Vous êtes sur la page 1sur 777

SUAT SEZA GR'nn

ansna ithaf edilmitir.


I I
I
M A K I N A M H E N D S L
E L K T A B I
Cilt 1
RETM VE TASARIM
Baskya Hazrlayan
A. Mnir CERIT
( Makina Yk. Mhendisi)
2. Bask
TMMOB MAK NA MHENDSLER ODASI
Ekim 1994
Y ayn no: 169
. * ! ?
tmmob
makina mhendisleri odas
Smer Sokak 36/1-A 06440 Demirtepe / ANKARA
Tel : (0-312) 231 31 59 - 231 80 23 Fax : (0-312) 231 31 65
Yayn no : 169
I S B N : 975-395-124-8 (Tk. No)
I S B N : 975-395-125-6 (1. Cilt)
Bu Yaptn yayn hakk Makina Mhendisleri Odas'na aittir. Kitabn
hibir blm deitirilemez. MMO'nn izni olmadan kitabn hibir
blm elektronik, mekanik vb. yollarla kopya edilip kullanlamaz.
Kaynak gsterilmek kayd ile alnt yaplabilir.
Ekim 1994 - Ankara
Dizgi: Ali Rza Falcolu (Makina Mhendisleri Odas)
Bask: MF Ltd. ti. Tel: (0-312) 425 37 68
i t
M:
N D E K L E R
Ayrntl iindekiler listesi her blmn banda verilmitir. Alfabetik szck dizini ise
kitabn sonundadr.
BOLUM - 1
M A T E M A T I K T A B L OL A R
VE L B I RI M L E RI
Matematik Tablolar 1-02
l Birimleri 1-31
B L M - 4
KAT CISIMLERIN MEKANII
Kat Cisimlerin Mekanii 4-02
Jiroskpik Hareket ve Jiroskop 4-21
Srtnme 4-23
B L M - 2
M H E N D S L K GE RE L E R
Demir ve elik 2-03
Demir D Metaller ve Alamlar 2-43
Toz Metalrjisi 2-64
Bileik Gereler 2-83
Koruyucu Gereler 2-94
Seramikler 2-100
B L M - 5
S lZD I RM A ZL I K E L E M A N L A RI
Dner Miller iin Szdrmazlk
Elemanlar 5-05
Satatik S/.drmazlk Elemanlar
(Contalar) 5-42
Mekanik Keeler 5-60
Szdrmazlk F.lemanlarnda Kullanlan
Gereler 5-76
B L M - 3
K OROZYUN (YE N I M ) VE
D E N E T L E N M E S I
Buhar Santrallarnda Korozyon Sorunlar 3-11
Kimya Fabrikalarnda Korozyon 3-13
Korozyonun Denelenmesi 3-18
B OL M - 6
M E K A N I K T I T RE I M L E R VE
G R L T N N K ON T ROL
Mekanik Titreimler 6-02
Titreimin Snmlenmesi 6-30
Ses ve Grltnn Denetlenmesi 6-36
W t ; "
V
B L M - 7
MALZEME LETIMI
Malzeme letim Dzenekleri 4-02
Gtrcler 7-41
B L M - 8
YALAMA VE YATAKLAR
Yalama 8-02
Yalayanlar ve zellikleri 8-04
Yataklar 8-15
Yatak Seimi 8-50
BLM - 9
ISTMA, HAVALANDRMA VE
KLIMLENDIRME
Istma 9-02
Is Pompalar 9-26
Havalandrma 9-46
Hava artlandrma 9-53
B L M - 10
BASNL HAVA DONANMLAR
Basnl Havann zellikleri 10-03
Basnl Hava ebekeleri 10-16
Kmpresrlerde Atk Isnn
Geri Kazanlmas 10-21
Sistemin Koruyucu Bakm 10-23
B L M -11
M H E N D S L K E K ON OM S
Edeerlik Kavram 11-03
Yatrm Alternatiflerinin
Deerlendirilmesinde Kulanlan
ltler 11-10
Kullanmdan Kaldrma ve Yenileme
Analizi 11-16
Vergi Sonras Analiz 11-19
B L M - 12
TESIS PLANLAMAS
Tesis Yerinin Seimi 12-02
Tesis Yerleim Dzeni Tasarm 12-04
Nicel zmleme Modelleri ve
Teknikleri 12-14
B L M - 13
EVRE MHENDISLII
evre Bilimleri 13-03
evre Mikrobiylojisi 13-06
Endstri Giri Suyu Artm 13-12
evre Mevzuat 13-14
ALFABETK DZN
it
m
SUNU
Makina Mhendislii El Kitab'nn ikinci basksn meslektalarmzn
ve gen mhendis adaylarnn kullanmna sunmaktan kvan duyuyoruz.
Bilim ve teknolojideki hzl gelimeler, yllar nce yaynlam
olduumuz 4 ciltlik El Kitab'nn kapsaml bir ekilde gzden
geirilmesini gerekli kld. Bu sorumluluun bilinciyle ikinci bask konu
kapsam ve her konu ierii itibariyle adeta btnyle yeniden yazld.
l itibariyle de daha byk tutulan El Kitab drt cilt halinde
dzenlendi.
Bylesine geni kapsaml bir bilimsel eserin ortaya konmasnn ne
kadar youn bir aba ve sreyi gerektireceini takdir edeceinize
gveniyoruz. Yine bylesi bir eser, maliyeti itibariyle ancak kazan
drtsnden uzak, bilimsel katk endiesinin ar bast bir giriimi
gerektirmekteydi ve bu onur, retim-aratrma-sanayi kurulularndan
seilmi, herbiri kendi arasnda youn kurumsal ve uygulamal
uzmanlklar ile bilinen, byk bir zveri ve maddi karl
llemeyecek emek katks ile blmlerini hazrlayan yazarlara aittir.
Byle bir almann gsterebilecei gecikme ve olabilecek eksikliklerin
anlayla karlanacana inanyoruz.
El Kitabnn hazrlanmasnda emei geen, bata blm yazarlar
olmak zere Makina Mhendisleri Odas Kitap Komisyonunun sayn
yelerine, kitab baskya hazrlayan Sayn A. Mnir CERT'e, ve El
Kitab'nn dizgi, dzenleme ve basksnda stn aba gsteren Oda'mz
yayn personeline teekkr eder, kitabn meslektalarmza, mhendislik
eitimi gren genlerimize ve tm ilgililere yararl olmasn dileriz.
Makina Mhendisleri Odas
Ynetim Kurulu
B R N C B A S K I N I N NSZ
Odamzn hemen her genel kurulunda, meslektalarmzn belirttikleri balca ortak arzu
olan MAKNA MHENDSL EL KTABI'nn ilk cildini yaynlamaktan mutluyuz. El Kitab,
yaklak 32 blmden oluacak biimde planlanmtr. Her blm ayr bir meslektamz
tarafndan yazlmtr. Blmler arasnda dil ve sayfa dzeni bakmndan bir uyum salanmas
iin nemli aba harcanmtr. Ancak, bu alma srasnda, blm yazarnn yaz slubu,
olabildiince korunmaya allmtr. Teknik yazn (literatr) zengin sanayi lkelerinde bir el
kitabndan beklenen hizmet, genellikle, bavurulan konudaki ana ilkelerin, balca formllerin
ve uygulamada kullanlan ortalama saysal deerlerin hatrlanmasdr. Bir el kitabnn tasarm
(design) amacyla kullanlmas, ounlukla, nerilmez. nk buradaki bilgiler, ancak bir
hesabn kontrol, seilen tasarm verilerinin uygun snrlar iinde bulunup bulunmad
konusunda fikir verirler.
Ancak, lkemizin koullar bizi, yukarda zetlenen bu temel grlerde deiiklik yapmaya
zorlamaktadr. Teknik yaznmzn zengin olmay nedeniyle, birok konuda olduka geni
bilgi verilmitir. Bylece, bir el kitabnn erevesinin ald sylenebilir. Yukarda aklanan
nedenlerle, yazar meslektalarmz bu konuda olduka serbest braktk. Sonu olarak,
Trkiye'de ilk defa yaynlamaktan kvan duyduumuz bu teknik el kitab, birok konuda, bir
bavurma kitab durumuna geldi. Bu durumun, meslektalarmz tarafndan olumlu
karlanacan umuyoruz.
4-5 cilt olarak yaynlamay planladmz MAKNA MHENDSL EL KTABI, her cilt,
birbiriyle yakndan ilgili olan konular kapsayacak biimde dzenlenmitir. Temel bilimleri,
zellikle mhendisler iin gerekli lde ieren bu birinci ciltte,
MATEMATK
L BRMLER VE EVRME KATSAYILARI
KATI CSMLER VE AKIKANLAR MEKAN
TTREM VE SES
CSMLERN MUKAVEMET
TERMODNAMK VE ISI LETM
blmleri kapsanmtr.
Yurdumuzda, bu apta yaynlanan ilk yapt olarak elbette birok eksii ve kusuru bulunmas
doal olan bu kitabn, meslektalarmzn ve dier okuyucularn eletiri ve uyarlaryla
olgunlaabilecei aktr. Bu bakmdan eletiri ve uyarlarnz bekliyoruz. Sizlere daha iyi
hizmet istei ile sevgi ve sayglar.
A nkara-Ocak 1976
A. M nir CE R T
MAKNA MHENDSL EL KTABI
1. CLT
KNC BASKININ NSZ
MAKNA MHENDSL EL KTABI'nn birinci basksnn zerinden ok zaman geti
(1.-3. ciltler 1976-1977; 4. cilt 1981).
Bilim ve teknikteki olaanst hzl gelimeler ve yeni uygulamalar bir yeni basky zorunlu
kld.
Birinci bask, birinci basknn nsznde de belirtildii gibi, bir el kitabndan beklenenden
daha geni kapsaml hazrlanmt. Ksa zamanda tkenmi olmas, bu amacn gerekliini
kantlamtr.
u anda meslektalarmzn kullanmna sunulan bu ikinci baskda klasik el kitaplarnn
snrlarna ekilmek istedik.
Ancak, yine de blm yazarlarn bir lde serbest braktk. Bu bakmdan, bu ikinci
basknn klasik el kitab ile bavuru kitab arasnda bir yer aldn sylemek mmkndr.
Kitabn basm elde olmayan nedenlerle gecikti. Okuyucularmzn bu konuda bizi
balayacaklarna inanyorum.
Bu ikinci bask da yine 4 cilt olarak kmaktadr. Ancak, bu kez yle bir i ayrm yaptk:
RETM VE TASARIM 2 Cilt
ENERJ VE G 2 Cilt
Bu ikinci basknn da eletirilecek birok yan olduunu kabul ediyorum. Ancak,
meslektalarma ve gen mhendis adaylarna yararl bir yapt hazrlamak iin ok aba
harcadmz sylemek zorundaym.
Bu basknn gereklemesinde, benden daha nce balayan stn aba ve zverilerinden
dolay blm yazar arkadalarma ve Kitap Komisyonunun eski ve yeni deerli yeleri
Serdar TAN
Prof. Dr. Alp ESN
Do. Dr. Kahraman ALBAYRAK
Bilal BAYRAM
Nihat ANGI
Erturul CANKI
dostlarma en iten teekkrlerimi sunmak isterim.
Gen meslektalarmn gelecekte daha gzel yaptlar vermesi dileiyle.
Ankara, Ekim 1994
A. Mnir CERT
t
I
M A M A M H E N D S L
E L K T A B I
Cilt 1
RETM VE TASARIM
Baskya Hazrlayan
A. Mnir CERIT
( Makina Yk. Mhendisi)
2. Bask
TMMOB MAK NA MHENDSLER ODASI
Ekim 1994
Y ayn no : 169
tmmob
makina mhendisleri odas
Smer Sokak 36/1-A 06440 Demirlepe / ANKARA
Tel : (0-312) 231 31 59 - 231 80 23 Fax : (0-312) 231 31 65
Yayn no : 169
I S B N : 975-395-124-8 (Tk. No)
I S B N : 975-395-125-6 (1. Cilt)
Bu Yaptn yayn hakk Makina Mhendisleri Odas'na aittir. Kitabn
hibir blm deitirilemez. MMO'nn izni olmadan kitabn hibir
blm elektronik, mekanik vb. yollarla kopya edilip kullanlamaz.
Kaynak gsterilmek kayd ile alnt yaplabilir.
Ekim 1994 - Ankara
Dizgi: Ali Rza Falcolu (Makina Mhendisleri Odas)
Bask: MF Ltd. ti. Tel: (0-312) 425 37 68
, T ,
i :?
B OL UM 1
M A T E M A T K T A B L OL A RI
VE L B R M L E R
H azrlayan
A. Mnir CERT, Mak. Yk. Mhendisi, Danman
M A T E M A T K T A B L OL A RI
izelge
N o.
Bilim ve Mhendislikte Kullanlan
Simgeler la-lb
Dayire ve embere likin
Deerler 2
Dzgn okgenler 3
Binom Katsaylar 4
Baya Logaritmalar 5
Doal (Napierian) Logaritmalar 6
stel Fonksiyonlar 7
Doal Trigonometrik Fonksiyonlar
(Alar Radyan olarak) 8
Doal Trigonometrik Fonksiyonlar
(Alar derece olarak) 9
Hiperbolik Fonksiyonlar 10
Bessel Fonksiyonlar 11
R=l Dayiresindeki Yay Uzunluklar ve
Derece Radyan Karlklar 12-16
Kalanlarn Standart Dalm 17
Olas Hatay Hesaplama Faktrleri 18
L B R M L E R
izelge
No.
Metrik Sistem (SM) 1
A.B.D. Sistemi (UScS) 2
Uluslararas Sistem (SI) 3
SI Teme] Birimleri ve Simgeleri 4
Birimlerin Alfabetik Listesi 5
Snflandrlm Birimler Listesi 6
Basn ve Gerilmenin
psi-kN/m
2
(ksi-MN/m
2
) Karlklar 7
Basn ve Gerilmenin Metrik Sistem-SI
Karlklar 8
Younluk-Baume Derecesi Karlklar 9
zgl Arhk-API Derecesi Karlklar 10
KAYNAKA 52
LGL TSE STANDARTLARI 52
1-01
MATEMATK TABLOLARI
izelge.l- B ilimve M hendislikte K ullanlan S imgeler
la. Grek H arflerinin S imgeledii B yklkler :
H arf Okunuu
A , a
B,p
Alfa
Beta
Gamma
A, 5
E, e
Delta
Epsilon
Zeta
S imgeledii B yklkler
A (5,6); absorplama (sourma) faktr (3); asal ivme
(1,4,5); hcum (attack) as (1); yaynm katsays (1); sl
uzama (izgisel) katsays (3,5,6); sl yaynm katsays (3);
scaklk katsays direnci (2).
A (5,6); pala (blade) as (1); yan kayma as (1); dalga
boyu sabiti (2); faz sabiti (2); sl genleme katsays (kbik)
(3,6); beta parac.
A (5,6); aktivite sabiti (mol temelinde) (6); dihedral a
(F,l); elektriksel iletkenlik (y,a, 2) ; snma lan oran (1,3);
zgl arlk (3,4); kayna birim yer deitirmesi (1,5); yayma
(propagasyon) sabiti (8,2); zgl arlk (g
c
ile 3); birim hac-
min arl (4,5);
Diferansiyel; asal yer deitirme (1); snr tabaka kalnl
(1); snm sabiti veya katsays (2); kirite kme (sehim) (5);
kirite maksimum kme (5); kontrol yzeyleri takmnn as
(1); bal basn (1); deerler arasndaki fark (A,3,6); toplam
uzama (5);
Aa doru ykama as (1); kapasitivite (2); boaltlm me-
kann kapasitivitesi (, 2); bal kapasitivite (
t
); dielektrik
sabiti (2); yaym (emisivite ve toplam emisivite) (1,3,6); hata
iareti (1); geirgenlik (permitivitite) (2); trblans deiimi,
trblans katsays (1); sonsuz kk;
Kompleks hz = ^ - u - iv (Burada w akkann komplekes
dz
fonksiyonu; u, v akkan hznn yatay dzlemdeki bileen-
leridir) (1, 4);
H,
, e
K, K
A, 5
Eta
Teta
lota
Kappa
Lambda
1-02
Verim (1,2,3,4,5,6); geri kazanm faktr (1); dielektrik du-
yarll (2);
Radyasyon as; scaklk derecesi (3); scaklk oran (1); mut-
lak scaklk derecesi (Kelvin) (0 veya T 1,2,3,4,5,6); basit s-
caklk derecesi (8 veya t, 1,2,3,4,5,6);
Manyetik duyarllk (2); snma lan oran (K, k,3,6); defor-
masyondan dolay kiri eriliindeki deime (5);
Ykn hat younluu (2); snm faktr (1); buharlama gizli
ss(X, hfg, 6); sabit basnta buharlama ss (k, hr
g
veya Hf
g
);
ortalama serbest yrnge (1); trblansn mikrolei (1);
meme (nozzle) yayma as (1); iletkenlik edeeri (A,2); s-
prme destei as (A,l); koniklik (1); dalga boyu(l,2,3,5);
iinden geme yetisi (relktansn tersi) (p, A,2);
H arf Okunuu
M
M A T E M A T K T A B L OL A RI
S imgeledii B yklkler
N , v N
Mach as (1); kayma, srtnme katsays (n,f,5); manyetik
geirgenlik (2); boaltlm mekann geirgenlii (|i
c
,2); bal
geirgenlik (|i
r
,2); Poisson oran (u.,v>,5); Poisson oran (1);
Joule-Thomson katsays (3): mutlak (dinamik) viskozite
(1,3,4,6); mutlak viskozite katsays (1,3,4,6); bal (suya
gre) mutlak viskozite (u,/u,
w
3.6); kayma srtnmesi katsays
(f,u, 5); akkanlk (l/u, 6);
Ima (radyasyon) enerjisinin frekans; zgl hacim (3,6); ki-
nematik viskozite (1,3,4,6); bal (suya gre) kinematik visko-
zite (3,6); relktivite (isteksizlik) (2);
Ksi Akkanlar mekaniinde konfonn tasvir (conformal mapping)
dnmlerinde kullanlan yardmc dzlem denkleminin
gerel terimi : = + T|(1,4);
O, o
p,p
, o
Omikron
Pi
Ro
Sigma
T, T Tau
Pi says; Poynting vektr (11.2)
Ykn hacim younluu (2); younluk (1,3,4,5,6); su buhar-
nn nem younluu (p
M
, 3); doyma noktasnda su buharnn
younluu (p
s
.3); yanstma faktr (3); elektiriksel diren (re-
zistivite) (2);
Yan ykama as (1); ykn yzey younluu (2); elektiriksel
iletkenlik (6, 8,2); bal (standart havaya gre) younluk (1);
elastivite (2); pervane katl (1); normal (kesite dikey) geril-
me (8,\), 5); normal gerilme (1); Stefan-Boltzmann sabiti
(3,6); yzey gerilim (3,4,6); kinematik yzey gerilim (5/=w,
4);
Kesme gerilmesi (1); kesme (kayma) gerilmesi (T, s
s
, 5);
zaman (t,t; ayn yazda t basit scaklk derecesini gsteriyorsa
zaman iin T kullanlmaldr) (1.3.6); zaman sabiti (2); iletim
faktr (3);
Y,\) Upsilon
Fi
Hacim (3, 6);
A (P,<)>, 1); helisin ilerleme as (1); manyetik ak (<>, 2); faz
as (2); faz yer deitirmesi (5): potansiyel fonksiyonu (1);
ma (radyasyon) aks (<I>, 3): etkin helis as (1);
Ki
Psi Ak yer deitirmesi (2); akm fonksiyonu (1); etkin helis as
(1); elektrostatik ak (2);
1-03
H arf Okunuu
Omega
MATEMATK TABLOLARI
S imgeledii B yklkler
Kat a (3); asal frekans (2); asal hz (1,2,3,4,5); dayiresel
frekans (2jf, 5 ); kinematik yzey gerilim (5/p, 4); elektriksel
diren birimi (R, ohm, 2);
1
lb. L atin H arflerinin S imgeledii B yklkler :
H arf
A , a
S imgeledii B yklkler
vme, genel dorusal (3,4,5,6); aktiflik (6); genlik (A, 5); alan (A,
1,3,4,5,6): grnm oran (A, AL, 1); atom arl (A); zayflatma
(2); birim alan bana iletkenlik (1/RA, 2); Helmolt7. serbest enerji-
si (A, 6); i potansiyel vektr A- 2); geciktirilmi potansiyel vek-
tr (Ar, 2); birim alan bana sl diren (RA, 3); kaldrma erisi-
nin eimi (1); birim hacmin alan (6); iin sl edeeri (A , l/J, 3);
B, b
C,c
D , d
E , e
Pervanede pala genilii (1); en, enlilik, genilik (5,6); etkin film
kalnl (B, 6); manyetik ak younluu (fi, 2); manyetik polari-
zasyon (Bi. 2); duyarllk (B, 2); savaklarda kret uzunluu (4); ak
yata genilii (4); kanal yzeyi genilii (4); menzil (1); manye-
tik endktans (B);
Kapasitans, kapasite (C,2); Chzy katsays (c, 4); tel uzunluu
(1); mutlak katsay (C, 1); genel katsay (C, 4); bzlme katsays
(C
c
, 4); boaltma katsays (C, 6); boaltma katsays (Cq, 4); birim
arlk bana enerji katsays ( C
e
formlnde); birim arlk
2g
bana momentum katsays ( C
m
formlnde ); hz katsays
(Cv, 4); younluk (konsantrasyon) (C,c 1,3); hacmsal younluk
(6); kritik durum veya kritik deer (indisli) (3); snm katsays
(3); sabit basnta snma ss (C
p
, 1,3); sabit hacimde snma ss
(C, 1,3); snma ss (3,6); sabit hacimde molar snma ss (C,
1,3.6); en dtaki lifin tarafsz eksenden uzakl (5); k hz (2,
3); dalga abukluunun hz (4); ses hz (c,a,4);
ap (D); yaynm (katsays) (D
v
. 3); buharn sl yaynm katsay-
s (D
v
, 6); elektriksel yer deitirme (D. 2); mutlak srklenme
(drag) katsays (D, 1); kalnlk (d.t. 1.3);
Elektiriksel potansiyel fark (E.e, 2); kuvvetin uygulama noktas-
nn merkezkal (eksantrisitesi) (5); F.lastiklik modl (E, 5);
kinematik elastiklik (K ^ 4 ); toplam i(E); elektronik ykn mut-
p '
lak deeri (2); enerji (E, 1); kinetik enerji (Ek.T, 5); potansiyel
enerji (Ep.V, 5); elektromotor kuvvet (E.e, 2); menzil etkinlii (1);
elektrik iddeti (E,& 2); voltaj (E.e, 2);
1-04
MATEMATK TABLOLARI
H arf S imgeledii B yklkler
F, f Srtnme katsays (VVeisbach-Darcy, 4); srtnme katsays (F,f,
5); arlk merkezinden yatay kuyruk yzeyinin basn merkezine
olan uzaklk (1); kuvvet (E, 2); kuvvet (F, 1,4); frekans (1,2,3,5);
kayma srtnmesi katsays (f,X, 5); boruda srtnme kayb katsa-
ys (4.6); enerji balansnda srtnme (F, 6); ka (fugacity 3,6);
tekil kuvvet veya yk (F,P,Q, 5); ak itmesi (F, 1);
G, g Yerekimi ivmesi (1,3,4,5,6); yerel yerekimi ivmesi (g
L
, 3); Ulus-
lararas Standart Yerekimi vmesi (g
c
, 3,6); yerekimi ivmesine
ilikin evirme faktr (g
c
, 3,6); elektriksel iletkenlik (G, 2);
Gibbs serbest enerjisi (G,6); Gibbs fonksiyonu ve tmel (total) po-
tansiyel fonksiyon (G,g, 3,6); ktlesel hz (G, 1,6); kayma elastik-
lik modl (G, 5); kesme modl (1); bal arlk (suya veya ha-
vaya gre, G, 3); birim kesit alanndan birim zamanda geen ktle
akmnn hz, (G, 6);
H, h Asal momentum (II, 1); derinlik, ykseklik (3,5); entalpi (H,h,
3); entalpi (II, 6); kuru doymu buharn entalpisi (h
g
, 3); doymu
svnn entalpisi (hf, 3); birim arlk bana entalpi (3); s tutumu
(entalpi) (H,h, 3); Planck sabiti (3); Bir snr yzeyi boyunca s a-
k hz (1); buharlama gizli ss (hr
g
, A^6); sabit basnta buhar-
lama ss (Hgf, h
g
f, X, 3); s transferinde yzey katsays (3,6);
ykseklik (3,5); basn ykseklii (atmosferik) (h
a
, 4); basn
kayb (uygun indisle kullanlr) (4); potansiyel basn (ykseklik)
(hpz, 4); basn ykseklii (h
p
, 4); hz ykseklii (basnc) (h
B
, 4);
nemlilik (H, 6); nem doygunluunun ksmi basnc (H
r
, 3,6); man-
yetik iddet (H, 2), kalnlk (5);
I, i Elektrik akm (1,2); arpma (impuls) (I, 1); eylemsizlik momenti
(I. kutupsal, 1,5); eylemsizlik momenti (karteziyen) (I, 1,5,6); ey-
lemsizlik arpm (I
xy
, 5)
J, j Pervanenin ilerleme oran (J, 1); iin sl edeeri (l/J, 3); eylem-
sizlik momenti (kutupsal, 5); snn mekanik edeeri (J, 1,3,6);
nm (radyasyon) iddeti (J, 3);
K, k Jirasyon yarap (5); elektrik iddeti (E, J, 2); svlarn ktlesel
elastiklik modl (K); indirgenmi frekans (titreme, 1); sl diren
(-L ,3); snma slar oran (k, X, K, 3,6); yay sabiti (5); gerilme y-
k
lmas faktr (K, 5) ; sl iletkenlik (1,3); kavrama katsays (2)
L, 1 Endktans (L, 2); karlkl endktans (Lm, 2); self-endktans (L,
U, 2); uzunluk (L, 3, 4,5,6,) ;k iddeti (lambert, L, 2);
M, m Manyetemotor kuvvet (M, F, 2); kuvvetin momenti (M, 5); Mach
says (M, 1); molekl arl (M, 3,6); manyetik moment (m, 2);
kuvvetin momenti (eilme momenti de iinde, 1,5); manyetik po-
tansiyel (M, F); iftin momenti (M,T); przllk katsays
(Bazin) (4); ktle (1,3,4,5,6); faz numaras (2); kutup kuvveti (2);
N, n Przllk katsays (Kutter ve Manning) (4); normal kuvvet (N,
1); emniyet katsays (N, 5); mol says (mol-pound, mol-kg) (3);
genel olarak say (N, 1,3,4,5,6); iletken says ya da evrim (tur)
says (N, 2); birim zamanda dnme says (devir) (1,3,5); yk
faktr (1); dnme hz (devir) (2,6);
1-05
MATEMATK TABLOLARI
Harf
P.P
Simgeledii Byklkler
Q.q
Aktif g (P, 2); g (1,3.4,5,6): basn iddeti (birim alana gelen
kuvvet (1,3,4,5,6); slak evre (bir kesit alannn slak evresi) (P,
4); su buharnn doyma basnc (P
s
, 3); titreim sabiti (p, 2); birini
zaman bana enerji (g) (P. 4): tekil yk (P,Q,R, 5); toplam yk
(P,W); elektriksel moment (r>. 2); manyetik isteklilik (permeans)
(reliiktansn tersi) (P. A, 2); geometrik adm (piteh) (1);
Elektrik yk veya miktar (Q. 2); tekil ykler (F,P,Q); basma
miktar veya akm verdisi (debi) (Q, 4); birim genilik bana akm
miktar (4); elektrik miktar (Q.q, 2); hacmsal verdi (6); tekil yk
ya da kuvvetler (F.P.Q): dinamik (darbe) basnc (1); s ak hz
(3); bir alann verilmi bir eksene gre momenti (statik) (Q, 5); re-
aktif g (2); birim ktle ya da arlk bana s miktar (1); birim
zaman bana s miktar (1.3.6): bir akkann hacmsal toplam
ss (Q, 1,3,6); kuvvet iftinin momenti (Q, 1); sl gei (3); bir
akkann hacmsal hz (q. Q. 3);
R,r
S , s
T, t
U,u
V, v
W , w
1-06
Isl iletkenlik |-L 31; birim alan bana sl iletkenlik;
\R ' " / VRA
bant (correlation) katsays (R. 1); gaz sabiti (R, 1,3.6); hidrolik
yarap (Rh, 3,6); ortalama hidrolik yarap (R
m
, 4); kesit alannn
hidrolik yaralp (R. 4); yelpaze (R.l); isteksizlik (relktans) (R,
1); elektriksel diren (R, 2); sl diren (R, 3,6); birim alan bana
sl diren (RA, 3,6): Reynolds says (R, 1,4); karm zenginlii
(yanmada edeerlik oran) (R. 1);
Alan (S, 1,3,6); izgisel uzaklk (3,5); elastans (S, 2); karlkl
elastans (S
m
, S
r
, 2); z-elastans (S, S,*, 2); grnr g (S,2);
kayma (2); kanal yatann eimi (S
o
, 4); evlerin ve eddelerin
eimi (4); enerji gradyeninin eimi (S, 4); hidrolik gradyenin
eimi (S
w
, 4); kayma gerilmesi (s
s
, t, 5); normal gerilme (s, x, 5);
Kinetik enerji (T, F*. 5); mutlak scaklk derecesi (Kelvin) (T,0,
1,2,3,4,5,6); basit scaklk derecesi (t, 6,1,2,3,4,5,6); kalnlk
(t,d,3); kalnlk (4): pervane itkisi (T, 1); zaman (t, T, 1,3,6); iftin
momenti (tork) (T.M. 5); i (T. 3,5);
i enerji (U,u, 1,3,6); s transferi katsays (toplam) (U, 1,3,6);
ma (radyan) enerjisi (U, 3); ma iddeti (3); hz bileenleri
(u,v,w, 1,4); yerel hz (6); hz bileenlerinin geici ortalamalar
(u,v,w, 4);
Is transfer katsays (toplam) (1); kiri kesitindeki kesme kuvveti
(V, 5); kuru havann birim arl bana slak hacim (karm
hacmi) (V
H
, 3); izgisel hz (5); elektriksel potansiyel (fark)
(elektromotor kuvvet ile elektriksel potansiyel fark arasnda bir
ayrm yapmak istendiinde birinci iin E, e simgeleri, ikinci iin
V, v simgeleri kullanlabilir. 2); izgisel hz (V,v,u, 3); hz (V,
1,3,4); hz (V,v, 3); ses hz (V
a
. 6): ortalama hz (V, 6); Belanger
kritik hz (Ve, 4): ortalama ktle hz (Q/A=V, 4); bal hz (3);
hacim (V, 1,4,5,6); mol hacmi (V, Vm, 3); zgl hacm (1,3); top-
lam hz (V, V
L
, 3);
Enerji (W, 2); madde miktar (W. 6); ma (radyan) iddeti (3);
hzn bileenleri (w.u,v); toplam arlk (W, 1,3,4,5,6); i (W,
2,4,5,6); d i (W
e
, 6); birim arlk bana i (w,w
k
); mukavemet
momenti (W, 5);
mi
M A T E M A T K T A B L OL A RI
H arf S imgeledii B yklkler
X, x Adyabat faktr (X, 3); yere bal koordinat eksenleri sistemi
(x,y,z, 1); boyuna eksen (X, 1); hacmsal kesir (X
v
, 6); arlka
kesir (X
w
, 6); buhar kalitesi (3); reaktans (X, 2); kapasitif reak
tans (X
c>
2); endktif reaktans (X,. 2); karlkl reaktans (X
m
,
X
rc
); z (elf) reaktans (X,X
CC
);
Y, y Kabul (Y, 2); yanal eksen (Y, 1); derinlik (6); kanallarda ak de-
rinlii (4);
Z, z Dey (normal) eksen (Z, 1); sktrlabilme faktr (6); referans
dzleminden ykseklik (Z, 4); akm yatandan ykseklik (Zo, 4);
savaklarda kret ykseklii (4); Rmpedans (Z, 2); mukavemet mo-
menti (Z, 5);
Aklamalar :
1- Parantez iinde gsterilen saylar :
(l)IIavachkta (Amerikan Havaclk Bilimleri, ASA. Z10.7)
(2)Elektrik Mhendisliinde (Amerikan Elektrik Mhendislii Standartlar Enstits, ASA. Z10.5)
(3)Is ve Termodinamikte (Is ve Tennodinamik iin Amerikan Standart Simgeleri, ASA. Z10.4)
(4)Hidrolikte (Hidrolik iin Amerikan Standart Simgeleri, ASA, Z10.2)
(5)Kat Cisimler Mekaniinde (Kat Cisimler Mekanii iin Amerikan Standart Yazm Simgeleri ASA,
Z10.3)
(6) Kimya Mhendislinde (Kimya Mhendislii iin Amerikan Standart Yazm Simgeleri ASA, Z10.12)
2- Kk harflerle gsterilen byklklerde kk harf parantez iinde tekrar yazlmamtr. Byk harfle ya da
indisli olarak gsterilenler parantez iine yazlmtr.
1-07
MATEMATK TABLOLARI
lc. L ogaritma ve T rigonometriye likin S imgeler :
L ogaritmalar
loga = l og
o
a
n a = logg a
log"
1
a = colog a
T rigonometri
(a) nn baya (ondalk) ya da
10 tabanna gre logaritmas
(a) nn doal (neperiyen) ya
da e (2,718) tabanna gre lo-
garitmas
Logaritmas (a) olan say
ruj I JV^I J^VI VI
Ay : y deki art
dy : y nin diferansiyeli
dy : y deki deiiklik
b
: a dan b ye kadar i zerinde toplama
i = a
it
F\
M
E frf
lim (y) = b, y b eer x - a ise
x -* a
I : in entegrali
sin, cos, tg (tan)
b
cosec (esc), sec, cotg (etn) Trigonometrik fonksiyon- f . j
n
belirli entegrali
lardr Ja'
sin"
1
, cos"
1
Bu fonksiyonlarn tersidir.
d. Cebirsel lemler ve S imgeler :
y = f (x): y, x in fonksiyonudur.
y
1
= f (x) = Q- = D v y = f (
x
) fonksiyonunun x e
dx gre trevi
y" = f' (x) = = D
2
X
y y = f (x) fonksiyonunun x e
dx
2
gre 2. trevi
u = f (x,y) u, x ve y nin fonsiyonudur.
du
u', = f' (x, y) = D
x
(u) = u= f (x, y) fonksiyonunun
9x x e gre k'smi trevi
U'xy = f"xy (X, y) = D y ( D , u) = -
d y d x
u = f (x, y) fonksiyonunun x ve y ye gre 2. trevi
V : dalle ya da nabla (vektrel diferansiyel operatr)
: Laplace ilemi
V
2
: Laplace operatr
le. Vektr A nalizi
i , j , k : Eksenler boyunca birim vektrler
(sa el kural)
s . b =(a . b) = S ab : a ile^b nin skaler arpm,
iddeti AB cos (A, B)
a x b^.a . bj = V ab : a ile b nin vektrel arpm
iddeti AB sin (A, B)
1-08
MATEMATK TABI .OLARI
izelge.2- D ayire ve embere likin D eerler
ap
evre
Alan
Yay
Kiri
:d = 2r
: = 2Jtr =
: A = 7tr
2
=
: PAQ = s
: RQ- 1
7td
d
2
7t =
4
S
AK
de
s = r9 =
2
s I' -1
(Huygens forml 120 ye kadar olan alarda hata oran
3
% 0.25 den kktr).
Ok : h
l = 2rsin S.
2
e 2 SI,, e.
2
1 = V 2 hr- h
2
(yaklak forml).
4 h
2
+ I
2
8h
(yaklak forml).
1
1
2
(6<180 ise eksi iaret kullanlr).
4
(9 > 180 ise art iaret kullanlr).
h = r 11 - cos
2
1-09
P (x,y) noktasnn ordinat:
Dayire diliminin alan (ORQ dilimi):
Dayire kesmesinin alan :(RAQ kesmesi)
MATEMATK TABLOLARI
y = h - r + Vr
2
- x
2
A= = -
~ 2 ~ 2
Dayire halkasnn alan:
Tam halkann alan
MRQN halka parasnn alan
A =-2JL = _b_ (8l'+ 6) (yaklak formller)
3 15
A = 7t (rV
2
) = 7t (r+r
1
) (r-r')
A = $- (r? - r'
2
) = 5- (r + r') (r - r')
2 2
l/cljje.3- D/.gii okgcnlrr.
Dzgn okgenler (Kenarlar birbirine eit. alar birbirine eit)
n = kenar says
Merkez a: 2 a = (radyan)
n
Ke as : p = n (radyan)
n
evre : = ns
Kenar : s = 2r tg a = 2R sin a
u
W-
i'i
u
1-10
iten teet emberin yarap:
Da izilen emberin yarap
Alan :
MATEMATK TABLOLARI
r = cotg a
R = cosec a
2
A =-Q5r_ = nr
2
tg a = Ii-B_ sin 2a
2 2
= cotg a = nx AOB alan
4
Genel okgenin alan: okgenin blnebildii saydaki gen alanlarnn toplam.
D zgn okgende D eerler
n
3
4
5
6
7
8
9
10
12
15
16
20
24
32
48
64
2a
120
90
72
60
5143
45
40
36
30
24
22.50
18
15
1125
750
5.625
A lan
s
2
0.433
1.000
1.721
2.598
3.634
4.828
6.182
7.694
11.200
17.640
20.110
31.570
45.580
81.230
183.100
325.700
A lan
R
2
1.299
2.000
2.378
2.598
2.736
2.828
2.893
2.939
3.000
3.051
3.062
3.090
3.106
3.121
3.133
3.137
Al an
2
5.196
4.000
3.633
3.464
3.371
3.314
3.276
3.249
3.215
3.188
3.183
3.168
3.160
3.152
3.146
3.144
R
s
0.577
0.707
0.851
1.000
1.152
1.307
1.462
1.618
1.932
2.405
2.563
3.196
3.831
5.101
7.645
10.190
A l an
7t
2.000
1.414
1.236
1.155
1.110
1.082
1.064
1.052
1.035
1.022
1.020
1.013
1.009
1.005
1.002
1.001
a/R
1.732
1.414
1.176
1 000
0.868
0.765
0.684
0.618
0.518
0.916
0.390
0.313
0.261
0.196
0.131
0.098
a/r
3.964
2.000
1.453
1.155
0.963
0.8284
0.728
0.650
0.536
0.425
0.398
0.317
0.263
0.197
0.131
0.098
r/R
0.500
0.707
0.809
0.866
0.901
0.924
0.940
0.951
0.966
0.978
0.981
0.988
0.991
0.995
0.998
0.997
r/a
0.289
0.500
0.688
0.866
1.038
1.207
1.374
1.539
1.866
2.352
2.514
3.157
3.798
5.077
7.629
10.180
izelge.4- B inomK atsaylar
n
1
2
3
4
5
6
7
9
10
11
12
13
14
(n)o
1
1
1
1
1
1
1
(n)
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
(nh
1
3
6
10
15
21
28
36
45
55
66
78
91
(n)j
1
4
10
20
35
56
84
120
165
220
286
364
(n)
4
1
5
15
21
70
126
210
330
495
715
1001
(n)
5
1
6
21
56
126
252
462
792
1287
2002
(n)
1
7
28
84
210
462
924
1716
3003
(n>
1
8
36
120
330
792
1716
3432
1
9
45
165
495
1287
3003
(11)9
1
10
55
220
715
2002
(n)o
1
11
66
286
1001
(11)11
12
78
364
(n)n
1
13
91
1-11
MATEMATK TABLOLARI
Aklamalar :
1x2x3
(n)
0
= l
(n), = n
(n))
2
= (n-
(n)
3
= (n-1
(n)
r
= n(n-l
[ n- ( r - 1)] / 1x2x3 xr
Dier Gsterimler : n C
r
= (n
r
) = (n)
r
n = 14 iin katsay: (n)
| 4
= 1
n = 15 iin katsaylar : (n)
14
= 15 ve (n)
l 5
= 1
izelge.5- Baya Logaritmalar
w
1.0
l.l
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6
1.7
1 8
1.9
2.0
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7
2.8
2.9
8.0
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7
3.8
3.9
4.0
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6
4.7
4.8
4.9
0
0.0000
0414
0792
1139
1461
1761
2041
2304
2553
2788
0.3010
3222
3424
3617
3802
3979
4150
4314
4472
4624
0.4771
4914
5051
5185
5315
5441
5563
5662
5798
5911
0.6021
6128
6232
6335
6435
6532
6628
6721
6812
6902
1
0043
0453
0828
1173
1492
1790
2068
2330
2577
2810
3032
3243
3444
3636
3820
3997
4166
4330
4467
4639
4786
4928
5065
5198
5328
5453
5575
5694
5809
5922
6031
6138
6243
6345
6444
6542
6637
6730
6821
6911
2
0086
0492
0864
1206
1523
1618
2095
2355
2601
2833
3054
3263
3464
3655
3838
4014
4183
4346
4502
4654
4600
4942
5079
5211
5340
5465
5587
5705
5821
5933
6042
6149
6253
6355
6454
6551
6646
6739
6830
6920
3
0128
0531
0899
1239
1553
1847
2122
2380
2625
2856
3075
3284
3483
3674
3856
4031
4200
4362
4518
4669
4814
4955
5092
5224
5353
5478
55 9
5717
5832
5944
6053
6160
6263
6365
6464
6561
6656
6749
6839
6928
4
0170
0569
0934
1271
1584
1875
2148
2405
2648
2878
3096
3304
3502
3692
3874
4048
4216
4378
4533
4683
1829
4969
5105
5237
5366
5490
5611
5729
5843
5955
6064
6170
6274
6375
6474
6571
6665
6758
6848
6937
5
0212
0607
0969
1303
1614
1903
2175
2430
2672
2900
3118
3324
3522
3711
3892
4065
4232
4393
4548
4698
4843
4983
5119
5250
5378
5502
5t>23
5740
5855
5966
6075
6180
6284
6385
6484
6580
6675
6767
6857
6946
0253
0645
1004
1335
1644
1931
2201
2455
2695
2923
3139
3345
3541
3729
3909
4082
4249
4409
4564
4713
4857
4997
5132
5263
5391
5514
5635
5752
5866
5977
6085
6191
.6294
6395
6493
6590
6684
6776
6866
6955
7
0294
0682
1038
1367
1673
1959
2227
2480
2718
2945
3160
3365
3560
3747
3927
4099
4265
4425
4579
4728
4871
5011
5145
5276
5403
5527
5647
5763
5877
5988
60%
6201
6304
6405
' 6503
6599
6693
6785
6875
6964
8
0334
0719
1072
1399
1703
1987
2253
2504
2742
2967
3181
3385
3579
3766
3945
4116
4281
4440
4594
4742
4886
5024
5159
5289
5416
5539
56S 8
5775
5888
5999
6107
6212
6314
6415
6513
6609
6702
6794
6884
6972
9
0374
0755
1106
1430
1732
2014
2279
2529
2765
2969
3201
3404
3598
3784
3962
4133
4298
4456
4609
4757
4900
5038
5172
5302
5428
5551
5670
5786
5899
6010
6117
6222
6325
6425
6522
6618
6712
6803
6893
6981
21
20
19
18
17
17
16
16
15
15
14
14
13
13
13
12
12
12
II
II
II
10
10
10
10
10
10
9
Q
9
log T 0 4971
log t - 0 4343
lop T'2 = 0.1901 log T
log (0.43!.')! - 0 M7,<- - 1
09043 0.24S0
Genel Forml l er: , , , ,
lg(ab) = loga
+
logb log (a ) = n log a
log (a/b) = log a - logb log ("V") = l/n log a
Srgl hesap cetveli, logaritma temeline gre arpma, blme, kk alma ve herhangi bir kuvvete ykseltme i-
lemlerini yapan alettir.
1-12
4
r t,
MATEMATK TABLOLARI
izelge.5- B aya logaritmalar (devam)
S
a
y

l
3.0
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5
5.6
5.7
5.8
5.9
6.0
6.1
6.2
6.3
6.4
6.5
6.6
6.7
6.8
6.9
7.0
7.1
7.2
7.3
7.4
7.5
7.6
7.7
7.8
7.9
8.0
8.1
8.2
8.3
6.4
8.5
8.6
8.7
8.8
8.9
9.0
9.1
9.2
9.3
9.4
9.5
9.6
9.7
9.8
9.9
0
0.6990
7076
7160
7243
7324
7404
7482
7559
7634
7709
0.7782
7853
7924
7993
8062
8129
8195
8261
8325
8388
0.8451
8513
8573
8633
8692
8751
8808
8865
8921
8976
0.9031
9085
9138
9191
9243
9294
9345
9395
9445
9494
0.9542
9590
9638
9685
9731
9777
9823
9868
9912
9956
1
6998
7084
7168
7251
7332
7412
7490
7566
7642
7716
7789
7860
7931
8000
8069
8136
8202
8267
8331
8395
8457
8519
8579
8639
8698
8756
8814
8871
8927
8982
9036
9090
9143
9196
9248
9299
9350
9400
9450
9499
9547
9595
9643
9689
9736
9782
9827
9872
9917
9961
2
7007
7093
7177
7259
7340
7419
7497
7574
7649
7723
7796
7868
7938
8007
8075
8142
8209
8274
8338
8401
8463
8525
8585
8645
8704
8762
8820
8876
8932
8987
9042
90%
9149
9201
9253
9304
9355
9405
9455
9504
9552
9600
9647
9694
9741
9786
9832
9877
9921
9965
3
7016
7101
7185
7267
7348
7427
7505
7582
7657
7731
7803
7875
7945
8014
8082
8149
8215
8280
8344
8407
8470
8531
8591
8651
8710
8768
8825
8882
8938
8993
9047
9101
9154
9206
9258
9309
9360
9410
9460
9509
9557
9605
9652
9699
9745
9791
9836
9881
-9926
9969
4
7024
7110
7193
7275
7356
7435
7513
7589
7664
7738
7810
7882
7952
8021
8089
8156
8222
8287
8351
8414
8476
8537
8597
8657
8716
8774
8831
8887
8943
8998
9053
9106
9159
9212
9263
9315
9365
9415
9465
9513
9562
9609
9657
9703
9750
9795
9841
9886
9930
9974
S
7033
7118
7202
7284
7364
7443
7520
7597
7672
7745
7818
7889
7959
8028
8096
8162
8228
8293
8357
8420
8482
8543
8603
8663
8722
8779
8837
8893
8949
9004
9058
9112
9165
9217
9269
9320
9370
9420
9469
9518
9566
9614
9661
9708
9754
9800
9845
9890
9934
9978
6
7042
7126
7210
7292
7372
7451
7528
7604
7679
7752
7825
78%
7966
8035
8102
8169
8235
8299
8363
8426
8488
8549
8609
8669
8727
8785
8842
8899
8954
9009
9063
9117
9170
9222
9274
9325
9375
9425
9474
9523
9571
%I9
9666
9713
9759
9805
9850
9894
9939
9983
7
7050
7135
7218
7300
7380
7459
7536
7612
7686
7760
7832
7903
7973
8041
8109
8176
8241
8306
8370
8432
8494
8555
8615
8675
8733
8791
8848
8904
8960
9015
9069
9122
9175
9227
9279
9330
9380
9430
9479
9528
9576
9624
9671
9717
9763
9809
9854
9899
9943
9987
8
7059
7143
7226
7308
7388
7466
7543
7619
7694
7767
7839
7910
7980
8048
8116
8182
8248
8312
8376
8439
.8500
8561
8621
8681
8739
8797
8854
8910
8965
9020
9074
9128
9180
9232
9284
9335
9385
9435
9484
9533
9581
9628
%75
9722
9768
9814
9859
9903
9948
9991
9
7067
7152
7235
7316
73%
7474
7551
7627
7701
7774
7846
7917
7987
8055
8122
8189
8254
8319
8382
8445
8506
8567
8627
8686
8745
8802
8859
8915
8971
9025
9079
9133
9186
9238
9289
9340
9390
9440
9489
9538
9586
9633
9680
9727
9773
9818
9863
9908
9952
99%
O
r
t
.

1
f
a
r
k
1
9
8
8
8
8
8
8
8
7
7
7
7
7
7
7
7
7
6
6
6
6
6
6
6
6
6
6
6
6
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
4
4
4
4
Bu iki sayfa 1 ile 10 arasndaki saylarn 4 basamakl baya (10 tabanl) logaritmalarn verir. Sayda ondalk
basama saa (ya da sola) a ev yrtmek, logaritmaya a (ya da -n) eklemek demektir. Yani ]o 0.017453 =
0.2419-2 deeri, 2,2419 ya da8.2419-10 biiminde de yazlabilir. Negatif saylarn logaritmas yoktur.
1-13
MATEMATK TABLOLARI
izelge.6- D oal (N cperiycn) L ogaritmalar
A
1.0
.1
.2
.3
.4
.5
.6
.7
.8
.9
2.0
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7
2.8
2.9
i t .O
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7
3.8
3.9
4.0
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6
4.7
4.8
4.9
0
0.0000
0953
1823
2624
3365
0.4055
4700
5306
5878
6419
0.6931
7419
7885
8329
8755
0.9163
9555
0.9933
1.0296
0647
1.0986
1314
1632
1939
2238
1.2528
2809
3083
3350
3610
1.3863
4110
4351
4586
4816
1.5041
5261
5476
5686
5892
1
0100
1044
1906
2700
3436
4121
4762
5365
5933
6471
6981
7467
7930
8372
87%
9203
9594
9969
0332
0682
1019
1346
1663
1969
2267
2556
2837
3110
3376
3635
3888
4134
4375
4609
4839
5063
5282
5497
5707
5913
2
0198
1133
1989
2776
3507
4187
4824
5423
5988
6523
7031
7514
7975
8416
8838
9243
9632
0006
0367
0716
1053
1378
1694
2000
2296
2585
2865
3137
3403
3661
3913
4159
4398
4633
4861
5085
5304
5518
5728
5933
3
0296
1222
2070
2852
3577
4253
4886
5481
6043
6575
7080
7561
8020
8459
8879
9282
9670
0043
0403
0750
1086
1410
1725
2030
2326
2613
2892
3164
3429
3686
3938
4183
4422
4656
4884
5107
5326
5539
5748
5953
4
0392
1310
2151
2927
3646
4318
4947
5539
6098
6627
7129
7608
8065
8502
8920
9322
9708
0080
0438
0784
1119
1442
1756
2060
2355
2641
2920
3191
3455
3712
3962
4207
4446
4679
4907
5129
5347
5560
5769
5974
6
0488
1398
2231
3001
3716
4383
5008
55%
6152
6678
7178
7655
8109
8544
8961
9361
9746
0116
0473
0818
1151
1474
1787
2090
2384
2669
2947
3218
3481
3737
3987
4231
4469
4702
4929
5151
5369
5581
5790
5994
6
0583
1484
2311
3075
3784
4447
5068
5653
6206
6729
7227
7701
8154
8587
9002
9400
9783
0152
0508
0852
1184"
1506
1817
2119
2413
2698
2975
3244
3507
3762
4012
4255
4493
4725
4951
5173
5390
5602
5810
6014
7
0677
1570
2390
3148
3853
4511
5128
5710
6259
6780
7275
7747
8198
86*9
9042
9439
9821
0188
0543
0886
1217
1537
1848
2149
2442
2726
3002
3271
3533
3788
4036
4279
4516
4748
4974
5195
5412
5623
5831
6034
8
0770
1655
2469
3221
3920
4574
5188
5766
6313
6831
7324
7793
8242
8671
9083
9478
9858
0225
0578
0919
1249
1569
1878
2179
2470
2754
3029
3297
3558
3813
4061
4303
4540
4770
4996
5217
5433
5644
5851
6054
9
0862
1740
2546
3293
3988
4637
5247
5822
6366
6881
7372
7839
8286
8713
9123
9517
9895
0260
0613
0953
1282
1600
1909
2208
2499
2782
3056
3324
3584
3838
4085
4327
4563
4793
5019
5239
5454
5665
5872
6074
S*
0,2
95
87
80
74
69
65
61
57
54
51
49
47
44
43
41
39
38
36
35
34
33
32
31
30
29
28
27
27
26
25
25
24
23
23
22
22
21
21
20
20
n x = (2.3026) log
10
x
Burada 2.3026 = n 10 ve 0.4343 = log
0
e
log
0
x = (0.4343) n x
Bu iki sayfa, 1 ile 10 arasndaki saylarn, virglden sonraki 4 eve kadar doru doal logaritmalarn (l
n
) verir.
Saynn kesir virgln saa (ya da sola) doru n ev yrtmek, saynn logaritmasna 2.3026 x n eklemek (ya da
n x 3.6974 karmak) anlamna gelir.
1-14
MATEMATK TABLOLARI
izclge.6- Doal Logaritmalar (Devam)
S
a
y

5.0
5.1
52
53
5.4
5.5
5.6
5.7
5.8
5.9
60
6.1
6.2
6.3
6.4
6.5
6.6
6.7
6.8
6.9
7.0
7.1
7.2
7.3
7.4
7.5
7.6
7.7
7.8
7.9
8.0
8.1
8.2
8.3
8.4
8.5
8.6
8.7
8.8
8.9
9.0
9.1
9.2
9.3
9.4
9.5
9.6
9.7
9.8
99
10.0
0
1.6094
6292
6487
6677
6864
1.7047
7228
7405
7579
7750
1.7918
8083
8245
8405
8563
1.8718
8871
9021
9169
9315
1.9459
9601
9741
1.9879
2.0015
2.0149
0281
0412
0541
0669
2.0794
0919
1041
1163
1282
2.1401
1518
1633
1748
1861
2.1972
2083
2192
2300
2407
2.2513
2618
2721
2824
2925
2.3026
1
6114
6312
6506
6696
6882
7066
7246
7422
7596
7766
7934
8099
8262
8421
8579
8733
8886
9036
9184
9330
9473
9615
9755
9892
0023
0162
0295
0425
0554
0681
0807
0931
1054
1175
1294
1412
1529
1645
1759
1872
1983
2094
2203
2311
2418
2523
2628
2732
2834
2935
2
6134
6332
6525
6715
6901
7084
7263
7440
7613
7783
7951
8116
8278
8437
8594
8749
8901
905
9199
93*4
9488
9629
9769
9906
0042
0176
0308
0438
0567
0694
0819
0943
1066
1187
1306
1424
1541
1656
1770
1883
1994
2105
2214
2322
2428
2534
2638
2742
2844
2946
3
6154
6351
6544
6734
6919
7102
7281
7457
7630
7800
7967
8132
8294
8453
8610
8764
8916
9066
9213
9359
9502
9643
9782
9920
0055
0189
0321
0451
0580
0707
0832
0956
1078
1199
1318
1436
1552
1668
1782
1894
2006
2116
2225
2332
2439
2544
2649
2752
2854
2956
4
6174
6371
6563
6752
6938
7120
7299
7475
7647
7817
7984
8148
8310
8469
8625
8779
8931
9081
9228
9373
9516
9657
9796
9933
0069
0202
0334
0464
0592
0719
0844
0968
1090
1211
1330
1448
1564
1679
1793
1905
2017
2127
2235
2343
2450
2555
2659
2762
2865
2966
S
6194
6390
6582
6771
6956
7138
7317
7492
7664
7834
8001
8165
8326
8485
8641
8795
8946
9095
9242
9387
9530
9671
9810
9947
0082
0215
0347
0477
0605
0732
0857
0980
1102
1223
1342
1459
1576
1691
1804
1917
2028
2138
2246
2354
2460
2565
2670
2773
2875
2976
6
6214
6409
6601
6790
6974
7156
7334
7509
7681
7851
8017
8131
8342
8500
8656
8810
8961
9110
9257
9402
9544
9685
9824
9961
0096
0229
0360
0490
0618
0744
0869
0992
1114
1235
1353
1471
1587
1702
1815
1928
2039
2148
2257
2364
2471
2576
2680
2783
2885
2986
7
6233
6429
6620
6808
6993
7174
7352
7527
7699
7867
8034
8197
8358
8516
8672
8825
8976
9125
9272
9416
9559
9699
9838
9974
0109
0242
0373
0503
0631
0757
0882
1005
1126
1247
1365
1483
1599
1713
1827
1939
2050
2159
2268
2375
2481
2586
2690
2793
2895
29%
8
6253
6448
6639
6827
7011
7192
7370
7544
7716
7884
8050
8213
8374
8532
8687
8840
8991
9140
9286
9430
9573
9713
9851
9988
0122
0255
0386
0516
0643
0769
0894
1017
1138
1258
1377
1494
1610
1725
1838
1950
2061
2170
2279
2386
2492
2597
2701
2803
2905
3006
9
6273
6467
6658
6845
7029
7210
7387
7561
7733
7901
8066
8229
8390
8547
8703
8856
9006
9155
9301
9445
9587
9727
9865
0001
0136
0268
0399
0528
0656
0782
0906
1029
1150
1270
1389
1506
1622
1736
1849
1961
2072
2181
2289
2396
2502
2607
2711
2814
2915
3016
O
r
t
.
f
a
r
k
1
20
19
19
18
18
18
18
17
17
17
16
16
16
16
15
15
15
15
15
14
14
14
14
13
13
13
13
13
13
12
12
12
12
12
17.
12
12
II
II
II
II
II
II
II
II
10
10
10
10
10
Saynn kesir virgln saa (ya da sola) doru n ev yrtmek, saynn logaritmasna 2.3026 x n eklemek (ya da
r. * 1.6974 karmak) anlamna gelir.
1-15
MATEMATK TABLOLARI
izclge.7- stel Fonksiyonlar (c
n
ve e")
n
0.00
.01
.02
.03
.04
0.05
.06
.07
.08
.09
0.10
.11
.12
.13
.14
0.15
.16
.17
.18
.19
0. 2 0
2\
22
2
025
7.6
77
78
29
0. 30
31
32
33
34
035
36
37
38
39
0. 4 0
.41
.42
.43
.44
0.45
.46
.47
.48
.49
0.50
-
fa
1.000
n
1.010 "
1.020 2
1.030 ?
1.041 J
o
1.051 ,,
1.062
1.073 1
1.083 ?
1.094 j j
1.105 . ,
1.116
1.127 i
1.139
2
1.150 12
1.162 , ,
1.174
2
1.185 i
1.197 \
17.09 \\
17.21
U34 \i
1.246 \
1.259 S
1771 J |
1.284 . ,
1.297 \l
1.310 \i
1.323 \\
1336 fi
1350
1363 i
1377 T
1391 i
1.405 j j
1.419 ,4
1.433
1.448
1.462 \i
1.477 j |
1.492 , ,
1307 2
1322 ?
1.537 \l
1353 ' I
1368 , ,
1384 5
1.600 ?
1.616 \l
1.632 J
1.649
n
o.so
31
32
33
34
0.55
36
37
.58
.59
0. 60
,.61
.62
.63
.64
0.65
.66
.67
.68
.69
0.70
71
72
73
74
0.75
76
77
78
79
0.80
.81
2
.83
.84
0.85
.86
XI
.88
.89
0.90
.91
.92
.93
.94
0.95
.96
.97
.98
.99
1.00
- 1
1.649 . ,
1.665 S
1.682 i
1.699 7
1716 I ;
1733 , .
1751 5
1.768 i
1.786 \l
\m \l
1.822 ,o
1.840 5
1.859 it
1.878 [t.
1.896 J g
1.916 ,
1.935 A
1.954 J2
1.974
X
22
1.994* g
2.014 ,
n
2.034 22
2.054 2?
2.075 2
2.096 |[
2.117 , ,
2.138 i\
2.160 f
2.181
2703 2 j
2776
2.248 S
2770 5?
2793
2316 g
2340
2363 f
t
2387 5
2.411 il
2.435 g
2.460 ,
4
2.484 l\
2309
2335 %
2360 5^
2386 ,,
2.612 ,2
2.638 ,5
2.664 S
2.691 #
2.718
n
1.0
.1
.2
3
.4
1.5
.6
.7
.8
.9
2.0
.1
.2
3
.4
2 3
.6
7
.8
.9
3.0
.1
7
3
.4
33
.6
7
.8
.9
4.0
.1
3
.4
43
5.0
6.0
7.0
8.0
9.0
10.0
2
T/
2
T/2
4T/2
5T/2
5T/2
5T/2
e
2.718'
3.004
3.320
3.669
4.055
4.482
4.953
5.474
6.050
6.686
7.389
8.166
9.025
9.974
11.02
12.18
13.46
14.88
16.44
18.17
20.09
22.20
24.53
27.11
29.96
33.12
36.60
40.45
44.70
49.40
54.60
60.34
66.69
73.70
81.45
90.02
148.4
403.4
1097.
2981.
8103.
22026.
4.810
-23.14
1113
535.5
2576.
12392.
59610.
286751.
n
0.00
.01
.02
.03
.04
0.05
.06
.07
.08
.09
0.10
.11
.12
.13
.14
0.15
.16
.17
.18
.19
0.20
71
72
73
74
075
76
77
78
79
0.30
31
32
33
34
035
36
37
38
39
0.40
.41
.42
.43
.44
0.45
.46
.47
.48
.49
0.50
fa
1.000 .
0. 990-2
.980 ~S
.970-'
W> I o
.951
. 9 4 2 -. 2
.932 ~' 2
.923 I
.914 ~
.905
Q
.896 ~ I
.887 ~A
.878 ~ I
869 Zl
.861
q
.852 ~ I
.844-5
.835 1
.827 Z8
.819
.811 5
. 803" 5
795 ~ 2
787 I |
779 .
.771 2
.763 ~2
.756 Z 8
74 8 Z 7
.741 .
7 3 3 " S
726 " i
719 ~ 1
705
1
.698 ~ i
.691 i
. 684 " i
677 1 7
670 _
6
. 6 6 4 " S

6 5 7
I 6
;651 ,
644 1 6
.638
7
.631 " i
. 6 2 5 - 5
-
6 1 9
I 6
613 I 6
0.607
n
0.50
31
32
33
34
0.55
.56
37
38
39
0.60
.61
.62
.63
.64
0.65
.66
.67
.68
.69
0.70
71
.72
73
74
0.75
.76
.77
.78
79
0.80
.81
.82
.83
.84
0.85
.86
.87
.88
.89
0. 90
.91
.92
.93
.94
0.95
.96
.97
.98
.99
1.00
e"
.607
.600
395
389
383
.577
371
366
360
354
.549
343
338
.533
327
322
.517
312
.507
.502
.497
.492
.487
.482
.477
.472
.468
.463
.458
.454
.449
.445
.440
.436
.432
.427
.423
.419
.415
.411
.407
.403
399
395
391
387
.383
379
375
372
368
n
1.0
.1
2
3
.4
13
.6
7
.8
.9
2.0
.1
7
3
.4
23
.6
7
.8
.9
3.0
.1
7
3
.4
33
.6
.7
.8
.9
4.0
.1
7
3
.4
4 3
5.0
6.0
7.0
8.0
9.0
10. 0
T/2
2T/2
3r/2
4T/2
5T/2
6T/2
7T/2
Sr/2
-
368
333
301
773
747
723
202
.183
.165
.150
.135
.122
.111
.100
.0907
.0821
.0743
.0672
.0608
.0550
.0498
.0450
.0408
.0369
.0334
.0302
.0273
.0247
.0224
.0202
.0183
.0166
.0150
.0136
.0123
.0111
.00674
.00248
.000912
.000335
.000123
.000045
708
.0432
.00898
.00187
.000388
.000081
.000017
.000003
N otlar
r
* Bu stunda i kestirim (enterpolasyon) yapmaynz, e = 2.71823 l/e = 0.367879 lofi,
n
e = 04343
1/0.4343 = 2.3026 log
10
(0.4343) = .6378 log
0
(e") = n (0.4343)
1-16
MATEMATK TABLOLARI
l/.el{;i!.8- D oal T rigonometrikFonksiyonlar
(A clar radyan olarak)
Rnd.
.00
o
.02
.03
.04
.05
.oo
.07
.08
.09
.10
.11
.12
.13
.14
.15
.16
.17
.18
.19
.20
.21
.22
.23
.24
.25
.20
.27
.28
20
.30
.31
.32
.33
.34
.35
.36
.37
.38
.39
.40
.41
.42
.43
.44
.45
.40
.47
.48
A n
.50
Pa.l.
sin
OOOOO
01000
02000
.03000
.03099
.04908
. 05996
.00994
.07991
.08988
.00983
.10978
.11971
.12963
.13954
.14944
.15932
.16018
.17903
.18880
.19807
.20840
.21823
.22798
.23770
.24740
25708
.26673
.27636
.28595
.29552
30506
.31457
.32404
.33349
.34290
.35227
.30162
.37092
.38019
.38042
.39861
.40776
.41687
.42504
.43497
.44305
.45289
.40178
.47003
.47043
sin
tg
.00000
.01000
O20O0
03001
.01002
05004
.06007
07011
.08017
.09024
.10033
.11045
.12058
.13074
.14092
.15114
.16138
.17106
.18197
.10232
.20271
21314
.22302
23414
.24472
.25534
.20002
.27676
.28755
.29841
30034
.32033
.33130
.34252
.35374
.30503
37040
.3S7S
.30041
.41105
.42270
.43403
.44057
.45862
.47078
.18300
.40545
50707
.5200)
.53330
.54030
<:tg
-n
00 007
40 993
33.323
21.987
19.983
10.047
14 202
12 473
11.081
9.0606
9.0542
8.2033
7.6489
7.0961
6 6160
6 1906
5'. 8256
5.4054
5.1007
4.9332
4.0917
4.4710
4.2700
4.0864
3 9163
3.7501
3.0133
3.4770
3.35U
3.2327
3.1218
3 0170
2 9105
2 8270
2.7305
2 6507
2.57X2
2 ".037
2.4328
2.3052
2 3008
2 2393
2.1804
2.1241
2 0702
2.0184
1.9680
1.0208
1.8748
1 8305
<:tR
CO S
1 OOtHH)
0 990S 5
99080
.09955
.09920
.99875
.99820
.99755
.09680
.09595
.99500
.00300
.09281
.99150
.90022
0S 877
.98723
.08558
.98384
.98200
.98007
.07803
.07590
97307
.97134
.00891
.960:!9
.96377
.96100
.95824
.05531
.P5233
.04921
.01601
94275
.93037
.03590
.03233
02866
.92491
.92106
.01712
.01300
.00897
.00475
.00045
.80005
.89157
.88090
.S 233
87758
COS
Rrvl.
.50
.51
52
T>3
.54
.55
.56
.57
.58
.59
.60
61
.62
.03
.64
.05
.60
.67
.68
.69
.70
.71
72
73
.74
.75
.76
.77
.78
.79
.80
.81
.82
.83
.84
.85
.86
.87
.88
.89
.90
.91
.92
.93
91
.95
.96
.97
.98
.99
1.00
R:ul.
sin
47943
4881K
4908
.50553
.51414
.52209
.53119
53903
.54802
.55636
.56464
.57287
.5810
58914
.59720
.60519
.61312
62099
.02879
.63654
.61422
.65183
.05938
.00687
.67429
.68164
.68892
.69614.
.70328
.71035
.71730
.72429
.73115
.73793
.74404
.75128
.75784
.70433
.77074
.77707
.78333
.78950
,79560
.80162
.80750
.81312
.81919
.82489
83050
83003
84147
sin
tg
. 54630
.55930
57250
.58592
59943
.61311
02095
.64097
65517
.00956
6S 414
.69892
.71391
.72911
.74454
.70020
.77010
.79225
.80866
.82534
.84229
.85953
.87707
.89492
.91309
.93160
.050-15
.96967
.98926
1.0092
1.0296
1.0505
1.0717
1.0934
1 1150
1 1383
1.1610
1.1853
1.2097
1 2340
1.2002
1 2804
1 3133
1 3409
1 3692
1 3984
1 4284
1.4592
1.4910
1.5237
1 5574
tR
1
1
1

t
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
ctg
8305
.7878
.7405
.7007
.0083
.6310
.5950
.5001
. 5263
.4935
.4017
.4308
.4007
3715
.3431
.3154
. 2885
. 2622
.2366
2116
.1872
. 1034
.1402
.1174
.0952
.0734
.0521
.0313
.0109
,99084
.97121
.95197
.03309
.91455
.89035
.87843
.86091
.84365
.82068
.80908
.79355
.77738
.76146
.74578
.73034
.71511
.70010
.68531
.67071
65031
.64209
ctg
CO S
8775H
87271
80782
80281
.85,771
.85252
.84726
.84100
83646
. 83094
.82534
81965
.81388
.80803
.80210
. 79608
78999
.78382
.77757
.77125
.70484
.75830
75181
74517
.73947
.73109
.724.84
.71791
.71091
.70385
. 00071
.68950
.08222
.07488
.66740
.05998
65244
04483
03715
.02941
.02161
61375
.0O5S 2
.59783
.58979
.58168
.57352
.56530
.55702
51809
.51030,
CO S
1-17
M A T E M A T K T A B L OL A RI
izclge.8- D oal T rigonometrikFonksiyonlar (D evam)
(A lar radyan olarak)
Rad.
1.00
1.01
1.02
1.03
1.04
1.05
1.06
1.07
1.08
1.09
1.10
1.11
1.12
1.13
1.14
1.16
1.16
1.17
1.18
1.19
1.20
1.21
1.22
1.23
1.24
1.25
1.26
1.27
1.28
1.29
1.30
1.31
1.32
1.33
1.34
1.35
1.36
1.37
1.38
1.39
1.40
1.41
1.42
1.43
1.44
1.45
1.46
1.47
1.48
1.49
.s o
Ra d.
sin
84147
.84683
.85211
.85730
.86240
.86742
.87236
.87720
.88196
.88663
.89121
.89670
.90010
.90441
.90863
.91276
.91680
.92075
.02461
.02837
.93204
.93562
.93910
.94249
.94578
.94898
.95209
.95510
.06802
.96084
.06366
.96618
.06872
.97115
.97348
.97572
.97788
.97991
.98185
.98370
.98545
.98710
.98866
.99010
.99146
.99271
.99387
.00492
.99588
.99674
.99740
sin
tg
1.6574
1.6022
1.6281
1.6652
1.7036
1.7433
1.7844
1.8270
1.8712
1.9171
1.9648
2.0143
2.0660
2.1198
2.1759
2.2345
2.2958
2.3600
2.4273
2.4979
2.6722
2.6503
2.7328
2.8198
2.9119
3.0096
3.1133
3.2238
3.3413
3.4672
3.0021
3.7471
3.0033
4.0723
4.2556
4.4552
4.6734
4.9131
5.1774
6.4707
8.7079
6.1654
6.5811
7.0555
7.8018
8.2381
8.9886
9.8874
10.083
12.350
14.101
ctg
.64200
.62806
.61420
.60051
.68609
.67362
.56040
.64734
.53441
.62162
.60897
.49644
.48404
.47175
.46959
.44753
.43558
.42373
.41199
.40034
.38878
.37731
.36593
.35463
.34341
.33227
.32121
.31021
.20028
.28842
.27762
.26687
.25019
.24556
.23498
.22446
.21398
.20354
.19315
.18279
.17248
'.16220
.16195
.14173
.13155
.12139
.11126
.10114
.09105
.08007
.07001
ctg
cos
'.54030
.53186
.62337
.51482
.60622
.49757
.48887
,.48012
.47133
.46249
.45360
.44466
.43568
.42666
.41759
.40849
.39934
.39015
.38092
.37166
.36236
.35302
.34365
.33424
.32480
.31532
.30582
.20628
.28672
.27712
.26750
.25785
.24818
.23848
.22875
.21901
.20924
.10945
.18064
. 17081
.16997
.16010
.15023
.14033
.13042
.12060
. 11057
.10063
.09067
.08071
.07074
CO S
Rad.
I .S O
1.61
1.52
1.53
1.54
1.55
1.56
1.57
1.58
1.59
1.60
1.61
1.62
1.63
1.64
165
1.66
1.67
1.68
1.69
1.70
1.71
1.72
1.73
1.74
1.75
1.78
1.77
1.78
1.79
1.80
1.81
1.82
1.83
1.84
1.85
1.86
1.87
1.88
1.89
1.90
1.91
1.92
1.93
1.94
1.95
1.98
1.97
1.98
1.99
2.00
Rad.
sin
.00749
.99815
.90871
.99917
.99953
.99978
.99994
1.00000
.99996
.99082
.99957
.99023
.09879
.09825
.99781
.99687
.99602
.99508
.00404
.99290
.99166
.90033
.98889
.98735
.88572
.98399
.08216
.08022
.07820
.97607
.97385
.97153
.06911
.06050
.96398
.96128
.95847
.95557
.95258
.94949
94630
.94302
.93965
.93618
.93262
.92896
.92521
.92137
.91744
.91341
.00630
sin
tg
14.101
18.428
19.670
24.408
32.461
48.078
92.621
1255.8
-108 65
-52.067
-34.233
-25.495
-20 307
-16.871
-14.427
-12.699
-11.181
-10.047
- 9.1208
- 8.3102
- 7.6066
- 7.137:1
- 6.6524
- 6.2281
- 5.8535
- 5.5204
- 5 2221
- 4.0534
- 4.7101
- 4.4887
- 4.2863
- 4.1005
- 3.9294
- 3.7712
- 3.6245
- 3.4881
- 3.3008
- 3.2410
- 3.1304
- 3.0257
- 2.9271
- 2.8341
- 2.7463
- 2.6632
- 2.6843
- 2.5005
- 2.4383
- 2.3705
- 2.3058
- 2.2441
- 2.1850
tg
ctg
.07091
.06087
.05084
.04082
.03081
.02080
.01080
.00080
-.00920
-.01921
-.02921
-.03922
-.04924
-.05927
-.06931
-.07937
-.08944
-.09953
-.10064
-.11977
-.12993
-.14011
-.15032
-.16056
-.17084
-.18115
-.19149
-.20188
-.21231
-.22278
-.23330
-.24387
-.25449
-.26517
-.27500
-.28669
-.29755
-.30848
-.31945
-.33051
-.34164
-.35284
-.36413
-.37549
-.38096
-.39849
-.41012
-.42185
-.43308
-.44562
-.45768
ctg
CO S
.07074
.06076
.05077
.04079
.03079
.02070
.01080
.00080
-.00920
-.01920
-.02920
-.03919
-.04918
-.05917
-.06916
-.07912
-.08900
-.09904
-.10899
-.11892
-.12884
-.13875
-.14865
-.16863
-.16840
-.17825
-.18808
-.19789
-.20768
-.21745
-.22720
-.23603
-.24863
-.25631
-.26506
-.27559
-.28519
-.20476
-.30430
-.3138i
-.32329
-.33274
-.34215
-.35153
-.36087
-.37018
-.37045
-.38868
-.39788
-.40703
-.41616
CO S
1-18
:/: rr x - - -
Z t> M X C. U
O tO4- O O
Cn Ot Ot Cn Ot O
IOWW*.d
Ci 'C C: O< O N -
'SiSg
)-OM(!l*
n C c c T c
00 OD 00 00 00
w o w 5i to -
ya?"??-.;
COO3C
"I O C C-
O --1 4- > 00
O3CO4*4- 4*
O CJ t n O OS CS
O Ot 4*ifa 4 CO
GS-> 00 t O
4. n C- 00 ' t-
1
COCS'-OtO OSI-
1
COCCCO(OtOtO
C W O *! ^ ^
W ^ C QC C
O^ - t - . - tOtO
- Mrf-OOMi
C". C M *!M 0
M -*1 'I -1 -7 00
fcOrf*. O MOt-
1
rocw(
C CO h - 00 O
;OOOH
OC 00 00 COtC CD
Ctf O -1 OtOO
O OS-^1 O rffc
s

4- O O O Ot O
00 t - 4- - I '-CtO
8
co co cc S00
-^ o w o ^-
t o W CO4- *-
OOOO -
^- C: C
OOOOOO
0c oo --1 si - O:
*- 00 O' IO^
t o 4- t C: ^100
4- - I CC - 4 C
oooo
0 - I ^1 --1 CS
00 O tO ' 4*. 00 O tO
CSOS"-I CO' ^ <
I-- tO tO CO CO t
00 O -NJ tO J CO
CO O t O W O
^ O CS --1 00 i
CiCoi- O
Otn ^l-J 0
oo c o o o
tu 4. 4v, 4* CO W
c r w o MJI

t>- co t o t o
oooo o
iiPiS
OH- to CO rf*. O
ssssss
cctce
O O - I -I 00 0
KS5SSSS
o o >- "- - >-
t ^ c o
> $
& d
4 - 5- t CC O- J S
to to t o hs to to
4- O O O*O
SSS858
COCOOCOCOO
O CJ & 4- 4*i -
Ot tO O -~l *- M
M tO tO O 00 O
c co cO co co ^O
O OS ^J ^1 ^1 ^
O -I COO*!4-
O tO > OSCOO
tototototoo
CD < C CO O CC CO
4* 4- 4 4- *- U
"l-IOOO
co co co co co co
o O 5 4- 4*
O *l 4- -1 4*
4- t-> o; co
toto toto toto
W
r
X 4- O -I i
CO CO CO CO CO C
00 H- CO O 00 C
CD CO CC CO CO CO
4- 4- 4- 4. O Cn
C.-105XOH
O tf. CO tO tO
05 CO CO CO CO CO
4- CO CO CO tO tO
^- ^-1 4- 00 4*.
00 CS 4*^- CO
tototocococo
>c c c o o o
S3t00-lW
O O O O O< O
^ tO CO 4- O OS
O 00 -si CS O CO
o co co co o c
00 O tO 00
Co co co co co co
OOMb-""!^-
o to 3
co co co co tO cO
Cj O O O QSO
tO O00 Cs O C
Co co co co co co co o*co co co co
S -*J CO t O
0 COCOCOCC CO
o toto
t 4*
*OO
^ 0 0 00 CO CO O
g
H- ^ - bO COCOrf.
gtEys
CO O cO O t
ococs coc
t CO4- OSC
co coco co coeo
M M -1 -J ^J -J
S
Ot OSCS*4 00
-v| COcC O H-
EISSI5KS
0 rfk. Ot O g M
5 CO 4*. 00 Ot
O cC cO co p
Ot t O CC CS CO O
t O 4- 1 00
^ 1 O3 CO O - OS
co co o co os Cn
I >
- 2
1
M A T E M A T K T A B L OL A RI
izelge.9-D oal T rigonometrikFonksiyonlar(D evam)
(A lardereceolarak)
22" OC
10
20
30
40
50
23 O C
10
20
30
40
50
24 00'
10
20
30
40
50
26 O C
10
20
30
40
50
26 00'
10
20
30
40
50
27 O C
10
20
30
40
50
28 O C
10
3
40
50
29 OC
10
20
30
40
50
30 00'
10
20
30
40
50
31 00'
10
20
30
40
50
32 00'
10
20
30
40
50
33 00'
sin
.3746
.3773
.3800
.3827
.3854
.3881
.3907
.3934
.3901
.3987
.4014
.4041
.4067
.4094
.4120
.4147
.4173
.4200
.4226
.4253
.4279
.4305
.4331
.4358
.4384
.4410
.4436
.4462
.4488
.4514
.4540
.4566
.4592
.4617
.4643
.4669
.4095
.4720
.4746
.4772
.4797
.4823
.4848
.4874
.4899
.4924
.4950
.4975
.5000
.5025
.5050
.5075
.5100
.5125
.5150
.5175
.5200
.5225
.5250
.5275
.5299
.5324
.5348
.5373
.5398
.5422
.5446
COS
cos
.9272
.9261
.9250
.9239
.9228
.9216
.9205
.9194
.9182
.9171
.9159
.9147
.9135
.9124
.9112
.9100
.9088
.9075
".9063
.9051
.9038
.9026
.9013
.9001
.8988
.8975
.8962
.8949
.8936
.8923
.8910
.8897
.8884
.8870
.8857
.8843
.8829
.8816
.8802
.8788
.8774
.8760
'.8746
.8732
.8718
.8704
.8689
.8675
.8660
.8646
.8631
.8616
.8601
.8587
.8572
.8557
.8542
.8526
.8511
.8496
:8480
.8465
.8450
.8434
.8418
.8403
.8387
sin
tg!
.4040
.4074
.4108
.4142
.4176
.4210
.4245
.4279
.4314
.4348
.4383
.4417
.4452
.4487
.4522
.4557
.4592
.4628
.4063
.4699
.4734
.4770
.4806
.4841
.4877
.4913
.4950
.4986
.5022
.5059
.5095
.5132
.5169
.5206
.5243
.5280
.5317
.5354
.5392
.5430
.5467
.5505
.5543
.5581
.5619
.5658
.5696
.5735
.5774
.5812
.5851
.5890
.5930
.5969
.6009
.6048
.6088
.6128
.6168
.6208
.6249
.6289
.6330
.6371
.6412
.6453
.6494
ctg
2.475
2.455
2.434
2.414
2.394
2.375
2.356
2.337
2.318
23Q0
2.282
2.264
2.246
2.229
2.211
2.194
2.177
2.161
2.145
2.128
2.112
2.097
2.081
2.066
2.050
2.035
2.020
2.006
1.991
1.977
1.963
1.949
1.935
1.921
1.907
1.894
1.881
1.868
1.855
1.842
1.829
1.816
1.804
1.792
1.780
1.767
1.756
1.744
1.732
1.720
1.709
1.698
1.686
1.675
1.664
1.653
1.643
1.632
1.621
1.611
1.600
1.590
1.580
1.570
1.560
1.550
1.540
tg
68 00'
50
10
30
20
10
67 00'
50
40
30
20
10
66 00'
50
40
30
20
10
66 O C
50
40
30
20
10
64 00'
50
40
30
20
10
63 00'
50
40
30
20
10
62 OC
50
40
30
20
10
61 OC
50
40
30
20
10
60 OC
50
40
30
20
10
69 00'
50
40
30
20
10.
68 00'
50
40
30
20
10
67 00'
33 00'
10
20
30
40
50
34 00'
10
20
30
40
50
36 00'
10
20
30
40
50
36 00*
10
20
30
40
50
37 W
10
20
30
40
50
38 0C
10
20
30
40
50
39 00'
10
20
30
40
50
40 00'
10
20
30
40
50
41 00'
10
20
30
40
50
42 00'
10
20
30
40
50
43 00"
10
20
30
40
50
44 00'
10
20
30
40
50
46 00"
sin
.5446
.5471
.5495
.5519
.5544
.5568
.5592
.5616
.5640
.5064
.5088
.5712
.5736
.5760
.5783
.5807
.5831
.5854
.5878
.5901
.5925
.5948
.5972
.5995
.6018
.6041
.6065
.6088
.6111
.6134
.6157
.6180
.6202
.6225
.6248
.6271
.6293
.6316
.6338
.6361
.6383
.6406
.6428
.6450
.6472
.6494
.6517
.6539
.6561
.6583
.6604
.6626
.6648
.6670
.6691
.6713
.6734
.6756
.6777
.6799
.6820
.6841
.6862
.6884
.6905
.6926
.6947
.6967
.6988
.7009
.7030
.7050
.7071
CO S
cos
.8387
.8371
.8355
.8339
.8323
,8307
.8290
.8274
.8258
.8241
.8225
.8208
.8192
.8175
.8158
.8141
.8124
.8107
.8090
.8073
.8056
.8039
.8021
.8004
.7986
.7969
.7951
.7934-
.7916
.7898
.7880
.7862
.7844
.7826
.7808
.7790
.7771
.7753
.7735
.7716
.7698
.7679
.7660
.7642
.7623
.7604
.7585
.7566
.7547
.7528
.7509
.7490
.7470
.7451
.7431
.7412
.7392
.7373
.7353
.7333
.7314
.7294
.7274
.7254
.7234
.7214
.7193
.7173
.7153
.7133
.7112
.7092
.7071
sin
.6494
.6536
.6577
.6619
.6661
.6703
.6745
.6787
.6830
.6873
.6916
.6959
.7002
.7046
.7089
.7133
.7177
.7221
.7265
.7310
.7355
.7400
.7445
.7490
.7536
.7581
.7627
.7673
.7720
.7766
.7813
.7860
.7907
.7954
.8002
.8050
.8098
.8146
.8195
.8243
.8292
.8342
.8391
.8441
.8491
.8541
.8591
.8642
.8U3
.8744
.8706
.8847
.8899
.8952
.9004
.9057
9U0
.9163
.9217
.9271
.9325
.9380
.9435
. 9490
.9545
.9601
.9657
.9713
.9770
.9827
.9884
.9942
1.0000
<*B
*g
1.540
1.530
1.520
1.511
1.501
1.492
1.483
1.473
1.464
1.455
1.446
1.437
1.428
1.419
1.411
1.402
1.393
1.385
1.376
1.368
1.360
1.351
1.343
1.335
1.327
1.319
1.311
1.303
1.295
1.288
1.280
1.272
1.265
1.257
1.250
1.242
1.235
1.228
1.220
1.213
1.206
1.199
1.192
1.185
1.178
1.171
1.164
1.157
1.150
1.144
1.137
1.130
1.124
1.117
1.111
1.104
1.098
1.091
1.085
1.079
1.072
1.066
.1.060
1.054
1.048
1 042
1.036
1.030
1.024
1.018
1.012
1.006
1.000
tg
67 O C
50
40
30
20
10
56 00-
50
40
30
20
10
68 00'
50
40
30
20
10
6400'
50
40
30
20
10
63 00'
50
40
30
20
10
62 00'
50
40
30
20
10
61 00"
50
40
30
20
10
60- 00'
50
40
30
20
10
49 (W
50
40
30
20
10
48 00'
50
40
30
20
10
47 00'
50
40
30
20
10
46 00-
50
40
30
20
10
45 00-
1-20
M A T E M A T K T A B L OL A RI
lzelge.10- H iperbolikFonksiyonlar
zleyen izelgeler, (x) in 0.00 dan 3.00 deerine kadar 0.01 lik aralklarla e
1
, e"\ shx, chx ve tgh x deerlerini
verirler.
(x) in (3) den byk deerleri iin (e
x
)
e* = loge
1
(x logo e) = log,' 0.43429 x
bantsndan hesaplanabilir. e"
x
sfra yaklarken sh x ve eh x yaklak olarak bire eit olurlar.
Daha duyarl bir hesap yapmak istenirse aadaki bantlardan yararlanlabilir :
1 = 0,36787
e = 2.71828
M = log e = 0.43429
e* = log
1
Mx
sh x
chx =
sech x =
2
1
eh x
-- = loge 10 = 2.30258
M
e " = log
1
(-Mx)
tgh x = > *
c
e"+e*
ctgh x
tgh x
I
8
1
a
3
2
1
n
Tl' "T
U '
i |
t ' 11
1
V
1
\
\\ I I
L
w
I
1
1
I
|
: \y
\ V '
\ \ Cos
\ V >
\ \
\
s /
|
M
j
i
f
N
II
r
~7|/
//
/:/ i
~ t/f
i i
/ /
' /
/ /'
/ / i
/ / i
xT/
S
' /
1
irih
*
(
' i
/ i l i
I
v
^ y \ ^ * ~
r '
|
I
h
h
X
y
Sech
. ; 1 !'
1
T
1
' 1
1
1
|
i
I
' I 1 1
1

' i : 1
i
i 1
1 i 1
t i
1
' ',
1 ' ]
i !
1 . ' . 1
h
!
X


i |
l i
t
1
i
I
1
1
! \
1
:
t
! I
I
1
|
1
i , '
T
'
i 1 : ,
i
> i ' ! :
; L 1
! 1 !

:
; :
J :
--
!
; ; j
~ ' i_
1
2 3 4
Hiperbolik Radyanlar (x)
H iperbolik Fonksiyonlarn Grafii
1-21
MATEMATK TABLOLARI
izelge. 10- H iperbolikFonksiyonlar (D evam)
X
0.00
0.01
0.02
0.03
0.04
0.05
0.06
0.07
0.08
0.09
0.10
0.11
0.12
0.13
0.14
0.15
0.16
0.17
0.18
0.19
o.ao
0.21
0.22
0.23
0.24
0.25
0.26
0.27
0.28
0.29
0.30
0.31
0.32
0.33
0.34
0.35
0.36
0.37
0.38
0.39
0.43
0.41
0.42
0.43
0.44
0.45
0.46
0.47
0.48
0.49
0.50
0.51
0.52
0.53
0.54
0.55
0.56
0.57
0.58
0.59
0.C0
Doal Deer l er i
.oooo
1.0101
1.0202
1.0305
1.0408
1.0513
1.0618
1.0725
1.0833
1.0942
1.1082
i.1163
1.1275
1.1388
1.1503
1.1618
1.1735
1.1853
1.1972
i. 2092
1.2S14
1.2337
1.2461
^1.2586
1.2712
1.2040
1.2969
1.3100
1.3231
1.3364
1.3499
1.3634
1.3771
1.3910
1.4049
1.4191
1.4333
1.4477
1.4623
1.4770
1.4918
1.5068
1.5220
1.5373
1.5527
1.5633
1.5841
1.6000
1.6161
1.6323
1.6487
1.6653
1.6320
1.6989
1.7160
1.7333
1.7507
1.7683
1.7860
1.8040
1.8221
e'"
.oooo
.99005
.90020
.97045
.96079
.95123
.94176
.93239
.92312
.91393
.90484
.89583
.88692
.87810
.86936
.86071
.85214
.84366
.83527
.82696
.81873
.81058
.80252
.79453
.78663
.77800
.77105
.76338
.75578
.74826
.74082
.73345
.72615
.71892
.71177
.70469
.69768
. 69073
.68386
.67706
.7032
.66365
.65705
.65051
.64404
.63763
.63128
.62500
.61878
.61263
.60653
.60050
.59452
.58860
.58275
.57695
.57121
.56553
.55990
.55433
.64881
Sinhz
0.0000
0.0100
0.0230
0.0300
0.0400
0.0500
0.0600
0.0701
0.0801
0.0901
0.1002
0.1102
0.1203
0.1304
0.1405
0.1506
0.1607
0.1708
0.1610
0.1911
0.2013
0.2115
0.2218
0.2320
0.2423
0.2526
0.2629
0.2733
0.2037
0.2941
0.3045
0.3150
0.3255
0.3360
0.3466
0.3572
0.3678
0.3785
0.3892
0.4000
0.4 108
0.4216
0.4325
0.4434
0.4543
0.4653
0.4/64
0.4875
0.4986
0.5098
0.52 11
0.5324
0.5438
0.5552
0.5666
0.5782
0.5897
0.6014
0.6131
0.6248
0.6367
Cos h *
1.0000
.ooo
I.0J02
1.0005
1.0008
1.0013
1.0018
1.0025
1.0032
1.0041
1.0050
1.0061
1.0072
1.0085
1.0098
1.0113
1.0128
1.0145
1.0162
1.0181
1.02 01
1.0221
1.0243
1.0266
1.0289
1.0314
1.0340
1.0367
1.0395
1.0423
1.0463
1.0484
1.0516
1.0549
1.0584
1.0619
1.0655
1.0692
1.0731
1.0770
1.0811
1.0852
1.0095
1.0939
1.0984
1.1030
1.1077
1.1125
1.1174
1.1225
1.1276
1.1329
1.1333
1.1438
1.1494
1.1551
1.1609
1.1669
, 1.1730
1.1792
1.1855
Tanhi
.00000
.01000
.02000
.02999
.03998
.04996
.05993
.06989
.07983
.08976
.09967
.10956
.11943
.12927
.13909
.14889
.15865
.16838
.17008
.18775
.19738
.20697
.21652
.22603
.23550
.24492
.25430
.26362
.27291
.28213
.2 9131
.30044
.30951
.31852
.32748
.33638
.34521
.35399
.36271
.37136
.37995
.38847
.39693
.40532
.41364
.42190
.43008
.43820
.44624
.45422
.46212
.46995
.47770
.48538
.49299
.50052
.50798
.51536
.52267
.52990
.53705
C^uumoflLogaiith nu
0.00000
.00434
.00869
.01303
.01737
.02171
.02606
.03040
.03474
.03909
0.04343
.04777
.05212
.05646
.06080
.06514
. 06949
.07383
.07817
.08252
0.08686
.09120
.09554
.09989
.10423
.10357
.11292
.11726
.12160
.12593
0.13029
.13463
.13897
.14332
.14766
.15200
.15635
.16069
.16503
.16937
0.17372
.17806
.18240
. 18675
.19109
.19543
.19978
.20412
.23346
.21280
0.21715
.22149
.22533
.23018
.23452
.23386
.24320
.24755
.25189
.25623
0.26058
Sulh z

S.00001
.30106
.4/719
.60218
.69915
.77841
.84545
.90355
.95483
I.00072
.04227
. 08022
.11517
.14755
.17772
.20597
.23254
.25762
.28136
1.30392
.32541
.34592
.36555
.38437
.40245
.41986
.43663
.45282
.46847
1.48362
.49830
.51254
.52637
.53981
.55290
.56564
.57807
.59019
.60202
1.61358
.62488
.63594
.64677
.65738
.66777
.67797
.68797
.69779
.70744
1.71692
.72624
.73540
.74442
.75330
.76204
.77065
.77914
.78751
.795/6
1.80390
Cos h l
0.00000
.00002
.00009
. 00020
.00035
.00054
.00078
.00106
.00139
.00176
0.00217
.00262
.00312
.00366
.00424
.00487
.00554
.00625
.00700
.00779
0.0O863
.00951
.01043
.01139
.01239
.01343
.01452
.01564
.01681
.01801
0.0192 6
.02054
.02107
.02323
.02463
. 02607
. 02755
.02907
.03063
.03222
0.03385
.03552
.03723
.03897
.04075
.04256
.04441
.04630
.04822
.05018
0.05217
.05419
.05625
.05834
.06046
.06262
.06481
.06703
.06929
.07157
0.07389
Tanh i

3.99999
i.30097
.47699
.60183
.69861
.77763
.84439
.90216
.95307
2 .99856
.03965
.07710
.11151
.14330
.17285
.20044
.22629
.25062
.27357
1.29529
.31590
.33549
.35416
.37198
.38902
.40534
.42099
.43601
.45046
I.4 64 3S
.47775
.49067
.50314
.51518
.52682
.53809
.54899
.55956
.56980
1.57973
.58936
.59871
.60780
.61663
.62521
.63355
.64167
.64957
.65726
1.66475
.67205
.67916
.68608
.69284
.69942
.70584
.71211
.71822
.72419
. 73001
1-22
MATEMATK TABLOLARI
izelge.10- H iperbolik Fonksiyonlar (D evam)
X
0.60
0.61
0.62
0.63
0.64
0.65
0.66
0.67
0.68
0.69
0. T0
0.71
0.72
0.73
0.74
0.75
0.76
0.77
0.78
0.79
O.SO
0.81
0.82
0.83
0.84
0.85
0.86
0.87
0.88
0.89
0. 90
0.91
0.92
0.93
0.94
0.95
0.96
0.97
0.96
0.99
1. 00
]
.01
.02
.03
.04
.05
.06
1.07
.08
.09
L.10
.11
.12
.13
1.14
.15
1.16
1.17
1.18
1.19
l . M
DoalDeerleri
1.8H1
.84 04
.8589
.8776
.8965
.9155
.9348
.9542
.9739
.9937
.oss
2.0340
2.0544
2.0751
2.0959
2.1170
2.1383
2.1598
2.1815
2.2034
MM
2.2479
2.2705
2.2933
2.3164
2.3396
2.3632
2.3869
2.4109
2.4351
I.1IH
2.4843
2.5093
2.5345
2.5600
2.5857
2.6117
2.6379
2.6645
2.6912
1.718S
2.7456
2.7732
2.8011
2.8292
2.8577
2.8864
2.9154
2.9447
2.9743
3. 004 1
3.0344
3.0649
3.0957
3.1268
3.1582
3.1899
3.2220
3.2544
3.2871
s.no
-*
.MM1
.54335
.53794
.53259
.52729
.52205
.51685
.51171
.50662
.50158
. 4 MW
.49164
.48675
.48191
.47711
.47237
.46767
.46301
.45841
.45384
.44933
.44486
.44043
.43605
.43171
.42741
.42316
.41895
.41478
.41066
.40667
.40252
.39852
.39455
.39063
.38674
.38289
.37908
.37531
.37158
.36788
.36422
.36059
.35701
.35345
.34994
.34646
.34301
.33960
.33622
.332 87
.32956
,32628
.32303
.31982
.31664
.31349
.31037
.30728
.30422
.3011
Sinhi
o.ucr
0.6485
0.6605
0.6725
0.6846
0.6967
0.7090
0.7213
0.7336
0.7461
0.758
0.7712
0.7838
0.7966
0.8094
0.8223
0.8353
0.84 84
0.8615
0.8748
0. 8881
0.9015
0.9150
0.9286
0.9423
0.9561
0.9700
0.9840
0.9981
1.0122
1 . 0M5
1.0409
1.0554
1.0700
1.0847
1.0995
1.1144
1.1294
1.1446
1.1598
1. 17(1
1.1907
1.2063
1.2220
1.2379
1.2539
1.2700
1.2862
1.3025
1.3190
1. 3SM
1.3524
1.3693
1.3863
1.4035
1.4208
1.4382
1.4558
1.4735
1.4914
1 . 6 0M
Coahz
1.18H
1
.1919
.1984
.2051
.2119
.2188
.2258
.2330
.2402
.2476
L. KU
.2628
.2706
.2785
.2865
.2947
.3030
.3114
.3199
.3286
1.1374
.3464
.3555
.3647
.3740
.3835
.3932
.4029
.4128
.4229
1.4331
.4434
.4539
.4645
.4753
.4862
.4973
.5085
.5199
.5314
1.6431
.5549
.5669
.5790
.5913
.6038
.6164
.6292
.6421
.6552
l . MSf
.6820
.6956
.7093
1.7233
1.7374
1.7517
1.7662
1.7808
1.7957
1.8107
Tuhz
.1370
.54413
.55113
.55805
.56490
.57167
.57836
.58498
.59152
.59798
.80437
.61068
.61691
.62307
.62915
.63515
.64108
.64693
.65271
.65841
.88404
.66959
.67507
.68048
.68581
.69107
.69626
.70137
.70642
.71139
.71630
.72113
.72590
.73059
.73522
.73978
.74428
.74870
.75307
.75736
.76169
.76576
.76987
.77391
.77789
.78181
.78566
.78946
.79320
.79688
.80060
.80406
.80757
.81102
.81441
.81775
.82104
.82427
.82745
.83058
.83366
Baya Logaritmalar
0.S606B
.26492
.26926
.27361
.27795
.28229
.28663
.29098
.29532
.29966
0.30401
.30835
.31269
.31704
.32138
.32572
.33006
.33441
.33875
.34309
0.34 74 4
.35178
.35612
.36046
.36481
.36915
.37349
.37784
.38218
.38652
0.89087
.39521
.39955
.40389
.40824
.41258
.41692
.42127
.42561
.42995
0.4 34 2 9
.43864
.44298
.44732
.45167
.45601
.46035
.46470
.46904
.47338
0.47771
.48207
.48641
.49075
.49510
.49944
.50378
.50812
.51247
.51681
0.61116
Sinhi
1.80890
.81194
.81987
.82770
.83543
.84308
.85063
.85809
.86548
.87278
1.88000
.88715
.89423
.90123
.90817
.91504
.92185
.92859
.93527
.94190
I.4846
.95498
.96144
.96784
.97420
.93051
.98677
.99299
.99916
0.00528
0.01137
.01741
.02341
.02937
.03530
.04119
.04704
.05286
.05864
.06439
0. 07011
.07580
.08146
.08708
.09268
.09825
.10379
.10930
.11479
.12025
0.116C
.13111
.13649
.14186
.14720
.15253
.15783
.16311
.16836
.17360
0. 17881
Coah z
0.0738
.07624
.07861
.08102
.08346
.08593
.08843
.09095
.09351
.09609
0.09870
.10134
.10401
.10670
.10942
.11216
.11493
.11773
.12055
.12340
0. 11617
.12917
.13209
.13503
.13800
.14099
.14400
.14704
.15009
.15317
0. 16617
.15939
. 16254
.16570
.16888
.17238
.17531
.17855
.18181
.18509
0.18839
.19171
.19504
.19839
.20176
.20515
.20855
.21197
.21541
.21886
O. l t t SS
.22582
.22931
.23283
.23636
.23990
. 2 4 34 6
.24703
.25062
.25422
0. 16784
Tanhi
1. 78001
.73570
.74125
.74667
.75197
.75715
.76220
.76714
.77197
.77669
. 78130
.78581
.79022
.79453
.79875
.80288
.80691
.81086
.81472
.81850
1.81111
.82581
.82935
.83281
.83620
.83952
.84277
.84595
. 84906
.85211
.86 6 09
.85801
.86088
. 86368
. 86642
.86910
.87173
.87431
.87683
.87930
1.88171
.88409
.88642
.88869
.89092
.89310
.89524
.89733
.89938
.90139
1.80336
.90529
.90718
.90903
.91085
.91262
.91436
.91607
.91774
.9193
1.9109*
1-23
1-24
MATEMATK TABLOLARI
izclgc.10- H iperbolik Fonksiyonlar (D evam)
.o
.21
.22
.23
: li
.26
.27
.28
.29
.30
.31
.32
.33
.34
.35
.36
.37
.38
.39
.40
.41
.42
.43
.44
.45
.46
.47
.48
.49
1.50
.51
.52
.53
.54
.55
.56
.57
.58
.59
t . 60
.61
.62
.63
.64
.65
.66
1.67
.68
1.69
L.TO
1.71
.72
1.73
.74
.75
1.76
1.77
':3
.
DoalDeerleri
3.3201
3.3535
3.3872
3.4212
3.4556
3.4903
3.5254
3.5609
3.5966
3.6328
S.693
3.7062
3.7434
3.7810
3.8190
3.8574
3.8962
3.9354
3.9749
4.0149
1.0582
4.0960
4.1371
4.1787
4.2207
4.2631
4.3060
4.3492.
4.3929
4.4371
4 . 4 817
4.5267
4.5722
4.6182
4.6646
4.7115
4.7588
4.8066
4.8550
4.9037
4.9530
5.0028
5.0531
5.1039
5.1552
5.2070
5.2593
5.3122
5.3656
5.4195
5.4739
5.5290
5.5845
5.6407
5.6973
5.7546
5.8124
5.8709
5.9299
5.9895
e.ous
.-*
.30119
.29820
.29523
.29229
.28938
.28650
.28365
.28083
.27804
.27527
.2 7353
.26982
.26714
.26448
.26185
.25924
.25666
.25411
.25158
.24908
. 2 4 660
.24414
.24171
.23931
.23693
.23457
.23224
.22993
.22764
.22537
.2 2 313
.22091
.21871
.21654
.21438
.21225
.21014
.20805
.20598
.20393
. 2 0190
.19989
.19790
.19593
.19398
.19205
.19014
.18825
.18637
.18452
. 182 68
.18087
.17907
.17728
.17552
.17377
.17204
.17033
.16864
.16696
.16(30
Sinh x
1.5 095
1
1
.5276
.5460
.5645
.5831
.6019
.6209
.6400
.6593
.6788
L.69S4
.7182
.7381
.7583
.7786
.7991
.8198
.8406
.8617
.8829
L.9043
.9259
.9477
.9697
1.9919
2.0143
2.0369
2.0597
2.0827
2.1059
2.1293
2.1529
2.1768
2.2008
2.2251
2. 2496
2.2743
2.2993
2.3245
2.3499
2.3756
2.4015
2.4276
2.4540
2.4806
2.5075
2.5346
2.5620
2.5896
2.6175
2.6456
2.6740
2.7027
2.7317
2.7609
2.7904
2.8202
2.8503
2.8806
2.9112
2 . M2 2
Coah i
1.810T
.8258
.8412
.8568
.8725
.8884
.9045
.9208
.9373
.9540
1.9709
1.9880
2.0053
2.0228
2.0404
2.0583
2.0764
2.0947
2.1132
2.1320
2.1509
2.1700
2.1894
2.2090
2.2288
2.2488
2.2691
2.2896
2.3103
2.3312
2.3524
2.3738
2.3955
2.4174
2.4395
2.4619
2.4845
2.5073
2.5305
2.5538
2.6776
2.6013
2.6255
2.6499
2.6746
2.6995
2.7247
2.7502
2.7760
2.8020
2.8283
2.8549
2.8818
2.9090
2.9364
2.9642
2.9922
3.0206
3.0492
3.0782
3.1075
Tanbi
.83365
.83668
.83965
.84258
.84546
. 84828
.85106
.85380
.85648
.85913
. 86172
.86428
.86678
.86925
.87167
.87405
.87639
.87869
.88095
.88317
. 88636
.88749
.88960
.89167
.89370
.89569
.89765
.89958
.90147
.90332
. 905 15
.90694
.90870
.91042
.91212
.91379
.91542
.91703
.91860
.92015
. 92 167
.92316
.92462
.92606
.92747
.92886
.93022
.93155
.93286
.93415
. 935 4 1
.93665
.93786
.93906
.94023
.94138
.94250
.94361
.94470
.94576
. 94 681
Baya Logaritmalar
t*
0.52115
.52550
.52984
.53418
.53853
.54287
.54721
.55155
.55590
. 56024
0.56468
.56893
.57327
.57761
.58195
.58630
.59064
.59498
.59933
.60367
0.60801
.61236
.61670
.62104
.62538
.62973
.63407
.63841
.64276
.64710
0.65144
.65578
.66013
. 66447
.66881
.67316
. 67750
.68184
.68619
.69053
0.69487
.69921
.70356
.70790
.71224
.71659
.72093
.72527
.72961
.73396
0.73830
.74264
.74699
. 75I 3
.75567
.76002
.76436
.76870
.77304
.77739
0.78173
Sinhi
0.17882
.18402
.18920
.19437
.19951
.20464
.20975
.21485
.21993
.22499
0.23004
.23507
.24009
.24509
.25008
.25505
.26002
.26496
.26990
.27482
0.27974
.28464
.28952
. 29440
. 29926
.30412
.30896
.3137
.31862
.32343
0.32823
.33303
.33781
.34258
.34735
.35211
.35686
.36160
.36633
.37105
0.37577
.38048
.38518
.38987
.39456
.39923
.40391
.40857
.41323
.41788
0.42253
.42717
.43180
.43643
.44105
.44567
.45028
. 4 5 4 88
.45948
.46408
0.46867
Cos h i
0.25784
.26146
.26510
.26876
.27242
.27610
.27979
.28349
.28721
.29093
0.29467
.29842
.30217
.30594
.30972
.31352
.31732
.32113
.32495
.32878
0.33262
.33647
.34033
.34420
.34807
.35196
.35585
.35976
.36367
.36759
0.37151
.37545
.37939
.38334
.38730
.39126
.39524
.39921
.40320
.40719
0.41119
.41520
.41921
.42323
.42725
.43129
.43532
.43937
.44341
.44747
0.45153
.45559
.45966
.46374
.46782
.47191
.47600
.48009
.48419
.48830
0. 4 92 4 1
Tanh z
1.92099
.92256
.92410
.92561
.92709
.92854
.92996
.93135
.93272
.93406
1.93637
.93665
.93791
.93914
.94035
.94154
.94270
.94384
.94495
.94604
.94 713
.94817
.94919
. 95020
.95119
.95216
.95311
.95404
.95495
.95584
. 6673
.95758
.95842
.95924
.96005
.96084
.96162
.96238
.96313
.96386
1. 964 5 7
.96528
.96597
.96664
.96730
.96795
.96858
.96921
.96982
.97042
1. 97100
.97158
.97214
.97269
.97323
.97376
. 974 2 8
. 974 79
.97529
.97578
I.9761
MATEMATK TABLOLARI
izclge.10- H iperbolik Fonksiyonlar (D evam)
X
1.80
.81
.82
.83
.84
.85
.86
.87
.88
.89
L.90
.91
.92
1.93
1.94
1.95
1.96
1.97
1.98
1.99
S.00
2.01
2.02
2.03
2.04
2.05
2.06
2.07
2.08
2.09
S. 10
2.11
2.12
2.13
2.14
2.15
2.16
2.17
2.18
2.19
2.20
2.21
2.22
2.23
2.24
2.25
2.26
2.27
2.28
2.29
S.30
2.31
2.32
2.33
2.34
2.35
2.36
2.37
2.38
2.39
1.4 0
Doal Deer l er i
e*
6.M96
6.1104
6.1719
6.2339
6.2965
6.3598
6.4237
6.4883
6.5535
6.6194
6.6859
6.7531
6.8210
6.8895
6.9588
7.0287
7.0993
7.1707
7.2427
7.3155
7.3891
7.4633
7.5383
7.6141
7.6906
7.7679
7.8460
7.9248
8.0045
8.0849
8.1662
8.2482
8.3311
8.4149
8.4994
8.5849
8.6711
8.7583
8.8463
8.9352
9.0250
9.1157
9.2073
9.2999
9.3933
9.4877
9.5831
9.6794
9.7767
9.8749
9.974 2
10.074
10.176
10.278
10.381
10.486
10.591
10.697
10.SOS
10.913
11.023
.16530
.16365
.16203
.16041
.15882
.15724
.15567
.15412
.15259
.15107
.11957
.14808
.14661
.14515
.14370
.14227
.14086
.13946
.13807
.13670
.1353i
.13399
.13266
.13134
.13003
.12873
.12745
.12619
.12493
.12369
.12216
.12124
.12003
.11684
.11765
.11648
.P533
.11418
.11304
.11192
.11080
.10970
.10861
.10753
.10646
.10540
.10435
.10331
.10228
.10127
.10026
.09926
.09827
.09730
.09633
.09537
.09442
.09348
.09255
.09163
.oton
Sinh x
2.9122
2.9734
3.0049
3.0367
3.0689
3.1013
3.1340
3.1671
3.2005
3.2341
3.2682
3.3025
3.3372
3.3722
3.4075
3.4432
3.4792
3.5156
3.5523
3.5894
3.6269
3.6647
3.7028
3.7414
3.7803
3.8196
3.8593
3.8993
3.9398
3.9806
4.02 19
4.0635
4.1056
4.1480
4.1909
4.2342
4.2779
4.3221
4.3666
4.4116
4 . 4 5 71
4.5030
4.5494
4.5962
4.6434
4.6912
4.7394
4.7880
4.8372
4.8868
4.9370
4.9876
5.0387
5.0903
5.1425
5.1951
5.2483
5.3020
5.3562
5.4109
6.4662
Cos h i
3.1075
3.1371
3.1669
3.1972
3.2277
3.2585
3.2897
3.3212
3.3530
3.3852
3.4177
3.4506
3.4838
3.5173
3.5512
3.5855
3.6201
3.6551
3.6904
3.7261
3.7622
3.7987
3.8355
3.8727
3.9103
3.9483
3.9867
4.0255
4.0647
4.1043
4.1413
4.1847
4.2256
4.2669
4.3085
4.3507
4.3932
4.4362
4.4797
4.5236
4 .6679
4.6127
4.6580
4.7037
4.7499
4.7966
4.8437
4.8914
4.9395
4.9881
S. 0372
5.0868
5.1370
5.1876
5.2388
5.2905
5.3427
5.3954
5.4487
5.5026
S.55C
Tanh i [
.91681
.94783
.94884
.94983
.95080
.95175
.95268
.95359
.95449
.95537
.95624
.95709
.95792
.95873
.95953
.96032
.96109
.96185
.96259
.96331
.96403
.96473
.96541
.96609
.96675
.96740
.96803
.96865
.96926
.96986
.97045
.97103
.97159
.97215
.97269
.97323
.97375
.97426
.97477
.97526
.97574
.97622
.97668
.97714
.97759
.97803
.97846
.97888
.97929
.97970
.98010
.98049
.98087
.98124
.98161
.98197
.98233
.98267
.98301
.98335
.8387
Baya Log ar i t mal ar
e
1
0.78173
.78607
.79042
.79476
.79910
.80344
.80779
.81213
.81647
.82082
0.82516
.82950
.83385
.83819
.84253
.84687
.85122
.85556
.85990
.86425
0.86859
.87293
.87727
.88162
.88596
.89030
.89465
.89899
.90333
.90768
0.91202
.91636
.92070
.92505
.92939
.93373
.93808
.94242
.94676
.95110
0.96646
.95979
.96413
.96848
.97282
.97716
.98151
.99585
.99019
.99453
0.99888
1.00322
.00756
.01191
.01625
.02059
.02493
.02928
.03362
.03796
1.042 31
Snhi
0.46867
.47325
.47783
.48241
.48698
.49154
.49610
.50066
.50521
.50976
0.514 30
.51884
.52338
.52791
.53244
.53696
.54148
.54600
.55051
.55502
0.65963
.56403
.56853
.57303
.57753
.58202
.58650
. 59099
.59547
.59995
0.60443
.60890
.61337
.61784
.62231
.62677
.63123
.63569
.64015
.64460
0.64906
.65350
.65795
.66240
. 66684
.67128
.67572
.68016
.68459
.68903
0. 6*34 6
.69789
.70232
.70675
.71117
.71559
.72002
.72444
.72885
.73327
0.7*769
Coshi
0. 4 92 4 1
.49652
.50064
.50476
.50889
.51302
.51716
.52130
.52544
.52959
0.53374
.53789
.54205
.54621
.55038
.55455
.55872
. 56290
.56707
.57126
0.675 11
.57963
.58382
.58802
.59221
.59641
.60061
.60482
.60903
.61324
0.61745
.62167
.62589
.63011
.63433
.63856
.64278
.64701
.65125
.65548
0.65972
.66396
.66820
.67244
. 67668
. 68093
.68518
.68943
.69368
. 69794
0.7O219
.70645
.71071
.71497
.71923
.72349
.72776
.73203
.73630
.74056
0. 74 181
Tanhi
.9 76 2 6
.97673
.97719
.97764
.97809
.97852
.97895
.97936
.97977
.98017
I.98067
.98095
.98133
.98170
.98206
.98242
.98272
.98311
.98344
.98377
.98409
.98440
.98471
.98502
.98531
.98560
.98589
.98617
.98644
.98671
. 98697
.98723
.98748
.98773
.98798
.98021
.98845
.98868
.98890
.98912
I . 98934
.98955
.98975
.98996
.99016
.99035
.99054
.99073
.99091
.99109
I.9912 7
.99144
.99161
.9917
.99194
.99210
.99226
.99241
.99256
.99271
.9MS
1-25
MATEMATK TABLOLARI
izelge.10-H iperbolikFonksiyonlar (D evam)
1-26
X
1.4 0
2 .41
2.42
2 .43
2 .44
2.45
2 .4 6
2.47
2.48
2.49
1.50
2.51
2.52
2.53
2.54
2.55
2.56
2.57
2.58
2.59
1.60
2.61
2.62
2.63
2.64
2.65
2.66
2.67
2.68
2.69
1.70
2.71
2.72
2.73
2.74
2.75
2.76
2.77
2.78
2.79
1.80
2.81
2.82
2.83
2.84
2.85
2.86
2.87
2.88
2.89
2 .90
2.91
2.92
2.93
2.94
2.95
2.96
2.97
2.98
2.99
.00
11.02 3
11.134
11.246
11.359
11.473
I I . 588
11.705
11.822
11.941
12.061
12 .182
12.305
12.429
12.554
12.680
2.807
12.936
13.066
13.197
13.330
13. 4 64
13.599
13.736
13.874
14.013
14.154
14.296
14.440
14.585
14.732
14 . 880
15.029
15.180
15.333
15.487
15.643
15.800
15.959
16.119
16.281
16.4 4 8
16.610
16.777
16.945
17.116
17.288
17.462
17.637
17.814
17.993
18. 174
18.357
18.541
18.728
18.916
19.106
19.298
19.492
19.688
19.886
o:os(
Doal Deerl eri
-*
.09072
.08982
.08892
.08804
.08716
.08629
.08543
.08458
.08374
.08291
.082 08
.08127
.08046
.07966
.07887
.07808
.07730
.07654
.07577
.07502
.074 2 7
.07353
.07280
.07208
.07136
.07065
.06995
.06925
.06856
.06788
.06721
.06654
.06587
.06522
.06457
.06393
.06329
.06266
.06204
.06142
.06081
.06020
.05961
.05901
.05843
.05784
.05727
.05670
.05613
.05558
. 0M02
.05448
.05393
.05340
.05287
.05234
.05182
.05130
.05079
.0502 9
. 04 97*
Sinhi
t . 4 662
5.5221
5.5785
5.6354
5.6929
5.7510
5.8097
5.8689
5.9288
5.9892
6. 05 02
6.1118
6.1741
6.2369
6.3004
6.3645
6.4293
6.4946
6.5607
6.62 74
8.694 7
6.7628
6.8315
6.9008
6.9709
7.0417
7.1132
7.1854
7.2583
7.3319
7. 4 063
7.4814
7.5572
7.633S
7.7112
7.7894
7.8683
7.9480
8.0285
8.1098
8.1919
8.2749
8.3586
8.4432
8.5287
8.6150
8.7021
8.7902
8.8791
8.9689
9. 0196
9.1512
9.2 437
9.3371
9.4315
9.5268
9.6231
9.7203
9.8185
9.9177
10. 018
Coah z
S. 6569
5.6119
5.6674
5.7235
5.7801
5.8373
5.8951
5.9535
6.0125
6.0721
6.132 3
6.1931
6.2545
6.3166
6.3793
6.4426
6.5066
6.5712
6.6365
6.702 4
6. 7690
6.8363
6.9043
6.9729
7.0423
7.1123
7.1831
7.2546
7.3268
7.3998
7. 4 735
7.5479
7.6231
7.6991
7.7758
7.8533
7.9316
8.0106
8.0905
8.1712
8.2 S2 7
8.3351
8.4182
8.5022
8.5871
8.672 8
8.7594
8.8469
8.9352
9.0244
9. 114 6
9.2056
9.2976
9.3905
9.4844
9.5791
9.6749
9.7716
9.8693
9.9680
10. 068
j
Tanh z
.98367
.98400
.98431
.98462
.98492
.985 2 2
.98551
.98579
. 98607
.98635
. 98661
.98688
.98714
.98739
.98764
.98788
.98812
.98835
.98858
.98881
.98903
.98924
.98946
.98966
.98987
.99007
.99026
.99045
.99064
.99083
. 99101
.99118
.99136
.99153
.99170
.99186
.99202
.99218
.99233
.99248
.992 63
.99278
.99292
.99306
.99320
.99333
.9934 6
.99359
.99372
.99384
.99396
.99408
.99420
.99431
.99443
.99454
.99464
.994 75
.994 85
. 994 96
.995 06
Baya Logari tmalar
e*
1.04 2 31
.04665
.05099
.05534
.05968
.06402
.06836
.07271
.07705
.08139
1.C8574
.09008
.09442
.09877
.10311
.10745
.11179
.11614
.12048
.12 4 82
1.13917
.13351
.13785
.14219
.14654
.15088
.15522
.15957
.16391
.16825
1.172 60
.17694
.18128
.18562
.18997
.19431
.19865
.20300
.20734
.21168
1. 2 1601
.22037
. 2 2 4 71
. 2 2 905
. 2 334 0
. 2 3774
. 2 4 2 08
.24643
.25077
.25511
1.2 594 5
.2 6380
.2 6814
.2 72 4 8
.2 7683
.2 8117
.2 8551
.28985
.29420
.29854
1.302 88
Si oh z
0.73769
.74210
.74652
.75093
.75534
.75975
.76415
.7685 6
.772 96
.77737
0.78177
.78617
.79057
.79497
.79937
.80377
.80816
.81256
.81695
.82134
0.82573
.83012
.83451
.83890
.84329
.84768
.852 06
.85645
.86083
.86522
0. 86960
.87398
.87836
.88274
.88712
.89150
.89588
.90026
.904 63
.90901
0. 91339
.91776
.92 2 13
.92 651
.93088
.9352 5
.93963
.94400
.94837
.95274
0. 98711
.96148
.96584
.9702 1
.97458
.97895
.98331
.98768
.99205
.99641
1.00078
Cos h z
0.74 4 84
.74911
.75338
.75 766
.76194
.76621
.77049
.77477
.77906
.78334
0. 78762
.79191
.79619
.80048
.80477
.80906
.81335
.81764
.82194
.82623
0.83062
.83482
.83912
.84341
.84771
.85201
.85631
.86061
.86492
.86922
0.87382
.87783
.88213
.88644
.89074
.89505
.89936
.90367
.90798
.91229
0. 91660
.92091
.92522
.92953
.93385
.93816
.94247
.94679
.95110
.95542
0. 96974
.96405
.96837
.972 69
.97701
.98133
.985 65
.98997
.994 2 9
.99861
1.002 93
Tanii
1.992 85
.99299
.99313
.99327
.99340
.99353
.99366
.99379
.99391
.99403
T. 99418
.99426
.99438
.99449
.99460
.99470
.9948
.99491
.99501
.99511
1. 995 2 1
.99530
.99540
.99549
.99558
.99566
.99575
.99583
.99592
.99600
I 99608
.99615
.99623
.99631
.99638
.99645
.99652
.99659
.99666
.99672
. 99679
.99685
.99691
.99698
.99704
.99709
.99715
.99721
.99726
.99732
1. 99737
.99742
.99747
.99752
.99757
.99762
.99767
.99771
.99776
.99780
f. 9 TU

s
1
1 **
<
S
.a
SOl i ji t ^ d-^ M fic< 5eci M-^do6 5 ^ < ^ HS b1 * ^
OOO O -< ^H ~*^ H H M M N C4 WNN W C4 C4 C4 ^< H ^H ^ ^ ^H ^H o OO
I I I M M M M I M M M M I I* M T I l l
M M M M M M M
O< -*C4C04* tOt^OOO*
ddod 0000
!2
CO C CC^ CO
j -t o ^ t^o> o> *-*<O oooeoe
>C^ O t^->OCOOOO 1OC4 ACI
M M I I M I I I I M M M I
NO tf>eOt^00C0 HO-^HH FH
CM3l ^N ON-"COCO O"*O00 Q
Nt OOCI Ui t -OM^f r^OOOi Cb O
M I I I I MI I M I I M I I I
tacot-ooa> O H C
t**fr* COoOOOOOOO 00 00 00 00 00
DU)MO nSC
5rtr- NNMWT
D 0100 H ( 0 H O S
^ t , cog ^e
I M M I I M I I
-fcOt; OOJ'-0P HuaOOH nO QC4
W r H
S S O'-'t^CJtP r-!U5O>^00 MOHi fl O
01 O) 00 00 00 f** t^* CO cO ^o kO ^t^ C0 CO 04 d ^^ ^^ ^J ^?
I M I I M M t M I I I I M I I M I I
ooooo eoooo
MC4C1C4C4
MATCMATIK TABLOLARI
izelge. 12- D erece, D akika ve S aniyelerin Radyan Cinsinden D eerleri
Birim Yanaph emberin Yay Uzunluklar
r n e k : G = 30 201 0"
30 = 0.52359878
20
10
Yay uzunlu
De-
rece
0
|
2
3
4
5
6
7
8
9
10
I I
12
13
M
15
16
17
18
19
2 0
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
60
51
52
53
54
55
56
57
58
59
= 0.00581776
1
= 0.00004848
= 0.52946502
l adyan
Y ay Uzun.
R = l
0.01745329
0.03490659
0.05235988
0.06981317
0.08726646
0.10471976
0.12217305
0.13962634
0.15707963
0. 174 5 32 93
0.19198622
0.20943951
0.22689280
0.24434610
0.26179939
0.27925268
0.29670597
0.31415927
0.33161256
0. 34 906085
0.36651914
0.38397244
0.40142573
0.41887902
0.43633231
0.45378561
0.47123890
0.48869219
0.50614548
0.82359878
0.54105207
0.55850536
0.57595865
0.59341195
0.61086524
0.62831853
0.64577182
0.66322512
0.68067841
0.69813170
0.71558499
0.73303829
0.75049158
0.76794487
0.78539816
0.80285146
0.82030475
0.83775804
0.85521133
0.87266463
0.89011792
0.90757121
0.92502450
0.94247780
0.95993109
0.97738438
0.99483767
1.01229097
1.02974426
De-
r e ce
W
61
62
63
64
65
66
67
68
69
70
71
72
73
74
75
76
77
78
79
80
81
82
83
84
85
86
87
88
89
90
91
92
93
94
95
96
97
98
99
100
101
102
103
104
105
106
107
108
109
110
t 1 1
112
113
114
115
116
117
118
119
Radyan
Y ay Uzun
R = l
1. 04 71975 5
:
.06465084
.08210414
.09955743
.11701072
.13446401
.15191731
.16937060
. 18682389
.20427718
. 2 2 17304 8
.23918377
.25663706
.27409035
.29154365
. 30899694
.32645023
.34390352
.36135682
.37881011
. 3962 634 0
.41371669
.43116999
. 44862328
.46607657
.48352986
.50098316
.51843645
.53588974
.55334303
L.67079633
. 58824962
.60570291
.62315620
.64060950
.65806279
.67551608
.69296937
.71042267
.72787596
L.74 5 32 92 5
1.76278254
.78023584
.79768913
.81514242
.83259571
1.85004901
.86750230
1.88495559
1.90240888
1.91986218
1.93731547
1.95476876
1.97222205
1.98967535
2.00712864
2.02458193
2.04203522
2.05948852
2.07694181
De-
rece
12 0
121
122
123
124
125
126
127
128
129
130
131
132
133
134
135
136
137
138
139
14 0
141
142
143
144
145
146
147
148
149
15 0
151
152
153
154
155
156
157
158
159
160
161
162
163
164
165
166
167
168
169
170
171
172
173
174
175
176
177
178
179
180
Radyan
Y ay Uzun.
R = l
2 . 094 39*1 0
2. I I 184840
2.12930169
2.14675498
2.16420828
2.18166157
2.19911486
2.21656815
2.23402145
2.25147474
2 . 2 6892 803
2.28638133
2.30383462
2.32128791
2.33874121
2.35619450
2.37364780
2.39110107
2.40855436
2 . 4 2 600766
2 . 4 4 34 6091
2 . 4 60914 2 4
2 . 4 783675 4
2 . 4 95 82 083
2 . 5 132 74 13
2 . 5 3072 74 2
2.54818071
2.56563401
2.58308729
2.60O54O58
2 . 61799388
2.63544717
2.65290046
2.67035375
2.68780705
2.70526034
2.72271363
2.74016693
2.75762022
2.77507351
2 . 792 5 2 680
2.80998009
2.82743338
2.84488668
2.86233997
2.87979327
2.89724655
2.91469985
2.93215314
2.94960643
2.96705972
2.98451302
3.00196631
3.01941961
3.03687289
3.05432619
3.07177948
3.08923277
3.10668607
3.12413962
3. 14 1692 65
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
I I
12
13
14
15
16
17
18
19
2 0
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
60
51
52
53
54
55
56
57
58
59
Radyan,
R =
Dak.
0.00029089
.00058178
.00087266
.00116355
.00145444
.00174533
.00203622
.00232711
.00261799
. 002 90888
.00319977
.00349066
.00378155
.00407243
.00436332
.00465421
.00494510
.00523599
.00552688
. 005 81776
.00610865
.00639954
.00669043
.00698132
.00727221
. 00756309
.00785398
.00814487
.00843576
. 00872 666
.00901753
.00930842
.00959931
.00989020
.01018109
.01047198
.01076286
.01105375
.01134464
.01163563
.01192642
.01221730
.01250819
.01279908
.01308997
.01338086
.01367175
.01396263
.01425352
. 014 5 4 4 4 1
.01483530
.01512619
.01541707
.01570796
.01599885
.01628974
.01658063
.01687152
.01716240
Y ay Uz.
: 1
San.
0.00000485
.00000970
.00001454
.00001939
.00002424
.00002909
.00003394
.00003879
.00004363
. 00004 84 8
.00005333
.00005818
.00006303
.00006787
.00007272
.00007757
.00008242
.00008727
.00009211
. 00009696
.00010181
.00010666
.00011151
.00011636
.00012120
.00012605
.00013090
.00013575
.00014060
. 00014 5 4 4
.00015029
.00015514
.00015999
.00016484
.00016968
.00017453
.00017938
.00018423
.00018908
.00019393
.00019877
.00020362
. 0002 084 7
.00021332
.00021817
.00022301
.00022786
.00023271
.00023756
. 0002 4 2 4 1
.00024725
.00025210
.00025695
.00026180
.00026665
.00027150
.00027634
.00028119
.00028604
1-28
MATHMATK TABLOLARI
izelge.13- Radyann Derece Karlklar
" Rad.
0 0
.1
2
i
5
.6
.7
.8
.9
.00
Deg
0.0000
5.7296
11.4591
17.1887
22.9183
28.6479
34.3775
40.1070
45.8366
51.5662
.01
0^7*30
6.3025
12.0321
17.7617
23.4913
29.2208
34.9504
40.6800
46.4096
52.1392
.02
1. M59
6.8755
12.6051
18.3346
24.0642
29.7938
35.5234
41.2530
46.9825
52.7121
1 RadM= 57.29578 der. I
.03
1.7789
7.4485
13.1780
18.9076
24.6372
30.3668
36.0963
41.8259
47.5555
53.2851
2 Radian
.04
Deg
2.2918
8.0214
13.7510
19.4806
25.2101
30.9397
36.6693
42 3989
48.1285
53.8580
.05
Deg
2.8648
8.5944
14.3239
20.0535
25.7831
31.1527
37.2423
42.9718
48.7014
54.4310
156 der .
.06
Deg
3.4377
9.1673
14.8969
20.6265
26.3561
32.0856
37.8152
43.5448
49.2744
55.0039
.07
Deg
4.0107
9.7403
15.4699
21.1994
26.9290
32.6586
38.3882
44.1178
49.8473
55.5769
| 3 Radian =
.08
Deg
4.5837
10.3132
16.0428
21.7724
27.5020
33.2316
38.9611
44.6907
50.4203
56.1499
.09
5.1566
10.8862
16.6158
22.3454
28.0749
33.8045
39.5341
45.2637
50.9932
56.7228
171.88734 der.
izelge. 14- D ereceninD akikave S aniye OlarakOndalkD eerleri
Ondalk
0.0
.1
.2
.3
.4
.5
.6
.7
.8
.9
.00
D ak. S an.
0
6
12
18
24
30
36
42
48
54
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
.01
D ak.
0
6
12
18
24
30
36
42
48
54
S an.
36
36
36
36
36
36
36
36
36
36
.02
D ak.
1
7
13
19
25
31
37
43
49
55
S an.
12
12
12
12
12
12
12
12
12
12
.03
D ak.
1
7
13
19
25
31
37
43
49
55
S an.
48
48
48
48
48
48
48
48
48
48
.04
D ak.
2
8
14
20
26
32
38
44
50
56
S an.
24
24
24
24
24
24
24
24
24
24
.05
D ak.
3
9
15
21
27
33
39
45
51
57
S an.
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
.06
D ak.
. 3
9
15
21
27
33
39
45
51
57
S an.
36
36
36
36
36
36
36
36
36
36
.07
D ak.
4
10
16
22
28
34
40
46
52
58
S an.
12
12
12
12
12
12
12
12
12
12
.08
D ak.
4
10
16
22
28
24
40
46
52
58
S an.
48
48
48
48
48
48
48
48
48
48
.09
D ak.
5
11
17
23
29
35
41
47
53
59
S an.
24
24
24
24
24
24
24
24
24
24
izelge. 15- D ereceninD akikaOlarakOndalkD eerleri
Dak.
0
10
20
30
40
50
0
Derece
0.00000
.16667
.33333
.50000
.66667
.83333
1
Derece
0.01667
.18333
.35000
.51667
.68333
.85000
2
Derece
0.03333
.20000
.36667
.53333
.70000
.86667
3
Derece
0.05000
.21667
.38333
.55000
.71667
.88333
4
Derece
0.06667
.23333
.40000
.56667
.73333
.90000
5
D erece
0.08333
.25000
.41667
.58333
.75000
.91667
6
Derece
o.ooooi
.26661
.43333
.60000
.76667
.93333
7
Erce
0|16
l
4
.28333
.45000
.61667
.78333
.95000
8
D erece
0.13333
.30000
.46667
.63333
.80000
.96667
9
D erece
0.15000
.31667
.48333
.65000
.81667
.96333
izelge.16- D erecenin S aniye Olarak Ondalk D eerleri
Saniye
0
10
20
30
40
50
San.
0
10
20
30
40
50
0
Derece
0
0.0027778
.0055555
.0083333
!o138888
5
Derece
0.0013888
.0041667
.0069444
.0097222
.0125000
.0152778
1
Derece
0.0002778
.0030555
.0058333
.0086111
.0113888
.0141667
6
' Derece
0.0016667
.0044444
.0072222
.0010000
.0127778
.0155555
2
Derece
0.0005555
.0033333
.0061111
.0088888
.0116667
.0144444
7
Derece
0.0019444
.0047222
.0075000
.0102778
.0130555
.0158333
3
Derece
0.0008333
.0036111
.0063888
.0091667
,0119444
0147222
8
perece
0.0022222
.0050000
.0077778
.0105555
.0133333
.0161111
4
Derece
0.00111 M
.0038888
.0066667
.00^4444
.0122222
.0150000
9
Derece
0.0024999
.0052778
.0080555
.0108333
.0136111
.0I6388R 1-29
MATEMATK TABI.OT.ARI
izelge.17- K alanlarn S tandart D alm izelge. 18- Olas H atay Hesaplama Faktrleri
a = pozitif bir miktar
y = kalanlarn says l mutlak deerce
r = tek gzlemde olas hata
n = gzlem says
a_
r
0.0
1
2
3
4
0.5
6
7
8
9
1.0
1
2
3
4
1.5
6
7
8
9
2.0
1
2
3
4
2.5
6
7
8
9
3.0
1
2
3
4
3.5
6
7
8
9
4.0
5.0
y_
n
.000
.054
.107
.160
.213
.264
.314
.363
.411
.456
.500
.542
.582
.619
.655
.688
.719
.748
.775
.800
.823
.843
.862
.879
.895
.908
.921
.931
.941
.950
.957
.963
.969
.974
.978
.982
.985
.987
.990
.991
.993
.999
y<a)
Fark
54
53
53
53
51
50
49
48
45
44
42
40
37
36
33
31
29
27
25
23
20
19
17
16
13
13
10
10
9
7
6
6
5
4
4
3
2
3
1
2
6
1-30
n
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
45
50
55
60
65
70
75
80
85
90
95
100
Bessel
0.6745
V ( n - l )
.6745
.4769
.3894
.3372
.3016
.2754
.2549
.2385
.2248
.2133
.2034
.1947
.1871
.1803
.1742
.1686
.1636
.1590
.1547
.1508
.1472
.1438
.1406
.1377
.1349
.1323
.1298
.1275
.1252
.1231
.1211
.1192
.1174
.1157
.1140
.1124
.1109
.1094
.1080
.1017
.0964
.0918
.0878
.0843
.0812
.0784
.0759
.0736
.0715
.0696
.0678
0
Vn
6745
( n-1)
.4769
.2754
.1947
.1508
.1231
.1041
.0901
.0795
.0711
.0643
.0587
.0540
.0500
.0465
.0435
.0409
.0386
.0365
.0346
.0329
.0314
.0300
.0287
.0275
.0265
.0255
.0245
.0237
.0229
.0221
.0214
.0208
.0201
.0196
.0190
.0185
.0180
.0175
.0171
.0152
.0136
.0124
.0113
.0105
.0097
.0091
.0085
.0080
.0075
.0071
.0068
Peters
0.8453
Vn( n- l )
.5978
.3451
.2440
.1890
.1543
.1304
.1130
.0996
.0891
.0806
.0736
.0677
.0627
.0583
.0546
.0513
.0483
.0457
.0434
.0412
.0393
.0376
.0360
.0345
.0332
.0319
.0307
.0297
.0287
.0277
.0268
.0260
.0252
.0245
.0238
.0232
.0225
.0220
.0214
.0190
.0171
.0155
.0142
.0131
.0122
.0113
.0106
.0100
.0094
.0089
.0085
0. 8453
fn~T
.4227
.1993
.1220
.0845
.0630
.0493
.0399
.0332
.0282
.0243
.0212
.0188
.0167
.0151
.0136
.0124
.0114
.0105
.0097
.0090
.0084
.0078
.0073
.0069
.0065
.0061
.0058
.0055
.0052
.0050
.0047
.0045
.0043
.0041
.0040
.0038
.0037
.0035
.0034
.0028
.0028
.0021
.0018
.0016
.0015
.0013
.0013
.0011
.0010
.0009
.0008
c
ISTIK
OL CU B R M L E R
M etrik S istem(S ysteme M etrique) S M
"M etrik S istem"'den genel olarak anlalan kavram 1800'lerde Fransa'da gelitirilmi olan l sistemidir.
Bu sistemde uzunluk birimi, yer krenin eyrek boylamnn (kutuptan ekvatora kadar) uzunluunun on milyonda
biridir (1/10 000 000). B u birim metre adn alr ve " m" simgesiyle gsterilir.
Hacim birimi, bir kenar 1/10 m olan kbn hacmine eit litredir ve "1" simgesiyle gsterilir.
Bu kb dolduran suyun ktlesi kilogram veya S tandard ktle adyla anlr ve "kg" simgesiyle gsterilir.
Metrenin ve ktlenin bu tanmna uyan madeni ubuk ve arlk yaplmtr. nceleri uzunluk ve ktle bu ma-
deni ubuk ve arlkla temsil edilmekteydi. Bugn "kg" ve " m" artk bamsz olarak tanmlanmaktadrlar. Ay-
rca, lkg ktlesindeki saf suyun 76 cm civa basnc ve 4C scaklktaki (younluk en yksek) hacmi diye tanmla-
nan " 1 " de ldm^ile gsterilmektedir.
1960 ylna kadar zellikle Avrupa lkelerinde kullanlan M etrik S istem, izelge.l de gsterilen gruplara
ayrlmak tayd.
izelge.l- M etrik S istemde M ekanik B irimleri
S istemin S imgesi
K urucusu
Yl
E gemen B oyut
Uzunluk
Zaman
K tle
K uvvet
G
E nerji
CGS
Fransz
1799
Fiziksel
(D inamik)
cm
sec (saniye)
g
din (dyne)
erg/san.
erg
T eknik
T eknik
(Yer ekimsel)
m
sec
9.81kg-ktle
kg-kuvvet(kgf)
9.81watt
kgf-m
M K S
M .Giorgi
1902
Fiziksel
(D inamik)
m
sec
kg
newton=10
s
din
watt
joule
M T S
Fransz
1913
Fiziksel
(D inamik)
m
sec
ton
sthene=108din
kilovvatt
kilojoule
US CS (Yerleik A merikan S istemi = US CustomaryS ystem)
Bu sistemdeki birimler ounlukla uzunluk ve arlk gsterirler. izelge.2 de bu sistemin baz nemli bi-
rimleri gsterilmitir.
Uluslararas S istem(S ysteme I nternational) S I
1960 Ekiminde Uluslararas . Arlklar ve ller Genel Konferansnda, metrik birimlerin bazlar yeniden
tanmland ve sistem, dier fiziksel ve mhendislik birimlerini de kapsayacak sisteme L e S ysteme I nternational
d'Unites (Franszca) veya T he I nternational S ystem of Units (ngilizce) ad verildi (ksaltlm SI).
Bu sistem 7 temel birim, 2 ek birim ile bunlarla uyum iindeki bir dizi tretilmi birimden ve eitli birimle-
rin katlarn ve alt katlann oluturmak iin kullanlan (onaylanm) bir dizi n ekten oluur.
1-31
1-32
L BtRMLERt
izelge^- Yerleik Amerikan Sistemi Birimleri
Uzunluk Birimleri Hacim Birimleri
12 in(inches)
3 ayak (foot)
5V2 yarda
40pole
8 furlong
3 mil
4 in
9 in
= 1 ayak (foot)
= 1 yarda (yard)
= 1 rod, pole veya perch
= 220 yarda = 1 furlong
= 1760 yarda
= 5280 ayak = 1 mil
= 1 league
= 1 el(hand)
= 1 kan(span)
Denizcilik Birimleri
6 076.1155 ayak
6 ayak
120fathom
1 deniz mili/saat
=1 en t. deniz mili
= 1 fathom
= 1 kablo uzunluu
= 1 knot
Yzlm Birimleri
144 in
2
9 in
2
30 1/64 yarda
2
160 rod
2
= 1 ayak
2
= 1 yarda
2
= 1 rod
2
, pole
2
, perch
2
= 43 560 ft
2
= 1 acre
1 728 in3
281 in3
27 in3
= l ft
3
= 1 gallon
= 1 yarda
3
Sv veya Akkan lleri
4gill
2pint
4 quart
7.4805 gal.
Kuru
2pint
98 guart
4peck
Kuru
= 1 pint
= 1 quart
= 1 gallon
= lft
3
Hacim lleri
= 1 quart
= 1 peck
= 1 bushel
Hacim lekleri
1 ms.(register) ton = 100 ft
3
1 U.S. sevk tonu = 40ft
3
= 32.14 U.S. buel
= 31.14 Imp. buel
1 ingiliz sevk tonu = 42 ft
3
= 32 Jo Imp. buel
Arlk lleri
(Btn sistemlerde grain ayndr)
embersel ller
Avoirdupois Arlklar
16 dram
16 ons
100 libre
2000 libre
2240 libre
ngiltere'de ayrca
14 libre
2 stone
4 quarter
20 yzlk arlk
= 437.5 grain = 1 ons
(ounce)
= 7000 grain = 1 libre
(pound)
= 1 kentral
= 1 ksa
(short) ton
= 1 uzun
(long) ton
= 1 stone
= 28 libre = 1 quarter
= 112 libre = 1 yzlk
arlk (hundredsveight
= cwt)
= 1 uzun ton
Deerli Ta Arlklar
lcarat = 200 miligram (mg)
60 saniye
60 dakika
90 derece
360 derece
52. 2958 derece
= 1 dakika
= 1 derece
= 1 kadran
= 1 tam ember
= 1 radyan (yarap uzunlu-
undaki yayn grd mer
kez a)
ft
H
1'
4
L B R M L E R
izelge J- S I B irimleri
3 a-T emel B irimler
B UvklUk
uzunluk
ke
zaman
elektrik akm
termodinamik scaklk
madde miktar
k (kllk) iddeti
3 b-Rk B irimler
dzlem a
kat a
Jrimi
metre
kilogrem
saniye
amper
kelvin
mol
kandil
radyan
steradian
3 c.- T retilmi B irimler (zel ad olanlar)
frekans (peryodik bir hareketde) hertz
kuvvet newton
enerji, i, s miktar joule
g. ma aks vvatt
elektrik miktar, elektrik volt
yk coulomb
elektriksel gerilim, gerilim (potansiyel)
fark, elktromotor kuvvet volt
elektrik sas (kapasitans) farad
elektrik direnci ohm
elektrik iletkenlii siemens
manyetik ak weber
manyetik ak younluu tesla
elektrik endktans henry
Celsius scakl Celsius derecesi
k aks lumen
aydnlanma iddeti lux
aktiflik (radyoaktif bir kaynan) beajuerel
absorblama dozu gray
doz edeeri sievert
3 c.2-zel A d Olmayan T retilmi B irimler
B yklk
absorplama (sourma) dozu hz
asal hz
asal ivme
akm younluu
alan (yzlm)
aydnlanma
dalga numaras
elektrik aks younluu
elektrik alan kuvveti
elektrik yk younluu
enerji younluu
entropi
geirgenlik (manyetik)
S imgesi
m
kg
s
A
K
mol
cd
rad
sr
Hz
N
J
W
V
c
V
F

S
Wb
T
H
C
m
l x
B q
Gy
S v
Forml
B irimi
saniyede gray
saniyede radyan
saniye karede radyan
metre kareye amper
metre kare
metre kareye kandil
1 bol metre
metre kareye coulomb
metre bana volt
metre kpe coulomb
metre kpe joule
kelvin bana joule
metre bana henry
l/s
1
kg-f
9.81
N.m
J/s
W/A
A.s
W/A
c/v
V/A
A/V
V.s
Wb/m
2
Wb/A
K
cd-sr
m/m
2
l/s
J/kg
J/kg
Forml
Gy/s
rad/s
rad/s
2
A/m
2
m
2
cd/m
2
l/m
C/m
2
V/m
C/m
3
J/m
3
J/K
H/m
1-33
L BRMLER
B yklk
geirgenlik
g younluu
hacim
hz
s aks younluu (irradiance)
snma ss (s kapasitesi)
sl iletkenlik
ma younluu
kuvvetin momenti
manyetik alan kuvveti
molar enerji
molar entropi
molar snma ss
zgl snma ss (s kapasitesi)
zgl enerji
zgl entropi
zgl hacim
viskozite, dinamik
viskozite, kinematik
3d- K at ve alt kat B irimleri
arpanlar
1 000 000 000 000 =
1 000 000 000 =
1000 000 =
1000 =
100 =
10 =
0.1 =
0.01 =
0.001 =
0.000 001 =
0.000 000 001 =
0.000 000 000 001 =
0.000 000 000 000 001
0.000 000 000 000 000 001
o
12
o
9
o
6
o
3
o
2
o
1
o
1
o
2
o
3
o
6
o-"
o
12
: 10
1 5
= o
18
B irimi
metre bana farad
metre kare bana watt
metre kp
saniyede metre
metre kare bana watt
kelvin bana joule
metre kelvin bana watt
steradian bana watt
newton metre
metre bana amper
mol bana joule
mol kelvin bana joule
mol kelvin bana joule
kilogram kelvin bana joule
kilogram bana joule
kilogram kelvin bana joule
kilogram bana metre kp
paskal saniye
saniyede metre kare
n ek
tera
jiga (giga)
mega
kilo
hekto (hecto)
deka (deca)
desi (deci)
santi (centi)
mili (milli)
mikro (miero)
nano
piko (pico)
fento
atto
Forml
F/m
W/m
2
m
3
m/s
W/m
2
J/K
W/m.K
W/sr
N.m
A/m
J/mol
J/(mol.K)
J/(mol.K)
J/(kg.K)
J/kg
J/(kg.K)
m
3
/kg
Pa.s
m
2
/s
SI S imgesi
T
G
M
k
h
da
d
c
m
\
n
p
f
a
1-34
L BRtMLER
izelge.4- Birimlerin Alfabetik Listesi ve evirme Katsaylar (SI Simgeleri) Parantez inde verilmitir.
den-dan
acre
amper (1048 Uluslararas)
angstrom
astronomik birim
atmosfer (normal)
ay (ortalama takvim)
ayak (foot)
ayak (foot) su stunu
(39.2 F=4C de)
ayak-lamhert
(foot-lamherl)
ayak-mum
(footcanclle)
bar
barn
beygir gc
(horsepower=550 ft-lbf/s)
beygir gc (elektrik)
beygir gc (kazan)
beygir gc (metrik)
beygir gc (su)
beygir gc (tngiliz)
birim kutup
bushel (ABD)
Btu(Uluslararas-1956)
Btu (ortalama)
Btu (termokimyasal)
caliber (kalibre)
calorie (uluslararas)
centipoise
cva stunu (cm)
civa stunu (in)
elo
curie
dakika (ortalama gne zaman)
dakika (sidereal)
dakika (a)
derece (a)
derece (Celsius)
derece (Fahrenheit)
desibar
din (dyne)
elektron volt
EMU
(l)
akm birimi
EMU diren birimi
EMU el. potansiyel birimi
ye-ya
metrekare (m
2
)
amper (A)
metre (m)
metre (m)
paskal (N/m
2
)
saniye (s)
metre (m)
paskal (N/m
2
)
mum/m
2
(cd/m
2
)
liinen/m
2
(Wm
2
)
paskal (N/metrekare)
metrekare (m
2
)
w ati (W)
watt (W)
watt (W)
watt (W)
watt (W)
watt (W)
weber (Wb)
melrekp (m
3
)
jul(J)
jul (.1)
jul (.1)
metre (m)
jul(J)
newton. san./m
2
(N.s/m
2
)
newlon /m
2
(N/m
2
)
newton /m
2
(N/m
2
)
kelvin-mAvatt (K.m/W)
saniyede paralanma
(desintegration/s)
saniye (s)
saniye (s)
derece (a)
radyan (rad)
kelvin (K)
derece (celsius)
paskal (N/m
2
)
newton (N)
jul (.1)
amper (A)
ohn (f2)
volt (V)
evirmek iin
ile arpnz
4.046856 xlO
3
9.99835 xl O'
1.000 000x10'
1.495 98 xl 0"
1.013 22 xl 0
5
2.628 xlO
6
3.048 xl0"'
2.988 980xl0
3
3.426 259x10
1.076 391x10'
1.000 xl 0
5
1.00 xl O
28
7.456 999x102
7.460 xlO
2
9.809 5OOxlO
3
7.354 990xl0
2
7.460 430x10
2
7.457 xl 0
2
1.256 637xl0"
7
3.523 907x10"
2
1.055 056x10
3
1.055 87 xl 0
3
1.054 35OxlO
3
2.540 xW
4
4.186 800x10
1.000 xl0"
3
3.386 389xl0
3
1.333 220xl0
3
2.003 712x10''
3.700 xl0'
6.000 xl 0'
5.983 617x10'
1.666 666x10
2
1.745 329x10"
2
t
K
=t,+273.15
t
t
.=(t
F
-32)xl.8
1.000 xlO
4
1.000 xlO"
5
1.602 10 xl O
1 9
1.000 xl 0
+
1.000 xl 0
9
1.000 xl0"
8
( i )
Elektromanyetik CGS birimi
1-35
L BRMLER
den-dan
EMU indktans birimi
EMU kapasitans birimi
erg
ESU
(1)
akm birimi
ESU diren birimi
ESU el. potansiyel birimi
ESU indktans birimi
ESU kapasitans birimi
Eylemsizlik (atalet)
momenti (Ibm.ft)
Eylemsizlik momenti (lbm.in)
farad (uluslararas 1948)
faraday (kimyasal)
faraday (fiziksel)
fathom (kula)
fermi (femtometre)
gal (galileo)
galon (A.B.D. kat)
galon(A.B.D. sv)
galon (ngiliz sv)
galon (Kanada sv)
gamma
gauss
gill (A.B.D.)
gill (ngiliz)
grad
grad
grain (1/7000 lb-ktle)
(avoirdupois)
gram
henry (uluslararas-1948)
k yl
in (parmak)
jul (uluslararas-1948)
kalori (uluslararas tablo)
kayser
kelvin
kesit momenti (foot
4
)
kilokalori (Uluslararas Tablo)
kilokalori (ortlama)
kilokalori (termokimyasal)
kilogram-kuvvet (kgf)
kilogram-ktle
kilopond-kuvvet
kip (kilopaund)
knot (uluslararas)
lambert (L)
ye-ya
henry (H)
farad
jul(J)
amper (A)
ohm(Q)
volt (V)
henry (H)
farad (F)
kilogram x m
2
(kg.m
2
)
kilogram x m
2
(kg.m
2
)
farad (F)
coulomb (c)
coulomb (c)
metre (m)
metre (m)
saniyede saniyede metre (m/s
2
)
metre kp (m
3
)
metre kp (m
3
)
metre kp (m
3
)
metre kp (m
3
)
tesla (T)
tesla (T)
metre kp (m
3
)
metre kp (m
3
)
derece (asal)
radyan (rad)
kilogram (kg)
kilogram (kg)
henry (H)
metre (m)
metre (m)
jul (J)
jul (J)
1 bol metre (1/m)
Celsius derecesi
metre ss drt (m
4
)
jul (J)
jul (J)
jul (J)
newton (N)
kilgram (kg)
newton (N)
newton (N)
metre bol saniye (m/s)
mum bol metre kare (cd/m
2
)
evirmek iin
ilearpnz
1.000 xlO"
9
1.000 xlO
+9
1.000 xlO"
7
3.365 600x10"'
8.987 600xl0
+u
2.997 900x10
+2
8.987 600xl0
+u
1.112 600xlO"
12
4.214 012xl0"
2
2.926 397xlO"
5
9.995 050x10'
9.649 570x10
+4
9.652 190xl0
+4
1.828 800x10
1.000 xlO"
15
1.000 xlO"
2
4.404 884x10"
3
3.785 412xl 0
3
4.546 O87xlO"
3
4.546 122x10"
3
1.000 xlO"
9
1.000 xlO""
1.182 941x10"
1.420 652x10""
9.000 xl0"'
1.570 796xlO
2
6.479 891xlO"
5
1.000 xlO"
3
1.000 495x10
9.460 550xl0
15
2.540 xl O
2
1.000165x10
4.186 800x10
1.000 xl 0
2
t
c
=t
K
-273.15
8.630 975xl0"
3
4.186 800x10
3
4.190 020x10
3
4.184 xl 0
3
9.806 650x10
1.000 xl0
9.806 650x10
4.448 222x10
3
5.144 444x10"'
1
xl O
+4
(D
Elektrostatik CGS birimi
1-36
L BRMLER
den-dan
litre
lks
maxwell
mikron
mil (binde bir in)
mil (A.B.D. deniz)
mil (A.B.D. yasal)
mil (ngiliz deniz)
mil (Uluslararas Deniz)
milibar
milimetre cva
mukavemet momenti (ft
3
)
mukavemet momenti (in
3
)
mukavemet momenti (in
3
)
oersted
ohm (uluslararas 1948)
ons (ounce)-kuvvet
(avoirdupois)
ons-ktle (avoirdupois)
ons (A.B.D. sv)
parmak (in)
pascal
peck (A.B.D.)
penny weight
perm (0C de)
perm-inch (0C de)
phot
pica (basm)
pint (A.B.D. kuru)
pint (A.B.D. sv)
point (basm)
poise (mutlak viskozite)
poundal
pound-kuvvet (lbf avoirdupois)
pound-ktle (lbm avoirdupois)
quart (A.B.D. kuru)
quart (A.B.D. sv)
rad (sourulan radyasyon dozu)
resmi mil (A.B.D.) (statute mile)
rhe
rod (ubuk)
roentgen
saat (ortalama gne)
saniye (a)
saniye (sideral)
saniye (a)
shake
slug
ye-ya
metre kp (m
3
)
lmen bol metre kare (m/m
3
)
weber (wb)
metre (m)
metre (m)
metre (m)
metre (m)
metre (m)
metre (m)
newton/metre
2
(N/m
2
)
newton/metre
2
(N/m
2
)
metre
3
(m
3
)
metre
3
(m
3
)
santimetre
3
(cm
3
)
amper/metre (A/m)
ohm (fi)
newton (N)
kilogram (kg)
metre
3
(m
3
)
metre (m)
newton/m2 (N/m
2
)
metre
2
(m
3
)
kilogram (kg)
kg/newton-saniye (kg/N.s)
(kg.m/N.s)
kg-metre/newton-san.
lmen/metre
2
(m/m
2
)
metre (m)
metre
3
(m
3
)
metre
3
(m
3
)
metre (m)
newton-san/metre
2
(N.s/m
2
)
newton (N)
newton (N)
kilogram (kg)
metre
3
(m
3
)
metre
3
(m
3
)
jul/kilogram (J/kg)
metre (m)
metre
2
/newton-san
(m
2
/N.s)
metre (m)
coulomb/kilogram (C/kg)
saniye (s)
radyan (rad)
saniye (s)
derece (a)
saniye (s)
kilogram (kg)
evirmek iin
ilearpnz
;
;
.000 xlO"
3
.000 xl0
.000 xlO"
8
.000 xlO"
6
2.540 xlO"
5
.852 xl 0
+3
.609 344x10
+3
.853 184xl0
+3
.852 xl 0
+3
.000 xl 0
+2
.333 224xl0
+2
835 685x10"
2
.638 7O6xlO"
5
.638 706xlO
+
7.957 747xlO
+
1.000 495x10
2.780 139x10'
2.834 952xlO"
2
2.957 353xlO"
5
2.540 xl 0
2
1.000 xl0
8.809 768xlO"
3
1.555 174x10"
3
5.721 350x10"
1.453 220xl0"'
2
1.000 xl0
+4
4.217 518xlO"
3
5.506 105xl0"
4
4.731 765x10
4
3.514 598xl0"
4
1.000 xl0"'
1.382 550x10"'
4.448 222x10
4.535 924x10'
1.101 221xl0"
3
9.463 529x10
4
1.000 xl0"
2
1.609 344x10
+3
1.000 xl0
+
5.029 760x10
2.579 760x10
4
3.600 xl 0
3
4.848 137x10"
6
9.972 696x10"'
2.777 777x10""
1.000 xlO"
8
;1.459 390xl0
+
1-37
L BRMLER
den-dan
statamper
statcoulomb
statfarad
stathenry
statmho (iletkenlik)
statohm
statvolt
stere
stilb
stoke (kinematik vistozite)
su stunu (cm. 4C de)
su stunu (in. 4C de)
tex
ton (uzun, 2240 hn)
ton (metric)
ton (TNT nin nkleer edeeri)
ton (sicil tonaj)
ton (ksa, 2000 Ibm)
tonne
torr (mm Hg, 0C de)
varil (barrel) (petrol iin, 42 gal.)
volt (uluslararas. 1948)
watt (uluslararas. 1948)
yarda
yl (takvim)
yl (sideral)
yl (tropik)
yz arlk (uzun)
(hundredweight-long)
yz arlk (ksa)
(hundredweight-short)
ye-ya
amper (A)
coulomb (C)
farad (F)
henry (H)
mho
6
ohm(Q)
volt (V)
metre
3
(m
3
)
mum/metre
2
(cd/m
2
)
metre
2
/saniye (m
2
/s)
newton/m
2
(N/m
2
)
newton/m
2
(N/m
2
)
kilogram/metre (kg/m)
kilogram (kg)
kilogram (kg)
Jul(J)
metre
3
(m
3
)
kilogram (kg)
kilogram (kg)
newton/metre
2
(N/m
2
)
metre
3
(m
3
)
volt (mutlak) (V)
watt (w)
metre (m)
saniye (s)
saniye (s)
saniye (s)
kilogram (kg)
kilogram (kg)
evirmek iin
ilearpnz
3.335 640x10'
3.335 640x10'
1.112 650xl0"'
2
8.987 554x10*"
1.112 650xl0-'
2
8.987 554x10*"
2.997 925xl0*
2
1.000 xl0
1.000 xlO*
4
1.000 xl O
4
9.806 380x10*'
2.490 820xl0*
2
1.000 xl O
6
1.016 047x10*
3
1.000 xl0*
3
4.200 xl0*
9
2.831 685x10
9.071 847x10
2
1.000 xl 0
3
1.333 220x10
2
1.589 873x10''
1.000 330x10
1.000165x10
9.144 xl 0'
3.153 600xlO*
7
3.155 815xl0*
7
3.155 693xlO*
7
5.080 235x10*'
4.535 924x10*'
1-38
L BRMLER
izelge.5- S nflandrlm B irimliT r.istesi
den-dan
A
dakika
grad
saniye
A k (debi)
ayakVdakika
(foot
3
/minute)
ayak
3
/saniye
(footVseconde)
galon (A.B.D. sv)/gn
galon (A.B.D. sv)/dakika
in'/dakika
(inh
3
/minute)
in
3
/saniye
(inchVseconde)
perm (0C de)
perm-in (0C de)
pound-ktle/saniye (libre)
pound-ktle/dakika
ton (ksa, ktle)/saat
yarda
3
/dakika
(yard
3
/minute)
A lan (Yz lm)
acre
ayak kare
barn (atom fizii)
evresel mil
in (parmak) kare
mil (A.B.D. resmi) kare
A ydnlanma
ayak-lambert
ayak-mum
ayak-mum
lux
B asn ve Gerilme (K uvvet/A lan)
atmosfer
(normal=760 toiT)
atmosfer
(teknik=l kg.k/cm
2
)
bar
cva stunu ( Ot de cm)
civa stunu (0C de in)
civa stunu (0C de mm)
desibar
ye-ya
derece
derece
derece
metre
3
/saniye ((m'/s)
metre
3
/saniye ((m'/s)
metre
3
/saniye ((nr'/s)
metre
3
/saniye ((m'/s)
metre
3
/saniye ((m'/s)
metre
3
/saniye ((m'/s)
kg./newton-san.
(kg/N.s)
kg.metre/newton-snn.
(kg.m/N.s)
kilogram/saniye (kg/s)
kilogram/saniye (kg/s)
kilgram/saniye (kg/s)
metre /saniye
metre (m")
metre
2
(m
2
)
metre
2
(m
2
)
metre
2
(m
2
)
metre
2
(m
2
)
lumen/metre
2
(im) (m
2
)
lux (lx)
mum/metre
2
(al/nr)
lunen/metre
2
(ln/nr)
newton/metre" (N/nr)
newton/netre~ (N/nr)
newon/mctre
2
(N/nr)
ncwio/mctre
:
(N/m
2
)
newton/metv
2
(N/nr)
newton/mctre
:
(N/r)
ncvvto/metre" (N/r)
evirmek iin
ilearpn/
1.666 6(f>\
2
9.000 x'
2.777 777x10-"
4.719 474xlO"
4
2.831 685x1 (V
2
4.381 264x10""
6.309 020x10"
5
2.719 474xlO"
4
4.532 264x10"
6
5.721 350x10"
1.453 22OxlO"
12
4.535 924x10"'
7.559 873x10-'
2.519 958x10"'
1.274 25Xxl 0'
2
4.046 856x10
+
'
9.290 304x10
2
1.000 xl0"
28
5.067 075x10"'
6.451 600x
1.076 391x10'
1.076 391x10'
3.426 856x10
1.000 000x10"
1.013 250x10*
5
9.806 650x10
+4
1.000 xl 0
t 5
1.333 224x10
+2
3.386 38<)xl0
+
'
1.000 xl0
+2
1.000 xlO
+4
1-39
L BRMLER
den-dan
dyne/santimetre
2
gram-kuvvet/santimetre
2
kilogram-kuwet/cm
2
kilogram-kuwet/m
2
kilogram-kuwet/mm
2
kip/in
2
paskal
poundal/ft
2
pound-kuvvet/ft
2
pound-kuvvet/in
2
(psi)
pound-kuvvet/in
2
(psi)
psi
su stunu (4C de-cm)
su stunu (4C de-ft)
su stunu (4C de-in)
torr (mm Hg,0C)
ye-ya
newton/metre
2
(N/m
2
)
newton/metre
2
(N/m
2
)
newton/metre
2
(N/m
2
)
newton/metre
2
(N/m
2
)
newton/metre
2
(N/m
2
)
newton/metre
2
(N/m
2
)
newton/metre
2
(N/m
2
)
newton/metre
2
(N/m
2
)
newton/metre
2
(N/m
2
)
newton/metre
2
(N/m
2
)
kilogram-kuvvet/mm
2
newton/metre
2
(N/m
2
)
newton/metre
2
(N/m
2
)
newton/metre
2
(N/m
2
)
newton/metre
2
(N/m
2
)
newton/metre
2
(N/m
2
)
evirmek iin
ilearpnz
1.000 xl O'
9.806 650xl0
+
9.806 650x10
+4
9.806 650x10
9.806 650x10
+6
6.894 757x10
+6
1.000 xl0
1.488 164x10
4.788 026xl0
+l
6.894 757x10
+3
7.030 696x10"
4
6.894 757xlO
+3
9.806 380x10*'
2.988 980x10
+3
2.490 820xl0
+2
1.133 220xl0
+2
E ilme M omenti (T orque)
din-santimetre
kilogram-kuvvet-metre
ons-kuvvet-in
pound-kuvvet-ayak
pound-kuvvet-in
E ilmeM omenti/Uzunluk
pound-kuvvet-ayak/in
pound-kuvvet-in/in
E lektrik ve M anyetizma
newton-metre (N.m)
newton-metre (N.m)
newton-metre (N.m)
newton-metre (N.m)
newton-metre (N.m)
newton-metre/metre (N.m/m)
newton-metre/metre (N.m/m)
abampere
abcoulomb
abfarad
abhenry
abmho
abohm
abvolt
amper (uluslararas, 1948)
amper-saat
birim kutup
EMU akm birimi
EMU diren birimi
EMU elektrik gerilimi birimi
EMU indktans birimi
EMU kapasitans birimi
ESU akm birimi
ESU diren ''timi
amper (A)
coulomb (C)
farad (F)
henry (H)
m no
ohm (O)
volt (V)
amper (A)
coulomb (C)
wcber (Wb)
amper (A)
ohm (Q)
volt (V)
henry (H)
farad (F)
amper (A)
ohm (Q)
1.000 000x10
7
9.806 650x10
7.061 552xl 0
3
1.355 818x10
1.129 848x10-'
5.337 866x10'
4.448 222x10
1.000 000x10'
1.000 000x10'
1.000 000x10'
1.000 000x10'
1.000 000x10
1.000 000x10'
1.000 000x10'
1.000 000x10
8
3.600 000xl0
3
1.256 637x10"
7
1.000 000x10'
1.000 000x10'
9
1.000 000x10"
8
8.987 000x10"
1.000 000x10'
3.335 600x10'
9.987 600x10"
1-40
L BRMLER
den-dan
ESU elektrik gerilimi birimi
ESU indktans birimi
ESU kapasitans birimi
farad (uluslararas,1948)
faraday (c-12 ye dayal)
faraday (kimyasal)
faraday (fiziksel)
gamma
gauss
henry (uluslararas, 1048)
maxwell
oersted
ohm (uluslararas, 1948)
ohm-santimetre
statamper
statcoulomb
statfarad
stathenry
stathmo
statohm
statvolt
volt (uluslararas, 1948)
ddesi inde)
ayak-libre-kuvvet
(Foot-pound-force)
ayak-poundal
(Foot-poundal)
Btu (British Thermal
Unit-Uluslararas Tablolar)
Btu (Ortalama)
Btu (Termokimyasal)
Btu (39 F de)
Btu (60 F de)
elektron volt
erg
joule (Uluslararas, 1948)
kalori (Uluslararas Tablolar)
kalori (Ortalama)
kalori (Termokimyasal)
kilokalori (ortalama)
kilokalori (Termokimyasal)
kilovatsaat (kW-h)
kilovatsaat (Uluslararas. 1948)
ton (TNT nin nkleer edeeri)
vatsaat (W-h)
vatsaniye (W-s)
ye-ya
volt (V)
henry (H)
farad (F)
farad (F)
coulomb (C)
coulomb (C)
coulomb (C)
tesla (T)
tesla (T)
henry (H)
weber (Wb)
amper/m(A/m)
ohm (C2)
ohm-metre (O.m)
amper (A)
coulomb (C)
farad (F)
henry (H)
mho
ohm (Q)
volt (V)
volt (V)
joule (J)
joule (J)
Joule (j)
joule (J)
joule (J)
joule (J)
joule (J)
joule (J)
joule (J)
joule (J)
joule (J)
joule (J)
joule (J)
joule (J)
Joule (J)
Joule (J)
Joule (J)
Joule (J)
Joule (J)
Joule (J)
evirmek iin
ilearpnz
2.997 900xl0
2
8.987 600x10"
1.112 6O0xl0
12
9.995 050x10"'
9.648 700x10"
9.649 570x1^
9.652 190x10"
1.000 000x10"
9
1.000 000x10'
4
1.000 495x10
1.000 000x10"
8
7.957 747x10'
1.000 495x10
1.000 000x10"
2
3.335 640x10'
3.335 640x10'
1.112 650xl 0
1 2
8.987 554x10"
1.112 650xl 0
1 2
8.897 554x10"
2.997 925x102
1.000 330x10
1.355 818x10
4.214 OllxlO'
2
1.055 O56xlO
3
1.055 870x10
3
1.054 35OxlO
3
1.059 670x10
3
1.054 680x10
+3
1.602 100x10"
1.355 818x10
1.000 165x10
4.186 800x10
4.190 020x10
4.184 xl0
4.190 020xl0
3
4.184 xl0
2.778 000x10"
7
2.778 833xl 0
7
4.200 xl O
t 9
7.778 000x10"
4
7.716 666x10
8
1-41
den-dan
E nerji/A lan-Zaman
Btu/ayak
2
-saniye
(Termokimyasal)
Btu/ayak
2
-dakika
(Termokimyasal)
Btu/ayak
2
-saaat
(Termokimyasal)
Btu/in
2
-saniye
(Termokimyasal)
erg/cm
2
-saniye
kalori/cnr-dakika
(Termokimyasal)
watt/cm
2
L BRMLER
ye-ya
watt/metre
2
(W/m
2
)
watt/metrc
2
(W/m
2
)
watt/metre
2
(W/m
2
)
watt/metre
2
(W/m
2
)
watt/metre
2
(W/m
2
)
watt/metre
2
(W/m
2
)
watt/metre
2
(W/m
2
)
Gerilme (B asn B alna B aknz)
G
ayak-pouml-kuv./saat watt (W)
ayak-pound-kuv./dak watt (W)
ayak-pound-kuv./saniye watt (W)
beygir gc (550 ft-lbf/s) watt (W)
beygir gc (kazan) watt (W)
beygir gc (elektrik) watt (W)
beygir gc (metrik) watt (W)
beygir gc (su) watt (W)
beygir gc (tngiliz) watt (W)
Btu/saat (t 'lusalararas) watt (W)
Btu/saniye watt (W)
(termokimyasal)
Btu/dak watt (W)
(Termoki m yas al)
Btu/saat watt (W)
(Termokimyasal)
erg/saniye watt (W)
kalori/s an i ye w att (W)
(Termokimyasal)
kalori/dak watt (W)
(Termokimyasal)
kilokalori/dak watt (W)
(Termokimyasal)
kilokalori/saniye watt(W)
(Termokimyasal)
watt (Uluslararas, 1948) watt (W)
Hacim (Kapasite Deyimini de erir)
acre-ayak (acrc-foot) metre
3
(m
3
)
ayak kp (l'ool
3
) metre
3
(m')
board foot | uzunluk (ft)
xgenilik (ft)xkahnhk (in)] metre
3
(m
3
)
1-42
evirmek iin
ilearpnz
1.134 893xl0
4
1.891 489x10
2
3.152 481x10
1.634 246x10
6
1.000 000x10
3
6.973 333xlO
2
1.000 000x10"
3. 766 161x10-"
2.259 697xlO
2
1.355 818x10
7.456 999xlO
2
9.809 500x10
3
7.460 000x10
2
7.354 990xl0
2
7.460 430xl0
2
7.457 000xl0
2
2.930 711x10'
1.054 35OxlO
+3
1.757 250x10
+
2.928 751x10'
1.000 000x10
7
4.184 000x10
6.973 333xlO"
2
6.973 333x10'
4.184 000x10'
1.000 165x10
1.233 482xlO
+3
2.831 685xlO"
2
2.359 730xl0'
3
L BRMLER
Hz
den-dan
buel (Bushel, A.B.D.)
galon (Kanada sv)
galon (ngiliz sv)
galon (A.B.D. kuru)
galon (A.B.D. sv)
in
3
jil (gl, ngiliz)
jil (gl, A.B.D.)
kuart (quart, A.B.D, kuru)
kuart (quart, A.B.D. sv)
kupa(cup)
litre (1)
ons (ounce-lngiliz sv)
ons (ounee-A.B.D. sv)
peck
pint (A.B.D. kuru)
pint (A.B.D. sv)
ster (stere)
ton (kayt)
yarda
3
ayak/dakika
ayak/saat
ayak/saniye
in/s aniye
kilometre/saat
knot (Uluslararas)
mil/dakika (U.S. yasal)
mil/saat (U.S. yasal)
mil/saniye (U.S. yasal)
ye-ya
metre
3
(m
3
)
metre
3
(m
3
)
metre
3
(m
3
)
metre
3
(m
3
)
metre
3
(m
3
)
metre
3
(m
3
)
metre
3
(m
3
)
metre
3
(m
3
)
metre
3
(m
3
)
metre
3
(m
3
)
metre
3
(m
3
)
metre
3
(m
3
)
metre
3
(m
3
)
metre
3
(m
3
)
metre
3
(m
3
)
metre
3
(m
3
)
metre
3
(m
3
)
metre
3
(m
3
)
metre
3
(m
3
)
metre
3
(m
3
)
metre/saniye (m/s)
metre/saniye (m/s)
metre/saniye (m/s)
metre/saniye (m/s)
metre/saniye (m/s)
metre/saniye (m/s)
metre/saniye (m/s)
metre/saniye (m/s)
metre/saniye (m/s)
evirmek in
ile arpnz
3.523 907x10"
2
4.546 122xlO"
3
4.546 087x10"
3
4.404 884xlO"
3
3.785 412xlO'
3
1.638 7O6xlO"
5
1.420 652x10
4
1.182 941xlO'
4
1.101 221xlO'
3
9.463 529x10"
4
2.365 882xlO
4
1.000 000x10"
3
2.841 305xl 0
5
2.957 353xlO'
5
8.809 768xlO"
3
5.506 105x10"
4.731 765x 10""
1.000 000x10
2.831 685x10
7.645 549x10-'
-3
5.080 000x10
8.466 667x10'
3.048 000x10"'
2.540 000xl0'
5
2.777 778x10"
5,144 444x10"'
2.682 240x10*
1.609 344x10
1.609 344xlO
3
-5
-1
Is
Btu (Termokimyasal).in/
s.ft
2
.F (k, sl iletkenlik)
Btu (Uluslararas Tablo).in/
s.ft
2
.F
Btu (Termokimyasal).in/
h.ft
2
. F (k, sl iletkenlik)
Btu (Uluslararas Tablo).in/
h.ft
2
. F
Btu (Uluslararas Tablo)/ft
2
Btu (Termokimyasal) / ft
2
Btu (Uluslararas Tablo)/
h.ft
2
. F (C, sl kondktans)
watt/m-kelvin (W/m.K)
watt/m-kelvin (W/m.K)
watt/m-kelvin (W/m.K)
watl/m-kelvin (W/m.K)
joule/metre
2
(J/m
2
)
joule/metre
2
(J/m
2
)
watt/m
2
-kelvin
(W/m
2
. K)
5.188 732x10
5.192 204x10
1.144 314x10
1.442 279x10
1.135 653x10
1.134 893xlO
4
5.678 265x10
1-43
L BRMLER
den-dan
Btu (Termokimyasaiy
h.ft
2
. F (C, sl kondktans)
B tu (Uluslararas Tablo)/
pound-ktle
Btu (Termokimyasaiy
pound-ktle
Btu (Uluslararas Tablo)/
lbm.F (c, s kapasitesi)
B tu (Termokimyasaiy
lbm.F (c, s kapasitesi)
B tu (Uluslararas Tablo)/
s.ft
2
.F
Btu (Termokimyasal)
/s.ft
2
.C
clo
Fahrenheit derecesi. h.ft
2
/Btu
(Termokimyasal, R sl diren)
Fahrenhit derecesi. h.ft
2
/Btu
(Termokimyasal, R, sl diren)
ft
2
/h (sl diffuzivite
= yayma yetenei)
kalori (Termokimyasal)/cm
2
kalori (Termokimyasal)/cm
2
.s
kalori (Termokimyasal)/cm, s.C
kalori (Uluslararas Tablo)/g
kalori (Uluslararas Tablo)/g.C
kalori (Termokimyasal)/g
kalori (Termokimyasal)/g.C
(E nerji B alna B aknz)
vme
ayak/saniye
2
gal (galileo)
in/saniye
2
serbest dme ivmesi (standart)
K apasite (H acimB alna B aknz)
K uvvet
din (dyne)
kg-kuvvet
kip-kuvvet
ons-kuvvet (ounce-force)
(avoirdupois)
1-44
ye-ya
watt/m
2
-kelvin
(w/m
2
.K)
joule/kg (J/kg)
joule/kg (J/kg)
joule/kg-kelvin
(J/kg.K )
joule/kg-kelvin
(J/kg.K)
watt/metre
2
-kelvin
(W/m
2
.K)
watt/metre
2
-kelvin
(W/m
2
.K)
kelvin-metre
2
/watt (K.m
2
/W)
kelvin-metre
2
/watt (K.m
2
/W)
kelvin-metre
2
/watt (K.m
2
/W)
metre
2
/saniye (m
2
/s)
joule/metre
2
(J/m
2
)
vvatt/metre
2
(W/m
2
)
watt/metre-kevin
(W/m.K)
joule/kg
(J/kg)
joule/kg-kelvin
(J/kg.K)
joule/kg
(J/kg)
joule/kg-kelvin
(J/kg)
metre/saniye
2
(m/s
2
)
metre/saniye
2
(m/s
2
)
metre/saniye
2
(m/s
2
)
metre/saniye
2
(m/s
2
)
newton (N)
newton (N)
newton (N)
newton (N)
evirmek iin
ilearpnz
5.674 466x10
2.326 000xl0
3
2.324 444x10
3
4.186 800x10
3
4.184 OOOxlO
3
2.044 175x10"
2.042 808x10"
2.003 712x10"'
1.762 280x10"'
1.761 102x10"'
1.580 640x10
4.184 000x10"
4.184 000x10"
4.184 OOOxlO
2
4.186 800x10
3
4.186 800x10
3
4.184 OOOxlO
3
4.184 OOOxlO
3
3.048 000x10"'
1.000 000x10
2.540 000x10"
2
9.806 650x10
1.000 000x10
4
9.806 650x10
4.448 222x10
3
2.780 139x10"'
1
T
1 P
den-dan
pound-kuvvet
(lbf avairdupois)
pound-kuvvet
(lbf avoirdupois)
poundal
Kuvvet / Alan (Basn B alna B aknz)
Kuvvet / Uzunluk (Birim Yk)
L BRMLER
ye-ya
newton (N)
kg-kuvvet
newton (N)
evirmek iin
ile arpnz
4.448 222x10
4.535 924x10"'
1.382 550x10'
Ktle
pound-kuvvet/ayak
pound-kuvvet/in
carat (karat) (metrik)
grain
gram (g)
kilogram-kuvvet-saniye
2
/
metre (ktle)
kilogram-ktle
ons-ktle (avoirdupois)
ons-ktle (troy ya da
apothecary)
sl ug
ton (assay=deney)
ton (uzun, 2240 lbm)
ton (metrik)
ton (ksa, 2000 lbm)
yzlk arlk (ksa)
(hundredvveight)
yzlk arlk (uzun)
newton/metre (N/m)
newton/metre (N/m)
kilogram (kg)
kilogram (kg)
kilogram (kg)
kilogram (kg)
kilogram (kg)
kilogram (kg)
kilogram (kg)
kilogram (kg)
kilogram (kg)
kilogram (kg)
kilogram (kg)
kilogram (kg)
kilogram (kg)
kilogram (kg)
1.459 390x10'
1.751 268x10"'
2.000 000xl0"
4
6.479 891xlO"
5
1.000 000x10
9.806 650x10
,-3
1.000 000x10
2.834 952x10"'
3.732 417x10"'
"
2
1.459 390x10'
2.916 667x10"
1.016 O47xlO
3
1.000 000xl0
3
9.071 047xl0
2
4.535 924x10'
5.080 235x10'
Ktle/Alan
ons-ktle/yarda
2
pound-ktle/ayak
2
kilogram/metre
2
(kg/m
2
)
kilogram/metre
2
(kg/m
2
)
Ktle/Kapasite (Ktle/Hacim Balna Baknz)
Ktle/Hacim (Younluk ve KUtle/Kapasite Kavramlarn da ierir)
kilogram/metre
3
(kg/m
3
) grain (lbm avoirdupois/7000)/
gallon(A.B.D. sv)
gram/santimetre
3
ons/avoirdupois)/galon
(ingiliz sv)
kilogram/metre
3
(kg/m
3
)
kilogram/metre
3
(kg/m
3
)
,2
3.390 575x10"
4.882 428x10
1.711 8O6xlO"
2
1.000 000xl0
3
6.236 027x10
1-45
den-dan
ons (avoirdupois)/galon
(A.B.D. sv)
ons (avoirdupois ktle)/
L BRMLER
ye-ya
pound-ktle/ayak
3
pound-ktle/in
3
pound-ktle/galon
(tngiliz sv)
pound-ktle/galon
(A.B.D. sv)
slug/ayak
3
ton (uzun, ktle)/yarda
3
T rk (ift) (E ilme M omenti B alna B aknz)
kilogram/metre
3
(kg/m
3
)
kilogram/metre
3
(kg/m
3
)
kilogram/metre
3
(kg/m
3
)
kilogram/metre
3
(kg/m
3
)
kilogram/metre
3
(kg/m
3
)
kilogram/metre
3
(kg/m
3
)
kilogram/metre
3
(kg/m
3
)
kilogram/metre
3
(kg/m
3
)
evirmek iin
ilearpnz
7.489 152x10
1.729 994x10
3
1.601 846x10'
2.767 990xl0
4
9.977 644x10'
1.198 264xl0
2
5.153 788xl0
2
1.328 939xl0
3
Uzunluk
Viskozite
angstrom
astronomik birim
ayak (foot)
ayak (A.B.D. kadastro)
ayak (A.B.D. kadastro)
k yl
i n
kalibre (caliber)
mikron
mil (mil-binde bir in)
mil (mile-Uluslararas
deniz mili)
mil (mile-ngiliz
deniz mili)
mil (mile-A.B.D.
deniz mili)
mil (mile-A.B.D.
Devlet mili)
parsec
pika (matbaaclkta)
punto (point-matbaaclkta)
rod
yarda
ayak
2
/saniye
centipoise
centistoke
poise
metre (m)
metre (m)
metre (m)
metre (m)
metre (m)
metre (m)
metre (m)
metre (m)
metre (m)
metre (m)
metre (m)
metre (m)
metre (m)
metre (m)
metre (m)
metre (m)
metre (m)
metre (m)
metre (m)
newton-saniye/metre
2
(N.s/m
2
)
newton-saniye/metre
2
(N.s/m
2
)
metre
2
/saniye (m
2
/s)
newton-saniye/metre
2
(N.s/m
2
)
1.000 000x10"'
1.495 980x10"
3.048 000x10"'
1200/3937x10
3.048 006x10"'
9.460 55OxlO
15
2.540 000xl0"
2
2.540 000xl0"
4
1.000 100xlO"
6
2.540 000xl0"
5
1.852 000xl0
3
1.853 184xlO
3
1.852 000xl0
3
1.609 344xlO
3
3.083 740x10
16
4.217 518xl0'
3
3.514 598x10"
4
5.029 200x10
9.144 000x10"'
9.290 304x10"'
1.000 000x10"
1.000 000x10"
6
1.000 000x10"'
1-46
Lf RtRtMT.r.Rt
den-dan
ve-va
paundal-saniye'ayak
2
pound-ktle/ay ak -saniye
pound-kuvvet-saniye/ayak
2
rhe
slug/ayak-saniye
stoke
Younluk (K tle/H acimB alna B aknz)
Zaman
ay (ortalama takvim)
dakika (ortalama, gne)
dakika (sidereal)
gn (ortalama gne)
gn (sidereal)
saat (ortalama, gne)
saat (sidereal)
saniye (sidereal)
yl (takvim)
yl (sidereal)
yl (tropik)
newton-saniye/metre
2
(N.s/m
2
)
nevvton-saniye/metre
2
(N.s/m
2
)
newton-saniye/metre
2
(N.s/m
2
)
metre
2
/newton-saniye
(nrVN.s)
newton-saniye/metre
2
(N.s/m
2
)
metre
2
/saniye
(m
2
/s)
saniye (s)
saniye (s)
saniye (s)
saniye (s)
saniye (s)
saniye (s)
saniye (s)
saniye (s)
saniye (s)
saniye (s)
saniye (s)
evirmek iin
ilearpnz
1.488 164x10
1.488 164x10
4.788 026x10*
1.000 000x10'
4.788 026x10'
1.000 000x10"
2.628 000xl0
6
6.000 000x10'
5.983 617x10'
8.640 000x10
4
8.616 409xl0
4
3.600 000x10
3
3.590 170x10
3
9.972 696x10"'
3.153 6O0xl0
7
3.155 815xl0
7
3.155 693xlO
7
izelge.7- B asn ve Gerilmenin S l- ngiliz S istemi K arlklar
^^^ ile
etmekiin ^ ^ ^ ^
psi (ksi)
in, SS (+1C de)
in, Hg (OT de)
kN/m
2
(MN/ra
2
)
N/cm
2
psi
(ksi)
1
27,56
2,026
7
7xlO"
1
in, SS
(+4C de)
361 x 10-"
1
74x10"'
254x10"'
254x10""
in,H g
(0"C de)
491 x 10"'
13,6
1
3,454
3454 x 10""
kN /m
2
(MN/m
2
)
143 x 10"'
3,937
289 x 10-'
1
10"
1
N /cm
2
1,429
39,37
2,895
10
1
N otlar
1- Bu izelge, psi ya da ksi (1000 psi)olarak verilen deerlerin SI deki karlklarn bulmakta kullanlabilir. lk
deer psi ise SI deki karl kN/m
2
(metre karede bir newton), ilk deer ksi ise SI deki karl MN/m
2
(metrekarede milyon newton) olarak gsterilir.
2- izelge, 1 in altndaki ve 1000 psi (1 ksi) nin stndeki deerlere de uygulanabilir.
evirme bants: 1 in = 0.0254 m (tam deer)
1 lbf = 4.448 221 615 260 N (tam deer).
1-47
L B R M L E R
izelge.8- M etrikS istemdeki B asn ve Gerilme D eerlerininS I deki K arlklar
~ \ ^ ile
etmekiin ^^-\_^
kg-k/cm
2
kg-k/cm
2
kN/m
2
N/cm
2
kg-k/cm
2
(bar)
1
o
4
o
2
10
kg-k/m
2
10"
1
o
2
o-
3
kN /m
2
o-
2
o
2
1
o-
1
N /cm
2
o-
1
o
3
10
1
N otlar
1- Bu izelge, kg-kuvvet/cm
2
olarak verilmi deerlerin, IO"
2
ile arplarak (yani ondalk noktas sola doru 2 ev
kaydrlarak) SI karlklarn bulmakta kullanlr.
2- izelge, 1 kg-k/cm
2
nin stnde ve 100kg-k/cm
2
nin stndeki deerlere de uygulanabilir.
evirme bants : 1 mm = 0.001 m (tam deer)
1 kg-kuvvet = 9.80665 N (tam deer).
1-48
T. BRMLER
izelge.9- Younluk-B aume D erecesi karlklar
9a- S udan H afif S vlar (60F=15.6Cdeki younluk)
B aume
D erecesi
10.0
11.0
12.0
13.0
14.0
15.0
16.0
17.0
18.0
19.0
20.0
21.0
22.0
23.0
24.0
25.0
26.0
27.0
28.0
29.0
30.0
31.0
32.0
33.0
34.0
35.0
36.0
37.0
38.0
39.0
40.0
Younluk
(suya gre)
1.0000
0.9929
0.9859
0.9790
0.9742
0.9655
0.9589
0.9524
0.9459
0.9396
0.9333
0.9272
0.9211
0.9150
0.9091
0.9032
0.8974
0.8917
0.8861
0.8805
0.8750
0.8696
0.8642
0.8589
0.8537
0.8485
0.8434
0.8383
0.8333
0.8284
0.8235
zgl
A rlk
N /l
9.7859
9.7169
9.6487
9.5797
9.5136
9.4489
9.3843
9.3197
9.2562
9.1951
9.1328
9.0729
9.0130
8.9542
8.8955
8.8391
8.7815
8.7251
8.6699
8.6158
8.5617
8.5089
8.4560
8.4043
8.3526
8.3020
8.2515
8.2022
8.1540
8.1058
8.0576
B aume
D erecesi
41.0
42.0
43.0
44.0
45.0
46.0
47.0
48.0
49.0
50.0
51.0
52.0
53.0
54.0
55.0
56.0
57.0
58.0
59.0
60.0
61.0
62.0
63.0
64.0
65.0
66.0
67.0
68.0
69.0
70.0
71.0
Younluk
(suya gre)
.0.8187
0.8140
0.8092
0.8046
0.8000
0.7955
07910
0.7865
0.7821
0.7778
0.7735
0.7692
0.7650
0.7609
0.7568
0.7527
0.7487
0.7447
0.7407
0.7368
0.7330
0.7292
0.7254
0.7216
0.7179
0.7143
0.7107
0.7071
0.7035
0.7000
0.6965
zgl
A rlk
N /l
8.0106
7.9636
7.9178
7.8719
7.8373
7.7827
7.7392
7.6945
7.6510
7.6099
7.5676
7.5253
7.4842
7.4430
7.4031
7.3631
7.3244
27.5745
27.4277
27.2854
27.1430
27.0007
26.8584
26.7205
26.5826
26.4491
26.3157
26.1822
26.0488
25.9198
25.7908
B aume
D erecesi
72.0
73.0
74.0
75.0
76.0
77.0
78.0
79.0
80.0
81.0
82.0
83.0
84.0
85.0
86.0
87.0
88.0
89.0
90.0
91.0
92.0
93.0
94.0
95.0
96.0
97.0
98.0
99.0
100.0
Younluk
(suya gre)
0 6931
0 6897
0.6863
0.6829
0.6796
0.6763
0.6731
0.6699
0.6667
0.6635
0.6634
0.6573
0.6542
0.6512
0.6482
0.6452
0.6422
0.6393
0.6364
0.6335
0.6306
0.6278
0.6250
0.6222
0.6195
0.6167
0.6140
0.6114
0.6087
zgl
A rlk
N /l
25.6618
25.5372
25.4082
25.2881
25.1636
25.0390
24.9189
24.8033
24.6832
24.5631
24.4519
24.3362
24.2206
24.1094
23.9982
23.8869
23.7757
23.6645
23.5578
23.4510
23.3443
23.2331
23.1352
23.0329
22.9306
22.8283
22.7304
22.6325
22.5347
Forml : Younluk =
140
130 +Be
1-49
L BRMLER
9b- S udanA r S vlar (60F=15.6Cdeki younluk = 4
5
-
145+ Be
B aume
D erecesi
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
Younluk
(suyagre)
1.0000
1.0069
1.0140
1.0211
1.0284
1.0357
1.0432
1.0507
1.0584
1.0662
1.0741
1.0821
1.0902
1.0981
1.1069
1.1154
1.1240
1.1328
1.1417
1.1508
1.1600
1.1694
1.1789
1.1885
1.1983
B aume
D erecesi
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
Younluk
(suyagre)
1.2083
1.2185
.2268
.2393
.2500
.2609
.2719
.2832
.2946
.3063
.3182
.3303
.3426
.3551
.367')
.3810
.3942
.4078
.4216
.4356
.4500
1.4646
1.4796
1.4948
B aume
D erecesi
49
50
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60
61
62
63
64
65
66
67
68
69
70
Younluk
(suyagre)
1.5104
1.5263
1.5426
1.5591
1.5761
.5934
.6111
.6292
.6477
.6667
.6860
.7059
.7262
.7470
.7683
.7901
.8125
.8354
.8590
.8831
.9079
.9333
t
1-50
I I 1" f T
L BRtMT .ER
izelge.lO- zgUl A rlk- A PI D erecesi K arlklar (16Cde)
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
1.000
0.993
0.9861
0.9792
0.9725
0.9659
0.9593
0.9529
0.9465
0.9402
0.934
0.9279
0.9218
0.9159
0.91
0.9042
0.8984
0.8927
0.8871
0.8816
0.8762
0.8708
0.8654
9 789.54
9 721.36
9 653.18
9 586.18
9 520.35
9.455.70
9 391.04
9 327.57
9 265.27
9 20414
9 143.02
9 083.06
9 023.11
8 965.52
8 907.92
8 850.32
8 793.89
8 738.64
8 683.40
8 629.32
8 576.43
8 523.53
8 470.63
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50
51
52
53
54
55
0.8602
0.855
0.8498
0.8448
0.8398
0.8348
0.8299
0.8251
0.8203
0.8155
0.8109
0.8063
0.8017
0.7972
0.7927
0.7883
0.7839
0.7796
0.7753
0.7711
0.7669
0.7628
0.7587
84.2008
8 368.36
8 317.82
8 268.44
8 220.25
8 170.88
8 122.68
8 075.66
8 028.64
7 981.62
7 936.96
7 891.11
7 846.44
7 801.77
7 758.28
7 683.05
7 671.09
7.628 98
7 587.83
7 546.69
7 505.55
7 464.41
7 424.44
56
57
58
59
60
61
62
63
64
65
66
67
68
69
70
71
72
73
74
75
76
77
78
0.7547
0.7507
0.7457
7428
0.7389
0.7351
0.7313
0.7275
0.7238
0.7201
0.7165
0.7128
0.7093
0.7057
0.7022
0.6988
0.6953
0.6919
0.6886
0.6852
0.6819
0.6787
0.6754
7 385.65
7 354.68
7 306.89
7 269.27
7 230.48
7 192.87
7 155.25
7 118.81
7 082.37
7 045.93
7 010.66
6 975.40
6 940.13
6 904.87
6 870.78
6 837.87
6 803.78
6 769.69
6 736.77
6 703.86
6 672.12
6 640.38
6 608.64
79
80
81
82
83
84
85
86
87
88
89
90
91
92
93
94
95
96
97
98
99
100
0.6722
0.669
0.6659
0.6628
0.6597
0.6566
0.6536
0.6506
0.6476
0.6446
0.6417
0.6388
0.636
0.6331
0.6303
0.6275
0.6247
0.622
0.6793
0.6166
0.6139
0.6112
6 576.90
6 545.17
6 514.60
6 484.04
6 454.65
6 424.09
6 394.70
6 365.32
6 335.93
6 306.54
6 278.33
6 248.94
6 221.91
6 193.69
6 166.67
6 138.44
6 111.41
6 084.37
6 058.51
6 031.48
6 005.61
5 978.58
1-51
L B R M L E R
K A YN A K A
(1) ASTM A 360, S I S tandards in M etric S ystem, 1988.
(2) ESB ACH, O.W., H andbook of E ngineering Fundamentals, Mc Gravv-HiU Book Co., New York,
1986.
(3) MARKS', M echanical E ngineers' H andbook, Morgen - Grampion Ltd. Morden, 1967.
(4) KENTS', M echanical E ngineers' H andbook, Volume I, John Wiley & Sons Inc., New York,
1958.
L G L T S E S T A N D A RT L A RI
T S 293-98 Trk Birimler Sistemi:
eitli Fiziksel Birimler;
Fiziksel Bilimlerde ve Teknikte Kullanlan Matematik ia-
retler ve Semboller
T S 1307-08 Trk Birimler Sistemi: Soutma Birim ve Sembolleri ;
Elektrik ve Magnetzmada Kullanlan Byklkler ve Bi-
rimleri
T S 1507 Trk Birimler Sistemi - Atom ve ekirdek Fiziinde Kulla-
nlan Byklkler ve Birimleri
T S 1516-17 Trk Birimler Sistemi-Fiziksel-Kimya ve Ik Byklkler
ve Birimleri
T S 1574
T S 1827
T S 1990
T S 2439
1-52
Trk Birimler Sistemi - SI arpanlar ve Dier Baz Birim-
lerin Kullanlmas
Trk Birimler Sistemi - ekirdek Reaksiyonlar ve lyonla-
yc Inlarn Byklkleri ve Birimleri
Trk Birimler Sistemi, Birimler ve Sembollerle ilgili genel
Etkiler
Boyutsuz Parametreler
Eyll 1965 (Tadil Ocak 1985)
Eyll 1965
Mart 1979
Mart 1973 (Tadil Ocak 1985)
Ocak 1987
Ocak 1985
Ocak 1985-87
Mart 1974 (Tadil Ocak 1985)
Nisan 1983
Nisan 1975
Kasm 1976
tr m
I
M A K I N A M H E N D S L
E L K T A B I
Cilt 1
RETM VE TASARIM
Baskya Hazrlayan
A. Mnir CERIT
( Makina Yk. Mhendisi)
2. Bask
TMMOB MAK NA MHENDSLER ODASI
Ekim 1994
Y ayn no: 169
tmmob
makina mhendisleri odas
Smer Sokak 36/1-A 06440 Dcmirtepc / ANKARA
Tel : (0-312) 231 31 59 - 231 80 23 Fax : (0-312) 231 31 65
Yayn no : 169
I S B N : 975-395-124-8 (Tk. No)
I S B N : 975-395-125-6 (1. Cilt)
Bu Yaptn yayn hakk Makina Mhendisleri Odas'na aittir. Kitabn
hibir blm deitirilemez. MMO'nn izni olmadan kitabn hibir
blm elektronik, mekanik vb. yollarla kopya edilip kullanlamaz.
Kaynak gsterilmek kayd ile alnl yaplabilir.
Ekim 1994 - Ankara
Dizgi: Ali Rza Falcolu (Makina Mhendisleri Odas)
Bask: MF Ltd. ti. Tel: (0-312) 425 37 68
B OL UM 2
MHENDSLK GERELER
Hazrlayanlar
A. Mnir CERT, Mak. Yk. Mhendisi, Danman
Prof. Dr. Erdoan TEKN, ODT Metalrji Mh. Blm
Hikmet YAAR, Kimya Yk. Mhendisi, Danman
Prof. Dr. Sleyman S ARIT A, G.. Makina Mhendislii Blm
Prof. Dr. Ahmet AKIR, 9 E. niversitesi Makina Mhendislii Blm
D E M R VE E L K
A. Mnir CERT
Prof. Dr. Erdoan TEKN
Sayf a
1. Genel Bilgiler ve Tanmlar 03
2. Terimler ve Snflandrma 03
3. zellikler 06
4. Balca Kullanm Yerleri ve
Seimi 22
KAYNAKA 42
LGL TSE STANDARTLARI 42
D E M R D I I M E T A L L E R
VE A L A I M L A RI
Hikmet YAAR
1. Alminyum ve Alamlar 43
2. Magnezyum ve Alamlar 49
3. Bakr ve Alamlar 51
4. inko ve Alamlar 57
5. Nikel ve Alamlar 59
6. Titan ve Alamlar 59
Sayf a
7. zel Alamlar 61
KAYNAKA 63
T OZ M E T A L RJ S
Prof. Dr. Sleyman SARITA
1. Genel Bilgiler ve Tanmlar 64
2. Metal Tozu retim Teknikleri 65
3. Tozlarn zellikleri 66
4. Tozlarn Biimlendirilmesi 69
5. Piirme (Simterleme) 71
6. Piirme Sonras ve Tam
Younluk Teknikleri 72
7. Toz Dvme 72
8. T/M Uygulamalar 75
KAYNAKA 82
LGL TSE STANDARTLARI 82
2-01
MHENDSLK GERELER
B L E K GE RE L E R
Prof. Dr. Sleyman SARITA
S ayfa
1. Genel Bilgiler ve Tanmlar 83
2. Bileenlerin zellikleri 83
3. Bileenlerin ekilleri 84
4. Bileik Gere Tasarm 85
5. leme, Biimlendirme ve Montaj 88
6. Hasar Analizi 90
7. Uygulamalar 90
KAYNAKA 92
K ORUYUCU GE RE L E R
Prof. Dr. Ahmet AKIR
1. Kullanm Yerine Gre Gere
Seimi 94
2. Boyalar ve Koruyucu Kaplamalar 95
3. Plastik Kaplamalar 96
4. Metal Kaplama 96
Sayfa
KAYNAKA 98
LGL TSE STANDARTLARI 99
S E RA M K L E R
Prof. Dr. Sleyman SARITA
1. Genel Bilgiler 100
2. Seramik Gerelerin retilmesi 100
3. Allm ve Teknik Seramikler 103
4. Seramiklerin Elektriksel zellikleri 104
5. Seramiklerin Mekanik zellikleri 106
6. Seramiklerin Isl zellikleri 109
7. Seramiklerin Optik zellikleri
(Camlar) 112
KAYNAKA 115
LGL TSE STANDARTLARI 115
M
2-02
D E M R VE E L K
A. Mnir CERT, Mak. Yk. Mhendisi
Prof. Dr. Erdoan TEKN
1. GE N E L B L G L E R VE T A N I M L A R
T anmlar
Demir: Periodik sistemin sekizincisi olan bir kimyasal elementtir. Fe simgesi (Latince ferrum szcnden)
ile gsterilir. Atom numaras 26, atom arl 5S.8S dir. Demirin 4 kararl ve 6 radyoaktif izotopu vardr. Yer
kabuunda ikinci en bol bulunan maden ve drdnc en bol bulunan elementtir. Elemanter dununda ok ender
rastlanr.
Saf demir gmms, tok, ilenebilir, 7.87 younluunda, ergime noktas 1S3SC ve kaynama noktas
3000C olan bir metaldir. Nemli havada abucak korozyona urar ve oksijen ortamnda iddetle yanar. 4 allotro-
pik biimi vardr. Bunlar a, p\ y, 5 Grek harfleriyle gsterilir. Bunlardan a formu gl biimde manyetiktir.
Demir, iki geni bileik ailesi oluturur. Bunlardan biri 2 deerlikli (ferro bileikleri), dieri 3 deerlikli
(ferri bileikleri) dir.
2. T E R M L E R VE S I N I FL A N D I RM A
Dkme Demir (Cast Iron) : Demir ve karbonun alam olan bir dkmdr. Karbon tutumu %2.5 ile 4.5 ara-
snda deiir. Ayrca, az oranda manganez, fosfor, kkrt ve silisyum ierir. Bu sonuncu element en nemlisidir.
Dkme demir, pik demir (yksek frndan elde edilen metal) kupola frnnda yeniden ergitilerek elde edilir.
Bu ilem, n stma bir tarafa braklrsa, yksek frndaki ileme benzer.
Dkme demir, genel olarak, gerecin krlma yzeyine gre snflandrlr :
-Beyaz dkm : Alamdaki karbonun hemen tm demir karbr (sementit) halindedir. Bu gere sert ve gev-
rektir.
-Gri dkm : Gri bir krlma yzeyi verir. Bu gere yumuaktr. Yapsndaki karbonun byk blm yumu-
ak grafit halindedir. Ergime scakl, beyaz dkm trlerinden daha yksektir.
-Benekli dkm (Mottled cast iron) : Krk yzeyi ve zellikleri bakmndan yukardaki iki ana tr arasnda
yer alr.
Sfero dkm (Nodular cast iron): Olduka yeni bir yapm gerecidir, ingiltere'de British Cast Iron Research
Association tarafndan gelitirilmitir. Ergimi demirin cerium ya da magnezyum ile ilem grmesinden elde
edilir. Yapsndaki grafit pullar kresel biime getirilmek yoluyla ekme, akma gerilmelerinin ve birim uzamas-
nn deerleri ykseltilmitir.
Dkme demirin krlma yzeyi ve zellikleri, silisyum tutumuyla denetlenebilir. Bu element karbonun z-
nrln geni apta etkiler. rnein, yeterli oranda siiiisyum varsa demir karbrn tm grafite ayrr. Bu da
demirin ekme gerilmesini drr, ancak ona kolay izlenebilirlik kazandrr.
2-03
DEMR VE ELK
ekil.1- D kme demirin nikro fotoraf (250 kez bytlm)
Yetersiz orandaki silisyum ise -zellikle kkrt ve mangenez tutumlar yksekse- dkme demiri tmyle
beyaz dkme dtrr.
ok dk karbon tutumlu dkme demir yan-elik ya da dk-alaml elik adn alr. nk mekanik ve
fiziksel zellikleri bakmndan demirden ok elie yakndr.
Dkme demir, ergimi durumda ok akkandr ve en karmak kalplara bile kolayca dklebilir.
Dkme demirin basn gerilimi iyi, fakat ekme gerilmesi dktr. zel olarak alamlandrlmamsa hi
bir scaklkta dvlmez ve uygun biimde ilenemez.
Gri dkm iindeki grafit pullan, ktlenin srekliliini kurar ve onu yumuak yapar. Ferrit ve perlitten olu-
mutur. Bu sonuncu yapc, yaklak %0.85 orannda birleik durumda karbon ierir. Karbonun kalan ksm
grafit pullardr.
Beyaz dkm perlit ve sementitten oluur. Bu, metali sert ve krlgan yaparsa da yksek scaklkta uzun s-
reli stma ile sementiti ferrit ve grafite ayrtrarak gereci yumuak duruma getirmek mmkndr. Bu duruma
getirilmi metale ilenebilir dkme demir ad verilir. Bu ilem, 900 - 1000C arasnda ve 100 saat sreyle yap-
lr.
ABD'de gelitirilmi bir yntemle beyaz dkm, demir oksit iinde yksek scakla stlp yava soutul-
maya braklrsa karbon tutumu yaklak %20 orannda azalr ve dkme demirin zellikleri eliinkine benzer.
Beyaz, gri ve benekli dkme demirlerin tannm 10 kadar derecesi ve bunlarn geni bir yelpazeye yayl-
m zellikleri vardr.
Bu ana kategori ve derecelere ek olarak metale nikel, molibden, krom ve bakr gibi elementler kaUlarak zel
nitelikler kazandrlabilir.
elik
Egemen elementleri demir ve karbon olan alamdr. %1.5 oranna kadar karbon ierir.
Eer karbon eliinden sz ediliyorsa yapsndaki karbon yzdesine; alaml elikten sz ediliyorsa balca
alam elementlerinin yzdesine gre snflandrlr.
2-04
DEMR VE ELK
Elde Edilii : ilk endstriyel retimi 1700 yllarda ngiltere'de Abraham Darby tarafndan bulunmutur.
Bunu izleyen geni apta retim 1850 de Henry Bessemer tarafndan baarlmtr. Bu yntemin temeli ergimi
demir zerine hava fleyerek karbonunu ve katklann yakmaktr. Bessemer dntrcs (converter) asit
duvarldr.
Bunu izleyen dntrc, Sidney Thomas tarafndan gelitirilen dolomit (bazik) duvarl Thomas dnt-
rcsdr.
Bundan sonra gelen retim yntemi 1873 de gerekletirilen Siemens-Martin projesidir.
Bu iki yntem (asit ve bazik dntrcler ve Siemens - Martin frn) 1930 lara kadar uygulanagelmitir.
Bundan sonra bulunan modern retim yntemleri unlardr :
1. Ak-ocak (Open-hearth) sreci: zellikle hurdaya dayal ve byk apta retim yapan Siemens-Martin
tipi frnlardr. Daha bir sre uygulamada kalacaklar sylenebilir.
2. Oksijen dntrcleri (Oxygen Converters) : Bessemer ilkesine dayanrlar, ancak kapasite bakmndan
daha byktrler. Kendisinden nceki frnlarn iyi yanlarn birletirmilerdir.
3. Elektrik ark frnlar : Hem hurdalar yeniden ergiterek normal eliklerin hem de yksek alml elikle-
rin retiminde kullanlrlar. Frn atmosferinin ve scaklnn denetlenmesi kolay olduundan istenen
kalitede alaml elikler retilebilir.
En son uygulanan retim yntemleri ise vakum altnda altrlan elektirk ark frnlar ve elektrik akm ile
cruf ergiten (electroslag) frnlardr.
Bunlar, elektrik ark frnlarndan daha yksek retim maliyetleri verdiklerinden, ancak zel eliklerin retil-
mesinde kullanlrlar.
Yksek karbonlu eliklerde, sertletirme ve menevilemeden sonra yapda artk karbr bulundurulabilir. Bu
durumda sertletirilmi martenzit ile sert karbrlerin birleiminden daha yksek anma-direnli bir gere retil-
mi olur. Tungsten-krom-vanadyum ve molibdenle, demirdekinden daha sert karbrler elde edilir. Bylece, yk-
sek karbonlu eliklerin z sertlii ykseltilmi olur. Bu, yksek karbonlu takm eliklerinin retiminin temelidir.
Paslanmaz elik
Yksek alaml eliklerin bir blmne verilen addr.
Paslanmaz ve s-direnli elikler, nemli oranda krom ierirler. Bu gerecin koruyucu zellii, ak yzeyin-
de abucak oluan krom oksit filminin, daha sonraki oksitlenmeleri nlemesinden ileri gelir.
Paslanmaz eliklerin bileimlerinde kromdan sonraki en nemli alam elementi nikeldir. Nikel, s-direnli
eliklerin temel alam elementini oluturur, eliin oksitlenme direncini artrr.
Paslanmaz eliklerin niteliklerini ykseltmek iin katlan dier elementler unlardr :
Molibden : eliklerin sertleebilirliklerini ve dayanlarn artrr. Anma ve srnme direnlerini ykseltir.
Vanadyum : Bu element de sertleebilirlii belli oranda artrr. Azot ile birleip nitrrleri oluturduundan
eliklerde ferritli ince yapy oluturmak amacyla tane kltc olarak kullanlr.
Volfram : eliin dayanan artrr. Volframn oluturduu karbrler, eliklerin anma direncini ok artrr.
Titan : V, Mo, W ve Nb gibi gl bir karbr oluturucudur. zellikle ostenitik paslanmaz eliklerde, duyar-
lamaya kar bir dengeleyici olarak bileime katlr.
Selen : zellikle paslanmaz eliklerde kolay talal ilenebilirlik istendiinde onlarn bileimine katlr. e-
liin yenim (korozyon) direncini dier benzer elementlere gre daha az drr.
Azot: Yksek scaklklarda sertlik ve akma dayancn artrmak amacyla bileime zellikle katlr.
2-05
DEMR VE ELK
3. ZE L L K L E R
Fiziksel zellikler
elik uygulamalarnda geerlilii olan fiziksel zellikler dorudan uygulama gereklerine bal olarak nem
kazanr. Fiziksel zellikler, genelde, sl zellikler, elektriksel zellikler, manyetik zellikler ve younluksal
zellikler olarak alt blmlere ayrlrlar. Bunlar zerinde durmayacak, yalnzca ksaca bir iki noktaya deinece-
iz.
Isnn nemli bir deiken olduu uygulamalarda, eliin trne bal olarak, sl iletkenliinin bilinmesi ve
tasarmda gz nne alnmas gereklidir. Bununla ilikili ikinci bir nemli zellik sl genlemedir. Alminyum
gibi eliin iki kat genleen bir metal, elik ile birlikte kullanlacaksa tasarmc mhendisin bunu, tasarmnda
ok iyi deerlendirmesi gerekir.
Elektrik ve manyetik zellikler trafo sac gibi uygulamalar iin yaplan elik seimlerinde nem kazanr.
Fiziksel zellikler elik seiminde ok zel uygulamalar iin nem kazanrlar. Genellikle, en nce deerlen-
dirilen zellikler deillerdir.
M ekanik zellikler
elik seiminde ncelikle ve de en ok deerlendirmeye giren zellikler mekanik zelliklerdir. Kukusuz,
hibir uygulamada bu etmen tek ve yalnz bana kullanlmamaldr. Bununla birlikte tasarmda ilk dnlp
deerlendirilen bu etmendir.
Tasarm iinde kullanlan eliklerin dayan ve sneklik deerleri ekme deneyinden elde edilir. eliklerin
uygulamadaki davranmlann, ekme deneyinden elde edilen bu tr zellik deerlerinden kestirmek olasdr. Ma-,
kina ya da yap tasarmnda kullanlan bir parann ekme deneyinden elde edilmi dayan ve sneklik ya da
uzama deerleri, gerek uygulama koullarnda karlalan yk ve sneklik deerlerine ok yakn bulunur. Bu
nedenle, tm elik tasarmlarnda eliklerin snek davranm elik tasarmnn olaan ve doal bir yan gibi g-
rlr. Fakat, aada da deineceimiz gibi, baz ykleme koullan altnda elikler gevrek davranm da gsterip
beklenmedik krlmalara yol aabilirler, tte bu davranm biimlerine k tutan en yaygn ve belki de en yararl
deney ekme deneyidir.
ekme zellikleri: ekme deneyleri ekil. 2 de basite gsterilen ekme aygtnda standart deney ubuklan
kullanlarak yaplr.
Bu aygtlarla ayarlanabilen uygulama hzlan ve ykleri kul-
lanlarak, ister ekme deneyi ister basma deneyi yaplabilir.
ekme deneyleri aada baz rnekleri sralanan ekme deneyi
standartlarna uygun olarak yaplmaldr :
ISO/82-1974
DN 50 145-1975
ASTM A 370
SAEJ416b
BS 18 part 2-1971
NF 18 part 2-1971
JISZ 2001-1968
TSE 138
Uluslararas standartlarda ekme deneyine ilikin olarak i-
zelge. 1 de verilen simgeler ve birimler kullanlmaktadr.
2-06
ekil.2- ekme deneyi aparat
r t
DEMR VE ELK
izelge. 1- Uluslararas S tandartlarda K ullanlanekme D eneyi S imgeleri ve B irimleri
Krlma Uzamas
lkap
Esneklik (Elastiklik) Modl
Yk
En Yksek Yk
lk Uzunluk
Son Uzunluk (= Krlma Uzunluu)
Akma Gerilimi
%0.2 Akma Gerilimi
st Akma Gerilimi
Alt Akma Gerilimi
ekme Dayanc
lk Kesit Alan
Son Kesit Alan (= Krlma Kesit Alan)
Alan Daralmas
Gerinim
Esnek Gerinim
Orantsz Gerinim
Kalc Gerinim
Toplam Gerinim
Gerilim (Gerilme)
A
do
E
F
F
r a
U
U
R
P
Rp0.2
ReH
ReL
Rm
So
Su
z

e
e
e
P
e
r
e
t
o
%
mm
N/mm
2
(=MPa)
N
N
mm
mm
N/mm
2
(=MPa)
N/mm
2
(=MPa)
N/mm
2
(=MPa)
N/mm
2
(=MPa)
N/mm
2
(=MPa)
mm
2
mm
2
%
%
%
%
%
%
N/mm
2
(=MPa)
ekme deneyi uygulamasnda bir yandan uygulanan yk ve dier yandan standart deney ubuunun uzamas
belirlenip, ekil.3 de grld gibi bir yk-uzama erisi karlr. Bu eriden daha belirtgen olarak kullanlan
gerilim-gerinim erisi de izilebilir (ekil.4).
Fm
RpOi

z
s
i
Esneklik Ksr
(Orantaol Kst )V
/
/
/
ekme dayanc
--^r^T *-
/ % 0.2 Akma doyanc
/ /
/
/
/
/
/
/
o 0. 2 Germimi
GER N M, cm/cm
b
ekil.3- Yk-uzama erisi ekil.4- Gerilim-gerinimerisi
2-07
DEMR VE ELK
Anlan erilerden yararlanarak baz tanmlamalar yapalm : Gerilim, birim alana den yktr : o = F/S
o
(N/
mm
2
) Gerinim, birim boya den uzama ya da ksaca, uzama orandr : e
Esnek blge
blgesidir.
eliin, uygulanan yk kalktktan sonra tmyle ilk boyutlarna dnebildii esnek davranm
Yoruk blge : eliin yoruk bozunma (=plastik deformasyon) a urayp kalc uzama, ya da daha baka
bir deyile, biim deiiklii gsterdii davranm blgesidir.
Orantsal kst : Esnek davranmdan yoruk davranma geilen gerilim deerine verilen addr. Esnek blge-
de gerilim, gelinimle doru orantldr. Bu orant katsays, esneklik katsays (=elastiklik modl) ya da Young
katsays ve bu kural da Hooke Yasas diye bilinir. Orantsal kst, Hooke Yasas'nn uygulanma kstlarn belir-
tir. Esneklik katsays, eliin esnemezlik ya da bklmezlik zelliinin bir lsdr. Yk altndaki esneme
miktarn belirttii iin tasarmda ok nemlidir.
Akma gerilimi: Dk karbonlu elikler esnek davranmdan yoruk davranma geerken gerilimin artmama-
sna karn gerinimin artt ok belirgin ve farkl bir davranm gsterirler. Bu olaya akma; akmay salayan ge-
rilime de akma gerilimi denir. Belirgin bir akma gerilimininin olmad durumlarda akma dayanc ndan sz edi-
lir.
Her elik belirgin bir akma gstermez. Bu gibi durumlarda nceden saptanm bir gerilimi (%0.2, %0.5 gibi)
salayan gerilim deerleri kullanlr. Bu nedenle de akma gerilimi yerine %0.2 akma gerilimi, %0.2 teleme geri-
limi gibi deyimler kullanlr.
Dk ve orta karbonlu eliklerde gerilim-gerinim erisi, ekil.4 de gsterildii gibi bir st akma noktas ve
bir de alt akma noktas ndan geer. Bu davranm, yoruk bozunumun i yap iinde edalml olmamasndan
kaynaklanr ve gerilim younluunun yksek olduu noktalarda balar. Yoruk bozunumun bylece aamal
olarak gelimesi yzeyde gzle grlebilir izgiler biimine dnr. Bunlar Lder izgileri diye anlr.
RSH
RflL
_ J
a:
LJ
tD
st akma
noktas
ti
/
Alt akma
noktas
ekme dayanc
^ Belverme - M
GERNM. E
\ T
Kopma
noktas
ekil.5- D k ve orta karbonlu eliklerde akma davranm
2-08
KU'M.
DEMR VE ELK
o-
01
J
Gerek gerilim-gerinim erisi 1 ^^
Mhendislik gerilim-gerinim erisi] ^***~*KnpmQ
JS En yksek ekme
/ gerilimi
/ , ' ^ *
i^~ Akmo
I noktas
/
GEREK GERNM [
n
la
- 5o
io So
ekil.6- Gerek gerilim-gerinim ile mhendislik gerilim-gerinimerileri karlatrmas
ekme deneyinde, standart ekme ubuu kopuncaya dek deney srdrlr. Kopmu para zerindeki ya da
kopma anndaki uzama oran ya da belverme oran, beliren kesit alan klmesinin oran, eliin sneklik zel-
liniinn ls olarak alnr.
% uzama = AL / LoX 100
AL = uzama fark; Lo = ilk boy (genellikle 50 mm ya da 100 mm)
% alan klmesi = AS / S
o
x 100
AS = kesit alan fark; S
o
= ilk kesit alan
Genellikle, % uzama ve % alan klmesi ne denli yksek olursa, elik o denli snektir; kopmakszn biim-
lenebilir. Tek rakaml deerlerde kalacak olursa, eliin biimlenebilirlik zellii ok dk olur; souk bkme
ve derin ekme (= svama) ilemlerinde kullanlmazlar. Bu ilemler iin %3O-5O arasnda sneklik deerleri ge-
reklidir.
Binalarda, kprlerde, direklerde, borularda, tatlarda ve benzeri birok duraan (=statik) yk uygulamala-
rnda yalnzca esnek bozulum sz konusudur; bu nedenle yalnzca akma gerilimini bilmek tasarm iin yeterlidir.
Haddeleme, dvme, skma, tel ekme, presleme vb. ilemler ise eliin atlama ve krlmaya varmadan
biim deiimine, daha dorusu, yoruk bozumuna baldr. Burada eliin hem sneklik zellii ve hem de a-
lma sertlemesi hz ya da dier adyla pekleme hz nemlidir.
Birok metallerde pekleme, yani souk yo.uk bozunum ile yapnn sertliinin ve dayancnn artmas olgu-
su, kabaca u eksponensiyel eitlie uygun olarak gerekleir.
o
T
=K. e
n
Burada, K = bir deimez, n = pekleme st-katsays (<1), O = gerilim, e = gerinimdir.
2-09
D E M R VE E L K
izelge.2- ekme D ayanc evirme izelgesi
11bf = O 453 592 37 kp 1 kp = 9 806 65 N
ksi -N/mm
2
<MPa)
1 in = O 025 4 m 1 KS = 1 000 psi
KS)
0
10
20
3 0
4 0
50
60
7 0
8 0
90
100
110
120
13 0
14 0
15 0
18 0
17 0
18 0
190
200
210
220
230
24 0
25 0
28 0
27 0
28 0
290
3 00
3 10
3 20
3 3 0
3 4 0
3 5 0
3 8 0
3 7 0
3 8 0
3 90
4 00
4 10
4 20
4 3 0
4 4 0
4 5 0
4 90
4 7 0
4 8 0
4 90
5 00
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9
N/mm
1
=. MPa
68.95
137.90
206 84
275 79
34474
41369
482.63
551.58
62053
689 48
758 43
827 37
896 32
965 27
1 034.21
1 103 16
1 17211
124106
1 310.00
1 378 95
1 447.90
1 51685
1 585 79
1 654.74
1 723 69
1 792.64
186158
1930.53
1999.48
2 068.43
2 137.37
2 206.32
2 275.27
2 344.22
2 413.17
2.482.11
2 551 06
2 620.01
2 688.96
2 757.90
2 826.85
2 895.80
2 964 75
3 03 3 69
3102 64
317159
3 240.54
3 309.48
3378.43
3 447.38
6.90
75.84
144 79
213 74
282.69
351.63
420 58
489 53
558.48
627 42
69637
765.32
834.27
90321
972.16
1041 11
1 110 06
1 179.00
1 247.95
1 31690
1 385.85
1454.79
1 523 74
1 592.69
166164
1 730.58
1 799 53
1868 48
1 937.43
2006.37
2075.32
2 144 27
2 213.22
2 282.16
2351.11
2 420.06
2 489.01
2 557 95
2 626.90
2 695.85
2 764.80
2 833.75
2 902.69
2 971.64
3 940 59
3 109 54
3 148.78
3 247 43
3 316.38
3454 27
1379
8274
15169
200.63
289.58
358.53
427.48
49642
565.37
634.32
70327
772.21
841 16
91011
979.06
1048 00
1 116.95
1 18590
1 254 85
1 323.79
1 392.74
146169
1530.64
1599.58
1 6 6 8 53
1 737.48
1806.43
1 875.37
1 944.32
2 013.27
2 082.22
2151.16
2 220.11
2 289.06
2 358.01
2 426.95
2 495 90
2 564.85
2 633 80
2 702 74
2 771.69
2 840.64
2 909.59
2 978 54
3 047 48
3 116.43
3 185.36
3 254.33
3 323.27
3 392 22
3461.17
20.68
89 63
158 58
227 53
296.48
365 42
434.47
503.32
57227
64121
71016
779.11
848.06
917.00
965 95
1 054 90
1 12385
1 19279
1261.74
1330 69
1399.64
1468 58
1 537.53
1606.48
1 675.43
1 744.37
1 813.32
1 882.27
1951.22
2020.16
2 089.11
215806
2 227.01
2 295.95
2 364.90
2 433 85
2 502.80
2 571.74
2 640 69
2 709 64
2 778 59
2 847.53
2 916.48
2 985 43
3 054 38
3 123.33
3 192 27
3 261.22
3 330 17
3 39912
3 468 06
27 58
96.53
16547
234 42
30337
372 32
44126
510.21
57916
648.11
717.06
786.00
854.95
923.90
992 85
1061.79
1 13074
1 199.69
1268.64
1337.58
1406.53
1 475.48
1544.43
1 613.37
1 682.32
1 751.27
1820.22
1889.16
1958.11
2 027.06
2 096.01
2164.95
2 233.90
2 302.85
2 371.80
2 440.74
2 509 69
2 578.64
2 647.59
2 716 53
2 785.48
2 854.43
2 923.38
2 992.32
3 06127
3 130.22
319917
3268.11
3 337.06
3 406.01
3 474.96
3447
103 42
172.37
241.32
310.26
37921
448.16
517.11
586.05
65 5 .00
723.95
792.90
86185
930 79
99974
1068 69
1 137.63
1206.58
1 275.53
1344 48
1 413.43
1 482.37
1 551.32
1 620.27
1689.22
1 758.16
1827 11
1896.06
1965.01
2 033.95
2 102.90
2171.85
2 240.80
2 309.74
2 3 7 8 .69
2 447.64
2 516.59
2 585.53
2 654.48
2 723 43
2 792.38
2 861.32
2930.27
2 999.22
3 068.17
3137.11
3 206.06
3 275.01
3 343.96
3 412 90
3 481.85
41.37
110.32
179 26
248.21
31716
386.11
455 05
52400
592 95
661.90
730.84
799 79
868.74
937.69
1006.63
1 075.58
1 144.53
1 213 48
1 282 42
135137
1420.32
1 489 27
1558.22
1 627 16
1696.11
1765.06
1834.01
1902.95
1971.90
2040.85
2109.80
2 178.74
2 247.69
2 316.64
2 385.59
2 454.53
2 523.48
2 592.43
2 661.38
2 730.32
2 799 27
2 868.22
2 937.17
300611
3 075 06
3144.01
3 212.96
3 281.90
3 350.85
3419.80
3 488.75
48 26
117 21
18616
25511
324 05
393 00
461.95
530 90
599.84
668 .7 9
73774
806 69
875.63
944 85
1 013.53
1082.48
1 151.42
1 220.37
1 289.32
1358.27
1 427.21
1 496 16
1565.11
1634.06
1 703.01
1 771.95
1840 90
1909.85
1 978.80
2 047.74
2116.69
2 185.64
2 25 4 .5 9
2 3 23 .5 3
23 92. 4 8
2 461.43
2 530.38
2 599.32
2 668.27
2 737.22
280617
2 875.11
2 944.06
3 013.01
3 081.96
3150.90
3 219.85
3 288.50
3 357.75
3426.69
3 495.64
55 16
124.11
19305
262 00
330 95
39990
468.84
537 79
60674
675.69
744 63
813.58
882 53
951 48
1 020 42
1 089 37
1 158 32
1 227.27
1 296 21
1 365.16
1434.11
1503.06
1 572.00
1640.95
17 09. 90
1 778.85
1 847.79
1 91674
1 985.69
2 054.64
2 123.59
2 192.53
2 261.48
2 330.43
2 399.38
2 468.32
2 537.27
2 606.22
2 675.17
2 744.11
2 813.06
2 882.01
2 950.96
3 019.90
3 088.85
3157.80
3T226.75
3 295.69
3 364.64
3433.59
3 502.54
62 05
131 00
199 95
268 90
337 84
406.79
475.74
544 69
613.63
68 2 58
751.53
820.48
889.42
958.37
1 027 32
1096.27
1 165.21
1 234 16
1303.11
1 372.06
1441.00
1509.95
1 578.90
1 647.85
1 716.79
1785.74
1854.69
1923.64
1992.58
2 061.53
2 130.48
2199.43
2 268.38
2337.32
2406.37
2 475.22
2 544.17
2 613.11
2 682.06
2 751.01
2 819 96
2 888.90
2957.85
3 026.80
3 095.75
3 164.69
3 233.64
3 302.59
3 37154
3 44048
3 509 43
2-10
DEMR VE ELK
iki elik iin n ve K deerleri rnek olarak verilirse yledir :
K. N/m
2
Tavlanm 1020
Menevilenmi 1060
45 x 10
7
127 x 10
7
0.30
0.15
Bu denklemle tanmlanan davranm gsteren metallerde gerek gerinim = 0 olduunda, belverme balar.
Gerek gerilim-gerek gerinim erisinin altnda kalan alan J o . d
6
olarak hesaplanabilir.
Bu alan lal ld
e
I = kg/cm
2
x cm/cm = kg/cm
2
birimiyle, tokluk zelliinin bir ls olarak alnabilir: Bu alan
ne denli bykse tokluk o denli yksektir.
ekil.7- Kesme deneyi dzenei
Basma zellikleri : Gevrek davranm gsteren gri dkme demir gibi alamlarn ekme zellikleri zayftr;
yaplarnda bulunan klcal atlaklar ekme gerilimleri altnda byyerek gevrek krlmaya yol aar. Bu tr davra-
nmda ekme dayana genellikle dktr; fakat, yksek olduu durumlarda bile ekme dayanlan akma dayan-
lanna ok yakndr. Bu tr davranm gsteren almlar basma gerilimi altnda ok daha yksek dayanca sahip-
tir.
Basma zelliklerini belirlemek iin basma deneyi uygulanr. Bu deney de ekme aygtnda yaplr. Basma
gerilimi kesit alnn artrdndan basma deneyinde belverme grlmez; ime vardr. Basma gerilim-gerinim
erileri de biimsel olarak ekme gerilim-gerinim erilerine benzerler
Kesme zellikleri: Birok uygulamada ykleme biimi kesme yaratr : Civatalar, perinler kamalar, srgler
vb. genellikle kesme gerilimleri altnda yarlrlar. Kesme dayanc, kesme gerilimi altnda yarlma ya da krlma-
y balatan gerilime verilen addr. ekil.7 de gsterilen biimdeki bir dzenek, ekme aygtnda kesme deneyi
uygulamas iin kullanlabilir. Kesme gerilimi deerleri ekme gerilimi deerleri gibi kolay bulunur izelgeler
durumuna getirilmi deildir. Bir ilk yaklamla (kesme gerilimi = 0.40 x ekme gerilimi) eitliinden karla-
bilir.
Sertlik zellii: Sertlik, eliin yoruk bozunumuna gsterdii dirence verilen addr. Bunu lmek iin sert-
likler aygtlar kullanlr. Sertlii llecek yzeye ya sert bir bilya ya da sivri u uygulanarak karlan izin
alan ya da derinlii llr. Bu deer, eliin sertliinin bir ls olarak kullanlr.
2-11
DEMR VE ELK
Aada eliklerde en ok kullanlan sertlik lm yntemleri ve uygulama alanlar zetlenmitir.
S ertlik D eneyi zaar Yk Uygulama
Knoop
Vickers
Rockwell C
Rockvvell B
Rockvvell T
Rockwell N
Brinell
Elmas
Elmas
Elmas
elik bilya
elik bilya
Elmas
elik bilya
10N-20N
10N-20N
1500N
1000N
150, 300.450N
150, 3OO,45ON
5-30 kN
Incesertlik (mikrosertlik)
ncesertlik (mikrosertlik)
Kaln ve sert metaller
Sertlii yksek olmayan elik ve
demird metaller
ok ince ve yumuak metaller
Sert ve ince metaller
Sertlii 40 HRC ye dek elikler
arpma zellikleri (- darbe zellikleri) : eliklerin ekme, basma, kesme ve burma gibi duraan ykler al-
tndaki davranmlan arpma gibi devingen ykler altndaki davranmlarndan olduka farkldr. eliklerin, arp-
ma davranmlann arpma zellikleri belirler. eliklerin arpma zellii, arpma ykleri altnda krlmaya kr
gsterdikleri direntir. Bu zellik ksaca tokluk diye bilinir.
arpma dayanc ya da tokluk arpma yk altnda eliin krlmas iin gereken enerji deeridir; ya Joule
(J) ya da J/cm
3
birimiyle llr.
lek
Son konum //
lk konum
TOKLUKo^hj-h,)
ekil.8- arpma deneyi aygt
eliklerin arpma dayanlan arpma aygtlanyla ekil.8 ve ekil.9 da gsterildii gibi llr, iki tr arp-
ma deneyi vardr : Charpy ve Izod. Bunlann her ikisi de belli arlktaki bir sarkac belli ykseklikten salarak
deney ubuunu krmak iin tketilen enerjiyi bulma temeline dayanr. Izod ve Charpy deneyleri arasndaki fark,
ekil 9 da gsterildii gibi, deney ubuunun duru biimine ilikindir. Charpy deneyinde deney ubuu yatay
konumda, Izod deneyinde ise dey konumdadr.
2-12
DEMR VE ELK
i i
4
^-Numune ,
W7~7\ arpma / | K
* rj-' Yn / |I|K
CHARPY EOD
^-Numune
. arpma
^ /? Y n
V
ekil.9- Charpy ve I zod arpma deerleri
Tokluk zellii: Tokluk eliklerin arpma davranmlarn belirleyen zelliktir. Zor krlan, yani arpma da-
yanc yksek olan eliin tokluu yksek; kolay krlan, yani arpma dayanc dk olan eliin tokluu ise d-
ktr. eliin tokluu yksek ise SNEK DAVRANIM gsterir, arpma ykleri altnda kolay krlmaz; tokluu
dk elikler ise GEVREK DAVRANIM gsterir. Davranm biimlerine bal olarak elikler, su verilmi takm
elikleri gibi gevrek, ya da tavlanm dk karbonil elikler gibi snek olarak adlandrlabilirler.
arpma deneylerinde, zel durumlar dnda, hep entikli deney ubuklar kullanldndan baz yerlerde
"tokluk" yerine "entik-tokluu" deyimi kullanlr. arpma deneyi sonular Charpy V ya da entikli-Izod diye
belirtildii srece yaln "tokluk" deyimi bu zellii anlatmak iin yeterlidir. Gerekte burada en doru deyim,
arpma-tokluu olmaldr.
arpma deneyleri ile belirlenen arpma-tokluu, aslnda, eliklerin i yaplar iinde bulunan klcal atlaklar,
gevrek ikincil keltiler, tane snrlan vb. ile yzeysel kusurlardan doan gerilim artrc etmenlerin yaratt
entik-duyarll n yanstr. Ancak, deney ubuklarnn kklnden ve ayrca, duraan arpma zelliinden
tr l eksenel gerilim durumu ve gerilimin edalmszl sz konusudur. Halbuki devingen yrtma deney-
lerinde gerilim, temel olarak, ekme gerilimi zelliindedir; aynca edalmldr. arpma deneylerinde entik
dibi evresinde varolan gerilim durumu elik numunenin kalnlna ve byklne gre deir ve elii deney
sonularnn belirlediinden daha gevrek bir davranma iter. Deiik byklk ve kalnlklar kullanarak arpma
deneyi sonularn birletirmek olas deildir. Bununla birlikte, zellikle, eliklerin bileim, i yap, sl ilem,
pekleme gibi etmenlerin arpma tokluuna etkilerini gstermek iin bu arpma deneyleri yararl olarak kullan-
labilir.
Tokluk zellii zerine geni apta ve ciddi olarak aratrmalar, II. Dnya Sava srasnda Amerikan
LJBERTY tr kaynakl gemilerin Amerika'dan Kuzey Atlantik'e yk tarken k koullarnda ikiye blnme-
leri sonucu balatlmtr. ok souk havalarda ve byk dalgalarn iddetli arpmalar sonucu, kaynaklanm
elik gemiler gevrek davranm gstererek gevrek krlma ya uramlardr. Olaan olarak snek olmas gereken
dk karbonlu elik belirli koullarda gevrek davranma gemektedir, ite bunu daha iyi anlayabilmek iin
arpma deneylerinden yararlanlmtr.
Standart arpma deneyi ubuklar kullanlarak elikler zerinde deiik scaklklarda arpma deneyleri ya-
pldnda, arpma dayanc ya da tokluk deerinin scakla kar izilen erisi ekil. 10 daki gibidir. Bu erinin
2 belirgin zellii hemen grlr. elikler, zellikle yaln karbonlu elikler ile dk alaml makina yap e-
likleri, belirli scaklk aralnda snek davranm gsterirlerken, dk scaklklarda gevrek davranm iine gir-
mektedirler.
2-13
D E M R VE E L K
izelge J- ekme D ayancnn S ertlik E deerleri
2-14
CMm*
O*yanc,
N/mm'
255
270
285
305
320
335
350
370
385
400
415
430
450
465
480
510
530
545
560
575
595
610
625
640
660
675
690
705
720
740
755
770
785
600
820
835
850
865
880
900
915
930
ti?
995
1030
1060
1095
1125
1155
1190
1220
1255
1290
1320
1350
1385
1420
1455
1485
1520
1555
1595
1630
1665
1700
1740
1775
1810
1845
1880
1920
1955
1995
2030
2070
2105
2145
2180.
Vk rk en-
Sartll
(FS9 BN)
80
85
90
95
100
105
110
115
120
125
130
135
140
145
150
155
160
165
170
175
180
165
190
195
200
205
210
215
220
225
230
235
240
245
250
255
260
265
270
275
280
285
290
295
300
310
320
330
340
350
360
37U
380
390
400
410
420
430
440
450
460
470
480
490
500
510
520
530
540
550
560
570
580
590
600
610
620
630
640
650
660
670
680
690
70O
720
740
760
780
800
820
840
860
880
900
920
940
Brlnell-
. h N .
10.102 30 1
\ D
1
mm /
76 0
80,7
85.5
90.2
95.0
99.8
105
109
14
119
124
128
133
138
143
T?
152
156
162
166
171
176
181
185
190
195
199
204
209
214
219
223
228
233
238
242
24 7
252
257
26!
266
271
276
280
285
295
304
314
323
333
342
352
361
371
380
390
399
409
418
428
4 3 7
447
1456)
{4661
1475)
(485)
(494)
5 0 4
(513)
(523)
532
(542
551
561)
570
580
599)
608
618)
HRB
41.0
480
52.0
56.2
62.3
66.7
71.2
75.0
78.7
81.7
85.0
87,1
89,5
91.5
92.5
93.5
94.0
95.0
96.0
96.7
98.1
99.5
(1011
1102)
1104
1105
HRF
82.6
87.0
90.5
93.6
96.4
99.0
101.4
103.6
105.5
107.2
108.7
110.1
111.3
112.4
113.4
114.3
115.1
ROCKVVELL SERTLS
HRC
20.3
21.3
22.2
23.1
24.0
24.8
25.6
26.4
27.1
27.8
28.5
29.2
29.8
31.0
33 3
34 4
356
36.6
37.7
388
39.8
40.8
41.8
42.7
43.6
44.5
453
46.1
46 9
47 7
48.4
49 1
49.8
5 1 J
52,3
53.0
53.6
54.1
54.7
55.2
55.7
56.3
56.8
57.3
57.8
58,3
58.8
59.2
59.7
60.1
61.0
61.8
62.5
63.3
64.0
64.7
65.3
65.9
66.4
67,0
67,5
68.0
HRA
60.7
61.2
61.6
62.0
62.4
62.7
63.1
63.5
63.8
64.2
64.5
64.8
65.2
65.8
66.4
67.0
67.6
68 t
68 7
69 2
698
70.3
70.8
?14
71.8
72.3
72.8
73.3
73.6
74 1
74.5
74.9
75.7
76.1
K
77.0 77.4
77.8
78.0
78.4
78.6
78.9
79.2
79,5
79.8
80.0
80.3
80.6
80.8
81.1
81.3
81.8
82.2
82.6
83.0
83.4
83:8
84.1
84.4
84.7
85.0
85.3
85 6
HRD')
0.3
1 1
1.7
2.2
3.1
3.7
4.3
4.9
5.3
6.0
6.5
7 1
7.5
48.4
494
50.2
51.1
51.9
52.8
53.6
54.4
55.3
56.0
56.8
57,5
58.2
58.8
59.4
60.1
6 0 7
61.3
61.6
62,2
62.9
t i %
\\\
65.4
65.8
t?
67.0
67.5
67.9
68.3
68.7
69,0
69.4
69.8
70.1
70.5
70.8
71.5
72,1
72.6
73.3
73.8
74.3
74.8
75.3
75,7
76.1
76.5
769
HR1 5 N
69.6
70.1
70.6
71.1
71.6
72.1
72.6
73.0
73 4
73.8
74.2
74.6
74.9
75 6
76,2
76.8
7 M
78,0
78,6
79.2
79.8
80.3
808
61.4
818
82.3
82.6
83.2

843
84.7
85.0
85 4

87.2
t?: !
88.0
88,2
m
89,0
89.2
89,5
89,7.
89.8
90.1
90.3
90.7
91.0
91.2
91.5
91,8
92.1
92.3
92.5
92.7
92.9
93.0
932
HR30N
1.7
2.5
3 4
4.2
5.0
5.7
6.4
7.2
7.8
8 4
19.0
9.7
502
51.3
52.3
53.6
54.4
55 4
56.4
57.4
58.4
59.3
602
61.1
61 9
62.7
63.5
64.3
64.9
65.7
66.4
67.1
67,7
88.3
69.0
69,5
70.0
7015
71,2
71,7
72,1
72.7
73.2
73.7
74.2
74,6
75.1
75.5
75.9
76.4
76.8
77.2
77.6
78.4
79.1
79,7
80.4
81.1
61.7
82.2
82.7
83.1
83.6
84.0
84.4
HR4SN
19.9
21.1
22.2
23.2
24.3
252
26.2
27,1
27.9
28.7
29.5
30.4
31,1
325
33.9
35.2
36.5
37.8
39.1
40.4
41.7
42.9
44 1
45.3
46.4
47.4
48 4
49.4
5O4
51.3
52.2
53.1
53.9
54.7
55,6
m
57.6
I S : !
61.2 61.7
82,4
63,0
63.5
64,1
64.7
65.3
65.7
66.2
66.7
67.7
68.6
69.4
70.2
71.0
71.8
72,2
73.1
73.6
74,2
74.8
75.4
DEMR VE ELK
<
a.
et
<
o
SNEK KRLMA
GEVREK
KIRILMA
DENEY UBUU SICAKLII, C
ekil.10- arpma dayancnn scakla baml olarak deiimi
Snek davranm biiminden gevrek davranm biimine geii simgeleyen bir gei scakl, Tg vardr.
Snek davranmdan gevrek davranma gei, gerekte tek bir scaklk deerinde deil, bir scaklk aral iinde
olur. Kimi eliklerde bu scaklk aral 30C gibi geni ve yaygn, dier kimilerinde ise 3-5C gibi ok dar bir
deer aralnda olur. Gei scakl aral ne denli dar ise snek davranmdan gevrek davranma gei o denli
ani ve beklenmedik olur.
Gei scakl kavram ok yararl ve yaygn olarak kullanlmasna karn, davranandaki gei farkllkla-
rn tam olarak yanstmayabilir. Gei scaklnn stndeki scaklklarda elik snek davranm, altndaki s-
caklklarda ise gevrek davranm gsterecektir. Fakat, gei scaklk aral geni olan eliklerde bu gei daha
yava; dar olanlarda ise beklenmedik krlmalara yol aacak biimde birden olur : Kuzey Denizi'nde k koulla-
rnda krlan petrol platformlar, ikiye ayrlan gemiler, kn frtnada ken asma kprler vb. bunlara birer
rnek olarak verilebilir.
eliklerde Krlma Olgusu : elik i yaplarn krlma olu biimi, elik seimi asndan bilinmesi gereken
bir olgudur. eliklerin kn ma olgular, deinegeldiimiz gibi, iki biimde incelenebilir : Snek krlma ve
gevrek krlma. Tehlike yaratan krlma, gevrek krlmadr : Hem hzl, hem kolay ve hem de beklenmedik bir
anda doabilir. Eer krlma ok az yoruk bozunum iererek ya da hi iermeden oluursa gevrek krlma ola-
rak adlandrlr. Gei scakl altndaki krlmalar bu tr krlmalardr. Eer krlmadan nce belirli bir oran-
da yoruk bozunum olursa krlma snek krlma diye adlandrlr. ekme deneylerinde grlen krlmalarda
belverme olarak ortaya kan yoruk bozunum bardak-kapak tr krlma* biimine yol aar. Snek krlmada,
genellikle, belverme ile birlikte balayan youn yoruk bozunum iyap iindeki kalnt, kelti vb. parack s-
nrlarndan kaynaklanan kovukcuklar oluturur. Bu kovukcuklar ekine uzamas ile birlikte byyp birbirleriyle
birleirler ve ekme ynne dik bir atlak olutururlar. Bu aamada, ekme ynnde 45C eimle ve en yksek
kesme gerilimi dorultusunda hzl bir atlak bymesi balar ve kesme yana diye adlandrlan knlna yzey-
leri oluur.
Byle denmesinin nedeni krk yzeylerden birinin bardak dierinin ise ona uyan bir kapak gibi olumasndandr.
2-15
DEMR VE ELK
Krk yzeylere bakldnda, kovukcuklarn birlemesi ile oluan blgenin ptrl yz ile sonradan olu-
an ve daha dzgn grnml kesme yana blgesi hemen tannabilir. Tm snek krlmalar phesiz tam bu
anlatlan grnmde olmazlar. rnein, birok menevilenmi eliklerin krk yzeyleri incelendiinde ptrl
blge ortada kk bir alanda ve kesme yana blgesi de en dta ince bir katman olarak grlr. Bu iki blge,
hzl atlak bymesini simgeleyen girintili kntl geni bir ara blge ile birbirinden ayrlr.
Snek krlma, genellikle, yksek sneklik ve yksek tokluk zellikleri tayan eliklerde grlr. ekme da-
yanc ve akma gerilimi dk olan eliklerde daha ok grlr.
Genellikle, tasarmda kullanlan dayan ve sneklik deerleri basit ekme deneyi sonularndan karlr.
Yap eliklerinin uygulamada davranm biimleri bu deneylerden elde edilenlerden ok farkl olmamaktadr. Bu
nedenle, elik yaplarda esnek davranm bir sorun olarak grlmez. Uygulamada, zellikle yap eliklerinde kar-
lalan durum, gevrek krlmaya yol aan yklemelerle doan beklenmedik ve hzl krlma biimleridir.
Gevrek krlmada elik ktlesi belirli kristal yzeylerinden yarlma gsterir ve yoruk bozunum sz konusu
deildir. zellikle, hacim merkezi kp (hmk), kristalli yaplarda bu yanlma, temel ekme gerilimine dik olarak
konumlanm kp yzeylerinin ayrlmas ile olur. te, eliklerde grlen gevrek krlma davranun da eliin i
yapsnda bulunan hmk kristal yapl ferrit evresinden kaynaklanmaktadr. ekme deneyinde grlen gevrek k-
rlmada ferritin kp yzeylerinden ayrlma olur. Ayrlmann olduu kristal yzeylere yarlma yzeyleri ad veri-
lir.
Yap elikleri, yaln ve tek eksenel yklemelerde, oda scaklklar ve daha yksek scaklklarda genellikle
snek davranm gsterirler; arpma deneyinde olduu gibi karmak ve ok eksenel yklemelerde ve ayrca oda
scakl altndaki yaln ekme yklemelerinde gevrek davranma girerler. Krk yzeyler incelendiinde deney
scaklnn dmesiyle yarlma krlmasnn artt grlr; yap ekilerinin sneklik zellikleri, scaklk d-
tke dmektedir. Buradan da anlalaca gibi yap elikleri, scaklk dtke snek davranmdan gevrek
davranma gemektedirler. Ayrca, ok eksenli karmak yklemeler ile hzl yklemeler, gevrek davranm yara-
trlar. Bu nedenlerle, yap eliklerinin gevrek davranm yatknlklar dk davranm yatknlnn belirlenmesi
iin arpma deneyinin kullanlmas ve bunun sonucu belirlenen gei scaklklannn nemi buradan domakta-
dr.
Krlma Tokluu : Krlma mekanii, kat gerelerin krlma nedenleri ile koullarn aratran bir bilim dal
diye yorumlanr. Mekanik metalbilimde krlma mekanii, dar anlamda, krlma tokluu Kc, diye tanmlanan
zellii saptamak iin uygulanan yntem ya da ileme verilen addr. Kc deeri bulununca bu deerden, elii
krmak iin gereken Of geriliminin deeri hesaplanr.
elik sac ve levhalar iin oda scaklklarnda ve ekme gerilimi altnda varolan koullara dzlem gerinim ko-
ullar ad verilir. Bu koullar altnda elde edilen krlma tokluu da K simgesi ile gsterilir. eliin iyapsn-
da varsayacamz en byk elips biimli atlan uzunluu 2 c ise,
eitliiyle verilir.
Grld gibi K deeri llp saptanabilirse bu, iyap iinde bulunan en byk atlan gerilim-
yeinlii etmeni, V (tt.c) deerine blndnde, o eliin knlmasna yol aacak ekme gerilimi elde edilebilir.
Bu eliin K deerini saptamak iin standart deney ubuklarnda yapay olarak oluturulmu ve belli uzunlukta
bir atlak alp krma deneyi uygulanr. Deneyler sonucu bulunan Of deerleri iNn.c deerlerine gre izildiin-
de elde edilen dorunun eimi o eliin K deerini verir.
Akma gerilimleri farkl olan deiik eliklerin K deerleri eliklerin akma gerilimlerine kar izilrse ters
bir eri elde edilir : Yksek dayanl eliklerin krlma tokluu, KK dk; dk dayanl eliklerin ise K
tc
de-
eri yksektir.
Bu olgu dk karbonlu eliklerin yksek karbonlu eliklerden neden daha tok ve snek olduunu da akla-
maktadr. Yap elii olarak kullanlan yksek dayanl elikler iin krlmaya kar daha zenli nlemler aln-
mas gerekir.
Tasarmda kullanlan gerilimin at deerinden dk olmas gerekir. Uygulamada bu, gemilikle, 0.75 Of ola-
rak alnr. Krlma tokluu zellii yalnzca varsaylan klcal atlaklardan etkilenmez; kalnt ile ince uzun -
keltiler de benzer etki yaratr.
2-16
M
DEMR VE ELK
Yorulma Olgusu : imdiye dek zerinde durduumuz zellikler duraan (=statik) yk uygulamalar altndaki
davranmlar yanstr. Yinelenen ya da evrimsel yk uygulamalar iin daha baka tr bir mekanik davranm
sz konusudur : rnein, pek dzgn olmayan yollarda saatte yaklak 100 km hzla giden bir tatn mil ya da
akslarndan biri saniyede belki de 10 kez ekme-basma gerilimlerinin evrimi altnda kalr. Tatlarn olaan
mrleri boyunca bu tr milyonlarca evrimsel yk uygulamas olur. Yorulma adn verdiimiz olgu evrimsel
yk uygulamalar altnda eliin bir davranm biimidir. Yorulma krlmasn nleyebilmek iin, yorulma krl-
mas n balatan gerilim ile yorulma krlmasnn nedenleri hakknda bilgi edinmek zorundayz. Aada ksaca
bu konuya deinmekteyiz.
Yorulmaya yol aan evrimsel gerilmeler (ya da gerinimler) ounlukla akma gerilmeleri altnda, fakat her
durumda ekme gerilimi altndadrlar. Kprlerde, vinlerde, uaklarda, fzelerde ve benzeri yap ve tatlarda
uzun sre alan titreimler ya da yinelenen ykler sz konusudur. Yorulma ad, bu durumlarda, krlma olgusunun
uygulama balangcndan olduka uzun bir sre sonra ortaya kmasndan domutur.
Yorulma krlmasna uram eliklerin knk yzeyleri incelendiinde deneyimli gzler yorulma krlmasn
hemen tanyabilirler : Yorulma krlmas gsteren krk yzeyin belirli bir blgesi, yinelenen yk uygulamas so-
nucu dzgnlemitir; geri kalan blgelerin przl grnmnden ayrdedilebilir duruma gelmitir. Bu dzgn
grnml blgeler yakndan incelendiinde deniz kabuklarnn yzeyini ya da kk dalgalardan etkilenmi
ky kumsallarnn dzenli izgililiini anmsatr. Bunlarn her biri evrimsel yk uygulamasndan domutur.
Bunlara bakarak yanl bir kanya vanlmamaldr : Yorulma krlmas bir gevrek krlmadr. Yorulma srasnda
alan yzey bu dzgn grnml blgedir. Geri kalan blm yk kaldramaz duruma gelince, elik kopar.
te bu son kopan blgenin kopuk yzey zerindeki grnm kaba ve ptrldr. Bu son kopma, ounlukla,
snek krlma zellii gsterir. Yorulma gsteren blgenin dier blgeye oran eliin dayan dzeyine uygula-
nan ykn uygulama hzna ve elik parann biimine gre deiil'. Dnen millerin yorulma krlmasna ura-
yan yzeyleri genillekle 2/3 orannda dzgn blge ierirler.
Yorulma krlmas eliin i yaps iindeki en yksek gerilim noktasndan balar. Bu nedenle, gerek elik
parann yzeyinde ve gerekse iyapsnda gerilimi arttrc enti, izik, girinti, kelti, klcal atlak gibi nesneler
yorulmann balama noktalarn olutururlar.
Srnme Olgusu : eliklerin ve genelde tm metallerin dayanlan scaklk arttka der. Bu nedenle buhar
kazanlar, buhar trbinleri, gaz trbinleri, jet motorlar, roket motorlar ve ok yksek hzl uak ve uydular gibi
birok s ieren uygulama iin elik seimi nemli bir sorun oluturur. 60-70 yldan beri buhar trbinleri, rafine-
riler ve kimya sanayiiinin eitli dallan yksek scaklk uygulamalarnn belli bal alanlaryd. Buralardaki s
kazanlarnda, buhar trbinlerinde ve birok kimya retim biriminde scaklk pek 55OC zerine kmazd. Fakat
gaz trbinlerinin ortaya kmasyla birlikte alma scaklklar 800C zerine kt. Hatta yksek gl jet mo-
torlarnda 1000C snrna ulamaktadr, ite tm bu rnekler yksek scaklk uygulamalarna uygun en iyi ala-
mlarn gelitirilme ve seilmelerini gndeme getirmitir.
Yksek scaklk uygulamalarnda ilk dnlmesi gereken, yksek scaklklardaki dayantr. Yksek scak-
lk dayancnn en nemli ve belirgin yan onun belirli bir sreye baml olarak deitiidir. Bilindii gibi, elik-
lerin ekme dayanlan uygulama asndan sre bamsz zellik tar : ekme deneyi 2 dakikada da yaplsa, 2
saatte de bitirilse ekme dayanc ayn deerdedir. Fakat, yksek scaklklarda dayan, hem sreye ve hem de ge-
rmim hzna son derece bamldr. Yksek scaklklarda deimez bir ekme yk uygulanan bir elik, uygula-
ma srecine baml olarak uzar. te, srnme diye anlan metalbilimsel olgu budur.
eliklerin ve dier tm metal ve alamlarn srnme zellikleri ya srnme deneyi ya da gerilim-kopma de-
neyi uygulanarak saptanr.
eliin deimez bir gerilim altndaki yavaa uzamas, yani srnme zellii, yukarda anlan deneylerden
biri ile saptanp srnme erileri karlr. Bir rnei ekil.11 de grlen srnme erileri belirli bir scaklkta
gerinimin sreye gre deimini zetleyen erilerdir.
Srnme erileri genelde 3 temel blge ierir ve her bir blge ayr ayr srnme olu biimlerini simgeler.
Anlan ekilde de grld gibi, bu blgeler srasyla aada belirtilmitir. Srnme erisinin herhangi bir
blgesindeki eimi de/dt ya da
0
srnme hz adyla analr.
ilk hzl uzamay simgeleyen
0
geriniminden hemen sonra gelen blge birincil srnme ya da geici srn-
me adyla anlr. Son blge ise ncl srnme diye bilinir.
Srnme, en basit biimde, ilem sertlemesi* ile scakln yaratt toparlanma srelerinin karlkl etki-
* "pekleme" diye de anlmaktadr.
2-17
DEMR VE ELK
leimi diye dnlebilir. Byle bir yaklam iinde geici srnme, ilem sertlemesinin toparlanma olgusun-
dan daha stn olduu bir aama; srekli durum srnmesi ise iki srecin karlkl olarak dengeletii bir
aama olarak dnlebilir. Srekli durum srnmesinin sonunda tane snrlarnda atlama ve almalar balar;
elik bu aamada belverir. ite, ncl srnme ad verilen bu aamada yumuama ilem sertlemesini am
durumdadr ve elik hzla uzayp kopar.
2
S
T = derimez
Ka pr a
Birincil
Sr nme
ikincil Srnme
Srnme
SRE, (St )
ekil.ll- Srnme erisi
Anma Olgusu ve Anma Direnci: Anma, d etmenlerin etkileriyle kat maddelerin yzeylerinden para
kopmasna verilen addr. eliklerin anmas da onlarn yzeylerine gaz, sv ve katlarn demesi ya da baka
trl etki etmeleri sonucu doar. Anmann olu biimi tm ayrntlar ile bilinmemekte ise de genellikle, u
srelerin anma srasnda olduu varsaylr :
- Birbirine deerek alan iki metal yzey, birbirinin iine doru kazarak girme eilimi iindedir. Bunun
sonucu ya para kopmas olur ya da atomsal dzeydeki etkileimden iki yzey birbirine kaynayabilir.
Sertlik yksek olduu srece hem bu eilim hem de anma olgusu yavalar ve eliin mr uzar. Sertlik
deeri yksek ise eliin anma direnci de mutlak yksektir. Yksek sertlik, eliklerde martensitli iyap
oluturarak ve ayrca, ok sert olan alam karbrleri kelterek salanr. Martensitli i yap oluturmak
iin eliin bileiminde yksek karbon, alam karbrleri oluturmak iin de alam elementlerinin bu-
lunmas gereklidir.
- Anma olgusuna katkda bulunan ikinci sre ise yoruk bozunum (=plastik deformasyon) ve kopmadr.
Kk blgecikler yoruk bozunuma urayp koparlar. Tokluk zellii yksek olan bir elikte ise bu s-
rece kar bir diren oluur. Hem yksek sertlik ve hem de yksek tokluk ayn zamanda salanamadn-
dan, genellikle, yksek sertlik yksek toklua yelenir.
- Oksit, slfr vb. yenim (=korozyon) bileiklerini yzde tayan eliklerin anmalar ok daha kolaydr.
Bu tr yenim rnleri, andrc yzeyle ya da paracklar tarafndan yzeyden rahatlkla uzaklatrlr.
Bu nedenle yenimli ortamlarda kullanlacak olan eliklerin yenim direnci yksek olan trlerinin anma
direnleri ile bunun sonucu, mrleri daha uzundur.
Anma direncine ilikin deerlendirmeler genelde nicel deil nitel zelliktedir. Bunun temel nedeni ise
anma direncini len evrensel deneylerin gelitirilmemi olmas ve anma olgusunun genel bir kuramnn
bulunmaydr. Belirli uygulama koullar altnda deiik gerelerin anma direnleri daha ok nitel olarak
karltrlr. Deiik gerelerde srtnme anmas greceli olarak Sekili2 de grlmektedir. Evrensel olarak
uygulanan anma deneylerinin olmamasna karn eliklere uygulananlarn birounda amurlu su iinde eli-
in anmas llr. Eer inaat elii standart olarak alnrsa, anm inaat eliinin hacminin anma di-
renci denenen eliin hacmine ters oran diren says diye bilinir ve R ile gsterilir. Baz eliklerin greceli
2-18
DEMR VE ELK
anma direnleri aada verilmitir.
elik
tnaat elii
Hz elii
D. Tr Takm elikleri
Kromlu elikler
S AE 52100
Kr Dkme Demir
Ni-Hard
S ertlik H VN
130
772
840
470-545
800
420
600-800
R
1.0
4.5
6.0
1.7-2.2
3.5
3.6
4.8-5.5
HACMSAL AZALMA, CfT?
1 "' I
CAM
SAE 1018
Dutuk karbonlu olotml alk
SAE 095
SAE 4 14 0
27 Cr D-D |
Ni -Cr ByQi DO |
20Cr - 2Mo My n D.D. [
1 5 Cr -3 Mo D D. j
1 7 Cr -l 5 M D - 2 V t yat D D.
% C onlar |
WC-Co t lnt TJ
> 11I| 1 l
I
1
~
3
,
;
, , , , , ,
l l . ' l 1
|
ekil.12- D eiik gerelerde greceli srtnme anmas direnci
Metalbilim asndan nemli olan udur : eliklerin i yaplarnda sert karbr ve nitrr gibi bileiklerin
yksek oranlarda bulunuu eliin anma direncini arttrr. Takm ve kalp eliklerinin i yaplarnda oluan
sert karbrler onlara yksek anma direnlerini kazandrmaktadr. Yalnz, anma direncini ykselten sert kar-
brlerin salt iyapda varoluu yetmez; bunlarn en verimli etkiyi yaratabilmesi iin karbr tanelerinin kUk e
byklkte ve edalml olmas gerekir.
Dier yandan, makina yap eliklerinde anma direnci yzey sertleme yntemleriyle artrlr. Bu yntem-
lerle eliin yzeyinde martensitli ve karbrl ya da nitrrl bir katman oluturulur. Karbonlama, nitrrleme, si-
yanrleme, karbonnitrrleme, silisleme, metal kaplama, alevle sertletirme, endklemli sertletirme yzey sert-
letirme yntemlerinin balcalardr. Bu yntemlerle eliklerden retilen bilyal ve makaral yataklar, dililer,
kam milleri, civata ve somunlar, kalplar ve takmlar yzey sertletirilir.
Yapmsal zellikler
Yapmsal zellikler, eliklerin kullanm amalarna uygun olarak retilecek paralarn, ara ve aygtlarn,
yaplarn yapm yntemlerine ilikin olan zellikleridir. Bunlar arasnda en nemlilileri olarak dklebilirlik, ta-
lal ilenebilirlik, biimlenebilirlik ve kaynaklanabilirlik saylabilir. elik seiminde oemli olan hususlardan
biri de uygulanacak olan yapm ynteminin elik asndan kolayca gerekletirilebilmesinde yatar. Bu nedenle
bu zelliklere de ksaca ve metalbilimsel olarak deineceiz.
D klebilirlik
Dkm yntemi ok yaygn olarak kullanlan bir yapm yntemidir. Fakat, her elik kolaylkla eritilip isteni-
len dkm paras elde edilemez. Her eliin akkanl ya da akcl para dkm retimine elverili deil-
dir. Baz elikler katlanca ok fazla eker ve ekim boluklar yaratrlar. rnein, bir 41XX tr - %1 Cr, -
%0.25 Mo ieren bir elik ergitilip kolaylkla istenilen biimde dklemez; dkm paras gzenekli olur hatta
atlayabilir, ite, eliklerin ve genelde metal ve alamlarn kolayca ve sorunsuz dklebilmesi zelliklerine ve-
2-19
DEMR VE ELK
rilen ad dklebilirlik zelliidir.
lenik eliklerin standartlan dkmlk eliklerin standartlarndan farkldr. Dkmlk eliklerin, akkan-
lklarn artrmak ve katlmada ekim orannn azaltmak amacyla, bileimlerinde ayarlamalar yaplmtr.
Dkm iin seilecek elikler dkmlk elikler arasndan seilmelidir.
T alal lenebilirlik
Talal ileme, yapm yntemleri iinde eliin i yapsna en yakndan baml bir yntemdir. Talal ile-
mede, hzl alma ve tala krlmas, dzgn bir ilenmi yzey ve uzun bir kalem mr amalanr. Talal
ilemede kesik ve krk tala oluumu amalanr; uzun ve kesintisiz tala oluursa ilenen paraya sarabilece-
inden ilem srdrlemez. Hem yzey dzgnl hem ileme maliyeti, kesik ve krk tala oluumu ile
olumlu ynde etilenir. Talal ilenebilirlik zellii, en dk maliyetle en iyi yzey dzgnln salayabil-
me diye tanmlanabilir.
Talal ilenebilirlii yksek olan eliklerde aranan iki temel zellikten ilki ileme srasnda kesik ve krk
tala olumas; ikincisi ise eliin greceli olarak yumuak olmasdr. Anayaps (= matris) yumuak fakat ikin-
cil kelti ve paracklar gevrek olan elikler bu zellii tarlar. Dk karbonlu elikler greceli olarak sert-
likleri dk olan eliklerdir. Bunlara fosfor ve kkrt katm ya da kurun katm yaplacak olursa istenen ta-
lal ilenebilirlik deeriner ulalr. zel katml bu tr elikler otomat elikleri ya da kalay ilenebilir elikler
diye bilinen elik trn oluturur. Bunlarn yaplan iinde oluan, rnein, kkrt bileikleri ya da kurun par-
acklar, talal ileme srasnda kesik ve krk tala oluumuna yol aar. Hem yaln karbonlu standart otomat
elikleri ve hem de alaml elikler ile paslanmaz eliklerin zel olarak retilen kolay ilenebilir trleri vardr.
K aynaklanabilirlik
Tm metaller kendilerine kaynaklanabilir. Fakat, bir metalin baka bir metale kaynaklanabilmesi ve kaynak
tutsa bile kaynan istenilen zellikleri tayp tamad bambaka bir sorundur, ite, bir metalin dier bir
metale kaynak tutmas ve kaynan istenilen zellikleri tamas kaynaklanabilirlik diye tanmlanabilir. Ar me-
taller iin geerli olan bu tanm alamlar ve elikler iin de geerlidir.
Kaynaklanabilirlii etkileyen en nemli etmen kimyasal bileimdir. Kaynak yaplan alam, zerine kaynak-
lanan alam ile metalbilimsel adan znrlk salamaldr. Denge izgesi dk znrlk gsteren du-
rumlarda kaynak yaplamaz. Bunun sonucu olarak da kaynak atlayabilir; gzenekli olur ya da ar krlgandr.
eliklerin kaynaklanabilirlik zelliini dren etmenler arasnda yksek kkrt, pasl yzey, yzey karbonu ve
su vermede sertleme salayan alam elementleri saylabilir. Yksek kkrt zellikle kolay ielenebilir (= oto-
mat) eliklerin kaynaklanmasnda scak gevreklik yarattndan sorun oluturur. Karbon ile alam elementleri-
nin ykseklii ise souma srasnda martensit oluumuna yol atndan, kaynakl blgede krlganl artrr,
atlama yapar. Bu son anlan tr kaynaklama sorunlar, kayanaklanacak elie bir nstma ile ardstma ilem-
leri uygulayp nlenebilir. Genellikle, karbon bileeni %0.30 deerinin zerinde olan eliklere kaynaklama nce-
si ve sonras stma uygulanmaldr. Daha sonra deineceimiz sertleebilirlik zellii arttka eliin kaynak-
lanma sonras atlama olasl da artar. Baz belirgin alam elementlerinin sertleebilirlik zelliini artran,
kaynaklanabilirlik zelliini azaltan toplam etkileri karbon edeeri olarak gsterilir. Aadaki denklem bu
amala kullanlanlardan biridir.
K E = % c +
%Mn
+
%NL
+
% r
+
%Mo
+
%V :
6 0.15 5 4 4
KE deeri arttka kaynaklanabilirlik de der. Yksek Ke deeri, sertleebilirliin yksek olduunu gste-
rir. Bu ise.daha yava soumalarla martensit oluabilecek demektir. Dier yandan, bileim iinde karbonun yk-
sek olmas snekliin dk olduunu ve eliin ok krlgan olabileceini gsterir. Her iki etmen de sonunda
kaynakta atlamaya yol aacak niteliktedir. Her iki durumda da atlama olasl nstma ve ardstma ile gide-
rilebilir.
Kaynaklanabilirlik zellii paslanmaz eliklerde ok belirgini bir nem tar. Paslanmaz elikler ilk elde 3
temel tre ayrlrlar : Yaplan ferrit olan ve sl ilemlerle evre dnmleri oluturulamayan ferritli paslanmaz
elikler, dk kaynaklanabilirlik zellii tar. Bunun temel nedeni tane bymesi ve sigma evresinin kelimi-
dir. Martensitli paslanmaz elikler ise her yksek karmbonlu yksek alaml elikte karlalan sorunlan tar-
lar. Kaynaklanabilirlii greceli olarak en yksek olan tr ise ostenitli paslanmaz eliklerdir. Fakat bunlarda da
krom karbr kelmeleri sonucu yenim direnci dtnden duyarllama ad verilen bir olgu doar. Bunu nle-
mek iin ok geni apta kaynaklanan bu eliklerin dk karbonlu (%C < % 0.03) ya da zel Ti, Nb vb. kat-
lml trleri kullanlr.
2-20
DEMR VE ELK
B iimlenebilirlik*
Biimlenebilirlik zellii elik saclarn svama (= derin ekme) yntemleriyle kolayca biim alabilmesine ve-
rilen addr. Biimleme ilemleri genel ad altnda toplanabilen tm, ilemelerde biim verilen elik sacn atla-
madan, yrtlmadan biim alabilmesi istenir. Biimlenebilirlik zellii yksek olan elik saclar bu amala seilir-
ler.
Biimlenebilirlik zelliini belirlemek iin kullanlan deiik deneyler vardr. Fakat SAE J863C standardn-
da anlatlan deney bu zellii evrensel biimde tanmlayabilmektedir : Yeinlik deneyi** diye de anlan bu bi-
imlenebilirlik deneyi uygulama bakmndan da kolaydr. Denenecek elik sacn zerine elektro-kimyasal yn-
temler ya da dorudan boyamayla dzgn ve eit biimde dayireler izilir. Svama ieminden sonra boyut
deitirmi olan bu dayirelerin yeni boyutlar llr. Svama ynndeki gerinim simgesiyle gsterilip byk
gerinim ve ayn dzlemde buna dik yndeki gerinim de 2 simgesi ile gsterilip kk gerinim adn alr.
Deiik yeinlik (=iddet) dzeylerinde uygulanan biimleme deneyi sonunda llen E ve 2 deerleri izi-
lecek olursa, yeinlik erisi ya da dier adyla biimleme ksn izgisi (BK)*** ve biimleme kst erisi
(BKE)**** elde edilir. Bu eriler her tr elik sac iin karlabilir ve svama ilemlerinde belverme ya da yarl-
maya yol aacak gerinim deerlerinin elde edilmesine yarar.
S ertleebilirlik
Metalbilimsel zelliklerin en banda hi phesiz sertleebilirlik gelir.
Sertleebilirlik, bir elikte su verme ilemi ile oluturulan sertliin yzeyden ie doru dalm ve derinlik
yaratma zelliine verilen addr. Eer yzey sertlii derinlere dek inebiliyorsa bu tr elikler derin sertleen e-
likler; yzey sertlii yalnzca yzeyin hemen altndaki bir katman iinde kalyor ve daha aalarda hzla d-
yorsa s sertleen elikler den sz edilir. Sertleebilirlik yksek ise yzey sertlii deerini yitirmeden yzeyden
eliin merkezine doru gider. Dk sertleebilirlik sz konusu olduunda ise su verme sertlii yalnzca yzey-
de ve onun hemen altnda oluur fakat merkeze doru inildike bu sertlik deeri hzla klr.
Burada nemli bir husus sertlik kavram ile sertleebilirlik kavramnn birbirine kantnlmamasdr. rne-
in, suverme sertlii yzeyde 45 HRC olan 20 mm apnda bir elik ubuun sertlii merkezde 40-42 HR ara-
snda kalabiliyorsa sertlik yzeyden ieriye pek dmemi demektir. Bu olay, anlan eliin sertleebilirliinin
ok yksek olduunu gsterir. Halbuki, su verme sertlii yzeyde 62 HRC olan bir elikte sertlik 1-2 mm derin-
de, diyelim 50 HRC ve 3-4 mm derinde 40 HRC deerlerine dyorsa bu eliin sertleebilirlii dktr.
Dikkat edilirse yukardaki rnekte ilk elik derin sertleen eliklere bir rnek, ikincisi ise s serteleen e-
liklere bir rnektir, ilk eliin yzey sertlii ikinciye oranla ok daha dk olmasna karn iki eliin sertlee-
bilirlik zellikleri sertlik zelliklerinin tam zdd bir durumdadr. Buradan da anlalaca gibi sertleebilirlik,
sertlie dorudan baml deil fakat sertliin derinlemesine dalm ile dorudan ilikilidir.
Isl ilem uygulanacak olan eliklerde ama belli bir blge ve derinlikte istenilen sertlii elde etmektir. Bu
nedenle sl ilemlik eliklerin seiminde en nemli etmen sertleebilirlik zelliidir.
Sertleebilirlik Kuaklar : Burada sertleebilirlik deneylerinin ayrntsna ve tartmasna girmeyeceiz.
Bunlar iki ayr yaynda incelenmektedir.***** Burada ksaca deineceimiz, eliklerin seiminde kullanacak ol-
duumuz, uca su verme deneyi ya da ksaca Jominy deneyi dir. Anlan kaynaklarda uygulama yntemleri anlat-
lan bu deney, belirli boyutlarda hazrlanan deney ubuuna belirli koullar altnda yalnzca bir utan su vererek
deney ubuu boyunca sertliin deimini saptamaya dayanmaktadr (ekil.13). Tane bykl bilinen bir eli-
e byle bir deney uygulandnda utan itibaren sertlik deerindeki deiim, serteleebilirlik erisi olarak beli-
Formability
Serverity test
Forming limit diagram (FLD)
Forming limit curve (FLC)
SEGEM YAYINLARI:
1. Demir Alamlarnn Uygulamal Optik Metalografisi-E. TEKN,
2. Takm eliklerinin Isl ilemi- E. TEKN.
2-21
O 10 (O (
SOUMA HIZI
7 0 0 "C DA
Q
C/ t n
DEMR VE ELK
'Av/Z
7
?
# 2 5
n
ubuu
T
, -eo
t 12.5 mm
70 60 50 40 30 20
SERTL K, HRC
ekil.13- Jominy Deneyi
Bu gibi eriler belli tr bir eliin bir tek rnei zerinden elde edilen erilerdir. Halbuki, bir standart eliin
deiik dkmlerinden ok sayda deney ubuu karlacak ve bu deney yinelenecek olursa, deer sapmalarnn
oluturduu bir sertleebilirlik kua elde edilir. te, elikler, serteleebilirlik zellikleri asndan karlat-
rlmak istendiinde bu kuaklar kullanlr.
4. B A L I CA K UL L A N I M YE RL E R VE S E M
D emir
Gri dkm iten yanmal motor bloklarnn, makina paralarnn, tarm aletlerinin, basnsz ve basnl bo-
rularn, kaplarn, ingot kalplarnn, soba ve frn paralarnn yapmnda kullanlr.
Beyaz dkm, maden makinalarnn anmaya direnli paralarnn ve elik hadde merdanelerinin yapmnda
kullanlr.
Sfero dkm ise korozyon direnci ile yksek dayanmn ve snekliin birlikte istendii makina paralarnn
yapmnda kullanlr.
elik
Kullanm alan eliin uygulama koullarn ierir. Belirli bir kullanm alan iin seilecek eliin zellekle-
rinin uygulama koullarn karlayacak dzeylerde olmas beklenir. Baz uygulamalarda elik, rnein, arpma
yklemesi, dier bazlannda ise evrimli ykleme altnda alr, tikinde eliin tokluu ikincisinde ise yorulma
direnci nemlidir. Baz uygulamalarda anma direnci en nemli zellik durumundadr. Uygulama yksek scak-
lklarda ise eliin srnme zellii nem kazanr. Tm bunlarn dnda elik yenimli (=korosif) bir ortamda
alyor olabilir.
1. arpmal (darbeli) uygulamalar iin elik seimi:
- % C dk olmal,
- eliin bileimi gei scakln dren elementlerden arndrlmal ya da bunlar en az dzeyde ier-
meli,
- zellikle Mn ve Ni uygulamaya baml olarak belirlenmeli,
- P ve S olabildiince dk dzeylerde tutulmal,
- Elverdiince durgun elikler kullanlmal,
- Haddeleme bitirme scakl 925C zerinde olmamal,
- Isl ilem uygulanan elikler %100 menevili martensit ya da %100 beynit iermeli; kark yaplardan
kanlmal,
- Menevi gevreklemesi nlenmeli,
- Tane klten her ilem yelenmelidir.
2-22
DEMR VE ELK
2. Titreimli ya da evrimli (cyclic) gerilim uygulamalar iin elik seimi:
- eliin salamlk ve temizlik dzeyleri yksek olmaldr. elik i yaps katk ve kalntlar ile atlak ve
boluklardan ne denli arndrlm olursa yorulma mr o denli uzun olacaktr. elik retiminde gaz gi-
derme ve zellikle de vakum altnda gaz giderme bu bakmdan son derece yararl ve gereklidir.
- Yzeyi, olabildiince ayna dzgnlnde olmaldr.
- Yzeyde basma gerilimleri yaratan yzey serteletirme yntemleri uygulanmaldr.
- Isl ilem uygulanan elikler iinde, en yksek yorulma mrne ulamak iin %100 menevili martensit
ierenler yelenmelidir.
- Yorulma uygulamalar iin ilenen elik paralar haddeleme boyuna kout karlmaldr : Boyuna yorul-
ma kst enine yorulma kstndan %25 e dek daha yksek olabilmektedir. elik retiminde kalsiyum f-
leme ya da dier kalnt denetimi salayan yntemler uygulamas ile mekanik zelliklerde eynllk art-
rlabilir.
ASTM A517 standardnda verilen karbonlama elikleri yorulma uygulamalarnda en yaygn olarak kullaml-
lanlardandr.
3. Yksek scaklk uygulamalar iin elik seimi: Yksek scaklk uygulamalar iin kullanlan yaln kar-
bonlu ve dk alaml elikler ASME, ASTM, AISI ve AMS standartlarnda belirtilmektedir. Amerikan Maki-
na Mhendisleri Dernei (ASME) kazanlar ve basnl kaplar iin bir dizi elik standard oluturmutur. Bunla-
rn her biri eliklerin bileimleri ile mekanik zelliklerini kapsamaktadr. ASME standartlar ayn konudaki
ASTM standartlar ile edeerdir. Ancak ASME standartlar (SA) simgesiyle, ASTM standartlar ise (A) simgesi
ile belirtilirler.
Bunlardan baka SAE tarafndan zellikle uzay aralar sanayii iin karlan AMS standartlar da (Aerospa-
ce Material Specifications) yksek scaklk uygulamalar iin yksek dayanl elikler nermektedir.
AISI, yksek scaklk uygulamalar iin kullanlabilecek eliklere 6XX simgesini verir; rnein 601, 602
gibi. 610 simgesi Hl l scak i elii iin kullanlr.
Yksek scaklk uygulamalarnda kullanlacak paralarn tasarmnda ksa sreli uygulamalar iin en nemli
mekanik zellikler ekme ve akma dayanc ile esneklik modldr. Baz scak biimleme ilemlerinde % alan
klmesi ile basma zelliklerinin bilinmesi de yararldr.
Bileim elementlerinin etkilerini belirlemek iin ekme ve akma dayanlannn %60 deerine indii scaklk-
lar saptanr. ekme dayancmn en yksek kalabildii krom oran, %0.5-1.0 Mo ieren eliklerde %2.25 Cr oldu-
u aka grlmektedir.
Bu nedenle en yaygn kullanm olan srnme direnli eliklerden birinin bileimi %2.25 Cr + %1.0 Mo
iermektedir. 2 1/2 Cr + 1 Mo elii diye anlan bu elik tm srnme direnli eliklerin karlatrld rnek
elik durumuna gelmitir.
4. Anmaya direnli elik seimi: Birok durumda bir tek tr yerine birka tr anma birden etkili olabilir.
Bir gerecin ve zellikle bir eliin anmas laboratuvar koullarnda denenebilir. Fakat, en gereki deerlen-
dirme gerek uygulama koullarnda yaplan denemelerden karlan sonularla olabilir. Laboratuvar koullan
altnda elde edilene sonular yle bir sralamaya sokulabilir :
elik T r H acim A zalmas, cm
3
SAE 1018 0.10
SAE 1095 0.07 (0.03)
SAE 4140 0.02
15 Cr - 3 Mo kr dkm 0.002
B
4
C (sinter) 0.001
WC - Co (sinter) 0.0009
2-23
DEMR VE ELK
Trl anma deneyleri sonucunda, genel bir yaklaunla,deiik demir temelli alamlar arasnda anma
direncine gre azdan oa yle bir sralama yapmak olasdr. :
1. Alamsz kr dkme demirler,
2. Ni - Cr alaml kr dkme demirler (sl ilemsiz),
3. Kaba perlitli yksek karbonlu elikler,
4. Ostenitli Hadfield elii,
5. nce perlitli yksek karbonlu elik,
6. Perlit yapl alaml elikler,
7. Alaml yksek karbonlu martensitli elikler,
8. Martensitli Ni - Cr alaml elik, kr dkme demirler,
9. Martensitli Cr - Mo alaml kr dkme demirler,
10. Martensitli Cr - Mo - V alaml kr dkme demirler.
Anma olgusunun bir sorun olarak ortaya kt durumlarda eliin anma direncine gre seilmesi, ya da
yzey sertletirme / sl ilem uygulamas gerekir. Koullar elverdii lde seilen elik ya da olas elikler
kullanlarak anma uygulamas denemeleri yaplp son karar ona gre verilmelidir. Fakat bu yaplmaz ise baz
temel ilkeler gz nnde tutularak seim yaplabilir :
Dk karbonlu (< % 0.3 C) elikler anma direncinin gerekli olduu uygulamalar iin seilmezler. Kulla-
nlmalar kanlmaz ise yzey sertletirmesi ya da sert krom gibi yzey kaplama ilemlerinin uygulanms gere-
kir. aft olarak kullanlmalar durumunda tun ya da babbitt gibi yatak gereleri ile birlikte kullanlrlar.
Anma direncine gre elik seimi yapldnda eliin % C dzeyi ok nemlidir. Anma direnci eliin
sertili ile arttndan, yksek karbon oran anma direncini yanstan sertlik deerini arttrd iin nemlidir.
Bir eliin ulaabilecei en yksek sertlik, onun bileimindeki % C ile i yapsnda oluturulan martensit oran-
na baldr.
Karbonlama gibi bir yzey sertletirme ilemi uygulanmad srece, belirli bir eliin yapmda oluan mar-
tensit bir sfralt ilemi ile artrlabilir. Bu yntemlerle eliin anma direnci ykseltilebilir. Ancak, burada uy-
gulamaya ilikin nemli bir konu vardr : Martensit yar dengeli bir evre olduundan kolayca ayrabilir. Bu ne-
denle, menevilenmeden kullanldnda su verilmi elik yksek scaklklarda ya da srtnme ssnn, para
scakln 200C zerine kard uygulamalarda kullanlmamaldr. Ayrca, talama ilemi gibi ilemlerin
uyguland durumlarda da su verilmi eliin menevilenme ve yumuama olasl vardr.
5. lenebilirlik asndan elik seimi : Kolay ilenebilir eliklerin bileimlerindeki % Mn, tm kkrd
MnS olarak balayabilecek kadar yksek olmaldr. Bu slfr kalntlar uzun ve sreli tala oluumu yerine
krk ve kesik tala oluumuna yol aarak talal ilenebilirlii artrr. Doal olarak bu eliklerin fiyatlar kar-
bon eliklerinin fiyatlarndan daha yksektir. Bu nedenle, bunlar seilirken denecek olan yksek fiyat dk i-
leme maliyeti ile dengelenebilmelidir. Genellikle, %10 oranndan daha az tala kaldrlan ilemler iin bu elik-
lerin seimi ekonomik olmaz. Tala kaldrma %20 orann getiinde bu elikler kullanlabilir.
Fosfor katlmnn yaratt etki daha bakadr : Fosfor, ferrit iinde zndnde onu gevrekletirir ve
kolay krlmasn salar. Ancak, ok yksek oranlarda fosfor zararl duruma girer. Baz zel durumlarda selen-
yum ve teluryum katlmlaryla da kolay ilenebilir elikler retilir. Bunlar genellikle kkrt ile birlikte katlrlar
ve oluan slfr kalntlarn yuvarlak biimde kalmalarn salarlar.
Kurunlu kolay ilenebilir elikler ise %0.15 - 0.35 Pb katlmlaryla retilirler. Kurun, demirde znme-
diinden ayr paracklar oluturur ve genellikle de slfr kalntlann yaknnda ve evresinde bulunurlar.
Son yllarda bizmut katml kolay ilenebilir elikler retilmee balanmtr. Bunlarn kolay ilenebilirlik-
lerinin olduka yksek olduu bildirilmektedir.
En ok kullanlan kolay ilenebilir SAE eliklerinin talal ilenebilirlikleri aaya karlmtr :
2-24
S imge
DEMR VE ELK
T alal I lenebilirlik % Sertlik, HB
1117
1137
1140
1144
1151
1212
1215
12L14
12L14*
90
70
70
80
65
100
136
160
295
137
197
170
217
207
163
137
* Bi - Se ya da Te katlml
DN 1651 standardnda verilen kolay ilenebilir elikler izelge.4 de gsterilmitir.
izelge.4- D N K olay lenebilir elikleri (Otomat elikleri)
D N 1651 D K M A N A L Z
E L K
S M GE S
GE RE
S A YI S I
E URON ORM
87
I S O.D R
1364 S i M u Pb
9 S 20
9 SMn 28
9 SMnPb28
9 SMn 36
9 SMnPb 36
I S I L L E M UYGUL A N M A YA N L A R
1.0711
1.0715
1.0718
1.0736
1.0737
10 S 22
11 SMn 28
11 SMnPb28
12 SMn 35
12 SMnPb 35
1
2
2Pb
3
3Pb
<0.13
<0.14
<0.14
<0.15
<0.15
<0.05
<0.05
S 0.05
<0.05
<0.05
0.60-120
0.90-1.30
0.90-1.30
1.00-1.50
1.00-1.50
0.100
0.100
0.100
0.100
0.100
0.18-0.25
0.24-0.32
0.24-0.32
0.32-0.40
0.32-0.40

0.15-0.30
0.15-0.30
K A RB ON L A M A L E M UYGUL A N A N L A R
10 S 20
10 SPb20
1.0721
1.0722
10 S 20
10 SPb 20
4
4Pb
0.07-0.13
0.07-0.13
0.10-1.40
0.10-0.40
0.5O-.090
0.50-0.90
0.060
0.060
0.15-0.25
0.15-0.25 0.15-0.30
I S I L L E M UYGUL A N A N L A R
35 S 2 0
4 5 S 2 0
6 0 S 2 0
1.0726
1.0727
1.0728
35 S 2 0
4 5 S 2 0
6 0 S 2 0
7
10
0.32-0.39
0.42-0.50
1
0.57-0.65
0.10-0.40
0.10-0.40
0.10-0.40
0.50-0.90
0.50-0.90
0.50-0.90
0.060
0.060
0.060
0.15-0.25
0.15-0.25
0.15-0.25
Bu eliklere ilikin mekanik zellik deerleri de izelge.5 de verilmitir.
6. Cvata, somun vb. balant paralar iin elik seimi: Civata, somun vb. balant paralan geni bir bi-
imde SAE standartlarnda kapsanmaktadr. elikten yaplm civata, somun vb. balant paralarn kapsayan
SAE standartlar unlardr :
SAE
SAE
SAE
SAE
SAE
SAE
J
J
J
J
J
J
SAEJ
SAE J
SAEJ
429 h
82
995 c
1102
430
933 c
78 b
81
1061 a
2-25
DEMR VE ELK
Cvata iin seilecek eliklerde nemli olan, dayan dzeyinin tutmasdr; eliin bileimi ikinci derecede
nem tar. Civatann ap arttka nem kazanan dier bir zellik de sertleebilirlik zellii olur. Bu nedenle,
dayan dzeyi yksek istenen civatalar iin dk alaml elikler seilir.
Civatalarn ou, souk ya da scak baezme (=ime) yntemiyle retilirler. Yaplarndaki slfrlerden
tr kolay ilenebilir elikler (=otomat elikleri) scak ilemlere gelmez ve yanlrlar. Bu nedenle, scak iir-
me ile retilecek civatalar iin bu elikler seilmezler. Civatalarn ok az bir blm ubuklardan dorudan ile-
nerek karlrlar. Bu gibi durumlarda kolay ilenebilir elikler seilebilir.
ilgili DN standard, yalnzca souk ilemler uygulamasyla retilecek civata tr beezmeli (=iirmeli)
elik rnleri iin DN 1656 standard elikler nermektedir. DN 1654/2 sl ilem uygulanmayacak karbonlu
elikleri kapsamaktadr. Bunlar en ok %0.40 P ve S ieren, ayrca silis oran %0.10 Si deerinden az olan top-
lam %0.02 Al ieren eliklerdir. Aada ksaca zetlenmilerdir (izelge.5).
izelge.5- D N 1654/2S tandard Civata Yapmna Uygun
I sl leniiz K ullanlan elikler
N ormalleme, Uygulanm eliin
M ekanik zellikleri
D N
GE RE
S M GE S A YI S I %C
E n A z ekme
A kma D ayanc D ayanc
%M M Pa M Pa
k Uzama I S O-V
E n A z E n A z
Q St 32-3
Q St 34-3
Q St 36-3
Q St 38-3
1.0303
1.0213
1.0214
1.0234
0.06
0.05-0.10
0.06-0.13
0.10-0.18
0.20-0.40
0.20-0.40
0.25-0.45
0.25-0.45
170
180
200
220
290-400
310-420
320-430
360-460
30
30
30
25
27J
27J
27J
27J
Dier yandan, DN 1654/2 ise su verilip menevileme uygulanarak kullanlacak souk iirmeli civata elik-
lerini borlu ve borsuz olarak iki ayr blmde vermektedir (izelge.6).
izelge.6- D N 1654/2S tandard S u Verilip M enevilenecek
S ouk iirmeli Civata elikleri
B ORS UZ E L K L E R
S M GE D N GE RE S A YI S I
. B ORL U E L K L E R
S M GE D N GE RE S A YI S I
Cq22
Cq35
Cq45
38Cr2
46Cr2
34Cr4
37Cr4
41Cr4
25 Cr Mo 4
34 Cr Mo 4
42 Cr Mo 4
34 Cr Ni Mo 6
30 Cr Ni Mo 8
.1152
.1172
1.1192
.7003
1.7006
1.7033
1.7034
1.7035
1.7218
1.7220
1.7225
1.6582
1.6580
22B2
28B2
35B2
1.5508
1.5510
1.5511
2-26
DEMR VE ELK
Yukarda verilen eliklerin bileim ve mekanik zellik ayrntlar anlan standartlara bavurularak karla-
bilir.
ASTM standartlarndan ASTM A 193 bir dizi farkl dayan dzeyleri iin elikler nermektedir. zellikle
450C, 650C scaklk aralklarnda kullanlacak civata vb. balant paralar iin nerilen elikler, genellikle
dk alaml Cr-Mo y ada Cr-Mo-V tr eliklerdir. Yenim direnci gerekli olan uygulamalar iin de 422 pas-
lanmaz elikler nerilmektedir.
7. Yaylar iin elik Seimi
Yaylk A1SI/SAE elikleri
Souk sarlm yaylar : Bunlar iin seilen eliklerin karbonu dierlerine oranla daha yksektir; yzey dz-
gnl daha yksek ve daha fazla souk ilem grm durumdadrlar.
Souk biimlenmi yass yaylar iin seilen eliklerin karbon ve mangan aralklar scak sarlm olanlardan
genellikle daha dardr.
Souk ilemlerle biimlenen yaylar iin kullanlan elikler ve zellikleri izelge.7 de zetlenmitir. Bu i-
zelge yksek scaklk uygulamalarn kapsamamaktadr. ASTM 313 standard yaylar iin 650C scakla dek
dayankl paslanmaz elikleri iermektedir.
Yay eliklerinin sertlik ve ekme dayanlar kesit kalnlna bal olarak deiir. Deiik kalnlklarda eit
deerde mekanik zellikler karbon yzdesini ayarlayarak elde edilebilir, Yay eliinin sertlii erit kalnl
dtke artar.
Yaprak yaylarda kullanlan 1050, 1074 ve 1095 gibi elikler biimlemeleri zor ise, nce tavl ve yumuak
durumda iken biimlenir ve sonra su verilip menevilenirler. zellikle tektoidst karbon elii (1095) gereken
en ksa srelerle ostenitlenirler; yaplarndaki tm karbrlerin znmesi salanmaya allmaz. nemli olan
ince karbr dalml menevili yapy salamaktr. Bundan da nemlisi bu eliklerin sl ilemleri sonucu y-
zeylerinde oluabilecek karbonsuzlama olabildiince nlenmelidir; sl ilem grm yaylarn karbonsuzla-
ma derinlii devingen (=dinamik) yk uygulamalarnda yorulma dayancn azaltt iin ok nemlidir. Benzer
nedenlerle yaylarn yzey raspalamas yorulma dayanlarn artrmak iin uygulanr. Burada dikkat edilmesi ge-
reken husus hem i ve hem de d yzeylerin raspalanmas gereidir.
Scak sarlm yaylar : Bu tr yaplan yaylar souk sarlm yaylardan genellikle daha byktr. Bu nedenle
de sl ilemlerden elde edilecek sonular kesit alanlarna baldr. Scak sarlm yaylar iin kullanlan elikler
sertleebilirlik zelliklerine gre seilirler.
1070 ve 1095 gibi %0.70 - 1.0 C arasnda karbon ieren elikler hem durgun (=statik) ve hem de devingen
(=dinamik) yklemeler iin kullanlan kk boydaki ya da dk gerilimli uygulamalardaki scak sarlm yay-
lar iin ok kullanlrlar. Bu gibi uygulamalarda yksek sertleebilirlik gerekmediinden karbon elikleri kulla-
nlr. Fakat, scak sarlm byk yaylar iin sertleebilirlik daha bir nem kazanr. 825C gibi scaklklardan
yada su verilen %0.50 - 0.65 C ieren alaml eliklerin birounda tam kesit merkezinden en az 50 HRC sert-
lik ve yzeyde ise 60 HRC deerine ulaabilmesi istenir. Menevileme ancak bundan sonra uygulanr. Genellik-
le gerilim dzeyi, duraan yklemelrde 950 MHa ve devingen yklemelrde 825 MPa dzeyinin zerinde ise sert-
leebilirlik iin merkezde en az 50 HRC deeri aranr. Daha dk gerilim dzeylerinde ise 45 HRC ve daha
dk deerlere inilebilir.
Scak sarlm yaylar scak haddelenmi elik ubuklardan retildiklerinden yzey dzgnlkleri ve karbon-
suzlama durumlar ktdr; bu nedenle de bu yaylarn yzeylerine zen gsterilmesi gerekir. Bunlarda karla-
lan karbonsuzlama derinlikleri 0.13 - 0.38 mm arasndadr; yzey dzgnszlkleri ise genellikle 0.25 mm
derinlik altnda kabul edilmez.
Yaprak yaylar: Bu tr yaylar en geni uygulama alann otomotiv sanayiinde bulurlar. Bunlar iin elik sei-
mindeki temel zellik sertleebilirlik zelliidir. Su verildiklerinde, elik lamann kalnl boyunca tam olarak
martensit oluumu salanmaldr. Bu, yorulma dayancn en yksek dzeyde tutabilmek iin gereklidir.
Bu tr yaylar iin en ok kullanlan elikler unlardr : 9260, 4068, 4161, 6150, 8660, 5160, 5160H, 51B60.
Yaylk DN elikleri: Su verilip menevilenen yaylar iin kullanlan scak haddelenmi elikler DN 17221
standardnda kapsanmaktadr. Edeer iki dier standart Euronorm 89 - 71 ve ISO/DIS 683/XIV 1972 standartla-
2-27
Souk ekilmi
elik rn
TELLER
Yksek karbonlu
elikler
Alaml
elikler
ERTLER
Karbonlu
elikler
Alaml
elikler
Standart
ASTM A 228
mzik teli
ASTM A 227
sert ekilmi
ASTM A 679
Yksek ekme da-
yanh sertekilmi
ASTM A 229
Yada menevi-
lenmi
ASTM A 230
Karbonlu valf
yaylar nitelikli
ASTM A 231
A 232
Cr +V
ASTM A 401
Cr +Si
ASTM A 682
Orta karbonlu
ASTM A 682
ASTM A 682
Yksek karbonlu
AMS 6455
Cr+V
Cr +Si
% Bileim
C: 0.701.00
Mn:0.20 --0.U0
C: 0.45 0.f>
Mn:0.30 1.30
C: 0.651.00
Mn:0.20 1.30
C: 0.55-0.85
Mn:0.30 1.20
C: 0.60-0.75
Mn: 0.60-0.90
C: 0. 48-0. 53
Cr: 0.80 1.10
V: 0.15
C: 0.51-0.59
Cr: 0.60-0.80
Si: 1.20 1.60
1050
1074
1095
C: 0. 48-0 53
Cr: 0.80 1.10
V: 0.15
9254
ekme zelikleri
Esneklik ek-
me Dayanc
(Ml'a)
r.no 27 50
1)1(111) l ' J50
11) 1 ISO 223 0
ir.-o 2410
1)1140 -2020
11) 1320--2330
1480 - 1650
1310-2070
1620 - 2070
1100 - 1930
(menevili)
1100 - 2210
(menevili)
1240 - 2340
(menevili)
1380 - 1720
1720-2240
Esneklik
Katsays.
(MPa)
210
210
210
210
210
210
210
210
210
210
210
Buruimazlk
Katsays
(GPa)
80
80
80
80
80
80
80

Sertlik
(HRC)
41 - 60
31 - 52
41-60
42-55
45-49
41-55
48 55
38 50
(menevili)
38 - 50
(menevili)
40 52
(menevili)
42-48
47 - 51
En Yksek
Kullan /n
Scakl
(C)
120
120
120
Uygulama
Yksek nitelikli
yaylar
Urta dzeydeki
gerilimi**
Yktek nkliU;
yaylar
120 ' Yapm icfc^ .-^:
12
220
245
120
120
120
220
245
i^Iti-a yga'la.t/:
genel amal \d.yi<'
Yapm on^-t^t -.,i
ilem; yiiii*-jv
dzgrJcii
\i*piin oncfeisi I.,L
isltiV.; (,-axprna yK
i ei i ne JLJCJ
Yapan >J'AI\J, s
iium; ca. ^i-i ykle
rii karsj
YatMij yay Ur \-.,r> *-.,
yaygm kuij^a.-.
YKyek gi':;U(
f'n UCCII sl
mei*;niie i^ar.
Yapm oac-Jbi i
iie/n; arpma yuke-
mbiiiime kar. j
n
re
I
re" O
I I
u
5" Cfl
H
>
v

DEMR VE ELK
ndr. Yaylar iin souk haddelenmi elik eritler DN 17222; alamsz elikten ekme teller DN 17223/1 ve
menevilenmi alamsz elik teller DN 17223/2; yaylk paslanmaz elik tel ve eritler DN 17225; yaylk
yksek scaklk elikleri ise DN 17225 standartlarnda capsanmaktadr.
DN 17221 standardnn kapsad ve en yaygn olarak kullanlan scak haddelenmi yay elikleri izelge.8
de gsterilmitir.
%
S imgesi
38 Si 7
51 Si 7
60 SiCr7
55Cr3
50 CrV 4
51 CrMoV
K M
Gere
Says
1.0970
1.0903
1.0961
1.7176
1.8159
1.7701
izelge.8- D N 17221 S tandard S cak H addelenmi
Y A S A ]
C
0.35/0.42
0.47/0.55
0.55/0.65
0.52/0.59
0.47/0.55
0.48/0.56
L B L
Si
1.5/1.8
1.5/1.8
1.5/1.8
0.15/0.40
0.15/0.40
9.15/0.40
E M
Mh
0.50/0.80
0.50/0.80
0.70/1.00
0.70/1.00
0.70/1.10
0.70/0.10
( D
"max
0.045
0.045
0.045
0.035
0.035
0.035
K
s
mM
0.045
0.045
0.045
0.035
0.035
0.035
Yay elikleri
M A N A L Z )
Cr V Mo

0.20/0.40
0.60/0.90
0.90/1.20 0.10/0.20
0.90/. 12 0.07/0.12 0.15/0.25
8. Dililer iin elik seimi: Gerekte, bir dili herhangi tr elikten yaplabilir. Hemen tm dililerde aran-
lan iki temel zellik yksek anma direnci ile yorulma dayancdr. Anma direncini salamak iin en uygun
zm olarak yzey sertletirmesi ve yorulma dayanann yksek olmasn salamak amacyla da genellikle
dk karbonlu elikler seilir. Her iki zellii birlikte salamak amacyla karbonluma, nitrrleme ve karbonit-
rrleme ilemlerine uygun elikler ile indklemli ya da alevli yzey sertletirmesine uygun orta ve yksek kar-
bonlu elikler dili yapmna en uygun e-Mkler olarak kulanlrlar.
Dili eliklerinde kimyasal bileim, sertleebilirlik, i yap temizlii ve salaml, aranan en nemli zel-
liklerdir.
Otomotiv sanayiinde dili yapmnda en ok kullanlan AISI / SAE alam elikleri unlardr :
4046
4118*; 4140*
4320; 4320*
4626
4820
5140*; 5140*
8115
8617, 8620, 8622, 8640
8720
8822*
Bunlar arasnda (*) simgeli olanlar modern otomotiv sanayiinde en yaygn kullanlan dili elikleridir. Bu
eliklerin dk karbonlu olanlarna karbonlama ilemi uygulanr; orta karbonlu olanlarndan 4140 ve 4340 nit-
rrleme 5140 ve 8640 karbonitrrleme ve 5150 de indklemli yzey ilemiyle sertletirilir.
Alam eliklerinin dnda ayrca karbonlu elikler de kullanlmaktadr. Bunlar arasnda 1022, 1522 ve
1524 trlerine karbonlama ve ardndan indklemli sertletirme uygulanr. 1030 elii ise karbonitrrlenir.
Karbonlu eliklerin bileimlerinde bor bulunan trleri setleebilirlik zellii asndan daha gvenilir sonu-
lar verdiinden son 15 ylda ok yaygnlk kazanm durumdadr. Bunlarn dk karbonlu olanlar 10B16,
10B18, 10B20, 10B26 trlerini ve orta karbonlu olanlar ise; 10B30, 10B35, 10B40, 10B46, 10B48 trlerini ier-
mektedir.
DN 17210 standard karbonlama eliklerini nitelikli elikler ve yksek nitelikli elikler diye 2 ayr grupta
vermektedir. Nitelikli olanlarda fosfor ve kkrt en ok %0.045; yksek nitelikli olanlarda ise %0.035 dzeyin-
dedir.
2-29
to
O
EL
SMGE
U HI
H l
HM
17 Mn4
19Mn6
15 Mo3
13 CrMo4 4
10CriMo9 10
K
GERE
SAY ISI
1.0348
1.0345
1.0425
1.0481
1.0473
1.5416
1.7335
1.7380
C
< 0,14
<0.16
<0.20
0,14
to
0,20
0,15
to
0,22
0.12
to
0,20
0,08
to
0,18
0,06
to
0,15
Si
< 0,35
<0,35
<0.40
O,30
to
0,60
0,10
to
0,35
0,10
to
0,35
SO.50
U n
0,20
t o
0,80
0,40
lo
1.20
0.50
to
1,30
0.90
to
1.40
1,00
to
1.60
0.40
to
0,90
0.40
to
T,00
0,40
to
0,70
P
0.035
0.035
0,035
0,035
0.035
0,035
0.035
0,035
S
ma.
0.030
0,030
0.030
0.030
0,030
0.030
0.030
0.030

> 0.020
2 0,020
> 0.020
> 0.020
3 )
3
>
3 |
DKOH
Cr
< 0.30')
< 0,25'). *|
< 0,25'I,
2
)
< 0.25'). 2)
< 0,25'). 2)
< 0.25')
0,70
to
1.10
2,00
to
2.50
4 ANAL Z
Cu
max .
0. 3 0'). 2)
0,30').
J
)
0,30'),')
0.30'|
0.30')
0,30')
0,30')
Mo
< 0,10'),')
< 0.10').')
< 0.10'l,2)
< 0.10'). 2)
0.25
to
0.35
0.40
to
0,60
0,90
to
1,10
Nb
-
0,01')
0,01')
0,01')
0,01')
Ni

0.30'),'I
0.3 0'I.')
0. 3 0'). 2)
0.3 0'). 2)
0,30')
Ti
0,03')
0,03
1
)
0.03
1
)
0,03')
V
mx .
0,03')
0,03')
0.03')
0,03')
o
I
5S
I
I o
3
3
1. B u deerlere uyma denetimi yntemi anlamaya baldr.
2. Cr, Cu, M o ve N i yzdeleri toplam %0.70 deerini geemez.
3. D kmn %A l deeri saptanp, belgede (dkmsertifikas) belirtilmelidir.
EU K
S MGE
UH 1
H 1
Hl l
17Mn4
1 9 Mn6
1SMo3
13 CrMo 4 4
10 CrMo 9 10
GERE
SAY I SI
1.0348
1.0345
1.0425
1.0481
1.0473
1.5415
1.7335
1.7380
< 1 6
195
235
265
290
355
275^)
300
310
ST A
> 16
to
<40
185
225
255
285
345
270
295
300
EN AZ
MA GE
R e H
<
>40
,<
^ 6 0
N/mm
2
175
215
245
280
335
260
295
290
R L M
> 60
to
i oo
-
200
215
255
315
240
275
270
> 100
to
^ 150
-
185
200
230
295
220
255
250
l
EL K
<60
280 to 400
360 to 480
410 to 530
460 to 580
510 to 650
440 to 590
440 to 590
480 to 630
; K M D A Y A N
R
m
RNN KA
> 60
to
^ 100
N/mm
2
-
360 to 480
410 to 530
450 to 570
490 to 630
430 to 580
430 to 580
c
- I NLI I , mm
>100
to
< 150
-
350 to 480
400 to 530
440 to 570
480 tq 630
420 to 570
420 to 570
460 to 63 i 450 to 630
% UZ
1-0 =
<60
<)
25
24
22
21
20
20
20
18
AMA
5 d
0
> 60
to
150
-
23
21
20
20
19
19
17
'
< 6 0
atC
-
31
31
31
31
-
-
-
SO V - (
\ RPMA L
> 60
to
S 150
C
i
-
31
31
31
31
-
-
-
; '.'Nr i \
>i Y"AN(
< 60
at +
-
-
-
31
31
31
J
> t'..
to
< 1 S-.,
^o c
j
-
-
-
27
27
27
( 1 ) 1 5 0 mm'den daha kai m olanlarn deerleri i i n sipari annda anlama gereklidir.
(2) Ke i n bir akma nokt an grlmeyen durumlarda, belirt ilen deerler %0.2 teleme gerilim! olarak alnmaldr.
(3 ) Bu deer yalnzca kal nl n < 1 0 mm olduu durumlarda geerlidir.
(4 ) deney sonucunun ort alaman.
O
I
9
g
z
in

o. &.
P
5
5
I
i
D E M R VE E L K
izelge.ll- D N 17155S tandard K azanS aclarnnS rnmezellikleri
ELK
SMGES
Hl
M )l
1 7 Mn 4
1 9 Mn 6
1 5 Mo 3
1 3 Cl Mo 4 4
1 0Cr Mo9 10
SICAKLIK
c
380
390
400
4 10
420
430
440
450
460
470
4 8 0
380
390
400
410
420
430
4 4 0
4 5 0
460
4 7 0
480
490
500
450
4 60
470
4 8 0
4 90
500
510
520
530
4 5 0
460
4 7 0
4 8 0
4 90
5 00
510
520
530
540
550
560
570
4 5 0
460
4 7 0
4 8 0
490
500
510
520
530
540
550
560
570
580
590
600
% 1 SREL
AKMA DAYANC'
2
'
10.000 Mt
N/mm
164
150
136
124
113
101
91
80
72
62
53
195
182
167
150
135
120
107
93
83
71
63
55
4 9
216
199
182
166
1 4 9
132
115
99
84
24 5
228
210
193
173
157
139
122
106
90
76
64
53
240
219
200
180
163
147
132
119
107
94
83
73
65
57
50
44
10.000 al
N/mm
118
106
95
84
73
65
57
49
42
35
30
153
137
118
105
92
8 0
69
59
51
44
38
33
29
167
146
126
107
89
73
59
46
36
191
172
152
133
116
98
83
70
57
46
36
30
24
166
155
145
130
116
103
90
78
68
58
49
41
35
30
26
22
SRNME DAYANCI
(3)
10.000 Mat
N/mm
229
211
191
174
158
142
127
113
100
86
75
291
266
243
221
200
180
161
143
126
110
96
84
74
298
273
247
222
196
171
147
125
102
370
348
328
304
273
239
209
179
154
129
109
91
76
306
286
264
241
219
196
176
156
138
122
108
9f>
85
75
68
61
100.000 uat
N/mm
165
148
132
118
103
91
79
69
59
50
42
227
203
179
157
136
117
100
85
73
63
55
47
41
245
209
174
143
117
93
74
5 9
47
285
251
220
190
163
137
116
94
78
61
49
40
33
221
205
188
170
1-J2
1.15
118
103
90
78
68
58
51
44
38
34
200.000 u
N/mm
145
129
115
101
39
78
67
57
48
40
33
206
181
157
135
115
97
82
70
60
52
44
37
30
228
189
153
121
96
75
57
45
36
260
226
195
167
139
115
96
76
62
50
39
32
26
201
186
169
152
130
120
105
91
79
68
58
50
43
37
32
28
(1) Bu izelgedeki dayan deerleri uzun sreli srnme olgusu iin elde edilen deerlerin ort alamalarn
vermekt edir. Bu deer l er i n en d or t a l a ma deer den % 20 daha dk v ar say l abi l i r .
(2) Bu, 10. 000 ya da 100. 000 saat l i k bi r uy gul ama sonuna:
(= deformasyon) veren gerilimdir.
( 3 ) Belirt ilen r eler de kopmaya yolaan gerilim.
kesi l al an na ilikin % 1 kalc bozunum
< A
2-32
DEMR VE ELK
9. Kazan Saclar in elik Seimi
Kazan saclar: ASTM standartlar arasnda dorudan ve yalnzca kazan saclarn kapsayan bir standart yok-
tur. Ancak, daha nceki blmlerde rnekleri verildii gibi, elik levha ve saclar kapsayan bir dizi standart var-
dr.
DN 17155 standard Srnme Direnli Levha ve erit bal altnda buhar kazanlar, basnl borularn
retiminde kullanlmaya uygun standart elikleri vermektedir. Bunlar alaml ve alamsz olmak zere iki alt
blmde toplanmaktadr.
Bu saclar, son ikisi dnda, normalleme sl ilemi uygulanm durumda; 13 CrMo 4 4 ve 10 CrMo 9 10 ise
havada sertletirilip menevilenmi durumda reticiden karlar. Kaynar eliklerin azot oram en ok % 0.008 N,
durgun eliklerin ise % 0.010 N olarak verilmitir.
Kazan saclarnn kimyasal bileimleri izelge.9 da verilmitir. Bunlarn genel mekanik zellikleri izel-
ge.10 da, srnme zellikleri ise izelge. 11 de verilmitir.
Gemi Saclar : ASTM A 131 standard gemi yapm iin kullanlacak saclar da ieren yap eliklerini ver-
mektedir. Genellikle gemi yapmnda kullanlan saclarn kalnl 50.8 mm yi gemez.
Gemi saclar bu standarda uygun olarak alndnda yzey bozukluklar giderilme zorunluluu doarsa,
sacn kalnl %20 deerinden daha fazla incelmemelidir.
Kalnl 12.7 mm ve altnda olan saclar dndakiler kaynar elik olarak retilmezler.
ASTM A 131 standart gemi saclar 3 ayr nitelik dzeyinde retilirler : Olaan dayanllar ile 2 ayr blm-
den oluan yksek dayanllar. Olaan dayanl gemi saclarnn bileimleri izelge. 12 de mekanik zellikleri
izelge. 13 de gsterilmitir :
E lement
% C max
%Mn
%Pmax
%Smax
%S
izelge. 12-OlaanD ayanl Gemi
A
0.23
= 2.5 x %C
0.05
0.05
-
izelge.13-Olaan
ekme Dayanc
En Az Akma Dayanc
En Az % Uzama (50 mm)
izelge.14-Yksek
elik Tr
ekme Dayanc
En
En
Az Akma Dayanc
Az % Uzama (50 mm)
i S aclar
% B L E M
B ve D
0.21
0.70-1.40
0.04
0.04
0.35
D ayanl Gemi S aclarnn
D ayanl Gemi S aclarnn
AH32; DH32; EH32
470 - 585 MPa
315 MPa
22
E
0.18
0.70-1.50
0.04
0.04
0.10-0.35
M ekanik zellikleri
CS ve D S
0.16
1.0-1.35
0.04
0.04
0.10 - 0.35
400 - 490 MPa
235 MPa
24
M ekanik zellikleri
AH36; DH36; EH36
490 - 620 MPa
350 MPa
22
V-entikli (-20)
Charpy Tokluu
(-40)
( D H 3 2 ) boyuna 34J
enine 23J
( E H 3 2 ) boyuna 34J
enine 23J
( D H 3 6 ) boyuna 34J
enine 23J
( E H 3 6 ) boyuna 36J
enine 23J
2-33
*.*
DEMR VE ELK
Yksek dayanl gemi sac elikleri u genel bileimi ierirler :
%Mn
%S
% Pmala,
= 0.18
= 0.90-1.60
= 0.10-1.50
= 0.040
= 0.065
ile ayrca dk oranda Cr, Ni, Mo, Cu, V ve Nb da bulunur.
10. Emayelik saclar : Emaye ya da porselen emaye diye bilinen nesne 730 - 87OC arasndaki scaklklarda
frnlanan ve elik saclar zerine koruyucu grevi grmesi amacyla kaplanan inorganik maddelerdir. Porselen
emaye altn, demir, alminyum, bakr, paslanmaz elik zerine kaplanabilirce de en ok dk karbonlu elik
yzeylere uygulanr.
A I S I tarafndan belirlenen emayelik saclar iin 5 temel tr elik vardr. Bunlarn tanm ve bileimleri izel-
ge. 15dekarlmtr :
lzelge.15- E mayelikS aclar
S ra N o. E L K T R
1 Souk Haddelenmi
Kaynar elik
2 Souk Haddelenmi
(Al) Durgun elik
3 Emayelik Demir
4 Karbonsuzlatrlm
Kaynar elik
5 Arayer Atomsuz elik
Cmax
0.08
0.08
0.03
0.008
0.010
Bu eliklerin mekanik zellikleri izelge. 16 da
izelge. 16- E mayelili
elik T r
Souk Haddelenmi Kaynar
elik
Souk Haddelenmi
Durgun elik
Emayelik Demir (Terimsel)
Emayelik Demir (Demir
ekmelik)
Karbonsuzlatrlm
(Tecimsel)
Karbonsuzlatrlm
(Derin ekmelik)
Arayer Atomsuz elik
M n
0.35
0.35
0.05
0.25
0.30
* max
0.025
0.025
0.025
0.025
0.015
0.025
0.025
0.025
0.025
0.025
verilmektedir.
I S aclarnM ekanikzellikleri
ekme A kma
D ayanc D ayana
(M PA ) (M Pa)
310
296
345
276
296
276
324
207
172
241
172
258
172
172
% Uzama
39
40
22
38
37
45
42
S ertlik
H RB
45
40
50
40
40
35
42
A l

0.05

0.05
% A kma
Uzamas
1.5
0
1.5
1.5
1.5
1.5
1.5
N bveV

0.060
Yoruk
B ozunum
Oran
1.2
1.5
1.0
1.0
1.2
1.6
1.7
2-34
DEMR VE ELK
Souk haddelenmi ve alminyum ile oksijen giderilmi elik derin ekme nitelikli bir sacdr.
Souk haddelenmi kaynar elik ise biimleme ilemi daha basit olan uygulamalar iin kullanlr ve sarkma-
y azaltmak iin 790C altnda frnlanr.
Em ay elik demir diye bilinen dk karbonlu elik ya da tecimsel nitelikli ar demirdir. Bu tr, iki kez frn-
lanma grdnden emayeler pahalya kar; fakat bunlarda dier trlerde grlen sarkma ve karbon kaynamas
grlmez.
Karbonsuzlatrlm emayelik saclar astar uygulamadan dorudan emaye kaplama yapabilmek iin geliti-
rilmilerdir. Bu elikler kaynar ya da Al ile durgunlatrlm olarak dklebilirler. Al ile durgunlatrlm
olanlar uzun sre stoklama sonucu yalanabilme olslnn bulunduu durumlarda kullanlr. Karbonsuzlatr-
ma, gevek sarlm kangallarn tavlanmas srasnda oluludur. Bu trn bir tehlikesi an tane bymesi ola-
sldr.
Arayer atomsuz emayelik saclar da tek kat emaye kaplama uygulananlardandr. Bunlarn yzeyleri pek dz-
gn deilse de ar tane bymeleri ve sarkma tehlikeleri yoktur; derin ekilebilirler.
Emayelik elik saclar ASTM A 424 standardnda kapsanmaktadr.
11. Trafo saclar: Bu ad altnda Trkiye'de kullanlan saclar, standartlarda yass haddelenmi elektrik elii
ya da silisli elik saclar diye anlr. Bu elikler, genellikle, kimyasal bileim kstlarna gre sipari edilmez ve
satlmaz. nk kimyasal bileimi edeer olan fakat farkl yntemlerle retilmi saclar farkl mknats zellik-
leri gsterirler. zellikle yksek silis oranlarna doru gittike dkm, katlama ve ilk haddeleme ilemlerinde
sorunlar doar. Bu nedenle bu ilemlerde ok sk denetim gerekir.
A S T M
A 665
27 GO53
30 GO58
35 GO66
A S T M A
27 H 076
30H 083
35 H 094
izelge.17-A S T M
E ski A I S I
S imgesi
M -4
M -5
M -6
725
M -4
M -5
M -6
A 665 veA 725S tandard T rafoS aclar
K alnlk
(mm)
0.27
0.30
0.35
0.27
0.30
0.35
15 kg da
E n Fazla K ayp
W / kg 50 Hz
0.89
0.97
1.11
1.27
1.39
1.57
B u eliklerde kullanlan yksek orandaki silis tavlama srasnda tane bymesine yardmc olarak histeresis
kayplarn azaltr. Silis, zgl direnci artrarak eddy-akm kayplarn azaltr. Silis, ayrca, tanelerin zorunlu
konum iinde byyerek daha kolayca mknatslanmasn da salar.
A I S I tanmlamalarna gre 4 temel tr trafo sac vardr :
1) Konumsuz tam ilemli (NO-FP)
2) Konumsuz yar ilemli (NO-SP)
3) Konumsuz tam sert (NO-FH)
4) Tane konumlu tam ilemli (GO-FP)
12. Scak ve souk haddelenmi elik sac ve eritlerin seimi: SAE J126 standard karbonlu eliklerden re-
tilmi sac ve eritlerin seimini kapsamakta ve bunun iin kullanlabilecek yntemi nermektedir. Anlan bu
2-35
DEMR VE ELK
SAE standardnn ierdii konulara ilikin ASTM standartlar ise unlardr :
ASTM A 109 Souk Haddelenmi Karbonlu elik Sac.
ASTM A 569 Tecimsel Nitelikli (HRCQ) Scak Haddelenmi (en ok %0.15C) Karbonlu elik Sac.
ASTM A 621 ekme Nitelikli (HRDQ) Scak Haddelenmi Karbonlu elik Sac.
ASTM A 622 ekme Nitelikli zel Durgunlatnlm Scak Haddelenmi Karbonlu elik Sac.
ASTM A 568 Scak Haddelenmi ve Souk Haddelenmi YDDA ve Karbonlu elik Saclarn Genel art-
name Koullan
ASTM A 366 Tecimsel Nitelikli (CRCQ) Souk Haddelenmi Karbonlu elik Sac.
ASTM A 619 ekme Nitelikli (CRDQ) Souk Haddelenmi Karbonlu elik Sac.
ASTM A 620 ekme Nitelikli zel Durgunlatnlm Souk Haddelenmi Karbonlu elik Sac
(CRDQSK)
ASTM A 749M Scak Haddelenmi YDDA ve Karbonlu elik eritlerin Genel artaname Koullar
ASTM A 635 Tecimsel Nitelikli Scak Haddelenmi Karbonlu elik Sac ve eritlerin Kaln Kangallar
Anlan bu SAE standardnda temel alnan zellik ve durumlar unlardr :
(A) Scak ya da souk haddelenmi
(B) Sac ya da erit
(C) ekme yeinlii (=elik nitelii)
(D) Yzey durumu
(E) Kenar durumu
(F) Boyutlar
13. elik Seim Yntemi : Belirli bir uygulama iin bu zellik ve durumlarn hangilerinin nemli olduu be-
lirlenerek elik seimi ona gre yaplr.
A. Scak ya da souk haddelenmi rn : izelge.18 ve izelge.19 kullanlarak, istenen kalnlk ve yzey du-
rumuna gre, seilmesi gereken elik rnn scak haddelenmi mi ya da souk haddelenmi mi olacama karar
verilir.
izelge.18- B oyutlarnaGre elikS ac ve eritlerin rn B lmlemesi
retimB iimi
Scak
Haddelenmi
Sac
Scak
Haddelenmi
erit
Souk
Haddelenmi
Sac
Souk
Haddelenmi
erit
K alnlk, mm
1.2-6.0
1.2-4.5
6.0-12.5
4.5-12.5
1.2-5.0
1.2-6.0
6.00-1.25
0.35 - 2.0
>0.35
<6.00
En, mm
> 300-1200
> 300 - 1200
> 1200-1800
5 200
> 200 - 300
> 200 - 300
> 50 - 300
>300
> 12-600
rn
Kangal ve Boya Kesik
Kangal
Kangal ve Boya Kesik
Kangal
Dkm analizi maks %C = 0.25;
Kenar kesimli
zel kenar kesimsiz
Dkm analizi maks %C = 0.25;
Kenar kesimli
Eni 50 - 300 mm, kalnl
0.35 - 2.0 mm olanlar "sac"
A S T M S tandard
A569M.A621M
A635M
A569M.A621M
A622M
A635M
A 366M, A619M
A620M
A109M
2-36
DEMR VE ELK
izelge. 19-elikS acveeritlerinYzeyD urumunaGre
T anmlama S imgeleri ve S eimi
Yzey D urumu
Mat grnml; atmosfere ak olmayan otomobil vb. paralan
iin gerekli yzey; tavlanm durumda.
Mat grnml; atmosfere ak olan ve boya gerektiren otomobil
vb. paralar iin gerekli yzey; gerinim izgileri iermeyen
dzgn yzey; yzey haddelenmi (temper rolled)
Bir stteki gibi, ancak yzey parlak grnml
Bir stteki gibi, ancak yzey ok parlak grnml
No.l ya da mat grnml, Laklama ve boyamaya elverili; ek-
meye uygun
No.2 ya da olaan parlak (olduka dzgn). Birok uygulama iin
elverili ancak kaplanacak paralar parlatlmal
No.3 ya da en iyi parlak yzey. Kaplanacak paralar iin
en uygun
Haddelendii gibi ya da oksitli (oksit ve tufal alnmam)
Dekape (tufal alnmam) ancak yalanmam
Bir stteki gibi, ancak yalanm
elik rn
Souk haddelenmi sac
Souk haddelenmi sac
Souk haddelenmi sac
Souk haddelenmi sac
Souk haddelenmi sac
Souk haddelenmi sac
Souk haddelenmi sac
Scak haddelenmi sac
ve erit
Scak haddelenmi sac
ve erit
Scak haddelenmi sac
ve erit
S imge
U
a
ya da
Class2
E
b
ya da
Classl
B
L
1
2
3
A
P
O
B- Sac ya da erit rn : Hangisinin kullanlmas gerektii aadaki etmenler gz nne alnarak saptanr
Parann bykl ve zellikle de yaplacak para iin gerekli yass rnn bykl;
- Para iin gerekli yass rnn kalnl;
Scak ya da souk haddelenmi elik rn;
- Souk haddelenmi sentin ilem durumu (=temper) belirlenmesi; (izelge.20).
Parann zerinde retilecei aygt, makina :
- elik rnn boyutlara gre blm (izelge. 18).
2-37
DEMR VE ELK
izelge.20- S ouk H addelenmi eritlerin lemD urumuna Gre S eimi
rn S ertlik
K alnl, mm Rockwell
> <
1.8
1.0 1.8
0.6 1.0
0.6
1.0
0.6 1.0
0.6
1.0
0.6 1.0
0.6
1.0
0.6 1.0
0.6
1.0
0.6 1.0
0.6
En Az
B84
B90
30T 76.0
15T90.0
B70
30T 63.5
B60
18T80.0
15T85.5
z
z
E n ok
(yaklak)

B85*
30T73.5
15T88.5
B75*
30T 67.0
15T88.5
B65*
30T 60.0
15T82.0
B55*
30T53.0
15T78.5
K vrma D eneyi uygulamas
Hibir ynde kvrma gerekmiyor
Kalnla edeer bir yarap evresinde
haddelemeye dikey ynde 90
kvrlabilmeli
Kalnla edeer bir yarap evrekinde
haddeleme ynnde 90 ve haddelemeye
dikey ynde 180 kvnlabilmeli
Herhangi bir ynde kendi stne
kvrlabilmeli
Bir stteki gibi
lemD urumu (Temper)
No.l (Sert)
No.2 (Yarm sert)
No.3 (eyrek sert)
No.4 (Yzey haddelenmi)
No.5 (Tam yumuuak)
No.4 ve No.5 ilem durumundakiler bazen %0.15 - 0.25 C aralnda sipari edilebilirler.
Her bir siparite en yksek sertlik deeri karlkl olarak anlamaya balanmaldr.
* Bunlar yalnzca gnderilme srasndaki sertlik deerleridir. Daha sonraki sertlikler yalanmadan tr biraz daha yk-
sek olabilir.
14. Biimlenebilirlik zelliine gre elik saclarn seimi: Souk haddelenmi karbonlu elik saclar ile
scak haddelenmi elik saclar ve eritler biimlenebilirliklerine gre 3 ayr nitelik dzeyinde retilirler . Bu ni-
telik dzeyleri CQ, DQ ve DQSK simgeleriyle belirtilir.
Hangi nitelik dzeyinin gerektii, Biimleme Yeinlii ndisine, BY (=FSI) gre saptanr. Belirli bir para
ve retim biimine uygun nitelik dzeyi aadaki yntemle bulunur :
1. SAE J863 standardnda aklanan yntemle, nitelii belirli bir paradan numune kararak biimlenebilir-
lik deneyi uygulanr. rnek krlrsa daha yksek nitelikli bir elik seilir.
2. Krlmayan rnek zerinde, SAE J863 standardnda gsterildii biimde, e ve e2 gerinimleri llr.
3. Aada verilen denklemler kullanlarak kritik blge/blgeler iin biimleme yeinlii indisi, BY
(=FSI), hesaplanr. En fazla germe blgesindeki e2 gerinimi, %0 ile + %30 arasnda ise
gerinimi %0 ile - %30 arasnda ise
denklemleri kullanlr. Burada:
t = kalnlk, mm.
e = % byk gerinim
e2 = % kk gerinim
2-38
= (0.6e
2
+15+13.8t)-e
BYI = (1.5e
2
+15 + 13.8t)-e,
DEMR VE ELK
ve &2 gerinimin deeri (-) iareti gznne alnmakszn daima (+) olarak uygulanr.
Yukarda verilen denklemlerin geerlilii, 3 mm den kaln saclar iin belirlenmi deildir. Bu nedenle bu
yntemin gvenirlilii, kalnl < 3 mm olan saclar iin yksektir.
Yukardaki denklemdeki 15 deimezi, olas krlmalar karlayabilmek iin karlkl anlama ile deiti-
rilebilir. 15 deeri genelde kalp, ya, basn ve ej gerinimininin elik iyapsna baml deiimlerden kaynak-
lanan %10 gerin n farkllnn gvenilirlik etmesine karlktr. Deimez 15 yerine 20 olarak alnrsa gve-
nilirlik etmeni gerinimin %5 ine; 10 olarak alndnda ise gvenilirlik etmeni gerininn %15 ine edeerdir.
4. Bundan sonra aada izelge.21 de verilen deerlere gre eldeki uygulama iin gerekli olan elik sacn
nitelik dzeyi seilir.
izelge.21- Biimleme Yeinlii ndisi Kullanlarak
elik Sac ve eritlerin Nitelik Dzeninin Belirlenmesi
Deneyde Kullanlan
eliin zellii
DQSK
DQ
CQ
Deney Sonularna Gre
Seilmesi Gerekli elik Nitelii
B YI
(-20)-(-11) (-10) -(-1) 0-(+5) > + 6
DQSK
a
DQSK
b
DQSK DQ
DQSK" DQSK DQ CQ
DQSK DQ CQ CQ
C
a) Bu durum, satan ok fazla nitelik beklenildiini belirtmektedir; parann tasarmnn deitirilmesi ya da
daha kk paralara ayrlmas gerekebilir,
b) Bu durum, parann ok zor biimlenebildiim belirtmektedir; nitelii artrmak sz konusu olamadndan
takm, tasarm, ekme paralan vb. yeniden gzden geirilmeli. Bunlar deitirilemez ise zel elik sipari-
i vermek gerekebilir,
c) Biimleme ileminde hibir sorun beklenmemeli; ilem ekonomisini etkileyen etmenlere baklmal.
5. Yelerince uzun bir sre uygulamadan sonra SAE J424, elik Saclann Krlma Toleranslarnn Saptanma-
s, standardna gre kullanlan eliin nitelii gzden geirilmelidir. Uygulama yksek hurda oran gste-
riyorsa takm, ya ya da seilen elikten kaynaklanan bir sorun var demektir. Eer sorunun elik niteli-
inden geldii saptanrsa, daha yksek nitelikli bir elik seimine gidilmelidir. Eer hurda oran ok
dk karsa bu durumda daha ucuz nitelikteki bir sac seilebilir.
rnekler:
rnek. 1- 2.00 mm kalnlndaki bir sacn SAE J863 standardna gre yaplan biimlenebilirlik deneyinde
elde edilen gerinim deerleri unlar olsun :
e
r
= %33, e
2
= +%10
Bu durumda,
BYI = [0.6 (10) + 15 + 13.8 (2)] - 33
BYI =16
Eer denenen sac CRCQ nitelikli bir elik sac idiyse, NRDQ nitelikli olan (ASTM A621); eer denenen
HRDQ nitelikli bir elik sac idiyse HRCQ nitelikli bir sac (ASTM A569) seilebilir.
rnek.2- 0.9 mm kalnlndaki bir sacn SAE J863 standardna gre yaplan biimlenebilirlik deneyinde
elde edilen gerinim deerleri unlar olsun :
2-39
DEMR VE ELK
d = %55,
Bu durumda
BYI = [1.5 (15) + 15 + 13.8 (0.9)] - 55
BYI = -5
Eer CRCQ nitelikli bir elik sac kullanld ve biimleme ileminde sorunla karlald ise CRDQ nitelikli
elik sac (ASTM A619); denenen CRDQ nitelikli idiyse CRDQSK nitelikli elik sac (AS A620) kullanlabilir.
Denenen ve sorunla karlalan elik sacn nitelii CRDQSK ise, bu durumda biimleme ilemlerinde ya da
parann tasarmnda deiiklik dnlmelidir.
D- Yzey Durumu : izelge. 19 kullanlarak A, B ve C ye gre seilmi olan elik rnn gerekli yzey duru-
mu belirlenir.
E- Kenar durumu : Aada verilen izelge.22 kullanlarak, A, B ve C ye gre seilmi olan elik rnn
gerekli kenar durumu belirlenir.
F- Boyutlar : retilecek parann tm boyutlar gznne alnmaldr. Kalnlk toleranslar iin ASTM
A568 geerlidir.
Boyutlar daima kalnlk, en, boy srasnda belirtilir. Deerleri verilirken mm birimi kullanlrsa kalnlk iin
virglden sonra ilk ondalk; en ve boy iin ise yalnzca tam saylar kullanlr. Kangal olarak sipari verildiinde
boy iin C simgesi kullanlr.
rnek:
boya kesimli 0.9 x 900 x 2150
kangal 1.2 x 1200 xC
Amerikan standartlarna gre karbonlu elik sac ve eritlerin seimi iin aada verilen izelge.23 de zet-
lenen bilgiler kullanlabilir:
2-40
rn A d
S oukH addelenmi
elik S ac
S cakH addelenmi
elik S ac
S cak H addelenmi
elik erit
S ouk H addelenmi
elik erit
N itelik
va da
tlemD urumu
T ecimsel N itelikli
ekmeN itelikli
zel D urgunlatnlm
ekme N itelikli
T ecimsel N itelikli
ekme N itelikli
zel D urgunlatnlm
ekmeN itelikli
T ecimsel N itelikli
ekme N itelikli
zel D urgunlatnlm
ekme N itelikli
tlemD urumu(T E M PE R)
N o. 1
N o. 2
N o. 3
N o. 4
N o. 5
A S T M
S tandard
A 366
A 619
A 620
A 569
A 635
A 621
A 622
A 569
A 621
A 622
A 109
Yzey D urumu
T anm
A tmosfere ak A tmosfere kapal
(yzey haddelenmi) (tavlanm)
mat
mat
ok parlak
H addelendii gibi (kara)
D ekape - kuru
D ekape ve yal
H addelendii gibi (kara)
D ekape- kuru
D ekape ve yal
mat
olaan parlak
enparlak
S imge
. . . E
. . . U
. . . B
A
P
0
A
P
0
1
2
3
K enar D urumu
T anm
K esik (Cut)
H adde (M ili)
K esik (Cut)
H adde (M ili)
K eli
K esik
izelge
VI I . 26'e
baknz
S imge

M
C
M
S
C
1
2
3
4
5
1
DEMR VE ELK
K A YN A K A
(1) T E K N E ., M hendisler iin elikS eimi, MMO Yayn, Ankara, 1992.
(2) CRAFTS, W, LAMONT, (eviren; ZAR N .) elik S eimi ve S ertleebiime, MMO Yayn, An-
kara, 1971.
(3) N ew Caxton E ncyclopedia.. Iron ve Steel Maddeleri, London, 1968.
(4) KENTS M echanical E ngineers' H andbook, John VViley & Sons ine., New York, 1958.
L G L T S E S T A N D A RT L A RI
T S 653,680,1780-81,1831-33,1895,
2038,2106, 2242-43,2324,2346-47,
2413-14, 2425-28, 2520-21, 2591,
2626,2719,2799,2831,2849, 2866,
2880-82,2921-22,2975-77 (1968-78)
T S 3027-29,3048,3062-63,3131-32,
5264, 5292(1978-87)
T S 5726,5781, 5859-60(1988)
T S 601,602 (M art 1968)
T S 882(K asm1970)
T S 965 (N isan 1971)
T S 1381 (N iasn 1973)
Demir ve eliklerin Kimyasal Analiz Metotlar (e-
itli elementlerin aranmas)
Demir ve eliklerin Kimyasal Analiz Metotlar
Paslanmaz elikler, Yksek Scakla Dayankl
elikler ve Benzeri Krom-Nikel-Demir Alamlan
(eitli elementlerin aranmas)
Demir, Nikel ve Kobalt Alamlar (Krom, Beril-
yum, Titan. Molibden Tayini)
eliklerin Kimyasal analiz Metotlar (Karbon ve Si-
lisyum Tayini)
eliklerin Ostenit Tane Byklnn Mikrografk
Tayini
Biimlenebilen eliklerden Numune Alnmas ve
Deney Parasnn Hazrlanmas
eliin Ucuna Su Vererek Sertleebiime Deneyi
(Jominy Deneyi)
2-42
DEMR DII METALLER
VE ALAIMLARI
Hikmet YAAR, Kimya Yk.Mhendisi
1. A L M N YUM VE A L A I M L A RI
B ulunuu ve nemi
Feldspat, kil, boksit gibi 250 deiik mineral halinde yer kabuunun % 8 ini oluturan alminyum, bugn
demir-elik ten sonra en fazla retilen bir geretir. Hafif bir metal olmas yannda yksek iletkenlii, korozyon
direncine sahip olmas, kolayca scak ve souk ekillendirilebilmesi gibi zellikler, alminyumun nemini arttr-
maktadr. Saf halde yumuak ve mekanik zeliklerinin dk olmasna karlk alamlar elik lsnde zel-
liklere sahiptir.
naat, otomotiv, ulam, gda ve kimya sanayiinde fazla miktarlarda tketilen alminyum, uzay ve havaclk
alanndaki kullanmyla stratejik nem kazanmtr. Keza toz halinde boya ve vernik yapm ve alminotermide
kullanm da bu metalin nemini arttrmaktadr.
A lminyumS tandartlar ve S nflandrmalar
Alminyum ve alamlar yurdumuzda TSE tarafndan standartlatrlmtr. Bu standartlara ait baz rnekler
aada gsterilmitir:
TS 709 : Alminyum levha, erit, oluklu saclar
TS 1628 : Alminyum kleler
TS 1629 : Talal ilenenler
TS 2349 : Alminyum alamlar, vb.
Yurdumuzda alminyum ve alamlarn reten Seydiehir Alminyum Tesisleri de "Etial = Eti Normu" ad
altnda bir zel standartlatrma uygulamaktadr (Bak. izelge. 1).
Alminyum ve alamlarnn yurt d lkelerde milli ve zel kurulularca uygulanan bir ok standard bulun-
maktadr. Bu Standard rnekleriyle edeerlikler de izelge. 1 de verilmitir.
Alminyum ve alamlarn.
- lem alamlar,
- Dkm alamlar,
- Toz metal.
olmak zere grupta incelemek adet olmutur.
ABD zel kurulularndan The Aluminium Association ilem alamlarna 1000, 2000, .... 9000 gibi seri nu-
maralan vermi ve bir ok milli ya da zel kurulular bu numaralandrma ya da snflandrmay benimsemitir.
ASA da ayn snflandrmay esas almtr.
lemGsterilileri ve T emel lemler
Temel ilemler dier sayfada gsterildii gibi belirtilir:
2-43
DEMR DII METALLER VE ALAIMLARI
H arf T emel lem
F retildii gibi
O Tavlanm - Yalnz ilem alamlar
H Gerilim - Sertletirilmi (souk ilenmi)
W zelti sl ilemi uygulanm - Doal Kaynaklar
T F, O ve H dndaki etkileri meydana getirmek iin sl ilem grm.
Bu temel ilemlerin alt blmleri ve anlamlar da yledir:
- EC Elektrik iletimi ilerinde kullanlan alminyum iindir. Saflk derecesi en az % 99.45 tir. ok az
bakr ve bor ierir. Safszlklar ok sk denetlenir.
- O Tavlanm, yenilenmi (yeniden kristallemi) alamlar iin kullanlr, en yumuak durumu belirtir.
- F Alamn retildii durumda olduunu belirler.
- H Yalnzca gerilim sertletirilmesi ile sertleebilen alamlara uygulanr.
- Hl Gerilim sertletirilmi (souk ilenmi) durumu belirtir. Bunu izleyen 1...8 rakamlar gittike artan
sertlik anlam tar.
- H2 Gerilim sertletirilmi ve ksmen yenileme sreci uygulanarak yumuatlm sertlik durumunun belir-
tilmesi gereken alamlar iin bir ikinci rakam kullanlr. rnek: H24 = yan sert.
- H3 Magnezyumlu gerilim sertletirilmi alamlar.
- W zelti sl ilemi, sonra doal yalandrlm.
- Tl Scak ilenmi, soutulup doal yalandrlm (dkm ve scak ekstrzyon), esas itibariyle kararl
durum.
- T2 Tavlanm alam (yalnz dkmler).
- T3 zelti sl ilemi sonunda souk ilemle sertletirilmi, daha sonra yalandrma uygulanabilir.
- T4 Isl ilem sonu doal yalandrlm.
- T5 Yalnzca yapay yalandrma, dkm ve scak ekstrzyon sonucu yalanma olursa kullanlabilir.
- T6 zelti sl ilemi ve yapay yalandrma uygulanm.
- T7 zelti sl ilemi, sonra kararl duruma getirilmi.
- T8 zelti sl ilemi, souk ileme ve yapay yalandrlm.
- T9 Isl ilem, yapay yalandrma ve souk ilenmi alam.
- T10 Birbirini izleyen ksmi zndrme sl ilemi, yapay yalandrma ve souk ileme grm alamlar-
dr.
zellikleri
Atom arl 27
Ergime noktas 658 C, kaynama noktas 2500 C
Younluu 2,7 g/cm
3
2-44
izelge. 1- A lminyum lemve D kmA lamlar ile E deerleri
ET BANK
ETAL-F1
ETAL-0
FTUL-3
ETAL-5
ETtAL-6
6TAL-7
ETAL-S
ETAL-5E
ETAL-6E
6TLA-7E
ETAL-20
ETAL - 1
ETAL-22
ETAL 24
ETAL-30
ETAL-31
ETAL - 33
ETAL - 35
ETAL - 3
ETAL - 44
ETAL-50
ETAL-51
ETAL - 2
STAL - 53
ETAL. 54
ETAL - 60
ET AL-t i
ETIAL - M
ETAL-65
ETLAL - 95
ETAL-110
ETAL -120
T AL- 1
FTI/M - I4
ET/.L - K5
ETlAL-IEO
E T A I . 1 6 0
CT AL - 17 5
"n/.L 1 7 5
hT AL . 1 7 7
p
.T: .', . 17 5
; :v.-'.L --:-o
rr...!. -i ?
L-:I<.L - r :-
~:i. -~;
Cu
0.15
0.05
0.05
0.04
0.03
0.03
" U
?-*
3.S-4.S
0.014 .20
0.25
0.10
O.X
1.0-2.0
0.20
0.20
0.10
0.05
0.15
0.10
0.10
0.03
0. 15 4 4 0
0.10
w
0.10
0.10
020
0*1.5
1.B-IJO
3.04.0
0 1
2.S-3.S
0.02
1 0. 3 . 20
0.72.S
0.80
t u t
<&S0
F
0004 * 0
0.70
0.60
0.40
0.30
0.2S
0.15
0.40
0.30
0.2S
0.70
0.70
0.7
0.50
0.7
0.7
0.7O
0.70
0.50
0.5
0.70
0.7O
0.30
0.40
0.50
0.3O
0.40
0.20
0.70
0.8
0.50
0.60
1.10
0.60
1.0
1.0
0.50
0.60
0.15
0.4O
1.0
0.6
0.30
0.30
Si
0.35
0.2S
0.35
0.25
0.20
0.15
0.10
0.15
0.10
0.10
0.40
0.5-1.0
U 4 1
0.50
0.6
0.3
0.5
0.6
0.4
0.4
0.3
0.3
0.2
0.3
0.40
0.3-0.7
1 7 1 . 1
0.65
* W4 * 0
< u
4.5-0.0
11.5-13.5
11H1S
11.HS.0
11.CM3.0
7.S-100
1 0 0
t.0-10.
I M- 7 . 4 0
SS.S
.11i
17.0 f t O
0.350
0.30
Zn
0.06
0.08
0.05
0.05
0,04
0.03
0.30
0.25
0.25
0.25
0.10
0.25
0.20
0.40
S.H.1
0.25
0.25
0.2-0.0
0.15
0.10
0.10
0.05
0.25
0.10
0.20
0.10
0.10
0.10
0.2
0.70
1.0
0.1
0.5
0.04
0.50
2.0
0.20
0.10
0.10
Mn
0.05
oj-1. 2
14 -1.0
1.1.5
l.1.5
O*1.S
0. 3 4 J
0.20
B.30
0.24 .7
0.10
0.10
0.05
0.104.
0.20
0.44.
0.15
0.10
0^4 . 0
0.20
0.40
0.30
0.2
0.50
0.50
0.44.0
0.3
0.03
0.104 20
0.5
0.2
0.10
0.10
Ma
024 J
0404J
0.10
1 * 1 . 1
0.30
0*40
28-3.4
2.1-2*
05-1.1
L M J
12-U
1 7 - 3 7
1.7-2.4
U 4 I
4 4
0.SS4.CS
100-1JO
0.05
0.15
0.10
0.10
0.20
M U
0.40
0.30
0.3 4 4 5
7-1.2
03 04 4 S
005 4 .10
0.3
0.8
0.10
0.05
M
0.30
0.10
0.10
0.10
0* 1 . 1
0.30
0.20
0.1
0.3
0.02
0.30
0.5
00-1.3
0.10
0.10
Tl
0.05
0.05
0.04
0.03
0.02
0.15
0.15
0.10
0.10
0.2
0.2
0.2
0.15
0.10
0.10
0.15
0.08
0.20
0.20
O
0.10
0.10
0.10
0.20
0.104 .3 5
0.104 .2S
0.1
0.10
154.
0.30
0.15
0.05
0.20
0.5
04 4 . 15
o.os
ttoAlr
0.05
0.05
0.05
0.03
0.03
0.03
0 0 2
0 0 2
0.02
0.02
0.05
0.05
0.05
0.05
0.05
0.05
0.05
0.05
0.05
0.05
0.05
0.05
0.05
0.05
0.05
0 0 5
0.05
0.05
0.05
0.05
0.05
0.05
0.05
0.151*OS,P..O.05
0.10
0.15 1*
0.20
0.15
0.15
0.15
0.2
0.10
0.1S4 .3
0.05
JI.IO.KBOJ .05
0.05
0.05
0.05
0.66
0.15
0.15
0.10
0.10
0.10
0 10
0.10
0.10
0.15
0.15
0.15
0.15
0.15
0.15
0.15
0.15
0.15
0.15
0.25
0.15
0.15
0.15
0.15
0.15
0.15
0.15
0.15
0.15
0.15
0.15
0.15
0.15
0.15
0.15
0.15
0.15
0.15
(SBAOB 0.17. PbftOS. SnOOS
(P*:0.10.Sn:O.OS|
0.05
0.05
0.05
0.15
0.15
0.15
TSE
AI99.0
AL .5
Al 99.7
AL 99.8
M M
CU Mk l
Mt nCu
MWnUoi
AIMnl
At MnO. St aO^
AI-MO2
AIMO3
WW0lMn0.1
AI-MoSI
AIZIMo
E-AlMoS
Miatt
AlFeSI
AI-S5
AI-SI12
AI-S12F!
M-SCCU3F*
AICU4S
DN
AI99.0
A199.5
Al 99.7
Al 99.8
E-M9O.S
E-AI 00.0
E-M0B.7
tLcumn
ACut JUn
noMn
MMnCu
MMnl Mel
AlMn
MMnOSMDO.
MZnUaCv l . l
M U 1
Mla0-5
AIMOSI1
E-AIMaSI
Uo SC ;
AlFeSI
AI-SI5
G-AISI12
GO-AS2
OAIS&CV3
S t CMS
AI CU4 T I G*JCo4n
AA
1100
1030
1050
1060
1070
1080
EC
EC
EC
2011
2014
2017
3003
3004
3103
3105
7178
7075
5005
5050
5052
5164A
5251
6351
6463
6061
8011
319
B443
A413
413
A332
A380
A36O
Fs332
A357
392.1
M.F
A45
M
JW
A8
A7
A8
A5/L
ASA.
A6A.
Mme
A-U4 S0
MMO
A-M1
A-MIG
A-M
N31
^zsou
A-G0.6
A-G1.5
MKSC
A-G3
A-G2M
A-GS
A-SGW
A-GSA.
6061
A-Min
A-S13
ASI 2
it-S12UN
AS0U3 A
ASttGU
AUSGT
ALCAN
D25
MTM10I
o o n 00201
99.80
c snS04 0f
B1SH004 0I
16040
28S
1 8
17S
24S
D35
4S
6227
75S
B57S
A57S
57S
C54S
~ 5K
B51S
rcsos
65S
123
160x
B160
162
C143
B150
B143
225
226
UNI
3567
4507
MI P 4 7
P4LP400
pmcu4 .4 a4 iT0fa
Pw n <MaUn
PAf t O l JCo
PAM*l1.2Ud
3568
P-M24 .0HaCy
P AMo l . l
m u
P-AM13.5
P<HMog
P-MM.4 I0J
P. M. 5 t t a
Ml M0 1 Ol
OO-MSISFa
G-AISI13
A-S10G
GOASM2CU2F*
GMSOCU
7
*
GAICU4 5
G-AlCu
B.S
1C
1B
L4 8
1A
1E
1E
1E
FC1
H15
1-97
N3
N3
0OT5 07 4 A
N41
N4
NS
L8O
H9
H3O
91-E
H-20
LM4
LM18
LM6
LM20
LM13
LM24
LM26
LM2
L91
LM11
CSA
9900
9950
997 0
C860
CM41
CG42
MC10
ZG62
B57S
A57 S
GAZO
MS7S
GS10
SK31UP
SC53
S5
S12P
L2551
L2630
C135
225
226
KS.JM
1100
EH1060
CB60A
2014
CM41A
2024
3O03
3004
7075
G1B
ER50
5062
5154
6063
SC640
S5A
A13
S12C
SN122A
380
360
SC103A
AO3831
392
AI99.0
AI99 5
AI99.7
Aicuoan
ft-cvtmuo
AIMnl Cu
AI-Mn1Cu
AlMol
AL-M02
AI-MO5
A-SIMa
AI-S5CU3
AI-S5
AI-SI12
V-aiO-Cu3F
AI-Cu4T
0O5 T
AD1
A1.A5
A0.A6
A7
A1M
AK8
1100
1160
AMIS
AMK-2
W9fi.
VV95A
AM91
1520
1530
1310
1350
AI31
AI6
AK
AK12
AK
AI3O
AI4
AKMN
AI7
JI S
A1100
A1.1
A1.0
A2011
A2014
A2017
A 2024
A3003
A 3004
A7075
A5005
A28A
A5052
A5154
A 6063
AC2B
AC8C
W5EBLEH
SAE25
KC2C. UEAJ4 Cu n
SAE260
SAE26
SAE24
SAE20
UNE Al 7?nlfeCu
VSMAMOl.UNEL-3 7 10
SAE207
SAE201
SAE208
SAE212
VSMAlSiMa
SAE326
GO-AISBFs
0-MS13 Ollt ant 14
SAE305
SAE321
.o.yaosoTs
W SCu3 Mg. SAE332
AI-S10Cu2Fe
SAE32
VSMG-AICU5T
I
2
72
>
DEMR DII METALLER VE ALAIMLARI
Is iletkenlii 228 W/(m.C)
Is kapasitesi 0,896 kJ/(kg.C)
Uzama katsays 2,36.10'
5
mm/mm C
Elektrik iletkenlii 266 ohm. mm
2
/m
Alminyum metali kesildii zaman gm gibi parlaktr. Havada bekletildiinde ince, koruyucu bir oksit fil-
miyle kaplanr. Eloksal ilemiyle korozyon direnci daha yksek hale gelir. Bu tabaka da istenilen tona renklendi-
rilebilir. Alminyum, asitlere dayanamaz. Ancak saf halde ise deriik nitrik aside direnlidir. Kuvvetli bazlar da
alminyumu zer.
Alminyumun hafiflii ve iletkenliinin yksek olmas bakra rekabet edecek derecededir.
Kolayca deerli alamlar haline getirilebilir. Alam katk maddelerinin balcalar bakr, magnezyum, silis-
yum, inko ve mangandr. ASA ya da AA snflandrmasnda snflarn nemli zellikleri ve genel kullanm yer-
leri aada verilmitir.
1000 Serisi: Saf ya da ok az alam eleman bulunduran malzemeler olup levha, folyo ve profil haline kolay-
ca getirilebilir. Derin ekme ilemine de uygundur. EC grubu iletkenlerin yapmnda, dierleri fazla dayanm iste-
meyen korni, kap, pencere profili, folyo, mutfak eyalar ve eitli eyann yapmnda kullanlr.
2000 Serisi: Bu serideki temel alam elementi bakrdr. Isl ilem gerektirir. Sertletirilen alamn ekme da-
yanm artar, iyi ilenirler. ekme dayanm 490 Mpa (490 N/mm
2
) a yaklar. Korozyon direnci azdr, galvanik
engellemeyi gerektirebilir. Balca otomotiv, vagon, uak ve mhimmat sanayiinde yksek dayanm ve hafifliin
gerekli olduu yerlerde kullanlmaktadr.
3000 Serisi: Ana alam eleman % 1 - 1.5 dolaylarnda mangandr. ok az miktarlarda demir ve silisyum da
alam karakterize eder. Orta dayanml, iyi ilenebilen alamlardr. Daha ok tanklar, toplama kaplar, karavan-
lar yapmnda ve dier levha almalarnda kullanlrlar.
4000 Serisi: Ana alam eleman silisyumdur. Dk ergime scakl, esneklik ve dekoratif grnm bu seri-
nin nemli zellikleridir. Lehim teli, mimari uygulamalar ve radyatr dilimleri balca kullanm yerleridir.
5000 Serisi: Etkili alam eleman magnezyumdur. Yksek ekme dayanm, sertlik, anma direnci, deniz at-
mosferine kar korozyon direnci ve iyi kaynak edilebilirlii nemli zellikleridir. Souk ekillendirmeye uygun
dmez. Sertlik ve dayanm istenilen zel konsksiyolar iin kullanlmaktadr.
6000 Serisi: Bu seriyi silisyum ve magnezyum beraberce karakterize eder. Orta derecede mekanik dayanm,
iyi ekillendirilme. sl ileme yatknlk ve korozyon direnci nemli zellikleri olup bu seri alamlar ila, kimya
ve gda sanayilerinde, ambaljlamada ve makina paralan (otomat paralar gibi) imalatnda kullanlmaktadr.
7000 Serisi: Ana katk maddesi olan inko % 5 dolaylarnda kullanlr ve alamlara ok yksek ekme daya-
nm verir. Tavan vinleri, kamyon kasalar, vidal makina paralar, uak, roket ve mhimmat sanayi paralan
balca kullanm yerleri olmaktadr.
8000 Serisi: % 2 dolaylarnda alam katk maddesi olan lityum seriye hafiflik, yksek ekme ve akma daya-
nm salar. Uzay ve havaclk sanayiinde kullanlmaktadr. Yksek yorulma dayanmna sahiptirler.
Alminyum ilem ve dkm alamlannn ok kullanlanlarna ilikin mekanik zellikler izelge. 2 ve izel-
ge. 3 de grlmektedir.
2-46
DEMR DII METALLER VE ALAIMLARI
izelge. 2-A lminyum lemA lamlarnnM ekanikzellikleri
A lamtr
ve tcmpcri
1060-0
1060-H12
1060-H16
1100-0
1100-1112
1100-16
1350-0
135O-H12
1350-16
2011-T3
2014-T4
2014-T6
Alclad 2014-T6
2024-T0
2024-T4
2025-T6
2036-T4
2117-T4
2219-T42
2219-T87
3003-0
3OO3-H12
30O3-H16
3OO3-H18
3004-0
3004-1134
3004-1138
3105-0
3105-H16
4032-T6
5005-0
5OO5-H12
5OO5-H18
5050-0
5O5O-H34
5O5O-H38
5052-0
5052-H34
5O52-H38
5O56-H38
5154-H38
5252-H38
5254-0
5254-H38
5454-0
5454-H34
5456-0
5456-H116
6061-0
6061-T6
6063-T4
6063-T6
6063-T832
6101-T6
6262-T9
6463-T6
7001-0
7001-T6
7O49-T73
7O5O-T13511
7075-0
7075-T6, T651
7178-T6
8176-H24
ekme
dayanm
M Pa
69
82
110
90
110
145
82
97
124
379
428
483
469
186
469
400
338
297
359
476
110
131
179
200
179
241
283
117
193
379
124
138
200
145
193
221
193
262
290
414
331
235
241
331
248
304
310
352
117
310
172
241
290
221
400
241
255
679
517
497
228
573
607
117
A kma
M Pa
27
76
103
34
103
138
28
82
110
297
290
414
414
76
324
255
193
166
186
393
41
124
172
186
69
200
248
55
172
317
41
131
193
55
90
200
90
214
255
345
269
172
117
269
117
241
159
255
48
280
90
214
269
193
379
214
152
628
455
435
103
504
538
97
K esme
duyanm
M Pa
48
55
60
62
69
82
55
62
76
221
262
290
283
124
283
241
.
193
_
_
76
97
103
110
110
124
145
82
110
262
76
97
110
103
124
138
124
145
166
221
193
159
152
193
159
179
-
207
76
207
97
152
186
138
241
152
-
_
304
_
152
331
69
Uzama50 mmde %
ubuk ka-
lnl 1.6nn)
43
16
8
35
12
6
_
-
-
_
10
20
20
_
24
-
20
10
30
10
5
4
20
9
5
24
4
_
25
10
4
24
8
6
25
10
7
-
10
5
27
10
22
10
-
-
25
12
22
12
12
15
.
12
-
-
_
17
11
10
15
ubuk ka-
lnl 13mm
_
45
25
17
-
_
15
20
13
-
22
19
19
-
27
_
_
40
20
14
10
25
12
6
-
-
9
-
-
-
-
_
30
14
8
15
.
-
-
-
-
24
16
-
17
-
-
10
-
14
9
12
12
16
11
11
-
S ertlik, B rinell
10 0 bilya ve
4900 N
yklemede
19
23
30
23
28
38
-
_
_
95
105
135
_
47
120
110
,
70
_
_
28
35
47
55
45
63
77
-
-
120
28
_
-
36
53
63
47
68
77
100
60
75
58
80
62
81
90
-
95
-
73
95
71
120
74
60
160
135
-
60
150
-
2-47
.1 .1.
DEMR DII METALLER VE ALAIMLARI
izelge. 3- Alminyum Dkm Alamlarnn Mekanik zellikleri
Alam tr
ve
Temperi
ekme
dayanm
MPa
Akma
MPa
Kesme
dayanm
MPa
Uzama 50 mm de %
ubuk ubuk
kalnl kalnl
1.6 mm 13 mm
Sertlik Brinell
10 mm
0
bilya ve
4900 N
yklemede
KUM DKM
201.0-T7
208.0-F
222-T61
295.0-F
319.0-T6
355.O-T6
520.0-T4
7O7.O-T7
771.0-T6
851.0-T5
-
204.0-T4
208.0-T6
222.0-T65
296.0-T6
319.0-F
355.0-T6
A357-T61
A380-T6
B443-F
707.0-T7
852.0-T5
414
131
207
159
214
221
290
255
290
117
331
241
280
241
193
255
310
315
145
310
186
345
82
-
90
138
138
152
207
241
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
3
1.5
-
1.5
1.5
2
12
1
5
3
DA M KA L I BA DKM
200
152
-
-
97
-
248
250
41
241
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
8
2
,
2
1.5
1.5
3
1.5
2.5
3
3
110-140
40-70
100-130
55-85
65-95
70-105
60-90
65-95
75-105
30-60
-
75-105
125-155
75-105
70-100
75-105
85-115
88-120
30-60
80-110
55-85
2-48
m
&
E l i
DEMR DII METALLER VE ALAIMLARI
2.MAGNEZYUM VE ALAIMLARI
B ulunuu ve nemi
Magnezyum doada Magnezit (MgCO3) ve dolomit (MgCO3.CaCO3) halinde bulunmaktadr. Saf olarak pi-
roteknide ve laboratuvarlarda, aynca baz metallerin (B, Si gibi) elde edilmesinde kullanlmakta ise de daha ok
deerli alamlarn hazrlanmas bakmndan nem tamaktadr. Hafiflii, ilenebilirlii ve oksitlenme direnci bu
alamlarn hazrlanmas iin avantajlardr. Bu alamlar uzay ve havaclk sanayiinde ok kullanlmaktadrlar.
M agnezyumun S tandardizasyonu ve S nflandrlmas ve K sa Gsterilii
Daha ok ASTM ve SAE standardlan yaygndr. Her ikisi de bileim ve temperleri aklamaktadr. Ksa gs-
termede ilk iki harf, alam oluturan fazla miktardaki (ana) elementleri belirler. Eit miktarda ana katk element-
leri iin alfabetik sra uygulanr. Sonraki rakamlar katk yzdesini, daha sonra gelen harfler de kk katk mad-
delerini gsterir. Kullanlan harflerin anlamlar:
A : Alminyum, E : Nadir toprak metali, H : Toryum, K : Zirkonyum,
M : Mangan, Q : Gm, S : Silisyum, T : Kalay ve Z : inkodur.
Temper durumunu bildiren harf ve rakamlar:
F : Yapld gibi
O : Tavl
H 10, H 11 : Gerinim sertlemeli
H 23, H 24, H 26 : Gerinim sertletirilmi ve tavlanm
T 4 : Isl ilemle sertletirilmi
T 5 : Yapay yalandrlm
T 6 : Isl ilemle sertletirilmi ve yapay yalandrlm
T 8 : Isl ilemle sertletirilmi, souk ilenmi ve yapay yalandrlm.
zellikleri
Atom arl
Ergime noktas
Kaynama noktas
Younluu
Uzama katsays
: 24,31
: 650 C
: 1107 "C
: 1,74 g/cm
3
: 2,73.10"
5
mm/mm C
Magnezyum gm gibi parlak olmasna ramen ak havada hemen gri oksit tabakasyla kaplanr. Kuru ha-
vada bu tabaka ana metali korursa da nem ya da su magnezyumu oksit filmine ramen etkiler. Hatta suya brak-
lan magnezyum yava da olsa tamamen znerek hidroksite dnr. Tel ya da erit halinde, ergime derecesinin
biraz stnde tutuarak ok parlak bir k verir, yanma sonunda oksit ve nitrrleir.
Magnezyumun nemli alamlarnn bileim ve zellikleri izelge. 4 de gsterilmitir.
2-49
Alam
AM 100 A-61
AZ 63 A-T6
AZ 81 A-T4
AZ91C-T6
EZ 33A-T5
HK31 A-T6
HZ 32A-T5
K A-TF
QE 22A-T6
QH21 A-T6
ZE41A-T5
ZE 63A-T6
ZH 62A-T5
AM 60A-F
AS 41 A-F
AZ 91 A,B-F
AZ 10A-F
AZ31B.C-F
AZ 61 A-F
AZ 80 A-T5
HM 31 A-T5
MIA-F
ZK 60 A-T5
Al
10.0
6,0
7,6
8.7

6.0
4..
9.0
1,2
3.0
6,5
8.5

B
Mn
0,1
0,15
0.13
0,13

0,13
0,35
0,13
0.2

1,2
1,2

1 e
Th

3.3
3.3

60

1.8

3,0

i m , %
Zn Zr
K um

3.0

2,1

4.2
5.8
5,7

0.6
0,7
0,7
0.7
0.7
0,7
0,7
0.7
0.7
B a
_

0,7
F ki r t m
0.4
1.0
1,0
0.5
5,5

0.45
Dier
^ekme
day.
MPa
Akma dayan m
ekmede
MPa
Basma
MPa
ve K okil D km

3.3 RE

2,5Ag,2.1RE
2.5Ag, l.ORE
1.2 RE
2,6 Re

280
280
280
280
159
221
186
179
202
280
207
304
241
s nl D km
1.0 Si
207
221
228
152
131
82
145
110
103
90

193
207
138
193
172
152
131
82
145
110
103
90

193
207
138
193
172
117
152
152
117
152
166
a u b u k v e P r o f i l l e r

241
262
310
379
290
255
366
145
200
228
280
228
179
304
69
97
131
241
186
82
248
Yarak-
lama
MPa

359
304
359
280
280
255
124

352

338
_

228
283

345
193
407
Uzama
50 mm de
%
1
5
15
6
2
8
4
1
3
4
3.5
10
4
6
4
3
10
15
16
7
10
12
11
Kesme
dayanm
MPa
145
124
145
145
145
138
55

159

166
_
138
131
138
166
152
124
179
Sertlik
R 10"
500 kg
69
73
55
66
50
55
57

80

62
60-85
70
_
435
338
414
566
304
607
L e v h a l a r
A31B-H24
HK31A-H24
HM21A-T8
3,0

0,6
',0
2.0
1,0

_
0.6

290
228
235
221
200
172
179
159
131
324
2X3
269
15
9
11
159
138
124
504
469

DEMR DII METALLER VE ALAIMLARI


3. B A K I R VE A L A I M L A RI
B ulunuu ve nemi
Doada kuprit, halkopirit, malahit, azurit gibi filizler halinde, ayrca nisbeten soy bir metal oluu itibariyle de
ham bakr olarak fazla miktarda grlebilen bir elementdir. Filizlerinden kolayca indirgenir.
Tarihin ok eski yllarndan beri kullanlagelen bakr, deerini nemli zelliklerine borludur. ekme dayan-
m ve sertliinin az olmasna ramen elektrik ve s iletkenlii ok iyi olup bu zellikleri bakmndan gmten
hemen sonra gelir. Korozyon direnci ve yorulma dayanm yksektir. Lehinlenebiliiik, kaynak edilebilme, dv-
lebilme ve haddeleme gibi ileme kolaylklarna sahip, gzel pembe renkli ve ho grnml bir metaldir.
Alminyum, paslanmaz elik ve kaliteli camlardan nce. mutfak kaplan imalinde fazla miktarlarda kullanl-
m olan bakr, ayn amala bugn de az oranda tketilirken asl kullanm yerini elektrik iletkenleri ve alamlar-
na brakmtr. Elektrolitik bakrdan bobin telleri ve dier iletkenler yaplrken az miktarda da altn ayar, mermi
ve roket paralan (bakr koni gibi) yaplu'. Dekoratif eya da bakrn kullanld bir yerdir.
Bugn ancak tarihi bir deeri olan bakr-kalay karm tuncun yerine inko, berilyum, alminyum, nikel gibi
katklarla bakrdan ok deerli alamlar yaplmaktadr.
Bakr Standartlar ve Snflandrmalar
Bakr ve alamlar yurdumuzda TSK tarafndan standardlatrlmtr. Bu standardlara ait baz rnekler aa-
da gsterilmitir.
TS 188 Snflandrma (yerine TS 4515, 4516, 4517, 4518. 4519 gemitir.)
TS 1383 Ksa gsterililer
TS 1384 Ksa gsterililer
TS 380 Bakr borular, dikisiz
TS 417 Bakr-inko alam borular, dikisiz
TS 553 Bakr inko alam levhalar ve eritler
TS 554 Bakr levha ve eritler
TS 564 Pirin ve kurunlu pirin teller ve profil ubuklar
TS 597 Bakr alaml yaylk teller
TS 1653 Elektrolitik katod bakr
TS 1718 Bakr ve alamlar, Rockwell sertlik deneyi, vb.
TS 3586 Dz ve ii dolu mamuller
Bakr ve alamlar iin yabanc lkelerde milli ve zel kurulularca uygulanan birok standardlar bulunmak-
tadr. Bu Standard rnekleriyle edeerlikler izelge. 5 de verilmitir.
Bakr alamlar:
- ilem Alamlar,
- Dkm Alamlar,
olmak zere iki grupta incelenirler.
Ksa gsterililer
Cu - ETP : Elektrolik zl bakr
Cu - Di P : Deokside edilmi yksek fosfor kalntl bakr
Cu - FRIIC : Atete rafine edilmi iletkenlii yksek bakr.
2-51
izelge. 5- B akr ve A lamlarnn S tandard
<
a:
A d
Bakr (sradan, normal)
Bakr, sertifikal
Bakr, deoksde. fosforlu
Bakr, gml, yalaklk
Bakr, gml, yalaklk
Bakr, gml, yataklk
Bakr, kkrtl
Prn,. (MS '>())
Prn,. 'MS 85)
Prn,. (MS 80)
Prn, (MS 70. 72)
Prn,, kurunlu (MS 158)
Prn*,, kurunlu (MS 162)
l'rik ikwk,rKm,-,la\ . MS854)
BK. I I / k. l l avl l
Rii>n/ kal uvl
Hu m/ k. i . vl
\ k
t
' l s:tnHJu
N kt-f. zu
B. k ni ke l . i l . s n l an
B.^ n k. . t t . sm l ar
N kr l si l i se um hr >n/u
" M i l l l l l ' ] - ' l / i r
S n i ! 1. I i/:,
I S ON ormu
Cu-OF
VV.N rVD I N
A lmanya
2.0040
OF - Cu
Cu-E T P *&
Cu-D H P Z
Cu Ag 0.0.1 (OF) c u
2
^ " ' , , ,
Cu Ag 0.05 (OF)
Cu AgOOl (OF)
Cu Cr 1 Zr
C\S
Cu Zn 10
Cu Zn 15
Cu Zn 20
1 1203
Cu A&0.1
ri 293
Cu Cr Zr
2. 1498
Cu SP ,
2.0230 '
CuZn 10
2 0240
Cu Zn 15
2 0250
Cu Zn 20
CuZn 30 , 2 065/(2 061)
( CuZn^ l
:
CuZn 30/(28)
CuZn39Pb2 ^ ^
CuZn36Pbl }
A
\l\\,
CuZn36Pbl.5
CuZn 35 Pb2 .
Cu Zn 35 Mn2 -
AlFc """"
^ i T6
,,
c
, ' KK)
( u S
"
6
Cu Sn 8
r- u * ~ -<>' "
( u Sn 8 ^
r u N l
1
2
Zn 24
CuN 12 Zn 24 " 2 0740
u\l 8Zn2O_
( u.N 18 /n 20
C u N |
,_,
Cu N 25 ' 2OK72"
CuN 10 Fc
( u N 10 Fc- 1 Mn
(
-
u
\ ^ s ,
B S
ngiltere
C 103
Cu-OF
C 101
Cu - ETP
C 106
Cu-DHP
C 103
C 103
u-A-OE-i__
C 103
Cu-Ag-OF-4
CC 102
A2/2
C 111
CZ 101
CZ 102
CZ 103
CZ 106
CZ 122
CZ 131
(CZ 132)
CZ 114
PB 102
Pb 103
Pb 104
NS 104
NS 106
CN 105
-
CN 102
- -
A 3 1 2
UN S
A merika
C10200
OF
C11000
E T P
CI22OO
DHP
N F
Fransa
Cu-Cl
Cu-cl
Cu-bl
C 10400
OFS ~
C10500
_QfS. ,

C 10700
OFS
C18100 !
C14700
C 22000
C 23000
C 24000
CuZn 10
CuZn 15
Cu Zn 20
C 26000 CuZn 30
C 37800 CuZn 39 Pb2
C 35330 CuZn 35 Pb2
1 CuZn+Classe 1
C.51000 ; Cu Sn 4 P
C 51900 CuSnP
+
C 52100
:
CuSnSP
C 75700 CuN 12 Zn 24
C 75900 ; Cu Ni 18Zn 20
C 71300 CuN 25
C 70600 Cu.Ni 10 Fe
C 64700 " ~^ ' ~ "" ""
(C I8OOO)
*
U
S , : M .
(
is^M ,> 1
: r 6 M I X )
u S ' M 1
1
1 > 2.^
C u S . ' Mn
(S 101 C fMKI
s / sis
sve
5011
5010
5015

-
5030

5112
CuZn 15
5114
Cu Zn 20
5122
Cu Zn 30
5168
Cu Zn 39 Pb2
5238
CuZn35Mn2AlFe
-
5428
Cu Sn 6
5243
CuV,J12_Zn24..
5246
. . uNi. l 8Zni().
5667
CuNlOFe i Mn
N S
N orve
16011
Cu-OF
16010
Cu-ETP
16015
Cu DHP

S FS
Finlandiya
2905
Cu-OF
2908
Cu-ETP
2907
Cu-DHP
-

16032 1 2910
CuAgO.KOF) | CuAgO.l(OF)

16106
CuZn 10
16108
CuZn 15
16110
Cu Zn 20

2915
Cu Zn 10
2916
CuZn 15
2917
Cu Zn 20
16115 1 2918
CuZn 30 ; CuZn 30
16135 2921
CuZn 39 Pb2
:
CuZn39 I*b2
16150 2923
CuZn 36 n 1 CuZN36 Pb 1
1979
~~ CuZn35Mn2AIFe
16304
Cu Sn 4
16306 ! 2933
Cu Sn6 j Cu Sn 6
6424 | 2936
CuNl2Zn24 , CuNU2Zn24
16420 i 2935
_ _CuN i8Zn2O _
l
__CuNj 18Zn20 .
16410 2938
uNl_0Fe!_Mn...

_ CNilO Fc-IM
t
DEMR DII METALLER VE ALAIMLARI
Alam elementleri, belirtilen anma alam miktarlarna gre sralanmaldr. Alam elementleri azalan yzde
srasna gre yazlr. rnein (Cu Zn 36 Pb 3) ya da yzde miktarlar eit ise kimyasal simgeler alfabetik sraya
gre yazlr (Cu Al 10 Fe 5 Ni 5 gibi).
Uygulanan Esas lemlerin Gsterilileri
Harf Temel lem
M tmal edildii ekilde
O Yumuak tavlanm (dkm mamuller iin)
H Souk Biimlendirme Sertlemesi (biimlenebilenler iin)
T M, O veya H dan Baka Isl lemler ile Elde Edilen zellikler
T dan sonraki ikinci harf, belirli ilemlerin srasn ifade eder.
lem ayrntlar TS 1384 de bulunmaktadr.
zellikleri
Atom arl
Ergime noktas
Younluu
Is iletkenlii
Is kapasitesi
Uzama katsays
Elektrik iletk.
63,64
1083 C, kaynama noktas 2595 C
8,96
38.61 W/(m.C)
0,129 kJ/(kg.C)
1,7.10
5
mm/mm C
167 ohm.mm/m
Bakr, pembe-krmz renkte, yumuak ok ince levha ve tel haline getirilebilen, ok iyi iletken bir metaldir.
Korozyon direnci de iyi olmak birlikte nitrik asit, scak tuz asiti ve scak slfirik asit metali zer. Ak havada
patina denen yeil renkli, ana metali daha fazla korozyondan koruyan bir tabaka ile kaplanr.
Bakr, kolayca deerli alamlar haline getrilebilir. Alam katk maddelerinin balcalar inko, kalay, kur-
un, alminyum, nikel ve silisyumdur. Bu alamlarla ilgili bileim, zellik ve tipik kullanm yerleri izelge. 6 da
verilmitir.
izelge. 6- Bakr ve Pirin lem Alamlar, zellik ve Kullanm Yerleri
A nma ad A nma ekme A kma Uzama T alal malat zellikleri ve tipik
ve UN S N o. bileimi dayanm dayanm (50 mmde) ilenebilme uygulama alanlar
Bakr, oksijensiz
c 10 200
Bakr, oksijensiz,
Bakr, oksijensiz
99,95 Cu 221-455 69-366 55
99,99 Cu 221-455 69-366 55
99,95 Cu 221-352 69-345 5 0
20 ok iyi ilenebilirlik, souk ve
scak alma uygunluu, forging ve
presleme, zmbalama, svama ve ben-
zer ilemler. Troleybs iletkenleri,
metalik conta, dalga klavuzlar, vb.
20 Yukardaki gibi, iyi iletken tel ve kab-
lolar
20 lenebilirle 10200 gibi, iyi lehim, oto-
bs baras, kaba elektrik iletkenleri
2-53
D E M R D I I M E T A L L E R VE A L A I M L A RI
izelge. 6- B akr ve Pirin lemA lamlar, zellik ve K ullanmYerleri (D evam)
A nma ad A nma ekme A kma
ve UN S N o. bileimi dayanm dayanm
Uzama T alal malat zellikleri ve tipik
(50 mmde) ilenebilmc uygulama alanlar
H
Bakr, oksijensiz
gml, yalaklk
C10400, 10500.
10700
Pirin, Ms 90
C22000
(Ticari bronz)
Pirin Ms 85
C23000
Pirin Ms 80
C24000
Pirin Ms 70
(Kovanlk)
C26000
Pirin, dk
kurunlu boru nlz.
C33000
Pirin, yksek
kurunlu boru nlz.
C 33200
Pirin yksek
kesme hzl
C36000
Pirin, dvmelik
(forging)
C37700
Pirin, Noval
C 46400-46700
Tombak
(Gilding melal)
C21000
Pirin, yksek n/.
Ms58
Mimari bronz
C 38500
Bronz
C42500
99.95 Cu
90Cu+10Zn
85Cu+15Zn
8OCu+2OZn
7OCu+3OZn
(72Cu+28Zn)
66Cu+
33,5+0,5 Pb
65,0 Cu+
33,5 Zn+
1,6 Pb
61,5 Cu +
35,5 Zn +
3,0 Pb
59,0 Cu +
39,0 Zn +
2,0 Pb
60,0 Cu +
39,25 Zn +
0,75 Sn
95Cu+5Zn
58Cu+42 Zn
(+Pb)
57Cu +
40 Zn +
3Pb
88,5 Cu+
9,5 Zn +
2,0 Sn
221-455
255-497
269.724
280-862
304-897
324-517
359-517
338-469
359
(Ekstrzyon)
373-607
235-442
350-450
414
(Eksiriizyon)
310-635
69-366
69-428
69-435
82-448
76-448
103-414
138-414
124-310
138
172-455
69-400
130-300
138
124-524
55
50
55
55
66
50
50
53
45
50
45
42
30
49
20 ilenebiliri!k 10200 gibi. Oto
contas, radyatr, iletken tel,
otobs baras, baskl devrekom-
tatr seymeni, svieteminel..
20 ok iyi souk ilenebilme, ekme
svama, presleme iin iyi scak ilene-
bilme. Madalya, mermi gmlei, kap-
sl, ss eyas, vb.
30 ok iyi souk, iyi scak ilenme, ilet-
kenler, soketler, yangn sndrc, s
eanjr borusu, radyatr.
30 ok iyi souk, iyi scak ilenme.
Pil kapsl, mzik aletleri, saat kadra-
n pompa paras, esnek hortum.
30 ok iyi souk ilenme, mermi kovan
tesisat mlz. radyatr, klandrma
aksesuar, dekoratif eya, pim, perin.
60 Souk ileme ve talal ilemeye
uygun. Delme, zmbalama ve bkme
iin uygun. Pompa, g silindiri, m-
himmat kapsl, tesisat malzeme
80 ok iyi talal ilenme, delme ve
zmbalamaya uygun. Genel amal
vidal paralar.
100 stn talal ii. rle ile vida
alabilir. Dili, pinyon ve otomat
paralar.
80 ok iyi scak ilenme. Scak
presleme paralan.
30 ok iyi scak ilenme, scak
presleme paralan. aft, tambur,
cvata, somun, valf gvdesi, kaynak
ubuu, gemi aksesuar.
20 ok iyi souk, iyi scak ii. ekme,
svama, zmbalama, delme vb. Mermi
gmlei, madalya, kapsl, ss eyas.
85 ok iyi talal ilenme.
Otomat paralar.
90 ok iyi talal ve scak ilenebilme,
scak presleme. Mimari ekstriizyon,
ssleme, mentee kilit gvdesi, for-
ging paralar.
30 ok iyi souk ilenme, delme, ekil-
lendirme, derin ekmeye uygunluk.
Elektrik anahtar, yay, terminal, kon-
nektr, kalem raptiyesi.
2-54
DEMR DII METALLER VE ALAIMLARI
izelge. 6- Bakr ve Pirin lem Alamlar, zellik ve Kullanm Yerleri (Devam)
A nma ad A nna ekine A kma
ve UN S N o. bileimi dayanm duyanm
Uzama T alal imalat zellikleri ve tipik
(50 mmde) ilenvbile uygulama alanlar
Fosfor bronzu
C51000
% 5 lik
95,0 Cu +
5,0 Sn
eserP
324-966 131-552 64 20 ok iyi souk ilenme, ekme, kat-
lama, bay iirme, rlelene. kesme,
zmbalamaya uygun, zel boru, diyaf-
ram, kesme pimi. kemer, kilil contas,
kimya cihaz, kaynak teli. tekstil dona-
Fosfor bronzu
C52400
% 10 luk
Fosfor bronzu
yksek hz
C54400
Al. bronzu,
C61000
Al. bronzu,
demirli
C61800
Bronz
C 63200
Bronz
C 63600
Bronz
C63800
Bronz, dk
silisyunlu
C 65100
Mangan princi
C 66700
Kzl, silisyum
bronzu
C69400
Nikel bronzu
C71000
Nikel gm
(Alman gm)
C75200
(Alpaka)
90,0 Cu +
10,0 Sn
eserP
88,0 Cu +
4,0 Pb
4,0 Zn
4,0 Sn
92,0 Cu +
8,0 Al
89,0 Cu +
1,0 Fe +
10,0 Al
82,0 Cu +
4,0 Fe +
9.0 Al +
15,0 Ni
95,5 Cu +
3,5 Al +
1,0 Si
95,5 Cu +
2,8 Al +
1,8 Si +
0,4 Co
98,5 Cu +
l,5Si
70,0 Cu +
28,8 Zn +
1,2 Mn
81,5Cu +
14,5 Zn +
4,0 Si
79,0 Cu +
21,0 Ni
65,0 Cu +
17,0 Zn +
18.0N
455-1014
304-517
483-552
552-586
620-724
442-580
566-897
280-655
315-697
552-694
338-655
386-711
193
tavl
131-435
207-379
269-293
310-366
373-786
103-476
82-638
280-393
90-568
172-620
70
50
65
28
25
64
36
55
60
25
40
45
20 ukurlatrma, ekillendirme ve kat-
lama gibi iyi souk ilenme.
Ar levha ve ubuk anma ve
korozyona direnli yay. feling.
80 ok iyi talal ii. iyi souk ii.
ekme, katlama, ukurlatrma.
kesme ve zmbalamaya uygun.
Yatak, bur, basn contas, dili, aft
ve valf paralar.
20 iyi scak ve souk ilenme, cvata,
pompa par. aft, balant ubuu.
40 Scak pres ve forging e uygunluk,
bur, yatak, kaynak teli ve
korozyon direnli retim.
30 yi scak ekillenme, kaynaa uygun-
luk. Cvata, somun, pompa par.
aft, korozyon direnli retim.
40 ok iyi souk ilenme, kutup ele-
man, cvata (souk pres), konnek-
tr. vida.
ok iyi souk ilenme ve scak tekil-
lenme. Yay, anahtar par., kontak,
cam ve seramik sr.
30 ok iyi scak ve souk ilenme,
ekillendirme, katlama, ba iirme,
trtjl ekine, svama. Vida. cvata,
lid.basn gmlei. s eanjr borusu,
elk. donamm.
30 ok iyi souk ekillenme, katlama,
zmbalama ve kaynaa uygunluk.
Diki ve punto kaynakl eitli prin-
para.
30 ok iyi scak (forging) ekillen-
dirme, vida ekme. Korozyon direnli
ve yksek day. valiler.
20 yi scak ve souk ekillenme, kay-
naa uygunluk. Rle par. kondansr
ve par., elektrik yaylan, buharlatr-
c ve s eanjr borusu.
20 ok iyi souk ilenme, katlama, derin
ba iirme, rvolver ile vida ve trtl
ama. Perin, vida, tepsi, kamera
par. dekorasyon, isimlik, radyo kad-
ran, vb.
2-55
D E M lR D I I M E T A L L E R VE A L A I M L A RI
izelge. 6- B akr ve Pirin lemA lamlar, zellik ve K ullanmYerleri (D evam)
A nma ad A nma ekme A kma
ve UN S N o. bileimi dayanm dayanm
Uzama T alal malat (izcilikleri ve tipik
(50 mmde) ilenebilme uygulama alanlar
Gml bakr
C 80100
C81300
C81800
C82000
C 82200
99,5 Cu+Ag 172
nin 0.05
Dier maks. 0.05
98,5Cumin. 366
0,06 Be, 0,80 Co
62
248
95,6Cumin. 345-(704) 172-(517)
1,0 Ag-0,4 Be
1,6 Co (2)
96,8 Cu 345-(690) 138-(517)
0.6 Be, 2,6 Co
99.5 Cu nn. 393-(655) 207-(517)
0,6 Be, 1,5 Ni
40 10 Elektrik ve s iletkenleri, korozyon
ve oksitlenmeye direnli uygula-
malar.
11 20 Sert elektrik ve s iletkenleri.
20-(8) 20 Diren kaynak elektrodu, kalplar.
20-(8)
20-(8)
C83400
C 83600
C84400
C 85200
C85500
C 87800
Kalay bronzu
C 90200
Kalay bronzu
C 90500
Kalay bronzu,
Nikelli C 91600
Bronz
C92300
Bronz, yksek
kurunlu
C93200
Bronz, yksek
kurunlu
93700
Bronz, yksek
kurunlu
C94300
Bronz, nikelli
C94700
90 Cu, 10 Zn
85 Cu, 5 Sn
5 Pb, 5 Zn
81 Cu, 3 Sn
7Pb, 40Zn
72 Cu, 1 Sn
3 Pb, 24 Zn
58 Cu, 1 Sn
1 Pb, 40 Zn
82 Cu
14 Zn, 4 Si
93 Cu, 7 Sn
88 Cu
10 Sn, 2Zn
88 Cu
10,5 Sn, 1,5 Ni
87 Cu
8 Sn, 4 Zn
83 Cu, 7 Sn
7 Pb, 3 Zn
80 Cu, 10 Sn
10 Pb
70 cu, 5 Sn
25 Pb
88 Cu, (Sn
2 Zn, 5 Ni
241
255
235
262
379
586
202
310
304-(414)
280
241
241
186
345-(586)
69
117
103
90
207
345
110
152
152-(221)
138
124
124
90
159-(414)
30
30
26
35
15
25
30
25
16
25
20
20
15
35 (10)
20 Akm tayc par., kontak ve anallar
levhas, bur, yatak, sac havyas
(diren kay. iin)
20 Kavrama ringi, fren kasna, diki
kaynak elektrodu, su ile soutma
donamn, manon.
60 Az mukavim, az iletken dkm,
mermi sevk emberi.
84 Valf, flan, fiting, su tesisat par.
Pompa, kk dili, ss eyas.
90 Genel eya, ss dkm, tesisat
(su) iniz., amdan.
80 Su tesisat par. valf, baslk, ss
e. amdan.
80 Basnl dkm al. dk mukave-
metli, genel amal.
40 nce cidarl. yksek mukavemetli
basnl dkm, silah kabzas, 6 ke
somun.
20 Yatak, manon.
30 Yatak, bur, pompa par., piston
ringi, valf, conta, fiting.
20 Dili imali
42 ok iyi talal ilenme. Valf, filting,
yk. basn buhar tesisat dkm.
70 Yatak, bur, kovan.,
genel kulamn mlz.
80 Yksek bas. pompalar iin yatak,
korozyon direnli uygulamalar ve
dkm mlz.
80 Hafif ykl, yksek hzl
yatak imali
30 Valf, pompa gvdesi, flan, deniz
suyuna direnli malz.
2-56
DEMR DII METALLER VE ALAIMLARI
izelge. 6- B akr ve Pirin lemA lamlar, zellik ve K ullanmYerleri (D evam)
A nma ad
ve UNS N o.
Al. Bronzu
C 95200
Nikel bronzu
C96400
C 96700
Nikel gm
C97400
C99300
A nna ekme
bileimi dayanm
88 Cu 552
3 Fe, 9 Al
69,1 Cu, 469
30 Ni, 0,9 Fe
67,6Cu, 30N (1207)
0,9Fe, l,15Be
O,15Zr,O,15Ti
59 Cu, 3 Sn 262
5Pb,17Ni,16Zn
71,8Cu, 15N 655
0,7Fe, 11 Al,
1,5 Co
A kna
dayanm
186
255
(5527
117
379
Uzama
(50 mmde)
35
28
(10)
20
2
T alal
ileebilme
50
20
40
60
20
malat zellikleri ve tipik
uygulama alanlar
Asit direnli pompa, yatak, dili,
valf, bur, silindir.
Valf, pompa gvdesi, la a. deniz
suyuna direnli mlz.
Korozyon direnli plastik kalb, dz.
suyuna direnli, yk. mukavemetli
paralar.
Valf, fitting, ssleme eyas, madeni
eya.
Cam eya imal kalb, cam levha
rulosu, denizcilik eyas.
4. N K OVE A L A I M L A RI
B ulunuu ve nemi
En nemli inko filizleri, inkoblend (ZnS), kalamin (ZnCO
3
) ve inko silikat (inko camt)dr.
Saf halde elektro kaplama ve eritme kaplamada kullanlr. Alamlar sanayide ok yaygn olup zellikle
Zamak ticari adyla sanayide basnl dkm malzemesi olarak, ayrca bakr ve alminyumla verdii alam trle-
ri ok nemlidir. Suda eriyen inko bileikleri zehirlidir.
inko S tandardlar ve S nflandrmalar
TSE tarafndan inko ve inko alaunlan snrl olarak standardlatrlrm, almalar srdrlmektedir:
TS 414 : Mg-Al-Zn alamlar, dkmlk
TS 2274 : Mg-Zn-Zr alamlar, dkmlk
DN Normu, ASTM ve dier lke normlar da inko ve alaunlar iin standardlar hazrlamtr. Yaygn
ASTM rnekleri:
B-69-62T : inko Levhalar.
B-86-64 : inko Alamlar, Basnl Dkm iin (AG40A, AC41A).
B-240-64 : inko Alam Ingotlar, Basnl Dkm in.-
inko ve alamlar balca:
- Korozyon nleyici olarak, levha ve kaplama halinde (galvaniz),
- Dkm, zellikle basnl dkmde,
- inkografide,
- Bakr ve alminyum bata olmak zere bir ok deerli alamlarn hazrlanmasnda,
- Deerli bir boya pigmenti olan inko oksit in yapmnda kullanlmaktadr.
2-57
DEMR DII METALLER VE ALAIMLARI
zellikleri
Atom arl
Ergime noktas
Younluu
Kaynama noktas
Uzama katsays
ekme dayanm
Elektrik iletkenlii
65,37
419C
7,14
906 C
4.10-
5
mm/mmC
250-270 MPa
606 ohm. mm
2
/m
inko metali, gri mavi renkte, ok sert olmad iin levha haline getirilebilen, ak hava korozyonuna ok
direnli bir malzemedir. Alminyumda olduu gibi ince oksit tabakas ana metali korur.
inkonun bakr ve alminyumla verdii alamlar daha nce grldnden presdkm malzemelerinden
ASIM rnekleri izelge. 7 de bilgi iin verilmektedir.
ASTM B 86 AG 40A : Cu 0,25-Al 3,5-4,3-Mg 0,02-0,05-Fe, maks. 0,100-Pb 0,05- Cd o,04-Sn
0,03- inko, kalan
AC 41A : Cu 0,75-1,25-Al 3,5-4,3-Mg 0,03-Fe0,100-Pb 0,05-Cd 0,04-Sn 0,03-
inko, kalan
ekme dayanm, AG 40A : 284 MPa, 41A : 323 MPa
Uzama, 50 mm de % Ag 40A : 10 , " : 7
Brinell sertlii : 82 , " : 91
10 0 bilya
5000 N yk
30 saniye
izelge. 7- inkoA lamlar
ALAIM
Bi l e i m %
Cu Al Mg Pb Cd Sn Fe
zel l i kl er
ekme
day. MPa
Basma
day. MPa
Sertlik
Binell
Uzama
50 mm?
Ti pi k Kul l anm
Yerleri ve Noktal ar
D k m A l a m l a r
AG4 0 A
(SAE 903)
AG41 A
(SAE 925)
0,03
0,75
1,25
3,9-
4,3
3,9-
4,3
0.03-
0,06
0,04
"
0,02 0,075
"
0,075

283
328
414
600
82
91
10
7
Basnl dkm
Ed.Zamak3,QQ-Z-363
Basnl dkm ve kum
dkm, edeeri
Zamak 5, Gomak 5
t l e m A l a m l a r
Haddeli inko
Ticari
"
Klie inkosu
(sert)
-
-
0,005
-
-
-
-
-
0,005
0,025
0,08
0,06
0,15-
0,35
-
0,06
0,15-
0.30
-
-
-
-
-
0,014-
0,025
-
-
-
-
-
-
38
43
43
-
-
-
Pilkovan.balkgz.eli-
ket, dier diren ekme
mlz. Adres plaketi
"
Foto kliesi yksek
sertlik, iyi dalan-
ma zellii
2-58
I I I , l l J i . J
DEMR DII METALLER VE ALAIMLARI
5. NKFX VE ALAIMLARI
Nikel, yksek korozyon ve oksidasyon direncine sahip olan demir renginde bir deerli metaldir. Kaliteli elik
imali dnda da yksek mekanik zelliklere sahip ve bu zelliini 1000 C nin stnde de koruyan nikel alam-
larnn imalinde kullanlr. Ticari saflktaki nikel, ok iyi manyetik ve elektrik zelliklerine sahiptir.
Nikel alamlar, elikle mukayese edildiinde aka ok iyi mekanik zelliklere sahiptir, tlem alamlarn
ou scak ve souk ilenmeye, baaryla kaynak edilmeye uygundurlar. Yksek oranda alamlandrlm nikel
ilem alamlarndan bazlarnn (dvme speralam gibi) ilenmelerinin gl istisnadr.
Dkm alamlar talal ileme, talama, lehim ve kaynaa uygundur.
Nikel ve nikel alamlar TSE tarafndan standardlatrlmaya balanm olup baz rnekler aada gsteril-
mitir:
TS5180 Rafine Nikel
TS 8841 Nikel-Demir Alamlar, Biimlenebilen, Kimyasal Bileimler.
TS 8889 Nikel - Krom Alamlar, Biimlenebilen, Kimyasal Bileimler.
Amerika Birleik Devletleri, UNS kuruluunca nikel ve alamlar standardlatnlmtr. UNS No., isimlen-
dirme, bileim, mekanik zellikler ve kullanm yerleri bilgileri izelge. 8 de gsterilmitir.
6. TTAN VE ALAIMLARI
Titan, gri renkli, hafif (d= 4,5 g/cm
3
), iyi mekanik zelliklerde, manyetik olmayan, yksek korozyon direnci-
ne sahip deerli bir metaldir. Kuvvetli oksitleyici asitler, hipoklorit ve klor zeltilerine, salamura ve deniz suyu
ile daha bir ok kimyasal maddeye kar direnci yksektir. Hidrojen, oksijen ve azota kar ilgisi fazla olup bu
gazlar ve karbon titan krlgan yapar. Uak motor kompresrleri iin ok uygun der. Elektro kaplamaclkta da
i paralar asks, tekne ve benzeri donanm iin rakipsiz bir malzemedir.
Titann biimlendirilmesi paslanmaz eliinkine benzer. Titan ve alamlar talal ilenebilir, talanr. Bu-
nunla birlikte iin sertlememesi iin takmlarn keskin, beslemenin devaml olmas gerekir. Klavuz ekme, me-
talin yolunmas olduundan zordur.
Dkmlk titan alamlar grafit kalplama ile dklrse de kalite iin vakumlu frn kullanm gerekir.
Genelde titan paralar Gaz-wolfram ark kayna yntemi ya da Plasma ark yntemiyle kaynatlabilir.
Ancak, ok iyi bir temizlik ve maskeleme gerekir. Alfa-beta titan alamlar yksek dayanm iin sulanabilir,
fakat kaynak edilemezler.
Beta ve alfat-beta alamlar biimlendirme tasanmlannda kullanlabilirler. Bunun iin nce yumuak biim-
lendirme, sonra sl ilem yapmak gerekir.
2-59
izelge. 8- N ikel ve N ikel A lamlar
M
L
A
R
I
I i
t
<
W
r
A
L
L
E
R
5
es
D
E
M

UNSNo
N02200
N 044000
N 06002
N60O3
N6600
N 07750
N08800
N 08825
N 09901
N10001
N10004
N10276
N13100
T anmlama
Ortak ad
Ticari saf nikel
(Ni 200)
Nikel-Bakr al.
(Monel 400)
Ni-Cr al.
(Hastelloy X)
Ni-Cr al.
(Nichrome V)
Ni-Cr al.
(Inconel 600)
Ni-Cr al. yalan-
drma sertletirilmi
(Inconel x 750)
Ni-Cr-Fe al.
(Incoloy 800)
Ni-Cr-Fe al.
(Incoloy 825)
Ni-Cr-Fe al.
Ya. sertletirilmi
Ni-Mo al.
(Hastelloy B)
Ni-Cr-Mo al.
(Hastelloy W)
Ni-Cr-Mo al.
Ni-Co al.
A nma B ileimi
(A rlk % si)
99,5 Ni
65 Ni, 32 Cu, 2 Fe
60 Ni, 22 Cr, 19Fe
80 Ni, 20 Cr
75 Ni, 15 Cr, 10 Fe
73 Ni, 15 Cr, 10 Fe
32 Ni, 21 Cr, 46 Fe
0,4 Ti. 0.4 Al
32 Ni, 21 Cr, 46 Fe
3 Mo, 2 Cu, 1 Ti, Al
43 Ni, 12Cr,36Fe,
6 Mo, 3 Ti+Al, B
67 Ni, 28 Mo, 5 Fe
59 Ni, 5 Cr, 25 Mo,
5 Fe, 0,6 V
57 Ni, 15 Cr, 16 Mo,
60 Ni, 10 Cr, 15 Co,
T ipikzellikler, N /mm
2
ekme
462
545
786
690
620
620
600
628
1207
835
847
800
1014
A kma
152
207
359
414
248
278
290
241
897
393
366
359
848
Uzama %
47
48
43
30
47
20
44
50
14
63
55
60
9
Form
ilem
ilem
ilem
ilem
tlem
lem
lem
tlem
lem
ilem
tlem
ilem
Dkm
T ipik K ullanm
Yerleri
Gda ve kimya proses cihazlar
Valf, pompa, mil, denizcilik malz. Elk. ve
petrol donanm
Trbin ve fnn paralar, petrokimya
donanm
Istc, diren, elektronik para
Kimya, elektronik, gda proses ve sl ii.
donanm
Trbin par. nkleer reaktr yay, cvata,
ekstrzyon kalb, biimlendirme takm
Is eanjr, frn par. kimya ve g tesisi
borular
Isl ilem ve kimya kullanm donanm
Trbin paralar
Kimya cihazlar
Birbirine benzemeyen metaller iin
kaynak teli, motor bakm ve onarm malz.
Kimya cihazlar
Trbin paralar
D E M R D I I M E T A L L E R VE A L A I M L A RI
7. ZE L A L A I M L A R (D E M R D I I )
Gnlk hayatta ve teknolojide sk rastlanlan baz nemli demir d alamlarn bileimleri aada verilmi-
tir.
D k E rgineli A lamlar
E rgime S cak.
"C
46,8
58
70 (Vood al.)
95
124
142
183 (Lehim, yumuak)
Yatak M etalleri
Bi
44,7
49
50
52,5
55,5
-
-
T rler % S n
Hafif ykleme, Alman
Ucuz yatak metali
Ar ykleme, Alman
ok sert yatak metali
M knats A lamlar
Cunico 50Cu,
Remalloy 12Co.
Alnicol 12 Al,
Alnico IV 8 Al,
80
2
90
12
21 Ni, 29 Co
Pb
22,6
18
26
32
45,5
30,6
38,14
Sb
12
2
8
82
, 20 Mo, Fe (kalan)
20 N i, 5 Co,
14 Ni, 24 Co,
Fe (kalan)
S n
8,3
12
13,3
15,5
-
51,2
61,86
Cu
8
8
-
4
3 Cu, Fe (kalan)
Cd
5,3
-
10
-
-
18,2
-
Zn
-
88
2
2
D ier
19,1 indiyum
21 indiyum
-
-
-
-
-
E lektrik D iren T elleri
A lam
71 N i, 29 Fe
80 Ni, 20 Cr
75 Ni, 20 Cr, 3(A1+Cu)
60 Ni, 16 Cr, 24 Fe
35 Ni, 20 Cr, 45 Fe
D iren, 0,0254 mm 0
ohm/foot, 20'C
120
675
800
675
610
2-61
T ermoelement A lamlar
DEMR DII METALLER VE ALAIMLARI
A lam Olun
75 Fe. 22 N i, 3 Cr
72M n, 18Cu, 10N i
67 N i. 30 Cu, 1,4 Fe, 1M n
470
675
340
T uz A sidine D irenli M alzemeler (H er scaklk ve deriimde)
a) Hastelloy B,
b) nconel alamlar
(Bak. izelge. 8)
S lfrik A site D irenli M alzemeler
a) Paslanmaz elik, Nr. 1.4505,
b) Kurun, % 2-4 antimon ieren.
ok Yksek K imyasal D irenli M alzeme
llliumG: 56 N i, 22,5 Cr, 6,5 M o, 6,5 Cu
S ert L ehim
a) 58 Cu, 42 Zn, Ergime derecesi 900 C, yaklak (TS 5650)
b) 44 Cu, 49 Zn, 4 Sn, Ergime derecesi 900 C, yaklak
Gml S ert L ehim
a) 72 Ag, 28 Cu, Ergime derecesi 779 C
b) 50 Ag, 15,5 Cu, 16,5 Zn. 18 Cd
A malgam
A g 33, H g 52, S n 12,5, Cu 2, Zn 0,5
A lmanGm (N ikel gm, A lpacca)
Cu50-66,Znl9-31,Nil3-18
K lie M etali
Sn 48, Pb32,5,Bi9,SblO,5
B asnl D kmPirinleri
A S T M N o. A lam elementleri
Cu S n Pb
ekme dir. Uzama
Zn M Pa %
Z30A
Z533
Z5144
A
A
57
65
81,5
30 372,5 15
kalan 392 15
kalan 617,5 25
2-62
OIE
DEMR DII METALLER VE ALAIMLARI
K A YN A K A
(1) M etals H andbook, Vol. I., American Society for Metals.
(2) B AUMEISTER, T., AVALLONE, E .A .,M arks' S tandard H andbook for M echanical E ngineers.
(3) OBERG, E., JONES, F.D, HORTON, H.L., M achinery's H andbook.
(4) PE RRY, J.H ., Chemical E ngineers
1
H andbook.
(5) 300 Procedes et Formules, DUNOD
2-63
T OZ M E T A L RJ S
Prof. Dr. Sleyman SARITA
1. GE N E L B L G L E R VE T A N I M L A R
Giri
Toz Metalrjisi metal tozu ve ondan ktlesel gereler ve ekillendirilmi paralar retme teknoloji ve sanat-
dr (1).
T/M retim yntemleri dier metal ekillendirme yntemlerinden tamamen farkldr ve seramik para retim
teknolojisine benzemektedir (2). leme her iki halde de tozlarn bir kalp iinde sktnlmasyla balanr.
Oluturulan ekil piirilerek (sinterleme) gerekli mukavemete kavuturulur. Seramiklerin ekillendirilmesiyle
metal tozlarnn ekillendirilmesi arasndaki en nemli fark metal tozlarndan retilen piirilmi paralarn kuv-
vet altnda kolayca ekil deitirebilmeleridir.
Toz Metalrjisi (T/M) bilinen en eski metal ekillendirme yntemidir (1). lk insanlar doada saf haliyle bul-
duu metalleri ergitemediinden onlar ekilerle dverek birletirmeyi gerekletirmilerdir. Msrllar, M..
3000 ylnda snger demirden eitli el aletleri retmilerdir. Yeni Delhi Kolonu 6.5 ton arlnda olup, M.S.
300 ylnda snger demirden ekillendirilmitir.
Ergitme yntemlerinin gelitirilmesiyle bakr, gm ve demir gibi metallerin ekillendirilmesinde T/M
yntemi nemini kaybetmitir. Ancak, platin gibi refrakter metallerin elde edilmesinin tek yolu T/M yntemidir, j f
spanyollarn Gney Amerika'y kefinden ok nce tnka'lann platin ilemeyi bildikleri anlalmtr. Wollas- jh ' i
ton, 1829 ylnda platini endstriyel olarak retmeyi baarmtr. Goetzel (3) e gre bu baar T/M Teknolojisi- '$$
nin balangcdr. 19. yzyln ortalarnda tungsten, molibden ve osmiyum tozlarndan elektrik lambas flaman L i *. ,.
retilmitir lk kendi kendini yalayan yatak 1870 ylnda gerekletirilmitir (1). Krupp firmas 1914 ylnda **"* ''
Sert Metal retimini denemi ve 1927 ylnda piyasaya srmtr.
T/M ynteminde modern gelimeler 1. Dnya Savac yllarnda balamtr. Gzenekli gereler, mknats-
lar ve emdirilmi demir tozu paralar bu yllarda retilmitir. Otomotiv sanayiinde olan byk gelimeler T/M
yntemlerini birlikte bytmtr. 1940 l yllarda T/M rn olarak en ok bakr esasl kendi kendini yalayan
yataklar retilmitir. 1950 li yllardan itibaren demir ve elik tozlarndan retilen dililer, kamlar ve eitli e-
killer piyasaya egemen olmaya balamtr. 1960 larda tam youn T/M gereler retilmitir. Dvme elik para-
lar, takm elikleri, yaylma sertletirilmi bakr ve izostatik preslenmi sper-alamlar gibi.
Dnya T/M piyasas yllk %12 orannda genilemektedir (5). En ok kullanlan metal tozu %85 le demir-
elik tozudur. kinci srada $6-7 ile bakr alamlar gelir. ekil.l de A.B.D. de yllara gre demir tozu tketimi
gsterilmektedir. ekil.2 de toz kullanmnn sektrlere gre dalm verilmitir. Otomotiv sektr %71 ile en
byk T/M para kullanmtr.
BY K VE KUUK
ALETLER
ekil.l- A .R.D . de yllara gre demir tozu tketimi
(K aynak : M PI F)
2-64
ekil.2- M etal tozu tketiminin
sektrlere gre dalm
TOZ METALRJS
2. METAL TOZU RETM TEKNKLER
Metal tozu retim teknikleri; atomizasyon, dorudan indirgeme, tme, elektroliz ve keltme olmak zere
bee ayrlr. Bir metal tozunu retmek iin bu yntemlerin birkan kullanmak gerekebilir. Mesela, oksit tozlar-
nn kimyasal indirgenmesiyle elde edilen tozlar, sonradan tlerek daha da kltlrler.
Atomizasyon
Atomizasyon enok metal tozunun retildii tekniktir. Atomizasyon sv metalin mekanik olarak 50 (im al-
tnda damlaca paralanmas ilemidir (1). Damlack daha sonra souyarak katlar ve metal alam tozunu
oluturur. eitli atomizasyon teknikleri ekil.3 de verilmitir. Sv metalin su jeti ile paralanan "suyla atomi-
zasyon" gaz jeti ile paralanmas "gazla atomizasyon" ve santrifj kuvvetle paralanmas "santrifj atomizasyon"
olarak bilinir.
Yksek basn
kollektr
Atomzasyon tank
S u a l n a
ekil..3- Atomizasyon tekniklerinin
ematik gsterilii
ckil.4- Suyla atomizasyon tank
Tipik bir suyla atomizasyon tank ekil.4 de verilmitir. Potaya boaltlan sv metal istenen hzda ve kesitte
tanka akar. evresel olarak yerletirilmi olan memelerde oluan basnl su jetleri sv metali keserek paralar-
lar. Oluan damlacklar tankn dibine doru hareket ederken souyarak katlarlar ve dibe kelirler. Su ok iyi
bir soutucu olduundan, suyla atomizasyon tanklar ksadr (1 m civarnda). Gazla atomizasyon da benzeri e-
kilde oluur, ancak gazlar iyi soutucu olmadklarndan gazla atomizasyon tanklan 6 m den uzundur.
Dorudan ndirgeme
1965 ylna kadar kimyasal indirgeme en ok metal tozu reten teknik olmutur. Demir, bakr, tungsten, mo-
libden, nikel ve kobaltn oksitlerinden indirgeme yoluyla tozlarnn retilmesi ok bilinen endstriyel yntemler-
dir.
Toz haline tlen oksitler indirgeyici atmosfer altnda uygun scaklklara stlarak indirgenirler. En ucuz
indirgeyici ortam karbondur, ancak hidrojen de bu amala kullanlmaktadr. 1900 ylnda isvire'de gelitirilen
Hgans metoduna gre; magnetit (Fe3 O4), kok, kire ta karm 1260C de 68 saat bekletilerek demir tozu
retilmektedir. F.lde edilen demir tozlan bu scaklkta birbirlerine kaynak oluturarak kekleirler. Ancak, sou-
tulduktan sonra tlerek istenilen toz byklne krlmalar kolaydr. Tozlar snger grnnde oldukla-
nndan "Snger Demir" olarak bilinirler.
tme
tme hem bir metal tozu retim tekniidir, hem de dier tekniklerle retilmi ancak kmelemi tozlarn
knlmas iin kullanlr. tme en ok bilyah deirmenlerde yaplmaktadr. tlecek metal, iinde byk
apl sert ve anmaya direnli bilyalarn bulunduu kaba nceden kaba krlm olarak yerletirilir. Kab dnc-
2-65
TOZ METALRJS
rek veya titretirilerek bilyalan harekete geirir. Bilyalarn arpmas srasnda tozlara ne olaca paracn
zelliine baldr. ekil.5 de grld gibi parack gevrek ise arpma neticesinde ok kk tozlara bl-
nr. Ancak, parack snek ise arpma neticesinde ekil deitirerek yasslar. Snek maddeler ancak an
-sertlemesi neticesinde gevrekleerek kk tozlara blndklerinden bunlarn tlmeleri uzun srer.
tmenin bir sv iinde slak yaplmas hem tme sresini ksaltr, hem de daha ince toz elde edilmesini
salar. Sv olarak, su, alkol ve heptan gibi hidrokarbon bileikleri kullanlmaktadr. Yaylma sertletirmesi uy-
gulamalarnda kullanlan oksit tozlarn sv ortamda terek 0.1 Hm den daha kltmek mmkndr.
Elektroliz
eitli metallerin tozlar elektrolitten yntemiyle elde edilebilir. Elektroliz hcresinde, katod zerinde olan
metal birikmesi ya gevek balantl tozlar halinde (bakr ve gm gibi) veya sk ancak gevrek bir tabaka ha-
linde (demir ve manganez gibi) oluur. ler iki halde de, katodda toplanan metal kolaylkla tlerek ince toz
haline getirilebilir.
(a)
(b)
ekil.S- arpmann etkisi : (a) Gevrek parack, (b) snek parack
Elektrolizle retilen tozlarn ykanarak elektrolitten ve tuzlardan iyice temizlenmeleri gerekir. Kurutma inert
gaz altnda yaplarak oksitlenme nlenmelidir. Elektroliz yntemi ok temiz toz retmesine ramen kullanm
alan tozlarn pahal olmasndan dolay snrldr.
keltme
keltme bir sv veya tuz zeltisinden yaplmaktadr. Bu yntem Hidro-Metalurji olarak da bilinir. zelti-
den, nce bir hidroksit keltilir, daha sonra bu hidroksit stlarak paralanr. Halen bakr, nikel ve kobalt tozu
hidro-metalurji ile retilmektedir (Sheritt Gordon Yntemi).
3. TOZLARIN ZELLKLER
T/M tekniklerinin baars kullanlan tozlarn tane olarak ve ktle olarak fiziksel ve kimyasal zelliklerine
baldr. Tozlarn sktrlmas, piirilmesi ve elde edilen malzemenin mekanik zellikleri, orijinal tozun b-
yklne, ekline, yapsna ve kimyasal bileimine baldr.
Numune Alma
Tozlarn test edilmeleri iin nasl numune alnaca ASTM - B 215 standardnda belirtilmitir. Alnan numu-
ne miktar ok az olduundan, gerei temsil etmesine ok itina edilmelidir. Bir varilden numune alrken onun
her derinliinden toz ekmek gereklidir.
Kimyasal Testler
Bilinen kimyasal analiz teknikleriyle tozlarn bileimleri ve ilerindeki istenmeyen maddeler tesbit edilir.
Tane Bykl Testi
Metal tozlarnn tane bykl genellikle elek analizi ile yaplmaktadr. 1970 de ASTM tarafndan kabul
edilen Standard elek takm izelge.1 de verilmitir. Deney dkm kum tane bykl tesbiti gibi yaplmakta-
dr. 45^m in altnda tane byklkleri iin elek metodu iyi netice vermez. ok ince tozlar iin kelme (sedi-
mantasyon), k dalmas, Fisher -elek- alt yntemleri kullanlr.
2-66
T OZ M E T A L RJ S
izelge.l- S tandard E lek T akm
Elek No .
( Me sh)
30
40
50
60
80
100
140
200
230
325
Delik, u,m
. .. 600
425
300
250
180
150
106
75
.. . .... 63
45
T oz T ane ekli
Metal tozlarnn en nemli iki temel zellii tane ekli ve bykldr. Toz retim teknikleri retilen tozla-
rn ekillerini belirlerler (ekil.6). Toz ekli tayini k ve elektron mikroskoplaryla yaplmaktadr. Tozlarn
ekilleri, biimlendirmede ok etkilidir. Ak, grnr younluk, sktnlabilirlik ve ham mukavemet toz ekli-
ne ok baldr.
iar
ar drop
lendritic
ekil.6- Toz ekilleri ve retimyntemleri
Grnr younluk: Grnr younluk, belli bir hacimdeki gerek toz ttlesinin younluudur ve g / cm
3
ola-
rak ifade edilir. Pres kalplarnn tasarmnda en nemli toz zelliidir. Grnr younluk; toz ekline, tane b-
yklne ve metalin younluuna baldr. Taneler kldke ve ekilleri kreselden uzaklatka grnr
younluk azalr.
ASTM - B 212 ye gre grnr younluk tayn Hail hunisi ile yaplr (ekil.7). 30-35 cm
3
kuru toz Hail hu-
nisine doldurulur ve altna yerletirilen 25 cm
3
lk kaba aklr. Dz bir cetvelle taan tozlar dklr. Kaptaki
tozlar tartlr ve g / cm
3
olarak grnr younluk tayin edilir.
Ak hz : Ak hz 50 gram kuru tozun ekil.7 de gsterilen Hail hunisinden kendi halinde ak zaman-
2-67
TOZ METALRJS
dr. Ak hz, seri imalatta kalbn doldurulma zaman ile dorudan ilgili olduundan ok nemlidir. Kresel
tozlarn ak hzlar ok iyidir. Ancak, kresellikten uzaklatka ak hz der. Pul tozlar kolay kolay akmaz-
lar ve kalplan doldurmak ok zordur.
Sktrlabilirlik : Belirli bir metal tozu ktlesinin basn altnda younlama kabiliyetinin lsdr. S-
ktnlabilirlik tozun biimlendirme srasndaki davrann belirlediinden ok nemlidir.
3.2 m m t V g i n . )
Younluk kab
r-
j
-, \
ekil.7- Hail hunisi ile toz akkanln lme
Bir tazon sktrlabilirlii : (1) Tozun sertliine, (2) toz ekline, (3) toz tane bykl dalmna, (4) kul-
lanlan yalayclara baldr.
Tam mukavemet: Sktrlm toz ktlesinin piirmeden nceki mukavemetidir. Ham mukavemet tozlarn
birbirlerini kitlemelerinden ve ksmen de souk-kaynaklamadan oluur. Presten kartlan paralarn boyutlar-
n koruyabilmeleri ve tanabilmeleri iin ham mukavemetleri ok nemlidir. Ham mukavemete etki eden faktr-
leri (1) toz ekli, (2) toz tane bykl, (3) sktnlabilirlik ve (4) eklentiler diye sayabiliriz.
Tozlarn Belirgin zellikleri
Toz retim teknikleri, toz eklini ve tane bykln belirler. Bu zellikler de tozdan retilecek paralarn
mekanik zelliklerini belirler. eitli yntemlerle retilen tozlan belirgin zellikleri izelge.2 de verilmitir.
retim
Yntemi
Atomizasyon
ndirgeme
Elektroliz
tme
keltme
izelge.2-
Temizlik
Yksek
99.5 +
Orta
98.5 - 99.0 +
Yksek
99.5 +
Orta
99.5 +
Yksek
eitli Yntemlerle retilen Tuzlarn Belirgin zellikleri
Toz ekli
Karmak,
kresel, youn
Karmak
sngerimsi
Karmak
Pul, youn
Kresel
Tane
Bykl
Kaba samadan
325 mee
100 me ve alt
Her me
Her me
ok kk
Sktrlabilirlik
Dk-yksek
Orta
Yksek
Orta
Orta
Gr. Ya
Yksek
Dk
Orta-yksek
Orta-yksek
Orta-yksek
Ham
Mukav.
Dk
Yksek
Orta
Dk
Dk
2-68
13 M
TOZ METALRJS
4. TOZLARIN BMLENDRLMES
Metal tozlarndan para retebilmek iin tozlar parann ekline biimlendirebilmek ve tozlar arasnda ba
oluturmak gereklidir. Biimlendirme yntemleri paraya ekillerini verir, ancak gerekli mukavemet ancak pi-
irmeden sonra oluur. Biimlendirilmi mukavemetin (ham mukavemet), parann tanabilmesi iin gerekli
mukavemetin zerinde olmas yeterlidir.
Pek ok toz biimlendirme yntemi vardr. Ancak bunlardan sadece birka ticari adan nemlidir. Biim-
lendirme yntemleri (i) basnsz, () basnl diye ikiye ayrlabilir.
Basnsz yntemlerde ya toz bir kalp iinde gevek halde dorudan sinterlenerek biimlendirilir ya da ok
ince kresel tozlar bir akkan tayc ile kartrlarak dkmle biimlendirilir. Ticari uygulamalar ok azdr.
Basnl yntemler souk veya scak olarak gerekletirilebilirler. Otomasyona ok uygun olduklarndan, en
ok souk basnl biimlendirme yntemleri kullanlmaktadr. Balca basnl biimlendirme yntemleri metal
kalplarda presleme, ekstrzyon, haddeleme, izostatik presleme, metal enjeksiyon kalplama ve patlayc (explo-
sive) ile kalplamadr.
Metal Kalplarda Presleme
Tozlar bir metal kalba doldurulduklar zaman belirli bir younluk alrlar. Bu grnr younluk, toz ekline,
tane byklne ve dalmna, katk maddelerine ve ksmen de kalp ekline baldr. Basncn uygunlanma-
syla younlama (ekil.8) 3 kademede oluur. Birinci kademede tozlar yer deitirerek daha youn bir paketle-
me olutururlar. Basncn artrlmasyla ikinci kademede tozlarda nce elastik ve daha sonra plastik ekil dei-
tirme oluur. Basncn ok yksek deerlere kmas halinde younlamann nc kademesine geilebilir. Bu
kademede gevrek tozlar krlarak daha kk tozlan olutururlar.
s*
Meta
/
y/A///
a) b)
ekil.8- (a) Metal kalpta presleme, (b) younluun basnla deiimi
Tozlarn birbirlerine gre bal hareketleri, toz ara yzeylerinde ve toz-kalp duvar arasnda srtnmeye
sebeb olur. Bu srtnme, zmbann uygulad kuvvetin tozlara aktarlmasn yavalatr ve zmbadan uzakla-
tka younluk azalr. Boy / ap oran arttka paralarn alt ularnda younlama elde etmek gleir. Uzun
paralar iin ekil.9 da gsterildii gibi ift hareketli zmbalar kullanlmaldr. Homojen younlama elde etme-
nin ve sktrlabilirlii artrmann bir dier yolu da yalayclar eklemektir. En ok kullanlan yalayclar
inko stearat ve stearik asittir. Karbon eklenmesinin problem yalatmayaca uygulamalarda (demir gibi) grafit
tozu kat yalayc olarak kullanlabilir.
Kalp duvarlarnn tozlardan izilmemesi ve anmamas iin ok sert olmas gereklidir. Bugn genellikle
sert metal kalplar kullanlmaktadr.
Tozlarn Haddelenmesi
ekil. 10 da gsterildii gibi tozlar bir besleyiciden haddelerin arasna aktlarak sktnlabilirler ve bylece
srekli biimlendirme gerekletirilebilir, istendii takdirde ikili, l sandvi haddeleme mmkndr. Hadde
silindirlerinden sonra yerletirilecek bir frnla srekli piirme ve onu takiben scak haddeleme ilemleri kullan-
larak sac malzeme retilebilir.
2-69
TOZ METALRJS
VU', LEME VE
ekil.9- Metal kalplarda preslemede younluk dalm (a) Tek hareketli kalp, (b) ift hareketli kalp
ekli. 10- Toz haddeleme : (a) Tek metal, (b) ki metal
izostatik Presleme
zostatik presleme, tozlarn bir akkan basncyla preslenmesidir. Presleme genellikle bir ya ya da su iinde
ve oda scaklnda (CP) (Cold Isostatic Pressing) yaplr. Parann eklinde esnek bir kalp hazrlanr
(ekil.la) ve ii tozla doldurulur., iindeki hava boaltlr ve gerekli szdrmazlk salandktan sonra basn ka-
zanna atlr. zostik preslemede kalp stmeleri olmadndan ve basn her ynde eit olduundan younluk
dalm ve mekanik zellikler izotropiktir. Yntemin dezavantajlar hasas boyutsal tolerans elde edilememesi ve
yava olmasdr. Bununla birlikte 700 MPa a kadar basnlarda ve 1200C ye kadar scaklklarda (IIP) izostatik
presleme ile her trl refrakter metal ve seramik biimlendirilebilir. Sper alam uak trbini diskleri ve takm
elii ktkleri balca rneklerdir.
2-70
TOZ METALRJS
Yksek basn
pompasndan
(a)
( 6 )
ekil. 11- I zostatikpresleme tipleri : (a) Islak, (b) K uru
5. P RM E (S N T E RL E M E )
Souk olarak biimlendirilmi toz metal malzemeler ok krlgandr. Toz taneleri, basn altnda mekanik
olarak birbirlerini kilitlemilerdir ve ksmen de souk kaynak olumutur. Ancak, her iki mekanizma ile de olu-
acak mukavemet paraya yk tama zellii vermez. "Ham mukavemet" olarak adlandrlan bu mukavemetin
parann tanmas ve stoklanmas iin gerekli mukavemet kadar olmas yeterlidir.
Souk biimlendirilmi metal tozlar ergime scaklklarnn altnda, kaynak olumas scaklnda piiril-
dikleri zaman toz taneleri arasnda metalurjik ba oluur (ekil. 12a) ve parann mukavemeti ham mukavemeti-
nin 100 katndan daha yksek deerlere ular. Piirmenin baarl olmas iin toz tane yzeylerinin oksitlerden
temiz olmas gereklidir. Piirilme srasnda ortamdaki hava yok edilmeli ve koruyucu atmosferler kullanlmal-
dr. Piirme atmosferi olarak genellikle indirgeyici gazlar kullanlmakta ve bylece toz yzeylerinde
ekil.12- Piirmenin mikroyapya etkisi : (a) souk biimlendirilmi, (b) sinterlenmi.
nceden olumu oksit tabakalar piirme srasnda indirgenmektedir. Hidrojen en iyi indirgeyici gazdr, ancak
pahaldr. Bugn hidrojen retici ortam olarak krlm amonyak kullanlmaktadr. Krlm amonyakta %25
inert azot ve %75 indirgeyici hidrojen vardr. Ayrca, indirgeyici CO gazn ieren hidrokarbon atmosferler de
piirmede kullanlmaktadr. Doal gazn hava ile kartrlarak kontroll yaklmasyla elde edilen "Endogaz" ve
"Eksogaz" ortamlar bu tip atmosferlerdir (1).
Demir esasl malzemelerin piirilmesi 1100C - 1200C arasndaki scaklklarda krlm amonyak ve endo-
gaz iinde yaplmaktadr. Piirme srasnda : (1) Tozlar arasnda metalurjik ba oluur, (2) toz yzeylerindeki
oksitler indirgenir. (3) yalayc olarak eklenen grafit demire yaylarak malzemenin son karbon seviyesini olu-
2-71
TOZ METALRJS
turur ve (4) ksmi younlama oluur. ekil. 13 de demir - grafit tam karmnn mekanik zelliinin piirme
scaklna ball verilmitir.
1500 I7O0 1900 2100
100
500
300
101)
I
/
-
I
25
800 900 1001 1100 1200
Snt erleme s cnkl g ,"C YKLEME VE... BOYUTLAMA DURUMU
ekil.13- Piirme scaklnn mekanik
zelliklere etkisi
ekil.14- Bir burcun piirme sonras tlenmesi
7. PRME SONRASI VE TAM YOUNLUK TEKNKLER
Piirme pek ok T/M para iin son ilemdir. T/M malzemler de, allm dkm-hadde malzemeler gibi
sl ilem, yzey temizleme, kaplama ve birletirme ilemlerine tabi tutulabilirler. Ancak, malzemeler piirilmi
halleriyle gzenekli olduklarndan bu ilemler srasnda daha dikkatli davranlmaldr.
Piirilmi T/M malzemelere, ayrca iki ilem daha uygulanabilir. Bunlar : (1) Piirme srasnda oluan
boyut deimesini dzeltmeye yarayan tleme ilemi ve (2) tam younlukta malzeme istendii zaman dvme
ilemi.
tleme
Her piirme ileminde tozlar aras ktle transferi olduundan younlama, arplma ve boyutlarda daralma
olur. Pekok uygulama iin bu boyutsal farkllk nemli deildir. Ancak, yataklar kamlar ya da pistonlar gibi bir
mil ya da yuvaya hassas olarak gemesi gereken paralar sinterlemeden sonra tlemek gerekir. Utleme ilemi
biimlendirme ilemine ok benzer. ekil.14 de bir burcun tlenmesi gsterilmitir. Uygulanan kuvvet biim-
lendirme kuvvetinden daha azdr. Para ok az ekil deitirerek istenilen toleranslara getirilir.
6. TOZ DVME
likler
T/M malzemelerin mekanik zellikleri kalc gzeneklere baldr. Bu gzenekler yok edilirse.mekanik zel-
er ve zellikle darbe mukavemeti ok artar, parann krlganl azalr. Piirilmi T/M malzemelerin en
byk dezavantajlar gevrek olmalardr. Dinamik yk uygulamalarnn olduu paralarn, piirmeden sonra d-
vlerek tam younlua kavuturulmalar gerekmektedir. ekil. 15 de, toz dvme iin balangtan sonuna kadar,
ilem sras verilmitir. Toz dvme allm dvme gibi scak ya da souk olarak yaplabilir. Para kuvvet al-
tnda plastik ekil deitirerek istenen son ekli alrken bir taraftan da tam younlua kavuur (6).
Toz Dvme Paralarn M ekanik zellikleri
Piirilmi malzemelerin mekanik zelliklerinin piirilmi younlua bal olduu ok iyi bilinen bir gerek-
tir. Bununla birlikte, scak dvme yoluyla tam younlua kavumak mmkndr. Tam younlua kavuukluu
zaman T/M paralarn mekanik zellikleri allm dkme -dvme malzemelere eittir ve bazan da stndr. T/
M paralarn mekanik zelliklerini, allm hadde paralarla mukayese ederken baz glkler vardr. Hadde
paralar izotropik deildir. Hadde ynnde olduka yksek mekanik zelliklere sahipken, hadde ynne dik
ynde zellikler dktr. Ancak, elik kataloglarnda genellikle hadde ynndeki deerler verilir. T/M paralar
olduka izotropiktirler.
2-72
TOZ METALRJS
DONDUR BRKETLE
TAM
YOUN
PARA
SICAK DVME KONTROLL ORTAM
ekil.15- Toz dvmede ilemsras
Baz T/M paralarn ekme ve darbe mukavemetleri izelge.3 de, yorulma mukavemetleri ekil. 13 de hadde
paralarla karlatrlmaktadr.
izelge3- H addeve T /M eliklerinin zelliklerinin K arlatrmas
M alzeme
Mn-Mo
Hadde
Hadde yn
Dik yn
T/M Ni-Mo
UT S
M Pa
920-980
910-950
900-930
Uzama
%
17-19
5-12
13-15
K esit daralmas
%
60-62
8-24
40-50
D arbe
enerjisi, J
100
10
27
T /M eliklerin yk tama kabiliyetleri bazen hadde eliklerden bile stndr.
Bu durum T/M sonunda elde edilen ok iyi yzey kalitesine balanmtr. ekil. 16 da T/M ve eki dvme
biyel kollar yorulmaya kar dayanmlan bakmndan karlatnlmlardr. Yorulma deneyi, motor silindirin-
deki artlara benzer durumda yaplmtr.
5 0
4 0
2C
>- 3 0
2 0
eki dvme
1O
C
1 0'
OMUR
ekil. 16- ekile dvme ve T /M biyel kollarnn yorulma zelliklerinin karlatrlmas
2-73
TOZ METALRJS
Kalc Gzeneklerin Etkisi
Pek ok aratrma gstermitir ki ekme mukavemeti ve mknatslk zellikle kalc gzenek ile yava de-
imektedir. Siineklik ok hzl (ekil. 17) deimektedir.
Yorulma (ekil.18) ve bilhassa darbe de kalc gzeneklerin hem miktarna hem de ekline kritik olarak ba-
ldr. ekil. 18 de gsterildii gibi younluk arttka S-N erisi hadde deerine yaklamaktadr. Darbe enerjisi ve
tokluk deerlerinin malzemenin dvme srasnda yana doru kaymasna bal olduu belirtilmektedir.
O 4 8 12 O 4 8 12
%GZENEK
\kil.l7- Kalc gzenein mekanik zelliklere etkisi
Oksijen Miktar (Kalnt) nn Etkisi
T/M paralarn mekanik zelliklerine oksijen miktar (dolaysyla kalnt miktar) da ok etki etmektedir. S-
neklik, darbe mukavemeti, darbe tokluu ve yorulma mukavemeti oksijen miktar ile nemli oranda deimekte-
dir. ekil. 10 darbe enerjisinin oksijen miktarna balln gstermektedir.
35
30
25
2 20
| 15
10
5
0
10 10" 10" 10" 10' 10"
1 1 .1
^ DKM
s
6
3
, 2
. . . /
1
10
MR
ekil.18- Kalc gzenein yorulma
zelliklerine etkisi
0 1000 2000 3000
OKSJEN MIKTARI.ppm
ekil. 19- Oksijen (kalnt) miktarnn
darbe enerjisine etkisi
,f A
2-74
TOZ METALRJS
8. T /M UYGUL A M A L A RI
Bugn T/M, pekok uygulamada dier yapm yntemleri ile baaba yarmaktadr. T/M ile retilen para-
lar binlerle ifade edilmektedir. ekil.20 de baz T/M paralan gsterilmitir.
T alal malat Gerektirmeyen M akina Paralar
Talal imalat gerektirmeyen makina paralarnn ou otomotiv sanayiinde kullanlmaktadr. Bu paralar
tozun sktrlp piirilmesiyle dorudan son ekillerine sokulmaktadrlar. Malzeme tasarrufu %100 dr.
1950 li yllara kadar genellikle dk dayanm ve younluklu paralar retilmekte idi; araba kaps, kilit par-
as gibi. Ancak. 1960 lardan sonra dayanm 550 MPa in zerine karlmtr. Ayrca, kullanlan toz alamlar
soukta sertleebilir seilerek bu paralara piirmeden sonra sl ilem gerei de kalmamtr. ekil.21 de hi
talassz retilen yakt pompas elemanlar grlmektedir. Bu elemanlar T/M yntemleriyle retilerek %50 mali-
yet ucuzlamas salanmtr. Amortisr pistonu, hz kutusu senkromeleri, zincir dilileri, tekstil dilileri, eit-
li sektr dililer, mandallar ve daha yzlerce para T/M yntemiyle talassz retilmektedir.
ekil.20- T /M ileretilenbaz paralar ekil.21-T /M yakt pompas elemanlar
T akm elikleri
T /M yntemiyle retilen takm elikleri dkmle retilen takm eliklerine gre daha tok ve uzun mrldr-
ler. Bu slnlUUn sebebi dkmle retilen elikte karbrler belirli blgelere toplanp irileirken T/M elikte ok
ince ve homojen olarak dalmaktadrlar (ekil.22). izelge.4 de T/M ve dkme takm eliklerinin mekanik zel-
likleri karlatnlmtr.
ckil.22- (a) Dkme takm elii, (b) T/M takm elii
2-75
TOZ METALRJS
izelge.4- T /M D kme T akmeliklerinin M ekanik zellikleri
elik S ertlik D arbe E nerjisi B kme D ayanm T alama Oran
H RL Jul M Pa
Dkme T15
T/M T15
Dkme m 4
T/M m 4
66
67
64
65
5
19
14
43
2150
4750
3640
5460
0.6
2.2
1.1
2.7
S ert M etaller
Sert metaller ok sert ve anmaya dayankl T/M yntemleriyle retilmi malzemelerdir. lk patentler 1920
li yllarda Krupp tarafndan Almanya'da alnmtr. Ana bileimde tungsten karbr sert faz, sya dayankl ko-
balt fazyla balanr. Karbr ve metal tozlar kartrlp sktrldktan sonra kobaltn ergime scaklnda
sv-fazl piirme yaplarak karbr taneleri birbirine kobalt ile balanr. Olay imentonun akl balamasna
benzediinden "Semente Karbr" olara da isimlendirirler.
Sert metaller anmaya dayanldk uygulamalar iin gelitirilmilerdir. Bugn kesici takm, kaya delici, ta
kesici ve eklinedirme kalb olarak kullanlmaktadrlar.
lk gelitirilen sert metalde %3-13 arasnda kobalt vardr ve gerisi tungsten karbrdr. Karbr taneleri 1-8
Hm arasndadr. Bu bileim dkme demir ve eitli demir d alamlarn talal imalatnda kesici olarak kulla-
nlr. eliin kesilmesi iin gelitirilen sert metalde %3-12 kobalt, %60-85 WC, %4-25 TiC ve %25 e kadar TaC
bulunur. Kobalt miktarnn sertlie ve krlma mukavemetine etkisi ekil.23 de verilmitir.
Son yllarda sert metallerin verimini daha da artrmak iin yzeyleri kaplanmaya balanmtr. eitli kapla-
ma teknikleriyle yzeyler TiC ve / veya TN ile 5 |im kalnlnda kaplanmaktadr. Bylece yzeydeki srtnme ' .
drlerek kesici takm mr artrlmtr. !|j i
5 450
400
. 350
| 300
6 250
200
S '50
96
en
94
I
92 ^
90
86
84
2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 30
ekil.23- K obalt tutumunun sertlik ve dayanmzerindeki etkisi
S ermetler
Sermet, seramik ve metal kelimelerinin ilk hecelerinin birletirilmesinden olumutur. eitli seramik fazla-
rn bir metal ya da alamla balanmasn anlatr. Seramik fazn miktar hacimce %15 ile %85 arasnda deie-
bilir. Seramik ile metal faz arasnda ok az zlme vardr. Bileik gerelerin tersine, sermetlerde seramik faz
elyaf ya da tabaka halinde deildir ve e eksenli tanecik kabul edilebilir.
Seramik taneciklerinin bykl sisteme bal olarak deiildik gsterir. Nkleer yakt eleman olarak kul-
lanlan uranyum oksit iin 50-100 (im olduu gibi, ince taneli karbrler iin 1-2 (im de olabilir.
2-76
TOZ METALRJS
Sermetler ilk retildiinde bunlarn sya dayankllk, korozyon direnci, sresi ve iletkenlik asndan ok
iyi malzemeler olaca dnlmtr. Ancak, bugne kadar olan gelimeler metal fazn verdii snekliin jet
motoru trbin kanatlar iin yeterli olmadn gstermektedir.
Sermetlerde seramik faz olarak uranyum oksit, uranyum karbr, zirkonyum borit, silikon karbr, silikon
oksit, alminyum oksit, titanyum karbr, grafit ya da elmas kullanlmaktadr. Metalik balayc faz olarak nikel,
kobalt, demir, krom, molibden, tungsten ya da paslanmaz elik, bronz ve sper alamlar kullanlabilir.
K aymal Yataklar
Kendi kendini yalayan kaymal yataklar T/M nin 1920 lere kadar uzanan en eski ve baarl uygulamasdr.
Hala T/M uygulamalarnn en byk blmn oluturmaktadr. Paradaki gzenekler ya deposu olarak al-
r. Mil dnmeye balayp snnca yalar mile doru akarak yalamay salar. Milin durarak soumas halinde
ise klcal hareketlerden dolay ya tekrar gzeneklere dner. Pek ok kaymal yatak mr boyu yalama etkisini
devam ettirir. Ancak, baz ar hizmet yataklarnda bir hazneden ya salanabilir.
Gzenekli kaymal yataklar gruba ayrlr : Sinterlenmi bronz yataklar, demir esasl sinterlenmi yataklar
ve demir-bronz sinterlenmi yataklar, ilk ve en ok kullanlan T/M yatak %90 Cu - %10 Sn l bronz yataktr.
Sinterlenmi bronz yataklar ASTM B438 e gre kurunlu ve kurunsuz olarak iki alt snfa ve onlar da gze-
nek miktarna gre drt tre ayrlrlar (izelge.6). izelge.7 de eitli T/M yataklarn mekanik zellikleri veril-
mitir.
Gzenekli M etaller ve Filtreler
Bu gruba gzenekleri birbirine bal olan : filtreler, alev engelleyiciler, sv depolayclar ve damperler gir-
mektedir. Kullanlmas gerekli toz uygulamaya gre deimektedir. En ok bronz, paslanmaz elik, nikel, titan-
yum ve alminyum tozlan kullanlmaktadr.
izelge.5- B ronz Yataklarn K imyasal B ileenleri
E lement
I
-1. Derece-
Bileenler %-
I
-2. Derece -
A snf B snf A snf B snf
Bakr
Kalay
Grafit
Kurun
Demir
Dier
87,5 - 90,5
9,5 - 10,5
Maks. 0,1
Maks. 1,0
Maks. 0,5
87,5 - 90,5
9,5 - 10,5
Maks. 1,75
Maks. 1,0
Maks. 0,5
82,6 - 88,5
9,5 - 10,5
Maks. 0,1
2,0 - 4,0
Maks. 1,0
Maks 1,0
82,6 - 88,5
9,5 - 10,5
Maks. 1,75
2,0- 4,0
Maks 1,0
Maks 1,0
izelge.6- T /M Bronz Yataklarn Younluklar ve Ya M iktarlar
T ip Younluk, g / cin* Ya miktar, % hacim
I
n
m
IV
5,8 - 6,2
6,4 - 6,8
6,8 - 7,2
7,2 - 7,6
27
19
12
8
2-77
TOZ METALRJS
lzelge.7- T /M Gzenekli Yataklarnzellikleri
B ronz D emir D emir - B ronz
ekme mukavemeti, MPa
Sertlik. B.S.
Maksimum statik yk, MPa
Maksimum yava dnme yk, MPa
Maksimum hz, m/s
Maksimum PV, MPa m/s
Makisumum alma scakl^ C
80-100
30-40
22-28
1,7 - 3,9
7,6
40000-50000
65
40-50
1,6-4,8
4,0
30000-40000
65
80-200
28
1,4-2,8
25000 - 50000
Filtreler gzenekli metallerin en geni uygulama alann kapsar. Organik filtreler kolay ekil deitirdiin-
den ve kat filtreler zayf olduundan toz metal filtreler tercih edilmektedir. Ayrca, toz metal filtreler daha
geni scaklk aralnda alabilirler.
Filtre imalatnda kullanlan tozlar kresel tozlardr ve olduka iri olarak kullanlrlar. Tane bykl filtre
edilecek maddelerin byklne baldr. Ancak, en ok 600 um - 1000 (im aras kullanlrken, 12,5 (im - 180
(im aras gibi incelikler de kulanlmaktadr. Gzenek miktan %40 ile %50 arasnda tutulur. izelge.8 de eitli
T/M filtrelerin zellikleri verilmitir.
izelge.8-T /M Filtrelerinzellikleri
Tipi S zme
B UyklU
mikron
Geirgenlik
D arcy x 10'
ekme
M ukavemeti
M Pa
B klme
A s,
M inimum
K alnlk,mm
Bronz 3
5
12
25
37
1,8
3,0
15,0
45,0
75,0
25
24
20
18
16
50
47
40
35
30
1,60
1,60
2,40
2,40
3,00
Paslanmaz
elik
Paslanmaz
elik
Tel rme
10
20
40
10
20
40
0,65
2,40
6,50
1,14
7,96
15,30
75
60
40
110
95
80
180
80
50
>180
>180
>180
1,25
1,25
2,50
1,25
0,90
7,00
S rtn.rie E lemanlar
Srtnme elemanlar, makine paralarnn temaslarndan oluan mekanik enerjiyi sya evirirler. Is enerjisi
emilir ya da iletilerek o blgeden uzaklatrlr.
Metal esasl srtnme elemanlar ar hizmet uygulamalarnda kullanlr : Uak, tank, i makinalan ve
byk preslerin frenleri ve debriyaj balatalar gibi. Baz rnekler ekil.24 de verilmitir.
2-78
TOZ METALRJS
ekil.24-T /M srtnme elemanlarndan rnekler
Isy iletici toz olarak bakr ve kalay, srtnme salayc toz olarak silikon karbr ya da almina kullanlr.
Ayrca, srtnme katsaysn istenen deerde ayarlamak iin kurun, inko ve grafit tozlar eklenir. Bakr ve
demir esasl srtnme elemanlarnn nominal bileimleri izelge.9 da verilmitir.
izelge.9- B akr ve D emir E sasl S rtnme E lemanlarnn B ileimleri (%)
T ip
Bakr esasl
B akr
65-75
D emir K urun
2-5
K alay
2-5
inko
5-8
S iC
2-5
Grafit
10-20
E lektrik ve M agnetik Uygulamalar
Bu grubun ierisine diren kayna elektrodlan, tungsten ve molibden flamanlar, elektrik kontak malzemele-
ri, metal - grafit fralar, sper-iletkenler ve eitli mknatslar girmektedir.
Oksit yaylma-sertletirilmi bakr diren kayna elektrodlan, normal elektrodlarn 65 katna kadar uzun
mr gstermektedir. eitli gm alamlar her trl elektrik kontaklarnda kullanlmaktadr. En sk olarak
%85 Ag - %15 Ni alam kullanlr. eitli elektrik kontak malzemelerinin zellikleri izelge. 11 de verilmi-
tir.
Metal-grafit karm fralar elektrik motorlarnn can damarlardr. izelge. 10 da verildii gibi metal mik-
tar %20 ile %99 arasnda deiebilir. Metal olarak bakr ya da gm kullanlmaktadr.
Tungsten ampul filamanlannn tek retim yolu T/M teknikleridir. Yapya toryum oksit ve potasyum tozlar-
nn katlmas tane bymesini engellediinden filaman mrn uzatmaktadr.
izelge.10- eitli M etal - Grafit Fralarn zellikleri
K odu
261 C
261 D
FQ
179 P
179 V
22 A -S
246
2-S
1 -S
B ileimi %
21 Cu - 79 C
35 Cu - 65 C
50 Cu - 50 C
65 Cu - 35 C
75 Cu - 25 C
40 A g - 60C
65 A g - 35 C
80 A g - 20 C
93 A g- 7C
Younluk
g/cm
3
2,2
2,5
2,75
3,5
4,0
2,7
3,8
4,6
7,0
zgl diren
Q.m
0,024
0,016
0,006
0,0016
0,0008
0,008
0,001
0,0008
0,0001
M aksimum
A kmyounluu
A /m
2
125.000
125,000
130,000
190,000
235,000
150,000
190,000
235,000
270,000
T ipik
voltaj
V
<72
<72
<36
<18
<15
<36
<18
<9
<6
S cleroscope
sertlii
28
28
28
20
18
30
20
23
10
2-79
TOZ METALRJS
Sper-iletkenler son bir kayln en ok ilgi eken aratrma konusudur. Sper-iletkenlik enerji tasarrufu iin
ideal olarak grlmektedir. 1954 ylnda Nb3 Sn intermetalik bileiinde sper-iletkenliin kefedilmesinden
beri bu alanda ok mesafe alnmtr. Her ay ierisinde gemi be-on yldr yaplan ilerlemelerden daha fazlas
yaplmaktadr.
T/M teknikleri yumuak magnetik malzemelerin ve daimi mknatslarn retiminde byk ekonomi sala-
maktadr. Tozdan son eklehibir talal imalat gerekmeden geilebilmektedir. Kutup paralar, rle gbekleri
ve bilgisayar yazclar gibi yumuak magnetik malzemeler demir, demir-silikon, demir-fosfor ve demir nikel
alamlar tozlarndan retilmektedir. Bunlarn magnetik zellikleri yeterli olmad zaman daha stn olan Ni -
Fe - Mo ve Ni-Fe alamlar kullanlabilir.
izelge. 11-E lektrikK ontakM alzemelerininzellikleri
M alzeme Younluk
(g/cm3)
S ertlik E lektrik iletkenlii
(H V) % I A CS
Gm
Gm - CdO
Gm - Grafit
Gm- Molibden
Gm - Tungsten
Gm - Nikel
Gm - Tungsten karbr
Bakr
Bakr - Tungsten
Tungsten
10.5
9.8 -10.0
8.7 - 9.7
10.4
12.5-15.6
10.0
12.5-13.2
8.9
12.8-15.2
19.3
26
58
3 0 - 4 0
170
110-220
60
110-200
35
140 - 240
290
106
7 5 - 8 2
5 5 - 8 6
5 0
3 6 -6 1
75
3 6 - 5 7
100
2 8-4 1
31
Alnico olarak isimlendirilen Al - Ni - Co esasl daimi mknatslar ounlukla dkmle retilmektedirler.
Ancak bu mknatslarn kkleri ve samaryum eklenmi daimi mknatslar T/M teknikleriyle retilmektedir.
Tozlar ekillendirilmeden nce magnetik olarak ynlendirme ilemine tabi tutulurlar. izelge. 12 de grld
gibi samaryumlu daimi mknatslarn Koersit kuvvet ve maksimum enerji terimleri ok yksektir.
izelge. 12- B az D aimi M knatslarn zellikleri
M knats
Remancns (B r)
T
K oersit
K uvvet (H c)
kA /n
M aksimum
E nerji T erimi
kT .A /m
Alnico 130 (T/M)
Alnico 130 (Dkm)
SmCo5
0.50
0.57
1.0
550
580
3024
3.4
5.4
605.2
D ier Uygulamalar
Tahribatsz atlak muayenesi iin demir oksit tozu kullanlmaktadr. Bu uygulamada kullanlan tozlarn
kolay mknatslanr olmas gereklidir.
Fotokopi ve benzeri kopyalama uygulamalarnda tnerlerin iinde eitli metal ve termoplastik tozlar kulla-
nlmaktadr. Metal tozu "tayc" olarak alr. ekil.25 de gsterildii gibi metal tozu bir reine ile kaplanr
ve bu reineye termoplastik renk vericilerin yapmas salanr. Metal tozu olarak kresel demir tozlar kullanl-
maktadr. Kullanlan metal tozu temizlenip yeniden kaplanarak tekrar kullanlabilir.
Demir tozlar ot tohumlarnn tahl tohumlarndan otomatik yntemlerle ayrlmasnda kullanlmaktadr.
Hafif su serpilen karma demir tozlan pskrtlr ve karm bir manyetik tambur etrafndan dolatrlr. Is-
lanan ekli bozuk ot tohumlarna demir tozu yapr ve tamburdan geerken mknats tarafndan ekilerek aynl-
m olur.
2-80
TOZ METALRJS
Tayc kapla
Tayc ekirdek
metal
ekil.25- Fotokopi tonerininekli ekil.26- l'ul alminyumunx 500 kendi foto.
eitli yakt ve patlayc sistemlerinde melal tozlan kullanlmaktadr. Alminyum, magnezyum, zirkonyum
ve titanyum tozlarnn yksek yanma scaklklar vardr. Bu tozlar egzotermik olarak yanallar ve yksek s ve-
rirler. izelge. 13 de balca zellikleri verilmitir. Metal tozlan patlayclarda gaz olumasn engelleyici ola-
rak, roket yaktlarnda iddetli enerji verici olarak ve iaret fieklerinde k oluturucu olarak kullanlr.
Demir tozu gda zenginletirici olarak kullanlmaktadr. Demi-eksiklii kanszla yol amaktadr. Demir
slfat, saf demir ve eitli demir tozlar dorudan gdaya eklenmektedir. Slfatlar suda kolay erirler, ancak reak-
tiftirler. A.B.D.'de ylda 500 ton saf demir tozu gda zenginletirici olarak kullanlmaktadr.
Di dolgu amalgamlannn nemli bileeni gn esasl melal tozlardr. Gm miktar %65 den fazla,
%30 a kadar kalay ve %30 a kadar bakr olan alamdan tala kaldrma ya da atomizasyonla toz retilir. Toz,
sv civa ile kartrldnda gm ve kalay civa iinde zlr. Ancak, znrlk snrl olduundan tekrar
kelme ile metaller aras bileik oluturarak ayrular. Sonuta yap reaksiyona girmemi toz ve gm-cva
metaller aras bileiklerden oluan bir bileik malzeme haline gelir.
eitli metalik boyalar ve yaldzlarn retiminde metal pullar kullanlmaktadr. Yaldz teknolojisi, altn pu-
lunun sslemelerde kullanlmasyla gemi yzyllarda balamtr. Bugn altn renkli bronz pullar daha ucuz
olduklanndan bu amala kullanlmaktadr. Malen bronz, bakr, alminyum, nikel, inko, gm ve paslanmaz
elik pullar eitli metalik boyalarn esasn oluturmaktadr.
ekil.26 da gsterildii gibi alminyum pullarnn kalnl mikrometre mertebesinde ve eni ile boyu 50-100
mikrometredir. Bu boyutlardaki pul bir tayc sv yapkan ile bir yzeye uygulandnda o yzeye paralel
olarak yerleir ve kaplama yapar.
Pul metaller ya folyodan ya da atomize edilmi tozlardan retilirler. Folyo pulun kalnln, atomize toz da
enini-boyunu belirler. Daha sonra bilyal deirmenlerde bir koruyucu ortam (eitli alkoller) iinde tlerek
son boyutlara getirilir.
eitli ferro-alamlar ve metal tozlan kaynak elektrodu rtsnde kullanlmaktadr. Krom, bor, manganez,
silikon ve vanadyumun ferro-alaunlannn ve nikel, manganez ve krom ve demir metallerinin tozlar elektrod
rtsnde kullanlmaktadr. Bu amala kullanlan demir tozunun miktar toplam demir tozu tketiminin %10 una
varmaktadr.
Sert yzey kaplamalarda anmaya dayankl alamlarn tozlan kullanlmaktadr. Bu kaplamalar alam tel-
lerinden de yaplabilir. Ancak, toz kullanlmas yapy daha homojen yapmaktadu-. Aynca, tozun ergitilmesi
daha kolay olduundan ana yap an sya maruz kalmam olur. Bu amala en ok kobalt ve nikel esasl ala-
mlarn tozlan kullanlmaktadr. izelge. 13 de kobalt ve nikel esasl sert kaplama tozlarnn bileimleri ve e-
ili zellikleri verilmitir.
2-81
TOZ METALRJS
izelge. 13- K obalt ve N ikel E sasl S ert-K apalama T ozlarnn zellikleri
A lam B C
K obalt E sasl
No.l
No.6
N o.12 -
N o.21 -
N ikel E sasl
No.40 1.7
No.6 2.4
No.12 3.5
2.5
1.1
1.4
0.25
0.35
0.45
0.80
Co
kalan
kalan
kalan
kalan
-
Cr
30
28
29
27
7.5
11
15.5
Fe
3
(2)
3(2)
3(2)
5.5>
1.5
3
4
B ileim, %
M o M n
1(2)
1(2)
1(2)
1(2)
-
1(2)
1(2)
1(2)
-
N i
g

g

g

o
o
e
n

e
n

e
n

e
s
kalan
kalan
kulan
S i
1
1
1.4
2
(2)
3.5
4
4.3
W
12.5
4
8
-
S ertlik 'Ortalama
H V A nma
K ayb, mm
3
550-685
385-425
480-550
285-320
340-415
525-575
710-790
46
65
55
70
21
12
11
(1) 2000 d/dak hz. 130 N yk, 230 mm lastik tekerlek ve kuru kum ile test edildi.
(2) Maksimum
K A YN A K A
(1) Metals Handboo'c, 9. bask, Cilt. 7, Powder M etallurgy, A.S.M.. U.S.A., 1984.
(2) HANSNER, H.H and MAL- M.K., Chemical Pub. Co., 1982.
(3) GERMAN, R.M ., Powder M etallurgy S cience, MPIF, 1984.
(4) SANDS, R.L. and SHAKESPEARE, C.R., Powder M etallurgy, PracticeandA pplication, George New-
nes Ltd.. Londra, 1966.
L G L T RK S T A N D A RT L A RI
T S 2304, T S 2306, T S 2309, T S 3087, T S 4222, T S 4230,
T S 4231, T S 4378, T S 4481, T S 4482, T S 4483,
2-82
B L E K GE RE L E R
Prof. Dr. Sleyman SARITA
1. GENEL BLGLER VE TANIMLAR
Bileik gereler birden fazla farkl malzemenin makroskopik olarak birletirilmesiyle elde edilirler. Farkl
malzemeler arasndaki ara yzey kolaylkla gzlenebilir. Malzemelerden biri destekleyici dieri de birletirici ya
da ana yap olarak grev yapar.
Bileik gereler, eitli ekillerde snflandrlabilirler. En basit snflandrma destekleyicinin ekline gre :
Tanecik destekli, elyaf destekli ve tabaka destekli olarak yaplabilir. Elyaf destekli bileik gereler; srekli ve s-
reksiz olarak tekrar ikiye ayrlrlar.
Destekleyicinin btn boyutlar birbirine yaklak olarak eitse "tanecik" olarak kabul edilebilir. Kre,
ubuk, yonga ve benzeri ekiller gibi. Elyaf destekli bileik gerelerde elyafn boyu dier boyutlarndan ok b-
yktr. Genellikle, boyu parann boyu kadardr. Destekleyici tabaka ise iki boyutu nc boyutundan ok b-
yktr.
Bileik gerelerin gelitirilme gerekesi hibir homojen yapnn istenen zellikleri kar.lamamasdr. Kar-
bon elyafl epoksi bileik gerelerin ekme dayanm/younluk oranlar elik ve uzay teknolojisi iin gelitirilen
alminyumun yaklak drt ile alt katdu-.
2. B L E E N L E R N ZE L L K L E R
Bileik gerelerin davranlarn anlayabilmek iin bileenlerin zelliklerinin bilinmesi gereklidir. ekme
dayanm gerektiren uygulamalarda daha ok elyafn zellikleri nemli iken yksek scakla dayankllk gibi
uygulamalarda ana yapnn zellikleri nemlidir. Baz uygulamalarda da. bileik gerecin davran bileenlerin
hac im s al oranlaryla doru orantldr.
Elyaf ve ana yaplarn gelitirilmeleri birbirinden bamsz olarak gereklemitir. Gelitirilen balca
nemli lifler : E-can, S-cam, para-aramid, silikon karbr, bor, alumina. silika ve karbon / grafit dir. Ana yap
olarak %80'i poliesterlerdir. Ancak, stn performans gerektiren uygulamalar iin epoksiier ve polimidler kulla-
nlmaktadr. Son yllarda, plastiklerin yetersiz kald uygulamalarda ana yap olarak eitli metaller kullanlma-
ya balanmtr.
D estekleyiciler
eitli destekleyicilerin zellikleri izelge. 1 de karlatrlmal olarak verilmitir.
Cam elyaf, sv camn 0,793 ile 3,175 mm aplar arasnda bir delikten fkrtlmas ve daha sonra hzl bir
ekilde ekilmeleri ile retilir. Tipik elyaf ap 3-20u. m arasndadr. E-cam kalsiyum oksite daha zengindir ve
genel amal elyaf retiminde kullanlr. S-cam magnezyum oksite zengindir ve ekine dayanm ok yksek-
tir.
Karbon / grafit elyaf yksek elastiklik modl ve ekme emniyet gerilmesine sahiptirler. Uzun karbon lifle-
rinin tm bir organik ncden retilir. Organik nc olarak rayon, PAN (polyacrylonitrile) ve izotropik zift kul-
lanlmaktadr. Ksa karbon lifleri (saak) ise, demir katalizr ve bir hidrokarbon gazndan buhar-sv-kat byt-
me yntemiyle retilir. Rayon ve izotropik zift dk elastik modll elyaf retiminde, PAN ise yksek elastik
modll elyaf retiminde kullanlr. retilen nc elyaf 800C zerinde karbonlatuma / grafitletirme ilemine
tabi tutulur. Elyafn elastiklik modl scaklk arttka artar.
Bileik gerelerde destekleyici olarak kullanlabilecek ekme zelliklerinde ilk organik elyaf para-aramiddir.
Para-aramid kevlar olarak da bilinir ve kimyasal yaps poly paa-phenylenether phthalamide dir. Bir sv kristal
olan bu polimer bir delikten fkrtldktan sonra ekilerek elyaf retilir.
Bor ve SiC elyaf kimyasal buhar keltme (CVD) yntemiyle retilirler. eitli seramik lifler deiik yn-
temlerle retilmektedirler.
A na Yaplar
Ana yap olarak eitli polimerler ve metaller kullanlmaktadr. El kitabnn eitli blmlerinde polimerle-
rin ve metallerin zellikleri verilmitir.
Ana yap olarak, ounlukla poliesterler kullanlmaktadr. Polimidler ve metaller yksek scaklklarda kulla-
2-83
BLEK GERELER
nlrken epoksiler stn mekanik zellikler gerektiren uygulamalarda kullanlrlar.
izelge.l- eitli D estekleyicilerin zellikleri
zellik
Younluk, p, 1000kg/m
3
ekmedayanm, o
m
>GPa
E lastiktikmodl, E , GPa
erm/ p, 10* x m
2
s
-2
E /p,10
9
xm
2
s-
2
E -Cam
elyaf
2,62
1,7
91,3
0,65
31,0
S -Can
elyaf
2,50
2,4
88,9
0,96
35,5
K arbon E lyaf
D .M od.
1,76
3,3
230
1,87
130
Yk. M od.
1,90
2,4
390
1,26
205
Para-aramid
(K evlar-49)
elyaf
1,44
4,0
131
2,77
91
B or
E lyaf
2,57
3,6
400
1,40
155,6
S iC
E lyaf
3,0
3,9
400
1,3
133,3
A I 2O3
(S alT l)
elyaf
3,3
2,0
310
0,60
94
S ijN
4
(S ilikon
N itrr)
saa*
3,18
7,0
380
2,20
119,5
(*) S aak : Ksa elyaf (Whisker) anlamnda kullanld.
3. B L E E N L E R N E K L L E R
Birden fazla malzemenin birlemesi ekil.1 de gsterildii gibi deiik bi-
imde oluabilir. Ancak, bunlardan sadece ikisi bileik gere oluturmaya uygun-
dur. Bileik gerelerde, malzemelerden biri ana yapy dieri de destekleyiciyi
oluturur. Ana yap sreklilik gsterirken destekleyici, sreklilik gstermeyip ana
yap iine gmlebilir.
Bileenlerin ekilleri hangi yntemle retildiklerine ok baldr. Isl ilem
(yalandrma) ve ynlendirilmi katlatrma ile elde edilen bileik malzemelerin
ekilleri ok deiik olabilir ve kontrol edilmesi kolay deildir. ekil.2 de Al-
AI3N tektiiin ynlendirilmi katlatrma ile elde edilmi nikro yaps veril-
mitir.
A I 2O3
saa*
3,96
21
430
5,30
108,5
S C
saa*
3,2
6,9
690
2,15
215,6
K arbon
saa*
2,2
20
700
9,1
318,2
il
M' A
L '''
I!
*> ki sreksizf:z b) ki srekli faz c) B ir sreksiz fuz ikinci srekli faz iine gmlm
ekil.1- Farkl iki malzeme ya da fazn birleme biimleri
2-S4
BLEK GERELER
ekil.2- Ynlendirilmi katlatrilm A l-A ljN i tektiinin mikroyaps (a) dik yn, (b) eksenel yn.
Anmaya dayankllk uygulamalarda kullanlan sert metallerden bileik malzemelerin dier bir zelliidir.
Sert metallerde ana yap %10-15 arasndadr ve grevi %85-90 arasndaki sert karbr tanelerim balamaktr.
Karbrlerin ekilleri genellikle asal keli taneciklerdir.
Elyaf destekli bileik malzemelerde destekleme ekil .3 de gsterildii gibi iki ve boyutlu olabilir. Aynca
lifler kuma gibi dokunabilir.
ekil.3- E lyaf destekli bileik nalzemelc-
4. B L E K GE RE T A S A RI M I
Destekleyicilerin sahip olduklar geni zellikler izelge. 1 de verilmitir. Younuk, organik elyaf iin 1,47
g/cm
3
den almina saa iin 3,96 g/cm
3
e kadar deimektedir. ekme dayanm, E-cam iin 1700 MPa dan
almina saa iin 21000 MPa a deiirken elastiklik modl E-cam iin 81,3 GPa dan karbon saa iin
700GPa a kadar deimektedir. Bylece, bileik gere tasannu yapacak mhendise allmtan ok geni me-
kanik zellikler aral verilmitir.
Btn destekleyici gereler (organik hari) ekme dayanmnn sonuna kadar dorusal gerilme-uzama iliki-
si gsterirler (ekil.4a).
2-85
BLEK GERELER
O 0.5 1 1.5 2 2.5 3 3.5
Gerinim
ekil.4- eitli destekleyicilerin ve ana yaplarn gerilme-uzama ilikileri
Grlecei gibi yksek modll liflerin uzamas %1 den azdr. Buna karlk organik ve cam lifler
r
/< 4 e
kadar uzayabilirler.
Ana yap malzemeleri polimerlerder. metallere ve seramiklere kadar ok geni bir alan kapsar. Polimerler
dk younluk, olduka dk dayanm ve dorusal olmayan gerilme-uzama ilikisi ile bilinirler. Polimer ana
yapl bileik gereler kolay imal edilirler ve olduka bol destekleyici ierebilirler. Bu nedenlerden tr ana
yap olarak genellikle polimerler kullanlmaktadr.
E lastiklik M odl
Bileik gereci oluturan elemanlar elastik davranrlarsa bileik gere de elastik davranr. Bileiin elastiklik
modl, Eb, destekleyici ile ana yapnn elastiklik modlleri arasnda bir deer alr. Destekleyicinin hacmi Vd,
elastiklik modl Ed, ana yapnn hacmi V
a
ve elastiklik modl E
a
ise, bileiin elastiklik modl Eb iki deiik
ekilde hesaplanabilir.
(a)
1
(b)
ekil.5- B ileik gerelerin elastiklik modlleri: (a) E ksenel elyaf, (b) T abakal,
(c) E lastiklik modlnn hacimoran ile deimesi
(i) Srekli elyafn yk ynnde olduu (ekil.5a) halde bileik gereteki ortalama gerilme
Ob = V
d
Od + V
a
CJa
olur. Burada Od destekleyicideki, a
a
ana yapdaki gerilmedir. Ykn ok ar olmad hallerde destekleyici ve
ana yap ayn miktarlarda uzarlar. Bu durumda
olur.
(ii) Bileik gere tabakal ve ykn tabakalara dik ynde (ekil.5b) olduu halde her elemandaki gerilme
2-86
eittir ve birim uzama farkl olur.
yada
BLEK GERELER
eb = Vd ed + V
a
e
a
R. = EdE"
VjEd+V.Ea
olur.
D ayanm
Elyaf destekli bileik gerelerin dayanm, uygulanan gerilmenin ynnn liflerin ynne gre yapt aya
baldr. Eer gerilme yn liflerin ynne paralel ise bileik gerecin dayanm kanmlar kanununa uygun ola-
rak bulunur. Yani. bileik gereteki gerilme :
Ob = V<j Od + V
a
(Ja
olur.
Bileik gerecin nasl krlaca bileenlerin davranna baldr. ekil.a da olas alt deiik krlma bii-
mi gsterilmitir.
Elyafn ve ana yapnn gevrek olmas halinde krlma her ikisinde de ayn anda olur. atlak her ikisini de ke-
serek ilerler (ekil.a). Ancak, uygulamalarn ounda elyaf gevrek ve ana yap sreklidir. Ana yap daha fazla
uzamaya dayanabilirken, lifler dayanamayacaklarndan koparlar. Ana yap yk yalnz bana tayamyarak s-
rekli bir ekilde krlr (ekil.b ve 0- Liflerin ana yapya iyi balanmamas halinde yk altnda ara yzey ayrl-
mas olur (ekil.fid ve e).
(a)
l
(b)
(c)
(d)
(e)
(f )
ekil.6- B ileik gerelerin krlma biimleri
eitli elyaf destekli epoksilerin emniyet gerilmeleri izelge.3 de verilmi ve bunlar 2024 Al alaml ve
4130 elik ile karlatrlmlardar.
2-87
BLEK GERELER
izelge.2- E lyaf D estekli E poksi B ileik Gerelerin E mniyet Gerilmeleri
(E lyaf H acn Oran: %60)
Gere
Younluk E lastiklik
g/cm
3
M odl, GPa
K ayma Puisson
M odl, GPa Oran
Eks. ekme
Enn. Geril.
M Pa
E ks. B asma
E mn. Geri 1
M Pa
K esme E nin.
Gerilmesi
M Pa
E-cam
Kevlar 49
T-300
(Karbon ely.)
GY-70
(Karbon ely.)
Bor
(Karla-
trma iin)
2024-T3
4130
1.94
1.30
1.47
1.61
1.86
2.77
7.84
4 5
76
132
3 2 0
274
72
207
4.4
21
6.5
4.1
5.2
27.6
82.7
0.25
0.34
0.25
0.25
0.25
0.31
0.25
1000
1380
1240
6 90
1310
4 6 2
655
5 5 0
280
830
6 20
2480
345
1100
4 0
55
62
96
100
276
380
Tasarm
Bileik gerecin ilevini yerine getirebilirliini tesbit etmek iin tasarmn kapsam, malzemenin anizotropik
oluu, evre etkisi, kabul edilen hasar miktar, imalat ve montaj kolayl ile onarma uygunluun dikkate aln-
mas gerekir.
Elyaf destekli bileik gerelerin anizotropisi metallerden daha farkldr. Dayanm, sl genleme katsays ve
nemle genleme yne gre 10 kat farkllk gsterebilir.
Is, nem, ultraviole k ve asitler bileik gerece zaman iinde etki ederek mekanik zelliklerini bozabilir.
Ar scak / nem artlarnda mekanik zellikler yarya inebilir. Bileik gereler korozyona dayankl olarak bi-
linirler, ancak nceden evre artarna dayankllk deneyleri yaplmaldr.
Tasarmn ilk adm istenen zellikleri verecek bileenleri ve hacm yzdelerini semektir. Seilen malzeme-
ler, elde edilecek tek-ynl bileik gerecin zelliklerini verecektir. Ancak, uygulamalar ounlukla ok ynl
zellikler gerektirir. Bu nedenle tasarmn ikinci adm, tek-ynl elemanlarn ok ynl olarak tasarlanmasdr.
Bu noktada tasarm metallerinkine benzer ekilde srdrlr. Ancak, bileik gerelerde tabakalarn tasarlanmas
ve deitirilebilmesi olas zmleri oaltr. Bylece "Tasarm evrimi" kavram olumutur. evrim sonunda
beklenen fonksiyon gereklemezse, bileenlerin miktarlar ve ynleri deitirilerek tasarm evrimi yenilenir.
5. L E M E , B M L E N D RM E VE M ON T A J
Bileik gerecin yapm, destekleyicilerin istenen yjde yerletirmeleri ve ana yapnn bunlar kaplayacak ve
yaptracak ekilde doldurulmasyla gerekleir. Yapm yntemleri kullanlan destekleyici ve ana yapya gre
deimektedir. Destekleyici elyaf ise nceden tasarlanan mandel zerine sarlabilir ya da rlebilir. Sarma-rme
ilemi slak (plastikler iin) yaplabilir. Bylece ana yapnn sonradan doldurulmas problemi kalmaz. Bugn, ti-
cari olarak kullanlan elyaf destekli plastiklerin ou slak sarma-rme ile ekillendirilmektedir. Ancak, enjeksi-
yon kalplama, transfer kalplama gibi dier plastik ekillendirme yntemleri ana yapnn destekleyici evresine
doldurulmasnda kullanlabilir. Tahmin edilebilecei gibi sonradan ana yapnn doldurulmasnda homojenleme-
yi salamak ok zordur.
Bir roket motor klfnn yapm rnek alarak aklanacaktr. ekil.7 de ilem emas gsterilmitir. lem,
zerine sargnn yaplaca mandrelin tasarlanmas ile balar. Mandreller suda zlen (kumdan, aldan) ya da
ok paral metalik (borular iin) olabilirler. Rotor motoru klf sarmak iin suda zlen ksun mandreller kul-
lanlmaktadr.
2-88
BLEK GERELER
Sarm biiminin-
gelitirilmesi.
hesab
Emprenye Deneme sarm
Hrdavat takma
Etek bilezikleri
Konsollar
Dierleri
Muayene
Boyutsa!
Arlk
Grsel
Vkleme
Sre irdelemesi
Jel kaplama
Film yaptrc
Yapclarn sarm
Kangallar
Helisel /Kutupsal
[Etek sarm 1
I Roket motorlar I
I 1
Kr
Soutma
Takmlar unklatrma
Kumu temizleme
Aletleri uzaklatrma
zellikle roket motoru durumunda
ekil.7- Roket motoru klf yapm ilem ak emas.
Elyaf reine banyosundan geirilerek slatlr ve mandrel zerine sarlf. Sarma ilemi polar ya da helisel ola-
bilir (ekil.8). Reine miktar pek ok parametreye baldr : Reinenin viskozitesi, sarma kuvveti, sarma adm
ve mandrel ap, vb.
Ana yapnn katlamas iki aamada gerekleir. B- aamasnda plastik stlarak (genellikle lambalarla)
akcl artrlr. Bylece, fazla plastik yzeyde toplanarak akmaya urarken plastik fralarla synlarak al-
nr. B- aamasnn sonuna doru ana yapda apraz balar oluarak plastik katlamaya balar. Polimerleme
ilemi otoklav veya gaz-atelemeli frnlarda stlarak gerekeleir. Polimerleme sonucunda mandrel su ile -
zlerek karlr.
(a)
(b)
ekil.8- E lyaf sarma trleri : (a) Polar, (b) H elisel
leme
Bileik gerelerin talal ilenmesi metallere gre zordur, ileme zorluunu ana yap deil de destekleyici
yaratr. Destekleyiciler kesicilerin ar anmasna neden olurlar. Ayrca, delme ya da kesme blgesinde bileik
gerete tabakalarda ayrmalar grlr. Kesme ileminde elmas kaplamal dairesel aklarn kullanlmas neri-
lir. Matkapla delme ilemi tabakalar ayrdndan mmkn olduu kadar kullanlmamaldr. Matkap u alan
ve ekillerinin seimi ok kritiktir. Allm kesme tekniklerinin dnda, yksek basnl su, lazer ve elektron
demeti ile kesme ilemleri bileik gerelere uygulanm ve baarl sonular alnmtr.
M ontaj
Bileik gerelerin metalik ya da metal olmayan dier makina elemanlarna montajlar, ya eitli yaptrc-
larla ya da vida ve civatalarla yaplmaktadr. Paralar tekrar birbirinden aynlmayacaksa ve ar gerilme varsa
2-89
BLEK GERELER
yaptrma ile montaj kullanlmaktadr. Ayrca, yaptrma civatalarla balamaktan daha ucuzdur. Ancak, ya-
ptncnn yaptrlan paralarla uyumlu olmas ve servis artlarna dayankl seilmesi gereklidir. En ok
kullanlan yaptrclar eitli epoksilerdir.
Yksek dayanml bileik gereler allm civatalarla balaimamaldr. Alaml elikler yapya uymad-
ndan, kadmiyum kaplama abucak korozyona uradndan ve perinler bileik gereci ezdiklerinden montajda
kullanlmazlar. Karbon elyaf destekli bileik gereler allm civatalarla balandklarnda katodik korozyona
urarlar. Bunlar iin en uygun civata malzemesi titanyum alamlardr.
6. H A S A R A N A L Z
Metalik malzemelerin knlna ve hasar analizleri ok iyi bilinmektedir ve bunlar iin eitli teknikler geliti-
rilmitir. Bu tekniklerin bileik gerelere uygulanmas yeteri kadar gelitirilmemitir. Son yllarda olduka ok
sayda krk yzey bilgisi birikmitir.
A.B.D. Hava Kuvvetleri tarafndan nerilen hasar analiz admlar yledir :
- Parann gemii hakknda bilgi toplanmas,
- Tahribatsz testler,
- Parann artnamelere uygunluunun incelenmesi,
- Knlm yzey incelemeleri,
- Gerilme analizi.
Yukarda aklanan bu be adm aslnda metaller iin gelitirilen analiz admlarna benzer. Ancak, bileik
gereler anizotrop ve heterojen olduklarndan nemli farkllklar gsterirler.
En ok kullanlan tahribatsz testler geirgen ultrasonik darbeli-yansmal ultrasonik ve giriken boyal X-
nlandr. Liflerin sarlmasnda, ynlendirilmesinde, ana yapnn polimerlemesinde yaplan hatalar parann
erken hasara uramasna neden olur. Bundan dolay malzeme ve yapm yntemleri ile ilgili hatalar incelenmeli-
dir. Bileik gerelerin krk yzeyleri genellikle elyaf ya da tabakalar arasnda almalardan oluur. Almalarn
d yzeyde mi yoksa ana tabakalarda m olaca yk tipine baldr.
Basma ykleri d tabakalarda, ekme ykleri i tabakalarda almaya neden olur. Bileik gerelerde gerilme
analizi olduka zordur. Gerecin ok anizotropik olmasndan dolay saysz miktarda elastiklik modl ve daya-
nm deerleri vardr. Bileik gerelerde ana yap plastik ise sl analiz yntemleri hasar incelemesinde kullanla-
bilir. Plastiin cam gei scakl eitli sl analiz teknikleri ile kolaylkla saptanabilir.
7. UYGUL A M A L A R
Cam elyaf destekli plastiklerin dayanm, hafiflik, dk maliyet ve korozyon direnci gerektiren uygulama-
larda kullanlmasna balanal 50 yl olmutur. Cam elyaf destekli plastiklerin baars bu dalda daha stn
zelliklere sahip gerelerin aratrlmasna nclk etmitir. Sonuta bileik gereler ana girilmi ve bugn
hzl byyen ileri malzeme teknolojisi olmutur.
leri bileik gereler uzay malzemelerinden spor malzemelerine kadar her dalda uygulama alan bulmaktadr-
lar. Bir yanda protez mafsal ve organlar yaplrken dier yanda gemi gvdesi ve bina elemanlar yaplmaktadr.
Uak E ndstrisi
Elyaf destekli bileik gereler uak paralar iin gittike daha ok istenir duruma gelmektedir. Bileik ge-
reler dayankl ve hafiftirler. En ok kullanlan elyaf karbon, aramid ve camdr. Cam elyaf gittike yerini kar-
bon elyafna terk etmektedir. Ana yap olarak 120 ile 175

C arasnda polimerleen epoksiler kullanlmaktadr.


Sivil ve askeri uaklarda yllara gre bileik gere kullanm ekil.9 da ve F-18 sava uandaki bileik gere
paralar kullanm ekil. 10 da gsterilmitir.
2-90
I I fl f is.
BLEK GERELER
| Karbonelyaf ile glendirilmi epoksi
Yap arlnn V. 10.3'
YAPIM GEREC AIRLII,
Silah hcresi kaps
Avionik kaplar
Kanat kaplamas
Dner namlu Kanatk
ekil.9- Uaklardaki bileik gerelerin
arlkta yllara gre yzdesi
ekil.10- F-18 deki bileik gereler
Uzay ve Roket E ndstrisi
Roket endstrisinde bileik gerelerin ilk kullanlmas roket motorun klf uygulamasdr. Bylece roketle-
rin tama yk ve uu menzilleri artrlmtr.
Uzay mekii metal ana yapl bileik gerelerin bol miktarda kullanld ilk uygulamalardan bilidir. Uzay
mekiinin ana ats 242 tek ynl bor elyaf alminyum ana yapl tplerden oluturulmutur. Bu tplerle, al-
minyum tplere gre %44 aalk tasarrufu salanmtr.
Otomotiv E ndstrisi
Otomotiv uygulamalar iki ana gruba ayrlr : Grn ve yapsal dayankllk. Kaporta iin grn nem-
lidir, ancak taban gibi yk tayan yapsal paralarda dayankllk nemli olup grn pek nemli deildir.
Otomotiv sanayiinde bileik gerelerin uygulamas, ikinci derecede nemli yapsal paralar ve grnn nem-
li olduu panellerle snrldr.
Gemi E ndstrisi
50 metreye kadar boydaki tekneler ve gemilerin gvdelerinin bileik gerelerden yaplmas ekonomik olarak
mmkndr. 50 metreden uzun gemilerde kaynak elik yap daha ucuzdur. Dier taraftan srat motorlar ve lks
yatlar bileik gerelerden retilmektedir.
M etal, K arbon / Grafit ve S eramik A na Yapl B ileik Gereler
Karbon-karbon ve metal ana yapl bileik gereler ok mit verici malzemelerdir. Seramik ana yapl bile-
ik gerelerde, karbon-karbon bileik gereler gibi scaklk snrlamalar yoktur.
Metal ana yapl bileik gerelerde (mine) destekleyici olarak bor, silikon karbr, karbon, alminyum oksit
ve tungsten elyaf kullanlr. Ana yap olarak alminyum, magnesyum. titanyum ve nikel alamlar kullanlr.
izelge.3 de baz mine bileik gerelerin mekanik zellikleri verilmitir, mmc bileik gereler ksa liflerden
(visku) de retilebilirler. Metal ve saak iki deiik ekilde kartnlabilir. IZn homojen kartrma yntemi toz
metalrji teknikleridir. Saaklar arasna sv metal emdirerek de sokulabilir.
2-91
BLEK GERELER
izelge-3- mmc B ileik Gerelerin M ekanik zellikleri
-l A
mmc
ekme Gerilmesi (M Pa) M aksimumB irimUzama
%50 Bor - %50 Al
%41 SC - %53 Al
%35 SC - %65 Ti -
%34 Sic - %66 Mg
%35C -%65Mg
9M5SiCSaak-%85Al
1100
1462
1690
1000
72 0
718
0.50
0.89
0.96
0.83
5.3
ilem ok ucuz ve kolay olmasna ramen saaklarn homojen dalm salanamaz. Aynca, toz metalrjisi
yntemleriyle elde edilen yapnn mekanik zellikleri daha iyidir. Saak destekli mmc ler ekstrzyon, dvme,
haddeleme gibi allm yapm yntemleriyle tekrar ekillendirilebildikleri gibi talal yapmlar da mmkn-
dr.
Karbon elyaf destekli ana yapl bileik gereler yksek scaklk uygulamalar iin gelitirilmilerder.
2800C ye kadar dayanmlarn kaybetmezler. Roket memesi ve atmosfere giri paralar olarak kullanlrlar.
Karbon-karbon bileik gerelerde sorun, yksek scaklkta oksitlenmeleridir. Bu tip bileik gereler, karbonca
zengin fenolik polimer reinelerle karbon elyafndan hazrlanrlar. Daha sonra fenolik ana yap karbonlatrlr.
Seramikler yksek basma gerilmesi ve sya dayankllkla bilinirler. Ancak, ekme emniyet gerilmeleri ok
dktr. Seramik ana yaplar, liflerle desteklenerek ekme dayanm verilebilir. ekil. 11 de karbon elyaf des-
tekli camn ve normal camn ekme gerilmeleri karlatrlmtr. %40 karbon elyaf destekli camn elastiklik
modl, normal camn katma ve knlma enerjisi normal camn bin katma kmaktadr. W, Mo, Ta, C, SiC ve
AI2O3 lifleri cam, almina, zirkonyum gibi seramik ana yap ierisine toz metalrji teknikleriyle yerletirilir.
1 o
0.9
0.8
0.7

- 0.6
/
I 0.5
} O.
g 0.3
0.2
0.1
0
Monolitik reaksiyonla /
bal S
3
N
4
/
r
/
/
/
/
/
- Nippon
Al
lifi
Avcc lifi
\
-
-
^
0.H0
0.105
0.070 E
- 0.035 <
0 0.1 0.2 0.3 0.4 0.5 0.6 0.7 0.8 0.9 1.0
Son lif uzamas , "/.
ekil. 11- Camve karbon elyaf destekli camn ekme gerilmeleri.
2-92
BLEK GERELER
K A YN A K A
(1) BROUTMAN, L .J. and KRACK, R.H ., M odern Composite M aterials, Addison-NVesley Pub Co.,
1967
(2) E ngineers" M aterials, H andbook, Vol. 1, Composites. ASM International, 1987
(3) H andbookof Composite M aterials, Ed. G. LUBIN, Van Nostrand Reinhold, 1982
(4) SCHVVARTZ, M .M ., Composite M aterials H andbook, Mc Oraw-Hill Co., 1984
(5) SCHWARTZ, M .M ., Ed., Fabrication of Composite M aterials : Source Book, ASM, 1985
2-93
K ORUYUCU GE RE L E R
Prof. D r. A hmet A K I R
1. K UL L A N I M YE R N E GRE GE RE S E M
Bundan nceki blmde ele alnan balklar altnda zaman zaman malzeme seimine deinilmi, zellikle
BLM.3 de en yaygn ve ok kullanlan endstriyel malzemelerin korozyon dayanmlar ele alnmtr. Bu b-
lmde herhangi bir ncelik ya da nem sras gz nne alnmadan en yaygn korozyon ortamlar (hava, su, top-
rak) ele alnp, bu ortamlarda yaygn kullanlan malzemelerin davranlar gz nnde tutularak, en uygun seim
iin genel deerlendirmeler yaplacaktr. Bir malzemenin farkl ortamlardaki davranlar (bak. BLM.3)
deil, belli bir ortamda farkl malzemelerin davrantan ele alnarak, bu ortamda kullanm yerine en iyi uyan
malzemenin belirlenebilmesi iin okuyucu aydnlatlmaya allacaktr.
A tmosferik K orozyona D irenli M alzeme S eimi
Atmosferik korozyona etki eden faktrlerin banda (i) nem, (ii) scaklk ve (iii) kirleticiler (SO2, CO2, klor
ve eitli metal iyonlar) gelir.
Nemli atmosferde paslanma eilimi yksek olan imalat eliklerinde bu eilim, kuru atmosferlerde az, scakl-
n yksek olmas halinde deniz kys atmosferlerinde yksektir. %0.2 ye kadar Cu eklenmesi bu eliklerin at-
mosferik korozyon direncini ok iyi artrr. Cu ile beraber olurlarsa P, Si, Cr metalleri de karbon ve dk ala-
ml eliklerin atmosferik korozyon direncini artrrlar.
Kapal atmosferik ortamlarda paslanmaz eliklerin tamam baarl sonu verir. Ancak, parlak grnn
nemli olduu, kk oyukcuklarn istenmedii ak atmosferik ortamlarda martensitik eliklerden kanlmal-
dr. Ferritik paslanmazlar genelde lekelenmeden parlaklklklarn korur. Motorlu aralarn d aksesuarlar ya-
pmnda kullanlrlar. Ostenitik paslanmazlar en direnli olanlardr, ancak delta ferrit ve krom karbrlerin sebep
olduu kromca fakir blgelerin varl halinde oyulma korozyonu (pitting) meydana gelebilir.
Dkme demirlerin atmosferlerden etkilenme hzlar ok yavatr ve genellikle byk kesitler halinde kulla-
nldndan paslanma bir problem yaratmaz. Alminyum alamlar da atmosfere direnlidirler, ancak kelti
ierenlerde ilk birka yl iinde yzeysel oyukcuklar meydana gelebilir.
Bakr ok yksek bir atmosferik korozyon direncine sahiptir, at malzemesi ve aydnlatma aksesuarlarnda
yaygn olarak kullanlr. Atmosferik korozyon sonunda zamanla CuS4 . 3Cu (OH)2 formlne doru deien
ekici grnl, yeil patina meydana gelir. Kurun da at ve bina n yzeylerinin kaplanmasnda yaygn kul-
lanlr. Atmosferik korozyon rn koruyucu zellikte ve elektriksel izolasyon maddesi olduundan baarl bir
servis salar. inko da atmosferde iyi bir hizmet sunar, ancak ok aktif ve korozyon rn ok iyi bir koruyucu
olmad iin nemli ve kirlenmi atmosferlerde dikkatli kullanlmaldr.
S uda K orozyona D irenli M alzeme S eimi
Malzemelerin sudaki korozyonu, iinde znen ya da askda kalan maddelere, ak rejimine ve scakla
baldr. Suda znm maddeler iinde (i) oksijen, (ii) karbon dioksit, (iii) Cl~, SO4
2
", CO, HCO3 iyonlar (iv)
organik maddeler, korozyona etkili olanlardr. Suyun korozyon etkisini azaltmak iin (a) alkalizasyon (pH art)
ve (b) karbonasyon (HCO~3 konsantrasyonundaki art) ilemleri yrtlr. Suyun pH deeri 7-9 arasnda,
CaCC>3 kelmesinin olmamas iin HCO"3 miktar 70 mg / litre olmaldr. Alkalizasyon suya NaOH ya da Ca
(OH)2 eklenmesi ya da suyun yanm dolomit [CaMg (003)2] yatandan geirilmesiyle yaplr. Karbonasyon
iin Ca (OH)2 ve CO2 eklenmesi yeterlidir.
Dk alaml ferro yap malzemeleri doal sularda yaklak ayn hzla korozyona urarlar. Deniz suyuna
daldrlm bu malzemelerin korozyon hz 0.13mm/yl alnabilir. Bu malzemelere %13 Cr eklenmesi korozyon
hzn yarya indirir. Mo ieren ostenitik paslanmaz eliklerin deniz suyunda korozyon direnleri ok iyidir. Mar-
tensitik paslanmazlar %13 ierseler bile iyi bir servis sunmazlar. Korozyon oyukcuk ya da aralk korozyonu ti-
pindedir. Dk ak hz ya da durgun sularda korozyon hz artar.
Dkme demirlerin korozyon hz deniz suyunda 0.5-0.1 mm/yl arasndadr. Ostenitik yapl, yksek Ni ie-
ren (bak. Ayrm.3) dkme demirlerin sudaki korozyon direnleri ok iyi olup, ferritik dkme demir korozyon h-
znn 1/3 - 1/10 u arasndadr. Yksek Cr ve Si ieren ostenitik yapllar, kolay pasiflendii iin korozyon diren-
leri iyidir. Ancak, yksek Cr eklenmesi ekmeler nedeniyle dkmde glk yaratr. %2.5 deerine kadar Si
eklenmesi yararldr ve srekli bir pasif krom oksit filmi elde edilmesinde faydaldr.
2-94
KORUYUCU GERELER
Al ve alamlar saf suda korozyona uramazlar. Doal sular iinde yzeylerinde lekelenme trnde bir tu.
zulma olabilir. Ana alam eleman olarak Cu ieren cinsleri deniz suyunda korozyona kar ok hassastr.
Al-Mg alamlar deniz suyu ve kirli su ortamlarnda en iyi zmdr.
Bakr ve alamlar doal sularn her trl ileminde sk kullanlrlar.Evlerde ve endsiyel iletmelerde
scak ve souk su datm ebekelerinde yaygn olarak kullanlrlar. Trblansl ak bu malzemelerde koroz-
yon hasan yaratan nemli faktrlerin bandadr. Kupro-nikel alam yksek ak hzna sahip saldrgan ortam-
larda kavitasyona en direnli malzemedir. Bakr alamlarnda inkosuzluma ile oluan korozyon hasar para-
larn zayflamasna neden olur. ikosuzlamaya direnli bakr ulamlar iin bundan nceki blme baknz.
SO4
2
7C1~ orannn yksek olduu souk, derin kuyu sularnda oyulma korozyonu meydana gelir.
Ni ve alamlar tatl sularda genellikle korozyona direnlidir. Ancak, dk pil ve durgun su koullarnda
oksit filmi pasiflii devam ettiremez. Ni-Cu serisi (Moel) ve Ni-Cr alamlar deniz sularnda baaryla kullan-
lrlar. Yzeylerindeki sk ve trblansa dayankl pasif film sayesinde yksek ak hz artlarnda direnli ol-
malar nedeniyle deniz suyunda alan vana ve pompa yapmnda kullanlrlar.
inko katodik korumada kurban anot olarak nemli bir yere sahiptir. Aktif ak artlarnda meydana gelen
korozyon yzeyde, iinde Ca ve Mg iyonlar ile birlikte inko hidroksitten oluan, koruyucu bir fin meydana
getirir. Kurban anot olarak aktifliini srdrmek amacyla iine ("d. Al ve Si eklenir. Aksi halde yzeydeki pasif
film korozyonu engellediinden kurban anot grevini yerine getiremez.
Toprakta Korozyona Direnli Malzeme Seimi
Topran korozifliine etki eden faktrler, toprak dokusu ve kompozisyonu, toprakta gml bulunan boru-
larda meydana gelen korozyon ekilleri ve sebepleri nceki blmde etraflca incelenmitir.
Toprak altnda bulunan malzemelerin byk ounluu demir, elik ve beton olmakla birlikte plastikler gide-
rek artan uygulama alan bulmaktadr. Plastiklerin toprakta kullanm genelde ime suyu datm ebekeleriyle
snrl olmakla birliklte, gaz datm hatlar giderek artan oranda orta younlukta polyethylene (MD'E) malze-
meden yaplmaya balanmtr. Plastiklerde iyi darbe mukavemeti, evre artlarna bal gerilmeli korozyon di-
renci, dk scaklk tokluu gibi konstrktif adan nemli zellikler, molekler zincir uzunluu, zincirin kolla-
ra ayrlma derecesi ve kristallik durumunun kontrol altnda tutulmasyla optnize edilir. Plastik gaz hatlarnn
maliyeti dktr ve minimum servis mr yaklak 50 yldr.
Topraktaki elik yaplarn ve borularn korunmasnda kullanlan betonun davranlar, zayf olduu noktalar
ve dikkat edilecek hususlar bundan nceki blmde ele alnmtr.
Bu malzemelerin yannda snrl da olsa kullanm alan bulan dier malzemeler arasnda bakr, alminyum
ve alamlar saylabilir. Toprakta gml bulunan malzemeler iin, zellikle kurun borular ve kurun kapl
teflon kablolarnda, kaak akm korozyonu nemli bir tehlikedir. Topraktaki kaak akmlar belli noktadan yapya
girer ve iletkenlik bakmndan yapy terk ettii noktada korozyon meydana gelir, nk bu ksm anot olarak
davranr.
2. B OYA L A R VE KORUYUCU KAPLAMALAR
Boyalar ve deiik koruyucu kaplamalar (plastik, beton, metalik) metal yzeyine uygulanarak ya metali or-
tamdan yaltrlar ya da metal yzeyindeki mikro-ortamlar kontrol ederler. Bunlarn iinde en yaygn kullanlan-
lar boyalardr. Ortalama 25-100 mikron kalnlndaki boyalar usulne uygun olarak uygulandnda baarl so-
nular verirler.
B oyalar
Boyalar dahil her trl koruyucu kaplamada baarnn srr kaplanacak yzeyin iyi hazrlanmasndadr. Y-
zeyin her trl toz. pas, kir, ya ve dier petrol artklarndan iyice arndrlm olmas gerekir. Boyalarn yzeye
yapmas iin bir miktar przllk gerekli olabilir Bu gereksinim fosfatlama ya da kromatlama gibi kimyasal
kaplamalarla halledilebilir.
Yzeydeki ya ve petrol artklarnn temizlenmesi iin nafta, alkol, trikloretilen ve tetrakloretilen gibi klor-
landrlm hidrokarbonlar kullanlabilir. zellikle elektrolitik kaplama iin elik yzeylerinin, kimyasal ya da
elektrolitik olarak, alkali zeltilerde temizlenmesi iyi sonular verir.
Boyalar genellikle ana elementten meydana gelir : (a) Tayclar, (b) pigmentler ve (c) katklar. Tay-
clar zc ve balayc maddelerin kanun olup, boyaya akkanlk verir, kuruyarak ya da buharlaarak y-
zeyde kat bir boya filmi olutururlar. Boya kuruduunda taycnn geriye kalan kat ksm balayclar mey-
dana getirir, pigmentleri yerinde tutar, boya filmini yzeye balar, su, oksijen ve saldrgan iyonlarn metal
2-95
KORUYUCU GERELER
yzeyine erimesini engelliyecek bir engel oluturur. Pigmentler tayc iinde askda bulunan, korozyon reak-
siyonlarn kontrol eden maddeler olup, boyaya renk veren maddelerdir. Metal yzeyindeki reaksiyonlan nliye-
rek ya da kurban anot gibi davranp metali koruyarak korozyon ilemlerini kontrol ederler. Oksijen ve nemin
boya filmini katederek metal yzeyine ulamasn zorlatrdndan korzoyonun balamasn geciktirir ve reak-
siyon hzlarn yavalatuiar. Katk maddeleri deiik amal olup, kuruma ilemini hzlandrr ve boya filminin
alma artlarna daha iyi dayanmasn salar.
Temel pigmentler kurun, inko ve kadmiyum bileikleridir. Bunlar demir ve elik yzeylerinde Fe() oksi-
ti kararl hale getirerek korozyon reaksiyonunu engellerler. Kurunlu pigmentler (PbCO3, Ca2Pb4, PbCr4, PbO,
Pb34) en etkili olmalarna ramen zehirleyici olduklarndan kulannlan snrldr. inko oksit ve inko kromat
da anodik pasifletirici olarak iyi pigmentlerdir. Kromat iyonlar havada olumu Fe (m) oksitle reaksiyona gi-
rerek kompleks krom / demir oksit kanm bir film meydana getirirler. inko ve alminyum tozlaryla zengin-
letirilmi boyalar da vardr. inko tozu zellikle deniz ortam ve dier saldrgan ortamlarda baaryla kullan-
lr. Manganez de daha az korozif olan krsal ortamlarda yeterli bir kontrol salar. Kuru halde iken %95 orannda
inko ieren boyalarn ok iyi kurban anot grevi yaparak koruma salad belirlenmitir.
Boya sistemleri boyann kullanmna ya da balaycnn kimyasal yapsna gre eitli gruplar altnda topla-
nabilirler. Herbir grup iinde bir ok boya tipi birbiri ile kartrlp, belli kaplama zellikleri salanabilir, uygun
uygulama yntemleri yaratlabilir. Boyama ilemi aamada yaplr. Birincisi astar boya tabakas, bir ya da iki
kat olabilir, ikincisi orta boya tabakas olup, astar boyaya yapma zelline sahiptir ve toplam boya kalnlna
katks vardr. En st tabaka sonuncu kattr. Astar tabakay nemden, havadan ve gne ndan korurken, iyi
bir d grnm de salar. En st katn ana yapclan pigment ve organik balaycdr.
Kullanlacak boya kalnl ve tipi kullanlaca ortam koullarna gre deiir. Deniz ve endstriyel ortam-
larda iki kat astar, bir orta ve bir st tabaka gerekirken, krsal blgelerde bir kat astar bir kat da st tabaka yeterli-
dir. Baz boya trleri genel balklar ile unlardr : (1) retim ncesi astarlar (epoksi reine iinde inko tozu ya
da krmz demir oksit), (2) n ilem astarlar (alkol reine zeltisi iinde inko tetrahidroksikromat + alkol
esasl fosforit asit), (3) ya esasl boyalar (keten yanda krmz kurun (slyen), (4) vernikler, (5) alkidler (eti-
len glikol + keten ya + ftalik anhidrit), (6) epoksi reineler, (7) kmr katran epoksi, (8) poliretan, (9) vinil
(kopolimerler), (10) klorlandnlm lastikler (aromatik zcl). (11) su esasl boyalar, (12) inorganik inko,
(13) kirlenmeye kar boyalar (bakr ve kalay esasl).
Boya sistemlerinde meydana gelen hasarlarn ana nedenleri (1) yetersiz ya da zayf yzey hazrlama, (2) bo-
yann uygun olmayan atmosferik koullarda atlmas ya da boyamann hatal yntemle uygulanmas eklinde
zetlenebilir. Tayc ve kr maddesi gibi ayr ayr iki maddenin karmyla elde edilen boyalarda karmn
yetersiz oluu ya da kanm orannn tutturulmamas gibi nedenlerle boya sisteminde hasarlar meydana gelebi-
lir.
3 PLASTK KAPLAMALR
Mekanik zellikleri iyi malzemelerin yzeyine termoplastik ve elastomer uygulanarak bu malzemelerin ko-
rozyona dayankl hale gelmesi salanr. Asitlere, alkalilere, andrc akkanlara, deniz suyuna srekli daldr-
maya, gemilerin ve deniz yaplanln srama zonlarna dayankl kaplamalar gelitirilmitir. Bunlardan bazs
srekli olarak 250C ye kadar dayankldrlar. Asit depolarnn astarlanmasnda, gemi kurtarma dubalannda, yo-
uturucularda su deposu ve ayna levha astar olarak, borularn, kanal ve oluklarn astarlanmasnda kullanlrlar.
Tek bir uyglamada lOmm den daha kaln tabakalar elde edilebilir. Baz plastikler servis artlarnda scakln ya
da ultra viyole radyasyonun etkisiyle buharlaabilen maddeler salarlar. Bu maddeler yakndaki metalik yzeyler-
de korozyon yaratrlar.
Plastiklerin metal yzeyine uygulanmas (a) daldrma ile, (b) spreyleme ile ve (c) merdane ekerek ve fral-
yarak yaplabilir. Naylon, PVC ve polietilen gibi plastikler stlm parann bu plastiklerin tozlarnn olutur-
duu akkan yataa daldrlmas ile kaplanr. yi bir yapma salamak iin para daha yksek scaklklara s-
tlr.
Ana plastik malzemeler olarak naylon, polietilen PVC (Polyvinylchloride) ve PTFE (polytetrafluoroetylene)
ve poliretan saylabilir. Bunlarn iinde korozyona en direnli olan PTFE dir. 250C yekadar zclere, asit ve
alkalilere dayanr. Ancak, ince bir film halinde uygulanmasnda zorluklarla karlalabilir.
4. METAL KAPLAMA
Gnlk yaamda metalik paralarn, ara ve gerelerin byk ounluu metalik olarak kaplanrlar. Ama
ana malzemeyi korumak ve daha ekici bir grnm salamaktr. Metal kaplamalar ana malzeme ile ortam ara-
snda bir engel tabaka olutururlar. Metal kaplamalarn ideal zellikleri yle zetlenebilir :
2-96
KORUYUCU GERELER
a) Ortam saldrsna ana metalden daha dayankl olmaldr.
b) Kaplamada alacak atlaklardan ana metalin korozyonunu tevik etmemelidir,
c) Elastiklik ve sertlik gibi fiziksel zellikleri yapnn alna gereksinimleri iin yeterli olmaldr,
d) Kaplamann uygulanma yntemleri, son rnn retim teknikleri ile uyum iinde olmaldr,
e) niform kalnlkta olmal ve gzenek ve atlaklardan arnm durumda bulunmal (bu hemen hemen im-
kansz gibidir).
iler trl metal kaplama ilemlerinin n hazrl olarak yzeyin (i) hertrl kir, ya ve artklardan, (ii) kor-
ozyon rnlerinden arndrlmas ve (iii) fiziksel zelliklerinin kontrol altnda bulundurulmas gerekir.
Metalik kaplamalar ana metale gre daha soy (katodik) ya da daha aktif (anodik) olabilirler. Birinci halde
kaplama tabakasnn gzeneksiz olmas gerekir, aksi halde gzenek diplerinden ana metal korozyona urar. Buna
en uygun kaplama yntemi elektrolitik kaplamadr. Kaplama tabakasnn anodik olmas halinde gzeneksiz ol-
mas bir problem yaratmaz, nk bu durumda katodik bir koruma sz konusu olur. elikler zerindeki inko ta-
bakas buna bir rnektir. Ancak, inkonun koruyucu zellii salad katodik korumadan ok, atmosferik ortam-
. ; elikten daha ok korozyon direnci gstermesine baldr. inkonun elikler iin katodik koruyuculuu 50C
Hinda geerlidir. Daha yksek scaklklarda durum tersine dner, rnein, galvanizli eliklerden yaplm scak
s tanklarnda oyulma korozyonu meydana gelir, nk bu scaklklarda elik inkodan daha aktif potansiyel ka-
-I .H I .
Metalik Kaplama Yntemleri
En Yaygn Yntemler
a) Elektrolitik Kaplama : Kaplanacak para elektrolitik hcrenin katodu, kaplama metal ubuklar da anodu
durumundadu'. Kaplama metalinin tuzlarndan oluan bir banyo karm da elektrolit grevini grr. inko,
bakr, nikel, krom, kalay, altn ve gm gibi saf metal kaplamalarn yannda pirin, inko - nikel gibi alam
kaplamalarnn yaplmasna uygundur. Banyonun frlatma gc (throwing power) nemli bir parametredir. Bu
parametre anot-katot arasndaki akla gre banyonun dzgn bir kaplama yaratna gcn ifade eder. rne-
in, krom iin bu g zayftr, dolaysyla iyi bir krom kaplama elde etmek iin ok sayda anodun kaplanacak
yzeye yakn, uygun pozisyonlarda yerletirilmesi gerekir.
b) Derin Daldrma : Kaplanacak para ergimi sv kaplama metal banyosuna daldrlr. Kalnlk kontrol
hassas deildir. Yntem kalay, inko ve alminyum gibi dk ergime noktas olan metallerle snrldr.
c) Pskrtme Kaplana : Pskrtme tabancalarna beslenen kaplama metali ergimi kk paracklar altnda
yksek hzlarla (150 m/s) yzeye pskrtlr. ok gzenekli bir yap verir. Uygulama ncesi yzeyin kumlama
ile temizlenmesi gerekir. elie gre anodik olan Al ve Zn gibi metaller, eliklerin spreyleme ile kaplanmasna
uygundur. Alevli spreyleme, ark spreyleme ve plasma spreyleme gibi yntemlerle uygulanr.
d) Metal Astarlama : Belirli mhendisilik zellii gstermesine ramen alma ortamnda korozyon direnci
zayf olan metallerin yzeyine haddeleme ya da patlama (explosive) kaynakla korozyon direnci olan ince bir lev-
hann astarlannasdr. Levha ile ana malzeme arasnda oluan ba ok nemlidir. Yzey kirleticileri iyi bi yay-
nm engelledii iin oluacak ba zayf olabilir. Durulumine alminyum, elie kurun ya da nikel astarlanmas
yaygn uygulamalardr.
e) Yaynmla (Difzyonla) Kaplama : Kaplama metalinin kaplanacak malzeme yzeyine yaynmla girerek
yzeyde bir tabaka oluturmasdr. Kark ekilli paralarn hile bu yolla kaplanmas mmkndr. En yaygn
rnekleri elik yzeyine inko (sherardizing), alminyum (caloizing) ve krom (ehromizing) yaynm balca r-
nekleridir. lk ikisi metal tozlan iine gml parann kapal soy ortamlarda izole edildikten sonra ergime nok-
tasnn hemen altndaki scaklklarda uzun sre tutulmasyla uygulanr. Halojen bileikleri yzey aktifleyici ola-
rak kullanlr. Sonuncusu elik paralarn kromun uucu bileiklerinden oluan gaz akm iinde stlmasyla
elde edilir. Bunlarn herbiri iyi bir korozyon direnci verir. Krom anma dilencini artrr. Alminyum ve krom
nikel ve kobalt alamlar zerine uygulanr.
hdstriycl Kaplamalar
a) inko Kaplama : inko galvanik seride demire gre anodik olmasna ramen oksit, hidroksit ve karbonat
gibi korozyon rnleri metal yzeyinde koruyucu bir film oluturarak korozyon hzn demir ve eliin de altna
drr. Yukarda verilen her yntemle uygulanabilir. inkoyu Mg. Al ve Ti gi1>i metallerin eklenmesi ile elde
edilen galvaniz kaplamann akar deniz suyundaki performans artrlr. inko kaplamann deiik ortamlardaki
korozyon hz ortama gre izelge. 10 da verilmitir.
b) Kadmiyum Kaplama : Standart elektrot potansiyeline gre demire kar katodiktir, ancak pratikte elie ve
2-97
KORUYUCU GERELER
demire kar anodik davran gsterir ve koruma yapar. Korozif ortama kar yzeyde engel bir tabaka duru-
mundadr, koruyucu grevi kaplama tabakasnda bir atlak olduu zaman harekete geer. Deniz atmosferinde
inkodan daha iyi koruma salar, ancak krsal ve endstriyel ortamlarda inkoya gre zayftr. Lehimlemesi
kolay olduundan elektronik endstrisinde inkoya tercih edilir. Kadmiyum ve korozoyon rnleri zehirli zel-
likte olduundan gda endstrisinden uzak tutulmaldr.
izelge. 10- inkoK aplamann Korozyon H zlar
Ortam
Krsal atmosfer
Endstriyel atmosfer
Deniz atmosferi
Kapal atmosfer
H z (um / yl)
0.5- 1
1 -10
0.5-2
<0.15
Ortam
Tatl su
Deniz suyu
Diiyonize su
Toprak
H z (|im / yl)
2-20
10-25
50 - 200
5
c) Alminyum Kaplama : Spreyleme ya da scak daldrma en yaygn uygulama yntemidir. Kk paralarda
yaynmla kaplama yntemi de uygulanabilir. Ana metalle kaplama tabakas ara yzeyinde krlgan metaller-
aras bileiklerin oluumunu engellemek iin scak daldrma banyolarna silisyum eklenir. Kaplama tabakasn-
daki mikro gzenekler korozyon rnleriyle hzl bir ekilde doldurulur ve yapkan, salam, geirgen olmayan
bir film meydana gelir. Mikro gzenekler kaplamann son evresinde zel bir ilemle kapatlrlar. Alminyum
kapl yzeylerde kurun bazl boyalar asla kullanlmamaldr. inko kromat pigmentli boyalar uygundur. elik-
lerdeki alminyum kaplamalar endstriyel atmosferde inko kaplamalardan daha iyi etkinlik salarlar.
d) Nikel ve Krom Kaplamalar: Bunlar elie gre katodiktir ve ortamla metal arasnda bir engel tabakas du-
rumundadular. Kaplamann bozulmas halinde eliklerin korozyonu kaplamasz durumdan daha hzldr. Gerek
nikel gerek krom kaplamalar elektrolitik yntemle yaplrlar. Nikel banyolarna katlan slfr bileikleri nikele
gre anodik, parlak bir nikel tabakas oluturur. Nikel kaplamalar uzun sre atmosfere ak kaldnda parlaklk-
larn kaybederler. Nikel stne krom kaplama yaplarak, uzun sre palakln koruyan bir yzey elde edilir.
Krom kaplama tabakas genellikle atlakldr. Ancak atlak younluu artularak, altnda bulanan parlak ni-
kelin daha geni bir yzeyinin ortama ak kalmas salanr. Bylece saf nikel ve kroma gre anodik olan parlak
nikelin genel korozyona uramas salanarak oyulmann nne geilir.
Korozyona kar direnleri artrlmak istenen eliklerin yzeyi nce bakr ile kaplanarak, daha sonra yapla-
cak nikel ve krom kaplamalar iin dzgn yzeyler elde edilir. Bu (Cu) kaplama zerine saf nikel + parlak nikel
kaplamalar yapldktan sonra en st ksma ince bir krom kaplama yaplu'.
e) Kalay Kaplama : Gda endstrisinde konserve kutularnda uygulanr. Kutularn dndaki kalay kaplama
elie gre katodiktir ve hasar grd zaman korozyonu tevik eder. Ancak sitrik asit gibi meyve sularndaki
asit ve birok organik asit kutu iindeki kalay kaplama tabakasnda potansiyel deiimi yaratarak, tabakann ano-
dik hale gelmesini salar. Bu durumda tabakann yutlmas halinde altndan kan elik katodik olarak korun-
mu olur. M
2-98
KORUYUCU GERELER
K A YN A K A
(1) AKIR, A ., M etalik K orozyon lkeleri ve K ontrol, TMMOB Makina Mhendisleri Odas, Yayn
N o. 131, I S B N 975 - 3950136, Ankara, 1990.
(2) DORUK, M ., K orozyon ve nlenmesi, ODT - Ankara, 1982.
(3) DORUK, M. (Editr), 1. K orozyon S empozyumu B ildirileri, Korozyon Dernei, Ankara, 1988.
(4) D ORUK , M . (Editr), 2. K orozyon S empozyumu B ildirileri, Korozyon Dernei, Ankara, 1988.
(5) TRETHEWAY, K .R. and CHAMBERLAIN, J., Corrosion for S tudents of S cience and E ngineering,
Longman Scientific & Technical, Longman Group UK Limited, ISBN 0 - 582 - 45089 - 6, Essex - Eng-
land, 1989.
(6) MATTSSON, E., B asic Corrosion T echnology for S tudents and E ngineers, Ellis Horwood Limited,
ISBN 0-7458-0686-4 Sussex-England, 1989.
(7) WRANGLEN, G., A n I ntroduction to Corrosion and Protection of M etals, Butler and Tunner Ltd.,
Frome and London, 1972.
(8) BARROW, G.M., Physical Chemistry, Mc Gravv - Hill Kogakusha, Ltd., Tokyo, 1973.
(9) CRANE, F.A.A. and CHARLES, J.A., Selection and Use of Engineering Materials, Butterworth &
Co. Ltd., 1984.
L G L T S E S T A N D A RT L A RI
B OYA L A R
TS 145 Slen (Pb3O4 - Kurun Krmzs) Mays 1964 (Tadil Ocak 1971)
TS 789 Parlak Emaye Boyalar (Oto Boyalar) Kasm 1969
T S 2436 Boyalar iin Mineral zcler Kasm 1976
T S 5347-50 Boyalarda Kullanlan Pigmentler Kasm 1977
T S 5401-02 Boyalarda Kullanlan Pigmener Aralk 1987
T S 5810 Alminyum Silikat (Pigment) Nisan 1988
T S 5812-13 Stronsyum ve Bakr Oksit Pigmentler Nisan 1988
K ORUYUCU K A PL A M A L A R
BLM. 10- YZEY LEMLER blmnn sonuna baknz.
2-99
S E RA M K L E R
Prof. Dr. Sleyman SARITA
1. GENEL B L G L E R
Seramikler inorganik, metal olmayan gerelerdir. Yaplarnda metaller ve metal olmayan elemanlar iyonik
ve/veya kovalent balar olutururlar. Kimyasal bileimleri basit olabilecei gibi ok karmak da olabilir.
Seramiklerin zellikleri de oluturduklar balara gre ok deiiklikler gsterir. Genellikle, seramikler ok
sert ve krlgandrlar, tokluk ve sneklilikleri dktr. letken elektronlar olmadndan iyi s ve elektrik yalt-
kanlardr. Balar ok kuvvetli olduundan yksek ergime scaklkla vardr ve eitli dman evrelere daya-
nkldrlar. Bu nedenlerden tr seramikler vazgeilmez mhendislik gereleridirler.
Seramikler genellikle iki gruba ayrlrlar : (1) Allm seramikler ve (2) Yeni ya da teknik seramikler. Al-
lm seramikler ana bileenden oluurlar : kil, silika ve feldspat. Tula, kiremit ve fayans gibi inaat mal-
zemeleri ve elektrik izolatr olarak kullanlan porselenler allm seramiklere rnektirler. Dier taraftan, yeni
seramikler almina (AI2O3), silikon karbr (SiC) ve silikon nitrr (S3 N4) gibi saf ya da hemen hemen saf bile-
iklerdir.
2. S E RA M K GE RE L E R N RE T L M E S
Allm ve teknik seramikler toz metalrjisi teknikleriyle retilirler. Tozlar belirli bir biime sktrldk-
tan sonra piirilerek (sinterlcme) gerekli balar oluturulur.
Camn dnda btn seramik gereler tozlarn sktrlmas ile retilir. Bitmi seramik paradan beklenen
zelliklere gre kullanlan hammaddeler deiir. Tozlar, balayclar ve yalayclar kuru ya da ya olarak ka-
ntrlabilir. Tula ve kiremit gibi kritik zellik aranmayan seramik rnlerin hammaddeleri su ile kartrlr.
Teknik seramikler balayclarla birlikte kuru olarak tlrler.
ekillendirme
Seramikler kuru. plastik ya da sv artlarda ekillendirilebilirler, ilemler genellikle souk olarak yaplmak-
tadr. Ancak, scak ekillendirme de baz durumlarda kullanlmakladr. Presleme, sspansiyon dkm ve eks-
trzyon ok kullanlan ekillendirme yntemleridir.
Presleme
Presleme kuru ya da ok az su ve organik balayc kartrlm olarak yaplabilir. ekil. 1 de doldurma ve
sktrmann aamalar gsterilmektedir. Kuru presleme ok hzl olduundan daha ok kullanlmaktadr. rne-
in, teknik alminalar (alminyum oksit) ve lenitler (manyetik gereler) milimeteden daha kk boyutlardan
birka santimetreye kadar boyutlara 5000 para / dakika hzla ve hassas olarak preslenebilmektedir.
ekil.I - S eramiklerin presle ine ile ekillendirilmesi
zostatikPresleme
Toz metalrjisi blmnde akland gibi seramik tozlan da izostatik olarak ekillendirilebilir. ekil.2 de
buji izotatrnn seramik tozlarndan izostatik presleme ile retilmesi gsterilmitir. Seramik toz esnek kalp
2-100
i l
SERAMKLER
iine doldurularak dtan ya basnc ile sktrlr. Ya basnc tozlar her ynde eit olrak sktrr ve tozlar
esnek kalbn eklini alrlar. Kalptan karlan ekil piirilerek gerekli dayanma kavuturulur. zostatik presle-
me ile refrakter tulalar, buji izolatrleri, sert metaller ve potalar retilmektedir
Akkan
B iimlendirilecek
karm
Last ik
ekil.2- zostatik presleme ekil.3- S spansiyondkm:
(a) B nlkl cisimler, (b) D olu cisimler
S spansiyon D km
Su ile koUoidal sspansiyon halinde hazrlanm seramikler gzenekli kalplar kullanlarak dklebilirler.
Bu yntem, presleme ile elde edilemeyecek karmak seramik ekillerin retilmesinde kullanlr. Sistem basit ve
az sayda paralar iin ekonomiktir. ekil.3 de gsterildii gibi aldan hazrlanm kalplar iine seramik ss-
pansiyon doldurulur. Gerekli kalnlk olutuktan sonra fazla sspansiyon boaltlr. Kalpta kalan seramiin ku-
rumas beklenir ve daha sonra para karlr ve piirilir.
E kstrzyon
Su ve seramik karm plastik amur haline getirilir. Bu amurdan ekstriizyonla eitli profiller ve zellikle
boru retimi yaplr. Elektrik izolatrleri ekstrzyon ile retilmektedir. Plastik amurun iindeki hava ve gazlar
vakumla alndktan sonra (ekil.4) elik kalplardan ektrzyon yaplr. zel teknik seramikler vida yerine piston-
lu pompalarla yksek basn altnda ekstrzyonla retilirler.
I sl ilemler
Seramiklerin ekillendirilmesinde sl ilemler ok nemlidir.
K urutma
Kurutmann amac piirmeden nce seramik parann iindeki fazla suyu ayrmaktr. Kurutma 100C in al-
tnda ve byk paralar iin 24 saate kadar uzun srelerde yaplr. Organik balayclar ancak 200 - 300C ye
stlarak ayrlabilirler.
Piirme (S interleme)
nceden ekil verilmi seramik paralar piirilerek youn ve dayankl hale gtirilirler. Piirme ergime s-
caklnn altnda gerekleir. rnek olarak, alminadan retilen buji izolatr 1600C de piirilir (ergime s-
cakl 2O5OC). Bu scaklkta bekleme sresinde, temas eden seramik taneler arasnda kat-kat yaylmas
meydana gelir. Toz merkezleri birbirine yaklarken parada daralma ve gzeneklerde azalma gzlenir. MgO-
Ca refrakter tulasnn piirme scakl ve zamanna bal olarak gzenek miktarndaki deime ekil.5 de
verilmitir.
2-101
SERAMKLER
1 m
P() I .
(lli II
|
Pala kanatl
helezon hcresi
\
in* m "m IM i h i c
p . p . p . p . 4 . d : /
J UJ Ul li Ul Ul VWF
/ /
/ /
Hava arma /
helezonu / H
Dese a t ma
del i kl er i
Vakuma
r_j
^ 3 A ri
El et r zon
kal b
si
Elet r zon
hel ezonu
ekil.4- Vakumlu seramik ekstrzyon tezgah
Camlattrma
Porselen, fayans ve elektronik seramiklerin bir ksntnda cams faz vardr. Bu cams faz seramiin daha
dk scaklklarda piirilmesini mmkn klar. Piirme scaklnda cam faz ergiyerek seramik tozlar arasn-
daki boluktan doldurur. Ksmen de olsa cam faz ile refrakter seramikler arasnda yaylma oluarak balama
salanm olur.
i
0.50
0.4 0
0.3 0
P
0.20
0.10
0
-N
[
\
\
= 0. 5 4
\l330"
\
\u.30C
400 800
t -
o
o
St at i k
orta
1200
rmn
hava
P zO. 2 0
IG00 2000
ekil.5- M gO- CaOrefrakter tulasnda piirme zamanna gre gzenek miktarnda deime
2-102
A
t
(T
.m:
SERAMKLER
3. A L I I L M I VE T E K N K S E RA M K L E R
A llm S eramikler
Allm seramikler kil, silika ve feldspattan oluur. Kilin kimyasal bileimi izelge. 1 de gsterilmitir.
izelge.1- K ilin K imyasal B ileimi (%)
K Utipi
Kaolin
Bilya kili
AI2O3
37.4
30.9
S iO
2
45.5
54.0
Fe
2
O
3
1.68
0.74
T iO
2
1.30
1.50
CaO
0.004
0.14
M gO
0.03
0.20
N a
2
O
0.011
0.45
K
2
O
0.005
0.720
H 2O
13.9
. . .
Allm seramiklerde kil malzemenin kolay ilenebilncsini salar ve ana yapsn oluturur. Silika
(kuartz da denir) yksek ergime scaklkl olduundan seramiin refrakter bileenini oluturur. Potas feldspat
ise (K2O . AI2O3 . 6 SiCh) dk ergime scaklkhdr ve piirilme srasnda ergiyerek balayc cams faz olu-
turur. izelge.2 de allm seramiklerin bileimleri verilmitir.
izelge.2- A llm S eramiklerin B ileimleri (%)
Cinsi
Sert porselen
Elektrik izolatr
K U
50
41
Tuvalet - lavabo seramii 50
Fayans
Kemik porselen
56
25
Porselen mutfak eyas 41
Di porseleni
S eramik
B ileik
Hafniyum karbr, HfC
Toryum oksit Th O2
Titanyum karbr, TiC
Tungsen karbr, WC
Magnezyum oksit, Mg O
Bor nitrr, BN
Zirkonyum oksit, Zr (>
Berilyum oksit Be 0
Silisyum karbr, S C
Bor karbr, B
4
C
Alminyum oksit, AljCh
Silisyum nitrr, S3N4
Silisyum dioksit, Si O2
5
Feldspat
25
26
34
32
15
22
95
K uartz
25
33
18
12
22
15
...
izelge.3- B az B asit Yapl T eknik S eramikler
E rgime
S cakl, C
4150
3315
3120
2850
2798
2760
2700
2575
2500
2450
2050
1900
1715
I sl iletkenlik
100C de
(cal/s.cm.C)
0.006
0.015
0.043
0.005
0.043
0.048
0.048
0.018
I sl genleme
K atsays
10"' / C
9
7
9
3
7
9
5
3
6
12
D ier

. . .
. . .

38 kemik
2 Ca CO
3
...
E lastiktik
M odl
lO'M Pa
310
140
207
80
147
310
345
273
365
kl
S ertlik
H V
(M oh)
(6.5)
2800
2100
(6)
(6.5)
(9)
3000
3500
2000
1000
T eknikS eramikler
Allm seramiklerin tersine, teknik seramikler olduka basit yapldrlar. Saf halde metal oksit, karbr ya
2-103
SERAMKLER
da nitrrlerden oluurlar. izelge.3 de baz basit yapl teknik seramikler ve zellikleri verilmitir. Teknik sera-
miklerde cams yap yoktur. Ham maddelerin ok titizlikle hazrlanmas gereklidir. retilmeleri kuru tozun scak
preslenmesi ile olur.
4. S E RA M K L E R N E L E K T R K S E L ZE L L K L E R
Seramik malzemeler pekok elektrik ve elektronik uygulamasnda kullanlr. Yksek ve alak voltaj izolatr-
leri, kapasitrler ve piezoelektrik seramikler gibi.
D ielektrik zellikler
zolatrler ayn zamanda dielektrikler olarak da bilinirler. Dielektiklerin nemli zellikleri vardr : (1) di-
elektrik katsay, (2) dielektirk knlna dayanm ve (3) kayp faktr. nemli seramik izolatr gerelerin elektrik
zellikleri izelge.4 de verilmitir. Seramiklerdeki iyonik ve kovalent balar elektron hareketlerine engel oldu-
undan iyi elektrik izolasyonu yaparlar.
Gere
Porselen izolatr
Steatit izolatr
Fosterit izolatr
Almina izalatr
Cam
Ergimi silika
izelg
D iren
71.111
10"-10
1 3
>10
1 2
>10
1 2
>10
1 2

-
.4- B az S eramik izolatrlerin E lektrikzellikleri
Uielektrik
duyann
K V / mm
2-12
6-11
9.8
-
Uielektrik
K atsays, K
60 H z de
6
6
10'H zde
6
6
9
7.2
3.8
K ayp Faktr
6 H z de
0.06
0.008 0.00
10' Hz de
0.007 - 0.025
0.001 - 0.002
0.008 - 0.009
0.009
0.00004
E lektriksel Porselen
Tipik elektriksel porselen izolatrn bileimi izelge.4 de verilmitir. Bu bileim malzemeye ok iyi plas-
tiklik ve geni bir piirme scakl aral verir. Elektriksel porselenin tek zayf taraf yksek kayp faktrdr.
Kayp faktrnn yksek olmasna hareketli alkali iyonlar neden olur.
S teatit
Steatit izolatrlerin kayp faktrleri ve nem emmeleri azdr, ve iyi darbe enerjileri vardr. Endstriyel stealit-
ler %90 talk (3 Mg O. 4 Si O
2
. H
2
O) ve %10 kilden oluurlar.
Fosterit
Fosteritin kimyasal forml Mg2 Si O4 dr ve cams fazda hi alkali iyonu yoktur. Steatitlerden daha yksek
direnli ve az kayplar vardr.
A lmina
Almina izolatrlerde Al 2 O3 kristal faz cams ana yap ile balanmtr. Cam faznda alkaliler yoktur ve
kil ve talktan oluur. %99 saflktaki almina elektronik gerelerde taban olarak kullanlr.
K apasitr Seramikleri
Disk kapasitrler seramiklerden retilmektedir (ekil.6). Bu ok kk disk kapasitrler Ba Ti O3 (baryum ti-
tanat) dan retilirler. Baryum titaatn dielektrik katsays ok yksektir (1200 - 1500). Yaplacak eklemelerle
katsay binlere karlabilir.
S eramik Yar-iletkenlcr
Baz seramiklerin yar iletken zellikleri vardr. Termistr Mn, Ni, Fe, Co ve Cu oksitlerin sinterlenmesi ile
elde edilir. Termistrn scakl arttka direnci der.
2-104
SERAMKLER
Gm el ekt r oda
lehimlenmi kurun (el
( D (2) (3 ) (4)
Daldrma fenolik
kaplama
Seramik diskin st nde ve
alt na konmu gm eletttrodlar
( a ) ( b)
ekil.6- S eramik kapasitr : (a) K esiti, (b) retimaamalar. (1) atelenmi disk,
(2) gm elektrod eklenmi, (3) ular lehimlenmi, (4) plastik kaplanm.
Piezoelektrik E tki
Baryum titanat (Ba Ti O3) kurun zirkonat (Pb Zr O3) ve kurun titanat (Pb Ti O3) seramiklerinin piezoelekt-
rik zellikleri vardr. Piezoelektrik gereler sktrldklan zaman zerlerinde gerilim (voltaj) fark doar ya da
gerilim fark uygulandnda boylar deiir.
Ta n k
Kt le
Seramik diskler
Taban
Destek
Seramik di skl er
-Bal ama civat as
Reaksiyon kesi t l er i
(a) ( b)
ekil.7- (a) Piezoelektrik ivme ler, (b) Ultrasonik titreimli banyo
Piezo-elektrik seramiklerin pek ok endstriyel uygulamas vardr. ekil.7 de iki uygulama verilmitir. Me-
kanik hareketler elektrik sinyaline evirilerek kayt edilir (ekil.7a) ve bylece eitli titreim ivmeleri llr.
Dier taraftan ekil .7b de gsterildii gibi elektrik akm uygulanarak piezoelektrik mikro titreimler yaratlabi-
lir.
2-105
SERAMKLER
5. S E RA M K L E R N M E K A N K ZE L L K L E R
Seramikler ok krlgandrlar. ekme dayanmlar olduka deikenlik gsterir : 0.69 MPa dan almina vis-
kirlar (saaklar) iin 7 x 10
3
MPa a kadar. Ancak, ekme dayanmlar 125 MPa zerinde olan seramik ok
azdr. Seramiklerin basma dayanmlar ekme dayanmlarnn 5-10 katdr. Atom balarnn iyonik ve kovalent
olmas seramiklerin elastiktik modllerinin ve sertliklerinin metallerden ok yksek olmasn salar (izelge.3).
Seramiklerde krlma ve atlak olumas yapdaki hatalardan kaynaklanr. Presleme ve piirme sonucunda
yapda oluan gzenekler ve katlanmalar seramiklerin dayanmn drr. Yapda gzeneklerin artmas arpraz
krlma dayanmn hzla drr. ekil.8 de almina iindeki gzeneklerin apraz krlma dayanmna etkisi
gsterilmitir.
36
32
28
2A
O
20
a
c
c
* 12
8
4
0
1
- $o
i,
?\
-
-
0.1
V
>>
*
0.2
Hacimsal
25 C
O 750 C
1 1 I
0.3 04 0.5
gzeneklilik
0.6
ekil.8- S af alminann apraz dayanmna gzeneklerin etkisi
A ndrclar
Seramiklerin yksek sertlii onlarn kesme, talama ve parlatma ilerinde andrc olarak kullanlmalarm
salar. Andrclarda sertlik kadar tokluk ve scakla dayankllk da nemlidir. Andrclar genellikle orga-
nik ya da cams bir fazla balanarak disk halinde kullanlrlar.
D oal andrclar
Elmas : Kim as bilinen en sert maddedir. Moh skalasnda sertlii 10 dur. Mcevher olarak kullanmaya uygun
olmayan kirli elmaslar tlerek istenen tane byklne ayrlrlar. Metal ya da eitli balayclarla bir elik
diske balanarak ya da serbest toz olarak kullanlrlar.
2-106
SERAMKLER
Korundum : %93 - 97 saflkta kristal alminadan oluur. Sertlii Moh skalasnda 9 dur. Ancak, dzenli ato-
mik balar olmadndan sert imalatta kullanmlarndan vazgeilmitir.
Emri (Emery): Yaklak %60 almina ieren kirli korundumdur. Sentetik alminann gelitirilmesi emri-
nin terk edilmesine yol amtr. Sadece parlatma ilerinde kullanlmaktadr.
Zmpara Ta : %95 e kadar saflkta silikadan oluur. lk kullanlan endstriyel andrcdr. zelliklerin
tatan taa farkllk gstermesi ve krlma olaslnn yksek olmasndan dolay kullanm terkedilmitir.
Sent et ik A nd r c lar
Sentetik andrclarn gvenilir kristal yaplar ve kimyasal bileimleri sertliklerini ve kesme kalitelerini
gvenilir yapmtr. En ok kullanlan sentetik andrclar almina ve silisyum karbrdr.
Almina : Korundum ile hemen ayni yapya sahiptir. Ancak, yaps, bykl ve tane ekli kullanm yerine
gre kontroll olarak retilir. Kristal almina krlnca keskin keler yaratr. elik ve snek dkme demir gibi
yksek ekme dayanml malzemelerin talanmas iin en iyi andrcdr.
Silisyum Karbr : Sertlii korundum ile elmas arasndadr. Silika kumunun kok ierisinde 2400C ye stl-
mas ile retilir. Silikon karbr taneleri ok krlgandr. Dk ekme dyanmh ve gevrek malzemelerin talan-
masnda kullanlr.
Bor Karbr : Yeni retilmi bir sentetik andrcdr. Silisyum karbrden daha serttir. Daha ok andrc
toz olarak kullanlmaktadr.
Talama Diskleri
Bugn kullanlan talama disklerinin tamam ya alminadan ya da silisyum karbrden retilirler. Sentetik
olarak retilen andrclar istenilen incelikte tlrler, ilerindeki demir oksit magnetik ayrclar yardm
ile aynlr. Tozlar ykanarak temizlenir. Daha sonra titreimle alan elekler kullanlarak istenilen tane byk-
lne ayrlrlar. Balayclar katlarak disk ekli verilir ve piirilerek gerekli balayc dayanm elde edilir.
Cam Balayc : Kullanlan talama disklerinin ounda balayc camdr. Andrclarda kil ve feldspat
eitli oranlarda katlarak 1400C de piirilir. Gzenek miktar boldur ve ya ve asitlere dayankldr.
Silikat Balayc : Balayc kil ve sodyum silikattan oluur. Piirme olduka dk scaklklarda olur. Ba
dayanm dk olduundan disk kolay anr. Scakln ykselmemesine dikkat edilmelidir.
Organik Balayclar : Organik balayclar yksek hzl disklerde (2750 - 5000 d / dak.) kullanlr. Esnek
olduklarndan ince et kalnlnda diskler halinde retilirler. farkl organik balayc vardr : elak, lastik ve
eitli sentetik reineler.
STANDART ARETLEME SSTEM ZELGES
na 1 2 3 4 5 6
nek Asntdnu Tane Snf Yaps Balayc Yapmc
Tr Eoyutu Tr
5 1 _ A _ 3 6 _ L ^ 5 _ V _ 2 3
Yapmcnn simgesi
Andrcnn gerek
c insini gsterir
(Gerekirse kullanlr
Alminyum Oksit _ _A_
Sili syum karbr _ C
Yumuak
A B C D E F G H I J K
Di ski zdesleti nek
iin yapmcnn zel
markalamas
(Gerekirse kullanlr)
V_ Camlam
S-Si li t cat
R_ Kauuk
B_ Resinsid
E_ ellak
(Gerekirse kullanlr ) O_0ksiklorr
N 0 P Q S T U V W X Y
Snflama leegi
ckil.9- Tulama disklerinin gsterilmesi
2-107
SERAMKLER
T alama D isklerinin Gsterilii
eitli ekillerde retilen talama disklerinin zerine andrc cinsi ve tane bykl, balayc cinsi, da-
yanm ve yapda var olan gzenek miktarn gs' . e n bilgiler kodlanr. ekil.9 da bir rnekle gerekli aklama-
lar yaplmtr.
E lmas D iskler
Elmas diskler sert metal takmlar, tula, fayans, porselen, cam, beton, ta ve mcevherleri kesmek ve tala-
mak iin kullanlrlar. Elmas andrclarn tane byklkleri 24 ile 800 me arasnda deiir. Balayc daya-
nm L ile P arasndadr. Diskte bulunan elmas miktarna younluk denir ve yzde olarak belirtilir. Genellikle
%50 younluk kullanlr. Balayc olarak metal, cam ya da reineler kullanlr. Elmas diskler kullanlrken
daima soutucu kullanlmaldr.
A ndrc K aplanm K umalar, K atlar ve B antlar
Bu grubun hepsinde andrc tozlar bir esnek taycnn yzeyine bir yapkanla balanmlardr. En ok
"zmpara kad" bilinir. erit halindeki esnek taycya andrc tozlar elekktrokaplama yntemi ile ekil. 10
da gsterildii gibi kaplanrlar. Bylece, andrclar eride dzgn olarak kaplanm olur. Andrc tane b-
ykl 16 ile 1200 me arasnda deiir.
Andrc kaplanm kumalar ve katlar, talama diskleri gibi hassas ilerde kullanlrlar. Daha ok hafif
ve orta arlktaki metal ve metal olmayan paralarn seri zmparalanmasnda kullanlrlar. Geni yzeylerin
zmparalanmas, mobilya ve araba gvdelerinin dzeltilmesi dier uygulama alanlardr.
ekil.10- A ndrc tanelerinin yapkanl eride elektrastatik yntemle kaplanmas
T ambur A ndrclar
Tambur, kk ve orta byklkteki paralarn abuk ve ekonomik olarak temizlenmelerini ve yzeylerinin
parlatlmasn salar. Dkm paralarn yzndeki kumlar, ilenmi paralarn yzeylerindeki apaklar ve kap-
lanacak paralar zerindeki oksit tabakas kolaylkla temizlenebilir.
Tamburlarda ortam olarak seramik andrclardan odun talana kadar pek ok madde kullanlabilir. En
ok kullanlan ortamlar : (1) eitli ekiller verilmi almina andrclar, (2) krlmve elenmi talar ve (3)
serbest andrc tozlar.
Pskrtme (K umlama)
Andrclarn mekanik olarak ya da basnl akkanlarla bir yzeye pskrtlmesi giderek daha ok uygu-
lama alan bulmaktadr. Tambur ile temizlenemeyen byk yzeyler pskrtme ile temizlenirler. Andrc ola-
rak kum, dkme demir ya da elik granl ya da cam bilya kullanlmaktadr.
2-108
I un
SERAMKLER
6. SERAMKLERN ISIL ZELLKLER (REFRAKTERLER)
Genel olarak, iyonik-kovalent balarndan dolay, seramik gerelerin dk sl iletkenlikleri vardr ve iyi
sl yaltkandrlar. ekil. 11 de eitli seramiklerin scakla bal sl iletkenlikleri karlatrlmtr. Isya da-
yankllklarndan dolay, seramik gereler "refrakter" gereler olarak da bilinirler. Refrakterler metal, kimya, se-
ramik ve cam sanayilerinde sya dayankl gere olarak kullanlrlar.
ekil.ll-Seramiklerin scakla bal sl iletkenlikleri
Almina ve magnezyum oksit gibi pek vok saf seramik bileik endstriyel refrakter olarak kullanlabilir.
Ancak, bunlar pahal ve ekillendirilmeleri zordur. Bu nedenlerden tr , bir ok endstriyel refrakter seramik-
lerin karmndan oluur. izelge.5 de baz refrakter tula bileimleri ve izelge.6 da zellikleri verilmitir.
Endstriyel refrakter tulalar MgO, CaO ve Cn O3 den oluurlar.
izelge.5- Baz Refrakter Tulalarn Bileimleri (%)
Asidik Tulalar
Silika tula
Sper hizmet ate tulas
Yksek hizmet ate tulas
Yksek almina
Bazik Tulalar
Magnezit
Magnezit-Krom
Dolomit
zel Tulalar
Zirkon
Silikon karbr
SO
2
95-99
53
51-54
0-50
0.5-5
2 -7
32
6
A1
2
O
3
42
37-41
45-99
6-13
2
MgO
91 -98
50-82
38 - 50
Dier
0.6-4
18-24
38-58
66
91
CaO
Cr
2
O
3
CaO
ZrO
2
SiC
2-109
SERAMKLER
Asidik Refrakter Tulalar , A
Silikadan korunduma kadar olan bu tulalarn zellikleri ekil. 12 de verilen SiO
2
- AI2O3 faz diagramndaki ij ' j
reaksiyonlarla aklanabilir. En iyi zelliklerin salanmas iin ok eitli ham maddeler kartrlmaldr. Kul- l^f
lanlan an a hamruddeler : Refrakter killer, kaolen, iferton, silisli malzemeler, silimalit, andaksit, diaspor, bok-
sit, vb.
Vt
Si O
2
I
50
I
40
I
60 30
ekil. 12- SiO
2
- AI2O3 faz diyagram
Ate Tulalar : Ate tulalar refrakter killerden retilir. En ok kullanlan refrakter tulalardr. Ilerindki
alumina miktarna gre snflandrlrlar. Almina miktar %32 den az olursa kalite der.
Ate tulalar plastik amurdan ya da kuru-pres sistemi ile ekillendirilirler. Plastik amurdan retildikleri
zaman kurutulmasna zen gsterilmelidir. Kurutulmu tulalar tnel frnlarda aama-aama 900C den
1400C yekadar piirilirler.
Ate tulalar kazanlarda, dkme demir, elik ve demir olmayan metal frnlarnda, kalsinasyon frnlarnda
kullanlr. Pek ok crufa dayankldr, en ok yksek kireli ve kmr kll cruflara dayanamazlar.
Yksek - Alumina Tulalar: Bu tulalar diaspor ve boksit gibi aluminaca zengin olan ham maddelerden reti-
lir. indeki alumina miktama gre %50, 60, 70, 80 ve 90 l gruplara aynlrlar. Doru biimde yakldklar
zaman ilerinde bol miktarda mullit ve az miktarda cams faz bulunur. Bu tulalarn ounda korundum da bulu-
Yksek - aluminal tulalar olduka ar scaklk ve yk artlarnda kullanlrlar : Kire ocaklar, dner i-
mendto frnlar, yksek frn sobalar, tnel frn arabalar ve baz metalurjik frnlardan crufa dayankl olarak
kullanlrlar.
Silika Tulalar : %97 - 98 silika bulunduran kayalarn tlmesi ile retilirler. %2 kire balayc olarak
kullanlr. Piirilmelri periyodik olarak 1500C - 155OC scaklklar arasnda bir ka gn srer. Yksek scak-
lklarda yksek dayanm gerektiren uygulamalar iin ok uygundurlar. Ate tulalarndan sonra en ucuz tulalar-
dr.
Silika tulalar kok frnlarnda, elik frnlarnda ve cam frnlarnda kullanlrlar. Scaklk farkllklarndan
kolayca atlamalarna ramen, scaklk krnz rengin altna inmedii srece ok dayankldrlar. Silika tulah
frnlarn ok yava stlmalar gereklidir.
Bazik Refrakter Tulalar
Bazik refrakter tulalardan, kalsiyum ve magnezyum oksitlerden oluan seramik rnler anlalr. ok kulla-
nlan bazik tulalar : dolomit, magnezit ve fosterittir.
Magnezit Tulalar: Magnezyum karbonat (magnezit) kayalarn kalsinasyon ile paralanmalar yoluyla reti-
2-110
fa
SERAMKLER
lirler. inde %3-5 demir oksit olan kayalar piirme daha dk scaklklarda olacandan tercih edilir. Piiril-
meleri periyodik olarak 900C ile 1600C arasnda yaplr. Bylece elde edilen yapya "tamamen yanm mag-
nezit" denir. Magnezit tulalarn retiminde deniz suyundan elde edilen ham maddeler de kullanlr, ancak bu
imdilik pahal bir yoldur..
Magnezit tulalar yksek kireli cruflara dayankllk isteyen elik frnlarnda, kurun ve bakr rafnasyon
tesislerinde ve imento frnlarnda kullanlrlar.
Dolomit Tulalar: Magnezyum ve kalsiyum karbonatlardan oluan kaya yaklarak MgO + CaO haline getiri-
lir. Genellikle graml halinde frn tabanlarnda kullanlr.
Kromlu Tulalar: Magnezit tulalar gibi hazrlamlar. Ticari cevherlerde kromitle birlikte magnezit ve alu-
mina da bulunmaktadr.
Kromlu tulalar her tr urunfa ok dayankldr. Asitik ve bazik refrakter tulalar arasnda ayarma tabakas
olarak kullanlrlar. Demir d metallerin rafinasyonunda, elik frn duvarlarnda ve dvme frn tabakalarnda
kullanlr.
Yaltm (izolasyon) Ate Tulalar
zolasyon tulalar ate tulalarnn zel snflardr. Refrakter killer ve kaolinden yksek gzeneklilikle re-
tilirler. Ayrca hafif ve sl iletkenlikleri dktr. Gzenekli olduklarndan tuttuklar s azdr. retim teknikleri
dier tulalardan farkldr. Kil ve kaoline organik maddeler katlr ve bunlarn ateleme srasnda gaz olutur-
mas salanr. Gazlar yapda gzenek olumasn salar. Kullanldklar scakla gre snflandrlrlar : 900,
. 1100, 1250, 1500 ve 1150C zeri gibi.
zolasyon tulalar genellikle sl ilem frnlarnda kullanllrlar. Tuttuklar s dk olduundan abuk
snrlar ve enerji tasarrufu salarlar. Kimya sanayii, kalorifer kazanlar ve laboratuvar tesislerinde de kullanlr-
lar. Hibir sv crufa dayanamadldar unutulmamanldr.
7. ZEL REFRAKTERLER
zel rafrakterler ounlukla sn yllarda retilen teknik seramiklerden retilirler. izelge.3 de baz basit ya-
pl teknik seramiklerin zellikleri ve ekil.13 de ergime scaklklar karlatrlmtr.
.4000-
3000-
2000 -
1000 -
HfC-Sl
TC^
17
"
wc
-

r
l
e
3
TQ
4
ZrC
5
TQC
ZrC
TQ
2
C
SC
CQ
2
C
BN
TN
AIN
VN
HN
TaN
- = - ZrN
UN
N

MgO
BeO
A1
2
O
3

L.
L
O
- ThO
2
UO2
"ZrO2 TC19S2
Zr
2
S
MoS
2

H
e
r

i n
-
CeS
TS
LB
2
_ _ ^
r
l
c
r
I
f

ekil. 13- eitli zel refrukterlerin ergime scaklklar


Alumina (AI2O3) : Basit ve diaspordan saf olarak elde edilen alumina tozlar zel refrakter olarak ekillendiri-
lebilirler. Ateleme 1700C de yaplr. Dier teknik seramiklere gre dk ergime scakl vardr, ancak
1900C ye kadar dayanabilir. Baz uygulamalarda gaz geilmez hali ile kullanlabilir. Gzenekli haliyle s oku-
na daha ok dayankldr. Crufa direnci azdr. En ok tp ve pota olarak kullanlr.
Berilya (BeO) : ok saf olarak kullanlr. 2575
U
C de ergir, ancak 1650C zerinde su buhar ile birleerek
uucu hidroksit retir. Is iletkenlii yksek olduundan s okuna direnci iyidir. Metaller ve karbon ile hi re-
aksiyona girmez. Bu nedenle ounlukla saf metallerin ergitilmesi iinde pota olarak kullanlr.
Magnezya (MgO): Saf metallerin ergitilmesi iinde pota olarak kullanlr ancak retimi ok zordur.
Torya (ThOz) :En yksek ergime scaklkl oksittir : 33OOC. Doada bol olarak bulunmasna ramen baz
nadir toprak elementleri ile birlikle olmas, temizlenmesini ok pahal hale getirir. Genellikle saf metallerin ergi-
tilmesi iinde pota olarak kullanlr.
2-111
SERAMKLER
Zirkonya (7.r2): 2200C ye kadar pek ok oksitleyici ve indirgeyici gazlara ve metallere dayankldr. %5
CaO ile dengelenmi olarak retilir. Is iletkenlik katsays ok dk olduundan ok iyi yksek scaklk izola-
trdr. Kontin dkm tesislerinde sv metal kalb olarak kullanlr.
Zirkon (ZrSiO
4
): 2420C de ergiyen asidik rcfraktordir. Asitik camlara dayankllndan dolay cam sanayi-
inde ve dkm kumu olarak kullanlr.
Silikon Karbr (SiC) ya da Karborundum : Silis kumu, kok ve tuzun yksek scaklkta ilenmesiyle elde edi-
lir. Kil balayc olarak kullanarak tula haline getirilir. 2000C ye kadar dayanabilmesine ramen oksijenle bir-
leerek SO2 haline dner. atlaa kar direnci ok yksektir. ok sert olduundan ktle stma frnlarnda
kzak olarak kullanlr. Boru ya da ubuk halinde elektrik direnci olarak kullanlr.
Refrakter H ar, K aplama, Plastik, D klebilir ve S ktrlabiiir K armlar
Btn tulalar bir cins har ile birbirine balanr. Ila tlm refrakter kil ya da masseden oluur. Har-
lar gruba ayrlrlar : Bilinci grup havada sertleen harlardr ve ilerinde kimyasal ya da organik balayc
vardr. Bu harlarn yksek scaklk uygulamalarnda kullanlmamdan gereklidir. kinci grup 1000C zerinde
piirilince sertleen harlardr. nc grupta zel harlar vardr. Bunlar silika, magnezit, silisyum karbr ve
krom oksitten oluurlar. Bu zel harlarn herbiri kendi tulas ile kullanlr.
Refrakter kaplamalar tulalarn yzlerini gaz ve cruftan korumak iin kullanlr. Bu kaplamalar masse ya da
refrakter kilden oluur ve hartan daha ilidirler. Krom oksit esasl kaplamalar cruftan ok dayankldr. Kapla-
malar tulalara fra ile srlebilir ancak tabanca ile pskrtlmesi ok daha iyi sonu verir.
Plastikler ya da sktrlabiiir karmlar refrakter kil ve kaba masse karmdr. atlama ve erozyonla
hasar gren frn duvarlarn onarmakta kullanlrlar.
Dklebilir karmlar yksek alininal imento bulunduran refrakter betonlardr. Aa kalplarla karmak
frn duvarlarnn oluturulmasnda ok kullanlrlar. Hafif arlkl dklebilir karmlar frn kapaklarnn
rlmesinde kullanlr.
8. S E RA M K L E R N OPT K ZE L L K L E R (CA M L A R)
Saydamlk, renk, kurma ve yanstma nemli optik zellikleridir. Seramiklerde metaller gibi serbest elektron-
lar bulunmadndan ememezler; geilir, krar ya da yanstrlar.
Camlar yksek scaklklarda retilen seramiklerdir. Dier seramik yaplardan fark ergiyinceye kadar stlr-
lar ve kiristallemeden katlarlar. Bylece cam, kristallemeden katlaan ergimenin organik olmayan rn
olarak tanmlanabilir. Camlarda molekller dzenli olarak dizilmek yerine restgele dizilirler.
Camlarda dier mhendislik gerelerinde olmayan zellikler vardr. Sertlik, saydamlk, yeterli dayanm ve
stn korozyon direnci, cam pek ok uygulama iin vazgeilmez gere yapar. Cam daima ekme yknde kr-
lr. Hidroflorik asit hari her trl asit. baz ve suya kar ok dayankldr.
i
ekil.14- Cams ve kristal yapl gerelerin katlamas
2-112
SERAMKLER
ekil. 14 de gsterildii gibi camlarn katlamas kristal yapl katlardan farkldr. Metaller sabit scaklkta
katlarlar ve hacim azalmas meydana gelir. Oysa cam, sabit scaklkta katlamaz ve AD izgisini izleyerek
gittike daha viskoz hale gelir. Bu yumuak lastiksi yap daha souyunca gevrek cams yapy oluturur. Yumu-
ak halden krlgan hale geime scaklna Cam Gei Scakl denir. ekilde Tg cam gei scakln ve
Tm ergime scakln gstermektedir.
Camlarn B ileimleri
izelge.6 da nemli camlarn bileenleri ve zellikleri verilmitir. Camn ana yaps silisyum dioksittir (sili-
ka : SO2). Silikann yksek geirme dalm (yelpazesi) spektrumu vardr ve radyasyondan etkilenmez. Bu ne-
denle uzay aralarnn pencerelerinde, rzgar tneli pencerelerinde ve spektrometelerde kullanlr. Ancak, silika
cam pahal ve ilenmesi zordur.
S oda - K ire Cam
retilen toplam camlarn %90 ndan fazlas soda-kie camdr. NaO ve CaO camn yumuama scakln
1600C den 730C ye dlr. Bylece ekillendirme ok kolaylar. Eklenen almina camn dayanklln ar-
trr. Bu cam pencere, eitli kaplar, preslenmi ve iirilmi rnler iin kullanlr.
izeljje.6- Baz Camlarn Bileimleri (%)
Cam SiO
2
Na
2
O K
2
O CaO BaO PbO B
2
O
3
A1
2
O
3
Aklama
1. Silika
2. %96 Silika
3. Smla-kire cam
4. Kurun cam
5. Yk- kurun cau
6. Bor can
7. Bor can
8. Alnina-bor cam
9. E - cau
10. Almina cau
99.5+
96.3
71-73
63
35
80.5
70.0
74.7
54.5
57
<0.2
12-14
7.6
-
3.8
. . . .
6.4
0.5
1.0
<0.2
. . . .
6
7.2
0.4
0.5
0.5
. . . .

. . . .
10-12
0.3
. . . .
. . . .
0.9
22
5.5
. . . .
1-4
0.2
....
....
>
. . . .
12
. . . .
. . . .
. . . .
. . . .
. . . .
2.2
. . . .
-
. . . .
21
58
. . . .
1.2
. . . .
2.9
0.2
. . . .
12.9
25.0
9.6
8.5
5
0.4
0.5-1.5
0.6
. . . .
2.2
1.1
5.6
14.5
20.5
retinu zor
kolay retilir
. . . .
. . . .
kristal can
I.abrv. rn.
Elyaf retimi
Yk. scak.
B or Cam (Pyrex)
Camdaki alkali oksitlerin bor oksit ile deitirilmesi camn genleme katsaysn drr. Bor cam labora-
tuvarlar iin cam eya, borular, frn camlan ve araba far camlar retiminde kullanlr.
K urun Cam
Yksek miktarda kurun oksit camn ergime scakln drr ve havya ile szdrmazlk salanmas ko-
laylar. Yksek kurunlu camlar radyasyondan korur, bu nedenle floresan lamba ve televizyon tp retimin-
de kullanlr. Yksek krma zellinden dolay mercek ve dekoratif kristal retiminde kullanlr.
Camlarn ekillendirilmesi
Cam akc kvama stldktan sonra dklebilir, haddelenebilir, preslenebilir, ekilebilir ya da iirilebilir.
D z Cam retimi
Dz camlarn %85 den fazlas ekil.15 de gsterilen yzdrme (float) teknii ile retilir. Frn belirli bir ka-
lnlkta terk eden sv cam, ergimi kalay zerinden yzerek geerken katlar. Oksitlenmeyi engellemek iin
kolay banyosunun st kontroll bir atmosferle kapldr. P.lde edilen kat camn her iki yz de ayna gibi dzdr.
Plaka daha sonra tavlama frnna girer ve iindeki kalc gerilmeler alnr. Tavlama lamndaki tama silindir-
lerinin yzey kalitesinin ok iyi olmas gereklidir.
Dkm, Presleme ve iirme
Cam nceden hazrlanm kalplara dklebilir. Dkmle 6 metre apl teleskop aynas retilmitir. TV tp-
lerinin arka hunisi savurma dkmle retilmektedir. ie, kavanoz ve lamba ampulleri cam hortumunun bir kalap
iinde iirilmesi ile retilir (ekil. 16).
2-113
SERAMKLER
Cam tank yada f i n Yzdrme hOfysu Tavlar
ekil.15- Yzdrme (flout) yntemiyle
dz camretimi.
ekil.16- Preslemeveiirme ile
camkavanoz retimi
T enper Cam
Cam beton gibi ekme ykne dayanamayan bir geretir. Bu sebeble yzey atlaklarn olumasnn engel-
lenmesi gereklidir. Temperleme yzeyde kalc basma gerilmeleri oluturarak atlak olumasn engeller.
ekil. 17 de gsterildii gibi cam tekrar tavlama scaklna stlr. Yumuayan camn yzeyi basnl hava ile
soutularak sertletirilir. Yzey sertleirken i ksm hala yumuak olduundan iki ksm arasnda daralma fark-
ll oluur. Bylece ekil. 17d de gsterilen kalc gerilmeler cam iinde oluturulmu olur. Olay ngerilmeli
beton uygulamasnn ayndr. Cam devaml olarak basma yk altnda kalm olur.
( o ) ( b) (c)
B asma ekme
( d )
ekil. 17-Camntcnpcrlunncsi: (a) S cakcam, (b) souyanyzeydedaralma,
(c) souyan merkezde daralma ve (d) kalc gerilme dalm
2-114
SERAMKLER
K A YN A K A
(1) K I N GE RE Y W.D . ve UI I L M A N N D .R., I ntroduction to Ceramics, 2. bask, John Wiley and Sons,
1976.
(2) RE E D , J.S . ve RUN K , R.B ., Ccramic Fabricatio Processes, Cilt.9, Treatise in Materials Science and
Technology, Academic Press, 1976.
(3) Mc LELLAN G.W. ve SHAND, E.B., Glass E ngineerig H andbook, 3. bask, Mc Gravv-Ilill, 1984
(4) RICHARDSON, D.W., M odern Ceramic E ngineering. Marcel Dekker, 1986.
(5) American Foundrymen's Society, Rcfractories M unal, 1963.
L G L T S E S T A N D A RT L A RI
T S
T S
T S
T S
T S
T S
T S
T S
T S
T S
T S
2652-62
5599
1610
2300-2303
2232-35
2557
2034-2309
3087
4222
4230-31
4277; 4378; 4481-83
Cams ve Porselen Emayeler (Deneyler ve eitli or-
tamlara dayankllk tayini) Nisan 1977
Cam ieler ve Kuplar-Kimyevi Maddelere Dayank-
llk Deney Metodlar Mart 1974
Refrakter Mamuller-Yk Altnda Rcfrakterlik tayini Nisan 1974
Biimlendirilmi Refrakter Yaltm Mamulleri (S-
nflandrma ve eitli deney yntemleri Nisan 1976
Refrakter Tulalar (Boyutlar ve snflandrma) 176-1977
Seramik Endstrilerinde Kullanlan Terimler ubat 1987
Sinterlenmi Malzeme (eitli karakteristik / erinim
belirlenmesi) Nisan 1976
Toz Metalrji - Terimler ve Tanmlar Nisan 1978
Sinterlenmi Metal Malzemeler - Enine Krlma Da-
yanmlarnn Tayini Nisan 1984
Sinterlenmi Geirgen Metal Malzemelerde Gzenek
Byklnn Tayini Nisan 1984
Metalik Tozlarn Grnr Younluunun Tayini (e-
itli yntemlerle) Nisan 1985
2-115
M
M A M A M H E N D S L
E L K T A B I
Ciltl
URETM VE TASARIM
Baskya Hazrlayan
A. Mnir CERIT
( Makina Yk. Mhendisi)
2. Bask
TMMOB MAK NA MHENDSLER ODASI
Ekim 1994
Y ayn no: 169
tmmob
makina mhendisleri odas
Smer Sokak 36/1-A 06440 Dcmirtepe / ANKARA
Tel : (0-312) 231 31 59 - 231 80 23 Fax : (0-312) 231 31 65
Yayn no : 169
I S B N : 975-395-124-8 (Tk. No)
I S B N : 975-395-125-6 (1. Cilt)
Bu Yaptn yayn hakk Makina Mhendisleri Odas'na aittir. Kitabn
hibir blm deitirilemez. MMO'nn izni olmadan kitabn hibir
blm elektronik, mekanik vb. yollarla kopya edilip kullanlamaz.
Kaynak gsterilmek kayd ile alnl yaplabilir.
Ekim 1994 - Ankara
Dizgi: Ali Rza Falcolu (Makina Mhendisleri Odas)
Bask: MF Ltd. ti. Tel: (0-312) 425 37 68
B OL UM 3
K OROZYON (YE N M ) VE D E N E T L E N M E S
H azrlayan
Prof. Dr. Ahmet AKIR, 9 E.. Makina Mhendislii Blm
Sayfa
1. Genel Bilgiler ve Tanmlar 02
2. Elcktrokimyasal Korozyon Yapclar 05
3. Baz Metalik Malzemelerin Korozyon Dayanm 07
4. Buhar Santrallannda Korozyon Sorunlar 11
5. Kimya Fabrikalarnda Korozyon 13
6. Borularda ve Yaplarda Korozyon 15
7. Koro7yonun Denetlenmesi 18
KAYNAKA 27
LGL TSE STANDARTLAR 27
3-01
KOROZYON VE DENETLENMES
1. GENEL BLGLER VE TANIMLAR
Metallerin byk bir ounluu doada bileikler (mineraller) halinde bulunurlar. ndirgenme reaksiyonlar
ile metallerin minerallerinden ayrlmas ancak enerji harcayarak mmkndr. Bu bakmdan metaller elde edildik-
leri cevher ya da minerallere gre daha yksek bir enerji seviyesinde bulunurlar. Termodinamik yasalarna gre
saf metaller uygun koullarda enerjilerini dk seviyelere indirme eilimindedirler. Bu eilim sonucunda iinde
bulunduklar ortamdaki elementlerle yeniden birleen metaller enerjilerini azaltarak daha kararl bileiklere (ko-
rozyon rn) dnrler. Metallerin cevherlerinden indirgenerek elde edilmesi ileminin tersi olan bu dnm
korozyon olaynn esasn oluturur. Bu adan korozyon en genel anlamda "iinde bulunduu evresi ile olu-
turduu ara yzeylerde malzemelerin kimyasal ve elektokimyasal reaksiyonlar sonucu enerji kayb ile bozunma-
lar" olarak tanmlanabilir. Bir korozyon reaksiyonunun kendiliinden olumas iin reaksiyon serbest enerji de-
iimi AG nin negatif olmas gerekir. Ancak bu gereklilik reaksiyonun oluum hz hakknda aklayc bilgi
vermekten uzaktr. Bunun nedeni ekil. 1 de enerji profilinde grlen E
a
enerji engelidir. Metaller, korozyona u-
ramadan nce bu enerji engelini amak zorundadr, ki bu da balangta bir miktar fazla enerji harcanm de-
mektir. E
a
ile gsterilen bu enerji engeli aktivasyon serbest enerjisi olara adlandrlr ve korozyon reaksiyonu h-
znda belirleyici rol oyanar. Reaksiyon hz v, reaksiyona katlan maddelerin konsantrasyonu ve k reaksiyon
sabiti cinsinden,
v = k. (konsantrasyon) (1)
Serbest
enerji Cevher
, Metal
AG
Korpzyon
rn
Reaksiyon koordinat
ekil.1- Metal ve bileiklerinin termodinamik enerji profili
forml ile ifade edilir. Buradaki k reaksiyon sabiti, E
a
aktivasyon enerjisi, R gaz sabiti ve T mutlak scakla
bal olarak,
k = A . exp (-E
a
/ RT) (2)
forml ile ifade edilir. Buradaki A reaksiyonun frekans faktr ya da stel bir sabit olup, log k - 1 / T erisinin
log k ordinatn kestii noktadan bulunabilir.
Korozyon Reaksiyonlarnn Termodinamii
ounlukla metalik malzemeler kapsamnda dnlen korozyon daha genel bir erevede polimer, iyonik
kat malzeme, cam, beton vb. malzemelerin, elektrolitik olan ve olmayan ortamlar, sv metalleri ve gazlar ie-
ren geni bir ortam yelpazesi iinde bozulmasn kapsar.
Korozyonu snflandrmak zor olmakla beraber en geni anlamda ya" ve "kuru" olmak zere, sulu ortamn
var olup olmayna gre, iki ksmda dnmek alkanlk haline gelmitir. Gerek kuru gerek ya (sulu) or-
tamlardaki korozyon reaksiyonlanda reaksiyona giren melalle onun korozyon rn arasndaki serbest enerji
fark reaksiyondaki net enerji deiimi AG yi verecektir. Reaksiyona katlan maddelerin enerji durumu scakla
bal olduundan verilen bir scaklktaki serbest enerji deiimi aA + bB > cC + dD eklindeki genel bir reaksi-
yon iin,
AG = AG + RT n
( C ) C ( D )
[T = sbt., keyfi konsantrasyon] (3)
(A)
a
(B)
b
denklemi ile ifade edilir. Yuvarlak parantez iindeki terimler svlarda maddelerin mol cinsinden reaksiyon nce-
si konsantrasyonunu, gazlarda ise reaksiyon ncesi ksmi basnlarn gsteril'. Kat maddelerin konsantrasyonu
3-02
KOROZYON VE DENETLENMES
bir olarak kabul edilir. Keyfi olarak seilen konsantrasyonlar yerine sabit scaklkta bu maddeler arasnda oluan
denge koullarna karlk gelen konsantrasyonlar sz konusu olduunda G serbest enerji deiimi sfr olaca
iin,
L ( A )
a
( B )
b
J
eitlii yazlabilir. Burada AG maddelerin standart halde serbest enerjileri arasndaki fark gsterirken, eitliin
sa yan denge arlalnmn meydana gelmesini salyan konsantrasyonlardan hesaplanr. AG deeri verilen bir
scaklkta belli bir reaksiyon iin sabit olduundan, eitliin sandaki logaritmik terim tek tek konsantrasyonlar-
dan bamsz olarak sabit bir deerde olmak zorundadr. Denge sabiti olarak adlandralan bu terim K ile gsteri-
lir.
J ( C)
C
( D)
[
(A)
a
(B)
b
J denge
(5)
K orozyon Reaksiyonlarnn N itelikleri
Herhangi bir elektrik yk tanmnn olmad kimyasal reaksiyonlar dndaki dier korozyon reaksiyonla-
r ister kuru ister ya olsun elektroknyasal niteliklidirler. Oksitlenme ile oluan kuru korozyon durumunda
metal ve oksijen iyonlarnn belli kristal kafes dzeni iinde dizilmeleri ile meydana gelen metal oksitler iyonik
karakterdedirler. Oksit kafes yaplarnda anyon ya da katyon yetersizlii nedeniyle olumu nokta kusurlar ha-
lindeki atom boluklar iyonlarn oksit iinde yaynmasna ortam hazrlar. Temelinde metal katyonlar, oksijen
anyonlar ve elektronlarn katlm ile meydana gelen oksitlenme ilemi, bir anot bir de katot reaksiyonunun
oluturduu elektroknyasal bir olay gibi dnlebilir. Oksilin hymesi iyonlarn ve elektonlann oksit iinde-
ki yaynmasna bal olduundan scakln bir fonksiyonudur. Bu kapsamda ele alndnda oksit filminin b-
ymesi oksitlenme reaksiyonunun serbest enerji deiimine bal olan E potansiyelinin kontrol altnda i akm-
nn getii metal / metal oksit / oksijen pil devresiyle zdeletirilebilir. Metal / metal oksit arayzeyi pilin
anodunu, metal oksit / oksijen ara yzeyi de pilin katodunu meydana getirir. Anot ara yzeyinde M metal atomla-
r iyonlar : M -4 M
n+
+ ne". Katot ara yzeyinde ise oksijen atomlar iyonlar : 0 + 2e" > O
2
". Parabolik oksit
bymesinin szkonusu olduu durumda iyon ve elektronlarn hareketi ekil.2 de grlyor.
O
z-
A tmosfer (O2)
ekil.2- Parabolik bymede iyon ve elektron hareketleri
Ya korozyon gerek bir elektokimyasal reaksiyon niteliindedir. Kimyasal reaksiyonla oluan korozyonun
dndaki btn korozyon tiplerinin mekanizmasnda elekrokinyasal reaksiyonlar kanlmazdr. Bu reaksiyon-
lar birbirleriyle uyum iinde olan anodik ve katodik reaksiyonlar btnnden oluurlar. Korozyonun itici gc
bu reaksiyonlarn serbest enerji deiimi AG ye bal olarak ortaya kan elektrot potansiyelleri arasndaki fark-
tr. Birer elektrot olay olan bu anodik ve katodik reaksiyonlar meydana geldii blgeye kendi adn verirler. Ho-
mojen korozyonun meydana geldii bir metal zerinde bu anodik ve katodik blgeler sabit olmayp srekli yer
deitirirler. Korozyonun eit ltlerdeki anodik ve kalodik reaksiyonlarndan anodik olan gerek korozyon
reaksiyonudur. Katodik reaksiyon olmadan da anodik korozyon reaksiyonu meydana gelmez. Reaksiyonlarda bir
elektron ak sz konusu olduundan reaksiyon kinetii normal olarak elektrik potansiyelinden etkilenir.
K orozyon Reaksiyonlarnn K inetii
Bir metal, belli lde kendi iyonlarn ieren bir sv ortama konduu zaman bundan nceki ksmda belirtil-
dii gibi,
M -> M"
+
+ ne- (6)
3-03
KOROZYON VE DENETLENMES
formlne gre ift ynl, anodik (saa) ve katodik (sola), reaksiyonlar meydana gelir. Bu iki reaksiyon arasnda
elektron alverii olduu iin, hzlan i akm younluu cinsinden (birim alana den akm iddeti) ayn ayr i
a
(anadik) ve i* (katodik) olarak belirlenir. (6) Reaksiyonu dengede olduu zaman metal Eo denge potansiyelnde-
dir (ia = it). Ancak, denge halinde elektrodun net znme hzn i cinsinden dorudan lmek mmkn deildir.
ki ayn metalin meydana getirdii bir korozyon devresi sz konusu olduu zaman iki elektrotdan birisi anodik,
dieri katodik reaksiyonun meydana geldii elektrot grevini grr. Herbirisinin denge potansiyelleri arasndaki
fark meydana gelecek reaksiyonlann iddetini belirler. Metaller korozyon devresinde bir bakr iletkenle mekanik
olarak bal olduunda, reaksiyonlar arasndaki elektron alveriinden dolay aralarndaki potansiyel farkn
gittike azaltarak eit bir potansiyele doru giderler. Bu potansiyel, Ek, korozyon potansiyeli ve bu potansiyelde
eit olan anadik ve katodik akm younluklarnn ortak deeri, ikor, korozyon akm younluu adn alr.
Eer tek bir metal elektroda dandan net bir akm uygulanrsa (i
a
* it) anodik ve katodik akmlar arasnda
bir fark oluur. Bu akm farknn iaretine bal olarak metalin denge elektrot potansiyeli E
o
dan bir sapma mey-
dna gelecektir. Net akm pozitif ise (i
a
- i
k
= i) elektrot potansiyelinde art, negatif ise (i
k
- i
a
= i) azalma meyda-
na gelir. Denge potansiyelinden sapmann bir ls olarak tarif edilen polarizasyon, i net akmnn getii an-
daki EI potansiyeli ile E
o
denge potansiyelleri arasndaki fark (T| = Ei - Eo) olarak ifade edilir. Uygulanan i akm
miktanna bal olarak meydana gelecek fark potansiyel - akm deiimi eklinde grafie geirildiinde anodik
(TI > 0) ya da katodik (r| < 0) polarizasyon erileri elde edilir (ekil.3).
A nodikpola riza syon
""' "Denge potansiyeli
Katodik polarizasyon
-kor
L
o2
o i, akm
ekil-}- Anodik ve katodik polarizasyon erileri,
T) = polarizasyon ya da st potansiyel
Anodik
polarizasyon
Katodik
polarizasyon
'kor i,a km
Sikil 4- ki metal elektrotun koro/.yon devresindeki
polarizasyon erileri (EVANS diyagram)
Birbiri ile elektriksel balants olan farkl iki metalin ayn bir sv korozif ortamda olduunu dnrsek iki
ayn elektrot reaksiyonunun polarizasyon erileri bir arada dnldnde polarizasyon erileri ekil.4 deki gi-
bidir. Polarizasyon erileri anot ve katot reaksiyonlarnn toplamn ifade eder, baka bir ifadeyle metalik zn-
me ve indirgenme reaksiyonlar dnda dier anodik ve katodik reaksiyonlar iine alr. Aktivasyon, konsantras-
yon ve diren polarizasyonu olmak zere eidi vardr. Birincisi elektrot reaksiyonlannn yavalamasndan
doarken, konsantrasyon polarizasyonu elektrot yzeyine bitiik elektrolitle asl elektrolit arasndaki konsantras-
yon farkndan kaynaklanr. Diren polarizasyonu korozyon akmnn elektrolitik dirence gre yaratt (i x R)
potansiyel ddr.
K orozyon H z ve B elirlenmesi
Faraday elektroliz kanununa gre molekl arl M olan bir metalin iyonlamas ile yaratlan Q elektrik
yk arasnda Q = n FM eklinde bir bant vardr. Bu eitlik zamana gre tretilir, birim zamanda yaratlan
elektrik yk dQ/dt birim kesitten salanrsa i akm younluu ile ifade edilir. Eitliin ikinci yanndaki dM/dt
birim kesitten birim zamanda znen madde miktan (madde ak) olarak J ile ifade edilirse eitlik i = nFJ hali-
ne gelir. J tanm gerei korozyon hzn ifade eder ve bu durumda korozyon hznn akm younluuna eitlene-
bilecei grlr.
Yaplan hesaplamalar genel korozyon artlan altnda bir metalin yzeyinde bir ylda mm olarak meydana
gelen korozyonun, Amper / m
2
olarak ifade edilen Uor deerine yaklak olarak eit olduunu gstermitir. Ko-
rozyon hz buna gre mm olarak bir ylda yzeyde meydana gelen korozyon derinliini (mpy) ya da akm yo-
unluu (mA / cm
2
ya da A /m
2
) olarak da ifade edilebilir. Korozyon iddeti ayrca birim alanda gram ya da mi-
ligram olarak ylda ya da gnde meydana gelen arlk kayb olarak da ifade edilebilir (g / m
2
yl ya da mg/
dm
2
gn gibi). Malzemenin korozyona bal olarak ekme mukavemetinde bir yl iinde meydan gelen yzde
azalma miktar olarak ifadesi de bir baka korozyon hz belirleme usuldr. Benzer olarak akma ve kopma mu-
kavemetindeki deiikliklerin boyutu, sneklik ve kesit daralmasnda meydana gelen deiimlerin yzde olarak
ifadesi korozyon hznn bir ls olarak deerlendirilebilirler.
3-04
KOROZYON VE DENETLENMES
2. ELEKTROKMYASAL KOROZYON YAPICILARI
Elektrot
Bir M metali kendi iyonlarn ieren bir sulu zelti iine konduu zaman metal yzeyinde dengeye eriilin-
ceye kadar elektrot reaksiyonlar oluur. :
M <=> M
n+
+ ne"
(7)
rnek : Fe Fe
2+
+ 2e"
Bu reaksiyonlar metal yzeyinde elektiksel bir ift tabakann meydana gelmesine yol aarlar. Metalin en st ta-
bakas (6) eitliindeki znme reaksiyonunun verdii elektonlaia yklenirken metal yzeyine bitiik zelti
tabakas znen metal iyonlaryla (+) olarak yklenecektir. Metal/elektrolit ara yzeyine bitiik iki tabakann
farkl elektiksel potansiyele sahip olmas bu tabakalar aasnda bir potansiyel farknn domasna sebep olur.
Dengeye ulald zaman (6) reaksiyonu her iki ynde eit hzda geliir. Ykseltgenme (anodik) reaksiyonunun
i
a
akm ile indirgenme (katodik) reaksiyonun it akm birbirine eit olur ve net bir elektrik ak sz kousu
olmaz. Bu akm deerine mbadele akm younluu denir ve i
0
ile gsterilir. : i
0
= i
a
= ik- Bu artlarda metalin
sahip olduu potansiyele elektrotun E denge potansiyeli denil'. Bunun pratik olarak llmesi mmkn deildir.
Bunun iin referans elektrotlar kullanlr. En yaygn olan kalemci elektrodudur.
Korozyon reaksiyonun AG serbest enerji deiimine bal olarak yaplan i elektrik enerjisi cinsinden
AG = -nFe (8)
eitlii ile ifade edilir. Faraday kanunu olarak bilinen bu ifadede F Faraday sabitini (96494 Coulomb / mol elekt-
ron), n korozyon reaksiyonundaki tanan elektron saysn (valans), E ise volt olarak elektrot potansiyelini ifade
eder. (7) eitliindeki demirin znme reaksiyonu iin (3) denklemi yazlrsa.
AG = AG + RT n (Fe
2+
) (9)
elde edilir. Burada demirin konsantrasyonu birim olarak alnmtr. F.itliin iki yan -nF ile blndnde
_AG
= =
. . AGl . RT,
n ( F e
2
+ ) v e y a
n F nF nF
E = E-i ai | n(Fe
2+
) (11)
nF
eiii elde edilir. T = 298 K da, R = 8,3143 Joule / mol. K alnp, doal logaritmaya dnm faktr 2,3025
ile arpld zaman RT / F terimi 0.059 olur. (11) eitlii daha genel yazlrsa;
p_po 0.059 ,,., [Reaksiyondan kan]
n
|_R
ea
ksiyona girenj
"Nernst Denklemi" olarak bilinen eitlik elde edilir. Bu eitlik standart () durumdan farkl olarak, elektrolitik
ortamdaki iyon konsantrasyonlarna gre elektrot potansiyelindeki deiimi ifade eder. Reaksiyona giren ve
kan maddelerin konsantrasyonlar denge deerleri olarak seildiinde reaksiyon itici gc AG ve E deerleri
sfr olacaktr.
Metaller, kendi iyonlann birim aktivitede ihtiva eden elektrolitik ortamlarda standart bir potansiyele sahiptir.
(10) eitliindeki (Fe
2+
) bir mol olursa log terimi sfr olacandan E = Eo olur. llen E deeri pozitif olursa
(8) eitliine gre AG < 0 olacandan reaksiyon kendiliinden olur.
Temci Kavramlar
Korozyona urayan metalik yzeylerde anodik ve katodik reaksiyon blgeleri oluur. Bu blgeler yzey
zerinde rastgele dalm olabilecei gibi, melalin i yapsndaki ve sv zelti (elektrolit) iindeki maddelerin
dalndaki dzensizlikler nedeniyle yzeyin belirli yerlerinde younlaabilirler, ilk durumda genel korozyon
meydana gelirken, ikinci durumda karncalanma (pitting) gibi blgesel korozyon meydana gelir. Ayn metal ze-
rinde bulunan ya da iletken bir telle birbirine bal farkl potansiyele sahip metallerden oluan anot ve katotlar
3-05
KOROZYON VE DENETLENMES
bir korozyon hcresinin elektrotlarn meydana getirir. Galvanik hcre kendisi elektrik retebilen bir elektrolitik
pil gibidir. ekil.5 bir galvanik hcreyi gstermektedir.
Elektrolit
ekil.5-Galvanik bir hcrede (pil) akmve elektron ak ynleri
- A not : Hcre elektrotlarndan biridir. Metal atomlar elektron kaybederek (6) reaksiyonundaki gibi iyonla-
rlar. Bu bir anodik reaksiyondur. Metal iyonlarnn bir korozyon rn meydana getirmesi halinde korzoyon
bu rnn koruyuculuu lsnde yavalar. Anodik reaksiyonun sald elektronlar d iletken devresinden
akarak katoda giderler.
- K atot : Hcrenin dier elektrodudur, zerinde katodik reaksiyonlar oluur. Katoda akan elektronlar (akm
ak ynnn tersinde) katot yzeyindeki indirgenme (katodik) reaksiyonlarnda harcanrlar. Galvanik hcre bir
pil gibi dnldnde, akmn d iletken devredeki ynne gre, katodun neden (+) ile iaretlendii anla-
lr. Elektrolitin pHd eerine bal olarak balca iki temel katodik reaksiyon meydana gelir :
a) Hidrojen k
pH < 7 : H
+
+ e
-
- H (atom)
H (atom) + H (atom) > H
2
(gaz)
b) Oksijen indirgenmesi
pH < 7 : 0
2
+ 4H
+
+ 4e" -> 2H0
pH > 7 : 0
2
+ 2H
2
0 + 4e" -> 40H"
- E lektrolit : iletkenlik zellii olan sulu zeltilere verilen bir isimdir. Galvanik bir hcrede elektrotlarn
iinde bulunduu, iyon ak ile iletkenlii salyan sulu bir ortamdr. Elektrolite daldrlan iki elektrodun d
devrede bir iletkenle birletirilmesi galvanik hcreyi tamamlar. Aksi halde elektrik ak mmkn olmaz. ki
farkl elektrot yerine tek bir metal elektrolite daldrlm olsa metal kendisi galvanik hcrenin anodu katodu ve
iletken balants olur ve bu metal iinde bulunduu ortamla beraber bir yarm hcredir. Galvanik hcrenin elekt-
romotor kuvveti (emf) hcrenin elektrot potansiyelleri (E ve E2) arasndaki farktan hesap edilir :
E (emf) = E - E
2
Bu elektromotor kuvvet, elektrotlar iletkenle balandnda hcrede meydana gelecek kimyasal reaksiyonlarn
itici kuvveti olur.
- Pasifleme : Sv ortamlardaki korozyon reaksiyonlarna bal olarak meydana gelen gzeneksiz ve ok
yava hzla /nen filmlerin korozyon hzn ihmal edilecek seviyelere drmesi olayna denir. Yzey filmle-
rinin oluumu anodik polarizasyona bah olarak korozyon potansiyeline gre yksek potansiyellerde meydana
gelir. Pasif filmin ksmen ya da tamamen tahribine yol aan faktrler (kimyasal ya da mekanik) korozyon olay-
nn yeniden halamasna sebep olurlar. Bu durumlarda meydana gelen korozyon oyulma (pitting) korozyonu ni-
teliindedir. Halojenler (Cl-, Br-, I-) bu tip korozyon iin en tehlikeli iyonlardr. Oyulma korozyonu zellikle
paslanmaz elikler iin nemlidir, nk bunlar korozyon direnlerini yzeylerindeki pasif tabiatl oksit filmine
borludurlar.
E lektrokimyasal ve Galvanik S eri
Metallerin standart elektrot potansiyellerinin indirgenme potansiyelleri cinsinden ifade edilerek dizilmesiyle
3-06
K ORO/YON VE DENETLENMES
elde edilen seriye elektrokimyasal seri denir. Baz seilmi elementlerin Eo standart indirgenme potansiyelleri
izelge.l de grlyor.
izelge. 1- B az M etallern E S tandart ndirgenme Potansiyelleri (volt)
E lektrot
A u* +
Pt
2
* +
H g* +
A g* +
Cu
2
* +
2H * +
Reaksiyonu
e"
2e"
2e-
e"
2e-
2e"
= A u
= Pt
= H g
= A g
= Cu
= H
2
E
+1.68
+1.20
+0.85
+0.80
+0.34
0.00
E lektrot
Pb
2
* +
Sn
2
* +
N i
2
* +
Cd
2
* +
Fe
2
* +
Cr
3
* +
Reaksiyonu
2e
-
2e"
2e"
2e"
2e"
3e"
= Pb
= Sn
= N i
= Cd
= Fe
= Cr
E '
-0.13
-0.14
-0.25
-0.40
-0.44
-0.71
E lektrot
Zn
2
* +
Al
3
* +
M g
2
* +
Na* +
Ca
2
* +
K * +
Reaksiyonu
2e"
3e-
2e"
e"
2e"
e"
= Zn
= Al
= M g
= N a
= Ca
= K
E
-0.76
-1.67
-2.34
-2.71
-2.87
-2.92
E deeri yksek metaller soy, dk metaller aktif metallerdir. Elektrokimyasal seri gerek durumu yanst-
mad iin pratik bir anlam tamaz, ancak metallerin birbirine gre davranlarnda referans olarak kullanlabi-
lir. Metallerin verilen herhangi bir elektrolit iinde sahip olduu potansiyeller daha gerekidir; ancak bu ifade
sz konusu elektrolit iin geerlidir. eitli metal ve metalik malzemelerin 20C deniz suyundaki potansiyelleri-
nin llmesiyle elde edilen dizi galvanik seri adn alr. Yksek koroziflii nedeniyle deniz suyunda elde edilen
galvanik seri metalik malzemeleri karlatrmak iin daha gvenilir bir referans oluturur. Galvanik korozyo-
nun balayabilmesi iin bu serideki malzemeler arasnda 50 mV fark yeterlidir.
3. B A ZI M E T A L K M A L ZE M E L E R N K OROZYON A D A YA N I M I
Herhangi bir olay olup bittikten sonra bilgilik taslamak genellikle kolaydr. nemli olan elbette olaydan
nce sylenenlerdir, baz temel kabullere dayanarak olayn gidii hakknda gereki tahminler yapabilmektir.
Korozyon ne yazk ki olup bittikten sonra hakkknda bilgi kesilenlerin artt, olmazdan nce nemi yeterince
kavranlamam bir konudur. Ancak gereken nem verildikten sonra, nlenmesi mmkn olamasa da, yaplarn
kullanm srelerinin artrlmasna katkda bulunacak ekilde kontrol edilebilir. Bir parann ya da bir yapnn
mrnde korozyon kontrol asndan nemli kademe vardr : tasann, retim ve kullanm. Bu kademelerden
herhangi birinde korozyon kontrol ynnden sergilenecek bir baarszlk parann muhetemelen erken haary-
la sonulanabilir. Malzeme seimi korozyon kontrolne etki eden nemli hususlardan birisi olmas nedeniyle en-
dstriyel neme sahip baz metalik malzemelerin korozyon zelliklerini bilmek yararl olur. Ancak, bilinen ko-
rozyon zellikleriyle ilgili olarak iyi bir seim yapabilmek iin paradan beklenen mrn, parann retilecei,
depolanaca ve kullanlaca ortam ve artlarn daha tasarm kademesinde kesin bir biimde belirtilmesi gere-
kir.
D k A laml A di K arbon elikleri
Ucuz maliyetleri ve yksek mukavemetleri bu malzemelerin deiik yap elemanlar eklinde eitli ortam-
larda kullanlmasn yaygnlatrmtr :
- Atmosferde : Bina ve kpr yapm, motorlu aralar, enerji nakil hatlar, kazan ve s deitirgeleri
< imali vb.
- Suda : Gemi yapm, ak deniz petrol platformlar inaat, endstiyel kazan imalat vb.
- Yeralt : Su ve gaz iletim bon hatlar, petrol ve yakt tanklar vb.
Adi karbon elikleri bal nemin %60 zerine kt atmosferik ortamlarn birounda korozyona urar. Y-
zeyin nemle slanmasndan sonra balayan korozyon oksijen varl, pH, saldrgan iyonlarn (CY ve SO2 gibi)
varl gibi evresel faktrlerin yannda, imalat ve sl ilem durumuna bala olarak deien yzey zelliklerin-
den de etkilenir. Bileimlerindeki karbon, mangan ve silisyum miktarlanndaki art korozyon hzn azaltr.
Ancak mangann slfr bileikleri halinde bulunmas korozyon direncini azaltr. Belli miktarlarda bakr eklen-
mesi de korozyon direncini artrr. Yzeyin eim durumu korozyon hzna etki eden nemli bir faktr olup, dikey
yzeyler 45C eik yzeylere gre daha az korozyona urarlar. Balangta yksek olan korozyon hz bir yl
sonra yzeyde oluan oksit filmi nedeniyle azalarak sabit deere eriir. Bu kararl korozyon hz krsal, deniz,
kentsel ve endstriyel atmosfer tipine gre srasyla 5-10, 10-30, 10-30, 30-60 um / yl deerindedir.
3-07
KOROZYON VE DENETLENMES
Su iindeki karbon eliklerinin davran suyun ak rejimine ve kalitesine gre deiir. TrbUlUnsl ak
genelde korozyon hzn artrr. Taze musluk sularnda 50 (im / yl olan korozyon hz deniz suyunda ortalama
100-150 | im / yl arasndadr. Genel korozyonu yanstan bu hzlar aralk ve oyulma korozyonu gibi blgesel ko-
rozyon durumlarnda olduka byk deerlere kar.
Yer altnda yerletirilen karbon eliklerinde korozyon hz tesbiti olduka zordur. Topran yapsna ve top-
raktaki nem miktarna bal olarak ortaya kacak laikli havalandrma pilleri oyulma tipinde blgesel korozyona
neden olurlar. Oksijeni bol blgeler pilin katodu, az blgelerse anodu olur ve anodik blge oyulmaya urar. Anot
alan / katot alan orannn dk olduu durumlarda oyulma korozyonu riski artar. Benzer blgesel korozyon ti-
pine betonarme iindeki eliklerde de rastlanr. Pasif durumda olan beton iindeki elik yzeyi herhangi bir ne-
denle hasara uram beton blgelerindeki korunmasz (aktif) yzeyle bir arada bulunursa aktif / pasif korozyon
pili oluur ve aktif blge oyulur.
Karbon elikleri 75C zerindeki scaklklarda, CO3
2
", OH" ya da NOy iiyonlarnn bulunduu alkali ortam-
larda gerilmeli korozyon atlamasna urarlar. Boru sistemlerindeki gaz basncnn yaratt gerilmeler uygun
korozyon ortam bulurlarsa bu tr korozyonu tevik ederler. Gaz iletim hatlar ve merkezi stma sisteminin bo-
rularnda benzeri durumlar ortaya kabilir. Sv amonyak tayan elik tanklarda da bu tr bir korozyon meyda-
na gelebilir.
%2-3 arasndaki Cr, Ni, Cu, V ve Mo gibi alam elemanlarnn karbon eliklerine eklenmesi mekanik zel-
liklerde nemli iyilemeler yaratr. Ancak korozyon zelliklerindeki etki snrl kalr. Kromdaki ksmi artlar
korozyon direncinde nemli gelime salarken, %0,3 bakr kazanlarda karncalanma korozyonunu azaltr. Va-
nadyum ve Molibden gerilmeli korozyona kar direnci artrrlar. Korozyon davranlarnn koyduu snrlama-
lara ramen dk alaml ve adi karbon elikleri, iyi tasarlanan yaplarda uygun koruyucu sistemlerle korun-
duu zaman, uzun mrl malzemelerdir.
Paslanmaz elikler
Korozyona direnleri yzeydeki pasif krom oksitten kaynaklanr. En az %12 krom ieren bu elikler yeterli
oksijen var olduka oda scaklnda oksitlerini, harap olmas halinde, yenilenerek direnlerini srdrrler.
Ancak oksijenin yetersiz, klor iyonlarnn zengin olduu ortamlarda hasara uram pasif filmler kendini yenili-
yemiyecei iin hzl bir ekilde aralk ve karncalanma korozyonuna urarlar.
Karbon miktar %0.03 olan paslanmaz eliklerde karlalan en kritik nokta tane snrlarnda, malzemenin
belli scaklk aralklarnda (genellikle 425-600C) kalmas nedeniyle, meydana gelecek krom karbr kelmeleri-
nin yaratt olumsuz korozyon davrandr. Krom karbr kelmeleri tane snrna yakn bir blgede krom za-
yflamasna neden olaca iin blgesel karakterli galvanik korozyon olayn tevik edecektir. Krom miktar bu
blgelerde kritik seviye altna dnce oksit kendisini yenileyip, pasiflenmeyi salyamaz. Kaynak ya da uygun-
suz sl ilem sonucu ortaya kan bu durum karbon yzdesinin azaltlmas ve yapya alam eleman olarak ka-
tlan Ti ve Nb gibi kararl karbr yapclarla pratikte problem olmaktan kmtr. Paslanmaz elikler kaynak
edilirken karbon giriini azaltmak iin yzeydeki organik boyalardan arndrlmaldr, nk bunlar karbon sa-
larlar. Korozyon asndan paslanmaz elikler ostenitik, ferritik vj ift fazl (ostenit+ferrit) olmak zere grup-
ta incelenirler.
a) Ostenitik Paslanmaz elikler
Karbon znrlnn yksek olmas nedeniyle tane snrlarnda krom karbr olumadndan kaynak edi-
lebilirlikleri iyidir. Durgun sulu ortamlarda kullanlmad srece aralk korozyonu direnci yksek AISI 316 pas-
lanmaz en yaygn olandr. %6-7 Molibden eklenmesinin kt artlarda bile aralk korozyonu direncini arttrd-
bulunmutur. Mo ieren yksek alaml trlerinin (Ni > %40) pratik olarak tane boyu gerilmeli korozyon
atlamasna uramad kabul edilir. Oslenitik yapy kararl klmak iin azot ile alamlandrlabilirler. Mo ie-
ren trlerde karncalanma korozyononuna kar diren yaratan N eklenmesi gerilmeli korozyona hassaslk yara-
tr. N ile alamlandrlan bu tllerinde gerilmeli korozyon riski Mo ilavesi yksek tutlarak dengelenir. Termik
santrallerde baca gaz temizleme ilemlerinde, kat endstrisinde sv atklarn ilenmesinde konstrksiyon
malzemesi olarak baar ile kullanlyorlar, ilk yatrm fiatndaki artlar bu malzemelerin gsterecei uzun
mr ve iyi performansla karlanabilmektedir.
b) Ferritik Paslanmaz elikler
Karbon ve azot znrlklerinin ok dk oluu bu malzemelerin ok kolayca korozyona hassas hale gel-
mesine neden olur. Dk miktarlarda Ni, Mo ve Al eklenmesi AISI 409 tipinin eksoz yapmnda yumuak kar-
bon elie bir alternatif oluturabileceini gstermitir. C ve N miktarlarnn retim kademesinde dk tutul-
mas ile bu elikler srtnmenin (abrasion) nemli olduu eimli nakliye kanallar (madencilikte), vagon ve boru
iletim yollar gibi yaplarn imalinde baaryla kullanlrlar. AISI 444 tipi yksek krom ve bir miktar Mo eklen-
3-08
KOROZYON VE DENETLENMES
mesi ile korozyon ve gerilmeli korozyon direnleri yksek bir malzeme olarak rafinerilerde, kimya ve gda en-
dstrisinde kondenser ve s deitirgelerinin yapmnda kullanlr. Yetmili yllarn ortasndan bu yana ferritik
ve ostenitik paslanmazlar enerji retim santrallerindeki deniz suyu soutmal kondanserlerin yapmnda geni
uygulama alan bulmutur. Bu eliklerde Cr / Mo oran kritik bir durum gsterir. Oslenitikler % 20-25 kroma
kar %6 Mo gerektirirken, %25-28 Cr lu ferritik paslanmazlar %3 Mo gsterir.
c) ift Fazl Paslanmaz elikler
Bunlar, yapsnda ostenitik trlerin tokluk ve iyi kaynak edilebilme zellikleriyle ferri'klerin genel korozyon
ve gerilmeli korozyon direnlerini bir arada bulundururlar. Bu zellik kombinasyonunun temini ancak krom ve
molibden miktarlarnda ek maliyet unsuru olan artlarla karlanabilir.
D kme D emirler
Karbon elikleriyle karlatrldnda su iinde daha iyi korozyon direnci gsterirler. %3 e varan Ni eklen-
mesi ile lamel grafitli dkme demirlerin korozyon direnci ve mukavemeti biraz artrlr. Larnelli grafit yap doku-
su demire gre katodik olduundan galvanik etkiyle demirin korozyononu artrr.Grafite zenginleen ve muka-
vemetini byk lde yitiren dkme demir temasta olduu metallerin (daha soy potansiyelde olsa da)
korozyonunu tevik eder. nk demirin znmesi ile ortaya kan grafitleme nedeniyle oluan katodik grafit
yzeyi, demirin temasta olduu metaller zerinde kurban anot grevini yerine getirmesini engeller. Dkme de-
mirlerdeki bu durum grafitlerin kreselletirilmesi ile (kresel grafli dkme demirler) ortadan kalkar. %13-36
arasnda Ni eklenmesi ile elde edilen ostenitik yapl dkme demirler rafinerilerde ve elektrik retim sistemlerin-
de vana, pompa gvdesi, kondenser su gvdeleri yapmnda kullanlrlar. Ayrca grafitleme problemleri de yok-
tur.
A lminyum ve A lamlar
Dkm ve plastik olarak ekil verilen olmak zere iki ana grupta toplanrlar.Plastik ekillendirilenler de sl
ilem verilebilir (h) ve verilemez (N) diye iki ksmda ele alnabilir.
Plastik ekillendirilen cinsleri zerine saf alminyum ya da bir alam (%1 Zn ieren) astarlanarak korozyo-
na direnli hale getirilirler. Uygun bir zelti iinde yzeydeki oksit film kalnlnn artrld anotlama (anodi-
sing) ilemi de korozyon dilencini artrr. Astarlama ve anotlaina ilemleri zellikle 2000 serisi alminyum ala-
mlarnda yaygn kullanlr, nk bunlarn korozyon direnleri dier serilere gre dktr. Yksek
scaklklarda kat zelti halinde bulunan Al-alamlannn sl ileminde dikkatli olunmaldr. Aksi halde serisi-
ne gre ana matrise kyasla anodik (Mg2/AU) ya da katodik (Cu AIT) metaller aras faz kelmeleri sonucunda
korozyon zellikleri kt ynde etkilenir.
2000 ve 7000 serisi alamlar belirli sl ilem koullarnda gerilmeli korozyon hassasl gsterir.zellikle
kaln kesitlerde bu durum kritiktir. Hassasln minimuma indirilmesi kark baz sl ilem trleri ile (T73 ve
RRA gibi) mmkndr. Ancak bu ilemler sonucu mekanik zelliklerinde T6 sl ilemine gre gerileme gr-
lr.
Atmosfere ak binalarda ve yap ilerinde 3000 ve 5000 (zellikle deniz kenarlarnda) serisi alamlar at-
mosferik korozyona direnlidir. 5000 serisi yksek mukavemet, iyi korozyon direnci zelliklerini yapsnda bu-
lundurur. 6000 serisi ok iyi mukavemet zellikleri yansua korozyon direnlerinden, 5000 serisine gre, kaybe-
derler.
iyonik deiim nedeniyle alminyum alamlarnn sulu ortamlarda ok iyi izole edilmi olsalar bile, zel-
likle bakr alamlaryla bir arada bulundurulmas sakncaldr.
Dkm alamlarnda da yapdaki bakr korozyon direncini azaltr. Bu durum zellikle deniz artlarnda
nemlidir.
Son yllarda uak endstrisinde 2024 ve 7075 in yerini alacak Al-lityum alamlar gelitirilme aamasnda-
dr. Uygun korozyon direnci salamalar kouluyla uaklarda %10 a varan bir hafifleme salyabilecektir. %3 ile
daha dk miktarlarda Zn ve Mg ieren alamlar en ilgi eken lityum alam olarak grlyor.
B akr ve A lamlar
Alamsz olarak kullanld gibi baka metallerle alamlandrlm olarak da kullanlr. nemli alam-
lar Zn (pirinler), Ni (kpronikel), Al (Al-bronzu), Sn (Kalay bronzu) elementlerini ya da bunlarn deiik oran-
larndaki kombinasyonlarn ierir. Saf olarak eitli bina ve mimari yaplarn at ve n yz kaplamalarnda
kullanlr. Ak atmosfer koullarnda 7-10 sene iinde yzeyde oluan yeil patna [Cu SO4 . 3 Cu (OII2)] de-
koratif amal, bakm masraf dk at kaplamacln cazip hale getirir. Dier metal ve alamlarla bir arada
kullanld zaman, zellikle su tama sistemlerinde, sulu ortamda znm bakr daha aktif yzeylerde ke-
3-09
KOROZYON VIv DENETLENMES
vK< Korozyona neden olabilir. Endstriyel atmosferler, zellikle amonyak bileiklerini tayan, bakr
i
1
. MI ; -el ve gerilmcli korozyona hassasln artrrlar.
<';<l!in sistemleri, su slah niteleri, kondenser ve s deitirgelerinde, ok kullanlan Cu ve alamlar
ayn Zuiia.da boru ve boru balama elemanlarnn, vana. pompa ve musluk paralarnn yapmnda da kullanla-
bilir. Musluk suyundan kirlilii artan tuzlu sulara doru bu paralarn korozyona urama riski artar. Ak hz,
scaklk ve suda znen oksijen miktarndaki art korozif etkiyi artrr.
Su sistemlerindeki bakr alamlarm ilgilendiren korozyon trleri : Farkl havalandrma korozyonu, gcril-
meli korozyon atlamas, erozyon korozyonuve inko ve alminyum alam elementleri iin sz konusu olan
metal kayb korozyonudur. Parkl havalandrma genellikle bir tasarm problemidir. Akkann baz blgelerde
yeterince oksijenle beslenememesinden doar. Erozyon korozyonu ak rejiminin bir fonksiyonu iken, vana ve
pompalardaki basn deimesi sonucunda kavitasyon korozyonu oluur. Amonyak ve civa bileikleri ieren,
nemlilik oran yksek atmosferlerde gerilme korozyonu atlamas yaygndr. Nemin yksek olduu mevsimlerde
bu risk fazla olduundan mevsim gevreklii olarak da adlandrlr. Zn kayb olan inkosuzlamaya kar diren
%63 n zerindeki Cu artyla artar. %85 Cu ieren alamlarda deniz suyunda bile inkosuzlamaya rastlan-
maz. %63 den az Cu ieren a -pirinlerinde inkosuzlamaya kar diren %0.02-0.04 aras arsenik, antimuan
ve fosfor eklenmesiyle artrlabilir. Kondenser borular genellikle arsenik eklemeli a -pirinlerinden yaplr. F-
krtmaya, metal kalp dkme, scak dvme ve kesme ilemlerine uygunluu nedeniyle su borular balama ele-
manlarnn yapmnda kullanlan (a + P) pirinleri (Cu miktar a ya gre dk) sadece arsenik eklenmesiyle
inkosuzlamaya direnli hale getirilemez. Kompozisyon yle seilmeli ki scak ileme durumunda a + (3 yap-
sndaki pirin alma scaklnda tek a faznda olsun ya da (3 fazlar a faz iinde izole edilmi halde bulun-
sun. %8 Al ieren bronzlar alminyumca zengin y faz olmad srece alminyum kaybna kar dayanklda.
%l-2 Fe, $4.5 ve daha fazla Ni eklenmesiyle alminyum kayb kontrol edilir. 600C den yaplan hzl soutma
da alminyumsuzlama iin yararldr.
Yksek sv ak hzlarna kar alminyum pirinci ve kuproikel iyi diren sergilerler, ancak ak hznn
belli bir st limiti vardr. Al-pirinci iin deniz suyu iinde 2.2 m/s olan hz, kuproikel alamlarnda 3.5 m/s ye
kadar kar. Kalay ve fosfor bronzlar da akan deniz suyuna kar iyi diren gsterirler. %8-12 aras Sn ieren
bronzlarn geiilmeli korozyon direnci pirinlerden iyidir; ayn zamanda asitli sularda da iyi korozyon direnci ser-
gilerler. Cu alamlarna %l-4 arasnda Fe eklenmesi erozyon korozyonuna kar ilave bir diren salar.
Titanyum ve Alamlar
Titanyum hem deniz hem de endstriyel ortamlarda atmosferik korozyona, ortam scakllarndaki taze ve
deniz sularndaki erozyon korozyonuna ve korozyona kar ok iyi direnlidir. Bir ok gnlk ortamlarda titan-
yum ve alamlarnn en iyi korozyon direnci gstermi olmalar bunlarn askeri amal uygulamalarda, uzay,
uak, nkleer, kimyasal, petrol retim ve ileme, elekrolitik kaplama, gda proses ve fotoraflk endstrilerinde
kullanmna yaygnlk kazandrmtr.
Olduka aktif olan titanyumun olaanst iyi korozyon direnci ok geni bir scaklk aralnda, deiik or-
tamlarda yzeyinde meydan gelen olduka sk bal ince bir oksit oluumundandr. Bu oluumun meydana gel-
dii ortamlardaki eser miktardaki su bile bu filmin koruyucu niteliine etki eder.
Titanyumun 882C nin zerindeki a (hekzagonal yapda) ve altndaki P (yzey merkezli kbik) allotropik ya-
plar, ilave alam elemetleriyle oda scaklnda kararl hale getirilirler. Al ve Sn a yi, V, Mo, Cr ve Cu ise P
yi kararl klarlar, oc/p ve p alamlar stn mekanik zelliklerine karlk, a alamlarna gre daha dk ko-
rozyon dilenci gsterirler.
Kuru niik asit buhar hari oksitleyici zeltilerinde ok iyi korozyon direnci gsterir. Koruyucu olarak kul-
lanlan silis bileikleri ve silikon gresi yardmyla 200"C scaklklarda bile nitrik asit, nitrik + klorik asit kar-
mlarna kar yksek korozyon direnci gsterir. Hidrofluorik asit gibi indirgen asitlere kar direnci ok zayf-
tr. Bunun iin %30 Mo ve %0.2-0.5 Pd ieren ulamlar gelitirilmi olup, scak, konsantre hidroklorik,
slfirik ve fosforik asillere kar emniyetle kullanlrlar. zeltinin havalandrlmas, iine nitrik asit ve Fe
3+
,
Cu
2t
ve Ti
3 t
gibi oksitleyici iyonlarn eklenmesi indirgen asit ortamlarnda korozyon dilencini artrr.
Belirli ortamlarda korozyon ve gerilmeli korozyona urar. Koruyucu filmin atlamas ile balyan atlak olu-
umu, atlak byme hz filmin kendini onarma hzndan yksek olduka, geliine eilimi gsterir. Gerilme ko-
rozyonu saf titanyumdan ok alamlarnda grlr.
3-10
KOROZYON VE DENETLENMES
N ikel ve A lamlar
Nikel ve alamlar petrol ve kimya endstrisindeki saldrgan ortamlar dahil bir ok ortamda ok iyi koroz-
yon direnci gsterirler. Pahal malzemeler olular itibariyle ancak daha ucuz malzemelerin ekonomik bir mr
salyamad durumlarda kullanlrlar. Tipik alam elemanlar iinde Cu, Cr, Fe, Mo, Ti, Mn, Co, Al saylabi-
lir. Bunlarn en nemlileri ilk drt elementtir ve bunlarn herbirinin nikelle kombinasyonu belli ortamlarda nem-
li korozyon direnci gsterir.
Normal scaklklarda havada korozyona direnci iyi olan saf ticari nikel kkrt dioksit ve %70 in stnde
bal nem durumunda puslanma ile sonulanan renk deiimine urar ki, nedeni yzeyde oluan nikel slfat fil-
midir. Scak ve souk alkali zeltilere ve sv sodyum hidrokside direnli olan nikel indirgen asitlerde yava da
olsa korozyona urar. znm oksijen bu korozyonu hzlandrr. Oksitleyici asitler (HNO3) ve Cu
2+
, Fe
3+
gibi
iyonlarn tuzlar nikele kar saldrgandr; deniz suyu iinde karncalanma korozyonu olabilir.
320C stnde kkrtl atmosferlerde tane snn korozyonu grlr; kkrt olmad durumlarda 850C ye
kadar verimli alr. Kkrt tane snrlarnda ayrmaya urayarak krlganlk yaratr. Bu tehlike 550-650C
arasnda en yksektir. Cr ve Fe ile alamlandrma 1200C ye kadar kkrtn zayflatma etkisine kar direnci
artrr. Bu alamlar frnlarda ve kimyasal ilem nitelerinde baar ile kullanlrlar.
Nikelin ya korozyona kar direnci Cu, Cr, Mo ve Fe ile alamlandnlarak artrlr. %30 Cu alaml
monel 400, kkrt kirlilii olan ortamlarda puslansa, pasif yzey filmini bozan oksitleyici asitlerin saldrsna u-
rasa da indirgen asitlere ve alkalilere kar ticari saf nikelden daha direnlidir. Ak hz > 2 m/s olan ok iyi ha-
valanm deniz suyunda korozyon ve erozyon korozyonu direnci ok iyidir. Genellikle gemilerde, ak deniz
platformlarnda, karadaki enerji istasyonlar ve kimyasal fabrikalarda vana ii ve pompa paralar yapmnda kul-
lanlrlar. H avas giderilmi 11F monel e saldrmazken, haval asil hzl bir korozyon yaratr.
Nikelin pasiflemesini kolaylatran krom %14 den fazla eklenirse nitrik asit ve oksitleyici asitlerin saldr
riskini azaltr. Iconel (Ni / Cr / Fe - 77 / 15 / 8) ve Hastelloy C (Ni / Mo / Cr / Fe - 56 / 17 / 15 / 5) alamlar bu
asitlere kar direnli olduu gibi, Hastelloy C ye eklenen Mo deniz suyundaki oyulma ve aralk korozyonuna
kar ok iyi diren salar. Hastelloy B (Ni / Mo / Fe / Si - 62 / 28 / 5 / 1) oksitleyici asit ve iyonlara kar di-
renli olmamakla birlikte geni bir scaklk aralnda ok deiik kompozisyonlardaki HC1 ye, havas gideril-
mi fosforik ve slfirik asitlere direnlidir. Ancak Mo eklenmesi alamlar gerilmeli korozyona kar duyarl
hale getirir.
4. B UH A R S A N T RA L I L A RI N D A K OROZYON S ORUN L A RI
Buhar retim santrallannda kullanlan gerek sv gerekse plverize kat yaktlar bnyelerinde hayli yksek
oranlarda kkrt bulundururlar. Yanma srasda kkrt yanna durumuna gre,
(1)S + O
2
<->SO
2
, (2) SOI + 1/2 O
2
^SO
3
formllerine gre kkrt dioksit ya da kkrt trioksidc dnr. Ancak normal yanma artlarnda SO3 miktar
azdr. rnein %3 kkrtl bir kmr yandnda hacimsel olarak milyonda 5 mertebesinde SO3 meydana gelir.
Bu miktar %3 kkrtl bir sv yakt iin milyonda 10-30 hacimlere kabilir. Bu SO3 baca gazlar iinde %8-14
hacimsel orannda bulunan su buhar ile 350C altnda arlka %80 oranlarnda bir konsantrasyona sahip
H2SO4 oluturur :
> 35OC
SO
3
+ I I ;O -
J J
' ~ n
2
SO
4
< 350C
yanma gazlar iindeki ok dk oranna ramen souk yzeylerde younlama frsat bulursa olduka ciddi
korozyon problemleri yaratr. zolasyonun belli blgelerde kesik ya da sreksizlik hali gstermesi bu blgelerde
asit younlamasna frsat hazrlyabilir. Bu durum ekil.6 da grlen buharl g santrallannda kazanlar 300-
400C arasnda tekcden gazlanl, bacaya gidi yolu zerindeki hava n stclar, elektrostatik toz ktrcleri
ve bu niteler arasndaki gaz iletim kanallarnda scakln gittike dmesine bal olarak younlama olasl-
nn artmas nedeniyle giderek kiritik hale gelir. Bu tip sandallarda gazlann ilenme scakl 100-150C ara-
snda olup, bu scaklk aralnn altnda asit younlamas meydana geleceinden korozyon riski ortaya kar.
Bu bakmdan kullanlacak malzemelerin oda scaklndan 150C ye kadar her konsantrasyondaki slfrik asite
diren gstermesi gerekir.
3-11
KOROZYON VE DENETLENMES
ilerime korozyonuna kar alnacak nlemler arasnda (i) asit kelmesini ortadan kaldrmak ya da azalt-
mak (ii) asit ve metal yzeyi arasndaki kimyasal reaksiyonu azaltmak saylabilir. Asit kelmelerinden doan
ilenme korozyonu iin balant yerlerinin ve n hava stclarndaki szdrmazlklann ok iyi kontrol edilmesi
gerekir. Asit kelmesini, asit kurumu tayan karbon paralarnn yaylmasn engelliyerek, nlemek iin son
zamanlarda baz katk maddeleri (Mg esasl malzemeler, amonyak ve AI2O3 / SO2 gibi) kullanlmaya balan-
mtr. Asit korozyonuna dayankl malzemeler asndan (1) seramikler, (2) plastikler ve (3) metaller eklinde
kaba bir snflandrma yaplabilir. Seramiklerin yzey emayeleri eklinde uygulanmasnn hava stc element-
lerde 4 kata varan mr art salad bulunmutur. Ancak, krlgan olular bir eksi puan yaratr. Hafif ve
esnek olular nedeniyle plastikler gaz kanallarndaki kesit deiim yerlerinde, destek ask yzeylerinin kaplan-
masnda giderek artan uygulama alan bulmaktadrlar. Metalik malzemelere gelince, ilenme noktas artlarn-
da ve 140C deki sv yakt ortamlarnda yaplan almalar yumuak eliklerin paslanmaz ostenitik eliklerden
daha iyi sonu verdiini gstermitir. Ancak, pahal olan nikel alamlarnn daha uygun olmas yannda, bunla-
rn davranlarnda da belli lde belirsizlikler vardr.
Yonma gazlan ilem -A~Buhar enerji ''
nitesi ' . 0-
retim nitesi
1-Kazan
2-Kzgn-buhar
3- Trbin
4-Yousturucu
5-Bosleme suyu tank
6-Takviye suyu
7-Pompa
Yakt
9-Scak hava
10- Yanma hcresi
V-Yanma gazlar
12-Souk hava
13-Hava stc
14-Elektrolitik toz tutucu
15-Fan
16-Baca
ekil.6- B uharl g santralinin ematik resmi
ekil.6 da grlen buharl g santralinin buhar-enerji retim nitesinde sv ortamn yapsnn ok iyi kont-
rol edilmesi gerekmektedir. Bu ortamn oksijen miktar vcpH deerindeki art; buhar retim nitelerindeki ko-
rozyon hzn artrr. Bu nitelerde su genellikle kapal devre olarak jalir ve elik, nitenin ana yap malzeme-
sidir. Sistemde kabuk oluumu, sistemdeki kalsiyum tuzlar; ve znm karbon dioksitin katld CaC3
+II2O + CO2 <= Ca (HCC>3)2 reaksiyonunun denge durumuna baldr. Sistemde CO2 seviyesi dk ve pH yk-
sekse suyun stlmasyla reaksiyon sola giderek kalsiyum karbonat oluturacaktr. Ortamn pH deeri 11 in
zerine kacak ekilde bir su slah gereklidir. Bundan sonra 'amalanan oksijen miktarn azaltmak ve kabuk
tekil eden tuzlar ortamdan atmaktr. Ana besleme suyu yb.j>u"turucdan gelen sudur ve iinde karbon dioksit,
oksijen ve buhar fazyla tanan, nemli blm sodyum esasl znm tuzlar vardr. Takviye suyu ise sertlik
veren kalsiyum ve magnezyum tuzlar yannda ilave karbon dioksU-ve.oksijen tar.
Ortamdaki znm karbon dioksit souk suda CO2 + Ii2O.-*H2C>3 formlne gre karbonik" asit ^apar ve;
bunun etkisiyle suyun pH deeri koruma iin gerekli olan deerin ok altndadr. Su kaynadnda,gaz atlr ye
sistemi geerek younlaan su iinde yeniden znr. Bu nedenle-younlama suyu sistefliin her. yerinde daima
kk pH deerindedir.
Sulu ortamdaki oksijen, elik buhar kazanlarnda mevcut alkali ortamlarda katot reaksiyon verimini artrr.
Suyun snmas ile birlikte ortamdan ayrlan oksijen sistemin kapanmas halinde kazann st yzeylerine yapr
ve buralarda farkl havalandrma sonucu oyulma korozyonu meydaa gelir. Korozyon rnlerinin oyukcuu ka-
patmas sonucu oyulma kabuk altnda devan eder.
Suda znm Mg ve Ca tuzlan btharlamaya bal olarak kelirler ve metal yzeyinde kabuk oluturur-
lar. Kabuun kalnlamasna paralel olarak azalan s iletim hz. verim kayb yannda borularda eilme ve boru-
larn alev yzndeki ar snm blgelerinde kl toplanma riskini artrr. Besleme ve takviye suyunun slah
sv ortamdaki kirleticilere, nitenin zellikle scaklk ve basnc olmak zere alma zelliklerine bal olarak
kark bir ilemdir. Su slah genellikle u ilemleri gerektirir : (1) Yumuatma, (2) Oksijenin giderilmesi (ha-
vaszlandrma), (3) pil ayar ve (4) koruyucu ilavesi. Yumuatmann amac sudaki kabuk oluturucu iyonlar te-
mizlemektir. Bu ise suyun stlmas ve iyon deiim filtrelerinden geirilmesi ile mmkndr. Su sistemindeki
oksijenin temizlenmesi sl ve kimyasal yolla yaplr. Isl temizleme oksijenin znmesinin artan su scaklna
3-12
,r ,t
KOROZYON VE DENETLENMES
bal olarak azalmas esasna dayanr. Kimyasal oksijen temizleme ise Na2SCb ve hydrazine (N2H4) kullanlarak
yaplr. Esas 2Na2 SO3 + O2 -4 2Na2SO4 ve N2H4 + O2 - 2H2O + N2 reaksiyonlanna dayanr. Yksek basnl
ve buharlama hz yksek sistemlerde hydrazine tercih edilir, ancak kapal yerlerde zehirleyici etki gsterir. pH
ayar genellikle kazandan nce sistemdeki CO2 yi ntrletirmeye ynelik olup, morpholine, octadecylamine ve
cyclohexylamine gibi aminler ve amonyak (NH3) gibi maddelerle gerekletirilir. Bunlar kolay buharlaan fakat
genellikle suda znmeyen maddeler olduundan, buharla beraber tanrlar ve konderserlerde younlaarak
koruyucu bir film de meydana getirerek koruyuculuk grevi yaparlar. pH kontrol iin sodyum hegzametafosfat
ve sodyum ortofosfat ile bereaber sodyum hidroksit eklenir. Ancak ortofosfatlar tortu oluumuna sebep olur ve
bunlarn temizlenmesi iin kazan zaman zaman blf yaplr.
Nkleer enerji santrallanndaki buhar retim sistemlerinde paslanmaz elik kapal devreleri alr. Bu sis-
temlerde iyon dnm ve oksijen temizleme ilemi son derece nemlidir. Bu devrelerde en nemli hasar pas-
lanmaz eliklerin gerilme korozyonundan kaynaklanr. Bunun iin devredeki oksijen ve klor miktarlarnn kont-
rol ok nemlidir. 1970 lerin banda karbr kelmesi sonucu hassaslam paslanmaz eliklerin osijenli
ortamlarda, iyon deiim reinelerinden sisteme karan slfat iyonlar nedeniyle, gerilmeli korozyona urad
tesbit edilmitir.
Suyun slahnda arlklardan kanlmaldr, aksi halde meydana gelecek alkali birikimi (kostik soda -
NaOh) taneler aras bir gerilme korozyonu atlamas yaratabilir.
Yksek S caklk E tkisi
Oksitlenme genellikle 55OC zerindeki scaklklarda ciddi problemler yaratmaya balar. Yksek scaklkta-
ki buhar ak iinde elik 3Fe + 4H2O - Fe3C>4 + 4H2 reaksiyonu gerei siyah bir magnetit kabuu ile kaplanr.
Kabuk oluum hz scakla, bu scaklkta kalma zamanna ve kzgn metal yzeyinin taze buharla (oksitleyici
atmosfer) beslenme hzna baldr. Aratrmalar kabuklama hznn 800C erinde arttn 1000C zerinde
yeniden yavaladn gstermitir. Kabuk oluum hzna etki eden bir dier faktr de oksitlenmeye bal
kabuk tabakasnn genilemesidir. Bu genileme ana metalinkinden farkl olup, boru duvarlar boyunca sl ge-
rilmeler meydana getireceinden kabuun yrtlmasn kolaylatrr. atlayan ya da knlan kabuk blgelerinden
kabuklama hzlanarak devam eder. Kazan borularnn gerek buhar yznde, gerek alev yznde meydana gelen
deiik karakterli kabuklar s iletiminin dmesine neden olduundan borularda ar snmalar meydana gel-
meye balar. Bu ar snmalar ise borularda ani patlama hasarlarna, bir tek boru ya da boru demetlerinde bel
verme olaylarna neden olur. An snmalar sirklasyonun hatal ve akn karasz olduu durumlarda oluur.
Yksek scaklklarda oluan oksit kabuklarna bal olarak kzdnc borulannda bel verme ve yarlmalar mey-
dana gelebilir. Kzdnclann alev yeyinde kabuklama olduunda kabuktaki sodyum-vanadyum bileiklerine
bal olarak korozyon balar. Bu bileiklerin oksit kabuu iine gitmesi kabuklarn ergimesine neden olaca
iin yzeyden devaml bir kayp sz konusu olacaktr. Bu tip olaylara kar en dayankl malzemeler Cr-Ni ala-
mlardr.
5. K M YA FA B R K A L A RI N D A K OROZYON
Genel Yaklam
lem tesislerindeki kimyasal maddelere kar malzemelerin direnleri hakknda genelleme yapmak hemen
hemen olanakszdr. Kimyasal maddelerin saysndaki okluun yannda, kullanm artlar, scaklk, konsantras-
yon, akkan hz, havalandrmann derecesi, saflk, gerilme durumu ve daha baka koullar arasndaki fark
ayn malzemenin deiik uygulamalar arasnda byk deiimler gsterir. ok miktarda deneysel verilere ra-
men, korozyon bilimi bir sistemin davranlarn temel ilikiler baznda, olayn meydana geliinden nce tah-
min edebilecek durumda deildir.
Korozyona direncin birinci derecede gereksinim olduu malzeme uygulamalannda, deiik ve bamsz kay-
naklardan edinilecek korozyon verilerinin salkl kullanlabilmesi iin eldeki kimyasal ilemin ok iyi anlal-
m olmas gerekir. Kald ki sz konusu kimyasal koullara uygun korozyon verilerinin de istenildii anda elde
edilebilmesi kolay deildir. Bu bakmdan karar verme aamasnda iken servis artlarnda nelerin olacan nce-
den kestirmek olduka zordur. Korozyonla ilgili temel eitlikleri ve verileri kullanarak baz malzemelerin, rne-
in paslanmaz eliklerin, polarizasyon erilerini eitli ortamlarda nceden tahmin edecek bilgisayar programla-
nnn gelitirilmesi iin korozyon olaylarnda modelleme almalar yaplmtr. Ancak, korozyon
davranlarnn polarizasyon erilerinin yorumuna bal olarak nceden kestirilebilmesi de bu yorumu yapabile-
cek kiilerin varlna baldr.
Yksek saflkta kaliteli kimyasal maddelerin zel gereksinimleri, bunlarn retilmesi aamasnda korozyon
direnleri yksek malzemelerin seimini zorunlu klar. Bu bakmdan kimyasal fabrikalarn birounda paslan-
maz elikler ve yksek alaml malzemeler korozyon gereksinimi nedeniyle yaygn olarak kullanlrlar. Paslan-
3-13
KOROZYON VE DENETLENMES
maz eliklerle ilgili daha geni bilgi Ayran.7 de bulunabilir. Mevcut veriler ve amprik sonulan kullanarak mal-
zemelerin korozyon davranlar hakknda bir n tahminde bulunmann zor olduu durumlarda, gerek artlarda
malzemenin korozyon davranlarnn belirlenmesi iin baz korozyon testlerinin yaplmas gerekir.
M etaller
Servis artlarnn ok ar korozif olmad durumlarda dkme demirler kartrc ve pompa gvdelerinin
yapmnda yaygn olarak kullanlrlar. Geriline korozyonu atlamasna uramadklar iin tuz ve kostik soda bu-
harlama tavalarnda paslanmaz eliklere tercih edilirler. zel kullanm amacyla korozyon direnleri %35 Ni
eklenmesi ile gelitirilmi ostenitik dkme demirler, seyreltik slfrik asite ve kostik sodaya kar standart ferri-
tik dkme demirlerden daha iyi diren gsterirler. Yzeylerinde geirgen olmayan, direngen bir koruyucu oksit
filmi meydana getiren yksek kromlu (%30 a kadar) dkme demir ve elikler, bol oksijen ve oksitleyici madde
bulunduran sv ortamlarda baar ile kullanlrlar. Yksek scaklk direnleri nedeniyle frn, s deitirgeci
paralarnn yapmnda kullanlrlar. Ancak, oksit filmini delerek tahrip etme gc yksek klor iyonu ieren sulu
ortamlarda dikkatli kullanlmalar gerekir. Oyulma potansiyelinin altndaki potansiyellerde uygulanacak anodik
koruma iyi kontrol edilmesi kaydyla baar ile uygulanabilir. Oksitleyici asidik ortamlarda anodik koruma altn-
daki paslanmaz elikler baaryla kullanlrlar. Hidroklorik ve hidroluorik gibi, oksitleyici olmayan, asitli or-
tamlarda ve bu ortamlarn depolanmasnda anodik korumal krom ve titanyum kaplarn kullanm yaygndr. Ok-
sitleyici asidik ortamlarda kullanlan anodik korumal paslanmazlar alkali ortamlarda kullanlmazlar. nk
kostik krlganla bal gerilme korozyonu atlamas problem yaratr. Sv ortamlarda uygulanan anodik koru-
ma malzeme yzeyinde l i ^ zerindeki potansiyellerde meydan gelen pasif filme baldr. Maliyeti dk oldu-
undan tercih edilir. Ayrca pasiflenme zellii gsteren basit, kolay temin edilen ucuz malzemeleri anodik koru-
ma altna alarak, pahal malzeme kulannnn nne geilebilir.
Yzeylerindeki direnli pasif filme bal olarak korozyon dayanm yksek silisli dkme demirler de oksitle-
yici asidik ortamlarda emniyetlidir. Ancak, alkali ortamlarda tercih edilmezler. Ilidrofluorik asitin de saldrsna
urayan bu demirler 1IC1. IIBr ve H1SO3 l ortamlarda yzeylerindeki pasif film uzaklatrld iin snrl bir
diren gsterirler.
Kimya endstrisinde paslanmaz eliklerin zel bir yeri vardr. Genel olarak bunlarn performans yksek
krom ve nikel, dk karbon ve bir miktar molibden ilavesi ile artar. Slfrik asitteki servis mrleri iyidir. Bol
oksijenli ve oksitleyici madde (IINO3 ve CUSO4 gibi) ilave edilmi ortamlarda daha da baarldrlar. I1C1 or-
tamlarnda kullanm ok seyreltik olmas kaydyla mmkndr.
Zayf korozyon direnlerine ramen dk karbon elikleri pratikte 400C ye kadar alan kimya fabrikala-
rnda yaygn olarak kullanlrlar. Korozyon hznn ok yksek, kimyasal maddelerin bu yksek korozyon hzn-
dan dolay demir iyonlarnca kirlendii durumlarda ise yksek alaml malzeme seimine gitmek gerekir. zel
olarak astarlanm ya da kaplanm dk karbonlu yap malzemelerinin seimi de bir baka alternatif olabilir.
Titanyumla astarlanm kaln elik saclardan yaplm gereler kimya endstrisinde sk karlalan bir durum-
dur. Bu malzemenin kaynayan nitrik asit iinde bile korozyona dayand biliniyor. Tpk paslanmaz elikler
gibi, yzeyde hidrojen karan slfrik ve hidroklorik asite kar bu malzemenin gsterdii diren ve perfornans,
ferrik ve kprik tuzlan gibi oksitlenme reaksiyonu salayan oksitleyici maddelerle gelitirilebilir.
K orozyona K ar K arma zmler
Kimya endstrisinde kararl ve kalc bir yzey alan temin etmek iin gelitirilen karma zmlere zellikle
vana, pompa ve balant elemanlar gibi donanmlarda sk rastlanr. Bunun en gzel rneine akkan kontrol
vanalarnda rastlanr. Baz durumlarda balang maliyeti ve bakm masraflar asndan astarsz malzemeler en
iyi zm olutururlar. inkosuzlamann nemli bir problem olmas durumunda 60 / 40 - Cu / Zn dkme pi-
rinci suda iyi bir zmdr, dkme bronz ise daha iyidir. Biraclk ve st rnleri endstrilerinde olduu gibi, ze-
hirli olmasalar bile korozyon rnlerinin tat deiiklii yapt durumlarda sper korozyon direnci istendii
zaman ostenitik paslanmaz elik vanalar seilir.
Gda ve ila sanayiinde ostenitik paslanmaz dkm vanalar kullanlr. Vana kapaklar ise epoxy kapl ve
daha ucuz olan alninyum-silis alam olabilir. Yzey dzgnl zellikle gda sanayiinde nemli olduun-
dan kabuk dkm yerine hassas dkm teknii vana gvdelerinin imalatnda tercih edilir. Bor-silikat cam asta-
nyla kapl demir dkm vanalar zellikle ila ve antibiyotik gibi temizliin ve safiyetin birinci derece nemli ol-
duu durumlarda tercih edilirler, nk bunlarn zellikle asitlere kar korozyon direnleri ok yksektir.
Kimyasal maddelerden etkilenmemeleri nedeniyle PTFfi (Polylelrafluoroethylene) ile astarlanm vanalar vardr.
Ancak bunun astar olarak kullanlmas ok zordur. Bu bakmdan son yllarda PVDF (Polyvinyl denefluoride),
ETFE (Ethylene / tetrafluoroethylene copolymer) ve PFA (Perfluoroalkoxy polymer) gibi enjeksiyonla dklen
fluoropolimerlerde nemli gelimeler olmutur. Bunlarn kimyasal direnleri P''FE ye yakndr ve enjeksiyonla
dklp ekillendirilebildikleri iin nihai rnler ok daha abuk ve ucuza elde edilebilirler. Bunlar ok sert ol-
duundan vana diyafram olarak kullanlmazlar, ancak ETFE astarl vanalar PTFE / lastik karma malzeme diyaf-
3-14
hl A
KOROZYON VI' DLvNliTLENMES
ramlar beraber kullanlrlar. PTFE iyi bir atmosfer szdrmuzl salyamad iin elastik yastklarla beraber
kullanlrlar.
Anmalara direnci yksek olan lastikler (rnein; polybutadiene lastik) astar ve diyafram malzemesi olarak
vanalarda kullanlrlar. Genellikle diyafranl vanalar basit ekilleri dolaysyla birok malzemeyle astarlanmaya
msaittirler. Cam astarl malzemelerin yannda, koozyon iddetinin yksek olduu durumlarda, tamamen cam-
dan yaplm cihazlar kullanlmaya balanmtr. Bunlarda gevreklik ve krlganlk bir problem olarak ortaya
kar. Bu nedenle seri retim yapan yksek retim kapasiteli fabrikalarda cam astarl ya da emayeli kaplar, boru-
lar ve vanalar daha iyi sonu verir.
Plastikler kimya fabrikalarnda geni kullanm yeri bulurlar. Plastikletirme ilemi uyglanmam PVC
(polyvinylchloride) hidroklorik. slfirik ve kromik asitlere kar direnlidir, ancak sert ve krlgandr. Plaslikle-
tirilmi PVC kimyasal saldrganla kar dk direnlidir. Ancak atmosferik artlarda ve sulu uygulamalarda
yeterli kabul edilir.
Cams Emayeler
Kimya fabrikalanndaki bir ok durumda elikleri ve demirleri korumak iin emaye kaplamalar kullanlrlar.
Emayeler silikat ve borsilikat camlar olup, bir miktar llour ihtiva ederler. Temel karm maddeleri kuarlz
(SiO
2
), kaolin (A1
:
O
3
. 2SiO
2
. 2I1
2
O) ve feldspattr (K
2
O . A1
2
O
3
. 6SO
2
). Boraks (Na
2
B
2
O
7
), soda kl
(Na
2
CO
3
). cryolite (Na
3
AIF
6
), fluospar (CaF
2
) litharge (Pb
3
Oj) ve kalsiyum hidroksit [Ca (OII|
2
gibi flux ilavele-
ri yaplr ham emaye karmna. Bu malzemeler llour ve an kostik ortamlar dnda tm korozif ortamlara
kar dayankldrlar. Bunlar seramik malzemelere uygulanan srlama maddeleri ile benzerdir. Ya ya da kuru
olarak metal yzeyine uygulanrlar. Bunlarn ergiyeek yzeye iyi yapm bir cams film meydana getirmesi
iin genellikle ift kademeli bir frnlama ilemi uygulanr. nce 100-150C orasnda yaplan kurutma kademesi-
ni 675-870C arasnda yaplan ana frnlama kademesi izler. kinci kademe yumuak eliklerde 8OO-87OC,
dkme demirlerde ise 625-750C arasndadr. Opak bir grnm elde edilmesi iin ana karma S11O2O5 ve zel
durumlarda ZrO
2
eklenir.
Aside dayankl emayelerde flux (cruf yapc) ilaveleri dktr. Cam astarl kimyasal gerelerde borsilikat
bileimi tercih edilir. Emaye kompozisyonunun metalle olduka benzer genleme katsaysna sahip olacak ekil-
de ayarlanmasna dikkat edilmelidir. 25OC scaklklarda alan frnlarda bu durum nemlidir. ki kat emaye
kaplama uygulandnda ilk tabakann iine daha yksek oranda flux ilave edilerek, st emaye tabakasyla metal
arasnda ortalama bir genleme katsays elde edilmeye allr. Yzeye yapmay kuvvetlendirmek iin elik-
lerin emayesinde 9O.5 kobalt ve nikel oksit, dkme demirlerde ise ayn oranda kurun oksit emaye karmna
eklenir.
Emayelenecek eliklerin dk karbonlu ve yzeylerinin kabuklardan temizlenmi olmas gerekir. Emayele-
necek karbon eliklerinin uygun bir tavlama ilemi ile yzey tabakasndaki karbon yaklarak giderilir. Bylece
85OC scaklklarndaki ana frnlama uasnda yzey karbonunun emaye yapsndaki oksijenle reaksiyona gire-
rek kabarcklar oluturmasnn nne geilmi olur. Karbon miktar yksek olmasna ramen dkme demirlerde
byle bir problem yoktur, nk alma scaklklarnda dkme demir yapsndaki silisyum, mangan ve fosfor
flux da mevcut oksijenle tercihli olarak reaksiyona girer ve bylece asitlere dayankl sularn yzeye yapmas-
n artrrlar.
Dkme demirlerin emayelenmesinde karlalan asl problem hidrojen kdr. Demir / grafit elekliinin
katlamasnda yapda znen hidrojen karken karbon tarafndan tutulur ve daha sonraki yeniden stmalarda
(emayeleme srasnda) yava yava salnr. Ayrca ya emaye karmnn uygulanmas srasnda yzeyin su
ile reaksiyonuna bal olarak yapdaki grafitler malzcminin hidrojen tutmasna yardmc olur. Hidrojenin yaratt-
zorluk, sv emaye yzeye uygulanmadan yzeyin 76()"C de bir ka dakika stlmas ile giderilir.
6. BORULARDA VE YAPILARDA KOROZYON
Kapal ya da ak alan su devrelerinde, sv iletim hatlar ve borularda meydana gelen korozyon olaylar
birok faktrn yannda esas itibariyle sv ortamda znm O
2
ve CO
2
gibi gazlarn konsantrasyonuna,
suyun yapsnda bulunan iyonlarn tipine, ak rejimine, scaklk ve basn gibi alma koullarna bal olarak
deiir. Bu faktrlerden bazlarna buhar retim santallarnda korozyon blmnde deinilmi, kabuk ve ksr
oluumu, suyun yapsna bal olarak meydana gelen korozyon tipleri ele alnmtr.
Durularn ak olduu korozif koullar ve ortam ok eitlidir. Gaz. petrol ve su tamaclndan, yksek
basnl kimyasal sv ya da gaz akkanlarn tayan deiik boru hatlar ve devreleri vardr. Bu boru devrele-
rinde boru i yzeyleri iinden geen akkana maruz kalrken d yzeyleri iinde bulunduklar ortama (toprak,
deniz suyu, atmosfer gibi) ak halde bulunurlar. Ayn malzemeden yaplm olsalar da farkl ortamlara ak bu-
lunan boru hatlar deiik korozyon davran gsterebilirler. Boru hattnn taann ve buna bal olarak ak
rejiminde blgesel olarak meydana gelen deiiklikler farkl korozyon problemlerinin domasna neden olabilir-
ler.
3-15
KOROZYON VE DENETLENMES
B oru S istemlerinde T asarmve K orozyon
B oru sisteminde akn nne kan bir engel, ak rejiminde trblansh bir durum yaratp, kavitasyon ve
arpma dolaysyla erozyon korozyonu meydana getirebilir. Trblans nedeniyle korozyon rnlerinin salad
koruyucu tabakada herhangi bir surette meydana gelen tahribatn onarlmas mmkn deildir. Laminer akn
tasanma bal olarak trblansh duruma dnt yerlerde (hatal kaynak, hatal vana balants ve dzgn
yerletirilmemi conta gibi) sv moleklleri boru i yzeyine arparak yzeydeki koruyucu filmi andrrlar.
Eer sv iinde hava kabarcklar ya da kat andrc paracklar varsa filmin anmasn hzlandrrlar.
Bunun ortaya kmasn tevik eden faktrler arasnda (a) boru i apndaki ve boru ynndeki ani deiimler,
(b) boru i yzeyinin dzgnln bozan vana, balama eleman gibi dzgn yerletirilmemi paralar, (c) s-
vnn da szmasna frsat veren yarklar ve (d) laminer ak bozan korozyon rnlerinin ya da baka kat
maddelerin boru i yzeylerinde birikmesi saylabilir. Ancak, yle durumlar vardr ki trblans kanlmazdr,
nk svnn geni bir kesitten dar bir boru kesitine gemesi bir gereksinim olabilir. Youturucu borularn
giri ucunda ve s deitirgelerinde kanlmaz olan bu durum nedeniyle sk sk erozyon korozyonuna rastla-
nr.
Svnn durgun olduu boru i yzeylerinde de kavitasyon hasar meydana gelebilir. Yakn evredeki maki-
nalara bal olarak, hatta boru sisteminin baka yerlerindeki sv ak nedeniyle i cidara bitiik sv tabakasn-
da enlemesine basn titreimleri meydana gelir. Buna bal olarak ortaya kan basn deiimleri kavitasyon
ve oyulma korozyonuna sebep olurlar. Bunun iin boru sistemlerinin titremiyecek biimde ok iyi tesbit edilme-
leri gerekir.
Su borusu sistemlerinde kullanlan malzemelerin ou metal yzeyindeki elektrolitin belli bir maksimum
ak hzyla snrldrlar. Bu hzn zerine kld zaman pasif filmler hzla anr ve metalin korozyonu hzla-
nr. Bunun tersine deniz suyuyla temasta olan paslanmaz boru sistemlerinde snrlayc olan elektrolitin mini-
mum ak hzdr. nk yzeydeki pasif filmin bol klorlu deniz suyu ortamnda etkinliini srdrebilmesi iin
suyun en az bir limit hzla (iyi havalandrlm deniz suyunda 1,5 m/s) akmas, filmin srekli yenilenen ve takvi-
ye edilen oksijenle kendini salamlatrmas iin gereklidir. Aksi halde oyulma korozyonu kanlmaz olur. Ko-
rozif svlarn akt boru sistemlerinin, kullanlmad durumlarda tamamen temizlenip boaltlarak, ntralize
edilmesi gerekir. Matta mmknse yzeyde film meydana getiren koruyucularla muamele edilmesi gerekir. Su
borusu sistemlerinde kullanlan tipik malzeme ve zellikleri izelge.2 de grlyor.
iy.elge.2- S u B orusu S istemlerinde B az M alzemeler ve zellikleri
M alzeme
Dkme demir
Galvanizli elik
Bakr
Korunmu Admiralty* Pirin
( Cu/Zn/Sn-70/29/1)
Alminyum pirin
( Cu/Zn/Al -76/22/2)
Kupro-nikel 90 /10
(Cu / Ni / Fe - 69.5 / 30 / 0.5)
Yksek alaml
paslanmaz elikler
Titanyum
zellik
Ucuz, dk ak hzlarnda gvenli,
su datm sistemleri iin uygun,
boru kalnl mr belirler.
Ucuz, mr kaplama kalnlna bal, dk
ak hz, trblansa kar zayf, bakr
paralarla temas erken hasara yol aar.
Trblansa kar zayf, bio-kileticiler iin zehirli
inkosuzlamaya iyi diren
Trblansa balardan daha dayanakl,
slfr kirlenmesine kupro-nikellerden
daha direnli, bio-kirlenneye kar zayf
ok iyi genel performans, geilmeli
korozyon atlamasna diren
Yksek maliyet
(baknz Ayrm.3)
Yksek maliyet, (baknz Ayrm.3)
dk elastiklik modl nedeniyle
destek gerektirir.
H z snr (m/s)
Yzeydeki oksit
filmine bal
26
10
2.0
4.0
3.6
limit yok
limit yok
(*) ABD Deniz Kuvvetleri
3-16
KOROZYON VE DENETLENMES
Borularn ek yerlerindeki klcal atlaklardan dar szan elektrolit yzeyde buharlar. Bunun sonucu buhar-
lamann meydan geldii noktalarda elektrolit iinde znm saldrgan iyonlar birikerek korozyonu iddetlen-
dirirler.
Eer boru hattnda farkl iki metalin bir araya gelmesi kanlmaz olursa, ayn elekrolite maruz bu metallerin
potansiyelleri arasndaki fark galvanik korozyon pilini harete geirecektir. Byle durumlarda korozyon hasann
en aza indirmek iin daha tasarm kademesinde u nlemler alnabilir : (a) Akm younluunu azaltmak iin
anodu pratik olduu lde geni yzeyli tutmak, (b) Elektrolit bir devreden geip gidiyorsa, nce anodu, sonra
da katodu gemesini salamak. Aksi halde anot zerinde katodik iyonlarn kelmesi anodun oyulma korozyonu-
na uramasna neden olur, (c) Daha az korozif elektrolit semek ve (d) ki farkl metali izole etmek. Bylece ek
yerinden elektron geii engellenerek korozyon nlenmi olur.
Gerek ak gerekse kapal ortamda atmosfere ak boru sistemlerinde, yzeylerde younlama meydana gel-
miyecek ekilde iyi bir izolasyon yaplmaldr. Aksi halde yzeydeki younlamalar ortam kirliliine bal ola-
rak korozif ortamlarn boru yzeylerinde olumasna ortam hazrlayaca iin korozyon riski artacaktr.
Gml Borularda Korozyon
Toprakta gml bulunan demir ve elik borular genellikle iinde bol oksijen znm deniz suyuna gre
daha az korozyona urarlar. Ancak, blgesel olarak meydana gelen korozyon nedeniyle bu hzn artt ve boru-
larn delindii de sk rastlanan bir durumdur. Topraktaki korozyona etki eden faktrler (a) su, (b) oksijen, (c) pH
deeri, (d) diren ve (e) mikroorganizmalar saylabilir. Doal topraklarda gml bulunan demirlerin blgesel
olarak korozyona uramas topran yaklak ntr olmas, iinde znen oksijenin dkl ve tamamen
durgun oluu gz nne alnd zaman normal korozyon teorilerine gre artcdr. Ancak, yaplan alma-
lar oyulma korozyonunun topran doasndan fazla etkilenmediini gstermektedir. Oyulma korozyonu eilimi
ile topran direnci arasndaki ilikilerden topran saldrganlk lsn belirleyici bir diren kriteri belirlene-
memi olmasna ramen toprak direnci genelde saldrganlk ls olarak kullanlmaktadr. 4000 o hm.cm den
byk direnli topraklar saldrgan olmayan gruba girerken 3000 ohm.cm den az direnliler saldrgan kabul edilir-
ler. Oyulma riskinin 1000 ohm.cm ve altnda yksek olduu kabul edilir.
Toprakta bir korozyon hcresinin meydana gelmesi iin oksijen olmas gereken bir elementtir, nk katodik
reaksiyon iin ihtiya vardr. Topraktaki oksijen miktar toprak cinsine ve ayn cins topran gevek ve sk olu-
una gre deiir. Kumlu topraklardaki oksijen miktar killi topraklardan fazladr. Bu tip iki toprak iinden
geen yeralt boru hattnda topraklarn birleme izgisinin oksijence zayf olduu yannda oyulma korozyonu
meydana gelir. Benzer olay oksijen miktarlar farkl olan karma topraklardan geen boru hatlarnda da grlr.
Boru yzeyinde kille temasta olan yerler oksjence zayf, bitiik blgeler greceli olarak zengin olacandan kilin
temas ettii alann da yakn ksmlarnda oyulma korozyonu grlr. Dikine aklm borularda da oyulma
korozyonu grlebilir. Toprak cinsi ayn olsa da yeralt su seviyesinin altnda oksijen znrl dk oldu-
undan, bu seviyenin altna kadar uzanan borularda su seviye izgisinin hemen altndaki ksmlarda boru yzeyi
oyulma korozyonuna urar. Bu anlatlanlar farkl oksijen konsantrasyonlarna sahip blgelerin harekete geirdii
konsantrasyon pilleri esasna gre meydana gelen korozyon olaylardr.
Yeralt boru hatlarnda katodik koruma korozyona kar alnacak nlemlerin bandadr. Ancak, emniyetli
bir katodik koruma iyi bir lme ve takip ilemi yannda, boru yzeylerinin organik ya da inorganik kaplamalar-
la takviye edilerek desteklenmesiyle gerekleebilir. te yandan yzey kaplamas uygulanm borularn katodik
korunmasnda da zamanla problemler doabilir. rnein, kaplamann atlad ya da harap olduu blgelerin su
ile temasa gelmesi katodik koruma altndaki borularn bu blgelerinde hidrojen kna bal olarak alkali bir
ortamn meydana gelmesini tevik eder. Alkali ortamlarda elik borular -0.55 -0.75 volt (sce - satre kalomel
elektrot) arasnda korozyona urarlar. Borular katodik olarak -0.85 volt altnda korunsalar bile, alkali elektrolitin
direnci ya da kan hidrojen kabarcklarnn akm yolu zerinde bir diren yaratmas nedeniyle, her zaman koru-
ma potansiyeline kadar polarize olamayabililer. Potansiyelin boya tabakasnn kalkt alkali blgelerde kritik
seviyeye gelmesi olasl her zaman vardr. Byle durumlarda da deniz suyu ortamnda katodik olarak korunan
elik boru yzeylerinde alkali ortama bal olarak kalsiyum karbonat kelmesi meydan gelir ki, bu da zamanla
koruma akm younluu geresinimini azaltr. Bunun beton yzeyinde meydana gelen alkali ortamn yaratt du-
rumla kartrlmamas gerekir.
Beton Yaplarda eliklerin Korozyonu
Ucuzluu, kolay ekillendirilip istenildii gibi dklebilmesi, basma gerilmelerine gsterdii yksek diren
gibi nemli zellikleri yannda ekme gerilmelerine gsterdii zayf diren betonun en byk eksiidir. Betonun
bu eksiklii, iine yerletirilen yksek ekme ve basma dayanm gsteren elik ile dengelenir. Beton iine yer-
letirilen elik evresinde koruyucu bir pasif filmin meydana gelmesini kolaylatrr. te pasif film oluumunu
salayan bu alkali ortamn yok olmas eliklerin beton iindeki korozyonunda en nemli faktrdr. Pasifliin bo-
zulmasnn en yaygn nedenlerinden birisi atmosferde mevcut CO: gibi asidik gazlarn betona girerek beton iin-
3-17
KOROZYON VE DENI-TLENMI-St
deki reaksiyonlarla eliin pasifliini sulyan alkali ortam ntrletirmesidir. Karbonasyon (carbonation) ad
verilen bu ilem yava yava betonun derinliklerine iler. Karbonasyon hz geirgenlii yksek olan betonlarda
10 yl gibi ksa bir zaman iinde 20 mm den daha fazla olabilir. Geirgen olmayan betonlarda ise 50 yl iinde
ancak 1 -2 mm derinlie kadar etki edebilir.
Karbonasyona bal olarak balayan ve oluan korozyon rnlerinin hacmi kendini oluturan demirden ha-
cimsel olarak daha byk olduundan bir genileme meydana gelecek; ortaya kan ekme gerilmeleri betonu
atlatarak kabuklamasna ve bozulmasna yol aacaktr.
Betonarme yaplarnda bozulmaya en byk katk beton iine girip elik yzeyine kadar erien klor iyonla-
rndan gelir. Klor (a) d kaynaklardan (deniz suyu ya da buz zc tuzlar), (b) prefabrik betonlara sertlemeyi
hzlandrc olarak ilave edilen CaCb (1970 ortalarndan itibaren Avrupa'da yasaklanmtr) ve (c) istenmiyerek
hammade iine karma gibi sebeplerle betona girebilir. Klor iyonlarnn konsantrasyonu ok ykselirse alkali
ortamda bile korozyon meydana gelir, nk klor iyonlar pasiflii bozan ok kuvvetli bir reaktiflir. Bu korozyon
blgesel ya da oyuk korozyonu niteliinde olup, hibir d belirti vermeden elik ubuklar tamamen zebilir.
D akn kaynakl katodik koruma uygulandnda, beton yaplardaki elikler dier uygulamalara gre ok
dk akn gereksinimi gsterirler. Toprakta gml beton yaplarda 1-4 nA/m
2
olan koruma akm younluu,
denizdeki yksk kalite beton yaplarda 0.15 mA/r den bile kktr. Bunun nedeni korozyona neden olan elekt-
rolitin dilencinin ok yksek olmasndan kaynaklanr.
7. KOROZYONUN DKNUTLENMKS
Korozyon en basit haliyle metallerin evreleri ya da ortamlaryla girdikleri reaksiyon olarak tanmlanrsa, de-
netlenmesi sz konusu olduu zaman sadece malzemenin gz nne alnmasnn yeterli olmayaca kendiliin-
den grlr. Ortamn da ayn duyarllkla ele alnmas gerekir. evrenin belirlenmesinde ana unsurlarn (pil,
toplam znm kat, znm oksijen, oksitleyici ve indirgeyici kimyasallarn varl. SO ve 1I
2
S gibi -
znm gazlar, sulu ortamn sertlii) yannda ikinci derece unsurlarn da (Cl\ SO3", S
2
", PO4", COj" gibi)
gz nne alnmas gerekir. Malzeme ve ortam ikilisi yannda, bu iki faktrn bir araya geldii artlarn da ko-
rozyonun boyutunun ve eklinin bilinmesi bakmndan nemi byktr. Korozyon olaynn meydana geldii
artlar iinde nemli unsurlar scaklk, basn, s iletimi, ak durumu, gerilme hali (statik ya da dinamik) ve ta-
sarm (doldurma, boaltma, kavitasyon, erozyon, andrma, kelme, galvanik etki) saylabilir. Korozoyonun
denetim altnda tutulmas iin seilecek yntemlerin belirleunesinde nce bu nemli faktrn (malzeme-
ortam-artlar) iyi bir deerlendirilmesinin yaplmas gerekil'. Bu faktrn iyi bir deerlendirilmeye alnmas
yannda, bir para mrndeki tasarm, retim ve kullanm kademelerinde korozyon kontrol asndan zerinde
titizlikle durulmas ve uyulmas gereken hususlar vardr. Bu hususlarn teshilinde yaplan bir hata, hangi kade-
mede olursa olsun malzemenin erken hasarna yol aacaktr. Bunlar izelge.3 de zetlenmitir.
izelge.3- Parann Tasarn, retim, Kullanm Kademelerinde Korozyon Denetimi
(takmndan zerinde Durulmas (ereke Hususlar
Tasarmc retici Kullanc
a) Geometrik ekil ve yap
b) Malzeme seimi
c) alma artlar
d) Koruyucu tabaka kullanm
e) Elektriksel koruma
yntemleri kullanan
a) Tasarmn hassas kontrol.
b) zel malzeme kullanm
c) Doru sl ilem
d) Uygun retim yntemi
e) Koruyucu kaplamann
yeterli uygulamas
a) Hasarl parann deiiminde
doru malzeme seimi
b) Ortamn kontrol
c) Koruyucu tabakann bakm
d) Elektriksel korumann izlenmesi
Korozyon hzn en alt seviyeye indirerek denetim altnda tutabilmenin deiik yollar olmakla birlikte, bun-
lardan hangisinin mevcut koullara en iyi cevap vereceinin belirlenmesi konusunda koruma ynteminin getire-
cei maliyetin de gz nnde bulundurulmas gerekil'. Korozyoun kontrolne harcanan miktarn hibir zaman
3-18
KOROZYON VE DENETLENMES
korozyona frsat verilmesi halinde doacak zarardan fazla olmamas gerekir. Alnan bln nlemlere ramen
btn bir yapnn baz ksmlarnda korozyon kanlmaz olabilir ya da korozyon olasl mevcut olan ksmlar
bulunabilir. Bu durumda tasarmc bu ksmlarn kontrol, bakm ve gerektiinde korozyona urayan ksmlarn
ditirilebilmesi iin gereken artlar salamak ve gerektiinde sistemde kolay eriilebilir blgeleri bilinli ola-
rak anodik blge olarak tasarlayp, eriilmesi g blgelere koruyucu bir destek salamaldr. Vana gvdelerinin
vana i donanmna gre anodik seilmesi bunun iyi bir rneidir.
Seilen denetim tekniine ramen erken ya da beklenmedik hasarlar mmkn olabilir. Byle durumlarda
problemin yeniden bir analizini yapmak, genellikle daha nceden aa karlp, deerlendirilemiyen gizli kal-
m ynlerini ortaya koyarak yeni bir problem tanm yapmak gerekir. Burada amalanan husus elbette olayn
tekrarn nlemektir.
Korozyonu denetlemek iin uygulanan teknikler iinde en genel olanlar unlardr :
a) Tasarmda deiiklik
b) Malzeme seimi
c) Ortamda deikenlik
d) Elektrokimyasal koruma (katodik ve anodik koruma)
e) Koruyucu kaplamalar
Bu koruma teknikleri srasyla ele alnacaktr.
Tasarmda Deiiklik
Tasalmda gsterilecek baar korozyon kontrolnde elde edilecek baarya dorudan etki eder. iyi bir tasa-
nmla ucuz malzemelerin korozyonlu ortamlarda kullanm baarl olabilecei gibi, kt bir tasarm en iyi mal-
zemeleri bile korozyon riskine ak hale getirebilir. Seilecek kontrol tekniinin belirlenmesinde mr asndan
u hususlar dikkate alnmaldr :
a) Kontrol sisteminin mrnn, yapnn mrnden ksa olmas durumunda kontrol sisteminin yenilenmesi
iin gereken artlarn tasarm aamasnda dikkate alnmas gerekir.
b) Koruma ya da kontrol sistemini yenilemek olanaksz ise. uygulamadan sonra meydana gelecek her trl
tehlikeyi karlyabilmeli ve yapnn mr kadar ilevini srdrmelidir.
c) Bir yapda, yapnn tasarlanan mrnden daha uzun sre dayanacak paralar kullanmak, gereksiz maliyet
art salama yannda yapyla birlikte tamamen hurdaya aynlacaksa gereksizdir.
Korozyonun elcktrokimyasal mekanizmasna bal olarak, iki ya da daha ok sayda farkl malzemenin bir
araya gelmesi bir korozif ortam iinde galvanik korozyonu tevik edecektir. Pratikte bir para ya da sistemin ta-
sarm birden fazla farkl malzemenin bir araya gelmesini zorunlu kldndan galvanik korozyon problemi her
zaman vardr. Ancak, iki farkl metalin bir araya gelmesi galvanik korozyon iin gerekli olmakla birlikte yeterli
deildir. Bu malzemelerin iinde bulunduu ortamda soy olan malzeme yzeyinde yeterli hzla indirgenebilecek,
oksijen ya da benzeri oksitleyici gibi maddelerin bulunmas gerekir. Aksi halde korozyonu srkleyici katodik
bir reaksiyon olmad iin korozyon olmaz. Kapal devre alan stma sistemlerinde farkl malzemeler bir
arada olsa da, sistemde znen oksijen ksa srede harcanaca iin korozyon kendiliinden duacaktu" yeter ki
bir kaak ya da sznt nedeniyle sisteme oksijen girmesin.
Galvanik korozyon tehlikesinin mevcut olduu artlarda gz nne alnmas gereken tasarm kurallar un-
lardr :
a) Mmknse para tek metalden yaplmal.
b) oklu metalik sistemlerde galvanik seride birbirine yakn olan metaller seilmeli. Mmkn deilse bir ara
metalle birleme salanmal.
c) Ana ve esas paralar daha soy malzemeden yaplmal.
d) Korozyon akn younluunu azaltmak iin anot yzeyinin pratik olduu lde geni tutulmasna al-
lmal.
e) Kaplama yaplacaksa soy olan metal yzeyi kaplanmal.
f) Karbonla (grafit) doyurulmu organik malzemelerden sakmmal.nk bunlar uygun katodik blgeler
olutur -lar.
g) Farkl metaller arasna izolasyon malzemesi koyarak aralarndaki elektron akna frsat verilmemeli ya
da birlemenin her iki yannda metalleri ortamdan ayracak bir kaplama (boyama) uygulanmal, metaller
korozif ortamdan izole edilmelidir.
ki metalli galvanik korozyon hcresinden daha kritik ve uygulamada daha sk rastlanan bir baka korozyon
hcresi farkl havalandrlm elektrolitlerde ortaya kar. Genellikle birletirme.ek ve kvrm yerlerinde ortaya
3-19
KOROZYON VE DENETLENMES
kan klcal aralk ve boluklarla ilgili olan bu korozyon hcresinde oksijence zengin elektrolitle temasta olan
(aralklarn da alan ksmlar) metalik blge katot, oksijence fakir elektrolitle temasta olan blge ise anodik
(yark ve aralklarn i ksmlar) olarak davranrlar. Bu bakmdan aralk ve yarklarn meydana gelmesine neden
olan birlemelerde dikkatli davranp, bu blgelerde sv ve su toplanmasn engelliyen tasarmlara gidilmesi ve
bereye ramen bu blgelerin mastik denen dolgu maddeleriyle doldurularak, nemlenme olasl olan blgeler
olmaktan karlmas gerekir.
Profil kullanlmasnda, levhalarn st ste bindirilerek geni yzeylerin elde edilmesi durumunda, saclarn
kvrlp, bklerek deiik ekillerin elde edilmesi durumunda suyun toplanmasna olanak tanyacak her tr ta-
sarmdan kanlmaldr. Depolama tanklarnn taban ksmlarnn, herhangi bir boaltma ve temizleme srasn-
da, ieride kesinlikle artk sv ve birikinti meydana gelmesini engelleyici bir biimde tasarlanmas, boaltma de-
liklerinin yeri seiminin buna gre yaplmas gerekir. Aksi halde toplanacak tortu ve kelmeler farkl
havalandrma blgeleri meydana getirecei iin korozyona ortam hazrlyacaktr. Saclarn eilip bklerek, dei-
ik kvrmlar verilerek ekillendirilmesi ile elde edilen motorlu aralarn gvdeleri, kap, kaput ve bagaj kapak-
lar bu tip korozyonun meydana gelmesine uygun yerlerdir. Bu bakmdan motorlu aralarn mr bu paralarn
mryle snrl durumdadr.
Byk metalik yaplarda nemlilik oluumuna frsat verecek kuytu ve hava sirklasyonunun olmad ve/
veya az olduu ksmi kapal blgelerin meydana gelmesine frsat vermiyecek bir tasarmn oturtulmasna dikkat
edilmelidir. Doal sirklasyonun kendiliinden salanamad durumlarda havalandrma deliklerinin uygun yer-
lere yerletirilmesi, ya da zorunlu sirklasyon iin gereken dzenlemelerin yaplmas gerekir.
Boru sistemlerinde de hatal yaplan birletirme, kvrm ve szdrmazlk contalarndaki yerletirmeler izle-
yen blmde kapsaml olarak ele alnan deiik korozyon olaylarna neden olurlar.
Tasarmda gz nne alnacak bir baka nokta da paralarn ya da sistemin zerine gelecek gerilmelerdir. Bu
gerilmeler malzemeye gelen yklemeden geldii gibi, deiik imalat yntemlerine, sl ilemlere bal olarak
malzeme zerinde biriken gerilme trnde de olabilirler. Korozif olmayan artlarda bir malzemenin tayabilece-
i gerilme korozif ortamlarda tayabileceinden fazladr. Gerilme artlarnn korozif ortamla birlemesi halin-
de ortaya kabilecek gerilme korozyonu atlamas riski iin tasarmcnn yapmas gerekenler vardr : (i) al-
ma gerilmelerinin seviyesi korozyona uygun dzeyde seilmeli, (ii) kalc gerilmeler giderilmeli, (iii) sistemde
basma gerilmeleri yaratlmal ve (iv) gerilmeyi ve ortamn korozyon zelliini ykseltici tedbirler alnmaldr.
Malzeme Seimi
Korozyon kontrol arac olarak iyi malzeme seimi nemli bir tasarm uygulamasdr. Malzeme mhendisleri
korozyon direnci dahil daha birok malzeme zelliklerini (dayanm, hafiflik, kolay izlenebilirlik, tasarm verile-
rinin salanabilirlii vb.) bir arada ele almak zorundadr. Bu bakmdan yaplacak seim, bu deiik zelliklerin
ve ekonomik faktrlerin belli llerdeki uzlamasnn bir sonucu olacaktr.
Malzeme mhendislerinin korozyona kar silah sadece metallerle snrl deildir. Plastikler, camlar, lastik-
ler, seramikler ve beton korozyona kar kullanm olasl olan malzemelerdir. Ancak bunlarn seimi yaplr-
ken sadece korozyona direnleri deil, mekanik mukavemet gibi dier zelliklerinin de gz nne alnmas gere-
kir. Korozyona direnci yksek plastiklerin mukavemeti yksek metalik malzeme yzeylerini kaplamak iin
kullanlmas istenen bu iki zelliin bir araya getirilmesine bir rnektir. Kaplama tabakasnn ilk ve devam ede-
cek olan btnln srdrebilmesi yeterli bir kontrol kanlmaz yapar.
Termodinamik nedenlerle soy metaller, ok an oksitleyici olanlarn dnda, tm ortamlara kar direnli-
dir. Krom ve titanyum gibi pasif olan metaller ise oksitleyici ortamlarda ok iyi bir performans gsterirken, indir-
gen maddelere kar dayankszdrlar. Nikel, demir ve inko gibi daha aktif metallerse ou evre koullarnda
korozyona daha az direnlidir. Ancak, verilen bir ortama kar bu metallerin korozyon direnleri arasnda nemli
deiiklikler vardr.
Dayanm, retim ve maliyet gibi nedenlerle yumuak elikler, seilmemesi iin ok nemli baka nedenle
olmadka ilk tercih malzemesidir. ok ucuz olmalar nedeniyle, kendinden sonraki en ucuz ve uygun malzeme
ekonomik olarak uygun hale gelmeden nce, korozyona dayankl hale getirmek iin (kaplama, anodik ve kato-
dik koruma) harcama yapmaya elverili olabilirler. Ancak bu eliklerin uygun olmad, alternatif malzeme sei-
minin zorunlu olduu durumlar vardr. Belli malzemeler belirli ortamlara daha iyi uyum gsterirler. Ancak, alter-
natif malzeme seiminin de denmesi gereken bir bedelinin olduu unutulmamaldr. izelge.4 haval deniz suyu
ortamnda aralk korozyonuna hassas olan malzemeleri azalan tolerans uas iinde gsteriyor.
3-20
K OROZYON VE D E N E T L E N M E S
izelge.4- A zalanT olerans S rasna Gre B az M alzemelerin
H aval D eniz S uyundaki A ralk K orozyonuna H assaslklar
Titanyum
Alam C (59 Ni, 16 Mo, 16 Cr, 5 Fe, 4 W)
Alam 625 (60 Ni, 21.5 Cr, 9 Mo, 5 Fe, 3.5 Nb + Ta)
90/10bakr/nikel (+1.5 Fe)
Admiralty pirinci (70 Cu, 29 Zn, 1 Sn, 0.1 As)
70 / 30 bakr / nikel (+ 0.5 Fe)
Bakr
Kalay ve alminyum bronzlar
Ostenitik nikelli dkme demir
Alam 400 (66 Ni, 32 Cu, 1 Fe, 1 Mn)
Alam 20 (20 Cr, 29 Ni, 2 Mo, 3 Cu + Nb)
Alam 825 (42 Ni, 31 Fe, 21 Cr, 3 Mo, 2 Cu, 1 Mn)
A I S I 316 (16-18 Cr, 10-14 Ni, 1,75-2,75 Mo)
Nikel
A I S I 304 (18-20 Cr, 8-11 Ni)
A I S I 303 (17-19 Cr, 8-10 Ni, 0.6 (maks) Mo ya da Zr)
A I S I 400 serisi (ferritik)
izelge.5 de ise belirli kullanm artlar iin uygun metalik malzeme listesini vermektedir. izelge.6 da be-
lirli malzemelerin gerilme korozyonu atlamna hassaslk gsterdii ortamlarn listesi grlyor. Korozoyona
karr dayankl malzemeler olarak bilinen paslanmaz eliklerin korozoyona dayanmlan izleyen blmde daha
kapsaml olarak verilmitir.
izelge.5- B elli K ullanmartlarnda S eilebilecek M alzeme L istesi
M alzeme Ortam
Ostenitik paslanmaz elik Nitrik asit
Nikel ve nikel alamlan Scak deriik NaOH zeltisi
Monel Hidroflourik asit
Hastelloys Scak hidroflourik asit
Kurun Seyreltik slfrk asit
Alminyum Kirlenmemi atmosferik ortam
Kalay Damtk su
Titanyum Scak, kuvvetli oksitleyici solsydonlar
Tantal Cams korozyon direnci
elik Deriik slfrk asit
Kupro - nikel (+ 1.5 Fe) Youturucu boru alamlan
3-21
KOROZYON VE DENETLENMES
izelge.6- Gerilme Korozyonu atlamas ile Sonulunun Malzeme / Ortam Trleri
M etal
Al alamlar
Cu alamlar
Ni alamlar
Ti alamlar
Dk mukavemetli
ferritik elikler
Yksek mukavemetli elikler
Paslanmaz elikler
Ortam
Nemli hava, deniz suyu, halojenli zeltiler
Amonyakl zelti ve buharlar, aminler, nemli SO2
asetatlar, sitratlar, formatlar, tetratlar, nitritler ve
NaOII zeltisi
Hidroksit zellileri, hidroflourik asit buharlar
Birok haloienli zeltiler, sv N2O4, metanoll zel-
tiler.
Hidroksit, nitrat, karbonat, fosfat, molibdat, asetat, Si-
yanit zeltileri ve sv amonyak.
Nemli hava, su, sulu ve organik zeltiler
Halojen zeltileri, slfatlar, fosfatlar, nitratlar ve
polythionic asit
Malzeme seimi ile ilgili bir problem sz konusu olduu zaman daha nce nelerin yapldnn aratrlmas
gerekir. Yaplanlarn etkili olduu grlrse eldeki duruma uygun bir zm olup olmayaca aratrlmaldr.
nceki yaplan baarl almalar kadar hi birey verilecek seimin yerinde yaplmasna katkda bulunamaz.
Ortamda D eiiklik
Korozyon metal ve ortam arasnda bir reaksiyon olduundan, bu reaksiyonun hzn azaltacak ynde ortamda
yaplacak deiiklikler metale olan korozif etkiyi azaltr. Gaz (hava), sv (su) ve toprak iinde bulunan metalle-
rin korozyon hzlarnda azalama meydan getiren yntemler altta zetlenmitir.
A tmosferik Ortam
Yaklak -10 - +30C arasnda bulunan atmosferde korozyon hzn azaltmak iin u yntemler kullanlr :
(i) Bal nemi azaltmak,
(ii) evredeki malzemelerden salnan uucu maddeleri yok etmek,
(iii) Scakl deitirmek,
(iv) Kirleticileri, katot meydana getiren kurum gibi keltileri ve saldrgan iyonlar ortamdan uzaklatrmak,
(v) Buhar fazl koryucular kullanmak,
Atmosfere ak malzmelerin korozyonu bu malzeme yzeylerinde elektrolit grevi grecek ince bir nem ta-
bakasnn varlna bal olduundan havann bal nemi ok nemlidir. Nemliliin %60 stne kt durum-
larda ou metallerin kapal ortamlarda etkilenmeye balad grlr. Ak ortamlarda bunun %80 deerine
gelmesi problem yaratacak bir korozyon olaynn meydana kmasna sebep olur.
Kapal ortamlarda nemlilii azaltmak iin alnabilecek baz nlemler unlardr :
(i) Ortam havasn stmak,
(ii) alma artlarnn altna soutulmu bir yzeyden havay geirerek iindeki nemi bu yzeyde you-
turmak,
(iii) Dessicant ad verilen silika jel gibi maddelerle havadaki nemi yutmak.
Depolama ve uzun mesafe tama ilemlerinde havann nemine bal atmosferik korozyonu nlemek iin
buhar fazl koruyucular (BFK) kullanlr. Bunlarn etkili olabilmesi iin kapal hacimlerde (konteyner gibir) kul-
lanlmas gerekir. BFK'larn buharlar korunacak madde yzeyinde hidrofobik (suyu iten) bir film meydana geti-
rir. Bunlar demir ve elik yaplarda baaryla ve emniyetle kullanlr. Demir d metaller iin zararl olabilen bu
maddelerin kullanmnda dikkatli davranlmaldr.
elikler ve alminyum iin yaygn olarak kullanlan iki BFK vardr. Bunlar dicyclohexylamine nitrit
(DCHN) ve cyclohexylamine karbonat (CHC) tr. Bunlardan DCHN nin buharlama basnc ok dk (0.027
Pa) olduu iin film oluumu uzun zamanda tamamlanr, ancak koruyuculuu daha uzun srelidir. DCHN emdi-
3-22
KOROZYON VE DENETLENMES
rilni katlar takmlarn, l aletlerinin ve hassas paralarn paketlenmesinde ok yaygn olarak kullanlrlar.
CIIC ise zaman zurnan alp kapanan depolarda yararldr, ancak bakr, pirin ve magnezyumun korozyonunu,
plastiklerin ve boyalarn bozulmasn hzlanduur.
S ulu Ortamlar
Elektrolit zellii kazanmaya yetecek kadar yeterli iyon bulunduran sulu ortamn korozyon etkisini azaltmak
iin u deiiklikler yaplabilir :
(i) yonik iletkenlik drlr,
(ii) pH deitirilebilir,
(iii) Oksijen miktar homojen bir ekilde azaltlr,
(iv) Scaklk deitirilir,
(v) Koruyucular kullanlr.
Metallerin elektrokimyasal korozyonunda anodik ve katodik reaksiyon ilemleri ve bunlarda sreklilik iin
elektrolitin sahip olmas gereken iyonik iletkenlii koro/.yom srmesi iin gerekli unsurlardr. Elektrolite yap-
lacak eklemelerle bu unsurlarn etkinliini ortadan kaldrmak ya da hzlarn azaltmak mmkndr. Elektrolite
eklendiinde bu deiiklikleri gerekletiren kimyasal maddelere koruyucu (inhibitor) denilir. Bir korozyon hc-
resindeki elektrokimyasal reaksiyonlara kar takndklar tavra gre koruyucular genel olarak : (a) anodik, (b)
katodik ve (c) kark koruyucular eklinde snflandrlrlar. Koruyucular etkinliklerini (i) anodun ak devre ya
da denge potansiyelini deitirerek (anodik pasiflemc). (ii) katodun denge potansiyelini deitirerek, (iii) ano-
dik polarizasyonun iddetini artrarak, (iv) katodun polarizasyonunu artrarak ve (v) anot ve katot arasndaki po-
tansiyel dmn (ixR) azaltarak ortaya koyarlar. Bu deiiklikler srasyla ekil.7 de verilen polarizasyon e-
rilerinde grlmektedir.
IH logi IHI
(HI
(IVI (VI
ekil.7- Koruyucularn polarizasyon erileri zerindeki etkileri. iu
r
ve i'k
or
srasyla
koruyucu eklenmesinden nceki ve sonraki korozyon akmlar
a) Anodik Koruyucular : Anot reaksiyonuna etki ederek, bu reaksiyon blgelerini meydana getirdikleri film-
lerle pasif hale getiren koruyuculardr. Demir ve elikler iin iki tip anodik koruyucu nemlidir. Bilinci tipler
kromat (CrO)
2
ve nitrit (N
2
) gibi oksitleyici iyonlar, ikinci tipler etkinlikleri ortamdaki oksijene bal olan mo-
libdatlar, silikatlar, fosfatlar ve boratlar gibi koruyuculardr. Yeterli miktarda eklendikleri srece tam bir oksit
filmi oluumu gerekleir. Yetersiz eklemeler oksit filminde gzenek ve hatalara neden olduu in oyulma ko-
rozyonuna ortam hazrlarlar.
b) Kalodik Koruyucular : ki temel katodik reaksiyona (hidrojen k ve oksijen indirgenmesi) etki eden
koruyuculardr. Arsenik, bizmut ve anlimuan tuzlan hidrojen kn, katot yzeyinde adsorblanm bir hidro-
jen tabakas oluturarak, engeller. Ancak bu metaller zehirli olduundan elikler iin kullanlan baka katodik
koruyucular gelitirilmitir : inko tuzlar (Z11SO4 gibi), sodyum pirofosfat (NaaPO?), sodyum tripoli-
fosfat (Nas, P3O10), sodyum hegzametafosfat [Na
6
( PO ) : ] ve l'osfonatlar. Anodik koruyucularda olduu gibi
dk konsantrasyonlarda eklenmi olmalar herhangi bir tehlike yalatmaz.
c) Kark Koruyucular : Belli oranlarda anot ve katot reaksiyonlarna etki ederler. Bunlar genellikle N, S, O
ya da P ieren (benzotriazole ya da benzlhiazole gibi) organik maddelerdir. Genel olarak tm metal yzeyine ad-
sorblandklar iin hem anodik hem katodik reaksiyonlar nlerler. Baz yaygn koruyucular ve kullunun alanlar
izelge.7 de veriliyor.
T oprak Ortam
Topran nemi elektrokimyasal reaksiyon iin gereken elektroliti salar. Bu elektrolit iinde znm mine-
3-23
KOROZYON VE DENETLENMES
rai tuzlan iletkenlii salar. Toprakta korozyon kontrol normal olarak yzey kaplamalar (organik, katran, plas-
tik ya da teyp kaplama, inorganik; inko, inko-alminyum ya da beton) ve katodik koruma ile gerekletirilir.
Ancak drenaj kolaylatrmak, topran iletkenliin deitirmek ve pil ayarlamas iin gml malzemeler zel
malzemeden hazrlanm dolgu yataklara yerletirilirler.
izelge.7- B az K oruyucular ve T ipik K ullanmYerleri
K oruyucu K ullanmalan K orunan metaller T ipik konsantrasyon*
Sodyum nitrit
Sodyum nitrat
Sodyum hidrojen
fosfat
Boraks
Sodyum silikatlar
Arsenat iyonu
Organik aminler
Hydrazine
Sodyum slfit
Soutma sulan / tuzlu
sular / deniz suyu /
motor soutma suyu
Kostik krlganla
kar
Soutma suyu / kazanlar /
deniz suyu
(NaNO2 ile berlikte)
Motor Soutma / Glykol
soutma sistemleri
ime suyu/petrol tuzlu
sular / deniz suyu
En deriik asitler
Kazanlarda buhar
youturucular lastikler
/petrol tuzlu sular
Oksijen temizleyici
(yksek scaklkta)
Oksijen temizleyici
(alak) scaklkta)
elik / elik /elik
elik
elik
elik/elik, Cu, Zn/
elik/elik
inko
elik
elik/elik/elik
elik
elik
%0.05 / %5 e kadar
%0. 05/%l ekadar
%l/10ppm lOppm
lOppm
%0.5
Deiik
Gerekli olan lde
Gerekli olan lde
(*) 10 ppm= % 0.001 mg/1
K atodik ve A nodik K oruma
Elektrolitik bir ortamda bulunan metalin korozyonu onun elektrot potansiyeline ok yakndan baldr. Bir-
ok durumda elektrot potansiyelini kk deerlere teliyerek korozyon hzn azaltmak mmkndr. Metalin
elektrot potansiyelinin daha dk deerlere telenmesi (kayma) ile ortaya kan negatif polarizasyon, sz konu-
su metal yzeyinin katodik akmla yklenmesi ile gerekleir. Bu tip bir koruma katodik koruma olarak adland-
rlr. Metallerin korozyonu (6) denklemine gre atomlarn iyonik halde znmesine paralel olarak elektronlarn
aa kt bir olaydr. Serbest elektronlar da iletkenlerle katodik blgelere tanp, belli katodik reaksiyonla-
nn meydana gelmesinde harcanrlar, ite korozyona urayan metal, iyonik znme sonunda salnan elektronlan
karlayacak seviyede bir elektron akyla beslenirse znmenin nne geilmi olur. Eer metal yapsna
pompalanan elektron znme ile salnan elektronlar karlayamazsa, korozyon aradaki fark lsnde devam
edecektir.
Katodik koruma iki trl uygulanr :
a) Galvanik anot yntemi
b) D kaynakl akm yntemi.
Galvanik A not Yntemi
Farkl elektrot potansiyeline sahip iki metalin meydana getirdii galvanik bir hcrede soyolan (potansiyeli
yksek) metal korozyondan korunurken aktif olan (potansiyeli dk) metal korozyona urayacaktr. Bu prensip
erevesinde eer metalik bir yap kendinden daha aktif bir metalle birletirilecek olursa, galvanik hcrenin ano-
dunu meydana getiren bu aktif metal korozyona urarken kendisi korunacaktr. Aktif metal gzden karlp kur-
ban edilir. Aktif kurban anotun znmesi sonucu salman elektronlar korunacak yapya pompalanacak olan
elektron akn salam olacaktr. eliklerin korunmasnda kurban anot olarak Mg, Al ve Zn alamlar kulla-
nlr. Yumuak demir ve hatta titanyum, souk deniz suyu iinde bakr alamlarn korumak iin kullanlr.
Daha yksek scaklklarda titanyum hidrrlerin oluma olasl olduundan tercih edilmez, yerine nikelli elik
anotlar kullanlr.
Korunacak elik yapy, katodik olarak besliyecek olan akm younluu yapnn yzey durumuna gre dei-
ecektir. Katran epoxy boya ile boyal bir yzeyin tam korunmas iin 20-30 m A/m
2
lik bir akn younluu ye-
terli olurken, plak elik yzeylerin korunmasnda bu deer 100 m A/m
2
zerine bile kabilir. Kesin rakam el-
3-24
< (' A
KOROZYON VE DENETLENMES
bette yzeyin ek bir koruyucu kaplama tabakasyla kapl olup olmamas yannda korozif ortamn iddetine de
baldr. zellikle deniz suyunda bulunan kalsiyum ve magnezyumun iyonlar, katodik koruma altndaki yzey-
lerde meydana gelen hidroksil iyonlaryla birleerek, yzeyi znmeyen kalker esasl bir tabaka ile rtebilirler.
Byle durumlarda gerekli katodik akm younluklarnda nemli azalmalar meydana gelebilir.
Seilecek kurban elektrotlarn toplam akm kapasitesi korunacak yapnn ekecei akm karlay ab ilmeli-
dir. Gereken hesaplamalar yaplp, boyutlarna bal olarak kurban anotlarn says belirlendikten sonra bunlar
gerek suda gerekse toprakta belli aralklarla yerletirilirler. izelge.8 de baz kurban anot alamlarnn elektro-
kimyasal zellikleri grllyor. Galvanik onollu kalodik koruma genelde iyi kaplanm kk yaplara daha ok
uygulanr.
izelge.8- Galvanik Anot Alamlarnn Baz zellikleri
Alam
Al- Zn- Hg
Al- Zn- in
Al- Zn- in
Al- Zn- n
Zn
Zn
Ortam
Deniz suyu
p-3U l_)
Deniz suyu
(5-30C)
Tuzlu amur
(5-3OC)
Tuzlu amur
(30-90C)
Deniz Suyu
Tuzlu amur
(0-60C)
tici Potansiyel
(mv)
200 - 250
250 - 300
150-250
100 - 200
200 - 250
150-200
Akm Kapasitesi
(Ah/kg)
2600 - 2800
2500 - 2700
1300 - 2300
400-1300
760 - 780
760 - 780
Anma Hz
(kg/A-yl)
3.1 -3.4
3.2 - 3.5
3.85 -6.7
6.7 - 22
11.2-11.5
11.2-11.5
D Kaynakl Akm Yntemi
Prensip olarak kurban anotla yaplan koruma gibidir. Ancak elektron kayna kurban anot deil, yardmc bir
anotla korunacak yap arasna yerletirilmi bir doru akm kaynadr. Buradaki yardmc anotlar znr
anotlar olduu gibi (hurda demir), znme hz demire gre daha dk grafit, silisili demir, magnetit, kurun
ya da kurun-gm alam ve platinle kaplanm platin gibi hi znmeyen anotlar da olabilir. Son ikisi ok
yksek akm ile (500-1000 A/m
2
) alr, ancak ok pahaldrlar. Yksek akmla altklar iin bir yap daha
az sayda elektrotla (anot) korunabilir. Dier anotlar ucuz olup 5-50 A/m
2
gibi dk akmlarla alrlar. Bu ba-
kmdan ok sayda bu yardmc anotlardan kullanmak gerekir. D kaynakl akm ynteminde ok byk itici
potansiyellerde alma imkan olduu iin yksek direnli ortamlarda da baaryla kullanlrlar. Bu yntem
daha ok byk yaplarn korunmasnda hassaslkla kullanlabilir. Tipik kullanm alanlar :
- Yeralt su, petrol ve gaz boru hatlar
- Yeraltndaki sv ya da gaz yakt tanklarnn dtan korunmas
- Kurun kapl toprak altndaki telekomnikasyon kablolar
- Toprakta ya da betonda gml elik kazk ayaklar
- Deniz suyundaki iskele ve rhtm ayaklar
izelge.9 d akml anot malzemelerini ve bunlarn zelliklerini gstermektedir. Toprakta ve su iinde kato-
dik olarak korunacak baz malzemelerin Ep koruma potansiyleri Cu-CuS4 yardmc (referans) elektroda gre
yledir :
- Demir ve elik
-Kurun
- Alminyum
- Bakr
Ep < -0.85 V,
-1.7 < Ep< -0.6 V,
-1.2 < Ep < -0.9 V,
Ep < -0.2 V.
Slfat indirgeyici bakterilerin toprakta var olmas halinde, 40-60C lerde ve dk pH larda. demir ve elik
iin koruma potansiyeli -0.95 volt dan dk tutulabilir. Kaplanmam demir ve eliklerin katodik korunmas
iin baz ortamlarda gerekli koruma akm younluklar:
Toprakta
Tali suda
Durgun deniz suyu
Akan deniz suyu
10-100 m A/m
2
20-50 mA/m
2
50-150mA/m
2
150-300 mA/m
2
3-25
KOROZYON VE DENETLENMES
izelge.9- D A kn K aynakl Katudik K orumadaA not M alzemeleri
Malzeme Anma H z
kg/A-yl
Tavsiye E dilenK ullanmYerleri
Platin ve platin kapl metaller
Yksek silisli demir
elik
Demir
Dkme demir
Kurun-platin
Kurun-gm
Grafit
8 x O"
6
0.25- 1.0
6-8-9. 1
9.5
4.5 - 6.8
0.09
0.09
0.1 - 1.0
Deniz ortam ve yksek saflkta sv ortamlar
me sulan,toprak ya da karbonumsu
dolgu tabakalar
Deniz ortam ve karbonumsu dolgu tabakalar
Deniz ortam ve karbonumsu dolgu tabakas
Deniz ortam ve karbonumsu dolgu tabakas
Deniz ortam
Deniz ortam
Deniz ortam, ime sular ve karbonumsu
dolgu tabakalar
A nodik K oruma
Demir ve eliklerde olduu gibi baz metallerin elektrot potansiyelinin daha soy potansiyellere telenmesi
(kaydrlmas) aktif durumdan pasif duruma bir gei salar. Pasiflenme potansiyeli denilen bir potansiyele eri-
ildii zaman termodinamik olarak bir oksit filminin meydana gelmesi sz konusudur. Bu pasif filmin oluma-
syla birlikte korozyon akmnda olduka byk azalmalar meydana gelir. Buna gre anodik koruma anodik bir
akmn uygulanmas sonucu metal yzeyinin pasif hale gelmesidir. Anodik akmn uygulanmas ile birlikte meta-
lin potansiyelinde bir art meydana gelir. Metal potansiyeli Epp pasiflenme potansiyelini geer gemez akmda
ani bir dme grlr. Demirin slfrik asit iindeki polarizasyonundan bunu grmek mmkndr (ekil.8). Tm
pasif blge boyunca i
p
de nemli bir deime meydana gelmez. Potansiyelin daha yksek deerlere trmanmas
ile yksek valansl iyonlarn meydana gelmesi ve oksijen knn artmasna bal olarak (1.23 volt-hidrojen
elektrodu) akm iddetinde yeniden bir artma grlr. Buna transpasif blge denir. Ancak Cl gibi halojenlerin
bulunduu ortamlarda daha bu blgeye gelmeden, pasif blgede ani bir akm art izlenir. Nedeni Cl iyonlar
gibi aktif iyonlarn etkisiyle pasif tabakann bozulmasdr.
Aktif Pasif
Transpasif
ekil.8- Demirin NH
2
SO
4
iindeki anodik polarizasyon erisinin
ematik grn, ip : pasif akm younluu, E^, : pasiflenme potansiyeli
Anodik koruma pratikte paslanmaz eliklere, titanyuma ve belli durumlarda karbon eliklerine de uygulanr.
Slfirik asit. fosforik asit gibi asitlerin tamaclnda kullanlan elik tanklarn korunmasnda kullanlr. Ge-
rekli anodik akm yk d bir akm kaynandan salanr. Katodik korumada olduu gibi yardmc bir elektrot
kullanlr. Tek fark yardunc elekodun devrenin eksi kutbuna balanmasdr. Potansiyelin pasif blgede tutul-
mas potansiyostat denilen bir cihazla salanr. Cihaz pasiflenme iin gereken potansiyeli, kendi i devresinden
salad akmla karlar. Anodik olarak korunacak yaplan, kendisinden daha soy metallerle galvanik bir hcre
oluturmas halinde, korozyon hznda meydana gelen arta bal olarak galvanik pil devresinden geecek akm
ekil.8 deki ikr kritik akm younluunu geer ve pasiflenme anodik olarak gerekleir.
3-26
K A YN A K A
(1) A K I R, A ., M etalik K orozyon lkeleri ve K ontrol, TMMOB Makina Mhendisleri Odas, Yayn
No. 131, ISBN 975 - 3950136, Ankara, 1990.
(2) DORUK, M ., K orozyon ve nlenmesi, ODT - Ankara, 1982.
(3) DORUK, M. (Editr), 1. K orozyon S empozyumu B ildirileri, Korozyon Dernei, Ankara, 1988.
(4) DORUK, M. (Editr), 2. K orozyon S empozyumu B ildirileri, Korozyon Dernei, Ankara, 1988.
(5) TRETHEWAY, K.R. and CHAMBERLAIN, J., Corrosion for S tudents of S cience and E nginee-
ring, Longman Scientific & Technical, Longman Group UK Limited, I S B N 0 - 582 - 45089 - 6,
Essex - England, 1989.
(6) MATTISON, E., B asic Corrosion T echnology for S tudents and E ngineers, Ellis Horwood Limited,
ISBN 0-7458-0686-4 Sussex-England, 1989.
(7) WRANGLEN, G., A n I ntroduction to Corrosion and Protection of M etals, Butler and Tunner
Ltd., Frome and London, 1972.
(8) BARROW, G.M., Plysical Chemistry, Mc Graw - Mili Kogakusha, Ltd., Tokyo, 1973.
(9) CRANE, F.A.A. and CHARLES, J.A., S election and Use of E ngincering M aterials, Buttenvorth &
Co. Ltd., 1984.
L G L T S E S T A N D A RT L A RI
B OYA L A R
T S 145 Slen (Pb3O4 - Kurun Krmzs) Mays 1964 (Tadil Ocak 1971)
T S 789 Parlak Emaye Boyalar (Oto Boyalan) Kasm 1969
T S 2436 Boyalar iin Mineral zcler Kasm 1976
T S 5347-50 Boyalarda Kullanlan Pigmentler Kasm 1977
T S 5401-02 Boyalarda Kullanlan Pigmentler Aralk 1987
T S 5810 Alminyum Silikat (Pigment) Nisan 1988
T S 5812-13 Stronsyum ve Bakr Oksit Pigmentler Nisan 1988
3-27
M A K N A M H E N D S L
E L K T A B I
Cilt 1
RETM VE TASARIM
Baskya Hazrlayan
A. Mnir CERIT
( Makina Yk. Mhendisi)
2. Bask
TMMOB MAK NA MHENDSLER ODASI
Ekim 1994
Y ayn no: 169
tmmob
makina mhendisleri odas
Smer Sokak 36/1-A 06440 Demirtepe / ANKARA
Tel : (0-312) 231 31 59 - 231 80 23 Fax : (0-312) 231 31 65
Yayn no : 169
I S B N : 975-395-124-8 (Tk. No)
I S B N : 975-395-125-6 (1. Cilt)
Bu Yaptn yayn hakk Makina Mhendisleri Odas'na aittir. Kitabn
hibir blm deitirilemez. MMO'nn izni olmadan kitabn hibir
blm elektronik, mekanik vb. yollarla kopya edilip kullanlamaz.
Kaynak gsterilmek kayd ile alnt yaplabilir.
Ekim 1994 - Ankara
Dizgi: Ali Rza Falcolu (Makina Mhendisleri Odas)
Bask: MF Ltd. ti. Tel: (0-312) 425 37 68
B OL UM 4
K A T I C S M L E R N M E K A N
H azrlayan
Prof. Dr. M . Ruen GET, ODT Makina Mhendislii Blm
K A T I C S M L E R N M E K A N S RT N M E
Sayfa
1. Fiziksel Mekanik 02
2. lme Sistem ve Birimleri 02
3. Rijid Cisimlerin Statii 03
4. Kinematik 07
5. Kinetik 12
6. t ve Enerji 17
7. ttnpuls ve Hareket Miktar 19
8. Jiroskopik Hareket ve Jiroskop 21
S ayfa
1. Statik ve Kayma Srtnmesi 23
2. Yuvarlanma Srtnmesi 25
3. Makina Elemanlarnn Srtnmesi 26
KAYNAKA 31
LGL TSE STANDARTLARI 31
4-01
K A T I C S MLER N MEKAN
Prof. Dr. Ruen GET
1. FZKSEL MEKANK
Temel Tanmlar
Kuvvet: Bir cismin dier bir cisim zerindeki etkisidir. Deme ile veya yerekimi kuvveti gibi demeden uy-
gulanabilir. Bir kuvvet, uygulama noktas, deeri ve yn verilerek tanmlanr; bir vektrle temsil edilir.
Zaman : Olaylarn srasn gsteren bir ldr. Nevvton mekaniinde mutlak bir byklktr. Yaygn birimi
saniyedir.
Ktle : Bir cismin hareket etmeye veya hareketinin deitirilmesine kar koyabilme kabiliyetinin bir ls-
dr.
Yerekimi ivmesi: Yeryznde belirli bir noktada vakumlu bir ortamda den her cismin ivmesi g ile gsteri-
len ayn deerdedir. Hassas deerler, dnyann dnmesi ve yarapnn kutuplara doru azalmas ile deniz seviye-
sinden yksekliin de gznne alnmasyla hesaplanabilir. Yeryzndeki cisimler iin yaplan mhendislik he-
saplarnda yeterli doruluk yerekimi ivmesini 9.80665 m/s
2
almakla salanablir.
Arlk : Bir cismin ktlesine bir ekim alannn uygulad toplam kuvvettir. Yeryzndeki bir cismin arl-
cismin, arlk merkezine etkiyen ktlesi ile yerekimi ivmesinin arpm deerinde ve dnyann merkezine
doru bir kuvvettir.
x
t : Bir cismin yer deitirmesi srasnda yaplan i yer deitirme ile cisme etkiyen kuvvetin yer deitirme
ynndeki bileeninin arpmna eittir. Bir momentin yapt i de moment ile ayn dzlemdeki dnme asnn
arpmna eittir.
Enerji: Bir cismin i yapabilme kabiliyetidir.
Hareket Miktar: Dorusal hareket miktar ktle ile dorusal hzn arpmna eittir. Dorusal hareket mikta-
rnn sabit bir eksen etrafndaki momenti de o eksen etrafndaki asal hareket miktardr.
Temel Kanunlar
Newton Kanunlar :
1. Hareketsiz bir cisme bilekesi sfr olan kuvvetler etkidiinde, cisim hareketsiz kalr; hareket halindeki bir
cisim ise sabit hzla dorusal hareketine devam eder.
2. Bir cisme etkiyen bileke kuvvet sfr deilse, cisim bileke kuvvet ynnde ve bu kuvvetin deeriyle
doru orantl bir ivme kazanr :
F=ma
Burada F bileke kuvvet, m ktle, a ise ivmedir.
3. ki cismin birbirine uygulad kuvvetler ayn deerde, ayn etki hatt zerinde ve ters ynlerdedir.
ekim Kanunu : Ktleleri m, ve m
2
, aralarndaki uzaklk r olan iki cisim birbirini F=km, m
2
/r
2
deerinde bir
kuvvetle eker. Burada k=6.673xlO'" m
3
/kg.s
2
dir.
Ktlenin Sakinimi Kanunu : Bir cisim mekanik enerjisini harcayan kuvvetlerin etkisi altnda olmadka top-
lam mekanik enerjisi deimez.
Hareket Miktarnn Sakinimi Kanunu : Bir cisme etkiyen d kuvvetlerin bilekesi sfr ise dorusal hareket
miktar deimez. Bir eksen etrafndaki d momentlerin bilekesi sfr ise o eksen etrafndaki asal hareket mik-
tar deimez.
< ' i
w s i ; , "
l'i ll.*-
(
'
2. L M E S S T E M VE B R M L E R
Mutlak sistemlerde uzunluk, ktle ve zaman birimleri temel alnmakta, kuvvet dahil tm dier byklklerin
birimleri tretilmektedir. Dier sistemlerde ise uzunluk, kuvvet ve zaman birimleri temel alnmakta, dolaysiyle
bu sistemler yerekimine bamldr.
SI (Systeme International) birim sistemi bir mutlak sistemdir. Bu sistemde uzunluk iin metre (m), ktle iin
kilogram (kg) ve zaman iin saniye (s) birimleri temel bilimlerdir. Kuvvet iin ise 1 kg lk bir ktleye 1 m/s
2
lik
bir ivme kazandracak kuvvet olan newton (N) bilimi kullanlmaktadr.
ingiliz birim sisteminde uzunluk iin ayak (ft=0.3048m), kuvvet iin paund (lb=4.448 N) ve zaman iin yine
saniye (s) bilimleri temel birimler olarak alnmakta, ktle iin ise tretilmi birim slug (=lb.s
2
/ft) kullanlmakta-
dr. Bu sistemde standart yerekimi ivmesi 32.174 ft/s
2
dir.
lme sistemlerine ilikin geni bilgi BLM.1 de verilmitir.
4-02
KATI CSMLERN MEKAN
3. RJD CSMLERN STAT
Kuvvetler
Bir kat cisme etkiyen kuvvetler herhangi bir ivme yaratmyorsa, bu kuvvetler dengede bir kuvvet sistemi
oluturuyor demektir. Denge konumu statikle esastr. Bir cisme baka cisimlerce uygulanan kuvvetler d kuvvet,
cismin paralarnn birbirlerine uygulad kuvvetler ise i kuvvet olarak adlandrlr. Cismin dengesi incelendi-
inde, i kuvvetleri birbirine eit ve ters ynl ikililer olarak, d kuvvetleri ise tek kuvvet olarak dnmek gere-
kir. Bir cisimdeki i kuvvetler, uygulanan d kuvvetlerin cisim tarafndan desteklere destek reaksiyonlar olarak
tanmas srasnda doar. Bu blmde cisimlerin rijid olduklar, yk tama srasnda ekil deitirmedikleri
kabul edilecektir.
Bir cisim hareketsizken bu cisme etkiyen d kuvvetler, denge salayan bir kvet sistemidir ve cisim de den-
gededir denir. Bu. cismin herhangi bir paras iin de geerlidir. Bu durumda cismin sz konusu parasna dier
paralarca uygulanan i kuvvetler de d kuvvet olarak deerlendirilmelidir.
Bir noktaya etki eden kuvvetlerin bilekesi, bu kuvvetlerin birlikte etki ettiklerinde yaratacaklar d. etkiyi ya-
ratan bir tek kuvvettir. Bir noktaya etki eden iki F| ve kuvvetinin R bilekesi, deeri ve yn bu iki kuvvet ta-
rafndan oluturulan paralel kenarn kegeni ile belirlenen bir kuvvettir (ekil. 1).
ekil.1- Bileke kuvvet
Yukardaki aklamalarn nda, bir R kuvveti bu kuvvetin iinde bulunduu dzlemde iki bileene ayrla-
bilir. boyutlu problemlerde genellikle kuvvetler koordinat ekseni x,y,z dorultusunda bileenlere ayrlr.
Bu bileenlerden ayn dorultudakilerin cebirsel toplamlar bileke kuvvetin x,y,z bileenlerini verir. Bileke kuv-
vet bu biribirine dik bileenden bulunur :
Bileke kuvvetin x.y.z eksenleriyle yapt alar, a,b,c de
cosa = (I F
x
) /R, cosb =(I F
y
)/R. eose = (I F
z
)/R
biiminde hesaplanabilir. Kuvvetlerin tm ayn dzlemde ise bu dzleme dik dorultudaki bileenlerin tm s-
frdr.
Denge iin birbirine dik dorultuda bileke kuvvet R nin bileenlerinin veya onu oluturan kuvvetlerin bu
dorultulardaki bileenlerinin toplamlar ayr ayr sfr olmaldr. Kuvvetlerin tm ayn dzlemde ise, birbirine
dik iki dorultudaki bileen toplamlar sfr olmaldr.
Kuvvet ifti ve Moment
Birbirine paralel, ayn deerde, ters ynl iki kuvvet ayn izgi zerinde deilse, bir kuvvet ifti oluturur
(ekil.2). Kuvvet iftinin bilekesi olan kuvvet sfrdr. Ancak, etki izgileri arasndaki uzaklktan dolay, bileke
bir momenttir. Bu momentin deeri kuvvetlerden birinin deeri ile aralarndaki dik uzakln arpmna eittir,
M=Fd, yn ise sa el kuralyla belirlenir, iki kuvvetin oluturduu dzleme diktir. Kuvvet iftleri moment vek-
trleri, kuvvetlerde olduu gibi paralelkenar kuralyla toplanarak birletirilebilir. Kuvvet ifti, bileke momentin
deeri ve yn deimeyecek ekilde kaydrlabilir, dndrlebilir, kuvvetlerin deeriyle veya aralarndaki uzak-
lkla oynanabilir. Bylece, ayn veya paralel dzlemlerde bulunan bir kuvvet ile bir kuvvet ifti toplanabilir. Bu
toplam, en basit ekilde bir bileke kuvvetle temsil edilebilir. Bilekenin deeri ve dorultusu tek kuvvetle ayn,
etki izgisi ise tek kuvvetin etki izgisinden (kuvvet ifti momenti) / (tek kuvvetin deeri) kadar uzaklktadr.
Yine benzer dnceyle, bir kuvvetin etki izgisi deitirilebilir. Bu durumda, bu kuvvete, deeri kuvvetin deeri
ile eski ve yeni etki izgileri arasndaki uzakln arpmna eit olan bir kuvvet ifti momenti eklemek gerekir.
4-03
KATI CSMLERN MEKAN
F
ekil.2- K uvvet ifti
Bir kuvvetin bir nokta etrafnda oluturaca moment, kuvvetin deeri ile noktadan kuvvetin etki izgisine
olan dik uzakln arpmna eittir. Moment iin SI birim sisteminde N.m birimi kullanlr. Bir kuvvetin, bir
doru etrafndaki momenti de. kuvvetin doruya dik bileeni ile doru ve kuvvetin etki izgisi arasndaki uzakl-
n arpmna eittir.
Uygulanma noktas farkl kuvvetlerin bilekesi genellikle bir kuvvet ve bir momentten oluur. Kuvvetlerin
koordinat ekseni dorultusundaki bileenleri ayn ayn toplanarak bileke kuvvetin bileenleri bulunur.
Bileke kuvvet
dir. Kuvvetlerin x,y,z eksenleri etrafndaki momentleri de bileke momentin bileenleridir. Bunlardan bileke
moment,
kullanlarak hesaplanabilir.
D enge D enklemleri
En genel durumda bir cismin dengede olabilmesi iin d kuvvetlerin bilekesi (kuvvet ve moment) sfr ol-
maldr. Bu da koordinat dorultusunda kuvvet bileenlerinin ve bu dorultu etrafndaki momentlerin sfr
olmasn gerektirir. Ksaca, denge iin
ZF
X
=O, IF
y
=0, IF,,=0; M
x
=0, My=0, M
2
=0
denge denklemlerinin salanmas gerekir. Kuvvetlerin bir dzlem (x-y dzlemi) iinde olduu dzlem problemle-
rinde, sadece
IF
X
=O, IFy=0, M
z
=0
denklemlerinin salanmas yeterlidir, nk dierleri zaten salanmaktadr. Ele alnm olan noktalardan statik
denge denklemleri kullanlarak en genel durumda ancak alt bilinmeyen, dzlem problemlerinde de e. ok bi-
linmeyen hesaplanabilir. Her destek koullan bunlardan daha fazla bilinmeyen onaya koyuyorsa, problem hi-
perstatiktir, sadece denge denklemleri kullanlarak zlemez (ek denklemler bul'-mahdr). Bilinmeyen says
yukarda verilen saylardan fazla deilse, problem izostatiktir, sadece denge denklemleri kullanlarak zlebilir.
Bir statik probleminin zmnden, genellikle, destek kuvvetlerinin ve baz i kuvvetlerin bulunmas anla-
lr. Bu bakmdan desteklerdeki gerek koullarn elden geldiince doru modellenmesi gerekir. Baz tipik destek
koullar sz konusu edilirse, rnein, srtnmesiz bir yzey bu yzeye deen bir cisme yzeye dik dorultuda
bir kuvvet uygulayabilir (dorultu biliniyor, deer bilinmiyor). Eer yzey przl ise, bu kuvvete ek olarak, y-
zeye paralel bir srtnme kuvveti de uygulanr ki, bu iki kuvvetin bilekesi dorultusu bilinmeyen bir kuvvettir
(dorultu da, deer de bilinmiyor). Kayc destek, zerinde kaymann serbest olduu dzleme dik dorultuda bir
kuvvet uygular (sadece deer bilinmiyor). Basit destek ise dorultusu ve deeri bilinmeyen bir kuvvet uygular.
Ankastre destek buna ek olarak, deeri bilinmeyen bir de moment uygular.
4-04
K A T I C S M L E R N M E K A N
Dengede bir cisim iin statik problemi zerken nce bir serbest cisim diyagram izilmesi en uygun admdr.
Bu, sz konusu cisim ile bu cisme uygulanan (bilinen ve bilinmeyen) tm d kuvvetlerin gsterildii basit bir e-
madr. Bu admda, problemde incelenen sistem iinde serbest cisim diyagram bir para iin iziliyorsa, bu para-
ya uygulanan gerek d kuvvetlerle birlikte sistemin dier paralarnn bu paraya uyguladklar sistem iin ger-
ekte i kuvvet saylan kuvvetler ve desteklerin sz konusu paraya uyguladklar destek kuvvetleri de
gsterilmelidir. Daha sonra, kullanma hazr denge denklemleri (daha nce verildii ekilde ya da onlarn yerine
geebilecek ayn sayda, baka ekillerde ifade edilen denklemler) kullanlarak bilinmeyen kuvvetler hesaplanr.
A rlkM erkezi
Dnyann bir cisme uygulad yerekimi kuvveti, yani cismin arl, cismi oluturan paracklara ayr ayr
etki eden kk kuvvetlerden oluan, cismin kaplad hacma yaylm bir kuvvettir. Bu yaylm kuvvet, kk
kuvvetlerin bilekesi (arlk) P ile gsterilir ve cismin arlk merkezinden geer. Bir cismin arlk merkezi de-
neysel olarak bulunabilir. Cisim, ekil.3 de grld gibi farkl noktalarndan bir iple aslp her seferinde ipin
devam olan doru iaretlenirse, btn dorular bir ortak noktada kesiir. Bu nokta (G) bu cismin arlk merkezi-
dir.
ekil3- A rlk merkezi
Cismin younluunun sabit olduu durumlarda, arlk, cismin hacmna eit bir ekilde yaylm olaca iin,
cismin hacm merkezi arlk merkeziyle akr.
Arlk merkezinin matematiksel olarak bulunmas iin P kuvvetinin gerekte cismi oluturan paracklara
etkiyen kk dP kuvvetlerinin bilekesi olduunu, bu nedenle, rnein x,y,z eksenleri etrafndaki momentlerinin
dP kuvvetlerinin momentlerinin toplamna eit olacan dnmek yeterlidir. Bylece, arlk merkezinin koor-
dinatlar
' = [
x P = x dP yP = | ydP
-1
zP= zdP
denklemlerinden bulunur.
rnek olarak, sabit younluklu cisimler ele alnrsa, x ekseni ap, y ekseni de simetri ekseni seildiinde, x-y
dzleminde bulunan r yanapl bir yanm daire yay iin x=O,y=2r/j, z=0; bir yarm daire iin x=0, y=4r/3t, z=0
bulunur. Yine sabit younluklu bir genin kenar ortaylarnn kesiim noktas, bir koninin ekseni zerinde taban-
dan yksekliin drttebir uzakundaki nokta, bir yanm krenin de simetri ekseni zerinde tabandan 3/8 yarap
uzaklndaki nokta arlk merkezidir.
E ylemsizlik M omenti
Kat bir cismin bir eksene gre eylemsizlik momenti, bu cismi oluturan paracklarn ktlelerinin eksene
olan uzaklklarnn kareleriyle arpmlarnn toplamdr :
I = f y
2
dm
4-05
KATI CSMLERN MEKAN
Burada m cismin ktlesini, y ise cismin dm ktlesindeki bir paracmn eksenden uzakln gstermekte-
dir. Eylemsizlik momenti
I = k
2
m
biiminde tanmlandnda, k eylemsizlik yarap adn alr.
Bir A alannn bir eksene gre eylemsizlik momenti de benzer ekilde
I = jy
2
dA
olarak tanmlanr. Aslnda bu bykle alann ikinci momenti demek daha doru olur.
Bir nceki blmde arlk merkezinin bulunmasnda kullanlan ydW biimindeki birinci moment, cismin
arlnn etrafnda topland noktann konumu iin bir l oluturuyordu. Eylemsizlik momenti (veya yara-
p) ise cismin ktlesinin (veya bir alann) belirli bir eksenden ne kadar uzaklkta kmelendiinin bir lsdr.
Dikkat edilecek olursa eylamsizlik momenti ktle (veya alan) ile uzaklk karesinin arpandr, dolaysyla hep po-
zitiftir.
Polar eylemsizlik momenti, bir alann iinde bulunduu dzleme dik bir eksene gre eylemsizlik momentidir.
Buna gre (ekil.4):
l = f r
2
d A = Ix+Iv
olur. J hep pozitiftir.
ekil.4- Polar eylemsizlik momenti
Bir A alannn x ve y eksenlerine gre arpm eylemsizlik momenti
I
x y
= f xy dA
olarak tanmlanr ve alann seilen koordinat sistemine gre daha ok birinci veya nc m yoksa ikinci veya
drdnc drttebire mi yayldn gsteren bir ldr. Ixy pozitif veya negatif olabilir.
4-06
" 11 * * I I I T
KATI CSMLERN MEKAN
Paralel E ksen T eoremi
ekil.4 deki eksenler ve uzaklklar gznne alndnda aada verilen ilikiler yazlabilir :
i,=Ix + a
2
A , I
y
=I
Y
+ b
2
A , I ^ k v + abA
x-y koordinat sisteminin saatin tersi ynnde bir 8 as kadar dndrlmesiyle elde edilen x'-y' eksenlerine gre
eylemsizlik momentleri
I'
x
= I
x
cos
2
9 + I
y
sin
2
- I
x y
sin
2
G
I'
y
=
x
sin
2
9 + Iy cos
2
9 - I
x y
sin
2
9
I'xy = Ixy cos
2
9 + (I
x
- I
y
) sinG cosG
ifadeleri kullanlarak hesaplanabilir. Bu ifadelerden de grlebilecei gibi ayn dzlem iinde yle bir koordinat
sistemi vardr ki, eylemsizlik momenti bu koordinat eksenlerinden birine gre maksimum, dierine gre ise mini-
mumdur. Ayrca arpm eylemsizlik momenti de bu eksenlere gre sfrdr. Bu eksenlere asal eksenler, bunlara
gre eylemsizlik momentlerine de asal eylemsizlik momentleri ad verilir. Bir alann (varsa) simetri eksenleri asal
eksenlerdir.
rnek olarak, baz ok kullanlan ekil ve cisimlerin eylemsizlik momentleri aada verilmektedir. Bu ifade-
lerde m ktleyi, L uzunluu, r yarap, b genilii ve h ykseklii gstermektedir.
1. Bir dikdrtgen alann, merkezinden geen yatay bir eksene gre I = bh
3
/ 12
2. Bii' dayire alannn, merkezinden geen bir eksene gre I = Ttr
4
/ 4
3. nce bir ubuun, merkezinden geen, ubua dik bir eksene gre I = nL
2
/ 12
4. ince bir dikdrtgen plan, merkezinden geen yatay bir eksene gre I = mh
2
/ 12
5. Bir dikdrtgenler prizmasnn, merkezinden geen uzunlamasna bir eksene gre I = m (b
2
+ h
2
) /12
6. Bir dayiresel silindirin, eksenine gre I = mr
2
/ 2,
merkezinden geen eksenine dik bir eksene gre I = miP+L?) / 12
4. K N E M A T K
Kinematik, cisimlerin hareketini, harekele neden olan kuvvetlerle ktleyi sz konusu etmeden, geometri bak-
mndan inceleyen bilim daldr. Yer deitirme, hz, ivme ve zaman arasndaki ilikileri inceler.
Bir noktann yer deitirmesi, hareketin szkonusu blmnn balangcnda bulunduu noktadan, sonunda
bulunduu noktaya uzanan, s ile gsterilen bir vektrdr. Bir noktann hz, yer deitirme vektrnn zamana
gre trevidir,
v - ds
dt
Hz vektr her an noktann zerinde hareket ettii yrngeye teettir. Bir noktann ivmesi, hz vektrnn
zamana gre trevi olan vektrdr,
a
= Y.
dt
Yukarda verilen vektrel denklemler skaler olarak da yazlabilir. Bu denklemler birlikte kullanldnda
a =
^ L
a =
dv
dt
2
ds
gibi sonular da kanlabilir. S birim sisteminde yer deitirme.hz ve ivme iin m, m/s, m/s
2
bilimleri kullanlr.
4-07
KATI CSMLERN MEKAN
D orusal H areket
Bir noktann yrngesi bir doru izgi ise hareket dorusaldr denir. Bu durumda yer deitirme, hz ve ivme
hep ayn (yrngeyle akan) dorultudadr. rnek olarak, sabit dorusal harekette ivme sfr, a=0, hz sabittir
ve s
o
noktann balangtaki yeri olmak zere s=So+vt dir. Sabit ivmeli harekette ise, v
0
ve s
o
balang anndaki
hz ve yeri gstermek zere v,=v,,+at, s=s
o
+v
o
t+at
2
/2 dir. vmenin sabit olmad genel durumda da hz ve yer de-
itirme balang anndan itibaren ivme ve hzn zamana gre integrasyonuyla bulunur. Hz ve ivme vektrlerle
gsterilen byklkler olduu iin. paralelkenar kuralna gre toplanabilir veya bileenlere ayrlabilir.
D zlemde E risel H areket
Hareket halindeki noktann yrngesi dzlemsel bir eridir. Bu durumda dorusal hz v, dorusal harekette
olduu gibidir ve dorultusu yrngeye teettir. Oysa ivmenin dorultusu artk yrngeye teet deildir. Doru-
sal ivme yrngeye teet ve dik dorultularda bileenlere ayrldnda, p (o noktada) yrnge erilik yarap
olmak zere, teetsel ivme a,=dv/dt, dik ivme ise an=v
2
/p olup an hep erilik merkezine doru yndedir (ekil.5).
ekil.5- Krisel hart-ket. ekil.6- Kutupsal bileenler.
Hz ve ivme kutupsal koordinatlar kullanlarak da ifade edilebilir. ekil.6 dan grlebilecei gibi hz ve ivme
birbirlerine dik r ve 0 bileenlerine ayrldnda
dt
4
dt
2
dt dt dt
olur ve bilekeler
kullanlarak hesaplanabilir.
v= Vv
r
2
+v, a=
rnek olarak, r yarapt bir ember zerinde hareket etmekte olan bir noktann asal hznn o), asal ivme-
sinin de a olduu bir anda. dorusal hz v=wr, dorusal ivme bileenleri ise ar=an=co
2
r, ao=a
t
=ar olur. Asal
hzn sabit olduu zel durumda, noktann yer deitirme, hz ve ivmesinin x ve y eksenleri zerindeki izdm-
leri incelenirse bunlarn zamanla sins erisi gibi deiim gsterdii grlr. Bu tr harekete harmonik hareket
denir. Asal hz iin radyan/saniye (rad/s) veya devir/dakika (d/d), asal ivme iin ise rad/s
2
birimleri kullanl-
maktadr.
4-08
r
KATI CSMLERN MEKAN
Uzayda Erisel Hareket
Noktann zerinde hareket ettii yrnge bir uzay eisidir. Bu yrngenin ekline gre hareket kartezyen, si-
lindirik veya kresel koordinatlar kullanlarak tanmlanabilir. Hz ve ivmenin koordinat dorultularnda bileenle-
rine ayrlmas, ilemleri nemli lde basilletirir.
Kartezyen koordinatlarda hz ve ivme bileenleri dorudan doruya x,y,z koordinatlarnn zamana gre birin-
ci ve ikinci trevleridir. Bileke hz ve ivme ise
ifadeleri kullanlarak bulunur.
v = V v,
2
+ v
y
2
+ v
2
2
, a = V a,
2
+ a^ + aj
2
Silindirc koordinatlarda (ekil.7a) r ve 6 dorultularndaki hz ve ivme bileenleri daha nce dzlemde eri-
sel hareket iin kutupsal koordinatlara ilikin olarak verilenlerle ayn, z dorultusundakiler de yine z koordinat-
nn zamana gre birinci ve ikinci trevleridir.
(a ) (b)
ekil.7(a)- Silindirik koordinatlar, (b) Kresel koordinatlar.
Bileke hz ve ivme
v= VV
2
+VB+V|, a= Va?+as+a
2
ifadelerinden bulunur.
Kresel koordinatlarda (ekil.7b) bileenler
dt dt
2
dt
dt
(
dt
2
Vdt dt dt
, = r sinB . a = r sin9 + 2 (^
s
in9 + r^- cos6j
dt dt
2
'dt dt / dt
4-09
KATI ClSMLERN MEKAN
ifadeleriyle verilebilir ve bileke hz ve ivme JJ
, a= V a?+
ifadelerinden bulunur.
Rijid Cisimlerin H areketi
Her trl etki altnda herhangi iki noktas arasndaki uzaklk deimeyen cisimlere rijid ad verilir. Bir rijid
cismin zerindeki bir dorunun asal hareketi ile bu doru zerindeki bir noktann hareketi biliniyorsa bu rijid
cismin tamamnn hareketi belirlenebilir. Bir rijid cisim, zerindeki herhangi iki noktay birletiren bir doru ba-
langtaki dorultusuna paralel kalarak hareket ediyorsa, bu harekete teleme denir. Dorusal telemede btn
noktalar paralel dorular zerinde hareket eder. Erisel telemede ise btn noktalar paralel eriler zerinde dn-
meden hareket eder. D nme, sabit veya sabit olmayan bir eksen etrafndaki asal harekettir. Btn noktalarnn
hareketlerinin paralel dzlemlerde gereklettii rijid cisim hareketine dzlemsel hareket denir.
A sal H areket
Asal yer deitirme, bir dorunun b. lirli bir referans dorudan llen asal konumunda meydana gelen
'.loiimdir. ekil.8 de gsterilen AB dor paras b
:
r 9 as kadar dnerek A'B' konumuna geldiinde, asal
/er deitirmesi deeri 8, dorultusu da sa el kuralyla bulunan bir vektrdr.
B
/ \ ,
ekil.8-A sal yerdeitirme.
Asal hz ve ivme, asal yerdeitirmenin zamana gre birinci ve ikinci trevleri olan vektrlerdir :
M
dt
r =
dt dt
2
Rijid Cisimlerin D zlemsel H areketi
Rijid cisimlerin btn noktalan paralel dzlemler iinde hareket etmektedir. Bu durumda, cismin hareket
dzlemlerine paralel ince bir diliminde bulunan noktalar ve bu noktalarn iinde hareket ettii dzlemi dn-
mek yeterlidir. Cismin hareketinin gzlendii belirli bir anda, hareket dzlemine dik bir eksen etrafnda dnd
dnlebilir. Bu eksene ani dnme ekseni ad verilir. Cismin bu eksen zerindeki noktalarnn hz o anda sfr-
dr ve hareket srasnda bu eksen srekli yer deitirir. Bu eksenin, gznne alnan hareket dzlemini kestii ani
dnme merkezi, cismin ayn dzlemde bulunan iki noktasndan o noktalardaki hz vektrlerine dik olarak izilen
iki dorunun kesitii noktadr. Cismin eitli noktalarnn hzlarnn deeri ani dnme ekseninden uzaklkla
doru orantldr ve dorultular da hareket dzleminde ve o noktalar ani dnme eksenine birletiren dik dorula-
ra diktir. Ani dnme merkezini bulmak iin sz konusu edilen iki noktann hzlar biribirine paralel ise bunlara
dik olarak izilecek dorular ancak sonsuzda kesiir. Bu durumda cismin asal hz sfrdr ve btn noktalarnn
dorusal hz ayndr. Eer sz konusu iki noktann paralel hz vektrleri bu iki noktay birletiren doruya dik
ise, ani dnme merkezi bu doru zerinde ve noktalardan hzlaryla doru orantl uzaklktadr. Dzlemsel hare-
kette bulunun bir cismin iki noktasnn hzlarnn bu iki noktay birletiren doru zerindeki izdmleri (bileen-
leri) eittir.
4-10
KATI CSMLERN MEKAN
ekil.9- A ni dnme merkezi
Dzlemsel hareket, herhangi bir noktann teleme hareketi ile bu nokta etrafnda bir dnme hareketinin topla-
m saylabilir. Bylece dzlemsel hareket, bal hareket kavram kullanlarak ifade edilebilir. Bir B noktasnn
hz, bir A noktasnn hz ile B noktasnn A noktasna gre (A noktas sabitmi gibi) bal hz toplamna eittir :
V
B
= V
A
+ V
B/A
, V
B
= w xr
B/A
co cismin asal hz, FB/A ise A dan B ye uzanan vektrdr. x iareti vektrel arpm gsterir. Benzer ekilde B
noktasnn ivmesi, a noktasnn ivmesi ile B noktasnn A noktasna gre bal ivmesi toplamna eittir :
a
B
= a
A
+ a
B/A
a
B/A
ivmesi, AB dorusuna dik (a
B/A
X = r
B/A
ve B den A ya doru (a
B/A
)t= ^ r ^ bileenlerine ayrlarak hesap-
lanabilir, a cismin asal ivmesidir.
imdi ayn rijid cisme gre hareket halinde ve sz konusu anda cisim zerindeki B noktasndan gemekte
olan bir P paracn hz ve ivmesi bulunmak istenirse
v
P
= v
A
+ v
B / A +
v
P/B
,
a
P
= a
A
+ a
B/ A
+ a
P/B
' +V
P
= 2CX V
P/B
yazlabilir. Burada v
P/B
ve ap/B, P paracnn cisim zerindeki B noktasna gre hz ve ivmesi, ivme ifadesindeki
son terim ise Coriolis ivmesidir.
Rijid Cisimlerin Genel H areketi
Bir rijid cismin genel hareketi, btn paracklarnn bir referans parac A ile ayn hz ve ivmeye sahip ol-
duu bir teleme hareketi ile A paracnn sabit kabul edilecei baka bir hareketin toplamna edeerdir. By-
lece uzayda hareket eden bir P paracnn hareketi, hareketli bir koordinat sistemi kullanlarak ifade edilebililr.
Uzayda sabit bir XYZ koordinat sistemi ile bu sisteme gre r
A
vektryle tanmlanan bir A noktasna yerle-
tirilmi, dorusal hz ve ivmesi V
A
, a
A
, asal hz da a> olan hareketli bir xyz koordinat sistemi olsun (ekil. 10).
P paracnn hareketli koordinat sistemine gre konumu, hz ve ivmesi r, v ve a olsun. Bu durumda P parac-
nn hz ve ivmesi
V
p
= V
A
+ xr + v
a
p
= a
A
+ ^ xr + 0) x ()xr) + 2co x v + a
olur. dt
4-11
KATI CSMLERN MEKAN
O
ekil.10- Sabit ve hareketli koordinat sistemleri.
5. KNETK
Kinetik, cisimlere etkiyen kuvvetlerle bu kuvvetlerin sonucunda meydana gelen hareket arasndaki ilikiyi in-
celeyen bilim daldr.
Ktlesi m olan bir cisim bilekeleri R = F olan kuvvetlerin etkisinde olsun. Eer bileke kuvvet R sfr ise,
Newton'un birinci kanunu uyarnca, cisim ya hareketsiz kalr veya nceden iinde bulunduu dorusal harekete
ivmesiz olarak devam eder. Eer R bileke kuvveti sfrdan farkl ise Newton'un ikinci kanunu uyarnca, cisim bi-
leke kuvvet dorultusunda ve deeri ile doru orantl bir ivme kazanr. vmeli hareketin temel prensibi New-
ton'un ikinci kanunudur, F = ma. Buna hareket denklemi ad da verilir. rnek olarak, dorusal harekette bile-
ke kuvvet ile ivme hareket dorultusundadr. Dier dorultularda ise kuvvetler dengededir ve ivme de sfrdr.
Bir cisme etkiyen kuvvetler biliniyorsa, ivmesi hareket denkleminden bulunur. Kuvvetlerin deer ve dorultulan
sabit ise bu kuvvetleri, biri beklenen hareket dorultusunda biri de bu dorultuya dik dorultuda olmak zere, iki
bileene ayrmak ve hareket denklemini bu iki dorultuda yazmak zm kolaylatrr. Hareket dorultusuna
dik dorultuda kuvvet bileenlerinin toplam sfrdr ve hareket denklemi denge denklemine dnr. Hareket
dorultusundaki hareket denklemi ise ivmenin bulunmas iin kullanlr. Hareketle ilgili dier byklkler (hz,
konum, vb.) kinematik ilikilerden bulunur.
rnek 1. ekil. 11 (a) da gsterilen 50 kg ktlesindeki cisim hareketsiz iken uygulanan 150 N deerindeki kuv-
vetle cisimle arasndaki srtnme katsaysnn 0.3 olduu yatay dzlem zerinde 3 saniyede ne kadar uzakla e-
kilebilir ?
I50N
(a)
ekil.ll-rnek 1.
4-12
KATI CSMLERN MEKAN
nce cisme etki eden tm kuvvetler bir serbest cisim diyagram izilerek gsterilmelidir (ekil.1 lb). Cisme
dey dorultuda etkiyen arlk (SO.g) ve yatayla 20lik a yapan ekme kuvveti dnda cismin zerinde bulun-
duu dzlemin cisme uygulad kuvvet vardr. Cismin arl eik ekme kuvvetinin dey bileeninden byk
olduu zaman cisim ancak yatay dzlem zerinde hareket edebilir. Bu durumda, yatay dzlemin cisme uygulad-
kuvveti, hareket dorultusuna dik bir N kuvveti ile harekete engel olmaya alan, hareket dorultusuna ters bir
F srtnme kuvveti bileenlerine ayrmak yerinde olur. F kuvveti, yzeye dik N kuvveti ile srtnme katsaysnn
arpmna eittir. Hareket dorultusuna dik dorultudaki denge denklemi:
ZF
y
= 0 : N-50.g+150sin20= 0 : N = 439,2 N
Hareket dorultusundaki hareket denklemi:
I F
X
= ma : 150cos 20 = 0,3 x 439,2 = 50.a : a = 0.184 m/s
2
Cismin sabit ivme ile 3s iinde alaca yol:
2
ar=J-(O. 184)(3)
2
=
olur.
rnek 2. ekil.12(a) da gsterilen 50kg ktlesindeki cisim, ktlelerinin ve her trl srtnmenin ihmal edile-
bilecei makara sistemi kallanlarak uygulanan 250 N luk kuvvetle yuka ekilmee allmaktadr. Hareketsiz
konumdan balayarak, cisim 4 saniyede ne kadar ykselir ?
Makara sisteminde ktleler ve her trl srtnme ihmal edilebildiine gre halatn tm blmlerindeki kuv-
vetin deeri ayndr. Bu durumda, ekil. 12(b) de grld gibi cisim ile balanm olduu makara iin serbest
cisim diyagram izilip, dey dorultuda hareket denklemi yazlrsa,
EF = ma : 250 + 250 - 50 . g. = 50 . a : a = 0.19 m/s
2
bulunuur. Cismin 4 saniyede kaca ykseklik de
s = l
2
= l (0. 19)(4)
2
= 1.52m
2
olarak bulunur.
250 N
250 N
250 N
ckil.l2-rnck2.
4-13
KATI CSMLERN MEKAN
Erisel harekette, cisim bir eri yrnge zerinde hareket eder ve bileke kuvvetin hareket dorultusu dndaki
dorultularda da sfrdan farkl bileenleri olabilir. Bu nedenle, cismin hareket dorultusu dndaki dorultularda
da ivmesi olabilir. Erisel harekette, yrngeye uygun koordinat sistemi seerek, hareket denklemlerini koordinat
dorultularnda yazmak uygun olur.
rnek olarak bir dzlemde sabit bir nokta etrafnda sabit bir co asal hzyla dnen m ktlesinde bir cisim d-
nlrse (ekil. 13) bu cismin hz v=ar. teetsel ivmesi a
t
=0, dik ivmesi a
n
= oA dir. Bu cismi sabit yaraph da-
iresel yrnge zerinde tutabilmek iin srekli olarak merkeze doru bir F
n
=ma
n
=mco
2
r merkezcil kuvveti uygula-
mak gerekir. Byle bir kuvvet olmad takdirde cisim yrngeden kp merkezden uzaklamaa (kamaa)
alr. Buna neden olan kuvvete merkezka kuvvet F
m
ad verilir. Bu kuvvetin deeri merkezcil kuvvetle ayn,
dorultusu ise terstir.
\
F l
m
F
n
= ma
n
ekil.13- Merkezsel hareket.
Ayn cismin, hareket ettii dzlemden yukarda sabit bir noktaya bir iple balanm olduu dnlrse
(konik sarka), ipteki kuvvetin dey bileeni cismin arlna eit olup cisme etkiyen dey kuvvetlerin toplam
sfr olur. Yatay bileeni ise cisme gerekli merkezcil ivmeyi verecek merkezcil kuvvettir.
Bir baka rnek olarak eik at problemi dnlrse (ekil. 14), cismin hareketinin yatay dorultuda sabit
hzl bir dorusal hareket ile dey dorultuda yer ekimi ivmesi etkisinde bir dorusal hareketten olutuu gr-
lr. Cismin yatay dorultudaki hz V
x
= V
o
cos8 sabittir. Dey dorultudaki hz ise yer ekimi nedeniyle dei-
mektedir : V
y
= V
x
sin - gt. Yrngenin tepesinde V
y
= 0 olur, cismin en yksek noktaya varmas iin gerekli
zaman t = V
o
sin6 /g dir. Bylece, cismin varabilecei en yksek nokta y = V
o
sin - gt
2
/ 2 formlnden y =
V
2
0
sirfl / 2g olarak bulunur. Yrnge simetrik olduu iin cismin harekete balad noktayla ayn ykseklikte
varabilecei yatay uzaklk da x = (V
o
cosft) (2V
0
sin / g) = 2V
2
O
cos sin8 / g olarak bulunur.
V
o
sin0
ekil. 14- Eik at
Boyutlarnn nemli olmad cisim (nokta, parack) kinetiinden boyutlarnn nemli olduu rijid cisim ki-
netiine geerken rijid cismin, ok sayda paracktan olutuu gerei nemli kolaylk salar. nk tek bir par-
acn hareketi ile ilgili olarak gelitirilen kurallar, ok sayda paracktan oluan bir topluluk iin kolayca
4-14
KATI CSMLERN MEKAN
genelletirilebilir. rnein, bir parack topluluuna etkiyen d kuvvetlerin bilekesi, topluluun toplam ktlesi
ile ktle merkezinin ivmesinin arpmna eit deerde ve bu ivmenin dorultusundadr.
Rijid B ir Cismin S abit E ksen E trafnda D nmesi
D kuvvetlerin bu eksen etrafnda meydana getirdikleri bileke moment, cismin eksen etrafndaki eylemsiz-
lik momenti ile asal ivmesi arpnma eittir : ZM = la
A rlk M erkezinden Geen E ksen : Cisme uygulanan d yklerin bilekesi bir kuvvet illi (moment) dir. Bu
momentin M deeri sabit ise asal ivme M = I
G
a dan bulunur. Asal hz C = )
0
+ at formlnden, dnme as
da 6 = C
o
t + at
2
bulunur.
2
A rlk M erkezinden Gemeyen E ksen : Bu durumda d kuvvetlerin bilekesi, cismin ktlesi ile arlk merke-
zinin ivmesi arpmna eit deerde ve bu ivme dorultusundadr. Arlk merkezinin ivmesi dnme eksenine
doru a
n
=orr ve zerinde hareket ettii dairesel yrngeye teet a,=ar bileenlerine ayrlabilir (ekil.15).
ekil.15- S abit eksen etrafnda dnme
D kuvvetlerin etkilerinin 0 noktasndan geen sabit dnme ekseni etrafnda meydana getirdikleri toplam
moment
XM
0
= IQ + rma
t
= (IG +mr
2
) a + Ioa
dir. Aka gzlenebilecei gibi d kuvvetlerin bilekesi genel olarak ne 0, ne de G noktasndan gemeyip, cis-
min titreim merkezi ya da arpma merkezi ad verilen noktasndan geer. Bu merkezin sabit dnme ekseninden
uzakl Ic/mr dir. rnein bir ucundan asl L boyunda ince bir ubuun arpma merkezi asl olduu utan 2L/3
kadar uzaklktadr.
Rijid Cisimlerin D zlemsel H areketi
Daha nce de sz edildii gibi, dzlemsel hareket cismin herhangi bir noktasnn teleme hareketi ile bu
nokta etrafnda bir dnme hareketinin toplamdr. teleme hareketi iin Newton'un ikinci kanunu geerlidir : D
kuvvetlerin bilekesi, cismin ktlesi ile arlk merkezinin ivmesi arpm deerinde ve bu ivmenin dorultusun-
dadr. Cismin dnmesi ise genel olarak sabit bir eksen etrafnda deildir. Bu bakmdan uygun herhangi bir eksen
referans seilebilir. D kuvvetlerin bu eksen etrafnda meydana getirecekleri toplam moment, arlk merkezine
gre alnan eylemsizlik momenti ile cismin asal ivmesi arpm ve cismin arlk merkezine yerletirilen bile-
ke d kuvvetin ayn referans ekseni etrafnda meydana getirecei momentin toplamna eittir.
rknek 3. ekil. 16 da gsterilen 10 kg ktlesinde ve 5 cm yarapndaki silindir serbest brakldktan 2 saniye
sonra yuvarlanarak ne kadar uzakla ular ? Silindir ile eik dzlem arasndaki srtnme katsays kaymay n-
leyecek kadar byktr.
4-15
KATI CSMLERN MEKAN
ekil. 16- rnek 3.
Silindir kaymadan yuvarland iin C noktasnda hz sfrdr ve bu nokta ani dnme merkezidir. Yani ekilde
gsterilen anda silindir C noktas etrafnda dnmektedir. Bu durumda aG = ra olur. C noktas etrafnda d kuv-
vetlerin meydana getirdii toplam moment yazlrsa
r.Psin 30 = IG(X + mr
2
a dan
Buradan da
10 x 9.81 (sin30
c
) x 0.05 =i-x 10 x (0.05)
2
a + 10 x (0.05)
2
a
2
a = 65.4 rad/s
2
bulunur.
= 0.05 x 65.4 = 3.27 m/s
2
ve
s
= 1 ao t
2
= i x 3.27 x 2
2
= 6.54 m bulunur.
2 2
Ornek.4- ekil. 17 (a) da gsterilen ktlesi 15 kg ve uzunluu 2m olan ubuun ulanyla dokunduu yzeyler
arasndaki srtnme katsays 0.1 dir. ubuk serbest brakld andaki asal ivmesi nedir ?
4-16
II I
KATI CSMLERN MEKAN
(a)
0.1 N
A
0.1 N
B
m (deh
m
(a
G
)y\
ekil.17- rnek4.
ekil.17(b) do grlebilecei gibi ani dnme merkezi C noktasndadr. Bu anda a,, = orr=O, a!=ar=a.l=a dr.
Bylece (ac)
x
=0.866a, (aG)
y
=0.5a olur. ekil. 17(c) kullanlarak hareket denklemleri yazlp
EFx - m (ac)x : N
A
- 0.1 N
B
= 0.866 ma = 12.99 a
= m(aG)y:P-0.1 N
A
-N
B
= 0.5 ma = 7.5 a
x0.1 N
A
-(2 cos 30) x 0.1
12
15 +( 2)
2
a + 1.5a
bu denklemler birlikte zlrse a=2.38rad/s
2
bulunur.
6. VE E N E RJ
: Bir cismin yer deitirmesi srasnda yaplan i yer deitirme ile cisme etkiyen kuvvetin yer deitirme y-
nndeki bileeninin arpmna eittir. Bir F kuvveti etkisinde cismin bu kuvvetle a as yapan bir dorultuda ds
kadar yer deitirmesi sonucu yaplan i dU = F cosa. ds kadardr. Bir M momenti etkisinde bir de kadar dnme
srasnda da d=Md8 kadar i yaplm olur. S birim sisteminde i iin N luk bir kuvvetin aym dorultuda m
yer deitirmesi sonucunda yaplan ie eit olan joule (J) kullanlr.
E nerji: Basit bir deyimle, bir cismin i yapabilme kabiliyetidir. Enerji iin de i birimleri kullanlr.
ve E nerji K anunu : Bir cismin 1 konumundan 2 konumuna gelirken zerinde etkiyen tm kuvvetlerin yapt
4-17
KATI CSMLERN MEKAN
i cismin ikinci konumdaki kinetik enerjisi ile birinci konumundaki kinetik enerjisi farkna eittir :
U,.
2
= T
r
T ,
Hareket etmekte olan bir cismin kinetik enerjisi
T= l
m
V
2
+ J - I
G
co
2
dir.
2 2
Burada v
G
arlk merkezinin hz, co ise cismin asal hzdr. Birinci terim teleme, ikinci terim ise dnme
hareketinden kaynaklanmaktadr.
E nerji S akinimi K anunu : Bir kuvvet etkidii cismin hzna veya ivmesine bal olmayp, yapt i de cismin
bir konumdan dierine hangi yoldan geldiine bal deilse bu kuvvet konservatiftir denir. Bir cisme konservatif
bir kuvvet etkiyorsa, bu kuvvetin i yapabilme kapasitesi vardr. Bu kapasite, Ep, cismin potansiyel enerjisidir ve
yalnzca cismin bulunduu konuma baldr. Cismin toplam mekanik enerjisi kinetik enerjisi ile potansiyel ener-
jisinin toplamdr. rnek olaak, bir cismin yerekimi kuvveti etkisindeki potansiyel enerjisi, arlk merkezi be-
lirli bir referanstan h kadar ykseklikte iken Ep=Ph dir. Cismin balanm olduu k yay sabitli bir elastik yayda
kadar uzama veya ksalma varsa, cismin yaydaki kuvvetten dolay potansiyel enerjisi de Ep = ks
2
dir.
2
Konservatif kuvvetlerin etkisindeki bir cismin toplam mekanik enerjisi sabittir :
T
+
E
P
= T
2
+E
p 2
rnek.5- ekil.18(a) da gsterilen ln boyunda. 5kg ktlesinde ubuun ular 8kg lk A ve lOkg lk B blok-
laryla birlikte srtnmesiz yataklarda serbeste kayabilmcktedir. 6 = 60 iken serbest braklan ubuun 6 = 45
iken asal hz nedir ?
(b)
ubuun alt ucu referans alndnda
ukil.lS -nckS .
E
P1
= 5 x i sin 60 x 9.81 + 8 x 1 x sin 60 = 89.20 J
2
ekil. 18(b) den grlecei zere ani dnme merkezi C noktasndadr. Bu durumda
V
G
= 0.5 w v
A
= 0.707) v
B
= 0.707m,
T _J_
m v
2
+
i , j
2
2 2 1
h-2-nuvi
+
l
m B
v
B
2
= l x5x(O. 5co)
2
+J-xf-J-x5xl
2
)c
2
+
l
x
8 x (0.707 (a)
2
+J- x 10 x (0.707)
2
2 2 Vl2 /o 1
4-18
KATI CSMLERN MEKAN
= 5.33cn*.
Ep
2
= 0.5 x( s i n45) x5 x9. 81 + 1 x (sin45) 8 x9. 81 = 72.84 J olur.
Ti + Kp = T
2
+ Bp
2
: 0 + 89.20 = 5.33or + 72.84 den
) = 1.75 rad/s bulunur.
7. M PUL S VE H A RE K E T M K T A RI
Bir F bileke kuvvet etkisinde hareket etmekte olan bir parack iin hareket denklemi ti zamanndan ti zama-
nna kadar integre edilirse
f'
2
F dt = in V2 - in v
11
denklemi elde edilir. Bu denklem dorusal impuls ve hareket miktar kanununun ifadesidir. Sol taraftaki integral
dorusal impulstur. B u bir vektrel byklktr, dorultusu kuvvetle ayndr, deeri iin S birim sisteminde
N.s kullanlr. Sa taraftaki terimlerin her biri de dorusal hareket miktardr. Bunlar da vektrel byklkler-
dir; dorultulan hzla ayndr, deerleri iin de S birim sisteminde kg.m/s kullanlr.
Yukardaki kanun ok sayda parack ve rijid cisimler iin de genelletirilebilir. Rijid bir cisim iin dorusal
hareket miktar, tm paracklarnn hareket miktarlar toplam olan iimin ktlesi ile arlk merkezi hznn ar-
pm, yani
II, = m V(; dir.
Dorusal hareket miktarnn sabit bir eksen etrafndaki momenti asal hareket miktarn verir. Asal hareket
miktar
H
n
= I i
biiminde ifade edilebilir. Burada I, asal hareket miktar hangi eksen etrafnda hesaplanyorsa, o eksene gre
eylemsizlik momentidir. rnein, H
a
G = IG o. Asal hareket miktar da vektrel bir byklktr; dzlemsel ha-
rekette hareket dzlemine diktir, deeri iin S birim sisteminde kg.m
2
/s kullanlr. Dorusal impuls ve hareket
miktar kanunnuna benzer biimde asal impuls ve hareket miktar kanunu aada verildii gibi ifade edilebilir:
M dt = I>; Ico
l
Bylece, bir rijid cisim iin impuls ve hareket miktar kanunu topluca
m v
F d t = m
l|
MG dt = I
G
m 2
denklemleriyle ifade edilebilir.
Bir cisme etkiyen d kuvvetlerin bilekesi ya da dorusal impuls sfr ise dorusal hareket miktar sabittir. D
kuvvetlerin bir eksen etrafndaki momenti veya asal impuls sfr ise ayn eksene gre asal hareket miktar sa-
bitti. Bu kanunlar ok sayda cisimden meydana gelen sistemler iin genelletirilebilir.
arpma
ki cismin arpmas ok ksa srdnde olduka byk kuvvetler doabilir. Dzgn dorusal hareket
yapan m ve 1TI2 ktlelerinde iki cisim v ve v
2
hzlaryla birbirine yaklap arpsn ve V| ve V
2
hzyla birbirin-
den ayrlsn. Cisimler dzgn dorusal hareket yaptklar iin d kuvvetlerin etkisinde deillerdir. Bu durumda
iki cisimden oluan sistemin dorusal hareket miktar sabittir :
m v + 1112 v
:
= m V + 1112 V
2
4-19
KATI CSMLERN MEKAN
Bu denklem ayrlma hzlarnn bulunmasna yetmez.
arpma srasnda cisimlerin deme noktalarna teet olan dzleme dik eksen arpma eksenidir. Cisimle-
rin ktle merkezleri arpma ekseni zerinde ise arpmaya merkezsel, aksi halde eksantrik denir. Cisimlerin
hzlar arpma ekseni dorultusunda ise arpmaya dik, aksi halde eik denir. arpma srasnda cisimler im-
pulsif kuvvetlerin etkisinde ekil deitirirler. Birbirine dedikleri andan itibaren ekil deitirme balar ve mak-
simum ekil deitirme anna kadar artar (skma). Bu andan sonra cisimler birbirini iter (geri dnme ) ve so-
nunda genellikle birbirinden ayrlr. arpma srasnda kinetik enerji ekil deitirme enerjisine evrilir. Eer bu
enerji tamamen geri kinetik enerjiye dnrse arpmaya elastik, aksi halde elastoplastik ad verilir. Dik ar-
pmada ayrlma hznn yaklama hzna oranna srama katsays ad verilir.
e
= VuY
V2- V|
Elastik arpmada e=l deerini alr. ounlukla arpan cisimlerin ekil ve malzemelerine bal olarak 0 ile
1 arasnda deiir. e=0 ise arpma plastiktir ve cisimler arpmadan sonra ayrlmazlar. Eik arpmada sra-
ma katsays hzlarn yalnzca arpma ekseni dorultusundaki bileenlerine uygulanr; deme dzlemi dorultu-
sunda cisimlerin dorusal hareket miktarlar ayn ayr korunur.
Ornek.6- ekil. 19(a) da gsterilen 1 kg ktlesindeki top srtnmesiz yatay bir dzlem zerinde durmakta
olan 5 kg ktlesindeki takoz zerine 2.5 m ykseklikten drlmektedir. Srama katsays 0.5 ise takozun arp-
madan sonraki hz nedir ?
(a ) (b)
eklM9-Ornek.6
Topun serbest brakld anla takoza ulat an arasnda enerjisi sabittir:
Ti + E
k
, = T; + Ek2
0 + 1 x 9.81 x 2.5 = i - x l x V\ + 0 : V
T
= 7 m/s
2
Yatay dorultuda sistemin dorusal hareket miktar sabittir :
0 = 5v -1 . v
x
sin 30 - 1 . v
y
cos 30
0 = 5v - 0.5 v
x
- 0.866 v
y
x ekseni arpma eksenidir; srama katsays:
6pv . .3.031 =0. 5v-v
x
-7 cos 30 - 0
4-20
um
K A T I C S M L E R N M E K A N t
y ekseni dorultusunda topun dorusal hareket miktar sabittir :
1.7sin30 = v
y
, v
y
= 3.5 m/s
Bu sonu ilk iki denklemle birlikte kullanlrsa
v = 0.866 m/s bulunur.
8. J ROS K OP K H A RE K E T VE J ROS K OP
Jiroskop eksenel simetrisi olan bir cisimdir ve simetri ekseni etrafnda byk bir asal hzla dner. Bylece
simetri ekseni dorultusunda byk bir asal hareket miktar vardr.
Eksenel simetrisi olan ve bu eksen zerindeki sabit bir nokta etrafnda hareket eden bir cisim olsun. Bu cis-
min hareketi incelenirken Euler alan <| >, 8, y nin kullanlmas uygun olacaktr. Bu amala balangta akan,
uzayda sabit bir XYZ ve hareketli xyz koordinat sistemi dnelim (ekil.20a).
ekil.20- K oordinat sistemleri ve E uler alar
Euler alara $, sabit Z ekseni; 8, x ekseni; y ise z ekseni etrafndaki dnme alar olsun (ekil.20b).
Cismin asal hz ( nn bileenleri <t>, 8 ve y dir. y= 0 zel durumu gznne alnrsa, xyz koordinat sistemi-
nin asal hz 1 = $ + 8 olur. Eksenel simetrik cismin x ve y eksenlerine gre eylemsizlik momentine I, z ekseni-
ne gre ise iz ad verilirse, Euler hareket denklemleri
M
x
= I (9 - <)>
2
sin 9 cos 9) + I
z
9 (4> cos 9 + y)
M
y
= I (<( sin 9 + 2<(> 6 cos 9) - I
z
a sin 9 (<| > cos 9 + \\f)
M
2
= I
z
(V + ((> cos 9 - $ 9 sin 9)
biiminde yazlabilir. Burada alar zerindeki noktalar zamana gre alnm birinci ve ikinci trevleri gster-
mektedirler. Eer 9, $ ve \t sabit alnrsa bu denklemler :
M
x
= -I <| >
2
sin 9 cos 9 + I
z
ty sin 9 (<(> cos 9 + y)
M
y
= 0
M
7
=0
4-21
KATI CSMLERN MEKAN
eklini alr. zel bir durum olarak G = 90 seilirse Cekil.21) denklemler daha da Nsilleerek
elde edilir. ekil.21 e bakldnda, cismin arl etkisiyle aa decei sanhbilir.
Z.y
W
ekil.21-Jiroskop
Ancak, I
z
fiy o^ terimi, P arlnn meydana getirecei momenti dengeleyecek ekilde seilirse bu nlenir.
Bu etki, jiroskopik etki olarak adlandrlr. Yukarda en son elde edilen denklem :
biiminde yazlabilir. Jiroskopun asal hareket miV' " T
z
(Dj ok byk olduu iin belirli bir M
x
momentine kar-
ba
rumu gstermektedir.
;nlt
ekil.22- S erbest jiroskop
4-22
**?
. #. * <
S RT N M E
Prof. Dr. Ruen GET
Birbirine deen iki yzeyden biri tekine gre hareket etmek istiyorsa veya hareket ediyorsa, bu harekete
kar bir diren vardr. Bu dirence ksaca srtnme ad verilir. Srtnme, yzeylerin przll, aralarnda bir
baka madde olup olmamas, hareket olup olmamas ve yzeyleri birbirine bastran kuvvet gibi etkenlere baldr.
Srtnme direnci, yzeylerin birbirine uygulad, yzeylere teet ve hareket yniiniine ters srtnme kuvveti
olarak ortaya kar. Cisimlere uygulanan kuvvetlerin birbirine deen yzeylere paralel bileeni srtnme kuvveti-
ni aarsa hareket balar, aksi halde hareket olmaz.
Birbirine deen yzeyler temiz ve kuru ise harekete kar dirence kuru srtnme ad verilir. Yzeyler ara-
snda ya veya benzeri svlardan bir tabaka varsa, o zaman dirence sv srtnmesi ad verilir. Bu blmde
kuru srtnme incelenecektir.
1. STATK VE KAYMA SRTNMES
Denge Har eket
I
(b)
ekil. 1- Srtnme kuvveti.
ekil. 1 (a) da gsterilen yatay bir dzlem zerindeki cismi ele alalm. Bu cisim, arl P ile yatay olarak uy-
gulanan F kuvvetinin etkisi altndadr. Cismin /erinde bulunduu yzey de arla kar bir N tepkisi ile F kuv-
vetine kar yzeye teet bir F' srtnme kuvveti uygular. F' kuvvetinin domasna neden F kuvvetidir. F yoksa
F' de yoktur. F kkse cismi hareket ettirmeye yetmez ve cisim dengede kalr. Bu durumda F' statik srtnme
kuvveti dir. Bu kuvvet cismin dzleme deen yzeyine yayl bir kuvvettir, dalm tm olarak bilinmemektedir.
nemli lde temastaki yzeylerin przllne baldr. F kuvveti arttka srtnme kuvveti de artar, deeri
belirli bir F'
m
deerine ulancaya kadar F yi dengede tutabilir. F daha fazla artarca srtnme kuvveti dengeyi ko-
ruyamaz ve cisim kaymaya balar. Hareket balaynca srtnme kuvvetinin deeri daha kk bir F'
k
deerine
der (ekil.lb).. Bunun nedeni, yzeylerdeki przlerin hareket halinde birbirinden biraz kurtulmu olmasdr.
Bu durumda srtnme kuvveti kinetik (ya da kayma) srtnme kuvveti adn alr. Czlemler, F'
m
deerinin N
ile doru orantl olduunu gstermektedir : F
m
=f
s
N; f
s
statik srtnme katsaysdr. Benzer ekilde F
k
=f
k
N ya-
zlabilir; f
k
da kinetik (kayma) srtnme katsaysdr. Gzlemler, f
k
nn sabit olmayp, yzeylerin birbirine
gre kayma hz arttka, azaldn gstermektedir. Ancak, ok dk hzlarda sabit alnabilir. Aadaki izelge-
de genel amalar iin kullanlabilecek, olduka dzgn yzeyler iin yaklak deerler verilmektedir. Srtnme
katsaylarnn birbirine deen cisimlerin malzemeleri dnda, yzey przll, toz. nem, scaklk, oksitlenme,
kayma hz, titreim ve yzeylerin kirlilii ile de nemli lde deiebildiim hatrda tutmak gerekir.
4-23
SRTNME
izelgcl- S tatik ve K inetik S rtnme K atsaylar
M alzemeler
Sert elik-sert elik
elik-elik
elik-kurun
Alminyum-elik
Bakr-elik
Nikel-nikel
Pirin-elik
inko-pik
Bakr-pik
Alminyum-ulminyum
Cam-cam
Cam-nikel
Bakr-cam
Pik-pik
Mee-mee (paralel)
Mee-mee (dik)
S tatik
0.78
0.74
0.95
0.61
0.53
1.10
0.51
0.85
1.05
1.05
0.94
0.78
0.68
1.10
0.62
0.54
K inetik
0.42
0.57
0.95
0.47
0.36
0.53
0.44
0.21
0.29
1.40
0.40
0.56
0.53
0.15
0.48
0.32
ekil.l(a) da gsterilen cisim gznne alndnda farkl durum sz konusu olabilir :
1. F kuvveti cismi haeket ettiecek kadar byk deildir ve cisim dengededir. F' henz maksimum deerine
ulamamtr (P<P
m
). bu nedenle F' = l'
s
N kullanlamaz; srtnme kuvveti yatay dorultudaki denge denkle-
mi kullanlarak hesaplanr (F'=F).
2. F kuvveti cismi kaydrabilecek byklktedir; cisim hareket balangcndadr., ancak hsnz denge bozulma-
mtr. Srtnme kuvveti maksimum deerine ulamtr (F'=F'
m
). Bu nedenle, deeri F'=F
S
N kullanlarak he-
saplanr. Bu anda F kuvvetinin deeri de yatay dorultudaki denge denkleminden bulunur (F - F
1
).
3. F kuvveti etkisiyle cisim kaymakladr; yatay dorultuda denge bozulmutur (F>F'). Srtnme kuvveti, kinetik
srtnme kuvvetine eittir (F'=F'
k
). Bylece, deeri F'=l"
k
N kullanlarak hesaplanr.
ekil.l(a) da N tepki kuvveti ile F
1
srtnme kuvvetinin bilekesi R, bu bileke ile N tepki kuvveti arasndaki
a da (j > olsun. F kuvvetinin deeri arttka, 6 as 9
S
deerine ulaana kadar hareket olmaz. 6
S
ye statik srtn-
me as ad verilir ve kuvvet geninden
t g
^ = i k
=
fcN
= fs
N N
balants kullanlarak hesaplanabilir. Haeket baladktan sonra srtnme kuvvetinin deeri azalp F'
k
olur. <| >
as da azalp <| >
k
(kinetik srtnme as) deerini alu\ Bu durumda da yine kuvvet geninden yararlanarak
n
N N
yazlabilir.
rnek. 1- ekil.2(a) da gsterilen 20 kg ktlesindeki sandk 20 eimli dzlemde yukarya doru ekilecektir.
Sandk ile eik dzlem arasndaki srtnme katsaylar i'
s
=0.45, f
k
=0.27 olduuna gre (a) sand harekete gei-
recek (b) sandn yukar doru hareketini sabit hzla srdrecek F kuvvetini bulunuz.
4-24
II Mi
SRTTNME
R
ekil.2- rnek.l
Sandn serbest cisim diyagram ekil.2(b) de gsterilmektedir. Denge konumunda dzleme paralel ve dik
dorultularda denge denklemleri yazlrsa
N-Pcos20 + Fsinl5 = 0
Fcosl5-Psin20-F = 0
ekle edilir. Sandk hareket balangcnda iken srtnme kuvveti
F = F'
s
+ f
s
N = 0.45N
dir. Bylece elde edilen denklem birlikte zlrse
F= 138.65 N
bulunur (a).
Sandk harekete baladktan sonra eik dzleme paralel dorultuda denge bozulabilir. Ancak, sabit hz sz konu-
su olunca ivme sfrdr ve denge denklemi bu durumda da geerlidir. Bununla birlikte, srtnme kuvveti imdi
Fs F^ f u N^ ^ N olmutur. Bu bant ile bataki iki dengi- denklemi birlikte zlrse F=112.85N bulunur (b).
2. YUVARLANMA SRTNMES
Tekerlein icad uygarlk tarihinin en nemli dnm noktalarndan biridir. Tanacak ykn dorudan doru-
ya kaydrlmas yerine yuvarlanan tekerlekler zerinde tanmas ok daha kolaydr. nk kaymaya kar oluan
srtnme kuvveti, ayn yk iin, yuvarlanmaya kar oluan direnten ok daha fazladr. Bir ykn tekerlekler
zerinde tanmas srasnda nemli iki trl diren vardr: dingil srtnmesi ve yuvarlanma direnci. ekil.3 de
bir P ykn tayarak saa doru hareket etmekte olan bir tekerlek gsterilmektedir.
4-25
SRTNME
(b)
ekil.3(a)- D ingil srtnmesi, (b) Yuvarlanma direnci.
Tekerlek saa doru hareket ederken P yk. N tepki kuvveti ve yatak direncini temsil eden saat ynne ters
bir M momentinin etkisindedir. Bu momente kar bir kuvvet ifti oluturulmas iin ayn deerde ve ters dorul-
tularda yerin tekerlein saa kaymasna kar gelen bir F' srtnme kuvveti ile tekerlein saa doru sabit hzla
yuvarlanmasn salayan bir F kuvveti eklenmelidir. Yerle tekerlek arasnda srtnme olmasayd, F' ve F, bunla-
ra bal olarak M de sfr olacak ve tekerlek saa doru (yuvarlanmadan) kayacakt. Oysa yatak srtnmesi hibir
zaman sfr olamaz ve mutlaka yerin tekerlee uygulad R bileke tepki kuvvetinin yatay bileeni de vardr. P
yk ve saa doru hareket nedeniyle yer ve tekerlek biraz ekil deitirir (ekil.3b). Tekerlekle yer birbirine bir
izgi zerinde deil de daha geni bir alan zerinde deer. Gzlemler R bileke tepki kuvvetinin tekerlein mer-
kezinden daha nde bir A noktasna etkidiini gstermektedir. Bu durumda, ykn A noktasna gre momentine
kar moment yaratmak ve tekerlein saa doru sabit hzla yuvarlanmasn salamak iin tekerlein merkezine
yatay bir F kuvveti uygulanmaldr. A noktasna gre moment denkleminden
Pt=Pbyadab=Fr/P
elde edilir, b uzaklna yuvarlanma direnci katsays ad verilir ve genellikle cm cinsinden ifade edilir. Daha
ncekilere benzer bir srtnme katsays tanmlanmak istenirse
C A
yuvarlanma srtnme katsays
kerlek yarapna da baldr.
adn alr. Bu katsay tekerlek ve yer yzeylerine, malzemelere ve ayrca te-
3. M A K N A E L E M A N L A RI N I N S RT N M E S
Verim
Dnyada retilen tm enerjinin yaklak te biri srtnme nedeniyle kaybolmaktadr. Makinalarda birbirine
gre hareket eden ok sayda eleman bulunduu iin, srtnme, zerinde nemle durulmas gereken bir husustur.
Bir makinann verimi, makinadan elde edilen faydal iin harcanan toplam ise orandr. Makinay altrmak iin
harcanan toplam iin (W,) bir blm srtnmeyi yenmek iin harcanmaktadr (W
f
). Bylece verim,
I,"-
e =
_W,-W
f
w ,
olarak hesaplanr.
4-26
SRTNME
Kamalar
Kamalar iki geni yz paralel olmayp birbiriyle kk bir a yapan basit elemanlardr. oklukla ar yk
ve makinalan kaldrmak ve konumlarn dzeltmekte kullanlr. Kamay makinann altna itmek iin gerekli kuv-
vet, makinay dorudan doruya kaldrmak iin gereken kuvvetten daha azdr.
Kare Dili Vidalar
Kare dili vidalar, mengene, kriko ve pres gibi mekanizmalarda sklkla kullanlr. ekil.4(a) da gsterilen
vida kriko ;macyla kullanlyor olsun. Bu kriko P arlnda bir yk kaldrmak iin kullanlmaktadr. Vida
veya somun dndke vida yukan (veya aa) doru hareket eder. Vidann ortalama ap d
m
, bir tur dndnde
dey ilerlemesi h ise, bir Hr dnme srasnda somunun kayd blm alrsa ekil.4(b) de gsterilen eik dz-
lem elde edilir.
(b)
ekil.4- Kare dili vida.
Yatay ve dey dorultudaki denge denklemleri;
F - Nina - f
s
Ncosa = 0,
N cosa - P - f, N sina = 0
birlikte zlrse, yk kaldrmak iin gerekli yatay kuvvet
F
_
p
fs + t ga
1 - f
s
tg a
burulma momenti de
2 1 - f
s
tg a
olarak bulunur. Benzer ekilde yk indirmek iin gerekli burulma momenti
T
_ Pd m fs-t ga
2 U + fstg a
olur. bu burulma momentinin deeri sfrdan byk olduunda, yk indirmek iin (viday aa doru hareket
ettirmek iin) burulma momenti uygulamak gerekir. Yani vida kendi kendini kilitleyen trdendir, serbest brakl-
dnda, yk kendiliinden aa indirmez. te yandan f
s
<tga ise, vida kendi haline brakldnda, ykn etki-
siyle ters dner ve yk aa iner. Bu, son derece tehlikeli duruma kar nlem alnmaldr.
4-27
SRTNME
Sz konusu vidann verimi yk kaldrmak iin gerekli burulma momentinin srtnmesiz (f
s
=0) ve srtnme-
li deerlerinin orandr:
c
_T( f
s
= 0) _ 1-f. t ga
1 + f
8
cg a
Vida dilerinin kare kesitli olmayp, d yzleri arasnda 28 gibi bir a olmas halinde yk yukar kaldrmak
iin gerekli burulma momenti
T
_ Pd m f
s
+ tg acos 6
2
cos 9 - f
s
t ga
vidann verimi de
olur.
_ cos 8 - f
s
+ tg a
cos G - f
s
ctg
M U Yataklar
Mil yataklar, yatay eksen etrafnda dnen millere destek olarak kullanlr ve dey yk tarlar. Metal yzey-
lerin srtnmesi hem elemanlarn anmas, hem de enerji kaybyla snma nedeniyle pek istenmediinden genel-
likle aralarna baka bir madde (rnein, ya) konur. O zaman yataklardaki srtnme direnci dnme hz, yatakla
mil arasndaki boluk, yan akkanl gibi etkenlere nemli lde baldr. Ancak, yeterli yalanma olmad
veya srtnme katsaysnn yzeyler yalanm durum gznne alnarak hesaba katlmasyla yeterli doruluk
salanaca durumlarda sanki arada bir baka madde yokmu gibi hesap yaplabilir. Byle bir durumdaki bir
yatak ile iinde sabit hzla dnen bir milin kesiti ve mil eksenine dik kuvvetler ekil.5 de gsterilmektedir. Mil,
yataa P deerimle bir dey yk aktarmaktadr. Ayrca srtnme direncini yenmek iin mile T deerinde bir bu-
rulma momenti uygulanmas gerekir.
ekil.5- M il yata.
Yatan P ykne tepkisi yine fltlpy ynde ve deeri P ye eit bir R kuvvetidir; R=P. Ancak, bu dey kuv-
vet 0 merkeziyle ayn dey izgi (i/-rimle olmayp P ile oluturduu kuvvet ifti T momentini dengeleyecek e-
kilde milin dnme yn tarafndadr. Yani mil ile yatak arasndaki deme yatan en alt noktasnda deil, A nok-
tasnda olur. Mil dnmeye baladktan sonra, yatak iinde biraz geriye kayarak trmanr ve R ile N normali
arasndaki a kinetik srtnme as (j^ ya eit olacak konumda durur. Bu durumda srtnme direncini yenmek
iin gerekli T momenti, r milin yarap olmak zere T = Rrsin (j^ - Rtg <)>
k
=Prf
k
olur. f
k
mil ile yatak arasndaki
gerek koullara uygun olarak seilecek kinetik srtnme katsaysdr.
4-28
SRTNME
B asn Yataklar (D ipYataklar)
Basn yataklar, eksenleri etrafnda dnen millere eksen dorultusunda destek olarak kullanlr. U yataklar
ve bilezik yataklar olmak zere iki trleri vardr (ekil.6).
D
(a) (b)
ekil.6- B asn yataklar, (a) U yata (b) B ilezik yata
Bylece mil ile yatak arasnda dairesel veya halka biiminde dzlemsel yzeyler birbirine srtnme kuvveti
"ygular. Dairesel yzeyler aasnda dmne haeketinden doan srtnmeye disk srtnmesi ad verilir. Bir P ek-
. enel yk altnda yatakla mil arasndaki srtnmeyi yenmek iin uygulanacak burulma momenti, D d, d i ap
olmak zere, halka biiminde srtnme alan iin
daireel srtnme alan iin de
D
2
-d
2
= J-f
k
PD
3
olarak hesaplanabilir. Dk dnme hzlarnda kinetik srtnme katsays iin 0.08 ile 0.15 arasnda deerler al-
nabilir. Yksek hzlarda f
k
, 0.04 e kadar dnlebilir. Yeterli yalanma salandnda daha da derek 0.001-
0 0025 deerlerini a! j .
Bir disk kavrama tarafndan kayma olmadan aktarlabilecek maksimum burulma momenti hesaplanrken de
yukardaki bantlar kullanlabilir. Sadece kinetik srtnme katsays f
k
yerine statik srtnme katsays f
s
kulla-
nlmaldr.
K ay S rtnmesi
Sabit bir silindirin zerinden geen ve ekil.7 de gsterilen kay dnelim. Kay silindire merkezden a
s ile grlen blmde demektedir. Kayn iki tarafndaki ekme kuvvetleri T| ve T
2
olarak adlandrlmtr,
ayn saa doru kaymak zere olduu anda, kayn kk bir parasnn denge durumu gz nne alnp elde
lilen diferansiyel denklem,
zldnde
- f, T = 0
T
2
= T , e
f

4-29
SRTNME
ekil.7- K ayta srtnme
bants elde edilir. Bu bant, sabit bir silindire sanl kay veya ip problemlerinde kay ya da ip kaymak zere
iken ya da kay sabit olup silindir dnmek zere iken kullanlabilir, a as rad cinsinden ifade edilmelidir. Hem
kayn, hem de silindirin hareketli olduu problemlerde kayn kayp kaymayacann belirlenmesi gerekir. Ka-
yn silindirin zerinde kayd durumlarda
T
2
= Ti
bants kullanlmaldr.
ki kenan arasnda 2f) as olan bir V-kay kesitine uygun oyuklu bir kasnak zerinden geiyorsa (ekil.8)
yukardaki bantlar yerine, kayma balangcnda
kayma srasnda da
bants kullanlmaldr.
T 2 = T i e
f s a/ s i n
P
T
2
= Ti
ekil.8- V-kay.
4-30
SRTNME
K A YN A K A
(1) UH UB , E .S ., Rijid Cisimler D inamii, Fatih Yaynevi Matbaas, stanbul, 1981.
(2) BEER F.P. ve JOHNSTON, E.R., Vector M echanics for E ngineers, Statics and Dynamics, McGraw-
Hill, 1977.
(3) SHlGLEY, J.E., M echanical E ngineering D csig, McGraw-Hill, 1986.
(4) BAUMElSTER T ., (Ed), M arks
1
S tandard H adbook for M echanical E ngineers, McGraw-Hill,
1978.
L G L T S E S T A N D A RT L A RI
T S 293-98 Trk Birimler Sistemi (Uluslararas Birimler Sistemi -
SI) Temel Byklkler ve Birimleri (Mekanik, fizik
ve teknik birimler) 1965-1985
T S 1574 Trk Birimler Sistemi (Uluslararas Bilimler - SI) ve
arpanlar ile Dier Baz Birimlerin Kullanlmas) Mart 1974 (Tadil - Ocak 1985)
T S 2439 Boyutsuz Parametreler Kasm 1976
T S 2908 Trk Birimler Sistemi - Kat Hal Fiziinin Byklk
ve Birimleri Aralk 1977 (Tadil-Ocak 1985)
4-31
t
I
M A K I N A M H E N D S L
E L K T A B I
Ciltl
RETM VE TASARIM
Baskya Hazrlayan
A. Mnir CERT
( Makina Yk. Mhendisi)
2. Bask
TMMOB MAK NA MHEND SLER ODASI
Ekim 1994
Y ayn no: 169
tmmob
makina mhendisleri odas
Smer Sokak 36/1-A 06440 Dcmirlepc / ANKARA
Tel : (0-312) 231 31 59 - 231 80 23 Fax : (0-312) 231 31 65
Yayn no : 169
I S B N : 975-395-124-8 (Tk. No)
I S B N : 975-395-125-6 (1. Cilt)
Bu Yaptn yayn hakk Makina Mhendisleri Odas'na aittir. Kitabn
hibir blm deitirilemez. MMO'nn izni olmadan kitabn hibir
blm elektronik, mekanik vb. yollarla kopya edilip kullanlamaz.
Kaynak gsterilmek kayd ile alnl yaplabilir.
Ekim 1994 - Ankara
Dizgi: Ali Rza Falcolu (Makina Mhendisleri Odas)
Bask: MF Ltd. ti. Tel: (0-312) 425 37 68
B L M 5
S I ZD I RM A ZL I K E L E M A N L A RI
H azrlayanlar
Halil AKGL, Mak. Yk. Mhendisi, B. PLAST - Bursa
Ali Mnir CERT, Mak. Yk. Mhendisi, Danman
Sayfa Sayfa
1. Genel Bilgiler ve Tanmlar 02
2. Dner Miller iin Szdrmazlk
Elemanlar 05.
3. Hidrolik ve Haval (Phmatik)
Sistemlerde Szdrmazlk Elemanlar 17
4. Statik Szdrmazlk Elemanlar
(Contalar) 42
5. Salmastralar 54
6. Krkler 59
7. Mekanik Keeler 60
8. elik Keeler 72
9. Labirent Keeler ve Kesin
Szdrmazlk Elemanlar 74
10. Szdrmazlk Elemanlarnda
Kullanlan Gereler ve Elastomerler 76
KAYNAKA 94
I.CL TSE STANDARTLARI 94
5-01
S I ZD I RM A ZL I K E L E M A N L A RI
1. GE N E L B L G L E R VE T A N I M L A R
Szdrmadk elemanlar, nemiyle ters orantl bir dzeyde eitimi verilen bir konudur. Makina tasarm
(makina elemanlar) derslerinde ya hi sz edilmez ya da yle bir dokunulup geilir.
Oysa gelien teknoloji, makina ve aralarn daha zor koullarda (daha hah, daha gl, daha scak, vb.) a-
lmasn gerektirmekte ve buna paralel olarak btn elemanlar gibi szdrmazlk elemanlarnn da tasanm ve
seimi nem kazanmaktadr.
S nflandrma
Szdrmazlk elemanlarnn ana gruplar aada gsterilmitir :
tir:
1. Contalar: Rijit balantlarda kullanlan szdrmazlk elemanlardr. eitli trleri ekil.1 de gsterilmi-
Tm alndan temas eden contalar
/
\
\
V,
-M.
Flan contalar
Alndan izgisele yakn te
eden contalar
0
a
Kaynakl flan contalar
. kil 1-Contatrleri
2. Salmastralar : Hareketli balantlarda (zellikle muylu-yatak balants) szdrmazl salayan, ancak
bir sv srtnmesi ortamn da nlemeyen elemanlardr. Bunlara ilikin rnekler ekil.2 de verilmitir.
3. Keeler: Salmastrann deiik bir tr olan bu szdrmazlk elemanlar da salmastrayla ayn grevi g-
rrler. Ancak, daha yksek verim, duyarllk ve hz isteyen snrl yere sahip uygulamalarda bu elemanlar kulla-
nlr (ekil.3).
A
5-02
SIZDTRMAZLIK ELEMANLARI
E ksenel kuvvetle apsal szdrmazlk Yumuak salmastralar
M etal+YumuaK salmastra Yumuak metal salmastra
D olgulu salmastra
ekil.2- S almastratrleri
'////////z.
ekil J- K ee trleri
5-03
S I ZD I RM A ZL I K E L E M A N L A RI
T emassz S zdrmadk E lemanlan
Yalnzca muyluya ya da yataa (ya da ikisine birden) zel profil vererek szdrmazhn salanmas durumu-
dur (ekil.4).
3
Y//////A
K aymal yatak
K aymal labirent keeler
L abirent kee
ekil.4- T emassz szdrmazlk elemanlar
Krk ve diyaframlar: Bir dzenei toz ve d etkilerden korumak ya da hir hareket salamak iin kullan-
lan esnek (elastik) elemanlardr (ekil.S).
D iyafram
Krk
ekil.5- K rk ve diyafram
5-04
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
2. DNEN MLLER N SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
Ya Keeleri (Oil Seals)
Bir ya keesinin belli bal blmleri ekil.6 da gsterilmitir.
Kee di yzeyi
n pah
Tepe yzeyi
Yay yj\
Yay tutucu dudak
Yay dzlemi
Kesne yzeyi
Kee duda t
Szdrmaz kenar
dz!em!
S zdrmaz
kenar
ekil.6- Ya keesinin blmleri
Olaan koullarda keede i basn en fazla 0,5 bar olmaldr. Basn ne denli fazla olursa, keenin hizmet
mr de o oranda azalr. st ve yan yzlerde salam bir yap salamak iin metal bilezik kullanlr. Kesit ekli
ile ilgili belli bir Standard yoktur. Temas izgisinin, kee dudann keskin kenarl ve kesilin ak kalan blmn-
de olduka geni yzey as (a) ile szdrmaz kenarn yay basks altnda olmas istenir. br yanda ise daha
kk a (P) ile ya filmi olumas iin yeterli aklk salanr (ekil.7).
Doal olarak ak taraf ya da yayn olduu taraf basncn fazla olduu blme bakacak biimde monte edilir.
Kee dudann mil zerinde gerekli olan basnc srekli salamas, uygun yay basksna baldr. Yaysz
durumda szdrmazlk yalnzca n ykleme ile salanr, mil zerinde sk geme miktarna baldr. Garter yay
kullanldnda apsal yk (radyal yk) nedeniyle kee dudan aan basn artar ve szdrmazlk koulu sk
geme miktaryla daha az etkilenir.
Mil ap, dnme hz, kee malzemesi, ortan gibi eitli etmenlere bal olarak apsal yk her kee iin belli
snrlar iinde olmaldr.
Ya keesinin almas srasnda doan kuvvetler ekil.7 de ematik olarak gsterilmitir.
ekil.7- Ya keesinin almas
5-05
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
ilk montaj srasnda, sk geme nedeniyle, kee dudann ilk biimi bozulacaktr. Milin dnmesiyle kee
duda belli genilikte erit biiminde temas edinceye dek anr. Ayn zamanda dudak altnda zerine dudan
bindii ya filmi oluur.
Kee dudann zerine bindii hidrodinamik ya filminin kalnl 0,0025 mm kadardr. Bu ya filminin
pozitif szdrmazlk salad kesin olmasa da, yzey gerilimi ile keeye tutunan ya filmi, darya ak nle-
mektedir. Ya filminin varl kee dudan srekli yaladndan srtnme ssn ve anmay azaltr. Szdr-
mazln srmesi iin ya filminin kalnlnn sabit kalp krlmamas gerekir (ekil.7).
Ya filminin krlmamasn salamak iin mil yzey kalitesi istenen deerlerde olmaldr. izikler ya da
yzey hatalar yerel olarak ya filminin kalnlamasna ve sonuta kularak ya szmasna yol aar. Yzey p-
rzll ise mil yzeyindeki tepe noktalarnn ya filmini yrtaak kee duda ile kuru temas yapmasna ve so-
nuta snma ve anmaya yol aar. Ra = 0,2 |im yzey przllnde nitril keede ortalama anma
25xl0"
6
m
3
saat/mm dolaynda srer.
Kee mr, yksek anma oluturan koullar dnda, byk lde kee dudann alma scaklna
baldr. Kee malzemesi ncelikle alt ya ortamnn scaklna bal olarak seilmelidir. Kee duda-
nn srtnmesiyle oluan s mekanik bir etmendir ve milin evresel hzna baldr. evresel hza gre uygun
gere seimi iin ekil.8 e baknz.
4 0
3 5
3C
5
2 0
15
_
J
7
6
S
4
3
2
1
n
-
j
=1t i -
1/1
I
/ 1
j
1
1
\
0
\
t
j /
I
\
30

i
h
1
\
-
0
1
I
V
i
1
1 -
i
H
b
F

7
/
7 *
V
1
I
f
1

7
'7
/
y
7_
r
i r
50
i
7
?
_J
/
OC
t
/
s
-
d a
>
n
y-
7
7

:
k
1
--*
i k
oc
1
t
/
\d
7
>
a
XX
/
i
i
t
4.
t .
'
*
*
L
t
-
00
t
i
/
7
/

a
7
7
30
/
L
7
7
s
o :
i
<
7
7
7
7
7
s
X)

V
I

I
I
\
I
\
M
\
s
(
I
s'
"?
--*
s
vr
0
^ (
on
F
X
ACM
NBR-
s
K
s
K
-
-

sn
,
nr
: ^
0
7
^ -
H
en
<
1

nr
Of >
350 0
3 0 0 0
7500
220 0 0
. 1000
5 0 0
O 10 20 30 40 50 60 70 60 90 W0 1K> 120 130 KO 150 160 170 130 190 200
M ' a p mm
5-06
ekil.8- DN 3760 a gre atmosfer basnc, uygun yalama ve s dalm koullarnda,
eitli kee gereleri iin mil dnme snrlar
evresel Hz:
Alt sradaki nil ap deeri ile st ve sa tarafta bulunan iil dev/dak deerlerinin kesitii nokta n/s
biriminden evresel hz verir.
rnek : Mil ap 50 mm, mil devri 1500 d/dak olan mil iin evresel luz 4 m/s dir. Szdrmazlk ortam
ve alna scakl uygun ise nitril (NBR) kee dudak malzemesi olarak seilmelidir.
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
Is etkisinden elastomerler sertleir ve krlganladr. Is etkisinde kald sre ne denli uzar ise yalanma o
denli fazlalar. En son noktada, titreim nedeniyle malzeme atlar ve esneklini yitirerek szdrmazlk grevini
yerine getiremez. Kee sabit durumda iken atlama olmayabilir, ancak titreim gibi mekanik ok etkisi ile ya da
yerinden oynatlrsa atlar. Yalanmadan kukulanlrsa gzle denetim gvenilir sonu vermez.
Temel kural olarak, btn elastomer malzemelerde alma scakl ne denli dk olursa kee dudann
mr o denli uzar. Dk scaklkta alan kee dudanda snma ok fazlaysa bu, genellikle apsal ykn
fazla olmasndandr. Bu da kt kee tasarm, yanl Gater yay ya da yanl boyutta kee seimi sonucu n
yklemenin fazla olmasna baldr. Szdumazlk salayan en kk apsal yk ideal uygulamadr. ok fazla
yk daha iyi szdrmazlk salamaz, fazla srtnme ssna ve sonuta keenin bozulmasna yol aar.
Kee = 30x42x7 NBR
Ortam = Hidrolik ya
Mil dn= 3000devir/dak.
M
N.m
0, 5
0, 4
0, 3
0, 2
0, 1
T
(

60
50
40
30
20
10
0 1 Saat
ekil.9- Zamana gre srtnme momenti ortamscakl ve kee duda scaklndaki deiine
Gere, alma scaklnn stnde scakla dayankl olmaldr. nk kee duda scakl, ortamdan
daha fazladr. Daha yksek scaklklarda elastomer gerecin dnda yay gereci seimi de nem kazanr (ekil.9).
Kee duda hibir zaman kuru almamaldu\ Milin ilk dnnde yalamay salamak iin kee ve mile
montajdan nce gres ya da ya srlnelidir. Szdrmazlk salanan blge yalnzca yalama grevi yapmaz ayn
zamanda kee dudann soutulmasna da yardm eder. Toz dudakl keelerde toz duda ile kee duda ara-
sndaki boluk, yalama eksiklii srasnda ilk yalamay salayan depo grevi de yapar. Bu boluu gres ile
doldurmak nerilen nlemlerdendir. Kee dudandan ok az sznt, kuru almasndan daha iyidir. nk
kuru alrsa srtnme ss nedeniyle kee duda sertleir ve tmden bozulur. Sulu ortamda alan keeler-
de, su kauuk iin ok iyi yalama grevi yapan bir maddedir.
Kirli ve tozlu ortamda alan keelerde kee dudan korumak ve temas blgesinde anmay nlemek iin
toz dudakl kee kullanmak gereklidir. Ancak toz duda keeyi tozlu ortamdan tam olarak koruyamamaktadr.
Tozlu oltamda btn gerelerin mr, toz dudana karn ksalr, en az etkilenen malzeme fluorelastomer, en
fazla etkilenen ise poliakrilik dir. Arazide ya da madende ok ar koullarda alan makinalarda mekanik kee
kullanlmaldr. Mekanik keeler, radyal ya keelerine gre btn koullarda 10 m/s evresel hza dek daha iyi
sonular salarlar.
Ortamn etkisi: alma scakl arttka ortamdaki maddenin kimyasal etkisi de artar. Kee duda ortama
bal olarak sertleir ya da yumuar. Sertleme, yksek scaklkta yalanma sonucu oluur. Yumuamann ne-
deni ise kimyasal etkidir.
Hipoid ya : Hipoid yalarda, yadaki katk meddeleri kee dudanda birikebilir. Bu gibi durumlarda biri-
kimleri datmak iin helis tipte trtll kee kullanmak gerekir. Katk maddeleri itil kauukta sertleme olu-
turduundan zel karml kauuk kullanmak gerekir. Scaklk X()C nin zerine kmamaldr. Daha yksek s-
caklkard;. helis trtll poliakrilik ve fluoro - kauuk nerilir.
5-07
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
Gres : Gresli ortamda, srtnmeden oluan snn ortam tarafndan datlmas daha zordur. Nitril kauuk,
grese kar en direnli kee malzemesidir. Ancak, mil yzey hz gres kullanlabilirlik blgesini (ekil.8) ayor-
sa yalama gerekir. Bu snrlama, toz dudakl keelerde toz duda ile kee duda arasndaki bolua gres ko-
nulduu durumlarda geerli deildir
Scaklk : Szdrmazlk ortam iin izin verilen scaklk deerleri iin izelgeler hazrlanmtr. Ortam scak-
l, kee mrn dorudan etkiler ve kee duda temas blgesinde snn dalabilirle zelliine baldr. Mil
hz arttka kee dudann snmas da fazlalar.
Ya Perde
Gider kana I t
Perde
kal d n mi
ekil.10- Ya birikiminin giderilmesi
Ya dzeyi: Milin iinde dnd ya dzeyi snn dalabilme koulunu belirler. Mil en st noktasna dek
ya iindeyse snn dalabilmesi gtr ve ortam scakl ykselir. Isnn en iyi ekilde dald ve belirli
mil hznda en dk scaklk, milin %25 ksm ya iinde iken gzlenmitir.
Ya Keelerinde Eksenden Kakln Etkisi : Mil ya da yuva kakl kee szdrmazlna etki eden et-
menlerdir. Milin salgl dnmesi dinamik yk oluturur ve bunun giderilmesi kee malzemesi ve kesitinin esnek-
liine baldr. Kabul edilebilir salg miktar kee tasaiun, kee malzemesi ve mil dn hz ile ilgilidir. deal
durumda milde salg olmamaldr.
Mil ekseni ile yuva ekseni arasndaki uzaklk milin yuvaya gre kakln gsterir. Mil zerine bir kompa-
ratr balanp, mil dndrlerek yuva ekseninden kakl llr. Kaklk kee dudann dzgn anmama-
sna ve mrnn ksalmasna yol aar.
Yuva yerleiminde yaplacak yanllk, yatak ile mil arasndaki tolerans yanll ve milin tam yuvarlak ol-
mamas eksen kaklna yol aar.
Milde esneme, titreim ve dier yapun yanllklar nedeniyle milin doru ekseninde dnmemesi dinamik
kaklk olarak adlandrlr. Komparatr ucunu mile dedirir ve mili yavaa dndrerek mildeki salgy le-
riz. Dinamik kaklk mil ekseninin yuvadan kaklndan daha nemlidir. nk ikincisinde apsal ynde sta-
tik yk sz konusudur ve daha sk kee duda ile bu aksaklk giderilebilir. Dinamik kaklk kee dudann
btn evresini andrr, zellikle yksek devilerde atalet nedeniyle nem kazanr. Dinamik kaklk kabul edi-
lir snr geerse, keenin szdrd miktar ok fazlalar. Titreim ve esnemeyi, dolaysyla dinamik kakl
en aza indirmek iin kee sutn yataa dayamal ve yatak oynamamahdr. Eksenden kaklk deerleri belirtilen
snrlar iinde kalmsa yay yk ve uygun esneklikteki gere ile baarl sonu alnr (ekil.ll).
5-08
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
Vua ffurfctzi
- cnm
3 0.*-
1
a 0.3-
!
l o . . -
r "
i <
2O
)
1 D
4 0
* uo 1
80 120 loO
Mi l ap
i r
2 0 3
nm.
2<0 2 80
l e SOO
mm Q
A
c
O.Ur
0J5
1 0.3-
* 0 J5
0 2 -
| as
\ o.-
o 0 0 5
\
s
> ,
M
% > ,
*.
.F
.
= 1
(M
) 1000 2000 3000 4000 5000 6000 1000
Mi l d onu laa d f r / d f a U
ekil. 11- Milde kabul edilir eksenden kaklk deerleri
Ya Keesinin Basnca Kar Kullanlmas : Normal olarak bir ya keesi basnca kar kullanlan szdr-
mazlk eleman deildir. Buna karn 0,5 bar basn farkna dek kullanlrlar. DN 3760 normuna uygun olarak
alma koullarna gre kabul edilebilir basn farklar izelge. 1 de gsterilmitir.
Daha yksek basnlarda kee dudann bklme olasl vardr, bunu nlemek iin daha az esnek kee ya
da destek bilezii kullanmak gerekir (ekil. 12).
Destek bilezii kullanldnda en iyi destei salamak iin destek bilezii profili kee dudann i tarafna
uygun, keenin mil aklndan fkrmamas iin destek bilezii - mil aras boluk, olabilecek en kk deer-
de olmaldr. Destek bilezii, kee ve mil arasnda emerkezlii salayacak ekilde yerletirilir ise kee 7 bar
basnca dek kullanlabilir. Ancak, srtnme kuvvetlerinde artma gzlenir ve kesin szdrmazlk salanmas g-
leir. Kee mr de bir miktar azalacaktr. Mil yzey kalitesi olaan uygulamalara gre daha fazla nem kazanr.
Destek bilezii elik, alminyum, pirin, teflon gibi herhangi uygun bir malzemeden yaplabilir.
izelge. 1- alma Koullarna Gre Kabul Edilir Basn Farklar
Max. Basn Fark
Bar
0,5
0,35
0,2
Mil Dn Hz
Devir/dakika
1000 e kadar
2000 e kadar
3000 e kadar
Yzey Hz
m/s
2,8
3,15
5,6
5-09
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
ekil.12- Basnca kar ya keesi uygulamas
Kee Kullanmnda Mil Tasarm
Mil gereci: Makina yapmnda kullanlan elikler (SAE 1035,1045) mil iin uygundur. Isl ilem ve nitrrle-
me yaplmaldr. ok iyi grafit dalml gzeneksiz dkme demir de baarl sonu verir. Kee temas blgesin-
de gzenek genilii 0,05 mm den kk olmaldr.
Sulu ortamda dk hzlar iin pirin alam gibi demirsiz metaller kullanlr. Fakat paslanmaz elik en
uygun malzemedir. Ancak, paslanmaz elikte nikel bulunmas s iletimini azalttndan, yksek hzlarda dudak
scakl fazlalar. Plastik malzemelerin s iletkenlii ok azdr. Bu yzden uygun deildirler. Isnn yetersiz
iletilmesi nedeniyle kee temas blgesinde yksek scaklk oluur ve mile zarar verir. Seramik burlar anmaya
ok dayankldr ve zel uygulamalarda ok iyi sonu verirler. Yumuak metaller (bakr, kurun, bronz, almin-
yum) szdrmazlk asndan balangta olumlu sonu verebilir, fakat kee dudann andrmas sonucu ok
abuk karmalara yol aarlar. zel durumlarda, dk yzey hznda (1-2 m/s) ve kee dudandaki sklk
azaltlarak kullanlabilirler. Yksek hzlarda kesinlikle sert malzeme kullanmak gerekir.
Mil yzey sertlii: Kee dudann temas ettii blgede mil yzey sertlii, anma direnci gznne alnr-
sa, Rockwell C30 yeterlidir. Ancak tama ve montaj srasnda, zayf yalama ve andrc ortamda yzeyin ze-
delenmemesi iin Rocwell C45 nerilen deerdir.
Tozlu ve kirli ortamda ya da mil yzey hznn 4 m/s yi getii durumlarda mil sertlii enaz Rockwell C55
olmaldr ve 0,3 mm ieri ilemelidir. Mil yzeyini setletirirken ok ani soutma yaplmamaldr. Ani soutma
yzeyde kristal tabaka oluturacandan, srtnme nedeniyle oluacak yksek frekanstaki titreimler kristallerin
ayrmasna ve andrc parack durumuna gelmesine yol aar.
Mil yzey kalitesi: Kee dudann temas ettii blgede torna kalemi, talama izi kesinlikle olmamaldr.
Talama ilerinde yzeyden tamamen tala kaldrmak gerekir. Nitrrlemeden sonra da polisaj gereklidir. Eer
mil zerinde helis izikler varsa yn, ya ieri pompalayacak biimde olmaldr.
ekil. 13 de belirtilen temas alanlarnda salanmas gereken mil yzeyi przllk deerleri aadaki gibi
olmaldr.
Ra = 0,2 ile 0,8 |im
Yzey hz arttka istenen yzey kalitesi de artar.
Rt = 0,8 ile 3,15 um
Mil yzeyinde przllk hi yok ya da ya filminin tutunmasn zorlatracak ekilde ise olumsuz etkisi
olur. Mil ucu keleri iin entik ve przden arnm koniklik ya da yuvarlatma nerilir. DN 3760 normuna
gre pah lleri izelge.2 de belirtilmitir.
5-10
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
izelge.2- M il UcunaK rlmas Gereken Pahlleri d
3
(D N 3760)
M il ap
di hll
6
7
8
9
10
11
12
14
15
16
17
18
20
22
24
25
26
28
30
32
d,
4.8
5.7
6.6
7.5
8.4
9.3
10.2
12.1
13.1
14
14.9
15.8
17.7
19.6
21.5
22.5
23.4
25.3
27.3
29.2
Temas yzt
blgesi
M il ap
di hll
35
36
38
40
42
45
48
50
52
55
56
58
60
62
63
65
68
70
72
75
d
3
32
33
34.9
36.8
38.7
41.6
44.5
46.4
48.3
51.3
52.3
54.2
56.1
58.1
59.1
61
63.9
65.8
67.7
70.7
M il ap
di hll
78
80
85
90
95
100
105
110
115
120
125
130
135
140
145
150
160
170
180
190
d
3
73.6
75.5
80.4
85.3
90.1
95
99.9
104.7
109.6
114.5
119.4
124.3
129.2
133
138
143
153
163
173
183
M il ap
di hll
200
210
220
230
240
250
260
280
300
320
340
260
380
400
420
440
460
480
500
dj
193
203
213
223
233
243
249
269
289
309
329
349
369
389
40 9
429
449
469
489
T emas yUzeyi
blgesi
b
7
S
10
1
15
20
t 1
( 0 65 b )
mm
5.95
S.8
85
10 . 3
17,75
17
12
( b - as)
mt v
7.3
6,3
10,3
' . 3
15.3
20.3
Temas yUzeyi b l ge l e r i
Norma 1 kee
c 1
3.5
3,5
4 5
S
6
9
< 2 mln
6, 1
6.6
8,5
10
1?
16.5
T.Dudakl k.
( 3
1.5
1,5
7
2
3
3
e mi n
7 . 6
J
' 0 , 5
12
15
19.5
ekil. 13- Kee duda temas blgeleri
5-11
S I ZD I RM A ZL I K E L E M A N L A RI
K ee Yuvas T asarm
Keenin yuvaya montaj pres geine olmaldr. Kee d apma gre uygun yuva lleri DN 3760 normu-
na gre izelge.3 de belirtilmitir. Bu deerler demirli metaller iindir.
Yuva malzemesi seiminde malzemenin sl genleme miktar nemli etmendir. Hafif metaller, plastik ve
benzeri malzemeler kullanlrsa, yuva sudmda yuva ap ile kee d ap arasndaki sklk azalacandan,
kee yuvasndan ya szmasna yol aar. D kauuk kapl keeler, d metal keelerden daha fazla gven sa-
lar. nk d kauuk kapl keelerde geme tolerans daha skdr ve kauuk malzemenin genleme katsays
daha fazla olduundan, yuvann genlemesini kolayca dengeler. Yuva ls iin H8 tolerans uygulanr. Yuva-
nn et kalnl azsa keeyi akarken atlama ya da krlma olabilir. Bu gibi durumlarda d kauuk kapl kee
kullanmak ya da H8 tolerans yerine F8 tolerans kullanmak gerekir. Yuva sertlii iin istenen belli bir deer ol-
mayp, yeterli dirente olmaldr.
Yuva yzeyinde uzunlamasna izgiler szma kayna olabilir. Bu nedenle yuvann temiz ilenmi olmas
gerekir.
ezilge J- Ya K eesi D ap Pres Geme S klk T oleranslar (D N 3760)
K ee D ap
c 2 H UM
16-15
50-80
80-120
120-180
180 - 300
300-500
D K auuk
kapl
+0.30
+0.15
+0.35
+0.20
+0.35
+0.20
+0.45
+0.25
+0.45
+0.25
+0.55
+0.30
D M etal
+0.20
+0.10
+0.23
+0.13
+0.25
+0.15
+0.28
+0.20
+0.30
+0.20
+0.35
+0.23
D T rtll
K auukK apl
+0.40
-0.20
+0.45
+0.25
+0.50
+0.30
+0.65
+0.40
+0.65
+0.40
+0.75
+0.45
Ovallik tolerans
D K auuk
0.25
0.35
0.50
0.65
0.65
0.80
1.00
D M etal
0.18
0.25
0.30
0.40
0.40
0,0025 x d
2
K ee K ontrol
Kee duda: Kee dudanda kopukluk, yrtlma, hava kabarc ve yabanc madde gibi zrler olmamal-
dr.
D ksm : D ksmda szmaya yol amayacak biimde malzeme eksikliine izin verilir. Metal yzeylerd
pas, 0.13 mm den geni izikler olmamaldr.
Yay yuvas: Yay yuvasnda kopukluk, yrtlma olmamaldr. Yay yuvssnn tepe ksmnda ok az malzeme
eksikliine izin verilir-.
Kauuun yapmas : Kee i ap yayl olarak yapmc firmann belirttii toleranslar iinde olmaldr.
Geer-gemez mastar ile ya da konik malafa ile llr.
TS 868 de ya keesi i ap toleranslar:
d < 100 ; 0.50 mm
10Od<15O;0. 65mm
150d<250; 0. 75 mm
Kee d ap : Kee boyutuna ve tipine bal olarak belirtilen sklk tolerans iinde olmaldr. Elastomer
malzeme yk altnda esnediinden d kauuk kapl keelerde, d ap lerken sabit bask uygulanmaldr.
(Genelde 1 N luk bask kuvveti kullanlr). Kee her defasnda 45 dndrlerek alnan 4 lnn ortalamas
kee d apn verir.
Belirtilmi bir deer yoksa onaylanan en fazla ovallik (llen en byk d ap ile en kk ap arasndaki
fark) 0,004 d
2
olmaldr.
5-12
S I ZD I RM A ZL I K ELEMANLARI
Kee kalnl: DN 3760 normuna gre kee kalnl b iin kabul edilir toleranslar :
b <, 10 mm 0,2 mm
b> 10 mm 0,3 mm
Yay : Yay gereci ortam koullarna uygun olmaldr. Tel ap. sarm ap ve serbest uzunluu szdrmazlk
ve kee mr iin gerekli apsal yk deerlerini salamaldr. Yay ular kauuu yrtacak sekide birletirilmi
olmamaldr.
izelge.4 de ya keelerindeki hatalarn nem sras gsterilmitir.
H A T A L A R
Tava kabarc
Prz
Malzeme dol mamas
Kalplama hatas
Erken pime hatas
Yabanc mailde
Yzey kirlenmesi
Yrtk
Boluk
izik
ekil bozukluu
Kesik ya ila al lak
apak
Yapmam apak
Kt yapma
Bkey kesme
Eksik kesme
Spiral kesme
Kaba kesme
Kesmede knt
izeige.4- Ya K eesindeki
Ya S zdrmazl
.
.

o
k

n
e
m
l
i
A
A
A
A
-
A
A
A
A
-
-
A
-
-
C
-
-
-
-
-
Orta
derecede
nemli
BCDE
BC
BCDE
BD
ABCDE
BCD
BCDEF
BCDE
BCDE
ABD
ABC'DE
BCDE
ABCDE
ABCDEF'
DE
AB
AB
AB
AB
AB
nemsiz
FG
DEFG
FG
CEFG
FG
EFG
G
FG
FG
CEFG
FG
FG
FG
G
FG
-
-
-
-
-
H atalarn D rfVmS ras
Gres S zdrmazl

A
A
A
A
-
A
A
A
A
-
-
A
-
C
-
-
Orta
derecede
nemli
BCD
BC
BCDE
B
ABCD
BCD
BCDEF
BCDE
BCDE
ABD
ABCDE
BCDE
ABCDE
ABCDEF
DE
AB
AB
AB
AB
AB
nemsiz
EFG
DEFG
FC
CDEFG
EFG
EFG
G
FG
FG
CEFG
FG
FG
FG
G
FG
-
-
-
-
-
T ozkirden koruma

o
k

n
e
m
l
i
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
C
-
-
-
-
Orta
derecede
nemli
AB
AB
ABCD
AB
ABC
AB
ABCEF
ABCDE
AB
AB
ABCD
ABC
A
ABCDEF
DE
-
A
-
-
A
nemsiz
CDEFG
CDEFG
K F < ;
CDFG
D I :!*<;
CDFG
DG
FG
CDEFG
CDEFG
EFGG
DEFG
BCDEFG
G
FG
AB
B
AB
AB
B
Ya K eesi T rleri
1. D kauuk kapl DN 3760 A tipi: Yzeyi przl, gzenekli ya da sl genlemesi yksek gereten yu-
valar iin genel amal kee tipidir. Bilezik paslanmaya kar korunmutur.
2. D melal DN 3760 B tipi : D aptan szdrmamas iin daha iyi yuva yzey kalitesi gerektirir. Isl
genlemesi yksek metaJ yuvalar iin uygun deildir. Pahal kauvk malzemeler iin yelenen kee tipidir.
3. itf bilezikli kee DN 3760 C tipi: Byk aplarda akma kolayl iin yelenir. Dudak taraftan mile ta-
klrken ve ya arpmalarna kar avantaj salar. Montaj hatalarna daha az duyarldr.
5-13
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
4. Tozdudakl keeler : DN 3760 ASrBS-CS tipi. D etkenlere ak uygulamalarda ve toza kar toz du-
dakl kee kullanlmaldr.
5. ift dudakl keeler: ki ayr ortam birbirinden ayrmak amacyla kullanlrlar
6. Yayszkeeler: Gres szdrmazl gibi daha az nemli uygulamalar iin ucuz tip keedir. Mil sync ola-
rak ta kullanlr.
7. D trtll kee : D apta szdrmazlk nem kazand durumlarda, scak ortamda yelenen kee tipi-
dir.
8. Basnl ortam keesi: 5 bara dek basnlarda kullanlan duda kaln etli ve destekli kee tipidir.
9. Byk aplarda ve yksek devirlerde dk moment istenildii zaman kullanlan basnl ortam keesi.
10. Deri kee : Yzey kalitesi iyi olmayan millerde gres szdrmazl iin kullanlan anmaya direnli kee
tipidir.
11. Tozkoruyucu deri keeler: Tozlu ortama kar deri dudan korumak amacyla deri ya da yn keeden
koruyucu dudak eklenmitir.
12. Ar tozlu ve kirli ortamda ya szdrmazl ii kauuk esasl szdrmazlk duda yn kee ya da deri
ile korunmutur.
Ya Keeleri le lgili Deneyler
Ya keelerinin alma koullarnda mrn belirlemek, kalite kontroln yapmak ve daha uzun mrl
kee tasarm iin aratrma yapmak amacyla gelitirilmi pek ok deney vardr.
Bunlar iki ana blmde toplayabiliriz;
1. Yeni ve daha zor koullar iin kee deneyleri,
2. Kalitede srekliliin kontrol iin kee deneyleri.
Yeni ve daha zor koullar iin kee deneyleri yaplrken karlalan en byk glk, gerek alma ko-
ullarnn tam olarak bilinememesi ve laboratuvar aletlerine uygulanamamasdr. Bir keenin performansn l-
lmesi iin en ideal deney aracn zerine taklarak izlenmesidir. Ancak, bu deney zaman alc ya da pahal ola-
bilir.
Kalitenin kontrol iin yaplan deneylerde ama kullancnn hizmet mr asndan gvenli olmasdr. Bo-
yutsal ve gz kontrol bu ama iin yeterli olmayabilir. Parti teslimatlarnda, rnek alnan keelerde apsal yk,
mr, malzeme direnci gibi deneyler yaplabilir.
mr deneyi: Kee mrn belirlemek iin yaplan deneyler mr deneyi ya da fonksiyon deneyi diye ad-
landrlr. alma koullarna yakn ortamda kee altrlarak szma, kee ve mil yzeyinde anma, malze-
me zelliinde deimeler gibi zellikler incelenir. alma koullarna ne denli yakn bir ortamda altrlrsa
deney o denli anlaml olur. Bu nedenle ok eitli deney makinalan gelitirilmitir. En gelimi makinalarda is-
tenilen zellikler unlardr : Hzn deiken olmas, alma sreci iinde hz deitirme, bekleme, ters dnme
gibi koullar bir programa bal olarak yerine getirebilme, milin eksenel ve asal olarak hareket edebilmesi,
milde ve yuvadaki kakln ayarlanabilmesi, scaklk kontrol. ekil.14-15 de deiik tipte mr deney maki-
nalan gsterilmitir.
M i I s al g ayoi
ekil.14- Ya keesi mr deney aleti
5-14
ekil. 15- TS 868 ya keesi mr deneyi
rra
SIZDIRMAZLK ELEMANLARI
Kullanc iin nemli olan szdrmazl salamak ve grev sresinin uzun olmasdr. S17.d1rma7.hk etkisini
belirlemek kolaydr, nk 100 saatte izin verilen szma miktar belirlenir. 22 saatlik bir deney bunun iin yeter-
lidir. Ancak, grev sresini belirlemek iin daha uzun sreli deneyler gerekir. Deney scakl, mil devir hz
kee malzemesine gre seilmelidir. rnek : Nitril kauuk iin en fazla 90C scaklk ve mil devir hi7. ekil.8 e
gre seilmelidir.
M ontaj nerileri
Ya szntsnda, keenin ve mil yzeyinin bozulmasna yol aan arzalarn byk blm dikkatsiz montaj-
dan doar. yi sonu alabilmek iin aadaki kurallara tam olarak uymak gerekir.
Keeyi kontrol ediniz: Montajdan nce keede bir bozukluk olup olmadna baknz. Dnk, kesil ya da
baka ekilde berelenmi kee duda szmaya yol aar. Yuvasndan karlan kee kesinlikle bir daha kullanl-
maldr.
Kee elemann nceden yalaynz: Keeyi takmadan nce szdrmazl salayacak ya ile yalaynz.
Toz keeleri gresle birlikte yerletirilmelidir. ift dudakl keelerin dudak aralar iyi gresle doldurulmaldr.
lleri kontrol ediniz'Mil ve yuva apnn kee llerine gre uygunluuna baknz. Deilse uygun kee-
yi seiniz.
Mil ucunda kemiklik ya da yuvarlatma olmadnda ekil. 16 da gsterilen zel bir yksk kullanlmaldr.
Mil ucunda kanal ya da kama yuvas olursa kee dudann berelenmemesi iin yardmc konik yksk ve kovan
kullanlmaldr.
Yukarda saylan yardmc aparatlar bulunmadnda kanal ve kama yuvalarn koyu lifli ya ile doldurunuz.
Kee ynn kontrol ediniz: Yeni keelerin eski keeler ile ayn ynde taklp taklmadni kontrol ediniz.
Genel olarak dudak (yayl keelerde yay) szdrmazl salanacak yaa dnk olmaldr.
Doru aparat kullannz. : Yuva ekline, kee trne, keenin alma ynne gre uygun aparat seiniz.
ekil.17-19 tiplerinde aparat apnn yuva apna gre 0,25 mm kk olmas nerilir. Kee yalnzca ekillerde
gsterildii gibi alnlarndan evrede homojen kuvvet uygulanarak yerine aklmaldr. akma srasnda ekil
bozulmasna yol amamak iin, aparatlarn merkezleri serbest olmaldr.
Sistemin tipine gre ya nceden kee yuvaya yerletirilir, mil sonradan taklr ya da kee mil takl iken
milin zerinden geirilerek yuvaya yerletirilir. Keenin nce mile geirilerek dudaklarnn gzden geirilmesi
nerilir. Kee m zerinden geiriliken hafife evresel hareket, ilemi kolaylatrr.
Kee yerine takldktan sonra srtnmeye, anmaya ve bu nedenle keenin bozulmasna yol aabilecek
dier makina paralarna dokunmamasna zen gsterilmelidir.
ekil. 16- K eemontajnda
konik yksk kullanlmas
ekil.17- K ee montajnda
akma kovan kullanlmas
5-15
SIZD1RMA7.LIK ELEMANLARI
ekil. 18- Fatural yuvayauygunaparut ile montaj
ekil.19- Faturaszyuvayagreuygun
aparat ile montaj (ilenmi yuva yzeyinden diplcnni)
ekil.20- D ayamaflal yadasegmanl
yuva tipine uygun aparat ile montaj
alma koullarna en uygun kee malzemesi stokta bulunmaz ve acil gereksinim kee mrnden daha
nemliyse yerine ayn lde fakat deiik malzemeden kee kullanmak mmkndr. rnek olarak nitril kau-
uk, poliakrilik yerine kullanldnda 110C den sonra sertleeceinden mr az olur. Silikon ise sya daha da-
yankl olmasna karn baz yalara direnli deildir. Fluooelastomer uygun geretir fakat pahaldr.
izelge.5 de acil durumda orijinal kee malzemesinin yerine kullanlabilecek en uygun kee malzemesi sras
gsterilmitir.
izelge.5- Orijinal K ee M alzemesi Yerine K ullanlabilecek en yakn malzeme karlklar
Orijinal ya keesi
gereci
YN
DER
NTRIL
POLAKRLK
SLKON
A cil durumda yerine kullanlabilecek
geresras
1-Nitril
2- Deri
3- Poliakrilik
1-Poliakrilik
2- Nitril
1- Deiik formlde nitril
2- Poliakrilik
3- Silikon
1 - Fluooelastomer
2- Nitril
3- Silikon
1 - Fluooelastomer
2- Poliakrilik
3- Nitril
W I*
5-16
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
V-Keeler (V-Seals)
V keeler mil ve yataklarda kullanlmak amacyla tasarlanmlardr. apsal tip ya keelerinden farkl ola-
rak eksenel ynde bask yaparak toz, kir, gres, ya sramas gibi etkenlere kar koruyucudur. Aparat ile sk
geirilerek, mil zerinde kaymadan mil ile birlikte dnmesi salanr. Dudak dik bir yzeye srtnerek dinamik
szdrmazlk salar. zel durumlarda sabit para zerine geirilerek dnen bir yzeye karda alr. Yzey
hz ok fazla ise bu uygulma zellikle nerilir, dudak basnc ok az olduundan srtnme kuvveti ve g kayb
ok azdr. Malzemenin elastik olmas nedeniyle montaj ok kolaydr. Gerdirilerek mile geirilir, srtnme yzeyi
zerine belli bir bask yapaak kadar yaklatrlr. Yzey hz 8 m/s yi geiyorsa eksenel ve apsal olarak sabil-
letirilmelidir.
Malzeme olarak anmaya ok direnli nitril kauuktan yaplrlar. 100C nin zerinde scaklklarda fluoroe-
lastomer kauuk kullanlmaldr.
V keeler metal para olmadndan basit, montaj kolay, ucuz tip keelerdir. Milde anma yaratmazlar, a-
ltklar yzeyin ok dzgn olmas koulu yoktur. Milde salg ve eksen kaklna, eksenel harekete duyarl
deillerdir. zellikle byk aplarda pahal keelerin yerine yelenirler. Byk aplardaki uygulamalarda, mil
dn hz fazla ise apsal ya keelerinde an srtnme ss oluur, V keeler ise 40 m/s yzey hzna dek
baarl sonu vermitir.
leme kolayl ve V keelerde daha iyi alma koulu salamak iin zel kar yzey contalar kullanlr.
!jekil.21- V kee tipleri ve llendirilmcsi
3. HDROLK YE HAVALI (PNOMATIK) SSTEMLERDE
SI/DIKMA/LIK ELEMANLARI
Hidrolik ve hav.l MsU-mlorde baarl sonu byk lde s/drmu/lk elemannn kalitesine ve uygun
trn seimine baldr. zellikle dinamik aldan elemanlar, sistemin duyarll, verimlilii, gvenilirlii a-
sndan byk nem t:ii "li. koullan saklamak iin ok eitli sztlrmazlk eleman tipleri gelitirilmitir.
ekil.22 de tipik bi pisimi silindir tasarmnda sizdrmazlk eleman kullanma yerleri gsterilmitir. Siste-
min pnmatik ya da hidrolik basn ile alma biimi, basn ve hz gznnc alnarak uygun eleman seimi ya-
plr.
Yeni tasarmlarda piston ve silindiri llendiken standard aplarn seilmesi szdrmazlk elemannn se-
imini de kolaylatrr. Avrupa Hidrolik ve Pnmatik letim Komitesi (CETOP) tarafndan standard kabul edilen
silindir ve piston (piston kolu) aplan izelge.5 de gsterilmitir.
5-17
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
izelge.5- CE T OP S tandard S ilindir ve Piston aplar
S tandard silindir
aplar (mm)
12
16
20
25
32
40
50
63
80
100
125
140
160
180
220
250
280
320
360
400
S tandard piston (piston kolu)
6
8
10
12
14
16
18
20
22
25
28
aplar (mm)
32
36
40
45
50
56
63
70
80
90
100
110
125
140
160
180
200
220
250
280
320
360
Ku11anaa
y e r i
A
B
C
D
E
S zd n uzl k
El man
U-rlng
V-rlng
Takm halka
Flan halkas
Destek bi l ezi i
U-rlng
V-rlng
0-rlng
Takm halka
Piston ba
l asti i
Komple piston
ba l asti i
Anma blezl
Destek bi l ezi i
0-rlng
Destek bi l ezi i
Sal hi droli k
halka
Mil s y r c
ekil.22- H idrolik sistemlerde sizdrmazlk eleman kullanma yerleri
5-18
. mi,-.
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
O-Halkasr(O-Ring)
tik O-halkas kullanm 19. yzyl ortalarnda buhar pistonlarnda szdrmazlk malzemesi olarak dkm
demir seilmesi ile balar. Bu denli kat ve sert bir malzeme ile szdrmazlk salamada byk sorunlarla kar-
lald aktr. Bu sorunu zmek ve piston ile silindirin hareketine uyum salamas iin uzun yuva iine
kayan dkm O-halkas uygulanmtr. Btn almalar szdrmazlk sorununu zmek iin esnek hir malze-
menin gerektiini ortaya karmtr. Zamanla kauuk mhendislikte kullanlm ve O-halkas gelimesine
temel olmutur. Hidrolik szdrmazlk eleman olarak en geni biimde uak endstrisinde yaygnlam ve
dier endstri kollarnda da montaj kolayl, basit ekli nedeniyle O-halkas kullanm benimsenmitir. Baar-
l sonu elde etmek iin yuva ls, malzeme zellii ve O-halkasnn ekil ve l olarak tolerans iinde olma-
s nemlidir.
O-Halkas Kullanma stnlkleri
- Ucuzdur.
- Yerden tasarruf salar. Ayn etkinlikteki btn szdrmazlk elemanlarndan daha az hacim gerektirir.
- Her iki ynde de szdrmazlk salar.
- Montaj srasnda ters ynde monte edilme tehlikesi yoktur. Deniyimsiz kii de montajn yapabilir.
- O-halkas yuvas ilenmesi kolaydr.
- Statik uygulamada contalara gre daha kaba yzeyde kullanmak olana vardr.
d x b d = i ap b = Kesit ap
ekil.23- O-Halkas llendirilmesi
O-Halkasnn almas : O-halkas ile statik durumda szdrmazlk ilk sktrma ile salanr. Sktrma
oran yuva derinliine baldr. Basn arttka o-halkas ekli bozulur, basnc szdrmazlk istenen yzeye ile-
tir. Temas yzeyine yapt basn, ortam basncndan, ilk sktrma basnc kadar fazladr. O-halkas alma
boluu arasndan akmayacak denli akmazl yksek bir akkan gibi davranr. Bu nedenle alma boluu
arasndan akmaya alacaktr (ekil.23). O-Halkasnn statik durumda yzeye yapt basn ya filmini krar
ve kuru temas oluur. Dinamik uygulamada hareket baladnda O-halkas hafife yuvarlanr ve o-halkas ile
metal yeyler arasnda yeniden ya filmi oluur. Bundan sonra kayma hareketi balar. Eer o-halkas ilk andaki
yuvarlanmaya izin vermeyecek ekilde ar sktrldysa balang srtnmesi ok fazlalar ve o-halkas
mr ksalr. Deiken basnta alan o-halkas statik durumda da olsa anmaya urar. Anmay azaltmak
iin o-halkas yalanmal ve yuva yzey kalitesi arttrlmaldr.
O-Halkasnn basnta akmas ve destek bilezii : Basn altndaki elastomer malzeme, metal paralar ara-
sndaki boluktan akma eilimi gsterir. Dk basnta bu eilim azdr, fakat basn yksekse akmaya kar
nlem almak gerekir. O-halkasnn alabilecei maksimum basn, alma boluu ve o-halkasnn sertliine
baldr. Her durumda alma boluunun varolabilen en kk deerde olmas istenir. Statik koullarda akma
iin aklk olmadndan basn snn yoktur. Balant elemanlarnn yeterli kuvvette olmasna zen gsterme-
li, uzayp aklk oluturmamaldr.
Dinamik uygulamalarda basn snr alrsa destek bilezii kullanmak gereklidir. Destek bilezii PTFR ya
da sert baka bir malzemeden yaplabilir. Destek bilezii d ap o-halkas yuvasna tatl girmeli ve o-halkas
yuva genilii hem o-halkas hem de destek bileziini iine alacak genilikte olmaldr. Dk basnta alma
boluu fazla ve snr scaklkta alyorsa yine destek bilezii kullanmak gerekir. Destek bilezii srekli o-
halkasmn dk basnl tarafna konulmaldr. Eer basn her iki yndeyse, o-halkasnn her iki yanna des-
tek bilezii koymak gerekir.
alma boluu gerekenden fazla ise statik basnta da akma olabilir (ekil.24).
5-19
S I ZD I RM A ZL I K E T 'H M A N L A RI
Basn yok Bas n v e al - B as n ya da
ma b o luu- kab u l al ma b o -
edilir s n rlar luu kab ul e-
ier isinde dilir s n r lar
d nda( akma
B as n ya da al ma
b o luu kab u l ediI r
s n r I ar d nda i se
akmay nlemek iin
destek" b l I ez ii kul-
I an mas
ekil.24- B asntaO-halkasnnalmas
Dinamik uygulamada ise akma eilimi o-halkasnn blgesel olarak anmasna ve zelliini erken yitirmesi-
ne yol aar.
PTFE malzemeden yaplan destek bilezii zellikje kk boyutlarda ve srtnme katsays ok dk oldu-
undan dinamik uygulamalarda uygundur. Genellikle destek bilezikleri dz ekillidir, bir yan o-halkas ekline
uygun profilde olanlar da vardr. Destek bileziinde dikkat edilecek nokta yanlamasna kesitler ya da yerel za-
yflamaya yol aacak yapm zr olmamasdr. Eer yzey kalitesi dzgn deilse o-halkas przlere yapt-
nda berelenir, zamanla zayflar. Yksek basnlarda profilli destek bilezikleri daha gvenlidir (ekil.25).
Destek bileziine gelecek yk ok fazla ise dolgulu PTFF ya da poliklorotrifluoro etilen (PCTFE) yelenir.
Destek bilezii malzemesi olarak basma direnci fazla olan btn plastikler (POM poliasetal, PA poliamid,
HDPE) ve sert elastomerler (NBR 90 orA, Polyester elastomer) kullanlr.
b.
ekil.25- D estekbilezii tipleri veuygulamarnei
a- Rondela b- K esikhalka c- S piral halka
5-20
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
ekil.26- alma basnc -kesit ap balants
O-Hatka Kesit ap Seimi
rnek1
Yant
rnek 2
Y ant
alma basnc 30 bar olan hidrolik silindirde 70 or sertliinde 4 mm kesit apnda o-halkas
kullanlyor. Mak simum alma boluu ne olmaldr ?
0,135 mm (ekil.26).
: alma basnc 30 bar olan bir hidrolik silindirde alma boluu 0,135 mm, seilecek o-
halkasnn kesit ap ve setlii ne olmaldr ?
: 70 or sertlikteki 4 mm kesit apl ya da 80 or sertlikte 3,1 mm kesit apl ya da 90 or sert-
likte 2,9 mm kesit apl o-halkas seilmelidir (ekil.26)
O halkasnn kesit ap varolan en yakn Standard lde seilmelidir. Basn ve alma boluunun fazla
olduu koullarda destek bilezii gerekir.
O-H alkas Yuvas
O halkas yuvasnn llendirilmesi kolaydr. Ana ller o-halkas lsne ve uygulama tipine baldr.
Drtgen ekil yelenir, ileme kolayl iin 5 ye dek koniklik verilebilir, bundan daha fazlasna kesinlikle izin
verilmez. Yuva dibinin yuvarlatlmas (R 0,5-0,8 mm) ya da 45 pah krlmas nerilir. Yuva kenan keskin olma-
maldr. Yuvarlatma ls 0,25 mm den fazla ise akma tehlikesi yaratr. Szdrmazl o-halkas basma oran
belirler, bu nedenle yuva derinlii en nemli ldr (ekil.27). Statik ve dinamik uygulamalarda yuva ap dei-
iktir. Dinamik alan bir o-halkas iin statik alan o-halkasna gre daha byk yuva derinlii gerekir,
nk islenen skma oran daha azdr.
Yuva dzeyinin temiz olmas o-halkasn anmaya kar korur. ok iyi polileme gerekli deildir, fakat i-
zikler, kalem izleri olmamaldr.
> 3
< 3
0,25
0.5
ekil.27- O-halkas yuvas
-Yuvann T derinlii ve B genilii uygulama yerine gre izelge.6 da gsterilmitir.
5-21
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
m
Basn bar V - Y uva Di k ke n a r y uv a
Di k kenar yuva +
*<eri d est ek halkas
:, ??';'' r'&}&
iPi HIM
iHHI iHHI
100
ekil.28- O-H alkasnn akma eilimi gsterdii basnlarda destek halkas gerekir
Dinamik O-Halkas Yuvas (Hidrolik) : b.elge.6 daki deerler o-halkas kesit apnn %10 ile %15 arasnda
sktrld varsaymna gre belirlenmitir. leme ve o-halkas ap toleransn gznne aldmzda sk-
trma orannn %6 dan kk olmas gerekir.
Z deeri pah iin minimum deerdir.
i zelge-6 Di nami k O-Halkas Y uvas (Hi d roli k)
r
b
T
1,5 1.3
1 7S l.S
2 1.7
2.4 2.1
2.5 2.2
2.62 2 3
3 2.6
3.5 3 0 5
3.53 3.1
4 3.5
4.5 4
5 4 .4 5
5.33 4,7
/ /

w
B
1.9
?.3
24
2, 1
3
3,1
3 6
4 2
4,2
4.8
5.4
6
6.4
' ^
Z
1
1,1
1,2
1.4
1.4
1.5
1.6
1.8
1.8
2
? 3
2.5
2.7
b
5.5
5.7
6
6,5
6.99
7
7.5
8
8.5
9
9.5
10
4,95
5.1
5.4
5.8
6.3
6.3
6,7
7.2
7.7
8,2
8.6
9.1
B
6.6
6,9
7,2
7.8
8.4
8,4
9
9.6
10,2
10,8
11.4
12
Z
2.8
3
3.1
3.3
3.6
3.6
3,8
4
4 ^
4,3
4.4
4.5
5-22
II P1B
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
Dinamik o-halkas yuvas (Pnmaik): Zayf yalama ve srtnme nedeniyle kayplar azaltmak iin pnma-
tik uygulamalarda o-halkas sktrma oran %2 ile %6 arasnda olmaldr. Eer srtnme ve anmann enaz
dzeyde olmas isteniyor ve az miktarda hava kaana izin veriliyorsa o-halkas yuvas izelge.7 de kk i-
zelgedeki deerlerde olmaldr.
izelge.7- D inamikO-H alikas Yuvas (Pnmatik)
( - t | )
< S t *
b
i ;5
1J 8
2
2.4
2.5
2,62
3
3.5
3.53
4
4.5
5
5.33
y////A\
t
(_
T
1.35
1.55
1.8
2.15
2.25
2.3 5
2.75
3 .25
3 .25
3.7
4 .2
4 .65
4 .95
B
1.9
2.3
2.4
2.9
3
3.1
3.6
4 .2
4 .2
4 .8
5.4
6
6.4
Z
,1
.2
.4
.4
.5
.6
8
.8
2
2,3
. 5
f"L
Sfl
b
5.5
5,7
6
6,5
6.99
7
7.5
8
8.5
9
9.5
10
-Y/w
i-
T
5.15
5.35
5.65
6.1
8 8
6,8
7.1
7.6
8
8.5
9
9,5
Y/%
Lii
a
6 6
6.9
7.2
7.8
8.4
8.4
9
9,8
10.2
10.8
11.4
12
\
t'
Z
2.8
3
3.1
3.3
3
3 6
3 B
4,2
4 3
4.4
4 5
I
b
1.78
24
262
3 53
5 J 3
5 7
6.93
T
1.
25 5
2 75
3.15
3.7
5.5
50 ,
7.2
a
3
2.7
2 9
34
4
G
r
, 4
7.9
0 0 5
0 05
0 05
0 05
0 1
0.1
0,1
0.1
gen yuva (ke o-halkas yuvas) : gen ekilde yuva statik flan ve kapak szdrmazlnda kullanlr.
Pahn tolerans iinde ilenmesi g olduundan dikdrtgen kesitli yuva yelenir (ekil.29).
ekil.29- K e O-halkas yuvas (gen yuva)
Trapezyuva : O-halkasnn yuvasnda sabitletirilmesi iin trapez yuva kullanlr. Eksenel sktrma iin
uygundur, ileme zorluu nedeniyle 3 mm nin altnda o-halkas aplar iin toleranslar daha geni tutulmaldr.
O-halkasnn i ap, yuvanm ortalama apn, o-halkas kesit apndan kartlarak bulunur.
5-23
SIZDIRMAZLK ELEMANLARI
- M 0, 05 -.
h- n\O, OS
L' ' '
ekil 30 - T rapezo-halkas yuvas
Yzey K alitesi
O-halkas ile temas eden yzeylerin kalitesi, alma ekline gre seilir. Dinamik alan yzeylerin kalite-
si statik duruma gre ok daha iyi olmaldr. Deiken basnta alldnda statik o-halkas da anr, bu ne-
denle yuva yzey kalitesi arttrlmaldr. Olaan statik koullarda ise kaba yzey kalitesi bile yeterli olmaktadr.
Bu zellik o-halkasn contalara gre stn klmaktadr.
izelge.8- O-H alkasnn T emas E ttii Yzey K aliteleri
UYGUL A M A
DNAMK
Hidrolik ve
Pnmatik
STATK
Y ZE Y
Silindir
Piston kolu
Yuva taban
Yuva yan yzeyi
Temas yzeyi ve taban
Yuva yan yzeyi
Y ZE Y K A L T E S
<4nm
<2|im
<6-12 um
<25nm
< 10 (im
<26 |im
5-24
SIZDIRMAZLK ELEMANLARI
O-halkas sertlii: Yumuak malzemeler (60 or A) dk basnta daha iyi szdrmazlk salar, sert mal-
zemeler ise (90 or A) yksek basn iin uygundur. O-halkas mal/eme sertlii 60 ile 90 or A arasnda deiir.
Genel amal o-halkas 70 or A sertliindedir. Bu sertlik anmaya kar direnci salar. Kullanma snrndaki
scaklk sertlii etkiler.
O-halkas sertliinin belirlenmesinde en nemli etken basn ve alma boluudur. alma boluu ve
basn fazlalatka daha sert o-halkas malzemesi seilmelidir. alma ekline gre de dnme hareketleri ve
deiken basnta statik uygulamalar iin en az 80 or A sertlik nerilir.
Sert malzemelerde kalc ekil deitirme (srekli kalclk) deeri daha fazla olduundan dk basnta
szdrmazlk salama zelliini yitirebilir. Malzeme sertliini seerken dk basnta da szdrmazln salan-
dna gven duyulmaldr.
alma S cakl
Elastomer paralarn s genlemeleri metallerden ok fazla olduu iin scaklk farklar skma orann et-
kiler. Dk scaklktaki ortamda yuva derinliini daraltarak sl ekme miktarn karlamak, yksek scaklkta
ise genlemeye kar o-halkas yuva derinliini olaandan fazla yaparak skma orann sabit tutmak gerekir.
Dk alma scakl zellikle eksenel hareketlerde sorun yaratabilir, nk o-halkas ekmesi fazla ise
metal temas edebilir.
Bu nedenle ok dk alma scakl olan ortamda o-halka^ malzemesinin ekme oran az olmal ya da
sktrma orann fazlalatrmaldr. Yay ykl o-halkas kullanmak ta uygun zmdr.
Yksek scaklkta o-halkas seimi malzeme zellii ile ilgilidir. Scaklk alma mrn etkileyen en
nemli etkendir. Elastomer malzemelerin alma snrnn dnda scakljHarda ve ortamda metal o-halkas
kullanma olana vardr, ancak statik uygulamalarda baarl sonu elde edilir.
Spiral bozulma genellikle yukarda belirtilen hatalardan birden fazlasnn ayn anda bulunmasndan kaynak-
lanr. 35 bar dan fazla basn o-halkas burulmasn engeller.
O-halkas anmasn alma hz ve kursu etkiler. Genel olarak 60 dev/dak. ya da 0,2 m/s hz snr al-
mamaldr. ok yava hzda alan eksenel hareketlerde de, srtnme fazlalaacandan o-halkas kullanm
uygun olmayabilir.
ekil.31 basn farkna gre o-halkas alma hz snn hakknda bilgi verir, i ap 10 mm den kk o-
halkas iin geerli deildir.
O-Ring
serti i
.90 orA
03 0i
Max . p i s t o n h z
ekil Jl - B asn ve hza gre o-halkas seimi
5-25
SIZDIRMAZLK ELEMANLARI
O-balkas uygulamasnda ksa kurslar istenir, nk ksa kursta eksen kakl, yan ykler ve eilme en az
dzeydedir.
ekil.32 de grlen uygulama eksen kakln karlamak iin olduka basit ve ucuz bir zmdr. Meta- 'i! i
lin, metale temas ve yksek tama ykleri nlenir. &i
..m
1
D e s t e k p u l u mil
z e r i n d e s k o l m a l d r
legman
E/2 akmay
Bnleyeek ekilde
se 1 1 mel
x boluu= 0,08-0,15 mm
ekil J2- E ksendenkakl nleme yntemi
Ar koullarda yksek basnta PTFE malzemeden tayc kullanmak nerilir (ekil.33).
Destek bi l ezi i
Metal yadaPTFE
ta y c l ar
eki l.3 3 - Y ksek b asn ve a r koullard a pi st on yat aklanmas
Dinamik o-halkalarnda az miktarda ya szmasnn o-halkas yal ortamda altn kantladndan sr- Jfc j
tnme ve anmay en aza indirmek iin gerekli olduu unutulmamaldr. Yksek basnta akmaya kar al- | | j
ma boluunun nerilen biimde seilmesi, o-halkas malzeme ve setliinin alma koullarna uygun olmas (ov'*-' ''
gerekir. Anma direnci zayf malzemeler (rnek : silikon) dinamik uygulamalar iin uygun deildir. ' <
5 -26
K <
SIZDIRMAZLK ELEMANLARI
izelge.9- O-H alkalarnda E tkinlik nlemleri
O-H A L K A S I
S RT N M K S N
A ZA L T M A K
N
Strma orann
O-Halkas sertliini
O-Halkas kesit apn
alma basncn
Piston kolu apn
Yalamay
alma hzn
Metal yzey kalitesini
O-halkas yzey kalitesini
Scakln
O-Halkas yuva geniliini
A ZA L T
FA ZL A L A T I R
Statik o-halkas : O-halkalan en iyi szdrmazlk grevini statik konumda salarlar. Uygun malzeme seimi
ve montaj tipine bal olarak 1000 bar a dein basnta szdrmazlk salayabilirler. Statik durumda ok iyi yuva
yzey kalitesi gerektirmediinden, contalara gre daha stndrler. Ancak deiken basnta yzey kalitesinin
arttrlmas ve 80 or A ya da daha sert malzeme seilmesi gerekir. Deiken basnta o-halkas anma etkisin-
de olduundan yalama gerekir.
Statik uygulamada byk apta o-halkas gerekiyor ve standart kalp llerinde bulunamyorsa miktar ola-
rak kalp yaplmas ekonomik deilse ya da ap pres tablasn ayorsa, o-halkas kesit apnda fitil ya da hor-
tum kullanlr. Ular vulkanizasyon ya da yaptrc ile birletirilir. Daha fazla yapma alan iin ularn al
kesilip st ste bindirilmesi gerekir. Fitil o-halkas, byk apta kapaklarda, flanlarda ve yalnz statik uygula-
malarda 100 mm den daha byk aplarda kullanlr ve daha geni tolerranslarda kullanm olana vardr.
Dnme hareketlerinde o-halkas : Dnen miller iin apsal etkili dudakl szdrmazlk elemanlar daha uy-
gundur. Ancak, yer darl ya da kritik olmayan koullarda ucuz zm olarak o-halkas kullanlmaldr. Baar-
l sonu alnmas iin yuva tasarm ve o-halkas seimi nemlidir. O-halkas yuvasna yaklak %5 sktrl-
m ekilde monte edilmelidir. Serbest durumda o-halkas i ap, mil apndan daha byk olabilir. O-
halkasmn yuva iinde dnmesini nlemek iin yuva genilii o-halkas kesit apndan ok az byk olmaldr.
Dnen hareketlerde o-halkas kullanm iin yuva tasarm ekil.34 de gsterilmitir. Dier dikkat edilmesi gere-
ken konular unlardr :
- O-halkas sertlii 80 or A ya da daha fazla seilmelidir.
- Mil yzeyi 60 Rockwell C sertliinde olmal, yzey kalitesi Rt < 2 \m olacak ekilde dalma talama ile
talanmaldr.
- Mil yzey hz 4 m/s yi amamal ve yksek hzlarda ok iyi yalama salanmaldr.
- Yuva dnen mil zerinde almamaldr, eer mil zerine yuva alrsa merkezka etkisiyle o-halkas ge-
niler ve yuva iinde kayarak ok fazla srtme oluturur. O-halkas yuvas sabit para zerine almaldr
(eki.34).
- Yuva ya da o-halkas tutma yntemi, o-halkas zerinde gerilim yaratmamaldr. Tama yk ayr yzey-
lere aktarlmaldr. Bu o-halkasnn gerekli en ufak skma snn iinde almasn salar. Milin eksen-
den kakl almay byk lde etkiler. O-halkalan kesit ap mil apna gre en kk deerde se-
ilmelidir.
- Tayc yzeylerde biriken snn o-halkas etkilememesi iin s dalnnn salanmasna zen gsteril-
meli, tayc yzeyler o-halkasna uzak yerletirilmelidir.
Salnml hareketlerde hareketli eleman nce bir yne, sonra ters yne yay izer. Ortalama yzey hz 1 m/s
nin altnda ise yuva tasarm eksenel hareketlerdeki gibi seilir. Daha yksek hzlarda ve salnm srekliyse
dnen hareket gibi dnmek gerekir.
5-27
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
i i |
a l s
P
i
b
1,78
2.4
2,62
3
3.53
5 33
5.7
6.99
T
1.7
225
2,5
2,85
3,4
5
54
6.7
B
2
2,6
2,8
3.2
3.7
5 8
6.1
7.5
R
0,5
0,5
0,5
0.5
1
1
1
1,5
i

8
18
3 7 -
110 -
, t c
d
9
- 19
- 4 0
13C
150
.
\
1.78
24
3
5.33
6 99
W

t>
veya 2.62
3.53
- 5.7
D nme har eketler i iin
yu va lleri
D nme har eketler inde
o - r ing kesit ap seimi'
Bas n
r a kanal
S y r c yn kee kullan ld nda
sr ekli yalama g er ekir .
A m n= B max + 2 L m n
L = Yuv a der ini ii
Ra max = 0,4
0- r ing i o lanaklar lsnde
ya haznesine yak n yer letir in
- D min= B max + L min
B = 0 - r ing apt+ 0 , 0 5 mm
S y r c o - r ing
alter natif o lar ak
kul lan I ab i I ir .
Ba s n b i r i k i m i n i n l e me k i i n
O- Ri n g i k i y e k e s i l m e l i d i r .
ekil J4- D nme hareketinde O-H alkas Uygulamalar
O-halkasnn gerdirilerek kullanlmas : Statik uygulamada istenilen apta o-halkas bulunamaz ise ona
yakn apta bir o-halkasn gerdirerek ya da bzdrerek kullanm olasdr. Bu durumda yuva llerini belirler-
ken o-halkas kesit apnn deitiini gznne almak gerekir. stenen aptan %6 kk ya da %3 daha byk
kullanlmas nerilmez.
Guldin kuralna gre i ap d nin %1 genilemesi karlnda kesit ap b %0,5 klr.
Guldin kural: O-halkas kesit apndaki deime ortalama apn genleme ya da bzlme oranna baldr.
Ortalama ap d
m
= b+d
5-28
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
rnek : 50 x 5 lsnde bir o-halkas %10 gerdirilerek kullanlmak isteniyor. Kesit ap b. ne olur ?
Ortalama ap d
m
= 50+5 = 55 mm
Gelitirilmi ortalama ap d
mg
Gerdirilmi durumda kesit ap: b
g
Tablodan k = 0,95783 => b
g
Gerdirildikten sonra d ap
= d
m
x (gerdirme oran)
= 55x1. 1 =60,5
= bxk
= 5x0.957 = 4,785
= 60.5 - 4.785
= 55.715
= 55,72 mm olacaktr
izelge.10- GUL D N K ural T ablosu
% D
m
E
L.

o
it
a
E
:3
N
SS
olarak
dmg
1 25
1 20
115
1 1 4
1 1 3
1 1 2
111
1 1 0
1 09
1 08
1 07
1 06
1 05
104
1 03
1 02
101
100
99
98
97
96
95
90
85
80
% b olarak
K
89,443
91 ,287
93,25 1
93,6 5 9
94,072
94,491
94,91 6
95 ,346
95 ,783
96 ,225
96 ,6 74
97,1 29
97. 5 90
98,05 8
98,5 33
99,01 5
99,5 04
1 00
1 00,5 03
1 01 ,01 5
1 01 ,5 35
1 02,06 2
1 02,5 98
1 05 ,409
1 08,46 5
1 1 1 ,803
O-hckasnm montaj: Kullanlmadan nce o-halkas dikkatli ekilde temizlenmelidir. Keskin kelerden
geirilirken berelenmemeleri iin montaj aygt kullanlmal ve kelere pah knlmaldr. Pah boyunun uzun ol-
mas, o-halkasn yava yava sktraca iin nerilir. Eer montaj aygt kullanlmyorsa ok dikkatli gerdir-
me yaplmaldr. Genel kural olarak gerdirme oran %10 u gememelidir. Eer o-halkas ap 10 mm den azsa
gerdirme oran kritik olabileceinden kesinlikle zel nlem almak gerekir (ekil.35).
5-29
S I ZD I RM A ZL I K E L E M A N L A RI
izelge.ll-D I N 377 O-H alkas T oleranslar
d
sp
3
6
10
18
50
80
100
120
180
250
315
400
500
630
( mm )
3 Dahil
6
10 "
18 "
50
80 "
100 "
120 "
180 "
250 "
315 "
400 "
500 "
630 "
800 "
I .
d
J

Tolerans
0,1
0,16
0,2
0,25
i- 0,4
0,63
0,8
1
1,25
1,6
2
2,5
3,15
4
6,3
Kesi t
1,6
2
2,5
3
4
5
7
8
10
I
L t
b
ap ( mm )
1,6 Dahil
2
2,5 "
3
4
5 "
7
8
10
15
Tolerans
0,07
0,06
0,09
0,1
0,11
0,12
0,14
0,16
0,18
0,22
* Yukardaki izelge 70 or A sertliinde nilril kauuk o-halkular iin geerlidir. Deiik
sertlikte ya da kalitedeki malzemelerde kalp eknelerindek farkllklar nedeniyle tole-
rans deerlerinde kk deimeler olabilir Ancak szdrna/lk asndan nemi yok-
tur.
izel
S
e.l2-A S 568 O-H alkas T oleranslar
d
ap
2.90 - 18.77
2C.35 - 34.65
9.13 - 18.72
20.24 - 37.77
39.34 - 64.77
71.12 -
18.64 - 37.69
39.69 - 65.09
66.68 - 126.59
132.94 - 177.39
183.74 - 253.59
Tolerans *
0.13
0.15
0.13
0.25
0.38
0.15
0.25
0.38
0.58
0.76
b Kesit
ap
1.78
2.62
3.53
Tolerans
0.08
0.08
0.10
d
ap
37.47 -
69.22 -
127.00 -
113.7 -
129.5 -
181.0 -
66.04
123.80
149.20
126.4
177.2
393.1
T olerans
0.25
0.38
0.58
0.38
0.58
0.76
b K esit
ap T olerans
5.34 0.13
6.99 0.15
5-30
i ap toleranslar NBR kauuk iin geerlidir. Floroelastomer, silikon poliakrilik gibi
postkr gerektiren ve ekme oran normalden fazla malzemelerde farkl tolerans snf
kullanlr.
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
O-Ring mo nt aj i i n s i l i n d i r
ve mi l az na pah k r mas
*> d
4
b
1.5
1.78
2
2.4
2.5
2.S2
3
3.5
3.53
U
4.5
5
j
Z mn.
1
1 ]
1.2
1.4
1 4
1,5
1.6
1,8
1.8
2
2,3
2.5
' I t
4
i
b
5.33
5.5
5,7
6
6.5
6.99
7
7,5
8
8,5
9
9.5
10
Z min.
2.7
2.8
3
3.1
3.3
3.6
36
3.8
4
4.2
4 3
LU
4.5
O-Ring montaj ay g t
Doru
Yani i
ekil.35- ()-halkasnn montaj
D ier H alkalar
X-halkas: Kesiti X e benzeyen ve baz uygulamalarda o-halkalannn yerine kullanlan szdrmazlk halkas
tipidir. Eksenel hareketlerde o-halkasnn yuva iinde hareket etme eilimi vardr. Bu hareket sipiral burulma ya-
ratabilir ve sonuta i gerilmeler nedeniyle o-halkas mr ksalr. O-halkasnn dier sakncas apak yerinin
szdrmazlk yzeyinde bulunmasdr. retim srasnda apak temizlenmesine karn szdrmazl etkileyen y-
zeyde hata olina olasl f;zladr. X-halkalannda apak yeri szdrmazlk yzeyinden uzaktr.
Diktrtgen kesitli halkalarda sipiral burulma ve apak olmasna karn temas yzeyinin fazlala ar sr-
lnme direnci yaratr. Oluan s, halkann bozulmasna yol aar. Baz hidrolik sistemlerde geri dnte dk
basn uygulanyorsa yksek srtnme kuvvetleri istenmez.
X-halkalarda spiral burulma olmad gibi. temas alannn az olmas, yksek srtnme kuvvetlerinin oluma-
sn engeller.
5-31
SIZDIRMAZLIK El TM ANLARI
yy//7
H i d r o l i k p i s t o n v e s i l i n d i r
Vi t es kol u
s zd rmaz l
Y a k t v anas p i s t o n
s zd r ma z I
ekil J6- X-halka uygulama rnekleri
V-halkas: Basit szdrmazlk elemanlarnn (o-halkas) yarar salamad eksenel hareketli hidrolik ve pn-
matik uygulamalarda basnca kar U-halkas (U-cup), V-halkas (V-cup) ya da takm halkalar kullanlr. Dk
hzda dnen millerde kullanlrsa da yksek basntaki eksenel hareketler iin uygundurlar.
Bu tr szdrmazlk elemanlar ilk kez deri malzemeden yaplmtr. Deri malzemenin zor ekillendirilmesi,
yksek basnta iyi sonu vermemesi ve baz kimyasal maddelere dayanksz olmas kauuk ve bezli kauuktan
eitli kesitte halkalarn gelitirilmesine yol amtr. Deri malzemelerde byk glk, taban ksm keskin k-
eli olduunda yksek basnta kopma olmaktadr. U-halkas ve V-halkalannda en kiriik blge taban blm-
dr, nk en fazla gerilme burada oluur. Tabanda srtnen ksm, anmann da en fa/la olduu yerdir. Malze-
meler gerilim altndaysa kesilmeye ve anmaya kar ok daha fazla duyarldrlar. Yuvasndan karlan bir U-
halkasnda bu blgenin ar anm olduu grlr. Gerilim birikimini gidermek iin parann kesit eklini
deitirmek ya da salam yapda malzeme kullanmak gerekir (rnek; bezli kauuk). Daha baarl szdrmazlk
salamak iin firmalar eitli kesitte halka gelitirmilerdir. Bunlarn en nemli ve yaygn olan U-halkas ve V-
halkasdr. Temel alma ilkeleri ayndr ve O-halkasna benzer. Btn szdrmazlk malzemeleri ok yksek
akmazlkl sv gibi davranrlar ve basnc kendi zerlerinden temas ettikleri silindir ya da pistona iletirler. Bu
nedenle temas basnc her zaman alma basncndan ilk andaki sklk lsnde fa/.ladr. ve V-halkalannn
dudaklar sk geme olarak tasarlanr. n ykleme ile dk basnlarda da szdrmazlk salanr. Szdrmaz
dudan ok sk olmas istenmez, nk basn deitike serbest hareket edebilmelidir, tik sklk ok fazla ise
anma ve ekil bozulmas kendini erken gsterecektir. Basn arttka sklk ve srtnme kuvveti de artar. Ka-
baca 70 bardan dk basnlarda srtnme kuvveti basnla dorudan orantldr, bu noktadan sonra srtnme
kuvvetinde art hz azalr ve sabitleir. Basncn fazla olduu ve darbeli almalarda dudak boyunun ksa 'tu-
tulmas nerilir. Srtnme kuvveti eksenel hza da baldr. Hz arttka srtnme kuvveti azalr. Yzey hz
normal olarak 0,35 m/s ya da dakikada 60 deviri asmamaldr. ok yksek hzlarda (1 m/s) birden fazla halka
kullanlmamaldr, nk snma fazlalar.
5- 32
M il
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
I" <*l.nd
t i
capm
i-
pay
Silindir
4P
F
kk)
_L
>lon cap
p
B O A
D dudakl U-Ring
i dudakl U-Ring
okil.37- ten ve dtan dudakl U-halkas montaj
U-halkalar zellikle dk ve orta basnta szdrmazhk iin uygundurlar. O-halkalar daha ok statik szdr-
mazlk eleman olarak kullanlrlar. Dinamik altklarnda kesit alanlarnn kk olmas, lsel deimelere
uyum gstermelerini gletirir ve o-halkas daha g alma koullarnda bile daha geni tolaranslar iinde
szdrmaya, anmaya kar daha direnlidirler. Takat daha byk ve ilenmesi daha masrafl yuva, merkezleme
bilezii gerekir. U-halkas kesitlerinde belli bal ayrlklar tabanlar yuvarlatlm ya da dz, dudaklar uzun ya
da ksa ift dudakl ve alma ekline gre ilen ya da dtan olabilir. alma boluunda akmay nlemek
iin uygun kenarna akmaya direnli malzemeden (rnek : naylon, P'IT'E) destek paras eklenir.
alan ksmdaki dudak statik taraftakinden daha ksa tasarlanrsa i taraftaki bolua ve statik dudaa ya
gelmesi kolaylar ve daha iyi yalama salanr. Statik taraftaki dudak geni olursa yuva iinde dnme engelle-
nir ve merkezleme bilezii gerekmeyebilir. Bu tip U-halkalarnda sklk daha fazladu'. Dtan alanlar taklr-
ken gerdirme uasnda berelenmemeleri iin daha yumuak malzemeden yaplmaldrlar (75 or A).
ten alanlar ise 90 or A sertliine dein olabilirler. Tek dudakl U-halkalar, yuvalarna o-halkas gibi
takldklarndan montaj kolayl nedeniyle ekonomiktirler. Bezli kauuktan retilenler 100 bar basnta kolayca
alrlar (ekil.37). Poliretan 400 bara dek kullanlr.
5-33
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
Meidi o., ez ik des tek h alkas ekilli las tik O- Ring des tek
des tek h alkas h alkas
d + D
2
S
4
5
6
7.5
8
1 0
1 2
1 2.5
1 5
1 7.4
20
H
4
5
6
7.5
8
1 0
1 2
1 2.5
15
1 7.5
20
b
1.8
2.2
2.7
3.4
3.6
4.5
5,4
5.6
6,8
7,9
9
I
0.3
0.3
0.3
0.5
0,5
0.5
0.5
0.5
1
1
1
L
6.6
7,5
9
1 0, 4
1 2.1
1 7
1 7, 9
1 8.1
23, 3
26.4
29, 5
. * '
4, 5 0,5
5 0.6
6 0.8
6.5
8
1 2 1
1 2 1
1 2 1
1 5.5 S
.05
.2
.4
.6
,75
1 7.5 2, 45
1 9.5 2.8
t
2
2.5
3
3,5
3.5
6
6
6
8
1 0
12
w
1.5
1.5
2
2
3
4
4
4
5
5
5
Metal b ilezik destek halkas llendir ilmesi
ekil JK - U-halkalarda destek halkas tipleri ve llendirilmesi
Hidrodinamik basn : Y;l;k teknolojisinde ortam scakl, hz ve akkan viskozitesi etkisiyle, dnme ha-
reketlerinde ve keskin kenarl yalama boluklannda hidrodinamik basn birikimi szkonusudur. Bu basn yal-
nz dnme hareketlerinde olunmaz, eksenel hareketlerde de alma boluunda basn birikimi oluur. Basn
birikimi aadaki formlle belirtilir.
5-34
S I ZD I RM A ZL I K E L E M A N L A RI
A
P
=
k = Sabit katsay
n = Akkan viskozitesi
v = Eksenel hz
1 = alma uzunluu
$ = alma boluu
Basn birikimini azaltmak iin alma uzunluu, hz, viskozite azaltlmal ya da alma boluu H/e den
daha dar olmamaldr. Aksi halde szdrmazlk blgesindeki basn, sistem basncn aar ve tehlike yaratr.
ekil.39 da grld gibi boydan boya gider kanal ya da helis oyuklar ile basn birikimi nlenir.
-:1.'> . H e l i :
Bas n
' - r - - j
1
g i de"-m3
_,-:.: ^ .-i kana I ;
ekil.39- Hidrodinamik basn giderme yntemleri
alma boluu : Silindir ile piston arasndaki boluk malzemenin buradan akmasna neden olabilir. zel-
likle yksek basnlarda bu holuu daraltmak ya da sert malzemeden destek bilezii kullanmak gerekir.
Homojen kauuk ringlerde hu boluk 0.12 mm yi amamaldr. Bezli kauukta ise 0,30 mm ye dek boluk
braklabilir.
Baz uygulamalarda metal ksmn izilme sakncasn azaltmak iin olaandan daha geni alma boluu
tasarlanr. Bu durumda dii destek bileziine bal naylon ya da baka uygun malzemeden anma bilezii kul-
lanlmaldr.
Yzey kalitesi : U-halkas ve V-halkas kayarak altklarndan yzey kalitesi lsel duyarla gre ok
daha nemlidir. Silindirler honlanarak, pistonlar ise polilenerek istenen yzey kalitesi elde edilmelidir.
rnek : Dikisiz elik ekme borularn yzey przll Ra = 1 um dolaylarndadr. Bu ekilde kullanl-
dklarnda ya szmasna ve abuk anmaya yol aarlar, honlamak gerekir. Sert krom kaplamalarda da ok iyi
yzey polilenmesi gereklidir.
Yzey kalitesi ile lsel duyarlk arasndaki iliki ok nemlidir. Yzey kalitesi ne denli iyi olursa lsel
toleranslar da o denli iyi salanr.
izelge. 13- U-Halkas ve V-Halkas Kullanmnda stenen Yzey Kalitesi ve lsel Toleranslar
alma ekli
Statik Yzeyler
Dinamik
Yzeyler
Piston
Hidrolik
silindir
Pnmatik
silindir
Rt
6,3 um
1,6 (im
1,6 (im
4 (im
Ra
1,6 H m
0,4 (im
0,4 (im
1 |im
Tolerans
hll ya da Hll
e 9
Hll
5-35
SIZDIRMAZLK ELEMANLARI
Takm H alkalar
U ve V-halkalar tek balarna kullanld gibi takm olarak ta kullanlrlar. Tek bana kullanldklarnda
merkezleme bilezii gerekir. Bu bilezik tabana basmamaldr, yoksa kesit eklinin bozulmasna, nemli srtn-
me ve anmaya yol aar. Bilezik her iki yana ya geirebilecek ekilde delikli olmaldr. Takm halinde kulla-
nldklarnda ayn amala balk ya da erkek destek bilezii kullanlr. Halka saysn arttrdka alma basn-
c snr artar ve dk basnta szdrma nlenir. Fakat srtnme kuvveti de artacaktr. Homojen kauuktan
halkalar daha iyi szdrmazlk salar. Fakat maksimum alma basnc dktr ve takm halinde kullanmak
iin uygun deillerdir. Takm halinde en uygunu bezli kauuk malzemeden yaplanlardr. Pamuklu, terilen, as-
best bez zerine bask yaplan kauuk, birlikte kalplandnda hem kauuun esneklik zellii, hem de bezin
salad-ve deride bulunan mekanik salamlk bir arada olur. Bir ok uygulamada bezli kauuktan halkalar bir
ya da birka homojen kauuktan halka ile birlikte kullanlr. Bylece her iki tipin stnlklerinden yararlanlr.
Bezli kauuk basnta akmaya direnli, homojen kauuk ise basn deimelerine daha iyi uyum gsterir. Takm
halkalarda erkek ve dii destek bilezikleri daha sert malzemeden yaplmal, alma boluu arasndan akmaya
kar direnli olmaldr. Bu bilezikler metal olarakta yaplr. lenileri takmdaki halka profiline uyum gstere-
cek biimde duyarl olmaldr. 250 bardan fazla basnlarda metal dii bilezik nerilmez, nk bu tr bilezikle-
rin keskin kenarlarnn eilmesi ve krlmas durumunda makinann dier paralan da zarar grr. Takm halka-
lara, yerlerine takldnda kesinlikle kapak tarafndan basn uyglunmamaldr, nk kapan tek grevi
basnta destek salamaktr.
Takm halka yuvas derinlii istenen llerde olmal ya da ayarlanabilmelidir. Ayarl olursa deitirme i-
lemi kolaydr (ekil.40).
uf A
Erkek v e a l t b i l e zt l
l k nce mont e ad i ni z
Dud ak st i rekl i b as n)
t a r a f t a ol ma l d r
ekiUO- Takm V-halka montaj ekli
ixelgel4- alma Basncna (Bar) Gre Takm V-Halka Seimi
V-Halka
says
3
4
5
6
Homojen
kauuk
35
100
200
350
Bezli
kauuk
35
2000
350
700
Deri
35
150
400
1400
PTFR
35
70
200
350
5-36
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
ift etkili pistonlarda ters ynlerde iki ayr takm halka kullanlr. Eer geri dn basnc dkse ve geri
dnte dk verime izin verilirse tek takm halka kullanmak mmkndr.
PT FE V-H alkalar
PTFF. ok iyi kimyasal ve sl direnci, ok dk srtnme katsays ve kayma zellii nedeniyle eksenel ha-
reketlerde ve dk devirli millerde szdrmazlk eleman malzemesi olarak kullanlr. zellikle asitli ve zc
ortamlarda kullanlmas yelenir. Srtnmenin ok dk olmas, halka mrn uzun sreli klar. Takm halka
eklinde kullanldnda erkek ve dii balklar metal ya da PTFE den olabilir. 315 bar basnca, -260C'den
+260O scakla dein uygulama koullarnda baarldr.
Eksenel ve srekli hareketlerde 0,5 m/s. kesintili hareketlerde 1,5 m/s yzey hzna dek kullanlr.
Dnen ve srekli harketlerde 0,5 m/s, kesintili hareketlerde 0,4 m/s yzey hzna dek kullanlr.
Deiken scaklklarda ya da dnme hareketlerinde szdrmazlk salanmas iin takm halkaya enaz 75 N
deerinde yay basks uygulamak gerekir. Yay yk deeri ortalama evre uzunluuna gre cm'de 20 N seilme-
lidir. Ykleme yn basnl ortam ile ayn ynde olmaldr (ekil.41A). Eer yay kar tarafa yerletirilmek is-
tenirse (ekil.41B) n ykleme, maksimum basnca uygun seilmelidir.
P < 30 bar : 3 takm halka
30 ^ P ^ 100 bar : 4 takm halka
100 < P ^ 350 bar : 5 takm halka
Yal n z V H alkalarPTFE
ekil.41- PTFE takm halka montaj
Piston Keeleri
Eksenel hareketlerde szdrmazlk salayan btn elemanlar piston szdrmazl iin uygun olabilir. Yalnz
pistonlarda kullanlan piston ba lastii bu i iin amalanm zel bir kee trdr, tik kez hidrolik endstri-
sinde deri malzemeden yaplmtr. Deri bug' de kaba yzeyler iin kullanlmaktadr. Piston ba lastii dier
bezli szdrmazlk elemanlarna gre ucuzdur Yatay almada, piston -silindir boluunun fazla olduu ya da
geni toleransl silindirlerde baarl sonu verir.
Piston ba lastii basnta szdrma/.lk iin tasarlanmtr, ince kesitine karn dudaktaki esneklik silindir-
le srekli sk temasta bulunmasn ve bylece ok dk basnlarda szdrmazl salar. Tek ynl szdirmaz-
5-37
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
lk elemandr. Ancak iki tanesinin taban tabana monte edilmesi ile ortadaki blgenin havalandrlmasna gerek
kalmadan her iki ynde de szdrmazlk salar. Uygulamadaki basan montajdaki dikkat, piston tasarm, kee
malzemesi ve profili ile yakndan ilgilidir. 0,05 m/s hza dek 40 bar, 0,3 m/s hza dek 10 bar basnlarda kullan-
lr.
Y u varlak tab an I D ik kenar 1 u b anl Garter yay I
ek.42- Piston keesi tipleri
ki tane piston plakasnn arasna sktrlarak monte edilir. Byk aplarda vida ile balant glendirilir.
Plakalarn tam bir dayanak salamas sktrma basncnn kontrol asndan ok nemlidir. An sktrma
kee tabann bozar. Yetersiz sktrma ise yana doru harekete izin vereceinden sakncaldr. Plaka zerine
alan kanallar piston ba lastiinin plaka zerinde kaymasna engel olur.
Keenin pistonu tayarak yan yklerin etkisi altnda kalmas nlenmeli, tama mekanik yoldan salanmal-
dr.
Piston ba lastii ile szdrmazl salanan pistonlarda tasarm srasnda dikkat edilecek noktalar unlardr
(ekil.43):
A- Tama plakas : Silindir ile arasndaki boluk olanaklar lsnde dar olmaldr. zellikle basnl hid-
rolik sistemlerde bu ok nemlidir.
B- Taban boluu : Piston ba lastiinin basnta uyum gsterebilmesi iin yeterli boluk salanmaldr.
C- Balant seldi : Piston ba lastii sk ekilde monte edilmeli, ancak tabann sktrma oran %10 u
gememelidir. Balant ekli yeterli salaml salamal ve alma srasnda gevemeyi nlemek iin
kontra somun ile kilitlenmelidir. Yksek basnta piston palakalan metal metale dayanacak ekilde sk-
tnlmal, basn altnda lastik taban anmamaldr.
D- Oyuklar: Plaka zerine lastik ile temas edecek ekilde alacak oyuklar, piston ba lastiinin yerinden
kaymasn engeller.
E- Silindir ucunun lastie zarar vermemesi iin 15pah krlmaldr. Pah ap serbest durumda dudak d a-
pndan byk olmaldr.
Baarl montaij ve szdrmazlk iin piston ba llendirilmesinde piston ba lastii yapmcsnn neri-
lerine uyulmaldr.
5-38
ekil.43- Piston keesi tasarm
SIZDIRMAZI.IK ELEMANLARI
M il S yrclar ve K azyclar
Mil synclan, sync ya da kazyc etkileri nedeniyle eksenel hareketli millerde kullanlrlar. Mil zerin-
deki toz, kir ve benzeri maddeleri sprerek makinann i ksmlarn korurlar. En fa/la bilinen uygulama haval
ve hidrolik silindirlerde pistonla birlikte ieriye yabanc maddelerin girmesini nlemek amacyla kullanlmasdr.
Bu uygulamada mil sync tmyle koruyucu elemandr. Szdrmazl salamak iin aynca szdrn azlk ele-
man kullanmak gerekir.
Mil sync (wiper) ve mil kazyc (scraper) sk sk ayn anlamda kullanlmasna karn arada nemli ayr-
lk vardr, syrma olay nazik hareket anlamndadr, sync ince ve esnek dudak gerektirir. Kazma olay ise
daha sert bir harekettir. Daha sert ve kat dudak gerektirir. Bir baka aynlk ise sync szdrmazlk eleman
gibi davranabilir. Oysa kazycnn szdrmazlk etkisi yoktur. Yalnz yzey kirlenmesinin nne geerek yar-
dmc olur. Her iki eleman da ekil olarak dudak altna yabanc maddelerin birikmesine yol amamaldr ve sz-
drmazlk iin kesinlikle ayr kee kullanlmaldr.
or
ekil.44- Mil sync trleri
Mil Sync Trleri
- Dikdrtgen kesitli synclar
- Al kesitli synclar
- zel kesitli synclar
5-39
SI/DIRMAZLIK ELEMANLARI
fj-kil.45- zel kesitli syrclar (esnek dudak)
Metal Kazyclar (Metal-Scrapers)
Elastomer syuclar ya da kazyclar andrc ortamdan kolayca etkilendiklerinden daha ar koullarda
al kazyc kullanlmas nerilir. ekil.46 daki metal kazyc piiu ve nitil kauuk malzemeden iki ayr ele-
dan olumutur. Bunlar metal bilezik iine kapatlarak yerletirilir.
metal
mandan
Pirin elemann eksenel kaklklara uyum salamas iin d apnn bilezik apndan 0,5 mm kk olma-
s ve mile dik ynde hareket etmesi gerekir. alma uasnda nce pirin kazyc yabanc ve andrc para-
cklar mil yzeyinden kazr. Arla kalan daha kk paracklar ise toz, su damlas gibi kauuk eleman syrr.
1 m/s mil hzna dek kullanlr. Kazyc btnnn montaj yuvaya sk aklarak yaplr.
R. S 0.5 pm
ekil.-16- Metal ka/.yc montaj
PFTE Yataklar
zellikle yksek hzda alan pmatik pistonlarda kendi kendine yalama ve srtnmenin ok az olmas
istendiinde PTFE yataklar gelimi tasarm biimidir. Dolgulu FTE yan yklere kar da direnli olduundan
eksen kaklklarnda silindir izilmesine kar koruyucudur. Yap-kay zelliinin PETE de olmamas balan-
g almalarnda da kolay hacket zellii salar. PTE yatak kullanldnda piston malzemesinin zel dkm
ya da bronzdan retilmesi gerekmez.
PFTE malzemeden kesik halkalar dnen ve eksenel hareketlerde yataklama grevi yannda kauuk malzeme-
nin kullanma snrnn zerinde szdrma/.lk eleman olarak ta kullanlrlar. Halkann birleme yerinde szma-
nn en az dzeyde olmas iin kesme biimi nem kazanr (ekil.47).
PTFE halkalar ile statik durumda da szdumazlk iin kauuk o-halkas ile temas yzeyine srekli bask yap-
mas salanr.
5-40
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
A I kes im a Im
Kademeli kesim D U z kesim A l kesim
( zel ( D ner i har eketH E kr enel har eket)
U yg u I ar ca I a< ~ da )
ekil.47- PT FE yataklarda kesimbiimleri
alma K oullar
- Standart elemanlar ile 400 bara dein, zel tasarm ile 1000 bar basnca dein ve 5 m/s hza dein kullan-
lrlar.
- Kar yzeyin en az 45 HRC sertliinde ve 0,2 ile 0,4 jm yzey przllnde olmas istenir.
- Kullanma scakl o-halkas malzemesine baldr. Kauuk o-halkas kullanlmaz ise PFTE yataklar
260C scakla dek uygundurlar.
- Srtnme katsays Ra = 0,4 |im elik yzeyde ve orta ykte yasz 0.10 ile 0,15 arasndadr, yalandn-
da bu deer 0,04 ile 0,07 arasndadr.
PFTE yataklarda anmann sabit ve kontroll olmas isteniyorsa PV deerini (PV = basn x hz) scakla
gre smrlamak gerekir. ekil.48 de PV snn belirlenmitir.
5-41
SIZDIRMAZLK ELEMANLARI
90
0
70
0
R -
d
a
N

c
m
Z
U
l

y

k
O
z
g
\
N
S
s
s
I
=1
s
S
V
s
\
s
s
s
\
L
s
|
T
i[r
W
hk
%
=--
il
.JL
41
^1
1 ama 38 mm s
-4- -i
\
r
s H.
K. \
120
* y .!,,.

90 60
w;i5ie
i :
H . -ul
^b
l_
|
Pffi
M ;
_ t"
1
-----
H z V : m. mi n
0 -60 l
- 1
ekil.48- PTFE yataklarda maksimum PV snr
4. STATK S I ZD I RM A ZL I K E L E M A N L A RI (CON T A L A R)
Flan yzeyleri kapatldklarnda alnlan yzde yz temas edebilse yzeyler arasnda szdrmazlk salamak
iin conta kullanmaya gerek yoktur. Nitekim leplenen yzeylerde bu durum bir lde salanabilmektedir.
An..:ak pahal yntem olmasna karn gvenilir deildir. Pratikte flan yzeylerindeki przllklerin, atklkla-
neden olduu szmay nlemek iin esneme ve skabilme zellii olan malzemeler kullanlr. Basn ok az
bile olsa belli bir minimum deerde sktrmaldrlar.
Statik szdrmazlk elemanlarn alma ekline gre iki gnba ayrabiliriz :
1- Basn karsnda otomatik olarak davranan elemanlar. Bunlar basn arttka yzeye daha fazla bask
yaparlar. U-halkas, o-halkas gibi.
2- Szdrmazlk etkisi sktrma oranna bal olan elemanlar ya da contalar.
Conta zerine etki eden kuvvetler unlardr (ekil.49):
1- Sktrma kuvveti
2- Hidrolik kuvvet
3- Akkan kuvveti
: Montaj srasnda contay sktrmak iin uygulanan kuvvet.
: alma srasnda sktrma kuvvetine ters ynde etki eden ve kapa a-
maya alan kuvvet.
: basn nedeniyle kapak aralndan contay akmaya zorlayan kuvvet.
5-42
JV
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
ekil.49- Conta zerine etki eden kuvvetler
Conta malzemesinin akmasn nlemek ve alma srasnda conta konumunu korumak iin net sktrma
kuvveti (sktrma kuvveti - hidrostatik kuvvet) basncn yarataca yan kuvvetten daha fazla olmal ve gven-
lik katsays olarak en az 2 seilmelidir. Malzemenin skma kuvveti zamanla azalaca iin srekli kalclk de-
eri yksek malzeme kullanldnda gvenlik katsays daha da arttrlmaldr.
Contalarda statik srtnme katsaysn azaltmamak iin montajdan nce yzeylerine gres, ya srlmemeli-
dir. Conta alma scaklna ulatktan 1 saat sonra flan civatalar montaj momenti ile yeniden sklmaldr.
ekil.50- Flan civatalar sktrma sras
5-43
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
Flan yzeylerinin kalitesi conta kalnln, skabilirliini ve malzeme tipini belirtmek asndan nemli-
dir. Dk sertlikteki malzemeler, kaba yzeylere daha iyi uyum gsterirler. Akma direnleri azdr ya da ortama
direnli olmayabilirler. Sert malzeme seildiinde flan yzey kalitesini de arttrmak gerekir. ok iyi yzey kali-
tesinin getirecei maliyet gereksiz olabilir. nk conta malzemesinin zellii ile yzey kalitesi arasndaki iliki
deerlendirildiinde daha iyi zm bulunabilir. ok iyi yzey kalitesi sert malzemenin tutunmasna engel olaca-
ndan akmay kolaylatrc etkisi olur. Flan yzeyinde ak ynne dik kalem izlerinin olmas, contann tu-
tunmasna yardmc olduundan zellikle istenir.
rnek : BS1560 numaral ingiliz standardnda.
1- 304.8 mm'den kk nominal apta flanlarda 0,12 mm apta vvarlak ulu kalemle 0,03 mm spiral izler
2- 304.8 mm'den byk nominal apta flanlarda 0,25 mm apta yuvarlak ulu kalemle 0.0> mm spiral
izler nerilir.
Ancak, spiral izler zellikle gazl ortamda szma jolu olabileceinden emerkez i/ler ile daha iyi sonu al-
nr.
Flan yzeylerinin, basnta ekil bozukluuna uramamas iin civatalarn yerleri ve says belirlenirken ta-
ma direncinin yannda, flan yzeyinde dzgn gerilim dalm saladna dikkat edilmelidir. Standart flan
tasarmlarnda hu etkenler dikkate alnmtr.
Conta kalnl flan yzeyinin kalitesi (przllk ve arpklk) ve conta malzemesi zellii (esneklik ve
maksimum yzey gerilmesi) ile ilgilidir. Genellikle conta malzemesinin kalnl arttka esneklik direnci azal-
maktadr. Ayn zamanda kaln contalarda kapak aral fazla olacandan ortamn etkiledii alan ve alma ba-
sncnn conta yan yzeyinde oluturaca kuvvet fazlalar. Akma ve paralanma olasl artr. Bu nedenle
eer flanlarn yzey kalitesi uygun ise, olduka ince conta malzemesi kullanlmaldr.
. . . . , i, i - 2 x Maksimum yzey przll (R,) x 100
Minimum conta kalnl = '- 1-*- 2-
% 100 sktrma oran
Conta genilii conta kalnlnn iki katndan daha az olmamaldr. Eer contada yzey gerilimi ok fazla
ise szma nedeni olabilir. nk conta esnekliini yitirir ve flan yzeyine bask yapamaz. Bu nedenle sktr-
ma kuvveti malzeme tipine gre snrlandrlmaldr. Belli bir malzeme iin izin verilen maksimum yzey gerili-
mi ortam scakl ve kalnla baldr. Ayn ekilde souk koullarda scak ortama gre daha fazla yzey geri-
limine izin verilir.
Contann kaplad alan fazla ise orta basnlarda da hidrostatik kuvvet ok fazla olabilir. Bu durumda cva-
talarn oluturduu sktrma kuvveti, conta kalnl iin belirtilen maksimum yzey gerilimini aabilir.
Minimum montaj geriliminin (toplam cvata kuvveti / conta alan) contann tayaca maksimum yzey ge-
rilimini at durumlarda aadaki yollara bavurulur :
1- Daha geni conta kullanmak gerekir. Bu ancak conta boyutlarnn daha nceden belirlenmedii durumlar-
da yaplr.
2- Daha ince conta kullanmak gerekir. Bu durumda flan yzey kalitesi de arttrlmaldr.
3- Daha fazla yzey gerilimini tayabilen malzeme seilmelidir. Tel destekli ya da sipiral sarml conta
malzemeleri daha fazla yzey gerilimine direnlidir.
Isl genleme sonucu ortaya kan kuvvetler ar yzey gerilimi yaratarak contay atlatabilir. Souma ne-
deniyle olaan bzlme ise szdrmazlk iin gerekli minimum yzey gerilimini azaltabilir. Her iki durumda da
en uygun zm, boyutsal ayrlklar karlayacak krk ya da benzeri eleman kullanmdr.
Contalar ekil lleri asndan iki gruba ayrlabilir.
1- Tam flan yzeyine yerletirilen contalar : D ap flan d apna eittir, i ap da flan i apma
yakndr. Balant cvatalar conta zerine alan deliklerden geer. Cvatalar contay yan yklere kar
sahitletirdiinden contann yerinde oynama ve sktrma srasnda flann deforme olma olasl
azdr. Ancak geni yzey olduu iin sakncas olabilir.
2- Contalar ile flan i ap arasna yerletirilen contalar : Daha kk yzey kapladklarndan daha az s-
ktrma kuvveti ile daha fazla i basnca direnlidirler.
ok eitli conta ekilleri olduu iin montaj ekli ile ilgili genel kurallar sakncal olabilir. Ancak, contalar
yerlerine taklmadan nce flan ve conta yzeyleri temizlenmeli, atlak ve pasl yzeylere bakm yaplmal, eski
conta artklar temizlenmelidir.
5-44
li li
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
Genelde contalar kuru olarak yerletirilir. Ancak, montaj tasarm szdrmazlk iin yeterli sktrma kuvve-
tine izin vermiyorsa, zellikle gaz szdrmazlnda, araya tampon sv konulmas nerilir. Yksek basnlarda
zel dikkat gsterilmeli, conta reticisinin nerilerine uyulmaldr.
Contalk L evha Gereleri ile lgili T anmlar Ve D eneyler
Contalk levha : Birbiriyle karlkl balanan ve sktrlan iki parann yzeyleri arasnda szdrmazlk
salayan contalarn yapmnda kullanlan asl madde ve balayc kalmdan yaplm levha halinde malzeme-
dir.
Skabilme oran (skabililik) : Contalk levhalarn n yklemeden sonraki kalnl ile deney yk yk-
lenmesinden sonra oluan kalnl arasndaki farkn n yklemeden sonraki kalnlna orandr (% olarak be-
lirtilir).
zgl esneklik oram (elastik dnm) : Deney yk kaldrldktan sonraki kalnlk ile n yk ve deney
yk altndaki kalnlk arasndaki farkn, n yk altndaki kalnlk ile n yk ve deney yk altndaki kalnla
orandr.
Deney yntemi : artnamede belirtilen ekilde hazulanan deney paralarna nce 15 saniye sreyle n yk
uygulanr ve kalnlk So llr, hemen sonra deney yk uygulanr ve 1 dakika sre ile sabit tutulur. Bu durum-
da kalnlk yeniden llr S. Deney yk n ykleme deerine drldkten 1 dakika sonra kalnlk S2 yeni-
den llr. Bu deerlerden skabilme oran ve zgl esneklik aadaki formllerle hesaplanr.
Skabilme oran (%) =
S
" *
S
. 100
So
zgl esneklik (%) =
S,, - S,
. 100
Basn
gstergesi
Termokup
yuvas1
A yak
ekil.51- Conta szdrmazlk deneyi
5-45
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
En az kez malzemenin deiik noktalarnda uygulanaak elde edilen deerlerin ortalamas alnr.
Contalk levhalarla ilgili zellikler ve deney yntemleri TS 2241 (Asbest esasl), TS 2355 (Kauuk esasl),
TS 2647 (Mantar esasl), TS 2648 (Organik lif esasl) no.lu Trk Standartlarnda geni ekilde belirtilmitir.
ekil.52- Flanlurda szdrma/lk eleman kullanma biimleri
Amyantt contalar : lk kez 1895 ylnda Richar Klinger tarafndan amyant liflerinin az miktarda kauuk ile
balanmasndan elde edilmitir. Klinger kelimesinin sonuna Almanca kauuk "Gummi" kelimesinin son harfi ve
amyant "Asbest" kelimesinin son harfi eklenerek "Kligerit" ticari ismi ile tantlmtr. Gnmzde Amyantl
conta, Asbestli conta ya da Klingerit ayn anlamda kullanlmaktadr. Deiik uygulamalar iin gelitirilmi tip-
leri vardr.
Genel zellikleri
- Esnek olduu iin tama ve montaj kolayl vardr.
- Yksek bask kuvvetlerine direnlidir.
>C A
i
11
Yksek scaklklarda balayc kauuun sertlemesine ve esnekliini kaybetmesine karn, amyant esnekli- '"ite
ini korur. jJHfjt
m:
5-46
S I ZD I RM A ZL I K E T .FM A N L A RI
izelge.15- Conta T asarmH atalar ve zmleri
H A T A
N F. P E N t COZM
K enara yakn cvata
delikleri
M ontaj srasnda delik-
ler kopabilir.
D elik yerine yark ya da
kulak
2- ok kk delikler ya
da dairesel olmayan
delikler.
Mont aj gf yarat r 2,5 mm'den kk delikten
kann. ok gerekirse ya-
rk kullann.
3- K opartma yeri iin
dikdrtgen delikler
D ikdrtgen biim paha-
l kalp gerektirir.
B asit yarklar.
T oplam boyuta oranla
ok ince kcn.rlar
D epolama ve montajda
fire oran fazla olur,
kopma direnci fazla
malzeme gerektirir.
T asarm srasnda conta
eklini de dnn
5- Conta llerine metal
toleranslarnn verilmesi
-K ullanlabilecek para-
lar red edilir.
-Gerek toleranslarn
kabul istei iin gr-
meler ve zaman gerek-
tirit.
-T eslimatlar geciktirir.
-K alp ve para maliyet-
lerini arttrr.
Genelde conta malzemeleri
skabilir tiptedir. B ir ou
nemden etkilenir.S tandard
ve ticari toleranslar uygu-*
lamaya aln.
6- K elerde radys
Paralar kalplanmyorsa
radysler ek ilem ve
yksek maliyet demektir
Genelde contalar yerine
uyum gsterirler. Fonksiyo-
nel olmadka metal par-
alardan kopya biimler
kullanmayn
7- K esik zerine bindiril-
mi' conta eklemeleri
K esme ve yaptrma iin
ek masraf. D zgn ek-
lem -. alanamaz.
K alpta kesilmi krlang
kuyruu eklemeler.
t_t
Amyant anorganik doal madenin paralanmas ile elde edildiinden ine eklindedir. Lif uzunluu malze-
menin mekanik direncini, balayc malzeme tipi ise kimyasal direncini etkiler. Ortama uygun olmayan balayc
malzeme contann toplam mekanik direncini de azaltr.
Sktrlm amyant conta retiminde balayc polimer, zc ile inceltilerek amyant lifleri ile iyice ka-
rtrlr. Her lif polimer ile kaplanacak ve homojen karm elde edilecek ekilde kartrma yaplmaldr.
Daha sonra karm scak merdaneden geirilerek istenilen kalnla getirilir. /iicden hibir iz kalmamaldr.
5-47
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
Amyant en fazla 540C scakla direnlidir, ancak scaklk arttka kopma direnci azalr. 130 bar basnca
dek kullanlr.
Amyant liflerinin dokunmasyla elde edilen amyant bezi, kauuk ile duyurulduunda esnek ve ok bozuk y-
zeylerde kullanlan bir conta malzemesi elde edilir. 230C buhar scaklna dek kazan kapaklarnda kullanlr.
Baca gaz, dizel motor egzostu gibi dk basnl sistemlerde 500C scakla dek kullanlr. An basnta es-
nekliini yitirir. En fazla 20 bar basnca uygundur. Amyantn kanserojen madde saylmas salk asndan kul-
lanma alanlarn kstlamaktadr.
izelgc.16- A myantt Contalarda Yzey Gerilimi ve Flan Yzey K alitesine Gre
K ullanlacak E n A z Conta K alnl (T )
Yzey Gerilimi
daN / cm
2
100
200
500
750
1000
F L A N Y Z E Y K A L T E S
T orna, Vreze
V
t mm
5(2)
4(2)
3(1,5)
(1.5)
(D
T orna, T aslama
W
t mm
1,5(1)
1 (0,75)
0,75 (0,75)
0,75 (0,5)
0,5 (0,5)
T aslama
vvv
t mm
0,5
0,5
0,3
0,3
0,3
izelge. 17- A myant Conta K alnlna Gre zinVerilenM aksimumYzeyGerilimleri
Conta kalnl
t mm
0,5
0,75
1
1,5
2
3
300C
P daN /cm
2
1400
1100
960
750
600
400
S ouk
2000
1600
1400
1100
900
600
i*.-- '
Mantarl contalar : Mantar bir cins mee aacndan elde edilen esnek ve organik bir madde olup, en basit
conta malzemelerinden biridir. ie kapaklarnda szdrmazhk eleman olaak kullanlmas ok eskilere dayanr.
Doal mantarn mekanik direncinin az olmas, kolayca paralanmas, mantarn deiik malzemelerle karm
halinde kullanlmasna yol amtr.
Mantar kullanlmasn avantajl klan etkenler :
1 - Mantar hafif malzemedir ve birok svya, iklim koullarna direnlidir.
2- ok yksek srtnme katsays vardr, yzeyi kaygan deildir.
3- Skrld zaman yan yzeylerde tama yapmaz. Elastomer malzemeler sktrld zaman hacimle-
ri sabit kalr. Bu nedenle dier boyutlarda byme oluur. Mantar ise hacimsel olarak klebilir.
4- Scaklk ve nem gibi atmosfer koullarndaki deimelerde, lsel kararlln korur.
5- Is iletkenlii ok azdr. ok iyi izolasyon zellii vardr.
fcw -"
5-48
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
Mantarn mekanik zelliklerini gelitirmek iin kauuk ile birlikte karm yaplmas en yaygn yntemdir.
Kauuk mekanik diren ve sktnlabilme zelliini arttrr, mantar ise boyutsal kararllk salar.
Mantar-kauuk karmlarnda fiziksel zellikleri belirleyen en nemli etken kauuk-mantar oranlardr.
Mantar oran arttka contay sktrmak iin daha az g gerekir, kauuk oran arttka karmn srekli kal-
clk direnci artar. Uygulamada baar salamak iin uygun karm orannn belirlenmesi nemlidir. Uygun
yuva ve yzeylerde %30 sktrma oran ile statik szdrmazlk nerilir.
Kauuun mantarla kartrlmasyla elde edilen dier stn zellikleri :
Daha az sktrma basnc ile szdrmazlk salanr. nk elastomer dolgu szdrmazlk yzeyinde
daha iyi uyum salar, yzey przlerini doldurur.
- Maksimum scaklk snr, kullanlan kauuk tipine bal olarak, saf mantara gre daha fazladr. Kauuk-
mantar kam malzemeden yaplan eitli ekildeki contalar zellikle otomotiv sanayiinde motor ka-
paklarnda statik szdrmazlk eleman olarak kullanlrlar. Nitril en ok kullanlan katk kauuudur.
120C nin zerinde scaklklarda poliakrilik kauuk kullanlr. Saf mantar 150C scakla kadar kullan-
lr, ancak 70C nin zerinde kalclk deeri ok ktdr.
Mantar ya ve zclere kar direnlidir, ancak asit ve alkali ortamda, suyla devaml temasta direnli
deildir. Sentetik kauuk ile kartrldnda kimyasal dilenci artar.
Kauuklu mantar kesme kalplarnda karmak biimlerde ve hassas llerde biimlendirilir.
Kauuklu mantar dnda, protein ve reine katkl mantar da conta malzemesi olarak kullanlr.
Protein (kasein) katkl contalar antifrizlere dayankldr ancak suya dayankszdr. Reine (fenolformalde-
hit) katkl contalar bakterilere ve antifrizlere dayankl, suya dayankszdr. Bunlar tekstil, kat, alminyum
takviyeli olabilirler.
Mantarl contalk malzemeler genellikle levha ekillide retilip zunba ile istenen biimde kesilirler. Genel
grnleri : Yzeyleri przsz, beresiz ve atlaksz, yaps homojen olmal, destekler ayrlmamaldr. Kesile-
rek biimlendirilen contalarn kenarlar dzgn ve teiniz kesilmi olmaldr. Kalnlk toleranslar 0,1 x nomi-
nal kalnlk iinde olmaldr (ou kez eksi ynde toleransa izin verilmez).
Kat contalar : Kat malzemeden yaplan contalar kesilerek elde edilir. Olduu gibi ya da uygun bir ortam-
da doyurulmu ekilde kullanlrlar. Sv szdrmazlnda pek kullanlmazlar, daha ok toza kar uygundurlar.
Nem karsnda lsel kararllklarn koruyamamalarna ramen, benzin, petrol ve organik zclere kar
direnci arttrlm tipleri zellikle otomotiv karbralr kapaklarnda ya da ilenmi dkm paralar arasnda sta-
tik szdrmazlk salarlar. Scaklk direnleri 120C ye kadardr. En ok kullanlan tr Maline kenevirinden ya-
plandr.
Kauuk contalar : Kauuk conta denildiinde ilk akla gelen dik kenar kesitli halkalardr. Borudan kesilerek
yapldklarndan apak temizleme ilemi yoktur. En ucuz szdrmazlk elemanlarndan saylrlar. Conta malze-
mesi olarak kullanldnda dikkat edilmesi gereken en nemli nokta sktrldnda hacimsel olarak klme-
mesi, yan yzeylere doru bymesidir. Bu elastomerlerin sktrlamaz olma zelliinden kaynaklanr. Kuvvet
uygulandka yan yzeylere tama eilimini azaltmak iin kauuk karunndaki dolgu maddelerinin seimine
dikkat edilir ya da bezli kauuk, tel rg kauuk gibi birleik malzemelerden conta yaplr.
Dik kenar kesitli contalar o-halkalarnm yerine ucuz zm olmas iin dnlmtr. Standart tipleri o-
halkas yuvalarna uygun llendirilmitir. Kalptan ya da borudan kesilerek elde edildikleri gibi, tabakadan
preste kesilerek te ok duyarl lde, az miktardaki sipariler iin elde edilirler. Dinamik szdrmazlk eleman
olarak kullanldklarnda srtnme alanlar ok fazla olduundan uygun deillerdir. Baz uygulamalarda o-
halkalarna kar tek avantajlar yuva iini daha fazla doldurduklarndan basn deimelerinde hareketleri daha
azdr.
Conta olarak kullanldklarnda tasarm ilkeleri (ckil.53) :
Maksimum conta kesit alan, miminum yuva kesit alannn %95 inden fazla olmamaldr.
Montajda burulmay nlemek iin D ls E nin en az iki kat olmaldr.
Sktrma oran malzeminin tipine ve sertliine bal olarak %10 ile %30 arasnda deiir.
30 bar basnca dein dinamik szdrmazlk eleman olarak ta kullanlrlar. Dinamik szdrmazlk eleman
olarak kullanldklarnda tasarm ilkeleri :
Halka kesit alam, piston yuvas kesit alanndan yaklak %20 kk olmaldr.
5-49
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
ekil.53- K are kesitli kauuk contalarn statik szdrmazlk eleman olarak kullanlmas
apsal kalnlk (D), yuva derinliinden (D') yaklak %10 fazla olmaldr. Srtnmenin azaltlmak istendii
durumlarda bu oran azaltlabilir.
- Halka kalnl E piston ile silindir arasndaki boluun en az 4 kat olmaldr.
- D en az 2E denli olmaldr.
Halka piston yuvasna yerletirildiinde yaklak %4 orannda gerdirilmelidir.
Sal hidrolik contalar: Kaplin, flan ve civata balantlarnda szdrmazln salanmas iin dz meta] bi-
lezie dayiresel ya da trapez kesitli elastomer bal conta kullanm kolay ve uzun mrl zmdr. Bu tip con-
talar iten ya da dtan elastomer kapl olup, alma ortamna gre sac ve elastomer malzeme seimi nemlidir.
Szdrmazlk elastomer ksmn sktnlmasyla salanr. Metal bilezik sktrma miktarn denetler ve basn
altnda elastomer malzemenin akmasn nler. Sktrmadan sonra elastomerin sl genlemesine ya da ime-
sine izin verecek boluk salanmaldr. Sal hidrolik conta seerken i ap monte edildii delik apndan daha
byk olmaldr. Montajda dikkat edilecek noktalar :
- Conta bir kilitleme pulu olmayp sktrma ve merkezleme zenle yaplmaldr.
- ten dudakl contalar dudan delik iine girmesini nlemek iin conta d aptan merkezlenmelidir
(ekil.54).
Yuva iine yerletirildiinde : p 1000 bar
Yuva yok ise : d S 40 mm p S 400 bar
d > 40 p 250 bar
Sktrma basnc balama eleman iin belirtilen maksimum sktrma kuvvetine, ortam ve alma scak-
l ise elastomer malzemeye baldr. Kimyasal etkiye kar sac ksmnn pirin ya da inko kapl olmas gere-
kir.
5-50
II Tll
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
C H13
Dor u
S slI hi
ap
miktar da
rnek :
conta i
1 0 H 1 4 =
d min. =
S ki t in madan 3nce
dr o l k co nta kullan m nda
d" nln v ida deliinden b elli
byllk o lmas g er ekir .
1 0 H 1 4 del k iin uyg un
ap
1 0 , 36 mm
1 0 , 36 + 0 , 5 = 1 0,86 mm
S k t r ld ktan so nr a
Vida delii(b )
<
6 -
1 0 -
20 -
40 '
6
- 1 0
2 0
- 40
d
+ 0
tO
0
0
*1
n
,4
,5
,7
,9
,1
ekil.54- S adi hidrolik conta montaj
Metal halkalar : Metal halkalar masif, ii bo ve ii bo evresi yark olmak zere tiptirler. Uygulama
alanlar kstldr. Elastomer o-halkalarna kar avantajlar, daha yksek ve daha dk scaklklarda kullanla-
bilmeleridir. Kaplama yaplarak ortama direnleri arttrlr. Bakr, kadmium. nikel, gm, altn, PTFF. kaplama
malzemesi olarak kullanlr. zellikle gaz szdrmazlnda kaplama kesinlikle gereklidir.
Szdrmadk macunlar ve sv contalar : Daha kolay bakm ve onanm iin kendiliinden sertleip contala-
abilen sv macunlar, ka, fiber mantar contalarn yerine kullanlmaktadr. Bu tip contahk macunlar aadaki
uygulamalarda yaygn kullanlr. Dinamik szdrmazlkta kullanlmaz.
1. Dili boru balantlarnda szdrmazbk.
2. Flanlarda szdrmazlk.
3. Gzenekli dkm ve toz metal paralarda szdrmazlk.
Boru balantlarnda szdrmazlk : Boru balantlarndaki szdrmazlk nedenleri unlardr :
- Metal ile metalin %100 temas salanamaz.
- Diler zrl olabilir.
- Zayf sktrma momenti.
- Scaklk deiimleri.
- Yetersiz szdrmazlk nlemi.
- Titreim, darbe.
- Yanl montaj.
- Ar basn.
- Zayf boru tamalar.
- Uygun olmayan malzeme.
5-51
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
Boru balantlarnda uygun malzeme ve montaj koullan salandnda szdrmazlk salanmas iin drt
zm vardr:
1. Vernik : Kuruyan ya da kurumayan vernikler en eski szdumazlk arelerinden biridir. Zayf ba yaptk-
larndan ve uucu maddeler kaybolduunda ekme olacandan emin zm deildir.
2. Malzemenin akmas : Szdumazlk blgesi snrl bir alandr, kuvvet ise snu'szdr. Temas blgesinde
metalin akmasn salayacak kuvvette skldnda szma yollan kapanr, %98 etkilidir.
3. Elastomer contalar: O-halkalar ve sal hidrolik contalar ok etkili zmdrler. Ancak montaj ek ii-
lii gerektirir. Yksek basnl sistemlerde boru balantlar iin en iyi zm saylr.
- PTFE bant dk srtnme ve yalayc zellii nedeniyle boru dilerine sanlarak kullanlan bir ele-
mandr. Nemlenince ien keten, kenevir pamuk iplii de ayn amala kullanlr. Ancak PTFE nin s-
tnl daha ok di sklmasna engel yaratmaz. Kopan paracklar akkana karableceindcn sa-
kncal yan vardr.
- Akrilik lateks esasl maddeler boru balantlarnn erkek diine uygulanr. Hava, su ve orta basnta
hidrolik sistemlerde kullanlr. Skabildi zellikleri olmadndan yaylma iin belli bir hacim gerek-
tirirler ve tam kilitleme yaplamaz.
4. Anaerobik akrilik reineler: Anaerobik havasz ortamda pien, sertleen anlamndadr. Teknolojide yeni
saylan bu tip macunlarn zellikleri unlardr :
- Havasz ortamda sertletiklerinden, montajdan nce sertlemez, mr azalmaz.
- PTFE dolgulu olanlarn yalama zellii vardr, montaj kolaylarr.
- Yksek stma zelliinden dolay di aralarn, atlaklar, izikleri doldurarak szma yollarn tkar.
- Monte edilen sistemde, dilerdeki szdrmazlk elkisi bozulmadan tekrar ayar yaplabilir.
- Balantlarn titreim ile gevemesini nler.
- Balantlar sklp tekrar taklabilir.
- Hat ve vanalarda kirletme yapmaz.
- Dayankl bir film tabakas halinde .Netletiklerinden, balantlarn yapsal direnlerini de arttrr. Olu-
um bu film tabakas kendiliinden paralanmaz, kuruyup dklemez, bzlmez.
- ieride ve darda kalan artklar bulamaya, tkanmaya meydan vermeden silinebilir ya da ierden d-
arya akan svyla atlr.
Flanslarda szdrmazlk : Flan szdrmazlnda klasik conta elemanlarna seenek olarak anaerobik reine-
ler ya da sv contalar kullanlmaktadr Oda scaklnda vulkanize olan sv silikon sertletiinde elastik ve s-
vya dayankl contadr. Katalizre gereksinme duymadan atmosfer ile temasta sertletiinden montajdan nce
bir sre bekletmek gerekir. Vulkanize olan ksm, yerinde ekil alan conta olarak adlandrlr (Formed in place
gasket FPG). Havada vulkanize olan ksm daha kalndr ve dans hareketlerine daha uyumludur. lk szdumaz-
lk iin daha fazla civala basnc gerekir ve contann bir taraf dansa yapmaz. Montajdan nce tamamen vulka-
nizasyon elde edilirse danslar contay bozmadan defalarca sklp taklabilir. Genellikle sv silikon contalar
toz keesi ya da dk basn keesi olarak kullanlr, nk bir yzeyinde yapma olmadndan, dansta
ime szmaya yol aar. Sv silikon uygulanan danslarda yzey yalardan temizlenmi olmaldr.
Anaerobik szdrmazlk macunlar, dimetakrilat eslerin zel maddeler ile karmndan elde edilir. Hava ile
temasta sv durumdadrlar, oksijen ile temaslar kesilince otomatik olarak polimerize olurlar ve montajdan sonra
sertleirler. Sertletikten sonra esnektirler, ancak silikondan daha az esnektirler. Metal ile metalin temasn sa-
larlar. Bu nedenle makia yaptrcs olarak adlandrlrlar.
Sv silikon ve anaerobik contalk macunlar arasnda seim yaplmak istendiinde,
Sertleme : Sv silikon 6.5 mm kalnla kadar anaerobik 0,75 mm kalnla kadar sertleir.
Scaklk : Sv silikon 250C scakla kadar anaerobik 150C scakla kadar kullanlr.
retim : Sv silikon serigrafi bask yaplmaz, anaerobik yaplabilir.
Flan : Sv silikon sac danslarda da uygulanabilir, anaerobik daha salam yapda dans gerektirir.
Esneklik : Sv silikonun kopma uzamas %50 anaeobiklerin %20-30 dolayndadr.
Flanslarda yerinde ekil alan sv conta malzemeleri kullanlmasnn stnlkleri :
- Daha fazla sktrma kuvveti uygulanabilir.
- Melal ile metal temas ettiinden conta gevemesi sorunu yoktur.
- Baz contalara gre daha ucuzdur.
- Karmak ekillere kolayca uygulanr, pahal kalplar gerektirmez.
- Akma meydana gelmez.
- Kimyasal maddelere direnlidir.
- Robot kullanmak srlebilirle olana vardr.
- Conta stoklama sorunu yoktur.
5-52
u I m
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
A nm ru lman ve b u r
yataklar n n sk g eme
ve kenetlenmes inde
0, 5 mm'ye dek c ontalar n
yerine
H i dro I i- k- p nmat i k
s is temlerdeki
s z d rmalar iin
G enel D oru ve b alant
s is temlerindeki s z d rmaz l k
s alanmas iin
ekil.55- Sv szdrmazlk malzemelerinin uygulama rnekleri
Gzenekli dkm ve tozmetal paralarda szdrmadk : Dkm ve toz metalrjisi ile elde edilen paralarda
da gzenekler arasnda szma nemli sorunlar yaratabilir. Gzenek dkm teknolojisinde fiziksel bir olayn
doal sonucudur. Karmak ekillerde kristal oluumu ve bzlme birbirine uygun olmadndan gzenek ka-
nlmazdr. Makro gzeneklerin, paray tekrar dkmekten baka aresi yoktur. Mikro gzeneklerin ise baz du-
rumlarda stnlkleri olduundan paa tasarmlarnda istenen zellik olabilir. Toz metalujisi ya da sinter metal
teknii ile elde edilen paralar doal olaak gzeneklidirler. Bu paralarn basnl sv sistemlerinde kullanlma-
s sv szdrmazlk maddelerinin gzeneklere emdirilmesi ile mmkndr. Bu amala kulanlan baz emdirme
malzemeleri unlardr :
Sodyum silikat : 240C ile 550C arasnda yksek scaklklarda kullanlan paralarda szmaya kar
ugundur. Akma direnci zayftr, iindeki su baharlatka bzlr.
Polyester reine : 0.2 mm ye kadar delikleri tkayabilir, kimyasal direnci iyidir, 240C ye kadar kullan-
lr. 135C de 1 ile 2 saat pime sresi vardr. Zehirli ortam yaratabileceinden uygulama srasnda hava-
landrma gerekir. Akmazl yksektir.
Dk akmazhkta s ile pien reineler : 240C nin altnda scaklklarda kullanlr. Buharlama nede-
ni ile szdrmazlk etkisini zamanla kaybeder.
Anaerobik reineler : 200C scakla kadar kullanlan, deiken akmazlklada, bzlme yapmayan,
anaerobik zellikte emdirme malzemesidir.
Emdirme dkm paralarda ilendikten sonra, fakat kaplama, boyama gibi yzey ilemlerinden nce yapl-
maldr. leme ile gzenekler aa kavuur, kaplama szdrmazlk etkisini daha da arttrr. Toz metalrjisinde
ise emdirme ilemeden nce yaplmaldr, nk reine ileme kolayln ve takm mrn arttrr.
Emdirme aadaki tekniklerle yaplr :
Islak vakum : Paralar vakum tank iine konur. 10 dakikalk vakum sresi uasnda tank iindeki ve g-
zeneklerdeki hava boaltlr. Daha sonra reine gzeneklere pskrtlr. kinci tankta ykama ile artk re-
ine temizlenir. Gzenek yzeyindeki reineleri piirmek iin nc tankta hzlandrc iine daldrlr.
Bylece d yzeyde de sertleme olur. Drdnc lankta son temizleme yaplr.
5-53
SIZDIRMAZLIK ELEMANLARI
Basnl slak vakum : Islak vakum tekniine benzer, ancak vakum sonunda tank iine basn uygulana-
rak reinenin gzenekleri daha iyi doldurmas salanr.
Kuru vakum : Bilinci tankta kuru vakum oluturulur. 10 dakika sonrada ikinci tanktaki reine vanadan
geerek birinci tanka dolar. Tanka basn uygulanr. Reine gzeneklere dolar, artk ksm ikinci tanka
geri dner. nc tankta merkezka kuvvet etkisiyle para yzeylerindeki reineler temizlenir. Daha
sonra hzlandrc ve temizleme ilemi uygulanr.
Basnl enjeksiyon : Tam otomatik ya da el ile yaplan emprenye tekniklerindendir. Para aparata bala-
nr, boluk reine ile doldurulur, reineye basn uygulanr, artk reine geriye toplanr ve para temizle-
nir. Hzlandrc ve temizleme ilemi uygulanl'.
Pskrtme : Gzenek yeri belli olan paralara pskrtme (spray) teknii uygulanr.
Pskrtme ileminden nce paralar temizlenir, pskrtme ilemi yaplr, pime tamamlanmas iin bekleti-
lir. Kaynaktaki klcal atlaklar ve kaynak terleme noktalan da bu tekinik ile onanlr. Tahta, seramik, fiberglas ve
dier doal gzenekli malzemelerde szdrmazlk etkisini arttrmak. Neme kar korumak amac ile reine em-
dirme teknikleri uygulanr.
5. SALMASTRALAR
Salmastarlar szdrmazlk elemanlarnn en eski biimlerinden bilidir. Kee gibi genel analamda szdrmaz-
lk eleman yerine kullanlan bir szck olmasna karn, zellikleri bakmndan dier elemanlardan ok ayrdr.
En ilkel tipi salmastra kutusu ya da yuva iin