Vous êtes sur la page 1sur 108

dla szk ponadgimnazjalnych

Zakres podstawowy
Aleksandra Kwiek
Karty pracy
ucznia
To jest chemia
To jest chemia
Karty pracy ucznia
dla szk ponadgimnazjalnych
Zakres podstawowy
Copyright by Nowa Era Sp. z o.o. 2012
ISBN 978-83-267-0858-9
Warszawa 2012
Wsppraca autorska: Romuald Hassa, Aleksandra Mrzigod, Janusz Mrzigod
Redakcja merytoryczna i opracowanie redakcyjne: Magdalena Niedwiedzka
Redakcja jzykowa: Katarzyna Miller
Projekt okadki: Maciej Galiski, Wojtek Urbanek
Fotograa na okadce: Shutterstock.com/Alex Staroseltser
Projekt graczny: Micha Gwozdecki, Marcin Kozieo
Realizacja projektu gracznego: Dorota Same
Rysunki: Ewelina Baran, Rafa Buczkowski, Mateusz Klamrowski, Adam Poczciwek, Dorota Same
Fotoedycja: Beata Chromik
Fotograe: Wodzimierz Echeski (s. 10 gips, wapie; s. 14 gips palony; s. 15 wglan sodu; s. 30 spalanie benzyny; s.38;
s.46; s.63 wykrywanie wody w kaszy), Piotr Kubat (s. 11; s. 15 wglan sodu; s. 18; s. 26 zadanie 1.; s. 30 benzyna + woda,
benzyna + olej rolinny; s. 58; s. 62; s. 66; s. 94; s. 100), BE&W Photo Researchers (s. 14 Joel Arem/anhydryt), Alamy/studiom
ode (s. 26 butla turystyczna), Alamy/sciencephotos (s. 67, 101 zsiade mleko), East News/Science Photo Library (s.69,
44atom), MediumPhoto (s. 23 Martin Page/elektrownia jdrowa), panthermedia.net (s. 23 Jesper Klausen/brylanty;
s.26invictus/ciarwka), shutterstock.com (s. 10 Tyler Boyes/kreda, marmur; s.14 Terry Davis/skaa gipsowa;
s.20fotografaw; s.2237, 98 Per-Anders Jansson/wgiel kopalny; s. 23 Tan Kian Khoon/kserokopiarka,
Mihai Simonia/rysowanie owkiem; s. 26 Ramon Berk/samolot odrzutowy, jakelv7500/asphalt; s. 54 Tim Arbaev/wlewanie pynu,
7505811966/mycie rk, Valua Vitaly/mycie wosw, Oliver Hoffmann/proszek, Tasika/opakowanie proszku; s. 63 Kim Reinick/czekolada;
s. 70 Tatiana Popova/cukierki mitowe; s. 74 Mars Evis/aspiryna; s. 88 S1001/koo zbate; s. 102 Volkova Maria/jabko),
Thinkstock/Getty Images: Hemera Technologies (s. 1021, 12, 98 wapie; s. 3873, 98 piana; s. 8693, 98 bawena;
s.70galaretki; s. 88 klocki; s. 90 beczki), iStockphoto (s. 63 oliwki; s. 70 dem, light; s. 7485, 98 sl; s.74opakowanie
leku; s. 83 papieros; s. 88 patelnia, linki, pyty CD, karty kredytowe; s. 90 soik, butelki; s. 100 szklanka; s. 101 mleko),
PolkaDot (s. 26 tankowanie), Stockbyte (s. 90 karton), Zoonar (s. 70 pianki).
Nowa Era Sp. z o.o.
Al. Jerozolimskie 146 D, 02-305 Warszawa
Tel.: 22 570 25 80; faks: 22 570 25 81
Infolinia: 801 88 10 10 (z telefonw stacjonarnych)
58 721 48 00 (z telefonw komrkowych)
www.nowaera.pl, e-mail: nowaera@nowaera.pl
Druk i oprawa: Color Graf Sp. z o.o., Gdask
Karty pracy ucznia uzupeniaj podrcznik autorstwa R. Hassa, A. Mrzigod, J. Mrzigod To jest chemia,
dopuszczony douytku szkolnego i wpisany do wykazu podrcznikw przeznaczonych doksztacenia oglnego
donauczania chemii na poziomie ponadgimnazjalnym, w zakresie podstawowym.
Numer ewidencyjny podrcznika w wykazie MEN: 438/2012.
SPIS TRECI
Regulamin pracowni chemicznej .............................................................................................. 4
Sprawd, czy potrafsz po gimnazjum ................................................................................. 6
I. Materiay pochodzenia naturalnego
1. Skay i mineray .................................................................................................................... 10
2. Przerbka wapieni, gipsu i kwarcu ..................................................................................... 14
3. Waciwoci gleby i jej ochrona .......................................................................................... 18
II. rda energii
1. Rodzaje paliw kopalnych ..................................................................................................... 22
2. Przerbka ropy nafowej i wgla kamiennego .................................................................. 26
3. Benzyna waciwoci i otrzymywanie ............................................................................ 30
4. Sposoby pozyskiwania energii a rodowisko przyrodnicze ............................................ 34
III. rodki czystoci i kosmetyki
1. Waciwoci myde i ich otrzymywanie ............................................................................ 38
2. Mechanizm usuwania brudu .............................................................................................. 42
3. Emulsje .................................................................................................................................. 46
4. Skadniki kosmetykw ......................................................................................................... 50
5. Rodzaje rodkw czystoci .................................................................................................. 54
6. rodki czystoci a rodowisko przyrodnicze .................................................................... 58
IV. ywno
1. Wpyw skadnikw ywnoci na organizm ....................................................................... 62
2. Fermentacja i inne przemiany ywnoci ........................................................................... 66
3. Dodatki do ywnoci ........................................................................................................... 70
V. Leki
1. Rodzaje substancji leczniczych ........................................................................................... 74
2. Dawka lecznicza i dawka toksyczna ................................................................................... 78
3. Substancje uzaleniajce ...................................................................................................... 82
VI. Opakowania i odzie
1. Rodzaje tworzyw sztucznych .............................................................................................. 86
2. Rodzaje opakowa ............................................................................................................... 90
3. Wkna naturalne, sztuczne i syntetyczne ........................................................................ 94
Eksperymentuj! ......................................................................................................................... 98
Odpowiedzi do zada rachunkowych ................................................................................. 105
ABC pierwszej pomocy .......................................................................................................... 106
Tabela rozpuszczalnoci soli i wodorotlenkw w wodzie ................................................. 107
Ukad okresowy pierwiastkw chemicznych ...................................................................... 108
3
4
REGULAMIN PRACOWNI CHEMICZNEJ
1. Do pracowni uczniowie wchodz wobecnoci nauczyciela.
2. Kady ucze zajmuje swoje stae, wyznaczone miejsce inie opuszcza go bez zgody
nauczyciela.
3. Dowiadczenia chemiczne naley przeprowadza cile wedug instrukcji zamieszczonej
wKartach pracy ucznia lub podanej przez nauczyciela.
4. Nie wolno wykonywa eksperymentw oraz prac niewchodzcych wzakres
dowiadczenia chemicznego.
5. Wszystkie substancje stosowane do dowiadcze chemicznych naley traktowa jak trucizny:
nie wolno ich dotyka, sprawdza smaku izapachu.
6. Na polecenie nauczyciela mona sprawdzi zapach substancji
przez skierowanie jej par ruchem wachlujcym doni wstron nosa.
7. Podczas ogrzewania substancji wprobwce naley skierowa jej wylot wstron,
gdzienikogo nie ma idelikatnie ni porusza.
8. Dowiadczenia chemiczne naley przeprowadza na przeznaczonych do tego celu
podkadkach.
9. Wpracowni nie wolno je iprzechowywa ywnoci na stole.
10. Do pracowni nie wolno przynosi adnych materiaw bezpolecenia nauczyciela ani
wynosi zniej substancji.
11. Uczniowie s odpowiedzialni za czysto iporzdek na swoich miejscach pracy.
Zapoznaem/am si zregulaminem
izobowizuj si do jego przestrzegania
Data:
(podpis ucznia)
Wszystkie dowiadczenia naley wykonywa
wycznie na polecenie nauczyciela.
Przed wykonaniem dowiadczenia chemicznego
na polecenie nauczyciela naley zaoy fartuch,
okulary ochronne, ajeli to konieczne rkawice
ochronne.
Dowiadczenia chemiczne naley przeprowadza
wedug instrukcji umieszczonej wpodrczniku lub
podanej przez nauczyciela.
Wszystkie substancje stosowane
doeksperymentw naley traktowa jako
potencjalne trucizny: nie wolno ich dotyka,
sprawdza smaku ani zapachu.
Na polecenie nauczyciela mona sprawdzi
zapach substancji przez skierowanie
jejparruchem wachlujcym doni wstron nosa.
Podczas ogrzewania substancji wprobwce naley
skierowa jej wylot wstron, gdzienikogo nie ma
idelikatnie ni porusza.
Trzeba zachowa szczeglne rodki ostronoci
podczas pracy zsubstancjami oznaczonymi
znakami ostrzegawczymi wpostacipiktogramw.
Przebywajc wpracowni chemicznej, naley cile przestrzega regulaminu ipostpowa zgodnie
z zasadami bezpiecznej pracy.
Zagroenia dla zdrowia
Zagroenia
dla rodowiska
Oznaczenia substancji
substancje
rce
substancje
toksyczne
substancje
dranice
substancje
rakotwrcze,
mutagenne
substancje
niebezpieczne
dla rodowiska
obowizujce
do2015 roku
obowizujce
od 2015 roku

Zagroenia zykochemiczne
Oznaczenia substancji
substancje
wybuchowe
substancje
atwo palne
substancje
utleniajce
substancje
korodujce
metale
gazy pod
cinieniem
obowizujce
do2015 roku

obowizujce
od 2015 roku
5
SPRAWD, CZY POTRAFISZ PO GIMNAZJUM
W zadaniach 16 zaznacz tylko jedn odpowied.
Zadanie 1. (1 p.)
Zaznacz przykad reakcji chemicznej.
A. sublimacja C. spalanie drewna
B. topnienie lodu D. parowanie benzyny
Zadanie 2. (1 p.)
Wska rodzaj roztworu otrzymanego po wymieszaniu biaka jaja zwod.
A. roztwr waciwy C. zawiesina
B. koloid D. emulsja
Zadanie 3. (1 p.)
Zaznacz pen informacj dotyczc skadnikw mieszaniny.
A. Skadniki mieszaniny zachowuj swoje indywidualne waciwoci.
B. Skadniki mieszaniny mona rozdzieli, stosujc np. krystalizacj.
C. Stosunek masowy skadnikw moe by dowolny.
D. Skadniki mieszaniny zachowuj swoje indywidualne waciwoci, mona je roz-
dzieli, stosujc np. krystalizacj, aich stosunek masowy moe by dowolny.
Zadanie 4. (1 p.)
Zaznacz poprawne dokoczenie zdania.
Izotopy to odmiany tego samego pierwiastka chemicznego ojednakowej liczbie
A. masowej, ale rnej liczbie atomowej.
B. protonw ineutronw wjdrze.
C. protonw, ale rnej liczbie elektronw.
D. atomowej, ale rnej liczbie masowej, czyli jednakowej liczbie protonw, lecz
rnej liczbie neutronw wjdrze.
Zadanie 5. (1 p.)
Okrel liczb czstek materii, zktrych jest zbudowany atom
64
29
Cu.
Odpowied p
+
n
0
e

A 29 35 29
B 29 35 35
C 29 64 29
D 64 35 64
Przypomnij sobie, s. 30
Przypomnij sobie, s. 14
Przypomnij sobie, s. 2
Przypomnij sobie, s. 4
Przypomnij sobie, s. 4
6
S
p
r
a
w
d

,

c
z
y

p
o
t
r
a
f
i
s
z


p
o

g
i
m
n
a
z
j
u
m
X
X
X
X
X
Zadanie 6. (1 p.)
Wybierz wartoci opisujce pierwiastek chemiczny, ktrego liczba atomowa Z
wynosi 14.
Odpowied
Liczba Numer
elektronw
watomie
protonw
wjdrze
powok
elektronowych
elektronw
walencyjnych
grupy okresu
A 14 14 2 5 15 2
B 7 7 2 5 15 2
C 7 7 2 5 5 2
D 14 14 3 4 14 3
Zadanie 7. (6 p.)
Uzupenij tabel na podstawie schematu przeprowadzonego dowiadczenia
chemicznego.
P
4
O
10
N
2
O
5
CaO K SO
2
1 2 3 4 5 6
H
2
O
Nr probwki 1 2 3 4 5 6
Barwa
uniwersalnego
papierka
wskanikowego
czerwony czerwony
Odczyn roztworu obojtny kwasowy zasadowy
Wzr
sumaryczny
zwizku
chemicznego
HNO
3
KOH
Zadanie 8. (6 p.)
Zbilansuj rwnania reakcji chemicznych. Napisz nazwy systematyczne otrzyma-
nych soli.
A. Ca + HNO
3
Ca(NO
3
)
2
+ H
2
nazwa systematyczna soli:
B. MgO + HCl MgCl
2
+ H
2
O nazwa systematyczna soli:
C. NaOH + H
2
SO
4
Na
2
SO
4
+ H
2
O nazwa systematyczna soli:
Przypomnij sobie, s. 4
Przypomnij sobie, s. 18
Przypomnij sobie, s. 20
7
S
p
r
a
w
d

,

c
z
y

p
o
t
r
a
f
i
s
z


p
o

g
i
m
n
a
z
j
u
m
ty czerwony niebiesko
zielony
niebiesko
zielony
kwasowy
kwasowy
zasadowy
H O
2
H SO
2 3
H PO
3 4
Ca(OH)
2
2
2
2 2
azotan(V) wapnia
chlorek magnezu
siarczan(VI) sodu
X
Zadanie 9. (7 p.)
Oce prawdziwo podanych zda.
A. Wglowodory nienasycone nie reaguj zwod bromow. Prawda Fasz
B. Etanol otrzymuje si wprocesie fermentacji octowej. Prawda Fasz
C. Wikszo estrw to zwizki chemiczne oprzyjemnym
zapachu. Prawda Fasz
D. Kwas etanowy jest skadnikiem octu spoywczego. Prawda Fasz
E. Metyloamina to zwizek chemiczny oprzyjemnym zapachu. Prawda Fasz
F. Tlenek wgla(IV) iwoda to produkty spalania cakowitego
wglowodorw. Prawda Fasz
Zadanie 10. (5 p.)
Przyporzdkuj wzory sumaryczne zwizkw organicznych do waciwych nazw.
Wpisz litery (AF) wodpowiednie kratki.
A. C
2
H
5
OH C. CH
3
COOC
2
H
5
E. NH
2
CH
2
COOH
B. CH
3
COOH D. CH
3
NH
2
F. C
2
H
5
COOCH
3
metyloamina kwas aminoetanowy kwas etanowy
octan etylu etanol
Zadanie 11. (3 p.)
Na wykresie przedstawiono zaleno rozpuszczalnoci saletry potasowej od tempera-
tury. Odczytaj rozpuszczalno saletry wtemp. 40C. Oblicz stenie procentowe
roztworu nasyconego wtej temperaturze.
Rozpuszczalno saletry wtemp. 40C: /100 g H
2
O
Obliczenia:
Odpowied: .
Przypomnij sobie,
s.2223; s. 2429
Przypomnij sobie,
s.2223; s. 2425
Przypomnij sobie,
s.1415
R
o
z
p
u
s
z
c
z
a
l
n
o

,

g
/
1
0
0

g

H
2
O
140
160
180
120
100
80
60
40
20
20 40 60 80 100
0
T, C
s
a
l
e
t
r
a

p
o
t
a
s
o
w
a
8
S
p
r
a
w
d

,

c
z
y

p
o
t
r
a
f
i
s
z


p
o

g
i
m
n
a
z
j
u
m
X
X
X
X
X
X
A
B
C
D E
80 g
m roztworu = 100 g + 80 g =180 g
180 g - 100%
80 g - x
x =
80 g * 100%
180 g
_________
= 44,4%
Stenie procentowe roztworu nasyconego wynosi 44,4%
Zadanie 12. (3 p.)
Reakcj spalania cakowitego etanolu przedstawia rwnanie:
C
2
H
5
OH + 3 O
2
2 CO
2
+ 3 H
2
O
Oblicz, ile gramw etanolu ulego reakcji spalania cakowitego, jeeli powstao
44 g tlenku wgla(IV).
Obliczenia:
Odpowied: .
Zadanie 13. (4 p.)
Napisz wzory pstrukturalne inazwy systematyczne zwizkw chemicznych
oznaczonych literami XiY.
H C C H
+ H
2

katalizator
X
+ H
2

katalizator
Y
Zwizek chemiczny X Y
Wzr pstrukturalny
Nazwa systematyczna
Notatki z lekcji

Przypomnij sobie, s. 9
Przypomnij sobie, s. 23
Stopie opanowania wiedzy:
3740 p. Celujco.
3436 p. Bardzo dobrze.
2833 p. Solidne podstawy chemii.
2227 p. Wiedza dostateczna.
021 p. Uzupenij podstawy chemii.
9
S
p
r
a
w
d

,

c
z
y

p
o
t
r
a
f
i
s
z


p
o

g
i
m
n
a
z
j
u
m
Spalaniu ulego 23 g etanolu.
CH = CH
eten etyn
CH - CH
2
2
3 3
46 u C H OH - 88 u CO
x - 44 g
x = 23 g
2

2 5
______________
I
.

M
a
t
e
r
i
a

y

p
o
c
h
o
d
z
e
n
i
a

n
a
t
u
r
a
l
n
e
g
o
10
1. SKAY IMINERAY
Zadanie 1.
Wap jest jednym znajbardziej rozpowszechnionych pierwiastkw chemicznych
wskorupie ziemskiej. Na podstawie fragmentu ukadu okresowego pierwiastkw
chemicznych uzupenij opis budowy atomu wapnia.
symbol chemiczny masa atomowa, u
numer grupy liczba powok elektronowych
numer okresu liczba protonw
liczba masowa A liczba elektronw
liczba atomowa Z liczba elektronw walencyjnych
Zadanie 2.
Przeprowad dowiadczenie Wykrywanie wglanu wapnia wgranicie, skorupkach
jaja ikredzie, ktrego schematy przedstawiono poniej. Zapisz obserwacje i uzupenij
numery probwek oraz rwnania reakcji chemicznych.
okruchy
granitu
woda
wapienna
ocet
1

skorupki
jaja
woda
wapienna
ocet 2

kreda woda
wapienna
roztwr
HCl
3
Obserwacje:
Wniosek: Reakcje chemiczne zachodz wprobwkach . Mona je przed-
stawi nastpujcymi rwnaniami:
Probwka . 2 CH
3
COOH + (CH
3
COO)
2
Ca + H
2
O + CO
2
Probwka . CaCO
3
+ HCl + +
Zadanie 3.
Pod fotograami ska wapiennych oraz gipsowych wpisz wzr sumaryczny ich
gwnego skadnika.
Przypomnij sobie, s. 5.
marmur gips kreda wapie anhydryt
dowiadczenie
chemiczne
doprzeprowadzenia
wobecnoci nauczyciela
Ca
2
4
40
20
40
4
20
20
2
W probwkach 2. i 3. wydziela si gaz.
W zlewkach woda wapienna mtnieje.
2. i 3
2
3
2
CaCl
H O
CO
2
2 2
CaCO CaSO 2 H O CaCO
CaCO
CaSO
2
3 3 3 4
4

CaCO
3
I
.

M
a
t
e
r
i
a

y

p
o
c
h
o
d
z
e
n
i
a

n
a
t
u
r
a
l
n
e
g
o
11
Zadanie 4.
Oce prawdziwo podanych zda.
A. Wapie jest ska obudowie krystalicznej.
B. Wapie jest wykorzystywany jako nawz isurowiec do produkcji szka.
C. Kred stosuje si do wyrobu past do zbw oraz jako pigment wbiaych farbach.
D. Zmarmuru wykonuje si rzeby, nagrobki ielementy budynkw.
Zadanie 5.
Napisz wzory sumaryczne lub nazwy hydratw.
A. CuSO
4
5 H
2
O
B. siarczan(VI) magnezuwoda(1/7)
C. Na
2
SO
4
10 H
2
O
D. siarczan(VI) wapniawoda(2/1)
Zadanie 6.
Podkrel wyraenia tak, aby powstay poprawne obserwacje i wnioski zdowiad-
czenia chemicznego Usuwanie wody zhydratw.
Obserwacje: Uwodniona sl kobaltu przed ogrzaniem ma czerwon / pomaraczow
barw. Po ogrzaniu zmienia kolor na rowy / granatowy, a na ciankach probwki
skrapla si ciecz / pojawia si para wodna.
Wnioski: Ogrzewanie / Ozibianie hydratw powoduje usuwanie znich wody wpo-
staci gazowej / ciekej.
Zadanie 7.
Podkrel nazwy mineraw iska, ktrych gwnym skadnikiem jest tlenek krzemu(IV).
wapie gips agat ametyst piaskowiec chalcedon granit kwarc
marmur anhydryt piasek kreda
Zadanie 8.
Oce, czy substraty opodanych wzorach sumarycznych bd ze sob reagoway.
A. SiO
2
+ HCl Tak Nie C. SiO
2
+ H
2
O Tak Nie
B. SiO
2
+ NaOH Tak Nie D. SiO
2
+ HF Tak Nie
Wskazwk znajdziesz
w podrczniku na s. 17.
Uwodniona
sl kobaltu.
Bezwodna
slkobaltu.
Prawda Fasz
Prawda Fasz
Prawda Fasz
Prawda Fasz
X
X
X
X
siarczan(VI) miedzi(II)-woda(1/5)
siarczan(VI) sodu-woda(1/10)
(CaSO ) * H O
2 2 4
MgSO * 7 H O
4 2
_______
_______
________
______
_____ ___ _______ ____
____
X
X
X
X
I
.

M
a
t
e
r
i
a

y

p
o
c
h
o
d
z
e
n
i
a

n
a
t
u
r
a
l
n
e
g
o
12
Zadanie 9.
Oblicz, ile gramw bezwodnej soli znajduje si w500 g CuSO
4
5 H
2
O.
Obliczenia:
Obliczenie mas czsteczkowych CuSO
4
i CuSO
4
5 H
2
O.
m
CuSO
4
=
m
CuSO
4
5 H
2
O
=
Obliczenie zawartoci CuSO
4
w500 g CuSO
4
5 H
2
O.
w u CuSO
4
5 H
2
O znajduje si u CuSO
4
w500 g CuSO
4
5 H
2
O znajduje si x g CuSO
4
x = g
Odpowied: W500 g CuSO
4
5 H
2
O znajduje si g CuSO
4
.
Chemia blisko nas
Na wapie muszlowy podziaano kwasem azotowym(V). Przebieg tej reakcji chemicz-
nej przedstawia rwnanie:
CaCO
3
+ 2 HNO
3
Ca(NO
3
)
2
+ H
2
O + CO
2
Oblicz, ile gramw wglanu wapnia zawiera muszla limaka, jeeli produktem reakcji
chemicznej jest 20,5 g tlenku wgla(IV).
Obliczenia:
CaCO
3
+ 2 HNO
3
Ca(NO
3
)
2
+ H
2
O + CO
2
Odpowied: .
Zadanie 10.*
Oblicz stenie procentowe roztworu CuSO
4
otrzymanego po rozpuszczeniu 500g
CuSO
4
5 H
2
O w500 g wody.
Obliczenia:
Odpowied: .
m
CuSO
4
5 H
2
O
=
= m
CuSO
4
+ 5 m
H
2
O
Rozwizanie zadania
uatwi podkrelenie
wzorw zwizkw
chemicznych, ktre
odgrywaj gwn rol
wobliczeniach
chemicznych.
64 u + 32 u + 16 u * 4 = 160 u
160 u + 5 * 18 u = 250 u
250 160
320
320
m CaCO = 100 u
m CO = 44 u
100 g CaCO - 44 g CO
x - 20,5 g
x = 46,59 g
3
2
2 3
Muszla zawiera 46,59 g CaCO . 3
Stenie procentowe wynosi 32%.

________
I
.

M
a
t
e
r
i
a

y

p
o
c
h
o
d
z
e
n
i
a

n
a
t
u
r
a
l
n
e
g
o
13
Notatki z lekcji
I
.

M
a
t
e
r
i
a

y

p
o
c
h
o
d
z
e
n
i
a

n
a
t
u
r
a
l
n
e
g
o
14
2. PRZERBKA WAPIENI, GIPSU IKWARCU
Zadanie 1.
Wska schemat (AC), ktry przedstawia dowiadczenie Wykrywanie obecnoci
tlenku wgla(IV) wwydychanym powietrzu.
A. B. C.
woda
wapienna
powietrze
z puc

powietrze
z puc
woda
wapienna

powietrze
z puc
woda
wapienna
roztwr
chlorku sodu
Zadanie 2.
Na schematach przedstawiono dowiadczenia chemiczne, wktrych wyniku otrzyma-
no zwizki wapnia. Uzupenij opisy schematw dowiadcze chemicznych, wpisu-
jc wzory sumaryczne zwizkw wapnia. Zapisz obserwacje oraz rwnania reakcji
chemicznych zachodzcych wprobwkach.
Obserwacje:
Probwka 1. Na dnie probwki pozostaje biay proszek.
Probwka 2.
Probwka 3.
Wniosek: Reakcje chemiczne zachodzce w probwkach mona zapisa nastpuj-
cymi rwnaniami:
Probwka 1.
Probwka 2. Ca(OH)
2
+ CO
2
CaCO
3
+ H
2
O
Probwka 3.
Zadanie 3.
Napisz wzory sumaryczne substancji oznaczonych literami X i Y.
H
2
O + X
+ SiO
2
Ca(OH)
2

+ CO
2
Y + H
2
O
X. Y.
Zadanie 4.
Napisz izbilansuj rwnania reakcji chemicznych przerbki gipsu (12).
1
2
1.
2.
Przypomnij sobie, s. 11
wapie
woda
wapienna
1
2
wapno
palone
3
woda
zfenoloftalein
skaa gipsowa gips palony
X
Woda wapienna mtnieje.
Zawarto probwki zabarwia si na kolor malinowy.
CaCO CaO + CO
3 2
------->
T
CaO + H O
Ca(OH) ------->
2 2
CaCO
3
CaSiO
2
2 (CaSO * 2 H O)
2 CaSO * H O + 3 H O
------>
2 CaSO * H O + 3 H O
2 (CaSO * 2 H O)
2 2
2
2 2
2
4
4
4
4
T
------>
I
.

M
a
t
e
r
i
a

y

p
o
c
h
o
d
z
e
n
i
a

n
a
t
u
r
a
l
n
e
g
o
15
Zadanie 5.
Wska model bezpostaciowej struktury szka krzemianowego.
A. B.

Zadanie 6.
Napisz izbilansuj rwnania reakcji chemicznych zachodzcych podczas produkcji
szka krzemianowego.
Na
2
CO
3

1
Na
2
O
2
Na
2
SiO
3
1.
2.
CaCO
3

3
CaO
4
CaSiO
3
3.
4.
Zadanie 7.
Zaznacz, wktrym punkcie podano prawidowo skad cementu ibetonu.
Odpowied Cement Beton
A wapie, gips piasek, woda
B wapie, glina, gips cement, piasek, kruszywo
C glina, gips piasek, woda, gips
D wapie, glina, gips cement, piasek, woda, kruszywo
Zadanie 8.
Oblicz, ile kilogramw gipsu poddano praeniu, jeeli wiadomo, e otrzymano
gips palony i 2000 g pary wodnej.
Obliczenia:
Odpowied: .
wglan sodu
wglan wapnia
Wskazwka
1. Napisz rwnanie
reakcji chemicznej.
2. Oblicz masy
czsteczkowe
substratw
iproduktw, ktrych
potrzebujesz
dooblicze.
3. U proporcj.
Modele:
atomu tlenu
atomu krzemu
X
X
Na CO
Na O + SiO
Na O + CO
Na SiO
2
2
2
2
2
2
3
3
------>
----->
CaCO CaO + CO
CaO + SiO
CaSiO
----->
----->
3
3
2
2
2 (CaSO * 2 H O) (2 CaSO * H O) + 3 H O
344 g 54 g
x 2000 g
x = 12 740 g = 12,74 kg
____
____
2 2 2 4
4
T
T
----->
__________________
Poddano praeniu 12,74 kg gipsu.
I
.

M
a
t
e
r
i
a

y

p
o
c
h
o
d
z
e
n
i
a

n
a
t
u
r
a
l
n
e
g
o
16
Zadanie 9.*
Pewien rodzaj szka opisano wzorem tlenkowym Na
2
O CaO x SiO
2
. Ustal warto
indeksu x, wiedzc, e masa czsteczkowa szka wynosi 478 u.
Obliczenia:
Odpowied: .
Notatki z lekcji
Warto indeksu x wynosi 6.
m Na O = 62 u
m CaO = 56 u
m SiO = 60 u
62 u + 56 u = 180 u SiO
478 u - 118 u = 360 u SiO
2
2
2
2
360 u : 60 u = 6
I.
II.
478 u - 100%
x - 75%
x = 359 u
359 u : 60 u = 6
x = 6
x = 6
I
.

M
a
t
e
r
i
a

y

p
o
c
h
o
d
z
e
n
i
a

n
a
t
u
r
a
l
n
e
g
o
17
Notatki z lekcji
I
.

M
a
t
e
r
i
a

y

p
o
c
h
o
d
z
e
n
i
a

n
a
t
u
r
a
l
n
e
g
o
18
3. WACIWOCI GLEBY IJEJ OCHRONA
Zadanie 1.
Wpisz symbole chemiczne pierwiastkw glebotwrczych obok ich charakterystyki.
A. Niemetal, najlejszy z gazw.
B. Metal lekki, skadnik soli kuchennej.
C. Metal lekki, skadnik wapienia.
D. Metal uywany do produkcji folii sucej do pakowania ywnoci.
E. Metal, wystpuje wminerale onazwie hematyt.
F. Niemetal, gwny skadnik zwizkw organicznych.
G. Niemetal, stanowi ok. 78% objtociowych powietrza.
H. Niemetal odwuliterowym symbolu, skadnik piasku.
I. Niemetal, skadnik koci, jego masa atomowa wynosi 31 u.
J. Niemetal, niezbdny do oddychania.
K. Niemetal obarwie tej, wystpuje w skaach gipsowych.
L. Metal, wystpuje wskorupie ziemskiej w iloci 2,33%.
M. Niemetal stosowany do dezynfekcji wody wbasenach.
Zadanie 2.
Przeprowad dowiadczenie Badanie waciwoci sorpcyjnych gleby. Uzupenij
obserwacje i sformuuj wniosek.
Odczynniki: prbka gleby, farba plakatowa, woda.
Szko isprzt laboratoryjny: 2 zlewki (opojemnoci ok. 150 cm
3
), lejek, sczek zbibu-
y, bagietka.
Do pierwszej zlewki wsyp kilka gramw gleby, nastpnie wlej ok. 50 cm
3
wody zabar-
wionej farb plakatow. Zawarto zlewki dokadnie wymieszaj iodstaw na ok. 30 minut.
Po upywie tego czasu zawarto wlej do drugiej zlewki przez lejek zsczkiem zbibuy.
Obserwacje:
Wniosek:
Zadanie 3.
Wska substancj, ktrej naley uy do zobojtnienia kwasowego odczynu gleby.
A. Ca(OH)
2
B. MgCO
3
C. NH
4
NO
3
D. SO
2
Przypomnij sobie,
s. 2., s. 1011
H
Na
Ca
Al
Fe
C
N
Si
O
S
Mg
Cl
Przescz jest bezbarwny.
Gleba ma waciwoci sorpcyjne.
X
P
I
.

M
a
t
e
r
i
a

y

p
o
c
h
o
d
z
e
n
i
a

n
a
t
u
r
a
l
n
e
g
o
19
Zadanie 4.
Uzupenij tabel.
Przykad roliny
rosncej na glebie
owskazanym odczynie
marchewka
Skala pH 1 7 14
odczyn gleby obojtny
Zadanie 5.
Uzupenij tabel, korzystajc ze wzorw inazw. Przykady moesz wykorzysta
kilkakrotnie.
CaHPO
4
obornik kompost NH
4
NO
3
(NH
4
)
2
SO
4
KNO
3
Ca(H
2
PO
4
)
2
sproszkowane skay wapienne NH
4
Cl

KCl

NaNO
3
popioy drzewne
Nawozy
naturalne sztuczne
obniajce pH
gleby
podwyszajce pH
gleby
azotowe potasowe fosforowe
Zadanie 6.
Podanym chemicznym zanieczyszczeniom gleby (AE), przyporzdkuj rda,
zktrych pochodz (IVI).
A.
B.
C.
D.
E.
metale cikie
tlenki azotu, wgla isiarki, wglowodory
detergenty
nawozy sztuczne irodki ochrony rolin
odpady stae
I.
II.
III.
IV.
V.
VI.
transport
proszki do prania, rodki
czyszczce imyjce
huty, kopalnie
hady mieci
nadmierne nawoenie
elektrownie atomowe
A. B. C. D. E.
Zadanie 7.
Podkrel sposoby przeciwdziaania degradacji gleby, ktrej rdem jest niera-
cjonalna dziaalno czowieka.
osuszanie lub nawadnianie terenu racjonalne nawoenie umacnianie skarp
pokrycie warstw wieej gleby stosowanie odpowiednich upraw
sadzenie lasw bezpieczne skadowanie odpadw ograniczanie emisji
spalinizanieczyszcze ochrona gruntw owalorach ekologicznych
malina truskawka
kwasowy zasadowy
popioy
drzewne
sproszkowane
skay wapienne
obornik
kompost
sproszkowane
skay wapienne
NaNO
KNO
NH NO
NH Cl
(NH ) SO
NH NO
(NH ) SO
NH Cl
NaNO
KNO
KCl
Ca(H PO )
CaHPO
3
3
3
3
3
3
2
4
4
4 4
4
4
4
4
4
4
2
2 2
CaHPO
Ca(H PO )
2 2
4
III I II
V
IV
______________________ ______________
______________________ ____________
______________
____________________________
__________
4
I
.

M
a
t
e
r
i
a

y

p
o
c
h
o
d
z
e
n
i
a

n
a
t
u
r
a
l
n
e
g
o
20
Zadanie 8.
Saletra wapniowa to nawz zawierajcy 15,5% azotu oraz 26,3% tlenku wapnia (procenty
masowe). Oblicz, ile gramw azotu iile gramw tlenku wapnia zawiera 25kg worek
tego nawozu.
Obliczenia:
Odpowied: .
Chemia blisko nas
Patki kwiatw niezapominajek maj rn barw wzalenoci od odczynu gleby, na
ktrej rosn. Niezapominajki na glebie oodczynie zasadowym maj barw niebiesk,
a na glebie o odczynie kwasowym row. Okrel warto pH gleby, na ktrej
ronie niezapominajka. Wstaw znak > lub <.
pH 7 pH 7
Zadanie 9.*
Ustalono, e w100 g pewnego rodzaju gleby znajduje si 2,45 g wgla. Oblicz zawar-
to procentow (procent masowy) prchnicy wtej glebie, wiedzc, e zawiera
ona 58% wgla.
Obliczenia:
Odpowied: .
Obliczanie metod
proporcji, np.
100 kg
10 kg
=
100%
x%
odczyn zasadowy
pH > 7
odczyn kwasowy
pH < 7
Saletra zawiera 3875 g N i 6575 g CaO
>
<
25 kg - 100%
x - 15,5%
x = 3,875 kg = 3875 g N
25 kg - 100%
x - 26,3%
x = 6,525 kg = 6525 g
2,45 g - 58%
x - 100%
x = 4,22 g prchnicy
4,22 g w 100 g ----> 4,22% prchnicy
Gleba zawiera 4,22% prchnicy
CaO
2
__________
__________
I
.

M
a
t
e
r
i
a

y

p
o
c
h
o
d
z
e
n
i
a

n
a
t
u
r
a
l
n
e
g
o
21
Notatki z lekcji
I
I
.

a

e
n
e
r
g
i
i
22
1. RODZAJE PALIW KOPALNYCH
Zadanie 1.
Podziel wzory sumaryczne wglowodorw ze wzgldu na stan skupienia.
CH
4
C
7
H
16
C
16
H
34
C
3
H
8
C
5
H
12
C
17
H
36
gazy: ciecze: substancje stae:
Zadanie 2.
Wgiel jest skadnikiem wielu zwizkw organicznych inieorganicznych. Na podstawie
fragmentu ukadu okresowego pierwiastkw chemicznych uzupenij opis budowy
atomu wgla.
symbol chemiczny masa atomowa, u
numer grupy liczba powok elektronowych
numer okresu liczba protonw
liczba masowa A liczba elektronw
liczba atomowa Z liczba elektronw walencyjnych
Zadanie 3.
Wpisz wodpowiednie miejsca tabeli wzory sumaryczne substancji wchodzcych
wskad gazu ziemnego.
metan butan siarkowodr tlenek wgla(IV)
etan propan tlenek wgla(II)
Zwizki chemiczne
nieorganiczne organiczne
palne niepalne palne niepalne
Zadanie 4.
Uzupenij informacje dotyczce ropy naftowej.
Ropa naftowa jest mieszanin A/ B. Zawiera gwnie wglowodory wstanie
C / D, wzajemnie wsobie rozpuszczone. E / F si wwodzie. Ropa naf-
towa ma gsto G / H od gstoci wody ijest I/ J, obarwie najczciej
K / L.
A. jednorodn E. Rozpuszcza I. niepalna
B. niejednorodn F. Nie rozpuszcza J. palna
C. gazowym, ciekym istaym G. mniejsz K. tawej
D. ciekym H. wiksz L. czarnej
Przypomnij sobie,
s. 22
C
4
2
12
6
12
2
6
6
4
tlenek wgla(II)
siarkowodr
tlenek wgla(IV) metan, etan
propan, butan
CH , C H C H , C H C H , C H
4 3 8 7 16 5 12 16 34 17 36
X
X
X
X X
X
I
I
.

a

e
n
e
r
g
i
i
23
Zadanie 5.
Spalono prbki antracytu, wgla kamiennego, wgla brunatnego itorfu. Pozostay
pospaleniu kadej prbki popi zwaono. Uzupenij tabel na podstawie wynikw
dowiadczenia chemicznego.
Nazwa wgla
kopalnego
Masa prbki, g Masa popiou, g
Zawarto wgla
pierwiastkowego, %
100 40
100 25
100 2
100 38
Zadanie 6.
Uzupenij tabel, wpisujc oglne nazwy grup zwizkw chemicznych o podanych
wzorach sumarycznych.
Wzr
sumaryczny
Nazwa
grupy
zwizkw
Wzr
sumaryczny
Nazwa grupy
zwizkw
Wzr
sumaryczny
Nazwa
grupy
zwizkw
CO
2
CH
4
CH
3
COOCH
3
CaCO
3
CH
3
COOH
kwasy
karboksylowe
NH
2
CH
2
COOH aminokwasy
C
2
H
5
OH alkohole CH
3
NH
2
C
6
H
12
O
6
Zadanie 7.
Uzupenij zdania. Skorzystaj zponiszych okrele.
nie przewodzi prdu elektrycznego twardy kowalencyjnymi
regularn sie przestrzenn przewodzi prd elektryczny mikki paszczyzny
kuliste struktury szecioktne picioktne
Wdiamencie igracie atomy wgla s poczone wizaniami .
Diament i jest
. Atomy wgla wdiamencie tworz
. Grat dobrze
ijest . Atomy wgla wgracie tworz przypomi-
najce plastry miodu. Fulereny s to najczciej ,
wktrych atomy wgla tworz i piercienie.
Zadanie 8.
Wpisz nazwy odmian alotropowych wgla pod fotograami przedstawiajcymi
ich zastosowania.

Popi nie zawiera wgla
pierwiastkowego.
jubilerstwo
wkady
doowkw
prty wreaktorach
atomowych
narzdzia tnce
(np.chirurgiczne) elektronika
torf
wgiel kamienny
antracyt
wgiel brunatny
60
75
98
62
tlenki
sole
alkany
kowalencyjnymi
nie przewodzi prdu elektrycznego
twardy
regularn sie
przestrzenn
przewodzi prd elektryczny
mikki paszczyzn
kuliste struktury
picioktne szecioktne
diament grafit grafit diament
estry
sacharydy
aminy
fulereny
I
I
.

a

e
n
e
r
g
i
i
24
Zadanie 9.
Wwyniku spalania cakowitego diamentu powstaje wycznie zwizek chemiczny owzo-
rze oglnym XO
2
imasie czsteczkowej 4 razy wikszej ni liczba atomowa sodu.
Napisz wzr sumaryczny tego gazu.
Obliczenia:
Odpowied: .
Zadanie 10.
Gaz ziemny moe zawiera 99% (procent objtociowy) metanu o gstoci d = 0,657
g
dm
3

(T = 25C, p = 1013 hPa). Wwyniku spalania cakowitego metanu powstaj tlenek
wgla(IV) iwoda. Napisz rwnanie zachodzcej reakcji chemicznej. Oblicz, ile metrw
szeciennych tlenku wgla(IV) o gstoci d = 1,811
g
dm
3
(T = 25C, p = 1013 hPa)
powstanie podczas spalania 100 m
3
gazu ziemnego.
Rwnanie reakcji chemicznej:
Obliczenia:
Odpowied: .
Masa czsteczkowa
zwizku chemicznego:
m
cz
= m
X
+ 2 m
O
Oblicz, ile czystego
metanu zawiera gaz
ziemny.
Pamitaj ouzupenieniu
wspczynnikw
stechiometrycznych
wrwnaniu reakcji
chemicznej!
11 * 4 = 44 u x O
2
44 u = x + 2 * 16u
x = 44 u - 32 u
x = 12 u
C - 12 u
CO
2
CH + 2 O CO + 2 H O
4 2
2 2
----->
100 m - 100%
x - 99%
x = 99 m
3
3
2
99000 dm CH - x
3
4
d =
V
___
m CH = 16 u
m CO = 44 u
4
2
V = 16 g : 0,657 = 24,353 dm
V = 44 g : 1,811 = 24,296 dm
g __
= 99000 dm CO
3
3
dm
3
g
__
dm
3
24,353 dm CH - 24,296 dm CO
3
4
3
2
x = 98 768,283 dm = 98,768 m CO
3
2
3
Powstanie 98,768 m CO
3
2
m
___________
________________________________
3
I
I
.

a

e
n
e
r
g
i
i
25
Notatki z lekcji
I
I
.

a

e
n
e
r
g
i
i
26
2. PRZERBKA ROPY NAFTOWEJ
IWGLA KAMIENNEGO
Zadanie 1.
Wydobyt rop naftow wstpnie oczyszcza si, stosujc rne metody rozdzielania
mieszanin. Przyporzdkuj do fotograi przedstawiajcych metody rozdzielania
mieszanin ich nazwy (AD) iopisy (IIV).
1. 2. 3.

A.
B.
C.
D.
sedymentacja
dekantacja
sczenie ( ltracja)
destylacja
I.
II.
III.
IV.
Przepuszczenie mieszaniny substancji staej
icieczy przez sczek (ltr).
Opadanie czstek zawiesiny pod wpywem siy
cikoci.
Zlewanie cieczy znad osadu.
Skraplanie par poszczeglnych skadnikw.
1. , 2. , 3. ,
Zadanie 2.
Uzupenij tabel. Sformuuj oglny wniosek dotyczcy zalenoci temperatury
wrzenia od dugoci acucha wglowego walkanach.
Temperatura
Nazwy produktw
destylacji
Liczba atomw
wgla
wczsteczkach
alkanw
Wybrane wzory sumaryczne
alkanw wystpujcych
wproduktach destylacji
< 40C 14
40180C 512
180280C 916
280350C 1518
> 350C > 17
Wniosek: .
Zadanie 3.
Wpisz nazwy produktw destylacji ropy naftowej pod fotograami przedstawia-
jcymi ich zastosowania.
Przypomnij sobie, s. 3
Wzr oglny alkanw
C
n
H
2n+2
silnik wysokoprny
(Diesla)
butla turystyczna silnik odrzutowy silnik iskrowy asfalt
gaz rafineryjny
benzyny
nafty
oleje napdowe
mazut
Im duszy acuch wglowy tym wysza temperatura wrzenia
C H
C H
C H
C H
C H
C H
4
10
5 12
10 22
15 32
18 38 20 42
nafta gaz rafineryjny mazut benzyna
olej napdowy
B C III
II A I
I
I
.

a

e
n
e
r
g
i
i
27
Zadanie 4.
Zaznacz prawidowe przyporzdkowanie zastosowa produktw pirolizy wgla.
Odpowied Gaz koksowniczy Woda pogazowa Smoa wglowa Koks
A
gaz opaowy,
surowiec do syntez
chemicznych
paliwo, reduktor
wprocesach
hutniczych
tworzywa
sztuczne, barwniki,
rozpuszczalniki
nawozy sztuczne,
amoniak
B
paliwo, reduktor
wprocesach
hutniczych
tworzywa
sztuczne, barwniki,
rozpuszczalniki
gaz opaowy,
surowiec do syntez
chemicznych
nawozy sztuczne,
amoniak
C
nawozy sztuczne,
amoniak
gaz opaowy,
surowiec do syntez
chemicznych
paliwo, reduktor
wprocesach
hutniczych
tworzywa
sztuczne, barwniki,
rozpuszczalniki
D
gaz opaowy,
surowiec do syntez
chemicznych
nawozy sztuczne,
amoniak
tworzywa
sztuczne, barwniki,
rozpuszczalniki
paliwo, reduktor
wprocesach
hutniczych
Informacja do zada 5. i6.
Woda pogazowa zawiera amoniak oraz jego sole amonowe, gwnie wglan amonu
(NH
4
)
2
CO
3
. Wwyniku reakcji chemicznej tego wglanu zkwasem siarkowym(VI)
otrzymuje si siarczan(VI) amonu, ktry jest stosowany jako nawz sztuczny.
Zadanie 5.
Przedstaw za pomoc zapisu czsteczkowego ijonowego rwnanie reakcji w-
glanu amonu zkwasem siarkowym(VI).
zapis czsteczkowy:
zapis jonowy:
Zadanie 6.
Podkrel nazw odczynnika chemicznego, za ktrego pomoc mona zidenty-
kowa produkt gazowy reakcji wglanu amonu zkwasem siarkowym(VI).
woda bromowa woda chlorowa woda wapienna fenoloftaleina
Zadanie 7.
Oblicz zawarto procentow (procent masowy) azotu wsiarczanie(VI) amonu
(m
N
=14 u, m
O
= 16 u, m
S
= 32 u, m
H
= 1 u).
a) Obliczanie masy czsteczkowej (NH
4
)
2
SO
4
m
(NH
4
)
2
SO
4
=
b) Obliczanie zawartoci procentowej azotu w(NH
4
)
2
SO
4
metod proporcji
u(NH
4
)
2
SO
4
stanowi 100%
uazotu stanowi x%
x =
Odpowied: Siarczan(VI) amonu zawiera % azotu.
X
(NH ) CO + H SO ---> (NH ) SO + H O + CO
2 NH + CO + 2 H + SO ---> 2 NH + SO + H O + CO
___________
4 2
3
4
2 4 4
4
2 2 2
4
+
3
2- +
2-
4
4
2-
2 2
+
(14 u + 4 u) * 2 + 32 u + 64 u = 132 u
132
28
21,2%
21,2
I
I
.

a

e
n
e
r
g
i
i
28
Zadanie 8.
Oblicz stenie procentowe roztworu siarczanu(VI) amonu, wktrym stosunek
masowy (NH
4
)
2
SO
4
: H
2
O wynosi 11 : 15.
Obliczenia:
Odpowied: .
Zadanie 9.*
Rozwi chemograf napisz rwnania reakcji chemicznych (16) oraz wzory su-
maryczne inazwy substancji chemicznych (XZ). Wska numery tych reakcji che-
micznych, wktrych substratem jest koks.
CaCO
3

1
CaO + X
+
C + H
2
O
3
Y + H
2
2
CaC
2
+ H
2
O
4
Ca(OH)
2
+ Z
+ +
FeO + C
6
Y + Fe H
2
5
C
2
H
6
Rwnania reakcji chemicznych:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
Wzory sumaryczne inazwy substancji chemicznych:
X: , Y: , Z: ,
Reakcje chemiczne, wktrych jest wykorzystywany koks: .
1. Oblicz mas
siarczanu(VI) amonu m
s
.
2. Oblicz mas
wody m
w
.
Wchemograe ukryto
2reakcje wymiany
pojedynczej.
CaC
2
+ H
2
O
acetylen +
+ wodorotlenek wapnia
Koks zawiera
wgielpierwiastkowy.
m(NH ) SO = 132 u 132 u + 180 u = 312 u
m 10 H O = 10 * 18 u = 180 u
312 u - 100%
132 u - x
x = 42,3%
Stenie procentowe wynosi 42,3%
CaCO ---> CaO + CO
CaO + 3 C ---> CaC + CO
C + H O ---> CO + H
CaC + H O ---> Ca(OH) + C H
C H + 2 H -----> C H
FeO + C ----> CO + Fe
CO
tlenek
wgla(IV)
CO
tlenek
wgla(II)
C H
etyn
2, 3, 6
3
T
2
2
2 2
2 2 2
2 2
2 2
2
kat
2 6
2
2 2
4 4
2
2
________________
I
I
.

a

e
n
e
r
g
i
i
29
Notatki z lekcji
I
I
.

a

e
n
e
r
g
i
i
30
3. BENZYNA WACIWOCI IOTRZYMYWANIE
Zadanie 1.
Napisz wzory sumaryczne inazwy alkanw przedstawionych za pomoc modeli.
A. B.


wzr sumaryczny: wzr sumaryczny:
nazwa: nazwa:
Modele: atomu wodoru atomu wgla
Zadanie 2.
Na podstawie fotograi dowiadcze chemicznych zaznacz odpowiedzi tak, aby
utworzyy opis waciwoci benzyny.
1. 2. 3.

benzyna + woda benzyna + olej rolinny spalanie benzyny
Benzyna jest A / B ciecz o charakterystycznym zapachu. C / D si
z wod tworzy warstw na jej powierzchni. Olej rolinny E / F w benzynie.
Zapalona benzyna ponie G / H pomieniem.
A. bezbarwn C. Miesza E. rozpuszcza si G. tym, kopccym
B. brunatn D. Nie miesza F. nie rozpuszcza si H. jasnym, niekopccym
Zadanie 3.
Podkrel waciwoci benzyny.
nierozpuszczalna wwodzie gaz gsto mniejsza od gstoci wody atwo palna
bez zapachu rozpuszczalna wwodzie dobry rozpuszczalnik tuszczw ciecz
budowa niepolarna gsto wiksza odgstoci wody charakterystyczny zapach
Zadanie 4.
Wprocesie krakingu powstaa mieszanina alkanw ialkenw: C
7
H
16
, C
8
H
16
, C
7
H
14
,
C
8
H
18
, C
10
H
22
oraz C
9
H
18
. Przyporzdkuj wglowodory opodanych wzorach su-
marycznych do odpowiedniej grupy inapisz ich nazwy systematyczne.
Szereg homologiczny alkanw C
n
H
2n+2
Szereg homologiczny alkenw C
n
H
2n
wzr sumaryczny
nazwa
systematyczna
wzr sumaryczny
nazwa
systematyczna
Przypomnij sobie, s. 6
Szereg homologiczny
tworz zwizki
chemiczne, ktre rni
si od siebie
grup CH
2
.
heksan heptan
C H C H
14
6
7 16
X
X
X
X
_________________
______________________
_______
___________________ ___
________________
C H
C H
C H
C H
C H C H
7 16
10
22
7 14
8
16
9 18
8 18
heptan
oktan
dekan
hepten
okten
nonen
I
I
.

a

e
n
e
r
g
i
i
31
Zadanie 5.
Wska oznaczenie benzyny, ktra spala si tak jak mieszanina wzorcowa oza-
wartoci 5% heptanu.
A. B. C. D.

Pb
98

B80

Pb
95

E85
Zadanie 6.
Oblicz stosunek masowy pierwiastkw chemicznych wpentanie (m
C
= 12 u, m
H
= 1 u).
wzr sumaryczny pentanu:
m
C
liczba atomw wgla wczsteczce = 12 u = u
m
H
liczba atomw wodoru wczsteczce = 1 u = u
m
C
: m
H
= C : H = : = :
Odpowied: Stosunek masowy C : H wynosi .
Zadanie 7.
Oblicz mas pary wodnej, ktra powstanie wwyniku spalania cakowitego 57 g
benzyny oLO = 100.
Obliczenia:
a) Napisz wzr sumaryczny alkanu, ktry znajduje si wbenzynie oLO = 100.
CH
3
C CH
2
CH CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
wzr sumaryczny: C H
b) Napisz rwnanie reakcji spalania cakowitego wglowodoru owzorze sumarycznym
przedstawionym wpunkcie a).
c) Oblicz mas pary wodnej powstajcej wwyniku reakcji spalania przedstawionej za
pomoc rwnania reakcji chemicznej wpunkcie b).
Odpowied: .
Zadanie 8.*
Odporno benzyny na spalanie stukowe wsilnikach ozaponie iskrowym okrela liczba
oktanowa (LO). Najlepiej spala si izooktan (LO = 100), najgorzej heptan oprostym a-
cuchu wglowym (LO = 0). Napisz nazw systematyczn izooktanu.

CH
3
C CH
2
CH CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
nazwa systematyczna:
Wskazwk znajdziesz
w podrczniku nas. 58.
X
C H
5 60
12 12
60 12 5 1
5
12
5 : 1
8 18
3 C H + 25 O ---> 16 CO + 18 H O
8 18 2 2
2
m C H = 114 u
m H O = 18 u
114 u * 2 = 228 u
18 u * 18 = 324 u
228 u C H - 324 u H O
57 g - x
x = 81 g
Masa pary wodnej wynosi 81 g
8 8
2
2
2,2,4-trimetylopentan
8 18
____________
I
I
.

a

e
n
e
r
g
i
i
32
Zadanie 9.*
Wprocesie reformingu powstay wglowodory przedstawione za pomoc wzorw p-
strukturalnych:
A. B. C. D.
CH
3
CH CH CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
2
CH C CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
2
CH
2
CH
2
H
2
C
H
2
C

CH
3
C C CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
Zaznacz odpowiedzi tak, aby powstay poprawne zakoczenia zda. .
a) Izomerami oktanu s wglowodory: A B C D.
b) Penten (C
5
H
10
) jest izomerem wglowodoru A B C D.
Notatki z lekcji
X
X
I
I
.

a

e
n
e
r
g
i
i
33
Notatki z lekcji
I
I
.

a

e
n
e
r
g
i
i
34
4. SPOSOBY POZYSKIWANIA ENERGII
ARODOWISKO PRZYRODNICZE
Zadanie 1.
Spalanie paliw kopalnych (m.in. gazu ziemnego iwgla kamiennego) oraz produktw
destylacji ropy naftowej (np. benzyny), powoduje emisj do atmosfery zwikszonej iloci
tlenku wgla(IV). Zapisz iuzgodnij rwnania reakcji spalania cakowitego:
A. wgla pierwiastkowego zawartego wwglu kamiennym,
B. gwnego skadnika gazu ziemnego,
C. skadnika benzyny alkanu zawierajcego 5 atomw wgla wczsteczce.
Zadanie 2.
Gazy cieplarniane zapobiegaj utracie ciepa przez Ziemi. Jednak ich zwikszone
stenie watmosferze przyczynia si m.in. do wzrostu redniej temperatury powietrza
na naszej planecie. Wpisz obok opisw wzory sumaryczne odpowiednich gazw
cieplarnianych.
A. Potocznie nazywany gazem botnym lub kopalnianym. Jest palny i ma gsto
mniejsz od gstoci powietrza.
B. Bezbarwny gaz, ktry powoduje mtnienie wody wapiennej.
C. Zwizek chemiczny stanowicy 70% masy ciaa dorosego czowieka.
D. Powstaje na skutek wyadowa elektrycznych w powietrzu, m.in. w czasie burzy.
E. Czsteczka tego tlenku zawiera atom pierwiastka chemicznego, ktry stanowi ok. 78%
objtociowych powietrza.
Zadanie 3.
Spalanie zanieczyszczonego wgla powoduje emisj do atmosfery zwizkw gazowych.
Wikszo znich reaguje zpar wodn ipowraca na Ziemi wpostaci kwanych opa-
dw. Uzupenij tabel, wpisujc we waciwe miejsca podane wzory sumaryczne.
NO N
2
O
3
SO
2
HCl H
2
S CO
Wzory sumaryczne zwizkw chemicznych,
ktre tworz kwasy
beztlenowe.
ktre tworz kwasy tlenowe.
ktre nie reaguj zwod,
swniej praktycznie
nierozpuszczalne.
Przypomnij sobie, s. 23
Gazy cieplarniane
to m.in.: para wodna,
tlenek wgla(IV), metan,
tlenek azotu(I) iozon.
Kwasy mog powstawa
wwyniku rozpuszczenia
gazowego produktu
wwodzie lub wwyniku
reakcji chemicznej
gazowego produktu
zwod, np.
SO
3
+ H
2
O H
2
SO
4
C + O ---> CO
CH + 2 O ---> CO + 2 H O
C H + 8 O ---> 5 CO + 6 H O
2 2
4
2
2 2
5 12 2 2 2
CH
CO
H O
O
N O
4
2
2
3
2
HCl
H S
N O
SO
NO
2
2 3
2
_______
I
I
.

a

e
n
e
r
g
i
i
35
Zadanie 4.
Smog, tzw. mga przemysowa, skada si m.in. ztlenkw siarki(IV) iwgla(IV), tworz-
cych zmg kropelki kwasw. Zapisz rwnanie reakcji chemicznej powstawania
kwasu na podstawie modelowego zapisu tej reakcji chemicznej.
+
Rwnanie reakcji chemicznej:
Zadanie 5.
Uzupenij tabel podanymi sformuowaniami. Niektre okrelenia moesz stosowa
kilkakrotnie.
woda biopaliwa Soce ciepo wntrza Ziemi paliwa kopalne
wiatr wodr przemianypromieniotwrcze emisja CO
2

emisja pyw, tlenkw siarki iazotu moliwo skaenia rodowiska
przyrodniczego przyczyniaj si domierci ptakw tamy zatrzymuj osady
wniewielkim stopniu wpywa narodowisko przyrodnicze
Metody wytwarzania energii rda energii
Negatywny wpyw na
rodowisko przyrodnicze
Elektrownie soneczne
Hydroelektrownie
Elektrownie wiatrowe
spalanie wsilnikach diesla
Elektrownie geotermalne
Elektrownie wglowe
Elektrownie atomowe
Modele:
atomu tlenu
atomu wodoru
atomu siarki
SO + H O ---> H SO
2 2
2 3
soce
woda
wiatr
biopaliwa
ciepo wntrza
Ziemi
paliwa kopalne
przemiany
promieniotwrcze
w niewielkim stopniu
wpywaj na rodowisko
przyrodnicze
tamy zatrzymuj
osady
przyczyniaj si do
mierci ptakw
emituj CO
2
w niewielkim stopniu
wpywaj na rodowisko
przyrodnicze
emisja CO , pyw,
tlenkw siarki i azotw
2
moliwo skaenia
rodowiska
przyrodniczego
I
I
.

a

e
n
e
r
g
i
i
36
Zadanie 6.
Oblicz, ile kilogramw kwasu siarkowego(IV) powstanie wwyniku spalenia 1 tony
wgla kamiennego iemisji SO
2
do atmosfery, wiedzc, e wgiel kamienny za-
wiera 0,8% siarki (procent masowy).
Obliczenia:
a) Oblicz mas czystej siarki zawartej wwglu kamiennym.
b) Napisz rwnanie reakcji spalania siarki omasie obliczonej wpunkcie a).
c) Oblicz mas tlenku siarki(IV), ktry powsta w reakcji chemicznej w punkcie b).
d) Napisz rwnanie reakcji otrzymywania kwasu siarkowego(IV) ze zwizku chemiczne-
go otrzymanego wpunkcie b).
e) Oblicz mas kwasu siarkowego(IV), ktry powsta wreakcji chemicznej wpunkcie d).
Odpowied: .
1 t = 1000 kg
1000 kg - 100%
x - 0,8%
x = 8 kg (8000 g)
m H SO = 82 u
2
3
S + O ---> SO
64 u - 82 u SO
8000 g - x
x = 16 000 g SO
2
SO + H O ---> H SO
2
2
2
2 2 3 2
2 3
2
3
64 u SO - 82 u H SO
16 000 g - x
x = 20 500 g H SO
2
Powstao 20 500 g H SO
2 3
I
I
.

a

e
n
e
r
g
i
i
37
Notatki z lekcji
I
I
I
.

r
o
d
k
i

c
z
y
s
t
o

c
i

i

k
o
s
m
e
t
y
k
i
38
1. WACIWOCI MYDE IICH OTRZYMYWANIE
Zadanie 1.
Zaznacz rwnanie przedstawiajce reakcj zobojtniania.
A. CuCl
2
+ 2 NaOH Cu(OH)
2
+ 2 NaCl
B. HCl + NaOH NaCl + H
2
O
C. SO
3
+ H
2
O H
2
SO
4
D. CaCO
3
+ 2 HCl CaCl
2
+ CO
2
+ H
2
O
Zadanie 2.
Podkrel wyraenia wopisie obserwacji dowiadczenia chemicznego Otrzymywa-
nie myda w reakcji zmydlania tuszczu, tak aby powstay prawdziwe informacje.
Uzupenij rwnanie reakcji chemicznej oraz napisz nazwy zwyczajowe produktw.
Obserwacje: Ogrzewana wparownicy mieszanina intensywnie kipi / si pieni / si pali.
Wydziela si zapach zjeczaego masa / zgniych jaj / mydlin. Produkt ma posta
biaej / tej / pomaraczowej masy, liskiej wdotyku.
Wniosek: Zachodzi reakcja chemiczna, ktr mona zapisa nastpujcym rwnaniem:
CH
3
NH
2
CH
3
CH C CH
3
CH
3
CH
3
CH OH
CH
2
CH
2
OH
OH
O C C
17
H
35
O
CH
2
O C C
17
H
35
O
CH

O C C
17
H
35
O
CH
2
OH
O
C C
H
H
H
OH
O
C C
H
H
CH
3
OH
T
+ C
2
H
5
C
2
H
5
C
OH
O
CH
3
C
O
O
+ H
2
O
T
+ NaOH
3 C
17
H
35
COONa
+
+
3
tristearynian glicerolu wodorotlenek sodu
Zadanie 3.
Napisz rwnanie reakcji chemicznej na podstawie zapisu sownego. Wska sche-
mat dowiadczenia chemicznego inapisz obserwacje oraz sformuuj wniosek.
kwas stearynowy + wodorotlenek sodu stearynian sodu + woda
Rwnanie reakcji chemicznej:
A. B. C.

roztwr NaOH
+ C
2
H
5
OH
tuszcz

C
17
H
35
COOH
roztwr
NaOH
+ roztwr
fenoloftaleiny

tuszcz
roztwr
NaOH
+ roztwr
fenoloftaleiny
Obserwacje:
Wniosek:
Przypomnij sobie, s. 32
powstawanie myda
zabarwienie fenoloftaleiny
wroztworze NaOH
powstawanie myda
X
X
3
stearynian sodu
glicerol
3 C H COONa
C H COOH + NaOH ---> C H COONa + H O
Malinowy roztwr odbarwia si.
Zawarto parownicy intensywnie si pieni.
Zasza reakcja zobojtniania, w ktrej wyniku otrzymano
mydo.
17 35
17
35 35 17
2
I
I
I
.

r
o
d
k
i

c
z
y
s
t
o

c
i

i

k
o
s
m
e
t
y
k
i
39
Zadanie 4.
Napisz nazw zwyczajow myda opodanej waciwoci.
A. rozpuszczalne wwodzie
B. nierozpuszczalne wwodzie
C. twarde
D. mikkie
Zadanie 5.
Oce prawdziwo podanych informacji.
A. Myda potasowe s lepiej rozpuszczalne wwodzie od myde sodowych.
B. Myda glinowe stosuje si do produkcji myde antybakteryjnych.
C. Myda litowe rozpuszczaj si wwodzie.
D. Myda sodowe s stosowane m.in. do produkcji myde toaletowych wkostkach.
Zadanie 6.
Uzupenij zdania podanymi wyraeniami (AJ), tak aby zawieray prawdziwe infor-
macje dotyczce rwnania reakcji hydrolizy palmitynianu sodu.
C
15
H
31
COO

+ Na
+
+ H
2
O C
15
H
31
COOH + Na
+
+ OH

Jon A/ B nadaje wodnym roztworom myde odczyn C / D. Warto pH


roztworu palmitynianu sodu jest E / F ni 7, wic fenoloftaleina zabarwi si na
G / H, auniwersalny papierek wskanikowy na I/ J.
A. Na
+
C. zasadowy E. wiksza G. malinowo I. czerwono
B. OH

D. kwasowy F. mniejsza H. pomaraczowo J. niebiesko


Zadanie 7.
Oblicz stosunek masowy pierwiastkw chemicznych wmydle sodowym, ktrego
model przedstawiono poniej.
Modele: atomu wodoru atomu wgla
atomu tlenu atomu sodu
Obliczenia:
masa 16 atomw C = u
masa 31 atomw H = u
masa 2 atomw O= u
masa atomu Na = u
Odpowied: .
Wskazwk znajdziesz
wpodrczniku na s. 75.
m
C
= 12 u
m
H
= 1 u
m
O
= 16 u
m
Na
= 23 u
Prawda Fasz
Prawda Fasz
Prawda Fasz
Prawda Fasz
sodowe
sodowe
wapniowe
potasowe
X
X
X
X
X X
X
X X
192
31
32
23
192 : 32 : 31 : 23
Stosunek masowy wynosi 192 : 32 : 31 : 23
I
I
I
.

r
o
d
k
i

c
z
y
s
t
o

c
i

i

k
o
s
m
e
t
y
k
i
40
Zadanie 8.
Oblicz, ile gramw myda powstanie wreakcji chemicznej 128 g kwasu palmity-
nowego zwodorotlenkiem sodu.
C
15
H
31
COOH + NaOH C
15
H
31
COONa + H
2
O
m
C
15
H
31
COOH
= u+ u+ u= u
m
C
15
H
31
COONa
= u+ u+ u+ u= u
ze uC
15
H
31
COOH powstaje u C
15
H
31
COONa
ze 128 g C
15
H
31
COOH powstaje x g C
15
H
31
COONa
x =
128 g C
15
H
31
COOH u C
15
H
31
COONa
u C
15
H
31
COOH

x = g C
15
H
31
COONa
Odpowied: .
Notatki z lekcji
m
C
= 12 u
m
H
= 1 u
m
O
= 16 u
m
Na
= 23 u
kwas stearynowy
Powstanie 139 g myda
256 278
278
256
139
15
12 3
2
1 2 16
256
16 12
31 1 2 16 1 23
278
I
I
I
.

r
o
d
k
i

c
z
y
s
t
o

c
i

i

k
o
s
m
e
t
y
k
i
41
Notatki z lekcji
I
I
I
.

r
o
d
k
i

c
z
y
s
t
o

c
i

i

k
o
s
m
e
t
y
k
i
42
2. MECHANIZM USUWANIA BRUDU
Zadanie 1.
Zaznacz nazwy substancji oraz mieszanin rozpuszczalnych wwodzie.
A. nafta C. sl kuchenna E. mka ziemniaczana G. piasek
B. olej D. benzyna F. chlorowodr H. ocet
Zadanie 2.
Oce prawdziwo podanych informacji.
A. Wena idrewno s materiaami hydrolowymi. Prawda Fasz
B. Szko imetale s materiaami hydrofobowymi. Prawda Fasz
C. Czsteczka wody ma budow polarn. Prawda Fasz
D. Wwodzie dobrze rozpuszczaj si substancje obudowie
niepolarnej, np. tuszcz. Prawda Fasz
E. Wwodzie dobrze rozpuszczaj si substancje obudowie
polarnej, np. chlorowodr. Prawda Fasz
Zadanie 3.
Wykonaj opisane dowiadczenie chemiczne i odpowiedz na pytanie.
Odczynniki: zmielony cynamon, woda, pyn do mycia naczy.
Szko isprzt laboratoryjny: gboki talerz.
Nalej do talerza tak ilo wody, aby zakrya dno. Wsyp zmielony cynamon tak, aby
utrzymywa si na powierzchni. Palcem zwilonym pynem do mycia naczy dotknij
powierzchni wody.
Jak pyn do naczy wpywa na napicie powierzchniowe wody?
Odpowied: .
Zadanie 4.
Napisz wzr pstrukturalny jonu palmitynianowego na podstawie wzoru jonu
stearynianowego. Zaznacz cz hydrofobow ihydrolow oraz gwk iogon.
Wzr pstrukturalny jonu stearynianowego:

Wzr pstrukturalny jonu palmitynianowego:
gwka
ogon
CH
2
CH
2
CH
2
CH
2
CH
2
CH
2
CH
2
CH
2
C
O
CH
3
CH
2
CH
2
CH
2
CH
2
CH
2
CH
2
CH
2
CH
2
O

Przypomnij sobie, s. 14
Wzr pstrukturalny
uwzgldnia rodzaj iliczb
atomw wczsteczce
oraz liczb wiza
chemicznych midzy
atomami, oprcz wiza
wegiel-wodr, np.
CH
3
CH
2
CH
3
.
X
X
X
X
X
X
X
X
Pyn do mycia naczy zmniejsza napicie powierzchniowe wody
CH - CH - CH - CH - CH - CH - CH - CH - CH - CH - CH - CH - CH - CH - CH - CH - CH - C
O
O
3
2
2
2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2
-
//
\
I
I
I
.

r
o
d
k
i

c
z
y
s
t
o

c
i

i

k
o
s
m
e
t
y
k
i
43
Zadanie 5.
Uzupenij schemat przedstawiajcy ustawienie jonw myda na granicach faz.
powietrze woda brud
olej woda powietrze
Zadanie 6.
Przeprowadzono dowiadczenie badajce wpyw twardoci wody na powstawanie piany.
Uzupenij obserwacje iwniosek wynikajcy ztego dowiadczenia chemicznego.
woda
destylowana
woda
z kranu
roztwr myda
1 2
Obserwacje: Mydo pieni si mocniej wzlewce nr , asabiej wzlewce nr .
Wniosek: Woda owikszej twardoci znajduje si wzlewce nr .
Zadanie 7.
Oblicz, ile gramw wglanu wapnia znajduje si w1,5 dm
3
twardej wody, wiedzc,
e zawiera ona 50 mg CaCO
3
w1 dm
3
.
Obliczenia:
Odpowied: .
Zadanie 8.
Ustal twardo wody zawierajcej 0,2 mg CaCO
3
w1 cm
3
. Wykonaj obliczenia
iskorzystaj zdanych umieszczonych wtabeli.
Obliczenia:
Odpowied: .
1 g = 1000 mg
Rodzaje wody pitnej wedug
Polskiej Normy
PN-ISO 6059:1999
Rodzaj wody
pitnej
mg CaCO
3
dm
3
bardzo mikka < 75
mikka 75150
rednio twarda 150300
twarda 300500
bardzo twarda > 500
* *
* *
| |
| |
1 2
2
1dm - 50 mg
1,5 dm - x mg
x = 75 mg = 0,075 g
W 1,5 dm wody znajduje si 0,075 g CaCO
3
3
3
3
0,2 mg CaCO - 1 cm
x - 1000 cm
x = 200mg
Jest to woda rednio twarda

3
3
3
__________________________
_______________
I
I
I
.

r
o
d
k
i

c
z
y
s
t
o

c
i

i

k
o
s
m
e
t
y
k
i
44
Zadanie 9.*
Kamie kotowy, czyli nierozpuszczalny osad CaCO
3
iMgCO
3
, powstaje podczas go-
towania twardej wody. Czsto do usunicia tego osadu wykorzystuje si ocet. Napisz
rwnania reakcji chemicznych zachodzcych podczas usuwania kamienia koto-
wego za pomoc octu. Wyjanij, dlaczego ocet rozpuszcza kamie kotowy.
Rwnania reakcji chemicznych:
Ocet rozpuszcza kamie kotowy, poniewa
.
Notatki z lekcji
kamie kotowy osadzony
nagrzace pralki
CaCO + 2 CH COOH ---> (CH COO) Ca + H O + CO
kwas octowy jest mocniejszy od
kwasu wglowego
3
3
3
2 2 2
I
I
I
.

r
o
d
k
i

c
z
y
s
t
o

c
i

i

k
o
s
m
e
t
y
k
i
45
Notatki z lekcji
I
I
I
.

r
o
d
k
i

c
z
y
s
t
o

c
i

i

k
o
s
m
e
t
y
k
i
46
3. EMULSJE
Zadanie 1.
Uzupenij tabel podziel wymienione mieszaniny na koloidy, zawiesiny iroztwory
waciwe.
woda ibiako jaja kurzego woda imka ziemniaczana herbata zcukrem
majonez woda ikreda woda ipiasek woda isl woda icukier puder keczup
Koloidy Zawiesiny Roztwory waciwe
Zadanie 2.
Zaznacz typ mieszaniny przedstawionej na fotograi.
A. zawiesina B. roztwr waciwy C. koloid
Zadanie 3.
Napisz obserwacje idokocz wniosek do dowiadczenia chemicznego przedsta-
wionego na schemacie.
roztwr myda
H
2
O + olej
1 2
Wniosek: Mydo peni funkcj .
Zadanie 4.
Narysuj schematycznie sposb uoenia czci hydrolowej ihydrofobowej emul-
gatora wprzedstawionych typach emulsji.
olej
woda
olej
woda
emulsja typu O/W emulsja typu W/O
Przypomnij sobie, s. 14.
Probwki szczelnie zamykamy korkami, wstrzsamy
iumieszczamy na kilka minut wstatywie.
Obserwacje:
Probwka 1.
Probwka 2.
X
woda i biako jaja
woda i mka ziemiaczana
herbata z cukrem
majonez
keczup
woda i kreda
woda i piasek
woda i sl
woda i cukier puder
Powstaje mtna mieszanina,
ktra nie rozdziela si na skadniki.
Powstaje mtna mieszanina,
ktra szybko rozdziela si na skadniki.
emulgatora
I
I
I
.

r
o
d
k
i

c
z
y
s
t
o

c
i

i

k
o
s
m
e
t
y
k
i
47
Zadanie 5.
Okrel typy emulsji przedstawionych na schematach.
faza wodna
faza olejowa
emulsja typu emulsja typu
Zadanie 6.
Przyporzdkuj nazwy kosmetykw oraz rodkw czyszczcych do typw emulsji.
A. balsam nawilajcy C. krem nawilajcy E. olejek do opalania
B. maso do ciaa D. mleczko do ciaa F. tusty krem na noc
emulsja typu O/W: A B C D E F
emulsja typu W/O: A B C D E F
Zadanie 7.
Oblicz mas wody, jak zawiera 150 g kremu nawilajcego, wiedzc, e wtym
kosmetyku jest ok. 80% wody (procent masowy). Oblicz stosunek masowy fazy
olejowej do fazy wodnej wtym kremie.
Obliczenia:
Odpowied: Krem zawiera g wody. Stosunek masowy fazy olejowej do fazy
wodnej wynosi : .
Chemia blisko nas
Uzupenij tekst, w ktrym wyjanisz, dlaczego pyny micelarne s skutecznym
rodkiem do zmywania makijau.
Substancja powierzchniowo czynna jest zbudowana zczci
i . W kontakcie ze skr cz
substancji powierzchniowo czynnej wnika
wczsteczk itworzy micele, ktre s usu-
wane, np. na waciku kosmetycznym.
Wskazwk znajdziesz
wpodrczniku na s. 87.
Stosunek masowy fazy
olejowej ifazy wodnej:
masa fazy olejowej
masa fazy wodnej
O/W
W/O
X
X
X X
X X
150 g - 100%
x - 80%
x = 120 g H O
150 g - 120 g = 30 g
30 : 120 = 1 : 4
2
120
1
4
hydrofilowej
hydrofobowej
hydrofobowa
brudu
_______________
I
I
I
.

r
o
d
k
i

c
z
y
s
t
o

c
i

i

k
o
s
m
e
t
y
k
i
48
Notatki z lekcji
I
I
I
.

r
o
d
k
i

c
z
y
s
t
o

c
i

i

k
o
s
m
e
t
y
k
i
49
Notatki z lekcji
I
I
I
.

r
o
d
k
i

c
z
y
s
t
o

c
i

i

k
o
s
m
e
t
y
k
i
50
4. SKADNIKI KOSMETYKW
Zadanie 1.
Obok wzorw sumarycznych oraz nazw systematycznych soli kwasw nieorga-
nicznych wpisz ich nazwy systematyczne oraz wzory sumaryczne.
Ca
3
(PO
4
)
2
wglan magnezu
CaCO
3
siarczek potasu
Mg(NO
3
)
2
chlorek elaza(III)
NaCl siarczan(VI) miedzi(II)
Zadanie 2.
Pocz liniami wzory sumaryczne zwizkw chemicznych znazwami ich funkcji.
ZnO substancja konserwujca
limonen substancja polerujca
H
3
BO
3
fltr chemiczny
C
3
H
5
(OH)
3
barwnik
CaCO
3
substancja antybakteryjna
witamina C substancja zapachowa
HCOOH substancja nawilajca
Zadanie 3.
Przyporzdkuj rodzajom kosmetykw ich funkcje. Wpisz odpowiednie litery wkratki.
A. funkcja oczyszczajca C. funkcje pielgnacyjna iochronna
B. funkcja zapachowa D. funkcja upikszajca
krem ochronny na zim lakier do paznokci woda toaletowa
krem do opalania zltrem UV pasta do zbw tusz do rzs
balsam ujdrniajcy dezodorant pianka do golenia
perfumy antycellulitowy balsam do ciaa
Informacja do zada 4.7.
Receptura kremu:
8 g tegomulsu, 40 g oleju zorzeszkw ziemnych, 4 g wosku pszczelego, 200 g wody
destylowanej, 12 kropli (2,5 g) olejku eterycznego zdrzewka ranego, 8 kropli
(1,5g) olejku eterycznego zlawendy, 10 g spirytusu, 3 g D-pantenolu
Tegomuls to substancja, ktr stosuje si do produkcji lekkich, nietustych kremw
odpowiednich dla cery tustej, trdzikowej imieszanej. Tegomuls charakteryzuje si
du si emulgujc.
Wosk pszczeli to substancja bardzo agodna dla skry. Jest stabilizatorem emulsji.
D-pantenol to substancja, ktr stosuje si wkremach odziaaniu agodzcym oraz
leczniczym.
Przypomnij sobie, s. 20.
Wskazwk znajdziesz
wpodrczniku na s. 90.
fosforan(V) wapnia
wglan wapnia
azotan(V) magnezu
chlorek sodu
MgCO
K S
FeCl
CuSO
2
3
3
4
C
C
C
B
B
A
B
C
B
D
A
I
I
I
.

r
o
d
k
i

c
z
y
s
t
o

c
i

i

k
o
s
m
e
t
y
k
i
51
Zadanie 4.
Napisz nazwy skadnikw kremu penicych podane funkcje.
A. emulgator
B. substancja konserwujca
C. substancja zapachowa
D. faza olejowa
Zadanie 5.
Uporzdkuj skadniki kremu zgodnie zzasadami INCI.
Zadanie 6.
Uzupenij tabel podziel skadniki kremu na bazowe, czynne idodatkowe.
Skadniki bazowe Skadniki czynne Skadniki dodatkowe
Zadanie 7.
Oblicz zawarto procentow (procent masowy) fazy olejowej oraz fazy wodnej
wkremie, anastpnie okrel typ emulsji.
Obliczenia:
Odpowied: Zawarto procentowa fazy olejowej w kremie wynosi %,a fazy
wodnej %. Krem jest emulsj typu .
Zasady INCI znajdziesz
w podrczniku na s. 92.
Zawarto procentowa
fazy wkremie:
masa skadnika
danej fazy
suma mas wszystkich
skadnikw kremu
tegomuls
spirytus
olejki eteryczne
olej z orzechw ziemnych
woda, olej z orzeszkw ziemnych, spirytus, tegomuls
wosk pszczeli, D-pantenol, olejek eteryczny z drzewa ranego
olejek eteryczny z lawendy
woda
olej
D-pantenol tegomuls
spirytus
wosk pszczeli
olejki eteryczne
cakowita masa krzemu - 269 g
269 g - 100%
200 g - x
x = 74% wody
269 g - 100%
40 g - x
x = 14,8% oleju
14,8
74 O/W
_____
_____ _____
I
I
I
.

r
o
d
k
i

c
z
y
s
t
o

c
i

i

k
o
s
m
e
t
y
k
i
52
Zadanie 8.
Uzupenij tabel, wpisujc polskie nazwy skadnikw kosmetykw oraz ich wa-
ciwoci. Skorzystaj zinformacji wpodrczniku.
Nazwa wsystemie INCI Polska nazwa Waciwoci substancji
Aqua rozpuszczalnik
Saccharin sodzca
Mineral Oil olej mineralny
Zinc Oxide
Tocopherol przeciwutleniajca
Sodium Chloride chlorek sodu
Ascorbic Acid witamina C
Lanolin natuszczajca
Hialouronic Acid kwas hialuronowy
Limonen
Notatki z lekcji
Wskazwk znajdziesz
wpodrczniku
nas.9293.
woda
sacharyna
tlenek cynku
witamina E
lanolina
limonen
natuszczajca
antybakteryjne
polerujce
substancja przeciwutleniajca
nawilajce
poprawia smak
I
I
I
.

r
o
d
k
i

c
z
y
s
t
o

c
i

i

k
o
s
m
e
t
y
k
i
53
Notatki z lekcji
I
I
I
.

r
o
d
k
i

c
z
y
s
t
o

c
i

i

k
o
s
m
e
t
y
k
i
54
5. RODZAJE RODKW CZYSTOCI
Zadanie 1.
Okrel prawdziwo podanych informacji.
A. Jon powstaje zatomu tylko na skutek przyjcia elektronw. Prawda Fasz
B. Jon jest czstk obdarzon adunkiem elektrycznym. Prawda Fasz
C. Kation ma adunek dodatni. Prawda Fasz
D. Anion jest obojtny elektrycznie. Prawda Fasz
Zadanie 2.
Zaznacz rodzaj substancji powierzchniowo czynnej, ktra wystpuje wponiszych
produktach.
Zadanie 3.
Uzupenij rwnanie reakcji chemicznej zachodzcej podczas mycia naczy wzmy-
warkach. Ktry zproduktw reakcji chemicznej bdzie skuteczny wusuwaniu tuszczu?
Na
2
SiO
3
+ H
2
SiO
3
+
krzemian woda kwas wodorotlenek sodu
sodu krzemowy
Odpowied: .
Zadanie 4.
Zaznacz schemat dowiadczenia, ktre przedstawia reakcj zmydlania. Uzupenij
rwnanie reakcji chemicznej.
A. B. C.

1
rodek do udraniania rur
woda
+ palmitynian
sodu

rodek do udraniania rur
2
woda
+ tuszcz

rodek do udraniania rur
3
woda
+ glicerol
(C
17
H
35
COO)
3
C
3
H
5
+ NaOH + C
3
H
5
(OH)
3
Przypomnij sobie, s. 7.
Produkt
szampon pyn do pukania mydo proszek do prania
el do urzdze
sanitarnych
Rodzaj substancji
powierzchniowo
czynnej
anionowa
kationowa
anionowa
kationowa
anionowa
kationowa
anionowa
kationowa
anionowa
kationowa
Pamitaj
ozbilansowaniu
rwnania reakcji
chemicznej!
X
X
X
X
X
X
X X
X
X
3 3 C H COONa
wodorotlenek sodu
2 H O 2 NaOH
2
17 35
I
I
I
.

r
o
d
k
i

c
z
y
s
t
o

c
i

i

k
o
s
m
e
t
y
k
i
55
Zadanie 5.
Zaznacz symbole pierwiastkw chemicznych, ktre s gwnymi skadnikami sto-
pw metali ulegajcych wymienionym zanieczyszczeniom. Wska rodzaj rodka
usuwajcego dane zanieczyszczenie.
Skadnik stopu metali
Rodzaj
zanieczyszczenia
chemicznego,
ktremu ulegaj
metale iich stopy
Rodzaje rodkw usuwajcych
zanieczyszczenia

26
Fe
elazo
55,845
29
Cu
mied
63,546
47
Ag
srebro
107,868
patyna
10-procentowy roztwr HCl lub NaOH
gorca woda zCH
3
COOH iNaHCO
3
roztwr amoniaku
roztwr NaCl iCH
3
COOH wciepej
wodzie

26
Fe
elazo
55,845
29
Cu
mied
63,546
47
Ag
srebro
107,868
czarny nalot
10-procentowy roztwr HCl lub NaOH
gorca woda zCH
3
COOH iNaHCO
3
roztwr amoniaku
roztwr NaCl iCH
3
COOH wciepej
wodzie

26
Fe
elazo
55,845
29
Cu
mied
63,546
47
Ag
srebro
107,868
rdza
10-procentowy roztwr HCl lub NaOH
gorca woda zCH
3
COOH iNaHCO
3
roztwr amoniaku
roztwr NaCl iCH
3
COOH wciepej
wodzie
Chemia blisko nas
Do mycia szyb czsto stosuje si ocet, czyli 10-procentowy roztwr kwasu octowego
wwodzie. Bardzo dobrze rozpuszcza on osady soli (np. wglanw) pozostawione np.
na szybie. Gwne produkty reakcji chemicznej octany bardzo dobrze rozpusz-
czaj si wwodzie. Czy octu mona te uy do oczyszczenia cianek wazonu zosadu
powstaego wwyniku uywania twardej wody? Uzasadnij swoj odpowied, zapi-
sujc odpowiednie rwnanie reakcji chemicznej.
Rwnanie reakcji chemicznej:
Odpowied:
Zadanie 6.
Na podstawie informacji oskadzie proszku do prania oblicz, ile gramw zeolitw
oraz anionowej substancji powierzchniowo czynnej zawiera opakowanie proszku
do prania omasie 4 kg.
Obliczenia:
Odpowied: .
OH

CO
3
2
SO
3
2
N N
R R R
R R
T
T
N R R
Na
+
K
+
kationy
aniony
Mg
2+
Ca
2+
100 g proszku
do prania zawiera:
30% zeolitw
15% anionowych
substancji
powierzchniowo
czynnych
zwizki wybielajce
nabazie tlenu
5% kationowych
substancji
powierzchniowo
czynnych
niejonowe rodki
powierzchniowo
czynne
X
X
X
X
X X
2 CH COOH + CaCO ---> (CH COO) Ca + H O + CO
Mona uy w tym celu octu.
3 3 3
2
2 2
100 g proszku ---> 30 g zeolitw
15 g substancji powiwrzchniowo czynnej
4000 g proszku ---> 30 * 40 = 1200 g zeolitw
15 * 40 = 600 g substancji powowierzchniowe czynnej
Opakowanie zawiera 1200 g zeolitw i 600 g substancji powierzchniowo
czynnej.
I
I
I
.

r
o
d
k
i

c
z
y
s
t
o

c
i

i

k
o
s
m
e
t
y
k
i
56
Notatki z lekcji
I
I
I
.

r
o
d
k
i

c
z
y
s
t
o

c
i

i

k
o
s
m
e
t
y
k
i
57
Notatki z lekcji
I
I
I
.

r
o
d
k
i

c
z
y
s
t
o

c
i

i

k
o
s
m
e
t
y
k
i
58
6. RODKI CZYSTOCI ARODOWISKO
PRZYRODNICZE
Zadanie 1.
Wska jony, ktre powstan wprocesie dysocjacji jonowej fosforanu(V) sodu.
A. Na

, PO
4
3+
B. Na
+
, PO
4

C. Na
+
, PO
4
3
D. Na
3+
, PO
4
3
Zadanie 2.
Uzupenij ilustracj przedstawiajc proces eutrozacji. Wpisz numery odpowiada-
jce opisowi poszczeglnych fragmentw rysunku.
1. cieki komunalne (rda fosforanw)
2. wymieranie organizmw spowodowane brakiem tlenu
3. plankton
4. zuywanie tlenu przez rozkadajce si glony
5. intensywny rozwj mikroorganizmw irolinnoci wodnej
6. opadanie obumarych rolin izwierzt na dno zbiornika gromadzenie si muu
7. powstawanie toksycznych zwizkw chemicznych oprzykrych zapachach
Zadanie 3.
Podkrel wyraenia wobserwacjach iwnioskach zdowiadczenia chemicznego
przedstawionego na zdjciu, tak aby powstay prawdziwe informacje.
Obserwacje: Po dodaniu odczynnikw w probwce pierwszej strci si ty / nie
strci si osad. W drugiej probwce wytrci si / nie wytrci si osad.
Wniosek: W probwce pierwszej / drugiej znajduj si jony fosforanowe(V). Przepro-
wadzone dowiadczenie chemiczne umoliwia identykacj obecnoci / rozpusz-
czalnoci jonw fosforanowych(V).
Przypomnij sobie, s. 21.
H
2
S
NH
3
fosforany(III)
fosforany(V)
5
2
roztwr
proszku
doprania bez
fosforanw(V)
+ HNO
3
+
(NH
4
)
2
MoO
4
roztwr
proszku
doprania
zfosforanami(V)
+ HNO
3
+
(NH
4
)
2
MoO
4
X
1
4
3
6
7
__________
______________
_______
________
I
I
I
.

r
o
d
k
i

c
z
y
s
t
o

c
i

i

k
o
s
m
e
t
y
k
i
59
Zadanie 4.
Coraz czciej do produkcji proszkw do prania wykorzystuje si sole kwasu wglowe-
go. Zastpuj one sole kwasu fosforowego(V) dodawane wcelu zmikczania wody.
Uzasadnij suszno zastpowania dotychczas stosowanych soli solami kwasu
wglowego. Skorzystaj zfragmentu tabeli rozpuszczalnoci soli iwodorotlenkw
wwodzie. Napisz wzory sumaryczne inazwy systematyczne soli, ktre powstan
wreakcji wglanu sodu zjonami Mg
2+
iCa
2+
.
Odpowied: .
wzr sumaryczny:
nazwa:
wzr sumaryczny:
nazwa:
Zadanie 5.
Do produkcji aerozoli powszechnie stosuje si propan. Dlaczego na opakowaniach
kosmetykw w aerozolu umieszcza si ostrzeenie, by nie zblia ich pojemnikw
do otwartego ognia? Wska piktogram informujcy owaciwoci gazu uytego do
produkcji aerozoli.
Odpowied: .
A. B. C. D.
Zadanie 6.
Skorzystaj zponiszych zwrotw iuzupenij opis schematu oraz zdania pod sche-
matem.
ozon O
3
tlen czsteczkowy chlor czsteczki freonw
O
2
fluor wgiel tlenu
Czsteczki rozpadaj si wwarstwie ozonowej na ,
ktry si spala, , ktrego atomy cz si ze sob, tworzc ,
oraz , ktry powoduje rozkad ozonu do .
Wskazwk znajdziesz
wpodrczniku na s. 72.
OH

CO
3
2
N N
R
T N R
NH
4
+
Mg
2+
kationy
aniony
Ca
2+
na freony docierajce
do warstwy ozonowej
dziaa promieniowanie UV
,
,
Sole kwasu wglowego nie s szkodliwe dla rodowiska
MgCO
wglan magnezu
CaCO
wglan wapnia
3
3
X
Poniewa jest to gaz palny
O
ozon
tlen
O
freonw
wgiel
freon czsteczki
chlor
tlenu
3
2
I
I
I
.

r
o
d
k
i

c
z
y
s
t
o

c
i

i

k
o
s
m
e
t
y
k
i
60
Zadanie 7.*
Jako zamienniki fosforanw(V) wproszkach do prania wykorzystuje si m.in. zeolity
mineray skadajce si gwnie zglinokrzemianw. Reaguj one ze skadnikami twar-
dej wody zgodnie z rwnaniem:
Ca
2+
+ Na
2
Al
2
Si
2
O
7
2 Na
+
+ CaAl
2
Si
2
O
7
kation glinokrzemian kation glinokrzemian
wapnia sodu sodu wapnia
Oblicz, ile gramw zeolitu zuyto wprocesie prania, jeeli powstao 26,2 g trudno
rozpuszczalnego glinokrzemianu wapnia.
Obliczenia:
Odpowied: .
Notatki z lekcji
zeolit
Zuyto 26,8 g zeolitu
m Na Al Si O = 268 u
m CaAl Si O = 262 u
268 u - 262 u
x - 26,2 g
x = 26,8 g
2
7
2
7
2
2
2
____________
I
I
I
.

r
o
d
k
i

c
z
y
s
t
o

c
i

i

k
o
s
m
e
t
y
k
i
61
Notatki z lekcji
I
V
.

y
w
n
o

62
1. WPYW SKADNIKW YWNOCI NA ORGANIZM
Zadanie 1.
Oce prawdziwo poniszych zda.
A. Tuszcze to mieszaniny estrw wyszych kwasw
karboksylowych iglicerolu. Prawda Fasz
B. Do wykrycia biaka wsubstancji organicznej suy
prba zjodem. Prawda Fasz
C. Glukoza ifruktoza to przykady monosacharydw. Prawda Fasz
D. Sacharoza imaltoza to przykady polisacharydw. Prawda Fasz
E. Skrobia iceluloza s atwo rozpuszczalne wwodzie. Prawda Fasz
Zadanie 2.
Uzupenij tabel, korzystajc zpodanych okrele.
sacharydy tuszcze biaka budulcowe witaminy
Skadniki odywcze
energetyczne regulujce
niektre sole mineralne sole mineralne
Zadanie 3.
Uzupenij brakujce wartoci wtabeli dotyczcej zawartoci skadnikw odyw-
czych wpaczce cukierkw.
Skadniki
odywcze
Kcal Tuszcz
Kwasy
tuszczowe
nasycone
Sd Biako Cukry Bonnik
Zawarto
w100g
produktu
1845 14 g 0,03 g 2,8 g
%GDA 92% 30% 70% 1% 22% 8%
GDA 70 g 20 g 50 g 270 g 2,1 g
Zadanie 4.
Podkrel wyraenia wopisach obserwacji oraz wniosku zdowiadczenia che-
micznego przedstawionego na fotograach, tak aby powstay prawdziwe infor-
macje.
Obserwacje: Na bibule powstaj mokre / brzowe / tuste plamy.
Wniosek: Pestki dyni iorzechy zawieraj biaka / tuszcze / sole mineralne. rdem
biaek / tuszczw / soli mineralnych s owoce rolin oleistych oraz nasiona rolin
oleistych, np. sonecznika / rzepaku.
Przypomnij sobie,
s.2829.
bibua
pestki dyni i orzechy
X
X
X
X
X
budulcowe
biaka
sacharydy
tuszcze
witaminy
21 g
2005
58,5 g 2,1 g
5,6%
3 g
_________
_______
______
________________
I
V
.

y
w
n
o

63
Zadanie 5.
Pogrupuj nazwy produktw spoywczych na rda sacharydw oraz tuszczw.
mid soja winogrona czekolada nasiona sonecznika smalec ziemniaki
nasiona pszenicy jabka maso ty ser oliwki
rda sacharydw rda tuszczw







Zadanie 6.
Zaprojektuj dowiadczenie umoliwiajce wykrycie obecnoci wody wkaszy
uzupenij odczynniki oraz szko i sprzt laboratoryjny. Podkrel wyraenia wopi-
sach obserwacji oraz wnioskw, tak aby powstay prawdziwe informacje.
Odczynniki: .
Szko isprzt laboratoryjny: .
Obserwacje: Na ciankach probwki pojawia si niebieska / ta / bezbarwna ciecz.
Wnioski: Obecno kropel / osadu / elu na ciankach probwki wiadczy oobec-
noci biaka / wgla / wody wproduktach spoywczych.
Zadanie 7.
Zaznacz na miniaturze ukadu okreso-
wego pierwiastkw chemicznych po-
oenie wszystkich makroelementw,
ktre wchodz wskad soli mineral-
nych.
Zadanie 8.
Wpisz symbol literowy funkcji, ktr peni worganizmie pierwiastki chemiczne
przedstawione na fragmentach ukadu okresowego.
A. Uczestniczy wtworzeniu tkanki kostnej.
B. Jest niezbdny do prawidowej syntezy biaek.
C. Zapewnia prawidowe funkcjonowanie tarczycy.
D. Jest niezbdnym skadnikiem hemoglobiny.
E. Wpywa na prawidow prac serca imzgu.

12
Mg
magnez
24,305

20
Ca
wap
40,078

26
Fe
elazo
55,845

30
Zn
cynk
65,38

53
I
jod
126,904
wykrywanie wody wkaszy
1
1
2
3
4
5
6
7
2
3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17
18
mid
winogrona
czekolada
ziemniaki
nasiona pszenicy
jabka
soja
nasiona sonecznika
smalec
maso
ty ser
oliwki
kasza jczmienna, kasza perowa
probwka, statyw, palnik
________
_____
_____
X
X X X X
X
X
E
A D B C
I
V
.

y
w
n
o

64
Zadanie 9.
Zaznacz skutki niedoboru skadnikw soli mineralnych waciwie przyporzdko-
wanych do ich symboli chemicznych.
Odpowied Mg Ca Fe I
A
zaburzenia pracy
serca
zaburzenia
funkcjonowania
tarczycy
anemia nadcinienie
B
zaburzenia pracy
serca
osteoporoza anemia
zaburzenia
funkcjonowania
tarczycy
C
anemia
zaburzenia pracy
serca
nadcinienie
zaburzenia
funkcjonowania
tarczycy
D
nadcinienie anemia
zaburzenia
funkcjonowania
tarczycy
zaburzenia pracy
serca
Notatki z lekcji
X
I
V
.

y
w
n
o

65
Notatki z lekcji
I
V
.

y
w
n
o

66
2. FERMENTACJA IINNE PRZEMIANY YWNOCI
Zadanie 1.
Zaznacz waciwoci zyczne glukozy monosacharydu biorcego udzia wfermen-
tacji alkoholowej.
A. bezbarwna D. dobrze rozpuszcza si wwodzie
B. bezwonna E. ma sodki smak
C. ulega reakcji fermentacji F. ulega reakcji spalania
Zadanie 2.
Przeprowadzono dowiadczenie Fermentacja alkoholowa. Uzupenij opis fotograi oraz
obserwacje, korzystajc zponiszych wyrae. Zapisz rwnania reakcji chemicznych.
woda wapienna roztwr sacharozy drode tlenek wgla(IV)
Obserwacje: Powstaj pcherzyki gazu, ktry powoduje mtnienie
.
Wniosek: Wydzielajcy si gaz to . Reakcje chemiczne
zachodzce wdowiadczeniu chemicznym mona zapisa nastpujcymi rwnaniami:
A. fermentacja alkoholowa
B. mtnienie wody wapiennej
Zadanie 3.
Zapisz nazwy zwyczajowe zwizkw organicznych oraz rwnania reakcji chemicz-
nych przedstawionych na schemacie.
C
12
H
22
O
11

laktaza
1
C
6
H
12
O
6

bakterie
2


1.
2.
Przypomnij sobie, s. 29.
glukoza C
6
H
12
O
6
+
Modele:
atomu tlenu
atomu wodoru
atomu wgla
X X
roztwr
sacharozy
drode
woda
wapienna
wody
wapiennej
C H O ---> 2 C H OH + 2 CO
CO + Ca(OH) ---> CaCO + H O
6
12 6 2 5 2
2 2 2 3
laktoza glukoza kwas mlekowy
C H O + H O ---------> C H O + C H O
C H O --------> 2 CH - CH - COOH
OH
|
12 22 11 2
6 12 6 6
6
12
6
6 mlekowe
12 3
laktoza
bakterie
I
V
.

y
w
n
o

67
Zadanie 4.
Zaznacz sposb rozdzielenia dwch faz mleka otrzymanych wprocesie fermen-
tacji mlekowej.
A. destylacja B. krystalizacja C. dekantacja D. ltracja
Zadanie 5.
Wska wzory sumaryczne oraz napisz nazwy systematyczne substratw i pro-
duktw biorcych udzia wfermentacji octowej.
A. CH
3
OH
B. C
2
H
5
OH
C. HCOOH
D. CH
3
COOH
+ O
2

enzym
bakteryjny
A. CH
3
OH
B. C
2
H
5
OH
C. HCOOH
D. CH
3
COOH
+ H
2
O
Zadanie 6.
Napisz rwnanie reakcji fermentacji masowej na podstawie jej zapisu modelowego.

Rwnanie reakcji chemicznej:
Zadanie 7.
Przeczytaj uwanie tekst. Podpisz wzorami sumarycznymi modele zwizkw
chemicznych, ktre s kocowymi produktami procesu gnicia.
Gnicie to proces rozkadu zwizkw biakowych. Zachodzi wwarunkach beztlenowych
pod wpywem enzymw wydzielanych gwnie przez bakterie gnilne oraz niektre grzyby.
Najwaniejsze kocowe produkty gnicia to: metan, tlenek wgla(IV), amoniak, woda
isiarkowodr.


Zadanie 8.
Napisz nazwy dwch sposobw konserwacji wymienionych produktw ywnociowych.
A. miso D. owoce
B. grzyby E. ryby
C. warzywa
Modele:
atomu tlenu
atomu wodoru
atomu wgla
atomu azotu
atomu siarki
zsiade mleko
+ +

bakterie
masowe

X
X
X
etanol
kwas etanowy
CO H O CH
NH
H S
wdzenie, peklowanie
suszenie, marynowanie
liofilizacja, suszenie
wdzenie, mroenie
mroenie, suszenie
C H O ----------> CH - CH - CH - COOH + 2 CO + 2 H
6 12
6 3 2 2 2 2
bakterie
masowe
2
2
4
3 2
I
V
.

y
w
n
o

68
Zadanie 9.
Wska model, ktry przedstawia zwizek chemiczny o wikszej masie czstecz-
kowej. Wpisz nazwy zwyczajowe tych zwizkw chemicznych.
A. B.


Notatki z lekcji
Modele:
atomu tlenu
atomu wodoru
atomu wgla
X
kwas mlekowy kwas masowy
I
V
.

y
w
n
o

69
Notatki z lekcji
I
V
.

y
w
n
o

70
3. DODATKI DO YWNOCI
Zadanie 1.
Napisz wzory sumaryczne substancji o podanych symbolach i nazwach, stoso-
wanych jako dodatki do ywnoci.
E 252 azotan(V) potasu E 260 kwas octowy
E 220 tlenek siarki(IV) E 460 celuloza
Zadanie 2.
Dodatkom do ywnoci (ad) przyporzdkuj ich funkcje (AE).
a. substancje konserwujce
b. barwniki
c. aromaty
d. substancje zagszczajce iemulgatory
A. Nadaj smak izapach.
B. Wpywaj na konsystencj.
C. Chroni przed utrat smaku ibarwy.
D. Przeduaj trwao.
E. Nadaj kolor.
a. b. c. d.
Zadanie 3.
Uzupenij tabel.
Symbol E E 280 E 251 E 338
Nazwa
systematyczna
Wzr
sumaryczny
Zadanie 4.
Wpisz nazwy dodatkw do ywnoci bdcych skadnikami produktw spoyw-
czych przedstawionych na fotograach. Skorzystaj zponiszych nazw.
pektyna elatyna guma arabska agar aspartam
Przypomnij sobie,
s. 20, 26, 29.

light
produkty typu light demy galaretki
cukierki mitowe
pianki wczekoladzie
KNO
SO
CH COOH
(C H O )
D E A B
3 3
2 5 10 5 n
guma arabska
agar
aspartan pektyna elatyna
kwas fosforowy(V) azotan(V) sodu kwas propionowy
C H COOH
2 5
NaNO
3
H PO
3
4
I
V
.

y
w
n
o

71
Zadanie 5.
Skorzystaj zrnych rde informacji iustal funkcje dodatkw do ywnoci,
ktrych nazwy oraz symbole zaznaczono na opakowaniu.
Zadanie 6.
Napisz rwnania reakcji chemicznych przedstawionych na chemograe.
P
4
O
10

1
E 338
2
Ca
3
(PO
4
)
2

3
E 238 + H
2
SO
4

6
E 326

5
SO
3


4
E 220
1.
2.
3.
4.
5.
6.
Skad:
czekolada deserowa 26% (cukier,
miazga kakaowa, tuszcz kakaowy,
tuszcz mleczny, lecytyna sojowa,
E 476, naturalny aromat waniliowy),
kwas cytrynowy, agar, E 202.
Miazga kakaowa min. 47%.
E 220 tlenek siarki(IV)
E 236 kwas mrwkowy
E 238 mrwczan wapnia
E 338 kwas fosforowy(V)
lecytyna sojowa - emulgator
naturalny aromat waliniowy - aromat
kwas cytrynowy - przeciwutleniacz, regulator
kwasowoci
agar - rodek zagszczajcy
E202 - konserwant
E476 - emulgator i stabilizator
P O + 6 H O ---> 4 H PO
2 H PO + 3 Ca(OH) ---> Ca (PO ) + 6 H O
Ca (PO ) + 6 HCOOH ---> 3 (HCOO) Ca + 2 H PO
(HCOO) Ca + H SO ---> CaSO + 2 HCOOH
2 SO + O ---> 2 SO
SO + H O ---> H SO
10 4 2 3 4
3 4 2
3
4 2 2
3
4
2 2 3 4
2 2
4
2
2 3
3
2 2 4
4
I
V
.

y
w
n
o

72
Notatki z lekcji
I
V
.

y
w
n
o

73
Notatki z lekcji
V
.

L
e
k
i
74
1. RODZAJE SUBSTANCJI LECZNICZYCH
Zadanie 1.
Uzupenij zapisy czsteczkowe rwna reakcji zobojtniania.
A. NaOH + Na
2
SO
4
+
B. + HCl KCl +
C. + Ca(OH)
2
Ca
3
(PO
4
)
2
+
Zadanie 2.
Zaznacz odpowied, wktrej poprawnie przyporzdkowano opisy dziaania lekw
do ich nazw.
Odpowied Wgiel leczniczy Lek neutralizujcy Kwas acetylosalicylowy
A
Lek przeciwgorczkowy
iprzeciwblowy.
Pochania substancje
szkodliwe, bdce
przyczyn m.in.
dolegliwoci
odkowych.
Zobojtnia nadmiar
kwasw odkowych.
B
Zobojtnia nadmiar
kwasw odkowych.
Lek przeciwgorczkowy
iprzeciwblowy.
Pochania substancje
szkodliwe, bdce
przyczyn m.in.
dolegliwoci
odkowych.
C
Pochania substancje
szkodliwe, bdce
przyczyn m.in.
dolegliwoci
odkowych.
Zobojtnia nadmiar
kwasw odkowych.
Lek przeciwgorczkowy
iprzeciwblowy.
Zadanie 3.
Popularne leki wspomagajce odporno organizmu zawieraj m.in. rutyn iwitamin C.
Zapisz skad przedstawionego leku zpodziaem na substancje lecznicze oraz
pomocnicze.
substancje lecznicze: substancje pomocnicze:
Zadanie 4.
Opisz dziaanie kwasu acetylosalicylowego oraz skutki jego naduywania.
Dziaanie:
Skutki naduywania:
Przypomnij sobie, s. 30.
1 tabletka zawiera:
rutyna 25 mg,
witamina C 100 mg,
laktoza, skrobia
ziemniaczana,
sacharoza, talk,
stearynian magnezu.
Wskazwk znajdziesz
wpodrczniku na s. 146.
2 H SO 2 H O
KOH H O
2 H PO
3
6 H O
X
2
4
2
2
3 4
2
rutyna,
witamina C
laktoza, skrobia
ziemiaczana, sacharoza, talk,
stearynian magnezu
przeciwzakrzepowe, przeciwblowe
przeciwgorczkowe
krwotok
V
.

L
e
k
i
75
Zadanie 5.
Oce prawdziwo poniszych informacji.
A. Li mity jest lekiem naturalnym.
B. Leki naturalne otrzymuje si wycznie wwyniku reakcji chemicznej.
C. Leki syntetyczne s otrzymywane wycznie podczas syntezy chemicznej.
D. Aspiryna jest lekiem psyntetycznym.
E. Leki psyntetyczne otrzymuje si zsubstancji naturalnych poddanych reakcjom
chemicznym.
F. Leki naturalne s pozyskiwane zczci rolin lub organizmw zwierzt.
G. Tran jest lekiem syntetycznym.
Zadanie 6.
Popularny lek neutralizujcy nadmiar kwasu solnego wodku zawiera m.in. wodoro-
tlenek glinu iwodorowglan sodu. Napisz rwnania reakcji chemicznych w formie
czsteczkowej, ktre zachodz wodku midzy skadnikami leku akwasem
solnym skadnikiem soku komrkowego.
A. wodorowglan sodu + kwas solny
B. wodorotlenek glinu + kwas solny
Zadanie 7.
Przeprowad dowiadczenie Badanie odczynu wodnych roztworw popularnych
lekw. Zapisz obserwacje oraz uzupenij wnioski.
Odczynniki: tabletki aspiryny oraz leku neutralizujcego nadmiar kwasw odkowych,
woda destylowana, 1-procentowy roztwr fenoloftaleiny wetanolu, wodny roztwr oranu
metylowego.
Szko isprzt laboratoryjny: 2 probwki, bagietka, modzierz porcelanowy.
Kad tabletk rozkrusz wmodzierzu (osobno), wsyp do probwek idolej niewielk
ilo ciepej wody destylowanej. Zawarto probwek wymieszaj bagietk. Do pro-
bwki zaspiryn dodaj kilka kropel roztworu oranu metylowego, ado probwki zle-
kiem neutralizujcym kilka kropel roztworu fenoloftaleiny.
Obserwacje:
Probwka 1.
Probwka 2.
Wniosek:
Odczyn substancji wprobwce 1. .
Odczyn substancji wprobwce 2. .
Kwas solny to nazwa
zwyczajowa kwasu
chlorowodorowego.
dowiadczenie
chemiczne
doprzeprowadzenia
wobecnoci nauczyciela
Prawda Fasz
Prawda Fasz
Prawda Fasz
Prawda Fasz

Prawda Fasz
Prawda Fasz
Prawda Fasz
X
X
X
X
X
X
X
NaHCO + HCl ---> NaCl + H O + CO
2 Al(OH) + 6 HCl ---> 2 AlCl + 3 H O
2
2 2 3
3
3
Roztwr zabarwi si na czerwono.
Roztwr zabarwi si na malinowo.
kwasowy
zasadowy
V
.

L
e
k
i
76
Zadanie 8.
Tabletka leku neutralizujcego nadmiar kwasw wodku zawiera 680 mg wglanu
wapnia i80 mg wglanu magnezu. Oblicz, ile cznie miligramw HCl zneutralizuje
wodku jedna tabletka tego leku.
a) Napisz rwnania reakcji HCl zkadym zwymienionych skadnikw tabletki.
+ HCl + H
2
O
+ HCl + H
2
O
b) Na podstawie rwna reakcji chemicznych napisanych wpunkcie a) oblicz czn
mas HCl zneutralizowanego wkadej reakcji chemicznej. Zsumuj wyniki.
Obliczenia:
Odpowied: Jedna tabletka leku zneutralizuje mg HCl.
Notatki z lekcji
CaCO
2
2
MgCO
CaCl + CO
MgCl + CO
3
3
2
2
2
2
566
m CaCO = 100 u
m MgCO = 84 u
m HCl = 36,5 u
I.
100 u CaCO - 73 u HCl
680 mg - x
II. 84 u MgCO - 73 u HCl
80 mg - x
x = 496,4 mg HCl
x = 69,5 mg
496,4 mg + 69,5 mg = 565,9 mg = 566 mg
3
3
3
3
V
.

L
e
k
i
77
Notatki z lekcji
V
.

L
e
k
i
78
2. DAWKA LECZNICZA IDAWKA TOKSYCZNA
Zadanie 1.
Zaznacz na modelach zwizkw chemicznych ich grupy funkcyjne. Napisz nazwy
zaznaczonych grup.

grupa aminowa
Modele: atomu tlenu atomu wodoru atomu wgla atomu azotu
Zadanie 2.
Uzupenij tabel.
Symbol Nazwa
DM
dawka lecznicza
dawka toksyczna
LD
50
dawka miertelna dla substancji wdychanych
Zadanie 3.
Kada tabletka aspiryny zawiera 500 mg kwasu acetylosalicylowego. Oblicz, ile table-
tek wcigu doby moe bezpiecznie zay osoba dorosa omasie 92 kg, wiedzc,
e DC kwasu acetylosalicylowego wynosi maksymalnie 65
mg
kg
na dob.
Obliczenia:
Odpowied: W cigu doby osoba dorosa o masie 92 kg moe bezpiecznie zay
tabletek aspiryny.
Zadanie 4.
Uzupenij tabel na podstawie danych umieszczonych wpodrczniku.
Nazwa substancji LD
50
,
mg
kg
Klasa toksycznoci
Nitrometan 940
Cyjanowodr 1,5
Arszenik 14,6
Metyloamina 100
Kwas octowy 3300
Etanol 10 600
Przypomnij sobie,
s. 2425.
Wskazwk znajdziesz
wpodrczniku na s. 145.
Wskazwk znajdziesz
wpodrczniku na s. 147.
grupa karboksylowa
grupa hydroksylowa
dawka minimalna
dawka miertelna rednia
DC
DT
LC
50
szkodliwe
bardzo toksyczne
bardzo toksyczne
toksyczne
nieklasyfikowane
nieklasyfikowane
12
65 mg * 92 kg = 5980 mg
5980 mg : 500 mg = 12 tabletek
V
.

L
e
k
i
79
Zadanie 5.
Przy zatruciu azotanem(V) oowiu(II) podaje si choremu m.in. 1-procentowy roztwr
MgSO
4
. Wyjanij, dlaczego siarczan(VI) magnezu stosuje si jako odtrutk. Napisz
rwnanie reakcji chemicznej wformie czsteczkowej ijonowej.
Odpowied:
zapis czsteczkowy:
zapis jonowy:
Zadanie 6.
Porwnaj toksyczno zwizkw chemicznych, korzystajc zponiszego tekstu.
Wstaw znak < (mniej toksyczna) lub > (bardziej toksyczna) wodpowiednie miejsca.
Wglowodory nasycone oacuchach prostych s mniej toksyczne ni ich izomery.
Wglowodory nienasycone s bardziej toksyczne ni wglowodory nasycone otej
samej liczbie atomw wgla wczsteczce.
Alkohole s mniej toksyczne ni wglowodory, od ktrych pochodz.
Alkohole polihydroksylowe s mniej toksyczne ni alkohole monohydroksylowe.
Grupa aminowa wczsteczce zwiksza toksyczno zwizku chemicznego, agrupa
karboksylowa zmniejsza.
A.
CH
3
CH
2
CH
2
CH
2
CH
3
CH
3
C CH
3
CH
3
CH
3
B.
CH
2
CH CH
2
CH
3
CH
3
CH
2
CH
2
CH
3
C.
CH
3
CH
2
CH
2
CH
3
CH
3
CH
2
CH
2
CH
2
OH
D.
CH
2
CH CH
2

OH OH OH
CH
3
CH
2
CH
2
CH
2
OH
E.
CH
3
COOH CH
3
NH
2
Zadanie 7.
LD
50
dla metanolu wynosi 143
mg
kg
, adla cyjanku potasu 2,86
mg
kg
. Wska substancj
bardziej toksyczn oraz oblicz, ile razy bardziej jest ona toksyczna.
Obliczenia:
Odpowied: .
<
>
>
<
<
143: 2,86 = 50
Cyjanek potasu jest ok 50 razy bardziej toksyczny
Ow tworzy z solami siarczanowymi(VI)
nierozpuszczalny osad, ktry moe by usunity z organizmu.
Pb(NO ) + MgSO ---> PbSO + Mg(NO )
Pb + 2 NO + Mg + SO ---> PbSO + Mg + 2 NO
3 2
4
4
3 2
2+
-
3
2+
4
2-
4
2+
3
-
-
,
,
V
.

L
e
k
i
80
Zadanie 8.
Na podstawie modelu czsteczki kwasu acetylosalicylowego uzupenij indeksy ste-
chiometryczne we wzorze sumarycznym tego zwizku chemicznego. Oblicz jego
mas czsteczkow oraz zawarto procentow wgla.
wzr sumaryczny: C H O
Obliczenia:
Odpowied: Masa czsteczkowa kwasu acetylosalicylowego wynosi u.
Notatki z lekcji
Modele:
atomu tlenu
atomu wodoru
atomu wgla
model czsteczki
kwasu acetylosalicylowego
9 8 4
9 * 12 u + 8 * 1 u + 4 * 16 u = 108 u + 8 u + 64 u = 180 u
180
V
.

L
e
k
i
81
Notatki z lekcji
V
.

L
e
k
i
82
3. SUBSTANCJE UZALENIAJCE
Zadanie 1.
Wska model opisanego zwizku chemicznego.
Zwizek chemiczny zszeregu homologicznego alkoholi. Jest ciecz lotn, bezbarwn,
ocharakterystycznym zapachu. Pod jego wpywem cina si biako jaja. Stosuje si go
do produkcji jodyny, octu oraz denaturatu.
A. B. C. D.

Modele: atomu tlenu atomu wodoru atomu wgla
Zadanie 2.
Oce prawdziwo podanych informacji.
A. Alkoholizm to uzalenienie od etanolu. Prawda Fasz
B. Nadmierne spoywanie alkoholu prowadzi do wyniszczenia
organizmu. Prawda Fasz
C. Alkohol przyspiesza ttno, co prowadzi do wyzibienia
organizmu. Prawda Fasz
Zadanie 3.
Uzupenij tabel. Skorzystaj zpodanych informacji oraz ztabeli umieszczonej wpod-
rczniku.
Pyny ustrojowe (w tym krew) stanowi 70% masy ciaa mczyzn i 60% masy ciaa
kobiet. Zawarto alkoholu we krwi (promile, ) to liczba gramw czystego alkoholu
przypadajca na 1 kg pynw ustrojowych.
Pe
Masa
spoytego
etanolu, g
Masa
ciaa, kg
Masa pynw
ustrojowych,
kg
Zawarto
alkoholu we
krwi,
Wpyw na organizm
Kobieta 40 54
Mczyzna 40 75
Zadanie 4.
Wska poprawne znaczenie piktogramu.
A. substancja wybuchowa C. substancja toksyczna
B. substancja rca D. substancja atwo palna
Przypomnij sobie, s. 24.
Wskazwk znajdziesz
wpodrczniku na s. 153.
X
X
X
X
32,4
52,5
X
1,23
0,76
utrata koordynacji
myli i ruchu
pobudzenie
psychomechaniczne
V
.

L
e
k
i
83
Zadanie 5.
Dym tytoniowy zjednego papierosa zawiera 0,6 mg nikotyny. Oblicz, jak dawk
nikotyny dostarczy do organizmu palacz po wypaleniu 10 papierosw. Oce, czy
zostanie przekroczona dawka miertelna nikotyny, ktra wynosi 0,05 g.
Obliczenia:
Odpowied: Po wypaleniu 10 papierosw palacz dostarcza organizmowi
nikotyny. Dawka miertelna nikotyny zostaa / nie zostaa przekroczona.
Zadanie 6.
Uzupenij schemat wpisz nazwy oraz wzory sumaryczne gwnych skadnikw
dymu tytoniowego. Odpowiedz na pytanie.
Ktry ze skadnikw powoduje uzalenienie?
Odpowied: .
Zadanie 7.
Substancjom uzaleniajcym opodanych nazwach (af) przyporzdkuj poprawne
opisy (AF).
a.
b.
c.
d.
e.
f.
morna
kokaina
heroina
amfetamina
marihuana
kofeina
A.
B.
C.
D.
E.
F.
Zawarta wliciach herbaty iziarnach kawy. Wiksze dawki
powoduj bezsenno.
Otrzymywana zopium. Silnie uzaleniajcy rodek
przeciwblowy.
Uzalenia ju po zayciu jednej dawki.
Poraa zakoczenia nerww czuciowych. Bardzo silnie
uzalenia.
Otrzymywana zkonopi indyjskich.
Powoduje bezsenno, niepokj izaburzenia procesw
mylowych.
a. b. c. d. e. f.
nikotyna

CH
3
OH
cyjanowodr
HCN
pochodne benzenu
toluen, fenol

NH
3
tlenek wgla(II)

Cd
chloroeten
arsen
As
radioaktywne izotopy
210
Po
substancje o dziaaniu
rakotwrczym
0,6 mg * 10 = 6 mg
6 mg = 0,006 g < 0,05 g
0,006 g
amoniak metanol
kadm
Uzalenienie powoduje nikotyna
CO C H Cl C H N
3 2
2 10 14
B D C F E A
V
.

L
e
k
i
84
Zadanie 8.
Zawarto kofeiny w100 ml parzonej kawy wynosi 39 mg. Dawka miertelna kofeiny
wynosi 10 g. Oblicz, ile kofeiny zawiera szklanka kawy opojemnoci 250 ml oraz
ile szklanek kawy odpowiada dawce miertelnej.
Obliczenia:
Odpowied: .

Notatki z lekcji
250 ml - x
100ml - 39 mg kofeiny
x = 97,5 mg kofeiny = 0,0975 g
1 szklanka - 0,0975 g kofeiny
x - 10 g
x =102
Dawce miertelnej odpowiada 102 szklanki kawy
V
.

L
e
k
i
85
Notatki z lekcji
V
I
.

O
p
a
k
o
w
a
n
i
a

i

o
d
z
i
e

86
1. RODZAJE TWORZYW SZTUCZNYCH
Zadanie 1.
Zaznacz model monomeru polietylenu.
A. B. C.

Zadanie 2.
Przyporzdkuj rodzajom substancji dodawanych do tworzyw sztucznych ich
charakterystyk. Wpisz litery (AC) wodpowiednie kratki.
barwniki zmikczacze wypeniacze
A. Nadaj barw tworzywom sztucznym.
B. Zmikczaj tworzywo izwikszaj jego cigliwo.
C. Nadaj tworzywu sztucznemu nowe waciwoci, np. niepalno.
Zadanie 3.
Oce prawdziwo podanych zda.
A. Kauczuk iceluloza to polimery naturalne. Prawda Fasz
B. Lateks jest surowcem wykorzystywanym do produkcji
kubkw jednorazowego uytku. Prawda Fasz
C. Wulkanizacja polega na ogrzewaniu kauczuku zsiark. Prawda Fasz
D. Celuloza to podstawowy surowiec do produkcji
polimerw syntetycznych. Prawda Fasz
Zadanie 4.
Obok informacji oraz schematw wpisz wkratki liter D, jeeli dotycz duropla-
stw, lub liter T, jeeli dotycz termoplastw.
Mikn itopniej wpodwyszonej temperaturze, apo ochodzeniu twardniej.
Raz uksztatowane nie mog by ponownie topione.
Zbudowane zpoczonych ze sob acuchw polimerw.
Zbudowane zniepoczonych ze sob acuchw polimerw.


Przypomnij sobie, s. 23.
X
A
B
C
X
X
X
X
T
D
D
T
T
D
V
I
.

O
p
a
k
o
w
a
n
i
a

i

o
d
z
i
e

87
Zadanie 5.
Podkrel nazwy termoplastw.
polietylen poliuretany poliamidy politetrafluoroetylen pianki poliuretanowe
silikony poli(chlorek winylu) polipropylen poli(metakrylan metylu)
Zadanie 6.
Zapisz rwnanie reakcji polimeryzacji na podstawie jej zapisu modelowego.
Napisz nazw systematyczn otrzymanego polimeru.
n
polimeryzacja

n

Rwnanie reakcji chemicznej:
nazwa systematyczna polimeru:
Zadanie 7.
Podczas spalania materiaw zawierajcych poli(chlorek winylu) powstaj dwa zwizki
chemiczne wstanie gazowym. Zidentykuj je na podstawie charakterystyk oraz
napisz ich nazwy systematyczne iwzory sumaryczne.
A. rcy . Dziaa toksycznie na drogi oddechowe . Powoduje powane
oparzenia . Dobrze rozpuszcza si wwodzie. Jego wodny roztwr barwi uni-
wersalny papierek wskanikowy na czerwono.
nazwa systematyczna: wzr sumaryczny:
B. Bezbarwny, bezwonny gaz. Dziaa toksycznie na drogi oddechowe . Powoduje
niedotlenienie tkanek, co wwielu przypadkach prowadzi do mierci . Nie reaguje
zwod. Jest tlenkiem obojtnym.
nazwa systematyczna: wzr sumaryczny:
Zadanie 8.
Uzupenij tabel.
Wzory strukturalne
polimeru monomeru polimeru monomeru
C C
H Cl
H H
n
C C
H H
H H
n
Modele:
atomu chloru
atomu wgla
atomu wodoru
______
______
____________
____________ ________ _______________
chlorowodr HCl
tlenek wgla(II) CO
H
C
H
Cl
C
H
H
H
C
C
H
H
=
=
|
|
| |
\
\
/
/
poli(chlorek winylu)
n CH = CHCl -------> -[-CH - CHCl-]-
2
p, T
2
n
V
I
.

O
p
a
k
o
w
a
n
i
a

i

o
d
z
i
e

88
Zadanie 9.
Podpisz fotograe odpowiednim symbolem polimeru.
Zadanie 10.
Polietylen wystpuje wkilku odmianach rnicych si mas czsteczkow. Jeden
znich PE 1000 ma mas czsteczkow 4 400 000 u. Oblicz liczb czsteczek
etylenu, ktre ulegy polimeryzacji wcelu otrzymania PE 1000.
Obliczenia:
Odpowied: .
Notatki z lekcji
PE PA PVC PP PC PTFE
Polimeryzacji ulego 157 143 czsteczek etylenu
m C H = 28 u
4 400 000 u : 28 u = 157 143
4 2
V
I
.

O
p
a
k
o
w
a
n
i
a

i

o
d
z
i
e

89
Notatki z lekcji
V
I
.

O
p
a
k
o
w
a
n
i
a

i

o
d
z
i
e

90
2. RODZAJE OPAKOWA
Zadanie 1.
Napisz wzory sumaryczne kwasw nieorganicznych, ktrych waciwoci opisano
poniej.
A. Bezbarwna ciecz odranicym zapachu. Jego stony roztwr jest rcy
idymi na powietrzu. Jest wykorzystywany do produkcji lekw na niedokwasot.
wzr sumaryczny:
B. Bezbarwna ciecz ocharakterystycznym, ostrym zapachu. Ma silne waciwoci utle-
niajce . Powoduje knicie biaek wreakcji ksantoproteinowej.
wzr sumaryczny:
Zadanie 2.
Napisz po jednej wadzie izalecie kadego zopakowa.
wada:
zaleta:
wada:
zaleta:
wada:
zaleta:
wada:
zaleta:
Zadanie 3.
Wyjanij, dlaczego stony roztwr kwasu azotowego(V) mona transportowa
wpojemnikach aluminiowych.
Odpowied:
Przypomnij sobie,
s. 2627.
opakowanie metalowe
opakowanie papierowe
opakowanie szklane
opakowanie ztworzyw
sztucznych
Wskazwk znajdziesz
wpodrczniku na s. 174.
HCl
HNO
3
podatne na korozje
dua wytrzymaos
maa odporno chemiczna
lekkie
atwo si tuk
odporne chemicznia
nie ulegaj rozkadowi w warunkach naturalnych
atwe w produkcji
Stony kwas azotowy(V) powoduje pasywacj glinu.
Powstay w wyniku pasywacji tlenek glinu uniemoliwia dalsz reakcj.
Rozcieczony kwas azotowy(V) reaguje z glinem z wytrceniem soli
i odpowiedniego tlenku azotu oraz wody.
V
I
.

O
p
a
k
o
w
a
n
i
a

i

o
d
z
i
e

91
Zadanie 4.
Zaznacz rodzaje opakowa, wktrych mona przechowywa wymienione pro-
dukty. Moliwa jest wicej ni jedna poprawna odpowied.
benzyna
owoce iwarzywa
woda
rodki czystoci
A. metalowe B. papierowe C. szklane D. ztworzyw sztucznych
A. metalowe B. papierowe C. szklane D. ztworzyw sztucznych
A. metalowe B. papierowe C. szklane D. ztworzyw sztucznych
A. metalowe B. papierowe C. szklane D. ztworzyw sztucznych
Zadanie 5.
Oce, czy wymienione zwizki chemiczne mona przechowywa wzapropono-
wanych opakowaniach.
A. HCl opakowanie szklane
Tak Nie
B. HF szko
Tak Nie
C. HNO
3(st)
szko
Tak Nie
D. HCl pojemnik miedziany
Tak Nie
E. HF tworzywo sztuczne
Tak Nie
F. HNO
3(st)
pojemnik aluminiowy
Tak Nie
Zadanie 6.
Dopasuj kady sposb zagospodarowania odpadw do jego opisu. Wpisz litery
(AC) wodpowiednie kratki.
A. recykling B. utylizacja C. segregacja
Niszczenie odpadw, np. przez spalanie wkontrolowanych warunkach przemyso-
wych.
Ponowne wykorzystanie odpadw lub zuytych elementw do wytwarzania nowych
produktw.
Dzielenie odpadw na grupy, np. szko, papier, metal itworzywa sztuczne.
Zadanie 7.
Pod pojemnikami wrnych kolorach znajduj si nazwy odpadw. Podkrel nazwy
tych odpadw, ktre naley wrzuci do pojemnika ookrelonym kolorze.
szklane butelki
papierowe worki
kubki po jogurtach
butelki PET
tektura
szklane soiki
pokrywki soikw
papier pakowy
opakowania
pomargarynie
szklane butelki
folia aluminiowa
pudeka
kartonowe
kapsle
puszki
butelki PET
butelki PET
opakowania
poszamponie
tektura
torebki PE

X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
B
A
C
___________
_____
_________
__________
__________
____
____
_______
________
_________
_______
V
I
.

O
p
a
k
o
w
a
n
i
a

i

o
d
z
i
e

92
Zadanie 8.
Na wykresie przedstawiono udzia skadowania, spalania oraz recyklingu odpadw wraz
zkompostowaniem wwybranych krajach europejskich w2007 roku (procenty masowe).
Odczytaj zwykresu, jaki jest udzia procentowy wymienionych rodzajw zago-
spodarowania odpadw wPolsce.
Dane wg Europejskiej Agencji rodowiska.
Odpowied:
Chemia blisko nas
Kartony na mleko isoki to przykady opakowa wielowarstwowych. Wypisz po jed-
nej funkcji kadego ze skadnikw takiego opakowania.
1
PE
2
papier
3
folia aluminiowa
Informacja do zada 9. i 10.
Zjednej tony odpadw komunalnych zgromadzonych na wysypisku mieci powstaje
180 m
3
gazu oskadzie: 65% CH
4
, 25% CO
2
i10% N
2
(procenty objtociowe).
Zadanie 9.
Oblicz, ile metrw szeciennych kadego ztych gazw ulotni si do atmosfery
zjednej tony odpadw komunalnych.
Obliczenia:
Odpowied: .
Obliczanie metod
proporcji:
100%
65%
=
180 m
3
x m
3
1
1
1
2
3
S
z
w
e
c
j
a
N
i
e
m
c
y
F
r
a
n
c
j
a
H
i
s
z
p
a
n
i
a
W

o
c
h
y
W
i
e
l
k
a

B
r
y
t
a
n
i
a
C
z
e
c
h
y
S

o
w
a
c
j
a
W

g
r
y
G
r
e
c
j
a
P
o
l
s
k
a
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
recykling cznie
zkompostowaniem
spalanie
skadowanie
Recykling - 10%, skadowanie - 89%, spalanie - 1%.
jest barier dla mikroorganizmw
zapewnia sztywno
chroni przed promieniowaniem UV
180m - 100%
x - 65%
x = 117 m CH
180 m * 0,25 = 45 m CO
180 m * 0,1 = 18 m N
2
3
4
3
3
3 3
3
2
Do atmosfery ulotni si 45 m CO , 18 m N i 117 m CH
2
3
2
3
3
4
___________
V
I
.

O
p
a
k
o
w
a
n
i
a

i

o
d
z
i
e

93
Zadanie 10.*
Oblicz, ile metrw szeciennych tlenku wgla(IV) o gstoci d = 1,811
g
dm
3
(T = 25C,
p = 1013 hPa) dostanie si do atmosfery po spaleniu 180 m
3
gazu opodanym
skadzie.
Obliczenia:
Odpowied: .
Notatki z lekcji
Metan ulega reakcji
spalania cakowitego.
d
CH
4
= 0,657
g
dm
3
(T = 25C, p = 1013 hPa)
CH + 2 O ---> CO + 2 H O
4
g
2 2 2
g
4
m CO = 44 g
m CH = 16 g
V = 44 g : 1,811 = 24,296 dm
180 m = 180000 dm
2
__
dm
3
3
3 3
V = 16 g : 0,657 = 24,353 dm
dm
__
3
3
1800000 dm - x
24,296 dm - 24,353 dm
3
3 3
x = 180422,292 dm = 180,423 m
3
3
Do atmosfery dostanie si 180,423 m tlenku wgla(IV)
3
V
I
.

O
p
a
k
o
w
a
n
i
a

i

o
d
z
i
e

94
3. WKNA NATURALNE, SZTUCZNE ISYNTETYCZNE
Zadanie 1.
Uporzdkuj informacje dotyczce polisacharydw. Wpisz wkratki liter S, jeeli
dotycz skrobi, lub liter C, jeeli dotycz celulozy.
Pcznieje wgorcej wodzie. Wystpuje we wszystkich rolinach.
Ulega hydrolizie worganizmie czowieka. Stosowana do produkcji serw.
Zadanie 2.
Oce prawdziwo podanych informacji.
A. Wena jest wknem naturalnym pochodzenia zwierzcego. Prawda Fasz
B. Jedwab wiskozowy jest wknem syntetycznym. Prawda Fasz
C. Nylon jest wknem sztucznym. Prawda Fasz
D. Poliestry to wkna pochodzenia naturalnego. Prawda Fasz
Zadanie 3.
Uzupenij tabel. Skorzystaj zinformacji zawartych wpodrczniku.
Rodzaj
tkaniny
Wady Zalety Zastosowania
Jedwab
naturalny

atwy do barwienia
wytrzymay


Len
materia atwo si gniecie
wkna mao delikatne




Wena




produkcja swetrw
produkcja skarpet
Bawena

materia przewiewny
dobrze chonie pot


Zadanie 4.
Przeprowadzono dowiadczenie chemiczne przedstawione na fotograi. Uzupenij
obserwacje isformuuj wniosek.
Obserwacje: Obie tkaniny . Wena pali si
. Ganie, gdy wyjmie si j z pomienia palnika. W po-
wietrzu unosi si wwczas charakterystyczny zapach .
Tkanina baweniana spala si . Pozostaje po niej
. Po wyjciu zpalnika nadal si pali.
Wniosek:
.
Przypomnij sobie, s. 29.
Wskazwk znajdziesz
wpodrczniku
nas.178179.
spalanie weny
spalanie baweny
S
S
C
C
X
X
X
X
awo si gnicie
nie jest odporny
na temperatur
chusty
szale
obrusy
odzie
odzie
bandae
przewiewny
higroskopijny
higroskopijna
wchania pot
knie
powoduje niekiedy
uczulenia
atwo si spalaj
powoli
palonych wirw
szybko i cakowicie
szary popi
Wena jest wknem pochodzenia zwierzcego a bawena -
pochodzenia rolinnego.
podatny na gniecenie
podatny na mechacenie
V
I
.

O
p
a
k
o
w
a
n
i
a

i

o
d
z
i
e

95
Zadanie 5.
Wcelu odrnienia jedwabiu naturalnego od sztucznego przeprowadzono dowiadcze-
nie chemiczne przedstawione na schematach. Zaznacz dokoczenia zda, tak aby
powstay poprawne obserwacje iwnioski.
Schemat dowiadczenia
chemicznego
Obserwacje Wnioski
stony r oztwr
HNO
3
jedwab
naturalny
Na jedwabiu naturalnym pojawia si
zabarwienie
te.
brzowe.
Prbka jedwabiu
naturalnego zawiera
biako.
celuloz.
stony r oztwr
HNO
3
jedwab
sztuczny
Na prbce jedwabiu sztucznego
pojawia si te zabarwienie.
nie wida zmian.
Prbka jedwabiu
sztucznego
zawiera biako.
nie zawiera biaka.
Zadanie 6.
Zaznacz na wzorze pstrukturalnym nylonu wizanie chemiczne wystpujce
rwnie wbiakach. Napisz jego nazw.
O O O O

NH (CH
2
)
6
NH C (CH
2
)
4
C NH (CH
2
)
6
NH C (CH
2
)
4
C
nazwa wizania chemicznego: .
Zadanie 7.
Wkna uywane do produkcji rajstop zawieraj: 54% baweny, 17% jedwabiu wisko-
zowego, 27% poliamidu i2% elastanu (procenty masowe). Oblicz stosunek masowy
wkien naturalnych do wkien sztucznych isyntetycznych wrajstopach.
a) Za konkretn mas rajstop, np. 100 g i oblicz:
mas baweny: .
mas jedwabiu wiskozowego: .
mas poliamidu: .
mas elastanu: .
b) Oblicz stosunek masowy.
Odpowied: Stosunek masowy wkien naturalnych do wkien sztucznych i synte-
tycznych wynosi : .
Elastan to wkno
sztuczne.
X
X
X
X
peptydowe
54 g
17 g
27 g
2 g
17 g + 27 g + 2 g = 46 g
54 g : 46 g = 27 : 23
27 23
V
I
.

O
p
a
k
o
w
a
n
i
a

i

o
d
z
i
e

96
Zadanie 8.
Przyporzdkuj wknom do zada specjalnych (ad) ich zastosowania (AE).
a.
b.
c.
d.
wkna szklane
wkna biostatyczne
wkna wglowe
wkna aramidowe
A.
B.
C.
D.
E.
wewntrzna warstwa obuwia sportowego
kombinezony odporne na dziaanie chemikaliw
kamizelki kuloodporne
we straackie
kaski policjantw
a. b. c. d.
Notatki z lekcji
Wskazwk znajdziesz
wpodrczniku na s. 184.
B A E C
V
I
.

O
p
a
k
o
w
a
n
i
a

i

o
d
z
i
e

97
Notatki z lekcji
E
k
s
p
e
r
y
m
e
n
t
u
j
!
98
EKSPERYMENTUJ!
Do przeprowadzenia opisanych dowiadcze chemicznych bd potrzebne substancje powszechnie dostpne,
m.in.: ocet, mietana, jodyna, nafa kosmetyczna, lek zobojtniajcy nadmiar kwasw odkowych.
1
1. Skay i mineray
2. Przerbka wapieni, gipsu i kwarcu
3. Waciwoci gleby i jej ochrona
Materiay i tworzywa
pochodzenia naturalnego
4
ywno
1. Wpyw skadnikw ywnoci na organizm
2. Fermentacja i inne przemiany ywnoci
3. Dodatki do ywnoci
2
rda energii
1. Rodzaje paliw kopalnych
2. Przerbka ropy naftowej
iwgla kamiennego
3. Benzyna waciwoci iotrzymywanie
4. Sposoby pozyskiwania energii
arodowisko przyrodnicze
5
1. Rodzaje substancji leczniczych
2. Dawka lecznicza i dawka toksyczna
3. Substancje uzaleniajce
Leki
3
rodki czystoci i kosmetyki
1. Waciwoci myde
i ich otrzymywanie
2. Mechanizm usuwania brudu
3. Emulsje
4. Skadniki kosmetykw
5. Rodzaje rodkw czystoci
6. rodki czystoci a rodowisko
przyrodnicze
6
1. Rodzaje tworzyw sztucznych
2. Rodzaje opakowa
3. Wkna naturalne, sztuczne
isyntetyczne
Odzie i opakowania
Dowiadczenie 1.
Wykrywanie wglanu
wapnia
Dowiadczenie 2.
Badanie produktw
spalania nafy
kosmetycznej
nafta kosmetyczna
Dowiadczenie 10.
Rozkad polietylenu
KMnO
4
Dowiadczenie 3.
Wpyw substancji
powierzchniowo czynnej
nanapicie powierzchniowe
wody
Dowiadczenie 4.
Badanie wpywu twardoci
wody na powstawanie piany
Dowiadczenie 5.
Czyszczenie srebra metod
redukcji elektrochemicznej
Dowiadczenie 6.
Fermentacja mlekowa
Dowiadczenie 7.
Badanie jakoci
mietany
Dowiadczenie 8.
Badanie waciwoci
soku zcytryny
kwas cytrynowy
Dowiadczenie 9.
Badanie odczynu wodnych
roztworw polopiryny
ileku zobojtniajcego
nadmiar kwasw
odkowych
E
k
s
p
e
r
y
m
e
n
t
u
j
!
99
Jodyna, nafa kosmetyczna, lek zobojtniajcy nadmiar kwasw odkowych oraz
roztwr nadmanganianu (manganianu(VII) potasu) potasu s dostpne w aptece.
Zaszko laboratoryjne mog suy przedmioty codziennego uytku, np. szklanka,
soik, szklana miseczka.
Dowiadczenie 1.
Wykrywanie wglanu wapnia
Przeprowad dowiadczenie chemiczne przedstawione na schemacie. Wypisz potrzebne
odczynniki, szko isprzt laboratoryjny. Zapisz trzy obserwacje oraz uzupenij wniosek.
Odczynniki: .
Szko isprzt laboratoryjny: .
Obserwacje:
1. .
2. .
3. .
Wniosek: Odczyn roztworu zmieni si z na .
Wskorupkach jaja wykryto .
Dowiadczenie 2. nafta kosmetyczna
Badanie produktw spalania nafy kosmetycznej
Przeprowad dowiadczenie chemiczne opisane winstrukcji. Uzupenij obserwacje oraz
wniosek. We wnioskach podkrel poprawn odpowied.
Odczynniki: nafta kosmetyczna.
Szko isprzt laboratoryjny: parownica porcelanowa, uczywo, zapaki.
Wparownicy porcelanowej spal niewielk ilo nafty kosmetycznej. Wtym celu wpro-
wad do parownicy zapalone uczywko. Zwr uwag na cianki naczynia po wykona-
niu dowiadczenia.
Obserwacje: Na ciankach naczynia s widoczne
uczywko wprowadzone do naczynia
Wniosek: Produkty spalania nafty kosmetycznej to
i . S to produkty reakcji spalania
cakowitego / niecakowitego.
nafta kosmetyczna
skorupki jaja
ocet + wywar
zczerwonej
kapusty
ponce
uczywko
ocet, wywar z czerwonej kapusty, skorupki jaja
zlewka, uczywko
zabarwienie roztworu zmienio si z czerwonego na zielony
wydziela si gaz
ponce uczywko ganie
kwasowego
zasadowy
wglan wapnia
krople bezbarwnej cieczy
ganie
woda
tlenek wgla(IV)
________
E
k
s
p
e
r
y
m
e
n
t
u
j
!
100
Dowiadczenie 3.
Wpyw substancji powierzchniowo czynnej na napicie powierzchniowe wody
Przeprowad dowiadczenie chemiczne opisane winstrukcji. Uzupenij obserwacje
idokocz wniosek.
Odczynniki: woda, pyn do mycia naczy.
Szko isprzt laboratoryjny: zlewka, spinacz.
Przygotuj naczynie zwod. Ostronie po spinacz na powierzchni wody wsposb
pokazany na zdjciu. Nastpnie dodaj do wody kropl pynu do mycia naczy.
Obserwacje:
Wniosek: Dodanie pynu do mycia naczy
.
Dowiadczenie 4.
Badanie wpywu twardoci wody na powstawanie piany
Przeprowad dowiadczenie przedstawione na lmie. Wpisz numery probwek ze zdj-
cia przy odpowiednich obserwacjach. Sformuuj wniosek.
Obserwacje:
Probwka . Mydo prawie wcale nie pieni si. Powstaje kaczkowaty osad.
Probwka . Mydo bardzo dobrze si pieni. Nie powstaje osad.
Probwka . Mydo bardzo sabo si pieni. Powstaje kaczkowaty osad.
Wniosek:
Dowiadczenie 5.
Czyszczenie srebra metod redukcji elektrochemicznej
Przeprowad dowiadczenie chemiczne opisane winstrukcji. Napisz obserwacje isfor-
muuj wniosek.
Odczynniki: sl, woda, folia aluminiowa, srebrny przedmiot pokryty czarnym nalotem.
Szko isprzt laboratoryjny: dwa szklane pojemniki, bagietka.
25
Wpisz kod 25 na ekranie
startowym pyty
CD-ROM doczonej
dopodrcznika.
1 2 3
napicie powierzchniowe
wszklance wody
mydo wwodzie ornym
stopniu twardoci
Po dodaniu pynu do naczy spinacz tonie.
zmniejsza napicie powierzchniowe
wody.
3
1
2
Mydo pieni si bardzo dobrze w wodzie o maym stopniu
twardoci.
E
k
s
p
e
r
y
m
e
n
t
u
j
!
101
Przedmiot oczy zwszelkich zabrudze wod zdodatkiem pynu do mycia naczy.
Przygotuj roztwr soli kuchennej: rozpu 2 yki stoowe soli wszklance ciepej wody
(schemat 1.). Dno szklanego naczynia wy foli aluminiow. Nastpnie wlej roztwr
soli (schemat 2.). W srebrny przedmiot i, wzalenoci od gruboci czarnego nalotu,
odczekaj kilka minut lub kilka godzin. Zwr uwag na zapach gazu wydobywajcy si
znaczynia po kilku minutach.
Obserwacje:
Wniosek:
Dowiadczenie 6.
Fermentacja mlekowa
Przeprowad dowiadczenie chemiczne opisane winstrukcji iodpowiedz na pytania.
Odczynniki: 200 ml niepasteryzowanego mleka, wywar zczerwonej kapusty.
Szko isprzt laboratoryjny: zlewka lub szklanka (opojemnoci np. 250 ml).
Wlej mleko do zlewki iodstaw wciepe miejsce. Gdy mleko zmieni swj zapach ikon-
systencj, dodaj par kropli wywaru zczerwonej kapusty.
Obserwacje: Jak zmienio si zabarwienie wywaru zczerwonej kapusty?
Wniosek: Jaki proces zaszed wtym dowiadczeniu chemicznym?
H
2
O
(wrztek)
NaCl
Al
roztwr
NaCl
wywar zczerwonej kapusty
1.
2.
Wydziela si gaz o zapachu zepsutych jaj.
Czarny nalot zanika.
Czarny nalot na srebrze to siarczek srebra.
Zmienio si z barwy niebieskiej na czerwon.
W tym dowiadczeniu chemicznym zaszed proces fermentacji mlekowej.
E
k
s
p
e
r
y
m
e
n
t
u
j
!
102
Dowiadczenie 7.
Badanie jakoci mietany
Zbadaj jako mietany kupionej wsklepie spoywczym przeprowad dowiadczenie
chemiczne opisane winstrukcji. Narysuj schemat dowiadczenia, wypisz potrzebne
odczynniki, szko isprzt laboratoryjny. Zaznacz odpowiedzi na pytania.
mietana spoywcza czsto jest zagszczana mk. Aby sprawdzi jako mietany,
naley doda do niej kilka kropli jodyny. Obecno mki spowoduje zmian zabarwie-
nia mietany.
Odczynniki: .
Szko isprzt laboratoryjny: .
Schemat:
Obserwacje:
Czy zaobserwowae zmian zabarwienia mietany? Tak Nie
Wniosek:
Czy zbadana mietana jest penowartociowa? Tak Nie
Jaki skadnik mona wykry przy pomocy tej prby?
A. sacharoz B. celuloz C. glukoz D. skrobi
Dowiadczenie 8. kwas cytrynowy
Badanie waciwoci soku zcytryny
Przeprowad dowiadczenie chemiczne opisane winstrukcji. Podkrel wyraenia wopisie
obserwacji iwniosku tak, aby zdania zawieray prawdziwe informacje.
Odczynniki: jabko, sok zcytryny lub rozcieczony roztwr kwasu cytrynowego.
Szko isprzt laboratoryjny: zlewka, 2 szkieka zegarkowe.
Obrane ze skrki jabko podziel na wiartki. Dwie znich po na szkieku zegarkowym
iskrop sokiem zcytryny. Pokilku minutach porwnaj wygld wiartek jabka podda-
nych iniepoddanych dziaaniu soku zcytryny.
Obserwacje: wiartki jabek skropionesokiem z cytryny (lub roztworem kwasu cytry-
nowego) zmieniy barw / nie zmieniy barwy, natomiast wiartki, ktre nie byy pod-
dawane dziaaniu roztworu, zbrunatniay / sczerniay.
Wniosek:Gwny skadnik soku cytrynowego kwas cytrynowy / octowy przeciw-
dziaa utlenianiu si / jeczeniu skadnikw jabka.
Jeli mietana nie jest
sztucznie zagszczana,
dodaj do niej yeczk
mki, wymieszaj
iprzeprowad
dowiadczenie
chemiczne.
jabko pozostawione
przezpewien czas
jodyna, mka, mietana
zlewka
X
____________
________
___________
_________
E
k
s
p
e
r
y
m
e
n
t
u
j
!
103
Dowiadczenie 9.
Badanie odczynu wodnych roztworw polopiryny ileku zobojtniajcego
nadmiar kwasw odkowych
Przeprowad dowiadczenie chemiczne opisane winstrukcji oraz uzupenij obserwacje
iwniosek.
Odczynniki: tabletka polopiryny, tabletka leku zobojtniajcego nadmiar kwasw
odkowych, woda destylowana, wywar zczerwonej kapusty.
Szko isprzt laboratoryjny: 2 zlewki (opojemnoci np. 150 ml), bagietka.
W pierwszej zlewce rozpu w wodzie tabletk polopiryny, w drugiej tabletk leku
zobojtniajcego nadmiar kwasw wodku. Do kadej zlewki dodaj niewielk ilo
wywaru zczerwonej kapusty.
Obserwacje: Wzlewce zpolopiryn roztwr zmieni zabarwienie z
na . Roztwr leku zobojtniajcego nadmiar kwasw
wodku zmieni barw z na .
Wniosek: Roztwr polopiryny ma odczyn , a roztwr
leku zobojtniajcego nadmiar kwasw odkowych .
Dowiadczenie 10. KMnO
4
Rozkad polietylenu
Przeprowad dowiadczenie chemiczne opisane winstrukcji. Uzupenij schemat oraz
zapisz obserwacje isformuuj wniosek.
Odczynniki: torebka foliowa, roztwr nadmanganianu potasu KMnO
4
.
Szko isprzt laboratoryjny: parownica porcelanowa, uczywo.
Umie niewielki fragment torebki foliowej w parownicy porcelanowej, a nastpnie
ostronie zapal go za pomoc uczywa. Poczekaj a torebka foliowa stopi si cakowi-
cie. Dodaj kilka kropli roztworu KMnO
4
.
Obserwacje:
Wniosek:
Roztwr KMnO
4
zmienia
swoje zabarwienie
wobecnoci zwizkw
nienasyconych.
niebieskiego
czerwony
niebieskiego
zielony
kwasowy
zasadowy
roztwr
KMnO
torebka
foliowa
4
Roztwr odbarwi si.
W wyniku rozkadu polietylenu powstaje etylen,
ktry jest zwizkiem chemicznym nienasyconym.
E
k
s
p
e
r
y
m
e
n
t
u
j
!
104
Notatki z lekcji
105
Sprawd, czy potrasz po gimnazjum
zadanie 11. C
p
= 44,4%
zadanie 12. Spalaniu ulego 23 g etanolu.
s. 12
zadanie 9. 320 g
zadanie 10.* C
p
= 32%
Chemia blisko nas 46,59 g CaCO
3
s. 15
zadanie 8. 12,74 kg
s. 16
zadanie 9.* x = 6
s. 20
zadanie 8. 3875 g N, 6575 g CaO
zadanie 9.* 4,22% prchnicy
s. 24
zadanie 9. CO
2
zadanie 10. 98,77 dm
3
s. 27
zadanie 7. 21,2% azotu
s. 28
zadanie 8. C
p
= 42,3%
s. 31
zadanie 6. C : H = 5 : 1
zadanie 7. 81 g
s. 36
zadanie 6. 20,5 kg
s. 39
zadanie 7. C : H : O : Na = 192 : 31 : 32 : 23
s. 40
zadanie 8. 139 g
s. 43
zadanie 7. 0,075 g CaCO
3
zadanie 8. 200
mg CaCO
3
dm
3
s. 47
zadanie 7. 120 g wody, masa fazy olejowej : masa fazy
wodnej = 1 : 4.
s. 51
zadanie 7. faza olejowa 14,8%, faza wodna 74%
s. 55
zadanie 6. 1200 g zeolitw, 600 g substancji
powierzchniowo czynnej
s. 60
zadanie 7.* 26,8 zeolitu
s. 76
zadanie 8. 566 mg HCl
s. 78
zadanie 3. 12 tabletek
s. 79
zadanie 7. ok. 50 razy
s. 80
zadanie 8. 180 u, 60%
s. 83
zadanie 5. 0,006 g
s. 84
zadanie 8. 102 szklanki
s. 88
zadanie 10. 157143 czsteczki etylenu
s. 92
zadanie 9. 117 m
3
CH
4
, 45 m
3
CO
2
, 18 m
3
N
2
s. 93
zadanie 10.* 161,72 m
3
s. 95
zadanie 7. 27 : 23
ODPOWIEDZI DO ZADA RACHUNKOWYCH
106
Ukszenia
Wprzypadku ukszenia przez pszczo naley
przede wszystkim szybko usun do ze skry
izdezynfekowa miejsce ukucia, np. etanolem
C
2
H
5
OH. Pieczenie zmniejszy:
okad zwodnym roztworem sody oczyszczonej
NaHCO
3
wprzypadku udlenia przez pszczo,
wodny roztwr kwasu cytrynowego lub octu
wprzypadku udlenia przez os lub szerszenia,
ktrych jad ma odczyn zasadowy.
Jad mrwek zawiera kwas mrwkowy HCOOH.
Jego odczyn kwasowy mona zobojtni okadem
zwodnym roztworem sody oczyszczonej.
! Wwypadku wystpienia reakcji uczuleniowej
(wid, pokrzywka, duszno, zaburzenia
oddychania, utrata przytomnoci) naley
natychmiast wezwa lekarza.
Poparzenia
Poparzone miejsca naley pola du iloci zimnej
wody (najlepiej biecej, zkranu). Nastpnie
wprzypadku poparze:
kwasami przemy wodnym roztworem sody
oczyszczonej, czyli wodorowglanu sodu
NaHCO
3
, poniewa ma ona odczyn zasadowy
izobojtnia kwas,
zasadami przemy octem, czyli roztworem
kwasu octowego CH
3
COOH, gdy ma on odczyn
kwasowy izobojtnia zasad.
! Wprzypadku poknicia kwasu lub zasady trzeba
natychmiast uda si do lekarza. Nie naley podawa
substancji zobojtniajcych iwywoywa wymiotw.
Zaplamienia tkanin
Wmiejsce zaplamione herbat naley wetrze sok
zcytryny, atkanin rozwiesi na socu istale
nascza zaplamiony fragment sokiem. Gdy plama
zblednie, naley tkanin dobrze wypuka iwypra,
ajeli plama nadal si utrzymuje, zwily j wod
utlenion ina kilka godzin wystawi na dziaanie
promieni sonecznych, dbajc oto, by tkanina bya
stale mokra. Kwas cytrynowy (skadnik soku
zcytryny) powoduje knicie esencji herbacianej,
apromienie soneczne lub woda utleniona
przeksztacaj barwniki herbaty wsubstancje
bezbarwne, biae lub te. Wypranie tkaniny
wproszku zwybielaczem optycznym sprawia,
eta plama znika.
Do wywabiania plam zkawy ikakao mona
zastosowa boraks, hydrat boran sodu-woda(1/10)
Na
2
B
4
O
7
10 H
2
O. 1 yk boraksu wymiesza
zniewielk iloci gorcej wody itak przygotowan
past naoy na plam. Wyschnit past naley
usun inaoy wie porcj, powtarzajc
czynno a plama zniknie. wiee plamy wystarczy
spuka gorc wod, anastpnie wypuka tkanin
wzimnej wodzie z mydem.
Plamy zkrwi naley pra lub puka wbardzo
zimnej wodzie zdodatkiem soli kuchennej. Tkanin
zzaschnit plam trzeba dugo moczy wzimnej
wodzie, czsto j zmieniajc, anastpnie wypra
wzimnej wodzie z mydem.
Zimna woda wypukuje barwnik krwi
hemoglobin (biako). Zastosowanie ciepej lub
gorcej wody spowodowaoby cicie biaka
iutrwalenie plamy.
Kiedy plama zniknie lub zblednie, tkanin naley
wypra wproszku. Jeeli pozostay te plamy, trzeba
zwily tkanin wod utlenion, ktra utlenia barwnik
do substancji obarwie biaej lub tawej.
Plam zczerwonych owocw, np. zsoku
malinowego, naley wywabi tak szybko, jak to tylko
moliwe. Zabrudzenia posypa du iloci soli
iwciera wplam. Brudn sl strzepywa izastpowa
wie porcj. Kiedy sl nie bdzie ju si zabarwia
(pozostanie biaa), tkanin wypra najpierw wzimnej,
anastpnie wciepej wodzie. Chlorek sodu NaCl to
substancja silnie higroskopijna.
Tkanin zaplamion czekolad trzeba zamoczy
wmleku, anastpnie wypra wciepej wodzie
zmydem. Mona te przygotowa past ztka
igliceryny (glicerolu C
3
H
5
(OH)
3
), naoy j na plam
ipozostawi na chwil. Zmy ciep wod. Czekolada
jest mieszanin zawierajc tuszcze, ktre atwo
rozpuszczaj si wmleku lub tku.
Plamy ztrawy mona usun roztworem etanolu
C
2
H
5
OH (najlepiej osteniu 70%), poczym
wypuka wzimnej wodzie. Chlorofl barwnik
rolin dobrze rozpuszcza si wetanolu.
ABC PIERWSZEJ POMOCY
E
k
s
p
e
r
y
m
e
n
t
u
j
!
107
T
A
B
E
L
A

R
O
Z
P
U
S
Z
C
Z
A
L
N
O

C
I

S
O
L
I

I

W
O
D
O
R
O
T
L
E
N
K

W

W

W
O
D
Z
I
E
R


s
u
b
s
t
a
n
c
j
a

d
o
b
r
z
e

r
o
z
p
u
s
z
c
z
a
l
n
a

w

w
o
d
z
i
e


s
u
b
s
t
a
n
c
j
a

r
o
z
k

a
d
a

s
i


w

w
o
d
z
i
e

l
u
b

n
i
e

z
o
s
t
a

a

o
t
r
z
y
m
a
n
a
*


z
a
c
h
o
d
z
i

z

o
n
a

r
e
a
k
c
j
a

c
h
e
m
i
c
z
n
a
T


s
u
b
s
t
a
n
c
j
a

t
r
u
d
n
o

r
o
z
p
u
s
z
c
z
a
l
n
a

w

w
o
d
z
i
e
,

s
t
r

c
a

s
i


p
r
z
y

o
d
p
o
w
i
e
d
n
i
m

s
t

e
n
i
u

r
o
z
t
w
o
r
u
N


s
u
b
s
t
a
n
c
j
a

p
r
a
k
t
y
c
z
n
i
e

n
i
e
r
o
z
p
u
s
z
c
z
a
l
n
a

w

w
o
d
z
i
e
,

s
t
r

c
a

s
i


z

r
o
z
c
i
e

c
z
o
n
y
c
h

r
o
z
t
w
o
r

w
K
o
l
o
r
y

p
o
w
s
t
a
j

c
y
c
h

o
s
a
d

w
b
e
z
b
a
r
w
n
y
b
i
a

t
y
b
r

z
o
w
y
n
i
e
b
i
e
s
k
i
z
i
e
l
o
n
y
r

o
w
y


o
l
e
t
o
w
y
c
z
e
r
w
o
n
y
c
z
a
r
n
y
O
H

C
l

B
r

S
2

N
O
3

N
O
2

S
O
4
2

S
O
3
2

C
O
3
2

S
i
O
3
2

P
O
4
3

M
n
O
4

C
r
O
4
2

C
H
3
C
O
O

R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
T
R
R
R
R
R
R
R
R
R
N
N
N
N
N
*
T
N
N
N
N
N
T
N
N
N
T
R
R
R
R
R
R
R
*
R
R
R
*
R
R
R
*
R
R
*
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
T
T
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
R
R
R
R
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
R
R
R

R
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
R
R
R
T
R
N
N
N
*
T
T
N
T

T
*
N
T
N
N
N
T
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
T
N
N
N
T
R
R
R
R
R
R
R
R
R
N
*
R
R
R
T

R
R
N
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
T
R
R
R
R
R
R
R
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
R
R
T
R
R
R
R
R
N
N
R
T
T
T
T
N
R
R
R
T
R
R
N
N
N
N
N
R
R
R
T
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
T
N
T
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
R
N
T
R
R
R
R
R
R
R
R
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
R
R
T
N
R
R
R
R
L
i
+
N
a
+
K
+
N
H
4
+
k
a
t
i
o
n
y
a
n
i
o
n
y
M
g
2
+
C
a
2
+
S
r
2
+
B
a
2
+
P
b
2
+
A
g
+
H
g
2
+
C
u
2
+
B
i
3
+
S
n
2
+
C
d
2
+
A
l
3
+
Z
n
2
+
F
e
2
+
N
i
2
+
F
e
3
+
C
o
2
+
M
n
2
+
C
r
3
+
E
k
s
p
e
r
y
m
e
n
t
u
j
!
108
U
K

A
D

O
K
R
E
S
O
W
Y

P
I
E
R
W
I
A
S
T
K

W

C
H
E
M
I
C
Z
N
Y
C
H
m
e
t
a
l
e
n
i
e
m
e
t
a
l
e
2
H
e
h
e
l
4
,
0
0
3
g
a
z
y

s
z
l
a
c
h
e
t
n
e
m
a
s
a

a
t
o
m
o
w
a
,

u
n
a
z
w
a

p
i
e
r
w
i
a
s
t
k
a

c
h
e
m
i
c
z
n
e
g
o
l
i
c
z
b
a

a
t
o
m
o
w
a
(
l
i
c
z
b
a

p
o
r
z

d
k
o
w
a
)
s
y
m
b
o
l

p
i
e
r
w
i
a
s
t
k
a

c
h
e
m
i
c
z
n
e
g
o