Clair (Louis Jouvet) z lewej: Martin (Gaston Modot)

rolami Louis Jouveta i Michela Simona o starych mieszkacach domu aktora, Wzek widmo (La charrette fantme, 1939) wedug powieci Selmy Lagerlf oraz Rodzin Froment (Untel, pre et ls, 1940) sag z lat 18711939. W 1941 roku reyser znowu wyjecha do USA. Nakrci tam Lidi z Merle Oberon i Josephem Cottenem, w ktrej powtrzy pewne motywy z Jej pierwszego balu, daleko jednak odchodzc od wyranowania i atmosfery oryginau. W 1942 zrealizowa Histori jednego fraka (Tales of Manhattan) z plejad sawnych aktorw amerykaskich.

Marcel Carn i realizm poetycki

Niewysoki, krpy, nieurodziwy, z opini reysera-tyrana. By synem stolarza, urodzi si w XVII dzielnicy Parya, u stp wzgrza Montmartre61. W swych lmach bdzie potem pokazywa miejskie pejzae, robotnicze przedmiecia, ubogie ulice, ponure zauki. Zakocha si w kinie ju w dziecistwie, jako nastolatek przez dwa lata uczy si zawodu stolarza, potem odby kurs fotograczny w Ecole des Arts et Mtiers, pracowa w banku i w towarzystwie ubezpieczeniowym. Wreszcie za porednictwem Franoise Rosay pozna jej ma, Jacquesa Feydera, ktry poruszony kinow pasj modzieca zaproponowa mu stanowisko asystenta operatora przy swoim lmie Nowi panowie. Dla Marcela Carn (19091996) wsppraca z Feyderem staa si szko zawodu. W 1929 roku zdoby pierwsz nagrod w konkursie Cin-Magazine na recenzj lmow i zacz pracowa w tym pimie jako krytyk. Za zarobione pienidze kupi kamer 35 mm i zadebiutowa jako reyser niemym62 lmem dokumentalnym Nogent, Eldorado niedzielne (Nogent, Eldorado du dimanche, 1929) sam go nakrci, a potem po amatorsku w domu zmontowa. Dwudziestoletni Marcel Carn skierowa obiektyw na co, co zna z autopsji lece nad Marn miasteczko Nogent (to samo, o ktrym piewa Jean Gabin w Wielkiej wygranej Duviviera), do ktrego paryanie
61 62

Marcel Carn, Ma vie belles dents. Mmoires, ditions de LArchipel, Paris 1996, s. 1517. W 1969 roku, gdy lm ponownie by rozpowszechniany w kinach jako dodatek do ycie naley do nas (1936) Jeana Renoira, uzupeniono go muzyk skomponowan przez Bernarda Grarda.

162

Grayna Stachwna
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

przyjedali na niedzielny odpoczynek. Euforia dnia wolnego od pracy dostrzegalna jest ju w pierwszej sekwencji: rozpdzony pocig przywozi setki ludzi, ktrzy w blasku soca bd mogli radonie spacerowa, pywa, wiosowa, opala si na trawie, taczy, zawiera znajomoci, kocha si w zarolach. To jedyny lm Carn w caoci zrealizowany w plenerze; trwa zaledwie 17 minut. Szybkie ujcia Marcel Carn (19091996) zabaw przeplataj si z sekwencjami nastrojowymi, tworzc sugestywn opowie o proletariackim raju, Eldorado dla ubogich, gdzie przez kilka niedzielnych godzin ludzie pracy mog na onie natury zapomnie o trudach tygodnia spdzanego w wielkim miecie. Znamienne jest zakoczenie: zblienie niewidomego akordeonisty grajcego na ulicy, ktry w kontekcie przyszych lmw Carn stanowi preguracj lepego losu i nieuchronnoci przeznaczenia. Film Nogent, Eldorado niedzielne mia premier w Studio des Ursulines w grudniu 1929 roku, debiut modego reysera zosta entuzjastycznie przyjty przez wytrawnych widzw tego prestiowego cin-clubu. Odnisszy sukces, Carn zosta asystentem Ren Claira przy Pod dachami Parya, gdzie nie tylko uczy si realizacji lmu dwikowego, ale obserwowa podczas pracy pierwszego populist w kinie francuskim. W 1933 roku opublikowa w Cin-Magazine artyku Kiedy kino wyjdzie na ulic?, w ktrym nawoywa do realizacji w plenerach lmw powiconych yciu robotnikw. Jest to tym ciekawsze, e pniejsze dziea bdzie krci prawie wycznie w atelierowych dekoracjach. Carn mia lewicowe pogldy i cho nigdy nie nalea do Francuskiej Partii Komunistycznej na jej zamwienie 14 lipca 1935 roku slmowa sw przenon kamer manifestacj robotnikw idcych z placu Bastille ku placowi Nation pod przewodem Lona Bluma i Mauricea Thoreza63. Dla zarobku Carn zacz realizowa reklamy przeznaczone do pokazywania w przerwach midzy seansami kinowymi, a przy okazji doskonali warsztat i zbiera dowiadczenia zawodowe. W 1933 roku Jacques Feyder wrciwszy do Francji z USA zatrudni Carn jako swojego pierwszego asystenta przy lmach Kobiety jego ycia, Pensjonat Mimoza i Zwyci yy kobiety. Umoliwi mu te debiut fabularny, rezygnujc w 1936 roku

63

Marcel Carn, Ma vie belles dents, op. cit., s. 67.

III. Francja lat trzydziestych: kino jako barometr


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

163

z realizacji Jenny64. Bya to adaptacja tandetnej powieci Pierrea Rochera Prison de velours (Aksamitne wizienie). Tytuowa rola zostaa przeznaczona dla Franoise Rosay, muzyk skomponowa Joseph Kosma (19051969)65. Aby uatrakcyjni banaln historyjk opowiedzian przez Rochera, Carn postanowi poprosi o pomoc zawodowego literata. Przyszed mu na myl Jacques Prvert (19001977), autor pacystycznej sztuki Bitwa pod Fontenoy (La bataille de Fontenoy), ktr Carn widzia w Maison des Syndicats wystawion przez grup teatraln Octobre (Padziernik). Prvert, z wiecznie przyklejonym do warg papierosem (umar na raka puc), by niezwykle uzdolnionym poet przez jaki czas zwizanym z surrealistami (cho pierwszy tom wierszy, Sowa, wyda dopiero po wojnie), pisywa rewolucyjne dramaty, w jednym z nich, Niech yje prasa (Vive la presse, 1932), gosi:
Uwaga, towarzysze, uwaga, Umiera dla ojczyzny, to znaczy umiera dla Renault, Dla Renault, dla papiea, dla Chiappe66, Dla sprzedawcw misa, Dla sprzedawcw armat Tu dzieci bawi si grulic w rynsztoku Praca jest cika, le opacana, bardzo cika, bardzo le opacana A kiedy idziecie ulic, ulica nie jest wasza. Ulica naley do glin, Ulica naley do klech Popatrzcie na Rosj, towarzysze, Na Rosj, gdzie ludzie i dzieci si miej Ludzie tacy jak wy, Ktrzy was woaj i do was krzycz: Proletariusze wszystkich krajw, czcie si!67

W 1933 roku Prvert pojecha z grup Octobre do Moskwy, ale sdzc po tekstach innych dramatw nie zmieni zdania na temat ZSRR. Pisywa te sowa piosenek, by autorem (od 1932 roku) omiu ju scenariuszy i dialogw do lmw, w tym Zbrodni pana Lange (Le crime de Monsieur Lange,

64 65

66 67

Feyder wyjecha wtedy do Anglii krci Hrabin Wadinow. Carn twierdzi natomiast, e sam doprowadzi do realizacji Jenny z producentem Albertem Pinkvitchem. Por. ibid., s. 6567. Wac. Jozsef Kozma, wgierski yd, we Francji od 1933 roku, kompozytor ponad 120 partytur lmowych, autor licznych piosenek, do sw Jacqueaa Prverta napisa ich okoo 80, w tym najsawniejsz Martwe licie (Feuilles mortes). Chiappe wielki bank. Jacques Prvert, Premier Plan 1960, nr 14, s. 7273.

164

Grayna Stachwna
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

1936) Jeana Renoira. Zainicjowa w kinie francuskim now jako, ktr Claude Mauriac nazwa wirusem Prverta68. Carn i Prvert znakomicie si porozumieli i zaprzyjanili na lata, zrobili razem dziewi lmw, w tym trzy arcydziea, ktre wykreoway now szko i poetyk. Ich dwa pierwsze wsplne lmy, Jenny i mieszny dramat (Drle de drame, 1937), stanowi wyran wprawk, docieranie si dwu osobowoci twrczych, poszukiwanie wsplnego stylu. Jenny jest melodramatem crka odkrywa, e jej matka prowadzi luksusowy burdel z kasynem, zakochuje si z wzajemnoci w kochanku matki, ktra z niego rezygnuje. Jacques Prvert (19001977) zawsze mieszny dramat (adaptacja angielskiej powieci z papierosem Josepha Storera-Cloustona The Lunatic at Large: His First Offense) to farsa kryminalna ze skomplikowan fabu osnut wok domniemanego zabjstwa oraz licznymi przebierankami i nieporozumieniami. Temat i styl obu lmw s zadziwiajco rne. Pierwszy to sentymentalny romans, rozegrany w ponurych wntrzach, odbierajcy nadziej; drugi komedia kryminalna na tle stylizowanych, n-de-siclowych dekoracji, kpica z establishmentu. Dostrzega si w nich jednak kilka cech wsplnych: precyzyjn reyseri, znakomite dialogi, wietnie prowadzonych aktorw w rolach gwnych Franoise Rosay, Michel Simon, Louis Jouvet, wybornie pomylane i zagrane drugoplanowe role charakterystyczne Jean-Louis Barrault, Robert le Vigan, Charles Vanel, efektowne uycie muzyki, teatralizacj. Ta ostatnia cecha czy si ze statycznym, frontalnym ustawianiem scen, ma rol montau i popisami aktorskimi. Jenny, dobrze wtedy przyjta przez krytykw i widzw, dzi staa si lmem starowieckim. mieszny dramat, le przyjty przez krytyk i wygwizdany na premierze przez publiczno, pozostaje obecnie wiey, zachwyca precyzj konstrukcji, bawi wdzikiem, poczuciem humoru i kpin z uwiconych tradycji. Badacze dokona Marcela Carn lubi doszukiwa si w tych dwu lmach zapowiedzi postaci, problematyki, klimatu i stylu pniejszych arcydzie reysera. Wskazuj na zbiegi okolicznoci, nieoczekiwan interwencj zego losu, niespenion mio, samotno i bezsilno bohaterw. Take na sabo dobra i pikna wobec zakorzenionego w ludziach za, a nawet na stae pojawianie si ulicznych piewakw. Wszystkie te elementy
68

Ibid., s. 5.

III. Francja lat trzydziestych: kino jako barometr


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

165

Realizm poetycki. Marcela Carn uznaje si za gwnego przedstawiciela nurtu zwanego realizmem poetyckim. Pamita jednak naley, e to nie on go stworzy. Pojawi si najpierw w literaturze; po raz pierwszy uy tego okrelenia Jean Paulhan, redaktor naczelny La Nouvelle Revue Franaise, charakteryzujc klimat powieci Marcela Aym, czcy realizm z symbolizmem. Rnice klasowe nie byy w nich specjalnie akcentowane, krytyka niesprawiedliwoci spoecznej miaa agodny charakter, autor nie eksponowa walki robotnikw o polepszenie bytu, obraz rodowiska proletariackiego rysowa nie przez pryzmat polityki, ale jego oryginalnoci i kolorytu. Potem okrelenia realizm poetycki uy krytyk lmowy Michel Gorel, piszc na amach Cinmonde o kinowej adaptacji powieci Marcela Aym Ulica bez nazwy (La rue sans nom, 1933) nakrconej przez Pierrea Chenala. Kinowy realizm poetycki wywodzi si wic z literatury, gwnie populistycznej (Louis Guilloux i Eugne Dabit) i fantastyki poetyckiej (Jean Giraudoux i Jean Cocteau), z tradycji i estetyki lmowego Kammerspielu (bohaterowie pochodz z nizin spoecznych, s naznaczeni przez los, akcja dzieje si w sztucznych dekoracjach, Stimmung przygnbiajca, ponura atmosfera) oraz poetyki lmw Josefa von Sternberga (symboliczne znaczenie rekwizytw, stylizowane owietlenie, aura napicia i niepokoju). Cechy realizmu poetyckiego ju wczeniej wykazyway lmy Serce bzu (Coeur de lilas, 1932) Anatola Litvaka, Na ulicach (Dans les rues, 1932) Victora Trivasa, Alibi (Lalibi, 1937) i Dom Maltaczyka (La Maison du Maltais, 1938) Pierrea Chenala, Dzielnica bez soca (Quartier sans soleil, 1939) Dimitra Kirsanowa, Wielka gra i Pensjonat Mimoza Jacquesa Feydera, Sztandar i Pp le Moko Juliena Duviviera.

s zauwaalne, ale wystpuj take w innych francuskich lmach epoki. Moim zdaniem NIC nie zapowiadao cudu, ktrym okazali si Ludzie za mg (Quai des brumes, 1938) jeden z najpikniejszych lmw, jakie kiedykolwiek nakrcono, i gwny przedstawiciel realizmu poetyckiego. We wsplnych filmach Carn i Prverta styl realizmu poetyckiego przejawi si najdoskonalej. Zapewne wynikao to z indywidualnych skonnoci i upodoba twrczych obu artystw, ale take pozostawali oni pod przemonym wpywem tamtego czasu, bdc jak barometr reagujcy na cinienie spoeczne. mieszny dramat powsta w optymistycznym okresie pocztkw Frontu Ludowego. Po upadku rzdu Lona Bluma, zaniechaniu dalszych reform i odgosach wojny domowej dobiegajcych z ssiedniej Hiszpanii twrcy nie mieli ju ochoty do bawienia widzw. Ludzie za mg s lmem post-Frontowym, w ktrym pojawia si smutek, rozczarowanie i lk przed przyszoci. Opowie o dezerterze z piechoty kolonialnej oparta zostaa na motywach zaczerpni tych z powie ci Pierrea Mac Orlana Quai des brumes Wybrzee Mgie, ktre Prvert twrczo przeksztaci w swym scenariuszu69. Jean (Jean Gabin) przybywa do ponurego, zamglonego Hawru, by uciec z kraju. Jego jedynym przyjacielem jest may, aciaty kundelek. W knajpie Panama, stojcej w porcie na Wybrzeu Mgie, Jean spotyka dziwacznych ludzi, ktrzy zawa na jego dalszym yciu waciciela knajpy Panam (Edouard Delmont), malarza
69

Grayna Stachwna, Ludzie za mg przeklestwo zego Losu, w: eadem, Niedole miowania. Ideologia i perswazja w melodramatach lmowych, Rabid, Krakw 2001, s. 107109.

166

Grayna Stachwna
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Ludzie za mg wuj Zabel (Michel Simon) zakochany w swej bratanicy Nelly (Michle Morgan)

Kraussa (Robert Le Vigan), wczg Quart Vittela (Raymond Aimos), ganstera Luciena (Pierre Brasseur), ponurego Zabela (Michel Simon) przeywa wielk mio do poznanej przypadkowo Nelly (Michle Morgan), zabija dla niej czowieka i wreszcie ginie zastrzelony na ulicy, nim jego statek zdy wypyn z portu ku zbawczej Wenezueli. Ludzie za mg zawieraj w sobie dobrane w idealnych proporcjach wszystkie cechy stylu uznawanego za lmowy realizm poetycki. Opowiedziana historia ma pozory prawdopodobiestwa, ale w istocie gromadzi wtki czerpane z brukowych romansw, ktre zostaj uwzniolone przez wysublimowan poetycko przedstawienia i po literacku zmetaforyzowane dialogi. Konwencje realistyczne harmonijnie cz si z romantycznymi. Akcja lmu rozgrywa si gwnie noc (zdjcia Eugena Schfftana), w ponurym miecie portowym (dekoracje Alexandra Traunera), bohater ucieka przed zym losem, jest zmczony, samotny i nieszczliwy, czuje si przegrany i gboko wyalienowany: Wok tylko mga. Pusto jako. Spotyka grup oryginaw cierpicych z powodu rnych frustracji, przydarza mu si wielka mio, ale jego ukochana to femme fatale przycigajca kopoty. Pojawia si zo, ktre niweczy rozbudzon nadziej Zawsze, gdy zaczyna si co piknego, przychodzi taki mie jak ty i wszystko psuje. Jean morduje Zabela zagraajcego Nelly i wchodzi w konikt z neurotycznym gangsterem Lucienem, ktry z kolei zabija jego, by dokonao si tragiczne przeznaczenie. Stay egzystencjalny smutek bohatera promieniuje na wszystko dookoa, pogod, miasto, ludzi, sprawy i uczucia, wyznacza emocjonaln tonacj lmu, zaraa przygnbieniem, bezradnoci i apati. wietnym ekwiwalen-

III. Francja lat trzydziestych: kino jako barometr


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

167

tem ekranowym staa si mga, symbol izolacji, wyobcowania i zagubienia bohaterw. Badacze od dawna odmawiali Ludziom za mg, sztandarowemu dzieu realizmu poetyckiego, ale take innym lmom tego nurtu, cech prawdziwie realistycznych, pokazywana w nich rzeczywisto jest bowiem zdominowana przez mity, wyraana przez metafory i symbole, zanurzona w onirycznoci i melancholijnej aurze. Take poetycko zostaa uznana za podejrzan.
Realizm () wydaje si wysoce konwencjonalny, a poezja () nie wynika bezporednio i organicznie z realistycznej obserwacji, nie jest czym odnalezionym przez kamer w materii ycia, lecz stanowi rezultat pewnego naddania, udziwnienia, pozy70.

Dlatego nurt ten lepiej moe okrela termin fantastyka spoeczna71. Racj ma jednak Tadeusz Lubelski, piszc, e cho dzi, kiedy w adnym z lmw lat trzydziestych nie szukamy dosownie rozumianego realizmu, lmy te pozostaj niezastpionym wiadectwem swego czasu72. wiadectwem, dodajmy, nie zdarze czy szczegw, ale emocjonalnego klimatu epoki i psychicznego stanu Francuzw w przededniu II wojny wiatowej. Rola Jeana ugruntowaa kinowy mit Jeana Gabina jako zwykego, szarego czowieka, proletariusza o grubych rysach twarzy i szorstkich manierach, mczyzny wraliwego, dobrego, poranionego przez ycie i skazanego przez zy los na klsk. Rola Nelly daa zaledwie osiemnastoletniej Michle Morgan (wac. Simone Roussel, ur. 1920) szans na stworzenie postaci wielkookiej i tajemniczej dziewczyny z przeszoci, ubranej w beret i byszczcy paszcz przeciwdeszczowy (kostium zaprojektowaa Coco Chanel), ktLudzie za mg Nelly (Michle Morgan) ra sprowadza nieszczcie na kochajcych j i Jean (Jean Gabin) smutni kochankowie marzcy o ucieczce gdzie daleko mczyzn. Wyeksponowanie jej urody, a take
70 71

72

Alicja Helman, Carn albo rzeczywisto upozowana, w: eadem, Film faktw i lm kcji. Dialektyka postaw i poetyk twrczych, Wydawnictwo U, Katowice 1977, s. 56. Wymylony przez Pierrea Mac Orlana, zastosowany przez Bernarda Landry, Marcel Carn, sa vie, ses lms, Paris 1952, a w Polsce przez Bolesawa Michaka, Koniec romantycznej epoki (Marcel Carn), w: idem, Trzy portrety, op. cit. Tadeusz Lubelski, Marcel Carn i duch czasu, Kino 1997, nr 2, s. 19.

168

Grayna Stachwna
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

innych aktorek w lmach Marcela Carn, szczeglnie Arletty, Annabelli i Marie Da, przeczy opinii, ktr reyser sam sobie wystawi: Nie, specjalnie nie zauwaaem pikna kobiet73. Kolejny lm Hotel du Nord (Htel du Nord, 1938) Carn zrobi bez Prverta. Przedstawi w nim losy kilku mieszkacw ndznego hoteliku stojcego nad kanaem Saint-Martin w Paryu, pokaza bohaterw nalecych do lum- Hotel du Nord hotelik dla zakochanych penproletariatu, dowiadczonych r- i przegranych stojcy nad kanaem Saint-Martin nymi przeyciami, ale jednak jako w Paryu radzcych sobie z yciem. Alexandre Trauner zbudowa replik rzeczywistego hotelu i kanau w atelier, dajc reyserowi moliwo doskonaej kontroli realizowanych uj, Maurice Jaubert skomponowa nastrojow muzyk. Na czoo obsady wysunli si Louis Jouvet w roli eleganckiego pana Edmunda, zodzieja i sutenera, zakochujcego si w modziutkiej, niedoszej samobjczyni Rene (Annabella) i marzcego (oczywicie bezskutecznie) o wyjedzie z ni do egzotycznego Port Saidu, oraz Arletty (wac. Lonie Bathiat, 18981992) w swej pierwszej wielkiej roli lmowej, pani Raymonde, rezolutnej prostytutki. Krzysztof Trojanowski dowodzi, e:
specyczna atmosfera w lmach sygnowanych Carn-Prvert jest w wikszym stopniu dzieem reysera ni scenarzysty. () Carn potra zachowa w swoich lmach charakterystyczny nastrj bez udziau Prverta, co udowodni, realizujc Hotel du Nord74.

Nie jestem o tym przekonana. Hotel du Nord respektuje zasady realizmu poetyckiego, ale wyranie odczuwa si w nim brak obecnoci Prverta. Atmosfera lmu nie jest dostatecznie mroczna, ubarwiaj j elementy komediowe i sensacyjne, bohaterowie nie kryj w sobie tajemnic, ich losom brakuje tragicznoci, nie ciy nad nimi ze fatum, na jest optymistyczny. Prvert powrci do wsppracy z Carn w Brzasku (Jour se lve, 1939) i razem stworzyli kolejne arcydzieo spoecznej fantastyki.

73 74

Marcel Carn, Ma vie belles dents, op. cit., s. 21. Krzysztof Trojanowski, W puapce przeznaczenia. Realizm poetycki w Hotelu du Nord Marcela Carn, w: Midzy sowem a obrazem, red. Magorzata Jakubowska, Tomasz Kys, Bronisawa Stolarska, Rabid, Krakw 2005, s. 218.

III. Francja lat trzydziestych: kino jako barometr


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

169

Robotnik Franois (Jean Gabin) zabija pana Valentin (Jules Berry), tresera psw z varits. Barykaduje si przed policj w swym mieszkaniu na najwyszym pitrze czynszowej kamienicy. W trzech retrospekcjach stanowicych wspomnienia bohatera pokazywane s powody, ktre doprowadziy do morderstwa: mio Franois do licznej sucej Franoise (Jacqueline LauBrzask wzajemne podanie: Franois (Jean Gabin) rent), tajemnicza rola, jak w jej yciu i Clara (Arletty) odgrywa sataniczny pan Valentin, romans Franois z Clar (Arletty), asystentk tresera, konfrontacja Franois z Valentinem, kiedy robotnik, optany zazdroci i bezbronny wobec wyranowania prowokujcego go tresera, w furii strzela do niego. O wicie Franois popenia samobjstwo75. Andr Bazin nazwa Brzask arcydzieem proletariackiej tragedii76, ale lmowa rzeczywisto, mimo pozorw realnoci, nie poddaje si prostym, klasowym interpretacjom, ma bowiem znamiona dziwnoci i poetyckoci. Miejsca akcji Alexandre Trauner jak zawsze wszystko zbudowa w studio, cznie z wielopitrow kamienic i hal fabryczn nabieraj cech przestrzeni onirycznej, rekwizyty azalia, pluszowy mi bez ucha, broszka, lustro, pocztwki, szafa, papierosy, budzik staj si wieloznacznymi symbolami, bohaterowie przeywaj silne namitnoci, prawdziwa motywacja ich czynw pozostaje tajemnic. Zdeprawowany inteligent, moe naprawd zakochany w modziutkiej dziewczynie, manipuluje prostodusznym robotnikiem, doprowadza go do morderstwa i samobjstwa, naiwna Franoise nie jest tak niewinna jak si zdaje, a cyniczna Clara moe potra kocha prawdziwie. W Brzasku dostrzega si wpyw impresjonizmu i surrealizmu, teatraln statyczno w ustawieniu scen, wag poetyckich dialogw, ktre unieruchamiaj kamer, plastyczne cyzelowanie kadrw (zdjcia Curt Courant), sceniczn ekspresj aktorw, zwaszcza Julesa Berry. Alicja Helman twierdzi, e Brzask
reprezentuje dzi to wszystko, co kino wspczesne odrzucio jako anachroniczne, czy nawet faszywe. () [P]oetyka utworu nie moe jednak budzi wt-

75 76

W 1947 roku Anatole Litvak nakrci amerykaski remake Brzasku pt. The Long Night; zagrali Henry Fonda, Vincent Price, Barbara Bel Geddes i Ann Dvorak. Cyt. za: Alicja Helman, Carn albo rzeczywisto upozowana, op. cit., s. 56.

170

Grayna Stachwna
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

pliwoci. Brzask zrodziy typowo kreacyjne nurty czy izmy sztuki lmowej. Etykietka realizmu jest mylca77.

Marcel Carn wyzna: atmosfera i postacie licz si dla mnie bardziej ni intryga78. W Brzasku wszystko jest perfekcyjne: idealnie skonstruowana intryga fabularna respektujca trzy klasyczne jednoci miejsca, czasu i akcji; modelowi bohaterowie: sympatyczny proletariusz, szwarccharakter (mie, ktry wszystko psuje), madonna i dziwka; atmosfera mroku, osaczenia, marazmu. Gwn osnow lmu jest walka dobra ze zem, w ktrej zo zwycia. Jeeli siedemdziesit lat po premierze, ktra odbya si 17 czerwca 1939 roku, lm nadal wywiera tak przygnbiajce wraenie, jake musia dziaa na odbiorcw dwa miesice przed wybuchem II wojny wiatowej? Po rozpoczciu wojny Marcel Carn nie wyjecha z kraju wzorem Claira, Feydera, Duviviera i Renoira. Zosta we Francji i, po krtkim epizodzie wojskowym, zacz planowa kolejne lmy, take we wsppracy z niemieck wytwrni Continental Films 79. Na szczcie do ich realizacji nie doszo80. Pot piony za dekadenckie nastroje swoich filmw, le widziany z powodu orientacji seksualnej81, oskarany Brzask demoniczny pan Valentin (Jules Berry) o sympatie prosemickie, Carn wyje- i jego ofiary, Franois (Jean Gabin) i Clara (Arletty) cha z niemieckiego Parya do Nicei, ktra leaa w nieokupowanej stree Vichy. Najwaniejsze byo jednak to, e na Lazurowym Wybrzeu mieszka Jacques Prvert, ktry konsekwentnie odmawia wsppracy z Continental Films, ukrywali si tam take Alexandre Trauner i Joseph Kosma, obaj ydzi. Stara ekipa znw si zebraa i mimo ograniczonego budetu moga dla niezalenego producenta Andr Paulv zrealizowa (Trauner i Kosma nieocjalnie) kolejny wsplny lm Wieczorni gocie (Les visiteurs du soir, 1942). Jego premiera 5 grudnia 1942

77 78 79 80 81

Ibid., s. 61. Cyt za: Robert Chazal, Marcel Carn, ditions Seghers, Paris 1965, s. 98. Znajdowaa si ona pod specjaln opiek Josepha Goebbelsa, wyprodukowaa 30 z 220 lmw powstaych we Francji podczas okupacji. Edward Baron Turk, Marcel Carn et lge dor du cinma franais, op.cit., s. 162164. Carn by homoseksualist, w swych lmach wprowadza bohaterw androginicznych i gejowskich: np. w Hotel du Nord posta Adriena, w Komediantach Baptysty, Lacenairea i Avrila. Por. ibid., s. 233262.

III. Francja lat trzydziestych: kino jako barometr


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

171

roku bya najwikszym wydarzeniem lmowym okupowanej Francji. Przedstawiajc star legend francusk z XV wieku jak gosi napis pocztkowy twrcy nie musieli stosowa zasad nawet powierzchownego realizmu, mogli cakiem jawnie zanurzy si w wiecie poezji i bani, uciec od wojennej rzeczywistoci i cenzury. DiaWieczorni gocie diabe (Jules Berry) i jego be wysya na Ziemi dwch wysanniwysanniczka Dominique (Arletty) kw, Gillesa (Alain Cuny) i Dominique (Arletty), aby szerzyli zamt i niepokj. Jako wdrowni minstrele traaj na dwr barona Huguesa (Fernand Ledoux). Gilles zakochuje si z wzajemnoci w Anne (Marie Da), crce barona i narzeczonej kawalera Renarda (Marcel Herrand), a Dominique, dotd modzieniec, staje si pikn kobiet i uwodzi ich obu. Diabe (Jules Berry) postanawia interweniowa osobicie: doprowadza do pojedynku, w ktrym baron Hugues zabija Renarda, ale w aden sposb nie potra zniszczy mioci Gillesa i Anne. Wzorem dla plastycznych rozwiza Wieczornych goci sta si cykl pitnastowiecznych miniatur z modlitewnika Les Trs Riches Heures du duc de Berry. Film cechuje wewntrzna harmonia, niepieszny rytm montau, dugie ujcia, wolne ruchy kamery i agodna, nastrojowa muzyka, co dziaa na widzw niemal hipnotycznie i skania do kontemplacji miejsc biaego zamku, krtych korytarzy, malowniczych krugankw i kwietnego ogrodu z sadzawk. Carn podkrela romantyzm zdarze i rozkoszne czary, seksapil Dominique ktra raz jest pikn kobiet, a raz androgynem z ksztatnymi i erotycznie fetyszyzowanymi nogami82. Eksponuje te dziewczc urod Anne i subtelny wdzik Gillesa, gwatowne namitnoci ywione przez wszystkich bohaterw i przede wszystkim mio doskona, wobec ktrej nawet sam ksi piekie staje si bezradny. W nale lmu rozgniewany diabe zamienia kochankw, by zniszczy ich mio, w kamienne gury. Bije w nich jednak nadal ywym, zgodnym rytmem Wieczorni gocie Anne (Marie Da), kawaler jedno wsplne serce. Po premierze Renard (Marcel Herrand) i Dominique (Arletty)
82

Carn chtnie eksponowa obnaone nogi Arletty od Hotelu du Nord; do Brzasku nakrci scen kpieli, w ktrej aktorka pokazywaa si nago, wycit niestety przez cenzur.

172

Grayna Stachwna
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

postrzegano posta diaba, w wietnym wykonaniu Julesa Berry, jako Hitlera, a bicie serca jako gos niezomnej Francji, walczcej o zwycistwo. Pniej odegnywano si od tych skojarze. 16 sierpnia 1943 roku Carn rozpocz w studiu Victorine w Nicei zdjcia do kolejnego lmu Komedianci (Les enfants du paradis, 19431944), ktry zrealizowa za olbrzymi kwot 58 milionw frankw. Scenariusz napisa Jacques Miniatury z XV-wiecznego modlitewnika Les Trs Riches Heures du duc de Berry, ktre stanowiy wzr plastyczny Prvert, zdjcia zrealizowa Ro- w Wieczornych gociach Marcela Carn ger Hubert, muzyk skomponowali Joseph Kosma i Maurice Thiriet. Alexandre Trauner zbudowa, oprcz licznych wntrz, take paryski Bouleverd du Temple, popularnie zwany Boulevard du Crime, przy ktrym miecio si w pierwszej poowie XIX wieku wiele teatrw, wrd nich sawny Thtre des Funambules (Teatr Linoskoczkw), gdzie wystawiano pantomim (w 1862 roku Bulwar Zbrodni zosta wyburzony przez barona Georgesa Haussmana przy przebudowie Parya). Komedianci skadaj si z dwu czci: Ulica zoczycw (Boulevard homme blanc). Marcel Carn uczyni z nich du Crime) i Romans pajaca (L prezent dla rodakw z okazji koca wojny i odzyskania niepodlegoci. Uroczysta premiera odbya si 9 marca 1945 roku w Palais de Chaillot, lm zosta entuzjastycznie przyjty, w paryskim kinie Madeleine wywietlano go przez 54 tygodnie w dwu salach. W plebiscycie na stulecie kina (1995) Francuzi uznali go za najlepszy lm, jaki kiedykolwiek nakrcono. Bohaterami Komediantw s aktorzy, ludzie z nimi zwizani i widzowie wypeniajcy loe i paradyz (czyli tzw. jaskk), najwysze pitro widowni o najtaszych biletach. Tytu oryginalny, Les enfants du paradis, oznacza Dzieci raju, ale take Dzieci paradyzu. Dua cz akcji rozgrywa si na scenie lub za kulisami teatrw, gdzie rodz si kariery, nawizuj romanse, ycie miesza si z gr, a szminka z prawdziwymi zami. Wok piknej Garance (Arletty) kobiety fatalnej kry czterech zakochanych w niej mczyzn: modziutki i niemiay mim Baptiste Deburau83 (Jean-Louis Barrault), po-

83

Wac. Jean-Gaspard Deburau, urodzony w Czechach jako Jan Kapar Dvok, 17961846, wybitny mim, od 1819 roku do mierci wystpowa w Thtre des Funambules, gdzie gra posta smutnego Pierrota.

III. Francja lat trzydziestych: kino jako barometr


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

173

cztkujcy aktor, cynik i peen wdzi ku uwodziciel Frdrick Lematre84 (Pierre Brasseur), elegancki anarchista, morderca i autor nieudanych sztuk Pierre -Franois Lacenaire 85, zwany dandysem zbrodni (Marcel Herrand), oraz bogaty hrabia Edouard de Montray (Louis Salou)86. W czcym ich splocie mioci, zazdroci i nienawici widoczne s wpywy scenicznych melodramatw, literatury popularnej i poKomedianci mim Baptiste Deburau (Jean-Louis Barrault) na scenie Thtre des Funambules wieci realistycznej, plastyka kadrw wiele zawdzicza malarstwu Jacquesa-Louis Davida i Jeana-Augustea Ingresa. Jak zawsze u Prverta dialogi pene s byskotliwych bon motw, ale nieobcy jest im take humor: Czowiek taki jak ja nie moe ryzykowa, e egzekucj na nim wykona prowincjonalny kat; (o damskich poladkach) Pikna sztuka, tylko dwa akty, ale za to solidne, gratulacje dla autorw. W Komediantach najwaniejsza jest sugestywna, uromantyczniona wizja ycia bohaterw, w ktrej dominuj mio i teatr. Film rozpoczyna si od podniesienia kurtyny, na ekranie pojawia si scena lmowa rzeczywisto, w ktrej Prvert i Carn mogli bez ogranicze korzysta z arsenau konwencji literacko-teatralnych, nie troszczc si mimo wprowadzenia kilku prawdziwych postaci o autentyzm ich losw. W lmowym spektaklu, olniewajcym bogactwem form, motyww i nastrojw, bohaterowie wydaj si marionetkami poruszanymi przez przeznaczenie. Fatalizm ujawnia si w przypadkowych spotkaniach bohaterw, nieplanowanych dziaaniach, wymuszanych rozstaniach, wreszcie nieuniknionych klskach. Przegrywaj bowiem wszyscy, nawet wielka mio Garance i Baptistey nie potra si obroni, kochankowie jak w klasycznym melodramacie skazani s na rozstanie. Nad Bulwarem Zbrodni zapada kurtyna, wyznaczajc koniec przedstawienia.

84 85

86

Wac. Antoine Lematre, 18001876, wybitny aktor francuski, gra w teatrach na Boulevard du Crime. 18031836, zosta ujty i po spektakularnym procesie skazany na mier, w wizieniu napisa Pamitniki (Mmoires, rvlations et posie). W 1990 roku Francis Girod zrealizowa powicony mu lm Lacenaire z Danielem Auteuilem w roli tytuowej. Grayna Stachwna, Opowie o mioci i teatrze, Kwartalnik Filmowy 19951996, nr 1213, s. 76 84.

174

Grayna Stachwna
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Zy los take w yciu odcisn na Komediantach swe ponure pitno. Kolaborant, antysemita i donosiciel Robert Le Vigan87, grajcy rol Jrycha, handlarza starzyzn, opuci plan lmowy jesieni 1944 roku i uciek do niemieckiego Sigmaringen, zastpi go Pierre Renoir. Arletty, ktra jako Garance nucia w lmie piosenk:
e jestem jaka jestem Chcia traf i tak ju jest () I kocham kogo kocham () Nie mj to przecie bd88,

latem 1944 roku skazana zostaa na mier89 za romans z niemieckim ocerem Luftwaffe90, we wrzeniu uwiziona w Drancy razem z innymi kolaborantami z wczesnej elity, skazana na trzy lata zakazu wykonywania zawodu i 75 tygodni odosobnienia, nie moga wzi udziau w uroczystej premierze Komediantw.

Soce na przemian z burzami i gradobiciem: Jean Renoir i realizm spoeczny


Trudno o wiksz rnic w metodach przedstawiania rzeczywistoci ni midzy lmami Marcela Carn i Jeana Renoira (18941979); jeden czyni to na sposb poetycki, drugi prawdziwie realistyczny. W latach 30. Renoir zrealizowa 15 lmw przewanie wedug wasnych scenariuszy nalecych do kracowo odmiennych gatunkw i reprezentujcych rny poziom artystyczny, od utworw chybionych przez udane po dwa arcydziea. Jego dorobek ukada si w ksztat sinusoidy gdy dzi chronologicznie oglda si lmy Renoira, trudno uwierzy, e realizowa je ten sam reyser w niewielkich odstpach czasu. W pierwszej poowie dekady Renoir eksperymentowa z dwikiem dialogi rejestrowa w plenerze bez pniejszych postsynchronw, stosowa asynchron, podkrela rol piosenek; szuka najbardziej
87

88 89 90

Wac. Robert Coquillaud (19001972), gra wiele drugoplanowych rl lmowych w latach 30. i 40. Czonek faszystowskiej Parti populaire franais (PPF), w czasie wojny wsppracowa z gestapo. W 1945 roku skazany na 10 lat cikich robt, zwolniony w 1948, wyjecha do Argentyny, nigdy ju nie wrci do Francji. Jacques Prvert, Jestem jaka jestem, w: idem, Poezje wybrane, t. Jzef Waczkw, Ludowa Spdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1980, s. 73. Komentarz Arletty: Ani mnie to zibio, ani grzao. Arletty, Dfense, La Table Ronde, Paris 1971, s. 156. Komentarz Arletty: Moje serce jest francuskie, ale tyek midzynarodowy. Cyt. za: Georey Nowell Smith, The Oxford History of World Cinema, Oxford University Press, s. 347.

III. Francja lat trzydziestych: kino jako barometr


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

175

odpowiadajcych mu rodkw wyrazu stay si nimi dugie ujcia, panoramy i gbia ostroci. Obok renomowanych aktorw zatrudnia amatorw, wprawiajc si w coraz bardziej krytycznym sposobie przedstawiania francuskiej buruazji. Pierwszy film dwikowy Renoira powsta wedug farsy Georgesa Feydeau Dano dziecku na przeczyszczenie (On purge bb, 1931), zagrali w nim Michel Simon i Fernandel. Zaraz potem nakrci Suk (La chienne, 1931), adaptacj powieci Georgesa de La Fouchardirea, ktra do dzi porusza nieszczciem poczciwego urzdnika zakochanego w oszukujcej go i zdradzajcej dziewczynie z pwiatka (Janie Marse91). UdrBoudu z wd wyratowany bezdomny kloszard Boudu (Michel Simon) czony Legrand (Michel Simon) zabija Lulu, a odpowiedzialnoci za zbrodni obarcza jej alfonsa Dd92. Noc na rozdrou (La nuit du carrefour, 1932) to pierwsza kinowa adaptacja powieci kryminalnej Georgesa Simenona, w ktrej komisarza Maigret zagra brat reysera Pierre Renoir. Film ponis sromotn klsk z powodu pogmatwanej fabuy i nieprzestrzegania regu kryminau; po latach doceniono urok jego nostalgicznej aury, ktr tworz zimowa noc, mga i deszcz. Zdaniem Jeana-Luca Godarda to jeden z najlepszych francuskich lmw policyjnych, wicej, najlepszy francuski lm przygodowy93. Boudu z wd wyratowany (Boudu sauv des eaux, 1932) jest anarchistyczn opowieci o kloszardzie, ktry nie pozwala si ucywilizowa mieszczaskiej rodzinie i nie chce zrezygnowa ze swej wolnoci. Film powsta specjalnie dla wybitnego aktora Michela Simon (18951975), ktrego niezwyka twarz wydawaa si Renoirowi rwnie pasjonujca jak maska w tragedii antycznej94. Chotard i spka (Chotard et Cie, 1933) oraz Madame Bovary (1933), adaptacja powieci Gustavea Flauberta, to nieudane przedsiwzicia w stylu slmowanego teatru. I nagle nastpuje wzlot Toni (1935). Akcja lmu, oparta na prawdziwym wydarzeniu z kronik policyjnych, toczy si w Prowansji, w miasteczku Martigues, gdzie w kamienioomie pracuj cudzoziemscy robotnicy: Wosi, Hiszpanie, a take imigranci z Korsyki i Afryki. Napis wprowadzajcy
91 92 93 94

Zgina na Riwierze 16 sierpnia 1931 roku w wypadku samochodowym, auto prowadzi jej lmowy partner Georges Flamant, na trzy miesice przed premier Suki (19.11.1931). W 1945 roku Fritz Lang zrealizowa amerykaski remake tego lmu pt. Szkaratna ulica (Scarlett Street) z Edwardem G. Robinsonem i Joan Bennett. Za: Dominique Pani, La nuit du carrefour, Cahiers du Cinma 1994, nr 482, s. 55. Clia Berlin, Jean Renoir, cineaste, Dcouverts Gallimard Arts, Paris 2005, s. 38.

176

Grayna Stachwna
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

gosi: Akcja rozgrywa si w kraju roma skim, gdzie natura, zaprzeczajc idei wiey Babel, potra sprawnie czy rasy. Aby w peni rozumie sens tego napisu, trzeba pamita, e w maju 1934 roku zwizek zawodowy lmowcw zorganizowa manifestacj przeciwko zatrudnianiu cudzoziemcw w studiach francuskich, co wywoao sprzeciw Renoira95. Fabua filmu ma Toni Woch Toni (Charles Blavette) i jego osnow melodramatyczn. Woch An- hiszpaska kochanka Josefa (Celia Montalvn) tonio Canova, zwany Tonim, przyjeda do Martigues i zamieszkuje w domu Francuzki Marii, ktra zostaje jego kochank. Toni zakochuje si w Hiszpance Josee, ale ona wychodzi za m za Alberta, podego paryanina, ktry le j traktuje. Josefa zabija Alberta, Toni prbuje ukry jego zwoki w lesie, ale przyapuje go na tym andarm, Toni ucieka, zostaje zastrzelony na wiadukcie kolejowym przez francuskiego mieszczucha niechtnego obcym i atwo pocigajcego za spust strzelby. Z pocigu wysiadaj nowi robotnicy i udaj si w kierunku kamienioomw. Ideologia lmu wybrzmiewa jakby wbrew romansowym perturbacjom fabuy i wyraa solidarno ludzi pracy, ich si i wsplnot klasowych interesw. Wierzyem i nadal wierz w klas robotnicz, deklaruje Renoir w swej autobiograi96. Wielk zalet Toniego jest jego forma, niemal paradokumentalna: wszystkie sceny rozgrywaj si w autentycznych plenerach albo w realnych wn trzach, wikszo aktorw to amatorzy eksponujcy swe barwne osobowoci i rozmaito akcentw. Renoir stosuje dugie ujcia i koliste panoramy, ktre pozwalaj w sposb naturalny czy ludzi ze sob i otoczeniem97. Dwik zosta nagrany bezporednio na planie, w niektrych ujciach sycha nawet wist wiatru. Moj namitnoci jest autentyzm dwiku wyznaje Renoir. Wol dwik niedoskonay technicznie, ale zarejestrowany razem z obrazem, od dwiku znakomitego, ale dodanego pniej98. Wan funkcj peni woskie piosenki piewane przez solist amatora z towarzyszeniem gitary. Powszechnie uwaa si Toniego za prekursora woskiego neorealizmu, cho sam Renoir si z tym nie zgadza: Nie wydaje mi si, aby to byo suszne. Filmy woskie s dzieami na wskro dramatycznymi.
95 96 97 98

Charlotte Garson, Jean Renoir, ditions Cahiers du Cinma, Paris 2007, s. 2829. Jean Renoir, Moje ycie, moje lmy, prze. Konrad Eberhardt, Wiktor Duski, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1978, s. 119. Ibid., s. 152. Ibid., s. 151.

III. Francja lat trzydziestych: kino jako barometr


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

177

Natomiast w Tonim staraem si unika dramatycznoci99. Zim 1935 roku Renoir zosta zaproszony z Tonim do Moskwy, na specjalnym pokazie radzieccy reyserzy, m.in. Nikoaj Ekk, Grigorij Kozincew, Leonid Trauberg siedzieli nieporuszeni, zareagowali tylko na pomieszanie rolek lmu przez operatora. Nie byo to zapewne zbyt mie dowiadczenie dla francuskiego reysera100. Rwnie ciekawy jest kolejny lm Renoira Zbrodnia pana Lange (Le crime de M. Lange, 1935). Pomysodawc by Jean Castanier, malarz kataloski, dekorator Boudu z wd uratowanego, a scenariusz i dialogi napisa co ciekawe Jacques Prvert. W maym bistro na granicy francusko -belgijskiej Valentine (Florelle) opowiada zebranym tam robotnikom histori towarzyszcego jej modego, delikatnego czowieka Amde Langea (Ren Lefvre). Pracowa on jako rysownik komiksw w ma ym wydawnictwie nale cym do pana Batali (Jules Berry), defraudanta, kamcy i uwodziciela, ktry doprowadzi do bankructwa swej firmy i uciek, po czym zgin w katastroe Zbrodnia pana Lange w rodku: Valentine kolejowej. Lange (lange anio) ura(Florelle), stoi Amde Lange (Ren Lefvre) towa wydawnictwo, przeksztacajc je w spdzielni robotnicz. Odnis sukces, lansujc komiks Arizona Jim. Nieoczekiwanie zjawi si Batala, ocalay z katastrofy, i chcia zagarn dochd spki. Lange go zabi. Po wysuchaniu opowieci robotnicy zgromadzeni w bistro przeprowadzaj Langea i Valentine przez granic, uatwiajc im bezpieczn ucieczk z Francji. W Zbrodni pana Lange widoczny jest wpyw ideologii Frontu Ludowego. Castanier i Prvert byli czonkami agitacyjnej grupy teatralnej Octobre, istniejcej od 1932 roku i wystawiajcej spektakle w fabrykach. Z tego zespou wywodzia si take cz aktorw wystpujcych w lmie. Renoir przeciwstawia w nim Batal, zdeprawowanego reprezentanta buruazji, grupie konstruktywnych pracownikw, ktrzy sami potra zadba o sw rm. Zabjstwo dokonane przez Langea nie jest wic morderstwem, ale wymierzeniem sprawiedliwoci. Tak to rozumiej robotnicy suchajcy opowieci Valentine i pomagaj winnemu uj przed kar. Na uwag zasuguje sekwencja mierci Batali, gdy kamera (zdjcia Jean Bachelet) dokonuje
99 100

Ibid., s. 150. Clia Berlin, Jean Renoir, cineaste, op. cit., s. 46.

178

Grayna Stachwna
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

w ciasnej przestrzeni podwrza penej 360-stopniowej panoramy. W roku 1936 Renoir zrealizowa a trzy lmy. ycie naley do nas (La vie est nous, 1936) zostao nakrcone na zamwienie Francuskiej Partii Komunistycznej. Renoir nie by czonkiem FPK, dziaa w partyjnej przybudwce Cin -Libert 101, stowarzyszeniu twrczym wydajcym te pismo filmowe pod t sam nazw, naleeli do Wycieczka na wie od lewej: dwaj niego m.in. scenarzysta Henri Jean- uwodziciele, Henri (Georges Darnoux) i Rodolphe (Jacques Brunius), oraz Henriette (Sylvia Bataille) son i reyser Jean-Paul Le Chanois102. i jej matka pani Dufour (Jane Marken) Film trwa 66 minut, na pocztku pojawia si napis: Zrealizowany zespoowo przez ekip technikw, artystw i robotnikw Renoir, jak twierdzi, tylko czuwa z daleka, wyreyserowa kilka scen i nie zajmowa si montaem103. Film skada si z kilkunastu dokumentalno-fabularyzowanych epizodw: m.in. nauczyciel opowiada dzieciom o ekonomicznym rozwoju Francji, w ktrym jego ubodzy uczniowie nie mog uczestniczy; dokumentalne zdjcia z pochodw francuskich faszystw w lutym 1934 roku i masowych kontrmarszw zorganizowanych przez FPK w 1935; przemwienia przywdcw FPK pod portretami Marksa, Lenina i Stalina; maszerujcy robotnicy, wrd nich bohaterowie lmu, piewaj Midzynarodwk. ycie naley do nas to lm propagandowy, zrcznie wykorzystujcy dowiadczenia sowieckich realizatorw z lat 20. Nie uzyska wizy cenzury i by wywietlany tylko na pokazach specjalnych. Wycieczka na wie (Une partie de campagne, 1936, prem. 1946) powstaa wedug opowiadania Guy de Maupassanta. Renoir nakrci 40-minutowy lm, ktry zmontowaa jego przyjacika i staa montaystka Marguerite Houle (uywajca nazwiska Renoir). Oboje pojawili si na ekranie, on w roli waciciela gospody, ona jako kelnerka. Banalna z pozoru historia uwiedzenia niewinnej panienki (Sylvia Bataille104) na onie natury przez cynicznego modzieca (Georges Darnoux) emanuje humorem (komiczni czonkowie mieszczaskiej rodziny Dufourw na wiejskiej wycieczce), a zarazem smutkiem i gorycz przygoda okazaa si traumatycznym dowiadczeniem
101 102 103 104

Bardzo dzikuj panu Adamowi Garbiczowi za pomoc w ustaleniu tych danych. Dudley Andrew, Mists of Regret. Culture and Sensibility in Classic French Film, Princeton University Press, Princeton 1995, s. 217218. Jean Renoir, Moje ycie, moje lmy, op. cit., s. 120. Bya on pisarza i lozofa Georgesa Bataillea, on sam pojawia si w lmie w epizodycznej roli kleryka.

III. Francja lat trzydziestych: kino jako barometr


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

179

w yciu dwojga modych ludzi. Film wyrnia si niezwyk urod impresjonistycznych kadrw (zdjcia Claude Renoir), zakomponowanych w stylu obrazw sawnego ojca reysera Augustea Renoira pikne ujcia dziewczyny na hutawce, rzeki, przewietlonego socem lasu, kropli deszczu na wodzie w rozpoczynajcej si burzy. Warto doda, e asystentem Renoira podczas Wycieczka na wie realizacji Wycieczki na wie by Luchino Visconti, przyszy mistrz woskiego kina. Ludzi z zauka (Les bas-fonds, 1936) Renoir nakrci dla rosyjskiej wytwrni Albatros Aleksandra Kamienki, zaoonej we Francji po rewolucji bolszewickiej przez biaych imigrantw. Film powsta na motywach sztuki Maksyma Gorkiego Na dnie, scenariusz reyser napisa wsplnie z Charlesem Spaakiem, dziwacznie przeksztacajc orygina: akcja zostaa przeniesiona z carskiej Rosji do wspczesnej Francji, ale bohaterowie zachowali rosyjskie imiona, naturalizm zastpiono realizmem o teatralnej proweniencji, a ponury na rozwietlono happy endem, w ktrym para zakochanych radonie maszeruje ku lepszej przyszoci. Bohaterami Ludzi z zauka s mieszkacy noclegowni, nory z brudnymi pryczami, penej ciemnych zakamarkw i krzywych schodw, wykolejecy, pijacy, przestpcy, ktrzy znaleli si na spoecznym dnie. Film wspiera si na dwu protagonistach, zodzieju Ppelu (Jean Gabin) i Baronie (Louis Jouvet), ktrzy poznaj si, gdy Ppel przychodzi w nocy okra Barona, i zaprzyjaniaj, gdy Baron po przehulaniu caego majtku lduje w noclegowni. Obserwowanie gry tych dwu zapewne najwikszych aktorw francuskich tamtej epoki, choby w sawnej scenie ze limakiem pezajcym po rce Barona opowiadajcego o swym yciu, rekompensuje scenariuszowe przerysowania i teatraln manier caoci dziea. Przedstawione dotd lmy Renoira s z pewnoci dzieami niepowszednimi, ale Towarzysze broni (La grande Towarzysze broni wrogowie, przyjaciele illusion, 1937) uzyskuj wymiar arcyi arystokraci: Francuz kapitan de Boeldieu dziea, po siedemdziesiciu latach za(Pierre Fresnay) i Niemiec major von Rauffenstein chowuj nadal wieo i atrakcyjno (Erich von Stroheim) 180

Grayna Stachwna
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

formaln, aktualno pacystycznego przesania i zdolno do budzenia wzrusze. Scenariusz napisa reyser wsplnie z Charlesem Spaakiem na podstawie wspomnie chorego, potem generaa, Armanda Pinsarda105, asa lotnictwa myliwskiego z czasw I wojny wiatowej, ktry zmuszony do ldowania i internowany w niemieckim obozie jenieckim uciek tunelem wykopanym pod czterometrowym murem. Film skada si z czterech sekwencji. I: w czasie I wojny wiatowej niemiecki as lotnictwa major von Rauffenstein (Erich von Stroheim) zestrzeliwuje francuski samolot, zaprasza obu jego uratowanych pilotw, kapitana de Boeldieu (Pierre Fresnay) i poruczni- Towarzysze broni jecy francuscy w pierwszym ka Marchala (Jean Gabin), na uroczy- szeregu od lewej: aktor (Julien Carette), porucznik Marchal (Jean Gabin) i kapitan de Boeldieu sty obiad. II: Francuzi zostaj odesani (Pierre Fresnay) do obozu dla jecw w Hallbach, gdzie wraz z innymi ocerami kopi tunel majcy im umoliwi ucieczk, zostaj jednak nagle przeniesieni do innego obozu. III: de Boeldieu i Marchal traaj do grskiej fortecy w Wintersborn, ktr dowodzi major von Rauffenstein. De Boeldieu odwraca uwag stranikw, by Marchal i porucznik Rosental (Marcel Dalio) mogli uciec, i zostaje zastrzelony przez von Rauffensteina. IV: Marchal i Rosental utrudzeni piesz ucieczk chroni si w domu Niemki Elsy (Dita Parlo), ktrej m zgin na froncie. Midzy ni i Marchalem rodzi si mio, Francuzi musz jednak i dalej. Udaje im si przekroczy granic Szwajcarii. Powysze streszczenie odpowiada polskiemu tytuowi nadanemu dzieu Renoira jeszcze przed 1939 rokiem i faszujcemu jego ideologi. Towarzysze broni sugeruj bowiem martyrologiczn opowie o onierzach poczonych wspln walk i ucieczk z obozu, a tytu oryginalny, La grande illusion Wielkie zudzenie, gorzko i ironicznie pointuje gwne przesanie lmu. Ot zdaniem Renoira zudzeniem jest, e ludzi dziel granice poziome, geograczne i narodowe; tak naprawd rnicuj ich granice pionowe wyznaczane przez klasy spoeczne urodzenie, wyksztacenie, styl ycia. Kapitana de Boeldieu i majora von Rauffensteina, Francuza i Niemca, wojna czyni wrogami, walcz przeciwko sobie, ale przede wszystkim s arystokratami, zachowuj starowiecki kodeks rycerskiego postpowania
105

W czasie I wojny wiatowej Renoir by pilotem, Pinsard uratowa mu ycie, zestrzeliwujc atakujcy go niemiecki samolot. Por. Jean Renoir, Moje ycie, moje lmy, op. cit., s. 144148.

III. Francja lat trzydziestych: kino jako barometr


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

181

Towarzysze broni major von Rauffenstein (Erich von Stroheim) czuwa u oa kapitana de Boeldieu (Pierre Fresnay), ktrego postrzeli podczas prby ucieczki

wypracowany przez wieki przez ich klas, cz ich podobne dowiadczenia yciowe, stosunek do rodzinnego zawodu onierza, wyniosy acz uprzejmy dystans wobec proletariuszy i nawet dziewczyny poznane przed wojn w luksusowej paryskiej restauracji Maxims. Od razu znajduj porozumienie, wsplnot pogldw, w sytuacjach wyjtkowych przechodz na angielski, jzyk nierozumiany przez otoczenie, ktry jeszcze bardziej ich alienuje. Mimo e kapitan de Boeldieu dugie miesice spdza w obozie w jednej celi z francuskimi kolegami, nie ma z nimi nic wsplnego, nie pochodz oni bowiem z jego klasy. S sobie obcy emocjonalnie powcigliwy de Boeldieu nigdy nie ujawnia swych uczu, obyczajowo stale nosi biae rkawiczki i jzykowo do wszystkich mwi vous, z nikim nie przechodzi na tu. Natomiast Marchal, mechanik wywodzcy si z lumpenproletariatu, szybko brata si z ydem Rosentalem i reszt ocerw plebejskiego pochodzenia. Francuscy jecy niemal zaprzyjaniaj si z pilnujcymi ich niemieckimi stranikami, gdy wszyscy tak samo zmczeni s wojn i tsknot za domem. Kapitan de Boeldieu ryzykuje ycie, by Marchal i Rosental mogli uciec z obozu, ale nie yczy sobie za to adnej wdzicznoci, swoje dziaanie traktuje jak dobr zabaw, msk rywalizacj z von Rauffensteinem (przekonanym, e z jego obozu uciec si nie da) i honorowe zakoczenie swego losu, gdy utraci wiar w sens istnienia arystokracji. Von Rauffenstein najpierw baga go, po angielsku, by zakoczy swj dziwaczny wystp z fujark na murach twierdzy, a potem strzela do niego, celujc w nogi, rani go jednak w brzuch. De Boeldieu umiera, zbolay von Rauffenstein czuwa przy jego 182

Grayna Stachwna
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

ou, a po mierci Francuza cina wyhodowany troskliwie kwiat geranium, jedyne pikno w ponurym wizieniu. Kolejnym zudzeniem s wedug Renoira granice seksualne, ktre atwo likwiduje podanie. Marchal, francuski jeniec -uciekinier, nieznajcy jzyka niemieckiego, bez kopotu nawizuje miosne porozumienie z Elz, osamotnion wdow wojenn, ktrej m poleg na froncie, a ona zakochuje si we wrogu. liczny modziutki onierz Maison-Neuve (George Forster) zostaje przebrany za dziewczyn podczas organizowanego w obozie jenieckim przedstawienia. Gdy pojawia si w sukni, peruce i makijau, niewiadomy wraenia, jakie wywiera, zgromadzeni ocerowie, od dugiego czasu odcici od kobiet, zamieraj w znaczcej i penej napicia ciszy. Jean Renoir (18941979) Angielscy jecy piewaj w damskim przebraniu frywolne kuplety, a gdy Marchal ogasza, e Francuzi odbili Niemcom fort Douaumont pod Verdun, jeden z nich zrywa peruk i intonuje Marsyliank, na powrt stajc si mczyzn i onierzem. Towarzysze broni wzbudzili bardzo skrajne reakcje. We Francji oskarano Renoira o losemityzm i popieranie ukadu monachijskiego106, lm zosta pocity przez cenzur. Amerykaski prezydent Franklin D. Roosevelt uzna, e wszyscy demokraci powinni go obejrze. Nazistowski minister propagandy Joseph Goebbels rozpozna w nim kinowego wroga numer jeden i zakaza dystrybucji w Niemczech. Na festiwalu w Wenecji Towarzysze broni uzyskali nagrod specjaln za caociowy wkad artystyczny i nominacj do pucharu Mussoliniego, ale take zakaz wywietlania we Woszech. John Ford powiedzia: to najlepszy lm, jaki widziaem107, Amerykaska Akademia Filmowa przyznaa dzieu Renoira nominacj do nagrody Oscara (1939) w kategorii najlepszego lmu, a krytycy nowojorscy uznali go za najlepsze obce dzieo. Marsyliank (La Marseillaise, 1938) Renoir nakrci dla robotniczej spdzielni Cin-Libert. Aby uzyska rodki na realizacj, zwizki zawodowe CGT rozpisay publiczn subskrypcj wrd przyszych widzw. Film

106

107

Ukad z 1938 roku zawarty midzy Niemcami, Francj, Wochami i Angli, na mocy ktrego Hitler wymusi odebranie Sudetw Czechosowacji bez jej udziau i zgody. Odwleko to na krtko wybuch wojny. Cyt. za: Charlotte Garson, Jean Renoir, op. cit., s. 4144.

III. Francja lat trzydziestych: kino jako barometr


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

183

opowiada histori pieni Marsylianka, napisanej (sowa i muzyka) w 1792 roku przez kapitana Claudea Rouget de Lisle na cze rewolucyjnej Armii Renu. onierze, piewajc j po drodze, dotarli z Marsylii do Parya, by wspomc Rewolucj Francusk; pie staa si potem francuskim hymnem narodowym. Renoir nie pokazuje przywdcw rewolucji, ale anonimowych onierzy, murarza, rolnika, reprezentujcych lud francuski. Przedstawia symboliczny akt rodzenia si w walce narodu francuskiego zjednoczonego wspln pieni. Ironia historii sprawia jednak, e Marsylianka wyznaczya koniec epoki braterstwa ludu; gdy wesza na ekrany w lutym 1938 roku, Front Ludowy dogorywa. Bestia ludzka (La bte humaine, 1938), nakrcona wedug powieci milea Zoli, przedstawia histori maszynisty Lantiera (Jean Gabin), czowieka dobrego i agodnego, naznaczonego jednak tragicznym pitnem dziedzicznej choroby spowodowanej alkoholizmem ojca i dziadka. Przydarzaj mu si niekontrolowane ataki szau, w trakcie ktrych zdolny jest do zabjstwa. Wpltany w tragiczny romans z Sverine (Simone Simon), pikn femme fatale, Lantier dokonuje zbrodni, a potem zabija siebie besti ludzk, stanowic w jego mniemaniu zagroenie dla innych. Film do dzi robi wraenie, poczynajc od brawurowej sekwencji pocztkowej wjazdu pocigu na stacj w Hawrze, przez ponur aur tragicznego romansu po bolesn i przeklt czuo108 protagonistw, ktra budzi wspczucie mimo odraajcych czynw, jakie popeniaj. Bestia ludzka, wraz z Brzaskiem Marcela Carn, stanowiy podzwonne dla Frontu Ludowego, pokazay klsk robotniczych bohaterw w sferze ycia prywatnego oraz w konfrontacji z mieszczastwem i caym systemem spoecznym. Ostatnim przedwojennym lmem Renoira bya Regua gry (La rgle du jeu, 1939). Wyrosa z fascynacji reysera muzyk barokow i chci stworzenia lmu, w ktrym bohaterowie poruszaliby si w jej rytmie ostatecznie pojawia si ona tylko na pocztku, a rytm dziea wyznacza muzyka Wolfganga Amadeusza Mozarta, Fryderyka Chopina, Richarda Straussa i Camillea Saint-Sansa. Fabua wywodzi si z Kaprysw Marianny, dramatu Alfreda de Musset, ale take z klimatu sztuki Pierrea Beaumarchais Wesele Figara, ktra zapowiedziaa Wielk Rewolucj 1789 roku, oraz libertyskiej powieci Niebezpieczne zwizki Pierrea Choderlos de Lacolos. Realizacja trwaa od lutego do maja 1939 roku; w marcu Niemcy zajli Czechy, a we Francji ogoszono czciow mobilizacj. Radosny dramat (un drame gai) jak okrela si Regu gry przedstawia wypadki, jakie zaszy podczas jesiennego weekendu w posiadoci nalecej do arystokraty pienidza, markiza de La Chesnaye wywodzcego
108

Danuta Knysz-Rudzka, Jean Renoir, Kultura Filmowa 1970, nr 45, s. 81.

184

Grayna Stachwna
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

si z ydowskiej rodziny Rosenthalw (Marcel Dalio). Rwnoczenie stanowi wyranowane i okrutne zobrazowanie stylu ycia przedstawicieli rnych klas spoecznych przed wielk katastrof dziejow . Z pozoru zabawny lm obyczajowy, skupiajcy si na powikanych i subtelnych grach romansowych, brutalnie la von Stroheim odsania prawd o spoecznym yciu Francuzw w tamtej epoce, pokazuje Regua gry bal maskowy: markiz de La Chesnaye spoeczestwo w stanie gbokiego roz- (Marcel Dalio), jego kochanka Genevive (Mila Prly) kadu, niemal agonii109. Bohaterowie i przyjaciel ony Octave (Jean Renoir) nale do dwu przeciwstawnych klas spoecznych, panw i sucych, ktrzy tak samo zdradzaj, kami i udaj, powizani wzajemnym ukadem zalenoci i zobowiza. Pilot, Andr Jurieux (Roland Toutain), przybywa z zewntrz, jest obcy, nie zna regu zakamanej gry uprawianej w zamku. Naiwny idealista, zakochany w Christine, onie markiza, ktry zdradza j z najlepsz przyjacik Genevive, na prno usiuje skoni sw wybrank do opuszczenia paacu, a wreszcie ginie omykowo zastrzelony przez leniczego Schumachera, zazdrosnego o sw on, pokojwk Lisette, zdradzajc go z lokajem Marceau. Renoir, wygldajcy jak niezgrabny, poczciwy Mumin, zagra rol Octavea, przyjaciela Jurieux, rwnie zakochanego w Christine, ktry dostrzega dookolny chaos, ale poniewa take przynaley do tego sztucznego i okrutnego wiata, nie ma siy, by mu si przeciwstawi. Renoir dysponowa duym budetem, 5 milionw wczesnych frankw, ktre pozwoliy scenografowi Eugneowi Louri stworzy ponad dwadziecia bogatych planw zdjciowych w prawdziwym zamku La Fert Saint-Aubin i w studio Joinville. Reyser stosowa pomysowy monta wewntrzkadrowy, gbi ostroci i dugie ujcia skomplikowanych planw-sekwencji. Najbardziej znanym fragmentem lmu jest scena polowania, w ktrym naprawd gin zastrzelone zajce i baanty, umierajc w mce na oczach widzw. Pniej uznano t scen za profetyczn zapowied przyszoci Europy po wrzeniu 1939 roku. Premiera Reguy gry (wersja 103-minutowa) odbya si na dwa miesice przed wybuchem II wojny wiatowej, 7 lipca, w prestiowym paryskim kinie Colise przy Champs-lyses, i bya nieudana. Widzowie gwizdali, rozpoznali siebie w bohaterach i znienawidzili lm. Renoir prbowa ratowa
109

Ren Prdal, La socit franaise (19141945), op. cit., s. 160.

III. Francja lat trzydziestych: kino jako barometr


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

185

dzieo, skracajc je do 80 minut, ale recenzje byy na og wrogie i nieyczliwe: Sklepik ze stalinowskimi obrazami (Gringoire), Z wyjtkiem sceny polowania Regua gry to dugie pasmo bdw (Le Figaro)110. 3 sierpnia lm zosta wycofany z Colise, wywietlano go w kinach prowincjonalnych do listopada. 3 wrzenia Francja wypowiedziaa wojn Niemcom. Cenzura wstrzymaa dalsze rozpowszechnianie Reguy gry jako lmu przygnbiajcego, niezdrowego i niemoralnego. Cho po wojnie pokazywano j okazjonalnie, wywara znaczny wpyw na teoretykw i reyserw Nowej Fali. 23 kwietnia 1965 roku miaa sw drug premier (wersja 113-minutowa, odrestaurowana w 1959). To, co w roku 1939 wydawao si obelg, okazao si jasnowidzeniem111, napisa Renoir we wspomnieniach. Ale po zym przyjciu lmu w 1939 roku popad w depresj, chcia zrezygnowa z pracy w lmie i opuci Francj. 14 sierpnia wyjecha do Woch, w grudniu 1940 roku dotar do Nowego Jorku, a w styczniu 1941 do Hollywood.

Czasem soce, czasem deszcz


Dekad lat 30. Pierre Leprohon nazwa epok scenarzystw112; w kinie dwikowym dobrze pomylana fabua i efektowne dialogi stay si specjalnie wane. Jacques Prvert, Charles Spaak, Henri Jeanson, Jean Aurenche, Pierre Bost wsptworzyli specyczny styl kina francuskiego, ktry za dwadziecia lat z pogard napitnuje modziutki Franois Truffaut jako tradycj jakoci (tradition de la qualit) starowieckiego ju dla niego kina papy (cinma du papa)113. W latach 30. XX wieku kino francuskie byo autentyczn potg, bogat w wybitne osobowoci twrcze i niezwyke dziea. Oprcz przedstawionych powyej najwaniejszych reyserw dekady, lmy nadal krcili artyci, ktrzy debiutowali jeszcze w epoce kina niemego, a take modzi, dopiero rozpoczynajcy kariery. Do starej gwardii naleeli Abel Gance (18891981) Dama kameliowa (La dame aux camlias, 1934), Wielka mio Beethovena (Un grand amour de Beethoven, 1936), Marcel L Herbier (18901979) Le bonheur (Szczcie, 1934), Noce ognia (Nuits de feu, 1937), Raymond Bernard (18911977) Drewniane krzye (Les crois de bois, 1932), Ndznicy (Les misrables, 1934), oraz Jean Grmillon (18981959), ktry realizowa lmy
110 111 112 113

Cyt. za: Roger Viry-Babel, Jean Renoir. Le jeu et la rgle, ditions Denol, Paris 1986, s. 117. Jean Renoir, Moje ycie, moje lmy, op. cit., s. 171. Pierre Leprohon, Film francuski (18951945), prze. Zoa Turbiakowa, Filmowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1957, s. 99100. Franois Truaut, O pewnej tendencji francuskiego lmu, prze. Tadeusz Szczepaski, Film na wiecie 1989, nr 361362, s. 2538.

186

Grayna Stachwna
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

w stylu zblionym do realizmu poetyckiego Przystojniaczek (Gueule damour, 1937), S.O.S. (Remorques, 193941). Uznanie zdobyli take modsi twrcy, poszukujcy wasnego stylu: Christian-Jaque (wac. Christian Daudet, 1904 1994) Josette (1937), Porwani z Saint-Agil (Les disparus de Saint-Agil, 1938), Claude Autant-Lara (wac. Claude Autant) Ciboulette (1933), Sprawa kuriera z LyoPorwani z Saint-Agil (1938) profesor Walter nu (L affaire du courrier de Lyon, 1937), (Erich von Stroheim) wrd swoich uczniw Henri Decoin (18901969) Zielone domino (Le domino vert, 1935), Powrt o wicie (Retour laube, 1938), Marc Allgret (19001973) Burza (Orage, 1937), Naiwniak (Gribouille, 1937), Wejcie dla artystw (Entre des artistes, 1938), Pierre Chenal (19041990) Ulica bez nazwy (La rue sans non, 1934), Zbrodnia i kara (Crime et chtiment, 1935), Ostatni zakrt114 (Le dernier tournant, 1939), Lonide Moguy (1899 1976) Dzieciak (Le mioche, 1936), Wizienie bez krat (Prison sans barreaux, 1938), Dezerter (Le desrteur, 1939). Naley take odnotowa lmy nakrcone we Francji przez reyserw, ktrzy uciekajc po 1933 roku z hitlerowskich Niemiec, chronili si w Paryu po drodze do Wielkiej Brytanii lub Hollywood. Byli to m.in.: Fritz Lang Liliom (1934), Curtis Bernhardt (wac. Kurt Bernhardt, 18991981) Zoto na ulicy (L or dans la rue, 1934), Skrzyowanie (Carrefour, 1938), Robert Siodmak (19001973) Saba pe (Le sexe faible, 1933), ycie paryskie (La vie parisienne, 1936), Max Ophls (19021957) Une histoire damour (Miosna historia), Romans Wertera (Le roman de Werther, 1938), Billy Wilder (wac. Samuel Wilder, 19062002) Ze nasienie (Mauvaise graine, 1934), rosyjski yd Anatole Litvak (wac. Michai Litwak, 19021974) Ten stary dra (Cette vieille canaille, 1933), Zaoga (L quipage, 1935), Mayerling (1936). We Francji krci take lmy Georg Wilhelm Pabst Don Quichotte (1933), Dramat w Szanghaju (Le Drame de Shangha, 1938), Biaa niewolnica (L esclave blanche, 1939), ktry w 1941 roku powrci jednak do nazistowskich Niemiec. Swoimi rnorodnymi dzieami reyserzy wsplnie tworzyli na pogodowej mapie francuskiego kina lmowe izobary, charakteryzujce klimat panujcy w tym kraju w latach 30. Soneczn bogo la srnit de lair
114

Bya to pierwsza lmowa adaptacja powieci Jamesa Caina Listonosz dzwoni zawsze dwa razy (The Postman Always Rings Twice). Nastpne zrobili: Luchino Visconti (Optanie / Ossessione, 1942, Wochy), Tay Garnett (1946, USA) i Bob Rafelson (1981, USA).

III. Francja lat trzydziestych: kino jako barometr


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

187

(piknej pogody) i oywcz gwatowno lokalnych les orages (burz) ju wkrtce mia przesoni huragan II wojny wiatowej.

Chronologia
1929: Nogent, Eldorado niedzielne, Marcel Carn 1930: Pod dachami Parya, Ren Clair pierwszy dwikowy lm francuski A propos Nicei, Jean Vigo 1932: Rudzielec, Julien Duvivier 1933: 10 stycznia powstanie Cinmathque Nationale Franaise Francuskiej Filmoteki Narodowej Paa ze sprawowania, Jean Vigo 1934: Toni, Jean Renoir Kobiety jego ycia, Jacques Feyder Atalanta, Jean Vigo 1935: Pensjonat Mimoza, Jacques Feyder Bandera, Julien Duvivier Zwyciyy kobiety, Jacques Feyder 1936: 14 lipca zwycistwo w wyborach partii lewicowych, powstanie Frontu Ludowego Zbrodnia pana Lange, Jean Renoir Wielka wygrana, Julien Duvivier Jenny, Marcel Carn 1937: 20 czerwca upadek Frontu Ludowego Pp le Moko, Julien Duvivier Towarzysze broni, Jean Renoir Jej pierwszy bal, Julien Duvivier mieszny dramat, Marcel Carn 1938: Ludzie za mg, Marcel Carn Hotel du Nord, Marcel Carn Bestia ludzka, Jean Renoir 1939: Brzask, Marcel Carn Regua gry, Jean Renoir 1940: 14 czerwca wkroczenie wojsk hitlerowskich do Parya 1942: Wieczorni gocie, Marcel Carn 1945: Komedianci, Marcel Carn

188

Grayna Stachwna
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Propozycje lektur
Polskie opracowania na temat francuskiej kinematograi lat 30. s nader skromne: odpowiednie rozdziay w czwartym tomie Historii sztuki lmowej Jerzego Toeplitza (1969) i Historii lmu francuskiego Jerzego Paewskiego (2005), stare, ale cigle aktualne eseje Bolesawa Michaka o Vigo i Carn w jego ksice Trzy portrety (1959), artykuy Jana Sodowskiego Marcel Carn: zobaczy rzeczy, ktre s za rzeczami (Iluzjon 1989/2) i Renoir (Iluzjon 1984/2), oraz Danuty Knysz-Rudzkiej Jean Renoir (Kultura Filmowa 1970/45). Warto odnotowa przedruk obszernych fragmentw ksiki Andr Bazina Jean Renoir (1973) w numerze specjalnym Filmu na wiecie 1979/12. We Francji opublikowano ogromn liczb ksiek powiconych tej epoce i tworzcym wtedy reyserom. Ich autorzy omawiaj stan wczesnej kinematograi pod ktem historycznym, socjologicznym i psychologicznym, m.in.: Raymond Chirat Le cinma franais des annes 30. (1983) oraz tego Atmosphres: sourires, soupires et dlires du cinma franais des annes 30. (1987), Genevive Guillaume -Grimaud Le cinma du Front Populaire (1986). Ukazao si te bardzo duo monograi, waciwie kady twrca francuski z tamtej epoki, reyser, aktor, scenarzysta, kompozytor, ma co najmniej jedn powicon sobie ksik, a ci bardziej sawni i po kilka, np.: Luce Vigo Jean Vigo. Une vie engage dans le cinma (2002), Pierre Lherminier Jean Vigo. Un cinma singulier (2007), Yves Desrichard Julien Duvivier. Cinquante ans de noirs destins (1997), Eric Bonnelle Julien Duvivier. Le mal aimant du cinma franais (2002), Edward Baron Turk Marcel Carn et lge dor du cinma franais 19291945 (2002), Clia Bertin, Jean Renoir. Cinaste (1994), Charlotte Garson Jean Renoir (2007). Naley do tego doczy liczne biograe i autobiograe, m.in.: Christian Gilles Arletty ou la libert dtre (2000), Jean Renoir Moje ycie, moje lmy (1978), Jean-Marc Loubier Louis Jouvet (1986), Marcel Carn Ma vie belles dents (1996), Christian Dureau Jean Gabin. Le monument du cinma franais (2009). S te oczywicie ksiki w jzyku angielskim, m.in. Roy Armes French Cinema (1985), Dudley Andrew Mists of Regret. Culture and Sensibility in Classic French Film (1995). Kinu tego okresu powicony jest take rozdzia wartociowej ksiki The French Cinema Book, red. M. Temple i M. Witt (2004).

III. Francja lat trzydziestych: kino jako barometr


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

189

Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

IV .

Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy (19291945)

Tomasz Kys

Midzy Weimarem a Trzeci Rzesz przepa czy cigo?


30 stycznia 1933 roku prezydent Hindenburg, po czstych w poprzedzajcych kilku latach wyborach parlamentarnych i jeszcze czstszych kryzysach gabinetowych, mianowa kanclerzem swego niedawnego rywala z wyborw prezydenckich, przywdc narodowych socjalistw Adolfa Hitlera. Data owa, jak wiemy z dalszej historii Niemiec i wiata, oznaczaa denitywny kres powoanej do istnienia w roku 1919 na gruzach cesarstwa wilhelmiskiego Republiki Weimarskiej, a tym samym kres chwiejnej niemieckiej demokracji, ktr zastpia totalitarna dyktatura narodowych socjalistw (ocjalnie Trzeci Rzesz powoaa do istnienia tzw. proklamacja poczdamska z 15 marca 1933). Cezura polityczna 1933 roku jest czym tak oczywistym, i nie wymaga ona uzasadnienia take w pisanych historiach lmu. Trzeba jednak powiedzie, i postrzeganie historii kina niemieckiego tylko poprzez t cezur, odzielajc niczym jaka ogromna szczelina tektoniczna obtujce w artystyczne dokonania i formalne eksperymenty kino weimarskie od serwujcego zasadniczo nazistowsk propagand i kiczowat rozrywk kina Trzeciej Rzeszy, jest kreowaniem obrazu nie tylko uproszczonego, ale i generalnie faszujcego faktyczny stan rzeczy1.
1

Taki upraszczajcy obraz przynosz m.in. odpowiednie rozdziay w Historii sztuki lmowej Jerzego Toeplitza (t. IV: 19341939, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1969, rozdzia V: Film pod znakiem swastyki, s. 261300; t. V: 19391945, Warszawa 1970, rozdzia V: Film Trzeciej

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

191

Po pierwsze zatem, zaledwie jedna szsta z ok. 1100 niemieckich lmw fabularnych zrealizowanych midzy 1933 rokiem a kapitulacj Trzeciej Rzeszy 8 maja 19452 (czyli ok. 1617%) to lmy o jawnie propagandowej zawartoci. Zamwione przez pastwo tzw. Staatsauftragslme, nansowane przez Wydzia Filmowy zarzdzanego przez Josepha Goebbelsa Ministerstwa Owiecenia Publicznego i Propagandy, to zaledwie 96 tytuw z oglnej produkcji3. Takie proporcje wynikay z przyjtej przez Goebbelsa strategii, by dostarcza publicznoci przede wszystkim atrakcyjnej rozrywki. Wikszo lmw wyprodukowanych w pastwie Hitlera oferowaa radosne doznania, antidotum przeciwko propagandzie i polityce, rozadowanie emocjonalnych napi, uciech z codziennych maych przyjemnoci poza dramatami walki i mierci w realnym yciu pisze historyk Ufy, Klaus Kreimeier4. Owe dominujce wwczas komedie, melodramaty i musicale lansoway konsumpcyjny styl ycia, zwizany z nowoczesn zurbanizowan kultur, masow produkcj powszechnie podanych dbr (samochd, odbiornik radiowy, gadety kuchenne), mediami i rodkami komunikacji (samolot, auto, pocig, jacht, metro, tramwaj). Przeduao to, z jednej strony, trwanie w kinie niemieckim estetyki Nowej Rzeczowoci zapocztkowanej w poowie lat 20. (cho ju bez jej uprzedniego krytycyzmu i sarkazmu), z drugiej utwierdzao widowni (porednio, nie wprost), e nowoczesne, rozwijajce produkcj przemysow (nie tylko czogw, ale i dbr konsumpcyjnych) oraz budujce autostrady i gst sie kolei narodowosocjalistyczne pastwo jest gwarantem takiego idyllicznego status quo5. Kreimeier zauwaa te jednak, i cel narodowych socjalistw by dwojaki: prcz wzbudzenia w spoeczestwie poczucia normalnoci stworzonego przez nich systemu, musieli te kreowa szczegln aur narodowej rewolucji, przeksztacajcej wszystkie aspekty ycia spoecznego, przedstawiajc siebie jako pbogw wybranych przez Przeznaczenie i spowitych w tragiczne chmury bitewne6. Oczywicie, t funkcj peniy przede wszystkim publiczne ceremonie realizowane z wielk pomp, bdce teatrem na ywo i zawierajce
Rzeszy w czasie wojny, s. 222258) czy skdind cenna faktogracznie ksika Bogusawa Drewniaka Teatr i lm Trzeciej Rzeszy, Wydawnictwo Morskie, Gdask 1972, s. 160309. Por. David Welch, Propaganda and the German Cinema 19331945, I.B.Tauris & Co Ltd., London New York 2006, s. 36; Eric Rentschler, The Ministry of Illusion: Nazi Cinema and Its Afterlife, Harvard University Press, Cambridge, Mass. London 1996, s. 225. Uwzgldniajc lmy niedopuszczone, pokazywane tylko za granic i koprodukcje, moemy przypisa Trzeciej Rzeszy w sumie okoo 1200 lmw fabularnych. David Welch, Propaganda, op. cit., s. 36. Klaus Kreimeier, The Ufa Story: A History of Germanys Greatest Film Company, 19181945, prze. Robert i Rita Kimber, University of California Press, BerkeleyLos AngelesLondon 1999, s. 216. Por. Thomas Elsaesser, Weimar Cinema nad After: Germanys Historical Imaginary, Routledge, LondonNew York 2000, s. 383415. Klaus Kreimeier, The Ufa Story, op. cit., s. 215.

3 4 5 6

192

Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

przewidziany z gry potencja medialny np. transmitowane przez radio obchody Narodowego Dnia Pracy (1 maja 1933), norymberskie Parteitagi (jak ten ukazany w Triume woli / Triumph des Willens, 1934, Leni Riefenstahl) czy Igrzyska Olimpijskie 1936 w Berlinie (rwnie uwiecznione w dokumentalnym dyptyku montaowym Leni Riefenstahl Olimpiada / Olympia, 1938). Nonikiem hitlerowskiej propagandy Od stp do gw stworzona do mioci Bkitny Anio i nazistowskiej ideologii byy zatem zasadniczo lmy niefabularne: dokumenty, Kulturlme i kroniki, zwaszcza za osawiony Wochenschau; rola propagandowego lmu niefabularnego wzrosa dopiero wraz z wybuchem wojny. Po drugie, gdy oglda si w jednym cigu lmy weimarskie i lmy powstae w Trzeciej Rzeszy (a przygotowujc niniejszy rozdzia, obejrzaem 35 lmw ze schykowego okresu Weimaru 19291933 i ok. 120 lmw z epoki nazistowskiej, cznie ok. 155 tytuw), uderza ich podobnie wysoki poziom warsztatowo-techniczny, kontynuowanie w Trzeciej Rzeszy weimarskich trendw stylistycznych i konwencji gatunkowych, wreszcie podobna ambiwalencja sensw ideowych, i to zarwno wtedy, gdy analizowa intencjonalne przesanie tekstw, jak i ich niewiadomo. Ju ksika Kracauera Od Caligariego do Hitlera unaocznia, i weimarskie lmy przy caej klasie artystycznej wielu z nich nie byy bynajmniej niewinne ideowo: mona bowiem czsto si zastanawia, czy byy tylko przeczuciem nazizmu, czy moe (nie)wiadomym w y r a z e m jakich prenazistowskich postaw i cigot; ta niepewno dotyczy tak wybitnych dzie, jak prawie wszystkie lmy Fritza Langa z lat 19211933, czy uznawane zasadniczo za wyraz tendencji demokratycznych arcydziea pnego Weimaru: Bkitny Anio (Der blaue Engel / The Blue Angel, 1930) Josefa von Sternberga, Dziewczta w mundurkach (Mdchen in Uniform, 1931) Leontine Sagan i Carla Froelicha czy Berlin Alexanderplatz (Berlin-Alexanderplatz: Die Geschichte Franz Biberkopfs, 1931) Piela Jutziego. Z kolei w lmach fabularnych Trzeciej Rzeszy uderza dominujcy w nich eskapizm i szokujce dzi abstrahowanie od biecego kontekstu. Nierzadko mona si w nich, nie bez podstaw, dopatrzy subwersywnoci, aspektw wrcz wywrotowych czy kontestacyjnych wobec nazistowskiego porzdku i to nie jedynie u kontynuujcego libertysk tradycj Lubitscha mistrza zwariowanych komedii, Reinholda Schnzla

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

193

(tylko do czasu tolerowanego w Rzeszy)7 czy mistrza nastrojowego melodramatu Rolfa Hansena, ale i w niektrych lmach reyserw przez hitlerowski reim houbionych: Karla Rittera (Urlop na sowo honoru / Urlaub auf Ehrenwort, 1938; Capriccio, 1938), Carla Froelicha (Byem Jackiem Mortimerem / Ich war Jack Mortimer, 1935; Traumulus, 1936; Krte drogi piknego Karola / Wrocawska manifestacja niemieckiej jednoci Die Umwege des schnen Karl, 1938; Inw roku 1813 Kolberg kasent / Der Gasmann, 1941) czy Veita Harlana (Zatarte lady / Verwehte Spuren, 1938; a nawet osawione yd Sss / Jud S, 1940; czy Kolberg, 1945). Po trzecie, jako argument na rzecz zerwania, przepaci nie do zasypania midzy kinem weimarskim a kinem okresu nazistowskiego przytacza si fakt, i po przejciu wadzy przez Hitlera wyemigrowaa z Niemiec wielka rzesza ludzi zwizanych z bran lmow (gwnie pochodzenia ydowskiego, lecz nie tylko take tych zwizanych z polityczn lewic). Istotnie, lista ta obejmuje ponad 1500 osb rozmaitych kinematogracznych profesji: producentw (m.in. Erich Pommer, Alexander Korda), scenarzystw (Carl Mayer, Billie Wilder), reyserw (Fritz Lang, Robert Siodmak, Anatole Litvak, Max Ophls), aktorw (Marlena Dietrich8, Conrad Veidt, Peter Lorre, Otto Wallburg9, Kurt Gerron10), operatorw (Eugen Schfftan, Rudolph Mat), kompozytorw muzyki lmowej (Friedrich Hollnder, Erich Maria Korngold). Oczywicie, strata tak wielu wybitnych postaci bya potnym ciosem dla kina niemieckiego, znacznie dotkliwszym ni pierwsza emigracja do
7

9 10

Schnzel, aktor i reyser, mimo swego ydowskiego pochodzenia by tolerowany przez Goebbelsa jako twrca niezwykle dochodowy. Do emigracji skoniy go dopiero kopoty z cenzur, jakie mia jego ostatni niemiecki lm, komedia Kraina mioci (Land der Liebe, 1937). Wzbudzia ona furi Goebbelsa, ktry w swym dzienniku okreli j jako typowo ydowskie brednie (zob. Klaus Kreimeier, The Ufa Story, op. cit., s. 284285). Dietrich ju wczeniej wyjechaa do Hollywood ze Sternbergiem, po sukcesie Bkitnego Anioa w 1930 roku. Nakaniana wielokrotnie przez reim, opara si jednak pokusom astronomicznych honorariw i do Niemiec nie wrcia (czego nie moga jej wybaczy znaczna cz niemieckiej publicznoci jeszcze wiele lat po wojnie). Wallburg, ktry nie emigrowa do Ameryki, zosta w roku 1944 aresztowany przez gestapo w Holandii; deportowany do Auschwitz, zgin tam w komorze gazowej. Historia Gerrona jest bardzo podobna do tej Wallburga: rwnie w Holandii zosta aresztowany w latach wojny i rwnie zgin w Auschwitz (28 padziernika 1944) jak na ironi, w ostatnim gazowaniu, jakie miao tam miejsce. Przedtem jednak zosta zmuszony przez hitlerowcw do zrealizowania propagandowego lmu o dobrodziejstwach Theresienstadt zatytuowanego Fhrer darowuje ydom miasto (Der Fhrer schenkt den Juden einen Stadt, 1944). O sprawie tej opowiada dokument Ilony Ziok, Karuzela Kurta Gerrona (Kurt Gerrons Karussell, 1999).

194

Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Hollywood w latach 20. Niemniej jednak warto te wymieni nazwiska tych, ktrzy w Niemczech pozostali lub ktrzy zastpili, jako nowa generacja, mistrzw-emigrantw. Jest to cakiem imponujcy zestaw postaci, spord ktrych wielu trzeba przyzna pierwszorzdn rang artystyczn. Wrd twrcw, ktrzy wystartowali w kinie niemieckim lub austriackim jeszcze przed rokiem 1933, pracowali w Trzeciej Rzeszy: Walter Ruttmann, Paul Wegener, Carl Boese, Carl Froelich, Willi (Willy) Forst11, Leni Riefenstahl, Arnold Fanck, Gerhard Lamprecht, Gustav Ucicky, Georg Wilhelm Pabst12, Piel Jutzi, Thea von Harbou. Najwybitniejszymi debiutantami Trzeciej Rzeszy byli wrd reyserw: Veit Harlan, Karl Ritter, Detlef Sierck13, Wolfgang Staudte, Helmut Kutner. A Viktor Tourjansky, rosyjski biay emigrant, tra do kina Rzeszy z kinematograi francuskiej. Rwnie imponujcy jest zestaw aktorw kontynuuj swe kariery w Trzeciej Rzeszy takie gwiazdy sprzed 1933 roku, jak Emil Jannings, Heinrich George, Werner Krauss, Willy Fritsch, Viktor de Kowa, Adolf Wohlbrck14, Paul Wegener, Lilian Harvey, Sybille Schmitz, Renate Mller, Lil Dagover, Brigitte Helm (do 1935), Pola Negri, Hertha Thiele15. Do tych doczyli aktorzy i aktorki debiutujcy ju w Trzeciej Rzeszy: Joachim Gottschalk16, Szwedki Zarah Leander i Kristina Sderbaum, Czeszka Lda Baarov, roztaczona Wgierka Marika Rkk. W kinie Trzeciej Rzeszy kontynuuje karier zawodow czowka weimarskich operatorw lmowych17 oraz scenografw i to wanie dziki nim lmy zrealizowane w Trzeciej Rzeszy zachowuj plastyczne wyranowanie i inscenizacyjny rozmach godny Hollywoodu oraz stylistyczn cigo z kinem weimarskim. Zatem mimo exodusu lmowcw po dojciu nazistw do wadzy potencja kadrowy kina niemieckiego po roku 1933 nadal by ogromny. Po czwarte wreszcie, argument na rzecz niecigoci midzy kinem Weimaru a Trzeciej Rzeszy w postaci stwierdzenia, i kino weimarskie byo w znacznej mierze artystyczne, a w okresie nazistowskim serwowao
11 12

13

14 15 16

17

W czowkach lmw Forst na przemian guruje jako Willi lub Willy. Pabst po wyjedzie z Niemiec w 1933 pracowa we Francji i w USA. W 1938 powrci jednak do rodzinnej Austrii, ktra tymczasem po Anschlussie znalaza si w granicach Rzeszy. Tam zasta go wybuch wojny. Dla hitlerowskiej kinematograi zrealizowa dwa, zreszt bardzo ciekawe artystycznie, lmy: Komedianci (Komdianten, 1941) i Paracelsus (1943). Po 1937 na emigracji, zasyn w Hollywood jako Douglas Sirk. Jego niemieckie melodramaty nie s bynajmniej ideologicznie niewinne i eskapistyczne, lansujc skpan w nazistowskim sosie ide nordyckiej ojczyzny (Heimat), za ktr bohaterki tskni na obczynie Ostatni akord (Schluakkord, 1936), La Habanera (1937). Po 1936 na emigracji. W lmach angielskich i francuskich wystpowa jako Anton Walbrook. Pena uroku gwiazda Kuhle Wampe i Dziewczt w mundurkach opucia Niemcy dopiero w roku 1937. Gottschalk to posta tragiczna nie chcc rozwie si z on ydwk, do czego by nakaniany przez Goebbelsa, uprzedzi w 1941 planowany cios (wysanie jego na front, a ony do obozu w Theresienstadt): zabi on i trzyletniego syna, po czym sam popeni samobjstwo. Z wyjtkiem przebywajcego w Hollywood Karla Freunda.

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

195

prcz propagandy jedynie prymitywn rozrywk, jest o tyle nietraony, i po przeomie dwikowym nastpio zasadnicze urozrywkowienie wikszoci kinematograi i zanik na jaki czas wyrazistych trendw kina artystycznego. Ju w schykowym okresie Republiki Weimarskiej, po roku 1930, kino niemieckie zostao zdominowane przez lmy muzyczne, komedie i melodramaty. Oczywicie, nazistowska cenPruski dryl w eskiej szkole Dziewczta w mundurkach zura i polityka Goebbelsa promujca rozrywk i eskapizm utrwaliy t przemian, nie znaczy to jednak, i kino artystyczne na bardzo wysokim poziomie nie byo w Trzeciej Rzeszy moliwe rzecz temu nieliczne i niewolne te od serwitutw ideologicznych, ale naprawd wybitne powane lmy, jak Jedziec na siwym koniu (Der Schimmelreiter, 1934) Hansa Deppe i Curta Oertla, Wadca (Der Herrscher, 1937) Veita Harlana, Poczmistrz (Der Postmeister, 1940) Gustava Ucickyego, Rembrandt (1942) Hansa Steinhoffa, Romanca w moll18 (Romanze in Moll, 1943) Helmuta Kutnera, czy Paracelsus (1943) Georga Wilhelma Pabsta. Reasumujc: ponad polityczn przepaci midzy Republik Weimarsk a Trzeci Rzesz istnieje jedno kina niemieckiego, objawiajca si w cigoci personalnej, kontynuacji pewnych trendw stylistycznych i konwencji gatunkowych, w znaczeniowej i ideologicznej ambiwalencji, w ekonomicznym protekcjonalizmie wobec wasnego rynku i imperialnych zapdach ekonomicznych wobec rynkw ociennych oraz w profesjonalizmie i wysokim poziomie technicznym i artystycznym, ktre niezalenie od agresywnej polityki pastwa niemieckiego w o b u okresach t ekspansj kina niemieckiego na wiat czyniy cakiem realn.

Kino schyku Republiki


Ostatnie trzy lata Republiki przyniosy zwizany z Wielkim Kryzysem spadek produkcji, gwatowny wzrost bezrobocia, brutalne kampanie agitacyjne przed kadymi kolejnymi wyborami, walki uliczne midzy nazistami i komunistami.

18

W Historii sztuki lmowej Toeplitza lm ten omawiany jest pt. Melodia mioci.

196

Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Jak odnotowuje Sabine Hake:


Ogromne koszta zwizane z przejciem na dwik i prawne batalie o patenty dwikowe zmusiy przemys lmowy do ujednolicenia swych poczyna. Ufa, Terra i Emelka, najwiksze wytwrnie owego czasu, skonsolidoway swe dziaania, przedenioway prol artystyczny i poszukiway rda niezbdnego im kapitau inwestycyjnego. W tych okolicznociach cilejszy zwizek z pastwem, ktre samo mienio si protektorem niemieckiej kultury i przemysu, wydawa si podan alternatyw dla zdominowania przez wielkie kompanie amerykaskie.19

W takim duchu Alfred Hugenberg rozpocz ju wczeniej restrukturyzacj Ufy. Nastpnym krokiem byo przygotowanie tzw. Planu SPIO (Spitzenorganisation der Deutschen Filmindustrie) z 1932 roku. Przewidywa on daleko posunit centralizacj kinematograi, priorytet produkcji nad dystrybucj i zarzd pastwowy. Plan ten uprzywilejowywa wielkie kina premierowe nalece do duych kompanii kosztem drobnych kiniarzy, lansowa powoanie ministerstwa do spraw lmu co si niedugo zicio, gdy Goebbels utworzy Reichslmkammer, Izb Filmow Rzeszy. W wietle polityki Hugenberga nie moe dziwi otwarte poparcie dla Hitlera i NSDAP , jakiego udzieli im w roku 1931. Ufa, mimo e w latach 19291932 nadal bya najwiksz wytwrni na niemieckim rynku lmowym (i pozostaa ni do 1945 roku), miaa jednak powanego konkurenta w postaci koncernu Tobis-Klanglm; bo cho nigdy nie osign on takiego poziomu produkcji lmw jak Ufa, to po umowie paryskiej z 22 lipca 1930 by praktycznie monopolist w zakresie patentw dwikowych i sprzeday sprztu dwikowego na wikszoci obszaru Europy. W roku 1929 Tobis uprzedzi zdezorientowan rewolucj techniczn Uf i wyprodukowa pierwsze niemieckie lmy dwikowe, jeszcze niepenometraowe. Melodia serc jako pierwszy dwikowy lm fabularny Ufy bya sygnaem dla caej brany lmowej, i nastaa era lmu dwikowego. Producentem Melodii by Erich Pommer, kierujcy w Ue zespoem odpowiedzialnym za produkcj dwikow. I to on wanie uzgodni z przybyym do Berlina po amerykaskich sukcesach Emilem Janningsem (pierwszy Oscar dla najlepszego aktora!), e wystawny, prestiowy dla Ufy i caego kina niemieckiego talkie wyreyseruje specjalnie cignity z Hollywood Josef von Sternberg. Tym lmem by Bkitny Anio, adaptacja powieci Henryka Manna Profesor Unrat (1905), moe najbardziej znany niemiecki lm omawianego okresu,
19

Sabine Hake, German National Cinema, Routledge, LondonNew York 2002, s. 49.

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

197

Pierwsze niemieckie lmy dwikowe. Kwestia pierwszego niemieckiego lmu dwikowego podobnie jak kwestie pierwszego lmu czy pierwszego lmu barwnego jest dyskusyjna. 17 stycznia 1929 w Tauentzien-Palast w Berlinie odby si pamitny seans. Najpierw pokazano dwie niemieckie krtkometrawki, Ramona i Ostatnia pie (Das letzte Lied), wyprodukowane w 1928 roku przy uyciu systemu dwikowego Tobis. A po nich nastpio clou programu: lm Roberta Landa Cauj twoj do, madame (Ich ksse Ihre Hand, Madame, 1928). Ta miosna komedia z Marlen Dietrich i Harrym Liedtke bya praktycznie lmem niemym, poza jedn scen z tytuow piosenk, ktra staa si wiatowym szlagierem. W marcu miaa miejsce premiera wyprodukowanego przez Tobis montaowego lmu Waltera Ruttmanna Melodia wiata (Melodie der Welt, 1929), niesusznie uwaanego czasem za pierwszy penometraowy niemiecki lm dwikowy: by tylko redniometraowy, a cieka dwikowa nie zawieraa sw, jedynie muzyk i efekty akustyczne. David Bordwell i Kristin Thompson jako pierwszy niemiecki lm mwiony wymieniaj Ziemi bez kobiet (Das Land ohne Frauen / The Land without Women), zrealizowany w Niemczech przez woskiego reysera Carmine Gallone jeszcze w 1928 roku, typowy dla epoki multilingual lm, w niemieckiej i angielskiej wersji jzykowej (premiera wersji niemieckiej odbya si w Berlinie 30 wrzenia 1929). Moe z racji tej midzynarodowoci lmu Gallone jako pierwszy stuprocentowy lm mwiony powstay w Niemczech bywa wskazywany melodramat Ciebie tylko kochaem (Dich hab ich geliebt, 1929) Rudolfa Walthera-Feina, cho jego premiera (30 listopada 1929) jest o dwa miesice pniejsza. Wprawdzie przed nim pojawiy si na ekranach dwa inne lmy mwione po niemiecku w padzierniku Atlantic (1929) Ewalda Andr Duponta, a 21 listopada 1929 Loa krlewska (Knigsloge / The Royal Box, 1929) Bryana Foy, ale oba byy tylko niemieckimi wersjami lmw wielojzycznych pierwszy zosta wyprodukowany w Anglii, drugi w USA.

z emblematycznym obrazem Marleny Dietrich jako kabaretowej piewaczki Loli-Loli, gdy w cylindrze na gowie, siedzc w prowokacyjnej pozie na beczce, piewa swym niskim gosem: Ich bin von Kopf bis Fu auf Liebe eingestellt (Od stp do gw jestem stworzona do mioci). piew to, zaiste, syreni, gdy skania nobliwego profesora Ratha (Jannings), nauczyciela angielskiego w prowincjonalnym gimnazjum, do rzucenia posady i do maestwa z duo modsz szansonistk. Poruszajca historia spoecznej deklasacji inteligenckiego mieszczucha jest zarazem, na co susznie wskazuje Kracauer, wieloaspektowym studium niemieckiego sadomasochizmu, tej ucieczki od wolnoci, ktra niezadugo w pozatekstowej rzeczywistoci znajdzie wyraz w niemal dobrowolnym poddaniu si caego spoeczestwa narodowosocjalistycznej tyranii 20. wiat Bkitnego Anioa odpycha widza, nie pozwalajc mu, by do kogokolwiek poczu cho cie sympatii: antypatyczny jest profesor w jego sadyzmie podczas lekcji i nadgorliwym tropieniu modzieczych wykrocze, za ktrym kryj si niezdrowa ciekawo i podanie; przeraaj uczniowie, bo ich zemsta na nielubianym nauczycielu to nie uczniowski psikus, ale brutalny lincz, obnaajcy mechanizmy koza oarnego w spoeczestwie; odpycha Lola-Lola, gdy starego, bezradnego m a dra ni

20

Por. Siegfried Kracauer, Od Caligariego do Hitlera: Z psychologii lmu niemieckiego, prze. W . Wertenstein, E. Skrzywanowa, Filmowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1958, s. 183185.

198

Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

ostentacyjnym romansowaniem z mo- Ufa swj pierwszy niefabularny lm dwikodelowo nordyckim Mazepp (Hans Al- wy wypucia 2 sierpnia 1929. By to Kulturlm zatytuowany Szklane cud-zwierzaki (Glserne bers); przeraa postpowanie sucej Wundertiere). Dopiero 16 grudnia 1929 wszed profesora z jego martwym szczygem21: na ekrany pierwszy stuprocentowo mwiostworzenie, ktre jeszcze przed chwi- ny fabularny lm Ufy, Melodia serc (Melodie l yo, wrzuca od niechcenia, niczym des Herzens, 1929) Hannsa Schwarza rozgrywajacy si w wgierskich realiach melodramat jaki mie, d o p i e c a (kademu wi- z Dit Parlo i Willy Fritschem. To take by lm dzowi tego lmu po 1945 roku przycho- wielojzyczny, zrealizowany a w czterech dzi do gowy przeraajca konotacja, wersjach jzykowych, lecz nieufna wobec nowinki dwiku Ufa na wszelki wypadek wyprzez scenarzystw zapewne nieprze- pucia go rwnie w wersji niemej. widziana). Film Sternberga paradoksalnie, jedyny niemiecki lm reysera w zasadzie amerykaskiego wydaje si kwintesencj i syntez weimarskiej estetyki z rnych jej faz: dekadencka, mroczna aura kabaretowego pwiatka oraz cynizm dialogw i piosenek Marleny ewokuj Now Rzeczowo, z ktr kci si jednak ostentacyjnie sztuczny, malarsko-teatralny design scenograi Ottona Huntego (szczeglnie ulicy wiodcej do kabaretu), przywodzcy na myl wczeniejszy caligaryczny ekspresjonizm. Bkitny Anio odnis wielki sukces u krytyki i publicznoci. Bo niezalenie od tego, e Bkitny Anio to pospny lm na powany temat, by to te lm z piosenkami. Rozpiewao si, roztaczyo i w ogle rozmuzykowao kino niemieckie22 a do 1945 roku, co przejawi si nie tylko w duej liczbie lmw stricte muzycznych, ale i w obecnoci piosenek, numerw taneczno-wokalnych czy fragmentw muzyki klasycznej w lmach zasadniczo niemuzycznych. Nawet w historycznym lmie Carla Froelicha Serce krlowej (Das Herz der Knigin, 1940) oczekujca na egzekucj Maria Stuart Ekspresjonistyczna scenografia Bkitny Anio
21

22

Ptak ten bywa bdnie identykowany jako kanarek. To nie egzotyczny kanarek, ale rodzimy szczygie, co nie jest bez znaczenia: Niemcy czsto apali pospolite ptaki, by trzyma je w klatkach. By moe pewn rol odegraa tu te konotacja szczyga w dawnej sztuce jako ptaka Chrystusowego (vide: Madonna ze szczygem Rafaela). Wraz z austriackim. Wskutek braku bariery jzykowej, aktywnoci rzeszy reyserw i aktorw rodem z Austrii w Niemczech i niemieckich w Austrii, popularnoci wiedeskich czy austriackich tematw i gatunku operetki w kinie niemieckim oraz wchonicia Austrii przez Niemcy w 1938, trudno rozdzieli denitywnie obie kinematograe i przyznawa jak jednoznaczn tosamo pastwow wielu lmom, takim jak np. lmy Gustava Ucickyego czy Willy Forsta.

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

199

wypiewuje swj bl niskim gosem Zarah Leander, za w lotniczym dramacie Karla Rittera Stukas (1941) ocerowie Luftwaffe midzy akcjami bojowymi grywaj na pianinie, a rannemu lotnikowi przywraca ch do ycia i dalszego zrzucania bomb na Europ pogrenie si w Bayreuth w muzyce Wagnera Tak to muzyka staa si w niemieckojzycznych lmach z lat 19301945 dzieZarah Leander jako Maria Stuart Serce krlowej dzin par excellence niemieck (czy te niemiecko-austriack). U schyku okresu weimarskiego w kinie niemieckim zacza krlowa konwencja wiedeskiej operetki, od 1933 roku a do lat powojennych wsplny gatunek Austriakw i Niemcw. Filmy tego genreu kreoway wyobraony wiat epoki romantycznej, poowy XIX wieku albo belle poque, zaludniony przez pikne dziewczyny, przystojnych ocerw, zdolnych kompozytorw i szarmanckich arystokratw, sycc oczy bajecznymi kostiumami i wystawn scenogra, uszy staromodnymi ariami i walcami, budzc tsknot za starymi dobrymi czasami monarchii austro-wgierskiej albo beztrosk i blichtrem operetkowych pastewek23. Wielki sukces odniosy: Walc mioci (Liebeswalzer, 1930) Wilhelma Thiele, Bomby nad Monte Carlo (Bomben auf Monte Carlo, 1931) Hannsa Schwartza oraz Wojna walcw (Walzerkrieg, 1933) Ludwiga Bergera. Prawdziw rewelacj by jednak Kongres taczy (Der Kongress tanzt, 1931) Erika Charrella, nie tylko najwybitniejsze osignicie gatunku, ale i arcydzieo sztuki lmowej. Ufa nie aowaa rodkw ani na imponujce dekoracje rekonstruujce w ateliers Wiede 1815 roku, ani na rzesze statystw tworzcych tum roztaczonych na ulicach miasta wiedeczykw, ani na gae gwiazd (Lilian Harvey jako wiedeska kwiaciarka wpltana troch z wasnej winy, a troch mimo woli, w polityczne intrygi i w romans z carem, Willy Fritsch w podwjnej roli przystojnego cara Aleksandra I i jego gupawego sobowtra, Conrad Veidt jako Metternich, austriacki kanclerzintrygant, pragncy odsun wadc Rosji od decyzji politycznych przez zainteresowanie go pikn wiedenk). Operetkowa konwencja przeksztacia histori Europy w roztaczony i rozpiewany spektakl, ktry porywa widza rozmachem i tempem, w czym take zasuga efektownej choreograi, wspaniale zgranej z kunsztownymi jazdami kamery w bardzo dugich ujciach.

23

Por. Sabine Hake, German National Cinema, op. cit., s. 52.

200

Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Prcz operetek kostiumowych powstaway take operetki wspczesne, czyli komedie muzyczne z akcj osadzon dzisiaj, cho niekoniecznie w realiach dnia biecego. Znany widzom a za dobrze kryzys by wprawdzie fabularnym punktem wyjcia ale pniej bohaterowie troch dziki wasnej zaradnoci, a troch za spraw szczliwego trafu zdobywaj Lilian Harvey na tle bawicego si Wiednia pienidze, dobr prac, wysoki status Kongres taczy spoeczny i wymarzonego ukochanego/ ukochan. Modelowym lmem tego nurtu by wyprodukowany w Ue musical Trzej ze stacji benzynowej (lub Trzech przyjaci / Die drei von der Tankstelle, 1930) Wilhelma Thiele, bodaj pierwszy w kinie wiatowym tak udany artystycznie musical zintegrowany fabularnie, wzr dla przyszych muzycznych lmw amerykaskich. Trzej przyjaciele, ktrych dotkn kryzys i splajtowali, musz sprzeda dom i meble. Chcc si odku, kupuj stacj benzynow. Idzie im do marnie, a zjawia si ona Lilian, crka dyplomaty. Flirtujc jednoczenie z wszystkimi trzema (przy czym kady z nich myli, e jest tym jedynym), musi si w kocu zdecydowa na jednego z nich co o mao nie doprowadza do zniszczenia mskiej przyjani. Wszystko jednak koczy si dobrze, zwaszcza e przegranym kumplom pociech przynosz intratne posady czeg nie zaatwi taDuet idealny Willy Fritsch i Lilian Harvey tu dyplomata? A nazbyt optymistycz- Trzej ze stacji benzynowej na muzyczna komedia Wilhelma Thiele sprawia jednak czysto lmow frajd: numery wokalno-choreograczne nie stanowi interludium, lecz wsptworz zasadnicz cz akcji fabularnej (co byo wwczas prawdziwym novum), czoowa czwrka jest znakomita aktorsko, tanecznie i wokalnie, a doskonae piosenki wpadaj w ucho. Gwiazdy lmu, Harvey i Fritsch, pojawili si w jeszcze jednej wspczesnej komedii muzycznej Jasnowosy sen (Ein blonder Traum, 1932) Paula Martina, a towarzyszy im Willy Forst. Willy i Willy, zarabiajcy na ycie zmywaniem okien, rywalizuj o wzgldy cyrkwki Jou-Jou i we troje moszcz sobie rozkoszne gniazdko w porzuconych wagonach kolejowych gdzie na pustkowiu. We nie bohaterki ich domy-wagony tworz pocig, ktry 201

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

przekracza Atlantyk i zabiera j do wytsknionego Hollywood Ale marzenia, tak czy inaczej, speni si: jeden Willy zdobdzie Jou-Jou, a drugi pojedzie zamiast niej do Ameryki robi tam karier. Komediowymi przebojami lat kryzysu byy rwnie Osobista sekretarka (Die Privatsekretrin, 1931) Wilhelma Thiele z Renate Mller w roli tytuowej czy Hrabina Monte-Christo (Die Satyra na militaryzm Duma trzeciej kompanii Grn von Monte Christo, 1932) KarFarsy koszarowe. Pod koniec okresu weimarla Hartla, z Brigitte Helm. W pierwskiego szczeglnym wziciem u publicznoci szym z lmw skromn urzdniczk cieszyy si farsy koszarowe. Do najbardziej banku spotyka nagroda za pozostanie popularnych naleay te zrealizowane przez Carla Boesego: m.in. Trzy dni paki (Drei Tage w pracy po godzinach dyrektor banMittelarrest, 1930) i Postrach garnizonu (Der ku wycignie j stamtd na randk, Schrecker der Garnison, 1931). Nazici po doja potem, zapewne, na szczyt drabiny ciu do wadzy zakazali tych lmw, uwaajc, e poprzez wymiewanie armii i kpiny ze spoecznej. W drugim skromna stasuby wojskowej odzwierciedlaj one tendentystka z lmu zostaje wskutek qui pro cj liberaln, nie do pogodzenia z promilitaryquo wzita za arystokratk. I wchodzi styczn polityk hitleryzmu. Sdzc w oparciu w t rol, korzystajc bezprawnie z yo jedyny weimarski lm tego genreu, do ktrego udao mi si dotrze bardzo fabularnie cia na takim poziomie, o jakim moga pomysow i rzeczywicie arcyzabawn, a taktylko ni. A gdy zostaje ju zdemae znakomit od strony formalnej fars Freskowana, nie spotka jej kara, lecz da Sauera Duma trzeciej kompanii (Der Stolz der 3. Kompanie, 1932) obawy nazistw nie nagroda w postaci kontraktu z dba byy bezpodstawne. Ta zwariowana komedia o publicity wytwrni. Jest to oczyz doskonaym Heinzem Rhmannem w roli wicie dostatecznym dowodem, e ygwnej, wymiewajc militaryzm epoki wilcie jest bajk co wszystkie te lmowe helmiskiej, musiaa by wywrotowa wobec kadego systemu politycznego glorykujcenarkotyki miay za zadanie wykaza go armi. podsumowuje t i jej podobne komedie lat kryzysu Siegfried Kracauer24. Dwikowe melodramaty, podobnie jak te z lat 20., kreoway duszn, pospn aur, przygniatajc widza poczuciem melancholii. Arcydzieo tego gatunku, przedostatni z niemieckich lmw Maxa Ophlsa Miostki (Liebelei, 1933), wykorzystuje sceneri Wiednia z belle poque w sposb przewrotny. Znany z operetek beztroski wiat balw i operowych spektakli, gdzie czym normalnym jest irt przystojnego ocera z zamn dam z wyszych sfer, okazuje si nagle domen okrutnych konwenansw, ktre
24

S. Kracauer, Od Caligariego, op. cit., s. 181.

202

Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

nieproporcjonalnie do winy daj krwi niefortunnego amanta w imi honoru ma i wtpliwej czci damy. Mody porucznik (Wolfgang Liebeneiner), ktry w kocu naprawd zakocha si w crce kapelmistrza (Magda Schneider), nie zdoa si wywika z fatalnego romansu z pikn i zaborcz baronow (Olga Czechowa): pewny swej rki nieugity baron (Gustaf Grndgens) zabija go w pojedynku, a zrozpaczo- Baron (Grndgens), baronowa (Czechowa) na narzeczona popenia samobjstwo. i pechowy amant (Liebeneiner) Miostki Demaskujce form spoeczn Miostki s wybitnym osigniciem formy lmowej: stylistyka osaczajcych postacie kunsztownych jazd kamery pord precyzyjnie przemylanej scenograi wietnie wspgra z coraz bardziej powikan fabu i gstniejc wok bohatera atmosfer. Wyranowane travellingi w dugich ujciach stan si niedugo rozpoznawalnym od razu idiomem Ophlsa, jednego z najwikszych stylistw kina. Niewtpliwymi osigniciami wsrd dwikowych melodramatw weimarskich s te zrealizowane przez Paula Czinnera z udziaem jego przyszej ony, Elisabeth Bergner: Ariana (Ariane, 1931) i Rozmarzone usta (Der trumende Mund, 1932). Szczeglnie ciekawy jest pierwszy lm, historia szalonego romansu bogatego utracjusza w rednim wieku i rosyjskiej studentki w Berlinie. Intensywna, jakby nieco neurotyczna emocjonalno aktorstwa Bergner, w poczeniu z mskim cynizmem i brutalnoci Forstera, oraz meandry klaustrofobicznej fabuy, skupionej na dwch postaciach, czyni z lmu Czinnera co w rodzaju Ostatniego tanga w Paryu epoki weimarskiej. I chyba te za melodramat wypada uzna Dziewczta w mundurkach (Mdchen in Uniform, 1931) Leontine Sagan i Carla Froelicha25. Krytyka pruskiego drylu w poczdamskiej szkole z internatem dla crek ocerw z arystokratycznych rodzin wydaje si jednak drugoplanowa w porwnaniu z fascynujco poprowadzonym wtkiem mioci piknej i zdolnej, lecz nadwraliwej Manueli (Hertha Thiele) do nauczycielki, panny von Bernburg
25

Cho lm ten przypisywany jest tylko Leontine Sagan, Froelicha trzeba uzna za jego wspautora, co sugeruje take informacja w czowce: Regie Leontine Sagan, Knstleriche Leitung Carl Froelich. Kontrolowa mise-en-scne, aktorstwo i stron techniczn (Sagan, aktorka teatralna, miaa o niej do nike pojcie). Dziewczta w mundurkach wpisuj si tematycznie i stylistycznie w seri zrealizowanych pniej przez Froelicha, ju w Trzeciej Rzeszy, ciekawych artystycznie lmw powiconym modziey i szkole: U progu dojrzaoci (Reifende Jugend, 1933), Traumulus (1936), Spka czterech (Die vier Gesellen, 1938).

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

203

(Dorothea Wieck)26. Lesbijski charakter tego uczucia nie pozostawia cienia wtpliwoci, cho Froelich jako kierownik artystyczny lmu i tak stonowa bardziej dosadny teatralny pierwozr, sztuk Christy Winsloe Wczoraj i dzi (Gestern und heute). W obsadzie tego lmu znajduj si wycznie kobiety, a o obecnoci mczyzn gdzie w zewntrznym wiecie wiadczy jedynie Hertha Thiele jako wraliwa Manuela Dziewczta dobiegajcy dwik trbki ze znajdujw mundurkach cego si nieopodal szkoy garnizonu Dwik ten jest take point lmu, i to wielce dwuznaczn jak susznie zauwaa Kracauer27. Upewnia strzegc pruskiego ducha dyrektork szkoy, e mimo pozornej poraki nie musi ustpi wobec liberalnych de uczennic, bo tu obok znajduje si realny gwarant dotychczasowego porzdku: armia. Jak chc feministki i krytyka genderowa, dla ktrych to lm dzi kultowy, ten na wiadczy nie tylko o stumieniu demokracji, ale i o permanentnej przemocy patriarchalnego, mskiego porzdku wobec wiata kobiet i ich rozsadzajcych ten porzdek de. W kontekcie tego nau nie dziwi fakt, e Froelich nalea do najbardziej houbionych lmowcw w Trzeciej Rzeszy: w 1939 zosta prezesem Reichslmkammer, ktr to funkcj peni do koca wojny. Cho z drugiej strony powszechnie uwaa si Dziewczta w mundurkach za lm pro-demokratyczny i o antytotalitarnej wymowie, o czym moe wiadczy fakt, i by to jedyny lm niemiecki nie zdjty z ekranw nowojorskich na pocztku roku 1933, gdy Hitler doszed do wadzy28. A poza wszystkim jest to majstersztyk formy, dzieo wietnie sfotografowane, zmontowane i zagrane w Niemczech uznane za najlepszy lm roku, a w Ameryce przyjte entuzjastycznie i cieszce si wzrastajc z latami saw. Kilka interesujcych artystycznie lmw pnoweimarskich sytuowao si na pograniczu melodramatu i lmu kryminalnego: mio (czy moe raczej: namitno) ssiaduje w nich ze zbrodni, a struktura fabuy nie pozwala przypisa ich jednemu bd drugiemu gatunkowi. Tytuowym bohaterem lmu Kurta Bernhardta Czowiek, ktry popeni morderstwo (Der
26

27 28

Thiele i Wieck zagray razem jeszcze raz w lmie z lesbijskim cho mniej ostentacyjnym podtekstem, w dramacie Anna i Elbieta (Anna und Elisabeth, 1933, Frank Wysbar). Domniemana uzdrowicielka Anna (Thiele) staje si obiektem pragnienia sparaliowanej arystokratki Elbiety (Wieck). S. Kracauer, Od Caligariego, op. cit., s. 194. Por. K. Thompson, Narodziny i schyek lmowej Europy, prze. T . Kys, w: Kino Europy, red. P. Sitarski, Rabid, Krakw 2001, s. 43.

204

Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Mann der den Mord beging, 1931) jest francuski dyplomata w Stambule (Conrad Veidt), zakochany w onie angielskiego lorda, adorowanej z kolei przez rosyjskiego arystokrat. Bohater wyzwala wybrank serca terroryzowan przez brutalnego ma, zabijajc go po czym usuwa si w cie, a yczliwy mu przedstawiciel tureckich wadz tuszuje spraw. W Burzach namitnoci (Strme der Leidenschaft, 1932) Rober- Fritz Kortner w swej wielkiej roli Morderca Dymitr ta Siodmaka bandyta, ktry wanie Karamazow wyszed z wizienia (Emil Jannings), odkrywszy niewierno swej dziewczyny, zabija jej nowego kochanka29. Wreszcie najciekawszy z tych lmw to Morderca Dymitr Karamazow (Der Mrder Dimitri Karamasoff, 1931) Fiodora Ozepa, pomysowa adaptacja powieci Dostojewskiego pokazujca noc zabjstwa Fiodora Pawowicza Karamazowa z perspektywy jego hulaszczego syna Dymitra (wielk kreacj w tej roli stworzy Fritz Kortner). Wszystkie te lmy charakteryzuje moralna ambiwalencja: w pierwszym morderstwo zostaje rozgrzeszone sprawiedliwoci losu, jaki dosiga ofiar i szlachetnoci sprawcy, w drugim porywem namitnoci, w trzecim powodowana nieopanowan zazdroci zbrodni- Dymitr i Gruszeka Morderca Dymitr Karamazow cza intencja Dymitra (bo ostatecznie nie z jego rki ginie Fiodor Karamazow), zostaje odkupiona dobrowolnym przyjciem niezasuonej w wietle prawa kary katorgi. Robert Siodmak zabysn wczeniej wietnymi filmami kryminalnymi (gatunek ten okae si jego specjalnoci, gdy wkrtce znajdzie si na emigracji za oceanem). Kryminaem sensu stricto i w tonacji serio jest pasjonujce ledztwo (Voruntersuchung, 1931). Gustav Frhlich gra tu studenta oskaronego o zamordowanie dziewczyny lekkich obyczajw. Dochodzenie w tej sprawie prowadzi prokurator, bdcy ojcem bliskiego kolegi
29

We francuskojzycznej wersji tego lmu, zatytuowanej Tumultes (take reyserowanej przez Siodmaka), Janningsa zastpi francuski gwiazdor Charles Boyer. Udao mi si dotrze jedynie do tej wanie wersji. Wersja niemiecka uchodzi za zaginion.

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

205

delikwenta. ledczy zaczyna sobie coraz wyraniej uwiadamia blisk zayo syna z oskaronym i fakt, e moe to nie ten ostatni popeni zbrodni Rozwizanie zagadki zbrodni, w typie deus ex machina, strca prokuratorowi kamie z serca (to nie jego syn zabi) i jednoczenie uniewinnia studenta ale w pamici widza pozostaje duszna atmosfera, poczucie bezwyjciowietne pocztki mistrza kryminau ledztwo woci i dwuznaczna moralnie taktyka ledczego. Z kolei Czowiek, ktry szuka swego mordercy (Der Mann, der seinen Mrder sucht, 1931) jest raczej parodi lmu kryminalnego. Pewien mczyzna, ktry chce skoczy z yciem, zawiera kontrakt z patnym zabjc. W dniu, w ktrym umowa ma zosta wykonana, zmienia zdanie, lecz dowiaduje si, e jego kontrahent odsprzeda ju swe zadanie prawdziwemu profesjonalicie, ktry nigdy nie chybia Absurdalna anegdota nie wyklucza autentycznego suspensu i lm Siodmaka trzyma w napiciu do samego koca, niesamowicie przy tym mieszc w czym nic dziwnego, skoro wspscenarzyst by Billy Wilder, a gwn rol zagra czoowy niemiecki komik Heinz Rhmann. Kryminaem, cho to tylko krymina dla dzieci, jest znakomita adaptacja popularnej ksiki Ericha Kstnera Emil i detektywi (Emil und die Detektive, 1931), dokonana przez Gerharda Lamprechta (reyseria) i Billyego Wildera (scenariusz). Opowie o przygodzie dwunastolatka z prowincji, okradzionego w pocigu przez demonicznego pana w meloniku (wietny Fritz Rasp) z pienidzy, ktre wiz dla babci w Berlinie, i o tym, jak z pomoc caej chmary swych berliskich rwienikw nie tylko pienidze odzyska, ale i pomg policji schwyta gronego przestpc, zachwyca prostot i bezpretensjonalnoci. Kracauer w prawdziwie niemieckim talencie organizacyjnym nieletnich detektyww dopatruje si wyrazu tendencji demokratycznej i pochway demokratycznych instytucji. To jednak nie wydaje si takie oczywiste: pochwaa kolektywizmu w opowiadajcych o modziey filmach z okresu Trzeciej Rzeszy ( vide: Hitlerjunge Quex albo lm Carla Chopiec z prowincji w dungli Berlina Emil i detektywi Froelicha o dziewczcym hufcu Suby 206

Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Pracy) bdzie zarazem armacj rezygnacji z ja na rzecz totalitarnej organizacji. Ostatnie dwa filmy Fritza Langa przed jego wyjazdem z Niemiec w lipcu 1933 to najsynniejsze weimarskie kryminay. Inspiracj dla M mordercy (M, 1931) byy bulwersujce opini publiczn sprawy seryjnych zabjcw, zwaszcza Petera Krtena, zwaJeden z pierwszych ekranowych mczennikw nego wampirem z Dsseldorfu. Film Trzeciej Rzeszy Hitlerjunge Quex Langa opowiada o spoecznej psychozie, jak w niemieckiej metropolii wywouj zbrodnie seryjnego dzieciobjcy (w tej roli sugestywny Peter Lorre). Psychoz t rodz nie tylko strach i plotka, ale i podsycajce j media, szczeglnie za publikujca listy mordercy prasa i obwieszczenia na supach ogoszeniowych. Sam morderca psychicznie chory, infantylny i niewtpliwie niekontrolujcy swych poczyna yje sw jani odzwierciedlon: zaporednicza wasne zbrodnie przez medialne informacje, co alienuje ode i obiektywizuje sprawc, zapewniajc mu saw, podczas gdy on sam pozostaje anonimowy. Ale M morderca to jednoczenie lm o niemonoci bycia anonimowym w spo ecze stwie masowym, penym archiww, kartotek, licznych rde informacji oraz rozmaitych technik inwigilacji i identykacji (jak chociaby tak eksponowana w lmie daktyloskopia), ktrymi posuguje si nie tylko policja, ale te wiat przestpczy (finaowy sd, naladujcy Napitnowany M morderca procedury demokratycznego pastwa). W tym obrazie dwuwadzy w spoeczestwie inspiracj dla scenariusza bya niewtpliwie Brechtowska Opera trzy grosze30. Wymowa tego lmu jest niejednoznaczna: mimo ostatecznego triumfu legalnych instytucji widzowi bardziej zapada w pami ludowa praworzdno, ktra nieprzypadkowo zachwycia Josepha Goebbelsa, o czym
30

Odsyam do omwienia rozmaitych aspektw tego lmu w artykule: T . Kys, Cae miasto o tym mwi: Konteksty kryminau za trzy grosze, Kwartalnik Filmowy 2008, nr 61, s. 138154. Por. take: Anton Kaes, M, BFI Publishing, London 2001.

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

207

wiadcz komplementy dla twrcy w jego dzienniku: Fantastyczne! Przeciwko humanitarnej czuostkowoci! Za kar mierci! Dobrze zrobione. Lang bdzie kiedy naszym reyserem31. Lang wprawdzie nie zosta ich reyserem, ale w jednym Goebbels mia racj: M to lm budzcy podziw nowatorskim wykorzystaniem dwiku, byskotliwym monta em, realistyczn Metonimia zbrodni zapltany w przewody balonik scenogra w stylu Nowej Rzeczowoofiary M morderca ci, wprowadzeniem elips i metonimii (rozpoczynajca lm scena mierci Elsie Beckmann, zasugerowanej przez zaczepiony o druty balonik, pik toczc si si bezwadu i puste miejsce przy stole). Jowialny komisarz Lohmann, jeden z gwnych bohaterw M, wraca w nastpnym lmie Langa Testament doktora Mabuse (Das Testament des Dr. Mabuse / Le Testament du docteur Mabuse, 1933), gdzie tym razem musi zmierzy si nie z terroryzujcym miasto dzieciobjc, a z zagadnieniem wrcz metafizycznym, jakim jest wdrujca wiadomo zbrodniarza, mienicego si w dniach swej wietnoci nadczowiekiem. Doktor Mabuse to tytuowy bohater genialnego dziea Langa z roku 1922. Pod koniec tamtego lmu zosta ujty przez prokuratora von Wenka, uprzednio postradawszy zmysy. Osadzony w klinice psychiatrycznej profesora Bauma, niekontaktujcy si ze wiatem, bezwolny i bezbronny, zapisuje na pozr bezsensownymi gryzmoami niezliczone kartki. Okazuj si one jego zbrodniczym testamentem, planem sterroryzowania spoeczestwa i zasiania w nim zamtu i anarchii. Mabuse gdzie w poowie lmu umiera, ale jego ego i zbrodnicza myl wcielaj si (dosownie) w profesora Bauma, ktry jako Mabuse (czy te raczej kolejny jego awatar) kieruje grup niebezpiecznych przestpcw a sam popada w szalestwo. Oddzielenie si zyczne (i metazyczne) zbrodniczej wiadomoci Mabusego od jego osoby umoliwi w roku 1960 Langowi powrt do tematu tego superprzestpcy w lmie Tysic oczu doktora Mabuse (Die 1000 Augen des Dr. Mabuse). Niedopuszczenie Testamentu przez nazistw na niemieckie ekrany zrodzio legend o odwanej, antyhitlerowskiej wymowie tego lmu. Chtnie podtrzymywa j sam Lang, a suyy jej take dokonane przez niego manipulacje ciek dwikow, gdy zdubbingowan na angielski francusk wersj lmu
31

Cyt za: Fritz Lang. Leben und Werke. Bilder und Dokumente, red. Rolf Aurich, Wolfgang Jacobsen, Cornelius Schneider, Fillmuseum Berlin Deutsche Kinemathek und jovis Verlag, Berlin 2001, s. 169.

208

Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

wprowadzano na amerykaskie ekrany w roku 1943. Kiedy jednak oglda si oryginaln wersj z roku 1933, legenda ta nie znajduje potwierdzenia, co kae przypuszcza, i powodem zatrzymania lmu bya nie jego wymowa, ale ydowskie pochodzenie reysera. Seymour Nebenzahl, zwizany z lewic waciciel wytwrni Nero Film, w ktrej powstay owe dwa lmy Langa, wyprodukowa take ostatnie trzy Duch Mabusego i kolejny awatar za weimarskie filmy Georga Wilhelma Testament doktora Mabuse Pabsta. Front zachodni 1918 (Westfront 1918, 1930) jest symptomatyczny dla fali lmowych rozrachunkw z I wojn wiatow, ktra na przeomie lat 20. i 30. pojawia si w kinie wiatowym. Film boryka si wprawdzie z cenzur, ale do momentu przejcia wadzy przez Hitlera na ekranach pozosta. Adaptacja Opery za trzy grosze (Die 3-Groschen-Oper, 1931) do bezceremonialnie tasuje i skraca materia fabularny teatralnego pierwozoru, wskutek czego Brecht procesowa si z Nebenzahlem i Pabstem o naruszenie praw autorskich. Ale trzeba przyzna, e wanie dziki skrtom i kondensacji drapiena satyra spoeczna wybrzmiewa w lmie Pabsta nie sabiej ni w oryginale32. Film zachwyca ulmowieniem atelierowej, teatralnej scenerii przez brawurowe travellingi i umieszczenie w dekoracjach rozmaitych szyb, luster, szklanych przepierze, komplikujcych nasze odczuwanie przestrzeni i przeksztacajcych j w istny labirynt. Do estetyki tej nawie po latach w swych lmach Rainer Werner Fassbinder. Z kolei Braterstwo (Kameradschaft, 1931) wydaje si z dzisiejszej perspektywy manifestacj neorealizmu avant la lettre. To rekonstrukcja wydarzenia sprzed lat, gdy po tpniciu w przygranicznej kopalni francuskim grnikom pospieszyli na ratunek grnicy niemieccy. Temat klasowej, ale przede wszystkim oglnoludzkiej solidarnoci ponad podziaami narodowymi antycypuje inne poniejsze o kilka lat wane dzieo, zrealizowane po drugiej stronie granicy Towarzyszy broni (La grande illusion, 1937) Jeana Renoira. Z tego, e w dobie wzrastajcych w obu krajach, ale zwaszcza w Niemczech, nacjonalistycznych nastrojw temat taki podj bardzo nie w por, Pabst
32

Dotyczy to jednak tylko niemieckiej wersji lmu, w ktrej songi Weilla brzmi szczeglnie drapienie i szyderczo. We francuskiej wersji LOpra de quatsous obsada, z Albertem Prjean jako Mackiem na czele, sprawia, i odnosimy wraenie jakby przeniesienia si w wiat populistycznych lmw Ren Claira, w rodzaju Pod dachami Parya (Sous le toits de Paris, 1929). A po francusku songi Weilla i Brechta zupenie nie brzmi.

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

209

zdawa sobie spraw, o czym wiadczy pena gorzkiej ironii jedna z naowych scen: usunit przez grnikw elazn krat oddzielajc niemieck cz kopalni od francuskiej ocjele obu pastw z pomp na powrt instaluj, przywracajc granic midzy pastwami take gboko pod ziemi. Film ten moemy zaliczy do programowych lmw lewicy, podobnie jak Kuhle Wampe, albo do kogo naley wiat (Kuhle Wampe oder Wem gehrt die Welt?, 1932) Slatana Dudowa i Berlin Alexanderplatz (Berlin-Alexanderplatz: Die Geschichte Franz Biberkopfs, 1931) Piela Jutziego. Film Kuhle Wampe powsta z olbrzymimi kopotami.W realizacji tego przedsiwzicia uczestniczy kolektyw: formalnie reyserem caoci by Bugar, Slatan Dudow, ale naow sekwencj dyskusji o kawie w powracajcym do centrum Berlina pocigu S-Bahn zrealizowa sam Bertolt Brecht, ktry wesp z Ernstem Ottwaldem napisa scenariusz. Znakomit muzyk skomponowa znany z lewicowych pogldw Hanns Eisler, a w licznych scenach masowych tego lmu wystpiy rzesze czonkw rozmaitych lewicowych organizacji. Film skada si z trzech, do luno powizanych czci, obrazujcych kryzys pocztku lat 30., bezrobocie, tytuowe osiedle barakw i namiotw dla bezdomnych na przedmieciach Berlina oraz dziaalno lewicowej organizacji. Kuhle Wampe to lm brechtowski, i to nie tylko z racji wspudziau dramatopisarza w jego realizacji: pokawakowan fabu kontrapunktuj ideologiczne songi, a polityczne dyskusje czy komentarze bohaterw nieustannie przerywaj tok wydarze, ktre s bardziej zajmujce dla widza (jak niechciana cia bohaterki czy jej zerwanie z narzeczonym). Kuhle Wampe to niewtpliwie autoportret weimarskiej lewicy, a cilej weimarskich komunistw. Zwraca uwag, i w swych formach dziaania (imprezy masowe, sport, rozmaite przemarsze i pochody) ogromnie przypominaj nazistw, anektujc jednostk i roztapiajc j w euforycznym tumie. Poza tym autoportret to niepochlebny: zaakcentowane w fabule swobod seksualn tego rodowiska i jego pijastwo (naturalistyczna scena zarczynowego bankietu) wykorzystaj do sportretowania politycznego przeciwnika nazistw trzy brunatne lmy z roku 1933: SA-Mann Brand, Hitlerjunge Quex i Hans Westmar33. Piel Jutzi, ktry zabysn zilleowskim lmem Podr Matki Krause do szczcia (Mutter Krausens Fahrt ins Glck, 1929), zrealizowa adaptacj powieci Alfreda Dblina Berlin Alexanderplatz. Jak pierwowzr powieciowy w literaturze, tak i w kinie jego ekranizacja naley do najwietniejszych

33

Analiz Kuhle Wampe na tle weimarskiego kina lewicy przeprowadza Iwona Sowiska w artykule Nie gapcie si tak romantycznie! Kuhle Wampe, czyli do kogo naley wiat a kino proletariackie Republiki Weimarskiej, w: Kino niemieckie w dialogu pokole i kultur: Studia i szkice, red. Andrzej Gwd, Rabid, Krakw 2004, s. 3146.

210

Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

osigni Nowej Rzeczowoci, eks- Filmowe rekonstrukcje I wojny wiatowej. ponujcych wielkomiejski plener, dy- Osobliwym fenomenem przeomu lat 20. i 30. s interesujce zarwno z powodw histonamiczny rytm miasta i uliczny gwar rycznych, jak i genologicznych, lmowe re(sekwencja pocz tkowa podr y konstrukcje dziaa wojennych i bitew I wojny tramwajem zwolnionego z wizienia wiatowej. Wspomniany przez Kracauera lm Hansa Zberleina Grupa szturmowa 1917 namordercy). Nie tylko Franz Biber- ley do tego szczeglnego genreu. Filmy te kopf, gwny bohater lmu, ostatecz- miay bardzo wt lini fabularn charaktenie okazuje si indyferentn ideowo ryzowaa je raczej naturalistyczna opisowo wak-wstak, konformist bez- w przedstawieniu ycia w okopach oraz podkrelana na rozmaite sposoby (przez komenproblemowo odnajdujcym si w ka- tarz, napisy, mapy) pedanteria w odtworzeniu dej rzeczywistoci dotyczy to take batalistyki. U boku zawodowych aktorw wyreysera filmu i jego gwiazdy. Piel stpowali w nich, co skrupulatnie podkrelano, weterani wojenni. W Niemczech weimarskich Jutzi, niepomny swego niegdysiej- w lmach takich wyspecjalizowa si Heinz szego czonkostwa w partii komu- Paul, we Francji Lon Poirier. Oczywicie, nanistycznej, w roku 1933 wstpuje do turalizm w zobrazowaniu okropnoci wojny NSDAP i w Trzeciej Rzeszy zrealizu- mona by uzna za przejaw pacyzmu; jednak w lmach obu nacji obecna jest te nuta patrioje wiele lmw (gwnie krtkometra- tyczna oraz co spoytkuj w propagandzie owych, gdy z racji jego politycznej nazici wyrane kombatanckie sentymenty. przeszoci odsunito go od penometraowych produkcji); Heinrich George, genialny odtwrca roli Biberkopfa, a zarazem komunista i synny aktor Brechtowski, po opublikowaniu w roku 1933 deklaracji lojalnoci wobec nazistw stanie si czoow gwiazd niemieckiego kina i stworzy w nim wiele wspaniaych kreacji take w lmach propagandowych34. Twrcy lmw grskich, Berglme, czy te lmw historycznych z serii fryderycjaskiej, nie musieli wykonywa po 1933 takich ideowych wolt, bo na podstawie rozmaitych przesanek ju wczeniej mona byo przypuszcza, e do nazistw nie bdzie im specjalnie daleko. Gwny specjalista od lmw grskich, Arnold Fanck, zrealizuje Tragedi na Mont Blanc (lub Burze nad Mont Blanc / Strme ber dem Montblanc, 1930) i Biae szalestwo (Der weie Rausch Neue Wunder des Schneeschuchs, 1931) ale oba znacznie poniej poziomu wczeniejszych lmw, i to mimo takich atrakcji, jak emocjonujca akcja, niezwykej urody zdjcia onieonych gr i bardzo zycznie sprawna, cho niezbyt przekonujca aktorsko Leni Riefenstahl. Aktorka, skcona z Fanckiem, sama w kocu sprbowaa swych si jako reyser, realizujc Niebieskie wiato (Das blaue Licht, 1932), skpane w metazycznym sosie volkistowskiej mistyki: Monte Christallo, gra w Dolomitach, w noce
34

Jest jaka gboka ironia losu w fakcie, i Heinrich George 26 wrzenia 1946 roku umrze w zaoonym przez nazistw obozie Sachsenhausen w Oranienburgu, umieszczony tam przez komunistw (okupacyjne wadze sowieckie), jakby pacc za swe polityczne wybory.

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

211

peni ksiyca lni tajemnicz bkitn powiat, ktra kuszc miakw do ryzykownej wspinaczki, powoduje ich mier. Tajemnic niebieskiego wiata zna Junta, dziewczyna ze wsi uwaana przez wszystkich za wiedm. Zakochany w niej malarz z miasta potajemnie poda za ni w gr i odkrywa przyczyn wiata: emituje je zoe grskich krysztaw. Zdradza w sekret wiosce, ktra na jego odkryciu si bogaci. Ogoocona z kryszaw grota nie emituje ju niebieskiego blasku pozbawiona jego przewodnictwa Junta, spada w przepa Konikt kultury (czy raczej cywilizacji) i natury, uosobionej przez alegoryczn posta Junty, jest a nazbyt oczywisty; rzecz jasna, to natura jest tu kategori uwzniolan i mitologizowan, lecz zostanie ona powicona na otarzu postpu i dobrobytu Ten pretensjonalny i kiczowaty lm nie zebra najlepszych recenzji, spodoba si jednak Hitlerowi, co zaowocowao w okresie nazistowskim kuszcymi propozycjami dla reyserki, z ktrych ta skwapliwie skorzystaa. Na inne jeszcze tory skierowa gatunek lmu grskiego gwiazdor wi tej gry, Luis Trenker. Historischer Berglm tak chyba mona by nazwa zaproponowan przeze formu. Akcja Gr w pomieniach (Berge in Flammen, wspre. Karl Hartl, 1932) rozgrywa si w realiach I wojny wiatowej w Tyrolu, bdcym aren walk austriacko-woskich. Prolog (osadzony w przededniu wybuchu wojny) i epilog (rozgrywajcy si wiele lat po wojnie) pokazuj msk przyja Austriaka i Wocha, scementowan przez wsplne wspinaczki cho w latach wojny, w mundurach swych armii, toczyli bezwzgldn walk na mier i ycie. Nie jest to jednak armacja wizi ponad narodowymi podziaami (jak w Braterstwie Pabsta czy Towarzyszach broni Renoira), ale volkistowska z ducha apoteoza natury i tyzny zycznej oraz bliska zarwna nazistom, jak i woskim faszystom, armacja kombatanctwa. Z kolei nastpny lm Trenkera, Buntownik (Der Rebell, 1932, wspre. Kurt Bernhardt), osadzony jest w epoce napoleoskiej. Student z Tyrolu (w tej roli oczywicie Trenker), zastawszy rodzinn wie spalon, a matk i siostr zamordowane przez Francuzw, organizuje ruch oporu wobec wroga. W kulminacyjnej scenie lmu przygotowana przeze zasadzka w grskim wwozie przynosi zagad francuskim oddziaom, ale on sam przypaca to yciem. Nie tylko przygodowa akcja i wizualna atrakcyjno sprawiy, e 28 marca 1933 roku Goebbels, na spotkaniu z pracownikami kinematograi niemieckiej w Hotelu Kaiserhoff, wymieni Buntownika jako wzr dla przyszego narodowosocjalistycznego lmu. Zasadniczym powodem tej rekomendacji wydaje si peen resentymentu nacjonalizm oraz armacja samobjczego wrcz heroizmu, ktrego wyrazem jest gotowo do powicenia si na otarzu sprawy (zwaszcza odwetowej). Schyek Republiki Weimarskiej zaowocowa reaktywacj serii historycznych lmw o Fryderyku Wielkim, ktre antycypoway polityk silnej rki, 212

Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

uprawian przez Fhrera35. Paradoksalnie, jeden z tych lmw Tancerka z Sanssouci (Die Tnzerin von Sans Souci, 1932) zosta wyprodukowany i wyreyserowany przez yda, Friedricha Zelnika, ktry w 1933 opuci na stae Niemcy. Pozostae wyreyseruj prominentni twrcy okresu hitlerowskiego Gustav Ucicky (Koncert na et z Sanssouci / Das Fltenkonzert von Sanssouci, 1930) czy Carl Froelich (Chora z Leuthen / Der Choral von Leuthen, 1933, wspre. Arzn von Cserpy). Gustav Ucicky, pochodzcy z Austrii, wyreyseruje te przecitn artystycznie, za to pen patosu Jutrzenk (Morgenrot, 1933), histori niemieckiej odzi podwodnej z lat I wojny wiatowej, storpedowanej przez Anglikw. Bohater, ktry przey, mwi w rozmowie z matk: Moliwe, e my Niemcy nie umiemy y, ale niewiarygodnie dobrze umiemy umiera. Ta apoteoza heroicznej mierci, zrealizowana jeszcze w Republice, lecz wypuszczona ju u zarania Trzeciej Rzeszy, wrcz symbolicznie czy okres weimarski z hitlerowskim. Nieprzypadkowo chyba jest to ostatni lm, jaki w swej ksice Od Caligariego do Hitlera omawia Kracauer36.

Kino niemieckie w okresie nazistowskim


Struktura przemysu lmowego Trzeciej Rzeszy

11 marca 1933 roku nazici ustanowili Ministerstwo Owiecenia Publicznego i Propagandy (RMVP Reichsministerium fr Volksaufklrung und Propaganda), z Josephem Goebbelsem na czele. Jak uj to w czerwcu 1933 Hitler, nowy minister mia by odpowiedzialny za wszystkie zadania zwizane z duchowym kierowaniem narodem37 co w praktyce rwnao si temu, e szef resortu sprawowa kontrol nad wszystkimi mediami i dziedzinami sztuki. Izba Filmowa Rzeszy (Reichslmkammer RFK) powstaa najwczeniej, 14 lipca 1933, dwa miesice przed powoaniem nadrzdnej Izby Kultury co dobitnie wiadczy o randze, jak nazici przyznawali lmowi w ich propagandzie i polityce kulturalnej. Czonkami Izby Filmowej (jak i szeciu pozostaych) mogli by wycznie obywatele niemieccy o aryjskim pochodzeniu, co przyspieszyo exodus prominentnych w weimarskiej kinematograi ydw. Proces ten uleg intensykacji, gdy w roku 1935 nad zadaniem tym piecz zacz sprawowa desygnowany do przez Goebbelsa

35 36 37

Warto zwrci uwag na interesujc zbieno z kryptoapoteozami Stalina w sowieckich lmach historycznych z okresu socrealistycznego, ktrych bohaterami byli wielcy wadcy czy dowdcy. S. Kracauer, Od Caligariego, op. cit., s. 229230. Cyt. za: David Welch, Propaganda, op. cit., s. 9.

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

213

Prdikate. W Republice Weimarskiej istnia system kwalikacji lmw, ktrego ustalenia (np. to, e dany lm jest artystyczny, owiatowy albo wany dla edukacji narodu) miay charakter prestiowy bd pozwalay uzyska redukcj podatku od rozrywki. Ustawa lmowa z 1934 rozbudowaa ten system, a nadawane odtd przez Filmprfstelle kwalikacje (tzw. Prdikate) byy obligatoryjne, aby lm w ogle mg by dopuszczony na ekrany. W Trzeciej Rzeszy obowizyway nastpujce kategorie okrelajce lm (data oznacza rok ich wprowadzenia): a) szczeglnie wartociowy politycznie i artystycznie, 1933; b) szczeglnie wartociowy politycznie, 1933; c) szczeglnie wartociowy artystycznie, 1933; d) wartociowy politycznie, 1933; e) wartociowy artystycznie, 1933; f) wartociowy kulturowo, 1933; g) wartociowy dla modziey, 1938; h) wartociowy dla narodu, 1939; i) Film Narodu, 1939; j) owiatowy, 1920; k) wartociowy dla edukacji narodu, 1924. Najwysza z kategorii a cakowicie zwalniaa lm z podatku, nisze pozwalay na jego redukcj. Ulgi tej nie dawaa wprawdzie kwalikacja lmu jako wartociowego dla modziey (Jugendwert) ani prestiowe miano Filmu Narodu, poczone z wrczaniem lmowcom zotego piercienia; jednak tak uhonorowane lmy miay zapewnion dystrybucj w szkoach i wsrd czonkw Hitlerjugend, a po roku 1938 aden kiniarz nie omieliby si odrzuci lmu z tak szczegln pastwow kwalikacj. Od ustanowienia kategorii Filmu Narodu (Film der Nation) w roku 1939 do koca Trzeciej Rzeszy zaledwie 4 lmy otrzymay w Prdikat: Wuj Krger (Ohm Krger, 1941, Hans Steinho), Powrt (Heimkehr, 1941, Gustav Ucicky), Wielki krl (Der grosse Knig, 1942, Veit Harlan) i Dymisja (Die Entlassung, 1942, Wolfgang Liebeneiner).

Hans Hinkel38. Swoistej czystce poddano te histori lmu niemieckiego, usuwajc z czowek nazwiska ydowskich wsptwrcw (szczeglnie reyserw) i wszczynajc polityczne nagonki na lmy, w ktrych grali ydowscy aktorzy. Przedmiotem atakw byli rwnie artyci zdegenerowani (entartete Knstler), o niepodanych w Trzeciej Rzeszy pogldach politycznych i/lub kreujcy zbyt nowatorskie (zdegenerowane) formy. Powoanie Izby Filmowej byo kolejnym etapem coraz wyraniej post puj cej centralizacji przemys u lmowego, wymuszanej rozmaitymi sposobami (ustawodawstwo i administracyjny przymus, zakulisowe dziaania, system nansowania produkcji lmowej); okrela si j terminem Gleichschaltung. Istotn innowacj byo wprowadzenie cenzury prewencyjnej, sprawowanej przez urzdnika nazywanego dramaturgiem lmowym Rzeszy (Reichslmdramaturg). Naleao mu przedstawia do zatwierdzenia zarys scenariusza (synopsis), a po jego zaakceptowaniu gotowy scenariusz, zanim mona byo rozpocz etap zdjciowy. Dramaturg mia prawo nadzorowa kady etap produkcji lmu i na dowolnym j zatrzyma; jego polecenia byy dla lmowcw ob39 ligatoryjne . Tajemnic poliszynela byo jednak, i faktyczn ostateczn instancj w kwestiach produkcji lmu by nie Reichslmdramaturg, ale sam Goebbels, ktrego prawdziwym oczkiem w gowie by przemys lmowy.

38 39

Czy to aby przez przypadek wystylizowany na Hitlera bohater Chaplinowskiego Dyktatora (The Great Dictator, 1941) nazywa si Hynkel? David Welch, Propaganda, op. cit., s. 1314; B. Drewniak, Teatr i lm Trzeciej Rzeszy, op. cit., s. 162 163.

214

Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

To za jego spraw w Trzeciej Rzeszy doszo do zdawienia bujnie rozkwitej w okresie weimarskim i stojcej na bardzo wysokim poziomie intelektualnym krytyki lmowej, ktrej po prostu zakaza; recenzentom wolno byo wprawdzie opisywa dziea sztuki, ale zabroniono im wydawania sdw wartociujcych. 1 czerwca 1933 zosta powoany do istnienia Bank Kredytu Filmowego Filmkreditbank, ktry mia wspiera nansowo dotknity kryzysem przemys lmowy, ale w istocie sta si kolejnym instrumentem totalitarnej wadzy. Bank, dziaajc z ramienia rzdu, mg odmwi jakiegokolwiek kredytu na etapie pre-produkcji, a lm zaczby zadowala yczenia nowego reimu. Znaczce, i nie ma dowodw wiadczcych, e przemys lmowy niechtnie przyj t form autocenzury40. Do 1936 roku bank ten nansowa ju 73% niemieckich lmw fabularnych i proces centralizacji kinematograi nabra tempa. Mimo kredytw i rosncej frekwencji w kraju na niemieckich lmach, w roku 1936 najwiksze wytwrnie znalazy si w kryzysie nansowym: powodem tego by drastyczny spadek eksportu (niemieckie lmy bojkotowano w wielu krajach, m.in. w USA) oraz gwatownie rosnce koszty produkcji. Tarapaty te stay si sposobnoci dla wadz, by dokona przejcia czoowych kompanii lmowych i w praktyce doprowadzi do nacjonalizacji kinematograi. Kolejne zdobycze byy ju wynikiem terytorialnej ekspansji Trzeciej Rzeszy: po aneksji Austrii i inwazji na Czechy pod niemieckim zarzdem znalazy si kompanie Wien-Film GmbH i Prag-Film AG, utworzone po zawaszczeniu i reorganizacji, odpowiednio, austriackiego i czechosowackiego przemysu lmowego. Przejcie to nie napotkao na opr. Jak wyjania David Welch, Goebbels da si przekona, e najlepszym sposobem uzyskania ideologicznie zaangaowanych lmw, jakich da, nie jest zmuszanie ludzi lmu, by zostali narodowymi socjalistami, lecz raczej zapewnienie im nansowej stabilizacji. W ten sposb sektory zarwno produkcji, jak i dystrybucji, przycigane byyby do nazistowskiego wiatopogldu bez uwiadamiania sobie, e coraz bardziej staj si politycznymi instrumentami Ministerstwa Propagandy41. W roku 1939 60% niemieckich lmw fabularnych powstao w przejtych przez pastwo wielkich wytwrniach, w roku 1941 ju 70%. Kulminacj stopniowej nacjonalizacji kinematograi byo utworzenie gigantycznej kompanii Ufa-Film GmbH (dla odrnienia od dawnej Ufy, czsto zwanej U), dziaajcej jako holding z jedenastoma spkami podrzdnymi. Na czele tego nowego tworu sta Reichslmintendant, odpowiedzialny za koordynacj
40 41

David Welch, ibid., s. 11. Ibid., s. 25.

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

215

wszystkich aspektw produkcji i dystrybucji z ocjaln polityk pastwa. Zosta nim Fritz Hippler, twrca niesawnego antysemickego dokumentu Wieczny yd (Der ewige Jude, 1940). Na ocjalnie ju posiadany (a nie tylko, jak dotd, zarzdzany) przez pastwo koncern skadao si jedenacie spek, m. in. Ufa-Filmkunst, Terra-Filmkunst, Tobis-Filmkunst, Bavaria-Filmkunst, Hans Albers jako sawny baron w locie na armatniej Wien-Film, Prag-Film, Berlin-Film kuli Mnchhausen i Continental-Film. Wraz ze zmian struktury wasnociowej musia zmieni si system nansowania kinematograi. Powoano now spk zwan FiFi (Film Finanz GmbH), a o udzielaniu kredytw na realizacj decydowaa rada nadzorcza, w ktrej zasiadali m.in. przedstawiciele Goebbelsa. Monopolizacja produkcji lmowej umoliwia bardziej skuteczny podzia zada w kinematograi wedle wymaga, z jednej strony propagandy i ideologii, z drugiej rozrywki. Po kilku latach agresywnego upolitycznienia kina, zaraz po wybuchu wojny Ministerstwo powrcio do przedwojennej strategii produkowania kilku wysokobudetowych lmw propagandowych i caej masy lmw konwencjonalnego kina gatunkw, o walorach rozrywkowych. 1943 kulminacyjny rok wojny okaza si dla brany lmowej wielce zyskowny: publiczno w niemieckich kinach podwoia si w porwnaniu z rokiem 1939 i osigna zawrotn liczb 1 mld 117 mln widzw. Ale nic dziwnego z 8600 salami w kraju i na terytoriach okupowanych, Niemcy iloci kin ustpoway jedynie Stanom Zjednoczonym, lmowemu mocarstwu numer jeden42. Swe dwudziestopiciolecie w roku 1943 Ufa uczcia premier Mnchhausena Josefa von Bky, widowiskowej, barwnej superproducji z arcynordyckim i arcypopularnym Hansem Albersem w roli tytuowej, zrealizowanej w rodzimym systemie Agfakolor za niebywa wwczas sum 6,5 miliona marek. Gdy uwzgldni si moment powstania rok 1943 i stalingradzkie przesilenie by to lm bezwstydnie eskapistyczny. Cieszy si jednak wielkim powodzeniem i do dzi telewizja niemiecka z luboci pokazuje go w okolicach Boego Narodzenia i Nowego Roku. Poniewa wkrtce realizacja lmw w bombardowanych przez aliantw niemieckich miastach staa si bardzo utrudniona, niemieccy lmowcy przenieli si do wzgldnie bezpiecznego praskiego studia w Barrandovie.
42

Sabine Hake, German National Cinema, op. cit., s. 6667.

216

Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Filmy fabularne w zaprzgu ideologii i propagandy

W roku 1933 pojawiy si na ekranach Rzeszy trzy lmy, od ktrych tradycyjnie rozpoczyna si omawianie lmowej propagandy okresu hitlerowskiego: SA-Mann Brand Franza Seitza, Hitlerjunge Quex Hansa Steinhoffa i Hans Westmar: jeden z wielu (Hans Westmar: Einer von Vielen) Franza Wenzlera. Akcj przenosz si one w nieodleg przeszos, do schykowego okresu Republiki Weimarskiej, kiedy w brutalnych kampaniach przed kolejnymi wyborami paday oary miertelne. Propaganda nazistw, mistykujc w okres, przypisywaa rol oar jedynie wasnym zwolennikom cho to wanie bojwki SA prowokoway przemoc i uliczne starcia. Na modelowego mczennika nazistowskiej sprawy zosta wykreowany Horst Wessel autor sw ocjalnego hymnu NSDAP , znanego poniej jako Horst Wessel Lied. Wszystkie trzy s do siebie fabularnie do podobne: opisuj proletariackich bohaterw, ktrzy, deklarujc akces do nazistw, musz zmaga si z wrogoci i ostracyzmem rodziny, ssiadw i przeoonych z pracy. Ideowe oddanie i heroizm prowadz Quexa, pitnastolatka, ktry wbrew woli ojca-socjalisty wstpi do Hiterjugend, i Hansa Westmara, zaangaowanego w polityczn agitacj czonka SA, do mczeskiej mierci z rki bezwzgldnego wroga: Hitlerjunge Quex w obliczu czekajcego go komunistw. Wsplne wyznaczniki tych mczestwa lmw to zobrazowanie heroicznego okresu zmaga nazistw z komunistami pod koniec Weimaru, motyw mczeskiej mierci dla sprawy i patos naw, zrodzony z kreowania aobno-oarniczej aury wok zabitych, za pomoc ikonograi (umundurowane tumy na pogrzebach, powiewajce agi ze swastyk) i cieki dwikowej (Horst Wessel Lied, okrzyki Sieg heil!). Rni si te lmy jednak stylistyk i poziomem artystycznym. Zrealizowany popiesznie i byle jak dla Bavaria Film SA-Mann Brand, z jego papierowymi postaciami i pompatycznymi dialogami, to waciwie nazistowski odpowiednik jak najgorszego socrealizmu. Ale ju powstay w Ue Hitlerjunge Quex, mimo swej propagandowej wymowy, to lm artystycznie ciekawy, podobnie jak Hans Westmar, ktry odwoywa si do estetyki lmw weimarskich (gd i kryzys jak Zatraconej uliczce / Die freudlose Gasse Pabsta, dekadenckie lokale jak w lmach Langa). Ukazujc ponury skdind wiadomo, i nie wydumany obraz niemieckich komunistw jako 217

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

manipulowanych przez moskiewsk central, lm Wenzlera ustawia si niczym zaniepokojony obroca demokracji. wietn, demoniczn kreacj jako przywdca berliskich komunistw stworzy wystylizowany nieco na Lenina i wygldajcy bardzo z azjatycka Paul Wegener. Wbrew temu, czego mona byo oczekiwa, po tych trzech brunatnych eposach heroicznych nie nastpiy kolejne. Z poziomu artystycznego Goebbels by zadowolony jedynie w wypadku lmu Steinhoffa, za jeli chodzi o lm Wenzlera, to cenzura pod naciskiem ministra propagandy nie dopucia do wyznaczonej na 9 padziernika premiery lmu, nakazaa go przemontowa i zmieni jego pierwotny tytu Horst Wessel na Hans Westmar. O tym, i przedstawianie NSDAP i powizanych z nimi organizacji (jak SA) jest niepodane, minister ostrzeg ju w przemwieniu z maja 1933 roku: Waciwe miejsce SA jest na ulicach, a nie na ekranie43. Rozgrywka Goebbelsa o jego wasn wizj przemysu lmowego bya dla niego do niebezpieczna, gdy mia potnego przeciwnika: czoowego ideologa, Alfreda Rosenberga, a i sam Hitler nie by chyba jednak stuprocentowym zwolennikiem jego koncepcji, o czym wiadcz fawory, jakie Fhrer czyni niecierpianej przez Goebbelsa Leni Riefenstahl, ktrej dokumenty wprowadziy na ekrany nieprzeliczone rzesze umundurowanych nazistw. Widok setek i tysicy postaci w uniformach SA, SS czy Hitlerjugend, a take w mundurach Wehrmachtu, maszerujcych i tworzcych zgeometryzowane szeregi, zawarty w Triume woli, nazistowskich dokumentach i kronikach, a zwaszcza w osawionym Przegldzie Tygodniowym (Wochenschau), wytworzy w wiadomoci zbiorowej obraz kina Trzeciej Rzeszy jako niemal wycznie propagandy militaryzmu i hitlerowskiego paramilitaryzmu. Tymczasem w odniesieniu do lmu f a b u l a r n e g o przekonanie to nie ma pokrycia w rzeczywistoci. Po zwyciskiej rozgrywce Goebbelsa z Horstem Wesselem nawet Staatsauftragslme (lmy zamwione przez Wydzia Filmowy Ministerstwa Owiecenia Publicznego i Propagandy) pod warunkiem e fabularne i kcjonalne nie miay za gwnych bohaterw brunatnych herosw z SA czy Hitlerjugend. Czciej pojawiay si w lmie fabularnym postacie w mundurach Wehrmachtu czy Luftwaffe, pamitajmy jednak, e dla wczesnej publicznoci niemieckiej onierze czy lotnicy, nasi chopcy, nie kojarzyli si z narodowymi socjalistami. Ich obecno na ekranie nasilia si zreszt dopiero po wybuchu wojny i wtedy bya zrozumiaa jako signum temporis nawet w takim gatunku jak melodramat. Twrc, ktrego mona uzna za propagatora militaryzmu w powanym lmie fabularnym, jest Karl Ritter. Jego Pour le Mrite (1938) to odyseja bohaterskiego niemieckiego lotnika, ktry po klsce wilhelmiskich
43

Ibid., s. 62.

218

Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Niemiec w 1918 roku nie moe znale sobie miejsca w sabej, rozsadzanej dziaalnoci ydw i komunistw Republice Weimarskiej, a wreszcie t wielk smut w jego yciu przerywa amica wersalskie ustalenia decyzja Hitlera z 1935 roku o remilitaryzacji Niemiec. Dziki niej przyjty do Luftwaffe bohater odnajduje wreszcie sens ycia. Obsypany pastwowymi zaszczytami lm Rittera wzbudzi entuzjazm samego Hitlera. W latach wojny Ritter zrealizowa kolejne lmy o rodowisku lotnikw: wspomniany ju Stukas o asach Luftwaffe zrzucajcych w roku 1940 bomby na Francj, i Zaoga Dory (Besatzung Dora, 1943), o akcjach bojowych eskadry lotniczej na rnych frontach. Jednak wskutek szybko zmieniajcego si kontekstu dziaa wojennych ten drugi lm w ogle nie wszed na ekrany, a pierwszy zosta zakazany ju w czerwcu 1944 roku. Najlepszym artystycznie lmem Rittera, i co ciekawe, do niejednoznacznym w wymowie, jest Urlop na sowo honoru (Urlaub auf Ehrenwort, 1937), opowie toczca si w 1918 roku, o kilkunastu onierzach-berliczykach, ktrym przeoony udzieli kilkugodzinnego nieregulaminowego urlopu na sowo honoru, aby, przerzucani z frontu na front, mogli spdzi w rodzinnym miecie krtki czas midzy przesiadkami. W nale, cho bezsensowna wojna prawie dobiega koca, wszyscy z powrotem stawiaj si do jednostki, co oczywicie dobrze wiadczy o morale niemieckiego onierza, ktrego pochwaa wydaje si zasadnicz intencj lmu. W pamici pozostaje jednak przede wszystkim do poruszajcy, realistyczny obraz zabiedzonej, godujcej metropolii, wcale nie budujcy morale widowni w przededniu planowanej wojny. Nawet lmy z eksplicytnym ideologicznym przesaniem miay by przede wszystkim atrakcyjn rozrywk. T wytyczn Goebbelsa, w zakresie opiewania idei Heimat i Vaterland, realizoway m.in. lmy sensacyjne, opowiadajce o dzielnych Niemcach, ktrzy w latach I wojny wiatowej znaleli si w rnych egzotycznych miejscach i ogarnici patriotyczn gorczk albo starali si za wszelk cen dotrze do ojczyzny, by stawi si pod jej sztandary (jak nieustpliwy inynier wyruszajcy z Ameryki Poudniowej w lmie Paula Wegenera Do Niemiec! / Ein Mann will nach Deutschland, 1934), albo gdzie w pustyni i w puszczy toczyli zacite walki z wrogiem, gwnie z Anglikami (Jedcy z Niemieckiej Afryki Wschodniej / Die Reiter von Deutsche-Ostafrika, 1934, Herbert Selpin; Awantura w Damaszku / Aufruhr in Damaskus, 1939, Gustav Ucicky). Bliski wymienionym jest te np. lm Karla Rittera Patrioci (Patrioten, 1937) o perypetiach zestrzelonego nad Francj niemieckiego lotnika, ktry dziki znajomoci jzyka szczliwie ukrywa si w trupie teatralnej, a pniej organizuje ucieczk niemieckich jecw wojennych. Do podobn grup stanowi lmy o niedoli Niemcw w krajach, gdzie byli oni mniejszoci. Zaznawszy od przewaajcych tubylcw licznych przeladowa i zniewag, podejmuj walk, albo/i d za wszelk cen do 219

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Pro- i antypolskie akcenty w lmach Trzeciej Rzeszy. Powrt Ucickyego nie jest jedynym lmem Rzeszy o antypolskiej wymowie, jaki pojawi si po wybuchu wojny. Trzeba tu te wspomnie o lmie Veita Harlana Podr do Tyly, w ktrym szczliwe (niemieckie) maestwo usiuje rozbi nie alegoryczna Kobieta z Miasta (jak we wczeniejszym lmie Murnaua Wschd soca, bdcego adaptacj tego samego opowiadania), ale niemoralna i ucieleniajca rozmaite moliwe wystpki Polka, w nale przykadnie ukarana publiczn chost. Z kolei podobny w propagandowym zamyle do Powrotu lm Viktora Tourjanskyego Wrogowie (Feinde, 1940) ukazuje niedol statecznych, spokojnych i pracowitych Volksdeutschw w przygranicznej polskiej miejscowoci, przeladowanych przez Polakw, ukazanych jako pijacy, obiboki i podpalacze. Ratujc ycie, Niemcy musz si salwowa ucieczk do pobliskiej Rzeszy. W lmach Ucickyego i Tourjanskyego zwraca uwag wielki kwantykator to nie jakie polskie indywidua s ze, ale szowinistyczny, obskurancki, cywilizacyjnie zapniony nard polski en globe. W kontekcie tych paskudnych paszkwili mog zaskakiwa zrealizowane w okresie przedwojennym takie lmy jak Chopin, piewca wolnoci (Abschiedswalzer, 1934), August Mocny (August der Starke, 1936), Ku wolnoci (Ritt in die Freiheit, 1936) i Cytadela warszawska (Die Warschauer Zitadelle, 1937). Pierwszy z nich to biograa kompozytora, eksponujca przede wszystkim jego romanse, ale akcentujca te powstanie listopadowe jako inspiracj dla bdcej ekspresj ducha wolnoci jego muzyki. Film ten wyreyserowa Gza von Bolvry, spec od musicali, a gwne role zagrali: Chopina Wolfgang Liebeneiner, a George Sand Sybille Schmitz. Drugi lm to bdca koprodukcj niemiecko-polsk i zrealizowana w dwch wersjach jzykowych, z czciowo rn obsad i z innym opracowaniem muzycznym, biografia niemieckiego wadcy, ktry bdc dziedzicznym krlem Saksonii, zosta take krlem-elektem Polski. Wersj niemieck lmu reyserowa Paul Wegener, polsk Stanisaw Wasylewski. Trzeci z lmw, w reyserii Karla Hartla, powsta przy wsppracy Warszawskiej Kinematogracznej Spki Akcyjnej, bdcej nieocjaln li Ufy w Polsce. Mimo e nie

odlegej ojczyzny. w schemat realizuj takie lmy jak Uchodcy (Flchtlinge, 1933) Gustava Ucickyego, Niedola Fryzw (Friesennot, 1935) Petera Hagena i jeden z najbardziej niesawnych lmw Trzeciej Rzeszy Powrt (Heimkehr, 1941), znowu Ucickyego. Uchodcy opowiadaj o odysei grupy nadwoaskich Niemcw, ktrzy z ogarnitej rewolucj i wojn domow Rosji przedzieraj si do nieopanowanych jeszcze przez komunistw Chin, by stamtd wyruszy do ojczyzny. W Niedoli Fryzw zamieszkujcy od dwch stuleci Rosj Niemcy nadwoascy take doznaj przeladowa ze strony sowieckich komisarzy w czasie bolszewickiej rewolucji ale nie pozostaj bierni, podejmuj bezwzgldn walk na mier i ycie. Zrealizowany ju po wybuchu wojny Powrt obrazuje szykany, jakich w 1939 roku na polskich kresach wschodnich miaa rzekomo doznawa od wadz Rzeczypospolitej mniejszo niemiecka: odebranie Niemcom szkoy, by przeksztaci je na koszary polskiej andarmerii; publiczne palenie na rynku niemieckich ksiek; lincz na grupce Niemcw w kinie, gdy nie przyczaj si do Polakw, w nacjonalistycznym uniesieniu intonuj cych polski hymn; nieprzyjmowanie niemieckich petentw w polskich urzdach ani niemieckich rannych w polskich szpitalach (przez co pobity w kinie bohater umiera na ulicy); zyczna przemoc polskich hord wobec Bogu ducha winnych, spokojnych niemieckich obywateli RP (jeden z bohaterw traci oko, dwie

220

Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

kobiety gin); wreszcie brutalna a- bya to formalna koprodukcja, wadze polskie odday do dyspozycji niemieckich lmowcw panka i wywzka wszystkich osb puk uanw, a zdjcia plenerowe realizowano narodowoci niemieckiej do jakich koo Ostroki. Film opowiada o bohaterskich kazamatw, by zmasakrowa ich tam polskich uanach w Grodnie, ktrzy na wie o wybuchu powstania listopadowego rzucaj seriami z ckm-u Na szczcie dla sub w rosyjskiej armii, usiujc przedosta niemieckiej mniejszoci Trzecia Rze- si ku walczcym powstacom. Powstanie zasza rozprawia si jednak z wersal- rwno tego zaskakujco propolskiego lmu, skim bkartem: bomby Luftwaffe, z patosem, cakiem serio afirmujcego polskie denia do niepodlegoci i romantyczny spadajc na Polsk, uwalniaj boha- kult polskiego uana, jak i Cytadeli warszawterw z opresji. Bohaterowie jednak, skiej w reyserii Fritza Petera Bucha, adaptatak oswobodzeni, nie zostaj na swej cji antyrosyjskiego dramatu Gabrieli Zapolskiej Tamten, tumaczy si jednak moe w kontekrodzinnej ziemi (Heimat), dc za cie politycznym: antyrosyjsko polityki Rzewszelk cen do niemieckiej macierzy szy po zawarciu Paktu Antykominternowskiego (Vaterland). Czemu waciwie? lm (pod koniec 1936), a przed Paktem Ribbentrop nie dopowiada, ale dla wczesnej pu- Mootow, bya chwilowo zbiena z naturaln w II Rzeczypospolitej antyrosyjsk polityk hiblicznoci byo to oczywiste: polskie storyczn*.1 kresy po Pakcie RibbentropMootow znalazy si po stronie sowieckiej, std * Szerzej na temat polsko-niemieckich przedsitakie wzruszenie bohaterw, gdy w wzi lmowych, lmw propolskich oraz nienale osigaj graniczne supy Rzeszy mieckich polonikw w okresie Trzeciej Rzeszy traktuje artyku Eugeniusza C. Krla Nierwne (zapewne gdzie na linii Bugu, czego partnerstwo: Polsko-niemieckie kontakty lmolm ju nie konkretyzuje). we w latach trzydziestych XX wieku, w: Kino A swoj drog, jak na ironi, oparniemieckie w dialogu pokole i kultur, op. cit., s. 6382. te na podobnym schemacie dwa wyej wymienione lmy, Uchodcy i Niedola Fryzw, po wrzeniu 1939 tray na pki: zawarty w nich bardzo negatywny obraz Sowietw w kontekcie traktatu z 23 sierpnia 1939 by dla strony niemieckiej ambarasujcy. Jednak po 22 czerwca 1941 znw zostay dopuszczone na ekrany, co unaocznia, i o decyzjach nazistowskiej cenzury decydowaa polityczna koniunktura. Powrt Ucickyego (retrospektywnie uzasadniajcy konieczno inwazji na Polsk we wrzeniu 1939) jest reprezentatywny dla taktyki, jak lmy fabularne Trzeciej Rzeszy stosoway, by wykreowa obraz wroga. Polegaa ona na rzutowaniu na przeciwnika wasnych win i zbrodni, i zaprezentowaniu strony niemieckiej jako niewinnej oary. Wanie w kontekcie wiedzy o zbrodniach, jakich Niemcy dopuszczali si w latach II wojny wiatowej w Polsce na ludnoci cywilnej, taktyka Powrotu wyda si musi szczeglnie polskiemu widzowi wyjtkowo cyniczna i odraajca. Ale podobnej projekcji wasnych zbrodni na wroga dla jego zohydzenia dokonywao te kino niemieckie w lmach antybrytyjskich i antysowieckich/antyrosyjskich (co prawda, czasem nie bez faktycznych podstaw). 221

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Biorc pod uwag zasadniczo wrog (wyjwszy interludium 19391941) polityk Trzeciej Rzeszy wobec Zwizku Sowieckiego, w sumie bardzo niewiele lmw fabularnych z tego okresu ma wyrane antybolszewickie ostrze. Wyrnia si wrd nich GPU (1942) Karla Rittera, znakomicie zrealizowany szpiegowski thriller, ukazujcy jak pajcz sieci agentw, zbrodni, szantau i zamachw osawiona sowiecka Ofiara bolszewickiej bezpieki GPU suba bezpieczestwa oplata przedwrzeniow Europ. Fabua tego lmu, przerzucajca wci miejsce akcji do miast w coraz to innym europejskim kraju (Ryga, Kowno, Gteborg, Helsinki, Rotterdam, Pary i wreszcie sama Moskwa, siedziba zowrogiej organizacji), ukazuje niemono ucieczki przed wszechpotn sowieck bezpiek, dla ktrej parawanem s rozmaite midzynarodowe organizacje w rodzaju Ligi Kobiet. Korzystajcy z gatunkowych konwencji i inscenizacyjno-formalnych rozwiza ustanowionych przez Szpiegw Langa, lm Rittera mona by uzna za gos w obronie zagroonej demokracji, gdyby nie groteskowy na choby, w ktrym zrzucone przez Luftwaffe na Rotterdam bomby uwalniaj par amantw z holenderskich kazamatw GPU i przynosz jakoby Europie pokj i wolno. Dla Goebbelsowskiej propagandy wrogiem byli, czy raczej: bywali, w zalenoci od politycznej koniunktury, rwnie Anglicy. Wrd lmw, gdzie akcenty antyangielskie s spraw raczej uboczn ni zasadniczym celem lmu, wymieni trzeba szpiegowski thriller Karla Rittera Zdrajca (Verrter, 1936), o przenikniciu angielskiej agentury do niemieckiego przemysu lotniczego i katastroczny Titanic (1943) Herberta Selpina i Wernera Klinglera, gdzie win za tragedi transatlantyku mona byo obciy angielskiego kapitana i armatora. Najwicej antyangielskich lmw powstao w latach 19401941, okresie szczeglnie nasilonej antybrytyjskiej kampanii wojennej. Max W. Kimmich (nb. szwagier Goebbelsa) zrealizowa dwa dramaty z historii walk Irlandczykw o niepodlego: Lis z Glenarvon (Der Fuchs von Glenarvon, 1940) i Moje ycie dla Irlandii (Mein Leben fr Irland, 1941). Cel by dwojaki: prcz zdyskredytowania Anglikw, chodzio te o umizgi do prowadzcej w latach wojny dwuznaczn polityk Republiki Irlandzkiej. Nieprzyjazne wobec Anglikw byy take lmy przedstawiajce w czarnych barwach angielski kolonializm w Afryce: Carl Peters (1941, Herbert Selpin) i Germanin (1943, Max W. Kimmich) w obu przeciwstawiony mu zosta jako wzr pozytywny 222

Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

kolonializm niemiecki, rywalizuj cy z angielskim w Afryce Rwnikowej o wpywy. Najwybitniejszy od strony artystycznej, ale i najperdniejszy spord antyangielskich lmw by osawiony Wuj Krger (1941) Hansa Steinhoffa, pierwszy z czterech Filmw Narodu. Znakomita dramaturgia i zdjcia, mistrzowskie sterowanie emocjami widza i wielka kreacja Emila Janningsa Nazistowska krytyka obozw koncentracyjnych w tytuowej roli politycznego przywd- (angielskich) Wuj Krger cy Burw sprawiaj, e trudno oprze si perswazyjnej sile tego lmu. A jednak oprze si trzeba: mimo wszystko wynalezione wwczas przez Anglikw obozy koncentracyjne, w ktrych wizili kobiety i dzieci walczcych z nimi Burw, byy raczej doranym, przyjtym ad hoc brutalnym rozwizaniem wobec niepoddajcego si przeciwnika, ni wyrachowanym, starannie przemylanym ludobjstwem, jak wanie tworzone w dniach realizacji lmu niemieckie obozy zagady. Jedna z naowych scen tego poruszajcego utworu, gdy seriami z karabinw Anglicy masakruj bezbronne kobiety i dzieci, to kolejny przykad rzutowania na wroga wasnych zbrodni, wiadczcy o wyjtkowym tupecie i cynizmie nazistowskiej propagandy. Zrealizowani w roku 1940 Rotszyldowie (Die Rothschilds: Die Aktien auf Waterloo) Ericha Waschnecka to lm zarazem antybrytyjski i antysemicki. Ukazujc, jak sawny bankierski rd doszed do swej potgi dziki intrygom i bezwzgldnemu czerpaniu zyskw z paneuropejskiej wojny, z jednej strony bazuje on na powszechnym stereotypie ydw jako nansowych potentatw i mistrzw zakulisowych spekulacji, z drugiej portretuje zdominowan przez ydw dekadenck Angli epoki napoleoskiej. W naowej scenie Natan Rotszyld, twrca potgi rodu, na kartce zaznacza siedziby Banku Rotszyldw kropki, oznaczajce lie w Wiedniu, Londynie i Neapolu, gdy je poczy, tworz trjkt, ktry wraz z analogicznie utworzonym trjktem (wyznaczonym przez Frankfurt, Gibraltar i Jerozolim), formuje gwiazd Dawida. Obraz poncej gwiazdy naoonej na map Wielkiej Brytanii zamyka lm, a towarzyszy mu ekstradiegetyczny napis: Gdy ten lm by na ukoczeniu, ostatni czonkowie rodu Rotszyldw opuszczali Europ jako uchodcy, uciekajc do swych sojusznikw w Anglii. Walka przeciwko brytyjskiej plutokracji trwa!. Antysemickie lmy fabularne pojawiy si w Trzeciej Rzeszy do pno, bo dopiero w roku 1939. Pierwszym bya kostiumowa komedia muzyczna 223

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Robert i Bertram (Robert und Bertram) Hansa Heinza Zerletta, o tytuowej parze wczgw, ktrzy usiuj pomc swej przyjacice przed podymi dziaaniami wierzyciela jej rodzicw, yda Biedermeiera. Niewinna na pozr komedia utwierdzaa stereotyp yda-krwiopijcy i sugerowaa grob rasowej skazy: yd poda nie tylko dbr swych dunikw, ale te ich crki. Te Oppenheimer przed egzekucj yd Sss same punkty wyznaczaj ideologi drugiego lmu z roku 1939, Ptno z Irlandii (Leinen aus Irland) Heinza Helbiga. Cohen, ydowski fabrykant z Pragi, pragnie sta si wiatowym krlem ptna aby dopi celu, chce zala rodzimy rynek materiaem sprowadzanym z Irlandii, niepomny, e zniszczy to miejscow produkcj i rynek pracy. Poda te aryjskiej dziewczyny, crki wysoko postawionej osobistoci. Rzecz jasna, jego plany biznesowe i matrymonialne spezn na niczym, za to aryjska publiczno otrzyma kolejne ostrzeenie o materialnym i seksualnym zagroeniu ze strony ydw. Osawiony yd Sss (1940) Veita Harlana na powierzchownym poziomie fabularnym44 w gruncie rzeczy powiela ten schemat: bankier SssOppenheimer, nakadajc drakoskie podatki, ograbia niemieckie ksistwo, do ktrego wdar si dziki lichwiarskiej poyczce udzielonej wadcy. Ale jego najwiksz zbrodni jest los gorszy ni mier, ktry zgotowa modelowo nordyckiej szlachciance. Zgwacona przez yda Dorothea Sturm moe si ju tylko utopi Jej mier przepenia czar goryczy lud Wirtembergii wznieca bunt, ksi, a zarazem protektor Oppenheimera, dostaje apopleksji i umiera, za pozbawiony jego ochrony yd zostaje uwiziony i w okrutny sposb publicznie stracony. Rzecz jasna, intencja tego lmu jest antysemicka, a motyw seksualnego zagroenia dla Aryjczykw jawnie rasistowski. A jednak gdy dzi si oglda lm Harlana, nie sposb uzna go jednoznacznie za podeganie do ludobjstwa, a dwukrotnego wyroku, wydanego przez sd zachodnionioniemiecki (w 1949 i 1950 roku), uniewinniajcego z tego zarzutu reysera, nie da si, jak sdz, skwitowa domniemaniem stronniczoci sdziw. Intencja ministerstwa, ktre zamwio lm i zapewne zaprojektowao go jako dyskursywne uzasadnienie zbrodniczego

44

Akcja lmu oparta jest na autentycznej historii, ktra w latach 17331738 rozegraa si w ksistwie Wirtembergii. Wilhelm Hau opisa j w noweli (1827), a Lion Feuchtwanger w ostrzegajcej przed antysemityzmem powieci (1925); obie nosiy tytu Jud Sss. Ksika Feuchtwangera zostaa zaadaptowana w Wielkiej Brytanii w roku 1934 przez Lothara Mendesa, gwn rol zagra Conrad Veidt.

224

Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

planu Endlsung, nie oznacza przecie, e gotowy tekst wywiza si z tego zadania. Wrcz przeciwnie, pewne aspekty lmu wydaj si wrcz wobec tego projektu subwersywne. Po pierwsze zatem, Sss-Oppenheimer w charyzmatycznej interpretacji Ferdinanda Mariana gruje nad aryjskim otoczeniem inteligencj, kulturaln og ad , autentyczn przedsibiorczoci. Na jego tle najbardziej yd i zniewolona Aryjka (Ferdinand Marian zajadli aryjscy antysemici radca i Kristina Sderbaum) yd Sss Sturm, ojciec Dorothei, i jego zi wydaj si wrcz prymitywnymi barbarzycami. Po drugie, niezalenie od obrazw ucisku ludu Wirtembergii przez system podatkowy Oppenheimera jego rozwizania jawi si jako jaki pomys gospodarczy dla zaduonego pastwa, gdy tymczasem zupenie pozbawiony zmysu ekonomicznego wadca szasta piendzmi na rozrywki. Po trzecie, Sss jest naprawd kim w porwnaniu z prymitywnym, zmysowym, grubiaskim ksiciem, a po czwarte, reakcja Dorothei na pierwsze awanse yda wydaje si po prostu groteskowa (podobnie zreszt jak jej uprzednia zgroza, gdy odkrywa, e szarmancki podrnik jest ydem). Sceny te sprawiaj dzi wraenie mimowolnej (albo i nie mimowolnej?) dekonstrukcji czy demaskacji apriorycznego antysemityzmu. Na koniec wreszcie nie sposb nie wspczu Sssowi, gdy z ptl na szyi, przeraony, prosi o uaskawienie, zamknity w zawieszonej kilkanacie metrw nad ziemi klatce, ktrej zapadnia za chwil usunie si spod jego stp Traumatyczny na chyba adnej w i k s z o c i o w e j publicznoci (nawet niemieckiej w latach wojny) nie moe (nie mg) wydawa si triumfem sprawiedliwoci; sprawia raczej wraenie jeszcze jednego przeraajcego przykadu na opisywany przez Ren Girarda sposb rozwizania kryzysu spoecznego przez wskazanie koza oarnego a zobrazowanie w dziele artystycznym raczej demaskuje i obezwadnia ten mechanizm, ni go wzmacnia45.
45

Nie zamierzam tu w adnym razie broni lmu Harlana ani znajdowa jakichkolwiek usprawiedliwie dla jego powstania, jednak moje wraenia podczas jego kilkukrotnego ogldu byy inne ni to, czego oczekiwaem po zbudowanej przez rozmaite teksty jego zej sawie jako prymitywnej antysemickiej propagandy (tak jest niewtpliwie Der ewige Jude Hipplera jednoznaczny lm kompilacyjny, bdcy istotnie nawoywaniem do ostatecznego rozwizania kwestii podludzi, zawszonych i podstpnych). Sdz, e polityka kulturalna RFN, ukrywajcej w archiwach lmy takie, jak yd Sss, Powrt, Kolberg czy Wuj Krger, jest bdna, by nie rzec faszywa. Powinny one by wydane na legalnych pytach i o g l n i e d o s t p n e, wraz z naukowymi opracowaniami, zawierajcymi opis historycznego kontekstu. Pod pretekstem uniemoliwienia propagowania nazizmu w istocie polityka ta

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

225

Generalnie, podsumowujc wtek zrealizowanych w Trzeciej Rzeszy fabularnych Staatsaufstragslme o tematyce antysemickiej, to jest ich zaskakujco mao, gdy uwzgldni si wprowadzane od roku 1933 prawodawstwo i realizowany w latach 40. plan ostatecznego rozwizania. Oczywicie, w rozmaitych filmach pojawiay si od czasu do czasu sceny czy drugoplanowe wtPikna ofiara choroby i miosierdzia ma ki z antysemickimi podtekstami, ale Heidemarie Hatheyer w Oskaram omwione powy ej filmy to w a ciwie wszystkie, w ktrych antysemickie przesanie byo pierwszoplanow intencj rzdowego zamwienia. Rasizm nazistowskiego pastwa wyrazi si nie tylko w antysemityzmie, ale i w spoecznym darwinizmie, ktry dla wyhodowania czystej i zdrowej rasy aryjskiej da eliminacji osb niepenowartociowych. Od 1 stycznia 1934 dopuszczalna (a w ponurej praktyce czsto obligatoryjna) bya sterylizacja w takich przypadkach, jak dziedziczny imbecylizm, schizofrenia, dziedziczna guchota, dziedziczna padaczka, depresja maniakalna, plsawica Huntingtona i skrajna zyczna deformacja. Wraz z wybuchem wojny Hitler rozwin polityk eutanazyjn cho moe eutanazja to do eufemistyczne okrelenie na proceder obligatoryjnego umiercania nieuleczalnie chorych (ponad 50 000 takich osb pozbawiono ycia w orodkach eutanazyjnych pomidzy grudniem 1939 a 24 sierpnia 1941, kiedy proceder ten powstrzymano)46. Wanie w sierpniu 1941 pojawi si na ekranach Staatsaufstragslm, ktry mia by artystycznym uzasadnieniem eutanazji, a zarazem emocjonalnym argumentem na jej rzecz dla nieprzekonanej opinii publicznej. Filmem tym jest Oskaram (Ich klage an, 1941) Wolfganga Liebeneinera, opowie o profesorze medycyny, ktry cierpienia swej modej i piknej ony, umierajcej na galopujce stwardnienie rozsiane, skraca na jej wasn prob miosiernym zastrzykiem. Kolega-lekarz oskara go o zabjstwo, a proces jest pretekstem do rozpatrzenia rozmaitych argumentw za i przeciw eutanazji, ale tak poprowadzonego, by widz nie mia wtpliwoci, i suszne s jedynie te pierwsze. Z racji niezego poziomu artystycznego (wietne kreacje aktorskie, poruszajca emocjonalnie aura) lm mg by perswazyjnie skuteczny cho przekonani zwolennicy eutanazji

46

uniemoliwia spojrzenie prawdzie w oczy i autentyczne rozliczenie si kultury niemieckiej z urzdowo zapiecztowan traumatyczn przeszoci. Por. David Welch, Propaganda, op. cit., s. 100102.

226

Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

mogli nie wiedzie, i w nazistowskich orodkach nie odbywaa si ona w tak podniosej i czuej atmosferze jak w lmie Liebeneinera, tylko w udajcych azienki komorach gazowych (co antycypowa o rozwi zania z obozw zagady). Znaczna ilo pord zamwionych przez Ministerstwo Propagandy lmw fabularnych to utwory historyczno-biograczne. Byy to zazwyczaj realizacje Otto Gebhr jako Fryderyk II Wielki krl bardzo wystawne, reyserowane przez czoowych lmowcw i z najwybitniejszymi aktorami w gwnych rolach, co na og gwarantowao ich poziom artystyczny, jeli tylko ideologiczny przekaz, zwaszcza zawarty w dialogach, nie by zbyt natarczywy. Oczywicie, nie mogo zabrakn kolejnych lmw o Fryderyku Wielkim: Stary i mody krl (Der alte and der junge Knig, 1935) Hansa Steinhoffa, Fridericus (Fridericus: Der alte Fritz, 1936) Johannesa Meyera i Wielki krl (Der groe Knig, 1942) Veita Harlana. W pierwszym Emil Jannings wcieli si w ojca przyszego krla. Uniemoliwiwszy modemu ksiciu zdrad stanu i ucieczk do Francji, zamyka go w cytadeli i kae asystowa przy egzekucji organizatora ucieczki, jego przyjaciela. Fina lmu unaocznia, i ta twarda lekcja przemienia modzieca, lekkoducha i utracjusza, w prawdziwego pastwowca, twrc przyszej potgi Prus. Biorc pod uwag moment realizacji lmu, Jerzy Toeplitz dopatruje si w tym nale usprawiedliwienia niedawnej rozprawy Hitlera z Rhmem i jego wit z SA podczas nocy dugich noy (29/30 czerwca 1934)47. W pozostaych dwch lmach starego Fritza zagra ju Otto Gebhr. Fridericus to biograa krla do wybuchu wojny siedmioletniej, za zrealizowany na pmetku II wojny wiatowej Wielki krl przedstawia zwrotny moment wojny siedmioletniej, kiedy po klsce po Kunersdorfem w 1759 krl potra zmobilizowa armi prusk do przeamania zej passy. Toeplitz uznaje lm Harlana za ciki, pompatyczny i najsabszy w caej serii lmw fryderycjaskich48, ale jest wrcz przeciwnie: to najlepszy obraz pord nich. Dziki umiejtnemu przeplataniu wielkiej historii z losami zwykych ludzi, lm angauje widza emocjonalnie, do czego przyczynia si rwnie wietne aktorstwo. Zachwyca te plastyczna uroda, realizm i rozmach scen batalistycznych (nic dziwnego wadze delegoway do
47 48

J. Toeplitz, Historia sztuki lmowej, t. IV , op. cit., s. 275. J. Toeplitz, Historia sztuki lmowej, t. V: 19391945, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1970, s. 236.

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

227

nich licznych policjantw, a wojsko wypoyczyo 5000 koni), ktrym dorwnaj dopiero zrealizowane z jeszcze wikszym rozmachem i przy jeszcze wikszym zaangaowaniu czynnikw ocjalnych sceny w innym wielkim historycznym eposie Harlana Kolberg (1945). Mistrzostwem formy Wielki krl nie ustpuje, jak sdz, eposom Eisensteina o wielkich wadcach (AleksanManifest nacjonalistycznej polityki Paul Hartmann der Newski, 1938; Iwan Grony, 1944), w tytuowej roli filmu Wolfganga Liebeneinera a w pewnym aspekcie (mniej natrtna Bismarck perswazyjno dialogw) zdecydowanie je nawet przewysza. Rzecz jasna, w Trzeciej Rzeszy nie mogo zabrakn lmw o Bismarcku, skoro to elazny kanclerz by twrc zjednoczonego pastwa niemieckiego i ordownikiem nacjonalistycznej polityki. Dyptyk o nim zrealizowa dla Tobisu Wolfgang Liebeneiner: Bismarck (1940) i Dymisja (Die Entlassung, 1942). Odtwrca roli kanclerza w tym drugim, Emil Jannings, wczeniej zagra synnego niemieckiego uczonego w lmie Robert Koch, zwycizca mierci (Robert Koch, der Bekmpfer des Todes, 1939) Hansa Steinhoffa. Koch, z jego apostolstwem higieny i hartowania ciaa w przecigach, jawi si w tym lmie nie tylko jako wielki lekarz, ale i prekursor higieniczno-sanitarnych obsesji nazistw. W wielkiej naowej scenie debaty przed cesarzem upokarza on swego naukowego polemist, ktry jako demokrata i przeciwnik Bismarcka ponosi te zasuon porak polityczn. Do podobny w wymowie, cho osadzony par stuleci wczeniej, jest Paracelsus (1943) Georga Wilhelma Pabsta z doskona kreacj Wernera Kraussa w roli tytuowej. Paracelsus prowadzi naukowe dysputy z uporczywie trzymajcymi si przebrzmiaych autorytetw adwersarzami, a sprzeciwiajc si rozmaitym partykularnym interesom, otacza Bazyle sanitarnym kordonem, majcym zapobiec przywleczeniu do miasta dumy. Niestety, w obrb jego murw przekrada si wdrowny akrobata, czowiek-mucha. W niesychanie ekspresywnej scenie wciga on zgromadzonych w gospoProcesja flagellantw Paracelsus dzie mieszczan we frenetyczny taniec, 228

Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

co jest metafor zarazy, jako e jest on nosicielem choroby. Ten fantastyczny filmowo moment dziea, gdy jeszcze uwzgldni si konotacje dumy jako paraboli nazizmu, zarazy ogarniajcej cay nard, mona odczyta jako wrcz wywrotowy cho inne aspekty lmu, gnostycko-okultystyczne i volkistowskie z ducha, s raczej zgodne z nazistowsk ideologi. Paracelsus, z jego Stylowy, plastycznie wyrafinowany Rembrandt odtworzeniem redniowiecznego mia- Hansa Steinhoffa sta w atelierowej scenograi, wietn choreogra tumw i ekspresywn fotogra w niskim kluczu, wydaje si z jednej strony ewokowa estetyk weimarskich lmw lat 20., z drugiej zapowiada Sidm piecz (Det Sjunde inseglet, 1957) Bergmana, dla ktrej, kto wie, czy nie by inspiracj (zwaszcza w scenach taca czowieka-muchy i procesji agellantw). Niemay nurt wrd lmw historyczno-biogracznych to biograe artystw, najlepiej niemieckich, ewentualnie z germaskiego krgu kulturowego (std np. zrealizowany w okupowanej Holandii, artystycznie znakomity, plastycznie wyranowany Rembrandt, 1942, Hansa Steinhoffa). Najsynniejszy lm historyczny Trzeciej Rzeszy widowiskowy epos w Agfakolorze o obronie Koobrzegu przed wojskami napoleoskimi w latach 18061807 to zarazem ostatnie na tak skal przedsiwzicie propagandowe Goebbelsa. W jego realizacji uczestniczyo co najmniej kilkanacie tysicy statystw, gwnie onierzy Wehrmachtu i marynarzy Kriegsmarine oraz 6000 koni. Sceny batalistyczne lmowano z szeciu kamer, w tym z jednej znajdujcej si w balonie na uwizi. Obsada bya icie gwiazdorska, a realizacj powierzono chyba najwybitniejszemu lmowcowi Trzeciej Rzeszy, jakim by Veit Harlan. Kolberg, do ktrego zdjcia ukoczono z wielkim trudem w grudniu 1944 roku, w styczniu 1945 zosta jeszcze na yczenie Goebbelsa pocity i przemontowany (usunito sceny zbyt drastycznie, zdaniem ministra, unaoczniajce cierpienia cywilnej ludnoci w bombardowanym miecie, zmieniono fina i piewany w ramie narracyjnej hymn, bo nasuwa niepodane skojarzenia z audycjami BBC). Wszystko na nic Kolberg Efektowna batalistyka Kolberg 229

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

i po tych zmianach nie zdoa wykrzesa patriotycznego zapau w oblonym ze wszystkich stron i coraz bardziej si kurczcym nazistowskim imperium. Zreszt po 30 stycznia 1945 (zaplanowana data premiery) nie byo go ju gdzie oglda wikszo kin w niemieckich miastach, w tym i w samym Berlinie, dawno lega w gruzach. Kolberg zobaczony dzi, gdy abstrahowa od kontekstu jego powstania i zamierzonej funkcji, nie sprawia wraenia szczeglnie nasczonego jadem hitlerowskiej propagandy, a waciwy mu poziom nacjonalistycznego patosu nie odbiega od standardw cechujch lmy historyczne wielu krajw tote decyzja wadz RFN, by nadal skrztnie ukrywa go w archiwach, i by jego wszelkie pokazy odbyway si pod kontrol wadz, jest zupenie niezrozumiaa49.
Kino popularne w Trzeciej Rzeszy i jego gwiazdy

Skoro lmy na zamwienie Ministerstwa Propagandy, jak wikszo z omawianych w poprzednim podrozdziale, to tylko 1/6 ogu niemieckich lmw fabularnych z lat 19331945, to zapominanie o pozostaych produkcjach musi wytworzy jednostronny i nieprawdziwy obraz kina Trzeciej Rzeszy. Zatem powtrzmy jeszcze raz: jest to kino przede wszystkim rozrywkowe, eskapistyczne, stwarzajce wczesnej publicznoci niemieckiej poczucie normalnoci wiata, w ktrym ya, cho nie by to wiat normalny. Publicznoci midzynarodowej, przynajmniej do wybuchu wojny, kino to prezentowao hitlerowskie Niemcy jako nowoczesny, sprawnie funkcjonujcy kraj o wysokiej stopie yciowej, otwarty, z ktrego wprawdzie mona w kadej chwili wyjecha, ale tsknota skania, by do prdzej czy pniej wrci. Natomiast dla rodzimej widowni kino to oznaczao gwnie twarze popularnych, wysoko opacanych gwiazd. Obecno w lmie danej gwiazdy gwarantowaa wysoki poziom rozrywki, a zarazem z grubsza deniowaa genre, ktrego naleao oczekiwa. Nie od rzeczy wydaje si wic scharakteryzowanie kina popularnego Trzeciej Rzeszy poprzez wskazanie emblematycznych, ucieleniajcych je twarzy. Gwiazd numer jeden komedii lmowej tamtych lat by Heinz Rhmann, ktry wystpi w 34 lmach zrealizowanych w tym okresie. Niski, wawy, o pogodnej twarzy, na ktrej nieustannie bka si luterny umieszek, bawi samym swym wygldem, natychmiast zjednujc sobie sympati
49

Tym bardziej ona dziwi, e wrcz rasistowski w wymowie melodramat Harlana Zote miasto (1942) bez problemu doczeka si w Niemczech legalnej edycji DVD. Kolberg pokazano ze szczeglnymi rodkami bezpieczestwa jako specjaln atrakcj konferencji Konstelacja Szczecin, w ktrej uczestniczyem w listopadzie 2010 roku. Kopi przywiz i odwiz do Niemiec specjalny kurier, a projekcji musiaa towarzyszy prelekcja historyka; nad prelegentem opiek sprawowao niemieckie MSZ.

230

Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

widza. Bysn pod koniec okresu weimarskiego, gdy kino przechodzio na dwik, wystpujc m.in. w komedii Rozemiani spadkobiercy (Lachende Erben, 1933), ktra wesza na ekrany ju w Trzeciej Rzeszy i jako ostatni niemiecki lm Maxa Ophlsa dugo na nich miejsca nie zagrzaa. Rhmann zagra potencjalnego spadkobierc wielkiej fortuny producenta win reskich, ktry otrzyma spadek pod wa- Zamach na abstynencj Heinza Rhmanna runkiem, i przez okrelony czas nie Rozemiani spadkobiercy tknie najmniejszej kropli alkoholu co oczywicie staje si powodem zamachw na jego abstynencj ze strony innych potencjalnych spadkobiercw. W Trzeciej Rzeszy udao si Rhmannowi nie zagra w kompromitujco propagandowych lmach, dziki czemu jego kariera moga trwa jeszcze wiele lat po wojnie. Ale to wanie w lmach z okresu nazistowskiego najpeniej zademonstrowa swj komediowy talent. Wydawa si stworzony do rl postaci la Nikodem Dyzma: szaraczkw czy przecitniakw, wskutek splotu okolicznoci i lepoty otoczenia, branych za wane gury. W Szczliwym powrocie w rodzinne strony (Heimkehr ins Glck, 1933) Boesego gra wdrownego magika, artyst do podejrzanej konduity wzitego za przemysowego potentata. W Krtych drogach piknego Karola (Die Umwege des Schnen Karl, 1938) Froelicha gra kelnera z maej nadbatyckiej mieciny, ktry marzy o karierze w wielkim wiecie Berlina, gdzie traa w wir polityki i podejrzanych interesw. W stylowej, plastycznie wyranowanej adaptacji powieci Gottfrieda Kellera Jak ci widz, tak ci pisz (Kleider machen Leute, 1940) Kutnera gra z kolei marzcego o bogactwie i wyrwaniu si ze swego stanu krawca, ktry w surducie uszytym dla klienta zostaje w obcym miecie wzity za arystokrat. Byo w tym temacie faszywej tosamoci co wywrotowego wobec polityki zbiurokratyzowanego i zmilitaryzowanego pastwa, co niemal ydowskiego, jak cwaniactwo bohaterw Chaplina i to zapewne sprawiao, e Rhmann, tole- Kelner z prowincji wrd elit Berlina Krte drogi rowany przez wadze, by zarazem tak piknego Karola 231

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

popularny. Jedna z jego komedii rozsierdzia jednak pono Goebbelsa Inkasent (Der Gasmann, 1941) Froelicha, w ktrym tytuowy bohater dokona dziwnej transakcji: odstpi swe ubranie pewnemu pasaerowi w tarapatach, otrzymujc w zamian bardzo du sum (przez co zreszt sam musia w bielinie dosta si z dworca do domu). Pocztkowo nieufny wobec tych pienidzy, We fraku i krawiec zostanie hrabi zaczyna stopniowo coraz chtniej je wydaJak ci widz, tak ci pisz wa, podobnie jak jego ona, ktra swym obnoszeniem si z bogactwem zaczyna ku w oczy ssiadw i ciga uwag pewnego urzdu. Sytuacja bohatera zaczyna robi si niewesoa, a lm niespodziewanie staje si zoliw satyr na totalitarne pastwo, przed ktrym nie sposb si ukry. Rhmann, z jego drobn postur i min czowieka penego dobrej woli wydaje si niemal komediowym wcieleniem Jzefa K. Ale Goebbelsa rozsierdzia pono spora w tym lmie ilo pozdrowie Heil Hitler!, wzrastajca w miar, jak urzdnicza machina coraz bardziej braa bohatera w obroty. Najwikszym jednak sukcesem Rhmanna okaza si jeden z jego ostatnich wystpw w Trzeciej Rzeszy, komedia nostalgiczna Poncz (Feuerzangenbowle, 1944) Helmuta Weissa. Znany pisarz, zazdroszczc swym znajomym, z ktrymi spotka si przy szklaneczce tytuowego ponczu, i nie zazna szkolnego ycia, gdy nauki pobiera w domu, zostaje przez nich wysany do szkoy. Z racji modzieczego wygldu 42-letniego wwczas aktora caa ta maskarada wydaje si cakiem wiarygodna, a gagi, dialogi i komediowe sytuacje, gdy dorosy pisarz dla hecy zasiada w szkolnej awie, s naprawd inteligentne i zabawne. Cakowite pominicie realiw Trzeciej Rzeszy 1944 roku jest zdumiewajce. Wspczesnych widzw nadal urzeka starowiecka aura i cudowna absurdalno tego lmu: telewizja niemiecka pokazuje go niemal co roku midzy witami a sylwestrem, za w tamtejszych krgach akademickich jest to lm rwnie kultowy, jak Rejs (1969) Marka Piwowskiego u nas. Kobiec gwiazd komedii filmowych zarwno w dwikowym okresie kina weimarskiego, jak i w Trzeciej Rzeszy, bya Renate Mller . Od 1933 zagra a jedynie w 8 filmach, gdy jej wietn karier w 1937 roku przerwaa przedwczesna mier w wieku zaledwie 31 lat. Najbardziej Heinz Rhmann w szkolnej awie Poncz 232
Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

pamitne role Mller pochodz z filmw Reinholda Schnzla, yda (!), ktremu, o dziwo, udao si a do roku 1937 kontynuowa w nazistowskim pastwie tradycj libertyskich, prowokacyjnych obyczajowo i spoecznie komedii w stylu Ernsta Lubitscha. Mller stworzya w nich typ nowoczesnej, zaradnej, wyemancypowanej dziewczyny, ktra sw spontanicznoci i bezporednioci rozsadzaa skostniae kon- Pena podtekstw przebieranka Viktor i Viktoria wenanse. Icie Lubitschowski pazur, ze spor dawk przewrotnoci i pikantnych podtekstw, posiadaj doskonae komedie Viktor i Viktoria (Viktor und Viktoria, 1933) oraz Maestwo po angielsku (Die englische Heirat, 1934). Pierwsza to, podobnie jak Nie chc by mczyzn (Ich mchte kein Mann sein, 1918) Lubitscha, komedia przebierankowa, ale jeszcze bardziej pokrtna fabularnie i dwuznaczna. Mller gra bezrobotn aktork, ktra w podrzdnym kabarecie zastpuje Viktora, aktora, wcielajcego si w kobiece role. Udajc mczyzn, ktry odgrywa kobiet, wzbudza na scenie aplauz jako mczyzna udajcy kobiet (a przecie kobiet jest). To pocztek penego sukcesw tourne, ktre zaprowadza j i troch zazdrosnego o jej triumfy Viktora do Londynu, gdzie mody aktor (czyli ona sama) stanie si obiektem podania dwch innych kobiet, a sam(a) zakocha si w przystojnym Angliku. Wszystko to staje si rdem niesychanie dwuznacznej erotycznie, perwersyjnej atmosfery i znakomitych gagw ich najwiksze natenie nastpuje w arcyzabawnej scenie, w ktrej bohaterka wcignita przez ukochanego do mskiego zakadu fryzjerskiego zostaje poddana serii komicznie sadystycznych zabiegw, zadajcych istne tortury jej prawdziwej, kobiecej tosamoci. Z kolei Maestwo po angielsku, onglujce kulturowymi stereotypami na temat angielskich snobizmw, form i przysowiowej egmy, skrzy si zoliwym i byskotliwym dowcipem la Monty Python, i do niewinnie zapowiada seri powstaych w Rzeszy lmw z antyangielskimi akcentami. Jednym z ostatnich lmw z udziaem Niemiecka ona lorda-fajtapy Renate Mller Renate Mller bya znakomita Allotria w Maestwie po angielsku 233

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

(1936), byskotliwa komedia omyek, w ktrej po wielu qui pro quo, wynikych z rozmaitych koincydencji i odgrywania przez postaci przybranych tosamoci, dochodzi w nale do ukonstytuowania si trzech szczliwych par. Re yserem tego filmu by Willi (Willy) Forst, austriacki aktor i reyser, w latach 30. i 40. jedna z najwikTrzy szczliwe pary piewaj w finale tytuow szych osobowoci kina popularnego. piosenk Allotria Ze sw aparycj dentelmena czsto grywa arystokratw, a dziki zycznej sprawnoci i wokalno-tanecznym talentom mg by gwiazd lmw muzycznych. Wesoe spojrzenie i luterny umiech bkajcy si na jego wargach predestynoway go take do rl postaci dyzmowatych sympatycznych oszustw, na ktrych nieodparty wdzik nabieray si zwaszcza kobiety, jak w Bel Ami (1939), musicalowej adaptacji powieci Maupassanta zrealizowanej przez niego samego. Jako reyser Forst zadebiutowa w roku 1933 austriacko-niemieck koprodukcj Niedokoczona symfonia (Leise ehen meine Lieder), ktra rok pniej doczekaa si take angielskojzycznej wersji The Unnished Symphony, wspreyserowanej przez Anthonyego Asquitha. Ta romantyczna i pena muzyki lmowa biograa Schuberta wyznaczya typ lmu, ktrego Forst okae si mistrzem: rozgrywajcego si w rodowiskach artystycznej bohemy kostiumowego romansu, przeplatajcego melodramatyczn i komediow tonacj, penego zapierajcych dech, widowiskowych scen wielkich bali, koncertw i spektakli, na ktrych tle rozgrywaj si rozmaite intrygi i miosne dramaty. Arcydzieami tej wiedeskiej melodramo-operetki s zwaszcza zrealizowane (jeszcze) w Austrii dwa lmy: nawizujca cynizmem i dekadenck aur do Miostek Ophlsa Maskarada (Maskerade, 1934) oraz melancholijny Teatr Miejski (Burgtheater, 1936), z wielk rol Wernera Kraussa. T formu kontynuuj z powodzeniem lmy Forsta wyprodukowane ju w Trzeciej Rzeszy, m.in. trylogia wiedeska: Operetka (Operette, 1940), Wiedeska krew (Wiener Blut, 1942) i Wiedeskie dziewczta Willi Forst jako czarujcy oszust Bel Ami

234

Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

(Wiener Mdeln, 1949)50. Jednak jeden z najlepszych lmw Forsta zrealizowanych w Trzeciej Rzeszy to pasjonujcy, kunsztowny kompozycyjnie melodramat i krymina sdowy zarazem Mazurek (Mazurka, 1935), z wielk rol Poli Negri jako kobiety, ktra, zabijajc uwodzicielskiego muzyka, jednoczenie mci si za wasn krzywd i chroni crk przed jego niebezpiecznym Werner Krauss jako teatralny gwiazdor w filmie wpywem. Jak Forst-aktor msk, tak W - Teatr miejski gierka Marika Rkk bya najwiksz kobiec gwiazd muzycznych lmw w hitlerowskich Niemczech. Graa w nich poczwszy od 1935 a do 1944 roku, najczciej pojawiajc si w lmach wasnego ma, Georga Jacobyego, takich jak Student ebrak (Der Bettelstudent, 1936), Noc majowa (Eine nacht im Mai, 1938), Kobieta moich marze (Die Frau meiner Trume, 1944). Filmy Jacobyego nie dorwnyway artystycznym poziomem wysublimowanym majstersztykom Forsta, miay jednak ywe tempo, pen meandrw akcj z miosnymi powikaniami i sekwencje muzyczne, w ktrych pena temperamentu Rkk (nie bez racji porwnywana z Ginger Rogers) dawaa popis swych niezwykych umiejtnoci tanecznych. Najlepsze lmy z jej udziaem zrealizowa jednak nie m, lecz inni reyserzy: byskotliw parysk fars Hallo Janine (1939), z odwiecznym tematem przybierania w miosnych grach faszywej tosamoci, wyreyserowa spec od komedii, Carl Boese, za melodramatyczn biogra rosyjskiego kompozytora Romanse Czajkowskiego, w ktrej jej rywalk graa sama Zarah Leander dowiadczony majster, Carl Froelich. Temperamentem i umiejtnociami tanecznymi Marice Rkk nie ustpowali p Niemka, p Angielka Lilian Harvey i jej partner, popularny amant Ginger Rogers Trzeciej Rzeszy Marika Rkk w filmie Willy Fritsch. W latach Trzeciej Rzeszy Hallo Janine
50

Trzecie ogniwo trylogii wiedeskiej (zdjcia do powstaway w roku 1944 i 1945) naley do tzw. lmw dezerterskich (berlufer-Filme), zrealizowanych w Trzeciej Rzeszy, ale majcych premiery ju po wojnie.

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

235

kilkakrotnie spotkali si w lmach Paula Martina. Prawdziwym arcydzieem jest komedia Szczciarze (Glckskinder, 1936), mistrzowska odpowied na Ich noce (It Happened One Night, 1934) Franka Capry, rozgrywajca si w Nowym Jorku w rodowisku dziennikarskim i bdca wyrazem niemieckich fascynacji i sam Ameryk, i amerykaskim kinem. Aura beztroskiej zaTaneczny popis Mariki Rkk Romanse bawy, cho wcale nie taka wyjtkowa Czajkowskiego w penym rozrywki kinie Trzeciej Rzeszy, tu wypada wyjtkowo wiarygodnie moe z racji amerykaskiego ta akcji, a moe dlatego, i w roku berliskich igrzysk niemiecki lm peen takiego luzu promowa nazistowskie pastwo jako normalny, przyjazny i peen swobd kraj. aden z szeciu zaledwie lmw Harvey zrealizowanych w Trzeciej Rzeszy nie by sukcesem na miar tej wietnej komedii, cho trzeba by jeszcze wspomnie Capriccio (1938), fars kostiumow w sztafau paszcza i szpady. W mskim przebraniu (jako Don Juan!) bohaterka umyka przeladowcom i wywalcza sprawiedliwo, przeywajc rozliczne przygody, z racji przebieranki nie wolne od dwuznacznych erotycznie podtekstw. Ten zapewne aspekt, a i osobista antypatia Goebbelsa do aktorki, sprawiy, e lm rozsierdzi ministra i to pomimo faktu, i wyreyserowa go pupil reimu, Karl Ritter. W 1939 Harvey opuci Niemcy na dobre, szybko zakoczy aktorsk karier, a Trzecia Rzesza pozbawi j swego obywatelstwa. Willy Fritsch zagra w okresie hitlerowskim w a 34 lmach, ale poza Wojn walcw, Szczciarzami i moe jeszcze Wiedesk krwi Willi Forsta nie byy to artystyczne sukcesy na miar jego weimarskich przebojw. Z adn z ekranowych partnerek nie stworzy te tak harmonijnego duetu, jak z Lilian Harvey. Najlepiej jednak opacanym aktorem Trzeciej Rzeszy by nie najmodszy ju u jej progu (rocznik 1891) Hans Albers. Modelowo aryjski blondyn o wyrazistytch niebieskich oczach ju od lat I wojny wiatowej grywa w lmach, ale niemiecka i midzynarodoScrewball comedy po niemiecku Lilian Harvey wa widownia dostrzega go dopiero i Willy Fritsch w Szczciarzach 236

Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

w niewielkiej roli Mazeppy, cynicznego lowelasa, z ktrym w Bkitnym Aniele Lola-Lola zdradza i upokarza swego starego ma. Pod koniec okresu weimarskiego wystpi te w sensacyjnofantastycznym lmie Karla Hartla FP 1 nie odpowiada (F P . 1 antwortet nicht, 1932) i ta rola (dzielnego pilota, rozprawiajcego si z sabotaystami, ktrzy zaatakowali niemieckie pywajce lotnisko na Atlantyku sic!) wyzna- Hans Albers jako rzekomy angielski detektyw Czowiek, ktry by Sherlockiem Holmesem czya zasadnicze emploi Albersa: odtd gra przede wszystkim ludzi czynu, gadko pokonujcych rozmaite przeszkody i rozprawiajcych si z przeciwnikami. Jednak trzy najbardziej pamitne lmy z Albersem z tego okresu nie ukazuj nam gwiazdora jako herosa, ani nie realizuj modelu sensacyjnoprzygodowego, za to z jednym i drugim jakby si polemicznie przekomarzaj. Czowiek, ktry by Sherlockiem Holmesem (Der Mann, der Sherlock Holmes war, 1937) Karla Hartla to zwariowana komedia kryminalna, podczas ogldania ktrej widz sam dugo nie jest pewien, czy jej dwaj bohaterowie, wystylizowani na Sherlocka Holmesa (Albers) i doktora Watsona (Rhmann), to istotnie detektywi dcy do rozwizania kryminalnej zagadki, czy oszuci spod ciemnej gwiazdy, tyle e sympatyczni. Pena absurdalnego humoru i zaskakujcych zwrotw akcji fabua nieustannie zbija widza z tropu, a z racji swej taktyki narracyjnej i ostentacyjnej intertekstualnoci wydaje si prekursorska wobec pniejszego o p wieku popularnego kina doby postmodernizmu. Wspomniany wczeniej jubileuszowy lm Ufy, Mnchhausen, pozwoli nie najmodszemu ju aktorowi na ironiczny dystans do swego imageu herosa, stanowic zarazem nie tylko hiperbolizacj, ale i parodi gatunku sensacyjno-przygodowego. Wreszcie w swym zdecydowanie najlepszym lmie z okresu Trzeciej Rzeszy, kolorowym, nostalgicznym melodramacie Kutnera Groe Freiheit Nr. 7 (1944), Albers stworzy wspania, bogat psychologicznie posta starego marynarza, zakochanego w modej dziewczynie i bolenie zranionego uwiadomieniem sobie, e kocha ona kogo innego, modszego. Znakomity artystycznie lm Kutnera nie doczeka si ju w Rzeszy premiery51 odoony zosta na pki, zapewne z racji swej melancholijnej, dekadenckiej aury, ale take i dlatego, e przedstawia wiat, jakiego ju nie byo: Hamburg sprzed alianckich bombardowa.
51

Ale by wywietlany w Protektoracie Czech i Moraw (praska premiera miaa miejsce 15 grudnia 1944).

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

237

Za g wnego konkurenta Albersa do miana emblematycznego macho nazistowskiej kinematografii mona uzna Luisa Trenkera. wietny wspinacz i narciarz, bysn jako gwiazda lmu grskiego w witej grze (1926) i Wielkim skoku (Der groe Sprung , 1927) Arnolda Fancka, po czym pod koniec okresu weimarskiego zrealizowa dwa historyczne Bergfilme, ktrych Hans Albers jako podstarzay marynarz w Groe sam by gwiazd: Gry w pomieniach Freiheit Nr. 7 i Buntownika. Klasykiem gatunku jest zachwycajcy wizualnie lm Gra wzywa! (Der Berg ruft!, 1937), pasjonujca historia XIX-wiecznego wycigu rnych nacji o pierwszestwo w wejciu na Matterhorn, zakoczonego tragedi, gdy pierwsi zdobywcy szczytu zginli podczas zejcia. Najbardziej symptomatyczne dla imageu Trenkera jako autochtonicznego herosa (zawsze podkrelajcego sw gralsko, tyrolsko i bycie swoim chopakiem) i dla jego zwizkw z blisk nazistom, volkistowsk ideologi Blut und Boden, s jego dwa lmy amerykaskie: Syn marnotrawny (Der verlorene Sohn, 1934) i Kalifornijski cesarz (Der Kaiser von Kalifornien, 1936). Osadzone w Ameryce i slmowane czciowo w amerykaskich plenerach, s z jednej strony wyrazem typowej dla Niemcw w dwudziestoleciu midzywojennym fascynacji Ameryk, z drugiej za kreuj negatywny jej obraz jako kraju bezwzgldnej walki o byt i permanentnego kryzysu, wynikajcego z niszczcego moralno i spoeczny ad kultu pienidza. Na antypodach (aksjologicznych i geogracznych) tego Babilonu znajduje si Heimat ojczysta ziemia germaskiego bohatera, bdca nie tylko krajem rodzinnym, ale i ostoj wszelkich prawdziwych wartoci. Opozycja ta szczeglnie wyrana jest w Synu marnotrawnym, ktrego bohater, mody gral z Tyrolu, skuszony miraem Nowego wiata jako ziemi obiecanej i ufny w mit self-made-mana, udaje si za ocean, by znale si tam na samym dnie i zazna caej ndzy amerykaskiej rzeczywistoci lat 30: bezrobocia, bezdomnoci, godu. Bohater oczywicie, jak tytuowy syn marnotrawny, Historia rywalizacji o pierwsze wejcie na Matterhorn wraca w rodzinne strony, a oznak jego Gra wzywa! 238
Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

ponownego zjednoczenia z rodzim ziemi jest udzia w pierwotnym, pogaskim rytuale Rauhnacht: efektownym, ale niepokojco orgiastycznym celebrowaniu przez gralsk spoeczno zimowego solstycjum (najduszej nocy roku). Opozycja obczyznaojczyzna, kosmopolitycznerodzime, zudnie nowoczesnetradycyjne, zostaje zreszt rozpisana nie tylko na Niedola grala z Tyrolu w Ameryce lat kryzysu przeciwstawienie AmerykaHeimat, Syn marnotrawny ale i na wybr serca: po swojej lekcji za oceanem bohater oczywicie odtrca wyemancypowan, nowoczesn crk amerykaskiego potentata na rzecz zakochanej w nim dziewczyny z rodzinnej wioski. Z kolei bdcy waciwie westernem Kalifornijski cesarz odtwarza, ze znaczcymi ideologicznie przekamaniami, histori Johna Suttera (w lmie z premedytacj nazywanego pierwotnym niemieckim nazwiskiem Johann Suter), szwajcarskiego emigranta w Ameryce; znalezienie w roku 1848 na jego dziace kruszcu zapocztkowao wielk kalifornijsk gorczk zota, co, jak ukazuje lm, przynosi Suterowi tylko straty i cierpienia (gin jego dzieci, traci majtek), a pord osadnikw powoduje rozptanie dzy zysku, rozpad wizi spoecznych i zanik midzyludzkiej solidarnoci. Chciwoci, spekulacjom i nadziejom rozgorczkowanych poszukiwaczy zota na szybkie wzbogacenie si przeciwstawiony jest wiodcy do indywidualnego bogactwa ciki, codzienny wysiek bohatera, typowo niemiecka cnota pracowitoci i gospodarnoci (owoce tej pracy zostaj jednak w wyniku gorczki zota zniszczone). Ambiwalentny jest na tego lmu: stary, zuboay, wywaszczony z ciko zapracowanego majtku Suter, na schodach Kapitolu w Waszyngtonie ma profetyczn wizj Ameryki jako kraju drapaczy chmur i wielkiego przemysu po czym umiera. Trenker, zafascynowany potg USA, ideologicznego przeciwnika, atakuje go i skada mu zarazem hod. Ale niezalenie od ideologii, byy lmy Trenkera atrakcyjnymi widowiskami, cieszcymi si (do dzi zreszt) duym powodzeniem u niemieckiej publicznoci. Gdy Marlena Dietrich kategorycznie odmwia powrotu do Niemiec i opara si nadzwyczaj atrakcyjnym warunkom angau, piln potrzeb kina niemieckiego stao si wykreowanie midzynarodowej gwiazdy podobnej rangi. A wreszcie znaleziono aktork posgowo pikn, o regularnych rysach, jak Greta Garbo, i jak Marlena obdarzon niskim, zmysowym gosem, za to o wikszych ni gos Marleny moliwociach. Odkryciem tym bya Szwedka Zarah Leander, niewtpliwie najpikniejsza, najwiksza kobieca 239

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

gwiazda w kinie Trzeciej Rzeszy. Pomidzy 1937 a 1943 rokiem pojawia si w dziesiciu lmach fabularnych. Pierwszym by melodramat Detlefa Siercka Ku nowym brzegom (Zu neuen Ufern, 1937), w ktrym zagraa XIXwieczn angielsk piosenkark powicajc si dla ukochanego mczyzny: przyjmujc na siebie jego win, zostaLuis Trenker jako Kalifornijski cesarz je deportowana do Australii; tam, wydobyta z kolonii karnej na targu maeskim przez przystojnego farmera, porzuca nowe, ustabilizowane ycie, gdy tylko na horyzoncie pojawia si dawny ukochany, dla ktrego niegdy powicia wszystko Drugi z melodramatw Siercka z jej udziaem, La Habanera (1937), znowu rzuca kreowan przez ni posta w egzotyczn sceneri. Leander gra Szwedk, ktra zauroczona tytuow melodi i latynoskim seksapilem bogatego Portorykaczyka, postanawia nie wraca do kraju i zostaje on atrakcyjnego adoratora. Za swj wybr paci jednak wysok cen: bohaterk, zniewolon przez ma w kulturze, gdzie kobieta nie ma wiele do powiedzenia, zmczon zabjczym, tropikalnym klimatem, ogarnia Heimat-Nostalgie, ktr ukoi dziki temu, e pospiesz jej na ratunek nordyccy przybysze z Europy, a ma tyrana zasuenie dosignie deus ex machina w postaci miertelnej choroby rozprzestrzeniajcej si wskutek jego sanitarnych zaniedba. Byskotliwie zrealizowany i wietny aktorsko melodramat Siercka jest nie tylko bliski lansowanej w lmach Trenkera ideologii Blut und Boden, ale dodatkowo wyczuwa si w nim nieprzyjemny rasistowski podtekst, zwaszcza i latynoskiego Uwolniona od ma pikna wdowa powraca m a bohaterki gra odtwrca roli Ssdo Heimatu La Habanera sa-Oppenheimera, Ferdinand Marian. Melodramaty z Zarah Leander nie byy wolne od rnych serwitutw ideologicznych. Bliski wymow La Habanerze jest lm Carla Froelicha Heimat (1938), w Polsce przedwojennej zatytuowany stosownie do fabuy Marnotrawna crka. Opowiada on o powrocie do rodzinnego miasteczka w Niemczech wielkiej pieniarki, ktra zrobia karier w Ameryce pod amerykaskim nazwiskiem. Cho niegdy ucieka z rodzinnego domu jako miejsca opresji i zaciankowej nietolerancji, to pod wpywem 240

Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Heimat-Nostalgie i odarcia ze zudze co do wielkiego wiata, godzi si z ojcem-despot (Heinrich George) i wraca na ono rodziny. Z kolei historyczny melodramat Froelicha Serce krlowej (1940), w ktrym zagraa Mari Stuart, peen jest akcentw antyangielskich, co biorc pod uwag moment historyczny zmasowan kampani wojenn przeciwko Wielkiej Brytanii wcale nie dziwi, a z racji przedstawionych Charyzmatyczna pieniarka Zarah Leander w filmie wypadkw historycznych byo uzasad- Heimat nione. W jednym z najbardziej kasowych niemieckich lmw lat wojny, melodramacie Rolfa Hansena Wielka mio, graa on lotnika (Viktor Staal), ktrej dugo nie bdzie dane zazna szczcia maeskiego, poniewa na jej mu ciy patriotyczny obowizek zrzucania bomb na kolejne europejskie kraje. Niezalenie jednak od tej propagandowej skazy, melodramaty z Zarah Leander do dzi wywouj ogromne wraenie: nie tylko dziki emanujcej z ekranu wielkiej urodzie Szwedki, ale i jej naprawd niezwykego, charyzmatycznego aktorstwa. Klas dla siebie s obowizkowe we wszystkich jej niemieckich lmach sceny, w ktrych piewajc swym gbokim, niskim gosem, oczarowuje zarwno wewntrzdiegetycznych suchaczy, jak i kinow publiczno. Inna importowana ze Szwecji gwiazda nazistowskiej kinematograi, ktra w latach 19361945 wystpia w jedenastu niemieckich lmach (dziesi z nich wyreyserowa jej m, Veit Harlan), bya przeciwiestwem swej piewajcej rodaczki. Kristina Sderbaum to nie wielka dama przytaczajca otoczenie piknoci i krlewsk dystynkcj, jak Leander, ale swojska, raczej plebejska niebieskooka blondynka. Zwykle graa adne, prostoduszne prowincjuszki, jak w Podry do Tyly (Reise nach Tilsit, 1939) czy Zotym miecie (Die goldene Stadt, 1942), ale czasem, jak w historycznych dramatach, pene energii i woli czynu niemieckie patriotki (dzielna mynarka w Wielkim krlu czy siostrzenica burmistrza Nettelbecka w Kolbergu). Jedyn jej nieudan rol z tego okresu jest, zapewne z racji propagandowej jednowymiarowoci postaci, Dorothea w ydzie Sssie. Podr do Tyly i Zote miasto to wietne melodramaty, z powan jednak skaz antypolskiej (w pierwszym z lmw) i antyczeskiej (w drugim) propagandy. W Podry, adaptacji opowiadania Hermanna Sudermanna (ktre wczeniej zaadaptowa w USA F .W. Murnau jako Wschd soca / Sunrise, 1927), to wanie na dobroduszn, prost, modelowo nordyck on gran przez Sderbaum czyha zowroga Polka. W Zotym miecie jest crk 241

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Czeszki i sudeckiego Niemca. Ogarnita marzeniami o Pradze, rusza wbrew woli ojca do zotego miasta, gdzie zostaje uwiedziona przez czeskiego kuzyna, a nastpnie przeze porzucona. Odtrcona po powrocie do rodzinnej wsi przez ojca, topi si w tym samym bagnie, ktre niegdy pochono jej czesk matk. Ale w naowym ujciu grobu jej i matki nie otacza ju bagno, Naiwna prowincjuszka i niegodziwy kuzyn z Pragi tylko falujce any zb, ktre wyroZote miasto sy na miejscu osuszonego dziki niemieckiej gospodarnoci mokrada. Praga zostaa ukazana jako niemoralny Babilon, w ktrego otchaniach musi zgin naiwne, niemieckie dziewcz (a raczej musi zgin ta dobra, niemiecka strona jej natury), a wszyscy Czesi s postaciami negatywnymi. Ten lm jest tym bardziej ideologicznie perdny, i propaganda sczy si w nim mimochodem na kanwie fabuy klasycznego melodramatu o uwiedzionej i porzuconej pannie-matce, a dziki znakomitej mise-en-scne, barwnym kadrom o duej urodzie plastycznej, wietnej muzyce i doskonaemu aktorstwu Kristiny Sderbaum, jest naprawd estetycznie porywajcym i przejmujcym emocjonalnie spektaklem. Veit Harlan by naprawd znakomitym lmowcem, co pokazuj jego ostatnie dwa melodramaty z lat Rzeszy, podobnie jak Zote miasto zrealizowane w Agfakolorze, ale szczliwie nieobcione podobn ideologi. W obu Kristina Sderbaum gra postaci zupenie inne ni dotychczas kobiety dojrzae, po przejciach, wiadome swej kobiecoci. W Immensee (1943) poznajemy ujt w ram narracyjn histori niespenionej mioci Elisabeth do muzyka, ktry po latach sta si synnym kompozytorem; jak to bywa, bohaterka wysza za kogo innego Bardziej intrygujcym lmem jest Powicenie (Opfergang, 1944). Arystokratyczni maonkowie, Albrecht i Octavia, mieszkaj w ustronnej rezydencji na przedmie ciach Hamburga, gdzie ich ssiadk okazuje si ekscentryczna Szwedka ls (Kristina Sderbaum), pywajca nago w jezioArystokratyczni maonkowie (Irene von Meyendorff i Carl Raddatz) Powicenie rze, jedca konno po play. Albrecht, 242

Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

typ sportsmena, ju nieco zmczony chodn i przewidywaln on, zaczyna coraz mocniej interesowa si atrakcyjn i zagadkow ssiadk, co nie uchodzi uwadze Octavii Oba te melodramaty Harlana, wysmakowane plastycznie i wietnie zagrane, s utworami duej urody. Ich fabuy wydaj si co prawda ostentacyjnie wyabstrahowane z biecego kontekstu, ale z drugiej strony, spowijajca je melancholia, a w Powiceniu take dominujca aura m i e r c i, z kontekstem tym nie wprost koresponduj. I chyba mona te je uzna za co prawda w Trzeciej Rzeszy nieliczne przykady wolnego od ideologicznych serwitutw kina artystycznego.
Kino artystyczne Trzeciej Rzeszy

W Trzeciej Rzeszy, podobnie jak w Zwizku Sowieckim, konieczno armowania obowizujcej ideologii nie wykluczaa szansy na kino o wysokim poziomie artystycznym. Tu byo to o tyle bardziej prawdopodobne, e lansowany przez Goebbelsa eskapizm atwiej ni w Rosji pozwala na cakowite stronienie od propagandy. Najlepszym sposobem na zapewnienie sobie (nigdy cakowitej, czsto jednak zaskakujco znacznej) autonomii artystycznej byo ekranizowanie literatury. Arcydzieem jest dokonana przez Hansa Deppe i Curta Oertla adaptacja opowiadania opowiadania Theodora Storma, Jedziec na siwym koniu (Der Schimmelreiter, 1934). W tej historii, rozgrywajcej si gdzie na fryzyjskim wybrzeu Morza Pnocnego, mody czowiek rzuca wyzwanie miejscowej spoecznoci i naturze, mobilizujc krajan do wydarcia morzu wielkich poaci ldu poprzez budow systemu grobli i kanaw. Mimo i przedsiwzicie wydaje si wpierw triumfem inynierskiej myli i cywilizacyjnej misji bohatera, ponosi on spektakularn klsk, ginc wraz z on w odmtach wzburzonego morza, ktre niszczc dzieo bohatera, wdaro si w ld, by upomnie si o swoje. Cho w afirmacji upartego, walczcego z natur ludu, Jedziec bliski jest ideom volkistowskim, to jednak zobrazowanie klski w starciu z natur trudno uzna za wyraz nazistowskiej ideologii. Film zachwyca piknymi obrazami bezkresnego krajobrazu kontemplowanego w dugich ujciach i niepokoi zestawieniem naturalistycznego przedstawienia ycia ludu z przejtym z tradycji romantycznej i kina niemego trybem Alegoryczny tryb kina weimarskiego w III Rzeszy alegorycznym (gura biaego rumaka, Jedziec na siwym koniu 243

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

ktrego dosiada bohater, jako wcielenia mierci; animizacja i symbolika natury, niczym w szkole szwedzkiej). Adaptujc klasykw dramatu, w roku 1937 trzy znakomite lmy zrealizowali czoowi reyserzy reimu. Oparty na dramacie Ibsena Wrg ludu (Ein Volksfeind) Steinhoffa przenosi co prawda akcj z XIX-wiecznej Norwegii do wspczesnych Niemiec, skutkiem czego walka bohatera, doktora Hansa Stockmanna, o niewygodn dla notabli z nadmorskiego kurortu prawd o jego szkodliwoci dla kuracjuszy przeksztaca si w apoteoz hitlerowskiego pastwa, ktre w nale rozwizuje problem i rehabilituje zaszczutego przez miejscow spoeczno lekarza. Przy okazji otrzymujemy te dodatek do literackiego pierwowzoru w postaci stanowicej nazistowsk ide xe propagandy higieny oraz sportowego trybu ycia, ale niezalenie od tego Wrg ludu Steinhoffa jest pasjonujcym, wcigajcym widza dramatem z doskona rol Heinricha George. Dokonana przez Veita Harlana adaptacja dramatu Gerharda Hauptmanna Przed zachodem soca, zatytuowana Wadca (Der Herrscher), to w ogle jeden z najciekawszych artystycznie lmw Trzeciej Rzeszy. Emil Jannings gra niemodego, owdowiaego przemysowca, ktry zakochuje si w sekretarce. Musi stoczy pasjonujc dla widza rozgrywk z rodzin sprzeciwiajc si temu zwizkowi rzekomo w imi zbrukanej pamici p. ony, faktycznie w obawie przed utrat spadku. Susznie podejrzewajc, e rodzina zamierza go ubezwasnowolni, bohater sporzdza testament i przekazuje cay swj majtek pastwu. Rzecz jasna, ten na ma jawnie propagandowy charakEmil Jannings (drugi z lewej) jako lubieny sdzia ter, ale poza nim Wadca to doskonae Adam Rozbity dzban psychologiczne studium charakterw, lm znakomity wasztatowo i aktorsko, co zreszt w swej recenzji w Wiadomociach Literackich wysoko ocenia Stefania Zahorska52. Jannings zagra rwnie w dokonanej przez Gustava Ucickyego ekranizacji dramatu Heinricha von Kleista Rozbity dzban (Der zerbrochene Krug). Sam wybr tej akurat sztuki o skorumpowanym i lubienym sdzi w realiach
52

Wiadomoci Literackie 1937, nr 41 (3 padziernika). Toeplitz, doceniajc klas artystyczn lmu Harlana, ocenia go krytycznie: Wadca mg suy za przykad subtelnej roboty propagandowej. Bez sztandarw ze swastykami, bez wznoszenia rk do gry i bez portretw Fhrera by to jednak klasyczny lm narodowo-socjalistyczny. Zob. J. Toeplitz, Historia sztuki lmowej, t. IV , op. cit., s. 279.

244

Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

zbiurokratyzowanej Trzeciej Rzeszy mia posmak czego dywersyjnego, tym bardziej e doskonale odtwarzajcy sdziego Jannings kula, co odczytywano jako aluzj do samego Goebbelsa. Przyczynio si to pono do czasowego niedopuszczenia lmu na ekrany. Jeli nawet tak byo konkluduje Bogusaw Drewniak to jest jednak faktem, i cenzura przyznaa temu dzieu wysok ocen, okrelajc je jako lm poli- Heinrich George (w rodku) w doskonaej adaptacji Puszkinowskiego Poczmistrza tycznie i artystycznie wartociowy53. W krtkim okresie niemiecko-sowieckiej idylli po Pakcie RibbentropMootow Gustav Ucicky slmowa te jedn z Puszkinowskich Opowieci Biekina, synnego Poczmistrza (Der Postmeister, 1940). Jest to, jak sdz, do dzi jedna z najlepszych w kinie wiatowym adaptacji literatury rosyjskiej. Ucickyemu udao si zachowa zarwno liryzm, jak oraz intensywn emocjonalno pierwowzoru, oraz wiarygodnie odda zarwno rosyjskie realia, jak i sportretowa pen sprzecznoci rosyjsk dusz. Zasuga w tym niemaa nie tylko starannej mise-en-scne i wysmakowanych plastycznie zdj, ale i genialnego Heinricha George, ktry w roli tytuowej stworzy wstrzsajc kreacj, pokazujc zarazem grubiastwo i wraliwo, mieszno i tragizm, wielko i ndz ojca uwiedzionej dziewczyny. Z lat wojny pochodz wybitne osignicia kina artystycznego w Trzeciej Rzeszy, zrealizowane przez twrcw, ktrych kariera rozwinie si ju w latach powojennych. To wanie Wolfgang Staudte i Helmut Kutner, bo o nich mowa, uoasabia bd nowe, powojenne, przeciwstawiane nazistowskiemu kino niemieckie, cieszc si reputacj twrcw raczej nieska onych przez Trzeci Rzesz 54, cho prze- Charlie Rivel, substytut nieobecnego na ekranach cie w machinie jej upastwowionej Rzeszy Chaplina Akrobat schn!

53 54

B. Drewniak, Teatr i lm Trzeciej Rzeszy, op. cit., s. 242. To nieskaenie nie jest do koca prawd w przypadku Kutnera, ktrego popularna komedia Do widzenia, Franciszko! (Auf Wiedersehen, Franziska!, 1941), o onie reportera wojennego nieumiejcego zagrza miejsca w domu, bya nonikiem dosy nachalnej, prowojennej propagandy nazistw.

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

245

kinematografii nakrcili swoje wczesne filmy. Staudte w roku 1943 zrealizowa zaskakuj cy w wojennym i nazistowskim kontekcie lm Akrobat schn!, smutno-mieszn liryczn opowie o codziennej egzystencji klowna, zdradzonego przez sw przyjacik i partnerk. Gwn rol w tym intrygujcym lmie z bardzo skpymi dialogami zagra klown Charlie Rivel, Feralny romans Ferdinand Marian i Marianne Hoppe mim-akrobata budzcy podziw swym w filmie Romanca w moll opanowaniem ciaa i maestri rozbudowanych przestrzennie i narracyjnie gagw, noszcy owo imi na cze Chaplina, ktrego przed laty naladowa, wystpujc w popularnym trio akrobatw-mimw55. Ju samo imienne przywoanie postaci Chaplina w nazistowskich Niemczech (i to po Dyktatorze!) trzeba uzna za zuchwao. A przecie Chaplina ewokuje w tym lmie i brak sw, i choreograa gagw, i semantyka postaci klowna jak Charlie-Tramp ignorowanego, zepchnitego na margines, pomiatanego maego czowieczka. Kutner swe prawdziwe arcydzieo zrealizowa w roku 1943. Jest nim Romanca w moll, swobodna adaptacja noweli Maupassanta, o kunsztownej kompozycji z ram narracyjn, wewntrz ktrej seria retrospekcji stopniowo odsania prowadzc do tragedii histori uwiedzenia piknej ony nieciekawego urzdnika przez czarujcego wiatowca, synnego kompozytora. Findesieclow sceneri, sugerujc jak nieokrelon, niezbyt odleg, ale definitywnie zamkni t przesz o , dekadenckim klimatem, lm ten bardzo przypomina pospne arcydziea Maxa Ophlsa i Willi Forsta. W samych Niemczech nie cieszy si powodzeniem, podoba si za to w Szwecji i jako Uroki rdldowej eglugi w Berlinie A.D. 1945 pierwszy lm Trzeciej Rzeszy wyrPod mostami

55

Nt. zapomnianej postaci Charliego Rivela i jego relacji do Chaplina odsyam do arcyciekawego eseju Tomasza Majewskiego Chaplin w Niemczech: podwjne ciao mima, w: T . Majewski, Dialektyczne feerie: Szkoa frankfurcka i kultura popularna, Wydawnictwo Ocyna, d 2011, s. 137139.

246

Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

niony tam nagrod krytyki wpyn by moe na estetyk wczesnych lmw Ingmara Bergmana. Po tym doskonaym, pospnym melodramacie Kutner zdoa jeszcze zrealizowa w Trzeciej Rzeszy dwa wietne lmy: omwiony ju barwny melodramat Groe Freiheit Nr. 7 oraz Pod mostami (Unter den Brcken, 1945), realistyczn i poetyck zarazem opowie o rdldowych marynarzach, zakochanych w jednej dziewczynie. Jest to te jeden z najciekawszych wizualnie lmw o Berlinie ukazuje z poziomu rzek i kanaw miasto, ktrego niedugo miao przesta istnie w wczesnym ksztacie, ktre ju w trakcie realizacji zostao zbombardowane, wskutek czego operatorzy musieli dokonywa rozmaitych ekwilibristycznych sztuczek, by nie ukaza w kadrze ruin Film Kutnera nie doczeka si ju premiery w Trzeciej Rzeszy. I niepotrzebnie, jak si okazao, unikano lmowania ruin: w realizowanych w Niemczech po wojnie Trmmerlme byy one podstawowym skadnikiem wizualnym przedstawionego wiata56.

Chronologia57
1930: nazici z 18% poparcia staj si drug si w Reichstagu 1932: 31 lipca i 6 listopada wybory do Reichstagu (nazici uzyskuj, odpowiednio, 37 i 33% gosw) 1933: 30 stycznia prezydent Hindenburg mianuje kanclerzem Adolfa Hitlera 27 lutego poar Reichstagu (pretekst do przyznania nazajutrz Hitlerowi przez prezydenta nadzwyczajnych uprawnie dla ochrony Narodu i Pastwa) 11 marca powoanie Ministerstwa Owiecenia Publicznego i Propagandy 13 marca Joseph Goebbels desygnowany na szefa resortu 15 marca w Poczdamie Hitler proklamuje powstanie Trzeciej Rzeszy 28 marca spotkanie Goebbelsa z przedstawicielami przemysu lmowego w Hotelu Kaiserhof w Berlinie. Wytyczne ministra dla prawdziwie niemieckiego kina 1 czerwca powoany zostaje Bank Kredytu Filmowego (Filmkreditbank) 30 czerwca tzw. klauzula aryjska (Arierparagraph) zabrania ydom pracy w przemyle lmowym 14 lipca powoanie Izby Filmowej Rzeszy (Reichslmkammer) 14 padziernika Niemcy wystpuj z Ligi Narodw

56 57

O tym lmie pisze take Andrzej Gwd w rozdziale Powojenne kino niemieckie. W jej opracowaniu korzystaem z kalendarium Trzeciej Rzeszy zamieszczonego w aneksie ksiki Erica Rentschlera The Ministry of Illusion (op. cit., s. 225271).

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

247

1934: 16 lutego uchwalenie Ustawy Filmowej Rzeszy (Reichlichtspielgesetz). Ustanawia ona cenzur prewencyjn i system Prdikate 29 czerwca2 lipca: czystka w SA, zapocztkowana noc dugich noy (29/30 czerwca) 2 sierpnia mier Hindenburga, po ktrej Hitler czy urzdy prezydenta i kanclerza; armia przysiga Hitlerowi lojalno 19 sierpnia Hitler obwouje si Fhrerem, przywdc narodu 69 wrzenia VI, doroczny Kongres Partii Narodowosocjalistycznej w Norymberdze, uwieczniony w lmie Leni Riefenstahl Triumf woli 1935: 16 marca odrzucenie przez Niemcy klauzuli rozbrojeniowych traktatu wersalskiego i przywrcenie powszechnego poboru 22 marca Poczta Rzeszy (Reichspost) rozpoczyna regularne emisje telewizyjne (pocztkowo 90 minut kadego wieczoru, trzy razy w tygodniu) 15 wrzenia ustawy norymberskie (o obywatelstwie Rzeszy i o ochronie niemieckiej krwi i niemieckiej czci) odmawiaj ydom obywatelstwa i praw cywilnych; maestwa i stosunki seksualne midzy Niemcami a ydami staj si przestpstwami ciganymi przez prawo. Ograniczenia praw dotycz te Cyganw i przedstawicieli rasy czarnej 1936: 1 sierpnia otwarcie Igrzysk Olimpijskich w Berlinie 1937: 19 lipca otwarcie w Monachium wystawy sztuki zdegenerowanej (entartete Kunst) 1938: 1213 marca oddziay niemieckie wkraczaj do Austrii; Anschlu zatwierdzony zostaje plebiscytem z 10 kwietnia. 30 wrzenia ukad monachijski (zawarty midzy Francj, Wielk Brytani, Wochami i Niemcami), przyznajcy Niemcom Sudety. 1 padziernika oddziay niemieckie zajmuj Sudety na terytorium Czechosowacji 9 listopada fala antyydowskiej przemocy w caych Niemczech podczas tzw. krysztaowej nocy 1939: 15 marca zajcie przez niemieckie wojska Czechosowacji; nastpnie zawaszczenie majtku praskiego studia lmowego w Barrandovie 23 sierpnia niemiecko-sowiecki pakt o nieagresji, znany jako Pakt Ribbentrop-Mootow; tajne klauzule okrelaj m.in. warunki rozbioru Polski 1 wrzenia inwazja na Polsk; pocztek II wojny wiatowej. Hitler legalizuje eutanazj 1940: 213 lutego pierwsze deportacje ydw 9 kwietnia inwazja na Norwegi i Dani, potem wkroczenie Niemcw do Holandii, Belgii i Luksemburga, inwazja na Francj i bombardowania Anglii 27 kwietnia rozkaz Himmlera o zaoeniu obozu koncentracyjnego Auschwitz 1941: 3 kwietnia Ministerstwo Goebbelsa obwieszcza przyznanie najwyszego wyrnienia dla lmu, kategorii Filmu Narodu (Film der Nation); pierwszym laureatem Wuj Krger Hansa Steinhoffa

248

Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

1942:

1943:

1944:

1945:

22 czerwca inwazja na Zwizek Sowiecki, amica Pakt RibbentropMootow 14 padziernika pocztek masowych deportacji niemieckich ydw; zostaj osadzeni w gettach odzi, Kowna, Miska i Rygi 31 padziernika premiera pierwszego niemieckiego penometraowego lmu w kolorze (w systemie Agfakolor), komedii muzycznej Georga Jacobyego Lepszymi dyplomatami s jednak kobiety (Frauen sind doch bessere Diplomaten), 7 grudnia atak Japoczykw na Pearl Harbor. Nazajutrz USA i Wielka Brytania wypowiadaj wojn Japonii, a 11 grudnia Niemcy i Wochy Stanom Zjednoczonym 10 stycznia utworzenie koncernu Ufa-Film GmbH (U), obejmujcego m.in. siedem najwikszych wytwrni (Ufa, Tobis, Terra, Bavaria, WienFilm, Berlin-Film, Prag-Film) 20 stycznia tajna konferencja w Wannsee przesdza o ostatecznym rozwizaniu (Endlsung), czyli likwidacji europejskich ydw; w lutym rozpoczynaj si pierwsze deportacje ydw do obozw zagady 3031 maja: zmasowane bombardowanie Kolonii przez lotnictwo brytyjskie 23 czerwca uruchomienie komr gazowych w Auschwitz KL 19 listopada pocztek sowieckiej kontrofensywy pod Stalingradem 18 lutego w synnej przemowie w berliskim Paacu Sportu Goebbels nawouje do wojny totalnej 22 lutego egzekucja Sophie i Hansa Schollw, czonkw antyreimowej organizacji Biaa Ra 3 marca premiera Mnchhausena w Ufa-Palast am Zoo, na jubileusz 25-lecia Ufy 2430 lipca zmasowane naloty aliantw na Hamburg (ginie ponad 30 000 cywili) 28 listopada 1 grudnia: Roosevelt, Churchill i Stalin deliberuj o przyszoci Niemiec podczas konferencji w Teheranie 6 czerwca ldowanie aliantw w Normandii 1 wrzenia zamknicie wszystkich teatrw, oper, kabaretw i nocnych klubw w caej Rzeszy. Gwnym rdem rozrywki radio i kino 11 wrzenia oddziay amerykaskie wkraczaj na terytorium Niemiec 411 lutego konferencja jataska 1314 lutego naloty dywanowe aliantw z uyciem bomb zapalajcych obracaj Drezno w ruiny 20 kwietnia oddziay sowieckie docieraj do Berlina. Reyser Hans Steinhoff ginie w zestrzelonym przez Sowietw samolocie, ktrym usiowa opuci Niemcy 30 kwietnia samobjstwo Hitlera i Ewy Braun w bunkrze Kancelarii Rzeszy

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

249

1 maja niemieckie radio informuje o mierci Fhrera. Goebbels, umierciwszy z on szstk wasnych dzieci, popenia wraz z ni samobjstwo 8 maja bezwarunkowa kapitulacja Niemiec; koniec wojny w Europie

Propozycje lektur
Najciekawsze w literaturze wiatowej opracowanie kina schyku Republiki Weimarskiej, zawarte w czwartej czci ksiki Siegfrieda Kracauera Od Caligariego do Hitlera: Z psychologii lmu niemieckiego, jest dostpne po polsku. Ksika doczekaa si u nas dwch wyda (Warszawa 1958; Gdask 2010). Niestety, II wydanie nie jest nowym tumaczeniem, ale wznowieniem poprzedniego, zawierajcego rozmaite bdy. Na temat kina Trzeciej Rzeszy w jzyku polskim najwartociowsz prac jest solidna faktogracznie ksika Bogusawa Drewniaka Teatr i lm Trzeciej Rzeszy (Gdask 1972, wznowienie Gdask 2011). Wkrtce po jej ukazaniu si wycofano j z ksigar, ale cz nakadu zdya tra do czytelnikw. Przygotowywane jest drugie jej wydanie. Godne polecenia s take odpowiednie rozdziay w Historii sztuki lmowej Jerzego Toeplitza: w tomie IV (Warszawa 1969) i w tomie V (Warszawa 1970). Warto rwnie sign do monogracznego numeru miesicznika Polskiej Federacji DKF Film na wiecie (1983, padzierniklistopad, nr 298299), powiconego kinu w hitlerowskich Niemczech i faszystowskich Woszech. Znajdziemy w nim m.in. dwa fragmenty klasycznej pracy Erwina Leisera Nazi Cinema (London 1974). Z oglnych historii kina niemieckiego polecam zbiorowy tom Geschichte des deutschen Films pod redakcj Wolfganga Jacobsena, Antona Kaesa i Hansa Helmuta Prinzlera (Stuttgart Weimar 2004) oraz autorskie opracowania Stephena Brockmanna A Critical History of German Film (Rochester, New York 2010) i Sabine Hake German National Cinema (LondonNew York 2002). Lektur pasjonujc i bezcenn faktogracznie jest monograa najwikszej niemieckiej wytwrni: Klaus Kreimeier, Die Ufa-Story: Geschichte eines Filmkonzerns, MnchenWien 1992 (wyd. angielskie: The Ufa Story: A History of Germanys Greatest Film Company, 19181945, BerkeleyLos AngelesLondon 1999). Powysze prace rekomenduj jako lektur zarwno do tematu lm Trzeciej Rzeszy, jak i do zagadnienia kino schyku Republiki Weimarskiej. Podobnie jak III i IV cz wietnej ksiki Thomasa Elsaessera Weimar Cinema and After: Germanys Historical Imaginary, LondonNew York 2000. Najlepsze ujcie propagandowego wymiaru kina okresu nazistowskiego prezentuje praca Davida Welcha z roku 1983; korzystaem z poprawionego wydania: David Welch, Propaganda and the German Cinema 19331945, LondonNew York 2006. Jest to jednak praca tradycyjnie skupiajca si na propagandowych Staatsauftragslme podobnie zreszt jak inne, nowsze od niej pozycje, m.in. Richar-

250

Tomasz Kys
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

da Taylora Film Propaganda: Soviet Russia and Nazi Germany, LondonNew York 1998. Nowsza literatura na temat kina Trzeciej Rzeszy skupia si przede wszystkim na kinie popularnym. Najciekawsza z tych pozycji jest ksika Erica Rentschlera Ministry of Illusion: Nazi Cinema and Its Afterlife, Cambridge, Mass.London 1995. Zawiera ona prcz znakomitych analiz najbardziej reprezentatywnych lmw kina popularnego tego okresu cenne informacyjnie aneksy. T now orientacj, analizy ideologicznej lmu okresu nazistowskiego poprzez dekonstrukcj raczej kina popularnego ni omawianie Staatsauftragslme reprezentuj m.in. nastpujce ksiki: Sabine Hake, Popular Cinema of the Third Reich, Austin 2002; Linda Schulte-Sasse, Entertaining the Third Reich: Illusions of Wholeness in Nazi Cinema, DurhamLondon 1996; Mary-Elizabeth OBrien, Nazi Cinema as Enchantment: The Politics of Entertainment in the Third Reich, Rochester, NYWoodbridge 2006 (polecam zwaszcza t ostatni, podobnie jak ksika Rentschlera zawierajc doskonae analizy reprezentatywnych lmw).

IV . Niemiecki lm fabularny u schyku Republiki Weimarskiej i w Trzeciej Rzeszy


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

251

Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

V .

Kino stalinowskie

Joanna Wojnicka

Przeom dwikowy, przeom polityczny


Koniec lat 20. to w Zwizku Sowieckim czas podwjnych zmian zarwno w polityce, jak w sztuce. W 1929 roku zamkn si pewien etap historii komunistycznego pastwa. Na czele partii stan Josif Wissarionowicz Stalin, ktrego rola systematycznie wzrastaa od mierci Lenina w 1924 roku. Stalin denitywnie zakoczy etap Nowej Polityki Ekonomicznej (NEP) i zacz eliminowa zwalczanych od kilku lat przeciwnikw politycznych.
Podobnie jak dowiadczony bokser szykujc przeciwnika do nokautu rozmikcza go ciosami w wtrob, odek, nerki i serce, Stalin rozmikcza kraj w przededniu wielkiego przeomu. Ostatecznie rozmikczano parti. Dobija si prawic: w lutym 1929 roku na wsplnym posiedzeniu Politbiura i CKK potpiony zostaje Bucharin za brak zasad, przejawiajcy si w tajnych rozmowach z Kamieniewem, a take Rykow i przewodzcy zwizkw zawodowych Tomski.1

Bucharin by naczelnym redaktorem Prawdy, gwnego przez wiele lat organu prasowego partii, a take czoowym architektem NEP-u. Nalea do bolszewickiej elity, reprezentowa typ marksistowskiego inteligenta,
1

Micha Heller, Aleksander Niekricz, Utopia u wadzy. Historia Zwizku Sowieckiego, t. 1, prze. Andrzej Mietkowski, Wydawnictwo Krg, Warszawa 1986, s. 181.

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

253

wyksztaconego w tradycji XIX wieku. Z tak wanie leninowsk arystokracj Stalin rozpocz walk. Podrzdny gruziski dziaacz, ucze tyiskiego seminarium duchownego, do koca ycia mwicy po rosyjsku z silnym gruziskim akcentem, przez niewielu by brany pod uwag jako nastpca Lenina. Jednak w 1922 roku Komitet CentralJzef Stalin z Wodzimierzem Leninem ny partii podj decyzj o powoaniu stanowiska pierwszego sekretarza, na ktre zosta wybrany Stalin, dotychczasowy komisarz do spraw narodowociowych. Decyzj podjto przy aprobacie Lenina, jednak ju po kilku miesicach chory wdz chcia przesunicia Stalina na inne stanowisko. Wiedzia, e napicia wewntrz partii (gwnie na linii StalinTrocki) mog przyspieszy jej rozam. I mia racj, bo wkrtce po jego mierci rozpocza si walka o utrzymanie wadzy. T walk wygra Stalin, zmuszajc Trockiego do wyjazdu, usuwajc te Anatolija unaczarskiego ze stanowiska ludowego komisarza owiaty2. 1929 rok by czasem podejmowania strategicznych decyzji. Stalin zdecydowa o kolektywizacji wsi i modernizacji kraju, ktre miay by dowodzi realnoci komunistycznych planw budowy najnowoczeniejszego pastwa na wiecie. Koncepcje totalnego uprzemysowienia nie byy wymysem Stalina. Wywodziy si z pocztku lat 20., (ju Lenin poczy nowoczesno z komunizmem, wypowiadajc sawne zdanie, e komunizm to wadza radziecka plus elektrykacja), ale wwczas z uwagi na ruin gospodarcz nie zostay wprowadzone. Za to Stalin znalaz odpowiedni metod. Po pierwsze powrci do zaoe tzw. planw picioletnich, ktrych realizacja polega miaa na cakowitym scentralizowaniu i odgrnym sterowaniem gospodark. Plan pierwszej piciolatki zakada ogromne inwestycje; nic, nawet przyroda, nie mogo im przeszkodzi. Zaczto budow potnych fabryk, kilometrw drg i gigantycznych zapr wodnych; uruchomiono poszukiwania nowych z, natychmiast bez umiaru eksploatowanych. Powrciy fantastyczne wizje bolszewickiej utopii: zakadania nowych miast, osuszania zatok, ujarzmiania przyrody. Stalin wrci do idei Piotra Wielkiego (ktrej car wszak nie urzeczywistni) poczenia Morza Biaego z Batykiem. Za to Josif Wissarionowicz zrealizowa j byskawicznie. Od 1930 roku dziesitki tysicy winiw przy uyciu prymitywnych narzdzi przebijao si przez skalisty grunt. Sawny Bieomorkana im. Jzefa Stalina zosta
2

Pozbawiony stanowiska unaczarski zosta czonkiem Akademii Nauk. W 1933 roku oddelegowany do Hiszpanii jako przedstawiciel Zwizku Sowieckiego, zmar w drodze.

254

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

przekopany w cigu dwudziestu miesicy i kosztowa ycie od pidziesi ciu do dwustu tysicy ludzi. Budowie nowego kraju, ktry mia przecign pastwa kapitalistyczne, towarzyszya polityka wyniszczania wsi. Drugi pomys Stalina: kolektywizacja haso rwnie nienowe czyo si nie tylko z odebraniem chopom ziemi i tworzeniem kochozw, ale rwnie z tak zwanym rozkuaczaniem wsi. Pojcie kuaka nie byo zdeniowane. Za kuakw uwaa si wszystkich tych, ktrzy wykorzystuj prac najemn: mogli si do nich zalicza waciciele dwch krw, albo dwch koni, albo porzdnego domu. Poniewa nie byo jasnej denicji kuaka, kady rejon otrzymywa norm kolektywizacji i rozkuaczania3. Kolektywizacja i rozkuaczanie oznaczao zbrodni na gigantyczn skal (sam Wielki Gd na Ukrainie w latach 1932 1933 pochon blisko cztery miliony oar). W czasie tworzenia kochozw uwaani za szkodnikw chopi byli masowo rozstrzeliwani, deportowani do obozw koncentracyjnych, a ich rodziny zapdzane do przymusowej pracy. Wie rosyjska archaiczna i konserwatywna, nie pasowaa do obrazu przemysowego giganta, lansowanego w okresie pierwszej piciolatki. W tej atmosferze dokonyway si te zmiany w kulturze. W 1928 roku Komitet Centralny ogosi rezolucj w sprawie kultury, w ktrej nakaza walk z eklektyzmem i przychylnym nastawieniem do obcych ideologii. Literatura, teatr, kino, malarstwo, muzyka i radio maj uczestniczy w walce z buruazyjn i drobnomieszczask ideologi, z wdk, z listerstwem, a take z odradzaniem si ideologii buruazyjnej pod nowymi etykietami i z wiernopoddaczym naladownictwem buruazyjnej kultury4. Proces cakowitej ideologizacji kultury i jej podporzdkowania partii, widoczny ju w drugiej poowie lat 20., na przeomie dekad obra wyrany kierunek. Wielogosowo nepowskiego ycia kulturalnego zostaa cakowicie zniszczona. Wszystkie dziedziny nauki i sztuki podporzdkowano jednej wykadni. Zlikwidowano praktycznie lozo inn ni myl Marksa, Engelsa i Lenina, potem rwnie Stalina. Zgodno z ni stanowio kryterium, na podstawie ktrego tropiono rozmaite bdy, pozwalao te ono na restrykcje wobec podejrzanych o odmienny sposb mylenia. Marksizm-leninizm by ocjaln lozo modego bolszewickiego pastwa, a jej utrwalaniu suy mia zaoony w 1921 roku Instytut Czerwonej Profesury. Na pocztku lat 30. zlikwidowano resztki niezalenoci naukowej. Materializm dialektyczny sta si obowizujcy w historii, lozoi, ekonomii, jzykoznawstwie, a potem take w dziedzinach niemajcych wiele wsplnego z ideologi, jak przyrodoznawstwo i nauki cise. W 1931 roku na amach pisma Rewolucja
3 4

Michai Heller, Aleksander Niekricz, Utopia u wadzy, op. cit., s. 191. Ibid., s. 219.

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

255

Proletariacka ukaza si artyku Stalina O pewnych zagadnieniach historii bolszewizmu, stawiajcy tez, e Lenin nie popenia adnych bdw.
Zgodnie z nowym dogmatem, Lenin i jego partia zawsze mieli racj, Stalin by najbliszym wsppracownikiem Lenina w budowaniu partii i w przewodzeniu Rewolucji Padziernikowej i wreszcie, Stalin dopenia teraz rewolucj budujc socjalizm. Tym samym trockizm i inne odchylenia w ogle nie byy czci historii Partii, ale obcym, wrogim przejawem podobnym do mienszewizmu i do wszystkich innych przejaww socjaldemokracji zwalczanej wczeniej przez Lenina.5

Artyku ten oznacza zwrot w polityce wewntrznej. Historia bolszewizmu uzyskaa jedn ocjaln wykadni, ktrej aksjomatem bya wybitna rola Stalina. Tekst wywoa natychmiastow reakcj i rne pisma od kulturalnych po powicone buchalterii publikoway teksty o potrzebie wzmoonej czujnoci ideologicznej. Na w polityczny kurs rodowisko lmowe nie pozostao obojtne. W 1928 roku na Rada Komisarzy Ludowych (Sownarkom) wydaa rezolucj w sprawie kinematograi. Chodzio przede wszystkim o ograniczenie rozpowszechniania lmw zagranicznych, ale take o projekty dotyczce rozwoju produkcji, tematyki lmw i ksztacenia kadr. W styczniu 1929 roku przy Radzie Komisarzy Ludowych zosta powoany komitet do przeprowadzenia reorganizacji kinematograi. Na jego czele stan partyjny urzdnik Jan Rudzutak, a w jego skad weszli midzy innymi Anatolij unaczarski, Siergiej Eisenstein i Wsiewood Pudowkin. Rok pniej zosta on przeksztacony we Wszechzwizkowy Zarzd Przemysu Kinematogracznego (Sojuzkino), kierowany najpierw przez Martemiana Riutina, a po jego aresztowaniu jesieni 1930 roku6 przez Borysa Szumiackiego, starego bolszewika, czonka partii od 1904 roku. Pod nadzorem Sojuzkina znalazy si wytwrnie, dystrybucja, fabryki produkujce sprzt lmowy, a take wytwrnie innych republik (w latach 20. wadza Sowkina rozcigaa si tylko nad wytwrniami rosyjskimi)7. Kinematograa zostaa cakowicie scentralizowana i podporzdkowana Moskwie.

5 6

Martin Malia, Sowiecka tragedia: historia komunistycznego imperium rosyjskiego 19171998, prze. Magdalena Haas, Elbieta Wizner, Philip Wilson, Warszawa 1998, s. 270. Wypuszczony z wizienia Riutin sta si przeciwnikiem Stalina. By jednym z zaoycieli antystalinowskiej organizacji Zwizek marksistw-leninistw, usiujcej skupi antagonistw dyktatora. Rozesa te wrd komrek partyjnych odezw, w ktrej nazywa Stalina uzurpatorem i krytykowa jego metody. Aresztowany w 1932, w 1936 oskarono go w pokazowym procesie. W styczniu 1937 roku skazany na mier i rozstrzelany (rozstrzelany te zosta jego syn; drugi syn i ona zmarli w agrze). Wadimir Michajow, Stalinskaja modiel uprawlenija kiniematografom, w: Kino: politika i ludi (30-e gody), red. Lilija Mamatowa, Matierik, Moskwa 1995, s. 14.

256

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Jednak polityka partii nie dotyczya tylko struktury kinematograi. Ju na pocztku stycznia 1930 roku Paton Kierencew skrytykowa prac Sowkina. Zaznaczy, e nie tylko nie realizuje ono zaoe produkcyjnych (zamiast obiecanych 60 lmw w latach 19281929 powstao tylko 39), ale nie podejmuje rwnie wyzwa, jakie stawia partia8. W pimie Kino i yz opublikowany zosta tekst Buruazyjne wpywy w sowieckim kinie, w ktrym niektrzy reyserzy, np. Piotr Czardynin, Wadimir Gardin i Lew Kuleszow, uznani zostali za twrcw schlebiajcych buruazyjno -nepmanowskiemu widzowi9. Z coraz ostrzejsz krytyk spotykay si te lmy Abrama Rooma, Aleksandera Dowenki i Siergieja Eisensteina. Jednak sami twrcy usiowali si dopasowa do sytuacji. Kiedy w marcu 1928 roku odbywaa si I Wszechzwizkowa Narada Partyjna powicona sprawom kina, grupa reyserw (m.in. Eisenstein, Aleksandrow, Kozincew, Trauberg) wystosowaa pismo do czonkw zjazdu. Pisano w nim o braku ideologicznego kierownictwa w kinematograi i koniecznoci jego wyonienia. W odpowiedzi na postulat czci rodowisk artystycznych 13 marca 1928 roku Sownarkom postanowi powoa organ pod nazw Gawiskusstwo. Mia si on zajmowa organizacj, ale przede wszystkim czuwa nad ideologiczn poprawnoci sztuki. Pod jego kuratel znalazy si wszystkie dziedziny ycia artystycznego, w tym take kino10. Tym ideologicznym potyczkom towarzyszyy przeobraenia technologiczne; do Zwizku Sowieckiego dotary informacje o wprowadzeniu do kina dwiku. W 1928 roku na amach pism Sowietskij ekran oraz yz iskusstwa ukaza si manifest Przyszo lmu dwikowego podpisany przez Siergieja Eisensteina, Wsiewooda Pudowkina i Grigorija Aleksandrowa, akceptujcy now drog sztuki lmowej. Uznajc monta za podstaw lmowej narracji, autorzy utrzymywali, e dwik moe by elementem wzbogacajcym obraz i dajcym niezwyke moliwoci poszerzenia ekranowego wiata. Przestrzegali jednak, aby nie traktowa go jako dodatku do chodliwego towaru, czyli lmw mwionych11. Ten rodzaj lmw bdzie jak twierdzili okropny, poniewa rozpocznie epok automatycznego wykorzystania dwiku do dramatw dla elity i temu podobnych odfotografowanych przedstawie o charakterze teatralnym. Tak wykorzystany dwik bdzie niszczy kultur montau12. Ma on suy innym celom.
8 9 10 11

12

Por. Letopis rossijskogo kino. 19301945, red. A. Dieriabin, Matierik, Moskwa 2007, s. 8. Ibid., s. 10. Por. Letopis rossijskogo kino. 18631929, red. Walerij Fomin, Matierik, Moskwa 2004, s.615. Siergiej Eisenstein i in., Przyszo lmu dwikowego, prze. Tadeusz Szczepaski, w: Europejskie manifesty kina. Od Matuszewskiego do Dogmy. Antologia, wybr, wstp i oprac. Andrzej Gwd, Wiedza Powszechna, Warszawa 2002, s. 59. Ibid.

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

257

Jakim? Jedynie kontrapunktyczne wykorzystanie dwiku w stosunku do ujcia stwarza nowe moliwoci rozwoju i udoskonalenia montau. Pierwsze eksperymenty z dwikiem powinny si kierowa w stron jego zdecydowanej rozbienoci z obrazem13. Twrczo, czyli kontrapunktycznie uyty dwik rozszerza lmow przestrze. Jeli na ekranie widzimy idcego po schodach czowieka, np. potencjalnego morderc, a rwnoczenie syszymy skrzypienia schodw i odgos krokw, wwczas nie otrzymujemy adnej nowej informacji, gdy dwik tylko dubluje obraz. Zupenie innego charakteru nabierze ta scena, jeli na ekranie zobaczymy zamknit w pomieszczeniu kobiet, ktra syszy (a widzowie razem z ni) skrzypienie schodw i kroki. Ani ona, ani widzowie nie widz, kto si zblia. Mog si jedynie domyla. Taka sytuacja sprawia, e po pierwsze otrzymuj oni informacj o wiecie przedstawionym, ktra pochodzi spoza kadru, po drugie dwik buduje napicie, a zatem wzmacnia artystyczny efekt. Tezy Eisensteina, Pudowkina i Aleksandrowa byy formuowane bez dowiadczenia praktycznego; kiedy artyku powstawa, sowieckie eksperymenty dwikowe znajdoway si w pocztkowej fazie. W 1926 roku inynier Pawe Tager skonstruowa urzdzenia do rejestracji dwiku, zwane tagefonem. Opatentowa je w roku 1928 i wkrtce przedstawi na spotkaniu z czonkami Zwizku Pracownikw Kinematograi Rewolucyjnej (ARRK). Inny naukowiec, Aleksander Szorin, rwnie pracowa nad zapisem dwiku na tamie celuloidowej; jego urzdzenie zostao zademonstrowane take w 1928 roku, a do uytku weszo na pocztku lat 30. Wadze sowieckie interesoway si rozwojem kina dwikowego w Stanach Zjednoczonych i w Europie Zachodniej, podobnie jak lmowcy. W sierpniu 1929 roku grupa pracownikw wytwrni Mierabpom-film (dawna Mierabpom-Ru) rozpocza w laboratorium Wszechzwizkowego Instytutu Elektrotetechnicznego prby dwikowe, a w padzierniku zainicjowaa prac naukowo-eksperymentalna grupa ARRK, take zajmujca si kinem dwikowym. We wrzeniu tego roku w wytwrni Sowkino nakrcono okoo 12 dwikowych krtkometrawek, a 4 listopada w kinie Chudoestwiennyj w Moskwie zorganizowano pierwszy pokaz amerykaskich lmw dwikowych, w tym piewaka jazzbandu Alana Croslanda. Pierwsze kino przystosowane do wywietlania nowego typu lmw otwarto w Leningradzie 5 padziernika 1929 roku. Na otwarcie pokazano udwikowione fragmenty lmu Wioska grzechu (Baby riazanskije, 1927) Olgi Prieobraenskiej i Iwana Prawowa14.
13 14

Ibid., s. 60. Olga Prieobraenska (18841971), aktorka wyksztacona w studium MChAT-u. Przed rewolucj wystpia w kilku lmach (m.in. w roli Nataszy Rostowej w adaptacji Wojny i pokoju, 1915, Wadimira Gardina i Jakowa Protazanowa), bya on Gardina. Od poowy lat 20. zajmowaa si przede wszystkim realizacj lmw. Wykadaa w Instytucie Kinematograi. Obok Wioski grzechu jej najbardziej

258

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Zapoznanie si z nowinkami technicznymi byo ocjalnym celem wyjazdu Siergieja Eisensteina, Eduarda Tissego i Grigorija Aleksandrowa do Europy Zachodniej. Ponadto Eisenstein wystpowa mia jako czoowy przedstawiciel modej sowieckiej kinematograi, jej wieo pasowany mistrz. 21 sierpnia 1929 roku artyci przybyli do Berlina, we wrzeniu wzili udzia w odbywajcym si w Lozannie pierwszym zjedzie niezalenych lmowcw, po czym udali si do Londynu. Na europejsk podr reysera skaday si wystpienia w najwaniejszych orodkach ycia kulturalnego, pokazy filmw, ale i policyjne incydenty. Kiedy 17 lutego 1930 roku wygasza wykad na Sorbonie (zatytuowany Pryncypia Kadr z filmu Stare i nowe nowego rosyjskiego lmu), prefektura zabronia wywietlania lmu Stare i nowe w obawie przed zamieszkami. Nastpnego dnia Eisenstein dowiedzia si te o odmowie przeduenia mu francuskiej wizy, wic interweniowa. Skutecznie. Spotyka si z komunizujcymi intelektualistami i artystami, jak Louis Aragon i Paul Eluard, lecz rwnie z Ablem Ganceem, Jamesem Joyceem czy Albertem Einsteinem, ktrego odwiedzi w Berlinie. W padzierniku 1930 roku, wraz z Aleksandrowem i Tissem, zacz zdj cia do eksperymentalnego lmu dwikowego Romans sentymentalny (Le Romance sentimentale / Sientimientalnyj romans) dla wytwrni Sequana-Film. Powstaa dwudziestominutowa impresja ilustrowana muzyk Aleksieja Archangielskiego. W kontekcie dotychczasowego dorobku Eisensteina jest to lm zaskakujcy. Wprawdzie pierwsza fraza, skadajca si z krtkich uj wzburzonego morza i cinanych drzew, montowana jest w stylu prawdziwe eisensteinowskim, ale ju za chwil oczom widza ukazuj si kadry przestawiajce drzewa zanurzone w wodzie, odbicia na jej tai, wietlne reeksy, przepywajce chmury, sowem album impresjonistycznych stylizacji. W nastpnych ujciach widzimy mod kobiet w salonie, ktra, akompaniujc sobie na fortepianie, piewa romans15. Na tle muzyki
znaczcymi pracami byy: adaptacja Cichego Donu (1931), lady wroga (1935) Stieka Razin (1939). Wszystkie wymienione lmy nakrcia z Iwanem Prawowem. Historia powstania tego lmu Eisensteina jest ciekawsza, ni si to moe wydawa. Za nazw Sequana-Film kry si bowiem milioner Lonard Rosenthal, rosyjski biay emigrant, ktry dorobi si za granic wielkiego majtku (nazywany by krlem pere). Rosenthal postawi jednak warunek: w lmie musi wystpi niejaka Mara Griy. By to pseudonim (wymylony podobno przez reysera) pewnej

15

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

259

pojawiaj si obrazy abdzi oraz rzeb Augusta Rodina. Ostentacja w wykorzystaniu estetyki tak odmiennej od dotychczasowych upodoba Eisensteina sprawia, e lm wyglda na ironiczn zabaw. Podrowanie po Europie stao si dla Eisensteina coraz trudniejsze. Prefektura paryska odmwi a mu praKadr z filmu Romans sentymentalny wa dalszego pobytu we Francji, tote w kwietniu 1930 roku reyser podpisa roczny kontrakt z wytwrni Paramount i wyjecha do Hollywood, liczc, e nastpny kontrakt zawrze z Universalem. Amerykaskie propozycje wyglday obiecujco. Eisenstein bardzo chcia nakrci lm dwikowy, a hollywoodzcy potentaci mu to obiecywali. 12 maja przyby do Nowego Jorku. Wygosi kilka wykadw na uniwersytetach. Podobnie jak w Europie, w niektrych rodowiskach (lewicowych, albo wrcz komunizujcych) przyjto reysera yczliwie, lecz inne domagay si jego deportacji. Pomimo tych kontrowersji, wadze Paramountu zdecydoway si powierzy mu realizacj lmu wedug powieci Theodora Dreisera Tragedia amerykaska (1925), ale nie dosza ona do skutku. W styczniu roku nastpnego wytwrnia poinformowaa, e realizacja zostaa powierzona Rubenowi Mamoulianowi (w ostatecznoci lm nakrci Josef von Sternberg). Zamiar ekranizacji Zota Blaise Cendrarsa rwnie si nie powid. Po obu projektach pozostay tylko scenariusze16. Po tych niepowodzeniach Eisenstein musia wyjecha do Meksyku, bo amerykaskie wadze odmwiy mu Kadr ze zrealizowanego przez Eisensteina prawa dalszego pobytu w USA. Kieza Atlantykiem filmu Que viva Mexico! dy wic komunizujcy pisarz Upton

16

blisko zwizanej z Rosenthalem damy, ktra podobnie jak on wyjechaa z Rosji. Eisenstein nazywa j we wspomnieniach Madame Mara. Por. Walerij Bosienko, Staryj Sientimientalnyj romans, w: Kinowiedczieskije zapiski 2001, nr 54. Korzystam z internetowego archiwum pisma www.kinozapiski.ru/article/629. Por. Naum Klejman, Formua naa, w: idem, Formua naa. Stati, wystuplenija, biesiedy, Ejzensztejn-Cientr, Moskwa 2004, s. 4185.

260

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Sinclair zwrci si do niego z propozycj nakrcenia lmu, reyser podpisa kontrakt. Pobyt Eisensteina, Aleksandrowa i Tissego w Meksyku by owocny. Pierwszym nakrconym tam lmem byo krtkometraowe Trzsienie ziemi w Oaxaca (Earthquake in Oaxaca, 1931). Gwnym zamierzeniem artysty by fresk Que viva Mexico! (Niech yje Meksyk! / Da zdrastwujet Mieksik), kt- Que viva Mexico! Siergieja Eisensteina ry mia opowiada o historii kraju od czasw Majw i Aztekw, przez okres hiszpaskiej kolonizacji, do wojny domowej z pocztku XX wieku. Dalszy pobyt sowieckich artystw za granic stawa si jednak coraz bardziej problematyczny. Sinclair zwrci si do Stalina o wypacenie 25 000 dolarw na kontynuowanie zdj. W Moskwie spraw rozpatrzono w sierpniu 1931 roku. Pismo Sinclaira pozostawiono bez odpowiedzi17. Borys Szumiacki ju miesic wczeniej ponagla Eisensteina do powrotu. W licie do niego pisa: Hollywood i teoretyczne eksperymenty w nim s niez spraw, ale czekajce Was zadania w ZSRR wielokrotnie waniejsze18. Oczywicie, za prbami cignicia reysera do Zwizku Sowieckiego sta sam Stalin, ktry wykorzystywa w tym celu Sinclaira, piszc do niego zdumiewajco przewrotne listy19. Reyser zdecydowa si na powrt. W lutym 1932 roku wyjecha z Meksyku. Pozostawiony na miejscu materia lmowy dugo nie nabra odpowiedniego ksztatu, cho pniej zmontowano z niego a kilka lmw. Dopiero rekonstrukcja zrobiona w 1979 roku przez

17

18 19

Stosowny zapis brzmia tak: Poleci tow. Stieckiemu przeprowadzenie rozmowy z kierownictwem Sojuzkina o powrocie Eisensteina. Sinclairowi na razie nie odpowiada. Por. Lietopis rossijskogo kino. 19301945, op.cit., s. 116. Ibid., s.113114. Korespondencja Sinclaira ze Stalinem (listy zachoway si w prywatnym archiwum Stalina) dotyczya rwnie aresztowanego za rzekomy sabota jednego z pracownikw Sojuzkina A. Danaszewskiego. W odpowiedzi na proby Sinclaira o jego zwolnienie Stalin wysa list nastpujcej treci: Jeli nalegacie, mog postara si przed wyszymi organami wadzy o amnesti. Tre pisma dostosowana jest do poziomu naiwnoci amerykaskiego pisarza. Rzecz jasna, przed adnymi wyszymi organami Josif Wissarionowicz nie musia si o nic stara, decyzja naleaa tylko do niego (zreszta j podj; Danaszewski zosta zwolniony). Kolejne fragmenty listu dotyczyy ju Ejsenstejna: Eisenstein straci zaufanie swoich towarzyszy w Zwizku Sowieckim. Widz w nim dezertera, ktry porzuci swj kraj. Boj si, e szybko przestan si tu nim interesowa. Bardzo to smutne, ale wszyscy widz, e to fakt. Por. ibid., s. 127. Por. take: Maksim Leuszin, Ejzensztejn potieria dowierije swoich towariszcziej w Sowietskom Sojuzie. O pieriepiskie Josifa Stalina s Eptonem Sinklierom, w: Kinowiedczeskije zapiski 2003, nr 64, s.69. www.knozapiski.ru/article/124/

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

261

Grigorija Aleksandrowa daje niejakie wyobraenie o zamiarach reysera. Zostaa te uznana za ostateczn, cho przecie nie jest autorskim dzieem Eisensteina20. Tymczasem w Zwizku Sowieckim trwaa ideologiczna i organizacyjna przebudowa. Zdobywajcy coraz mocniejsz pozycj RAPP (Rosyjska Asocjacja Pisarzy Proletariackich, organizacja zaoona w 1920 roku) dyktowa te warunki dla rozwoju kina. Odrzucajc awangardow poetyk lat 20., nowi doktrynerzy prbowali narzuci lmom program, ktry przypomina ten z czasw formowania si kinematograi bolszewickiej: produkcja miaa by zdominowana przez lmy agitacyjno -propagandowe i naukowo-owiatowe (agitproplmy oraz politproswietlmy wedug sowieckiej nowomowy). W styczniu 1931 roku zarzd Sojuzkina przygotowa dokument (skierowany do przewodniczcego Sownarkomu Wiaczesawa Mootowa), okrelajcy plan rozwoju kinematograi na nastpne lata, a take krytykujcy lmy ostatniego okresu. Rwnoczenie rozpoczto reorganizacj kadr. Na posiedzeniu komisji lmowej CK WKP(b) przedstawiono polityczn charakterystyk reyserw. Podzielono ich na trzy grupy. Do pierwszej zakwalikowani zostali twrcy, ktrzy z ideologicznego punktu widzenia cakowicie odpowiadali oczekiwaniom partii. Do drugiej naleaa wikszo, a 70%. Byli to twrcy o dugim stau, kulturalni, realizujcy lmy na dobrym poziomie, ideowo do przyjcia, ale pasywni poputczicy, wedug bolszewickich kryteriw. Trzecia grupa, 20%, to reyserzy starzy, dowiadczeni, przedstawiajcy sowieck tematyk w manierze miakiej i buruazyjnej. Polityczni analfabeci, dostosowujcy si do poputczikw21. Za takich uznano gwnie twrcw czynnych ju przed rewolucj, kultywujcych dawn manier, jak Jakow Protazanow czy Jurij elabuski. W takiej atmosferze rozpoczy si eksperymenty z dwikiem. Na przeomie 1930 i 1931 roku pojawiy si pierwsze dwikowe kroniki i dokumenty. Szybko jednak przystpiono do powaniejszych prac. W 1930 roku Abram Room, reyser Mioci we troje i Upiora, ktry nie wraca, nakrci propagandowy dokument powicony gospodarczym zaoeniom polityki Stalina. Plan wielkich robt (Plan wielikich rabot) dotyczy industrializacji kraju. Room wykorzysta w lmie naturalne dwiki i muzyk. Podobnie postpi Dziga Wiertow, realizujc odpowiadajc stalinowskim postulatom Symfoni Donbasu (lub Entuzjazm / Simfonija Donbasa, 1930).

20

21

Filmy zmontowane z materiaw powstaych podczas meksykaskiej podry Esiensteina stworzyli midzy innymi: Sol Lesser, Mary Seton, Jay Leyda. W 1998 roku, na stulecie urodzin artysty, krytyk i reyser Oleg Kowalow zmontowa now, autorsk wersj: lm-esej Siergiej Eisenstein. Meksykaska fantazja. Lietopis rossijskogo kino. 19301945, op. cit., s. 108.

262

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Pierwszym dwikowym filmem Bezdomni. W latach 30., w wyniku masowych fabularnym by nakr cony w 1931 czystek i represji, bezdomno dzieci staa si problemem spoecznym. Rozbudowany system roku w wytwrni Mierabpom-film agrw pozwala z ni do skutecznie walobraz Nikoaja Ekka Bezdomni (Pu- czy. Tym bardziej e w 1935 roku uchwalono tiowka w yz). Nikoaj Ekk, ucze prawo obniajce wiek odpowiedzialnoci karWsiewooda Meyerholda, prac w ki- nej do lat dwunastu (!). Pozwalao to wysya do obozw trudnicych si kradzieami i wnematografii rozpocz pod koniec czgostwem biesprizornych. Traay tam te lat 20. Bezdomni to jego pierwsza po- dzieci skazane za przestpstwa polityczne, waniejsza realizacja. Opowie cofa- na przykad za samo bycie dzieckiem kuaka lub wroga politycznego. W obozowym jzyku a widza do czasw porewolucyjnych, nazywano ich maolatkami. kiedy w Rosji pojawiy si miliony bezdomnych i osieroconych dzieci (nazywanych w jzyku rosyjskim mianem biesprizornych). Dzieci mieszkay w ruinach domw, pod mostami, zajmoway si kradzie, rozbojami i ebractwem. Problem by na tyle powany, e bolszewicy zaczli tworzy instytucje do walki z dziecic bezdomnoci oraz organizowa domy dziecka i obozy (w rzeczywistoci przypominay one obozy karne, istnia nawet obz dziecicy w agrze na Wyspach Soowieckich). Dzieci byy wyapywane przez milicj. Zajmowaa si tym take specjalna komisja, na czele ktrej sta sam szef Czeki Feliks Dzieryski. Egzekucje nie byy rzadkoci. Oczywicie lm Ekka o tym nie opowiada. Mwi za to o powanych problemach wychowawczych i sposobach ich rozwizywania. Oto ycie grupy biesprizornych postanawia zmieni jeden z wychowawcw domu dziecka, Siergiejew (w tej roli znany z Matki Pudowkina Nikoaj Bataow). Zamiast zamyka maych wczgw czsto zodziei i opryszkw w zakadzie karnym, mody wychowawca proponuje przeksztacenie domu wychowawczego w spdzielni i nauczenie chopcw rzemiosa. Osiga sukces, cho biesprizornych nie jest atwo zresocjalizowa. Pod nieobecno Siergiejewa chopcy zaczynaj niszczy owoce swej pracy, a dawne porachunki doprowadzaj do mierci jednego z nich. Film zrealizowano po to, by chwali nowe metody wychowawcze. Posta Siergiejewa wzorowana bya na osobie sawnego sowieckiego pedagoga Antoniego Makarenki (18881939), ktry ustali wzorzec wychowania komunistycznego, goszc pochwa kolektywu jako najlepszego rodowiska do ksztatowania obywatela nowego spoeczestwa. Zakadajc po marksistowsku, e czowiek jest produktem warunkw zewntrznych, propagowa ide dziecicych obozw, w ktrych praca, zorganizowana na wzr wojskowy, prowadzi miaa do przeobraenia wychowankw. Sam stworzy takie obozy, pierwszy w 1921 roku, nazwany imieniem Maksyma Gorkiego (podobnie jak w lmie Ekka, mieci si on w przejtym przez bolszewikw monastyrze), drugi w 1927 roku, imienia Feliksa Dzieryskiego. Bezdomni przedstawiaj optymistyczny obraz 263

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

pedagogicznych wysikw sowieckiego pastwa. Jednak prawda daleko od niego odbiegaa. Dwik, zapisany w systemie Tagefon, nie by najwyszej klasy. Reyser wykorzysta jednak wszystkie jego moliwoci: dialogi, odgosy naturalne, muzyk, nawet piosenki. Ostatecznie powsta obraz sprawnie zrealizowany, ktry zapewni sowieckiemu kinu sukces za granic (wyrnienie dla najlepszego reysera na pierwszym festiwalu weneckim w 1932 roku). Wkrtce inni twrcy sprbowali swoich si w nowym medium. Aleksander Dowenko, skrytykowany przez dziaaczy RAPP-u i ARRK za realizacj Ziemi, rozpocz w maju 1931 roku zdjcia do lmu Iwan22. Scenariusz wpisywa si w klasyczny model bolszewickiego Bildungsroman. Mody wiejski chopak przyjeda na budow elektrowni wodnej na Dnieprze (chodzio o autentyczn inwestycj, tzw. Dnieproges, wielki projekt ukoczony w 1932). Jest nierozgarnity i cakowicie niewiadomy ideowo. Dziki pracy przechodzi przemian, dojrzewa i zostaje budowniczym komunizmu. Charakterystyczn dla siebie tematyk wiejsk zastpi Dowenko apologi stalinowskiego przemysu. Potga techniki i rozmach przemysowych projektw przeobraaj ycie ludzkie taka jest teza lmu, zgodna z duchem pierwszej piciolatki. Film nie by jednak w peni udany, nie spenia te mimo stara twrcy wszystkich ideowych standardw. Wiele fragmentw zrealizowano jednak z prawdziw maestri, cho Dowenko najwyraniej gubi si mi dzy rol propagandzisty i eksperymentatora. Na uwag zasuguje warstwa dwikowa (Dowenko zastosowa system Szorina), w ktrej zauwaalna jest fascynacja nowymi moliwociami: dwiki naturalne (gwnie odgosy budowy), muzyka i pieni, w mniejszym stopniu dialogi, tworz warstw dopeniajc obraz, a chwilami nawet nad nim dominujc. Wychwalanie potgi przemysu i moliwoci nauki w dziele ujarzmiania natury to podstawowe elementy propagandy pierwszej piciolatki. Temat ten podejmoway pierwsze lmy dwikowe, wrd nich Ziemia pragnie Julija Rajzmana (Ziemla adiot, 1930) opowie o wielkich hydrologicznych projektach i oarnej pracy komsomolcw majcej poprawi ycie mieszkacw Turkmenistanu; lm nakrcony jako niemy, zosta potem czciowo
22

W 1929 roku zosta aresztowany, a w roku nastpnym rozstrzelany, Jurij (Jurko) Tiutiunnik, genera armii Ukraiskiej Republiki Ludowej, antybolszewicki dziaacz, ktry po 1923 roku zacz wsppracowa z komunistami. By wspscenarzyst lmu Dowenki Zwenigora. Drugi wspscenarzysta, Michaio Johansen, poeta, czonek stworzonej na Ukrainie w latach 20. Wolnej Akademii Literatury Proletariackiej (WAPLITE), zosta rozstrzelany w roku 1937. Kolejnego wsppracownika Dowenki, wybitnego operatora lmw Arsena i Ziemia, Daniia Demuckiego, aresztowano w padzierniku 1934 roku w Kijowie. W kwietniu roku nastpnego zosta zwolniony, lecz nie wolno mu byo osiedli si w adnym z pitnastu najwikszych miast Zwizku Sowieckiego. Demuckij wyjecha do Taszkientu, gdzie pracowa jako operator w tamtejszej wytwrni, a aresztowano go powtrnie. Po ponad roku zosta wypuszczony.

264

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

udwikowiony. Z kolei w innych lmach uwypuklano temat przemiany ideowej. Takim dzieem byy np. Zote gry (Zootyje gory, 1931) znanego z czenia ekstrawaganckiej formy z wyrazist propagand Siergieja Jutkiewicza. Akcja toczy si w 1914 roku w fabryce. Jeden z robotnikw (wywodzcy si ze wsi to stay motyw sowieckich Bildungsromanes) pod wpywem doznanej niesprawiedliwoci i odpowiednio uwiadomionych towarzyszy zostaje rewolucjonist. Inni awangardyci, feksowcy Grigorij Kozincew i Leonid Trauberg, przystpili do pracy nad lmem dwikowym w wytwrni Lenlm. Samotna (Odna, 1931) opowiada o modziutkiej nauczycielce, ktra po skoczeniu studiw zostaje wysana na Ataj. Wystraszona i niechtna nowemu zadaniu, przyjeda do wioski, w ktrej panuj bieda i dawne zwyczaje, za przewodniczcy miejscowego Sielsowietu (grany przez Siergieja Gierasimowa) jest zwykym oportunist. Dziewczyna podejmuje walk o ten lepszy, to znaczy komunistyczny wiat. Samotna posugujca si gwnie napisami jest odmienna od dotychczasowego doJelena Kuzmina w Samotnej Kozincewa i Trauberga robku FEKS -u. Kozincew i Trauberg, a zwaszcza operator Andriej Moskwin, zrezygnowali z wyranowanego stylu atelierowych fotograi oraz ekscentrycznego aktorstwa. Dziki temu lm by bardziej realistyczny. Przejechawszy szmat drogi kolej, pniej wozami, a wreszcie kilka dni wierzchem, tralimy do miejsca, ktre byo nam potrzebne. Znajdowao si ono istotnie tam, gdzie diabe mwi dobranoc, wspomina reyser. Ju pierwsze wraenie byo bardzo silne. U wejcia do wsi, na dugiej, pochyej erdzi wisiaa koska skra. Wiatr koysa wypezymi koskimi nogami, a puste oczodoy nadgniego pyska spoglday w niebo. Bya to tajga, majca odpdza ze duchy23. Wanie takie obrazy znalazy si w lmie. Lokalny koloryt zosta znakomicie zachowany, chocia twrcy chcieli te zapewne pokaza bied i zacofanie, ktre dopiero sowiecka wadza moga zmieni. Jednak to realistyczne obrazy i egzotyka, wyranie fascynujca twrcw, stanowi najwikszy walor lmu. I oczywicie dwik. Film ma mao partii mwionych, ma za to interesujc ciek dwikow, ktrej autorem by Dymitr Szostakowicz, znajcy si z artystami FEKS -u jeszcze z lat 20. Wybitny kompozytor mia za sob dowiadczenie
23

Grigorij Kozincew, Gbia ekranu, prze. Andrzej Drawicz, WAiF , Warszawa 1981, s. 211.

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

265

komponowania dla teatru, a jego pierwsz prac dla kinematograi bya muzyka do Nowego Babilonu Kozincewa i Trauberga24. Potem napisa muzyk do Zotych gr Jutkiewicza i wreszcie do Samotnej. Do Zotych gr Szostakowicz stworzy znakomit muzyk o barwnej orkiestracji, wykorzystujc w niej takie instrumenty jak organy i gitara hawajska, w Samotnej posuy si elementami muzyki etnicznej, wprowadzajc m.in. oryginalny piew szamaski, piszc te piosenki speniajce w lmie rol komentarza. Kariera Dymitra Szostakowicza jako autora muzyki lmowej zacza si rozwija. W 1932 Jeden z najwybitniejszych symfonikw roku Siergiej Jutkiewicz i Friedrich Ermler zaXX wieku, Dymitr Szostakowicz, okazyjprosili go do wsppracy przy Turbinie 50 000 nie pisa take muzyk filmow (Wstriecznyj). W lmie znalazy si znane wtki (praca w fabryce, przemiana starego, niechtnego nowym pomysom robotnika w zaangaowanego ideowca), ale pojawiy si te nowe. Temat by prosty: robotnicy jednej z leningradzkich fabryki podejmuj si skonstruowania nowej turbiny o wielkiej mocy. Wrogo odnosi si do tych planw stary robotnik Babczenko, pamitajcy jeszcze dawne czasy (w tej roli mistrz przedrewolucyjnego kina, a potem jeden z twrcw bolszewickiej kinematograi, Wadimir Gardin). Pocztkowa niech Babczenki zmienia si w aprobat, a trudnoci w budowie turbiny zostaj przezwycione. Film Jutkiewicza i Ermlera wprowadza model fabuy charakterystycznej dla tworzcego si socrealizmu. W literaturze utwory, ktrych akcj umieszczano w fabryce, a ich tematem byy kopoty z realizacj planu produkcji (czsto z powodu dziaajcych na terenie fabryki sabotaystw, wrogich elementw), okrelano mianem powieci produkcyjnej. Turbina 50 000 bya w kinie pierwszym przykadem tego rodzaju fabuy, za Dymitr Szostakowicz, idc naprzeciw nowym zapotrzebowaniom, napisa do lmu muzyk ilustrujc stalinowski entuzjazm (najsawniejszym jej fragmentem bya Pies o wstriecznom, sawica robotnicz prac). Kompozytor napisa muzyk do
24

Film oraz muzyka Szostakowicza zostay ostro skrytykowane. Twrcw zmuszono do daleko idcych przerbek. Jak pisze monograsta Szostakowicza: Premiera lmu odbya si w wyznaczonym terminie, ale zakoczya si askiem. Muzyk wykonano tylko na dwch seansach, by na nastpnych zastpi j tradycyjnymi szlagierami, jakie grywano do kadego lmu. Inne kina w ogle nie zainteresoway si partytur Szostakowicza. Niebawem Nowy Babilon, poddany ostrej krytyce, take popad w zapomnienie. Dopiero po mierci kompozytora dyrygent Giennadij Rodiestwienski odnalaz t jego pierwsz partytur lmow. Poprawiwszy bdy w gosach orkiestrowych, sporzdzi suit orkiestrow, ktr wykona w 1976 roku. Krzysztof Meyer, Dymitr Szostakowicz i jego czasy, PWN, Warszawa 1999, s. 98.

266

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

wielu socrealistycznych klasykw (traktujc zreszt t prac jako rdo dochodw, ale i rodzaj ubezpieczenia na ycie), a pocztek tej wsppracy przynis sowieckiemu kinu wyrane korzyci. W Zwizku Sowieckim pierwsze lmy dwikowe produkowano rwnolegle z niemymi (mniej wicej do 193435 roku). W 1929 roku Wsiewood Pudowkin zagra gwn rol w sowiecko -niemieckiej koprodukcji ywy trup (iwoj trup / Der lebende Leichnam) wyreyserowanej przez Fiodora Ocepa wedug sztuki Lwa Tostoja. Scenariusz napisa pracownik leningradzkiej wytwrni Aleksander Reszewski, ktrego umiejtno emocjonalnego portretowania bohaterw tak spodobaa si Pudowkinowi, e zaproponowa mu wspprac przy swoim nowym lmie yje si tu bardzo dobrze. Spotka si on jednak z krytyk: historia rewolucjonisty, ktry opuszcza on dla innej kobiety, nie odpowiadaa stranikom moralnoci. Reyser musia przerobi dzieo i obraz wszed na ekrany w roku 1932 pod tytuem Zwyky przypadek (Prostoj suczaj). Za to Reszewski zadebiutowa w 1931 roku jako dramaturg. W 1933 napisa scenariusz do lmu gruziskiego reysera Nikoaja (Nikooza) Szengieai 26 komisarzy (Dwacat szest komissarow), ktry opowiada o pocztku sowieckiej wadzy w Azerbejdanie i rozgrywa si w Baku. Szengieaja, twrca nakrconego w tyiskiej wytwrni lmu Eliso (1928), zrealizowa obraz peen rewolucyjnego patosu. W 1933 roku debiutant Michai Romm rozpocz zdjcia do Baryeczki (Pyszka) wedug noweli Guy de Maupassanta. Jej akcja rozgrywaa si w czasie wojny francusko -pruskiej 1871 roku, a tytuow bohaterk bya dziewczyna lekkich obyczajw. Tekst Maupassanta ironicznie rozprawia si z obud, a portrety bohaterw krelone byy ostro, nawet bezlitonie, ilustrujc prno i zakamanie buruazji. Baryeczka podruje dyliansem z rozmaitymi szanowanymi obywatelami i ich onami. Podczas postoju pruski ocer oznajmia, e nie pozwoli na dalsz podr, chyba e Baryeczka zgodzi si mu ulec. Dziewczyna odmawia, jednak pod presj towarzyszy przystaje na habic propozycj. Dylians rusza, ale pasaerowie odsuwaj si od dziewczyny ze wzgard. Reyser opar t kameraln histori na niezwykle wyrazistych kreacjach aktorskich. Najciekawszym przykadem stylu odchodzcego kina niemego okaza si lm Aleksandra Miedwiedkina Szczcie (Sczastie, 1934). Poddany krytyce, zosta zdjty z ekranw i przez wiele lat widzowie nawet o nim wiedzieli. Miedwiedkin by czerwonoarmist. Po demobilizacji w 1927 roku rozpocz prac w kinematografii. Najpierw realizowa krtkie komedie, odwoujce si tradycji satyry NEP-u. Bufonada, cyrkowo i groteska znalazo si tu wszystko, co naleao do repertuaru terewsatw (Rewolucyjny Teatr Satyry) i komedii ekscentrycznej: Poleszko (1930), Trzymaj wroga (Dieri wraga, 1930), Gupi ty, gupi (Duren ty, duren, 1931). Podobnie jak nepowskie komedie, lmy te wymieway biurokracj, mieszczastwo, zacofanie 267

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

etc25. Agitacyjn satyr Miedwiedkin rozumia w sposb bojowy. Sigajc do starej bolszewickiej metody pocigu agitacyjnego, wsiad w taki pocig. Od roku 1932 odwiedza wielkie budowy pierwszej piciolatki. Zaoeniem Miedwiedkina bya aktualno realizowanych lmw, std w jego pocigu znajdowa si wagon do obrbki tamy i montau. Jednake jego najwikszym marzeniem bya realizacja fabuy. Przystpi do niej dopiero w 1934 roku. Obraz mia nosi tytu Stiaatieli (co mona przetumaczy jako chciwcy, dusigrosze), ale wytwrnia zmienia go na Szczcie. Scenariusz wywoa kontrowersje, dlatego na wszelki wypadek zaproponowano reyserowi konwencj niem. Zgodzi si bez wahania, uwaajc t poetyk za jak najbardziej odpowiedni26. Szczcie jest bez wtpienia jednym z najniezwyklejszych lmw sowieckich tamtych lat. Zawiera akcenty propagandowe, ale schodz one na plan dalszy, przymione wizj plastyczn, efektownymi pomysami inscenizacyjnymi, a take sam histori. Dzieje biednego chopa o imieniu Chmyr pokazane s w konwencji ekscentrycznej bajki (odsya do niej podtytu: Bajka o biednym chciwcu Chmyrze, jego onie Annie, sytym ssiedzie Foku, a take o popie, mniszkach i innych straszydach), nawizujcej do tradycji rosyjskiego folkloru. Ju sama posta nieudacznika marzcego o szczciu i bogactwie przypomina troch Iwana-duraka, a troch bohaterw bajek Puszkina. Z tego samego wiata wywodz si te inni bohaterowie lmu: ktliwa ona Chmyra, mieszny pop z wielkim nosem, chuda szkapa, onierze o twarzach marionetek. Scenograa tworzy rzeczywisto odrealnion, jak z ksiek dla dzieci. Jednak w t bajk wpleciony jest zgrabnie element wspczesny: kolektywizacja, ktra moe przynie biedakom szczcie i usun rozpasanych kuakw w rodzaju Foka. Ale i ona pokazywana jest w ekscentrycznym stylu. W ostatnich scenach Chmyr razem z on przyjeda do miasta, po czym w wielkim sklepie kupuje miejskie ubranie, przeobraajc si w nowoczesnego eleganta. Film Miedwiedkina przyjo z uznaniem wielu reyserw (w tym Eisenstein i Pudowkin), jednak zdjto go z ekranw. Reyser rozpocz wic pisanie scenariusza Przeklta sia (pierwszy szkic w 1935, kolejne wersje pisa do samej mierci w 1989 roku), ktry nigdy nie zosta zrealizowany27. W 1937 roku wszed za to do kin jego kolejny lm te nawizujcy do folkloru kochozowa opowie Czarodziejka (Czudiestnica). Niestety, nakrcony w 1938 roku obraz Nowa Moskwa (Nowaja Moskwa), powicony stalinowskiej
25 26 27

Wymienione lmy nie zachoway si. Por. Nikoaj Izwoow, Aleksandr Miedwiedkin i tradicii russkogo kino. Zamietki o stanowlienii poetiki, Kinowiedczieskije zapiski 2000, nr 49. www.kinozpapiski.ru/article/357/ Marina Karasjewa, Okajannaja sia. Nieosuszcziestwlionnyj zamysie Aleksandra Miedwiedkina, Kinowiedczieskije zapiski 2002, nr 57, s. 176182.

268

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

przebudowie stolicy, premiery doczeka si dopiero w 1997 roku, a (nieliczne) lmy pniejsze nie przyniosy Miedwiedkinowi uznania. O reyserze prawie zapomniano28.

Pierwsze sukcesy lmu dwikowego


Dwik powoli zadomawia si w sowieckim kinie, reyserzy sprawdzali nowe moliwoci. Z rnym skutkiem. Pierwszy dwikowy lm Pudowkina Dezerter (Dieziertir, 1933) nie by tak udany, jak jego lmy nieme. Reyser zamierza zrealizowa obraz powicony ruchowi robotniczemu w Niemczech. Wspproducentem lmu (obok wytwrni Mierabpom-Film) miaa by niemiecka wytwrnia Prometheus, za zdjcia krcone w Hamburgu. Jednak rozwj wydarze politycznych zniweczy ten pomys (cho niektre sceny zrealizowano jeszcze w Niemczech). Ostatecznie Hamburg musia zosta zastpiony przez Leningrad (udajcy miasto niemieckie), ale historia pozostaa ta sama. Mody robotnik Karl Renn podejmuje walk z kapitalistami. Jednak w wanym momencie zawodzi odmawia udziau w demonstracji. Robi tak pod wpywem agitacji socjaldemokratw (negatywnych bohaterw lmu), ktrzy nawouj do kompromisu. Po pewnym czasie Karl rozumie swj bd oraz to, e dziaalno socjaldemokracji jest szkodliwa dla robotnikw, a towarzysze wybaczaj mu dezercj. Zostaje jako czonek niemieckiej delegacji wysany do Zwizku Sowieckiego i tam poznaje prawdziwy ruch robotniczy. Wizyta w ojczynie wiatowego komunizmu zmienia go cakowicie; powraca do Niemiec, gotw podj walk. Scenariusz Niny Agadanowej-Szutko (scenarzystki Pancernika Potiomkin) powtarza znany schemat. Wybrana przez Pudowkina metoda realizacji przypominaa styl awangardy lat 20. Krtkie ujcia i dynamiczny monta operujcy gwatownymi zestawieniami kadrw, sprawiaj, e dwik wydaje si elementem doczonym, nie zawsze spjnym z obrazem. Przy bliszej analizie wida, e reyser stara si go traktowa tak, jak gosi podpisany przeze manifest. Fascynuj go dwiki naturalne, traktuje je w sposb twrczy, uywa kontrapunktowo. W pewnych fragmentach dwik pojawia si gwatownie, w innych nie ma go wcale, niektrym nadaje oryginalny charakter (przykadem jest jedna ze scen w fabryce, gdzie odgosy uderze motw nabieraj niemal muzycznego charakteru). W latach 40. Pudowkin przedstawi
28

Inaczej byo w Europie Zachodniej. W latach 60. i 70. lewaccy twrcy przypomnieli sobie o idei agit-pocigu. We Francji, take w Ameryce Poudniowej, grupy zwane MiedwiedKino podchwyciy t ide w protecie przeciw wyzyskowi klasowemu i tzw. buruazyjnej kinematograi. Znany ze swoich lewicowych sympatii francuski twrca Chris Marker powici Miedwiedkinowi dwa lmy: Pocig w drodze (1971) oraz Grb Aleksandra (1993).

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

269

krytyk swego dwikowego debiutu, dokadnie speniajc oczekiwania wadzy: Pierwszy mj lm dwikowy Dezerter (1933) by od pocztku do koca eksperymentem. Moje nieustanne prby zastosowania rnorodnych form kojarzenia obrazu z dwikiem formalnie poszarpay na czci konsekwentnie przemylany i doskonale napisany scenariusz N. Agadanowej. Film okaza si w powanej mierze formalistyczny29. W 1932 roku swj pierwszy lm dwikowy Gorizont zrealizowa Lew Kuleszow. Reyser pozosta w krgu swoich amerykaskich zainteresowa. Akcja lmu zaczynaa si przed I wojn wiatow, jego bohater, mody yd z Odessy Lowa Gorizont (nazwisko bohatera oznacza po prostu horyzont), marzy o wyjedzie do Stanw Zjednoczonych, bowiem w carskiej Rosji spotykay go tylko represje. Udaje mu si tam wreszcie tra, jednak przeywa same nieszczcia, a ziemia obiecana nie wyglda jak z marze. W czasie wojny domowej Lowa wraca do Rosji i przycza si do rewolucjonistw. Interesujcy lm Kuleszowa, do ktrego scenariusz napisa Wiktor Szkowski, przeszed niezauwaony. Bardziej chwalony by jego kolejny obraz, oparty na biograi i opowiadaniach ogromnie popularnego w bolszewickiej Rosji amerykaskiego pisarza O. Henryego, zatytuowany Wielki czarodziej (pod takim tytuem wywietlano go w Polsce i taki si przyj, lecz poprawna wersja brzmi Wielki pocieszyciel / Wielikij utieszytiel, 1934)30. Prawdziwy sukces w nowej materii osign ucze Kuleszowa, Borys Barnet. Na przeomie dekad Barnet nakrci niemy lm Lody ruszyy (lub Anka / Ledoom, 1931; tytu ten bywa bdnie przekadany jako lodoamacz) pen dramatyzmu wiejsk histori, ktrej tem bya kolektywizacja. Jak to u Barneta, element propagandowy zosta zrwnowaony oryginaln fabu i mistrzowskimi portretami bohaterw. Konikt przebiega midzy biedakami i kuakami. Kuacy prbuj zmusi biedniejszych mieszkacw wsi do oddawania pastwu wielkich iloci zboa. Chce im pomc wiecznie pijany przewodniczcy rady wiejskiej, ale zostaje brutalnie zamordowany. Konikt ten reyser wzbogaci o histori biednej dziewczyny, Anki, uwiedzionej i porzuconej przez kuackiego syna. Opowie Barneta powiela wszystkie najobrzydliwsze stereotypy, ktre propagowaa wadza, jednak reyser znakomicie wprowadzi elementy realistyczne, nie zawsze bdce po linii partyjnych wytycznych. Dziki temu lm Lody ruszyy podobnie jak Ziemia Dowenki, cho nie jest to dzieo tej klasy zachowuje dla wspczesnego widza du atrakcyjno. Do nieco lejszego tonu, przypominajcego jego twrczo z lat 20., powrci Barnet w roku 1933, reyserujc swj pierwszy lm dwikowy
29 30

Wsiewood Pudowkin, Jak zostaem reyserem, prze. Artur Kaltbaum, w: idem, Wybr pism, red. Regina Dreyer, Filmowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1956, s. 8788. Por. Jerzy Toeplitz, Historia sztuki lmowej, t. III, WAiF , Warszawa 1959, s. 268.

270

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Romans Maki Grieszynej (lub Na kresach / Okraina). Historia rozgrywa si w prowincjonalnym miasteczku w gbi Rosji. Zacza si wojna i do wojska powoywani s modzi mczyni, m.in. synowie szewca Kadkina. Jeden z niemieckich jecw zmuszony zostaje do podjcia u niego pracy. Na wie o mierci syna, Kadkin bije i wypdza Niemca. Znajduje on jednak schronienie u modziutkiej Maki Grieszynej, ktra potajemnie si w nim kocha. Opowie koczy wybuch rewolucji. Okraina zgrabnie czy aspekt ideowy z portretem prowincjonalnego ycia, z jego urokami i miesznostkami. Wielkie wydarzenia dziej si daleko, do mieszkacw dochodz tylko ich echa. Historia ingeruje jednak w ich ycie i zmienia je. W tym troch miesznym, troch dobrotliwym obrazie prowincji widoczne s te wpywy rosyjskiej tradycji literackiej: Czechowa, Satykowa-Szczedrina; caoci za dopeniaj kreacje aktorskie, przede wszystkim modziutkiej, ale znanej ju ze wsppracy z FEKS-em (role w Nowym Babilonie i Samotnej) Jeleny Kuzminy w roli niezdarnej, zabawnej, ale penej wdziku Maki31. Ogromnym sukcesem sowieckiego kina pocztku lat 30. okaza si obraz braci Wasilieww Czapajew (1934). Twrcy, posugujcy si rodzinnym pseudonimem, w rzeczywistoci nie byli brami. Gieorgij (18991946) przez pewien czas para si krytyk, potem pracowa jako montaysta przemontowywa zagraniczne lmy na uytek sowieckiego widza. Siergiej (19001959) studiowa aktorstwo i reyseri w Leningradzie. Spotkali si w montaowni Sowkina i razem zrealizowali pierwszy lm dokumentalny Na podbj bieguna (Podwig wo ldach, 1928). Potem powstay dwa lmy fabularne: pica krlewna (Spiaszczaja krasawica, 1930) i Sprawa osobista (Licznoje dieo, 1932). Ale tak naprawd uda si dopiero Czapajew, nakr cony w leningradzkiej wytwrni wedug wspomnie onierza z dywizji Czapajewa, Dymitra Furmanowa (wydanych w 1923). Scenariusz (ju po mierci Furmanowa) napisaa ona pisarza, Anna. Wasilij Czapajew, chopski syn, ktry wojskowe szlify otrzyma w carskiej armii, w 1917 roku wstpi do partii bolszewikw. Stan na czele oddziaw Armii Czerwonej w jednym z powiatw, po czym stworzy brygad nazwan imieniem legendarnego kozackiego buntownika z XVIII wieku Jemieljana Pugaczowa, ktra odniosa
31

W lmie Barneta wystpili niemieccy aktorzy Hans Klering (w roli modego Niemca, czeladnika szewskiego) oraz Kurt Arendt (w epizodzie). Klering by czowiekiem Niemieckiej Partii Komunistycznej i czonkiem grupy Agitpropu Kollone Links. Czonkiem tej samej grupy by Arendt. Obaj w 1931 roku przyjechali do Zwizku Sowieckiego i postanowili tam pozosta. Klering gra w niemieckim teatrze zorganizowanym przez przebywajcego w Zwizku Sowieckiem komunistycznego reysera niemieckiego, twrc koncepcji teatru politycznego, Erwina Piscatora. Wystpowa te w rolach niemieckich onierzy w sowieckich lmach (m.in. w Szczorsie Aleksandra Dowenki, Tczy Marka Donskiego). Po 1945 roku wrci do Niemiec i by jednym z zaoycieli wschodnioniemieckiej wytwrni DEFA. Losy Kurta Arendta potoczyy si bardziej tragicznie. W lutym 1938 roku zosta aresztowany pod zarzutem rzekomej dziaalnoci faszystowskiej i rozstrzelany.

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

271

Czapajew braci Wasilieww. Borys Baboczkin (z prawej) w roli Czapajewa

sporo spektakularnych zwycistw. W 1919 roku wpad w puapk i otoczony przez wojska biaych zgin, tonc w rzece (legend jego bohaterskiej mierci utrwali wanie lm). Bracia Wasiliewowie stworzyli dzieo, w ktrym element ideologiczny jest sprzgnity z romantycznym i awanturniczym. Czapajew (grany brawurowo przez Borysa Baboczkina) to zarazem rewolucyjny bohater, jak i malowniczy awanturnik, ktry odnosi sukcesy bdc tyle wiernym rewolucji, co wasnemu upodobaniu do wojaczki. Sprawnie nakrcony obraz zawiera kilka scen, ktre weszy do kanonu kina wojennego: scen ataku psychologicznego, kiedy uformowani w szyk bojowy onierze biaej armii demonstruj pozbawionym profesjonalizmu krasnoarmiejcom wojskowy kunszt, czy scen mierci rannego Czapajewa, usiujcego przepyn rzek, by nie wpa w rce onierzy Koczaka. Poniewa lm koczy si mierci bohatera, co nie byo dobrze widziane, reyserzy przygotowali dwie inne wersje nau. W pierwszej Czapajew gin, jednake w ostatnich scenach pojawiaa si para modych onierzy z jego oddziau. Zakochani w sobie Anka i Pietka yli razem szczliwie, zakadajc rodzin i realizujc tym samym marzenia Czapajewa. Druga wersja utrzymana bya w podobnym tonie, ale rozgrywaa si w Gori rodzinnym miecie Stalina. aden z tych pomysw nie zosta jednak wykorzystany. Czapajew nie nalea ju do filmw, ktre kontynuowayby eksperymentatorsk poetyk awangardy. W pierwszych prbach dwikowych Dowenki, Wiertowa, Kozincewa i Trauberga czy Pudowkina mona zauway tendencj do montaowej brawury i wyrazist retoryk obrazu, ktrej 272

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

nauczyli si w poprzedniej dekadzie. Czapajew jest ju zupenie innym lmem. Jego pynno narracyjna zbudowana jest na klasycznym montau zachowujcym logik przyczynowo -skutkow, styl fotograi podkrela realizm postaci i wydarze, brak eksperymentw wizualnych uatwia odbir fabuy, a frazy montaowe s agodne. Wynikao to zapewne z regu, ktre narzuci dwik, ale te z akceptacji nowych kryteriw socrealizmu32.

Socrealizm sztuka w subie politycznej utopii


W 1932 roku w mieszkaniu Maksyma Gorkiego odbyo si spotkanie przedstawicieli wadzy (w tym Stalina) z grup pisarzy i ludzi zajmujcych si kultur. To tam po raz pierwszy sformuowano podstawowe zaoenia doktryny estetyczno -politycznej, ktra w cigu nastpnych dwch dziesicioleci cakowicie podporzdkuje sobie sowieck sztuk. Unikacja ycia kulturalnego, w poprzedniej dekadzie rozwijajcego si jeszcze do spontanicznie, zacza szybko postpowa. W 1932 roku zlikwidowano wszystkie dziaajce stowarzyszenia i grupy artystyczne, w tym wsawiony niechlubn dziaalnoci RAPP . To wanie dziaacze RAPP-u jeszcze w 1930 roku sformuowali zadania dla prawdziwych sowieckich pisarzy: Naley koniecznie rozszerzy i urozmaici praktyk udziau pisarzy w najwaniejszych kampaniach gospodarczo -politycznych, zwalczajc w pierwszej kolejnoci janiepastwo, z prawooportunistycznym lekcewaeniem tej bardzo wanej formy pracy pisarza, a take lewacko-sloganowym reklamiarstwem33. Inne z wanych ugrupowa lat 20., grupa Pieriewa, w tym samym roku owiadczya:
Socjalizm dla nas nie jest olbrzymim warsztatem, jak to wydaje si maniakom produkcji oraz obrocom faktograi, to nie ponure koszary z Pluskwy, gdzie jednakowo ubrani ludzie umieraj z nudw i monotonii. Dla nas jest to wielka epoka wyzwolenia czowieka z ksztatujcych go pt, epoka, w ktrej do koca przejawiaj si jego potencjalne moliwoci. Nie ma ona dla nas szarego koloru, wypenia j ciepo i blask. Chcemy, by jego promie przenikn wspczesn sztuk, bo owietliy j nie sztampowe hasa dnia, lecz wielkie idee naszych

32

33

Stalin bardzo wysoko oceni lm. Pierwszy raz obejrza go 4 listopada 1934 (trzy dni przed premier), a potem jeszcze kilkakrotnie. Wedug Borysa Szumiackiego do 20 listopada Stalin obejrza Czapajewa a jedenastokrotnie (!). Odtd by to jego faworyt. Por. Lietopis rossijskogo kino. 19301945, op. cit., s. 295297. Zbigniew Baraski, Jerzy Litwinow, Rosyjskie manifesty literackie, cz.3, Pozna 1977, cyt., za: Stanisaw Porba, Drogi rozwoju porewolucyjnej prozy rosyjskiej. Kierunki i prdy literackie, Uniwersytet lski, Katowice 1981, s. 45.

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

273

czasw. Nie oczekujemy bowiem zagady sztuki. Przeciwnie, twierdzimy, e czas jej prawdziwego rozkwitu dopiero nastpi34.

Idea sztuki socrealistycznej i jej gwne zaoenia byy konsekwencj sporw z lat 20. Jednym z postulatw, jakie wwczas si pojawiy, byo zblienie sztuki i rzeczywistoci (oczywicie postulat ten ani nie zosta stworzony przez komunistw, ani nie ogranicza si do sowieckiej sztuki, cho na pewno naley do marksistowskiej tradycji). Miao to po pierwsze uchroni sztuk od zapdw, ktre czyniyby z niej zamknite, rzdzce si wasnymi reguami uniwersum, po drugie uczyni z artystw wyrazicieli nowych czasw i nowych idei, po trzecie wreszcie uczyni sztuk podrzdn wobec rzeczywistoci materialnej, pozbawi j idealistycznego subiektywizmu. Powstaje jednak pytanie, co jeszcze oznacza on dla bolszewickich mylicieli? Pogld w, ktry z zapaem popularyzowa Gorki, wywodzi si w Rosji z tradycji dziewitnastowiecznej. Rozwaania o sztuce, ktra jest podrzdna i suebna wobec rzeczywistoci, pojawiy si w estetycznych tekstach Mikoaja Czernyszewskiego i stamtd zaczerpnli je marksici. Czernyszewski, krytykujc estetyk heglowsk za subiektywizm i idealizm, ogosi bezwzgldn wyszo pikna rzeczywistoci nad piknem sztuki, zdrowia nad chorobliw fantazj, ktra wedug autora Co robi? poszukuje sztucznych kanonw oraz postuluje ucieczk od materialnej rzeczywistoci. W znanej rozprawie z 1855 roku Stosunek estetyczny sztuki do rzeczywistoci Czernyszewski deklarowa jasno: A zatem pierwsza funkcja sztuki, waciwa wszystkim bez wyjtku jej dzieom to odtwarzanie przyrody i ycia35. Oderwanie sztuki od ycia, estetyzm i nadmiern subiektywno potpia Gieorgij Plechanow, pierwszy rosyjski marksista. Krytykujc Czernyszewskiego (ale take bdc pod jego wpywem), Plechanow wspar si autorytetem wybitnego okcydentalisty Wissariona Bieliskiego, w ktrym upatrywa (niezupenie zgodnie z prawd) prekursora myli marksistowskiej. Przede wszystkim jednak opar si na tezach Fryderyka Engelsa i Karola Darwina. W jego koncepcjach sztuka podobnie jak ideologia, lozoa, moralno etc. jest tylko wytworem warunkw spoecznych, odbiciem narzuconego przez klas panujc stanu wiadomoci, zatem rezultatem toczcej si walki klasowej, w ktrej dostrzega on odzwierciedlenie biologicznych teorii darwinowskich. Prowadzi to do tezy o nieistnieniu staych, niezmiennych wartoci, a w konsekwencji do odrzucenia pojcia prawdy. Niewtpliwym
34 35

Abram Leniew, W miesto prologa, cyt. za: ibid., s. 46. Grupa Pieriewa dziaaa w latach 1922 1932. Mikoaj Czernyszewski, Stosunek estetyczny sztuki do rzeczywistoci, prze. Tadeusz Zabudowski, w: idem, Pisma estetyczne i krytycznoliterackie, opr. Andrzej Walicki, Zakad Narodowy im. Ossoliskich, WrocawWarszawaKrakw, 1964, s. 123.

274

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

przejawem nieuctwa lozofw Owiecenia jest to, e nie umieli znale nici wicej ich pogldy i denia z sytuacj ekonomiczn wczesnej Francji i nie podejrzewali istnienia takiej nici pisa Plechanow36. Uwaali siebie za gosicieli a b s o l u t n e j prawdy. Obecnie ju wiemy, e absolutnej prawdy nie ma, e wszystko jest wzgldne, e wszystko zaley od okolicznoci, miejsca i czasu37. Estetyczne koncepcje Plechanowa, traktowane przez sowieckich prawodawcw artystycznych powanie, pene byy niecisoci i sprzecznoci. Z jednej strony postulowa on przedstawianie ycia takim, jakie ono jest, z drugiej jednak zastrzega, e dzieo sztuki powinno wyraa jedn konkretn ide, a take posiada form cakowicie zjednoczon z treci. Warto dziea sztuki zalena jest wic od prawdziwoci i pikna idei, jak wyraa, a nie od jego zwizku z rzeczywistoci. Plechanow odrzuca sztuk modernistyczn, ktra bya dla niego dowodem alienacji artystw, ale jednoczenie nie pochwala dydaktyzmu oraz ideologicznej programowoci (na tej podstawie skrytykowa Matk Gorkiego)38. Sprzecznoci estetyki zmarego w 1919 roku Plechanowa widoczne s w bolszewickim podejciu do sztuki. Awangarda lat 20. odrzucaa przedrewolucyjny modernizm (cho w duym stopniu bya jego spadkobierczyni), ale te zrywaa z tradycyjnym dziewitnastowiecznego realizmem. Przyja jednak zaoenie o adekwatnoci formy z ide, ktra znajduje wyraz w dziele. Goszc postulat nowej sztuki, widziaa potrzeb stworzenia dla rewolucyjnej treci efektownej rewolucyjnej formy (na gruncie kina najmocniej wida to w teoriach Siergieja Eisensteina). Mimo daleko posunitej programowoci, dziaalno wielu artystw miaa charakter indywidualnej ekspresji, ktra nie tyle odzwierciedlaa now rzeczywisto i kondycj spoeczn (ta bowiem nie zdoaa si jeszcze wyklu w jakby powiedzieli marksici dialektycznym procesie dziejowym), ile stanowia zoony eksperyment estetyczny. Jego zasadno podwaano od samego pocztku. Najwikszy protektor awangardy, ludowy komisarz owiaty Anatolij unaczarski, pisa ju w 1924 roku: Kiedy usiowaem doprowadzi do zblienia midzy mod sztuk, midzy utalentowanymi przedstawicielami tej sztu36 37

38

Jerzy Plechanow, O materialistycznym pojmowaniu dziejw, Ksika i Wiedza, Warszawa 1951, s. 31. (nazwiska tumacza nie podano). Ibid., s. 3132. Powiedzie mona zoliwie, e konstruujc tak tez, Plechanow podcina ga, na ktrej siedzi. Skoro jaka konkretna prawda jest wycznie rezultatem istniejcych w danym momencie warunkw spoecznych, to goszenie jakiegokolwiek pogldu musi by obarczone relatywizmem. Take tego, ktre w danym momencie historycznym gosi Gieorgij Plechanow. Tego wszake marksici, ze swym upodobaniem do dogmatw, nie przyznaj. Por.: Leszek Koakowski, Gwne nurty marksizmu. Cz II. Rozwj, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Pozna, s. 410413 (wyd. niedatowane). Por. te: Andrzej Walicki, Zarys myli rosyjskiej. Od owiecenia do renesansu religijno-lozocznego, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloskiego, Krakw 2005, s. 647651.

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

275

ki a masami robotniczymi, stale napotykaem na powany opr nie tylko ze strony mas, lecz take ze strony najlepszych przedstawicieli klasy robotniczej, ktrzy kiwajc z powtpiewaniem gowami mwi: Nie, to si nie nadaje39. Ataki nasilay si z wielu stron. A pitnowano przede wszystkim w prymat indywidualizmu nad poczuciem ideowej misji. Z drugiej strony, radykalizm awangardystw w zrywaniu z tradycj, rewolucjonizm formy okaza si przeszkod w tworzeniu proletariackiej kultury (z prostego powodu pojcie kultury proletariackiej byo wymysem intelektualistw, a jej twrcy rzadko mieli cokolwiek wsplnego z proletariatem)40. Anatol unaczarski ludowy komisarz Rwnoczenie z decyzj o likwidacji grup owiaty w latach 20. artystycznych w 1932 roku, a raczej jak gosia rezolucja komitetu Centralnego WKP(b) z przebudow ugrupowa literacko -artystycznych ukazay si teksty postulujce sztuk socjalistycznej, midzy innymi artykuy Maksyma Gorkiego, Aleksandra Fadiejewa, Anatolija unaczarskiego, Walerija Kirpotina. Przez wiele lat utrzymywano, e termin socrealizm zosta stworzony przez Jzefa Stalina. Nie jest to prawda. W rzeczywistoci uy go Iwan Groski przewodniczcy Komitetu Organizacyjnego I Zjazdu Zwizku Pisarzy Radzieckich na spotkaniu z artystami w Moskwie 20 maja 1932 roku41. Jednak waniejsze od autorstwa terminu s zaoenia doktryny, ktr ostatecznie przyjto razem ze statutem Zwizku Pisarzy Radzieckich na jego pierwszym zjedzie w 1934 roku. Reprezentantem Stalina by tam Andriej danow. Statut nakazywa pisarzom, aby nie uciekali od: prawdziwego, historycznie konkretnego przedstawienia rzeczywistoci w jej rewolucyjnym rozwoju, a dla sztuki widzia zadanie w ideowym przeksztaceniu i wychowaniu mas pracujcych w duchu socjalizmu42. Wzorcem dla literatury
39 40

41 42

Anatol unaczarski, Sztuka, prze. Jerzy Pomianowski, w: idem, Pisma wybrane, t.1, Ksika i Wiedza, Warszawa 1963, s. 394. Niemiecki lozof i eseista Boris Groys dowodzi, e postulaty sztuki stalinowskiej byy w gruncie rzeczy realizacj marze awangardy o sztuce, ktrej znaczenie przekroczyoby poziom estetyczny, a objo w posiadanie przestrzenie ycia spoecznego i prywatnego. Wydaje si, e w tym wzgldzie intuicje Groysa s suszne. Jakkolwiek awangarda i socrealizm zdaj si wyklucza, to w pewne aspekty utopijnych tsknot awangardowych twrcw podjli prawodawcy stalinowskiej sztuki. Por. Boris Groys, Stalin jako totalne dzieo sztuki, prze. Piotr Kozak, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2010. Piotr Fast, Realizm socjalistyczny w literaturze rosyjskiej. Doktryna, poetyka, konteksty, Universitas, Krakw 2003, s. 162. Ibid., s. 161162.

276

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

okaza si znowu dziewitnastowieczny realizm, rozumiany jednak w sposb spycony i jednostronny. Na zjedzie sformuowano podstawowe postulaty socrealizmu:
Realizm socjalistyczny, bdcy podstawow metod radzieckiej literatury piknej, wymaga od artysty prawdziwego, historycznie konkretnego i odzwierciedlenia rzeczywistoci w jej rewolucyjnym rozwoju. Przy czym prawdziwo i historyczna konkretno artystycznego wyrazu winny splata si z zadaniem ideowego przeobraenia i wychowania ludzi pracy w duchu socjalizmu. Realizm socjalistyczny zapewnia twrczoci artystycznej maksymaln moliwo wykazania inicjatywy twrczej, a take moliwo wyboru rnorodnych form, stylw, gatunkw.43

Wynika z tego, po pierwsze, e sztuka zostaa potraktowana cakowicie utylitarnie, po drugie, e zaoenia klasycznego by tak rzec realizmu zostay tu opatrzone naddaniem ideologicznym. Z jednej strony socrealizm postulowa odrzucenie wszystkiego, co nie wizaoby si z opisywaniem ycia na poziomie potocznym, oraz nadmierny psychologizm. Kady uwaajcy si za socrealist (a wic i materialist) zgodziyby si z Czernyszewskim, e wspaniao rzeczywistoci przewysza sztuk, a artyzm jest zawsze podrzdny wobec naturalnego pikna. Ale te aden z socrealistw nie aspirowaby do odtworzenia rzeczywistoci takiej, jak ona jest, bo w gruncie rzeczy jest ona dla niego nieciekawa. Waniejsza staje si idea, ktr dzieo ma ilustrowa, zatem wszystkie jego elementy dobierane s starannie, aby j moliwie najjaniej eksplikowa. Mona byoby natychmiast powiedzie, e tak sformuowany postulat niczym nie rni si wielu innych, ktre znale mona w myli artystw i lozofw europejskich. Jest jednak midzy nimi zasadnicza rnica, ktr dobrze wyjania fragment tekstu unaczarskiego. Autor wskazuje rnic pomidzy dziewitnastowiecznym realizmem a socrealizmem. Podkrela skdind susznie e sztuka realistyczna zakadaa z jednej strony i jej obiektem jest samo ycie, takie, jakie jest, oraz z drugiej e artysta realista, nie bdc niewolniczo fotografem i naturalist opanowuje t realno, wyselekcjonowujc z niej cechy typowe drog e tak powiem wykrelania, usuwania caego szeregu szczegw44. Dalej jednak stwierdza: Realista socjalistyczny nie popada w sprzeczno ze rodowiskiem, tendencjami jego rozwoju, jako bojownik o ksztatujcy si dzie jutrzejszy. Jednak nie odbiera on rzeczywistoci tak, jaka ona jest. Przyjmuje j tak, jak ona si staje. Std wanie wynika, dyktowana przez
43 44

Cyt. za Stanisaw Porba, Drogi rozwoju porewolucyjnej prozy radzieckiej, op. cit., s. 50. Cyt. za Piotr Fast, Realizm socjalistyczny w literaturze rosyjskiej, op. cit., s. 172.

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

277

jego stanowisko bojownika, potrzeba stylizowania rzeczywistoci w jej odbiciu, co ma na celu jej realn przebudow45. W wypowiedzi unaczarskiego zawiera si jedna z podstawowych sprzecznoci socrealizmu, jedno z jego najjaskrawszych kamstw. Z jednej strony socrealista ma zachowa postaw jak napisa unaczarski o Czernyszewskim prawdziwego materialisty, dla ktrego rzeczywisto jest nieustannym rdem inspiracji. Z drugiej powinien zachowywa si jak demiurg, ktry ksztatuje obraz rzeczywistoci w oparciu o precyzyjne reguy. Ale rdem tych regu nie jest obserwacja ycia jak by chcieli tradycyjni realici, ani nawet nauka jak powiedzieliby naturalici; nie jest te wyobrania. rdem tej wiedzy i tu dochodzimy do sedna jest waciwe uksztatowanie ideologiczne. Artysta podporzdkowany ideologii, a de facto partii, bdcej jej depozytariuszem, musi tworzy sztuk, ktra odzwierciedlaaby obraz wiata przez t ideologi goszony. Jeli unaczarski pisze, e artysta ma pokazywa rzeczywisto tak, jaka ona si staje, to znaczy, e ma j widzie tak, jaka ona by powinna, pokazywa j jako utopi (czyli przesta by realist). Zadania sztuki id nawet dalej. Swoj dziaalnoci twrca wpisuje si w proces przeksztacania rzeczywistoci, poniewa dziki sztuce we waciwy sposb ksztatuje pogldy i wiadomo odbiorcw, obecnych i przyszych budowniczych komunizmu. To wanie mia na myli Stalin, nazywajc pisarzy inynierami dusz okreleniem, ktre zrobio potem zawrotn karier w ZSRR. Na poziomie treci mona wyrni kilka zasadniczych tematw, ktrych realizacj postulowali prawodawcy realizmu socjalistycznego. Po pierwsze ideowe ksztatowanie sowieckiego czowieka, po drugie dzieje rewolucji i jej wpyw na dialektyk historii, po trzecie pochwaa pracy i industrializacji Zwizku Sowieckiego, po czwarte kolektywizacja i wytpienie jej wrogw, po pite waciwy sposb przedstawiania historii Rosji jako swoistego preludium dla padziernikowego przeomu, po szste opozycja midzy Zwizkiem Sowieckim (take Rosj carsk) a jej zewntrznymi przeciwnikami (zwaszcza Europ Zachodni i Stanami Zjednoczonym). Na gruncie formalnym twrczo socrealistw cakowicie zdominowaa kategoria klarownoci przekazu ideologicznego. Artysta podporzdkowany idei nie ma prawa do podkrelania wasnej indywidualnoci, a wyraanie ideologii powinno odbywa si w sposb maksymalnie jasny. Std w dzieach socrealizmu wyrany podzia na dobrych i zych, prawd i kamstwo, zawsze wartociowanych jednoznacznie. To, co zakcaoby w przekaz, zostao odrzucone. Suya temu midzy innymi gona w drugiej poowie lat 30. kampania antyformalistyczna, zapocztkowana w styczniu 1936 roku artykuem opublikowanym na amach gwnego organu komunistycznej
45

Ibid., s. 173.

278

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

partii, gazety Prawda, a skierowa- Pieriedwinicy. Okrelenie to wywodzi si nym przeciwko Dymitrowi Szostako- od utworzonego w 1870 roku stowarzyszenia, ktrego czonkowie nazwali si Towarzywiczowi i jego skdind wspaniaej stwem Objazdowych Wystaw Artystycznych operze Lady Makbeth mceskiego (Towariszczestwo Pieriedwinych Chudoepowiatu. Artyku zatytuowany Jazgot stwiennych Wystawok). Jego pocztkiem by zamiast muzyki by tekstem redakcyj- bunt zainicjowany w 1863 roku przez studentw Akademii Sztuk Piknych w Petersburnym (cho prawdopodobnie napisa gu na wie o otwarciu w Paryu wystawy go paszkwilant Dawid Zasawski), ale dzie odrzuconych z ocjalnego Salonu (czyli oczywicie sta za nim sam Jzef Wis- z wystawy organizowanej przez parysk Akademi). Tak zwany Salon Odrzuconych rozposarionowicz, istniej rwnie prze- cz w malarstwie europejskim spr pomidzy sanki wiadczce o jego autorstwie46. akademizmem, tradycj neoklasycystyczn Rozpocza si wic jawna walka a tendencjami realistycznymi. Podobnie byo ze sztuk, a przede wszystkim z ar- w Rosji. Malarze oprcz zachodniej sztuki inspirowali si take rosyjskimi nowociami, tystami, z ktrymi Stalin ju od kil- midzy innymi myl Mikoaja Czernyszewku lat toczy wasn przebieg gr. skiego. Odrzucona zostaa modernistyczna sztuka zachodnia pisarze tacy jak Joyce, Mann czy Kafka. Zachd ustawiono w opozycji do ZSRR, wtaczajc opinii publicznej pogld, e prawdziwa sowiecka (ale take dawna rosyjska) sztuka nie zawdziczaa niczego Europie, a rosyjscy artyci i naukowcy zawsze przecigali j w swoich dokonaniach. W teatrze nobilitowano i tym samym zakonserwowano metod Stanisawskiego, ale w roku mierci wielkiego reysera (1938) zamknito teatr jego wybitnego ucznia twrcy biomechaniki oraz koncepcji teatralnego padziernika, Wsiewooda Meyerholda. W malarstwie postawiono za wzr rozwijajc si w drugiej poowie XIX wieku w Rosji szko realistyczn zwizan z grup tak zwanych pieriedwinikw (Iwan Kramskoj, Ilja Riepin, Wasilij Surikow, Wasilij Pietrow i in.). Specjalny status przyznano niektrym klasycznym rosyjskim pisarzom. Przede wszystkim Aleksandrowi Puszkinowi, z ktrego uczyniono narodowy monument, wypaczajc na wiele lat recepcj jego twrczoci oraz jego biogra47. Do panteonu trali te Lew Tostoj, Antoni Czechow, Mikoaj Czernyszewski, Wissarion Bieliski, Mikoaj Gogol, Michai Satykow-Szczedrin (ale co zrozumiae ju nie Fiodor Dostojewski). Odrzucona zostaa niemal caa tradycja rosyjskiej sztuki modernistycznej i awangardowej. Spord twrcw lat 20. kanonizacji dostpi jedynie Wadimir Majakowski. Zaoenia socrealizmu przyjmoway stopniowo wszystkie rodowiska. Filmowcy zrobili to w 1935 roku, w ktrym uroczycie obchodzono
46 47

Artyku cytuje Krzysztof Meyer, Dymitr Szostakowicz i jego czasy, op. cit., s. 143. Por. Jurij Drunikow, Stalin, Puszkin i inni poeci, w: idem, Rosyjskie mity. Od Puszkina do Pawlika Morozowa, prze. Franciszek Ociepka, Maria Putrament, Wolumen, Warszawa 1998, s. 77.

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

279

pitnastolecie sowieckiej kinematograi. W styczniu odby si I Wszechzwizkowy Zjazd Pracownikw Kinematograi, na ktrym zadekretowano likwidacj ARRK i ustanowiono na to miejsce Centralne Biuro Zwizku Pracownikw Kinematograi ZSRR. Filmowcy przyjli dyrektywy ideowe uznajc, e rozwj sowieckiego kina musi poda drog wyznaczon przez socrealizm. Wystpienia wygosili m.in. Eisenstein, Pudowkin, Dowenko i Jutkiewicz. Jedn z inicjatyw wadz byo zorganizowanie w Moskwie I Midzynarodowego Festiwalu Filmowego, ktry rozpocz si 21 lutego i trwa do 1 marca. Uczestniczyy w nim delegacje wielu krajw: Stanw Zjednoczonych, Francji, Woch, take Polski. Jednak druga edycja festiwalu ju si nie odbya. Socrealistyczna literatura zakonserwowaa model Bildungsroman. Za wzr uznano wydan w 1906 roku Matk Maksyma Gorkiego. W literaturze lat 30. kryteria te speniaa idealnie quasi-autobiograczna, zreszt ogromnie popularna i promowana powie Mikoaja Ostrowskiego Jak hartowaBorys Czirkow i Walentyna Kibardina w Modoci a si stal (1935), ktrej gwny bohaMaksyma Kozincewa i Truberga ter, mody komsomolec z ukraiskiego miasteczka Pawe Korczagin, zostaje wyznawc nowej ideologii i ta gorca wiara pozwala mu przezwycia wszystkie przeszkody. Bohaterw przechodzcych ideologiczn przemian pokazyway ju lmy z latach 20. (Matka, Upadek Sankt Petersburga Pudowkina) i pocztku 30. (Dezerter, Iwan), ale idealn realizacj modelu okaza si lm Grigorija Kozincewa i Leonida Trauberga, ktry mia nosi tytu Bolszewik48. Zdjcia rozpoczto w lipcu 1933 roku. Po tygodniu je przerwano i skierowano scenariusz do cakowitej przerbki. Pierwsza cz lmu wesza na ekrany w 1935 roku pod tytuem Modo Maksyma (Junost Maksima). Potem pojawiy si dwie nastpne: Powrt Maksyma (Wozwraszczenije Maksima, 1937) i Maksym (Wyborgskaja storona, 1938). Cao nosi tytu Trylogia o Maksymie (Triogija o Maksimie). Akcja pierwszej czci rozpoczyna si jeszcze przed I wojn wiatow, w 1910 roku. Opowie otwieraj, jak bajk, sowa: yli trzej towarzysze Grigorij Kozincew wspomina, e autorzy chcieli stworzy tytuow posta
48

Na zjedzie pracownikw kinematograi w 1935 roku Trauberg wystpi z krytyk kina lat 20. Wraz z Jutkiewiczem i Kozincewem nalea do najbardziej zjadliwych krytykw szkoy eisensteinowskiej. W dziaalnoci Eisensteina, Pudowkina i Dowenki widzia niech do przeksztacenia kina w prawdziw sztuk masow, blisk prawdziwego ycia proletariatu. Por. Aleksandr Karaganow, Grigorij Kozincew. Ot Cara Maksymiliana do Korola Lira, Matierik, Moskwa 2003, s. 6566.

280

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

na wzr bohatera ludowego, a waciwie ludycznego troch zawadiaki, troch Iwana-duraka z rosyjskich bajek49. I to si udao (w duym stopniu dzi ki kreacji aktorskiej Borysa Czirkowa; pierwotnie do roli przewidziany by Nikoaj Bataow). Z pocztku Maksym jest sympatycznym, prostodusznym i wesoym chopakiem, ktry z dwoma przyjacimi pracuje w jednej z fabryk robotniczej dzielnicy Petersburga. Trylogia o Maksymie Kozincewa i Trauberga Lubi piewa, gra te na gitarze. Wydarzenia w fabryce (mier przyjaci), a take spotkanie z Natasz nauczycielk w szkole robotnikw nielegalnie wykadajc marksizm, sprawiaj, e Maksym wkracza na waciw drog. Druga cz jest powicona dziaalnoci rewolucjonistw i samego Maksyma w przededniu wojny. Trzecia pierwszemu okresowi po padzierniku 1917 roku, kiedy Maksym zostaje komisarzem banku, na czym si zreszt nie zna, ale dziki prawoci charakteru i energii udaje mu si zaprowadzi porzdek (i udaremni spisek na ycie Lenina). Film spodoba si Stalinowi, odnis te duy sukces u publicznoci, dziki zgrabnemu poczeniu motyww sensacyjnych, sprawnej reyserii i znakomitej grze aktorw, ktrzy skutecznie manewrowali pomidzy schematyzmem bohaterw a wyrazistym rysunkiem postaci, czasami na pograniczu karykatury. Maksym nie by bohaterem heroicznym, by proletariuszem, i obrazowa si proletariatu wobec zakamania inteligencji i mieszczastwa. Zdarzali si te jednak inni bohaterowie. W 1936 roku dwaj reyserzy, Josif Chejc i Aleksandr Zarchi, zrealizowali lm Delegat oty (Dieputat Batiki), opowiadajcy o pocztkowym okresie rewolucji (akcja rozgrywa si w 1917 roku). Uznany, ale te wiekowy profesor Poleajew (w tej roli trzydziestotrzyletni [!] Mikoaj Czerkasow), pod wpywem wydarze zmienia pogldy i przystpuje do bolszewikw. Pierwowzorem postaci by rosyjski uczony, darwinista Kliment Timirjazew (zmary 1920), ktry popar bolszewick wadz i zosta deputowanym Mossowietu. Po ukoczeniu szkoy lmowej Zarchi i Chejc zrealizowali w 1930 roku powicony komsomolcom Wiatr w oczy (Wietier w lico), a nastpnie Poudnie (Podie, 1931) i Mio w czogu (Goriaczije dienioczki, 1935). Ich najwikszym sukcesem by w tamtym okresie lm Ziemia woa (Czlen prawitielstwa, 1939), opowiadajcy o kochonicy Aleksandrze Sokoowej, ktra
49

Por. Grigorij Kozincew, Gbia ekranu, op. cit., s. 249251.

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

281

w czasie kolektywizacji zostaje wybrana deputowan do Rady Najwyszej. Film mia przypomina znane powiedzenie Lenina o tym, e kada kucharka moe si nauczy rzdzi pastwem. Ale te Sokoowa, dostajc si do Rady Najwyszej, musiaa pokona nie tylko wasn sabo, take brak wiary innych nawet ma w jej moliwoci. Bya symbolem marksistowskiego Wiera Marecka w filmie Ziemia woa Zarchiego z ducha rwnouprawnienia pci. i Chejfica Ksztatowanie obywatela w duchu komunistycznej woli mocy, wychowywanie czowieka, ktry ma ujarzmia przyrod i budowa potg kraju, znalazo w kinie odbicie tak samo, jak znalaza je pochwaa wielkich projektw przemysowych. Czsto bdnie utosamia si kult modoci i siy zycznej z ideologi nazistowsk. W sowieckim komunizmie by on rwnie obecny. Prometeizm i fascynacja si zyczn naleay do komunistycznej propagandy niemal od pocztku, a w kult ciaa zosta wyraony w socrealistycznej sztuce (na przykad w rzebie, czego najlepszym dowodem jest znana wszystkim widzom lmowym plansza Moslmu ze sawn rzeb Wiery Muchiny Robotnik i kochonica50). W tym prometejsko -heroicznym stylu rozpocz reysersk dziaalno byy aktor FEKS -u Siergiej Gierasimow. Zadebiutowa w 1930 krtkometraowym lmem Dwadziecia dwa nieszczcia (Dwadcat dwa niesczastja) nakrconym razem z Siergiejem Bartjeniewem. Jego trzy kolejne lmy nie weszy na ekrany lub nie zachoway si. Dopiero wyreyserowany w 1936 roku obraz Siedmioro miaych (Siemiero smieych) osign sukces. Opowiada o grupie modych ludzi wyruszajcych na podbj Arktyki. Ich entuzjazm i wiara, ale rwnie sia zyczna i hart ducha, pozwalay im przetrwa najgorsze chwile. W podobnym entuzjastycznym klimacie utrzymane byy nastpne lDelegat floty Zarchiego i Chejfica
50

Rzeba powstaa w 1937 roku. Jej wsptwrc by architekt Borys Jofan. Przeznaczona na wiatow wystaw w Paryu, szybko staa si najsawniejszym przykadem socrealistycznej sztuki. Autorzy inspirowali si tradycj greck, midzy innymi posgiem Nike z Samotraki i rzebami Antenora przedstawiajcymi Harmodiosa i Aristogejtona. W 1947 roku dzieo zostao wybrane na symbol wytwrni Moslm i odtd zaczo si pojawia przed czowkami lmw.

282

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Rzeba Wiery Muchiny i Borysa Jofana Robotnik i kochonica w czowce Mosfilmu

my Gierasimowa: Miasto modziey (Komsomolsk, 1938) oraz Nauczyciel (Uczitiel, 1939). Zwaszcza ten pierwszy wpisuje si optymistyczno-utopijny ton stalinowskich koncepcji. Oto nad Amur przybywaj modzi komsomolcy, eby wrd dzikiej przyrody wybudowa od podstaw miasto. Twrcy lmu odwoali si do projektw industrializacji, ale take do stalinowskich planw zaludnienia terenw poonych nad brzegami Oceanu Spokojnego przy granicy z Chinami. W taki sposb powstao prawdziwe miasto (bdce wzorem dla lmowego) Komsomolsk nad Amurem, wybudowane siami komsomolcw, ale rwnie o czym warto pamita winiw guagu. w przykad stalinowskiej gigantomanii mia prototyp w rosyjskiej historii, za Stalin bra wzr, nie po raz pierwszy, z Piotra Wielkiego i budowy Petersburga. Na podobnym pomyle oparty by kolejny projekt Dowenki. W 1934 roku reyser zaanonsowa nowy lmu, ktrego inspiracj miaa by rozbudowa miasta Birobidan dokonywana w latach 30. przez ydowskich ochotnikw51. Pomys by miay i od pocztku nie mia szans na powodzenie, przynajmniej w takiej formie. Borys Szumiacki wspomina, e Stalin po obejrzeniu Iwana przychyli si do planw reysera pod warunkiem, eby
51

Sprawa utworzenia autonomicznego obwodu ydowskiego pojawia si w bolszewickiej Rosji w drugiej poowie lat 20. Bya w czci oparta na syjonistycznych hasach dopasowanych do komunistycznej ideologii. W 1934 roku ogoszono powstanie takiego okrgu. Odzew w ydowskim wiecie nie by zbyt duy, cho sowiecka propaganda zrobia swoje i do Birobidanu zaczli emigrowa europejscy ydzi. Wielu z nich zgino podczas czystek. Por. Arno Lustiger, Czerwona ksiga. Stalin i ydzi. Tragiczna historia ydowskiego Komitetu Antyfaszystowskiego radzieckich ydw, prze. Elbieta Kazimierczyk i Witold Leder, Wydawnictwo W .A.B., Warszawa 2004, s. 9093.

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

283

zrozumia, czego si od niego oczekuje52. Oczywicie nie byo mowy o ydowskich wtkach, dziki czemu nakrcony w 1935 roku film Aerograd spotka si z przychylnym przyjciem Stalina. Fabu mona streci nastpujco. Nad brzegiem Oceanu Spokojnego ma powsta miasto, symbol przyszoci i siy komunistycznej idei. Tymczasem cz mieszkacw jest przeciwna pomysowi, a dodatkowo podjudzana przez japoskich szpiegw, ktrzy szykuj si do wojny i chc zagarn azjatyckie czci Zwizku Sowickiego. Ich sprzymierzecami, a zarazem negatywnymi bohaterami lmu s staroobrzdowcy. Rzeczywicie, Dowenko zrobi dokadnie to, czego oczekiwa Stalin, jednak we waciwy sobie sposb wykorzysta egzotyczn przyrod i tajemniczo azjatyckiego wiata. Ponury los spotka Kara-Bugaz (inny tytu: Czarna otcha) w reyserii Aleksandra Razumnego (Czornaja past, 1935). Film powsta wedug scenariusza znanego pisarza Konstantego Paustowskiego, ktry stworzy go na podstawie wasnej ksiki. Powieci sawice ekscentryczne plany przemysowe nie byy w literaturze socrealistycznej rzadkoci. Pisali je czasem znakomici twrcy, jak Borys Pilniak. Jego powie Woga wpada do Morza Kaspijskiego odnosia si do rwnie absurdalnego, co sawnego w tamtych latach projektu tak zwanej pieriebroski (czyli zmieniania biegu rzek). Pieriebroska miaa pomc w nawadnianiu ogromnych terenw53. W ksice Paustowskiego chodzio o zmienienie pustynnych obszarw Azji rodkowej w uprawne ziemie oraz o odsalanie wody z Morza Kaspijskiego. Akcja lmu rozgrywaa si na pocztku lat 20. Grupa bolszewickich bojownikw, wrd nich inynier Miller, zostaje przez biaych przewieziona na opuszczon wysepk Morza Kaspijskiego. Biali zostawiaj ich tam na pewn mier. Jednake Turkmeni ratuj porzuconych winiw. Widzc ich trudnoci ze zdobyciem wody pitnej, Miller postanawia im pomc, rwnoczenie przekonujc do sowieckiej wadzy. Konstruuje wic urzdzenie napdzane energi soneczn, ktre pozwala odsala wod z zatoki. Triumf komunistycznego utopizmu i rado Turkmenw s pene. Film nie wszed jednak na ekrany i na wiele lat zosta zapomniany54.
52 53

54

Lietopis rossijskogo kino, op. cit., s. 296. Moda na tematyk hydrologiczn zacza si od zbiorowej ksiki sawicej Kana Biaomorski, wydanej w 1934 roku z inicjatywy i pod nadzorem Gorkiego. Rok wczeniej wybra on osobicie 120 pisarzy, by udali si na budow i j opisali. Byli wrd nich satyrycy Ilja Ilf i Jewgienij Pietrow, a take Borys Pilniak, Aleksy Tostoj, Michai Zoszczenko. Ksika bdca zbiorem reportay-reeksji, zatytuowana Kana Biaomorsko-Batycki imienia Stalina. Historia budowy. Lata 19311934, jest odraajcym przykadem sowieckiego kamstwa, ale te niestety literackiego oportunizmu. W 1935 roku w Zwizku Sowieckim goci francuski pisarz-stalinista Henri Barbusse. Aby pochwali si przed nim nowymi osigniciami, pokazano mu dopiero co nakrcony lm Razumnego. Informacj o tym wydarzeniu oraz pozytywn recenzj pisarza wydrukowao jedno z czasopism. No i sprawa dosza do uszu Stalina, ktry zawsze musia by pierwszym widzem i recenzentem wszystkich

284

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Wielki terror. Polityka historyczna


W 1934 roku zamordowano Siergieja Kirowa. Cieszcy si popularnoci przewodniczcy partyjnej organizacji w Leningradzie zagraa samemu Stalinowi, ktrego by politycznym przeciwnikiem. Kirow zosta zastrzelony przez bolszewickiego dziaacza Leonida Nikoajewa. Stalin osobicie zaangaowa si w ledztwo majce rzekomo rozwiza tajemnic morderstwa. Rekordowo szybko wykryto w wrd leningradzkich dziaaczy terrorystyczn organizacj, powizan jak twierdzono z frakcj zinowjewowsk. Osdzono i skazano kilkanacie osb, w tym samego Nikoajewa. Plan Stalina by bardzo precyzyjny, a w swej precyzji szataski. Zlecajc a najprawdopodobniej tak wanie byo zamordowanie Kirowa, znalaz pretekst do rozprawienia si ze swoimi politycznymi przeciwnikami. Ju w roku nastpnym aresztowano wybitnych bolszewikw, starych wsppracownikw Lenina Lwa Kamieniewa i Grigorija Zinowjewa. Rozpocz si festiwal mierci i wzajemnych oskare. W 1936 roku odby si pierwszy z trzech procesw pokazowych. Oskarono w nim i skazano na mier Kanieniewa i Zinowjewa. W nastpnym roku osdzeni i skazani zostali Nikoaj Bucharin i Aleksiej Rykow, oraz dowdca Armii Czerwonej z lat wojny domowej Michai Tuchaczewski, Awel Jenukidze i wielu innych aktywistw oskaronych o przynaleno do antysowieckiego, trockistowskiego spisku. Wraz z usuwaniem starych dziaaczy po szczeblach kariery pili si nowi: Wiaczesaw Mootow, Nikita Chruszczow, Grigorij Malenkow, awrientij Beria. Pokazowe procesy stay si chlebem powszednim. Terror prdko rozszerzy si poza krgi biura politycznego. Fala egzekucji i wysyania do agrw ogarna cay Zwizek Sowiecki. Wiziono i mordowano wojskowych, dyrektorw fabryk, przewodniczcych kochozw, dziaaczy lokalnych organizacji partyjnych bez specjalnego powodu, wystarczy jeden donos55. Oar terroru w samych tylko latach 19371938 pado kilka Stalin z Siergiejem Kirowem
realizowanych lmw. Sytuacja staa si powana i eby ratowa skr, Szumiacki skama, wmawiajc Stalinowi, e Barbusse si pomyli, a to, co obejrza, byo na pewno innym lmem. Po Kara-Boguz zatarto wszelkie lady. Frank Westerman, Inynierowie dusz, przekad Sawomir Paszkiet, Iskry, Warszawa 2007, s. 109127. Por. Jrg Baberowski, Czerwony terror. Historia stalinizmu, prze. Jacek Antkowiak, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009.

55

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

285

milionw ludzi (okoo dwch milionw rozstrzelanych i drugie tyle zmarych w obozach koncentracyjnych). Stalinowska obsesja trockistowskiego spisku dotkna te rodowisk artystycznych. Wrd oar terroru znaleli si antykomunistyczni artyci, jak wielki poeta Osip Mandelsztam (zmary w agrze), dawni poputczicy, przy tym wybitni pisarze, jak Borys Pilniak i Izaak Babel, ale i komunistyczni heroldzi: Artiom Wiesioy czy Bruno Jasieski, wybitny reyser Wsiewood Meyerhold, dramaturg Siergiej Tretiakow i wielu innych. rodowisko lmowe te nie zostao oszczdzone. Aresztowano i rozstrzelano wielu pracownikw technicznych, kierownikw wytwrni, operatorw. W 1938 aresztowano samego Borysa Szumiackiego, ktrego dziaalno w pocztkach terroru bya mwic delikatnie mao budujca. 28 lipca sd wojenny postawi Szumiackiemu zarzut zorganizowania prawicowo -trockistowskiej terrorystycznej oraz szkodniczo -dywersyjnej grupy, ktra na przestrzeni wielu lat prowadzia szkodliw dziaalno w celu zniszczenia pracy organizacji lmowych. Szef sowieckiej kinematograi zosta rozstrzelany. Na miejscu Szumiackiego Stalin postawi Iwana Bolszakowa, wiernego, cho przecitnego partyjnego urzdnika, absolwenta Instytutu Czerwonej Profesury. Stalin oszczdzi jednak znanych reyserw, z ktrych aden nie zgin, nie siedzia w wizieniu ani w obozie koncentracyjnym. Ich ulego wobec dyktatora nie wydaje si wystarczajcym powodem, dla ktrego przeyli. Wielu ulegych, a wrcz wsppracujcych podczas czystek ludzi, stracio ycie. To sprawa rwnie tajemnicza, jak pozostawienie przy yciu niektrych pisarzy Borysa Pasternaka, Anny Achmatowej czy Michaia Buhakowa, ktrych postawa i antysowieckie pogldy byy Stalinowi znane. Jedyna moliwa odpowied ley w osobowoci samego Stalina i dziwacznej grze, jak uprawia z artystami56. Stalin lubi sztuk (kino zwaszcza, sawne stay si seanse na Kremlu, na ktre zapraszani byli wybrani gocie), zna i ceni klasyczn literatur rosyjsk, artystw traktowa jak satrapa, wykorzystujc ich do wasnych celw. Przez trzy lata od swojego powrotu z Meksyku Eisenstein nie nakrci ani jednego lmu. wiata dziennego nie ujrzao kilka jego projektw, mi dzy innymi Czarny konsul o powstaniu na Haiti w wieku XVIII ani MMM groteskowa satyra na biurokracj. Dopiero w 1935 roku reyserowi powierzono realizacj lmu ki bieyskie (Biein ug). Scenarzysta Aleksander Reszewski odwoa si do historii Pawlika Morozowa, pioniera-donosiciela. Eisenstein przystpi do zdj, ktre po jakim czasie przerwano. Jego pomysy nie spodobay si decydentom (niechlubn rol odegra tu Szumiacki),
56

Soomon Wokow pokaza ten dramat na przykadzie ycia Dymitra Szostakowicza. Por. S. Wokow, Szostakowicz i Stalin, prze. Maria Putrament, Wydawnictwo Twj Styl, Warszawa 2006.

286

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

wic reyser z pomoc Izaaka Ba- Pawlik Morozow. Jego historia jest najsawbla podj si przerbek. Przystpio- niejszym i dotd nie do koca wyjanionym przykadem stalinowskich manipulacji. W 1932 no do realizacji drugiej wersji lmu, roku podano informacj o procesie pokazowym ale i tym razem zdjcia przerwano, zabjcw trzynastoletniego pioniera Pawa a Eisenstein spotka si z ostr kry- Morozowa i jego modszego brata. Na awie tyk. Oczywicie, zarzucono mu for- oskaronych zasiedli mieszkacy wsi Gierasimwka, w tym dziadek chopca i jego ojciec malizm i odstpstwa od wytycznych chrzestny. Ocjalna wersja gosia, e Pawlik zakada w swojej wsi organizacj pioniersk, socrealizmu57. Tytu filmu zapo yczony zosta a dowiedziawszy si, e jego ojciec, czonek Rady Wiejskiej, kradnie zboe, ktre wadza z Zapiskw myliwego Iwana Turgie- konskowaa kuakom, zoy na niego donos, niewa (w polskim tumaczeniu od- w wyniku ktrego ojca skazano na 10 lat apowiednia nowela zatytuowana jest gru. Historia jest do tajemnicza, istniej rBieyska ka). Narrator opowiada, ne jej wersje, nie zawsze poparte dowodami. Istnieje koncepcja, e bya to rodzinna tragejak podczas letniej wdrwki natra dia, a chopca podjudzia matka, by zemci na gromadk wiejskich chopcw, za- si na mu, ktry opuci rodzin. Istniej te bawiajcych si opowiadaniem niesa- przypuszczenia, jakoby chopiec za pienidze donosi wadzom o ukrywanym przez chopw mowitych historii. Poza t scen lm zbou, tym samym skazujc winnych na anie ma wiele wsplnego z nowel. Fil- gier. Emigracyjny pisarz Jurij Drunikow, autor mowa historia opieraa si na dale- kilku prac powiconych Pawlikowi, przychyla ko idcej estetyzacji rzeczywistoci, si do tezy o osobistych motywach postpku chopca. Pisze jednake, e sta si on zwya Eisenstein odwoa si do symboli- kym patnym denuncjatorem. Tezy te nie znaki religijnej, tym razem uywajc jej lazy jednoznacznego potwierdzenia. Faktem w celu sakralizacji swojego bohatera- jest jednak, e w latach 19321933 zaczy powstawa modziewki Komsomou, ktre -m czennika. Maja Turowska po- zajmoway si tropieniem i ujawnieniem kurwnuje zabiegi zastosowane przez akw i zodziei. Odegray one niechlubn Eisensteina i sam pomys filmu do rol midzy innymi na Ukrainie, gdzie chopi nazistowskiego obrazu Hansa Stein- z godu kradli niewielkie iloci zboa. Faktem jest rwnie, e Pawlik Morozow sta si sohoffa Hitlerjunge Quex (1933); w obu wieckim bohaterem, ktremu stawiano pomnilmach autorka dostrzega mit modo- ki i powicano pieni. cianej oary, wsplny propagandzie komunistycznej i nazistowskiej58. Uywanie kina do kreowania stalinowskiej mitologii byo w drugiej poowie lat 30. oczywistoci. W 1937 roku przypadaa dwudziesta rocznica rewolucji. Naleao pokaza j w odpowiedni sposb, tym bardziej e jej historia oraz historia wojny domowej zostaa precyzyjnie przez Stalina ustalona. Wygldaa mniej wicej tak: wielki przywdca wiatowego proletariatu

57

58

Podczas wojny kopia niedokoczonego lmu ulega zniszczeniu. W latach 60. Naum Klejman i Siergiej Jutkiewicz zrekonstruowali j, posugujc si nieruchomymi fotosami; odtd lm znany jest w tej formie. Maja Turowskaja, Kino totalitarnoj epochi, w: Kino: politika i ludi (30-e gody), op. cit., s. 3949.

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

287

Wodzimierz Iljicz Lenin pozostawi swoj misj bliskiemu przyjacielowi Josifowi Wissarionowiczowi Stalinowi, ktry by j wykona i kontynuowa dzieo budowy komunizmu musia pokona wiele przeszkd, a przede wszystkim rozprawi si z wewntrzpartyjnymi reakcyjnymi siami (uosabianymi gwnie przez Lwa Trockiego). Aby wtoczy do gowy mieszkacom Zwizku Sowieckiego t wersj, w 1938 roku wydano Krtki kurs historii WKP(b), ktry, opublikowany w niebotycznych nakadach, wszed do kanonu lektur obowizkowych dla wszystkich. Zbiego si to z terrorem i partyjnymi czystkami, zatem realizacja lmw o rewolucji okazaa si trudnym zadaniem, bo na ekranie nie mogli pojawi si uczestnicy wydarze, ktrych Stalin wanie mordowa i wykrela z historii. Std propagandowe lmy Kadry z filmu ki bieyskie Siergieja Eisensteina z lat 30. byy nie tylko przykadem manipulacji ideologicznej (tym byy ju lmy z lat 20.); reprezentoway one stalinowsk wizj i cile okrelon interpretacj najnowszych dziejw. Spord wielu bohaterw rewolucji na ekranach bez adnych przeszkd mogo zagoci tylko dwch: Lenin i Stalin, za przebieg wydarze podporzdkowany zosta precyzyjnym wytycznym. Kierujc si nimi, Michai Romm przystpi ju w 1936 roku do realizacji trylogii powiconej Leninowi. Pierwszy lm z serii Lenin w padzierniku (Lenin w oktiabrie), wszed na ekrany w 1937, nastpny Lenin w 1918 roku (Lenin w 1918 godu), rok pniej. W roli Lenina wystpi wybitny aktor Borys Szczukin; jego mier w roku 1939 roku uniemoliwia powstanie czci trzeciej. W pierwszej czci Lenin pojawia si jako ideolog i wdz, przygotowujcy robotniczy przewrt (akcja toczy si w 1917 roku, a koczy wybuchem rewolucji), w drugiej kiedy trwa wojna domowa jako gwny dowdca armii. W czci tej uwypuklona zostaa rola Stalina (granego przez gruziskiego aktora Michaia Gieowani, odtd etatowego odtwrcy tej postaci), to on okazuje si czowiekiem ratujcym now wadz od klski. Kiedy Lenin, postrzelony przez Fani Kapan, ranny i przykuty do ka nie moe peni najwaniejszych obowizkw, to wanie Stalin zastpuje go w roli wodza.

288

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Borys Szczukin w roli Lenina w filmie Michaia Romma Lenin w padzierniku

Do nienaruszalnej legendy Wodzimierza Iljicza odwoywa si te lm Siergieja Jutkiewicza Czowiek z karabinem (Czieowiek z ruijom, 1937). Bya to ekranizacja wystawionej w 1937 roku w teatrze im. Wachtangowa sztuki socrealistycznego dramaturga Mikoaja Pogodina. Rzecz dziaa si tu po rewolucji, kiedy w Piotrogrodzie wadz przejli bolszewicy. onierz, chop z pochodzenia, Iwan Szadrin przyjeda do stolicy i traa do kwatery gwnej bolszewikw. Na froncie sysza o Leninie i teraz bardzo chce go zobaczy. Przypadkowo, poszukujc wrztku na herbat, spotyka na korytarzu miego i energicznego czowieka, ktry nie tylko pokazuje mu, gdzie mona znale kuchni, ale prowadzi z nim interesujc, przyjacielsk pogawdk. Szadrin dowiaduje si, e to by Lenin i jego szczcie nie zna granic. Ta centralna scena zbudowana zostaa na ulubionym przez socrealistw spotkaniu wodza (Lenina, w pniejszych lmach Stalina) z prostym czowiekiem, ktre symbolizowa miao blisko partii i proletariatu. Pogodin jako jeden z pierwszych wprowadzi Lenina na scen, a czynic go gur literack, uczyni bohaterem zbiorowej wyobrani. Jutkiewicz, majcy w dorobku obraz speniajcy postulaty antytrockistowskiej histerii Stalina, Grnicy (Szachtiory, 1936), opowie o zwalczaniu trockistowskiego spisku wrd grnikw Donbasu, zrobi podobnie jak Romm wszystko, eby uczyni z Lenina nieskazitelny monument. W podobny, niemal rcznie sterowany sposb powstaway inne lmy. Tu po zamordowaniu Kirowa Fridrich Ermler przystpi do pracy nad scenariuszem inspirowanym tym wydarzeniem. Film Wielki obywatel (Wielikij gradanin) realizowany by ostatecznie w latach 19371939. Pokazywa on losy partyjnego dziaacza Piotra Szachowa na przestrzeni dziesiciu lat 289

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Czowiek z karabinem Siergieja Jutkiewicza

Wielki obywatel Fridricha Ermlera

(19251934). Szachow wyranie wzorowany na Kirowie uczyni swoim celem walk w wrogami wewntrz partii, z trockistowsk i kamieniewowsk opozycj (w pewnym momencie wspomaga go w tym nawet Maksym, bohater trylogii Kozincewa i Trauberga). Nieugit postaw przypaca mierci, zastrzelony przez politycznych przeciwnikw. Ten dwuseryjny, prawie trzygodzinny lm okaza si jednym z najbardziej jaskrawych przykadw wykorzystania lmu do perdnego zakamywania historii. Reyser czyni z Kirowa mczennika, jak chcia Stalin, ktry zleci jego zamordowanie. Na podobnie przewrotnym pomyle oparty by obraz Jefima Dzigana My z Kronsztadu (My iz Kronsztada, 1936). Dzigan, kolejny krasnoarmiejec i czekista w sowieckim kinie, pojawi si w nim pod koniec lat 20. Film My z Kronsztadu powsta wedug scenariusza Wsiewooda Wiszniewskiego, autora sawnego dramatu Tragedia optymistyczna (1932), rwnie uczestnika wojny domowej. W 1921 roku wsawi si on plenerowym widowiskiem Sd nad kronsztadzkimi buntownikami, dotyczcym bohaterskiego powstania marynarzy w Kronsztadzie przeciwko bolszewikom. Powstanie zostao krwawo stumione, a marynarze oraz cz mieszkacw miasta wymordowani. Zarwno spektakl, jak i lm Dzigana pokazuj wydarzenia cakowicie opacznie. Akcja filmu rozgrywa si w 1919 roku, kiedy Piotrogrodowi zagraaj wojska biaego generaa Judenicza. W Kronsztadzie broni si rozpaczliwie garstka marynarzy-bolszewikw,

290

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

ktrzy w kocu ulegaj sile przeciwnika. Dziki bohaterstwu jednego z nich udaje si sprowadzi posiki i biali zostaj odparci. Pomimo kamstwa lm Dzigana posiada pewne walory inscenizacyjne (due wraenie robi zwaszcza scena egzekucji marynarzy, ktrych biali topi, przywizujc kademu kamie). Reyser, wzorem Eisensteina, zrezygnowa z bohatera jednostkowe- My z Kronsztadu Jefima Dzigana go na rzecz kolektywu. W 1940 Dzigan i Wiszniewski rozpoczli prac nad lmem wedug sztuki Wiszniewskiego z 1929 roku Pierwsza konna. Film pod tym samym tytuem (Pierwaja konna) pokazywa wojn polsko -bolszewick; akcja rozgrywaa si w 1920 roku na Ukrainie. Do walki z Polakami staj oddziay Budionnego, a wspomaga je specjalnie przybyy na miejsce Stalin. Miao si to wszystko wpisywa w rozkrcon po 1939 roku antypolsk propagand, jednak obraz zosta skutecznie zablokowany przez yjcych jeszcze dowdcw Siemiona Budionnego i Klimenta Woroszyowa. Zainteresowani twierdzili, e ich rola zostaa w lmie umniejszona (w dodatku w lmie nie mg zosta pokazany gwny dowdca wojsk sowieckich w wojnie z Polsk Michai Tuchaczewski, ktrego Stalin zamordowa). Film nie wszed na ekrany z powodu ataku Niemiec na Zwizek Sowiecki w 1941 roku i w rezultacie nigdy si na nich nie pojawi59. Antypolskich akcentw uy rwnie Aleksander Dowenko w Szczorsie (1939). Tytuowy felczer wojskowy zacz w roku 1918 organizowa na Ukrainie odziay partyzanckie do walki z kontrrewolucj atamana Petlury. Stan potem na czele czerwonej dywizji, odnoszc sukcesy w walce z petlurowacami i wojskiem polskim. Zgin w 1919 roku w wieku zaledwie dwudziestu czterech lat. W latach 30. przypomniano sobie o nim; z rozkazu Stalina zaczy powstawa pomniki Mikoaja Szczorsa, a o ukraiskim Czapajewie piewano pieni. Wreszcie Stalin nakaza Dowence realizacj lmu. Reyser stworzy niezwykego, jak na komunistyczne kino tamtych lat, bohatera. Szczors, w brawurowej interpretacji Jewgienija Samojowa, by przystojny, elegancki, troch romantyczny, obdarzony mona rzec biaogwardyjskim urokiem; by to bohater inteligencki, a nie proletariacki. Kiedy walczy, robi to z wdzikiem, kiedy przemawia to pomiennie (zwaszcza w scenie, kiedy do pojmanych onierzy Petlury mwi, eby
59

Por. Nina Czernowa, Wasilij Tokariew, Kak sowietskije gienieray sorwali stalinskij riewansz (Kinematograczieskije kolizii 19381941 godow), Przegld Rusycystyczny 2004, nr 2 (106), s. 6392.

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

291

nie oddawa Ukrainy pod polsko-niemieckie jarzmo). Dowenko nakr ci film warsztatowo znakomity, umiejtnie czcy motywy wiejskie ze scenami batalistycznymi, heroizm z fantazj bohaterw. Obok Czapajewa i My z Kronsztadu, Szczorsa mona zaliczy do najlepszych wojennych lmw sowieckich lat 30. Wraz z nasilaniem si stalinowskiej ingerencji we wszystko, zmienio si take nastawienie do historii Rosji. Dotd w jej interpretacji obowizywaa szkoa marksisty Michaia Pokrowskiego, interpretujcego rosyjsk histori jako proces cigego i konsekwentnego wyzysku ludu w interesie klas rzdzcych. W 1936 roku Stalin opublikowa Uwagi do konspektu nowego podrcznika historii, napisane ju wczeniej razem ze danowem i Kirowem. Tekst Kadry z filmu Szczors Aleksandra Dowenki krytycznie odnosi si do wizji Pokrowskiego, dla ktrego dzieje Rosji byy nastpstwem krwawych wydarze, wynikajcych z carskiego autorytaryzmu, imperializmu i rozbuchanego nacjonalizmu. Wielki Historyk zrehabilitowa rosyjski patriotyzm i nacjonalizm rozbijajc szko Pokrowskiego pisz autorzy Utopii u wadzy60. Po co? Zakoczywszy budow nowego pastwa, Stalin potrzebuje jakiej cementujcej idei, ktrej nie by w stanie da ortodoksyjny marksizm ze sw obietnic zanikania pastwa. Cementujc ide sta si patriotyzm nazywany sowieckim, a coraz czciej brzmicy z rosyjska. W ten sposb kreuje si dzieje Rosji, ktre prowadz do rewolucji jako naturalnej konsekwencji dialektycznej logiki dziejw. Z przeszoci wybiera si wic bohaterw, ktrzy uosabiaj ide postpu: wybitnych wadcw: Aleksandra Newskiego, Iwana Gronego, Piotra Wielkiego; sawnych buntownikw: Razina i Pugaczowa; dowdcw i artystw. Preparowana przez Stalina sowiecka historia nabiera cech monstrualnej hybrydy nacjonalizmu i marksizmu61. Nagle wic obok przodownikw pracy, kochonikw, rewolucjonistw na sowieckich bohaterw wyrastaj postaci historyczne. Pisarze tworz powieci
60 61

Michai Heller, Aleksander Niekricz, Utopia u wadzy, op. cit., s. 242. Ibid., s. 243.

292

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

(Piotr I Aleksego Tostoja, Kuma Minin Walentina Kostylowa, Jemielijan Pugaczow Wiaczesawa Szyszkowa etc). Reyserzy zaczynaj krci lmy62. Pod koniec lat 30. w sowieckiej kinematograi zaczy pojawia si wielkie widowiska kostiumowe. Na pierwszy ogie posza dwuczciowa adaptacja powieci Aleksego Tostoja Piotr I Piotr I Wadimira Pietrowa (Piotr Pierwyj, 19371939) wedug scenariusza pisarza. Reyser Wadimir Pietrow, znany dotychczas z lmw dla modych widzw i z aktorstwa, stworzy dzieo, w ktrym Piotr wielki, postpowy wadca podejmowa trudne, czasem tragiczne decyzje (nawet o zabiciu wasnego syna) w imi wielkoci Rosji. Powsta lm w akademickim stylu, ktrego walorem byy kreacje aktorw i rozmach inscenizacji. W podobny sposb nakrci Pietrow Kutuzowa (1944), gdzie posta dowdcy, pogromcy Napoleona, bya gur wiadomego wodza, walczcego wanie z Hitlerem. Do tego historycznego nurtu przypisa te mona filmy Wsiewooda Pudowkina, po kilku latach przymusowej bezczynnoci powracajcego Mininem i Poarskim (1939) histori wypdzenia Polakw z Moskwy i zakoczenia Wielkiej Smuty, oraz Suworowem (1941) opowieci o wybitnym generale carycy Katarzyny, pacykatorze powstania Pugaczowa oraz Powstania Kociuszkowskiego. Nale tu take Pugaczow (1937) Pawa Pietrowa-Bytowa oraz Stiepan Razin (1939) Iwana Prawowa i Olgi Preobraenskiej. Filmy w nacjonalistyczno -historycznym stylu powstaway te w innych republikach Zwizku Sowieckiego. Stalin dokonywa daleko posunitej i uporczywej rusykacji (zruszczanie nazwisk, obowizkowe uywanie jzyka rosyjskiego), jednoczenie odwoujc si do tradycji historycznej poszczeglnych narodw w taki sposb, jak wykorzystywa przeszo Rosji. Z historii wybierano wic tylko postpowe epizody. I tak na Ukrainie majcy jeszcze niewielki dorobek Igor Sawczenko zrealizowa lmy: Jedcy (Wsadniki, 1939) histori rozgrywajc si w 1918 roku i opowiadajc o walce z Niemcami, oraz superprodukcj Bohdan Chmielnicki (1941) nakrcon na podstawie sztuki (i scenariusza) ukraiskiego komunisty Aleksandra Korniejczuka. Ten ostatni lm, powstay w kijowskiej wytwrni, by podobnie jak Szczors i Minin i Poarski przykadem antypolskiej propagandy, tym razem uzasadniajcej atak na Polsk we wrzeniu 1939 roku
62

Por. Jewgienij Dobrienko, Muziej rewolucji. Sowietskoje kino i stalinskij istoriczeskij narratiw, Nowoje Litieraturnoje Obozrienije, Moskwa 2008, s. 69162.

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

293

wyzwoleniem narodu ukraiskiego spod wadzy paskiej Polski. Z kolei w Gruzji Michai Cziaureli po nakrceniu obrazu Ostatnia maskarada (Posljednij maskarad, 1934) stworzy awanturniczo-przygodowy obraz Arsen (Arsien, 1938) opowiadajcy o osiemnastowiecznym rozbjniku oraz Ora Kaukazu ( Gieorgij Saakadze , 1942), o losach sawnego gruziskiego wodza Aleksander Newski Siergieja Eisensteina z XVI wieku. Jednake najwybitniejsz realizacj narodowo-historycznego stylu okazay si lmy Siergieja Eisensteina. Po niepowodzeniu ki bieyskich reysera pocieszono stanowiskiem wykadowcy w szkole lmowej (eby go wkrtce stamtd usun). Jednak po jakim czasie otrzyma on propozycj nakrcenia lmu o wielkim ruskim ksiciu, witym Aleksandrze Newskim63. Dlaczego akurat o nim? W 1937 roku przyszed na wiat kolejny wielki postpowiec ksi Aleksander Newski. Wskrzeszenia witego Aleksandra, ktrego prochy swego czasu wyrzucono z awry, wymagaa polityka zagraniczna: potrzebny by wrg i pogromca Niemcw64. Rzeczywicie, konsekwentna propaganda antyniemiecka uczynia z pogromcy inanckiego Zakonu Kawalerw Mieczowych jeden z symboli samostanowienia narodu rosyjskiego. Z tego powodu antyniemiecki ton musia by wyrany. Scenarzyci Eisenstein oraz popierany przez Stalina, mao utalentowany, za to cakowicie wierny Piotr Pawlenko walk z Teutonami oraz bitw na Jeziorze Czudzkim (Pejpus), rozegran 5 kwietnia 1242 roku, uczynili centralnym wydarzeniem filmu. Siergiej Prokofiew napisa partytur do filmu Aleksander Newski Newski jawi si w nim jako rozsdny
63

64

Powrt do pracy Eisenstein zawdzicza Wsiewoodowi Wiszniewskiemu, ktry po sukcesach swoich dramatw napisa scenariusz powicony wojnie domowej My nard rosyjski. Miaa to by monumentalna epopeja. Wiszniewski bardzo zabiega, aby ten scenariusz mg realizowa Eisenstein. Nie otrzyma na to zgody, ale Eisensteinowi powierzono realizacj lmu historycznego. Por. Rostisaw Jurieniew, Aleksandr Niewskij, w: Rossijskij iluzjon, red. L.M. Budiak, Matierik, Moskwa 2003, s. 177 178. Michai Heller, Aleksander Niekricz, Utopia u wadzy, op. cit., s. 244.

294

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Bitwa na Jeziorze Czudzkim z filmu Aleksander Newski

polityk, ktry zawiera pokj z Mongoami, bowiem wikszego wroga upatruje w ekspansywnych Niemcach. Bya to ywa ilustracja polityki prowadzonej przez Stalina (radykalnie antyniemieckiej, zmierzajcej do zawarcia pokoju z Japoni)65. Jednak pomimo tego Eisensteinowi udao si zrealizowa wybitny lm o wielkich walorach plastycznych. redniowieczna sceneria zostaa stworzona w teatralny, symboliczny sposb, a realizm zastpiono stylizacj. Ekspresyjna fotograa Tissego wydobywaa t zamierzon sztuczno rzeczywistoci. Jednak najbardziej interesujce efekty daa wsppraca reysera z wybitnym kompozytorem Siergiejem Prokoewem. By to milowy krok w rozwoju muzyki lmowej. Eisensteina nie interesowaa prosta ilustracyjno. Chodzio mu o takie zestrojenie muzyki i kadrw, by ich wzajemne oddziaywanie wzmacniao podobiestwo ruchu wewntrzkadrowego i rytmu muzycznego. Te skomplikowane asocjacje Eisenstein uzna za element montau, ktry nazywa pionowym. Analizie fragmentu sekwencji bitewnej, a dokadnie kilkunastu pocztkowych kadrw, ktre przedstawiay oczekujce na przeciwnika ruskie wojska, powici reyser tekst Monta pionowy. Artyku trzeci66.

65

66

Zmienne wydarzenia historyczne wpyny na losy lmu. W 1938 roku wszed on na ekrany i odnis duy sukces. Jednak podpisanie paktu RibbentropMootow zmienio sytuacj, a hitlerowskie Niemcy przestay nagle odgrywa rol najwikszego wroga. Film zdjto z ekranw. Wprowadzono go ponownie w 1941 roku, po napaci Hitlera na Zwizek Sowiecki, gdy ponownie nabra aktualnoci. Siergiej Eisenstein, Monta pionowy. Artyku trzeci, prze. Artur Kaltbaum, w: idem, Wybr pism, red. Regina Dreyer, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1959, s. 385418.

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

295

yje si lepiej, yje si weselej


To kuriozalne zdanie (yt stao uczsze, tawariszczi, yt stao wiesieliej) Stalin wypowiedzia w 1935 roku na zjedzie stachanowcw (czyli przodownikw pracy); w 1936 roku zostao ono wczone do pieni z muzyk Aleksandra Aleksandrowa i sowami Wasilija Liebiediewa-Kumacza. Sowiecka kinematograa oferowaa take rozrywk, pokazujc widzom wiat, w ktrym yje si weselej; ta lejsza odsona socrealistycznego kina jawi si nader bogato. Wzorcem dla niej byo kino amerykaskie. Plany budowy lmowego imperium wyglday powanie; stworzenie sowieckiego Hollywood byo ide Borysa Szumiackiego. Obrazy na wzr amerykaski zacz reyserowa byy asystent Eisensteina, Grigorij Aleksandrow. Po powrocie z USA Aleksandrow postanowi (a raczej nakaza mu to Stalin) stworzy lm muzyczny, przez przeniesienie schematw hollywoodzkich na swojski grunt. W 1934 roku na ekrany wszed lm wiat si mieje (Wiesioyje riebiata), w ktrym reyser zgromadzi profesjonaln ekip. Muzyk napisa Izaak Dunajewski, sowa piosenek Liebiediew-Kumacz, do gwnych rl Aleksandrow zaangaowa urodzonego w Odessie Leonida Utiosowa (naprawd nazywa si Lejzor Weinssbein), twrc cieszcej si du popularnoci jazzowej orkiestry Tea-jazz, oraz mao wwczas znan aktork Lubow Orow, ktra zostaa jego on i rozpocza byskotliw karier. wiat si mieje zdoby ogromne powodzenie (take za granic, gdzie Afera z lmem wiat si mieje. Twrcom lmu wiat si mieje zarzucono muzyczny by wywietlany pod tytuem Moskwa plagiat. W marcu 1935 roku w Litieraturnej Gasi mieje). Historia pastucha Kostii, zietie ukaza si artyku o tym, e najsawniejktry przez pomyk zostaje wzity sze piosenka z lmu, Marsz wiesioych riebiat, za znanego muzyka i odnosi sukces jest plagiatem. Jej temat muzyczny mia pochodzi z amerykaskiego lmu Viva Villa (kcyjw stoecznym music-hallu, oraz pokonej biograi Pancho Villi). Publikacja wywoaa jwki Aniuty obdarzonej sowiczym skandal. Czasopismo Kino opublikowao g osem, zrealizowana zostaa bezprew odpowiedzi materiay, w ktrych sugerowano, e Litieraturnaja Gazieta chce zdyskredytensjonalnie i z duym wdzikiem. Na towa sowieckie kino. Specjalnie w tym celu sukces lmu, ktry na wiele lat sta powoana komisja przesuchaa muzyk z obu si przebojem sowieckiego kina, zolmw. Okazao si, e w marszu z lmu Alekyy si znakomita muzyczna oprasandrowa i w utworze Viva Villa znalaz si ten sam motyw meksykaskiej pieni La Adewa oraz umiejtnoci wykonawcw lita. Podobno Aleksandrow usysza t pie (Lubow Orowa szybko zyskaa miaw Meksyku i zanuci j Dunajewskiemu, ten no rosyjskiej Mae West). Aleksanza na jej kanwie napisa piosenk. Komisja uznaa, e sowiecki i amerykaski utwr s drow postanowi wic i za ciosem. niezalenymi od siebie wariacjami na podobWykorzystujc talent Orowej i Dunany temat i o plagiacie nie ma mowy. jewskiego, stworzy nastpne kome-

296

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

die muzyczne, w ktrych propaganda wysuna si jednak na plan pierwszy. Cyrk (Cirk, 1936) osobliwa opowie o amerykaskiej cyrkwce, uciekajcej przed ponurym impresariem, a przede wszystkim przed nietolerancj i rasizmem Amerykanw (Marion ma nielubne, na dodatek czarne dziecko), idealnie odpowiadaa wytycznym antyamerykaskiej polityki Stalina. Rzecz jasna to w Zwizku Sowieckim Marion odnalaza szczcie i mio, a lm koczy si scen pochodu na Placu Czerwonym, w ktrym maszeruje amerykaska cyrkwka, piewajc Nie ma na wiecie takiego drugiego kraju, gdzie czowiek moe oddycha tak swobodnie (!!). Kolejny lm, Woga-Woga (1938), po- Lubow Orowa w komedii Aleksandrowa Cyrk wsta wedug scenariusza Nikoaja Erdmana. Autor sawnych, zakazanych przez wiele lat sztuk Mandat i Samobjca, wrci w 1936 roku z trzyletniego pobytu w obozie (Erdman by take wspautorem scenariusza wiat si mieje, ale po aresztowaniu jego nazwisko usunito z napisw) i razem z Aleksandrowem napisa scenariusz lmu o grupie prowincjonalnych artystw, ktrzy pragn wybra si parostatkiem na konkurs do Moskwy. Film sta si podobno ulubion komedi Stalina. Sukces komedii muzycznych Aleksandrowa znalaz kontynuatorw. Jeszcze w 1934 roku Igor Sawczenko zrealizowa lm Harmonia (Garmo), ktrego akcja rozgrywaa si w kochozie, gdzie modzie omieszaa sympatyzujcych z kuakami niebieskich ptakw za pomoc muzyki i taca. Harmonia daa pocztek charakterystycznemu dla socrealizmu typowi lmu muzycznego, okrelananego mianem komedii kochozowej. Jego czoowym twrc sta si Iwan Pyrjew. Zaczyna on karier jako aktor Proletkultu i Wsiewooda Meyerholda. Reyserski sukces osign realizujc Legitymacj partyjn (Partijnyj bilet, 1936) opowie o modej robotnicy, pracujcej w jednej z moskiewskich fabryk. Przybysz z Syberii, Pawe, szybko osiga zawodow pozycj oraz zdobywa serce modej kobiety. Okazuje si jednak szpiegiem. Niewiadoma niczego Anna Woga-Woga Grigorija Aleksandrowa 297

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

wychodzi za niego za m, a on wykorzystuje j cynicznie w swojej dziaalnoci. Oczywi cie w odpowiednim momencie prawda wychodzi na jaw. W 1937 roku Pyrjew zrealizowa pierwsz z cyklu swoich komedii kochozowych Bogat narzeczon (Bogataja niewiesta), o miosnych perypetiach traktorzysty Pawa i kochonicy Marinki (muzyka Izaak Dunajewski, sowa piosenek Wasilij Liebiediew-Kumacz). Podobny styl reprezentoway kolejne lmy: Traktorzyci (lub Gr dziewczta / Traktoristy, 1939), winiarka i pastuch (Swinarka i pastuch, 1941), wreszcie, ju po wojnie, Wesoy jarmark (Kubanskije kazaki, 1949). Tem wszystkich wymienionych lmw byy radosne, rozpiewane kochozy, a gwny wtek (zawsze miosny) mia szczliwe zakoczenie. Gwiazd Pyrjewa bya konkurujca z Lubow Orow, cho bardziej swojska (Orowa miaa zdecydoWesoy jarmark Iwana Pyrjewa wanie wicej wiatowego szyku) Marina adynina. Sowieckie komedie muzyczne pokazyway wiat barwny i peen szcz cia. W podobnym stylu realizowano te lmy dla dzieci i modziey. Rozkwit kina dziecicego przypad wanie na lata 30. W poprzedniej dekadzie utwory dla dzieci nie cieszyy si uznaniem wadzy (bolszewiccy propagandyci uznawali bajki za wykwit buruazyjnej kultury)67, cho to wanie w takiej literaturze wielu wybitnych twrcw znajdowao dla siebie nisz. Na I Zjedzie Pisarzy Radzieckich literaturze dla dzieci powicono sporo uwagi, widzc w niej narzdzie ksztatowania ideologicznego od najmodszych lat. Jednak w kinie dziecicym lat 30. pojawiy si indywidualnoci wykraczajce poza t propagandow lini: Aleksandr Ptuszko oraz Aleksandr Rou. Obaj czyli wyobrani z kunsztem technicznym. Ptuszko, debiutujcy pod koniec lat 20. lmami animowanymi, nakrci w 1935 roku inspirowanego klasyczn powieci Jonathana Swifta Nowego Guliwera (Nowyj Guliwier), w ktrym posuono si aktorami i kukiekami, tworzc wzorzec lmu kombinowanego. W podobnym stylu Ptuszko zrealizowa w 1939 roku Zoty
67

Por. Walierij Fomin, Prawda skazki. Kino i tradicii fokora, Matierik, Moskwa 2001, s. 165.

298

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Kluczyk (Zootoj kluczik) wedug bajki Aleksego Tostoja. Pozycj mistrza kina dziecicego potwierdziy jego lmy nakrcone po wojnie: Zaczarowany kwiat (Kamiennyj cwietok, 1946), Trjgowy smok (Ilja Muromiec, 1956 pierwszy sowiecki lm szerokoekranowy), Sampo (1959) zrealizowana w koprodukcji z Finaldi ekranizacja starofiskiego eposu Kalewala. Rou zadebiutowa w 1938 roku lmem Zaklta narzeczona Klasyk filmu kombinowanego Zoty kluczyk (Po szczuczjemu wieleniju), aby potem Aleksandra Ptuszki stworzy Pikn Wasylis (Wasylisa Priekrasnaja, 1940) i ekranizacj Konika garbuska (Koniok-garbunok, 1941). Losy klasycznej rosyjskiej literatury nie byy w stalinowskim kinie atwe. Polityka wskrzeszania imperialnej mitologii przyczynia si do odnowienia tradycji adaptacji, ale precyzyjne wytyczne sprawiay, e na ekrany traay tylko niektre dziea wybranych autorw. Kanon by jasno ustalony, a dobr literackiej klasyki wynika ze specycznie rozumianej idei postpu: albo jakiego pisarza mona byo zaszuadkowa do grupy zatroskanych dol ludu przeciwnikw caratu, albo nie. Ostatecznie i tak decydowa Stalin. Adaptacje utworw kilku z nich okazay si sukcesem. Przede wszystkim ekranizacje sztuk Aleksandra Ostrowskiego, ktremu chwilowa blisko z narodnikami i realistyczny zmys day miejsce wrd aprobowanych klasykw. W 1934 roku Wadimir Pietrow zrealizowa Burz (Groza). Sztuka Ostrowskiego z pocztku lat 60. XIX wieku, zostaa przeniesiona na ekran z du kultur, a znakomita gra aktorska sprawiaa, e bohaterowie nabierali na ekranie ycia. Udna bya rwnie ekranizacja kolejnego dramatu Ostrowskiego Panny bez posagu (Biespridannica, 1937), dokonana przez Jakowa Protazanowa. Mistrz przedrewolucyjnego kina wyreyserowa obraz utrzymany w najlepszej tradycji rosyjskiego teatru, gdzie cytaty z dziewitnastowiecznego malarstwa byy ukonem w stron aktualnie lansowanych wzorcw artystycznych.

Wojna i schyek stalinizmu


22 czerwca 1941 roku Hitler napad na Zwizek Sowiecki. Dotychczasowi sojusznicy na powrt stali si wrogami. Dezorganizacja sowieckiej armii pozbawionej praktycznie dowdztwa (wielu dowiadczonych dowdcw Stalin wymordowa w czasie czystek) sprawia, e hitlerowskie wojsko posuwao 299

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

si bardzo szybko, zajmujc tereny Biaorusi, Ukrainy i podchodzc pod Moskw. Niemiecka ofensywa pokazaa krucho sowieckiego systemu, dezintegracj armii i krach modelu ponadnarodowego, komunistycznego pastwa. Do obrony naleao jednak wezwa nard, nie za obywateli ojczyzny proletariatu, ktrzy na terenach okupowanych przez Niemcw czsto przechodzili na stron wroga. Przez pierwsze dni Stalin by podobno zupenie zdezorientowany. Armia Czerwona ponosia klsk za klsk, zaszczute przez lata spoeczestwo nie umiao si zmobilizowa. A Stalin milcza. Do mieszkacw Zwizku Sowieckiego przemwi dopiero 3 lipca. Radiowe przemwienie zacz typowo: Towarzysze! Obywatele!, ale zaraz potem zmieni wezwanie na Bracia i siostry!, a wreszcie Przyjaciele!. Przywoa dawne rosyjskie zwycistwa, legend pierwszej wojny ojczynianej z 1812 roku. Bardzo prdko motyw witej wojny pojawi si w propagandzie. Wasilij Liebiediew-Kumacz napisa wiersz opublikowany pod koniec lipca, zaczynajcy si od sw: Powsta ogromny kraju, powsta na miertelny bj. Aleksander Aleksandrow skomponowa muzyk i tak pie Swiaszcziennaja wojna (codziennie rano nadawana w radiu) staa si nieformalnym hymnem. Przyjazne gesty Stalina szy bardzo daleko i czas wojny przynis pewn liberalizacj, dopuszczono np. do gosu tamszonych przez lata artystw. Stalin mobilizowa cae spoeczestwo, potrzebni mu byli wszyscy zwykli ludzie, twrcy, onierze, nawet winiowie agrw, ktrzy zaczli pracowa w fabrykach broni. Tym bardziej e sytuacja stawaa si coraz bardziej niepokojca, a na terenach zajmowanych przez niemieckie wojska nastroje antykomunistyczne gwatownie wzrastay. Pocztkowo rodowiska lmowe znalazy si w trudnej sytuacji. Wytwrnie przerway prac, cho prdko do niej wrciy, zajmujc si produkcj krtkometraowych lmw propagandowych. 7 lipca dziaajcy przy Sownarkomie Komitet do Spraw Kinematograi przyj uchwa o organizacji i cyklicznym wprowadzaniu na ekrany Wojennych Almanachw Filmowych. W skad redakcji weszli m.in. Pudowkin i Gierasimow, doczyli do nich Eisenstein, Jutkiewicz i Ermler. W pierwszym numerze almanachu pojawi si m.in. krtki lm Gierasimowa Spotkanie z Maksymem (Wstriecza z Maksimom), w ktrym wykorzystano ostatnie ujcia dziea Kozincewa i Trauberga tak, jakby Maksym wzr bolszewickiego dziaacza wyrusza na front walczy z Hitlerem. Kolejne numery wchodziy na ekran stosunkowo szybko. Jednoczenie rozpoczto realizacj kronik wojennych. Dramatyczna sytuacja wymusia jednak decyzj o ewakuacji wytwrni na tereny niezajte przez Niemcw. Ewakuowano wytwrni w Misku i Kijowie, a po jakim czasie take Lenlm i Moslm. Przeniesiono je do Kazachstanu i Ama-Ata staa si na pewien czas stolic sowieckiego kina. 15 listopada Komitet Kinematograi zadecydowa o powstaniu w Ama-Acie Centralnej Zjednoczonej 300

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Wytwrni Filmw Fabularnych (COKS) pod kierownictwem Fridricha Ermlera. Sprawa dziaalnoci lmowej nie bya wcale baha, tym bardziej, e Niemcy nie pozostawali w tyle. W celu rozpowszechniania na ziemiach okupowanych niemieckich lmw i kronik wojennych, zorganizowali Wschodnie Towarzystwo Filmowe. Do lutego 1943 roku na okupowanych terenach rosyjskich powstay 173 kinoteatry, ktre cieszyy si duym powodzeniem (do koca 1942 roku odwiedzio je 19 milionw widzw). Podobnie wygldao to na Ukrainie (298 kinoteatrw, 3 miliony widzw)68. W tym czasie sowiecka kinematograa przechodzia regres. Wybuch wojny przerwa realizacj wielu lmw. Tak byo z nietuzinkowym dzieem Michaia Romma Marzenie (Mieczta, 1941). Romm nakrci lm rozgrywajcy si na terenach Zachodniej Ukrainy w granicach II Rzeczpospolitej, prawdopodobnie we Lwowie (chocia pierwotnie miejscem akcji mia by Biaystok albo Wilno, lm za mia pokazywa ciki los biaoruskich chopw pod wadz paskiej Polski). Scenariusz nie mia jednak wiele wsplnego z typow antypolsk agitk. Wyjwszy kilka ostatnich scen, mona by go przyrwna do francuskich dzie czarnego realizmu poetyckiego, w rodzaju Htel du Nord. Modziutka dziewczyna ze wsi, Anka (w tej roli Jelena Kuzmina), przyjeda do miasta w poszukiwaniu lepszego ycia. Zaczyna pracowa jako kelnerka, a kwater znajduje w pensjonacie prowadzonym przez madame Roz Skorochod. Dziki mieszkajcemu w miecie bratu spotyka ludzi prowadzcych podziemn dziaalno komunistyczn, jednak nie bardzo si tym przejmuje. Jest moda, naiwna i ma swoje marzenia. W pensjonacie madame Rozy mieszkaj rni ludzie, czsto rozgoryczeni i samotni. Widzimy wreszcie sam Roz pozornie surow i tward, tamszc dorosego syna, a jednoczenie samotn i wytrwa, kochajc swoje dorose dziecko. Oczywicie lm Romma odpowiada sowieckim zapotrzebowaniem. ycie ludzi w Polsce jest przygnbiajce i pozbawione celu, dziaalno komunistw brutalnie tpiona. Uciekajc z Polski, Anka traa do Zwizku Sowieckiego, a kiedy wraca (mona przypuszcza, e po wkroczeniu sowieckich wojsk we wrzeniu 1939 roku), jest zupenie inn osob eleganck, pewn siebie kobiet. Te misternie przeprowadzone wtki ideologiczne trac na sile dziki konstrukcji postaci i koncertowej grze aktorskiej (w roli madame Skorochod wystpia jedna ze scenicznych legend XX wieku Faina Raniewska). Marzenie weszo na ekrany dopiero w 1943 roku, wtedy jednak pozostao niezauwaone. Ciekawostk dla polskiego widza jest fakt, e muzyk do niego skomponowa Henryk Wars, ktry po ucieczce z niemieckiej niewoli znalaz si we Lwowie.

68

Por. Lietopis rossijskogo kino. 19301945, op. cit., s. 728.

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

301

Kiedy na powrt ruszya produkcja lmowa, okazao si, e istnieje due zapotrzebowanie na tematyk wojenn. Poza tym, jak we wszystkich krajach biorcych udzia w wojnie, ten rodzaj lmw wypenia zadanie propagandowe. Jednake wczesne lmy sowieckie byy znacznie mniej upartyjnione ni te z lat 30. Z ekranw zniknli wodzowie rewolucji, w tym Stalin, zniky wielkie budowy i kolektywizacja wsi. I nie zastpili ich posgowi herosi, ani sukcesy armii (tych wprawdzie przez jaki czas nie byo, ale sowieckiej kinematograi nigdy nie przeszkadzao rozmijanie si z prawd). Zamiast tego zaczli si pojawia normalni ludzie, oczywicie oddani ojczynie i bohaterscy, ale prawdziwsi: onierze tsknicy do rodzin, czekajce na nich ony i narzeczone (zawsze wierne), pokazywano frontow przyja i ludzk solidarno. By to dobry propagandowy manewr. Skoro obywatele stali si nagle dla Stalina brami, siostrami i przyjacimi, to ich osobistym losom nalea si szacunek. Walka z najedcami powinna zobowizywa kadego, ale jednoczenie by prywatna, wynika z prawdziwych emocji, nie ze sztucznego entuzjazmu. Ze zwykymi bohaterami widzowie atwiej mogli si utosamia; tego oczekiwano od lmw i one te oczekiwania speniay. Tu po rozpoczciu wojny znany poeta Konstanty Simonow napisa wiersz zaczynajcy si od sw: Czekaj mnie, a wrc znw, ktry pojawi si w wielu gazetach i zyska olbrzymi saw. Przepisywany kry wrd onierzy, powtarzano go wszdzie, recytowano i wpisywano sobie na pamitk. W roku 1942 Aleksander Stoper, ucze Eisensteina, nakrci dramat noszcy tytu Czekaj na mnie (di mienia, premiera 1943), do ktrego scenariusz napisa poeta. Film opowiada o modej kobiecie, onie lotnika. Nie zwaajc na ze wieci o mu, kobieta czeka na jego powrt. Okazuje si, e susznie. Jej wierno zostaje nagrodzona, m wraca, wiadomoci o jego mierci byy nieprawdziwe69. Melodramatyczne wtki pojawiay si wwczas stosunkowo czsto, na przykad w lmie Iwana Pyrjewa O szstej wieczorem po wojnie (W 6 czasow wieczera posle wojny, 1944), albo w Maszece (1942) Julija Rajzmana. Ten ostatni kameralna historia spotkania dwojga modych, zwyczajnych ludzi i ich nieatwego uczucia okaza si jednym z lepszych i najsubtelniejszych lmw okresu wojny. Jednak kino fabularne musiao uywa take tonacji heroicznej, musiao pokazywa, albo raczej preparowa, sukcesy Armii Czerwonej, mwi o bohaterstwie onierzy i cywilw. Zadanie to speni np. zmontowany ze zdj frontowych propagandowy dokument Rozbicie niemieckich wojsk pod Moskw (Razgrom niemieckich wojsk pod Moskwoj, 1942, Leonid Waramow,
69

Pikanterii caej sprawie dodawa fakt, e gwn rol w lmie zagraa aktorka Walentyna Sierowa, dla ktrej Simonow napisa swj miosny wiersz; dla niej napisa te scenariusz. Por. Orlando Figes, Szepty. ycie w stalinowskiej Rosji, prze. Wadysaw Jeewski, Magnum, Warszawa 2007, s. 334341.

302

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Ilja Kopalin), ktry odnis ogromny sukces, take za granic. Pokazany (w przemontowanej wersji) w USA jako Moscow Strikes Back, przynis sowieckiemu kinu pierwszego Oscara70. Do szybko zaczto te krci fabuy podnoszce morale, promujce niezomne postawy, cho nadal nie rezygnowano z typu bohatera bliskiego zwykym ludziom. W tym modelu mieszcz si wojenne obrazy Marka Donskiego. Ten Dziecistwo Gorkiego w reyserii Marka Donskiego utalentowany reyser, ktry pod koniec lat 30. odnis sukces adaptacj trylogii biogracznej Maksyma Gorkiego: Dziecistwo Gorkiego (Dietstwo Gorkogo 1938), Wrd ludzi (W ludiach, 1938) oraz Moje uniwersytety (Moi uniwiersitiety,1939), wykazywa rzadk w socrealizmie skonno do autentycznego realizmu i wnikliwo psychologiczn. Te zalety posiadaj rwnie jego lmy z okresu wojny: adaptacja powieci Ostrowskiego Jak hartowaa si stal (Kak zakapliaas stal, 1943), Tcza (Raduga, 1943) oraz Dusze nieujarzmione (Niepokorionnyje, 1945). Akcja wszystkich trzech rozgrywa si na Ukrainie. Adaptujc Ostrowskiego, reyser ograniczy si tylko do pierwszej cz powieci. Opowie o ideowym dojrzewaniu Pawki Korczagina zostaa do misternie podporzdkowana antyniemieckiej propagandzie. Akcja powieci rozpoczyna si jeszcze przed wojn polsko-bolszewick, a czarnymi charakterami s Polacy. Jednak Donskoj Polakw z lmu usun, cofn akcj i pokaza okupujcych Ukrain Niemcw, wspomaganych przez miejscowych nacjonalistw. To cakowicie zmienio wymow lmu i uczynio go bardzo aktualnym. Z kolei w Tczy (adaptacji powieci Wandy Wasilewskiej) Donskoj przedstawi dramatyczne losy mieszkacw wsi zajtej przez hitlerowcw. Przeciwstawi ich heroizm i determinacj barbarzystwu i tchrzostwu nazistw. Bohater Dusz nieujarzmionych, stary robotnik Taras Jacenko, angauje si w podziemn walk i jest wiadkiem niemieckiej zbrodni w Babim Jarze, gdzie hitlerowcy rozstrzelali dziesitki tysicy ludzi, przede wszystkim ydw. Nietrudno si domyla, e lmy Donskiego nie maj wiele wsplnego z prawd o okupowanej Ukrainie. Wyrniaj si jednak warsztatem reyserskim i dra-

70

Ocieplenie na linii ZSRRUSA byo widoczne take w Zwizku Sowieckim. Siergiej Eisenstein opublikowa (w sierpniu 1942) tekst Przyjaciele za oceanem. O amerykaskich lmowcach. W Moskwie zorganizowano wieczr amerykaskiego i angielskiego kina. Wystpi na nim Iwan Bolszakow, a take wielu wybitnych reyserw: Eisenstein, Pudowkin, Dowenko.

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

303

matyzmem. Przynioso to Donskiemu uznanie, take za granic; woscy neorealici widzieli w nim jednego ze swoich patronw. W heroicznym kluczu realizowane byy te inne lmy: Ona broni ojczyzny (Ona zaszcziszczajet rodinu, 1943) Fridricha Ermlera opowie o bohaterskiej chopce, ktra po stracie syna nawizuje wspprac z partyzantami, czy Zoja (1944) Leo Arnsztama lm o mierci modziutkiej komsomoki Zoi Kosmodiemianskiej zamordowanej na pocztku wojny przez gestapo, z ktrej propagandyci uczynili symbol hartu sowieckiej modziey. Film Leonida ukowa Dwaj onierze (Dwa bojca, 1943) opowiada o onierskiej przyjani pogodnego chopaka z Odessy Arkadija Dziubina i Saszy Swincowa prostodusznego i prawego robotnika. Ten bezpretensjonalny obraz sta si bardzo popularny przede wszystkim za spraw aktorw, a piosenka Tiomnaja nocz (Ciemna noc) w zachwycajcym wykonaniu Marka Bernesa (grajcego Arkadija) naley do najpikniejszych w historii rosyjskiego kina. Najwaniejszym dzieem nakrconym w okresie wojny sta si jednak lm, ktry nie dotyczy bezporednio aktualnych wydarze, ale kontynuowa historyczno -narodowy genre przeomu dekad. Mowa o Iwanie Gronym (Iwan Groznyj) Siergieja Eisensteina. Grony by ulubion historyczn postaci Stalina. Poszukujc wzorca do naladowania, pocztkowo zatrzyma wzrok na Piotrze I, ale pniej wybra Iwana IV. Rozpoczt w latach 40. XX w. glorykacj ojca opryczniny powierzono nie historykom, ktrzy zreszt te przyoyli do tego rk, lecz przede wszystkim ludziom kultury stwierdza w Historii imperium rosyjskiego Michai Heller71. Usuny Aleksy Tostoj napisa dramat Iwan Grony skadajcy si z dwch czci Orze i orlica (194142) oraz Trudne lata (1943). Do pracy nad scenariuszem przystpi Siergiej Eisenstein, ktry myla o takim dziele ju od 1941 roku. Jego koncepcja nawizywaa do dowiadcze z Aleksandrem Newskim. Na przeomie 1939 i 1940 roku Eisenstein pracowa te w teatrze, inscenizujc Walkiri Ryszarda Wagnera (premiera odbya si w listopadzie 1940). Spektakl powsta w czasie, kiedy Zwizek Sowiecki i nazistowskie Niemcy stay si bratnimi pastwami i mia chwali si niemieckiego ducha, ale EisenKadr z filmu Dwaj onierze stein, od dawna wielbiciel Wagnera,
71

Michai Heller, Historia imperium rosyjskiego, prze. Eugeniusz Melech i Tadeusz Kaczmarek, Ksika i Wiedza, Warszawa 2000, s. 165166.

304

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

chcia wykorzysta Walkiri do wasnych eksperymentw72. Wagnerowsk koncepcj Gesamtkunstwerk (dramatu muzycznego rozumianego jako dzieo totalne, synteza sztuk) artysta postanowi przenie na grunt lmu. Od pocztku swojej pracy w kinematograi Eisenstein poszukiwa drg, ktre wykraczay poza prosto pojte moliwoci sztuki lmowej. W kinie dwikowym dostrzeg idealne spenienie romantycznego marzenia o dziele totalnym. Dlatego Iwana Gro nego nazwa mo na oper lmow. Scenograa, muzyka (i tym razem autorstwa Siergieja Prokoewa), ruch, kompozycja kadru, nawet sposb gry aktorskiej idealnie ze sob wspgraj. Eisenstein pokazuje Iwana Gronego jako budowniczego rosyj- Siergiej Eisenstein pod koniec ycia skiego pastwa, ktry by zrealizowa t wielk ide musi zama opr bojarw. Starannie wybrane epizody biograczne, od maestwa z Anastazj po wyjazd do Aleksandrowskiej Sobody, przedstawiaj cara jako czowieka zmagajcego si z przeciwnociami i podejmujcego trudne decyzje. Iwan Grony by bardzo okrutny. Mona to ukaza, ale jednoczenie trzeba powiedzie, dlaczego musia taki by twierdzi Stalin73. Zapewne myl ta przywiecaa reyserowi. W czci pierwszej (Iwan Groznyj, 1944) udao si j zaakcentowa i lm bardzo spodoba si Stalinowi. Ale cz druga, zatytuowana Spisek bojarw (Bojarski zagawor), nakrcona w roku 1946, miaa ju odmienny charakter. Eisenstein pokaza w niej ten okres panowania Iwana, w ktrym car, bezwzgldnie niszczc opr szlachty, posuy si stworzon przez siebie przyboczn gwardi, czym na ksztat jednostki specjalnej. W oprycznikach, zwaszcza w okrutniku Malucie Skuratowie, wykonujcym z rozkazu cara czarn robot, widzowie z atwoci mogli dostrzec kremlowskich katw. Tym bardziej, e okres krwawej opryczniny mg si kojarzy ze stalinowskim terrorem. Mimo e Iwan jest w lmie nadal wielkim wadc, to na plan pierwszy wydobyto jego przebiego, nawet okruciestwo. Rwnie w warstwie formalnej cz druga rni si od pierwszej. Tamta bya posgowa, hieratyczna, o wolnym rytmie

72

73

Owocem tej pracy by tekst Wcielenie mitu. Jest to jak zwykle w przypadku Eisensteina stop odkrywczych spostrzee, erudycyjnych uwag i wnikliwych interpretacji z toporn marksistowsk wykadni. Siergiej Eisenstein, Wcielenie mitu, prze. Irena Piotrowska, w: idem, Wybr pism, op. cit., s. 153186. Cyt. za: Michai Heller, Historia imperium rosyjskiego, op. cit., s. 166.

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

305

i teatralnej kompozycji, ta dynamiczna, chwilami mroczna, stylizowana, ale bez nadmiernego monumentalizmu. W Spisku bojarw znalaza si te sawna sekwencja barwna (obie czci, podobnie jak wczeniejsze lmy Eisensteina, byy czarno -biae) ywioowa, fascynujca uczta oprycznikw. Stalin nie przysta na tak wizj. Druga cz nie ukazaa si na ekranach (premiera miaa miejsce dopiero w 1958 Nikoaj Czerkasow w roli Iwana Gronego w filmie roku, w dziesiciolecie mierci reyseEisensteina ra), wstrzymano rwnie realizacj planowanej czci trzeciej. Eisenstein przypaci to zawaem serca. Drugiego zawau w roku 1948 nie przey. Zmar w wieku pidziesiciu lat. Zakoczenie wojny spowodowao chwilow eufori. Ten stan przypiecztowaa konferencja jataska. Jednak ani jedna, ani druga strona nie miay zudze co do trwaoci tej sytuacji. Sawne zdanie Churchilla o elaznej kurtynie, ktra zapada nad Europ, byo trafn diagnoz. W Zwizku Sowieckim skoczy si te okres wojennej swobody. W 1946 roku Stalin (gosem Andrieja danowa) zaatakowa Ann Achmatow i Michaia Zoszczenk. Wielu twrcw znowu znalazo si na licie wykluczonych. Prdko ogoszono, e rosyjska kultura niczego Zachodowi nie zawdziczaa, a aden wybitny rosyjski artysta nie czerpa stamtd inspiracji. Stary, rosyjski antyokcydentalny resentyment urs w wydaniu Stalina do ogromnych rozmiarw. Umacnianiu sowieckiej wadzy na terenach Europy rodkowo-Wschodniej towarzyszy gwatowny antyaliancki, a przed wszystkim antyamerykaski zwrot. Fraza o amerykaskim imperializmie podchwycona pniej przez zachodnioeuropejskich lewicowcw staa si motywem przewodnim stalinowskiego dyskursu, wraz z kosmopolityzmem, ktry zdetronizowa wywiechtan obelg formalizmu, dominujc w latach 30. Kosmopolityzm tropiono wszdzie i u kadego. Czci tej kampanii by krzykliwy antysemityzm. W 1948 roku zmar Andriej danow (w powojenny okres a do mierci Stalina w 1953 okrela si oglnie mianem danowszczyzny). Po jego zgonie lekarz Lidia Timaszuk napisaa do Stalina, twierdzc, e danow by wedug niej le leczony, co doprowadzio do jego mierci. Cztery lata pniej jej notatk wykorzystano do oskarenia kremlowskich lekarzy o szkodzenie pacjentom. Dziwnym trafem wszyscy oskareni byli pochodzenia ydowskiego. Dao to pocztek histerycznej antysemickiej nagonce. Po koniec lat 40. Stalin rozprawi si z czonkami ydowskiego Komitetu Antyfaszystowskiego, ktry 306

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

powsta w 1942 roku. Na jego czele sta wielki ydowski aktor Solomon Michoels, a w jego skad wchodzili wybitni artyci, midzy innymi pniejsi redaktorzy Czarnej ksigi, pisarze Ilja Erenburg i Wasilij Grossman. Na pocztek Stalin zlikwidowa Michoelsa. Aktor zgin w Misku, rzekomo przejechany przez ciarwk. Morderstwo zleci Stalin, wypadek zdarzy si w styczniu Przysiga Michaia Cziaurelego 1948 roku74. Nowe aresztowania i zsyki suyy te porachunkom wadzy z narodami ZSRR. Jecy wojenni, ktrzy wracali do domw, byli oskarani o zdrad i szpiegostwo, po czym wysyani do agrw. Stalin przeladowa cae grupy etniczne za prawdziw bd rzekom wspprac z Niemcami. Taki los spotka Tatarw, ktrych wysiedlano z Krymu (zginy wtedy dziesitki tysicy ludzi). Rwnoczenie kult Stalina jako ojca Ojczyzny, wybitnego stratega etc. osign monstrualne rozmiary. Kino jak zwykle maczao w tym palce. Czci kultu jednostki bya kreacja mitu wojny ojczynianej. Wojna zagocia na ekranach w formie epickiej i monumentalnej, pokazywana jako zryw caego narodu, heroiczny wysiek ludzi wpatrzonych w wietlisty wzr Wielkiego Wodza. Ju w 1945 roku Fridrich Ermler nakrci Wielki przeom (Wielikij pierieom), opowie o bitwie pod Stalingradem. Reyser stworzy dzieo, w ktrym bitw t (niewtpliwie mordercz i ogromnie wan dla kampanii wschodniej) przedstawiono jako wielki sukces sowieckiego dowdztwa. Ten heroiczny klucz zacz odtd obowizywa. Kameralno lmw krconych w latach wojny (do tego stylu powrci dopiero kino odwily) zostaa wyparta przez batalistyk. Pojedynczy bohater czsto prosty onierz odgrywa rol sowieckiego everymana, a jego przypadki splecione byy z losem najwaniejszego aktora tego dramatu, Josifa Wissarionowicza. Czoowym apologet Stalina zosta Michai Cziaureli, ktrego trylogia: Przysiga (Klatwa, 1946), Upadek Berlina (Padienije Berlina, 1950), Niezapomniany rok 1919 (Niezabywajemyj 1919 god, 1952), speniaa wszystkie wymagania tyrana. Akcja pierwszego z lmw zaczynaa si jeszcze w okresie rewolucji, Stalin ukazany zosta jako geniusz, ktrego sia i przenikliwo prowadziy sowieckich ludzi przez wiele lat, take w czasie wojny z Hitlerem. Upadek Berlina przedstawia go jako wybitnego dowdc, za scena, w ktrej przylatuje do Berlina, zstpujc z obokw niczym Mesjasz
74

Por. Arno Lustiger, Czerwona ksiga. Stalin i ydzi. Tragiczna historia ydowskiego Komitetu Antyfaszystowskiego i radzieckich ydw, op. cit., s. 247258.

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

307

i wzbudzajc entuzjazm wszystkich onierzy (take alianckich), to jeden z najjaskrawszych przykadw bezwstydnej propagandy75. Wreszcie Niezapomniany rok 1919, nakrcony wedug sztuki Wsiewooda Wiszniewskiego (napisanej na 70. urodziny dyktatora), cofa widza w lata wojny domowej, w ktrej Stalin wedle wykadni przyjtej przez Krtki kurs historii WKP(b) odegra zasadnicz rol. W kluczu wielkiej batalistyki Michai Gieowani jako Stalin w Upadku Berlina powsta te obraz Wadimira Pietrowa Michaia Cziaurelego Bitwa stalingradzka (Stalingradskaja bitwa, 1949). Wojna staa si te tem, albo porednim tematem lmw o jeli mona tak powiedzie lejszej tematyce, czsto wyranie antyzachodnich. Antyamerykaski by obraz Abrama Rooma Srebrny py (Sieriebristaja pyl, 1953) o amerykaskich pracach nad radioaktywn broni, Spotkanie nad ab (Wstriecza na Elbie, 1950) Grigorija Aleksandrowa, rozgrywajcy si na niemieckich terenach okupowanych przez aliantw i Sowietw, gdzie Lubow Orowa graa amerykaskiego szpiega, Rosyjskie pytanie (Russkij wopros, 1947) Michaia Romma o amerykaskich dziennikarzach wypisujcych kamstwa o ojczynie wiatowego komunizmu. Spisek bankrutw (Zagawor obrieczonnych, 1950) Michaia Kaatozowa, ktry robi byskotliw karier urzdnicz (zosta wiceministrem kinematograi i zastpc Bolszakowa), pastwi si nad zachodni socjaldemokracj. Na przypomnienie zasuguje te niedokoczony lm Aleksandra Dowenki egnaj Ameryko (Praszczaj Amierika, 1951), oparty ksice amerykaskiej dziennikarki Annabelle Bucar Prawda o amerykaskich dyplomatach. W ksi ce tej autorka przekonywaa, e amerykascy dyplomaci pracujcy w ZSRR to antykomunistyczni szpiedzy. Wprawdzie realizacj zleci Scena lubu Adolfa Hitlera i Ewy Braun w Upadku Berlina Dowence sam Stalin (i to ju w 1949
75

Przypomina ona bardzo pocztkowe fragmenty Triumfu woli Leni Riefenstahl, w ktrych Hitler rwnie przybywa do Norymbergi samolotem, zstpujc z nieba jak wyczekiwane bstwo.

308

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

roku), ale potem kaza przerwa prac i lm pozosta nieukoczony76. Klasycznym przyk adem heroizacji sowieckiego onierza byy Opowie o prawdziwym czowieku (Powiest o nastojaszczem czeowiekie, 1948) Aleksandra Stopera na podstawie popularnej powieci Borysa Polewoja oraz As wywiadu (Podwig razwiedczika, 1947) Bo- Bitwa stalingradzka Wadimira Pietrowa rysa Barneta. Pierwszy pokazywa dzielnego lotnika, ktry, straciwszy nogi w walce, podejmuje morderczy wysiek, by wrci na front (oczywicie uwieczony sukcesem). W drugim poznajemy sowieckiego ocera wywiadu przystojnego i bardzo eleganckiego ktry podszywa si pod niemieckiego przemysowca, po czym robi karier w szeregach niemieckiej armii po to, by wykra tajn notatk na temat planowanego ataku. Wrd lmw sawicych odwag sowieckiego czowieka saw zdoby obraz Siergieja Gierasimowa Moda gwardia (Moodaja gwardija, 1948). Powsta on na podstawie powieci stalinowskiego pisarza Aleksandra Fadiejewa. Powie ukazaa si w 1946 roku i opowiadaa o podziemnej organizacji komsomolskiej, ktra staje do walki w okupowanym przez Niemcw ukraiskim Krasnodonsku. Gierasimow, ktry w latach wojny pracowa jako wykadowca WGIK-u, wystawi j wraz ze swoimi uczniami na scenie studenckiego teatru. Potem spektakl zamieni na lm, realizujc sprawny obraz, ktry sta si pocz tkiem kariery wielu znakomitych, a wwczas Spotkanie nad ab Grigorija Aleksandrowa
76

Losy Dowenki byy w czasie wojny trudne. W 1940 roku zrealizowa obrzydliwy antypolski dokument Wyzwolenie (Oswobodienije), sawicy dobrodziejstwo, jakim dla ludnoci Biaorusi i Zachodniej Ukrainy byo wkroczenie Armii Czerwonej. W 1943 roku przystpi do pracy nad kolejnym dokumentem Bitwa o nasz radzieck Ukrain (Bitwa za naszu sowietskuju Ukrainu). Stalin odrzuci zaproponowany przez Dowenk obraz wojny i zakaza mu realizacji lmw.

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

309

Pawe Kadocznikow w Opowieci o prawdziwym czowieku Aleksandra Stopera

debiutujcych aktorw (Nonny Mordiukowej, Wiaczesawa Tichonowa i Siergieja Bondarczuka). Wojna i kult jednostki zdominoway sowieckie kino powojenne. Coraz ostrzejsza ideologizacja sprawia te, e z roku na rok lmw krcono mniej. Wielu reyserw miao trudnoci z realizacj pomysw, krytykowanych ju waciwie za wszystko. Nakrcony w 1945 roku lm Kozincewa i Trauberga Zwykli ludzie (Prostyje ludi, premiera 1956) nie wszed na ekrany; po tym niepowodzeniu wieloletni tandem rozpad si. Wyreyserowany przez tego Kozincewa w 1951 roku Bieliski (Bielinskij) zosta przemontowany i wprowadzony na ekrany dopiero po dwch latach. Skrytykowano ostatni lm Wsiewooda Pudowkina Odzyskane szczcie (Wozwraszczenije Wasilija Bortnikowa, 1952) za odejcie od obowizujcego schematu wiernoci sowieckich kobiet (u Pudowkina onierz wrci z wojny, ale ona, przekonana o jego mierci, wysza drugi raz za m). Wymienione lmy byy ju zreszt zwiastunami nowego, odwilowego stylu. Nacjonalizm, antyzachodnia fobia i antykosmopolityczna kampania sprawiy, e na ekranach zagocili wycznie rosyjscy artyci (starannie dobrani), rosyjscy naukowcy i rosyjscy Odzyskane szczcie Wsiewooda Pudowkina 310

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

generaowie. W okresie danowszczyzny historyczny genre uzupe niono seri filmw biograficznych, ktrych bohaterw cechowa y: post powa myl, zrozumienie ludu, rewolucyjny temperament, przywizanie do ojczyzny i wyszo nad twrcami z Zachodu. Stosunkowo czsto na ekranach pojawiali si kompozytorzy: Czarodziej Glinka (Kompozitor Glinka, 1952) Gri- Kadr z filmu Musorgski Grigorija Roszala gorija Aleksandrowa, Musorgski (1950) Grigorija Roszala, Rimski-Korsakow (1953) Grigorija Roszala i Giennadija Kazanskiego. Dalej literaci: Bieliski Kozincewa, Taras Szewczenko (1951) Igora Sawczenki, wybitni wodzowie: Admira Nachimow (1946) Wsiewooda Pudowkina, oraz uczeni: Czarodziej sadw (Miczurin, 1948) Aleksandra Dowenki, Akademik Iwan Pawow (Akadiemik Iwan Pawow, 1949) Grigorija Roszala, ukowski (1950) Wsiewooda Pudowkina i Dmitrija Wasiliewa. Jakkolwiek lmy te s sztampowe, zrealizowane po akademicku, to czsto pozwalaj cieszy si kunsztem znakomitych aktorw. Podobnie zreszt jak powstae wwczas adaptacje literackie: Wesele (Swadba, 1944) Isidora Aniennskiego wedug wodewilu Antoniego Czechowa, Rewizor (1952) Wadimira Pietrowa, a przede wszystkim Kopciuszek (Zouszka, 1947) Nadiedy Kosze- Siergiej Bondarczuk w roli Tarasa Szewczenki wierowej i Michaia Szapiro urocza, nieco ekscentryczna bajka wedug scenariusza Jewgienija Szwarca, wybitnego dramaturga, ktry znany by z oryginalnych trawestacji klasycznych bani.

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

311

Chronologia
1929: koniec Nowej Polityki Ekonomicznej (NEP). Stalin wprowadza plan kolektywizacji wsi. Pokazy pierwszych amerykaskich lmw dwikowych w ZSRR. Siergiej Eisenstein wyjeda w podr po Europie 1931: premiera Bezdomnych Ekka, pierwszego sowieckiego lmu dwikowego; premiera Samotnej Kozincewa i Trauberga, pierwszego czciowo udwikowionego lmu wytwrni Lenlm 1932: rozwizanie wszystkich grup i organizacji artystycznych 1934: I Zjazd Zwizku Pisarzy Radzieckich, na ktrym ocjalnie zaaprobowano socrealizm. Zabjstwo Siergieja Kirowa. Premiera Czapajewa braci Wasilieww 1935: I Wszechzwizkowy Zjazd Pracownikw Kinematograi. rodowisko lmowe przyjmuje socrealizm. Premiera Modoci Maksyma Kozincewa i Trauberga. Eisenstein realizuje ki bieyskie 1936: pokazowy proces Lwa Kamieniewa i Grigorija Zinowjewa. Premiera My z Kronsztadu Jema Dzigana 1937: dwudziesta rocznica rewolucji. Premiery lmw Czowiek z karabinem Jutkiewicza, Lenin w padzierniku Romma. Pocztek czystek 1938: aresztowanie i rozstrzelanie Borysa Szumiackiego. Ukazuje si Krtki kurs historii WKP(b). Premiera Aleksandra Newskiego 1939: podpisanie paktu Ribbentrop Mootow. Wkroczenie wojsk sowieckich do Polski. Premiera Szczorsa Aleksandra Dowenki. Aresztowanie Wsiewooda Meyerholda 1941: 22 czerwca napa wojsk hitlerowskich na ZSRR. Ewakuacja wytwrni lmowych do Kazachstanu. Pocztek blokady Leningradu 1943: zwycistwo Armii Czerwonej w bitwie stalingradzkiej. Przeom na froncie wschodnim. Premiera lmw Ona broni ojczyzny Fridricha Ermlera i T cza Marka Donskiego 1944: premiera pierwszej czci Iwana Gronego Eisensteina; cz druga (Spisek bojarw) zostanie pokazana w 1958 1945: premiera lmu Wielki przeom Ermlera 1946: pocztki zimnej wojny. Premiera Przysigi Michaia Cziaurelego 1948: zabjstwo aktora Salomona Michoelsa. Pocztek kampanii antykosmopolitycznej. Umiera Siergiej Eisenstein. Premiera Modej gwardii Gierasimowa 1950: pocztek wojny w Korei 1953: tego samego dnia, 5 marca, umiera Josif Wissarionowicz Stalin i Siergiej Prokoew 30 czerwca umiera Wsiewood Pudowkin.

312

Joanna Wojnicka
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

Propozycje lektur
Podobnie jak w przypadku rosyjskiego kina przedrewolucyjnego, w Polsce brak syntetycznych omwie kina stalinowskiego. Przytaczana ju (w poprzednim tomie Historii kina) ksika Rostisawa Jurieniewa Historia lmu radzieckiego (przekad Ireny Romaczuk, Warszawa 1977) jest mao przydatna. W tej sytuacji warto poleci stalinowski Film na wiecie 1990, nr 374, a zwaszcza rocznik Blok. Midzynarodowe pismo powicone kulturze stalinowskiej i poststalinowskiej. Inaczej wyglda to na gruncie rosyjskim, gdzie prac historycznych przybywa. Bezcennym rdem informacji jest wydawany od 2004 pod auspicjami Walerego Fomina Letopis rossijskogo kino. Informacje dotyczce interesujcego nas okresu zawiera przede wszystkim tom drugi, obejmujcy lata 19301945. Po 1991 roku w Rosji ukazao si sporo ksiek o kinie stalinowskim. Jedn z pierwszych bya wydana w 1992 roku ksika Grigorija Marianowa Kremlowskij cenzor. Stalin smotrit kino. Jednak dogbnych prac cigle brakuje. Na uwag zasuguje zbir artykuw Kino: politika i ludi ( 30-e gody) pod redakcj Lilii Mamatowej (Moskwa 1995), czy poszczeglne artykuy (te dotyczce okresu stalinowskiego) z tomu Istorija strany. Istorija kino, red. Siergiej Siekirinskij (Moskwa 2004). Bardzo interesujc prac jest ksika Jewgienija Dobrienki Muziej riewolucii. Sowietskoje kino i stalinskij istoriczeskij narratiw (Moskwa 2008). Jeli za chodzi o lata wojny, imponujc prac redaktorsk Walerego Fomina jest zbir dokumentw i wiadectw wydany pod tytuem Kino na wojnie. Dokumienty i swidietielstwa (Moskwa 2005). Z anglojzycznych prac warto poleci: Peter Kenez Cinema and Soviet Society 19171935, Cambridge 1992; Stalinism and Soviet Cinema, red. Richard Taylor i Derek Spring, London 1993.

V . Kino stalinowskie
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

313

Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

VI.

Japonia midzy tradycj i nowoczesnoci

Krzysztof Loska

Przeom dwikowy w kinematograi japoskiej przypad na okres modernizacji kraju w latach 20. i 30. XX wieku i odzwierciedla przeobraenia zachodzce w yciu codziennym oraz ukazywa zasadnicze sprzecznoci rozwoju. Nie przebiega bezbolenie, gdy wiza si z poegnaniem z projekcj lmow, ktrej towarzyszy zesp wykonawcw z komentatorem (benshi) na czele, a wprowadzenie synchronicznego dwiku oznaczao zerwanie z przeszoci rwnie ze wzgldu na tre obrazw. wiadczy o tym pierwszy japoski lm dwikowy Ssiadka i ona (Madamu to nyb, 1931) Heinosuke Gosho, ktrego tematem by ukryty konikt midzy tradycj a nowoczesnoci, ukazany w konwencji komediowej. W tym lmie burleskowym gagom towarzyszyy numery muzyczne, a zwaszcza piosenki piewane przez jedn z bohaterek, atrakcyjn dziewczyn, bdc symbolem zachodzcych przemian kulturowych i postpujcej westernizacji. Ssiadka i ona odniosa niespodziewany sukces komercyjny, a krytycy z prestiowego czasopisma Kinema junp uznali go za najciekawsze dokonanie artystyczne 1931 roku. Jednak nie oznaczao to jak w przypadku kinematograi hollywoodzkiej zmierzchu popularnoci kina niemego, gdy ani wytwrnie, ani dystrybutorzy nie byli przygotowani na rewolucj technologiczn, tote do poowy lat 30. wikszo reyserw nadal realizowaa lmy pozbawione mwionych dialogw1. Nie zawsze obecno cieki dwikowej wizaa si z porzuceniem dotychczasowej estetyki, o czym przekonuj lmy Yasujir
1

W 1930 roku w Japonii dziaao 25 sal kinowych (z 1327) wyposaonych w sprzt do wywietlania lmw dwikowych, rok pniej liczba ta wzrosa do 92, a 1932 roku do 339.

VI. Japonia midzy tradycj i nowoczesnoci


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

315

Eksperymenty z dwikiem. W poowie lat 20. rozpoczy si w Japonii pierwsze prby czenia obrazu i cieki dwikowej. W 1929 roku Masao Tj nakrci pi krtkometrawek z wykorzystaniem nowoopracowanego systemu Eastaphone, w ktrym dwik by zapisywany na pytach. Rok pniej wytwrnia Nikkatsu przekonaa Mizoguchiego do wyreyserowania pierwszego lmu mwionego (hassei eiga). Tak powsta Kraj rodzinny (Furusato), w ktrym elementy kina niemego (w postaci napisw) ssiadoway jeszcze z piosenkami piewanymi przez gwnego bohatera, w ktrego wcieli si znany tenor operowy Yoshie Fujiwara. W tym samym okresie krytycy chtnie pisali o pokrewiestwie kina i radia. Wynikao to ze szczeglnego zainteresowania, jakim cieszyy si suchowiska oparte na fabuach popularnych lmw (eiga monogatari). Nierzadko sami reyserzy przygotowywali radiow wersj swoich dzie, tak byo w wypadku Mizoguchiego, ktry dokona adaptacji kilku swoich wczesnych lmw (m.in. Biaej nici wodospadu). Mimo pocztkowego zainteresowania wytwrnie niechtnie przestawiay si na produkcj lmw dwikowych, gdy wizao si to z koniecznoci znacznych inwestycji nansowych oraz przezwycienia oporu ze strony konserwatywnego rodowiska benshi (narratorw w kinie niemym).

Shimazu: Pierwsze kroki na brzegu (Jriku daiippo, 1932) wzorowane na dramacie ycie zaczyna si jutro (1928) Josefa von Sternberga czy Radosna noc (Kanki no ichiya, 1932).

Humor japoski

Wraz z pojawieniem si pierwszych lmw dwikowych zmianie ulegy schematy fabularne, rozwiny si te nowe gatunki, zwaszcza komedia (kigeki), w ktrej specjalizowaa si wytwrnia Shchiku, zatrudniajca najwybitniejszych twrcw modego pokolenia: Heinosuke Gosho, Yasujir Ozu, Mikio Naruse. Reyserzy ci si gali zarwno do tradycji rodzimej, czyli krtkich utworw farsowych kygen, penych humoru opowieci rakugo (z szablonowymi postaciami z marginesu spoecznego i akcj rozgrywajc si w pwiatku przestpczym), do komedii charakterw (ninj kigeki), jak i wzorcw zachodnich, co wida w elementach slapstickowych i parodystycznych. Tadao Sat zwrci uwag na rnice dzielce komedi hollywoodzk i jej dalekowschodni odmian. W jego opinii humor amerykaski by sadystyczny, za japoski masochistyczny, gdy komicy niszczyli zazwyczaj samych siebie i najblisze otoczenie, a nie innych2. Wpyw konwencji zachodnich wynika po czci z sukcesu lmw Charlesa Chaplina, ktre odzwierciedlay charakter przemian spoecznych, ukazyway nowoczesny sposb ycia, ale rwnoczenie uwiadamiay widzowi rnego rodzaju zagroenia. Niewtpliwie zasadnicz rol w rozwoju gatunku odegray komedie nonsensu (nansensu), wzorowane na burleskach Harolda Lloyda, w ktrych dominowa absurd sytuacyjny, nic nie byo brane na powanie, cho fabuy byway mocno osadzone w rzeczywistoci. W latach 30. gatunek
2

Zob. Tadao Sat, Kigeki no nagare, w: Nihon eiga shis-shi, Tky 1970, s. 200202, cyt. za: Gregory Barrett, Comic Targets and Comic Styles, w: Reframing Japanese Cinema: Authorship, Genre, History, red. Arthur Nolletti, Jr., David Desser, Indiana University Press, Bloomington 1992, s. 216.

316

Krzysztof Loska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

stopniowo ewoluowa od komedii slapstickowej w stron satyry spoecznej, o czym przekonuj lmy Yasujir Ozu (19031963). Wybitny autor rozpoczyna karier od opowieci z ycia studentw (gakusei-mono), by osign peni dojrzaoci artystycznej w Urodziem si, ale (Umarete wa mita keredo, 1932), w ktrym wci pojawia si wiele gagw rodem z burleski. Ocena Gdzie si podziay modziecze marzenia? procesu modernizacji spoeczestwa japoskiego jest w tym lmie daleka od optymistycznej, twrca dochodzi bowiem do wniosku, e w stosunkach midzyludzkich nadal panuj relacje hierarchiczne, niezbyt odlege od modelu feudalnego. Powsta dydaktyczny utwr z tez, co byo typowe dla komedii spoecznej i lmw tendencyjnych (keik-eiga) oraz spokrewnionych z nimi historii z ycia proletariatu (rumpen-mono). W wikszoci przypadkw dziea Ozu z pocztku lat 30. konsekwentnie realizowane bez dwiku byy mieszank gatunkw, jak Chr tokijski (Tky no gassh, 1931), czcy elementy komedii studenckiej, opowieci o urzdnikach (sararman) i melodramatu rodzinnego, czy Gdzie si podziay modziecze marzenia? (Seishun no yume ima izuko, 1932), w ktrym zabawie towarzyszy spora dawka okruciestwa i przemocy. Japoski reyser unika jednak wulgarnoci i humoru skatologicznego, czasem obecnego w burlesce. Ozu niejednokrotnie szydzi z hipokryzji maonkw oraz przedstawia satyryczny obraz mieszczastwa we Wstpie do maestwa (Kekkon gaku nymon, 1930) i O czym zapomniaa dama (Shukujo wa nani o wasureta ka, 1937). W latach 192832 Ozu zrealizowa seri komedii rozgrywajcych si na uniwersytecie, dla ktrych wzorem byy utwory amerykaskie, twrczo Ernsta Lubitscha i Harolda Lloyda. Ogldajc jego wczesne lmy, odnosimy wraenie, e studia to okres nieustajcej zabawy, wypeniony romansami, spotkaniami towarzyskimi i zawodami sportowymi, na krtko przerywany sesjami egzaminacyjnymi. Jeli absolwenci mieli kopoty ze znalezieniem pracy, to wszystko koczyo si pomylnie, gdy wystarczy zbieg okolicznoci, by zy los odwrci si, jak w Co z tego, e mam dyplom? (Daigaku wa deta keredo, 1929) i Co z tego, e oblaem? (Rakudai wa shita keredo, 1930). Komedie studenckie dostarczay nie tylko rozrywki, ale te dokumentoway codzienne ycie modych ludzi w wielkim miecie, pokazyway narodziny konsumpcjonizmu oraz postpujc amerykanizacj, widoczn w modzie,

VI. Japonia midzy tradycj i nowoczesnoci


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

317

zachowaniu oraz w sposobach spdzania wolnego czasu (gra w baseball, jazda na nartach, nocne kluby). Najbardziej charakterystycznym wyrnikiem twrczoci Ozu byo czenie tonacji artobliwej z powan, czasem miech przez zy (nakiwarai), przemieszanie smutku z radoci. Wszystkie te cechy odnajdziemy rwnie w lmach Heinosuke Gosho (19021981), reysera zwizanego od poowy lat 20. z wytwrni Shchiku, dla ktrej zrealizowa swe najpopularniejsze lmy dwikowe z okresu midzywojennego: Panna moda mwi przez sen (Hanayome no negoto, 1933) i Brzemi ycia (Jinsei no onimotsu, 1935). Utwory z tych lat stanowi zrczn mieszank rnorodnych skadnikw: farsy i komedii nonsensu, liryzmu i melodramatu, uzupenionych elementami krytyki spoecznej. Inspiracja niemymi komediami amerykaskimi jest tu wyranie widoczna, fabua wydaje si trywialna, brakuje dramatycznych wydarze i zwrotw akcji. miejemy si zarwno z bohaterw, jak i wraz z nimi, wszelako miech ten pozbawiony jest zoliwoci, gdy gagi nastawione s raczej na ukazanie drobnych radoci codziennego ycia ni na szyderstwo. Podobnie jak Ozu, Gosho wzorowa si na lmach Ernsta Lubitscha zwaszcza na Wyranowanej kusicielce (The Marriage Circle, 1924) z ktrych przej zasadnicz ide montau, wyraajc si w precyzyjnym podziale scen na krtkie ujcia w celu oddania emocji, oraz w przekonaniu o szczeglnej roli zblie pozwalajcych na pogbienie charakterystyki psychologicznej postaci. Wikszo lmw mona zaliczy do gatunku shomin-geki, opowieci o zwykych ludziach, w ktrych humor miesza si z tonacj sentymentaln, wydarzenia zabawne z tragicznymi, wszystko za rozgrywa si w krgu rodzinnym. W najlepszych dzieach japoski reyser unika dramatycznych perypetii na rzecz ukazywania skrawkw ycia, strumienia wydarze, ktre nigdy nie ukaday si w przyczynowo-skutkowy acuch, ale przypominay seri niezalenych epizodw portretujcych codzienn rzeczywisto i banalne czynnoci podkrelajce ludzk solidarno. Heinosuke Gosho zmierza w swych lmach do osignicia idealnej rwnowagi sprzecznych skadnikw, czy z sob komedi i dramat, humor i sentymentalizm, satyr i ironi, miech i powag. Potwierdza to Kobieta we mgle (Oboroyo no onna, 1936), z pozoru naleca do gatunku komedii domowej, gdy opowiada o losach dwch rodzin mieszkajcych w Tokio bezdzietnym maestwie w rednim wieku oraz ich krewnej, wdowie wychowujcej dorastajcego syna, studenta prawa. Elementw humorystycznych jest tu jednak stosunkowo niewiele, gdy dominuje tonacja powana, czasami melodramatyczna, a struktura narracyjna i wizualna opiera si na paralelizmach i powtrzeniach, ktre zapewniaj jedno dziea, a zarazem wzmacniaj konikty midzy postaciami. 318

Krzysztof Loska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

W twrczoci Gosho sytuacje humorystyczne przeplataj si z dramatycznymi, a drobnym radociom towarzysz nierzadko gorycz i smutek. Ale jego lmy nios pewne pocieszenie, gdy skceni czonkowie rodziny w Brzemieniu ycia godz si ze sob, podczas gdy z dojrzaych dzie Ozu emanuje poczucie rezygnacji, pogodzenia si z losem, co wynika z przewiadczenia o tym, e Tatsuo Sait w Urodziem si, ale zmiany spoeczne s niemoliwe, a nierwnoci klasowe bd si jedynie pogbia; wiadczy to o odmiennym podejciu do ycia obu reyserw3. W twrczoci Torajir Sait (19051982), podobnie jak u Heinosuke Gosho, dominuje tonacja pogodna, co wida zwaszcza w najchtniej przeze realizowanych opowieciach o dzieciach. Bohaterem lmu Dzieci wywouj zamieszanie (Kodakara sd, 1935) jest bezrobotny nieudacznik, otoczony gromadk niesfornych maluchw, przypominajcy nieco Chaplinowskiego trampa (nosi nawet podobny wsik), ktry na rne sposoby prbuje zapewni byt licznej rodzinie. Nie kwestionuje porzdku spoecznego, nie ma nawet czasu na marzenia, moe jedynie umiechem i artem maskowa troski. Sentymentalny nastrj przeplatany slapstickowymi gagami panuje te w Jeli nie porzuc tego dziecka (Kono ko sutezareba, 1935). Tym razem bohaterem jest biedny wytwrca parasolek, ktry pewnego dnia dochodzi do wniosku, e jedynym sposobem, by utrzyma siebie i on, jest pozbycie si creczki. Najpierw prbuje porzuci j na ulicy, a pniej odda na wychowanie obcej rodzinie. Dziewczynka jednak za kadym razem wraca, w dodatku w towarzystwie innych dzieci, ktre zapeniaj mae mieszkanie rodzicw.

W stron codziennoci dramaty rodzinne (shomin-geki)


W latach 30. powstao wiele wartociowych lmw z dziecicymi bohaterami, ktre zoyy si na now odmian gatunkow, jid-eiga. Shir Toyoda (19061977) przenis na ekran Beks (Nakimushi koz, 1938) wedug Fumiko Hayashi, za Hiroshi Shimizu (19031966) dokona adaptacji dwch powieci Jji Tsuboty: Dzieci na wietrze (Kaze no naka no kodomo, 1937) i Dziecice
3

W ostatnich latach mona zauway pewien wzrost zainteresowania twrczoci Gosho, o czym wiadczy publikacja obszernej monograi autorstwa Arthura Nollettiego The Cinema of Gosho Heinosuke: Laughter Through Tears, Indiana University Press, Bloomington 2005.

VI. Japonia midzy tradycj i nowoczesnoci


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

319

cztery pory roku (Kodomo no shiki, 1939), bodaj najwaniejszych lmw nalecych do tej kategorii, ktre s rwnoczenie typowymi obrazami z ycia niszych warstw spoecznych. Przeplataj si w nich radoci i smutki, co byo charakterystyczne dla gatunku shomin-geki (dramatw rodzinnych opowiadajcych o zwykych ludziach), w ktrym specjalizowali si reyserzy z wytwrni Shchiku, realizujcy wizj kina zaproponowan przez jej wieloletniego prezesa Shir Kido (18941977). Powstajce w niej utwory wyrastay z tradycji literackiej dziewitnastowiecznego naturalizmu i dwudziestowiecznej powieci o sobie (shishsetsu), ktr cechoway wi z rzeczywistoci, autentyczno i szczero opisu, a take pewna melancholia i nostalgia oraz ograniczenie do relacji z codziennych perypetii yciowych. W shomin-geki nie chodzi wycznie o drobiazgowy opis zwyczajnych czynnoci, kryje si bowiem za nimi prawdziwie przekonujcy patos (mono no aware), bdcy rdem wraenia rzeczywistego ycia, wynikajcy z poczenia uczu melancholii, elegancji i rezygnacji oraz przekonania, e ycie nieuchronnie zmierza ku mierci. Dlatego te twrcy lmw nie potpiali bohaterw i stronili od jednoznacznych ocen moralnych. Dramaty rodzinne wyrastay z tradycji realistycznej, ale naley pamita, e sztuka japoska nigdy nie zmierzaa do prostej imitacji rzeczywistoci, a kategoria mimesis nie obowizywaa w jej kanonie estetycznym. Odmiennie rozumiano te pojcie narracji lmowej, ktrej podstaw nie byo linearne nastpstwo zdarze, ale zalenoci innego rodzaju: skonno do wprowadzania niedomwie, luk i elips naruszajcych czasoprzestrzenne uporzdkowanie fabuy. Nawet monta nie by zdeterminowany akcj, ale podobiestwem przedmiotw w ssiadujcych ze sob ujciach, ktre czono na zasadzie asocjacji. Niewtpliwie najwybitniejszym przedstawicielem gatunku shomin-geki by Yasujir Ozu, ktry przez wspczesnego widza kojarzony jest z minimalizmem estetycznym, oszczdnoci rodkw technicznych, powtarzalnoci schematw fabularnych, dramatami rodzinnymi oraz stylem transcendentalnym. Tymczasem we wczesnym okresie jego twrczo zaskakuje rnorodnoci tematyczn, swobod w posugiwaniu si rnymi odmianami gendai-geki: od komedii slapstickowej, penej zwariowanych gagw, przez melodramaty a po lmy gangsterskie. Dopiero z upywem czasu mona zauway krystalizacj stylu oraz ustalenie charakterystycznej problematyki, a take stopniowe ograniczanie eksperymentw wizualnych na rzecz prostoty rodkw sucych wyraaniu zasadniczych idei lozocznych. Tematyka lmw Ozu bya odzwierciedleniem kontekstu spoecznego i zmieniajcych si wartoci, wyrastaa z nowego spojrzenia na tradycj. Caa jego twrczo bya silnie zakorzeniona we wspczesnoci, wyczulona na nowe zjawiska w kulturze japoskiej rozwj kapitalizmu 320

Krzysztof Loska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

i konsumpcjonizmu ale i problemy Mono no aware. Mono no aware smuwynikajce z procesu modernizacji tek lub patos rzeczy to jedna z podstawowych kategorii estetycznych w kulturze ycia codziennego, na bied, bezro- dworskiej okresu Heian (7941185), oznacza bocie i wyzysk. Bohaterowie lmw swoist wraliwo na pikno i przemijalno wywodz si z niszych warstw spo- wszystkiego (muj), sugeruje zarazem pewn ecznych, cz sto proletariatu, jak elegancj. Pojcie to zwizane jest z melancholi i smutkiem, ale moe wyraa rwnie w Nastroju chwili (Dekigokoro, 1933) bardziej optymistyczne emocje wypywajczy Gospodzie w Tokio (Tky no yado, ce z poczucia harmonii i uchwycenia przelot1935), czasem nale do wyaniajcej nej doskonaoci. Mikoaj Melanowicz pisze, e aware w odniesieniu do wiata przedstasi niszej klasy redniej: Chr tokijski wionego oznacza pewien typ wraliwoci, to (1931) i Urodziem si, ale (1932), s znaczy sposb przeywania wiata przyrody studentami, a nawet reprezentantami i ludzi, ktry to wiat pozna mona najgbiej pwiatka. Mona wic potraktowa w jego przemijaniu, umieraniu. W klasycznej literaturze japoskiej pojcie to wykorzystywatwrczo Ozu jako ilustracj ycia co- no do opisw pikna ogrodw oraz oddania dziennego w okresie przedwojennym, zmiennoci pr roku. Aware pokrewne jest inanaliz zmian zachodzcych w mo- nej klasycznej kategorii estetycznej okrelanej jako miyabi, czyli dworsko lub wyranodzie oraz sposobach spdzania wol- wanie, w ktrej chodzi o wyraenie tego, co nego czasu4. nieuchwytne. W sztuce lmowej przykadem G wnym tematem filmw Ozu zastosowania zasady mono no aware jest pniekoniecznie by a rodzina, cho na twrczo Yasujir Ozu. Krytycy podkrelaj przywizanie reysera do tradycyjnych wartoz pewnoci odgrywaa ona kluczo- ci, zwracaj uwag na obecno pierwiastkw w rol. Patriarchalny model spoe- buddyjskich w jego dzieach, pogodzenie si czestwa, widoczny w miejscu pracy, z ulotnoci rzeczy, a rwnoczenie na doskona harmoni i elegancj osigan za spraw urzdach pastwowych, na uniwersy- rodkw formalnych. Pojecie mono no awatetach, by przedueniem stosunkw re tumaczy Makoto Ueda w artykule Prawpanujcych w domu. Nadal wysoko da i fasz w literaturze piknej, prze. Jonanna ceniono wierno i posuszestwo, ale Wolska, w: Estetyka japoska, tom 2: Sowa i obrazy, red. Krystyna Wilkoszewska, Univerz drugiej strony mona byo dostrzec sitas, Krakw 2005. postpujcy rozkad tradycyjnego modelu stosunkw midzyludzkich. Zamiast patriarchw, budzcych szacunek lub lk, oraz posusznych on, mamy galeri nieudolnych mw, nierzadko bezrobotnych, ktrym towarzysz zbuntowane i silne kobiety oraz synowie podwaajcy autorytet ojcowski (Urodziem si, ale). Wyania si nowy wzorzec rodziny, bdcy konsekwencj ideologii maihomushugi, podkrelajcej znaczenie intymnych wizi oraz uczucia jako podstawy maestwa. ycie w wielkim miecie zyskao inny charakter, pojawiy si nieznane
4

Kristin Thompson podzielia twrczo Ozu na trzy zasadnicze okresy: wczesny (19291933) wyrniajcy si eksperymentami technicznymi i poszukiwaniem wasnego jzyka, dojrzay (19341948) zwizany z wypracowaniem wasnych norm i zasad, oraz pny (od 1949), charakteryzujcy si zasadnicz stabilizacj i niezmiennoci stylu, a take rygoryzmem formalnym. Zob. Kristin Thompson, Notes on the Spatial System of Ozus Early Films, Wide Angle 1977, vol. 1, nr 4, s. 817.

VI. Japonia midzy tradycj i nowoczesnoci


Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

321

wczeniej przyjemnoci: spacery po parku Ueno, zakupy w Ginza, spotkania w kawiarniach i barach oraz wycieczki na wie, ktre byy przykadem rodzcej si pasji turystycznej, chci zobaczenia zabytkowych miejsc, odwiedzenia znajomych i krewnych, a czasem nostalgicznej podry w przeszo, do krainy dziecistwa. W przeciwiestwie do filmw amerykaskich, w ktrych metropolia zwykle symbolizowaa postp i zmian na lepsze, w dzieach Ozu wyraaa raczej tsknot za utracon ma ojczyzn (furusato). Wikszo jego niemych lmw rozgrywaa si na przedmieciach, w shitamachi, robotniczej dzielnicy Tokio, dopiero pod koniec lat 30. zacz umieszcza akcj w nowej czci miasta. Nostalgiczna perspektywa wynikaa z niespenionych nadziei na popraw ycia, ktr miaa przynie modernizacja, oraz z pogbiajcych si nierwnoci ekonomicznych i napi spoecznych. Przyczyn tych niepokojw byo zatrzymanie procesu demokratyzacji, jakie nastpio po incydencie mandurskim (1931 rok). Filmy Ozu czsto odczytywano przez pryzmat konserwatywnych pogldw ich twrcy, jednak blisza analiza utworw pochodzcych z wczesnego okresu zmusza do weryfikacji utartych opinii. Przekonujemy si o niezwykej wraliwoci spoecznej japoskiego reysera, jego liberalnych pogldach w kwestii emancypacji kobiet, ale i krytycznej ocenie procesu modernizacji. Perspektywa nostalgiczna nie oznaczaa bynajmniej odrzucenia zmian ani chci powrotu do przeszoci, bya raczej wyrazem tsknoty za modoci i niewinnoci. Moe dlatego wanie sceny, w ktrych bohaterowie wspominaj dawne czasy, rozgrywaj si w barach i kawiarniach, przy butelce sake. Przelotno, nietrwao i ulotno rzeczy, a tym samym poczucie, e wszystko jest jak trzcina na wietrze, towarzyszy zwykle bohaterom pnych lmw Yasujir Ozu, jednak we wczesnym okresie jego twrczoci ten wymiar nie odgrywa jeszcze kluczowej roli. Z jego lmw wyania si niepokojcy obraz procesu modernizacji, negatywnych konsekwencji spoeczno-ekonomicznych przeobrae, jakie dokonay si na przeomie stuleci, czego przykadw dostarcza sceneria niektrych lmw z pocztku lat 30. (m.in. Urodzi em si , ale , Nastrj chwili), w ktrej dominuj krajobraz przemysowy, dymice kominy fabryczne, stacje benzynowe i wysypiska mieci. Wszystko to tworzy przygnbiajcy nastrj, trafnie oddajcy ndz ycia na Takeshi Sakamoto jako Kihachi w Nastroju chwili 322

Krzysztof Loska
Nabywca: Andrzej ?ysaczenko 2012-11-27

tokijskich przedmieciach, ktremu towarzyszy nostalgiczne wspomnienie przeszoci obrazw z ycia na wsi, toczcego si w spokoju, ciszy i harmonii z natur. W opinii historykw kina Ozu uchodzi za piewc codziennoci, reysera pokazujcego zwykych ludzi, potracego w umiejtny sposb odda poczucie przemijalnoci ycia. Moe dlatego wanie wydarzenia w jego lmach byy zawsze pozbawione dramatyzmu, tak typowego dla utworw hollywoodzkich. Fabua nigdy nie bya oparta na zalenociach przyczynowo-skutkowych, serii punktw kulminacyjnych i zwrotnych, ale raczej na lukach i pomijaniu kluczowych epizodw. Specyczny sposb przedstawiania zmusza widzw do nieustannej aktywnoci w uzupenianiu tego, co nie zostao pokazane w sposb bezporedni. Gwn strategi prezentacji bya elipsa dramaturgiczna, gdy wydarzenia istotne z punktu widzenia rozwoju fabularnego rozgryway si w przestrzeni pozaekranowej, za widzowie dowiadywali si o nich z przypadkowych relacji5. Nie znaczy to, e jego lmy cakowicie zrywaj z klasycznymi reguami konstrukcji fabuy lmowej. Naley pamita, e pojcie normy zostao wypracowane na obszarze kina hollywoodzkiego i wskazywao nie tyle na to, co poprawne, ale raczej na to, co najbardziej typowe, a wic wyst pujce najczciej. Charakteryzowanie wczesnej twrczoci Ozu wycznie jako przykadu odrzucenia hollywoodzkich zasad estetycznych nie wyjania w peni jej oryginalnoci, w dodatku prowadzi do istotnego nieporozumienia. Ze szczeg