Vous êtes sur la page 1sur 29

HEDEGGERN

ARSTOTELESN ZAMAN ANLAYIININ


YORUMUYLA KANTIN ZAMAN KAVRAMINI
ELETRS
Cihan CAMCI

ZET
Bu makalede Heideggerin Kantn zaman kavramn Aristotelesin
zaman kavramn yeniden yorumlayarak nasl eletirdiini ele almaya
altk. Heidegger Kantn zaman anlaynn, sonlu bir znede aknsal
bir koul olarak gereklii kurma olana olduunu ne sryor. Biz,
buna dayanarak Heideggerin, zamansalln, kendiliindenlii ve ileyii
ile !em"oralit#t $%iziksel zamansallk& anlamnda 'amann kendi
varlna ait olduunu, aralarndaki ontolo(ik )arkllkta varln sa) ve
yaln aknsallnda kendisini ann da, insann dnyada oluunun
ya"sn oluturduunu savladn, insann *em bu ya"ya ait olduunu
*em de bu ya"nn anlamn verdiini ne sryoruz.
Anahtar Szckler: 'aman, +arlk, 'amansallk, Kant,
Heidegger, ,kstatik, %iziksel 'amansallk
(Heidegger's Crii!"e #$ K%&'s C#&'e( #$ Ti)e *i% Aris#+es N#i#&
#$ Ti)e,
ABSTRACT
-n t*is arti.le /e dis.uss Heideggers .riti0ue o) Kants notion o)
time by t*e use o) a novel inter"retation o) Aristotelian understanding o)
time. 1e, in a..ordan.e /it* t*is inter"retation .laim t*at, Heidegger
t*inks t*at )or Kant, time o"erate as a trans.endental .ondition in a )inite
sub(e.t as a "ossibility o) .onstituting reality. Heidegger sees !ime
$!em"oralit#t& as trans.enden.e "ure and sim"le t*at is tem"orality
/*i.* belongs to !ime itsel) and in /*i.*, man, in *is being in t*e /orld
bot* belongs to t*is stru.ture and gives t*e signi)i.an.e o) it.
Key Words: !ime, Being, !em"orality, Kant, Heidegger, ,.stati.,
!em"oralit#t

Akdeniz niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Felsefe Blm retim yesi


Heideggerin 2 Kantn 'aman Kavramn ,letirisi
Giri-
ant!"n ele#tirel d#n$esinin% d"# &er'ekliin nesnel belirlenimi
i'in a#k"nsal bir znenin bili#sel ya("s"n" ele ald""n" syleyebiliriz)
Belirlenime d*hil #eyler zaman ve mek*n i'inde anla#"labilen #eylerdir%
an$ak zaman ve mek*n% #eylerin d"# dnyadaki b+l+n+#lar"n"n deil%
tasar"mlar"n"n insan anlay"#"na ,-ern+nft. verili#ini n$eleyen saf% a(ri/ri
f/rmlar /larak zneldiler diyebiliriz) B+ f/rmlardan zellikle zaman%
s/nl+ bir zne i'in i'sel /lmakla birlikte% d"# &er'ekliin de nesnel
&e'erliliinin /lanakl"l"k k/#+l+ /larak i#lev &ren bir f/rmd+r) An$ak%
0aman"n b+ i#levi% #eylerin hareketlerini +zamsal bir ard"#"kl"kta say"sal
/larak belirlemektir diyebiliriz) An$ak zaman"n% kendi belirleyi#inin
/lanakl"l"k k/#+l+ /larak% -Arist/teles!in deyimiyle say"land"r"labilirlik
/larak- kendisi vardr diyemiy/r+z) 1znel bir f/rm /larak zaman znede
b+l+n+r) B+na kar#"n znenin kendisi de an$ak zaman"n i'inde bilinebilir
s/nl+ bir zne /ld++ i'in% zne% zamansal i#leyi#in kendisinin% yani
zamansall""n /lanakl"l"k k/#+l+ /lam"y/r) 0aman dei#en #eylere an$ak
a#k"nsal znenin &rnmleri dzene s/kabilirlii kadar n$l /l+y/r) B+
nedenle ant i'in zaman"n% yer dei#tiren% hareket eden #eylerin +zamsal
dei#imlerinin say"sal ifadesi /lmaktan daha /ri2inal% kkensel bir
anlamda var /ld++ sylenemez)
ant!"n d#n$esinde zaman a#k"nsal ideallie sahi(tir3 ama b+
zaman"n varl""n" deil d"# &er'ekliin k/#+ls+z /lanakl"l"k k/#+l+
/l+#+n+ &steriy/r) B+ anlamda zaman% hem am(irik verinin dizimsel
/lana" /larak n$l /larak ,a#k"nsal estetik balam"nda.% hem de b+
n$llnde s(eklatif /larak ,a#k"nsal '"kar"m balam"nda.
k+llan"labilir) 4/nl+ bir znenin saf bi'imsel bilme /lana" /larak kendisi
vardr diyemediimiz 5zaman6% kendi ba#"na s/ns+zd+r ,ad in)initum&.
7e var ki b+ k/#+llanmam"#l"k anlam"ndaki s/ns+zl+k% znenin kar#"s"na
ald"" #eylerin nas"ll"klar"n" bilebilmenin /lana" /lmakla
s"n"rland"r"lm"#t"r) B+ i#levinin tesinde hi'bir #ey deildir) 1yleyse
a#k"nsal hayal &$nn i#leyi#i /larak zamansall"k vardr da diyemeyiz)
ant i'in b+ kavramsal belirleyi#in /lana" bizim sentez yetimizdir)
8eneyimlerimizde bir n$eki anda deneyimlediimiz izlenimin ,synthesis
/f a((rehensi/n. bir s/nraki anda d#ndmz #eyle zde#lii b+
senteze dayan"r) B+ ikin$i a#amadaki sentez ,synthesis /f re(r/d+$ti/n.
bir s/nraki anda ayn" #eyin kavramsal /larak yeniden tan"nmas"n"n
,synthesis /f re$/&niti/n. n$esinde r/l /ynar) B+% deneyimdeki
./
3i*an 3A43-
izlenimlerin da"n"kl""n"% k/(+kl++n+ a#an ve deneyimde verilmeyen
#ey% ant!"n kendi deyimiyle% /ri2inal ve a#k"nsal k/#+l aknsal algdan
ba#ka bir #ey deildir
9
) 7e var ki% ant i'in #eylerin &er'ekliini bilen
a#k"nsal zne% "ersonalitas trans.endentalis% #eylere an$ak /nlar"
belirleyi#% bili# /larak a#k"nsald"r) B+l+n+#+ "ersonalitas "sy.*ologi.a
/larak s/nl+% s"n"rl"d"r) :ani znenin a#k"nsall""% a#k"nsal al&" bi'imsel
/lanakl"l"k k/#+l+ /larak #eylerin tasar"mlar"n"n ,;+me!+n izlenimleri
&ibi. ayr" /l+#lar"n"n% b+ tasar"mlar"n farkl" anlarda yer almakla birlikte
ard"#"k diziler /l+#t+rarak anlamaya +la#mas"n" &aranti alt"na alan bir
k/#+ld+r) Byle$e% ant% ;+me!+n </$ke!da kavramlar"n belirlenim
/lana" /larak kendilerine n$l ,a(ri/ri. bir temelle &aranti alt"na
al"nmas" &erektiini fark ettiini syledii n/ktada% -;+me b+ ard"#"kl""
&elenek ve al"#kanl"kla% an$ak znel bir z/r+nl+l+k /larak
adland"r"y/rd+
=
- b+ &aranti k/#+l+n+ temellendirmek &ereini d+y+y/rd+)
5ersonalitas trans.endentalis bi'imsel ve (/tansiyel bir n$elik /larak
am(irik verinin zamansal ard"#"kl""n" belirlerken% /n+n nesnelliini
salarken% kendisi he( ayn"% kendisiyle zde# kalmal"d"r) :ani% statik% a-
tem(/ral bir n$elii /lmal"d"r) ant!"n sabit ve deimeyen ben
6
dedii
b+ statik a#k"nsall"k zamansall""n i'indeki #eylere nesnellik
salayabilmek i'in /nlar" a#ar) Byle$e% "ersonalitas "sy.*ologi.a
am(irik verinin zamansall""n"n i'indeyken% "ersonalitas
trans.endentalis am(irik verinin kavramsal i#leni#inde al&"n"n a#k"nsal
birlii /larak i#leyi# &er'ekle#tirmesine kar#"n% Ar#imet'i bir dayanak
n/ktas" &ibi statik% sabit bir k/#+ld+r) ;+sserl hem ynelim /larak% hem
de ynelimselliinin fark"ndal"" /larak bilin$in zamansal /ld++n+
sav+n+y/r) Byle$e% ynelim halindeki zne yneldii nesnenin
tasar"m"n &e'mi#% #imdiki an ve &ele$ekteki birliini k+rarken hareket
halindeydi) B+ hareketinin% yneliminin fark"ndal"" da Ar#imet'i bir
dayanak n/ktas" &ibi statik bir temel deil% yine zamansall"kt"r)
;eide&&er de% Kantn 7a) Akln ,letirisinin %enomenolo(ik
8orumunda
9
ayn" n/ktadan y/la '"k"y/r) :ani% ant!"n d"# &er'ekliin
nesnel belirlenimi i'in temel ald"" a#k"nsal al&"n"n birliinin k+r+$+
i#leyi#inin% zamansall"ktan ba#ka bir #ey /lmad""n" ne sry/r) Byle$e
9
ant% I) 3riti0ue o) 5ure :eason, 'ev) 7/rman-em( 4mith% 7e> :/rk?
@al&rave% A9AB 9C=C) ,B+ndan byle C@D.
=
a)&)e)% A CE
F
a)&)e) A 9=F
G
;eide&&er% M) 5*enomenologi.al -nter"retation o) Kants ;3riti0ue o) 5ure
:eason, 'ev) @arvis Emad ve enneth Mally% Bl//min&t/n - Indiana(/lis?
Indiana Hniversity @ress) 9CCB ,B+ndan byle @I.)
.0
Heideggerin 2 Kantn 'aman Kavramn ,letirisi
znenin kendi i'inde a(ri/ri /larak ekstatik /ld++n+ ve yneliminin
/lanakl"l"k k/#+l+n+n zamansall"k /ld++n+ &stermi# /l+y/r)
;eide&&er% "ersonalitas trans.endentalisi k/#+ls+z /lanakl"l"k k/#+l+
/lmaktan '"kar"( zamansalla#t"ran fen/m/n/l/2ik d#n$eden y/la
'"kmakla birlikte / n/ktada kalm"y/r) ;eide&&er% fen/men/l/2inin
a#k"nsal zneyi zamansal bir ynelimsellik halinde d#nmesine kar#"n%
nesnel &er'eklii a#k"nsal znenin belirleyi#i ile bilebilmemize%
betimleyebilmemize ynelik bir 'aba /larak fen/men/l/2iyi benimsemez)
;eide&&er %enomenolo(inin !emel 5roblemleri
<
adl" ya("t"nda
&rebile$eimiz Arist/teles!in zaman anlay"#"n" yeniden y/r+mlamas"yla%
ant!"n zaman anlay"#"n" var/l+#'+ bir a'"dan ele al"y/r) ;+sserl i'in
#eylerle ili#kisinde d/al t+t+m+n+ ask"ya alan% #eylerin kesin bilimsel
&er'ekliini yaln"z$a izlemeyi( ayn" zamanda k+ran zamansal zne%
;eide&&er!in ynelimi bilin$in deil% dnyada /l+#+m+z+n n$eliinde
d#nmesiyle birlikte% zaman"n etkisindedir) 0aman% fen/men/l/2ide
znenin ynelimselliinin fark"ndal"" /larak znenin kar#"s"na ald""
nesneyi bili#inin /lanakl"l"k k/#+l+n+ temellendirir) Iysa ;eide&&er%
i'sel zaman"n znenin kavramsal ve s(eklatif hareket edebilirlii /larak
ynelim n$esi (/zisy/n+n+ kab+l etmekle birlikte zaman"n kendisi%
varl"" zerine d#nerek fen/men/l/2iden var/l+#'+ bir n/ktaya
yneliy/r) 0aman" eski /nt/l/2ideki &ibi m+l*k bi'imde varl""n
mev$+diyetini a'"#"n"n /lana" /larak deil varl"ksal /larak d#nerek var
/lmakta /lan #eylerdeki varl"k hakk"nda d#nme /lana"n" a'"y/r)
Byle$e zne merkezli d#n$enin kar#"s"na ald"" nesneyi bilme
/lana"n"n k/#+l+ /larak a#k"nsall"" d#nmek yerine% a#k"nl"" varl""n
zamansall""ndaki sa) ve yaln etki /larak &ry/r) Byle d#nme
/lana"yla ;eide&&er i'in insan% animale rasyonale anlam"nda nesneleri
kar#"s"na ald"" bili#sel ya("s"yla bilmeye 'al"#an bir varl"k deildir) In+n
i'in insan% kar#"s"na ald"" deil% i'inde kendisini f"rlat"l"( at"lm"# b+ld++
dnyada /l+# /larak zamanla Jbyle$e varl"kla- /nt/l/2ik bir ili#ki i'inde
kendi varl""n" d#nmelidir) B+ d#n$e a#k"nsal znenin #eylere
ynelmeden n.eki a#k"nsall""n"n yerine 0aman,sall""n. ,!em"oralit#t.
kendisini a'"#"ndaki saf ve yal"n etkiye kendisini a'"#" demektir) Biz b+
yaz"da% ;eide&&er!in ant!"n zaman anlay"#"na -Arist/teles!i yeniden
y/r+mlayarak- b+ a'"dan yakla#t""n" &stermeye 'al"#a$a"z)

E
;eide&&er% M)% Basi. 5roblems o) 5*enomenology% 'ev) Albert ;/fstadter%
Bl//min&t/n - Indiana(/lis? Indiana Hniversity @ress) 9CKC ,B+ndan byle
B@@.)
.1
3i*an 3A43-
23 K%& 4i& Me56&7 Z%)%& *e Z%)%&8& Me56&% 9&'e+i:i
ant mek*n ve zaman"n% i'leri b/#alt"labilse% &rnmlerden
ar"nd"r"lm"# b/#l+k /larak d#nlebilseler bile% saf% a(ri/ri bi'imsel
ka(say"$"l"klar"n"n /lanakl"l"k k/#+l+ /larak i#lediklerini syly/r)
L
B+
anlamda am(irik i'erie a#k"nsal /lan saf% a(ri/ri f/rmlar% d"# dnyaya
deil% zneye aittirler) endi i'lerinde a#k"nsal ideallikleri znenin
al&"s"na n$ldr ve b+ al&"dan &elen am(irik i'eriin dzenlenmesi i'in
k+llan"labilirler) Bizim insan &rmzn ,int+it+s derivativ+s. ve
nesnelerin ,&rnmlerinin. bizi etkilemesinin nnde b+l+nan b+
f/rmlar% i'eriin dzenlenebilirliinin /lanakl"l"k k/#+l+ /larak i#lev
&ry/rlar) ant% a#k"nsal mant""n saf d#n$eyle il&ili ilkelerinden ayr"
/larak b+ f/rmlar"n izole edilmi
=
saf f/rmlar /ld++n+ syly/r) B+ saf
f/rmlar% i'eriin kavramlar taraf"ndan belirleni#inden ayr" /ld+klar" &ibi%
i'erii kavramlar"n belirledii &ibi de belirlemezler) Bi'imsel
b+l+n+#lar"yla belirleyi#i ,Bestimm+n&. n$elerken% belirleyi#in
belirlediinin nesnelliini &aranti ederler) B+ belirleyi#% d+y+mdan &elen
i'eriin hammaddesini i#lerken% /na /nda /lmayan bir dizilim% ard"#"kl"k%
tmlk verir) An$ak b+ i#leyi# ya da belirleyi# bir hareket demektir)
ant!"n syledii &ibi 5hareket% hareket edebilir bir #eyi &erektirir)6
K
Iysa s+n+l+m aktif deil edil&in bir d+r+m+ 'ar"#t"r"y/r)
I halde hareket% aktivite nereden kaynaklan"y/rM 4+n+l+m+
s+n+l+#% i#leyi# /larak ne &er'ekle#tiriy/rM ant b+ s/r+ya 5zaman"n
dei#en #eylerin f/rm+ /larak d"# dnyada n$l /ld++6n+ syleyerek
yan"t veremez) I zaman 7e>t/n!$+ anlamda zaman" dei#ime n$l ve
nesnel bir statde kab+l etmi# /l+rd+) ant% Ad/rn/!n+n dedii &ibi
5/laanst bir t+tk+yla d"# &er'eklii znenin a#k"nsal birliine% yani
sentez yetisine bal"y/r)
C
6 A#k"nsal '"kar"m blmnde &etirdii
a'"klamada% iz/le edilmi# saf &rlerin salad"" nsellikle kavramsal
'"kar"m aras"ndaki ili#kiyi a'"klarken% d/lay"ms"z hi'bir #ey /lmad""n"
syleyerek kavramsal '"kar"m" da saf i#leyi# /larak am(irik &er'eklikle
s"n"rl"y/r) B+ n/ktada ant hareketi znenin a#k"nsal birlii ile a'"klay"(
ayn" zamanda b+ belirleyi#in zamansal /larak var /ld++n+
L
C@D% A F9)
B
C@D% B FL)
K
a)&)e)% B EK) B+ hareket bilin' ynelimi ile d#nlebilir) An$ak / zaman bilin'
nesnelerin &rnmlerinin nnde a#k"nsal (/zisy/n+nda /lamaz) ant i'in
bilin' statik bir dei#mezlik i'inde /lmal"d"r)
C
Ad/rn/ N)O) =AA9% s) 9=G)
.;
Heideggerin 2 Kantn 'aman Kavramn ,letirisi
syleyemeye$ektir) Fen/men/l/2i b+ n/ktadan y/la '"karak
ynelimselliin zamansal karakterini /l+#t+r+r) B+ k/n+ya ileride
dnmek zere #imdi ant!ta hareketin neden mek*n &rsnden
kaynaklanamaya$a"n" &rmeye 'al"#al"m)
23%, Me56&
Mek*n &rs hareket b/y+t+ /lmayan% ayn" anda b+l+nabilen
nesnelerin &rnmlerinin f/rm+d+r3 b+ &rnmlerin nesnelliini
temellendirir) 4af f/rmlar"n% bi'imsel b+l+n+#lar"yla belirleyi#i
n$elerken% belirleyi#in belirlediinin nesnelliini &aranti etmelerini%
&rnmlere tmlk katmalar"n" ant% kuraln birlii, btnl diye
tan"ml"y/r)
9A
ant!a &re% 5Bu kuraln btnl% tm dizilimi% s"ralan"#"
belirler ve b+ dizilimin% s"ralan"#"n tmln /lanakl" k"lan al&"y"
k/#+llar)6
99
Mek*n &rs% &rnmlerin bizi etkilemesinden%
&rnmlerle kar#"la#mam"zdan n.e &rnmlerin mek*nda yan yana%
art arda b+l+n+#lar"n" n$eler ve nesnel &er'eklii &aranti eder) Elbette
b+n+ #eylerin kendi i'inde deil% am(irik d+y+m+n verdii &rnmlerle
s"n"rl" ya(abilir)
9=

endisi aktif bir #ey /lmayan mek*n"n% deneyimdeki n.eden
kar#"la#maya izin veri# /larak dzeni belirleyiini, yani i#levini% i#leyi#ini
nas"l d#ne$eizM ant% mek*n"n kendi i'inde d#nldnde hareket
edebile$ek bir #ey /lmad""n" syly/r)
9F
Mek*n nesnelerin yer ald"" d"#
&er'ekliin f/rm+ /ld++na% b+ f/rm ara$"l"" ile zneye verilen am(irik
i'erik ise znede kavramsal bil&i /larak sentezlendiine &re% znenin
ynelimsel% hareketli /lmas" &erekir) Iysa ant i'in% znenin trans-
am(irik ve d/lay"s"yla statik a#k"nsall"" sabit /lmal"yd") 1yleyse mek*n
&rsnde b+l+nmayan yer dei#tirmeyi% mek*n i'inde hareket eden
#eylerin yer dei#tiri#lerini% dei#im an$ak zaman"n i'inde /labile$eine
&re% #eylerin zaman i'inde &rnmlerini bize ne s+n+y/rM B+ s/r+y+
net bi'imde yan"tlayam"y/r+z) 7e var ki% &rnmlerin ard"#"k
tmlnden znenin a#k"nsal birliinin s/r+ml+ /ld++n+ biliy/r+z)
B+n+nla birlikte% an$ak zaman &rs ara$"l""yla mek*nda b+l+nan
9A
a)&)e)% A 9AE)
99
a)&)e)% A 9AL) Mekan &rsnde ant b+n+ saf &e/metrik bil&ide% '&en
kavram"n"n i'eriini n$eleyen bi'imsel z/r+nl+l+kla a'"kl"y/r) Eer benim
'&enin ' dz 'iz&inin birle#mi#% btnsel hali /ld++ sentezini ya(mam"
n$eleyen '&en kavram"n"n evrensel z/r+nl+l++ /lmasayd"% b+ sentez nesnel
&e'erlilik kazanamazd" ,C@D A 9AL.)
9=
a)&)e)% A GC)
9F
a)&)e)% B EK)
.<
3i*an 3A43-
#eylerin zaman"n i'inde ,intra-tem(/ral. /l+#lar"n" ve hareketlerini
bilebiliriz) B+ anlamda% zaman mek>ndan da*a zneldir diyebiliriz) Ama
znenin an$ak zamanda verilebilen bir &er'eklii /ld++n+ ileride
&re$eiz) I halde s/rmay" srdrelim3 zaman"n n$elii ve mek*ndan
daha znel /lmas" ne anlama &eliy/rM
23=, Z%)%&
0aman"n mek*ndan daha znel /lmas"% znenin kavramsal sentez
ya(arken am(irik i'erie bal" kalmak z/r+nda /lsa da% b+ sentezi
ya(abilmesinin de an$ak zamansal bir tmle dayanmak z/r+nda
/lmas"ndan kaynaklan"y/r) Am(irik veri imdi!de saf &r ara$"l"" ile
zneye ,re$e(tivity. verilirken zne (asiftir) 0aman% mek*n i'inde /lan
#eylerin yer dei#tiri#lerinin% hareket edi#lerinin say"sal dizilim /larak
ard"#"kl""n" n$eler) :+kar"da zaman"n dei#ime nesnel anlamda n$l
/lamaya$a"n" belirtmi#tik) 8/lay"s"yla an$ak zne verilen i'erii% zaman
f/rm+n+n i'inde ard"#"k dizilim /larak belirlerken aktiftir) 1znenin d"#sal
nesnelerin &rnmlerinin &er'ekliini ,a$t+ality. zaman"n i'inde
/lanakl" k"la$ak
9G
bir belirleyi#i sz k/n+s+d+r) B+ belirleyi#% zaman"n
+zamsal bir dizilimin ard"#"kl""n" belirlerken hareketi% +zamsal aral""n
n+maraland"r"lmas"% b+ aral"klar"n &e'i# h"z"n"n l'lmesi /larak
s"n"rland"r"lm"#t"r ant i'in) B+ nedenle mek*n &rsnden daha znel
/lan zaman% hem mek*n &rsnn tml i'inde% b+ tmle ait /lan
#eylerin yer dei#tiri#lerini% hareket edi#lerini /lanakl" k"lan bir n$eliktir3
hem de b+ dei#imi belirleyen belirleyi#% aktivite /larak znenin bili#inin
n$eliidir)
0aman% tm &rnmlerin bi'imsel% a-(ri/ri k/#+l+d+r) Mek*n%
tm d"# &rnn saf f/rm+ /larak s"n"rl"d"r3 yaln"z$a d"#sal &rnmlerin
a-(ri/ri k/#+l+ /larak i#levi vard"r) An$ak tm tasar"mlar% nesneleri d"#sal
#eyler /ls+n% /lmas"n% kendi i'lerinde zihnin belirlenimine% yani i'sel
etkinlie% i'sel hale ,inner state. aittirler) B+ i'sel hal% etkinlik de% i'sel
&rnn bi'imsel k/#+l+ alt"nda b+l+nabile$einden% zamana aittirler)
0aman her ne /l+rsa /ls+n tm &rnmlerin a?"riori k/#+l+d+r)
9E

0aman b+ &aranti edi$i i#leyi#iyle hem al&"n"n kavramsal
anlamaya n$l f/rm+ /larak dnyadan &elen verinin dizilimsel hareket
/lana" ,C@D!de A#k"nsal Estetiin k/n+s+.% hem de b+ veriye ve
dnyaya n$l /lman"n% yani saf /lman"n s(eklatif /lana" ,C@D!de
9G
a)&)e)% A F9)
9E
a)&)e)% A FG% B E9)
..
Heideggerin 2 Kantn 'aman Kavramn ,letirisi
A#k"nsal P"kar"m"n k/n+s+. /larak k/#+ls+z /lanakl"l"k k/#+l+d+r> ;er
ikisinde de zaman dei#im% bir yerden bir ba#ka yere &e'i#% yay"l"m
demektir) 8"# dnyadaki hareket% yer dei#tiren #eylerin say"labilir
aral"klarla mek*nda farkl" n/ktalarda yer almalar"% i'sel hareket ise
kavramsal% s(eklatif bir +zan"# ,s(annedness. anlam"na &elir diyebiliriz)
0aman% b+ i'sel hareket /larak mek*na n$ldr)
An$ak b+ i'sel hareket% kavramsal ve saf% s(eklatif anlamda
zaman% mek*nda yer dei#tiren% hareket eden #eylere n$l /lamaz)
4z&elimi bir aritmetik i#lemin kesinliini an$ak am(irik i'eriin
kavramsal i#leni#inde k+llanabiliriz) B+n+n tesinde% yer dei#tiri#in%
yani say"labilirlik /larak aritmetik i#lemlerdeki ard"#"kl""n kendisi%
mek*ndaki yer dei#tiri#i n+maraland"r"(% kavramsal belirleyi#inin
nnde kendilik /larak varl"k /lamaz) B+ n$ll varl"k kate&/risinde
d#ne$ek /lsak% zamansal i#leyi#% yer dei#tiren% hareket eden #eylerin
mek*nsal dei#imlerinin say"sal ifadesi /lmaktan daha /ri2inal% kkensel
bir anlamda var /lmal"d"r) An$ak b+ d+r+mda% f/rmlar"n izole edilmi% saf
bi'imsellii i'eriin kavramsal belirleni#inden ayr" /lamaz) Ilanakl"l"k
k/#+l+ /larak i#lev &ren bi'imsel n$llk ile i'erik birbirinden
ayr"lamaz% d"# &er'eklii kesin /larak bilmemizin s"n"r" 'izilemez) ant
a'"s"ndan #yle d#nmeliyiz? 0aman zamansal /lan #eylerle% hem
kendisi bir varl"k% hem de her #ey zaman"n i'inde hareket edi(% zaman"n
i'inde var /ld++ i'in% hareket edi# de zamansal /ld++ i'in% zamansall"k
/larak% kendi /lmayan bir varl"k /larak belirlenen #eylerle /lamaz)
0aman bir &arantr &ibi% belirleyi#in vardr diyemeye$eimiz% kendisi
k/#+llanmam"# /lanakl"l"k k/#+l+d+r)
I halde belirleyi#% temel aray"#"% ant i'in% kavramlar"n belirlenim
/lana" /larak kendilerine n$l ,a(ri/ri. bir temelle &aranti alt"na
al"nmas" n/ktas"nda zaman"n /ri2inal anlamda varl""na dayanm"y/r)
ant b+ temellendirmeyi /nt/l/2ik deil% e(istem/l/2ik ya(makta
2??
3i*an 3A43-
"srarl"d"r) B+ nedenle &er'eklii
9L
nelik /larak #eylerin &rnmlerinin%
nas"ll""n"n nnde d+ran bir /lanakl"l"k k/#+l+ ile temellendiremez)
23', 4se+ Z%)%& @#r)"A S(e5B+%i$ De:i+ K%*r%)s%+
B+ nesnel &er'eklii temellendire$ek bir /lanakl"l"k k/#+l+%
belirlenime n$l ve statik bir dayanak n/ktas" &ibi k/#+ls+z ve
belirleyi#ini a#an bir sabitlik% zde#lik /lmal"d"r) B+ a#k"nsall"k zamansal
ak"# ve sreklilikle belirlenen deneysel i'erii &er'eklik /larak
belirleyebilir) 7e var ki% znede b+l+nan b+ i'sel zaman f/rm+% am(irik
i'eriin dzenlenebilirliinin /lanakl"l"k k/#+l+ /larak yine d"#
&er'eklie bal" bir k/#+ld+r) :ani% ant!"n e(istem/l/2ik
temellendirmesi de% kavramlar"n kendi altlar"nda i'ere$eklerini
belirleye$ek kadar yetkilidir3 b+ nedenle s(eklatif deil kavramsal
9L
ant% 5;er kim bir #eyin var /l+#+n+% ,eQtantness!"n". yads"rsa% #eyi tm
yklemleriyle ,(redi$ates. y/k etmi# /l+r)6 ,B@@% s) F9L. derken% var /lan"n
e@isten.e, e@tand /larak ilinekleriyle ili#kisinin belirlendii bir (/zisy/nda
b+l+n+#+n ,abs/l+te @/siti/n. &er'ekliin ,a$t+ality. tek ki(i /ld++n+% an$ak
b+n+ bilebile$ek a(ri/ri bir temellendirmeyle s"n"rl" /ld++m+z+ sylemi#
/l+y/rd+) B+rada ant!"n varl"" essentia anlam"nda bir yklem /larak
&rmediini anl"y/r+z) Mahiyet% nelik anlam"nda varl"k essentia% e@istentia
anlam"nda var /lan #eylerle ,;eide&&er!in deyimiyle vor*andene% elimizde var
/lan.% ayn" kate&/ride deildir ant i'in) Pnk Arist/teles!teki tz kate&/risini
var /lan #eylere i'kin /larak tm yklemlerde b+l+nabilirken% kate&/riler ant
i'in var /lan #eyleri ilinekleriyle ili#kilerinde belirleyebiliy/r) ant i'in varl"k
realit#t anlam"nda bir nermede &er'ek /larak blosse 5osition, yani hi'bir #ey
deildir) 0aman i'inde dei#en ni$eliksel zelliklerinden s/y+tlanm"# var /lan
#ey% % e@istentia ya da dier deyi#le e@tant /larak varl"k da bir nerme deeri
ta#"maz) I da absolute 5osition demektir) ant i'in &er'eklik% #eylerin #eylii
,sa$heheit.% nelik% mahiyet /larak hi'bir #eydir) An$ak nas"ll"k /larak #eyler
&er'ek /labilirler) B+ nedenle ;eide&&er% ant i'in &er'eklik 1irkli.*keit%
a.tuality anlam"ndad"r diye d#ny/r) ant i'in varl"k kavramsal /larak
s(eklasy/n k/n+s+d+r) B+rada kavramsal% kate&/rik belirleyi#in a.tuality
anlam"nda &er'ekliin s"n"r"n" &e'emeyen ak"l% kendi saf i#leyi#inde b+ s"n"r"
&e'ebilir) ant!"n nitelik kate&/risinde bizim #eyleri n$e ni$elik /larak
kavramam"z ve b+ ni$elii kar#"la#t"rma y/l+yla l'memiz s/n+$+nda
5ka(lamsal ni$elie i'lemsel bir #ey /larak nitelik &irer) ,Cassirer 9CKK% s) 9=9.6)
:ani #eylerin nitelikleri an$ak deneyde verili /lan am(irik &er'eklikle% tekil
haldeki bir veriyle s"n"rl"d"r) Byle$e% tekil haldeki #eylerin mek*n ve zaman
i'inde dei#ikliklerinde zde#liklerini de an$ak dei#imin sreklilii ilkesini
kabul ederek salayabilsek de% b+ zamansal dei#imin kendisi deneyimle
bilinemediinden% znenin sentetik birle#tirme yetisiyle temellendirilebilir) ant
i'in 5Rzleme n&elen halis ilke ,Cassirer 9CKK% s) 9==.6 an$ak 5i'inde kendisini
bildiren6 a(/steri/ri i'erikle &er'ektir) B+ anlamda &er'ek a.tual demektir)
Cassirer!in y/r+m+na &re de ant i'in 58+y+m+n am(irik &rs i'inde
kendisini bildiren #ey ger4e5 ,real.tir6) B+ da a.tual anlam"nda &er'eklik
demektir)
2?2
Heideggerin 2 Kantn 'aman Kavramn ,letirisi
/lmal"d"r) Simdi b+ n/ktada zaman% saf% i'sel bir s(eklatif /lanak /larak
zneye ait /lsa da% kendi saf idealliinde s/ns+z /lsa da% ard"#"k dizilimin
btnselliini% b+ btnselliin z/r+nl+l++ kavramsal /lmak z/r+nda
/ld++ i'in nesnel bir statde temellendirmelidir) 4af s(eklatif /lanak
/larak ,matematik &ibi. bir t/(lama ya(t""mda% birimlerin art arda
diziliminin /rtaya '"kartt"" rakam"n kavram% b+ sentezin birliinin
bilin$inden ba#ka bir #ey deildir)
9B
B+ birliin bilin$i de% ant i'in 5b+
/ri2inal ve a#k"nsal k/#+l aknsal algdan ba#ka bir #ey deildir6
9K
) B+ da
y+kar"da sz ettiimiz ant!"n e(istem/l/2ik temellendirme "srar"n"n bir
s/n+$+d+r)
C3 S%i5 Di+i&'i& E5s%i5 -+e*i
ant "srarla zaman"n /lanakl"l"k k/#+l+ /larak i#levini #eylerin
&er'ekliini nas"ll"k /larak belirlemekle s"n"rlar) 4af akl"n s"n"rlar" nesnel
&er'ekliin s"n"rlar"na bal" kalmayan i#leyi#ini ise% &er'eklikle
yan"lsamay" ay"ramayabile$ei i'in te/rik bil&inin d"#"nda b"rak"r)
0amansal dizilimde #eylerin n$elik s/nral"k belirlenimi i'inde
b+l+nmas"n"n btnl /larak b+ k/#+l% s/nl+ bir znenin dnyada
b+l+n+#+n znelliini an$ak nesnel &er'eklii belirleyebilmek i'in
a#mal"d"r) B+n+n i'in ya bilin' de n$elik s/nral"k dizilimi i'inde
zamansald"r demeliyiz ya da belirleyi#inin zamansall""n"% nesnel
&er'ekliin z/r+nl+ /larak zamansal dei#imde /lan bil&isini a#an% statik
bir bilin' n&rmeliyiz) ;eide&&er a'"k'a 5ant zaman ve d#ny/r+m
ile ayn" zsel yklemi ifade etmi#tir)
9C
6 derken% ant i'in .ogito%
dei#meyen% zde# bilin' anlam"na &elir) ant b+n+ #yle anlat"y/r? 5Bir
n$eki anda d#ndmz #eyle #imdi d#ndmz #eyin ayn" #ey
/ld++n+ &aranti eden b+ temel /lmasayd"% deneyimden &elen verinin
ard"#"kl"" anlaml" /lmaya$akt")6
=A
0amansall"k i'inde #eylerin nas"ll""%
kavramsal belirlenim /larak b+% dndmz eyin ayn ey olduunu
garanti eden btnsellikle /lanakl"d"r) 5avramlar"n tasar"m" an$ak
bilin$in &aranti ettii bir btnlk ile /lanakl" /labilir)6
=9
B+ tmlk%
am(irik i'eriin +zamda dizili#lerinin dizilmeden n.eki dizilebilirlii
&ibi d#ne$eimiz% dizili#e% art arda &eli#teki serilere ait /lmayan farkl"
bir b/y+t &ibidir) An$ak saf i#leyi#% ak"# ve sreklilik /larak
9B
A)&)e)% A9AF)
9K
A)&)e)% A9AB)
9C
A#k"n 0) =AAC) s) 9BL)
=A
a)&)e)% A9AF)
=9
a)&)e)% A9AF
2?C
3i*an 3A43-
d#nebile$eimiz b+ b/y+t+n am(irik i'erik /larak deneyde verilmedii
i'in var /lamaya$a"n" y+kar"da belirtmi#tik) B+ b/y+tla il&ili
;eide&&er!in Arist/teles!in zaman anlay"#"na &etirdii y/r+m+ ileride
tart"#a$a"z) Simdi ant i'in zde# bilin$in zamansall""n"n neden
/lanakl" /lamad""n" anlamaya 'al"#al"m) C@D!nin ikin$i bask"s"na
eklenen di(n/tta ant% 5var /l+#+m+n belirlenimi yaln"z$a i'sel d+y+m
f/rm+yla +y+ml+ ve birlikte yer alabilir6
==
derken% dei#meyen zde#
bilin'le il&ili ne demek istediini a'"y/r?
5!8#ny/r+m!% benim var /l+#+m+n belirleniminin eylemini
a'"klar) -ar /l+# /rada zaten b+ y/lla verilmi#tir3 ama benim b+ var /l+#+
belirlediim ki( b+ y/lla verilmemi#tir) In+n verilmesi i'in% verilmi#
a"riori bir f/rm /lan% kendilik d+y+m+% &rs% yani zaman &erekir ki3
,a(ri/ri verilmi# zaman.% d+y+msanabilir ve bendeki belirlenebilirliin
al"#"na ,re$e(tivity. aittir) Simdi% ben% bendeki belirleyii% zaman"n
belirlenebilir /larak ya(t"" &ibi% belirlenimin eylemine n$l vere$ek
ba#ka bir kendilik &rsne sahi( /lmad""ma &re% ,ben b+ belirleyi#in
yaln"z$a kendiliindenliinin bilin$indeyim. ben kendi var /l+#+m+
kendi-aktif% kendiliinden-aktif ,self-a$tive. bir varl"k /larak
belirleyemem) Nm ya(abile$eim% kendime kendimi d#n$emin
kendiliindenlii /larak% tasar"m /larak vermek3 b+ da belirlenime
d*hildir ve benim var /l+#+m hala yaln"z$a d+y+mla% yani an$ak bir
&rnmn var /l+#+ /larak deneyimlenebilirdir) Ama kendimi% b+
kendiliindenlie b/r'l+ /larak intelligen.e /larak tan"mlayabilirim6
=F
)
0amansall""n kendiliindenliinin bilin$indeyim ama b+ bilin$i
zamansall"k i'inde verili /lmad"" i'in bilemem) Bilin$imi%
dnyorum!+ an$ak (sik/l/2ik bir zne% "ersonalitas "sy.*ologi.a
/larak kendime% i'sel d+y+m f/rm+mla +y+ml+% zamansal /larak
s+nabilirim) T'sel zaman bilin$i b+na ara$"l"k edebilir ama bu sunuun
*em ileyi, o"erasyon olarak *em de bu ileyie n.l bulunu olarak
zamansall vardr diyemiy/r+m) 0amansall""n belirleyi#in
kendiliindenlii /larak n.elii% ant!"n a#k"nsal estetik blmnde%
zaman kavram"n"n a#k"nsal a'"klamas"n"n a& maddesinde dedii &ibi
5zaman"n kendisi% kendi /larak var /lmad"" i'in6
=G
+ar?dr diyemem)
An$ak% yine ayn" blmde b& maddesinde 5zaman i'sel d+y+m+n%
kendimizin f/rm+ndan ba#ka *ibir ey deildir.6
=E
endisi var?dr
diyemediim% hi'bir #eydir diyebildiim zaman% ant!"n ayn" blmn .&
==
a)&)e)% B 9EK)
=F
a)&)e)% B 9EK)
=G
a)&)e)% A FF)
=E
a)&)e)%B E9)
2?E
Heideggerin 2 Kantn 'aman Kavramn ,letirisi
maddesindeki anal/2isinde% s/ns+zl+a +zanan bir 'iz&ideki ard"#"kl"k
/larak tm d"#sal d+y+m+n ve byle$e tm &rnmlerin% mek*nda yer
dei#tiren% hareket eden #eylerin f/rm+ /larak belirleyi#e n$ldr) B+
anlamda zaman% hareket eden #eylerin n$l /lmak z/r+ndad"r) Byle
/lmasa% dei#im /lmazd"3 dei#imi% bir #eyin ayn" anda hem bir yerde
/lmas"n"% hem de hareket edi( yer dei#tirerek ayn" yerde /lmamas"n"
a'"klayamazd"k) 5:aln"z$a zaman"n i'inde iki kar#"t yklem% d+r+m
,(redi$ate. bir ve ayn" nesnede% bir ba#ka deyi#le% birbiri ardna, biri
dierini izlerken b+l+nabilir)6
=L
B+ izleyi# an$ak .& maddesindeki
s/ns+zl+a +zanan bir 'iz&ide% tek bir /ri2inal tasar"m /larak% s"n"rs"z
i'sel zaman &rsne verilmelidir)
=B

B+ n/ktada s/r+n% i'sel zaman bilin$inin% nesnelerin
tasar"mlar"n"n ard"#"kl""n" k+rarken% /nlar"n tmln verirken% artk?
gemi% *enz?gemi imdileri de birbirleriyle ve imdi ile
ili#kilendirebilmek i'in% imdi ile var-/lan% zamansal zellikte
/lamamas"d"r) Bilin'% &arantr /larak bir n$eki anda d#ndmz
#eyle #imdi d#ndmz #eyin ayn" #ey /ld++n+% kendisi bir n$eki
anda ve #imdi sabit kalarak salar) B+radaki kendisi sz$ ant i'in
al&"n"n a#k"nsal birlii /larak sentez yetisinden ba#ka bir #ey deildir)
7esnel /labile$ek bir bilin'% henz-&e'mi#% #imdi b+rada b+l+nmayan bir
bilin$in &aranti edemeye$ei Ar#imet'i% statik bir dayanak n/ktas" /larak
var say"lmak z/r+ndad"r) B+ bilin' tasar"mlar"n tmln veri /larak
zamansal /lamamaktad"r)
/3 HeideggerA @e&#)e&#+#Fi5 De:i+ V%r#+"-4" Z%)%&
ant i'in zaman"n kendiliindenlii &rnmlerin &er'ekliklerinin
s"n"r"n" /l+#t+r+r ama &rnm sz$ ,Ers$hein+n&.% :+nan$a
,@hen/men/n. anlam"ndan farkl" /larak% kendi i'inde #eyin kendisini
kendisinden kaynaklanan bir "#"mayla% ayd"nlanarak &rnr k"lma% a'ma
anlamlar"nda k+llan"lamaz) 0amana% ant!a &re kendisi% kendi /larak
=L
a)&)e)%B GC)
=B
ant b+n+ +zamsal b+l+n+#tan net bir #ekilde ay"rmam"z" istiy/rd+) 4af akl"n
ilkelerinin analitik i#leyi#ini dikkatsiz.e )ormle ettiimizde ,C@D A 9E=% B 9C=.
5A nesnesi B d+r+m+ndad"r ve B d+r+m+ndad"r)6 nermesinde
b+l+nabile$eimizi ve olduka gereksiz bir sentetik karm ,C@D A 9E=% B 9C=.
ya(a$a"m"z" syly/rd+) A nesnesi an$ak zaman"n i'sel &rsnde hem B hem
de B /larak d#nlebilir) ant!"n kendi rneinde% 5bir insan hem &en' hem
de ya#l" /lamaz ama zaman"n mant"ksal% analitik i#leyi#i i'inde hem &en' hem
ya#l" /labilir6)
2?/
3i*an 3A43-
var /lmad"" i'in
=K
+ar?dr diyemiy/r+z) B+ anlamda varl"a *ibir ey
deildir6
=C
dediimizde% zaman eylerin gerekliini aa kardklar,
grnr kldklar aktivitenin, eylemin, oluun, grne geliin
kendiliindenlii olarak *iliktir demi# /l+y/r+z) 0aman% &er'eklik ile
&rn# aras"ndaki s"n"r" kendi dinamizmiyle &e'erek #eylerin
&er'ekliini nelik /larak belirlemeye yetkili deildir) B+ anlamda
zamansall"k% &er'eklii kendi i'inde #ey /larak anlamak i'in akl"n srekli
kendi s"n"rlar"n" a#mak istemesinde k+llan"lamaz) Aksi halde ant%
0aman"n kendisini ad in)initum bir varl"k% var-/la-&elen ve kendisini
kendisinden zamansall"k /larak &steren bir varl"k /larak var /ld++n+
sylemi# /la$akt") B+% zaman"n imdilerin% n$e ve s/nra aras"nda &e'i#i
d"# dnyan"n dei#en &er'ekliini say"sal farkl"l"kla i#aretleyebilmemizle
s"n"rl" /ld++yla 'eli#ir) 0aman"n sreklilii imdilerin ard"#"kl""nda%
birbirilerinden farkl"l"klar"nda sren bir varl"k deildir) B+ #+ demektir?
4ay"lar% fark ve ard"#"kl"k belirlemeyi kavramsal anlay"# i'in /lanakl"
k"lar3 fakat kendilerinin% -zaman d"#"ym"# &ibi- kendi say"land"r"labilme
/lana" kendilerine n$l deildir) B+ anlamda varl"k deildir3 hi'bir
#eydir) 4ay"labilirliin kendisi zaman"n i'inde verilmedii i'in say"lar"n
dizili#ini n$eleyen% zaman"n sreklilii /larak bir varl"" /lamaz) B+
nedenle de &er'eklii sz k/n+s+ /lamaz) 0aman"n sreklilii /larak
zamansall"k% zaman"n kendi kendisinin /lanakl"l"k k/#+l+ /lamaz) An$ak
znenin al&"n"n a#k"nsal birliinin tml &er'ekliin /lanakl"l"k
k/#+l+d+r) :+kar"daki al"nt"da% kendilik duyumu, grs, yani zaman
gerekir kiA ,a"riori verilmi zaman.% tm$esinde ant% zaman"n b+
anlamda non?e@istent% ,-ar- /lmaGan. yani zaman-d"#" e@tra?tem"oral
/ld++n+% an$ak s/nl+ znenin al"#"na? duyumsanabilir ve bendeki
belirlenebilirliin alna $re.e"tivity& ait /ld++n+% b+ nedenle
v+r&+l+y/r)
FA
ant C@D!de zaman zerine yazd"" a'"klamada% #yle
=K
a)&)e)% A FF)
=C
a)&)e)%B E9JE=)
FA
B+% ant i'in saf akl"n% &er'ekliin yan"lsamayla kar"#t"r"lmas" anlam"nda
diyalektik demekti) C@D!de Aknsal Biyalektik blmnde ant% /(tik
yan"lsamadan ayr" /larak saf akl"n i#leyi#indeki hayal &$nn yanl"#
ynlendirilmesinin etkisiyle /l+#an aknsal yanlsama!ya dikkat etmemizi
istiy/rd+ ,C@D% B FE=.) 4af anlama yetisinin kavramsal '"kar"m i'in a#k"nsal
bi'imde d/r+ ya da yanl"# k+llan"lmas"n"n d"#"nda saf i#leyi#i% kendi ba#"na
a#k"n ,trans$endent. k+llan"ld""nda kavramsal belirleyi#teki a#k"nsall"ktan
farkl"yd") B+% ant!a &re deneyimin s"n"rlar"n"n tesine &e'ebiliy/rd+) Byle$e
ant!"n al&"n"n a#k"nsal birliindeki am(irik &er'eklik s"n"r" &e'ilebiliy/r% *atta
bize bu geii aklmz emrediyordu ,C@D% B FEF. ant a#k"nsal ,trans$endental.
ve a#k"n ,trans$endent. kavramlar"n" birbirine kar"#t"rmamam"z"% kavramsal
belirleyi#in a#k"nsal i#leyi#inin am(irik &er'eklikle ,a$t+al. s"n"rland"r"ld""n"
2?0
Heideggerin 2 Kantn 'aman Kavramn ,letirisi
diy/r? 5Asl"nda tasar"mlar"m"n birbirini izlediini syleyebilirim3 an$ak
b+ yaln"z$a /nlar"n zaman-diziliminde% yani i'sel zaman &rsnn
f/rm+yla +y+m i'inde /ld+klar"n"n bilin$indeyiz demektir)6
F9
/3 %, @e&#)#&#+#Fi5 A48d%& A-58&s%+ 9H&e&i& Z%)%&s%++8:8
;eide&&er!e &re ant% a#k"nsal sentezin #imdi ,a((rehensi/n.%
&e'mi#ten yeniden #imdiye &etiri# ,re(r/d+$ti/n.% ve &ele$ee dnk
yeniden tan"ma ,re$/&niti/n. /larak tasar"mlar" aras"nda balant" k+rma
ediminin zamansal /ld++n+ d#nmy/r)
F=
;eide&&er% ilk iki sentezin%
&e'mi# ve imdi ile il&ili /l+#lar"n"n zde#lik /l+#t+rmaya dnk
/ld+klar"n"% an$ak yeniden tan"man"n temel bir zellie sahi( /larak
b+nlardan farkl" /ld++n+ belirtiy/r) B+% ;eide&&er!e &re ne yeniden
tan"ma ,re-$/&niti/n% Oiedererkennen.% ne de zde#liktir) B+ sentez
&ele$ee d/r+ /l+#+yla henz &er'ek /lmayan an$ak zamansal
ard"#"kl"kla n&rlebile$ek /lan bir sentezdir) B+ anlamda yeniden
tan"ma asl"nda bir tmln n$eliini kab+l etmek demektir) B+ n$elik%
ant!"n y+kar"da sz ettii tasarmlarmn birbirini izlediini kab+l
edi#inin isel zaman grsnn )ormuyla uyum iinde olduklarnn
bilin.indeyiz demekten te bir anlama &elir) ;eide&&er% gemi imdi!de%
imdiki an!da zde#liini srdren bir tasar"m"n gele.ekteki imdi!de de
bir ve ayn" #ey /labilirliini devam ettirme ,8+r$halten. /las"l""n"n
an"msat"y/rd+) 4af akl"n b+ s"n"r" 'izen tm itleri yerle bir edii, *i snr
tanmay, ,C@D% B FEF. bizi &er'eklii belirlerken yan"lsamaya &trrd)
,ant b+ &e'i#e etik eylem /lana" /larak izin vere$ektir). ;e&el% ant!"n saf
akl"n antin/milerindeki kar#"tl"klar" &rm#t ama b+ kar#"tl"klar% zaman"n
ba#lan&"$" ile il&ili% hem bir s"n"r% limit /ld++% hem de b+ s"n"r"n a#"lmas"
&erektii i'in ,;e&el 9CBB% s) =FG.% kendi i'inde #ey /larak &er'eklikle
&rnmn aras"nda ilerleyi$i bir diyalektik k+rm+#t+) 4af akl"n s(eklatif
/lana"n"n% am(irik i'eriin nas"ll""n"n tesine% /l+#+n dinamik kendiliindenlik
/larak /lanakl"l"ktan &er'eklie ,a$t+al. &e'i#ini n&ry/rd+) ;e&el i'in de%
ba#lat"lmam"# bir ba#lan&"' n/ktas"n" varl"k /larak n-kab+l etmesi s/n+$+%
5&rnmlerin tek dei#mez% statik yn% s/y+t m/mentlerin zamansal &e'i#inin
ya("s"n"n kendisidir ,N+retzky% =AAL% s) 9AF.6) Byle$e ant!"n i'sel ve d"#sal
d+y+m+n+n saf f/rm+ /larak d+y+msanan ve zamansall"a tabi% zaman"n i'ine
ald"" ,innerzeitli$h. #eyleri ka(sayan statik (/zisy/n+ a#"labiliy/rd+) Ama
;eide&&er i'in zaman"n% saf varl"k /larak kendisinden farkl" /lan zamansall"kla
diyalektik ili#kisi% ba#lan&"'ta ait /ld++ zde#lie tele/l/2ik bir y/l$+l+k /larak
anla#"lmamal") B+ k/n+da ;eide&&er!in% +arlk ve 'aman!"n =) blm% K=-a ve
K=-b!de sylediklerine% daha ayr"nt"l" bir analiz i'in ise Czdelik ve %arkllk adl"
ya("t"na bak"labilir)
F9
a)&)e)% B EE)
F=
@I% s) =GL)
2?1
3i*an 3A43-
zamansal bir birliin n$eden varl""n" &sterdiini syly/r)
FF
B+
/las"l"k% ant!"n y+kar"daki al"nt"da% imdi, ben, bendeki belirleyii,
zamann belirlenebilir olarak ya"t gibi, belirlenimin eylemine n.l
vere.ek baka bir kendilik grsne sa*i" olmadma gre, ,ben bu
belirleyiin yalnz.a kendiliindenliinin bilin.indeyim. szlerini yeniden
d#nebiliriz demektir) 1znenin kavramsal belirleyi#inin zamansal bir
tmln n.eden olmas ,-/r>e&habe.% ;eide&&er!e &re anlaman"n
,-ern+nft. kavramsal i#leyi#inin zamansal /ld++n+ &steriy/r) ant%
yeniden tan"man"n sentezinin hi'bir zaman bir tmlk
/l+#t+ramaya$a"n"% /na b+ tml an$ak bilin$in vere$eini syly/r)
FG
An$ak bilin$in b+ belirleyi#inin yaln"z$a kendiliindenliini
bilebiliy/r+z) :ani bilin$in belirleyi#ini temellendiren sabit ve statik
d+ran bir bilin$in belirleyi# /larak sentez /l+#t+rman"n zamansall""ndan
n.e mev$+diyeti a#k"nsal al&"dan ba#ka bir #ey deildir) Ama a(ri/ri
n$ldr ve ekstatik /lamaz)
FE
ant b+ 5a(ri/ri d#nme ve hareket etme
yetisi% ori(inal ve deimez
FL
kendiliindenlik tm &rnmlerin tek
/lanakl"l"k k/#+l+d+r6 diy/r)
FB

;eide&&er b+ statik (/zisy/n+% fen/m/n/l/2ik a'"dan ;+sserl!in
i'sel bilin$in zamansall"" k/n+s+nda sylediklerini temel alarak% ekstatik
bir yneli# /larak y/r+mlar) 5Bizim y/r+m+m+za &re% saf zaman /larak
btnlk% UBen!in a#k"nsal ekstatik al&" /larak kendisinden n$e a'"k
bi'imde b+l+nd+rd++ +fk+ /l+#t+r+r)6
FK
Byle$e% a#k"nsal sentezin
FF
a)&)e)% =GE-=GL
FG
C@D% A 9AF)
FE
a)&)e)% A 9AC)
FL
Ttalik bana ait)
FB
@I% s) =E9)
FK
a)&)e)% =LG) 4/k/l/>ski ;+sserl!in i'sel zaman bilin$inin i#leyi#inin '/k
belirleyi$i /ld++n+ ne sry/r) 4/k/l/>ski!ye &re% i'sel zaman bilin$inin
zamansal ya("s" ni*ai ve gerek bir mutlak /l+#t+r+y/r) Byle$e ;+sserl!in
referans n/ktas" /larak zamansall""n kendisini k/yd++n+ d#nebiliriz)
4/k/l/>ski b+ a'"dan bakt""m"zda ;+sserl!in d#n$esinde a#k"nsal ve i'kin
aras"ndaki fark"% yani d+y+mlar ve ynelimler aras"ndaki fark"n m+l*kla#t""n"
ne sry/r) Ben$e de fen/men/l/2iyi temel /larak% deneyimde bir nesneyi
al&"lay"#"m"z ve daha s/nra b+ deneyimi &eri 'a"rd""m"zda nesneyi deil de%
nesneyi deneyimleyi#imizi an"msad""m"z"% b+ fark" nemseyen bir felsefe /larak
&rrsek b+ d/r+d+r) 0amansall"k nesnelerin de% nesnelerin tasar"mlar"n" kendi
i'sel zamansall""nda yeniden y/r+mlarken kendisi de% &e'mi#% #imdiki zaman
,&e'mi#e kayan bir an /larak. ve &ele$ek aras"nda +zan"# /larak% zamansal /lan
bilin$in de ka(sand"" varl"k /larak d#nlebilir) M/rris/n!da b+ n/ktay"
v+r&+l+y/r ve ;+sserl!in i'sel zaman"n bilin$iyle il&ili derslerinden /l+#an
ya("t"nda b+n+n ne '"kt""n" syly/r) ;+sserl!in kendisinin i'sel zaman"n
/ri2ini k/n+s+nda syledikleri de b+n+ d#nmemize /lanak veriy/r? 5B+
kkenlere ili#kin s/r+ zaman bilin$inin ilkel f/rmlar"na yneliktir) B+ f/rmlarda%
2?;
Heideggerin 2 Kantn 'aman Kavramn ,letirisi
al&"n"n a#k"nsal birliine dayanan ki(lerinin% -imdi, artk?imdi?deil ve
*enz?imdi?deil- tml /larak zamansall""n% imdilerin
birbirlerinden say"sal farkl"l"klar"ndan /l+#an +zamsal ard"#"kl""ndan te%
/ri2inal% fiziksel diyebile$eimiz bir 0aman,sall"kla. ,!em"oralit#t.
6D
ili#kisi var diye d#nebiliriz) Hzam" n$eleyen b+ 0amansall"k% say"sal
farkl"l"k anlam"nda% Arist/teles!in arit*mos kavram"ndaki &ibi deil% saf
b/y+t% say"labilirlik% arit*moumenon anlam"nda zamansall"" i'erir)
Byle$e kendiliindenlik etkisi% saf etki% imdilerin saf dizilimi /larak
+zamsal dizilimi n$eler) T#te zne de b+ anlamda bir zamansall"k
etkisinde% kendi i'inde a"riori olarak ekstatiktir) 8eneyimde verilen d+y+
verilerine yneli#ini n$eleyen b+ ekstatik h*l% znenin kendi kendisine
salad"" /lanakl"l"k k/#+l+ /larak znenin yneliminin kayna"d"r)
1yleyse zne% fen/men/l/2ik anlamda kendi kendisinin i'inden d"#ar"
ynelen% kendinden d"#ar" ynelen bir yneli#tir)
An$ak fen/men/l/2i zneyi ynelimden ba"ms"z ve statik
&rmy/rsa da% a#k"nsal znenin nesnenin deneyimden &elen tasar"m"na
ynelen i'sel bilin$in kendisini de zamansal ya("da ele al"y/r /lsa da%
zne felsefesinin etkisinden k+rt+lm+# deildi) Fen/m/n/l/2ik
yakla#"mda nesnel zaman kam+sald"r ve nesnel bir l't /lmas" ve
d/r+lanabilirlik zellii &stermesi sz k/n+s+d+r) B+ nesnellii &aranti
eden% i'sel% i'kin veya znel zamand"r) B+ zamansall"k% bilin'teki sre'
ve deneyimlerin s"kl"klar" ve s"ralan"#lar"na aittir ve nesnel zaman
l'tleri ile l'lemez3 kam+sal bir /rtakl""n d"#"nda% zel deneyimleri
ka(sad""ndan ki#iye zeldir) 1znenin a#k"nsal yneliminin nesnel
&er'eklii belirlemesinin /lanakl"l"k k/#+l+ /larak i#leyi#% belirleyi#%
/(erasy/nel anlamda hareketli /l+#+n+ temellendirir) T'kin zamansall""n
da /lanakl"l"k k/#+l+ yine b+ i'sel zamansall"a ili#kin bir fark"ndal"k
zamansall""n ilkel farklar" kendilerini% zamana ili#kin tm kan"tlar"n /ri2inal
kkenleri /larak &rsel ve /tantik /larak /l+#t+r+rlar)6 M/rris/n% @) D) ,9CBK.
5ant% ;+sserl and ;eide&&er /n Nime and the Hnity /f C/ns$i/+sness%6
5*iloso"*y and 5*enomenologi.al :esear.*% say"? =% s)9KG-9KE)
FC
;eide&&er BB@ s) ==K!de !em"oralit#t kavram"n"n Alman$a tek kar#"l""n"n
'eitli.*keit /lmas"na kar#"n b+ kar#"l""n sz$ tam kar#"lamad""n" belirtiy/r)
'eitli.*keit var/l+#sal analitikte ,eQistential analyti$. bizim varl"" anlamam"z"n
+fk+ iken% !em"oralit#t daha '/k b+ varl"k anlay"#"n" ve /nt/l/2iyi /lanakl" k"lan
fiziksel k/#+l /larak d#nlmelidir diy/r) :ine ayn" ya("tta sayfa =BG!te b+ iki
kavram"n birbiriyle ili#kisini #yle a'"kl"y/r? 6Rsterilmek z/r+nda /lan #+d+r?
zamansall"k ,zeitli.*keit. varl"" tm anlay"#"m"z"n /lanakl"l"k k/#+l+d+r3 varl"k
zaman ara$"l""yla anla#"l"r ve kavramsal /larak kavran"r) T#te zamansall"k
,zeitli.*keit& b+ k/#+l /larak i#lev &rdnde /na !em"oralit#t diy/r+z)6 B+
kavram" Arist/teles!in syledii &ibi zaman"n kendisi /larak anla#"lmas"n"n
yaln"z$a yine ori(inal zaman y/l+yla y/r+mlanarak anla#"labile$ei &r#nden
y/la '"karak k+lland""n" ayn" kita(ta =G9) sayfada a'"kl"y/r
2?<
3i*an 3A43-
veya i'sel zaman"n bilin'lilii /larak d#nlmesi &ereken bir tr
tamamlanma veya ka(anma salar) B+ ka(anma% ,.losure. #eylerin
fen/men /larak s+n+l+#+na yneli#in ve belirleyi#in saland"" aland"r)
B+ndan d/lay" kendisi znenin yneliminin en temel ve nihai zeminidir)
Fen/men/l/2i i'in% i'sel zaman"n bilin'liliinin nemi% b+ temelin herkes
taraf"ndan deneyimlendii varsay"lan #eylere ili#kin en temel ayr"mlar"n
ve sa(tamalar"n ya("lmas"nda yatar) B+ anlamda nesnel &er'ekliin
temelini% i'sel zamansall""n"n bilin$inde /lan a#k"nsal znenin
/l+#t+rd++n+ syleyebiliriz)
GA
Fen/men/l/2ik yakla#"m ant!"n zaman
anlay"#"ndaki znenin statik (/zisy/n+n+ s/r&+layarak% ynelim
kavram"n" ,intendere. znenin hareket edi#i ve d/lay"s"yla zamansall""
ile znenin ynelinen ,intentum. tasar"ma &idi#inin alt"n" 'izmi#ti) B+
a'"dan bakt""m"zda ;+sserl!in d#n$esi% a#k"nsal zneyi zamansal bir
ynelimsellik% i#leyi# halinde d#nmesine kar#"n% nesnel &er'eklii
a#k"nsal znenin belirleyi#i ile bilebilmemize% betimleyebilmemize
ynelik bir 'aba /larak &rlebilir) B+ ama'la zaman% fen/m/n/l/2ik
a'"dan kesin bir bilim /larak felsefe ya(mam"z i'in% a#k"nsal znenin
d/lay"ms"z ya("s" /larak zneldi diyebiliriz)
;eide&&er fen/men/l/2inin bir yntem /larak i#levsel /ld++n+
kab+l ediy/rd+) B+n+nla birlikte zamansall""n% znenin ynelimselliini
temellendirmekten te bir anlamda d#nlebilme /lana"n"
fen/men/l/2ide &rmy/rd+) ;eide&&er +zamsal ard"#"kl"ktan te%
/ri2inal% fiziksel diyebile$eimiz bir 0aman,sall"kla. ,!em"oralit#t.
varl"k s/r+n+n+ yeniden d#nmek istiy/rd+) ant!"n varl""n ,essentia.
var /lan ,e@istentia. aras"nda% /lanakl" /lan"n &er'ek ,a$t+al. /lanla
aras"nda &e'i# sz k/n+s+ deildir) E(istem/l/2ik &er'eklik% kendisi var
/lan #eylerin &er'ekliini /lanakl" k"ld"" s"n"r i'inde var?dr
diyemeye$eimiz bir /lanakl"l"k k/#+l+na dayan"y/r) ;eide&&er zne
merkezli b+ d#n$eden '"kmak istiy/rd+) I% varl"" var /lan #eylerle
ili#kisinde yeniden d#nebilmek i'in% zamansal bir var/l+# d#n$esini
ne '"kar"y/rd+) B+ nedenle% zaman" hem farkl" imdilerin bir
aradal""n"n /lanakl"l"k k/#+l+ /larak varl"ksal% hem de her imdide
kendisini kendisinden a'an bir var-/l+# /larak y/r+mlamal"yd") Byle$e%
0aman,sall"k. ve zaman"n i'inde var /l+# aras"ndaki fark"n% n$e ile
s/nran"n ili#kisinin sreklilikle birlikte d#nlmesinin y/l+ a'"la$akt")
;eide&&er b+ d#n$eyi Arist/teles!in zaman anlay"#"n" yeniden
y/r+mlayarak &eli#tiriy/r)
GA
Mi$hael In>//d% ;+sserl!in 53ogito &eleneinden '/k fazla ba&a2 devralm"#6
/ld++n+ ve b+ nedenle a#k"nsal znenin /n+n felsefesinde belirleyi$i /ld++n+
syly/r) ,In>//d 9CCC% 9EC-9LA).
2?.
Heideggerin 2 Kantn 'aman Kavramn ,letirisi
03 Heidegger A48s8&d%& Aris#e+esi& Y%5+%-8)8A Temoral!t"t7
Ze!tl!chke!t
Arist/teles!in s/r+s+ #+yd+? 0aman var-/lan% e@tant% ousia, 7a.*e,
res, t*ing anlam"nda m" vard"r% y/ksa kendisi bir varl"k /lan #eylerde
/lan% b+l+nan% kendisi bir varl"k /lmayan% n/n-eQistent% n/n-eQtant%
:+nan$a me on anlam"nda m" var ,d"r.M 0aman bir varl"k% btnlkl%
kendi ba#"na bir varl"k /lsayd" ,res% sa$he% thin&% eQistent.% /n+ /l+#t+ran
&e'mi# ve &ele$ek de b+ btnle ait #eyler /lmal"yd") Iysa an$ak
henz-deil ve art"k-deil /larak anla#"labilen imdiler% yani n/n-eQistent
(ar'alar zaman" /l+#t+r+r) B+ anlamda yaln"z$a imdi var?dr. Ama
zaman"n kendisi ousia% bir btnlk% ba"ms"z% yek(are /larak var /lan
imdilerden /l+#+y/r da diyemeyiz) ;er imdi yaln"z$a bu imdiE ,dir. ve
dier imdiler% henz-deil% art"k-deil anlam"ndad"r)
G9
Fimdi% hi'bir
zaman ayn" ve tek deildir) Fimdi% ayn"-/lmayan% bir-/lmayan% bir
dizilimdir ,manif/ld.) Ama ayn"l"k ve btnlk% birlik% ba#ka bir #eyle
birlikte var /lan ,me /n. deil% ousia &ibi kendi i'inde% kendi kendine var
/lan #eylere ait belirlenimlerdir) I halde zaman% kendisi bir varl"k /larak
deil% kendisi bir varl"k /larak b+l+nan #eylerle /lan% kendisi /lmayan%
varl"k-/lmayan% non?e@istent% bir #ey,dir.% #eylerle /l+#+nda kendisi
/lmayan varl"k /larak vard"r)
G=

;eide&&er!e &re Arist/teles!in b+ a"orias", zaman" hem hareket%
hem de hareketin l'lebildii /lanakl"l"k k/#+l+% dn&sel r/ta /larak
tm hareketi ka(say"( k+$aklayabile$ek% var /lan her #eyin i'inde /ld++
bir *e s"*aira aute /larak anlayabilmemize /lanak veriy/r) He s"*aira
aute% var /lan her #eyin i'inde zamansal /larak /ld++ bir tmlk /larak
d#nldnde 0aman,sall"k.% hem kendisi bir varl"k% hem de zamansal
var /l+# /l+r) ;areket edi# de zamansal /ld++ i'in% 0aman zamansall"k
/larak% kendisi bir varl"k /larak b+l+nan #eylerle var /lan ,me /n.%
G9
B@@% s) =FF
G=
@armenides!in K) fra&man"nda VI hi' var deildi ve hi' var /lmaya$ak 'nk /
he(% tmyle #imdi /land"r)6 8erken Bir-Il+#!tan sz ediy/rd+ ama tan"m"
z/r+nl+ /larak zamansall"k i'eriy/rd+) B+l+n+# metafiziinin mev$+t /lan%
b+l+nan /l+#+n &er'ekliini d#nmesi Arist/teles!in Gusia kavram"ndan n$e
@lat/n!da da% !imaeus!ta &er'ek varl"k &e'mi# ve &ele$ekte deil% #imdide
b+l+nmas" /larak sry/rd+ ,Oeiss% ;) 9CG9.) Arist/teles% 5*ysi.s 9!te 9A-
9G!n$ blmlerde% b+ tart"#may"% varl""n kendi i'inde #ey /larak kendisinin
kendisinden b+l+n+#a% /l+#a &eli#ini birlikte d#nebile$eimiz bir &r# ne
srer)
22?
3i*an 3A43-
kendisi /lmayan varl"kt"r) Iri2inal anlamda zaman imdilerden /l+#+r)
Fimdi% y+karda sz ettiimiz &ibi% hem kendisiyle zde#% hem de zaman"n
tmln /l+#t+ran dier imdilerden farkl" var /l+r) B+ anlamda art"k
#imdi /lmayan imdiler ve henz imdi /lmayan imdiler +zamsal
hareketin l'mnde k+llan"lan say"sal biriler /larak birbirlerinden
farkl"d"rlar) B+ hareketin +zamsal% e@tand, e@istententia /larak
var/l+#+n+ belirleyen zamand"r) Fakat ayn" zamanda hareket kavram"n"n
kendisi sreklilik ve ak"# /larak bir tmle sahi( /lmal"d"r ki b+ tmlk
blnebilsin) B+ anlamda da% *e s"*aira aute /larak zaman +zamsall""
n$eleyen% essentia anlam"nda var-d"r) ant!"n Basein kavram" e@tand,
e@istententia ile s"n"rl" bir varl"k demekti) Arist/teles!i y/r+mlarken
zamansall"" n$e ve s/nra /larak say"labilen +zamsall"ktan te% saf ak"#%
saf dizilim /lana" /larak d#nr) B+ d#n$e% ;eide&&er i'in 0aman"n
varl"ksal /l+#+n+n &nlk ya#am"m"zda% dnyada /l+#+m+zda kar#"la#"(
k+llana-&eldiimiz #eylerle deneyimlerimizde% b+ #eylerde% biraz s/nra
anlatmaya 'al"#a$a"m"z &ibi% varl"k bize kendisini saf ve yal"n
a#k"nsall"k
GF
/larak a'ar)
13 Z%)%&8& Z%)%&s%++8:8&d% Ke&disi&de& @%r58 *e AG&8+8:8
Arist/teles i'in n$e ve s/nra% n$e ve s/nra /lan"n +fk+nda
kar#"la#"lan hareketle ili#kili% balant"l"% harekete k/m#+% "ara% /larak
say"lan bir #ey demektir)
GG
T#te b+ kar#"la#mada zaten-/lan bir zaman"n
i'indelik var,d"r.) ;eide&&er i'in 'eitli.*keit, Arist/teles!in zaman
y/r+m+ndan y/la '"karak% kendi kendisinin /lanakl"l"k k/#+l+ /larak%
kendisini ekstatik /larak /l+#t+r+r% meydana &etirir ,si$h zeiti&en.3
GE
vardr) Fimdiler% say"lan #eyler /larak% n$e ve s/nra aras"nda &e'i#i
i#aretleyebilmemizle dei#imi kendi srekliliklerinde% btnlklerinde%
dizilimlerinde belirlerler) B+ anlamda zaman"n sreklilii ,3ontinuum%
4teti&keit.% tm zamana ili#kin belirlenimler imdiyle balant"l" /ld++
i'in
GL
% kendi farkl"l"klar"nda zaman"n ayn"l""n"% tmln% belirler)
Byle$e zamansall"k kendi kendisinin /lanakl"l"k k/#+l+d+r) B+ d+r+mda
zaman hem non?e@istent hem de kendi *e s"*aira aute dir) 0amansall"k
GF
BN% FK) Tn&iliz$esi? Being is t*e trans.endens "ure and sim"le. Ayn" 'eviride
'evirmenlerin verdii Alman$as"? 7ein ist das trans.endens s.*le.*t*in.
GG
A)&)e)% =FE)
GE
7i.* zetigen sz$ kendiliinden /l+#+% kendini zamansalla#t"rmak% kendini
a'"# /ld++ kadar% /l&+nla#ma% belli bir sre' s/n+nda bir a#amaya &elme
anlamlar"na da &eliy/r)
GL
A)&)e)% =FL)
222
Heideggerin 2 Kantn 'aman Kavramn ,letirisi
ve zaman"n i'inde /l+# aras"ndaki fark% n$e ve s/nra aras"ndaki fark"n%
n$e ile s/nran"n ili#kisinin sreklilikle birlikte d#nlmesinde /rtaya
'"kan a"oria da anla#"labilir) 0aman hareketle birlikte ama /n+nla s"n"rl"
deildir) ;areket /lmad""nda da kendi srekliliinde akmaya devam
eder)
GB
1yleyse% zaman farkl" #eylerin birbirleriyle ili#kilerinde ayn"
zamanda% an"nda ,simltane.% b+l+n+#lar" zaman-i're /l+#lar"n"n
/lana"d"r) ;areketin bir l/kasy/ndan dierine &e'i#inin s"n"r" deil%
sreklilii% &e'i#lilii% b+ &e'i#in hareketin bir #eyin l/kasy/n+nda
b+l+n+#+% meydana &eli#ini n$eleyen bir /lanak /larak /ri2inal% fiziksel
anlamda 0amansall"k ,!em"oralit#t. /lmal" ve zamansal zeitli.*
b+l+n+#lar b+ 0amansall"k ,!em"oralit#t. i'inde b+l+nmal")
;eide&&er Arist/teles!in Arit*moumenon kavram"na referansla%
ant i'in mekan"n tm (ar'alar"n ad in)initum birlikte b+l+nan bir /lanak
/lmas"na kar#"n ayn" anda /lamamas"n" a#ar) endi i'inde sa) ve yaln bir
aknsallk /larak% +f+ksal #emas"n"n kendisine ait /lmas"yla% b+l+n+#lar
,(rWesens. ve zamansall"k% bu varlk olarak dnlen 'amana aittir)
Byle$e zaman% yaln"z$a +zamsal aral""n n+maraland"r"lmas"% b+
aral"klar"n &e'i# h"z"n"n l'lmesi deil% /ri2inal anlamda% ant i'in
*ibir ey /lmaktan te% +zamda yer ka(layan #eylerin /l+#+n+%
b+l+n+#+n+ n$eleyen bir varl"k,t"r.) B+ n/ktay" a'mak i'in
Arist/teles!in Arit*mos ve Arit*moumenon kavramlar"n" ;eide&&er!in
nas"l y/r+mlad""n" /k+mal"y"z)
13%, Ar!thmos de:i+7 Ar!thmo#menon
;eide&&er zaman nedir ve nerededir s/r+s+na Arist/teles'i a'"dan
bakarken arit*mos deil% arit*moumenon kavram"yla d#nmemiz
&erektiini v+r&+l+y/r)
GK
Byle ya(arak% n+maralar"n zaman-d"#"%
zamans"z% ,a+sserzeiti&en% eQtratem(/ral. /l+#lar"% n+maralanma% say"lma
anlam"nda d#nlebilir ve ;eide&&er!e &re byle$e 5zaman% hareketin
n+maras" /larak hareketle balant"l"% ili#kili /larak say"land"r6
GC
diyebiliriz) 4z&elimi bir '+b++n hareketi bir yerden bir ba#ka yere
GB
BN!nin terimleri ile d#ne$ek /l+rsak% b+ ak"#" varl"k /larak ge/esend%
/la&eli#in i#leyi#i% kendi srekliliinde akmaya devam edi# zelliini% karakterini
de ge/esen*eit /larak d#nebiliriz) ;eide&&er ge/esene sz$yle /la&eli#
kavram"n"n srekliliini% &e'mi#te /lmaya ba#lam"#% /lmay" srdren ve
&ele$ekte /la$ak /lanla +zamsal aral"ktan te bir +zan"#% &erili#% ,s(annen. /larak
0amansall""n ili#kisini v+r&+l+y/r) 0aman b+ anlamda varl"k /larak
betimleniy/r ,BN% F=L.)
GK
a)&)e)% =FC)
GC
a)&)e)% =FC)
22C
3i*an 3A43-
&e'i#inde b+l+nd++ l/kasy/nlar"n say"lmas"yla anla#"la$ak bir
dei#imdir) Ama eer b+ l/kasy/nlar" t/(larsam t/(lam bana zaman"
deil% +zamsal bir deeri vere$ektir) P+b++n bir yerden bir yere
&e'i#indeki dei#imi sayabilir ve b+ dei#imin h"z"n" da l'ebilirim) ;"z
da &e'en zaman aral"klar"yla l'lebilen bir #ey /ld++na &re% zaman%
+zamsal dei#im ve b+ dei#ime verilen l'% deer /larak anla#"ld""nda
eksik kalan bir #eydir) 0aman% kendisiyle l'len dei#imlerin% b+ farkl"
zamansal +zam dei#ikliklerinin ayn" anda% yek(are bir ak"#% sreklilik
i'inde yer ald"" tmlktr)
EA

0aman kendisine referansla anlayabile$eimiz bir #eydir) endi
kendisini a't"" +f+kta% kendi z/r+nl+-d/as"n"n%
E9
yani srekliliinin
,7teigkeit., /lanakl"l"k k/#+l+ /larak ,kendini a'ar.Xvardr ,Es &ibt.)
Nam da b+ n/kta% say"labilirliin kendisi /larak n+maralar"n
zamansall""n nnde ve b+ nedenle zaman-d"#"% zamans"z /lmak
z/r+nl+l++n+ a#ar) ant!"n% +zamsal &er'ekliin /lanakl"l"k k/#+l+
/larak s"n"rland"r"#"n"% 0aman"n ad in)initum ve kendisini kendisinden
zamansall"k /larak &steren bir varl"k /lamaya$a" d#n$esini a#ar)
ant i'in zaman"n% imdilerin tmlnn% n$e ve s/nra aras"nda &e'i#i
d"# dnyan"n dei#en &er'ekliini say"sal farkl"l"kla i#aretleyebilmemizle
s"n"rl" &er'eklii vard"r) 0aman"n tml% say"lar"n fark ve ard"#"kl"k
belirlemesini kavramsal anlay"# i'in /lanakl" k"lar) Fakat kendisi zaman-
d"#"ym"# &ibi% kendi aknn olana olarak kendinin nnde vardr $,s
gibt& diyemeyiz) :+kar"da da deindiimiz &ibi% say"labilirliin kendisi
zaman"n i'inde verilmemi#tir) B+ anlamda ant i'in &er'ekliin
/lanakl"l"k k/#+l+n+n kendisinin zamansal dizili#i n$eleyen zaman d"#"
bir varl"" /lamaz)
;eide&&er bize b+ /lanakl"l"k k/#+l+n+n Arist/teles i'in iki
anlamda hareketin &e'i#li ya("s" /larak harekete n$l /ld++n+
syly/r) Biri hareketin t/(/l/2ik% yani +zamsal% l/kasy/n /larak
EA
ant da zaman &rsnn +zam &rsne n$l /ld++n+% tm &ry
n$elediini ,C@D A F9.% +zamsal &rnmlerin b+ anlamda zaman-i're
/ld+klar"n"% zaman-i're /lan% d"# dnyan"n tm +zamsal &rnmleri y/k /lsa
bile /nlar"n /lanakl"l"k k/#+l+ /larak zaman"n /nlar"n y/kl++nda da
d#nlebile$eini ,C@D B GL J =. syly/rd+) Ama ant? 50aman"n b+
anlamda ad in)initum /l+#+ /n+n l'lebilir% say"labilir her belirleniminin tek bir
zaman"n s"n"rland"r"labilmesi /lana"ndan ba#ka bir #ey deildir) 'aman, /ri2inal
tasar"m /larak s"n"rs"z verili /lmal"d"r ,C@D B GK.6 derken% zaman"n belirleyi#
/larak i#leyi#ini a#k"nsal estetiin &er'ekliin nas"ll""n" belirleme /lana" /larak
s"n"rl"y/rd+) 1znenin bili#sel ya("s"ndaki b+ /lanakl"l"k k/#+l+ /lman"n tesinde
zaman% 5kendi i'inde hi'bir #ey ,C@D B E=.6dir)
avramsal bili#in ad in)initum /lanaktan y/ks+n /lmas" b+ nedenledir)
E9
a)&)e)% s) =G9)
22E
Heideggerin 2 Kantn 'aman Kavramn ,letirisi
dei#imine n$l /lan% dieri ise ek tinos eis ti, yani bir #eyden ayr"l"(
+zakla#arak bir ba#ka #eye ynelme /larak farkl"la#ma anlam"ndad"r)
E=
B+
ikin$i anlamda &e'i#% +zan"#% &er&inlik% !em"oralit#t!"n sa) ve yaln
aknsall olarak olutur)
EF
T#te ;eide&&er!in y+kar"da sz ettiimiz%
zamansall"k zeitli.*keit ile 0aman,sall"k. !em"oralit#t aras"ndaki
/nt/l/2ik farkl"l"kta Arist/teles'i zaman anlay"#"n" y/r+mlamas" temel
/larak b+ n/ktada belir&inle#iy/r) Hzamsal ard"#"kl""n tesindeki b+ saf
&e'i#% ek tinos eis ti% ayn" zamanda% hareketin +zamsal aral"klarda
l'lemeyen% ama l'lebilirlik /larak #eylerin farkl" anlarda farkl"
l/kasy/nlarda b+l+n+#+n+ n$eleyen% ka(say"( k+$aklayabile$ek% /lan
her #eyin i'inde /ld++ bir *e s"*aira aute?dir)
B+rada nemli /lan% b+ b/y+t+n hem +zamsal ard"#"kl"k ve fark"
n$eleyen bir uzan, gerginlik /ld++n+% hem de kendiliinden% sa) ve
yaln aknsallk /larak &e'i#% bir #eyden +zakla#"( bir ba#ka #eye &e'i#%
*e s"*aira aute /ld++n+ d#nmektir) ;eide&&er b+n+ #yle a'"kl"y/r?
0amansall"k kendi saf karakterindeki b+ +zan"# ve &er&inlikle 5/ri2inal
anlamda b/y+t6
EG
i'erir) 1yleyse% #eylerin zaman i'inde /l+#lar"n"n
/lana" b+ sa) ve yaln aknsallk%,t"r.) B+ n/kta bize% ant!"n zaman"n
i'sel d+y+m+n% kendimizin f/rm+ndan ba#ka *ibir ey deildir
EE
diyerek% zaman" +zamsal yer dei#ikliinin an$ak kavramsal bil&isi i'in
k+llanabile$eimizi% kendisi yer dei#tiren bir #ey% nesne /larak
deneyimlenemedii i'in var?dr diyemediim% hi'bir #eydir diyebildiim
s"n"rl"l"" a#ma /lana" sal"y/r) ;em birbirini izleyen% dei#en #eylerin
farkl" l/kasy/nlar"n"n nesnel bil&isi% hem b+ yer dei#tiri#in s/ns+zl+a
+zanan bir 'iz&ideki n$l f/rm+% hem de yer dei#tiri#in kendisi
zamansall""n kendisi /larak d#nlebilir)
0aman i'inde var /l+#+n /lanakl"l"k k/#+l+yla% b+ var /l+#+n
ili#kisini ek tinos eis ti!nin ayn" zamanda% *e s"*aira aute /l+#+yla
a'"klad"ktan s/nra% b+ ikisinin aras"nda /nt/l/2ik n$eliin han&i
kavramla d#nle$eini &rmek i'in Akolout*ei kavram"na bakmal"y"z)
5Akolout*ei% hareketin sreklilik ve +zamsall"kla temel a(ri/ri ba"nt"s"n"
&sterir)6
EL
;eide&&er!e &re Arist/teles!in Akolout*ei kavram"n"n
/nt/l/2ik n$eliini% hem nsel b+l+n+# ,!em"oralit#t!.% hem de bir
#eyden ayr"l"( +zakla#arak bir ba#ka #eye ynelme% ,zeitli.*keit. /larak
d#nmeliyiz) ;eide&&er i'in byle d#nldnde nsel% /ri2inal
E=
a)&)e)% =G=
EF
BN% FK)
EG
B@@% s) =GF
EE
C@D% s) B E9)
EL
B@@% s) =GF
22/
3i*an 3A43-
zaman% b+ +zan"#% yneli#te hareketin n+maras" /larak saylandrlandr)
B+ say"sal% nmerik ya("% say" /l+#+ n$eler ve say"lar"n ard"#"kl""n"%
+zan"#" arit*mos deil% arit*moumenon /larak /lanakl" k"lar) B+ anlamda
#eylerin zaman-i'inde /l+#lar" ve #eylerin zaman-i'inde /l+#lar"n"n
/lana" aras"ndaki farkl"l"k% !em"oralit#t!"n kendisi ve kendisini
kendinden sa) ve yaln aknsall olarak a aras"ndaki /nt/l/2ik
farkl"l"kt"r)
;3 $ase!n Y%+&8H'% %nnerze!t!& De:i+ AG&8 Z%)%&d% Ze!tl!chir
1znenin kendinden ve kendiliinden ynelimsellii ;+sserl!de de
ant!"n aksine sabit /lmayan% zamansal karakterdeydi)
EB
ant!"n zaman
anlay"#"nda zaman"n varl"" yads"n"rken i#leyi#i &er'eklii
temellendiriy/rd+) T#leyi#inin zamansall"" da an$ak e&/n+n am(irik
veriyi dzene k/y+#+ kadar &er'ekti) B+ s/r+n+ zne balam"nda
d#nen ;+sserl!e &re e&/n+n d#n$eleri% al&"lar"% hayal edi#leri%
an"msamalar"% d+y&+lan"mlar" da d*hil% ak"# halindeydi) E&/n+n
yneldii nesneler% e&/ /nlarla kar#"la#madan% ynelmeden n.e e&/n+n
umduu% d/lay"s"yla varl""n" kendi i'inde n$eledii% zihinsel yakla#"m"n
nesneleriydi) Byle$e ynelimsel bir nesne% #ey% i'sel zaman"n i'inde
ekstatik /lan e&/n+n nesnesi% #eyi /l+y/rd+)
;eide&&er% ;+sserl!in &rd bilin$in zamansal karakterini
;+sserl!deki &ibi kesin bir bilim aray"#"nda% #eylerin kendi i'inde
varl"klar"n" anlamak i'in #eylerle ili#ki k+ran bir bilin' /larak
&rmy/rd+) ;+sserl i'in zamansal zne #eylerle ili#kisinde d/al
t+t+m+n+ ask"ya alan bir e"o.*e ara$"l""yla% #eylerin kesin bilimsel
&er'ekliini yaln"z$a izlemez% ayn" zamanda k+rar)
EK
Nemel fark%
;eide&&er!in ynelimi bilin$in deil% dnyada /l+#+m+z+n &nlk
eylemlerinde% i#ine yaraya$ak% ama$a dnk bir deneyim /larak
nitelemesiydi) 1zne (ratik ve (ra&matik deneyim ya#ayan% nesnelere%
#eylere bilin$in kar#"s"na ald"" #eyler /larak deil% elinde b+l+nan
,z+handene. k+llan"#l"% i#levsel #eyler /larak yneliy/rd+) 0amana ise b+
EB
-deas!ta ;+sserl% a#k"nsal bilin$i 5m+tlak varl""n alan"6% 5varl""n /ri2inal
alan"6 ,;+sserl 9CF9% 9CG. /larak varl""n dier alanlar"yla ya#ad""m"z
kar#"la#malardan% b+ kar#"la#malar"n &nlk ya#amdaki s"radanl"klar"ndan
ay"r"y/rd+) Byle$e varl""n nesnel kesinlii% zamansal sreklilikte% bilin$in i'sel
ya("s"ndaki% kendisi ant!"n sabit i'sel zaman f/rm+ &ibi zamansal /lmayan bir
a#k"nsall"a &re deil% kendisi de zamansal i'sel zaman bilin$i ile ke#fediliy/rd+
,M/rris/n 9CBK% s) 9KB.)
EK
Edm+nd ;+sserl% 3artesian 4editationsH An -ntrodu.tion to 5*enomenology%
'ev) 8/ri/n Cairns% Nhe ;a&+e? Martin+s 7i2h/ff @+blishers% 9CBA% s) KB)
220
Heideggerin 2 Kantn 'aman Kavramn ,letirisi
nesnelere yneldii &ibi de ynelmiy/rd+ 'nk zaman ynele$ei bir
#ey deildi) -arl"ksal bir karakteri /lan 0aman,sall"a.% #eylere yneli(
k+llan"#"nda d/layl" /larak% dnyada b+l+n+#+nda yneliy/rd+) Byle$e
zaman dnyada /l+#+m+z+n% Basein!"n aktivitelerinde k+llana-&eldii bir
#ey /l+y/rd+) :a(t"" aktiviteler zaman al"y/r% Basein zaman" &nlk
hayat"n i#leyi#inde rtk bi'imde% zaten?*er zaman k+llana-&eliy/rd+)
0aman anlam"n" b+ &nlk aktivitelerde a'"k'a ve kam+sal /larak ifade
ediy/r% d"#a v+r+y/r% a'"y/rd+) Basein #eylere ynelirken /nlarla birlikte%
ayn" zamanda% /l+y/rd+) Ama ayn" zamanda 0aman,sall"k.% Basein!"n
yneliminde de rtk /larak kendisini &steriy/rd+)
EC
Seylerin zaman"n
i'inde% zamansall""n ka(sam"na d*hil ,innerzeitli$hkeit. /l+#+yla
LA
Basein!"n zaman-i're ,zeitli$h. /l+#+ aras"ndaki fark% Basein!a hi'lik
deneyiminde% kendisini /lmay"#"nda a'an zaman"n b+ etkisindedir)
Basein b+ etkiyle% varl"k ,/nt/l/2ik /larak deil yine an$ak /ntik alanda%
yani #eylerde.% kendi varl"" ve var /l+#+n ki(leri hakk"nda s/r+ s/rar% b+
var /l+#+ +m+rsar) -arl"k% Basein i'in b+ +m+rsamad"r)
L9
endi s/nl+%
lme d/r+ varl""n"n zamansall""% b+ anlamda dier #eylerin zaman"n
i'inde /l+#lar"ndan farkl" bir (/tansiyeldir) Basein!"n b+ /tantik-tm-
/lma-(/tansiyelinde
L=
zaman"n &nlk aktivitelerimizde meydana
&elmesi% var /lmas" i'in zamansall""n k/#+l /ld++n+ d#nrsek%
Arist/teles!in bir #eyden +zakla#"( bir ba#ka #eye &e'i#% *e s"*aira aute
ve b+ &e'i#in say"land"r"lmas" akolout*ei kavramlar"n" zamansall"k% kendi
EC
B+ anlamda zaman% Basein!"n yneliminde znenin &er'eklii
deneyimlemesinin k/#+l+ /larak deil% kendisine ait ya("n"n i#leyi#i i'inde saf ve
yal"n a#k"nsall"kt"r3 zamansal ,tem(/ral. ve &e'i#lidir ,transit/ry.) ;areket%
&rnr k"l"# ve a'"l"# /larak zamansall"" ifade eder3 an$ak b+ ekstatik yneli#%
saf zaman"n ekstaseleri /larak yine 0amana aittir) 0amansall""n% fiziksel bir
0aman,sall"kla. ,!em"oralit#t. ili#kisi bizim var/l+#+m+z+n dnyay" ve
kendimizi anlamland"rmas"nda% hem nmzde% hem de bizi ka(sayarak +zan"r)
B+ +zan"# Basein i'in an$ak /nt/l/2ik farkl"l"kta kendisini ifade eder% a'"l"r) B+
ifade edi# kam+sald"r) Fimdi hi' kimsenin /ld++ i'in herkesindir ;eide&&er!e
&re) Byle$e znenin i'sel zamansall"" nesnel% kam+sal &er'eklii
n$elemiy/r3 tam aksine% kam+sal zaman% her imdi, sonra &ibi sz$klerle
k+llana &eldiimiz% &nlk sylemimizde kendisini bir +zan"#% bir zaman dilimi
/larak ifade eden bir tmle aittir) ;eide&&er $an s"k"nt"s"nda ,<an&e>eile.
zaman"n kam+sal anlamdan% &nlk k+llan"m"m"zdaki rtk i#leyi#inden%
varl""n a'"l"#"n" d+ymaya yakla#t""m"z /tantik +zan"#"na &e'i#imizi 4eta)iziin
!emel Kavramlar!nda ,!*e %undamental 3on.e"ts o) 4eta"*ysi.s,'ev)Oilliam
M$7eil ve 7i$h/las Oalker% Bl//min&t/n - Indiana(/lis? Indiana Hniversity
@ress) 9CCE). ayr"nt"l" bi'imde anlat"y/r)
LA
BN% s) G99% G9=)
L9
a)&)e)% G9=)
L=
a)&)e)% FA=)
221
3i*an 3A43-
saf karakterindeki b+ +zan"# ve &er&inlikle ori(inal anlamda i'erir
diyebiliriz)
;eide&&er!in y/r+m+na &re% imdi Arist/teles!in n.e, sonra
anlay"#"n"n meydana &eli#i% var /l+#+ /larak &e'i#li karakteriyle
zamansall"k demekti) Fimdi% hem &e'i#i% sreklilii sayabilmemizin
k/#+l+yd+% hem de kendisi bir #eyden ayr"l"( bir ba#ka #eye &e'i#
demekti) Basein da varl""n Akolout*ei% anlam"nda say"sal ya("n"n
tml /larak say" /l+#+ n$eleyi#ini ve say"lar"n +zan"#"n"
arit*moumenon /larak /lanakl" k"l"#"n" +m+rsayabilen bir varl"k /larak%
kendisi de +m+rsama% anlama yneliminde zamansal /ld++ i'in% varl""n
zamansal a'"l"#"n" d+yabilir) B+ a'"l"#% diy/r ;eide&&er% kam+sal /larak
an/ns edilse de edilmese de% imdi!nin dile &etirili#inde rtk /larak
vard"r
LF
-arl"klar i'inde yaln"z$a Basein% imdinin kendisine dnyada
/l+#+nda ifade ettii anlamda +zanan zaman" anlayabilir) 5-ar/l+#%
,yaln"z$a anlamak deilse de. anlamakt"r)6
LG
Basein!"n zaman" anlay"#"%
kendisini i'inde ve d/lay"s"yla anlamaya 'al"#mas"% kendisini anlamas"d"r)
B+ a#k"nsal znenin dnyada /l+#+n d/lay"m"ndan yal"t"lm"# bir
d/lay"ms"zl"k aray"#"n"n tam aksine% dnyada /la-&elirken dnyada
kendisiyle birlikte zaman"n i'inde b+l+nan #eylerde% zaten /tantik
/lmayan d/layl" bi'imde anlaya-&eldii varl""n nnde +zan"#"n" /tantik
/larak anlamaya 'al"#makt"r) Basein% kkeni% /ri2ini kendi var /l+#+nda%
s/nl+l++nda etkisine mar+z kald"" ve asl"nda% /rtak zselliinde en ok
kendisi olduu ,z+ei&en. 0amand"r) Byle$e% Arist/teles!in a"oria!s",
0aman"n btnlkl% kendi ba#"na bir varl"k /lmas"yla ,eQistent.% an$ak
henz-deil ve art"k-deil /larak anla#"labilen imdiler% yani n/n-eQistent
(ar'alar"n zaman" /l+#t+rmas"% Basein!"n @armenides!ten beri sren%
varlk $ne biimde& var mdr ve bize ne biimde verilmitir
I<
s/r+lar"n"n
farkl" bi'imde d#nlmesine y/l a'abilir) Basein!"n /nt/l/2ik nsellii
LL
b+ anlamda dier #eylerin zaman"n i'inde /l+#lar"ndan farkl"% /tantik-
tm-/lma-(/tansiyelinde zamansall""n saf ve yal"n etkisine a'"k
/lmakt"r) B+ hal% ;eide&&er!e &re% /nt/l/2inin logos+n tmlnn
kendisini &steri#inin% &er'ekliinin mant""n s"n"rlar"n" a#ma /lana"
/larak a#k"nsall"kt"r) Fen/men/l/2iyi farkl" d#nme /lana"m"z
b+radad"r)
S#&"4A V%r#+"-4" A48d%& Z%)%& *e @e&#)#&#+#Fi
LF
B@@% s) =LG)
LG
a)&)e)% =BL)
LE
BN% s)9K% BB@% s) ===)
LL
BB@% s) ==F)
22;
Heideggerin 2 Kantn 'aman Kavramn ,letirisi
Fen/men/l/2i% b+ /lanakla "*ainomenon ve logos!+n
birlikteliinde% "*anest*ai% yani% kendisini kendi i'inden% kendisine ait
+f+kta &steren varl"k anlam"nda d#nlr) 5B+ +f+kta zaman"n her
ekstatisi ve byle$e zamansall""n kendisi% kendi ereine sahi(tir)6
LB
B+
ereksel kendiliindenlikte #eyler kendilerini /nt/l/2ik farkta% farkl" ve ait
/ld+klar" 0aman,sall"kta. &sterirler) 0aman% Jogos!+n nermesel mant"k
/larak s"n"rlanm"# /lan &er'ekliini% d#nebilmemize n$l varl"" ile
birlikte ve b+ varl"a d*hil /larak% yeniden ,var-/lmakta-/lan-varl"k.
/larak d#nebilmemizin etkisidir) B+ anlamda 0aman varl"ksald"r)
-arl"k 0aman,sal.d"r)
0aman% kendisini kendisinden 5r#senz /larak a'an ve &eri 'eken%
/nt/l/2ik farkl"l"kta% ek tinos eis ti, yani bir #eyden ,kendinden. ayr"l"(
+zakla#arak bir ba#ka #eye ,kendisinin b+l+n+#+na. ynelme /larak
farkl"la#mada% &e'i#% +zan"#t"r3 !em"oralit#t!"n sa) ve yaln aknsall
,trans$endens. olarak varlktr)
LK
A#k"nl"k ilk kez b+ +zan"#"n% yneli#in
kendisi /larak &er'ek anlamda /nt/l/2ik /larak d#nlebilir)
LC

:az"m"z"n ba#"nda belirttiimiz% ant!"n zaman"n kendi
belirleyi#inin /lanakl"l"k k/#+l+ /larak% -Arist/teles!in deyimiyle
say"land"r"labilirlik /larak- kendisi vardr diyemiy/r /l+#+% ek tinos eis ti
kavram"n"n saf &e'i#liliiyle a#"lm"# /l+y/r) :ine ant i'in a#k"nsal hayal
&$nn i#leyi#i /larak zamansall""% deneyimlerimizde bir n$eki anda
deneyimlediimiz izlenimin bir s/nraki anda d#ndmz #eyle
zde#liini k+rmakla s"n"rland"r"y/rd+k) ;eide&&er i'in zamansall""%
kendi +fk+nda kendiliinden var /lan varl"ksal bir i#leyi# /larak
d#nebiliriz) ant i'in a#k"nsall"k% e&/n+n &e'mi# ve imdiki andaki
sreklilii &er'eklikle ili#kiliydi) An$ak% ;eide&&er!e &re% &ele$ek
am(irik temellendirme eksiklii nedeniyle /lanak /larak &er'eklikten
,a$t+ality. k/(+kt+ ve yaln"z$a kavramsal '"kar"m i'in anlaml"yd")
;eide&&er imdi!yi% Arist/teles!in &e'i#in srekliliini sayabilmemizin
k/#+l+ /lan Akolout*ei anlam"nda d#nmeyi neriy/r) Byle$e% kendisi
bir #eyden ayr"l"( bir ba#ka #eye &e'i#% say"sal ya("n"n tml /larak
say" /l+#a ve say"lar"n +zan"#"na ,arit*moumenon. balayarak &ele$ei
+mmam"z i'in a'"k bir /lanak /larak tasarl"y/r3 'nk 5a#k"nl"k /larak
zamansall"k a'"kl"kt"r
BA
6) Arit*moumenon% ant!"n bir to"lama
ya"tmda, birimlerin art arda diziliminin ortaya kartt rakamn
kavram, bu sentezin birliinin bilin.inden baka bir ey deildir diyerek
LB
BN% FE-FB% B@@% s)FAK)
LK
BN% FK)
LC
B@@% s) =CC)
BA
BB@% s) =EE)
22<
3i*an 3A43-
ya(t"" s"n"rlamay" a#abiliy/rd+) Dakam"n kavram"% al&"n"n da"n"k
hammaddesini ard"#"kl"" belirleyerek dzenleyen bir /lanaktan te% say"
/l+#+n kendiliindenlii /larak varl"ksal bir +zan"# anlam"nda%
/lanakl"l"" &er'ekliin nnde d#nmemize izin veriy/r) ;enz imdi
/lmam"# imdiler% b+ varl"ksal-zamansal +zan"#la% &er'eklii /lanaktan
ay"ran am(irik anlay"#taki &ibi limit deil% saf &e'i#tirler
B9
) ant i'in
zaman"n% #eylerin +zamsal dei#imlerinin say"sal ifadesi /lmaktan daha
/ri2inal anlam"n"n var /ld++n+% imdilerin var /l+#lar"ndaki ,e@istentia.
farkl"l"klar"nda rtk /larak b+l+nan% /nlara e#lik eden ,"ara. varl"klar"n"
,essentia. b+ saf &e'i#te d+yabiliriz) M/dern d#n$enin a#k"nsal znenin
nesnel &er'eklii nermesel mant""n am(irik veriyi belirleyi#i ile
bilebilmemizden bir ba#ka felsefi d#n$eye &e'me /lana"n" b+ &e'i#te
b+labiliriz) ;eide&&er!in zaman kavram"na ant!tan s/nra &etirdii
y/r+mla insan% dnyada /l+#+n zamansall""nda /ntik /landan /nt/l/2ik
/lana b+ +zan"#"n hem kendisi% hem de anlam"n" verendir) ;eide&&er i'in
b+% insan"n ,kendi. varl""n,"n. zamansall"kta +zan"#"n" anlamaya dnk
/lana"d"r) Tnsan a#k"nl"" rasy/nel hayvan"n bili#sel /lanakl"l"k k/#+l+
/lmaktan '"kar"(% varl""n zamansall""ndaki sa) ve yaln etki /larak
a'"#"nda &ele$ee dnk bir /lanak /larak d+yar) Tnsan b+ /lana"nda
,seinknnen.% f"rlat"l"( at"lm"#l""na n$l bir btnlkle logos!a ait ve
/ndan farkl" /lan% dnyada /l+#t+r ve &ele$ee a'"kt"r)
KAYNAKIA
A8ID7I% N)O) ,=AA9. Kants 3riti0ue o) 5ure :eason% 'ev% D/dney
<ivin&st/ne% Cambrid&e? @/lity @res)
B9
ant i'in nitelik kate&/risinin /lanak ve &er'eklii am(irik verinin zamansal
ve mekansal s"n"rl"l""na bal" kalarak b+ &e'i#e ka(al" /ld++n+ y+karda
Cassirer!in y/r+m+yla anlatma 'al"#t"k)
22.
Heideggerin 2 Kantn 'aman Kavramn ,letirisi
ADT4NIN<E% ,9CKG. !*e 3om"lete 1orks, ed) Y) Barnes% @rin$et/n 7Y?
@rin$et/n Hniversity @ress)
ASI7% 0) ,=AACX9. 5;eide&&er!in A#k"nsal Nam Al&" :/r+m+6
%else)elogos% say"? FB% s)9BEJ9CF)
;ET8ERRED% M) ,9CKC. Basi. 5roblems o) 5*enomenology% 'ev) Albert
;/fstadter% Bl//min&t/n - Indiana(/lis? Indiana Hniversity @ress)
;EI8ERRED% M) ,9CCE. Being and !ime% 'ev) Y/hn Ma$Z+arrie ve
Ed>ard D/bins/n% IQf/rd? Bla$k>ell @+blishers)
;EI8ERRED% M) ,9CC9. 4eta)izik KedirL% 'ev) :+s+f 1rnek% Ankara?
Nrkiye Felsefe +r+m+ :ay"nlar")
;EI8ERRED% M) ,9CCF. Basi. 1ritings, ed) 8avid rell% </nd/n?
D/+tled&e)
;EI8ERRED% M) ,9CCE. !*e %undamental 3on.e"ts o) 4eta"*ysi.sH
1orld?%initude?7olitude% 'ev) Oilliam M$7eill ve 7i$h/las
Oalker% Bl//min&t/n - Indiana(/lis? Indiana Hniversity @ress)
;EI8ERRED% M) ,9CL=. Kant and t*e "roblem o) 4eta"*ysi.s% 'ev)
Ch+r$hill% Bl//min&t/n - Indiana(/lis? Indiana Hniversity @ress)
;EI8ERRED% M) ,9CCB. 5*enomenologi.al -nter"retation o) Kants
;3riti0ue o) 5ure :eason% 'ev) @arvis Emad ve enneth Mally%
Bl//min&t/n - Indiana(/lis? Indiana Hniversity @ress)
;ERE<% R) O) F) ,9CBB. !*e 5*enomenology o) 4ind% 'ev) A)- Miller%
7e> :/rk? ;ar(er N/r$h B//ks)
;H44ED<% E) ,9CF9. -deas% 'ev) O)D) B/y$e-Ribs/n% </nd/n?
Ma$millan)
;H44ED<% E) ,9CBA. 3artesian 4editationsH An -ntrodu.tion to
5*enomenology% 'ev) 8/ri/n Cairns% Nhe ;a&+e? Martin+s 7i2h/ff
@+blishers)
RDA:% R) Y) ,9CE=. 5;eide&&er!s UBein&!%6 Mournal o) 5*iloso"*y% say"?
9=% s) G9E-G==)
I7OII8% M) ,9CCC. A Heidegger Bi.tionary, IQf/rd? Bla$k>ell
@+blishin&)
A7N% I) ,9C=C. 3riti0ue o) 5ure :eason, 'ev) 7/rman-em( 4mith%
7e> :/rk? @al&rave)
INC;ED% @) ,9CK=. 5ant!s @aral/&isms%6 !*e 5*iloso"*i.al :evie/%
say"? G% s) E9B-EGB)
MIDDI4I7% @) D) ,9CBK. 5ant% ;+sserl and ;eide&&er /n Nime and
the Hnity /f C/ns$i/+sness%6 5*iloso"*y and 5*enomenologi.al
:esear.*% say"? =% s)9K=-9CK)
2C?
3i*an 3A43-
4I7NAR% F% ,9CLG. 5;eide&&er and the @r/blem /f Meta(hysi$s%6
5*iloso"*y and 5*enomenologi.al :esear.*% say"? F% s)G9A-G9L)
NHDEN0:% @) ,=AAL. !ime% </nd/n? D/+tled&e)
OA<4;% O);) ,9CL9. 5ant!s Criti$ism /f Meta(hysi$s 9%6 htt(?XX
2/+rnals)$ambrid&e)/r&Xa$ti/nXsear$h)
0IMMEDMA7% M)E) ,9CBC. 5;eide&&er!s UC/m(leti/n! /f 4ein +nd
0eit%6 5*iloso"*y and 5*enomenologi.al :esear.*% say"? FC% s)
EFB-ELA)
2C2