Vous êtes sur la page 1sur 503

Janusz Pajewski

Historia Powszechna
1871-1918

Wydawnictwo Naukowe
PWN Sp. z o.o.
Warszawa 1996


Wstp

Ksika niniejsza powstaa na podstawie wykadw historii powszechnej
nowoytnej prowadzonych przez autora na Uniwersytecie imienia Adama
Mickiewicza w Poznaniu i stanowi prb syntezy dziejw powszechnych lat
1871-1918.
Wyjanienia wymaga periodyzacja okresu. Rok 1871 jako punkt wyjcia jest
dat umown. Jest to punkt zwrotny w dziejach politycznych (klska Francji
i objcie hegemonii w Europie przez Niemcy), ma powane znaczenie w
dziejach spoecznych (Komuna Paryska), ale nie stanowi przeomu ani dla
historii gospodarczej, ani dla historii kultury. Wielu uczonych przyjmuje
wszake rok 1871 jako cenzur w dziejach wieku Xix i nic nie przemawia
przeciwko zastosowaniu tego podziau. Rok 1918 jako zamknicie pracy nie
moe budzi wtpliwoci; pierwsza wojna wiatowa jest momentem przeomowym,
rozgraniczajcym dwie epoki dziejowe.
Zamiarem autora byo ogarnicie caoci procesu dziejowego tych lat, a
wic zarwno zjawisk o charakterze oglnym - imperializmu, kolonializmu,
socjalizmu i in., jak i historii poszczeglnych krajw - przede wszystkim
Europy, ale take i innych czci wiata. Sprawa polska zostaa omwiona
jedynie jako zagadnienie midzynarodowe, tzn. w jaki sposb sytuacja oglna
w Europie wpywaa na bieg spraw w Polsce i odwrotnie, jakie znaczenie
miaa Polska dla innych pastw i narodw.
Suszny w zasadzie postulat historii integralnej, obejmujcej
problematyk polityczn, spoeczn i kulturaln, a wic ogarniajcej
rwnie wszelkie przejawy ycia spoecznego w nauce, literaturze, sztuce i
technice, jest w praktyce nie do zrealizowania przez jednego autora. Wiedza
ludzka, przejawy aktywnoci czowieka s tak bogate, e zagadnienia nie
wchodzce w zakres bezporednich zainteresowa historyka mogyby by tylko
sygnalizowane.
Autor poczytuje sobie za miy obowizek zoy serdeczne podzikowania
Profesorom: Konstantemu Grzybowskiemu, Henrykowi Katzowi i Mieczysawowi
ywczyskiemu za askawe zapoznanie si z maszynopisem i udzielenie mu
cennych uwag, ktre pozwoliy na usunicie wielu brakw niniejszej ksiki.
Wielk pomoc przy pracy nad nastpnymi wydaniami byy uwagi krytyczne
poczynione zarwno w druku, jak i w dyskusjach ustnych przez znawcw
przedmiotu. Wyrazy wdzicznoci zechc przyj Profesorowie: Andrzej
Ajnenkiel, Henryk Batowski, Jerzy Borejsza, Antoni Czubiski, Marek Marian
Drozdowski, Adam Galos, Zdzisaw Grot, Jerzy Holzer, Jan Kancewicz, Jerzy
Krasuski, Jerzy Topolski, Henryk Wereszycki, Tomasz Wituch, Mieczysaw
ywczyski.
Za wiadczon mi pomoc szczerze wdziczny jestem uczniom moim, w
szczeglnoci Doktorom Krzysztofowi Jankowiakowi, Danucie Pygawko i
Waldemarowi azudze. Serdeczne podzikowania skadam te zawsze uczynnym i
yczliwym pracownikom Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu i Biblioteki
Poznaskiego Towarzystwa Przyjaci Nauk. Pozna, w kwietniu 1977 r.


Rozdzia pierwszy:
Stosunki ludnociowe


Uderzajcym dla wieku Xix zjawiskiem jest szybki wzrost zaludnienia kuli
ziemskiej. W drugiej poowie stulecia ludno wiata zwikszya si z ponad
1100 mln do ponad 1500 mln (w okrgych liczbach); w 1914 r. wynosia ju
1650 mln.
W krajach stojcych na wyszym szczeblu kultury i rozwoju gospodarczego
na zmniejszenie si miertelnoci, zwaszcza u dzieci, wpyny postpy
medycyny i higieny oraz wzrost owiaty. Epidemie byy rzadsze i pocigay
za sob mniej ofiar. Podniosa si przecitna dugo ycia ludzkiego.
Znaczn rol we wzrocie demograficznym odegra rwnie rozwj przemysu, a
w zwizku z tym zwikszone zapotrzebowanie rk do pracy.
Tote w latach 1871-1914 uderza zwikszenie si liczby mieszkacw
Europy.
Wzrost ludnoci by bardzo szybki rwnie w Ameryce, zwaszcza Pnocnej,
i w Azji.

`ty
Wzrost ludnoci
w niektrych krajach
Europy (w mln osb)
`ty

`ts
Kraj: Lata 1871 - 1914
Francja: 36 - 39
Niemcy: 40 - 67
Rosja: 75 - 180
Wielka Brytania (z Irlandi): 32 - 45
Wochy: 27 - 38
`tn

`ty
Ludno wiata
(w mln)
`ty
A - wedug oblicze A. M. Carr-Saundersa,
B - wedug W. F. Willcoxa,
C - wedug ONZ

`ts
Kontynenty: 1850 - 1900 - 1920
Europa: 274A 274B - 423A 423B - 487C
Azja: 741A 656B - 915A 857B - 966C
Ameryka Pn.: 26A 26B - 81A 81B - 117C
Ameryka Pd.: 33A 33B - 63A 63B - 91C
Afryka: 95A 100B - 120A 141B - 140C
Oceania: 2A 2B - 6A 6B - 9C.
`tn

Europa cznie z azjatyckimi posiadociami cesarstwa rosyjskiego
Azja bez azjatyckich posiadoci cesarstwa rosyjskiego

Ze wzrostem ludnoci wizay si ruchy migracyjne dwojakiego rodzaju. Z
jednej strony byo to masowe w krajach uprzemysawiajcych si
przechodzenie ludnoci ze wsi do miast i orodkw przemysowych, z drugiej
za bya to migracja z krajw przeludnionych, gwnie emigracja do innych
czci wiata.
Migracj wewntrzn powodowa przede wszystkim rozwijajcy si przemys
oraz kryzys w rolnictwie. Ponadto ycie miejskie miao dla modych ludzi ze
wsi coraz wiksz si przycigajc. Suba wojskowa, obowizkowa we
wszystkich krajach Europy z wyjtkiem Anglii, i rozwj komunikacji
uatwiay zetknicie si z miastem. W Anglii ludno wiejska, ktra w 1871
r. wynosia 35% ogu ludnoci, w 1910 r. stanowia ju tylko 22%. W
Niemczech w rolnictwie pracowao w 1871 r. 64%, w 1910 r. 39%. W Belgii
odsetek ludnoci wiejskiej w drugiej poowie Xix w. spad z 50% na 25%. We
Francji zjawisko to wystpuje rwnie, ale w mniejszym stopniu wskutek
powolniejszego tempa uprzemysowienia. Francuska ludno rolnicza wynosia
71% ogu W 1871 r., w 1914 r. za 53%.
Skutkiem tego by w latach 1890-1910 wzrost liczby miast z ludnoci
powyej 100 tys. w Europie z 118 na 183, w Stanach Zjednoczonych z 32 na
48. Obok dawnych milionowych metropolii, jak Pary, Londyn, Berlin, Nowy
Jork, pojawiy si inne miasta-olbrzymy majce ju okoo miliona
mieszkacw, a wykazujce tendencj dalszego wzrostu; byy to Rio de
Janeiro i Buenos Aires w Ameryce, Bombaj, Kalkuta, Szanghaj, Pekin, Tokio i
Osaka w Azji.
Proces urbanizacji ogarn Europ Zachodni i cz rodkowej, nie
wystpi natomiast w krajach Europy Wschodniej i Poudniowej.
Emigracja zamorska przybraa w drugiej poowie Xix w. nieznane dotd
rozmiary. W latach 1871-1914 wywdrowao z Europy 34 mln ludzi, z czego 25
mln osiedlio si na stae w krajach zamorskich. Pocztkowo gwnej masy
wychodcw europejskich dostarczay Anglia i Niemcy. Szczeglne nasilenie
wychodstwa z tych krajw wystpuje w przedostatnim dziesicioleciu
ubiegego wieku.
W latach 1880-1890 opuszczao Wyspy Brytyjskie i Irlandi od 200 do 300
tys. emigrantw rocznie. Wychodcy angielscy byli szczeglnie
uprzywilejowani, gdy albo udawali si do posiadoci brytyjskich za
morzami, jak Kanada, Australia, Nowa Zelandia, Afryka Poudniowa, albo te
do kraju kultury anglosaskiej i jzyka angielskiego, jakim s Stany
Zjednoczone.
W tym okresie wyemigrowao z Niemiec ponad 1,3 mln ludzi. Nie mogli oni
ze wzgldw klimatycznych osiedli si we wasnych koloniach (oprcz
szczupej garstki plantatorw, oficerw i urzdnikw), kierowali si wic
gwnie do Stanw Zjednoczonych i w mniejszej liczbie do Brazylii.
Pod koniec Xix w. ruch emigracyjny z Anglii i z Niemiec uleg
zahamowaniu. Przemys rodzimy potrzebowa coraz wicej rk do pracy. W
Niemczech i we Francji wystpi wkrtce zjawisko odwrotne - przypyw obcych
robotnikw, zwaszcza do pracy na roli.
Od koca Xix w. gwny kontyngent wychodcw pyn z krajw rolniczych
Europy rodkowej, Poudniowej i Wschodniej. Emigrowali masowo Polacy do
Stanw Zjednoczonych i do Brazylii. Do Stanw Zjednoczonych gwnie
kierowali si rwnie Ukraicy z Galicji Wschodniej, Wgrzy, Sowacy.
Chopi rosyjscy kolonizowali Syberi.
Liczne wychodstwo woskie (ponad 250 tys. w ostatnim dziesicioleciu Xix
w., okoo 0,5 mln rocznie w pocztkach Xx w.) kierowao si do krajw
Ameryki aciskiej, w pierwszym rzdzie do Argentyny i Brazylii, czciowo
take do Stanw Zjednoczonych. Do Ameryki Poudniowej podali emigranci
portugalscy i hiszpascy.
Emigracja przybraa w niektrych pastwach takie rozmiary, e pewne
narody byy liczniej reprezentowane w krajach zamorskich ni we wasnej
ojczynie - np. Portugalczycy w Brazylii, Irlandczycy w Stanach
Zjednoczonych.
Nie byo, rzecz prosta, wychodstwa z Francji, ktrej, przeciwnie,
potrzebne byy obce rce do pracy.
Nie byo rwnie wychodstwa rodzimej czarnej ludnoci z Afryki. Licznie
natomiast emigrowali Chiczycy - na pnoc do Mandurii, na poudnie do
Indonezji i wreszcie na zachd na Hawaje i do Stanw Zjednoczonych. W tych
samych kierunkach podali emigranci japoscy. Hindusi wdrowali do Afryki
Poudniowej, do Gujany, na niektre wyspy Oceanu Spokojnego.
Ze wszystkich krajw najwiksze liczby wychodcw cigay Stany
Zjednoczone. W latach 1871-1900 przybyo tam 14 mln cudzoziemcw, w latach
1900-1914 - prawie 9 mln. Znaczne powikszenie ludnoci Stanw
Zjednoczonych, ktra z 38,5 mln w 1871 r. wzrosa do 92 mln w 1910 r.,
wynikao w 55% z przypywu ludnoci europejskiej. To samo zjawisko, ale ju
w mniejszych rozmiarach, widzimy w Kanadzie oraz w Ameryce aciskiej,
zwaszcza w Brazylii i Argentynie.


Rozdzia drugi:
ycie gospodarcze.
Imperializm


Dugie lata pokoju przyniosy z sob gwatowny rozwj gospodarczy.
Rewolucja przemysowa, ktra duo wczeniej dokonaa si w Anglii,
przekroczya teraz kana La Manche i Atlantyk. Stany Zjednoczone, Niemcy i
niektre inne kraje Europy Zachodniej weszy w okres szybkiego rozkwitu.
Powsta nowoczesny przemys maszynowy, wyoni si wielkoprzemysowy
proletariat. Przemys odgrywa coraz wiksz rol i coraz silniej
wystpowaa jego przewaga nad rolnictwem. Spoeczestwo rolnicze
przeksztacao si w spoeczestwo przemysowe.
Wynalazki dokonane w kocu Xix w. miay zasadnicze znaczenie dla ycia
gospodarczego i dla rozwoju kultury. W 1876 r. Amerykanin Alexander Graham
Bell wynalaz telefon. W tym samym czasie skonstruowali arwk elektryczn
Rosjanin Aleksander N. odygin w 1872 r. i Amerykanin Thomas Edison w 1879
r. Angielski inynier Charles Parsons zbudowa turbin parow w 1884 r.
Niemcy Karl Friedrich Benz i Gottlieb Daimler skonstruowali silnik
spalinowy i zastosowali go w 1885 r. do samochodu. W 1895 r. Francuzi,
bracia Auguste i Louis Lumiere opatentowali aparat do wykonywania i
wywietlania zdj ruchomych - prototyp dzisiejszego kinematografu. W 1893
r. - Niemiec Rudolf Diesel skonstruowa wysokoprny silnik spalinowy.
Woch Guglielmo Marconi wysa w 1899 r. pierwszy telegram radiowy z
Wielkiej Brytanii do Francji, a w 1902 r. przez Atlantyk z Europy do
Ameryki.
Oywienie ycia gospodarczego sprzyjao rozwojowi komunikacji. Dugo
drg elaznych na kuli ziemskiej wzrosa w latach 1870-1913 przeszo
piciokrotnie.
Krajami majcymi wwczas najgstsz sie kolejow byy Stany Zjednoczone,
Wielka Brytania, Belgia i zachodnie prowincje Niemiec. Udoskonalone szyny,
parowozy i wagony pozwalay na przewz towarw w znacznie wikszych ni
dotd rozmiarach i to na przewz szybszy.
Ponadto technika budowy kolei coraz bardziej braa gr nad trudnociami
terenowymi; mosty i wiadukty, wznoszone w nieatwych warunkach, tunele
wykuwane w grach, pozwalay na prowadzenie linii kolejowych w
niedostpnych dotd okolicach i skracay odlegoci.

`ty
Rozwj sieci
kolejowej w wiecie
`ty

`ts
Rok - Kilometry
1870 - 209789
1890 - 617285
1913 - 1104217
`tn

Budow drg elaznych rozpoczyna kapita prywatny; pniej wszake w
wielu krajach nastpio upastwowienie kolei. Tak byo w Niemczech,
Austro-Wgrzech, Rosji, we Woszech, w Belgii, Szwajcarii, Danii, Rumunii,
Serbii, Bugarii, poza Europ za w Japonii i w krajach kolonialnych. W
Stanach Zjednoczonych natomiast koleje pozostaway nadal wasnoci
prywatnych spek; w znacznej mierze by w nich zaangaowany kapita
angielski, a take i niemiecki. W pocztku Xx w. 85% dochodw z kolei
Stanw Zjednoczonych pobierao siedem wielkich spek.
Zwikszy si ogromnie wiatowy tona okrtw.

`ty
Zwikszenie wiatowego
tonau okrtw
(w tys. ton)
`ty

`ts
Rok - Tona ogem (aglowce - parowce)
1870 - 15000 (85% - 15%)
1910 - 42000 (10% - 90%)
`tn

eglug morsk kontroloway niemal w caoci wielkie spki okrtowe. W
1913 r. byo na wiecie okoo 20 kompanii morskich, z ktrych kada
rozporzdzaa tonaem w wysokoci co najmniej 200 tys. ton. Czasem spki
te zawieray pomidzy sob porozumienie dla osignicia kontroli nad ruchem
towarowym i pasaerskim na niektrych liniach. Tak np. dwie wielkie spki
niemieckie Hamburg-Ameryka (tzw. Hapag) i Lloyd Pnocnoniemiecki
porozumiay si z trustem amerykaskim Morgana oraz z holendersk kompani
okrtow i t drog opanoway cakowicie komunikacj morsk pomidzy
portami niemieckimi, holenderskimi i amerykaskimi.
Wynalezienie w 1867 r. przez inyniera francuskiego Charles Tellier
maszyny chodzcej umoliwio zastosowanie chodni na kolejach i wielkich
okrtach, co pozwolio na przewoenie na dalekich przestrzeniach towarw
ulegajcych szybkiemu zepsuciu.
Uatwienia komunikacyjne przybliay rne kraje i rne czci wiata.
Kana Sueski, otwarty w 1869 r., zbliy Europ do Azji Wschodniej i
Poudniowej, do Afryki Wschodniej i do Australii. Koleje transkontynentalne
w Ameryce Pnocnej (pierwsza w 1869 r.) nie tylko zespalay ze sob wschd
i zachd Stanw Zjednoczonych, ale i przybliay ogromny ten kraj do
Starego wiata. Kolej transsyberyjska, ktrej budow rozpoczto w 1891 r.,
dotara w 1902 r. do Wadywostoku, w 1903 r. do Port Artur i powizaa
Europ z Azj Wschodni. Otwarcie w 1895 r. Kanau Kiloskiego
przypieszyo i uatwio komunikacj pomidzy Morzem Batyckim a Morzem
Pnocnym. Kana Panamski, otwarty w 1914 r. poczy Ocean Atlantycki z
Oceanem Spokojnym.
Dalszym uatwieniem ycia gospodarczego, jak rwnie administracji w
wikszych krajach, bya coraz gstsza sie telegraficzna i telefoniczna, a
take budowa kabli podmorskich.
egluga powietrzna natomiast bya jeszcze w stadium pocztkowym i nie
miaa praktycznego znaczenia zupenie. Bracia Renard zbudowali w 1884 r.
balon kierowany. Brazylijczyk Alberto Santos-Dumont przelecia podobnym
balonem w 1901 r. z Saint-Cloud do Parya. Balon poduny wedug pomysu
Niemca hr. Ferdynanda Zeppelina przelecia okoo 107km w okolicach
Friedrichshafen. Prbowano rwnie budowy statkw ciszych od powietrza,
prototypu dzisiejszych samolotw. Amerykanie bracia Orville i Wilbur Wright
17 grudnia 1903 r. przelecieli na tego rodzaju aparacie 260 metrw w cigu
59 sekund. W 1909 r. lotnik i konstruktor francuski Louis Bleriot
przelecia samolotem wasnej konstrukcji kana La Manche.
Wzrost komunikacji i udoskonalenie rodkw komunikacyjnych spowodoway
potrzeb ywszej wsppracy midzynarodowej w tej dziedzinie. W 1874 r. w
Bernie zawarty zosta powszechny traktat pocztowy dla unormowania
midzynarodowego obrotu pocztowego. Na mocy postanowie traktatu powstao
Midzynarodowe Biuro Powszechnego Zwizku Pocztowego. W 1875 r. zawarto
powszechny traktat telegraficzny.
Ludzko wkroczya w er gospodarki wiatowej. Przemys europejski
przetwarza surowce z wszystkich czci wiata i we wszystkich czciach
wiata stara si sprzedawa swe wyroby.
Industrializacja czya si cile ze spotgowan eksploatacj wgla i
elaza, tych dwu podstaw nowoczesnego przemysu. Miejsce dawnych maych
zakadw, ktrym potrzebne byy przede wszystkim drzewo i woda, zajmuj
teraz wielkie huty i fabryki zakadane w pobliu kopalni wgla i elaza.
Tak byo w Anglii, tak byo w Westfalii i Nadrenii, tak byo na lsku.
Wgiel znajdowa coraz szersze zastosowanie. Sta si niezbdny dla
fabryk, kolei, ogrzewania domw mieszkalnych; poddany procesowi destylacji
suy jako gaz wietlny; jako surowiec zasadniczy sta si podstaw nowych
zupenie gazi przemysu, przede wszystkim chemicznego. Przemysowiec
niemiecki Fryderyk Siemens twierdzi, e wgiel jest "miar wszystkich
rzeczy".
wiatowe wydobycie tego cennego surowca z 90 mln ton w poowie Xix w.
podnioso si do 200 mln w 1870 r. i przekroczyo 1000 mln ton w 1913 r.
Kraje bogate w wgiel miay zapewnione pierwszestwo w rozwoju
gospodarczym. Przez dugi czas pierwsze miejsce w grnictwie wglowym
zajmowaa Anglia. W 1898 r. utracia je wszake na rzecz Stanw
Zjednoczonych. W 1913 r. wydobycie wgla angielskiego wynosio ju mniej
ni 1/3 produkcji wiatowej (292 mln ton wobec przeszo 1000 mln). Na
pierwszym miejscu utrzymyway si w dalszym cigu Stany Zjednoczone (517
mln ton). Anglia zachowaa jeszcze drugie miejsce, ale szybko zblia si
do niej z trzeciego miejsca konkurent niemiecki (277 mln ton).
Wzrost wydobycia wgla ilustruje ponisza tabela:

`ty
Wydobycie wgla
w najwaniejszych
krajach (w mln ton)
`ty

`ts
Pastwo: Rok 1870 - 1900 - 1913
Wielka Brytania: 128 - 185 - 292
Niemcy: 42 - 89 - 277
St. Zjedn.: 41 - 143 - 517
Francja: 17 - 26 - 41
Rosja: 10 - 27 - 54
`tn

W pocztkach Xx w. wgiel by wci jeszcze podstawowym czynnikiem
pomylnego rozwoju gospodarczego, chocia maszyna parowa miaa ju mniejsze
zastosowanie, a nafta zacza wypiera wgiel z niektrych pozycji.
Wydobycie ropy naftowej wzroso wydatnie, zwaszcza w Xx w., gdy nafty
zaczto uywa nie tylko jak poprzednio do owietlenia, lecz przede
wszystkim do poruszania silnikw spalinowych. Wzrost ten wykazuje tabela:
Wydobycie ropy.
W kocu Xix w. i pocztkach Xx w przemyle naftowym pierwsze miejsce
zajmoway spka amerykaska Standard Oil, zaoona w 1882 r. przez Johna
D. Rockefellera, spka angielsko-holenderska Royal Dutch (rok zaoenia
1890) i Anglo-Persian Oil Company (1907). Nad naft w Rosji panowali
Nobel i Rotcchildowie.
Obok wgla podstawowym czynnikiem rozwoju przemysu nowoczesnego byo
elazo. I tu przez dugi czas dominowaa Anglia. W 1870 r. produkowaa
elaza wicej ni wszystkie inne kraje na wiecie razem wzite. Obok
wasnej rudy przetapiaa jeszcze w swych hutach rud szwedzk i hiszpask.
Do zmiany tej sytuacji przyczyni si midzy innymi wynalazek Anglika in.
Sidney Gilchrista Thomasa pozwalajcy na dobywanie elaza z rud
fosforujcych, uwaanych dotd za maowartociowe (minette w Lotaryngii).

`ty
Wydobycie ropy
(w tys. beczek
1 beczka (barrel)
ok. 130 kg)
`ty
A - rok 1870
B - rok 1880
C - rok 1890
D - rok 1900
E - rok 1910
F - rok 1915

`ts
St. Zjedn.: 5261A - 26286B - 45824C - 63621D - 209557E - 281104F
Rosja: 204A - 2001B - 23691C - 75730D - 70337E - 68548F
Indie Holend.: 2253D - 11031E - 11920F
Rumunia: 84A - 115B - 383C - 1629D - 9724E - 12030F
Meksyk: 3634E - 32911F
Persja: 3616F
`tn

Miao to powane skutki. W 1892 r. bowiem rozpoczto eksploatowa zoa
rudy w zagbiu Briey w Lotaryngii.
Odtd szybko rozwija si przemys metalurgiczny francuski i niemiecki.
Lotaryngia ze swymi zoami rudy, Westfalia ze swym wglem zaczy coraz
silniej wiza si ze sob pod wzgldem gospodarczym. Poniewa rozdzielone
byy politycznie, przyczyniao si to do zaostrzenia stosunkw pomidzy
Francj a Niemcami.
Producentem elaza na du skal byy rwnie Stany Zjednoczone. Ju w
pierwszych latach Xx w. wielka republika pnocnoamerykaska produkowaa
wicej surwki elaza ni Anglia i Niemcy cznie. Ponisza tabela pokazuje
wzrost produkcji elaza:

`ty
Produkcja surwki
elaza (w mln ton)
`ty

`ts
Pastwo: Rok 1870 - 1890 - 1913
Wielka Brytania: 6,7 - 8,0 - 10,4
Niemcy: 1,7 - 4,7 - 19,3
St. Zjedn.: 1,9 - 9,4 - 31,5
Francja: 1,2 - 2,0 - 5,2
Rosja: 0,4 - 0,1 - 4,6
`tn

Rozwija si take wydatnie przemys wkienniczy, ktry w koloniach
afrykaskich i w Azji Wschodniej zdoby sobie nowe rynki zbytu. I tu Anglia
miaa pierwotnie prymat, ktry rwnie utracia pod koniec Xix w. Take i w
tej dziedzinie na czoo wysuny si Stany Zjednoczone, a nastpnie
przemys tekstylny francuski, niemiecki i polski w Krlestwie. Bawen
produkoway w wielkich ilociach Stany Zjednoczone, Anglicy zaprowadzili
jej upraw na du skal w Indiach Wschodnich, w Egipcie, w Sudanie i w
Ugandzie, Rosjanie na rozlegych przestrzeniach Turkiestanu.
Obok przemysu dawnego, "klasycznego", jak maszynowy i tekstylny,
pojawiy si zupenie nowe gazie. By to przede wszystkim przemys
chemiczny (barwniki, nawozy sztuczne, materiay wybuchowe), w ktrym od
razu wysuny si na czoo Niemcy. Przemys ten rozwija si pomylnie od
1880 r. dziki umiejtnoci zuytkowania produktw ubocznych wgla i nafty.
By to nastpnie rozwijajcy si od koca Xix w. przemys elektryczny; gr
wziy tu Stany Zjednoczone, Niemcy, Francja. Po wynalezieniu silnika
Diesla w 1893 r. coraz waniejsz rol odgrywa przemys naftowy. Obok
maszyny parowej zacz dziaa "biay wgiel", czyli energia elektryczna,
zacz pracowa motor benzynowy.
Jest rzecz znamienn, e nowe gazie przemysu rozwijay si znacznie
powolniej w Anglii ni w innych krajach przemysowych. Pierwszestwo
zdobyy tu od razu Stany Zjednoczone i Niemcy.
Rwnie w rolnictwie dziki zdobyczom nauki zaznaczy si duy postp.
Osignito wiele w dziedzinie krzyowania i doskonalenia gatunkw
rolinnych i zwierzcych. Wyhodowano np. gatunki zb odpornych na ostry
klimat. Pozwolio to na wydatne zwikszenie areau zb np. w Kanadzie i na
Syberii. Zwikszyo si wykorzystanie nawozw sztucznych. Rozpowszechnia
si uprawa buraka cukrowego. Weszy w powszechne uycie produkty krajw
tropikalnych (tuszcze, wkna, kakao, kawa, herbata, owoce). Rozwina si
hodowla byda na miso (Argentyna, Australia), na wen (Australia).
Mimo to, zwaszcza w krajach Europy rodkowej i Zachodniej, rolnictwo
walczy musiao z powanymi trudnociami. Przysparzaa ich w wielkiej
mierze konkurencja zboa z krajw zamorskich, przede wszystkim z Ameryki
Pnocnej. Wielkie, coraz wiksze przestrzenie oddawano tam pod upraw;
ziemia bardzo urodzajna, dotychczas nie uprawiana, wydawaa plon obfity.
Nowo zbudowane amerykaskie koleje transkontynentalne i nowe wielkie okrty
transoceaniczne przybliyy Europ do Ameryki i uatwiay transport
znacznych iloci zboa. Koszty transportu szybko spaday. Na linii Nowy
Jork - Liverpool wynosiy one w 1881 r. tylko 40%, a w 1900 r. zaledwie 15%
kosztw przewozu na tej samej trasie w 1871 r. Na drodze morskiej Odessa -
Hamburg koszty przewozu obniyy si do 62% w 1881 r., a do 43% w 1900 r. w
porwnaniu z rokiem 1871. Na midzynarodowym kongresie rolniczym w 1889 r.
jeden z rolnikw francuskich ali si, e przewiezienie worka zboa z
Ameryki do Europy wypada znacznie taniej ni z Dijon do Parya.
Po Stanach Zjednoczonych jako wielki dostawca podw rolnych wystpia
Kanada, pod koniec Xix w. za Argentyna. Dostarczycielk zboa na rynki
zachodnio - i rodkowoeuropejskie bya te Rosja, ktra dziki taniej sile
roboczej moga konkurowa z importerami zamorskimi.
We Francji sytuacj pogarsza gwatowny spadek produkcji wina. Synne
francuskie winnice ulegy zniszczeniu, ktre spowodowaa maa mszyca zwana
filokser. Rozmnoya si i rozprzestrzenia po 1876 r. Produkcja wina
francuskiego obniya si o 2/3 i wynike std straty roczne obliczano na
500 mln frankw. Dopiero po 20 latach, po sprowadzeniu odpornej na
filokser winoroli amerykaskiej, udao si odbudowa francuskie winnice i
przywrci dawn produkcj wina. Filoksera atakowaa te, cho w mniejszym
stopniu, winnice woskie i hiszpaskie.
We Francji zrujnowaa licznych rednich i drobnych wacicieli winnic -
warstw bdc siln podpor obozu zachowawczego. Maa mszyca odegraa
wan rol polityczn.
Rolnictwo europejskie przechodzio wic ciki kryzys, ktry dotyka
zarwno wiksz wasno ziemsk, jak i chopw. Francja i Niemcy broniy
si wprowadzeniem cel ochronnych na pody rolne, Anglia natomiast
utrzymywaa wolny handel, sprowadzaa coraz wicej ywnoci z krajw
zamorskich i nie przeciwdziaaa upadkowi wasnego rolnictwa. W cigu
dziesiciolecia 1876-1885 powierzchnia ziemi uprawnej w Anglii skurczya
si o 28%. Masy robotnikw rolnych powdroway do kopal i do fabryk w
miastach lub za ocean.
Midzynarodowe kongresy rolnicze, zwoywane poczwszy od 1889 r.,
dyskutoway spraw midzynarodowego ukadu zboowego, unii celnej
europejskiej czy rodkowoeuropejskiej. Projekty takiej unii wyszy najpierw
ze strony Francuzw i Wgrw. Unia nie zostaa zawizana, ale znamienny by
fakt, e z rnych stron domagano si jej utworzenia.
Sytuacj opanowano dopiero pod koniec Xix w. Ceny ziemiopodw zaczy
si podnosi. Dwie byy tego gwne przyczyny. Z jednej strony zmniejszya
si konkurencja zboa amerykaskiego. Ludno Stanw Zjednoczonych
wzrastaa szybko i spoywaa coraz wiksz cz podw swej ziemi.
Jednoczenie wzrosy koszty produkcji rolnej, a tym samym zmniejszya si
amerykaska zdolno konkurencyjna. Z drugiej strony w rolnictwie
europejskim dokona si ogromny postp. Nowe, na naukowych podstawach
oparte metody uprawy podniosy znacznie wydajno ziemi. Zwikszenie si
ludnoci, zwaszcza ludnoci miejskiej, oglny wzrost dobrobytu i
podwyszenie stopy yciowej wzmogy zapotrzebowanie na artykuy rolne;
wzroso zwaszcza silnie spoycie misa, mleka i wyrobw mleczarskich.
Niektre kraje, jak Szwajcaria, Holandia, Dania skieroway sw gospodark
roln ku hodowli i produkcji przetworw mlecznych i misnych.
Ostatnie dziesiciolecie Xix w. przynioso znamienne przemiany.
Gospodarka oparta na wasnoci indywidualnej i na wolnej konkurencji
stopniowo zacza ustpowa miejsca gospodarce opartej na wasnoci
zbiorowej i na kapitale zbiorowym - gospodarce monopolistycznej. Sytuacja
przedsibiorstw maych i rednich stawaa si coraz trudniejsza. Niektre
bankrutoway, niektre podporzdkowywali sobie lub wchaniali bogatsi i
potniejsi konkurenci. W bankowoci, w przemyle, w handlu wyrastay
przedsibiorstwa - olbrzymy. Doszy one z czasem do przekonania, e zamiast
traci siy na wzajemn walk o rynki zbytu i rda surowcw, korzystniej
bdzie porozumie si i wsplnie ustali klucz podziau zyskw. T drog
powstay wielkie zrzeszenia producentw.
Zrzeszenia takie zawizyway si albo w drodze tzw. koncentracji
poziomej, czyli horyzontalnej, gdy czyy si przedsibiorstwa pracujce w
tej samej gazi produkcji (np. kartel wglowy resko-westfalski w 1895
r.), albo te w drodze tzw. koncentracji pionowej, czyli wertykalnej. Ten
drugi wypadek zachodzi wtedy, gdy wielkie przedsibiorstwo jednoczyo
wszystkie ogniwa procesu produkcyjnego, a wic np. kopalnie, w ktrych
wydobywano rud elazn, poprzez huty przetapiajce surwk elaza, do
fabryk wyrobw stalowych np. broni.
Rne byy formy prawnoorganizacyjne koncentracji:
1) kartele, ktrych celem - jest podzia rynkw zbytu, okrelenie
rozmiarw produkcji, wysoko cen itp.;
2) syndykaty, ktre jednocz si dla wsplnej sprzeday towarw, a
niekiedy i dla nabycia surowca przez wsplne biuro;
3) trusty, pocigajce za sob pene zjednoczenie wasnoci
przedsibiorstw, ktrych waciciele zostali udziaowcami;
4) koncerny, ktre wi poszczeglne przedsibiorstwa czy trusty na
podstawie wsplnej finansowej zalenoci od grupy kapitalistw.
Przedsibiorstwa wchodzce w skad koncernu nie trac tytuw swej
wasnoci.
Organizacj pozostawiajc najwicej swobody by kartel; trust by form
najbardziej zwart.
Kartele, koncerny, trusty sprawoway istn dyktatur gospodarcz, std
ich nazwa monopole. Monopole, to "organizacje, ktre celem powikszenia
zyskw swych czonkw prbuj dla caej gospodarki regulowa ruch czynnikw
okrelajcych lub wspokrelajcych wysoko zyskw, a wic ceny,
produkcj itp. Najpotniejsze monopole na podstawie swej przewagi nad
innymi zwizkami kapitalistycznymi wyznaczaj kierunek i cel caej polityce
klasy panujcej" (Jrgen Kuczynski).
Monopole s czsto zrzeszeniami midzynarodowymi. W 1907 r. zawarte np.
zostao porozumienie pomidzy wielk niemieck firm elektryczn Allgemeine
Elektrizitatsgesellschaft (w skrcie AEG) a amerykask General Electric
Company (GEC) co do rozgraniczenia sfer interesw. GEC zapewnia dla siebie
Stany Zjednoczone i Kanad, AEG - Niemcy, Austro-Wgry, Szwajcari,
Luksemburg, Belgi, Holandi, kraje skandynawskie, Rosj, Turcj i Bakany.
Najwiksza koncentracja na kuli ziemskiej wystpia w Stanach
Zjednoczonych. Z pastw europejskich przodoway pod tym wzgldem Niemcy. We
Francji proces ten by powolniejszy, np. wielkie koncerny obejmujce rud w
zagbiu Briey i wgiel w departamencie Nord powstay dopiero w latach 1907
i 1911. Oprcz Francji i Niemiec monopole istniay w omawianym okresie w
wikszoci pastw Europy Zachodniej, a take w Rosji, w Japonii; spotykao
si je rwnie w krajach o stosunkowo sabym rozwoju przemysowym.
Koncentracji przedsibiorstw przemysowych towarzyszya koncentracja
kapitaw. Drog cisego czenia si potnych bankw z wielkimi
przedsibiorstwami przemysowymi powstawa kapita finansowy, ktry w yciu
gospodarczym i politycznym odegra szczeglnie ujemn rol.
Banki rozszerzay stopniowo swoje najdawniejsze zadania porednikw w
wypatach i staway si dostawcami kapitau; udzielay mianowicie kupcom i
fabrykantom poyczek krtkoterminowych. W miar wszake powikszania si
wkadw bankowych sytuacja ulega zmianie. Banki znalazy si w posiadaniu
tak olbrzymich rodkw, e poyczki krtkoterminowe ju nie wystarczay na
ich zuytkowanie. Utworzyy wic inne, szersze ujcie dla nagromadzonych
zasobw i zaczy udziela przemysowi poyczek dugoterminowych, innymi
sowy umieszczay w produkcji przemysowej wielk, coraz bardziej rosnc
cz swych kapitaw. Wielki bank nowoczesny sta si wic wpywow
central finansow i potnym dysponentem. Czsto finansowa kilka
przedsibiorstw pracujcych w tej samej gazi przemysu. Zrozumiay
interes nakazywa bankowi dba o to, aby przedsibiorstwa te nie
konkuroway, lecz wspdziaay z sob. Banki przyspieszay wic proces
koncentracji.
Kraje ubosze i gospodarczo zacofane, czy to dla pokrycia kosztw
inwestycji lub zbroje, czy dla sprowadzenia wyrobw przemysowych, czy
wreszcie dla pokrycia deficytu budetowego, musiay szuka kredytu w
bogatych i wysoko rozwinitych krajach kapitalistycznych, wywocych
kapita. Udzielenie poyczki zagranicznej wymagao najczciej zgody wadz
pastwowych. Niekiedy rzd zachca banki do takich operacji, uwaajc
susznie, e t drog rozszerza i umacnia swoje wpywy w innych pastwach,
np. Francja w Rosji, Anglia w Ameryce Poudniowej, Niemcy w Turcji. Obok
polityki oficjalnej ogromn rol odgrywaa wasna polityka wielkich bankw.
Trzeba zawsze bra to pod uwag, jeli chce si waciwie zrozumie i
oceni rozwj stosunkw midzynarodowych, a w szczeglnoci polityk
wielkich mocarstw.

`ty
Kapita ulokowany
za granic
(w mld frankw)
`ty
x - brak

`ts
Rok: przez W.Brytani - Francj - Niemcy
1872: 15 - 10 - x
1882: 22 - 15 - ?
1893: 42 - 20 - ?
1902: 62 - od 27 do 37 - 12,5
1914: od 75 do 100 - 60 - 44
`tn

(Wedug W.I. Lenin, Dziea, t.22. s. 277)

`ty
Czci wiata, pomidzy
ktre byy podzielone
kapitay (w mld marek)
(w przyblieniu)
okoo 1910 r.
`ty

`ts
Kontynenty: kapita brytyjski - francuski - niemiecki
Europa: 4 - 23 - 18
Ameryka: 37 - 4 - 10
Azja, Afryka, Australia: 29 - 8 - 7
Razem: 70 - 35 - 35
`tn

(Wedug W.I. Lenin, Dziea, t.22, s. 278)

Wywz kapitaw przybra olbrzymie rozmiary. W pierwszych latach Xx w.
Anglia umieszczaa za granic ponad 4 mld fr rocznie, Francja okoo 2 mld.
W 1914 r. obliczano, e kapita angielski umieszczony za granic wynosi od
75 do 100 mld fr, kapita francuski okoo 60 mld, kapita niemiecki ponad
40 mld fr.
Analiza wywozu kapitaw z trzech gwnych europejskich mocarstw
imperialistycznych, Wielkiej Brytanii, Francji i Niemiec, przynosi
interesujce wyniki, wane nie tylko dla zrozumienia stosunkw
gospodarczych w wiecie, ale i polityki midzynarodowej.
Kapita angielski kierowa si mniej wicej w poowie do brytyjskich
posiadoci zamorskich. Pozosta cz umieszczano przede wszystkim w
Stanach Zjednoczonych i w krajach Ameryki aciskiej, zwaszcza w
Argentynie. Do Europy wywieziono zaledwie okoo 5 czy 6%.
Kapita francuski lokowa si gwnie pod postaci poyczek, mniej wicej
w 2/3 w Europie; w samej tylko Rosji np. umieszczano 10 mld fr.
Kapita niemiecki znajdowa niedue zastosowanie we wasnych koloniach,
dzieli si natomiast do rwnomiernie pomidzy Europ i kraje
pozaeuropejskie. W Europie najwicej, okoo 8 mld fr, umiecili kapitalici
niemieccy w krajach monarchii habsburskiej, nastpnie w Rosji (okoo 5
mld). 10 mld inwestowanych w Ameryce dzielio si pomidzy Stany
Zjednoczone, Kanad i pastwa Ameryki rodkowej i Poudniowej. W Azji
kapita niemiecki lokowa si gwnie w Turcji i w Chinach.
Swoist waciwoci kapitau niemieckiego bya okoliczno, e dziaa
on przewanie w krajach politycznie od Niemiec nie uzalenionych. Std
pyny trudnoci, ktre napotyka, std te midzy innymi wynika
szczeglnie agresywny charakter niemieckiego kapitalizmu.
Ekonomista niemiecki tego okresu, Gerhart von Schultze-Gaewernitz, pisa:
"Tylko w maej czci zagranicznego wiata mamy polityczne podstawy
bezpieczestwa niemieckich inwestycji kapitaowych. Std potrzeba [nam]
spotwarzanego tak bardzo militaryzmu i marynizmu, pki inni - Anglianie
bd gotowi do rozbrojenia na gruncie rwnouprawnienia".
Ogromny wzrost produkcji zmusza bardziej rozwinite kraje
kapitalistyczne do ustawicznego poszukiwania nowych rynkw zbytu. Mogo to
nastpi albo przez wywz do krajw pozaeuropejskich otwierajcych si dla
handlu midzynarodowego, albo te przez pozyskanie odbiorcw konkurenta
zgodnie z moliwociami, ktre dawaa zasada wolnego handlu.
Kapitalici domagali si, aby rzdy prowadziy polityk w dwch
kierunkach: aby rozszerzay ekspansj kolonialn i, zarazem, aby chroniy
przed konkurentem zagranicznym rynek wewntrzny i zachoway go dla
produkcji krajowej. Wypywaa std dno do podbojw kolonialnych i
tendencja do zerwania z zasad wolnego handlu i powrotu do protekcjonizmu.
W ostatnim wierwieczu Xix w. prawie caa Europa, z wyjtkiem Wielkiej
Brytanii, Belgii i Holandii, przyja protekcjonistyczny system celny -
Rosja w 1877 r., Niemcy w 1879 r., Francja w 1881 r., Stany Zjednoczone
weszy na t drog pod koniec Xix stulecia (taryfy w 1890 i 1897 r.).
Protekcjonizm rodzi wojny handlowe - pomidzy Francj a Wochami w
latach 1887-1898, pomidzy Francj a Szwajcari w latach 1893-1895,
pomidzy Niemcami a Rosj w 1893 r.
System protekcjonizmu, wysokich barier celnych i wojen handlowych
nazywano nacjonalizmem gospodarczym.
Omawiane czasy nie byy okresem cigego, nieprzerwanego wzrostu
bogactwa. Przeciwnie, wystpuj wwczas lata zastoju, spadku cen, oglnych
trudnoci gospodarczych, lata kryzysu.
Okres depresji ekonomicznej wystpi w 1873 r. najpierw w Austrii,
Niemczech i Stanach Zjednoczonych, a nastpnie ogarn inne kraje i trwa z
przerwami a do 1895 r. Spady ceny, spady papiery wartociowe, obniona
zostaa stopa dyskontowa i stopa procentowa. Trudnoci kryzysowe day si
we znaki licznym pastwom, wiele z nich tylko z duym wysikiem mogo
spaca swe zobowizania, niektre zmuszone byy ogosi bankructwo (Turcja
w 1875 r., Portugalia w 1893 r" kiedy skrelia 2/3 swego dugu). Pomimo
tego papiery pastwowe, chocia niej oprocentowane, byy w okresie kryzysu
bardziej cenione i bardziej poszukiwane jako pewniejsze.
Po latach zej koniunktury, niekiedy tylko przerywanej okresami bardziej
pomylnymi, przyszed mniej wicej od 1895 r. czas dobrej koniunktury i
trwa a do wybuchu pierwszej wojny wiatowej, a bodaj nawet do wielkiego
kryzysu roku 1929.
Takie byy oglne warunki, w ktrych wiat wkroczy w epok imperializmu.
Wyraz imperializm by i jest uywany w rnych znaczeniach. W sowniku
francuskim Littrego (wyd. z 1865 r.) oznacza on pogldy "imperialistw",
tzn. zwolennikw Napoleona Iii. W publicystyce angielskiej, w smym
dziesicioleciu zeszego wieku, pod mianem imperializmu rozumiano zerwanie
z zasad wolnego handlu i denie do bliszego zwizania posiadoci
zamorskich z metropoli. Wkrtce wszake pojcie to rozszerzyo si
wydatnie. W imperializmie widziano ju dno do powikszenia granic
pastwowych, do wadania moliwie wielkimi obszarami, a nawet do panowania
w skali wiatowej. Mona wic mwi o imperializmie staroytnego Rzymu,
Hiszpanii Karola V, Francji kardynaa Richelieu, Ludwika Xiv czy Napoleona.
Jest to zatem bardziej sprecyzowane i zarazem zawone pojcie zaborczoci.
Nauka natomiast, opierajca si na zasadach materializmu historycznego,
przyja definicj Lenina, chocia i marksici niekiedy w potocznej mowie
uywaj terminu imperializmu w znaczeniu zaborczoci. Wedug Lenina
imperializm to "kapitalizm w tym stadium rozwoju, kiedy uksztatowao si
panowanie monopoli i kapitau finansowego, kiedy nabra wybitnego znaczenia
wywz kapitau, rozpocz si podzia wiata przez midzynarodowe trusty i
zakoczony zosta podzia caego terytorium kuli ziemskiej przez najwiksze
kraje kapitalistyczne".
Istniej rne odcienie imperializmu w zalenoci od proporcji midzy
poszczeglnymi jego cechami. Imperializm angielski, na przykad, nazywa
Lenin - kolonialnym, francuski - lichwiarskim, niemiecki -
junkiersko-buruazyjnym, "imperializm ludzi biednych" (imperialismo della
povera gente) - oto nazwa, ktr dawano imperializmowi woskiemu.


Rozdzia trzeci:
ycie polityczne


Powane rnice w stosunkach spoecznych, gospodarczych, politycznych
dzieliy Europ koca Xix i pocztkw Xx w. W Europie rodkowej i
Wschodniej, na Pwyspie Iberyjskim silne byy wci relikty feudalizmu,
due znaczenie i wpywy miaa wielka wasno ziemska; ideologia Wielkiej
Rewolucji Francuskiej i liberalizm nie przeoray jeszcze gruntu
politycznego. W Europie Zachodniej natomiast czynnikiem rzdzcym bya ju
buruazja.
Rozwj gospodarczy pomniejsza ustawicznie znaczenie szlachty; widoczne
to byo nie tylko w uprzemysowionych pastwach na Zachodzie, ale take,
cho w duo mniejszym stopniu, w rolniczych krajach Europy rodkowej i
Wschodniej; walnie przyczyni si do tego kryzys w rolnictwie, wynikajcy z
konkurencji zboa amerykaskiego. Denia do utrzymania, wzgldnie zdobycia
przewagi w pastwie prowadziy czsto do konfliktw pomidzy ziemiastwem a
buruazj. Konflikty te prowadziy niekiedy do walki, niekiedy do
kompromisu. Rzecz prosta, e charakter - i walki i kompromisu zalea od
stosunku si pomidzy partnerami: Byo spraw znamienn, e ostry konflikt
pomidzy wielk wasnoci ziemsk a buruazj wybuch w dwch silnie
uprzemysowionych krajach Europy prawie jednoczenie - w Niemczech w latach
1908-1909, w Anglii w latach 1909-1911. Przyczyny byy prawie te same: w
Niemczech projekt wprowadzenia podatku spadkowego, obciajcego
spadkobiercw pierwszego stopnia, w Anglii podwyszenie podatku spadkowego
i wprowadzenie nowego podatku gruntowego, godzcego w latyfundia. W Anglii
przegrao sabe ziemiastwo, w Niemczech wygrali silni jeszcze junkrzy
pruscy.
Roso szybko znaczenie klasy robotniczej. Proletariat - coraz
liczebniejszy i coraz bardziej klasowo uwiadomiony - stanowi si, z
ktr buruazja liczy si musiaa i ktr prbowaa rozmaitymi drogami,
zalenie od okolicznoci, rozbroi, osabi, przejedna. Problem
wociaski mia inny charakter; politycznie chopi - pomimo swej
liczebnoci - nie odgrywali tak wielkiej roli jak robotnicy, nie stanowili
takiej groby dla panujcego ustroju.
Z wyjtkiem Francji i Szwajcarii, a od roku 1910 take i Portugalii, caa
Europa miaa ustrj monarchiczny. Ustrj ten poczytywano za tak naturalny i
oczywisty, e nowo powstajce pastwa przybieray taki wanie system
rzdw; tak byo w Rumunii w 1866 r., w Bugarii w 1879 r., w Norwegii w
1905 r.
Monarchie europejskie miay rne oblicza; od monarchii parlamentarnej -
jak Wielka Brytania, gdzie krl panowa, ale nie rzdzi i by jedynie
najwyszym, tradycyjnym symbolem pastwa, a do Rosji i Turcji, gdzie car
wzgldnie sutan by rdem prawa, by wadc, ktry teoretycznie
przynajmniej niczym nie by skrpowany. Oktrojowanie konstytucji w Rosji
1905 r., w Turcji 1908 r., niewiele tu zmienio.
Oglnie biorc monarchie europejskie dzielimy na absolutne, konstytucyjne
i parlamentarne. W monarchii absolutnej (Rosja do roku 1905) monarcha by
rdem wszelkiej wadzy zarwno ustawodawczej, jak i wykonawczej. W
monarchiach konstytucyjnych (jak np. cesarstwo niemieckie) monarcha
sprawowa wadz wykonawcz, ustawodawstwo naleao do parlamentu, monarsze
za przysugiwao prawo sankcji ustaw, uchwalonych przez parlament,
wzgldnie prawo weta.
W monarchiach parlamentarnych, bdcych pewn odmian monarchii
konstytucyjnej, parlament mia wadz ustawodawcz, jednoczenie obsadzanie
stanowisk rzdowych zaleao od jego woli; rzd mianowany by przez
monarch, ale powoany z woli parlamentu i pty tylko pozostawa u wadzy,
pki cieszy si zaufaniem i poparciem wikszoci parlamentarnej; jest to
tzw. odpowiedzialno parlamentarna ministrw. Ojczyzn rzdw
parlamentarnych jest Anglia; parlamentaryzm angielski suy za wzr wielu
pastwom - nie wszdzie wszake z dobrym wynikiem.
Wan przyczyn sprawnego funkcjonowania parlamentu brytyjskiego by
system dwupartyjny. Dwie silne, sprawnie zorganizowane partie,
konserwatystw i liberaw, zmieniay si u wadzy zalenie od tego, ktra
z nich zdobya wikszo w Izbie Gmin. Obecno w parlamencie posw
irlandzkich, a nastpnie wejcie posw Labour Party wywoywao niekiedy
pewne trudnoci, ale nie zachwiao jeszcze systemu dwupartyjnego.
Swoisty ukad stosunkw nie pozwoli na wprowadzenie systemu
dwupartyjnego we Francji. Model angielski usioway wszake przeszczepi
niektre pastwa. Dao to dobre wyniki w pastwach skandynawskich, w
Belgii, w Holandii. W Hiszpanii, Portugalii, Rumunii osignito to tylko
pozornie; dwa stronnictwa istotnie zmieniay si co pewien czas u wadzy,
ale nie w wyniku woli narodu, lecz na podstawie wzajemnego, cichego ich
porozumienia; stronnictwa byy wprawdzie rywalami o wadz, lecz zarazem w
pewnym sensie wsplnikami w eksploatacji kraju. Gdy przywdcy jednego z
nich dostatecznie dugo sprawowali rzdy, ustpowali miejsca opozycji. Jej
leader, objwszy wadz, rozwizywa parlament i zdobywa w wyborach
znaczn wikszo. Jeeli monarcha by wybitniejsz indywidualnoci i
zrcznym politykiem, jak np. krl rumuski Karol I, to odgrywa w tych
zmianach znaczn, czsto decydujc rol.
W pastwach o parlamentarnej formie rzdw silny by wpyw stronnictw na
zarzd krajem i na ycie polityczne. Najwyraniej wystpowao to w Wielkiej
Brytanii, we Francji, w Belgii. Inaczej byo w pastwach nie majcych
rzdw parlamentarnych, np. w Niemczech, gdzie parlament uchwala ustawy,
uchwala budet, ale nie mia wpywu ani na powoanie, ani na dymisj
rzdu. W tych warunkach stronnictwa z natury rzeczy miay mniejsze
znaczenie.
Wprowadzenie gosowania powszechnego **1 w jednych krajach, stopniowe
rozszerzanie czynnego prawa wyborczego na coraz wiksz liczb obywateli w
innych, przyczynio si do demokratyzacji instytucji parlamentu i jego
skadu. Mandaty poselskie piastowali ju nie tylko przedstawiciele szlachty
i buruazji, zdobywali je coraz liczniej politycy pochodzenia
drobnomieszczaskiego, pniej take robotniczego i chopskiego. Zmieni
si skutkiem tego charakter parlamentu i typ debat parlamentarnych.
`pp
1 We Francji w 1848 r., w Zwizku Pnocnoniemieckim w 1867 r., w
cesarstwie niemieckim w 1871 r., w Belgii w 1893 r., we Woszech w 1912 r.,
w Anglii w 1918 r.
`pp
Rola parlamentu w Ameryce bya inna. W Stanach Zjednoczonych, w republice
prezydenckiej, rzdzi jeden czowiek - prezydent; kongres go tylko
kontrolowa. Prezydent by coraz bardziej oczywicie uzaleniony od
wielkiego kapitau. Pastwa Ameryki aciskiej wzoroway swe konstytucje na
konstytucji Stanw Zjednoczonych, ale ycie poszo tam innymi torami.
Rzadko kiedy moga wystpi opozycja legalna, wybory znieksztacaa
brutalno wadzy i naduycia wyborcze; zmiany rzdw przeprowadzano
najczciej poprzez zamach stanu.
Za wzorem monarchii europejskiej wprowadziy system parlamentarny i
monarchie azjatyckie - Japonia w 1889 r., Turcja na krtko w 1876 r. i
pniej w 1908 r., Persja w 1906 r. Utworzenie przedstawicielstwa
narodowego w tych pastwach - obok wzgldw polityki wewntrznej - miao
swe przyczyny i w polityce zagranicznej; uwaano, e w Europie wzronie
poszanowanie i sympatia dla pastwa, ktre przyjo ustrj oparty na
wzorach europejskich; wzgld ten odgrywa szczeglnie du rol w Japonii.
W pastwach o parlamentarnej formie rzdw ministrowie i wiceministrowie
rekrutowali si z reguy spord parlamentarzystw. Politycy, ktrzy
niejednokrotnie wchodzili w skad gabinetu, obejmowali zalenie od ukadu
si rozmaite teki, np. we Francji Poincare by w rnych gabinetach
ministrem owiaty, skarbu i spraw zagranicznych. Millerand ministrem handlu
i przemysu, wojny i spraw zagranicznych. W Wielkiej Brytanii Winston
Churchill piastowa teki handlu, spraw wewntrznych, marynarki, zbroje,
skarbu i wreszcie obrony narodowej podczas drugiej wojny wiatowej. Jeeli
minister nie by wybitniejsz indywidualnoci, nadawa tylko oglny
kierunek polityczny, wzgldnie jedynie reprezentowa swoje stronnictwo w
radzie ministrw; ca prac ministerstwa prowadzili zawodowi urzdnicy,
trwajcy na swych stanowiskach niezalenie od wszelkich zmian gabinetw.
W Niemczech, w Rosji godnoci ministerialne obejmowali urzdnicy. W
Austrii i na Wgrzech niekiedy wybitni parlamentarzyci wysuwali si na
czoo biurokracji, jak np. Leon Biliski, ktrego "kariera parlamentarno -
urzdnicza" budzia zdziwienie u Niemcw.
Gdy mowa o ustroju monarchicznym, powstaje pytanie, jaki wpyw mia
monarcha na polityk i bieg spraw w pastwie. Rozrni tu naley sam
instytucj monarchii, tj. koron i osob monarchy. W pastwach absolutnych
i konstytucyjnych, ale nie rzdzonych parlamentarnie, korona dysponowaa
duym zakresem wadzy, jej wola przesdzaa o kierunku polityki pastwowej.
Naley tu pamita, rzecz prosta, o zwizkach czcych koron z klas
panujc i jej interesami. Osoba monarchy natomiast odgrywaa znaczniejsz
rol wtedy tylko, gdy na tronie zasiada czowiek obdarzony silniejsz
indywidualnoci i talentem politycznym. W kocu Xix w. nie byy to czste
wypadki.
Na polityk zagraniczn monarchowie nie mieli tego wpywu, ktry im
czsto przypisywano. Bliskie osobiste zwizki Wilhelma Ii z Mikoajem Ii,
wymiana czstych wizyt i jeszcze czstszej korespondencji, osawione
"Willy-Nicky letters", nie oddziaay na stosunki pomidzy pastwem
niemieckim a pastwem rosyjskim. Legend, powsta w Berlinie, jest
opowiadanie, jakoby Edward Vii mia sw osobist dziaalnoci doprowadzi
do utworzenia wrogiej Niemcom koalicji i do ich oskrzydlenia. Edward Vii
nie kierowa polityk zagraniczn Wielkiej Brytanii, a jedynie swoj
znajomoci wiata i ludzi niejednokrotnie wspiera swych ministrw; tak
byo np. w Paryu w 1903 r., gdy zapocztkowano zblienie
francusko-brytyjskie i gdy chodzio o usunicie trudnoci istniejcych w
stosunkach pomidzy Francj a Wielk Brytani. Monarcha, ktry zdoby
dowiadczenie w pracy pastwowej, dowiadczenie, kierowane zdrowym
rozsdkiem, rozporzdza w monarchiach parlamentarnych nie wadz
wprawdzie, ale znacznym wpywem osobistym. Ze zdaniem jego powszechnie si
liczono, opinii jego powszechnie szukano. Taki wpyw miaa krlowa Wiktoria
angielska, krl Oskar Ii szwedzki.
Rzecz ciekawa, e burze dziejowe pierwszej poowy Xx w. obaliy trony
tych monarchw, ktrzy nie tylko panowali, ale i rzdzili; ostay si
natomiast te korony, ktre byy jedynie szacownym, tradycyjnym symbolem
cigoci i jednoci pastwowej.
Urok, jaki roztaczaa wwczas monarchia, by znaczny. We Francji przejto
pewne elementy ceremoniau dworskiego stosowanego przy niektrych
wystpieniach publicznych prezydenta republiki, jak np. przyjmowanie
koronowanych goci, ambasadorw i posw zagranicznych, jak uroczyste
przejazdy prezydenta z honorow eskort szwadronu jazdy. Dnia 6 marca 1896
r. pisa z Nicei Henryk Sienkiewicz: "Przyjecha tu dzi (prezydent) Faure.
Wjecha jak krl wrd kirasjerw i les alpins" (tj. strzelcw alpejskich).
Coraz doniolejsz rol odgryway stronnictwa polityczne. Istniay one
zawsze, odkd ludzie zaczli si zrzesza. Stronnictwami byy fakcje, ktre
walczyy o rzdy w Atenach czy staroytnym Rzymie, na dworach krlewskich
redniowiecza, we woskich republikach miejskich, w sejmach i sejmikach
dawnej Rzeczypospolitej. Stronnictwami byy koterie torysw i wigw,
rywalizujce ze sob o przewag w Anglii w Xvii i Xviii w., czy "kluby" z
czasw Wielkiej Rewolucji Francuskiej, czy wreszcie frakcje we francuskiej
Izbie Deputowanych okresu Restauracji czy Ludwika Filipa.
Stronnictwo polityczne - w dzisiejszym rozumieniu tego wyrazu - pojawia
si dopiero w drugiej poowie Xix w. Uywamy tu terminu stronnictwo, ma on
bowiem znaczenie bardziej oglne i zarazem bardziej lune ni partia; z
terminem partia za wiemy nieodzowne dwa czynniki: cile i mocno
okrelon doktryn partyjn oraz zdyscyplinowan i sprawn partyjn
organizacj. Powstanie stronnictw w tym znaczeniu wizao si z walk
pomidzy feudalnym wiatem szlacheckim, bronicym tradycyjnych przywilejw
tronu i otarza oraz interesw wielkiej wasnoci ziemskiej, a buruazj,
dajc swobody gospodarki kapitalistycznej. Z drugiej strony walka posza
pomidzy klasami posiadajcymi, przede wszystkim buruazj, a rosnc klas
robotnicz.
Kolejnym, bardzo wanym czynnikiem walki midzy stronnictwami byo
rozszerzenie czynnego prawa wyborczego, a zwaszcza wprowadzenie gosowania
powszechnego. Powikszenie liczby wyborcw, powoanie do urn wyborczych nie
tysicy, ale setek tysicy czy milionw osb, wymagao ze strony grup
dcych do wadzy innych zupenie metod akcji wyborczej i w ogle innej
zupenie taktyki.
Dawne fakcje i ugrupowania albo powoli przestaway istnie, albo dziaay
w ograniczonym, zawonym polu, albo te wreszcie staway si stronnictwem
masowym.
Zwykle zalkiem powstajcego stronnictwa bya organizacja ju
istniejca. Mg nim by klub parlamentarny, grupujcy parlamentarzystw
tego samego kierunku politycznego, np. konserwatystw czy liberaw, moga
nim by wpywowa korporacja; np. inicjatywa i zabiegi masonerii francuskiej
doprowadziy do powstania stronnictwa radykaw w Iii Republice.
Liczne partie socjaldemokratyczne zawdziczay swoje powstanie
inicjatywie i akcji zwizkw zawodowych; byy te ich organem dziaania w
kwestiach politycznych, szczeglnie na terenie parlamentarnym. Klasycznym
przykadem takiej genezy partii robotniczej jest angielska Labour Party. W
1899 r. kongres zwizkw zawodowych - trade unionw - uchwali wniosek o
zaoenie organizacji wyborczej i parlamentarnej. W kilka miesicy pniej
w lutym 1900 r., zawizany zosta "Komitet Reprezentacji Pracy" (Labour
Representation Committee), ktry przygotowa pomylne dla partii
robotniczej wybory w 1906 r. i przybra nastpnie nazw "Partii Pracy"
(Labour Party).
Duo mniejsze znaczenie ni partie robotnicze miay stronnictwa tworzone
przez organizacje drobnych rolnikw. Odgryway one pewn rol w krajach
skandynawskich, w Szwajcarii, w Kanadzie, w Stanach Zjednoczonych.
Byy rwnie stronnictwa tworzone przez duchowiestwo rnych wyzna, jak
niemieckie "Centrum", powstae z inicjatywy biskupa Moguncji, Wilhelma von
Kettelera, jak holenderskie stronnictwo "antyrewolucyjne", zawizane przez
kalwinistw. Po ogoszeniu przez papiea Leona Xiii w 1891 r. encykliki
Rerum novarum duchowiestwo katolickie przystpio do tworzenia stronnictw
chrzecijasko-demokratycznych, majcych oparcie wrd drobnomieszczastwa
i czciowo pord robotnikw.
W erze imperializmu byo ju w zaniku stronnictwo dawnego typu - elitarny
klub polityczny, grupujcy niewielk stosunkowo liczb ludzi wpywowych,
majcych osobicie siln pozycj gospodarcz i polityczn. Typem zwykym
jest ju stronnictwo masowe, skupiajce w swych szeregach znaczn liczb
czonkw, gromadzce dokoa siebie rzesze sympatykw, zabiegajce o gosy
mas wyborcw. Miejsce lunego stowarzyszenia zaja organizacja masowa,
zhierarchizowana, rzdzca si ju pewn dyscyplin wewntrzn.
Okolicznoci te wpyny na zmian typu polityka, zwaszcza
parlamentarzysty. Coraz wicej byo politykw zawodowych, yjcych z
polityki, uzalenionych od stronnictw pod wzgldem finansowym, na
stronnictwie opierajcych ca sw karier yciow.
W drugiej poowie Xix w. najczciej uywane nazwy stronnictw to
konserwatyci - przedstawiciele gwnie wielkiej wasnoci ziemskiej i
liberaowie - rzecznicy interesw i de buruazji; niekiedy zwali si oni
postpowcami. Gdy powstay stronnictwa reprezentujce robotnikw,
drobnomieszczastwo, chopw, widzimy coraz to nowe nazwy - radykaw,
ludowcw, reformistw, konstytucjonalistw, chrzecijasko-spoecznych itp.
Partie robotnicze najczciej, cho nie zawsze, wskazyway w nazwie na
socjalizm, np. "Socjaldemokratyczna Partia Niemiec" (Sozialdemokratische
Partei Deutschlands) lub te "Francuska Partia Socjalistyczna" (Parti
Socialiste Francais).
Rzecz prosta, e do nazwy nie naley przywizywa zbytniej wagi - byy
stronnictwa socjalistyczne z nazwy, ktre niewiele wsplnego miay z
socjalizmem, lub liberalne, dalekie od liberalizmu.
Sia stronnictwa, jego wpywy, jego trwao zaleay od wielu czynnikw.
Jednym z najwaniejszych bya niewtpliwie podstawa, na ktrej stronnictwo
si opierao, tzn. czy reprezentowao ono interesy i denia silnych grup
spoecznych, czy te grup sabych, wzgldnie traccych siy i znaczenie. A
wic w kraju, w ktrym wielka wasno ziemska pozostawaa nadal potg,
jak np. w Prusach, konserwatyci odgrywali du rol. Nie mieli jej
natomiast we Francji, gdzie groway stronnictwa reprezentujce wielk
buruazj a take drobnomieszczastwo.
W dziedzinie polityki zagranicznej najsilniejszy by bezporedni wpyw
rzdu, najsabszy parlamentu. Dziao si tak nie tylko w monarchiach
pozbawionych rzdw parlamentarnych, ale i w pastwach z rzdem
odpowiedzialnym bezporednio przed parlamentem.
Wane traktaty midzynarodowe, wice pastwo, nie byy przedstawiane
izbom do ratyfikacji. Traktat sojuszu francusko-rosyjskiego z 1893 r.
zatwierdzi prezydent republiki bez uchway parlamentu, a nawet bez uchway
rady ministrw. Tre traktatu znao tylko niewielkie grono osb; poza
prezydentem - kadorazowy premier, minister spraw zagranicznych, minister
wojny, ambasador w Petersburgu, szef sztabu gwnego, kilku wyszych
urzdnikw Quai d'Orsay.
Korpus dyplomatyczny tworzy pewien rodzaj midzynarodowego klubu
wyrniajcego si swoistym sposobem bycia, tradycyjnymi formami i
zwyczajami. Do czasw pierwszej wojny wiatowej i upadku monarchii w
Austrii, Niemczech i w Rosji stanowiska dyplomatyczne zajmowali najczciej
przedstawiciele arystokracji lub wysokiej szlachty. Tak byo i we Francji w
pocztkach Iii Republiki; dopiero w latach nastpnych stanowiska
ambasadorw i posw byy obsadzane przewanie przez osoby pochodzce z
zamonej buruazji.
Od kandydatw do suby dyplomatycznej wymagano posiadania osobistego
majtku. W Anglii nazywano to "kwalifikacj majtkow" (property
qualification); mody czowiek ubiegajcy si o przyjcie do Urzdu Spraw
Zagranicznych musia wykaza si posiadaniem dochodu rocznego w wysokoci
co najmniej 400 funtw. W Stanach Zjednoczonych, gdzie nie byo dyplomacji
zawodowej, placwki dyplomatyczne obejmowali zamoni ludzie, ktrzy wybili
si na innym polu - bankierzy, przemysowcy, potentaci prasowi. Gdy Wilson
zosta w 1913 r. prezydentem, obsadzi stanowiska ambasadorw i posw
osobami, ktre zoyy powaniejsze kwoty na jego fundusz wyborczy.
Cenzus majtkowy nie by wymagany w subie konsularnej: urzdnicy
konsularni rekrutowali si take i w monarchiach konserwatywnych gwnie
spord redniego mieszczastwa. Sub dyplomatyczn, tzw. karier,
dzielia od konsularnej przepa trudna do przebycia. Do rzadkich wyjtkw
tylko naleao przejcie z pracy w konsulatach do dyplomacji.
Jzykiem rozmw, ukadw i traktatw by francuski; tylko dyplomaci
brytyjscy z wolna zaczli przyzwyczaja wiat do posugiwania si w
stosunkach dyplomatycznych jzykiem angielskim. Na kongresie berliskim w
1878 r. Disraeli uroczyste przemwienie powitalne wygosi po angielsku, co
byo duym novum.
Og dyplomatw wszake przestrzega dominacji jzyka francuskiego; po
francusku najatwiej daway si wyrazi wszelkie subtelne finezje
dyplomatyczne, w ktrych lubowali si dyplomaci dawnego porzdku.
Interesujce s w tej mierze uwagi dugoletniego ambasadora austriackiego w
Stambule, margrabiego Pallaviciniego. W jednym z raportw o rozmowie z
wielkim wezyrem, ksiciem Saidem Halimem, Pallavicini zrobi uwag, e
ksi zna wprawdzie doskonale jzyk francuski, ale nie na tyle, aby mona
byo prowadzi z nim rozmow stosujc wszelkie subtelnoci.
Uatwienia komunikacyjne, mono szybkiego porozumiewania si
telegraficznego z central sprawiy, e znaczenie, zwaszcza samodzielno
kierownika placwki dyplomatycznej zmalaa, e w wielu wypadkach by on ju
tylko obserwatorem i wykonawc instrukcji ministra spraw zagranicznych.
Takimi byli ambasadorowie i posowie niemieccy i to zarwno za kanclerstwa
Bismarcka, jak i pniej. Jeeli wszake ambasador by wybitn
indywidualnoci, a by zarazem niezaleny materialnie, to odgrywa znaczn
rol nie tylko na swoim posterunku dyplomatycznym, ale i w oglnym
kierownictwie polityki zagranicznej swego kraju. W ostatnich latach przed
wojn tak pozycj zdobyli sobie we Francji bracia Cambon - Paul, ambasador
w Londynie, Jules - w Berlinie oraz ambasador przy Kwirynale, Barrere. We
Woszech cieszy si rozlegymi wpywami Thommaso Titoni, ambasador woski
w Paryu.
Okres dugiego pokoju w Europie, sabo tylko zakcanego na peryferiach
naszego kontynentu i w innych czciach wiata, by zarazem okresem
potnych zbroje zarwno pod wzgldem jakociowym, jak i ilociowym. W
pocztkach tego okresu wynaleziono i wprowadzono karabin repetierowy, pod
koniec - w przededniu pierwszej wojny wiatowej - widzimy ju prby uycia
do celw wojskowych samolotu. Wielkie fabryki zbrojeniowe zwizane z takimi
nazwiskami, jak: Krupp, Mauser, Skoda, Schneider, Armstrong i inne -
otrzymyway coraz to znaczniejsze zamwienia, zwikszay produkcj,
podnosiy dochody, rzucay znaczne sumy na agitacj militarystyczn i
nacjonalistyczn.
Powane znaczenie spoeczne i polityczne miao wprowadzenie we wszystkich
prawie pastwach Europy, z wyjtkiem Wielkiej Brytanii, powszechnego
obowizku suby wojskowej. Thiers dowodzi wprawdzie przez czas pewien, e
zorganizowa armi na podstawie oglnego poboru to znaczy "da kademu
socjalicie karabin do rki", zmieni jednak pniej zdanie. Powszechny
obowizek suby wojskowej nie bdzie ju napotyka w klasach posiadajcych
na znaczniejsze sprzeciwy. Zwycistwa pruskie - w 1866 r., a szczeglnie w
187081871 r. - przekonay i wojskowych, i politykw o wyszoci pruskiego
systemu poborowego nad armi zawodow. Tote powszechnie przyjto model
niemiecki, wedug ktrego kady zdrowy mczyzna by obowizany odby
paroletni sub wojskow, nastpnie by przenoszony do rezerwy i wreszcie
do pospolitego ruszenia. Modzi ludzie, majcy wyksztacenie rednie lub
wysze, odbywali tylko sub jednoroczn, ktra miaa ich przygotowa do
uzyskania stopnia oficera rezerwy. Austro-Wgry wprowadziy powszechny
obowizek wojskowy w 1868 r., Francja w 1872 r., Rosja w 1874 r.
Bya to nie tylko kwestia szkolenia kadry wojskowej, ale miao to take
doniose znaczenie polityczne. Fakt, e modzi ludzie kilka lat ycia
spdzali w szeregach, dawa im nie tylko przysposobienie wojskowe, ale i w
pewnej mierze wpywa - w jednych krajach wicej, w innych mniej - na ich
postaw spoeczn. Genera Trochu w 1872 r. mwi: "Trzeba przywrci
dyscyplin wojskow w nadziei, e odnowi to dyscyplin spoeczn".
Prac nad wyrobieniem podanej postawy onierza najbardziej
konsekwentnie prowadzono w Niemczech, nie ograniczano si tam do akcji w
koszarach, ale za pomoc "zwizkw wojskowych" (Kriegervereine) starano si
oddziaywa na ludzi, ktrzy ju odbyli sub i przeszli jako oficerowie i
podoficerowie do rezerwy. Fakt, e kadego roku poborowych byo w Niemczech
wicej ni mona byo wcieli ich do szeregw, pozwala na dokonywanie
selekcji nie tylko pod ktem widzenia tyzny fizycznej poborowego,
kierowano si take jego przypuszczalnym stosunkiem do panujcego ustroju.
Powoywano przede wszystkim modzie wociask oraz modzie pochodzc z
maych miasteczek; modych robotnikw natomiast z wielkich miast zwalniano
od suby wojskowej w przekonaniu, e s to uwiadomieni i wyrobieni
socjaldemokraci i ich obecno w szeregach osabi moe dyscyplin i
spoisto armii. Podczas wojny wzgld ten, rzecz jasna, nie mg ju
odgrywa roli.
Wycig zbroje, idcy za tym stay wzrost budetu wojskowego wikszoci
pastw, uciliwa suba wojskowa, militaryzm - nabierajcy coraz wikszej
siy - wywoyway sprzeciwy stronnictw robotniczych i lewicy buruazyjnej.
Wyraao si to zarwno w kampaniach prasowych i publicystycznych, jak i w
interpelacjach i dyskusjach parlamentarnych. W Niemczech akcj t prowadzi
gwnie Karol Liebknecht, we Francji Jaures.
Jaures w ksice pt. L'armee nouvelle (Nowa armia), ktr ukoczy w 1910
r" postawi danie zastpienia armii milicj narodow i dowodzi, e
dopiero milicja zdoa w obronie kraju rozwin wszystkie jego siy ywotne
i dlatego bdzie niezwyciona.
Przywdca socjalizmu francuskiego widzia przygotowanie obrony narodowej
takimi drogami: 1 ) szkolenie wstpne dzieci i modziey od lat 10 do 20
przez wiczenia gimnastyczne, wyrabiajce zdrowie, siy i zrczno, 2)
aktywna suba w milicji, w ktrej pozostaj wszyscy obywatele odpowiedniej
kondycji fizycznej od 21 do 34 roku ycia, 3) rezerwa, do ktrej nale
obywatele od 34 do 40 roku ycia i 4) pospolite ruszenie, obejmujce
obywateli od lat 40 do 45. Korpus oficerski tylko w 1/3 mia si skada z
oficerw zawodowych, 2/3 tworzy mieli "oficerowie cywilni", jak ich Jaures
nazywa, pracujcy w zawodach cywilnych i tylko okresowo powoywani do
suby wojskowej.
Byo spraw oczywist, e projekt Jauresa dyktowaa nie tylko troska o
wydobycie z narodu wszystkich si dla obrony kraju, ale i ch zniszczenia
militaryzmu i wszelkich wpyww korpusu oficerskiego.
Projekt Jauresa pozosta w sferze zamysw nigdy nie zrealizowanych.
System milicyjny zwalczay koa wojskowe w przekonaniu, e nie daje on
gwarancji naleytego wyszkolenia onierza, oraz buruazja francuska
upatrujca w nim uzbrojenie mas ludowych.
System milicyjny, podobny do koncepcji Jauresa, istnia wszake w
Szwajcarii i cieszy si tam oglnym poparciem caego spoeczestwa.
Pastwa, ktre posiaday kolonie, przede wszystkim Wielka Brytania i
Francja, w mniejszym stopniu Niemcy, Wochy, Hiszpania, Holandia i Belgia,
utrzymyway armie kolonialne. Szczeglne zadania, szczeglny sposb walki
wyrabiay swoisty typ oficera kolonialnego. Kampanie prowadzone zwykle
siami niewielkimi liczebnie (przewanie onierze kolorowi, dowodzeni
przez biaych oficerw i podoficerw), czsto na wielkich przestrzeniach,
przeciwko nieprzyjacielowi, gorzej uzbrojonemu, ale dysponujcemu odwag,
zrcznoci, znajomoci terenu, co najwaniejsze - bronicemu wasnej
ziemi, nie byy atwe. Kolonialna doktryna wojenna opieraa si na
zaoeniu, e chodzi nie tylko o nowe podboje, ale o pacyfikacj zajtego
kraju i jego zarzd.
"Kady may porucznik, dowdca posterunku (w koloniach) - pisa z Tonkinu
wczesny kapitan, pniejszy marszaek Lyautey - w cigu szeciu miesicy
rozwinie wicej inicjatywy, siy woli, wytrwaoci, indywidualnoci ni
oficer we Francji przez cay czas swej kariery". Std te oficerowie
kolonialni mieli wiksz mono wybicia si, ni oficerowie stacjonujcy
stale w garnizonach europejskich. Wielu wodzw pierwszej wojny wiatowej
zdobywao bojowe ostrogi w wojnach kolonialnych, Francuzi - Galieni,
Joffre, Mangin, Henrys, Guillaumat, Degoutte, Gouraud, Franchet d'Esperey,
Anglicy - Kitchener, French, Haig.
Oficer kolonialny to nie tylko onierz, to zarazem
administrator-prokonsul, jak Galieni na Madagaskarze, Lyautey w Maroku,
Kitchener w Sudanie.
Nie byo dzieem przypadku, e w tym wanie okresie wycigu zbroje i
powszechnej suby wojskowej opracowano pierwsz naukow histori sztuki
wojennej. Autorem jej by uczony niemiecki Hans Delbruck, a nosia ona
tytu Geschichte der kriegskunst im Rahmen der politischen Geschichte
(Historia sztuki wojennej na tle historii politycznej).
Delbruck wysun tez o dwch metodach strategii - strategia wyczerpania
"Ermattungsstrategie" i strategia powalenia "Niederwerfungsstrategie".
Strategia wyczerpania nie dy do rozgromienia przeciwnika, lecz do jego
gruntownego osabienia i do najwikszych zdobyczy terytorialnych i
materialnych. Najwybitniejszym przedstawicielem tej metody by, wedug
Delbrucka, Fryderyk Ii. Strategia powalenia natomiast za cel stawia sobie
zniszczenie przeciwnika. Strategi powalenia stosowa w swych kampaniach
Napoleon I, par on zawsze do rozstrzygajcej bitwy i do zajcia stolicy
wroga. Teori t Delbruck wypracowa na wiele lat przed drug wojn
wiatow. W latach 1939-1945 doktryna powalenia przeciwnika nabraa takiego
sensu, jakiego Delbruck nigdy nie mia na myli i jakiego adn miar nie
mg przewidzie.
W pracach teoretycznych z dziedziny sztuki wojennej, publikowanych w
kocu Xix i w pocztkach Xx w. (mamy na myli gwnie Francj i Niemcy),
uderzaj dwie sprawy: powane zainteresowanie badaniami
historyczno-wojskowymi i coraz silniejsze przekonanie o wyszoci ofensywy
nad defensyw.
Do powszechny by pogld, e od czasu bitwy pod Kannami, kiedy Hannibal
rozgromi armi rzymsk ruchem pksiycowym, a do wojen Xix w., istnieje
kilka typw bitew, ktre wci si powtarzaj w rnych wariantach. Std
pyno przekonanie, e studium historii wojen ma doniose, czysto
praktyczne znaczenie, i e jej znajomo jest jednym z najwaniejszych
elementw wyksztacenia dowdcy. W sztabach tworzono wydziay historyczne,
ktre szczegowo opracowyway dzieje odbytych kampanii. Podrcznik
Ferdynanda Focha, wwczas wykadowcy taktyki we francuskiej Wyszej Szkole
Wojennej, pt. De la conduite de la guerre (O prowadzeniu wojny), wydany
drukiem w 1899 r. (tumaczenie polskie w 1924 r.), jest histori kampanii
napoleoskich i wojny francusko-niemieckiej 187081871 r. Tym wanie
wojnom powicano najwicej uwagi we Francji. W Niemczech zajmowano si
kampaniami Fryderyka Ii, Napoleona i oczywicie wojn z Francj w
187081871 r. Rzecz znamienna, e w pruskiej akademii wojennej pilnie
studiowano wojn polsko-rosyjsk 1831 r.; widziano w tym przygotowanie do
przyszej wojny z Rosj, ktra rozegra si musiaa, przynajmniej w
stadiach pocztkowych, na ziemiach polskich.
To wysokie mniemanie o praktycznym, bezporednim znaczeniu znajomoci
historii wojen dla sztuki dowodzenia nie oznacza bynajmniej, aby nie
widziano wpywu zmieniajcych si warunkw gospodarczych i spoecznych.
"Warunki, w jakich toczy si wojna, s zawsze nowe" - pisa genera von
Bernhardi.
Plany wojenne niemieckie - Moltkego starszego, Schlieffena, Moltkego
modszego - byy planami dziaa zaczepnych. Po pewnych wahaniach ofensyw
jako podstaw planu wojennego przyjli Francuzi, a take i Rosjanie. Zasad
byo utrzymanie inicjatywy we wasnym rku, wydarcie jej przeciwnikowi.


Rozdzia czwarty:
Kolonializm


Polityka kolonialna drugiej poowy Xix w. rni si zasadniczo od
polityki pierwszych 50 lat tego stulecia. Pastwa europejskie, pniej
take Stany Zjednoczone i Japonia, rozpoczy w tym okresie gorczkow,
wyton walk o podzia wiata: zajmowano tereny bezpaskie (np. w Afryce
Rwnikowej), podbijano kraje sabe i niezdolne do obrony.
Jak olbrzymie rozmiary przybraa ta walka, niech wiadcz nastpujce
fakty i liczby. W 1876 r. do pastw europejskich naleaa 1/10 cz
Afryki, w 1914 r. ju cala Afryka bya posiadoci europejsk z wyjtkiem
dwch niezalenych czy te raczej pniezalenych pastw tubylczych,
Etiopii i Liberii. W 1878 r. w rkach biaych ludzi znajdowaa si poowa
Polinezji, w pocztkach Xx w. Polinezja bya opanowana prawie w caoci.
Teren azjatycki by znacznie odporniejszy, panowanie europejskie
rozszerzao si tam, ale bardzo powoli. W Ameryce posiadoci europejskie
nieznacznie si nawet skurczyy. Australia bya ju poprzednio cakowicie
we wadaniu Anglikw.
Dane powysze dotycz kolonii w dosownym znaczeniu tego wyrazu oraz
protektoratw, nie obejmuj natomiast tzw. pkolonii, czyli pastw
formalnie niepodlegych, ale pod wzgldem gospodarczym, a co za tym idzie i
politycznym uzalenionych od mocarstw europejskich czy te od Stanw
Zjednoczonych.
Przyczyny tak wielkiego natenia ekspansji kolonialnej s cile
zwizane z rozwojem kapitalizmu. W kocu Xix w. kapitalizm zmienia swe
oblicze; od wolnej konkurencji przechodzi do systemu monopolistycznego, a
jego denia ekspansjonistyczne osigaj punkt szczytowy. Wymieni mona
cztery walne przyczyny wytonej ekspansji kolonialnej w erze imperializmu.
Kolonie potrzebne s pastwom kapitalistycznym jako: 1) rda surowcw,
2) rynki zbytu, 3) tereny wywozu kapitaw, 4) bazy wojskowe.
Rozwamy wszystkie te przyczyny po kolei.
1) |rda surowcw. W pierwszym stadium kolonializmu europejskiego po
wielkich odkryciach geograficznych na przeomie Xv i Xvi w. posiadoci
zamorskie byy w Europie cenione przede wszystkim jako rdo egzotycznych
surowcw, drogich korzeni, cennego kruszcu. Rozwj przemysu, produkcja
nowych, nie znanych dawniej wytworw pracy i wynalazczoci ludzkiej
zwikszyy wydatnie zapotrzebowanie uprzemysowionych krajw Europy i
Ameryki Pnocnej na surowce poprzednio nie uywane i niepotrzebne. Np.
wynalezienie maszyn sucych do obrbki baweny uczynio z niej jeden z
najwaniejszych towarw w midzynarodowych obrotach handlowych. Do wybuchu
wojny secesyjnej (1861-1865) wiat zaopatrywa si w bawen prawie
wycznie w Stanach Zjednoczonych. Po rozpoczciu dziaa wojennych wywz
jej do Europy usta wszake prawie zupenie; w zwizku z tym stany
angielskie fabryki w Lancashire. Anglicy chcc si uniezaleni od monopolu
amerykaskiego, zaczli zakada plantacje baweny w Indiach, pniej take
w Egipcie. Susznie wic powiedziano, e wojska brytyjskie stacjonoway w
Indiach i w Egipcie, aby fabrykom w Lancashire zapewni regularn a od
obcych pastw niezalen dostaw surowca. Wynalezienie motoru spalinowego
spowodowao wycig za zoami nafty. Gdy wprowadzono gumowe opony do
samochodw i rowerw, rzucono si do eksploatacji kauczuku najpierw w
dunglach brazylijskich, pniej na plantacjach zakadanych na Pwyspie
Malajskim, w Indiach, na Cejlonie, na Jawie, Sumatrze i na Borneo. Orzech
kokosowy spowodowa inwazj europejsk na wyspy Oceanu Spokojnego.
Nieskrpowane wyzyskanie rde surowcw moliwe byo wtedy tylko, gdy
znajdoway si one we wasnych koloniach czy protektoratach. Std silna
rywalizacja pomidzy pastwami kapitalistycznymi i liczne konflikty o
posiadoci kolonialne.
2) |Rynki zbytu. Kolonie byy ju znacznie dawniej intratnymi rynkami
zbytu dla pastw europejskich. W okresie kapitalizmu monopolistycznego
znaczenie ich wszake ulego zasadniczej zmianie. W drugiej poowie Xix w.
prawie wszystkie pastwa z wyjtkiem Anglii zaczy si otacza murem
barier celnych. Francuski prezes ministrw, Jules Ferry, mwi w 1885 r.:
"Czego brak naszemu przemysowi?" ... Rynkw zbytu. Dlaczego? Poniewa
Niemcy zasaniaj si barier celn; poniewa po drugiej stronie oceanu
Stany Zjednoczone stosuj protekcjonizm... Poniewa na naszych wasnych
rynkach te wielkie pastwa sprzedaj towary, ktrych nie widzielimy nigdy
przedtem".
Wydawa si moe spraw dziwn, e kraje zacofane gospodarczo i
prymitywne, a takimi byy kolonie czy pkolonie, przedstawiay jednak dla
przemysu interesujcy i wany rynek zbytu. Ot do kolonii wywoono towar
najgorszy, czsto z brakami, nie nadajcy si do sprzeday w Europie czy
Ameryce Pnocnej, lub przestarzay.
Synny podrnik afrykaski Stanley, po powrocie w 1877 r. ze swej
podry po Kongo, przemawiajc na posiedzeniu Izby Handlowej w Manchesterze
zapewnia pord gorcych oklaskw zgromadzonych tam fabrykantw i kupcw
bawenianych, e jeli Murzyni kongijscy naucz si nosi ubranie, to
Anglia bdzie musiaa dostarcza im rocznie materiaw bawenianych za 26
mln funtw szterlingw.
3) |Wywz kapitaw. "Dla dawnego kapitalizmu - pisa Lenin w warunkach
cakowitego panowania wolnej konkurencji typowy by wywz |towarw. Dla
najnowszego kapitalizmu w warunkach panowania monopoli typowy staje si
wywz |kapitau".
Kapita chtnie szuka lokaty w krajach gospodarczo zacofanych, gdzie
bya tania sia robocza, gdzie znajdoway si zarazem due bogactwa
naturalne, gdzie protekcja pastwa imperialistycznego moga mu zapewni
uprzywilejowane stanowisko. Tzw. nadmiar kapitau kierowano nie ku
rozwojowi rodzinnego ycia gospodarczego, ku podnoszeniu poziomu yciowego
szerokich mas narodu, lecz ku zyskom atwym a szybkim. Francuski
ekonomista, Paul Leroy-Beaulieu, pisa w 1886 r.: "Kapita, ktry zarabia 3
lub 4% na podnoszeniu rolnictwa we Francji, przyniesie 10, 15, 20% w
gospodarstwach rolnych w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, La Placie, Nowej
Zelandii i Australii". Ten sam ekonomista oblicza dalej, e kapita
woony w budow nowych linii kolejowych we Francji da z trudem 2 lub 3%, w
krajach zamorskich natomiast 10 lub 20%.
Niezmiernie zyskowne byy poyczki udzielane pastwom azjatyckim,
afrykaskim czy Ameryki aciskiej. W zamian za zgod na otwarcie kredytu
poyczajcy kapitalici uzyskiwali intratne koncesje na eksploatacj kraju.
Budowa kolei np. bya znakomitym interesem, przy ktrym wszelka strata bya
z gry wykluczona. Wemy dla przykadu umow podpisan 21 stycznia 1902 r.
pomidzy tzw. Towarzystwem Ottomaskim, wasnoci grupy kapitalistw
niemieckich, a rzdem tureckim. Towarzystwo Ottomaskie otrzymao na 99 lat
koncesj na budow i eksploatacj wielkiej linii kolejowej dugoci
24677km od Konga przez Bagdad do Al-Basra nad Zatok Persk, dalej
koncesj na eglug na Eufracie i Tygrysie, wreszcie prawo budowy portw
itp. Nie do na tym, Turcja udzielia jeszcze Towarzystwu tzw. gwarancji
kilometrycznej, czyli zobowizania, e jeli spka kapitalistyczna nie
osignie okrelonej kwoty wpyww, przypadajcej na 17km drogi elaznej,
rzd turecki dopaci jej sum brakujc.
Potne koncerny zbrojeniowe, takie jak niemiecki Krupp czy Mauser,
angielski Armstrong lub Vickers, francuski Schneider, zawsze znajdoway
sposb, aby drog nacisku pastwowego, zwykego szantau czy przekupstwa
zmusi sabe pastwa - pkolonie imperializmu, Turcj, Persj czy
republiki poudniowoamerykaskie, do wielkich zamwie sprztu bojowego.
Rzecz odbywaa si zwykle w ten sposb, e rzd pastwa o typie
pkolonialnym otrzymywa wysoko oprocentowan i dobrze zabezpieczon
poyczk, za pienidze te za obowizany by naby w fabrykach wskazanych
przez banki udzielajce poyczki, sprzt bojowy. Operacja taka przynosia
olbrzymie zyski, gdy sprzedawano zasadniczo typy broni przestarzae,
wycofane ju z armii europejskich. Wywz kapitaw by zreszt w wielu
wypadkach raczej pozorny ni rzeczywisty. Obliczano, e np. w kolejnictwie
kraj otrzymujcy poyczk dostawa faktycznie zaledwie jej pit cz, 4/5
pozostawao w kraju wierzyciela jako pokrycie nalenoci za nabyte tam
parowozy, wagony, szyny i inne urzdzenia kolejowe, zwrot kosztw przewozu
itp.
4) |Bazy wojskowe. Istniay liczne terytoria i czci terytoriw, ktre
popady w zaleno od pastw imperialistycznych wycznie z uwagi na swe
znaczenie strategiczne. Najlepiej wida to na przykadzie posiadoci
angielskich. Gibraltar, Malta, Cypr, Suez, Aden, Somali, Singapur to punkty
wzowe zabezpieczajce drog z Anglii do Indii, Australii i na Daleki
Wschd. Wyspy Midway, Wake, Guam to droga Stanw Zjednoczonych przez Ocean
Spokojny do Azji. Niemieckie kolonie w Afryce i na Oceanie Spokojnym,
ubogie w bogactwa naturalne, miay dla Rzeszy wiksze znaczenie jako punkty
wyjciowe w walce o nowy podzia wiata ni jako rdo dochodw,
Jaka bya podstawa spoeczna, ktr zwolennicy ekspansji kolonialnej
zdoali utworzy dla swej polityki? Na szczycie sta kapita
monopolistyczny, a take arystokracja rodowa, mianowicie ta jej cz,
ktra zwizaa si ju z wielk finansjer i cikim przemysem licznymi
wzami interesu. Agitatorzy i bojownicy o popularno kolonializmu w
spoeczestwie wywodzili si najczciej z k intelektualnych. Nierzadko
profesor wyszej uczelni z wyyn katedry uniwersyteckiej, pisarz i
publicysta w sowie drukowanym, a najczciej nauczyciel w szkole szerzyli
pogld, e Europejczycy maj obowizek "podj brzemi biaego czowieka",
jak to okrela w Anglii J. Rudyard Kipling, e "rasy wysze maj prawa w
stosunku do ras niszych; maj prawa, gdy maj obowizki, maj obowizek
cywilizowania ras niszych", jak mwi we Francji Jules Ferry. Propaganda
kolonializmu posugiwaa si take innymi argumentami, dowodzia, e
posiadanie wasnych kolonii jest niezawodn drog do usunicia trudnoci
gospodarczych, z ktrymi walczono, do zapobieenia kryzysom, e walnie
przyczyni si do wzrostu oglnej zamonoci itd. Taka propaganda trafia na
grunt podatny zarwno wrd redniej buruazji, jaki zwaszcza - wrd
drobnomieszczastwa. Ta warstwa, wci zagroona proletaryzacj, upatrywaa
w kolonializmie rodek zaradczy, na rne swoje niedomagania i bolczki.
Wielu modym ludziom z warstw rednich kolo nie wydaway si najlepszym
sposobem zrobienia kariery czy majtku. Wiedzieli, e oficerowie,
urzdnicy, lekarze, technicy itp. yli w koloniach na poziomie, ktry
znacznie przewysza poziom ycia osb zajmujcych analogiczne stanowiska w
metropolii.
Tote klasy posiadajce w wikszoci popieray polityk kolonialn,
chocia z ich szeregw wychodzia czsto opozycja, ale wyjtkowo tylko bya
to opozycja zasadnicza i konsekwentna. Kierowaa si ona motywami
gospodarczymi i politycznymi. W Anglii np. na przeomie Xix i Xx w.
zwolennicy wolnego handlu traktowali kolonie wci z nieufnoci i
ostatecznie udaremnili zamysy Josepha Chamberlaina cisego zespolenia
brytyjskich posiadoci zamorskich z metropoli. We Francji czsto sysze
mona byo zdanie, e ekspansja kolonialna odsuwa siy, energi, uwag
narodu od kwestii dla najistotniejszej, od sprawy stosunku do Niemiec i
odzyskania Alzacji i Lotaryngii, e kolonie odwracaj wzrok Francuza od
"bkitnej linii Wogezw". Tymi wzgldami si kierujc ostro przez dugie
lata zwalcza polityk kolonialn Georges Clemenceau. Gdy wszake sam w
latach 1906-1909 sta na czele gabinetu, nie zawrci Francji z drogi
kolonializmu. Przeciwnie, za jego rzdw wytrwale pracowano nad
wzmocnieniem pozycji Francji w Maroku.
Gdy mowa o stosunku klas posiadajcych do kolonializmu, zway trzeba
jeszcze jeden doniosy czynnik, ktry odegra znaczn rol w ksztatowaniu
ich stanowiska. Bya to kwestia spoeczna. W dosadny sposb uj rzecz
Cecil Rhodes w 1895 r.: "Zwiedziem wczoraj East-End [dzielnica robotnicza
w Londynie i byem na zebraniu bezrobotnych. Gdy nasuchaem si tam
dzikich przemwie, ktre byy jednym krzykiem "chleba! chleba!" i wracajc
do domu zastanawiaem si nad tym, co widziaem, przekonaem si bardziej
ni kiedykolwiek o znaczeniu imperializmu... Moim najgbszym marzeniem
jest rozwizanie kwestii spoecznej, a mianowicie: aby uratowa
czterdzieci milionw mieszkacw Zjednoczonego Krlestwa od zgubnej wojny
domowej, my, politycy kolonialni, musimy zdoby nowe ziemie, aby rozmieci
na nich nadmiar ludnoci, aby uzyska nowe rynki zbytu towarw
produkowanych w fabrykach i wydobywanych w kopalniach. Imperium, mwiem to
zawsze, to kwestia odka. Jeli nie chcecie wojny domowej, to musicie
sta si imperialistami".
Jest to wic program wyrany; wychodzi on z zaoenia, e posiadanie
wasnych kolonii podniesie zamono metropolii, przede wszystkim
oczywicie buruazji, i pozwoli pewn cz zyskw pyncych z pracy
mieszkacw kolonii obrci na podniesienie poziomu ycia robotniku.
Chodzio tu gwnie o arystokracj robotnicz i zwizanie jej z panujcym
ustrojem kapitalistycznym.
Zachodzi wobec tego pytanie, jak do podbojw kolonialnych ustosunkowaa
si klasa robotnicza i partie socjalistyczne w gwnych pastwach
kolonizatorskich? wietnie w stosunkach angielskich zorientowany Engels
pisa z Londynu 12 wrzenia 1882 r. do Kautsky'ego: "Pytasz mnie, co
robotnicy angielscy myl o polityce kolonialnej. Dokadnie to samo, co o
polityce w ogle; myl tak, jak buruazja. Nie ma tu partii robotniczej,
s tylko konserwatyci i liberaowie-radykali, a robotnicy raduj si
angielskim monopolem na rynkach wiatowych i koloniami".
W Niemczech Wilhelm Liebknecht w debacie parlamentarnej 4 marca 1885 r.
rzuci zwolennikom kolonializmu ostrzeenie: "Panowie eksportuj kwesti
socjaln. Panowie w piaskach i bagnach Afryki wyczarowuj przed oczyma
narodu jak fatamorgan... Ale sprawa socjalna moe by rozwizana tylko w
kraju, nigdy w dali przez polityk kolonialn". I Liebknecht wszake istoty
kolonializmu nie rozumia, uwaa, i polityka kolonialna zaley od ustroju
pastwa, ktre j prowadzi, moe wic mie znaczenie dodatnie lub ujemne.
Bernstein w swej gonej pracy Die Voraussetzungen des Sozialismus und die
Aufgaben der Sozialdemokratie, 1899 (Zasady socjalizmu i zadania
socjaldemokracji) dowodzi, e dla ruchu robotniczego jest spraw obojtn,
czy kolonie przynosz korzyci czy nie, gosi rwnie mocno ryzykowny
pogld, e "nie podbj, lecz zagospodarowanie ziemi daje historyczny tytu
prawny do jej uywania". Krytyka podejmowana na terenie parlamentarnym
przez posw socjalistycznych wychodzia raczej z zaoenia, i koszta
ekspansji kolonialnej obciaj przede wszystki masy pracujce, ni ze
zrozumienia szkodliwoci kolonializmu i pyncych ze niebezpieczestw.
Ekspansja kolonialna pync zawsze z tych samych przyczyn i dc do tych
samych celw przybieraa zalenie od okolicznoci rne formy. A wic
najpierw ekspansja kolonialna w swej pierwotnej postaci, nastpnie
protektoraty rozcigane nad sabszymi i mniejszymi pastwami
pozauropejskimi, jak np. Tunezja czy Egipt, a wic wreszcie tworzenie
pkolonii w wikszych a gospodarczo zacofanych pastwach, jak Turcja,
Persja, Chiny drog tzw. w jzyku dyplomatycznym penetration paci ique,
czyli pokojowego przenikania.
Ekspansja kolonialna w postaci pierwotnej obejmowaa ziemie sabo
zaludnione, zamieszkane przez ludno stojc na niskim stopniu rozwoju
cywilizacyjnego. Kolonizator europejski, oficer niszego stopnia,
przedsibiorczy kupiec czy zwyky awanturnik, przybywa na czele oddziau
zoonego z kilkunastu lub kilkudziesiciu onierzy do kraju uwaanego za
bezpaski, za wasno niczyj i wywiesza tam flag swego pastwa. Krok
ten stara si najczciej umocni czy te zalegalizowa przez zawarcie
"traktatw" z miejscowymi kacykami. Zapas szklanych paciorkw, perkalu,
starej zuytej broni, starych barwnych mundurw, wdki, by argumentem,
ktry przewanie wystarcza, aby murzyski krlik uzna nad sob
zwierzchnictwo krlowej angielskiej, cesarza niemieckiego czy republiki
francuskiej. W ten sposb zdobyte zostay tereny wiksze ni niejedno
wielkie i rozlege pastwo europejskie. Czasem trzeba byo uy siy, tzn.
wysa przeciw opornym tubylcom ekspedycj karn, ktra w sposb bardziej
jeszcze przekonujcy, bo przemoc i okruciestwem zmuszaa do
posuszestwa.
Protektorat by rwnie operacj zyskown. Na czele protegowanego pastwa
pozostawa w dalszym cigu miejscowy wadca, kedyw w Egipcie czy bej w
Tunezji, nadal dziaaa miejscowa administracja i miejscowa policja. Ale
przy boku panujcego sta wysannik pastwa-protektora, czasem ze skromnym
tytuem konsula generalnego, jak lord Cromer w Egipcie, czasem z tytuem
rezydenta generalnego, jak w Tunezji, a w odpowiednich dziaach
administracji zasiadali europejscy doradcy i rzeczoznawcy. Wadza bya
cakowicie w rkach przybyszw, ciar zarzdu natomiast spada na barki
tubylcw. Rzd krajowy ciga rwnie na siebie spor doz niezadowolenia,
ktre w ludnoci budzia eksploatacja kolonialna.
Przenikanie pokojowe rozpoczynao si od opanowania przez imperium
kluczowych pozycji ycia gospodarczego kraju, poddanego eksploatacji.
Nastpnym stadium byo owadnicie nim take i pod wzgldem politycznym.
Kraj, zagroony takim niebezpieczestwem, znajdowa niekiedy pewnego
rodzaju ochron we wzajemnej rywalizacji rnych pastw imperialistycznych,
z ktrych adne nie chciao dopuci do zbytniego wzmocnienia
wspzawodnikw. W ten sposb utrzymywao si np. przez czas duszy
pastwo ottomaskie, wygrywajc rywalizacj midzy imperializmem
niemieckim, rosyjskim, angielskim, francuskim. Czasami imperialici
potrafili doj do porozumienia, najczciej zreszt nieszczerego i
nietrwaego. Tak byo np. w Persji, gdzie w 1907 r. Anglia i Rosja zawary
ukad, moc ktrego kraj ten podzielony zosta na trzy strefy wpyww -
angielsk, rosyjsk i mieszan. Niekiedy porozumienie takie przynosio
skutki jeszcze dalej idce, mianowicie formalny protektorat. Tak byo w
Egipcie, gdzie gr wzi imperializm angielski pozostawiajc francuskiemu
rywalowi tylko ograniczone dziedziny wpywu. Tak byo rwnie w Maroku,
gdzie Francja po kilkuletnim konflikcie wyeliminowaa Niemcy, dajc im
rekompensat w Afryce Rwnikowej.
W dziedzinie stosunkw midzynarodowych polityka kolonialna wywoaa
liczne, nieraz cikie powikania. Obok "sprawy wschodniej" od dawna
zaprztajcej uwag wiata politycznego, wyonia si rwnie "kwestia
afrykaska", rne "kwestie azjatyckie", "kwestia Pacyfiku". Partnerami
sprawy afrykaskiej byy wielkie mocarstwa europejskie, z wyjtkiem Rosji i
kilka mniejszych pastw Europy (Hiszpania, Portugalia, Belgia). W Azji
rodkowej rywalizoway ze sob jedynie Wielka Brytania i Rosja. W kwestii
Dalekiego Wschodu i Oceanu Spokojnego obok partnerw europejskich wystpiy
Stany Zjednoczone i Japonia, a nawet dominia brytyjskie Australia i Nowa
Zelandia.
Konflikty kolonialne znajdujemy w rzdzie gwnych przyczyn pierwszej
wojny wiatowej.


Rozdzia pity:
Kwestia Robotnicza


Ruch robotniczy rozwija si w ostatnich dziesicioleciach Xix w. w
szczeglnych warunkach. Byy to czasy wzgldnego spokoju; w okresie
pomidzy upadkiem Komuny Paryskiej a wybuchem pierwszej rewolucji w Rosji
nigdzie nie byo wielkich powsta rewolucyjnych, robotnicy walczyli jedynie
strajkami. Szybki rozwj przemysu powodowa znaczny wzrost liczebny klasy
robotniczej. Jednoczenie roso pord robotnikw zrozumienie roli, jaka im
przypada we wspczesnym yciu spoecznym, rozwijaa si wiadomo
klasowa. Walka klasy robotniczej o zdobycie miejsca przybieraa na sile. W
1899 r. angielski zwizek robotnikw gazowni zorganizowa wielki strajk,
ktrego wynikiem byo wprowadzenie 8-godzinnego dnia pracy w gazowniach. W
tym samym czasie londyscy robotnicy portowi strajkiem zmusili pracodawcw
do podniesienia wynagrodze. W 1889 r. w Niemczech porzucio prac ponad
100 tys. grnikw w Zagbiu Ruhry i Saary, 19 tys. na lsku i 10 tys.
robotnikw w Saksonii. Strajkujcy domagali si 8-godzinnego dnia pracy i
prawa wybierania przedstawicielstwa robotniczego (Arbeiterausschusse), z
ktrym pracodawcy mieliby uzgadnia sprawy sporne. Strajk zakoczy si
czciowym zwycistwem, a przyczyni si do osabienia pozycji kanclerza
Bismarcka. "Walka klasowa opanowaa wszystkie umysy - pisa o tych
wypadkach liberalny historyk niemiecki Ziekursch - pastwo wczesne uznane
zostao za miertelnego wroga". Szerokim echem odbiy si w Europie masowe
strajki w Stanach Zjednoczonych. Fala strajkowa wzmoga zwarto i
wytrwao klasy robotniczej, zacienia jej powizania midzynarodowe.
Roso znaczenie partii robotniczych, ktre w ostatnim 30-leciu ubiegego
wieku powstay w wielu krajach. W Niemczech partia robotnicza zostaa
zawizana w 1863 r., w Danii w 1878 r., we Francji w latach 1879-1880, w
Belgii w 1885 r., w Norwegii w 1887 r., w Austrii w 1888 r., w Szwecji w
1889 r., we Woszech w 1892 r., w Wielkiej Brytani w 1893 r., w Holandii w
1894 r. W Rosji, gdzie pierwsze zwizki robotnicze powstay w latach 1875 i
1878, Plechanow zaoy w 1883 r. organizacj marksistowsk Wyzwolenie
Pracy (Oswobodienije Truda), a w dwanacie lat pniej zacz dziaa
zaoony przez Lenina Zwizek Walki o Wyzwolenie Klasy Robotniczej (Sojuz
borby za oswobodienije raboczego kassa). W Polsce zostaa zaoona w 1892
r. Polska Partia Socjalistyczna, w 1893 r. Socjaldemokracja Krlestwa
Polskiego, rozszerzona w 1900 r. na Socjaldemokracj Krlestwa Polskiego i
Litwy.
Pod koniec Xix w. partie socjalistyczne w Europie i Ameryce Pnocnej
liczyy ponad 300 tys. czonkw. W 1894 r. w parlamentach 7 pastw
zasiadao 134 posw socjalistycznych. W 1900 r. 207 posw reprezentowao
partie socjalistyczne w 10 parlamentach.
Znaczn rol odgryway w ruchu robotniczym zwizki zawodowe. Zostay one
zalegalizowane w Belgii w 1866 r., w Austrii w 1870 r., w Wielkiej Brytanii
midzy 1870 a 1876 r., w Hiszpanii w 1881 r., we Francji w 1884 r. (byy
tam tolerowane od 1864 r.), w Niemczech w 1890 r., w Rosji w 1906 r. W
ostatnim 10-leciu Xix w. liczba czonkw zwizkw zawodowych podniosa si
w Wielkiej Brytanii z 1250 tys. na 2 mln, w Niemczech z 300 tys. na 850
tys., we Francji z 50 na 250 tys. W 1913 r. robotnikw zrzeszonych w
zwizkach zawodowych byo: w Wielkiej Brytanii 4 mln, w Niemczech 3 mln, we
Francji 1 mln.
Naczelne, kierownicze miejsce w midzynarodowym ruchu robotniczym
zajmowaa socjaldemokracja niemiecka. Zwycistwo odniesione nad
ustawodawstwem antysocjalistycznym i wrog polityk Bismarcka, stae
sukcesy wyborcze day partii niemieckiej ogromny autorytet w caym wiecie.
Zwarta, obejmujca sieci organizacyjn cae pastwo, dysponujca zespoem
pracownikw duej klasy, zarwno w dziedzinie teorii, jak i praktyki,
zdobywajca coraz liczniejsze rzesze zwolennikw i sympatykw, staa si
socjaldemokracja niemiecka organizacj wzorcow dla ruchu robotniczego w
wielu krajach. Engels pisa w 1895 r.: "Dwa miliony wyborcw, ktrych
wysya ona do urn wyborczych, cznie z modymi mczyznami i kobietami nie
posiadajcymi praw wyborczych, ale solidaryzujcymi si z tymi dwoma
milionami, stanowi najliczniejsz, najbardziej zwart mas, decydujcy
"Oddzia szturmowy" midzynarodowej armii proletariackiej".
W pastwach z ustrojem parlamentarnym partie socjalistyczne bray udzia
w wyborach do cia prawodawczych i prowadziy akcj na rzecz reform
moliwych do uzyskania w ustroju kapitalistycznym, chocia byy i tam
liczne kierunki sprzeciwiajce si wszelkim prodkom, za jakie uwaano
reformy, i domagajce si walki wyborczej w celu pozyskania robotnikw dla
socjalizmu, nie za do zdobywania mandatw parlamentarnych. W cesarstwie
rosyjskim partie i ugrupowania socjalistyczne nie osigny monoci
jawnej, legalnej dziaalnoci, miay wic zdecydowanie rewolucyjny
charakter.
Podstaw teoretyczn dziaalnoci partii robotniczych day prace Marksa i
Engelsa. Manifest Komunistyczny (1848, wyd. pol. 1883), owoc ich wsplnej
pracy, by pierwszym "szczegowym, teoretycznym i praktycznym programem
partyjnym, przeznaczonym do opublikowania". Lata po upadku rewolucji zuy
Marks na opracowanie dziea, ktre miao pooy podwaliny socjalizmu
naukowego. W 1859 r. opublikowa w Berlinie prac pt. Przyczynek do krytyki
ekonomii politycznej. W osiem lat pniej w 1867 r. wyszed I tom Kapitalu.
Pierwszy przekad ukaza si w 1872 r. po rosyjsku w Rosji bez przeszkody
ze strony cenzury. Wydanie francuskie, osobicie skorygowane przez Marksa,
wyszo w 1875 r., tumaczenie polskie w 1884 r., angielskie w 1887 r. Po
mierci Marksa (14 marca 1883) Engels opublikowa w 1885 r. tom Ii, w 1894
r. tom Iii Kapitau. Przemylenie dowiadcze walk i wydarze lat 1848-1851
przynioso dwie rozprawy historyczno-polityczne Marksa: Walki klasowe we
Francji od 1848 r. do 1850 r. (1850, wyd. pol. 1906) i Osiemnasty
Brumaire'a Ludwika Bonaparte (1852, wyd. pol. 1889). Praca o Wojnie
domowej we Francji w 1871 r. (1871, wyd. pol. 1884) zawieraa analiz
Komuny Paryskiej.
Do waniejszych prac Engelsa nale: Anty-Dhring (1878, wyd. pol.1936),
Pochodzenie rodziny, wasnoci prywatnej i pastwa (1884, wyd. pol. 1885),
Ludwik Feuerbach i zmierzch klasycznej filozofii niemieckiej (1886, wyd.
pol. 1890).
Marks i Engels rozwinli teori walki klas. Podzia klasowy spoeczestwa
widzieli ju staroytni, zajmowali si t kwesti ekonomici angielscy i
francuscy historycy pierwszej poowy Xix w. Nie dotarli jednak do sedna
sprawy i ani w teorii, ani w praktyce nie dostrzegali konsekwencji walki
klasowej. Istot zagadnienia zrozumia Marks. "To, co wniosem nowego,
polega na udowodnieniu: 1) e istnienie klas jest zwizane tylko z
okrelonymi historycznymi fazami rozwoju produkcji, 2) e walka klas
prowadzi nieuchronnie do dyktatury proletariatu, 3) e owa dyktatura jest
sama tylko przejciem do zniesienia wszelkich klas i do spoeczestwa
bezklasowego". Marks i Engels gosili, e walka klas przenika wszystkie
dziedziny ycia: jest to walka gospodarCza o podzia dbr materialnych,
walka polityczna o wadz, walka ideologiczna wreszcie. Pogld, i walka
klasowa proletariatu przez jego dyktatur zmierza do obalenia istniejcego
ustroju i do utworzenia nowego spoeczestwa bezklasowego, mia dla ruchu
robotniczego ogromne znaczenie praktyczne.
Charakter pastwa, wedug Marksa i Engelsa, zaley od tego, jaka klasa
sprawuje wadz. Kolejno w historycznym ujciu byli to waciciele
niewolnikw, feudaowie, buruazja. "Na okrelonym szczeblu swego rozwoju -
pisa Marks - materialne siy wytwrcze spoeczestwa popadaj w
sprzeczno z istniejcymi stosunkami produkcji albo - co jest tylko
prawnym tego wyrazem - stosunkami wasnoci, w ktrych obrbie dotd si
rozwijay. Z form rozwoju si wytwrczych stosunki te zmieniaj si w ich
kajdany. Wwczas nastpuje epoka rewolucji socjalnej". Jeli stosunki
produkcji maj by zgodne z charakterem si wytwrczych, to wadza musi
przej z rk klasy wstecznej w rce klasy postpowej. Przejcie to
dokonuje si przemoc, a wic drog rewolucyjn.
Zgodnie z wczesn sytuacj Marks i Engels mniemali, e zwycistwo
rewolucji musi nastpi jednoczenie we wszystkich, a co najmniej w
bardziej rozwinitych gospodarczo krajach kapitalistycznych. Dopiero
pniej, ju w erze imperializmu, Lenin udowodni w teorii, e rewolucja
moe zwyciy w jednym tylko pastwie. W praktyce pokaza to bieg wydarze
w Rosji po roku 1917.
Marks i Engels nie ograniczali si do twrczoci naukowej, byli
inspiratorami, doradcami, w razie potrzeby krytykami ruchu robotniczego.
Pomimo wielkiego rozwoju ruchu robotniczego partie robotnicze walczyy z
powanymi trudnociami, nie tylko zewntrznymi, ale i wewntrz wasnych
szeregw.
Socjalizm wyszed poza krgi proletariatu i zdobywa zwolennikw zarwno
w koach inteligencji, jak i pord drobnomieszczastwa, ktre przebudow
ustroju pragno osign drog ewolucyjnych zmian, przez reformy, co,
rzecz prosta, wpywao na osabienie w partiach socjalistycznych tendencji
rewolucyjnych. Tendencje takie osabiaa rwnie tzw. arystokracja
robotnicza warstwa robotnikw najwyej wykwalifikowanych, majca w wielkich
krajach kapitalistycznych warunki materialne o wiele lepsze ni wikszo
proletariatu. W Niemczech warstw t nazywano "proletariatem noszcym
sztywne konierzyki" (Stehkragenproletariat). Arystokracj robotnicz
wizay rwnie z panujcym systemem niewielkie koncesje polityczne (np.
rozszerzenie prawa wyborczego w Wielkiej Brytanii w 1884 r., utworzenie
"kurii powszechnego gosowania" w Austrii w 1897 r. itp.).
Sukcesy wyborcze, ktre odnosili socjalici, zwaszcza niemieccy i
francuscy, wywoay w duej czci klasy robotniczej przekonanie, e cele
partii mona osign drog akcji parlamentarnej bez uciekania si do
rewolucji. Dziaay te wci wpywy lassalczykw, a wiadomo, jak wag
przywizywali oni do parlamentu.
Na takim gruncie wystpi w ruchu robotniczym kierunek zwany reformizmem,
wyroso prawe, oportunistyczne skrzydo partii socjalistycznych. Zamiast
walki rewolucyjnej o obalenie ustroju kapitalistycznego i wprowadzenie
socjalizmu kierunek ten domaga si reform spoecznych i widzia moliwo
przejcia do socjalizmu drog ewolucji. Socjaldemokrata bawarski Georg von
Vollmar zaleca, aby partia walczya tylko o reformy nietrudne do
zrealizowania w bliskiej przyszoci i uatwia sobie w ten sposb sojusz z
liberaln, postpow buruazj. Przeciwko takiej tendencji ostro wystpi
Engels wskazujc, e klasa robotnicza nigdy nie obejmie wadzy w Niemczech
na drodze parlamentarnej, gdy parlament niemiecki jest bezsilny. mier
Engelsa 5 sierpnia 1895 r. uatwia dziaalno przeciwnikw rewolucyjnego
marksizmu w ruchu robotniczym.
Wiksze ni w Niemczech moliwoci dziaania otwieray si przed
reformistami we Francji. W 1899 r. do rzdu buruazyjnego wszed w
charakterze ministra handlu deputowany socjalistyczny Aleksander Millerand,
otwierajc now epok w yciu politycznym nowoczesnego spoeczestwa -
wspprac w zarzdzaniu pastwem buruazyjnym midzy klasami panujcymi a
klas robotnicz (tzw. millerandyzm), i przystpi do wprowadzenia w ycie
reform spoecznych.
Rwnolegle do dziaalnoci praktycznej reformistw pracowali na polu
teoretycznym rewizjonici; filozofii marksistowskiej przeciwstawili
neokantyzm, rewolucyjnej dialektyce ewolucjonizm.
Gwnym wyrazicielem rewizjonizmu by pisarz i dziaacz niemiecki Eduard
Bernstein. W licznych artykuach (Problemy socjalizmu, drukowane w
naczelnym organie partii "Die Neue Zeit"), a zwaszcza w gonej ksice
Die Voraussetzungen des Sozialismus und die Aufgaben der Sozialdemokratie
(Zasady socjalizmu i zadania socjaldemokracji, 1899, wyd. pol. 1901 ) da
wyraz swym pogldom. Dowodzi, e teza Marksa o nieuchronnym zaamaniu si
kapitalizmu nie znalaza potwierdzenia; ustrj kapitalistyczny ulega
procesowi demokratyzacji; zarwno w przemyle, jak i w rolnictwie growa
ma nie koncentracja, lecz przeciwnie, dekoncentracja, przejcie do
socjalizmu moe si dokona w drodze reform organicznych, ktre wymagaj
dugiego czasu i spokoju. "Moja droga jest dusza, ale stale wznosi si w
gr, wasza droga za - mwi swym towarzyszom z partii - wiedzie nad
przepaci, poza ktr dostrzegacie Ziemi Obiecan". "Wyznaj otwarcie -
pisa innym razem - e dla tego, co zwyko si nazywa "ostatecznym celem
socjalizmu" ywi bardzo mao sympatii i zainteresowania. Cel ten w moich
oczach nic nie znaczy, wszystkim jest dla mnie ruch. A rozumiem przez to
pojcie zarwno oglny ruch w spoeczestwie, tzn. postp spoeczny, jak i
wszelk agitacj i prac dla osignicia tego postpu".
Pogld taki mia, rzecz prosta, due znaczenie praktyczne, oznacza po
prostu zerwanie z rewolucj. Zdaniem Lenina Bernstein gosi w teorii to,
co Millerand pokaza w praktyce.
Rewizjonizm zdoby licznych zwolennikw we wszystkich krajach. W Rosji
zblione pogldy gosili "ekonomici". Za naczelne zadanie ruchu
robotniczego uznali oni walk o realizacj gospodarczych da robotnikw
(wysoko pacy, dugo dnia roboczego itp.), walk polityczn za, walk
z panujcym ustrojem pragnli pozostawi liberalnej buruazji.
Twierdzenia Bernsteina wywoay oywion dyskusj. Gos zabraa m.in.
Ra Luksemburg dowodzc, i Bernstein bynajmniej nie przedstawi nowej,
dostosowanej do zmieniajcej si sytuacji taktyki walki o zdobycie wadzy
przez klas robotnicz, lecz porzuci zasad walki klas. Gwny teoretyk Ii
Midzynarodwki Karl Kautsky by znacznie powcigliwszy. Twierdzi, e nie
naley wyrokowa, czy tezy Bernsteina oznaczaj zerwanie z socjalizmem,
trzeba natomiast by mu wdzicznym, e pobudzi zainteresowania
teoretyczne.
W dyskusji wzili udzia rwnie marksisci rosyjscy - Plechanow na amach
"Die Neue Zeit" w 1898 r. i Lenin w artykuach ogaszanych w 1899 r. w
pismach rosyjskich. Lenin podda tezy Bernsteina krytyce teoretycznej, w
praktyce za podj zwycisk walk z "ekonomistami".
Na tym tle ksztatowa si w Ii Midzynarodwce kierunek nazwany pniej
centryzmem. Centryci zapewniali, i stoj na gruncie marksizmu, w istocie
rzeczy wszake ograniczali marksizm do teorii ekonomicznej raczej,
odbierajc mu charakter wiatopogldu. W praktyce politycznej, lawirujc
pomidzy prawym, reformistycznym skrzydem Midzynarodwki a lewym,
rewolucyjnym, przechylali si przewanie na stron reformizmu. Gwn rol
wrd centrystw odgrywali Niemiec Karl Kautsky i Austriak Victor Adler.
Rewizjonici i reformici nie byli jedynymi w ruchu robotniczym
przeciwnikami marksizmu. Oponentem by rwnie wczeniejszy od rewizjonizmu
anarchizm.
U podoa anarchizmu leaa teza, i rdem wszelkiego za spoecznego i
wszelkiego wyzysku jest pastwo i wywierany przez nie przymus, nie za
klasowy podzia spoeczestwa. Anarchici w pastwie upatrywali przyczyn,
a nie wynik nierwnoci spoecznej. Pastwo bowiem przez sw dziaalno
wytwarza stosunki gospodarcze oparte na wyzysku, co w nastpstwie prowadzi
do podziau na klasy spoeczne.
Anarchizm zacz si rozwija w poowie Xix w., nazw wzi z ksiki
publicysty i socjologa francuskiego, Pierre-Joseph Proudhona, pt. Qu'est-ce
que la propriete (Co to jest wasno, 1840).
Pord anarchistw wystpoway najoglniej biorc dwie tendencje:
indywidualistw, ktrzy pragnli odrzuci wszelk organizacj spoeczn, i
anarchistw-kolektywistw, dcych do utworzenia spoeczestwa
wspdziaajcego na zasadzie dobrowolnego porozumienia bez jakiegokolwiek
przymusu. Ten wanie kierunek uzyska w drugiej poowie Xix w. wpywy -
gwnie w krajach romaskich. Jego teoretykiem by szlachcic rosyjski
Micha Bakunin. Zblione do anarchistw-kolektywistw byy pniej pogldy
anarchistw-komunistw, ktrych wyrazicielem by rwnie Rosjanin Piotr
Kropotkin.
Bakunin pisa: "Odrzucamy wszelkie prawodawstwo, wszelkie autorytety i
wszelkie wpywy uprzywilejowane, patentowane, oficjalne i legalne, nawet
gdyby wychodziy z gosowania powszechnego; jestemy bowiem przekonani, e
wyszoby to na korzy panujcej i wyzyskujcej mniejszoci przeciw
interesom uciemionej ogromnej wikszoci". Anarchici wychodzili z
zaoenia, e czowiek jest z natury dobry i inteligentny, "pastwo -
dowodzi natomiast Bakunin - podobnie jak i teologia uwaa czowieka za
zego". Anarchici konsekwentnie odrzucali wszelk wadz, take wadz
rzdu rewolucyjnego, nawet tymczasowego. Kade pastwo, rwnie pastwo
wywodzce si z rewolucji, dziaa bdzie zawsze na rzecz despotyzmu, nigdy
za na rzecz wolnoci. Si, ktra miaa obali panujcy ustrj, upatrywa
Bakunin nie w robotniku, lecz w chopie. ywioowy bunt chopski mia
zniweczy wszelk wadz pastwow. Nowy ustrj mia polega na czeniu
si jednostek w grupy wytwrcze, tych za w wiksze federacje,
gospodarujce wsplnymi rodkami produkcji. Anarchici nie uznawali
potrzeby tworzenia partii politycznej, ktra by kierowaa proletariatem i
jego akcj.
Jedn z najbardziej interesujcych postaci nie tylko ruchu
anarchistycznego, ale spord wszystkich dziaaczy ideowych drugiej poowy
Xix w., by myliciel i anarchista rosyjski ksi Piotr Aleksiejewicz
Kropotkin. Zgodnie z tradycjami sfery arystokratycznej, z ktrej pochodzi,
wyksztacenie odebra w Korpusie Paziw w Petersburgu, a nastpnie
rozpocz sub wojskow. Lecz wkrtce pod wpywem wiadomoci o powstaniu
zesacw polskich na Syberii w 1866 r, wystpi z wojska i odda si
ulubionym studiom geografii, biologii, antropologii. Uwiziony w 1874 r. za
propagand rewolucyjn, po dwch latach zbieg z wizienia i wydosta si
za granic. Wrci do Rosji dopiero u schyku ycia, po obaleniu caratu w
1917 r. Przebywa na Zachodzie, gwnie w Szwajcarii, Francji i Anglii. Po
mierci Bakunina by powszechnie uwaany za gow anarchizmu, nie zajmowa
si wszake dziaalnoci polityczn, lecz powici si cakowicie pracy
teoretycznej. Spord licznych rozpraw i artykuw Kropotkina do
waniejszych naley studium pt. Pomoc wzajemna jako czynnik historycznego
rozwoju (1902, wyd. pol. 1919). Myli rozwinite w tej pracy nasun
Kropotkinowi zoolog rosyjski Karol Kessler, profesor uniwersytetu w
Kijowie, pniej w Petersburgu. Na zjedzie przyrodnikw rosyjskich w 1880
r. Kessler mwi: "Wzajemna pomoc jest takim samym prawem natury jak
wzajemna walka, ale dla postpowego rozwoju gatunku pierwsza jest
nieporwnanie waniejsza od drugiej". Myl t Kropotkin uzna za "klucz do
zagadnienia", ktre pragn rozwiza. "Wiadomo - pisa - do jakich wynikw
doszli w wikszoci uczeni, zwolennicy Darwina, nawet tak wybitni, jak
Huxley, wychodzc z darwinowskiej teorii "walki o byt". Nie ma takiego
gwatu ludw biaych nad czarnymi lub silnych nad sabymi, ktrego nie
starano by si usprawiedliwi t synn tez".
W ksice Pomoc wzajemna stara si Kropotkin wykaza, e pomoc taka jest
cech charakterystyczn nie tylko ludzi kulturalnych, nie tylko
barbarzycw i dzikich, ale take zwierzt. Nie jest to wytwr cywilizacji,
lecz podstawowa cecha ycia zbiorowego. Kropotkin nie negowa, rzecz
prosta, darwinowskiej tezy o walce o byt, lecz twierdzi, e jest to tylko
jedna strona zagadnienia; przeciwna jej zasada wzajemnej pomocy musi by
rwnie szeroko uwzgldniona.
Anarchokomunizm, ktrego gwnym wyrazicielem by Kropotkin, widzia
moliwo bezporedniego przejcia od pastwa kapitalistycznego do
bezpastwowego ustroju komunistycznego, opartego na zrzeszeniach, ktrym
przysugiwa bdzie wasno rodkw produkcji i ktre tylko luno bd ze
sob powizane. Kropotkin sdzi, e ludzie s najszczliwsi w niewielkich
grupach i e tam wanie mog najlepiej rozwija wrodzone skonnoci do
wzajemnej pomocy i do ycia opartego na zasadach naprawd demokratycznych.
Wedug Kropotkina kolektywizm jest stadium przejciowym do komunizmu. W
kolektywizmie utrzymuje si prawo wasnoci zrzesze lub ich federacji.
Lecz spoeczestwo zmierza do penego przyjcia zasady: od kadego wedug
jego zdolnoci, kademu wedug jego potrzeb. Prawo wasnoci wic zniknie i
wtedy nastpi prawdziwy komunizm.
Anarchizm wzrs na sile pod koniec Xix w. Ekspropriacja szerokich rzesz
drobnych wacicieli i sprzeciwy, jakie u wielu robotnikw budzi
oportunizm partii socjaldemokratycznych, byy wod na myn ruchu
anarchistycznego.
Byli wrd anarchistw zwolennicy terroru indywidualnego, tzw. propagandy
czynem, ktrej gwnym rodkiem byy zabjstwa i rnego rodzaju gwaty. W
1893 r. bomb napenion gwodziami rzucono podczas posiedzenia na sal
obrad Izby Deputowanych w Paryu. W 1894 r. zamordowany zosta w Lyonie
prezydent republiki francuskiej Sadi Carnot, w 1897 r. premier hiszpaski
Canovas del Castillo, w 1898 r. ofiar zamachu pada w Genewie cesarzowa
austriacka Elbieta. W 1900 r. zabity zosta krl woski Humbert I, w roku
nastpnym prezydent Stanw Zjednoczonych William Mac Kinley. Zamachy te
oczywicie w niczym nie podwaay ustroju kapitalistycznego, wzmagay
natomiast represje, ktre godziy przede wszystkim w ruch robotniczy.
Anarchici, nie uciekajcy si do terroru, nigdy nie zerwali oficjalnie z
terrorystami, byli bowiem skonni usprawiedliwia zabjstwo teoretycznie
jako protest przeciwko systemowi ucisku, jako sposb przeciwstawienia si
przemocy pastwa. Takie pogldy ywi Kropotkin, w praktyce bezwzgldnie
przeciwny "propagandzie czynem".
Partie socjalistyczne wystpoway ostro przeciwko anarchistom. Bakunin
wraz ze swymi zwolennikami zosta wykluczony z I Midzynarodwki. Podobnie
Ii Midzynarodwka zmuszona bya przeciwstawi si anarchistom. Miejscem
ywych dyskusji z anarchistami byy kongresy Ii Midzynarodwki, zwaszcza
brukselski w 1891 r. i zuryski w 1893 r.
W Brukseli wielk mow przeciwko anarchizmowi wygosi Bebel wskazujc,
e w wczesnych warunkach gwne zadanie socjalistw to rozpowszechnienie
zasad marksizmu i zdobycie wikszoci pord klasy robotniczej. Kongres w
Zurychu, w 1893 r. uchwali rezolucj, ktra nie dopuszczaa anarchistw do
zjazdw Midzynarodwki. Rezolucja ta gosia: "W kongresie mog bra
udzia wszystkie zwizki robotnicze, dalej partie i zrzeszenia
socjalistyczne, ktre uznaj konieczno organizacji robotniczej i akcji
politycznej".
Kontynuacj anarchizmu by anarchosyndykalizm, ktry zdoby najwiksze
wpywy we Francji, w pnocnych Woszech, w Hiszpanii (gwnie w
Katalonii), w Szwajcarii, w Ameryce aciskiej.
Podobnie jak anarchici anarchosyndykalici negowali potrzeb politycznej
organizacji i walki politycznej proletariatu, a wic potrzeb partii
robotniczej, zasadnicze natomiast znaczenie przypisywali zwizkom zawodowym
- syndykatom. To wanie zwizki dokona miay rewolucji, obali ustrj
kapitalistyczny i znie pastwo. Nowemu spoeczestwu przewodzi miaa
federacja zwizkw zawodowych; do niej naleaoby kierownictwo
wytwrczoci i podzia dbr. Ten program anarchosyndykalici spodziewali
si zrealizowa drog strajku powszechnego.
Ukad si w ruchu robotniczym na przeomie stulecia przedstawia si
nastpujco: w partiach socjalistycznych Europy Zachodniej, Pnocnej i
rodkowej growa reformizm. W krajach romaskich Europy
Poudniowo-Zachodniej duymi wpywami cieszy si anarchizm. W Rosji
przewag zdoby konsekwentnie rewolucyjny bolszewizm.
W pocztkach Xx w. zaostrzya si walka pomidzy marksistowskim,
rewolucyjnym nurtem w ruchu robotniczym, a reformizmem. W wielu partiach
uksztatoway si lewe skrzyda, ktre domagay si zmiany dotychczasowej
taktyki rokowa i organizowania rewolucyjnych masowych akcji politycznych.
Tak np. na zjedzie niemieckiej socjaldemokracji w Moguncji w 1900 r. Ra
Luksemburg daa, aby zamiast sownej deklaracji przeciwko wojnie podj
"akcj masow" przeciwko agresji imperialistycznej na Chiny. Lewica
pozostawaa wszake w krajach zachodnich w mniejszoci.
Najdalej i najbardziej konsekwentnie poszli na drodze rewolucyjnej
socjaldemokraci rosyjscy. Na Ii Zjedzie rosyjskiej partii
socjaldemokratycznej w Londynie w 1903 r. wyoni si rewolucyjny kierunek
marksistowski nowego typu, oparty na zasadach goszonych przez leninowsk
"Iskr". Program jego wyranie stawia jako gwny cel socjaldemokracji
walk o dyktatur proletariatu. Socjaldemokracja rosyjska bya jedyn
parti Ii Midzynarodwki, ktra w swym programie umiecia postulat
dyktatury proletariatu.
Od pocztkw ery imperializmu gwny orodek rewolucyjny przesun si z
Europy Zachodniej do Rosji. Rewolucja roku 1905 jeszcze bardziej wzmoga
znaczenie rosyjskiego orodka rewolucyjnego, a zwaszcza partii
bolszewickiej. Na rozwj midzynarodowego ruchu robotniczego spory wpyw
miao te wzmoenie ruchw narodowowyzwoleczych i zaostrzenie walki
klasowej w krajach pozaeuropejskich, przede wszystkim w Azji.


Rozdzia szsty:
Ii Midzynarodwka


W 1876 r. zostaa rozwizana skutkiem wewntrznych tar i sporw
wywoanych przez anarchistw I Midzynarodwka. Ale partie i organizacje
robotnicze rozumiay konieczno wsppracy midzynarodowej, powszechnie
rozumiano te potrzeb utworzenia nowej instytucji midzynarodowej
koordynujc ruch robotniczy. dania takie wysuwano z rnych stron,
stawiali je i socjaldemokraci niemieccy, i francuscy possybilici, i
organizacje robotnicze angielskie. Du rol odegra tu Engels, ktry,
wedug sw Lenina, "jak modzieniec porwa si do walki".
14 lipca 1889 r. otworzyy swe obrady w Paryu jednoczenie dwa
midzynarodowe kongresy robotnicze - jeden zwoany przez partie
marksistowskie, drugi przez possybilistw. Chocia liczba delegatw na
zjedzie possybilistw bya nieco wysza, doniolejsze bez porwnania
znaczenie dla dalszego rozwoju ruchu robotniczego mia kongres
marksistowski - mia on te szerszy, bardziej midzynarodowy charakter. Z
jego obrad i uchwa wyonia si Ii Midzynarodwka. Najwybitniejsi spord
uczestnikw to Francuzi: dawny komunard Edouard Vaillant, Jules Guesde,
zi Marksa Paul Lafargue, dalej Niemcy: Wilhelm Liebknecht i August Bebel,
wreszcie Rosjanie: Jerzy W. Plechanow i Piotr P. awrow. Przewodniczyli
Liebknecht i Vaillant.
Obrady kongresu paryskiego powicone byy wanym zagadnieniom spoecznym
i politycznym. Stwierdzono przede wszystkim, e przed robotnikami stoi
obowizek walki "wszelkimi znajdujcymi si w ich rozporzdzeniu rodkami"
przeciwko ustrojowi kapitalistycznemu. Ustalono nastpnie, e robotnicy nie
mog si ogranicza do walki ekonomicznej, lecz prowadzi musz dziaalno
polityczn, tworzc wasne partie socjalistyczne. Podkrelono wreszcie
konieczno energicznej akcji w sprawie ustawodawstwa pracy, ktre uznano
za "niezbdny, wstpny warunek wyzwolenia klasy robotniczej". Due
znaczenie miaa uchwaa o ustanowieniu wita robotniczego w dniu 1 maja
kadego roku i o organizowaniu wtedy manifestacji robotniczych we
wszystkich pastwach i we wszystkich miastach. Po raz pierwszy w dziejach
uroczysto 1 maja obchodzono w 1890 r.
Kongres paryski nie powzi formalnej uchway o utworzeniu nowej
midzynarodowej organizacji robotniczej, ale w praktyce od tego czasu
rozpocza sw dziaalno Ii Midzynarodwka. Partie socjalistyczne
poszczeglnych krajw uznano za jej sekcje.
Od kongresu paryskiego w 1889 r. do wybuchu pierwszej wojny wiatowej
odbyo si dziewi midzynarodowych zjazdw socjalistycznych. Zjazdy te
odbyy si:
`ts
w Paryu - 14-20 lipca 1889
w Brukseli - 16-23 sierpnia 1891
w Zurychu - 6-12 sierpnia 1893
w Londynie - 27-31 lipca 1896
w Paryu - 23-27 wrzenia 1900
w Amsterdamie - 14-20 sierpnia 1904
w Stuttgarcie - 18-24 sierpnia 1907
w Kopenhadze - 28 sierpnia - 3 wrzenia 1910
w Bazylei - 24-25 padziernika 1912
`tn

Kongresy Midzynarodwki poruszay zawsze wane problemy, istotne dla
ycia politycznego i spoecznego danego okresu. Nie zawsze jednak umiay
da trafne rozwizanie. Nie zawsze rwnie uchway i postanowienia Ii
Midzynarodwki byy respektowane.
Kongres zuryski wskazywa robotnikom na konieczno walki o powszechne
prawo wyborcze i demokratyzacj systemu wyborczego. Kongres londyski da
zniesienia staych armii i zaprowadzenia sdw rozjemczych dla pokojowego
rozstrzygania sporw midzynarodowych, protestowa przeciwko tajnym
traktatom.
Drugi kongres paryski w 1900 r. zaj si kwesti moliwoci i celowoci
udziau socjalistw w rzdach buruazyjnych. Byo to w kilkanacie miesicy
po wstpieniu socjalisty Milleranda do rzdu we Francji. Uchwalona
wikszoci gosw rezolucja, zredagowana przez Kautsky'ego gosia, e
wstpienie socjalisty do gabinetu buruazyjnego nie jest kwesti zasad,
lecz spraw taktyczn, ktr partie musz rozstrzyga w kadym
poszczeglnym wypadku. Socjalista woski prof. Enrico Ferri nazwa wniosek
Kautsky'ego "rezolucj kauczukow".
Drugi kongres paryski powoa do ycia stay organ wykonawczy
Midzynarodwki - Midzynarodowe Biuro Socjalistyczne z siedzib w
Brukseli. Nie by to wszake organ wyposaony w kompetencje kierownicze,
mia raczej zadania informacyjne i funkcje poredniczce. W skad Komitetu
Wykonawczego wchodzili przedstawiciele poszczeglnych partii i
socjalistycznych frakcji parlamentarnych. Na czele Biura stan znany
parlamentarzysta belgijski Emile Vandervelde. Od padziernika 1905 r.
czonkiem Biura by Lenin.
Kongres w Amsterdamie zaj si midzy innymi znowu spraw wsppracy
partii socjalistycznych z buruazyjnymi. Dyskusja bya oywiona. Jedni
delegaci, jak Jean Jaures, wywodzili, e klasa robotnicza zdobdzie wadz,
opanowujc stopniowo samorzd i inne organy pastwa buruazyjnego; dlatego
nie naley z gry potpia wspdziaania z buruazj, a nawet udziau w
rzdach buruazyjnych. Inni, jak August Bebel i Jules Guesde, wystpowali
przeciwko taktyce, ktr nazywali "przystosowaniem si do istniejcego
porzdku". Pogld przeciwny wsppracy ostatecznie zwyciy i kongres
uchwali rezolucj, wniesion przez Guesde'a, ktra partiom socjalistycznym
nakrelaa nastpujce zadania: "Zdecydowanie i uparcie broni interesw
klasy robotniczej, rozszerzy i zabezpieczy swobody polityczne i
rwnouprawnienie we wszystkich krajach, prowadzi jeszcze bardziej
energiczn walk przeciwko militaryzmowi i kapitalizmowi, przeciwko
polityce kolonialnej i mocarstwowej, przeciwko bezprawiu, uciskowi oraz
wszelkim formom eksploatacji i walczy o rozwj ustawodawstwa spoecznego".
Kongres nie podzieli wic pogldw Jauresa na sposb dojcia socjalistw
do wadzy, ale nie wysun tezy o rewolucji i dyktaturze proletariatu.
W 1907 r., a wic wkrtce po rewolucji rosyjskiej i po pierwszym
konflikcie niemiecko-francuskim o Maroko, odby si zjazd Midzynarodwki w
Stuttgarcie, gdzie dyskusji poddano kwesti niebezpieczestwa wojny.
Zgoszono cztery rezolucje - Bebla, Gustave Herve'ego, Guesde'a i Jauresa.
Rezolucje Bebla i Guesde'a pokryway si ze sob w zasadniczych punktach,
trafnie okrelay cise zwizki militaryzmu z kapitalizmem, ale nie
wskazyway konkretnych drg przeciwdziaania wojnie. Gustave Herve
dowodzi, e wojna jest zawsze prowadzona w interesie kapitalistw, e wic
proletariat powinien kadej wojnie przeciwstawi si strajkiem powszechnym
i powstaniem. Jaures w strajku powszechnym upatrywa rwnie rodek obrony
przed niebezpieczestwem wojny, ale sta zarazem na stanowisku, e
proletariat ma obowizek broni swej ojczyzny, jeli zostanie napadnita.
Kongres przyj ostatecznie rezolucj Bebla z poprawkami, wniesionymi przez
Lenina i R Luksemburg. Rezolucja wskazywaa, e jeli partie
socjalistyczne nie zdoaj przeszkodzi wybuchowi wojny, powinny wyzyska
wywoany przez ni kryzys gospodarczy i polityczny do walki z ustrojem
kapitalistycznym i do przyspieszenia jego upadku.
Kongres stuttgarcki podda take dyskusji polityk kolonialn i
kolonializm. I w tej dziedzinie wystpia pomidzy delegatami do znaczna
rnica zda.
Sprawa walki w obronie pokoju bya nastpnie przedmiotem obrad
nadzwyczajnego kongresu zwoanego do Bazylei w 1912 r. z okazji wybuchu
wojny bakaskiej. Manifest uchwalony jednomylnie wskazywa rzdom, e
wojna im samym niesie niebezpieczestwo, przypomina, e "wojna
francusko-niemiecka wywoaa zryw rewolucyjny - powstanie Komuny, wojna
rosyjsko-japoska wprawia w ruch rewolucyjne siy narodu rosyjskiego".
Dziaalno antywojenna Ii Midzynarodwki nie udaremnia wybuchu wojny w
1914 r., nie utrudnia w adnym kraju mobilizacji, nie przeszkodzia
parlamentarzystom socjalistycznym gosowa za kredytami wojennymi.


Rozdzia sidmy:
Buruazja wobec
kwestii robotniczej


Kwestia robotnicza budzia coraz ywsze zainteresowanie, zajmowaa
pokane miejsce w obradach parlamentarnych i na amach prasy, pobudzaa
twrczo literack (powie Germinal Emila Zoli, ogoszona w I wydaniu w
1885 r. i dramat Gerharda Hauptmanna Die Weber (Tkacze) z 1892 r., eby
wymieni utwory najgoniejsze).
Klasa panujca dostrzegaa zagraajce jej niebezpieczestwo, cho nie
zawsze rozumiaa jego rda, charakter i znaczenie. Znakomity historyk
szwajcarski, Jacob Burckhardt, wykady uniwersyteckie o erze rewolucji
francuskiej rozpocz zim 1871 r. tymi sowy: "Jeli chodzi o tytu
wykadw, w gruncie rzeczy wszystko a do naszych dni naley do okresu
rewolucji. Znajdujemy si dopiero na pocztku, moe jestemy widzami
drugiego aktu, gdy trzy, pozornie spokojne dziesiciolecia pomidzy 1815
r. a 1848 r. trzeba uzna jedynie za antrakt w wielkim dramacie".
Niebezpieczestwo spoeczne, grone widmo rewolucji socjalnej, usiowaa
klasa panujca zaegna czy te oddali metod p - czy wierrodkw.
Wypracowywano teoretyczn stron zagadnienia, schodzono i do praktyki dnia
codziennego.
Interesujc prb rozwizania kwestii spoecznej da tzw. socjalizm z
katedry. W nazwie tej tylko cz druga, o katedrze, bya prawdziwa,
kierunek ten bowiem reprezentowali profesorowie uniwersyteccy; socjalistami
nazywali ich ironicznie przeciwnicy z obozu liberalnego i konserwatywnego
nie rozumiejcy zupenie zagadnienia. Pierwszymi rzecznikami socjalizmu z
katedry byli trzej niemieccy profesorowie ekonomii politycznej - Lujo
Brentano, Gustaw Schmoller i Adolf Wagner. W 1872 r. zaoyli oni
Stowarzyszenie dla Polityki Socjalnej (Verein fr Sozialpolitik). Czonkiem
jego by midzy innymi profesor ekonomii Uniwersytetu Lwowskiego i minister
skarbu austriacki i polski, Leon Biliski. Stowarzyszenie rozwino
oywion dziaalno i wywaro duy wpyw zarwno na rozwj pogldw w
dziedzinie ekonomii politycznej, jak i na polityk spoeczn i
ustawodawstwo w Rzeszy oraz w wielu innych krajach. Program socjalizmu z
katedry streci mona krtko w ten sposb, e chcia on tak ulepszy
ustrj kapitalistyczny, aby nie trzeba go byo obala. Socjalici z katedry
wystpili przeciwko panujcemu wwczas w Niemczech liberalizmowi
gospodarczemu, zasadzie nieinterwencji przeciwstawiali program reform w
drodze ewolucyjnej; dowodzili, e wysze pace i lepsze warunki bytowe
pogodz robotnika z panujcym ustrojem i stumi denia rewolucyjne bez
gwatw i represji.
Potrzeb pozyskania klasy robotniczej drog polepszenia jej sytuacji
yciowej gosi papie Leon Xiii.
We Francji kwesti spoeczn zaj si przywdca radykaw francuskich
Leon Bourgeois. Ogosi on w 1894 r. (w I wydaniu, a byy liczne nastpne)
ksik pod tytuem Solidarite (Solidarno). W 1902 r. wysza pod
kierunkiem Bourgeois praca zbiorowa Essai d'une philosophie de la
solidarite (Szkic filozofii solidaryzmu). W ksikach tych mamy
przedstawiony program solidaryzmu
buruazyjno-republikasko-demokratycznego. "Wszelka interwencja potgi
zbiorowej - pisa Bourgeois w ksice o solidarnoci - celem regulowania
konfliktw indywidualnych, jest samowolna i daremna. Pastwo ma jedn
funkcj: powinno czuwa, aby walka socjalna nie bya krwawa i gwatowna
tak, jak ni jest walka gatunkw, powinno zachowa pokj materialny,
"porzdek publiczny" pomidzy ludmi. Na spenieniu tej funkcji koczy si
rola pastwa". Jednake Bourgeois uwaa, i posiadajcy, ktrzy zbogacili
si cudz prac, s dunikami ubogich i dug ten powinni spaca. Z tego
twierdzenia wyprowadzi danie ubezpieczenia wszystkich od wszelkich
wypadkw losowych i wprowadzenia powszechnej bezpatnej owiaty.
Interesujc mow wygosi do robotnikw amerykaskich we wrzeniu 1903
r. w Syrakuzach (w stanie Nowy Jork) prezydent Stanw Zjednoczonych
Theodore Roosevelt. Prezydent dowodzi, e pomidzy kapitaem a prac
istnieje prawo harmonii, jeeli bieg interesw jest w zastoju i kapita nie
przynosi procentu, to masy pracujce cierpi na tym najsroej. Pace
robotnicze wtedy tylko mog by wysokie, jeli wysokie rwnie bd dochody
innych warstw spoecznych.
Bya to ideologia solidaryzmu, wykazujca wsplnot czy te blisk
zbieno interesw klasy posiadajcej z masami pracujcymi.
W praktyce stosowano rne rodki rozwizania czy te zagodzenia kwestii
robotniczej; wprowadzono ochron pracy dzieci i kobiet, ubezpieczenia
starcze i od nieszczliwego wypadku, skracano dugi, kilkunastogodzinny
dzie roboczy, prbowano okrela ustawowo minimum zarobkw. Pewn rol
odgryway w tej dziedzinie ministerstwa pracy. Pierwsze ministerstwo pracy
utworzone zostao w Belgii w 1895 r., nastpnie w Stanach Zjednoczonych w
1903 r., wreszcie we Francji w 1906 r.; w wielu innych pastwach dziaay
odrbne urzdy pracy. Nie pozbawione znaczenia byo wprowadzenie umw
zbiorowych. W ostatnich kilkunastu latach Xix w. umowy takie zawierano
coraz czciej pomimo sprzeciwu wielu przemysowcw. Komisje, zoone z
przedstawicieli pracodawcw i zwizkw zawodowych, ustalay wysoko pac,
czas zatrudnienia itp. W Wielkiej Brytanii i w Stanach Zjednoczonych umowy
zbiorowe przyjy si ju wwczas prawie powszechnie, podobnie byo i w
Niemczech; we Francji natomiast spotykamy si z t praktyk tylko w tych
gaziach przemysu, gdzie silne byy zwizki zawodowe, np. w grnictwie.
Rzecz znamienna, e pierwsze i zarazem najwaniejsze osignicia na
drodze reform socjalnych uzyskano w cesarstwie niemieckim, gdzie istniaa
silna, zorganizowana klasa robotnicza, oraz w Australii i Nowej Zelandii,
gdzie dawa si odczu brak ludzi i rk do pracy. Francja natomiast staa
pod wzgldem ochrony spoecznej na jednym z dalszych miejsc. Radykalny
frazes zastpowa mia konkretne prby polepszenia doli robotniczej.


Rozdzia smy:
Kwestia narodowa
i nacjonalizm


Kwesti narodow okreli mona zgodnie z definicj Jerzego Wiatra jako
"zesp zagadnie teoretycznych i praktycznych, wyrosych z istnienia
nierwnoci w stosunkach midzy narodami, z ucisku narodowego i
dyskryminacji". Przez kwesti narodow rozumiemy nie tylko denie do
niepodlegoci narodw ujarzmionych, ale i wszystkie problemy wynikajce
std, e granice pastwowe nie zawsze i nie wszdzie pokryway si z
granicami etnicznymi. Byy wic narody pozbawione wasnego bytu
pastwowego, pozostajce pod wadz paru pastw, jak Polacy lub jednego,
jak Irlandczycy, byy pastwa, majce w swych granicach mniejszoci
narodowe, jak Niemcy, byy te pastwa wielonarodowe, jak Austro-Wgry,
Rosja, Turcja.
Rnice midzy granicami pastwowymi a etnicznymi byy stosunkowo
niewielkie w Europie Zachodniej, gdzie powstay pastwa narodowe jak
Francja (problem bretoski nie mia znaczenia), silne byy natomiast i
wywoyway wiele powika w Europie rodkowej i Wschodniej, w Azji
Zachodniej, w Indiach. Wyrazio si to midzy innymi w terminologii:
Nationalite Franaise to dla Francuza - francuska przynaleno pastwowa,
British Nationality to dla Anglika - brytyjska przynaleno pastwowa,
podczas gdy polski odpowiednik sownikowy tego terminu - "Narodowo"
oznacza przynaleno nie pastwow, lecz wanie narodow. Niemcy wyrazem
Nation obejmuj Niemcw mieszkajcych w pastwie niemieckim, przez wyraz
Volk natomiast rozumiej og wszystkich Niemcw, yjcych zarwno w
Rzeszy, jak i poza jej granicami, a wic w Austrii, Szwajcarii, Polsce, w
Stanach Zjednoczonych, Brazylii itd.
W pastwach narodowo niejednolitych narodowo silniejsza liczebnie,
gospodarczo czy politycznie wyzyskiwaa narodowoci sabsze. Te wanie
narody uciskane dyy do wyzwolenia, do niepodlegoci.
W rzeczywistoci problem by bardziej zoony, w wielu krajach bowiem
walka narodowa czya si z walk spoeczn, a to prowadzio do zaognienia
stosunkw. Wemy dla przykadu problem irlandzki w Wielkiej Brytanii lub
sowacki na Wgrzech. Czsto zaostrza spraw czynnik wyznaniowy, jak np.
walka katolickich Irlandczykw przeciwko protestanckiemu rzdowi
angielskiemu lub Polakw przeciwko protestanckiemu zaborcy pruskiemu czy
prawosawnemu zaborcy rosyjskiemu. Czynnik gospodarczy rwnie czsto
podsyca walk narodow, tam mianowicie, gdzie mniejszo uciskana pod
wzgldem politycznym doznawaa take dyskryminacji ekonomicznej. Bywao i
odwrotnie; gospodarka agodzia niekiedy przeciwiestwa narodowociowe i
polityczne. Tak byo w monarchii habsburskiej; Wgrw wiza z Austri
wywz wgierskich podw rolnych na chonny rynek austriacki, musieli si z
tym liczy i przeciwnicy dualizmu. Podobnie i buruazja czeska wystpowaa
niejednokrotnie z opozycj wobec pastwa Habsburgw, domagaa si
rozszerzenia praw politycznych, zwikszenia udziau Czechw w
administracji, ale mimo wszystko upatrywaa w zwizku pastwowym z Austri
powane korzyci gospodarcze. Taki wanie pogld gosi pniejszy
czechosowacki minister spraw zagranicznych i prezydent Czechosowacji,
Edward Benesz, w ksice pt. Problem austriacki i kwestia czeska,
ogoszonej w 1908 r., a wic na 10 lat przed rozpadem monarchii
habsburskiej. Twierdzi, e w Austrii Czesi mog czerpa zyski z
przynalenoci do wielkiego mocarstwa.
W stosunkach midzynarodowych kwestia narodowa wioda czstokro do
pomnaania sporw, do zaostrzania konfliktw. Walka narodowociowa na
Pwyspie Bakaskim nie tylko suya mocarstwom za pretekst do rozgrywek
dyplomatycznych, ale niejednokrotnie bya rzeczywist przyczyn zaognienia
sytuacji midzynarodowej; do przypomnie tu okres pomidzy wojnami
bakaskimi 1912-1913 r. a zabjstwem w Sarajewie. Sprawa polska bya
obcieniem polityki zagranicznej zarwno Niemiec, jak i przede wszystkim
Rosji; wywara te wpyw na plany strategiczne sztabu rosyjskiego. Kwestia
alzacka lega cikim kamieniem w stosunkach pomidzy Niemcami a Francj.
Irlandia osabiaa pozycj midzynarodow Wielkiej Brytanii; przyzna to
lord Salisbury w 1887 r., sir Edward Grey w 1914 r.
Niektrym pastwom zagraay ruchy narodowe szczeglnie silnie; wpywao
to na ich polityk wewntrzn, utrudniao im polityk zagraniczn. Wida to
wyranie w wielu wypadkach, np. stanowisko Austro-Wgier wobec Turcji,
wobec pastw i ludw bakaskich mocno obcia fakt, e w Wiedniu i w
Budapeszcie musiano wci pamita o deniach narodowych Sowian,
pozostajcych pod panowaniem cesarza Franciszka Jzefa. Niekiedy
mniejszoci narodowe suyy mocarstwom za atut w polityce zagranicznej. T
broni mniejszociow posugiway si rne pastwa, zwaszcza Rosja,
przeciwko Turcji. Bywao i tak, e pastwa walczce z ruchami narodowymi u
siebie, gorco popieray takie ruchy u przeciwnika. Zaznaczyo si to
szczeglnie widocznie podczas pierwszej wojny wiatowej, gdy Rosja, Niemcy
i Wielka Brytania wystpiy w obronie narodw uciskanych, ale kade z tych
pastw bronio tylko ofiar swego przeciwnika. Rzdy pruskie wytay
wszystkie siy, aby zniszczy wiadomo narodow Polakw, ale jednoczenie
wysuway tez o "braku wiadomoci narodowej" tam, gdzie ona by powinna, i
w imi tej tezy Niemcy zagarnli Alzacj i Lotaryngi, kraje rzekomo
niemieckie, ale pozbawione niemieckiej wiadomoci narodowej.
Szczeglne warunki powstaway, jeli tylko cz narodu ya we wasnym
pastwie, pozostaa za cz znajdowaa si pod obcym panowaniem; dya
ona zawsze do swego pastwa narodowego. Wosi, podlegli beru Habsburgw,
ciyli ku Krlestwu Woskiemu, Serbia - Piemont jugosowiaski -
oddziaywaa na Serbw pozostajcych jeszcze pod panowaniem sutana i na
cz Jugosowian monarchii naddunajskiej. Podobnie dla Grekw i Bugarw,
yjcych w Turcji, takimi orodkami przycigania byo pastwo greckie i
pastwo bugarskie. Fakt, e istniay pastwa stanowice "orodki
przycigania" mia due znaczenie i nis niebezpieczestwa dla monarchii
wielonarodowych. Austro-Wgry broniy si przed wpywem pastwa woskiego i
serbskiego na swych woskich i serbskich poddanych. rodkiem obronnym przed
Wochami by sojusz z krlestwem woskim, agodzcy irredent w Triecie i
w Tyrolu, rodkiem obronnym przed Serbi by najpierw sojusz, pniej ostry
nacisk polityczny i gospodarczy. W ostatecznym rezultacie oba te rodki
zawiody.
W kocu Xix w. na widowni wystpi kierunek zwany nacjonalizmem.
Nacjonalizm to ju nie patriotyzm, to nie tylko poczucie wizi spoecznej i
wsplnoty kulturowej z innymi czonkami narodu, to nie tylko postawa
spoeczna oparta na mioci ojczyzny i solidarnoci z wasnym narodem,
nacjonalizm to ideologia, ktra interesy wasnego narodu uwaa za najwysze
i ostateczne kryterium, ktra dy do podporzdkowania tym interesom
wszystkich kwestii moralnych, spoecznych i politycznych. Pochd
nacjonalizmu, tak silny od koca Xix w., uzasadnia si zwykle
przechodzeniem buruazji od liberalizmu do imperializmu, co nasuwao
konieczno innych metod akcji i propagandy. System protekcjonizmu i
wysokich barier celnych, zwany nacjonalizmem gospodarczym, wymaga
odpowiedniej nadbudowy ideologicznej i rwnie odpowiedniej propagandy.
Zwrci tu take naley uwag na rosnc si mas ludowych. Masy ludowe,
pocigane we wszystkich krajach Europy, z wyjtkiem Wielkiej Brytanii, do
powszechnej suby wojskowej, powoywane w coraz szerszej mierze do urn
wyborczych, biorce coraz ywszy udzia w yciu publicznym, byy si, z
ktr klasy posiadajce liczyy si coraz bardziej. Obozy polityczne,
walczce o wadz, musiay masy te pozyskiwa dla swych programw i dla
swych de. Jest spraw zrozumia, e czstokro atwiej byo je pozyska
wskazujc wielkie cele narodowe, ni wysuwajc hasa liberalizmu.
Zreszt naley tu od razu rozrni nacjonalizm narodw uciskajcych od
nacjonalizmu narodw uciskanych. Mwic innymi sowy, widzimy nacjonalizm
agresywny, zaczepny na zewntrz i wewntrz, powizany z imperializmem, i
nacjonalizm obronny, wystpujcy u narodw zmuszonych do walki o zdobycie,
umocnienie czy obron niepodlegego bytu.
Nacjonalizm narodw uciskajcych zmierza do ekspansji w dwch
kierunkach; bya to ekspansja wewntrzna i zewntrzna. Ekspansja wewntrzna
kierowaa si przeciwko mniejszociom narodowym, zmierzaa do ograniczenia
ich praw, do ich wynarodowienia. Ekspansja zewntrzna to dno do
rozszerzenia granic pastwa; kryteria narodowociowe byy tu przyczyn lub
pretekstem.
Rzecz prosta, e nie wszdzie wystpoway obydwa kierunki ekspansji i nie
zawsze wystpoway rwnoczenie. Zbiegy si wszake w wilhelmiskich
Niemczech, w carskiej Rosji.
Dla oceny nacjonalizmu stwierdzi naley, na jakim etapie wystpowa on i
dziaa, a take czy by nacjonalizmem narodu uciskajcego, czy te narodu
uciskanego. Gdy pierwszy zawsze by zjawiskiem ujemnym, drugi przedstawia
czsto wartoci dodatnie i postpowe. Gdy nacjonalizm niemiecki walczy z
niemieckim partykularyzmem i dy do zjednoczenia Niemiec, mia znaczenie
pozytywne i postpowe. Gdy pniej uzna interes narodu niemieckiego, a
wyraajc si cilej - buruazji niemieckiej, za boyszcze stojce ponad
prawem i ponad moralnoci, i w imi tego boyszcza depta prawa innych
narodw, odgrywa rol bezwzgldnie ujemn i szkodliw.
Zwyrodniaym przejawem nacjonalizmu jest rasizm, wysuwajcy na piedesta
ras. Rasa to pojcie nader wieloznaczne. Fryderyk Schlegel mwi, e jest
tyle ras, ile jzykw, mona wic mwi o rasie polskiej, francuskiej,
niemieckiej itd. Szczeglnego a negatywnego znaczenia nabrao pojcie rasy
od czasu, gdy zacz si szerzy darwinizm spoeczny, czyli gloryfikacja
walki o byt i pogldu o utrzymanie si przy yciu, wzgldnie o zwycistwie
silniejszego czy bardziej przystosowanego do walki. Zadawano sobie pytanie,
jakie czynniki sprawiaj, e jedne narody s bardziej przystosowane do
walki i wychodz z niej zwycisko, inne za ponosz klski i s spychane na
dalsze miejsca. W niektrych, mielszych gowach zrodzi si pogld o
dziedziczeniu pewnych cech, takich przede wszystkim jak krew, majcych
decydowa o wartoci rasy. Zaczto wic klasyfikowa narody wedug cech
fizycznych i umysowych, ktre posiaday lub te ktre im przypisywano.
Taka klasyfikacja prowadzia do wniosku, e germaska rasa dugogowych,
niebieskookich blondynw jest najwysz, najdoskonalsz ras ludzk,
zwaszcza e wanie wtedy Niemcy odnieli zwycistwo nad Francj i
zjednoczyli si w jednym pastwie; dlaczego jednak Niemcy utrzymali stan
rozbicia feudalnego a do drugiej poowy Xix w., a moe nawet duej a po
wiek Xx, gdy inne narody, jak np. Francuzi, wyszli z tego stanu ju kilka
wiekw wczeniej - tego pytania zwolennicy wyszoci rasy germaskiej sobie
nie stawiali.
Rzecz ciekawa, e pierwszymi i to najwybitniejszymi i najsawniejszymi
gosicielami wyszoci rasy germaskiej czy teutoskiej nie byli Niemcy,
ale Francuz i Anglik.
Joseph Arthur hr. de Gobineau na rewolucj 1848 r. odpowiedzia ksik
pt. Szkice o nierwnoci ras ludzkich, ogoszon w latach 1853-1854.
Wysun tu pogld, e histori ludzkoci wyjania dopiero teoria
nierwnoci ras, s bowiem rasy wysze i nisze. Tylko rasom wyszym dana
zostaa zdolno organizowania pastwa i tworzenia kultury. Ras najwysz
jest aryjska, pord za Aryjczykw najdoskonalszy typ tworz Germanie.
Najwicej wszake szlachetnych pierwiastkw germaskich dojrza Gobineau
nie w Niemczech, lecz pord szlachty francuskiej. Rewolucja francuska bya
wic buntem niszej rasy rdziemnomorskiej przeciwko wyszej germaskiej.
Pogldy Gobineau pozostay we Francji niezauwaone, gonym natomiast echem
odbiy si w Niemczech.
Drugim gosicielem nierwnoci ras ludzkich by Houston Stewart
Chamberlain (nie naley go miesza z trzema politykami brytyjskimi tego
nazwiska - Jzefem, Austenem i Nevillem), syn brytyjskiego admiraa, zi
Ryszarda Wagnera, Anglik, ktry si zniemczy i zamieszka w Niemczech. W
1899 r. Chamberlain ogosi ksik pt. Die Grundlagen des neunzehnten
Jahrhunderts (Podstawy Xix wieku). I on dowodzi nierwnoci rasowej i
twierdzi, e o kulturze rozstrzygaj cechy narodu, ktry j tworzy.
Najwysz kultur wytworzya rasa teutoska, zoona z Germanw, Celtw i
zachodnich Sowian, dlatego uzna j naley za ras najdoskonalsz.
Udowodnienie tej tezy bardzo uatwi sobie Chamberlain, gdy wszystkich
wybitnych ludzi czasw nowszych zaliczy po prostu do Teutonw. Teutonem
by np., wedug niego, Dante. Fakt nie do zaprzeczenia, e kultura Italii
osigna wysokie szczyty, tumaczy Chamberlain w sposb niezmiernie
prosty, oto w Italii dziaay "ywioy zlatynizowane pod wzgldem formy,
ale w treci swej czysto germaskie".
Rasizm nie mia wikszego znaczenia w Xix w., silniej wystpi dopiero w
wieku Xx. Nie by to ju wszake w rasizm Gobineau czy Chamberlaina,
zawierajcy osobliw teori filozoficzno-spoeczn, zamknit na kartach
ksiek i na szpaltach artykuw. W wieku Xx by to ju rasizm polityczny,
ze szczegln bezwzgldnoci i okruciestwem wprowadzany w ycie przez
hitlerowcw.


Rozdzia dziewity:
Kwestia ydowska
i syjonizm


Sytuacja ydw na wschodzie i zachodzie Europy ksztatowaa si
odmiennie. W krajach zachodnich liberalizm prawnokonstytucyjny i
wiatopogldowy sprzyja procesowi asymilacji. ydzi nie podlegali ju
ograniczeniom prawnym, otworem stay przed nimi szkoy wszystkich szczebli,
mieli dostp do urzdw, wolnych zawodw i wszelkich funkcji publicznych,
cywilnych i wojskowych. Tote, niekoniecznie nawet wyrzekajc si swej
religii, wrastali kulturalnie w otaczajce ich rodowisko.
Inne byo pooenie ydw w krajach Europy Wschodniej i rodkowej. W
zachodnich guberniach cesarstwa rosyjskiego, w Rumunii, a w znacznym
stopniu take w Galicji, ludno ydowska bya przewanie uboga, zacofana,
podkrelajca swoj odrbno strojem, jzykiem, obyczajami. W Rosji ydzi
mieli trudnoci z uzyskaniem rwnouprawnienia. Przysugiwao im prawo
osiedlania si, czyli staego zamieszkania, tylko w Krlestwie i w
zachodnich guberniach cesarstwa. Poza tym terenem wolno byo mieszka
jedynie tym ydom, ktrzy mieli wysze wyksztacenie bd te opacali
wysokie podatki.
Ostatnie dziesiciolecia w. Xix z zaostrzajcymi si konfliktami
spoeczno-politycznymi zrodziy nowoczesny antysemityzm. Antysemityzm mia
rnorakie, obok tradycyjnych uprzedze i antagonizmw wyznaniowych,
gwnie gospodarcze przyczyny. Wystpowa w postaci rzekomo naukowych
teorii, przedstawiajcych ydw jako element szkodliwy i niebezpieczny dla
spoeczestwa, przejawia si w rnych formach dyskryminacji, w walce
ekonomicznej (bojkot towarw i kupcw, uderzajcy zwykle w ydw uboszych,
nie dosigajcy natomiast bogatych), posuwa si niekiedy do brutalnych
gwatw (pogromy).
W krajach Europy Wschodniej i rodkowej konkurencja drobnomieszczastwa i
mieszczastwa z ydowskim handlarzem i rzemielnikiem, niech tych warstw
do ydowskiego kapitalisty - wszystko to stanowio podatny grunt, na ktrym
z atwoci przyjmoway si hasa antysemickie. Zalenie od potrzeb
agitacyjnych i od rodowiska, do ktrego chciano trafi, mona byo
przedstawi ydw bd jako uosobienie kapitalizmu i jego naduy (t
stron propagandow Bebel okreli sowami: "Antysemityzm to socjalizm dla
gupcw"), bd te jako chorych rewolucji i przewrotw.
We Francji propaganda antysemicka rozgorzaa pod koniec Xix w. Po
upadoci jednego z wielkich bankw paryskich, co przypisywano machinacjom
Rotschildw, Edouard Drumont opublikowa w 1886 r. ksik La France Juive
(Francja ydowska) i zacz wydawa pismo "La Libre Parole" (Wolne Sowo),
gdzie ostro atakowa ydw. Sprawa Dreyfusa wywoaa wprawdzie we Francji
fal antysemityzmu, ale wkrtce ruch ten skompromitowaa i osabia.
W Niemczech, gdzie silne byy wpywy ydowskie w wiecie finansw i mocne
stanowisko w koach intelektualnych, antysemityzm nie przybra w owym
czasie znaczniejszych rozmiarw, cho wystpiy ju sygnay ostrzegawcze.
Duchowy ojciec nacjonalizmu niemieckiego Treitschke w swych wykadach
"polityki" na uniwersytecie berliskim uzna ydw za "element narodowego
rozkadu". Pastor Adolf Stoecker organizowa zwizki robotnicze o
zabarwieniu antysemickim, domagajce si ogranicze dla ydw.
Szersze koa zatoczya agitacja antysemicka w Austrii. Posza ona dwoma
torami: prowadzili j chrzecijasko-spoeczni z energicznym burmistrzem
Wiednia Luegerem na czele i wszechniemcy, ktrym przewodzi Sch"nerer; sw
agresywn demagogi zasuy on sobie na podziw Hitlera.
Najtrudniejsze byo pooenie ydw w Rosji. Od r. 1882, gdy utworzono
tam "stref osiedlenia", spotykay ich coraz to nowe dyskryminacje. W 1887
r. wprowadzono numerus clausus, ograniczajcy w szkoach rednich i
wyszych liczb modziey pochodzenia ydowskiego do 10% w "strefie
osiedlenia", do 5% poza jej obrbem, a do 3% w Petersburgu i w Moskwie. W
1889 r. zabroniono ydom wykonywania zawodu adwokackiego. W 1891 r.
rzemielnikom ydowskim, ktrym dotd pozwalano mieszka w Moskwie i
guberni moskiewskiej, nakazano opuci dotychczasowe siedziby. Zarzdzenie
to dotkno 17 tys. osb. Rok 1881 zapocztkowa fal pogromw, czyli
zorganizowanych masowych napaci na ydw, poczonych z zabjstwami, z
grabie mienia, a odbywajcych si przy biernoci i bezczynnoci wadz i
policji. Najwiksze nasilenie przybraa akcja pogromowa w r. 1905. W cigu
jednego tylko tygodnia po ogoszeniu manifestu padziernikowego urzdzono
sto pogromw. Rzd carski uzasadnia antysemityzm i wystpienia
antyydowskie udziaem ydw w akcji rewolucyjnej, jednoczenie wszake
oskara anarchistw o organizowanie pogromw. W gruncie rzeczy chodzio o
skierowanie w stron ydw niezadowolenia mas ludowych i ich nienawici do
caratu.
Przeladowania i agitacja antyydowska hamoway naturalny proces
asymilacji, wzmacniajc poczucie odrbnoci wrd ydw i, co zreszt
cile si z tym wizao, sprawiay, e zaczli oni szuka sposobw wyjcia
z cikiej sytuacji. "Asymilatorstwo" - do koca w. Xix dominujce wrd
inteligencji pochodzenia ydowskiego rwnie w Europie rodkowej, w
Niemczech, w Austro-Wgrzech, a take na ziemiach polskich, w Kongreswce i
w Galicji - coraz szybciej tracio grunt pod nogami.
W 1881 r. wysza anonimowo w Berlinie broszura pt. Autoemancipation.
Mahnruf an seine Stammesgenossen von eanem russischen Juden
(Samowyzwolenie. Apel rosyjskiego yda do rodakw). Autor jej, dr Leon
Pinsker, sta na stanowisku, e ydzi, a w kadym razie dua ich cz,
powinni wyemigrowa z krajw, w ktrych mieszkaj w wielkiej liczbie i s
naraeni na przeladowania, a wic z Rosji, Rumunii, Maroka, do kraju
(niekoniecznie musi by nim Palestyna), ktry mgby sta si ich siedzib
narodow. Bya to koncepcja tzw. terytorializmu.
W kilkanacie lat pniej, w 1896 r. na pkach ksigarskich ukazaa si
ksika Teodora Herzla pt. Der Judenstaat (Pastwo ydowskie). Herzl,
wiedeski dziennikarz i literat, urodzony na Wgrzech, piszcy po
niemiecku, gboko przeywa zarwno cikie pooenie mas ydowskich w
Europie Wschodniej, jak tragiczn spraw Dreyfusa we Francji i antysemick
agitacj Stoeckera w Niemczech, Luegera w Austrii. W pracy swej stan on
na stanowisku, e najpierw naley uzyska przyznanie ydom prawa do
Palestyny, a nastpnie przeprowadzi szerok akcj przesiedlecz. By to
program syjonizmu przyjty w 1897 r. przez kongres ydowski obradujcy w
Bazylei. Program ten znalaz entuzjastycznych zwolennikw pord ydw
wszystkich krajw Europy, zwaszcza w cesarstwie rosyjskim. Syjonizm obok
popierania kolonizacji w Palestynie stawia sobie za cel organizowanie
ydw stosownie do warunkw i ustawodawstwa kraju, w ktrym mieszkali, oraz
wzmacnianie ich wiadomoci narodowej.
Mniejsze znaczenie miay inne kierunki narodowoydowskie, jak syjonizm
duchowy i autonomizm. Wyrazicielem syjonizmu duchowego by Uszer Gincberg,
znany pod pseudonimem Achad Haam. Palestyna nie bya dla niego terenem
kolonizacji dla ydw szukajcych tam wasnej siedziby, lecz orodkiem
duchowym caego narodu ydowskiego rozproszonego po caym wiecie.
Autonomizm, zwany rwnie nacjonalizmem duchowym, domaga si dla ydw
autonomii kulturalnej, jzykowej i szkolnej w krajach, w ktrych byli
osiedleni. Gwnym ideologiem tego kierunku by historyk Szymon Dubnow.
Podobny program separatyzmu gosia - wroga syjonizmowi - ydowska partia
socjalistyczna "Bund", dziaajca w zachodnich guberniach cesarstwa
rosyjskiego i w Kongreswce.
Moliwoci odzyskania Palestyny, nalecej wwczas do Turcji, wydaway
si niedue i pynce tam wychodstwo ydowskie byo nike. ydzi
emigrowali przede wszystkim do Ameryki. Spraw wychodstwa ydowskiego z
Rosji zaj si bogaty finansista i filantrop ydowski, baron Maurycy
Hirsch. W 1891 r. zaoy on w Londynie spk akcyjn "Stowarzyszenie
Kolonizacji ydowskiej" (Jewish Colonization Association) z kapitaem 2 mln
funtw sterlingw. W zamiarach Hirscha leao umoliwienie w cigu 25 lat
masowej emigracji ydw z Cesarstwa Rosyjskiego. Plany te zawiody. Liczba
wychodcw bya znacznie nisza od projektowanej przez Hirscha. Masa
ludnoci ydowskiej pozostaa w Rosji. W latach 1881-1910 wyemigrowao z
Rosji 1900000 ydw, z tego do Stanw Zjednoczonych 1500000, do Palestyny
zaledwie 30000.
Na pocztku Xx w. rzd brytyjski ofiarowa koloni angielsk Ugand w
Afryce Wschodniej jako teren masowej kolonizacji ydw, zapowiadajc
zarazem nadanie jej autonomii. Herzl i cz syjonistw opowiedziaa si na
kongresie w 1903 r. za przyjciem propozycji brytyjskiej. Wywoao to
jednak siln opozycj. W 1905 r. doszo wrd syjonistw do rozamu. Jedni
utrzymywali, e nie ma syjonizmu bez Syjonu, tj. bez Palestyny, drudzy
skaniali si do myli kolonizowania innego terytorium.
Pierwsza wojna wiatowa wysuna koncepcje polityczne syjonistw na aren
midzynarodow.
2 listopada 1917 r. sekretarz stanu w Foreign Office Balfour w imieniu
rzdu brytyjskiego wystosowa do prezesa Angielskiej Federacji
Syjonistycznej pismo zwane odtd Deklaracj Balfoura. W pimie tym
zapowiedzia on utworzenie w Palestynie "siedziby narodowej" (national
home) dla ydw, bez uszczerbku cywilnych i religijnych praw wsplnot
nieydowskich w tym kraju.
Po pierwszej wojnie wiatowej utworzono w Palestynie terytorium mandatowe
Ligi Narodw i oddano je Wielkiej Brytanii.


Rozdzia dziesity:
Europa w okresie
przewagi niemieckiej


10 maja 1871 r. stan we Frankfurcie nad Menem pokj koczcy wojn
francusko-niemieck. Pokonana Francja oddawaa zwyciskim Niemcom Alzacj i
wschodni Lotaryngi i obowizywaa si zapaci ogromn kontrybucj w
wysokoci 5 mld frankw w zocie. Traktat frankfurcki znaczeniem swym
wykracza daleko poza spraw ssiedzkich stosunkw pomidzy Francj a
nowym, zjednoczonym pod hegemoni Prus, cesarstwem niemieckim. Rozumiay to
dobrze najtsze umysy polityczne spord wspczesnych wiadkw tego
wydarzenia dziejowego. 9 wrzenia 1870 r., a wic po pierwszych pruskich
powodzeniach wojennych, pisa Karol Marks: "Jeeli szczcie wojenne, pycha
zwycizcw i intrygi dynastyczne doprowadz Niemcy do zagrabienia czci
terytorium francuskiego, to pozostan im do wyboru dwie tylko drogi. Albo
bd musiay bez wzgldu na nastpstwa sta si jawnym narzdziem
rosyjskiej ekspansji, albo te po krtkim odpoczynku bd musiay zbroi
si do nowej wojny "obronnej", nie do jednej z tych nowo upieczonych wojen
"zlokalizowanych", lecz do wojny rasowej ze sprzymierzonymi rasami
sowiask i romask". Innymi sowy Marks wyraa pogld, e trway
antagonizm francusko-niemiecki doprowadzi do powszechnej wojny
europejskiej, w ktrej Niemcy walczy bd musiay na dwa fronty -
przeciwko Francji i przeciwko Rosji jednoczenie.
Nie dopuci do takiej sytuacji stao si celem polityki niemieckiej.
Naleao przede wszystkim dy do tego, aby w dalszym cigu utrzyma
korzystn dla Niemiec koniunktur polityczn, tj. dotychczasow zupen
izolacj Francji. Trzeba byo zwaszcza pozyska dwa mocarstwa, ssiadw ze
wschodu i z poudnia, Rosj i Austro-Wgry, i zapobiec ich porozumieniu z
Francj. Kanclerz Rzeszy Bismarck uwaa, e republikaska forma rzdu we
Francji w przeciwstawieniu do panujcego w caej Europie (z wyjtkiem
Szwajcarii) systemu monarchicznego bdzie sprzyjaa pozostawieniu
niebezpiecznego ssiada w stanie politycznego odosobnienia. Utrudni
restauracj monarchii, popiera w pewnej mierze republikanw, oto zadania,
ktre Bismarck wyznacza polityce niemieckiej w stosunku do pokonanego
przeciwnika. Byy to oczywicie prodki. Waniejsze byo porozumienie z
Wiedniem i z Petersburgiem. Ta droga zabezpieczaa przed odnowieniem starej
kaunitzowskiej, antypruskiej koalicji francusko-austriacko-rosyjskiej z
Xviii w., jak rwnie niedawnych prb Napoleona Iii - zwizania Francji z
Austri czy z Rosj. Zabiegi Bismarcka nie pozostay bez skutku. Ju we
wrzeniu 1872 r. zjechali si w Berlinie cesarze Niemiec, Austrii i Rosji.
Zjazd trjcesarski mg w oczach wiata uchodzi za prb wskrzeszenia
witego Przymierza, a w kadym razie za wyraz solidarnoci trzech
monarchii konserwatywnych w obliczu szerzcych si na zachodzie Europy
kierunkw liberalnych i demokratycznych. Nie doszo na zjedzie do zawarcia
formalnego ukadu. Dopiero 6 maja 1873 r. podpisana zostaa tajna konwencja
wojskowa pomidzy Niemcami a Rosj zapewniajca obu partnerom pomoc na
wypadek ataku ze strony "mocarstwa europejskiego". 6 czerwca 1873 r.
cesarze Austrii i Rosji zawarli konwencj polityczn, do ktrej przyczy
si 22 padziernika 1873 r. cesarz niemiecki. Monarchowie przyrzekali sobie
porozumiewa si w razie rozbienoci zda lub w razie zagroenia pokoju.
Nie byo w niej mowy, rzecz znamienna, o Bakanach, a tam wanie interesy
Austrii i Rosji byy sprzeczne. Std te trwao porozumienia i jego
znaczenie poza doranymi, przemijajcymi szybko skutkami budzia
wtpliwoci.
Ju w kilkanacie miesicy pniej na sojuszu trzech cesarzy ukazaa si
oczom Europy wydatna rysa. Spowodowaa j sprawa tzw. alarmu wojennego roku
1875. W marcu francuskie Zgromadzenie Narodowe uchwalio reform wojskow
wprowadzajc w pukach czwarte bataliony. Reforma nie podnosia stanu
liczebnego armii, lecz pozwalaa na lepsze przygotowanie kadry oficerskiej
i uatwiaa mobilizacj. Reforma ta wzbudzia niezadowolenie w koach
wojskowych niemieckich. Bismarck zakaza wywozu z Rzeszy koni, ktre
francuskie ministerstwo wojny zakupio w Niemczech. W pocztku kwietnia w
prasie niemieckiej pojawiy si ataki na Francj. W dniu 8 kwietnia, w
dzienniku "Post", ukaza si inspirowany artyku pt. Ist Krieg in Sicht?
(Czy wojna jest na widoku?). W dwa tygodnie pniej, 21 kwietnia, dyplomata
niemiecki Josef Maria von Radowitz, poczyni niepokojce konfidencje
ambasadorowi Francji w Berlinie hr. de Gontaut-Biron. "Jeli odwet jest
utajon myl Francji - a nie moe by inaczej - dlaczego mamy czeka z
atakiem, a odzyska ona siy i zawrze sojusze?" Trudno orzec, czy Bismarck
istotnie dy w 1875 r. do wojny prewencyjnej z Francj, czy te raczej
chcia j oniemieli i zastraszy. Tak czy inaczej narazi si na
niepowodzenie. Francuski minister spraw zagranicznych ksi Louis Charles
Decazes nie da si zastraszy i ruszy do kontrataku. Dnia 6 maja
londyski dziennik "The Times" w artykule swego korespondenta paryskiego
Blowitza przynis na podstawie poufnych materiaw udzielonych przez
Decazesa, informacje o niebezpiecznych zamysach niemieckich i ujawni
wynurzenia Radowitza o wojnie prewencyjnej. Wraenie w Europie byo silne.
Kierownik francuskiej polityki zagranicznej nie poprzesta na akcji
prasowej, lecz zwrci si do rzdw w Londynie i Petersburgu z prob o
interwencj w Berlinie celem utrzymania pokoju. Stanowcza demarche
brytyjska i rosyjska w dniu 9 i 10 maja u Bismarcka zmusia kanclerza do
zaprzeczenia, jakoby ywi zamiar wywoania wojny prewencyjnej i do
wycofania si z wszcztej kampanii antyfrancuskiej. Minister Decazes
odnis peny sukces i mg 18 maja stwierdzi z zadowoleniem, e Europa
uznaa prawo Francji do organizowania swej armii wedug wasnej woli.
"Alarm" 1875 r. wykaza jeszcze wicej - uwidoczni zmian oglnej
sytuacji w Europie. Byo teraz spraw oczywist, e Francja wysza ju z
fatalnego odosobnienia, w ktrym bya pogrona w czasie wojny 187081871
r. "Alarm" wykaza rwnie, e rzd carski nie godzi si, aby Niemcy gray
pierwsze skrzypce w systemie trjcesarskim. Kanclerz rosyjski, ks.
Gorczakow, uwydatni to manifestacyjnie w oklniku z 14 maja 1875 r., gdzie
stwierdzi butnie: "Obecnie [tj. pod naciskiem rosyjskim] pokj jest
zapewniony".
Wkrtce trudniejsza i bardziej powikana sprawa - kwestia wschodnia
stana na porzdku dziennym polityki europejskiej.
W sierpniu 1875 r. wybucho powstanie w tureckiej wwczas prowincji
Hercegowinie. W maju 1876 r. chwycili za bro Bugarzy. Turcy odpowiedzieli
okrutnymi represjami, ktre wywoay oburzenie w caej Europie; William
Gladstone ogosi znan broszur o "okruciestwie w Bugarii". 30 czerwca
1876 r. Serbia i Czarnogra stajc w obronie sowiaskich braci
wypowiedziay wojn Turcji.
Trzy mocarstwa byy szczeglnie zainteresowane w biegu wypadkw na
Bakanach - Rosja, Austro-Wgry i Wielka Brytania.
Dla Rosji nowy konflikt na Bliskim Wschodzie przynosi upragnion
moliwo dalszego osabienia Turcji a rozszerzenia wasnych wpyww na
Pwyspie Bakaskim. Wzrastajcy wywz zboa rosyjskiego przez porty
czarnomorskie by powanym czynnikiem rozwoju tej polityki. Dla
AustroWgier due znaczenie miaa Bonia i Hercegowina, najbardziej na
pnocny zachd wysunita prowincja turecka; byo to bowiem naturalne
zaplecze austriackiej Dalmacji. Ponadto port w Salonikach mg w
sprzyjajcych warunkach odegra znaczn rol w gospodarce austriackiej.
Std te zainteresowanie Wiednia "drog do Salonik" i w zwizku z tym
projekt budowy linii kolejowych na Pwyspie Bakaskim w kierunku z
pnocnego zachodu na poudniowy wschd. Anglia pragna utrzyma
integralno pastwa osmaskiego, gdy rozkad Turcji grozi zajciem
Cienin przez Rosj. Tak za ewentualno Wielka Brytania od dawna
zwalczaa. Denia rosyjskie stay wic w sprzecznoci z polityk zarwno
angielsk, jak i austriack. Hegemonia rosyjska na Bakanach bya nie do
przyjcia dla Wiednia, austriacka - dla Petersburga. Std od razu
zarysowaa si moliwo konfliktu midzy Austro-Wgrami a Rosj. Dla obu
rywali doniose znaczenie miao stanowisko Niemiec.
Interesy gospodarcze Niemiec na Bliskim Wschodzie byy jeszcze
niewielkie. Niemieccy kupcy dopiero zaczynali sw penetracj w Turcji. Ale
rzdowi Rzeszy zaleao na tym, aby z racji powika bakaskich i
tureckich nie wybuch konflikt midzy Austro-Wgrami a Rosj.
Charakterystyczna jest odpowied, ktrej Bismarck udzieli na poufne
zapytanie cara Aleksandra Ii jesieni 1876 r., czy Niemcy zachowaj
neutralno w razie wojny austriacko-rosyjskiej. Kanclerz wyjani, e
najwikszym yczeniem Niemiec jest utrzymanie przyjaznych stosunkw
pomidzy "wielkimi monarchiami, ktre maj wicej do stracenia na wypadek
rewolucji, ni do zyskania w walce pomidzy sob". Gdyby wszake doszo do
zbrojnego konfliktu austriacko-rosyjskiego, los poszczeglnych bitew bdzie
dla Niemcw rzecz obojtn, nie mog oni natomiast cierpie, aby jeden z
antagonistw ponis klsk, ktra by "zagrozia jego pozycji jako
wielkiego mocarstwa niezalenego i wsprzdzcego w Europie". Znaczyo to,
e Niemcy nie dopuszcz do rozbicia monarchii habsburskiej. Byoby to
bowiem zbytnim, niebezpiecznym dla Rzeszy wzmocnieniem Rosji.
Rzd rosyjski wycign natychmiast konsekwencje z takiego stanowiska
Niemiec i zamiast dziaa na Bakanach i Bliskim Wschodzie przeciw Austrii
poszuka z ni porozumienia. 15 stycznia 1877 r. podpisana zostaa w
Budapeszcie tajna konwencja austro-rosyjska, moc ktrej Austro-Wgry
przyrzeky zachowa yczliw neutralno w razie wojny Rosji z Turcj. W
zamian za to Rosja przyznaa Austrii prawo zajcia Boni i Hercegowiny i
zobowizaa si nie przerzuca dziaa wojennych na zachodni cz
Pwyspu Bakaskiego, czyli uzna j milczco za austriack stref
wpyww.
Rzd rosyjski ustali nastpnie warunki wspdziaania z Rumuni, po czym
w kwietniu 1877 r. wypowiedzia wojn Turcji. Przyczyny tej wojennej
decyzji byy rnej natury i miay swe podoe w sytuacji zarwno
zewntrznej, jak i wewntrznej. Z jednej strony klski poniesione przez
Serbw w 1876 r. kazay si obawia umocnienia rzdw tureckich na
Bakanach, do czego Rosja adn miar nie chciaa dopuci. Z drugiej -
walka narodowowyzwolecza Sowian bakaskich wywoaa w najszerszych
koach spoeczestwa rosyjskiego wielki entuzjazm. Rzd carski nie mg si
z nim nie liczy, przeciwnie chcia go wyzyska na swoj korzy,
spodziewa si bowiem, e popularna w narodzie, a zwyciska wojna w obronie
ucinionych Sowian powstrzyma rozwj ruchu rewolucyjnego i wzmocni carat.
24 kwietnia 1877 r. rozpocza si wojna rosyjsko-turecka. Dnia tego
wojska rosyjskie wkroczyy za zgod rzdu rumuskiego do Rumunii i
rozpoczy marsz na poudnie. W czerwcu armia carska przekroczya w dwch
miejscach, pod Swisztowem i pod Gaaczem, Dunaj i wkroczya do Bugarii. Z
Rosjanami wspdziaay wojska rumuskie (Rumunia ogosia 21 maja 1877 r.
sw niezaleno) oraz powstacy bugarscy. Na zachodzie pwyspu ponownie
uderzyli na Turkw Serbowie i Czarnogrcy. Po pierwszych powodzeniach
(sforsowanie przeczy Szipka w lipcu) napotkali Rosjanie twardy opr
twierdzy Plewna (Plewen). Turcy pod wodz osmana baszy bronili si tam
bohatersko i skapitulowali dopiero 10 grudnia 1877 r. po cakowitym
wyczerpaniu zapasw ywnoci i amunicji i po nieudanej prbie przedarcia
si przez piercie wojsk nieprzyjacielskich. W cikich warunkach surowej
zimy przedarli si Rosjanie przez acuch Bakanu i w styczniu 1878 r.
zajli Adrianopol. Droga do Stambuu stana otworem.
Wwczas na widowni wystpiy mocarstwa europejskie nie pragnce
bynajmniej ani upadku Turcji, ani zbyt wielkiego triumfu Rosji. Z Londynu i
z Wiednia szy do Petersburga sprzeciwy przeciwko tworzeniu faktw
dokonanych, czyli przeciwko wkroczeniu wojsk rosyjskich do Stambuu. Na
morze Marmara wpyny angielskie okrty wojenne i zarzuciy kotwice u Wysp
Ksicych. W tych warunkach rzd rosyjski postanowi pj na ustpstwa.
Wdz naczelny, wielki ksi Mikoaj otrzyma rozkaz zatrzymania swej armii
na linii Czataldy przed Stambuem i zawarcia rozejmu. Rozejm stan
istotnie 31 stycznia 1878 r., w miesic pniej za, 3 marca 1878 r.
podpisano w miejscowoci San Stefano nad morzem Marmara tzw. pokj wstpny.
Najwaniejszym jego postanowieniem byo utworzenie Ksistwa Bugarii,
rozcigajcego si od Dunaju do Morza Egejskiego, od Morza Czarnego do
Jeziora Ochrydzkiego. Rumunia otrzymywaa Dobrud, w zamian za oddawaa
Rosji cz Besarabii przyczon na podstawie traktatu paryskiego z 1856
r. Odpowiednio zwikszono rwnie terytorium Serbii i Czarnogry.
Posiadoci, ktre Turcja miaa otrzyma w Europie, zostay przez
utworzenie Wielkiej Bugarii przecite na dwie nie poczone ze sob czci
- z jednej strony Tracja Wschodnia, z drugiej za Albania oraz Bonia wraz
z Hercegowin. Nadto oddawaa Turcja Rosji Ardahan, Batum i Kars na
Kaukazie.
Warunki ukadu w San Stefano wywoay siln reakcj ze strony Wielkiej
Brytanii i Austrii. Ze sprzeciwem spotkay si zwaszcza postanowienia
dotyczce Bugarii. Rozmiary tego ksistwa, a w szczeglnoci fakt, e car
zastrzeg sobie 2-letni okupacj wojskow Bugarii i wysanie tam swego
wysokiego komisarza dla zorganizowania rzdu, uznano za naruszenie
rwnowagi wpyww mocarstw na Bakanach. W Petersburgu szybko zdano sobie
spraw z tego, e utrzymanie wszystkich postanowie i wszystkich zdobyczy
San Stefano nie bdzie rzecz moliw. Zy stan skarbu pastwa, wyczerpanie
armii cik kampani zimow, a nadto wewntrzna sabo rzdu carskiego
zmusia Rosj do ustpstw. Tajne rokowania z Wiedniem i Londynem
doprowadziy do kompromisu. Rosja wyrzeka si planu utworzenia Wielkiej
Bugarii. Zawarte porozumienia naleao umocni ukadem o charakterze
midzynarodowym. W tym celu zwoany zosta do Berlina kongres. Obrady pod
przewodnictwem Bismarcka toczyy si przez miesic, od 13 czerwca do 13
lipca 1878 r., i byy prb uregulowania stosunkw na Pwyspie Bakaskim
zgodnie z interesami mocarstw europejskich, przede wszystkim Wielkiej
Brytanii, Austro-Wgier i Rosji; interesy i denia ludw bakaskich
uwzgldniono tylko w maym stopniu.
Gwne postanowienia traktatu berliskiego, podpisanego 13 lipca 1878 r.,
byy nastpujce: utworzone zostao Ksistwo Bugarii, w lennej zalenoci
od Turcji, z wybranym przez przedstawicielstwo narodowe, a zatwierdzonym
przez sutana za zgod mocarstw ksiciem panujcym. Ksistwo to zamykao
si na niewielkim obszarze pomidzy Dunajem na pnocy a acuchem gr
Starej Paniny na poudniu, ze stolic w Sofii. W niewielkim kraiku na
poudnie od Starej Paniny powstaa w obrbie pastwa tureckiego
autonomiczna prowincja Rumelia Wschodnia zarzdzana przez gubernatora
chrzecijanina, mianowanego rwnie za zgod mocarstw przez sutana. W
porwnaniu z ukadem w San Stefano zmniejszono nabytki Serbii i Czarnogry.
Europejskie posiadoci Turcji nie zostay oddzielone od Stambuu i
azjatyckiego trzonu. Rumunii przyznawa traktat pnocn Dobrud, a w
zamian zobowizywa j do oddania Rosji naddunajskiej Besarabii; Rumunia,
Serbia i Czarnogra uzyskay zupen niezaleno od Turcji. Zewntrznym
wyrazem niezawisoci by tytu krlewski, przybrany przez ksicia Rumunii
w 1881 r., przez ksicia Serbii w 1882 r. Doniose w nastpstwa byy
postanowienia kongresu w sprawie Boni i Hercegowiny. Kraj ten pozostajc
formalnie czci skadow pastwa tureckiego oddany zosta "tymczasowo"
Austro-Wgrom, ktre otrzymay prawo zorganizowania tam wasnej
administracji cywilnej, jak rwnie okupacji wojskowej.
Kongres berliski narodom bakaskim nie przynis penego ziszczenia ich
de, niemniej jednak stanowi krok ku cakowitemu ich wyzwoleniu spod
panowania tureckiego.
Rosja, aczkolwiek dotkliwie odczua obalenie ukadu w San Stefano i
aczkolwiek nie zdobya na Bakanach tak mocnej pozycji, jak spodziewaa
si osign zim 1877-1878 r., osabia jednak Turcj i panowanie tureckie
w Europie. Moga wic zapisa na swe konto niewtpliwy sukces, chocia moe
niewielki w stosunku do strat, ktre poniosa w wojnie.
Austro-Wgry wychodziy z kongresu berliskiego ze saw podwjnego
zwycizcy dyplomatycznego. wczesnemu obserwatorowi wypadkw rysowa si
taki obraz - monarchia habsburska potrafia z jednej strony powstrzyma
Rosj w jej pochodzie, z drugiej za pozyska, wprawdzie nie formalnie,
lecz faktycznie, now prowincj i otworzy sobie drog do ekspansji na
Bakany. Przyszo miaa pokaza, e byy to tylko pozory. Boni i
Hercegowin zdoali Austriacy zaj dopiero po 3-miesicznych krwawych
walkach z powstacami. Od tych trudnoci wiksze znaczenie mia fakt, e
Bonia w niewielkiej tylko mierze uatwia ekspansj austriack na
poudniowy wschd. I ostatecznie w Boni wybucha zawierucha, ktra rozbi
miaa starodawn monarchi Habsburgw.
Sukces odniosa Wielka Brytania. Nie dopucia do rozbicia Turcji (cho
nie zdoaa zapobiec jej osabieniu) i utrzymywaa w ten sposb tam
pochodowi rosyjskiego rywala na poudnie. Co wicej, rzecz znamienna dla
angielskich metod dyplomatycznych, Wielka Brytania w zamian za obietnic
obrony integralnoci terytorialnej Turcji sama integralno t naruszya,
dajc i otrzymujc wysp Cypr nalec dotd do pastwa sutana. Zdobya
ona t drog trzeci obok Gibraltaru i Malty wany punkt oparcia na Morzu
rdziemnym. Cypr, zarzdzany odtd przez Anglikw, by posiadoci
brytyjsk, chocia nominalnym wadc wyspy pozosta a do roku 1914 sutan
turecki. Nie trzeba dodawa, e mieszkacw Cypru ani greckiej ich
wikszoci, ani tureckiej ich mniejszoci, nikt o zdanie nie pyta. Ponadto
Wielka Brytania wyzyskaa kongres do przygotowania na gruncie
dyplomatycznym wczenia Egiptu do strefy swych wpyww. Francja uzyskaa
zarwno od Anglikw, jak i od Niemcw zgod na zajcie w takiej czy innej
formie Tunezji. Zupenym niepowodzeniem zakoczyy si zabiegi niektrych
dziaaczy polskich pragncych zainteresowa kongres spraw polsk.
Memoriay polskie zoone w sekretariacie kongresu nie byy w ogle
rozpatrywane.
Sprawa wschodnia i prba jej rozwizania na kongresie berliskim wykazay
dowodnie, e sojusz trzech cesarzy naley do przeszoci i prby ycia nie
wytrzyma. Przez Rosj przesza fala oburzenia na Niemcy i ich kanclerza.
Wbrew oczekiwaniom Rosjan Bismarck, ktry zawsze demonstrowa swoje
sentymenty dla caratu i niedawno zapewnia dyplomatw carskich, "jako
szlachcic, nie za jako kanclerz", i za punkt honoru poczytuje sobie
spaci Rosji dug wdzicznoci, zacignity w latach 1866 i 1870, zaj na
kongresie berliskim stanowisko dalekie od obrony interesw rosyjskich.
Wywoao to wielkie rozgoryczenie w Rosji i kampani antyniemieck
prowadzon przez znaczn cz prasy rosyjskiej. Wystpiy te trudnoci w
stosunkach k gospodarczych midzy obu pastwami. Zaraza na bydo w
guberni astrachaskiej posuya rzdowi Rzeszy za powd zakazu importu do
Niemiec byda rosyjskiego. Wkrtce potem Niemcy wprowadziy ca ochronne na
rosyjskie zboe. Interesy gospodarcze wacicieli ziemskich niemieckich i
rosyjskich stary si mocno ze sob. Znalazo to swj oddwik na terenie
politycznym w stosunkach midzy pastwami. Prasa rosyjska pocza rozwaa
moliwo zblienia z Francj.
W tych okolicznociach dojrzaa w Berlinie myl zrealizowania sojuszu z
Austro-Wgrami. Do myli tej z sympati odnoszono si i w Austrii, i na
Wgrzech. Obaj wszake partnerzy, austriacki i niemiecki, co innego we
wzajemnym sojuszu spodziewali si osign. Wedug ministra spraw
zagranicznych Juliusza Andrassy'ego przymierze austriacko-niemieckie miao
da monarchii habsburskiej "podan sytuacj w Europie, a na Wschodzie
rce silne i swobodne". W oczach Bismarcka sojusz z Austri uniemoliwia
odnowienie koalicji oskrzydlajcej Niemcy, zapewnia utrzymanie
mocarstwowego stanowiska monarchii naddunajskiej, a wic nie dopuszcza do
zbyt silnego wzmocnienia Rosji i w konsekwencji pozwala Niemcom na
odgrywanie dominujcej roli w Europie.
W czasie rokowa, ktre prowadzili osobicie Andrassy i Bismarck w
sierpniu i wrzeniu 1879 r., postawiono przede wszystkim pytanie, przeciw
komu sojusz ma by zwrcony. Bismarck chcia przymierza o charakterze
oglnym, a wic takiego, ktre mona by skierowa przeciwko Francji. Na to
stanowczo nie zgadza si Andrassy, dla niego bowiem warto traktatu
polegaa na nadaniu mu ostrza antyrosyjskiego. Ten punkt widzenia
ostatecznie przeway. 7 padziernika 1879 r. podpisany zosta w Wiedniu
traktat midzy Austro-Wgrami a Rzesz. Artyku 1 postanawia, e gdyby
jedno z ukadajcych si pastw zostao zaatakowane przez Rosj, drugie
pospieszy mu z pomoc, pokj za zawarty bdzie przez obu sprzymierzecw
wsplnie i zgodnie. W wypadku ataku innego pastwa na jednego z
kontrahentw drugi obowizuje si zachowa "yczliw neutralno". Jeeli
za do pastwa napadajcego przyczy si Rosja, to wwczas wejd w ycie
przepisy art. 1.
Wypadki nastpnych dziesicioleci pokazay, e traktat ten zawarty
pierwotnie tylko na lat pi i pomylany jako zwyke posunicie
dyplomatyczne, opiera si na solidnych podstawach i by znacznie
silniejszy i trwalszy, ni to przypuszczano pocztkowo. Obowizywa do
katastrofy obu monarchii w 1918 r. Porozumienie polityczne pomidzy star
monarchi Habsburgw a nowym imperium Hohenzollernw uatwia i
przyspiesza fakt rosncego zblienia gospodarczego obu krajw. Kapita
niemiecki bowiem coraz silniej opanowywa Austro-Wgry, coraz bardziej
umacnia si w krajach podlegych beru Habsburgw. Monarchia naddunajska
coraz wyraniej stawaa si drog, po ktrej ekspansja niemiecka posuwaa
si na Bakany i na Bliski Wschd. Koleje austriackie i wgierskie,
bogactwa kopalne kraju, zwaszcza w pnocnych Czechach, zostay z biegiem
czasu podporzdkowane w znacznej mierze kapitaowi niemieckiemu. Byy to
wszystko czynniki silnie umacniajce zwizek dwch mocarstw
rodkowoeuropejskich.
Tak daleko idcego zblienia pomidzy Austro-Wgrami a Niemcami Bismarck
zapewne nie przewidywa, zwaszcza e nie docenia roli czynnika
gospodarczego w stosunkach midzy pastwami. Jego rozumowanie, oparte na
przesankach wycznie politycznych, szo w nastpujcym kierunku: Rosja
jest w Europie odosobniona, znajduje si bowiem w zych stosunkach z Wielk
Brytani na gruncie rywalizacji w Azji, ze wzgldw ustrojowo-politycznych
i ideologicznych nie moe szuka zblienia z republikask Francj,
zmuszona wic bdzie oprze si na Niemczech. Rezultatem przymierza
austriackoniemieckiego nie bdzie wic zerwanie tradycyjnych zwizkw
midzy Berlinem a Petersburgiem, lecz jedynie osabienie pozycji Rosji
wobec Niemiec. Istotnie, Bismarck doprowadzi do podpisania 18 czerwca 1881
r. tajnego ukadu trjcesarskiego. Trzej partnerzy przyrzekali sobie
wzajemnie yczliw neutralno, gdyby jeden z nich zosta uwikany w wojn
z wielkim mocarstwem, a wic Niemcy z Francj, Austria z Wochami, Rosja
wreszcie z Wielk Brytani. Rosja zgadzaa si na aneksj Boni i
Hercegowiny przez Austro-Wgry. W zamian Austria zobowizaa si nie
sprzeciwia si przyczeniu utworzonej na kongresie berliskim prowincji
Rumelii Wschodniej do Bugarii. Z ducha traktatu wynika podzia Pwyspu
Bakaskiego na stref zachodni - austriack i wschodni - rosyjsk.
Ukad ten, zawarty w Berlinie 18 czerwca 1881 r. na lat trzy, przeduony
w 1884 r. na dalsze trzy lata, zawiera do cile okrelone postanowienia
i mg polityce niemieckiej odda znaczne usugi zarwno agodzc
rozdwiki austriacko-rosyjskie, jak i nie dopuszczajc do zblienia midzy
Petersburgiem a Paryem. Na dusz met okazao si to wszake rzecz
niemoliw.
Traktat austriacko-niemiecki, Dwuprzymierze, rozszerzony zosta w 1882 r.
przez wcignicie do Woch na Trjprzymierze. Na pierwszy rzut oka sojusz
midzy Austri a nowym Krlestwem Woskim, zawarty w krtkim czasie po
wojnach 1859 i 1866 r. i wobec woskich postulatw terytorialnych
kierowanych pod adresem Austrii, moe wydawa si rzecz niezrozumia, a
co najmniej dziwn. Sprawa miaa wszake swoje uzasadnienie. Sabo
polityczna i gospodarcza nowego pastwa woskiego, sabo dynastii i
rzdu, nieustabilizowane stosunki wewntrzne, wszystko to kazao Wochom
szuka poparcia wielkiego, potnego mocarstwa. Nie moga by nim Wielka
Brytania, ktra wprawdzie faworyzowaa Wochy, ale unikaa powika
europejskich. Nie moga by nim Francja, osabiona po niedawnej klsce, a
od kilkunastu lat z Wochami porniona. Pozostaway jedynie Niemcy, i w
tym kierunku szy zabiegi dyplomacji woskiej ju od 1873 r. czya si z
tym sprawa zblienia do Austrii. Bismarck czsto powtarza Wochom, e
droga z Rzymu do Berlina wiedzie przez Wiede. Opory po obu stronach byy
do silne; przeamano je wreszcie, a na ostateczn decyzj rzdu woskiego
duy wpyw wywaro ogoszenie w 1881 r. przez Francj protektoratu nad
Tunezj; w kraju tym Wosi widzieli sw przysz koloni.
20 maja 1882 r. podpisany zosta traktat przymierza pomidzy
Austro-Wgrami, Niemcami i Wochami. Wochy uzyskay obietnic zbrojnej
pomocy Niemiec i Austro-Wgier w razie niesprowokowanego ataku ze strony
Francji. W zamian zobowizyway si do czynnego wystpienia po stronie
Rzeszy na wypadek agresji francuskiej, lecz na wypadek agresji rosyjskiej
przeciw Austrii zobowizyway si tylko do zachowania yczliwej
neutralnoci. Dopiero gdyby jeden z kontrahentw zosta zaatakowany przez
obydwa mocarstwa (a wic Francj i Rosj jednoczenie) lub wicej, casus
foederis mia obowizywa wszystkich trzech sojusznikw. Traktat ten
odnawiany by z pewnymi zmianami w latach 1887, 1892, 1902, 1912 i
obowizywa do 1914 r. Najwiksze korzyci wycigny ze Wochy: uzyskay
silne poparcie przeciw Francji, a nadto lepsz pozycj w tzw. sprawie
rzymskiej, czyli w zatargu z papieem. Za te korzyci paci musieli Wosi
osabieniem akcji irredentystycznej zmierzajcej do oderwania od monarchii
habsburskiej ziem woskich. To wanie byo gwnym zyskiem Austrii,
zyskiem wtrnym za byo zabezpieczenie tyw w razie wojny z Rosj. Dla
Niemiec sojusz z Wochami oznacza uwizanie czci armii francuskiej w
Alpach i osabienie t drog si przeciwnika w razie wojny.
Dalszym poza Wochami rozwiniciem Dwuprzymierza austro-niemieckiego, tym
razem w kierunku wycznie przeciwrosyjskim, by sojusz z Rumuni. 30
padziernika 1883 r. stan w Wiedniu traktat austriacko-rumuski, do
ktrego tego samego dnia przyczyy si Niemcy. Rumunia na wypadek ataku
rosyjskiego otrzymaa obietnic zbrojnej pomocy Austro-Wgier i Niemiec.
Zawarcie tego traktatu wydaje si trudne do zrozumienia wobec
istniejcego konfliktu rumusko-wgierskiego o Siedmiogrd oraz
rumusko-austriackiego o Bukowin. Dziaay w tym wypadku osobiste wpywy
krla Karola I Hohenzollerna usiujcego skierowa aspiracje
narodowowyzwolecze Rumunw przeciw Rosji, z ktr przedmiotem sporu bya
Besarabia. Te wpywy krla i jego otoczenia wspieraa wydatnie akcja
kapitau niemieckiego, ktry zaczyna przenika do Rumunii. Zapocztkoway
t penetracj koncesje na budow kolei udzielone niemieckiej firmie
Strousberg.
Traktat z Rumuni by naruszeniem nie litery wprawdzie, lecz ducha i
sensu ukadu trjcesarskiego z 1881 r., w ktrym wschodnia cz Pwyspu
Bakaskiego zostaa milczco uznana za rosyjsk stref wpyww. Nie sprawy
rumuskie wszake, lecz bugarskie doprowadziy do konfliktu pomidzy
trzema rzdami cesarskimi.
Austriacy przygotowywali bowiem szersz ekspansj na Bakany i bynajmniej
nie zamierzali zatrzyma si u wschodnich granic Serbii czy na linii
Wardaru, przeciwnie, torowali sobie drogi do Salonik i Konstantynopola.
Wspiera ich w tej dziedzinie coraz bardziej kapita niemiecki. Do sporu z
Rosjanami doszo szybko na tle projektw budowy kolei bugarskich. Rzd
carski w zrozumiaym interesie gospodarczym i strategicznym rosyjskim
pragn konstruowania linii kolejowych w Bugarii w kierunku
pnoc-poudnie. Dla Austriakw natomiast najbardziej korzystny dla nowych
kolei by kierunek zachd-wschd. Tak bowiem i miaa linia kolejowa,
ktra czyaby Berlin i Wiede przez Budapeszt, Belgrad i Sofi ze
Stambuem z odnog do Salonik. Kapita austriacki zyska tu bardzo prdko
wspdziaanie i poparcie kapitau niemieckiego.
W gr wchodziy rwnie motywy polityczne. Ksi Bugarii Aleksander
Battenberg wszed w konflikt z carem Aleksandrem Iii. W sierpniu 1886 r.
zamach stanu dokonany przez oficerw bugarskich z inspiracji, a w kadym
razie za wiedz i zgod rosyjskiego przedstawiciela dyplomatycznego w
Sofii, doprowadzi do usunicia Aleksandra z kraju. We wrzeniu tego roku
ksi powrci do Bugarii, ale wkrtce uzna, e wbrew Rosji nie utrzyma
si na tronie i abdykowa. Na porzdku dziennym stana kwestia nastpstwa,
a co za tym idzie kwestia utrzymania lub te usunicia wpyww rosyjskich w
Bugarii. Zabiegom rosyjskim przeciwstawiali si energicznie Austriacy i
Anglicy. Dnia 7 lipca 1887 r. Zgromadzenie Narodowe w Tyrnowie wybrao
wadc Bugarii modego ksicia Ferdynanda sasko-kobursko-gotajskiego,
poddanego austriackiego, oficera wojsk wgierskich.
Sprawa ta, zwana kryzysem bugarskim, o mao nie doprowadzia do wybuchu
wojny midzy Austri a Rosj, a w kadym razie uniemoliwiaa odnowienie
ukadu trjcesarskiego z 1881 r., ktrego termin upywa 18 czerwca 1887 r.
Dyplomacja niemiecka nie zdoaa zapobiec kryzysowi bugarskiemu.
Bismarck nie yczy sobie wszake cakowitego zerwania z Petersburgiem,
zwaszcza e stosunki niemiecko-francuskie weszy znowu w trudny okres
(akcja generaa Boulanger, incydent graniczny zwizany z uprowadzeniem
przez andarmw niemieckich komisarza francuskiego Schnaebelego 20 kwietnia
1887 r.). Tote kanclerz nie ogldajc si zupenie na sojusz z
Austro-Wgrami odnowi ukad z Rosj, ale tym razem bez udziau Wiednia, co
wicej, w cisej tajemnicy przed sprzymierzecem. 18 czerwca 1887 r.
zosta podpisany w Berlinie na lat trzy niemiecko-rosyjski tzw. traktat
reasekuracyjny. Obie strony przyrzekay sobie wzajemnie yczliw
neutralno na wypadek wojny sojusznika z innym mocarstwem; przy czym
postanowienie to nie odnosio si do wojny zaczepnej, ktr by Rosja wydaa
Austrii, a Niemcy Francji. Niemcy uznay "prawa historyczne nabyte przez
Rosj na Pwyspie Bakaskim", a w szczeglnoci "prawowito jej wpywu
przemonego i decydujcego w Bugarii i Rumelii Wschodniej". Co wicej,
zobowizay si zachowa yczliw neutralno, a nawet udzieli moralnego i
dyplomatycznego poparcia Rosji, gdyby ta "widziaa si zmuszona podj sama
dzieo obrony wejcia na Morze Czarne", tzn. zaj Cieniny. Celem traktatu
reasekuracyjnego byo, w rozumieniu gwnego jego twrcy - Bismarcka,
utrzymanie Rosji w pewnej zalenoci od Berlina, tak aby Niemcy, zwizane
umowami jednoczenie z Austri i z Rosj, byy arbitrem pomidzy tymi obu
przeciwnikami. Szo Niemcom rwnie o to, aby zapobiega zblieniu
francusko-rosyjskiemu.
Dla penego obrazu wczesnej sytuacji w Europie zestawi warto traktat
reasekuracyjny z tzw. porozumieniem rdziemnomorskim, zawartym 12 grudnia
1887 r. midzy Wiedniem, Rzymem i Londynem. Jako jego cel okrelono
utrzymanie status quo na Wschodzie, zachowanie "Turcji, straniczki wanych
interesw europejskich [niezaleno kalifatu, wolno Cienin) od
wszelkiego przewaajcego wpywu zagranicznego", tzn. rosyjskiego. Niemcy
nie przyczyy si do porozumienia rdziemnomorskiego, ale powstao ono
pod auspicjami, za wiedz i za rad Bismarcka. Myl kanclerza tumaczy
dobrze ustp instrukcji, ktrej syn jego Herbert, sekretarz stanu w
Urzdzie Spraw Zagranicznych (Ausw"rtiges Amt), udzieli 6 marca 1887 r.
ambasadorowi Rzeszy w Wiedniu: Niemcy nie mog si "w sprawach wschodnich
utosamia z Austri ani te udzieli jej materialnej pomocy przy
powikaniach w Bugarii i na Morzu Czarnym. Poniewa lord Salisbury chce
si do tego zobowiza, powinna go Austria szybko wzi za sowo".
Traktat reasekuracyjny, porozumienie rdziemnomorskie, umowy z Wielk
Brytani, Wochami, Hiszpani, wymiany not i listw z 1887 r. nazywa si
zwyko bismarckowskim systemem sojuszy. Mia on dwa cile ze sob
powizane cele - utrzyma stanowisko Niemiec jako orodka politycznego
Europy i pierwszego w Europie mocarstwa oraz cakowicie odosobni
politycznie Francj, Z wyjtkiem dwch mniejszych, zneutralizowanych
pastw, Szwajcarii i Belgii, inni ssiedzi Francji, a wic Wielka Brytania,
Wochy i Hiszpania zwizay si z bismarckowskim systemem sojuszy. Wielka
Brytania najluniej z nim poczona, miaa z Francj powane punkty tarcia
na terenach pozaeuropejskich, w koloniach. Rosj, naturalnego sojusznika
Francji, zespoli z Niemcami traktat najpierw trjcesarski, pniej
reasekuracyjny.
Rozwamy kracowe sprzecznoci, ktre skaday si na bismarckowski
system umw i sojuszy. Niemcy zobowizay si przyj Austrii z pomoc w
razie ataku rosyjskiego, wesp za z Austri zobowizay si przed atakiem
rosyjskim broni Rumuni. Austriacki sprzymierzeniec Niemiec, za ich wiedz
i zgod, czy si z Angli celem niedopuszczenia Rosji do Cienin i
przeszkodzenia jej w opanowaniu Bugarii. Jednoczenie Niemcy przyrzekay
yczliw neutralno oraz "poparcie moralne i dyplomatyczne", na wypadek
gdyby Rosja chciaa zaj Cieniny i uznaway jej prawo do "przemonego i
decydujcego wpywu w Bugarii".
W historiografii rozpowszechniony jest pogld, e system ten, aby trwa i
dziaa skutecznie, wymaga wytrawnej kierowniczej rki dowiadczonego
mistrza w intrydze i perfidii. Gdy mistrza zabrako, gdy 20 marca 1890 r.
Bismarck otrzyma dymisj, rozpada si wkrtce jego kunsztowna konstrukcja
dyplomatyczna. Pogld ten o tyle jest niecisy, e na tej bismarckowskiej
budowli powane rysy i szczeliny ukazay si w miejscach wzowych jeszcze
za rzdw starego kanclerza.
Dalszy rozwj kryzysu bugarskiego by tego faktu najlepszym wiadectwem.
Gdy rzd rosyjski odmwi uznania wybranego 7 lipca 1887 r. wadc Bugarii
ksicia Ferdynanda koburskiego, mia pene prawo domaga si na zasadzie
traktatu reasekuracyjnego pomocy dyplomatycznej od Niemiec. Bismarck
wszake wbrew dawniejszym i wieym zobowizaniom wobec Rosji nie tylko
popar Austro-Wgry w ich antyrosyjskiej polityce we wschodniej czci
Pwyspu Bakaskiego, ale i drugiego antagonist Rosji - Wielk Brytani
zachca do ostrej, nieustpliwej polityki. Dlatego popar porozumienie
rdziemnomorskie. Gdy Petersburg nie ustpowa, kanclerz w listopadzie
1887 r. zakaza Bankowi Rzeszy lombardowania rosyjskich papierw
wartociowych. Cel tego posunicia by jasny. Chodzio o sprawienie rzdowi
carskiemu kopotw finansowych, a tym samym skonienie go do ustpstw. 3
lutego 1888 r. ogoszony zosta tekst tajnego dotd aktu przymierza
austro-niemieckiego z 1879 r., a jednoczenie rzd wystpi do parlamentu o
zwikszenie kredytw na cele wojskowe.
Jednoczenie sdziwy cesarz Wilhelm I zwraca carowi uwag na
niebezpieczestwo nowych czasw i odwoywa si do jego konserwatywnych
pogldw i interesw. "Walka - dowodzi - toczy si obecnie nie tyle
pomidzy Rosjanami, Niemcami, Wochami i Francuzami, ile raczej pomidzy
rewolucj a monarchi. Rewolucja zdobya Francj, nadgryza (angefressen)
Angli; silna jest we Woszech i w Hiszpanii. Tylko trzy cesarstwa mog si
jej przeciwstawi... Klska Austrii rozbije to pastwo a wtedy nad Dunajem
i na Bakanach rozpocznie si era republik... Co ma na tym do wygrania
Rosja, a zwaszcza jej cesarz? Moe tylko wszystko straci". Nie zabrako
tu take i aluzji do ora polskiego, ktry przeciwnicy Rosji bd musieli
chwyci w rce.
Wojna nie wybucha. Obie strony cofny si przed t ostatecznoci.
Zaostrzyy si jeszcze bardziej stosunki midzy Wiedniem a Petersburgiem,
powstay silne rozdwiki midzy Petersburgiem a Berlinem.
Przebiega a nielojalna polityka Bismarcka zawioda. Rzd rosyjski majc
zamknity dostp na gied berlisk zwrci si do Parya i uzyska
pierwsz poyczk w wysokoci 500 mln frankw. Za t pierwsz poyczk
poszy dalsze. Utoroway one drog do porozumienia, a nastpnie przymierza
francusko-rosyjskiego.
Z kocem 1889 r. rzd rosyjski da do zrozumienia w Berlinie, e gotw
jest odnowi z Rzesz traktat reasekuracyjny, ktrego termin upywa 18
czerwca 1890 r. Bismarck by zdania, e do tych propozycji naley
ustosunkowa si pozytywnie i ukad przeduy. Opinia jego nie miaa ju
wszake znaczenia. 20 marca 1890 r. kanclerz z wyranymi oznakami nieaski
cesarskiej zwolniony zosta z zajmowanego stanowiska. W rzdzie wielu
przyczyn dymisji Bismarcka znajdowaa si i jego polityka wzgldem Rosji. W
otoczeniu cesarskim, w Urzdzie Spraw Zagranicznych, w sztabie gwnym
uwaano susznie, e nie daje si ona pogodzi z sojuszem z Austro-Wgrami,
e moe wprowadzi Niemcy w niebezpieczne powikania. Nowi sternicy
polityki niemieckiej, kanclerz Leo von Caprivi i sekretarz stanu spraw
zagranicznych Marschall von Bieberstein, odrzucili propozycje rosyjskie nie
zgadzajc si nawet na zastpienie ukadu przez wymian listw pomidzy
monarchami lub not dyplomatycznych.
"Drut do Petersburga - jak to okrelano w Berlinie - zosta zerwany".


Rozdzia jedenasty:
Rosja przed
pierwsz rewolucj


Rosja sochy i cepw, myna wodnego i rcznego warsztatu tkackiego zacza
szybko przeksztaca si w Rosj puga i mockarni, myna parowego i
parowego warsztatu tkackiego - tymi sowy scharakteryzowa Lenin stosunki w
Rosji po reformie wociaskiej r. 1861. Rosja wesza w er
industrializacji i kapitalizmu. Wprowadzono maszyn parow. Wielki przemys
maszynowy zacz wypiera manufaktury i drobn wytwrczo. Gdy w latach
1875-1878 maszyny parowe w fabrykach Rosji europejskiej pracoway z si
mniej wicej 100 tys. koni parowych, w kilkanacie lat pniej, okoo
r.1890, sia ta wzrosa do przeszo 250 tys.
Gwne orodki przemysu rosyjskiego owych czasw to Petersburg, gdzie
rozwija si przede wszystkim przemys maszynowy, Moskwa, gdzie zakadano
fabryki wkiennicze, poudnie Rosji (Zagbie Donieckie), gdzie obfito
wgla i elaza daa solidn podstaw grnictwu i hutnictwu, wreszcie
Krlestwo Polskie, gdzie rozwija si przemys wkienniczy i maszynowy.
Coraz wiksze znaczenie miao wydobycie ropy naftowej. Gdy w 1870 r.
wynosio ono 1,8 mln pudw, w 1900 r. wzroso do 632 mln pudw. Produkcja
surwki elaza w latach 1861-1901 wzrosa z 20 do 173 mln pudw.
Postpom ycia gospodarczego sprzyja szybki rozwj sieci komunikacyjnej.
W r. 1860 byo w Rosji zaledwie 1,5 tys. km drg elaznych, w r. 1892, gdy
przystpiono do budowy kolei syberyjskiej, liczba ta wynosia ju przeszo
30 tys. km.
Wzrs wydatnie handel zagraniczny. Jeli za okres lat 1800-1825 wskanik
wynosi 100, to w latach 1874-1899 wzrs on do 972, chocia liczba
ludnoci zwikszya si w tym czasie tylko trzykrotnie.
O rozwoju kapitalizmu w Rosji Lenin pisa, e "jeli si bdzie
porwnywao epok przedkapitalistyczn w Rosji z kapitalistyczn (a wanie
takie porwnanie jest niezbdne do prawidowego rozwizania zagadnienia),
to rozwj gospodarki spoecznej w warunkach kapitalizmu wypadnie uzna za
nadzwyczaj szybki. Jeli za bdzie si porwnywao dan szybko rozwoju z
t, ktra byaby moliwa w warunkach wspczesnego poziomu techniki i
kultury w ogle, to dany rozwj kapitalizmu w Rosji rzeczywicie wypadnie
uzna za powolny. I nie moe on nie by powolny, w adnym bowiem kraju
kapitalistycznym nie ocalay w takim mnstwie instytucje przeszoci nie
dajce si pogodzi z kapitalizmem, hamujce jego rozwj, niezmiernie
pogarszajc sytuacj producentw, ktrzy cierpi i wskutek kapitalizmu, i
wskutek niedorozwoju kapitalizmu".
Swoist cech ycia ekonomicznego Rosji bya gospodarka pastwowa.
Pastwo byo wacicielem rozlegych poaci ziemi, ktrych wiksz cz
wydzierawiao chopom (tzw. ziemie czynszowe), do pastwa naleao ponad
60% lasw, w posiadaniu pastwa wreszcie byy liczne kopalnie i
przedsibiorstwa grnicze. Pamita naley rwnie, e pastwo za
porednictwem Banku Pastwa, naczelnej instytucji kredytowej i emisyjnej,
wywierao silny wpyw na finanse, na stosunki kredytowe, na rozwj
przemysu, a wic prowadzio tak dziaalno, jak w bardziej rozwinitych
krajach kapitalistycznych prowadzi kapita prywatny. Miao to, rzecz
prosta, powane skutki zarwno dla gospodarki, jak i polityki rosyjskiej.
Pod koniec Xix w. podjto akcj szybkiego uprzemysowienia kraju. Ju w
1877 r. wprowadzono wzgldnie podwyszono ca na wyroby przemysowe,
zwaszcza przemysu cikiego. W 1891 r. wesza w ycie taryfa protekcyjna,
w niektrych wypadkach niemal prohibicyjna. Przede wszystkim w zakresie
rozbudowy kolejnictwa. Zamwienia takie oddawa rzd wycznie fabrykom
krajowym na warunkach duo gorszych, ni mona byo uzyska za granic. Gdy
w 1891 r. przystpiono do budowy kolei syberyjskiej, firmy angielskie
zoyy ofert na dostaw szyn po 75 kopiejek; rzd zamwi wszake szyny w
fabrykach rosyjskich pacc po 2 ruble.
Wysokie ca, nakadane na towary przywoone do Rosji, wywoyway niekiedy
retorsje ze strony pastw dotknitych tymi zarzdzeniami. W 1893 r. doszo
do wojny celnej z Niemcami, ktre, w odwet za wysokie ca na niemieckie
wyroby przemysowe, podniosy znacznie stawki na rosyjskie produkty rolne.
Wojn celn zakoczy traktat handlowy zawarty w 1894 r., ktry obowizywa
do 1906 r. (w tym roku wszed w ycie nowy traktat zawarty w 1904 r., mniej
dla Rosji korzystny i obowizywa do wybuchu wojny). W stosunkach
handlowych wszake pomidzy dwoma cesarstwami niejednokrotnie nastpoway
okresy silnego naprenia; wypyway one gwnie z trudnoci, ktre
agrariusze niemieccy stawiali w kwestii przywozu zboa z Rosji.
Uprzemysowienie ubogiej w kapitay Rosji wymagao przycignicia
kapitau obcego. Podstawowym tego warunkiem byo wprowadzenie zamiast rubla
papierowego waluty staej, zotej, i - co cile si z tym wizao -
zrwnowaenie budetu, czyli usunicie chronicznego deficytu. Rwnowag
budetow starano si osign drog silnego ucisku podatkowego i moliwie
duego wywozu. I. A. Wyszniegradzki, minister skarbu w latach 1887-1892,
rzuci haso: "nie dojemy, ale wywieziemy". Zgodnie z tym wezwaniem rzd
forsowa wywz zboa po nader niskich cenach. Godzio to przede wszystkim w
chopa. Klska godu, ktra nawiedzia Rosj w 1891 r., powinna bya by
dla rzdu powanym ostrzeeniem; nie wycignito z niej wszake adnych
wnioskw. Przeciwnie, rzd kroczy dalej t sam drog.
W 1892 r. tek skarbu, a w zwizku z tym kierownictwo rosyjsk gospodark
pastwow obj S. J. Witte. Witte, nie pochodzcy ze szlachty, nie
zwizany z wysok biurokracj petersbursk, by w koach rzdowych homo
novus i nie cieszy si tam sympati, zwaszcza e umysowo growa nad
caym tym rodowiskiem. By wyrazicielem interesw i de buruazji
rosyjskiej, wicej si coraz silniej z wielkim kapitaem zagranicznym i
coraz bardziej od niego uzalenionej. Sam Witte twierdzi, e za jego
rzdw w ministerstwie finansw (1892-1903) lokaty obcego kapitau w Rosji
wyniosy ponad 3 mld rb.
Uzalenienie cesarstwa od kapitau zagranicznego byo znaczne i
ustawicznie wzrastao. Obliczono, e w pocztkach w. Xx w dziewiciu
najwikszych bankach petersburskich, ktre kontroloway cay przemys
rosyjski, udzia obcego kapitau wynosi ponad 40%. Pastwowy za dug
zagraniczny wynosi na dzie 1 stycznia 1903 r. 1778430064 ruble. Kapita
zagraniczny oczywicie wpywa silnie na ycie gospodarcze Rosji. Trudno
wszake dokadnie oceni, jak daleko wpyw ten siga.
Protekcjonizm nie by jednak korzystny dla rozwoju gospodarczego Rosji.
Waciciele fabryk i hut, pewni poparcia rzdowego i zyskownych zamwie
pastwowych, nie dbali zupenie o zaspokojenie potrzeb masowego rynku
wewntrznego. Nadmierne zyski, osigane w tak niezdrowych warunkach,
pyny cakowicie do portfeli kapitalistw.
Podstaw budetu wykazujcego od 1889 r. nadwyk dochodw nad wydatkami
byy podatki porednie, ktre przynosiy prawie poow wpyww skarbowych
oraz dochody z monopoli pastwowych, zwaszcza ze sprzeday wdki. Nie
darmo budet Wittego nazywano w Rosji "pijanym budetem". Zrwnowaony
budet i uzyskane drog nadwyek budetowych oraz poyczek zasoby zota
pozwoliy na dokonanie reformy walutowej i wprowadzenie waluty zotej.
Reformy tej dokonano w drodze dewaluacji. Ukaz carski z 10 wrzenia (29
Viii) 1897 r. ustala kurs dotychczasowego rubla papierowego na 2/3 rubla
zotego. Bank Pastwa mia prawo emisji banknotw zabezpieczonych na zocie
i na danie na zoto wymienialnych.
Polityka uprzemysawiania kraju przynosia stopniowo owoce. Na stepach
ukraiskich powstay kopalnie i fabryki, niewielkie miasta pozbawione dotd
szerszego znaczenia, jak Jekaterynosaw, Taganrog, Rostw nad Donem,
wyrosy do rzdu wanych orodkw przemysowych, zaoone zostay nowe
miasta fabryczne, jak ugask.
wiatowy kryzys rolny wywoany spadkiem cen podw rolnych, ktry trwa
przez kilkanacie lat do koca Xix w., dotkliwie ugodzi Rosj, przede
wszystkim chopa rosyjskiego. Gdy w latach 1871-1875 za pud wywoonej z
Rosji pszenicy pacono 90,1 kp., za pud yta za 65,7 kop., to w 20 lat
pniej, w okresie 1891-1895, liczby te wynosiy 55,6 kop. za pud pszenicy
i 46,6 kop. za pud yta. Urzdowy raport z r. 1885 stwierdza: "Wobec
utrudnionego zbytu produktw rolnych i niskich cen zmalaa zdolno
nabywcza czci ludnoci, a wynikiem tego byo skurczenie si popytu na
wszelkiego rodzaju manufaktury i wyroby fabryczne".
Ludno Rosji w kocu Xix w., wedug spisu ludnoci, ktry po raz
pierwszy odby si w Rosji w 1897 r., wynosia 125,6 mln. Lenin obliczy,
e podzia klasowy w pastwie rosyjskim przedstawia si w tym okresie
nastpujco:
`ts
wielka buruazja, obszarnicy, wysi urzdnicy i inni - ok. 3,0 mln
zamoni drobni waciciele - ok. 23,1 mln
ubosi drobni waciciele - ok. 35,8 mln
proletariusze i pproletariusze - ok. 63,7 mln
Ogem - ok. 125,6 mln
`tn

Sam proletariat liczy, wedug oblicze Lenina, okoo 22 mln, tj. 18%
wszystkich mieszkacw kraju, ludno za uboga, podlegajca eksploatacji
klas posiadajcych (proletariat, ubosi waciciele chopscy), obejmowaa
okoo 100 mln, a wic prawie 80% ogu.
Przemiany gospodarcze wpyny na ewolucj stosunkw spoecznych.
Szlachta jednak zachowaa nadal swe uprzywilejowane i przodujce
stanowisko, z jej grona, jak poprzednio tak i teraz, wychodzili dygnitarze
cywilni i wojskowi, ministrowie, ambasadorowie, generaowie, gubernatorzy,
zaufani doradcy cara. Chocia cz wacicieli ziemskich nie umiaa si
przystosowa do zmienionych warunkw gospodarowania i wyprzedaa bd
zastawia swe dobra, jednak na utrzymanych latyfundiach szlachta zachowaa
podstaw wpyww i gospodarczych, i politycznych. Wiksz wasno ziemsk
podtrzymywa zaoony w 1885 r. Szlachecki Bank Ziemski, udzielajcy
poyczek wacicielom majtkw. Wysoko tych poyczek w latach 1886-1912
wyniosa 1146 mln rb. Interesom szlachty suy te zaoony w 1883 r.
Wociaski Bank Rolny, ktry poredniczy w sprzeday gruntw
obszarniczych zamonym chopom. W cigu 30 lat 15,8 mln dziesicin zostao
sprzedanych przez szlacht za porednictwem Banku posiadaczom chopskim.
Byy to transakcje dla szlachty wysoce korzystne, gdy ceny ziemi
ustawicznie szy w gr. Wasno szlachecka kurczya si wprawdzie, jeli
chodzi o obszar, ale wzrastaa jej warto. W smym dziesicioleciu
zeszego wieku wasno szlachecka obejmowaa 73,2 mln dziesicin o oglnej
wartoci 2,2 mld rb. Okoo 1900 r. obszar ziemi znajdujcej si w
posiadaniu szlachty wynosi tylko 54 mln dziesicin, ale warto tej ziemi
wzrosa do 3,9 mld rb. Sprzeda gruntw bya wic dla szlachty dobrym
interesem, koszty tych operacji ponosili chopi.
Carat by przede wszystkim wyrazicielem interesw warstwy
szlachecko-ziemiaskiej, ale Rosja nie mogaby utrzyma swego mocarstwowego
stanowiska bez nowoczesnego przemysu i std wzrost znaczenia buruazji.
Jej sia polityczna jednak i, dodajmy zaraz, polityczne ambicje byy
znacznie mniejsze ni jej sia gospodarcza. Uzaleniona od silniejszego
kapitau zagranicznego, wewntrz kraju zmuszona stale szuka poparcia i
opieki carskiej biurokracji, andarmerii, policji, rzadko kiedy bya
buruazja rosyjska czynnikiem postpowym, najczciej bya si reakcyjn,
politycznie niedojrza.
Si natomiast postpow i coraz potniejsz stanowi proletariat.
Koncentracja produkcji pocigna za sob koncentracj siy roboczej w
wielkich przedsibiorstwach. Ju pod koniec Xix w. 3/4 robotnikw pracowao
w przedsibiorstwach majcych po 100 lub wicej pracownikw, a niemal
poowa bya zatrudniona w zakadach liczcych po 500 lub wicej
pracownikw.
Warunki pracy robotnika byy niezmiernie cikie. Klasy posiadajce gros
ciarw zwizanych z uprzemysowieniem przerzucay na proletariat. Panowa
niesychany wyzysk. Wadze pastwowe nie tylko nie przeciwstawiay si
nigdzie najokrutniejszym nawet formom eksploatacji, ale z zasady we
wszelkich sporach staway po stronie pracodawcy przeciwko robotnikowi.
Strajk by zakazany, a udzia w nim uchodzi za przestpstwo karane
wizieniem od 2 do 4 miesicy, za "podeganie" za do strajku grozia kara
od 4 do 9 miesicy wizienia. A jednak wanie coraz czstsze i
potniejsze strajki zmusiy rzd do poczynienia pierwszych krokw na
drodze ustawodawstwa pracy. W 1885 r. zakazano zatrudniania dzieci i kobiet
noc, w 1897 r. ograniczono czas pracy dorosych do 11,5 godziny, dla
robotnikw za pracujcych w nocy do 10 godzin.
Jak klasy panujce oceniay sytuacj i jakie rodki stosoway przeciw
grocemu niebezpieczestwu rewolucji?
rodki te zmieniay si w szczegach, zasada pozostawaa bez zmiany;
bya to autokracja oparta na represjach policyjnych. Aleksander Ii przez
pewien czas zamyla drog zmian ustrojowych zjednoczy liberaln cz
szlachty i zamonych mieszczan. Ten sens miay reformy przeprowadzone za
jego panowania. Po reformie wociaskiej i zniesieniu poddastwa w 1861 r.
najwaniejsze przemiany dotyczyy utworzenia ziemstw i wprowadzenia nowego
ustroju sdowego w 1864 r., zarzdu miast w 1870 r. i wreszcie reformy
wojskowej w 1874 r.
Ziemstwa, powiatowe i gubernialne, byy organem samorzdu. Ustawa
wyborcza bya tak pomylana, aby przewag zapewni szlachcie i zamonym
mieszczanom. W tym celu wyborcw podzielono na kurie - wielkiej wasnoci
ziemskiej, miast i gmin wiejskich. Samorzd ten wprowadzono w 34 guberniach
europejskiej czci Rosji, odmwiono go natomiast Krlestwu, guberniom
batyckim, litewskim, biaoruskim, Ukrainie Prawobrzenej; chodzio o
niedopuszczenie do wpyww szlachty polskiej. Zakres kompetencji ziemstw
obejmowa budow drg, szkolnictwo, kwestie opieki lekarskiej i
weterynaryjnej. Gdzieniegdzie pojawiay si pogldy, e ziemstwa mog by
przygotowaniem do zaprowadzenia w Rosji ustroju konstytucyjnego. Istotnie,
ziemstwa zabieray niekiedy gos w sprawach politycznych i przedkaday na
ten temat materiay do tronu. Wywoywao to niechci i opory pord sfer
dworskich i wrd wyszej biurokracji.
Nie mniej donios rol odegraa reforma sdowa. Sdownictwo rosyjskie
miao charakter stanowy; szlachcic np. mg by sdzony tylko przez
szlachcica, przez rwnego sobie. Silny wpyw wadz administracyjnych na
sdziw i powszechne apownictwo sprawiay, e bezstronno i
sprawiedliwo sdw u nikogo nie budziy zaufania. Oskarony pozbawiony
by prawa legalnej obrony. Reforma sdowa wprowadzaa nieusuwalno sdziw
i ich niezawiso, jawny przewd sdowy i prawo do obrony. Wanym
osigniciem byo ustanowienie adwokatury i oddanie wyrokowania w sprawach
karnych sdziom przysigym, od ich wyrokw nie byo apelacji; uznany za
niewinnego bywa natychmiast zwalniany.
Reforma sdowa umoliwia rozwj sdownictwa i adwokatury w Rosji, jak
rwnie dziaalno prawnikw, ktrzy obok pracy w dziedzinie wymiaru
sprawiedliwoci mieli mono publicznie podnosi miay gos w imieniu
ujarzmionego, pozbawionego praw narodu. Rosja koca Xix i pocztkw Xx w.
szczyci si moe wybitnymi prawnikami takimi, jak Anatol F. Koni, prezes
sdu, ktry uniewinni Wier Zasulicz, jak S. A. Muromcew, F. N. Plewako,
M. M. Winawer i wreszcie dwaj Polacy, dziaajcy na terenie rosyjskim,
Wodzimierz Spasowicz i Aleksander Lednicki.
W czerwcu 1870 r. wesza w ycie ustawa miejska; ustanawiaa ona dumy,
czyli rady miejskie, wychodzce rwnie z wyborw kurialnych. Byy trzy
kurie. Ogln kwot podatkw miejskich, wpywajcych do kas miasta,
podzielono wic na trzy rwne czci. Wyborcami pierwszej kurii byli
nieliczni, najzamoniejsi mieszkacy opacajcy najwysze podatki, do
drugiej kurii naleeli ju liczniejsi - rednio zamoni, trzeci kuri
wreszcie tworzya rzesza drobnych podatnikw. Sprawa polegaa na tym, e
kada kuria wybieraa t sam liczb radnych.
Do kompetencji dumy miejskiej naleao zarzdzanie majtkiem miasta,
nakadanie podatkw miejskich, organizacja rynkw i targw, opieka nad
szpitalnictwem, nad szkolnictwem - "gwnie w kierunku gospodarczym". Od
roku 1892 samorzd miejski ograniczono. Podobnie, jak ziemstw, tak i
samorzdu miejskiego nie wprowadzono na ziemiach polskich, pozostajcych
pod wadaniem cara.
Niepolednie znaczenie miaa reforma wojskowa. Jej gwny twrca,
liberalizujcy genera Dymitr A. Miliutin, w latach 1861-1881 minister
wojny, widzia jasno, e utrzymanie przestarzaej struktury wojska, jednej
z przyczyn niepowodzenia Rosji w kampanii krymskiej, bdzie powodowao
osabienie obronnoci pastwa. Dowiadczenia ostatnich wojen, zwaszcza
wojny francusko-niemieckiej 187081871 r., gdzie nad zawodow armi Ii
Cesarstwa odniosa zwycistwo armia pruska, oparta na powszechnym obowizku
wojskowym, stay u rde reform Miliutina. Trwajca 25 lat suba,
odbywana w szeregach przez wskazanych drog losowania nieszcznikw, nawet
po jej skrceniu przez Miliutina do lat 16, bya niezmiernie szkodliwym
anachronizmem. Tote ustawa z 1 stycznia 1874 r. rozcigna powinno
wojskow na wszystkich bez rnicy stanu mczyzn, ktrzy ukoczyli 20 lat
ycia. Czas suby wynosi w armii ldowej 6 lat, a 9 lat w rezerwie, w
marynarce za 7 lat i 3 lata w rezerwie. Poniewa poborowych byo co roku
znacznie wicej ni trzeba byo wcieli do szeregw, powoywano du suby
tylko ich cz opierajc si na losowaniu i uwzgldniajc stosunki
rodzinne (np. z zasady zwolnieni byli jedynacy). Sub skracano do 4 lub
3, a nawet 2 lat i niej, zalenie od cenzusu wyksztacenia. Dla stosunkw
i pogldw panujcych w pastwie carw znamienny by sprzeciw ministra
owiaty, hr. Dymitra Tostoja, przeciwko wszelkim ulgom z tytuu cenzusu
wyksztacenia; minister owiaty bowiem lka si, e zbyt wielu modych
Rosjan zechce si ksztaci.
Reforma ta bya niewtpliwym krokiem naprzd, usuwaa nieludzki system
25-letniej suby, chronia onierza przed niektrymi przynajmniej
naduyciami ze strony przeoonych (zniesienie przynajmniej w teorii kar
cielesnych), ale zachowywaa zgodnie z ustrojem caratu rozstrzygajcy wpyw
szlachty w wojsku. Korpus oficerski z nielicznymi wyjtkami tworzya w
dalszym cigu szlachta.
Ukoronowaniem reform podjtych za panowania Aleksandra Ii mia by
projekt tzw. konstytucji, ktrej autorem by minister spraw wewntrznych,
genera M. T. Loris-Melikow, a ktra przewidywaa powoanie spoecznej
instytucji o gosie doradczym. mier cara 13 marca 1881 r. przeszkodzia
prbie wprowadzenia w ycie konstytucji Loris-Melikowa.
Nowy monarcha Aleksander Iii jedynie w represjach andarmskich i
bezwzgldnej reakcji bez najmniejszych nawet liberalnych pozorw widzia
moliwo ocalenia caratu, porzuci wic reformatorskie postanowienia ojca.
Ideologiem kierunku reakcyjnego, nauczycielem i doradc cara by profesor
prawa cywilnego uniwersytetu moskiewskiego, oberprokurator Najwitszego
Synodu (tj. kolegium powoanego do zarzdzania Kocioem prawosawnym)
Konstanty P. Pobiedonoscew. Nazwisko oberprokuratora byo rdem artu,
ktry kry po caej Rosji (Pobiedonoscew dla naroda, Biedonoscew dla
caria, Donoscew dla sinoda, Noscew dla siebia).
Doktryna Pobiedonoscewa bya rwnie prosta, jak zacofana. Czowiek z
natury jest zy, dlatego musi by trzymany w ryzach. Std te jedyna
moliwa forma rzdu w Rosji to autokracja carska, wsparta przez Cerkiew
prawosawn. Prowadzio to oczywicie do wzmoenia ucisku mniejszoci
narodowych i religijnych, a wystpio szczeglnie silnie na ziemiach
polskich zaboru rosyjskiego, w prowincjach batyckich i w Finlandii.
W Polsce szczeglnie zacieke ataki rusyfikacyjne prowadzi
genera-gubernator warszawski, osawiony J. W. Hurko i kurator
warszawskiego okrgu szkolnego, Aleksander L. Apuchtin. Rachuby zwizane z
osob nowego cara Mikoaja Ii okazay si zupen zud.
W Wielkim Ksistwie Finlandzkim wydatnie ograniczono znaczn dotd
samodzielno tego kraju. Sejmowi finlandzkiemu odebrano du cz
uprawnie; dekret cesarski z 1899 r. zapowiedzia, e sprawy majce zwizek
z cesarstwem nie bd rozstrzygane przez sejm w Finlandii, lecz decydowane
w Petersburgu. Prawa Cesarstwa Rosyjskiego miay odtd pierwszestwo przed
prawami krajowymi. W 1901 r. armi finlandzk zczono z armi rosyjsk. W
1902 r. w Finlandii otwarto urzdy dla Rosjan, co pocigno za sob masowe
zwalnianie urzdnikw-Finw. Dopiero rok 1905 przynis zagodzenie
sytuacji.
W krajach batyckich zwrcono atak na panujc tam niemczyzn. W
dotychczasowych szkoach niemieckich, najpierw w elementarnych, pniej
take w gimnazjach i szkoach realnych, zamiast jzyka niemieckiego jako
wykadowego wprowadzono rosyjski. W 1893 r. zamknito uniwersytet niemiecki
w Dorpacie, a na jego miejsce otworzono uniwersytet rosyjski.
Atak na Niemcw batyckich by tym bardziej znamienny, e tamtejsza
szlachta niemiecka bya od kilku pokole podpor tronu Romanoww, a
baronowie batyccy zajmowali najwysze stanowiska w wojsku, w dyplomacji,
administracji i na dworze rosyjskim.
Walka z niemczyzn w krajach batyckich nie przyniosa poprawy bytu
rodzimej ludnoci estoskiej i otewskiej.
Ucisk narodowy nie oszczdzi Ukrainy, Biaorusi i ludw kaukaskich.
Oklnik z 1876 r. zakazywa wszelkich publikacji w "dialekcie
maorosyjskim". Podania o zezwolenie na druk podrcznikw, broszur, gazet w
jzyku ukraiskim spotykay si stale z odmow a do 1905 r.
Szczeglnie wsteczny i szkodliwy charakter miaa dziaalno wadz
owiatowych. W 1887 r. minister owiaty I. n. Delijanow wyda oklnik, w
ktrym zaleca przyjmowanie do gimnazjum tylko chopcw pochodzcych z
rodzin zamoniejszych, wyranie natomiast zakazywa przyjmowania do szk
"dzieci wonicw, lokai, kucharek, praczek, drobnych kupcw i innych ludzi
tego pokroju". Delijanow wyjania, e chodzi o to, aby "dzieci z wyjtkiem
szczeglnie uzdolnionych nie wyrywa ze rodowiska, do ktrego nale;
dugoletnie dowiadczenie bowiem wykazuje, e taka modzie gardzi swymi
rodzicami, jest niezadowolona ze swej kondycji i buntuje si przeciwko
nierwnoci spoecznej, ktra istnieje i jest z natury rzeczy
nieunikniona".
Szkoa rednia miaa wic suy utrzymywaniu istniejcej hierarchii
spoecznej. W oklnikach do nauczycieli minister nie przestawa powtarza,
e podlega bd oni karom, jeli pord modziey powierzanej ich pieczy
wykryje si "zgubne wpywy buntowniczych idei".
Wczeniej jednak zwrciy wadze uwag na studia wysze. W 1884 r. wydano
nowy statut uniwersytecki, ktry odbiera uniwersytetowi wszelk autonomi.
Inspektorzy, zupenie niezaleni od kolegium profesorskiego, a podlegajcy
kuratorom okrgw szkolnych, sprawowali nadzr nad prawomylnoci
modziey. Zakazano tworzenia jakichkolwiek zrzesze studenckich.
W chwili przyjcia na uniwersytet student musia si zobowiza, i nie
przystpi do adnego stowarzyszenia tajnego nawet takiego, ktre by nie
miao "celw zbrodniczych". Wysokie czesne utrudniao studia wysze
modziey niezamonej. Profesorw o silniejszych charakterach i
niezalenych pogldach usuwano z katedr, nawet jeli byli wybitnymi
uczonymi. Modych pracownikw naukowych nie dopuszczano do profesury,
jeeli przejawiali tendencje postpowe.
W 1887 r. na uniwersytetach w Petersburgu, Moskwie i Kazaniu wybuchy
rozruchy studenckie. Modzie domagaa si przywrcenia autonomii
uniwersyteckiej i prawa zrzeszania si. W odpowiedzi posypay si surowe
represje, setki studentw relegowano z uczelni, wielu spord nich zesano
bez sdu do odlegych prowincji rozlegego cesarstwa. Represje policyjne i
atmosfera koszarowa wprowadzone do wyszych uczelni amay i paczyy
sabsze charaktery, u silniejszych wzmacniay i podsycay nienawi i
pogard dla caratu.
Reakcyjny system nie uleg zmianie po mierci Aleksandra Iii i wstpieniu
na tron w 1894 r. jego syna Mikoaja Ii. Nowy car, czowiek saby i
ograniczony, o wyksztaceniu i horyzontach umysowych porucznika gwardii,
pozostawa pod silnym wpywem Pobiedonoscewa. Postulat skromnego
wspudziau spoeczestwa w zarzdzaniu pastwem uzna za "niedorzeczne
urojenia".
Panowanie Mikoaja Ii nazywano "autokracj bez autokraty".
W takich warunkach rozwija si w Rosji ruch rewolucyjny. Jeli
poprzednio w okresie paszczynianym przewodzili mu rewolucjonici
szlacheccy, to teraz - po reformie r. 1861 - kierowaa nim inteligencja
demokratyczna, aby pod koniec stulecia odda przewodnictwo proletariatowi.
W smym dziesicioleciu zeszego wieku grupa inteligentw, przewanie
modziey akademickiej, gosia haso demokracji wociaskiej, a w
rosyjskiej wsplnocie gminnej upatrywaa drog do socjalizacji kraju. W
latach 1874-1877 okoo 2 tys. modych dziaaczy "poszo w lud" i w odziey
chopskiej rozpoczo wdrwk po wsiach, aby zbliy si do chopw i
pozyska ich dla przewrotu spoecznego, ktry - jak sdzili - niedugo mia
nastpi. Wyprawa nie daa spodziewanych skutkw. Chopi odnieli si
nieufnie do przybyszw z miasta, policja za przeprowadzaa masowe
aresztowania.
W 1876 r. powstaa organizacja Ziemla i Wola (Ziemia i Wolno). Program
jej zwano "narodnickim", tj. ludowcowym. Narodnicy osiedlali si w
miejscowociach, gdzie zaznaczao si najsilniejsze wrzenie wrd ludu, i
prbowali pozyska zaufanie wocian, aby nastpnie organizowa masowe
wystpienia chopskie.
Narodnik Sergiusz Krawczyski w ksice o Rosji podziemnej tymi sowy
opisywa modzie "narodnick": "Modzieniec wie teraz, co ma robi.
Wycignie rk do chopa, wskae mu drog do wolnoci i szczcia. Zrzuci z
siebie pask odzie, ktrej dotyk pali mu ciao, woy grub chopsk
sukman, apcie i porzuciwszy bogaty dom rodzicielski, w ktrym dusi si
jak w wizieniu, ruszy pomidzy lud, do jakiej wioski, zagubionej w
guszy, i tam saby i wydelikacony paniczyk wykonywa bdzie cik robot
chopsk, bdzie si naraa na wszelkie moliwe niedostatki, byle tylko
wnie do tego nieszczsnego rodowiska sowo pociechy, ewangeli naszych
dni - socjalizm. Czym jest dla niego zesanie, Sybir, mier? Cay
pochonity swoj wielk ide, promienn, oywcz jak zbawienne soce
poudnia, gardzi cierpieniem i nawet mier gotw jest spotka z umiechem
szczcia na twarzy".
Do wystpie masowych wszake nie doszo. Brutalne represje policyjne
wobec narodnikw wywoay najpierw samoobron, a pniej denie do odwetu.
W pocztku 1878 r. Wiera Zasulicz wystrzaem z rewolweru zrania
oberpolicmajstra petersburskiego gen. Trepowa, ktry nie chccego mu si
ukoni winia politycznego kaza wychosta rzgami. Wiera Zasulicz
zostaa przez sd przysigych uniewinniona, co przynosi zaszczyt
wczesnemu sdownictwu rosyjskiemu, oddane za przez ni strzay day haso
do dalszych zamachw. W organizacji Ziemla i Wola powstaa zamknita grupa
terrorystyczna, ktra aktami indywidualnego terroru pragna
zdezorganizowa aparat rzdowy i uchwyci wadz w pastwie. Zamachy i
terror skierowane byy nie tylko na gubernatorw i andarmw. Celem
ponawianych atakw by sam car. Nie powioda si prba podminowania toru
kolejowego, ktrym mia przejeda pocig carski, nie dao projektowanego
rezultatu wysadzenie w powietrze sali jadalnej w Paacu Zimowym, dopiero 13
marca 1881 r. w szstym zamachu bomba pooya kres yciu Aleksandra Ii.
Przedtem jeszcze, w 1879 r., Ziemla i Wola ulega rozamowi. Wyoniy si
z niej dwie organizacje - Narodnaja Wola dca do "obalenia istniejcych
obecnie form pastwowych i podporzdkowania ludowi wadzy pastwowej" i
Czornyj Pieriedie poczytujcy za pierwszy nakaz oddanie caej ziemi
chopom.
W tym samym czasie jeszcze, w smym dziesicioleciu zeszego wieku,
powstay pierwsze organizacje robotnicze. Poudnioworosyjski Zwizek
Robotnikw (Junorossijskij Sojuz Raboczich) i Pnocny Zwizek Robotnikw
Rosyjskich (Siewernyj Sojuz Russkich Raboczich).
Zwizek Poudnioworosyjski zaoy w 1875 r. pord robotnikw w Odessie
E. O. Zasawski. Organizacja ta postawia sobie za cel "propagand idei
oswobodzenia robotnika spod ucisku kapitau i klas uprzywilejowanych".
Dziaalno Zwizku miaa charakter gwnie propagandowy, cho niektrzy
spord jego czonkw opowiadali si za podjciem akcji czynnej,
"buntowniczej". Policja wpada wkrtce na trop organizacji i zlikwidowaa
j ju z kocem 1875 r.
Pnocny Zwizek Robotnikw Rosyjskich, zaoony w 1878 r. w Petersburgu
gosi w programie "obalenie istniejcego ustroju politycznego i
gospodarczego". Domaga si wolnoci sowa, zgromadze itp. Pracami Zwizku
Pnocnego kierowali stolarz Stiepan Chaturin i lusarz Wiktor Obnorski.
Zwizek organizowa strajki, wydawa ulotki, a nawet przez krtki czas
nielegalne pismo "Raboczaja Zaria". I ta organizacja nie przetrwaa dugo i
ulega represjom policyjnym.
Procesy wytaczane dziaaczom rewolucyjnym, ktrych znaczn cz
stanowili ju robotnicy, miay due znaczenie propagandowe. Najsynniejszym
z nich by tzw. proces pidziesiciu w 1877 r. Jeden z oskaronych tkacz
Piotr Aleksiejew wygosi pomienne przemwienie, w ktrym przedstawi
straszne pooenie ludu pracujcego, wyzutego z wszelkich praw i
zapowiedzia, e "wzniesie si muskularne rami milionw ludu roboczego i
rozsypie si w py jarzmo despotyzmu chronione bagnetami odackimi".
Proces pidziesiciu zwrci ogln uwag. ledzi te jego przebieg
ambasador niemiecki w Petersburgu, gen. Hans von Schweinitz. Reakcyjny
pruski genera z nieskrywanym zdziwieniem notowa w swym dzienniku:
"Osobliwe postaci stany mi w tym procesie po raz pierwszy przed oczyma:
modzi ludzie obojga pci, niejednokrotnie z podupadej szlachty, wicej z
ubogich rodzin popw, czciowo z niskich warstw ludowych zaczli
rozpowszechnia pord niepimiennego ludu buntownicze pisma i wyjania
je, sowem wszelkimi rodkami przygotowywa masy do rewolucji. Program ich
opracowany by wedug europejskich szablonw, a jego gosiciele byli
zupenie niezaleni. Bezinteresowni, nieustraszeni, wierni swym
przekonaniom, obyczajw czystych pomimo wsplnego ycia prowadzonego przez
mczyzn i kobiety. Wielu spord tych oskaronych wzbudzio
zainteresowanie pene wspczucia [...] Ci agodni misjonarze krwawej
doktryny, niewyksztaceni, ale zdolni, czasem nawet niepimienni, ale
obdarzeni wymow, ktra growaa nad elokwencj adwokatw, wprawiali
suchaczy w podziw".
W 1883 r. Plechanow wraz z niektrymi dawnymi czonkami Zwizku Czornogo
Pieriediea zaoy pierwsz rosyjsk organizacj marksistowsk Wyzwolenie
Pracy. Georgij Walentinowicz Plechanow, syn zamonego waciciela
ziemskiego, rozpocz dziaalno rewolucyjn jako dziewitnastoletni
modzieniec. By czonkiem organizacji Ziemla i Wola, nastpnie Czornogo
Pieriediea. Z Parya i Genewy obserwowa z bliska ruchy robotnicze na
zachodzie Europy, studiujc intensywnie dziea Marksa i Engelsa. Marksizm z
uwagi na jego doniose znaczenie stawia obok teorii Kopernika i Darwina.
Plechanow da si wkrtce pozna jako znakomity publicysta i wietny mwca.
Wyzwolenie Pracy rozpowszechniao w Rosji zrozumienie zaoe socjalizmu
naukowego i zwalczao idealistyczne pogldy narodnikw. Wykazywano w
szczeglnoci, e Rosja wkroczya na drog rozwoju kapitalistycznego (nie
byo to "zjawisko przypadkowe" jak twierdzili narodnicy), i, e rozwj ten
trzeba wyzyska dla rewolucji i dla dobra mas pracujcych. Dowodzono dalej,
e Rosja nie moe przej bezporednio do socjalizmu, e rewolucj
socjalistyczn poprzedzi musi rewolucja buruazyjna i obalenie
samowadztwa; w walce tej rewolucjonici musz si oprze na klasie
robotniczej. Wysunito rwnie postulat utworzenia rewolucyjnej partii
robotniczej.
Lata 1883-1894 byy okresem zalkowego rozwoju marksizmu. K i grup
marksistowskich byo wprawdzie wiele, nie byy one jednak liczebnie silne,
marksici nie docierali jeszcze do mas, prowadzili dziaalno tylko pord
przodujcych robotnikw. Praca ich miaa wyda owoce pniej.
Nieustannie zaostrzaa si walka klasowa. wiadczyy o tym liczne
ywioowe strajki. Najpotniejszy by strajk w fabryce Morozowa w
Oriechowie-Zujewie w guberni wodzimierskiej w 1885 r. Policja strajk ten
stumia, ale proces wytoczony 33 robotnikom-przywdcom wykaza tak
potworne stosunki w fabryce, e sdziowie przysigli uznali wszystkich
oskaronych za niewinnych.
W 1895 r. powsta w Petersburgu z inicjatywy Lenina Zwizek Walki o
Wyzwolenie Klasy Robotniczej. czc socjalizm z ruchem robotniczym Zwizek
sta si zalkiem partii rewolucyjnej. Wywar on ogromny wpyw na dalszy
rozwj ruchu rewolucyjnego w Rosji. Powstay liczne organizacje i grupy
marksistowskie. W tym wanie okresie pord czci socjaldemokratw
zacza si zarysowywa tendencja do ograniczenia swej dziaalnoci do
walki ekonomicznej o popraw warunkw bytowych robotnika, pozostawienia za
walki politycznej liberaom. Zwolennikw tego kierunku nazywano
"ekonomistami".
Schyek Xix w. przynis szybki rozwj ruchu socjalistycznego i
konieczno zjednoczenia k i grup dziaajcych dotd w rozproszeniu. W
marcu 1898 r. na zjedzie przedstawicieli organizacji socjaldemokratycznych
w Misku postanowiono zawiza Socjaldemokratyczn Parti Robotnicz Rosji.
Na czoo rosyjskiego ruchu robotniczego wysun si Wodzimierz Iljicz
Lenin. Mody ten wwczas dziaacz wyrnia si i jako teoretyk, i jako
praktyk. Jako badacz naukowy przeprowadzi gruntown analiz rozwoju
gospodarczego Rosji i panujcych w niej stosunkw spoecznych. Szczeglne
znaczenie miaa tu praca O rozwoju kapitalizmu w Rosji (1899, wyd. pol.
1953), ktra wykazaa, e wbrew twierdzeniom narodnikw Rosja posza drog
rozwoju kapitalistycznego i e podzia klasowy narodu rosyjskiego jest
podziaem waciwym spoeczestwu kapitalistycznemu. Jako praktyk wykaza
Lenin nieprzecitne talenty organizatora i przywdcy. W walce politycznej
by zarwno znakomitym strategiem, jak i niepospolitym taktykiem.
W 1900 r. zaczo wychodzi za granic Rosji pismo "Iskra". Pismo to,
ktrego gwnym celem byo utworzenie partii rewolucyjnej, majcej program
marksistowski, prowadzio zacit walk ideologiczn z "ekonomistami" i z
socjalistami-rewolucjonistami, tzw. eserowcami. Eserowcy (gwnie dawni
narodnicy) powstali jako partia w 1901 r.; gosili haso zniesienia
prywatnej wasnoci ziemi i rwnego jej podziau pomidzy chopw, nie
uznawali kierowniczej roli klasy robotniczej, w walce politycznej stosowali
terror indywidualny.
W lipcu i sierpniu 1903 r. w Brukseli a pniej w Londynie odby si
drugi zjazd Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji. Zjazd by
widowni gorcej dyskusji zarwno w sprawach teoretycznych (kwestia
narodowociowa), jak i organizacyjnych. Ostatecznie wikszo zdobyli
zwolennicy pogldw goszonych przez Lenina. Zaczto ich odtd nazywa
bolszewikami (od wyrazu rosyjskiego bolsze - wicej), w przeciwiestwie do
bdcych w mniejszoci mienszewikw (miensze - mniej).
Rezultatem obrad zjazdu by program opracowany przy kierujcym udziale
Lenina. Program okrela zarwno ostateczny cel, tj. rewolucj
socjalistyczn, jak i zadania na blisz met, takie jak obalenie caratu i
ustanowienie republiki, wprowadzenie 8-godzinnego dnia pracy, usunicie
pozostaoci poddastwa.
Rozwj ruchu robotniczego, narastajca groba rewolucji potgoway
rosnc wrd klas posiadajcych opozycj wobec caratu i jego polityki
zacofania i zastoju.
Pierwszy niemiay ruch opozycyjny przejawi si w organach samorzdu
terytorialnego, tzw. ziemstwach. Przedstawiciele niektrych ziemstw
zbierali si poczwszy od 1900 r. na "prywatne pogawdki" w Moskwie.
Wysuwano tam skromne dezyderaty, jak wprowadzenie powszechnej, obowizkowej
owiaty, zniesienie kary cielesnej itp. W 1903 r. opozycyjni czonkowie
ziemstw, w porozumieniu z grup profesorw uniwersytetu o pogldach
liberalnych, zawizali tajn organizacj Zwizek Wyzwolenia (Sojuz
Oswobodenija). Organizacja ta odrzucaa "walk klas i walk rewolucyjn",
pragna natomiast zaprowadzenia w Rosji ustroju konstytucyjnego. Z tego to
zrzeszenia wyoni si pniej, w 1905 r., stronnictwo
konstytucyjno-demokratyczne tzw. kadeci (skrt od od pierwszych liter K D).
Wiadomo o tajnych naradach Zwizku Wyzwolenia niedugo pozostaa
tajemnic dla policji i rzdu. Dziewitnastu marszakw szlachty, tj.
przewodniczcych samorzdu, otrzymao "nagan" cesarsk.
Polityka rzdu carskiego wzbudzaa coraz wicej zastrzee nawet w koach
dworskich i rzdowych. Niemiecki sekretarz stanu spraw zagranicznych,
Bernard von Bulow, ktry w 1897 r. przyby z urzdow wizyt do
Petersburga, a ktry od 10 lat nie by nad New, pisze o ogromnych zmianach
zachodzcych obecnie w nastrojach pord arystokracji rosyjskiej: gdy
dawniej moliwoci przewrotu widziay tylko nieliczne osoby na dworze, w
ostatnich latach Xix w. moliwo rewolucji bya powszechnie brana pod
uwag.


Rozdzia dwunasty:
Zjednoczone Niemcy


Wojny przeciwko Danii i Austrii, utworzenie Zwizku Pnocnoniemieckiego,
wreszcie wojna przeciwko Francji day Prusom pen przewag w Niemczech.
Uroczysta proklamacja krla Prus cesarzem niemieckim w galerii
zwierciadlanej Wersalu 18 stycznia 1871 r. bya zewntrznym tego wyrazem.
Nowe pastwo przyjo nazw Rzesza Niemiecka - das Deutsche Reich,
faktycznie za byo tylko, jak to trafnie okreli Wilhelm I,
"przeduonymi Prusami".
Taki stan rzeczy mia zyska zabezpieczenie prawne w konstytucji,
uchwalonej 16 kwietnia 1871 r. Wedug niej Niemcy stanowiy federacj 22
monarchii i trzech wolnych miast (Hamburg, Brema, Lubeka). Na jej czele
sta krl Prus jako dziedziczny cesarz niemiecki. Rzdy sprawowa za
porednictwem jedynego ministra, noszcego tytu kanclerza Rzeszy. Przy
boku kanclerza stali podlegli mu urzdnicy, zwani sekretarzami stanu, a
kierujcy tzw. Urzdami Rzeszy. Kanclerz by najczciej pruskim prezesem
ministrw i peni t funkcj nawet jeli nie by Prusakiem (Hohenlohe
1894-1900, Hertling 1917-1918). Zwyczaj ten by naruszony tylko dwa razy:
w 1873 r., gdy na czele rzdu pruskiego stan na krtki okres kilku
miesicy genera Roon i w latach 1892-1894, gdy kanclerza Capriviego
zastpi na stanowisku premiera pruskiego hr. Botho von Eulenburg (marzec
1892 - padziernik 1894). Cesarz wycznie podug swego uznania mianowa i
odwoywa kanclerza, ktry tylko przed nim by odpowiedzialny.
Rada Zwizkowa - Bundesrat - skadaa si z 58 penomocnikw mianowanych
przez rzdy wszystkich pastw niemieckich. Nie bya izb wysz, jak
angielska Izba Lordw czy Senat we Francji, bya organem rzdw pastw
zwizkowych. Przysugiwao jej prawo sankcjonowania ustaw uchwalanych przez
parlament, a take na rwni z parlamentem - inicjatywa ustawodawcza. Prusy
miay w Radzie Zwizkowej 17 przedstawicieli, 14 gosw za wystarczao,
aby nie dopuci do jakichkolwiek zmian konstytucji. Prusy przy pomocy
delegatw pastewek pnocnoniemieckich miay w Radzie zawsze wikszo.
Parlament Rzeszy - Reichstag - skada si z 397 posw wybieranych w
gosowaniu powszechnym, rwnym, bezporednim i tajnym. Poniewa przez cay
czas istnienia cesarstwa Hohenzollernw nie przeprowadzono nowego rozdziau
mandatw, wie bya coraz bardziej uprzywilejowana na niekorzy miast,
ktrych ludno szybko wzrastaa. Parlament, wyraziciel woli narodu, mia
ograniczone kompetencje. Nie wywiera wpywu na nominacj i dymisj
kanclerza i sekretarzy stanu. Ustawy i budet wymagay uchway Rady
Zwizkowej i parlamentu.
Kompetencje wadz Rzeszy obejmoway wojsko, polityk zagraniczn, walut,
ca, ustawodawstwo w dziedzinie prawa cywilnego i karnego, poczt, kolonie.
Inne sprawy nie zastrzeone pozostaway w kompetencji poszczeglnych pastw
i pastewek.
Konstytucja niemiecka przez osob krla-cesarza, premiera-kanclerza,
przez sztab generalny pruski i armi prusk zapewniaa Prusom decydujc
przewag w Rzeszy. Konstytucja pruska z 1850 r. dawaa ogromn wadz
krlowi, ktry mianowa ministrw przed nim tylko odpowiedzialnych i mia
prawo weta wobec uchwa sejmowych. Sejm pruski (Landtag) by dwuizbowy.
Izba Panw (Herrenhaus), zoona z czonkw dziedzicznych oraz mianowanych
przez krla, bya reprezentacj przede wszystkim arystokracji rodowej, a
nastpnie wielkiej buruazji. Izba posw (Abgeordnetenhaus) pochodzia z
wyborw na podstawie wstecznej, trjklasowej ordynacji wyborczej tak
uoonej, aby zapewni przewag junkrom i wielkiej buruazji. Wybory byy
dwustopniowe i jawne (gos skadao si do protokou).
Czynnikiem dla umocnienia tej przewagi, waniejszym ni struktura prawna,
bya gospodarcza potga Prus. W Krlestwie Pruskim znalazy si gwne
niemieckie orodki przemysowe - Nadrenia, Westfalia i lsk. Pod wzgldem
uprzemysowienia tylko Saksonia moga wspzawodniczy z Prusami, ale
Saksonia bya krajem niewielkim, o powierzchni przeszo 20 razy mniejszej,
o ludnoci 8 razy mniejszej ni Prusy i ani gospodarczo, ani politycznie
nie moga by przeciwwag swego pnocnego ssiada.
Struktura spoeczna Niemiec rnia je zarwno od Francji i Anglii na
zachodzie, jak i od Rosji na wschodzie.
W chwili zjednoczenia najsilniejsz warstw byli i dugo jeszcze pozosta
mieli pruscy junkrzy. Mianem tym zwyko si oznacza szlacht, ktra
posiadaa dobra na ziemiach pooonych na wschd od aby. Warstwa ta
niezmiernie dugo, jeszcze w peni epoki imperializmu, zdoaa zachowa
silne wpywy i powane znaczenie w pastwie. Nie tylko dlatego, e
rozwijaa gospodark kapitalistyczn w rolnictwie tzw. prusk drog (byo
tak i w innych krajach niemieckich), ale przede wszystkim dlatego, e w
znacznie silniejszej mierze ni gdzie indziej w wiele lat po uwolnieniu
chopw od poddastwa, w wiele lat po przejciu do kapitalistycznego
systemu gospodarowania, waciciele ziemscy po wschodniej stronie aby
wci rzdzili jako kasta na mod feudaln. Zachowali w swym rku kluczowe
stanowiska w wojsku, w dyplomacji, w administracji i oczywicie u dworu.
Byo to zjawisko typowe pruskie, ktre w Bawarii i w innych pastewkach
niemieckich wystpowao w stopniu sabszym. Dlatego to spoeczestwo
pruskie, a pniej pruskoniemieckie nazywano spoeczestwem pfeudalnym.
Panowaa bowiem w Prusach produkcja kapitalistyczna i rzdy feudalne,
kastowe. Zasadnicze cechy junkrw to konserwatyzm w najbardziej dosownym
znaczeniu tego wyrazu oraz militaryzm; polega on nie tylko na cisym
powizaniu z armi prusk, ktra dugo pozostaa domen ich wpyww, ale
przede wszystkim na wprowadzeniu wojskowego wiatopogldu i wojskowego
sposobu mylenia w caym yciu spoecznym i politycznym. Byo przy tym
rzecz znamienn, e wpyw polityczny junkrw a po czasy Republiki
Waimarskiej by duo wikszy, niby to wynikao z ich siy gospodarczej.
Buruazja niemiecka stosunkowo pno zdobya sobie wpyw na bieg spraw
politycznych w Niemczech i w przeciwiestwie do tego, co wystpio we
Francji, nie usuna szlachty od wadzy. Buruazja niemiecka wszcza walk
o wadz czy raczej o wspudzia w rzdach wtedy dopiero, gdy powsta ju
w Niemczech silny proletariat, rwnie dcy ze swej strony do udziau we
wadzy. Buruazja wic lkajc si proletariatu powstrzymaa si od walki z
feudalizmem. Nie dya do wadzy w pastwie, aby bez przeszkd prowadzi
dziaalno gospodarcz i rozwija swe przedsibiorstwa. "Wolaa bogaci
si, ni rzdzi" wedug sw profesora Sombarta. Zjednoczenie Niemiec
przez feudalno-militarne Prusy otwierao po temu szerokie pole. W Niemczech
wytworzyo si zatem szczeglne zjawisko, ktre nazwa mona wspprac
junkiersko-buruazyjn. Taki stan rzeczy, przerywany niekiedy krtkimi
konfliktami nieantagonistycznymi pomidzy junkrami a buruazj, trwa przez
cay czas istnienia cesarstwa Hohenzollernw. Pamita trzeba wszake, i w
erze imperializmu rola wielkiej buruazji rosa coraz bardziej; monopole,
wielkie banki, wielkie koncerny elazne, wglowe, chemiczne, elektryczne
zdobyy, rzecz prosta, przewag nad rolnictwem. Ale ogromnego znaczenia
junkrw pruskich buruazja niemiecka nigdy nie umiaa czy moe nie chciaa
zniweczy. Byo to zreszt zrozumiae. Junkrw i buruazj wiza wsplny
interes, mianowicie denie do utrzymania zdecydowanej przewagi klas
posiadajcych. Niewtpliw rol grao te tutaj zjawisko "zlewania si"
junkrw z buruazj. Kapitalizacja rolnictwa, udzia wacicieli ziemskich
w przedsibiorstwach przemysowych, wzajemne nierzadkie zwizki maeskie,
a wic czenie fortun, dalej wynoszenie bankierw, przemysowcw, wyszych
urzdnikw do stanu szlacheckiego - wszystko to prowadzio do bliskiej
wsppracy.
I wielka buruazja, i wielka feudalna wasno ziemska umiay dobrze
zabiega o swoje interesy.
Takie byy ramy polityczne, w ktrych rozwijao si ycie gospodarcze
Niemiec. Zjednoczenie drog odgrn nadao mu swoiste pitno. Przede
wszystkim wzmocnio wydatnie wewntrzgospodarcz podstaw niemieckiego
kapitalizmu. Wytworzyo nastpnie korzystne podoe dla stosunkw
ekonomicznych z zagranic; handel zagraniczny, przywz i wywz kapitaw
itp., wszystko to ksztatowao si zgodnie z pozycj wielkiego,
zjednoczonego, militarystycznego pastwa w Europie rodkowej. Jest spraw
oczywist, e buruazja silnego mocarstwa ma i na wewntrz wobec wasnej
klasy robotniczej, i na zewntrz wobec konkurentw zagranicznych inn
pozycj ni buruazja niewielkich pastewek.
W tych warunkach szybko rozwijao si grnictwo, rozwija si przemys
maszynowy, tekstylny, chemiczny, nieco pniej elektryczny. Jednoczenie
zdobyway potg wielkie banki. ycie gospodarcze Niemiec kontrolowao pi
wielkich bankw; byy to Deutsche Bank, Dresdner Bank, Darmstadter Bank,
Disconto-Gesellschaft, Berliner Handelsgesellschaft.
Szybki rozwj gospodarczy nie odbywa si jednym, nieprzerwanym ruchem ku
grze. Przeciwnie, mia zahamowania zwizane z kryzysami ekonomicznymi.
Pierwszym takim zahamowaniem na du miar by krach 1873 r., spowodowany w
gwnej mierze sztucznym oywieniem ycia gospodarczego w latach tzw.
okresu zaoycielskiego.
Francuskie zoto, ktre w ogromnych pmiliardowych ratach napyno do
Niemiec w latach 1871-1873, wpyno oywiajco na gospodark niemieck.
Pastwu pozwolio na spat poyczek wojennych i niektrych innych dugw,
wywoao ruch budowlany, przypieszyo budow nowych linii kolejowych. Obok
skutkw dodatnich wystpiy i ujemne. Pienidz gorczkowo szuka dobrej
lokaty. Zaczy si licznie zawizywa spki akcyjne. Niektre byy oparte
na solidnych podstawach, wiele wszake zaoono albo lekkomylnie, albo
wrcz nieuczciwie, liczc na ludzk atwowierno.
Tote okres, mniej wicej od 1871 do 1874 r., nazywa si "czasem
zaoycielskim" (Grnderzeit) - dla uwydatnienia spekulacji tego typu.
W maju 1873 r. nastpi krach na giedzie wiedeskiej, we wrzeniu na
nowojorskiej. Przypieszyo to i pogbio kryzys w Niemczech.
Pobankrutoway liczne nowo zaoone firmy przemysowe i banki; w obliczu
powanych trudnoci stany take solidne przedsibiorstwa. Wynika std
zastj w przemyle i bezrobocie. Wystawa powszechna w Filadelfii w 1876 r.
wykazaa ponadto, e przemys niemiecki produkowa towary wprawdzie tanie,
ale zej jakoci i niegustowne i nie mg konkurowa z przemysem
brytyjskim. Trzeba byo jeszcze sporo wysiku, aby wytwrczo niemieck
postawi na odpowiednio wysokim poziomie.
Koniunktura niepomylna trwaa przez kilka lat, po czym sytuacja
poprawia si wydatnie. Pod wzgldem chronologicznym zjawisko to zbiego
si niemal z wprowadzeniem ce ochronnych.
Niemiecki rolnik i kupiec upatrywali dawniej rdo zyskw i dobrobytu w
wolnym handlu. Sytuacja ulega wszake zmianie, gdy dowz taszego zboa z
Ameryki Pnocnej usun prusk pszenic z rynku brytyjskiego, a zboe
wgierskie i rosyjskie stao si konkurentem na wewntrznym rynku
niemieckim. Junkrzy zaczli wic domaga si ce ochronnych na pody rolne.
Jednoczenie ce na wyroby elazne zada ciki przemys
resko-westfalski, nie mogcy jeszcze skutecznie konkurowa z przemysem
brytyjskim.
Pod podwjnym naciskiem junkrw i wielkiej buruazji wprowadziy Niemcy w
1879 r. system ce ochronnych. Miao to doniose skutki gospodarcze,
polityczne i spoeczne. Ceny ywnoci poszy w gr, co dotkno w
pierwszym rzdzie ludno robotnicz i urzdnikw. Liczna wanie w tych
latach emigracja zarobkowa zwizana bya w duej mierze z systemem celnym.
Korzyci wynieli natomiast latyfundyci, bogaci chopi i ciki przemys.
Tote ca z 1879 r. byy jednym z wzw spajajcych junkrw z wielk
buruazj.
Stronnictwa polityczne dziaajce w Niemczech miay bardzo wyranie
zarysowany klasowy charakter.
Konserwatyci opierali si gwnie na junkrach i w kadej dziedzinie
ycia reprezentowali pogldy skrajnie zachowawcze. Dominowali w sejmie
pruskim; w parlamencie Rzeszy natomiast, ktry wychodzi z powszechnego
gosowania, mieli mniejsze znaczenie. Za to u dworu, w armii, w wyszej
biurokracji cieszyli si duymi wpywami. Jeden z ich przywdcw Ernst von
Heydebrandt und der Lasa nazywany by "niekoronowanym krlem Prus".
Wolnokonserwatywnych, zwcych si rwnie Parti Rzeszy (Reichspartei),
cechowa umiarkowany konserwatyzm, reprezentowany przez wielk wasno
ziemsk, poczon licznymi wizami interesu z wielk buruazj, jak np.
ksi Wiktor von Ratibor zu Hohenlohe, waciciel rozlegych dbr, a
zarazem hut i kopalni. Wolnokonserwatywni w niektrych kwestiach (np. w
sprawach kolonialnych) zarwno polityk, jak i taktyk rnili si nieco od
konserwatystw i zbliali si do narodowych liberaw.
Stronnictwo narodowo-liberalne byo polityczn reprezentacj wielkiej
buruazji; popierao kolonializm, budow silnej floty wojennej, w ogle
wszelkie denia imperialistyczne. Prowadzio ostr polityk antypolsk;
przywdca narodowych liberaw Johannes von Miquel wystpi w 1886 r. z
inicjatyw 10-krotnego podwyszenia kwoty 10 mln marek, pierwotnie
planowanej dla Komisji Kolonizacyjnej, na 100 mln. Gonymi leaderami
narodowymi liberaw byli: Rudolf von Bennigsen, Ernst Bassermann, a po
jego mierci w 1917 r. Gustav Stresemann.
Niemiecka Partia Postpowa (Deutsche Fortschrittspartei) opieraa si na
redniej i drobnej buruazji i czsto staa w opozycji. Przywdc jej by
Eugen Richter.
Inny charakter miao Centrum. Stronnictwo to byo wyrazicielem de
katolikw niemieckich. Skupili si tam zreszt nie tylko katolicy. Centrum
czyo w swych szeregach przede wszystkim ywioy niechtne Prusom i ich
przewadze, wrogie centralizacji, pragnce utrzyma i pielgnowa niemieckie
partykularyzmy. W dziedzinie gospodarczej i spoecznej Centrum wystpowao
w pierwszych latach swej dziaalnoci (zawizane zostao w grudniu 1870 r.)
przeciwko przewadze wielkiego kapitau przemysowego, popierao interesy
drobnej wasnoci chopskiej i rzemiosa. Wreszcie kado nacisk na
przestrzeganie zasady niezalenoci Kocioa od Pastwa i dao
religijnego wychowania modziey. Leaderem Centrum by dawny minister
hanowerski, Ludwig von Windthorst. Znakomity parlamentarzysta, wietny
mwca, obdarzony wielkim talentem polemicznym Windthorst, dla niskiego
wzrostu zwany "ma ekscelencj", by jedynym bodaj czowiekiem w
parlamencie niemieckim, ktrego Bismarck naprawd si obawia, z ktrym si
liczy, ale ktrego serdecznie nienawidzi. "Nienawi - powiedzia kiedy
kanclerz - jest rwnie silnym bodcem do ycia jak mio. Utrzymuj mnie
przy yciu i ycie mi upikszaj dwie osoby: moja ona i Windthorst. Jedna
jest dla mioci, druga dla nienawici".
W pniejszych latach Centrum przystosowao si do sytuacji politycznej
Rzeszy i do pruskiej hegemonii, podlegao te coraz silniej wpywom
wielkiego kapitau.
Lewic tworzya szybko rosnca w siy socjaldemokracja. Bdzie o niej
mowa niej.
W pierwszych latach zjednoczonego cesarstwa dwa gwatowne konflikty
wstrzsny pastwem i spoeczestwem niemieckim: kulturkampf i walka z
socjaldemokracj.
Po oktrojowaniu konstytucji pruskiej w 1850 r. Koci katolicki
znajdowa si w korzystniejszym pooeniu w protestanckich Prusach ni np.
w katolickiej Bawarii. W pastewkach poudniowoniemieckich bowiem wci
panowa jzefinizm i rzdy tamtejsze, przede wszystkim bawarski,
nadzoroway duchowiestwo zgodnie z zaoeniami tzw. katolicyzmu
pastwowego. W Prusach natomiast artykuy 15, 16 i 18 konstytucji z 1850 r.
zapewniay Kocioowi niemae przywileje. Z Bawarii zreszt wyszy jeszcze
w 1870 r. pierwsze uderzenia. Pretekstu dostarczyo ogoszenie na pierwszym
soborze watykaskim dogmatu o nieomylnoci papiea. Rzd monachijski
sprzeciwi si ogoszeniu w Bawarii nowego dogmatu i popar tzw.
starokatolikw, tj. niewielk grup intelektualistw, ktrzy nie chcieli
uzna nieomylnoci papieskiej.
W tym stanie rzeczy Centrum wystpio w parlamencie z daniem utrzymania
federacyjnego charakteru pastwa i z wnioskiem o rozcignicie na ca
Rzesz tych swobd, ktrymi cieszy si Koci katolicki w Prusach.
Wniosek zosta odrzucony ogromn wikszoci gosw.
Bismarck i liberaowie przeszli do ataku. Rozpocz si konflikt, ktry
Rudolf Virchov, lekarz-anatom i polityk, nazwa w mowie w sejmie pruskim w
dniu 17 stycznia 1873 r. "walk o kultur" (Kulturkampf). Zwrot ten
podchwycia prasa katolicka nadajc mu sens ironiczny. Dzi nazwy tej uywa
si powszechnie we wszystkich jzykach w brzmieniu niemieckim. Kanclerz by
wwczas zmuszony do bliskiej wsppracy ze stronnictwem
narodowo-liberalnym, a ponadto mniema, e w szeregach Centrum i pord
jego sojusznikw zgromadzili si wszyscy przeciwnicy zjednoczenia Niemiec
pod prusk hegemoni - federalici, partykularyci, zwolennicy obalonej w
1866 r. dynastii hanowerskiej. By moe rwnie, i Bismarck istotnie lka
si w pewnych momentach, aby w razie odbudowy monarchii legitymistycznej we
Francji nie odnowia si pod patronatem papiea dawna "kaunitzowska"
koalicja austro-francuska.
Walka przeciwko katolicyzmowi posza dwoma torami - niemieckim i pruskim.
Niektre ustawy antykocielne uchwala parlament Rzeszy z moc dziaania na
caym terytorium cesarstwa. Inne wychodziy z sejmu pruskiego i
obowizyway jedynie na terenie Prus. Ustawy obowizujce w Rzeszy to tzw.
paragraf kazalnicy w 1871 r. wprowadzajcy kar do dwch lat twierdzy na
duchownych, ktrzy by wystpowali przeciw rzdowi na ambonie; to nastpnie
ustawa z 1872 r. o usuniciu z Niemiec zakonu jezuitw; to wreszcie ustawa
z 1875 r. wprowadzajca w Rzeszy obowizkowe luby cywilne.
Z ustaw pruskich wielkie znaczenie miao prawo o nadzorze szkolnym z 1872
r. Dotychczas w Prusach proboszczowie zarwno katoliccy, jak i protestanccy
byli zarazem inspektorami szkolnymi. W 1872 r. odebrano im te funkcje
przekazujc je wieckim urzdnikom pastwowym. Dalsze antykocielne ustawy
sejmu pruskiego nosz miano praw majowych, gdy byy uchwalone w trzech
seriach w maju, w latach 1873, 1874 i 1875. Wprowadzay dla ksiy
obowizkowy egzamin pastwowy z filozofii, historii i literatury
niemieckiej oraz prawo rzdowego weta przy obsadzaniu stanowisk
kocielnych.
Opr katolikw by silny. Duchowiestwo w olbrzymiej wikszoci nie
podporzdkowao si ustawodawstwu Kulturkampfu i zarzdzeniom wadz. Rzd
przystpi do represji, uwizi kilku biskupw i wielu ksiy, ale nie mg
przeszkodzi wzrostowi gosw, ktre paday przy kadych wyborach na
kandydatw Centrum, ani coraz wikszemu zasigowi wpyww prasy centrowej z
dziennikiem "Germania" na czele.
Pomimo natenia walki i rozognienia caego spoeczestwa Kulturkampf
zacz po kilku latach powoli, pocztkowo zaledwie dostrzegalnie, wygasa.
Nieuchronnie zbliao si zerwanie sojuszu Bismarcka z narodowymi
liberaami, sojuszu, ktry kanclerzowi ciy ju od dawna. Zasady nowej
polityki gospodarczej, ktr rzd zacz wprowadza w ycie, wiody do
zblienia z konserwatystami, w wikszoci przeciwnymi kulturkampfowi, a do
zerwania z liberaami. Coraz wicej wtpliwoci budzio w koach rzdowych
zniechcenia do pastwa katolickiej czci spoeczestwa. Byo to dla rzdu
i dla klas posiadajcych tym bardziej niepodane, e coraz wicej obaw i
niepokoju przysparza im potniejcy ruch robotniczy. Wcignicie do
wsppracy z rzdem niektrych si katolickich wydawao si bardzo celowe.
Za potrzeb porozumienia z pastwem opowiada si te nowy papie (od 20
lutego 1878 r.), Leon Xiii. Od pocztku swego pontyfikatu Leon Xiii dy
do utrzymywania poprawnych stosunkw z rzdami w przekonaniu, e uatwi to
dziaalno Kocioa. Kompromis z Niemcami, nawet kosztem znacznych
ustpstw, uwaa za korzystniejszy dla katolicyzmu, ni kontynuowanie
walki.
Powolne ukady pomidzy Stolic Apostolsk a rzdem Rzeszy doprowadziy
wreszcie do kompromisu, ktry mg pogodzi zarwno stanowisko Kocioa
walczcego o sw niezaleno wobec pastwa, jak i rzdu dbaego o swj
autorytet. Niektre ustawy antykocielne uchylono, niektre zachoway
wprawdzie formalnie sw moc prawn, ale przestano je wykonywa. Utrzymano
luby cywilne, nadzr pastwa nad szko, nie dopuszczono wreszcie do
powrotu jezuitw (zgody na dziaalno zakonu jezuickiego w Niemczech
udzielono dopiero w 1917 r.). Ksztacenie natomiast duchowiestwa i
dyscyplina kocielna, wbrew pierwotnym usiowaniom rzdu, pozostay nadal w
wycznej gestii Kocioa. Taki by rezultat Kulturkampfu.
Zaprzestanie walki z Kocioem zbiego si nie bez przyczyny, z zerwaniem
sojuszu Bismarcka z narodowymi liberaami i z porzuceniem polityki wolnego
handlu.
Kulturkampf obj rwnie ziemie polskie wchodzce w skad Krlestwa
Pruskiego. Osign tam tym wiksze natenie, e obok czynnika
wyznaniowego wystpowa tu silnie i aspekt narodowy, z duchowiestwem
polskim i z polskimi katolikami walczy obcy i wrogi, zaborczy rzd
protestancki.
Konflikt z Kocioem mia w owym czasie miejsce i w innych pastwach.
Mwic najoglniej wszdzie chodzio o osabienie stanowiska Kocioa
katolickiego stosownie do wymaga pastwa buruazyjnego i de
liberalizmu. Konflikt kocielno-polityczny mia wszake w kadym kraju
swoiste cechy. I tak inny charakter mia antyklerykalizm we Francji, inny w
Belgii, gdzie zasadniczym przedmiotem zatargu bya kwestia wpywu na
szko, inny wreszcie w monarchii habsburskiej, gdzie cieray si ze sob
klerykalizm, jzefinizm i buruazyjny liberalizm, gdzie punktem
kulminacyjnym sporu o rol Kocioa w pastwie byo wypowiedzenie w 1870 r.
konkordatu z 1855 r. korzystnego dla Kocioa.
Konflikt z socjaldemokracj przebiega rwnolegle, cho najwysze
nasilenie osign pod koniec Kulturkampfu. Szybki rozwj przemysu w
Niemczech wywoa duy wzrost ludnoci robotniczej. Gdy w 1882 r.
utrzymywao si z rolnictwa 42,5% ludnoci, w 1907 r. ju tylko 28,6%. W
cigu jednego roku 1871 przybyo do samego tylko Berlina 133 tys. ludzi.
Wzrost liczby zatrudnionych w przemyle ilustruje zaczona tabela.
`ty
Liczba osb
zatrudnionych
(cznie z rodzinami)
`ty
A - Rolnictwo
B - Przemys
C - Handel
`ts
Lata: Liczba osb
1882: 19225455A - 16088080B - 4531080C
1895: 18501307A - 20253141B - 5966846C
1907: 17681176A - 26386537B - 8278239C
`tn

Tak masowa wdrwka ze wsi do miast spowodowaa brak mieszka, a co za
tym idzie podwyszenie komornego, a take wzrost cen artykuw
ywnociowych. Spadaa wic realna warto pac robotniczych. Wymuszana
przez strajki zwyka pac nie wyrwnywaa droyzny. Kryzys gospodarczy,
ktry wybuchn w 1873 r., wywoa bezrobocie i ciko dotkn robotnika.
Nic wic dziwnego, e w tych warunkach pord ludnoci robotniczej rosa
nieufno i rozgoryczenie do pastwa militarystycznego i policyjnego.
Upoledzone masy tym wicej zasilay szeregi partii socjalistycznych. W
wyborach parlamentarnych rosa szybko liczba gosw oddawanych na
socjalistw. W 1871 r. zebrali oni 124 tys. gosw, w 1874 r. ju 352 tys.,
w 1877 r. - 493 tys.
Wadze pastwowe i klasy posiadajce zjawisko to obserwoway z gbokim
niepokojem. Buruazja niemiecka kwesti spoeczn dotd si nie zajmowaa.
W myl wskaza szkoy liberalnej uwaano, e ycie samo znajdzie we
wszystkich trudnociach najlepsze rozwizania; wszelk ingerencj pastwa w
stosunki pomidzy pracodawc a pracownikiem poczytywano za rzecz szkodliw
i niebezpieczn.
W tych warunkach dopiero spord intelektualistw z k uniwersyteckich
pojawiy si pierwsze gosy zwracajce uwag na bolczki ycia spoecznego.
By to tzw. socjalizm z katedry.
Socjalici z katedry domagali si zerwania z liberaln zasad
nieinterwencji pastwowej i dali podjcia reform spoecznych, majcych na
celu zagodzenie walki klasowej.
W 1875 r. kanclerz Bismarck okreli sam siebie jako socjalist z
katedry, ktry wszake "dotd nie mia czasu na zajmowanie si tymi
sprawami". Stanowisko swe "w tych sprawach" zaznaczy wyranie piszc w
pamitnikach: "Dla bezpieczestwa i utrzymania pastwa poyteczniejsza jest
przewaga posiadajcych... Kady wielki organizm spoeczny, w ktrym ginie
przezorny i powcigajcy wpyw posiadajcych... popadnie zawsze w
niepokoje rozsadzajce machin pastwow, podobne do biegu wydarze
pierwszej rewolucji francuskiej".
Rzd zaniepokojony wzrostem wpyww socjalistw, nie chcc dopuci do
zachwiania "przewagi posiadajcych", zaostrzy represje wymierzone
przeciwko ruchowi robotniczemu; kierowa je gwnie przeciwko
eisenachczykom, ktrych uzna za bardziej niebezpiecznych, ale nie
oszczdza i lassalczykw. W 1874 r. zosta rozwizany lassalowski
Powszechny Niemiecki Zwizek Robotniczy.
Szykany i represje wadz pastwowych wywary skutek przez rzd
nieprzewidziany i niezamierzony, wpyny mianowicie na zblienie dwch
zwalczajcych si dotd organizacji politycznych klasy robotniczej. Pord
represji zniky dotychczasowe wzajemne uprzedzenia, jakoby lassalczycy byli
oddani rzdowi Bismarcka, a eisenachczycy stanowili jedynie skrzydo
robotnicze demokracji buruazyjnej. Wybory pokazay, e partie
socjaldemokratyczne idc oddzielnie utraciy pewn liczb mandatw. Dalszym
czynnikiem zblienia bya wsppraca na terenie parlamentarnym.
Poczenie obu frakcji nastpio na zjedzie w Gotha, w maju 1875 r.
Zjednoczona organizacja nosia nazw Socjalistyczna Partia Robotnicza
Niemiec (Sozialistische Arbeiterpartei Deutschlands). Zarzd partii obra
sobie na siedzib Hamburg, jak si wyraa Bebel "stolic socjalistycznych
Niemiec". Uchwalony program by kompromisem pomidzy stanowiskiem
lassalczykw i eisenachczykw; w kadym razie znalazy si tam i
lassalowskie "piowe prawo pacy" i zrzeszenia produkcyjne oparte na
pomocy pastwowej. Marks podda program ten ostrej krytyce. Uwaa bowiem,
e niewtpliwy sukces, jakim byo zjednoczenie, "zosta zbyt drogo
okupiony". Program gotajski "uwica bowiem - jak si Marks wyrazi -
dogmaty wiary lassalowskiej". Nie zajmowa si natomiast zupenie tak
zasadnicz kwesti, jak "rewolucyjna dyktatura proletariatu". Ewolucja
doktryny partyjnej posza zreszt dalej w kierunku marksizmu.
Zjednoczona partia rozwina oywion dziaalno: rosa liczba czonkw,
zwikszaa si liczba k partyjnych, przybywao organw prasowych; w 1878
r., w trzy lata po zjednoczeniu, wychodzio ju 75 gazet
socjaldemokratycznych. W wyborach w 1877 r. co do liczby otrzymanych gosw
partia socjaldemokratyczna znalaza si na czwartym miejscu.
W tym stanie rzeczy Bismarck owiadczy, e "pastwo znajduje si w
stosunku do socjaldemokracji w stanie obrony koniecznej. (Obrona konieczna
za nie pozwala na wahania w doborze rodkw". Widoczna jest tu
charakterystyczna zarwno dla Bismarcka, jak i dla wielu jego
wspczesnych, ktrzy pamitali Komun Parysk, obawa przed rewolucj.
Panowao przekonanie, e socjalici zmierzaj do gwatownego obalenia
istniejcego porzdku spoecznego drog rewolucyjn i e w tym wanie
kierunku idzie bieg wypadkw w Niemczech. Kanclerz niebezpieczestwo dla
Rzeszy z zewntrz upatrywa w koalicji wrogich pastw ("koszmar koalicji"),
na wewntrz w rewolucji ("koszmar rewolucji").
Ustawa wyjtkowa przeciwko socjalistom miaa by pierwszym rodkiem walki
z niebezpiecznym przeciwnikiem. W maju i czerwcu 1878 r. dwa zamachy na
ycie sdziwego, 81-letniego cesarza Wilhelma I dostarczyy rzdowi
dogodnego pretekstu. Parlament zosta rozwizany i rozpisano wybory.
Przeciwko socjalistom rozptano agitacj nie przebierajc w rodkach. Na
barki ich zrzucono bezzasadnie odpowiedzialno za oba zamachy na cesarza.
Pomimo silnej propagandy rzdowej socjaldemokraci stracili tylko 11% gosw
i trzy mandaty.
W padzierniku 1878 r. parlament gosami konserwatystw i narodowych
liberaw przeciwko gosom Centrum i postpowcw uchwali "prawo przeciwko
niebezpiecznym dla ogu deniom socjaldemokracji".
Prawo dao wadzom moc zakazywania socjalistycznych zrzesze, zebra,
pochodw, uroczystoci, konfiskowania drukw i wydalania agitatorw z
miejsc ich zamieszkania. Jeli propagand socjalistyczn zajmowali si
restauratorzy, drukarze, ksigarze lub bibliotekarze, to wadze mogy im
zakaza wykonywania zawodu.
Moc dziaania ustawy zakrelono do marca 1881 r., w wic na 2,5 roku;
bya ona jednak kilkakrotnie przeduana i ostatecznie obowizywaa w cigu
12 lat do r. 1890.
Jak wyglda bilans "prawa przeciwko socjaldemokracji"? Statystyka
wykazaa, e rozwizano 332 organizacje robotnicze, wydalono z miejsc
zamieszkania 900 osb (w tym 500 ywicieli rodzin), 1500 dziaaczy skazano
na kary wizienia na cznie tysic lat, zakazowi wydawania podlegao 1300
periodycznych i nieperiodycznych drukw.
Liczby te mwi o stratach poniesionych przez socjaldemokracj. Ale
osigna ona rwnie zyski, i to niemae, cho nie da si ich zamkn w
danych statystycznych. Jest przecie rzecz oczywist, e do szeregw
socjaldemokratw nie cigny wwczas indywidua zapatrzone jedynie w swoj
karier i w swoje osobiste interesy. Szli tam natomiast ludzie o silnych
charakterach i o wysokim wyrobieniu etycznym i ideowym. Mimo przeladowa w
wyborach do Reichstagu w 1884 r. socjaldemokracja odniosa duy sukces
zdobywajc przeszo 500000 gosw.
Interesujca jest ocena prawa przeciw socjaldemokracji, dana przez
historykw niemieckich Xx w. Profesor Johannes Ziekursch, uczony o
liberalnych pogldach, pisa w 1927 r. w swej dotd nie przedawnionej
historii politycznej cesarstwa niemieckiego: "Prawo przeciwko
socjaldemokracji byo klinem wbitym w nard niemiecki; do dzi dnia nie
zagoia si ta ropiejca rana". W 1960 r. podobny pogld wypowiedzia
historyk zachodnioniemiecki Werner P"ls Bismarck "wywoa przeciwiestwa
pomidzy robotnikiem a pastwem. Obciyo to fatalnie hipotek
przyszoci". Jeszcze ostrzej scharakteryzowa spraw Golo Mann w 1959 r.:
"ywy ruch polityczny stumi mona - a i to niezupenie - tylko metodami
Xx wieku, obozami koncentracyjnymi i masowymi mordami, ale nie ustaw
prasow, wydaleniami, "maym stanem oblenia". Dlatego prawo przeciw
socjalistom byo uderzeniem w prni... Dla praworzdnego pastwa
konstytucyjnego bya to haba, dla pastwa totalistycznego byo to o wiele
za mao".
wczesne niemieckie koa rzdowe rozumiay wszake, i samymi represjami
nie stumi wrzenia pord robotnikw i nie rozwi kwestii spoecznej.
Zgodnie ze wskazaniami socjalistw z katedry przystpiono wic do reform.
Cesarz Wilhelm I manifestem z 17 listopada 1881 r. ogosi "przyjcie z
pomoc warstwom robotniczym przez pastwo za jedno z najwzniolejszych
zada kadego spoeczestwa". Rok 1883 zapocztkowa w Niemczech seri
ustaw spoecznych. Byy to: ustawa o przymusowym ubezpieczeniu od choroby
(1883), od nieszczliwych wypadkw (1884), wreszcie od staroci i
inwalidztwa (1888).
Bismarckowska "metoda szpicruty i cukru" nie moga wyda owocw, nie
moga doprowadzi do takiego stanu, aby robotnik z jednej strony lka si
walczy o swoje prawa, z drugiej za upatrywa w pastwie, jak to sobie
wyobraa kanclerz, swego opiekuna i dobroczyc. Niemiecka klasa
robotnicza bya ju si, i to si uwiadomion, daa wic dla siebie
nalenych jej praw politycznych. Ustawy spoeczne nie mogy jej zadowoli i
pozyska dla pastwa.
Trzeba wszake zda sobie spraw z sytuacji oglnej i pamita, e Niemcy
stany pod wzgldem ustawodawstwa spoecznego na pierwszym miejscu w
wczesnej Europie.
Taki stan rzeczy by dla znacznej czci buruazji niemieckiej zjawiskiem
nie tylko niezrozumiaym, ale wrcz niepokojcym. Bankier i
parlamentarzysta Ludwik Bamberger w ogniu dyskusji nad ustawami spoecznymi
gosi publicznie, e Bismarck stoczy si "na rwni pochy, ktra
wiedzie do pogldw socjalistycznych".
Tymczasem pod rzdami "staczajcego si ku pogldom socjalistycznym"
kanclerza socjaldemokracja krzepa na siach. Miejsce prasy i wydawnictw
drukowanych legalnie zajy ksiki i pisma bd drukowane nielegalnie w
kraju, bd przywoone potajemnie z zagranicy. Odbyway si konspiracyjne
zebrania, agitacja sza wartko. Rosa liczba gosw uzyskiwanych w wyborach
i rosa liczba posw socjalistycznych zasiadajcych na awach
parlamentarnych (12 w 1881, 35 w 1890 r.). Czasy te susznie nazwano
"okresem bohaterskim niemieckiej socjaldemokracji".
Taki bieg wypadkw dawa duo do mylenia. Zarwno w koach rzdowych,
jak i pord stronnictw parlamentarnych coraz czciej zadawano sobie
pytanie, czy walka z ruchem robotniczym poprzez ustawy wyjtkowe jest
drog, ktra prowadzi do celu. Wielki strajk grnikw w Zagbiu Ruhry w
1889 r. w caej ostroci postawi to pytanie przed klasami posiadajcymi.
Opinie byy podzielone; Bismarck mniema, e prawo przeciw
socjaldemokracji nie spenio swego zadania, gdy byo zbyt agodne, ruch
socjalistyczny naley zgnie "krwi i elazem" - im pniej rzd wejdzie
na drog siy, tym ostrzej bdzie musia wystpi i tym wicej bdzie
ofiar. Wilhelm Ii by odmiennego zdania i uwaa za wskazane rozszerzenie
ustawodawstwa socjalnego. Take w stronnictwach parlamentarnych i w koach
rzdowych przewaaa opinia, e droga krwawych represji jest zgubna i e
ustawa wyjtkowa powinna by albo zniesiona, albo zagodzona. Wtpliwoci
budzio zwaszcza postanowienie o wydalaniu z miejsc zamieszkania
agitatorw socjalistycznych. Podnoszono, gwnie ze strony konserwatystw,
e prowadzi to do rozszerzenia propagandy na cay kraj, wydaleni agitatorzy
bowiem udawali si do okrgw, w ktrych dotd nie byo ruchu
socjalistycznego. Rzd i buruazyjne stronnictwa parlamentarne zgodne wic
byy w negatywnej ocenie prawa przeciwko socjalistom. Programu pozytywnego
jako trudniejszego nie zdoano ustali.
Tote nic dziwnego, e gdy spraw przeduenia ustawy wyjtkowej znowu
wniesiono na forum parlamentarne, zostaa ona 25 stycznia 1890 r. odrzucona
169 gosami przeciwko 98.
Bismarck, zadowolony w gruncie rzeczy z uchylenia ustawy, ktrej nie
uwaa za do dobry or w walce, planowa teraz odebranie socjalistom
praw wyborczych, a w zwizku z tym zniesienie tajnoci gosowania. W
wczesnych warunkach wszake rzecz ta nie bya w Niemczech moliwa do
przeprowadzenia. Kwestia robotnicza staa si jedn z przyczyn dymisji
Bismarcka.
Jak oceni mamy bilans 19 lat rzdw Bismarcka jako kanclerza
zjednoczonych Niemiec?
Celem, ktry zakreli swej polityce zagranicznej byo nie dopuci do
odwetu ze strony Francji, nie pozwoli na powstanie wrogiej koalicji i na
oskrzydlenie Niemiec, utrzyma pozycj Rzeszy jako pierwszej potgi w
Europie. Te cele osign w tym sensie, e w cigu swego urzdowania sieci
misternych ukadw, niekiedy sprzecznych ze sob, utrzymywa w stanie
odosobnienia Francj i wiza z Niemcami jej potencjalnych sojusznikw. Nie
bya to jednak likwidacja niebezpieczestwa, a tylko jego odsunicie. O tym
warto pamita przy ocenie dyplomacji Bismarcka.
W dziedzinie polityki wewntrznej dozna cakowitego niepowodzenia. W
perspektywie historycznej stwierdzi mona, e przegra walk, ktr
rozpta z klas robotnicz, nie zama siy katolicyzmu niemieckiego, nie
osabi polskoci. Sam widzia zreszt fiasko swej polityki, skoro u
schyku rzdw po kilkunastu latach dowiadcze kanclerskich w
zjednoczonych Niemczech zamyla o zmianie ustroju Rzeszy drog zamachu
stanu.
W Niemczech wchodzcych w er imperializmu, w Niemczech, ktrych
buruazja dya ju do wielkiej wiatowej ekspansji, do polityki wiatowej
(Weltpolitik), Bismarck ze sw mentalnoci junkra ze starej Marchii, z
pruskojunkierskim sposobem patrzenia na wiat, na pastwo i na
spoeczestwo by ju anachronizmem. I to bya zasadnicza przyczyna jego
wymuszonej dymisji.


Rozdzia trzynasty:
"Nowy kurs" w Niemczech


Nastpc Bismarcka na stanowisku kanclerza Rzeszy i Pruskiego prezesa
ministrw zosta mianowany genera Leo von Caprivi, dobry onierz i dobry
administrator, w polityce zupeny homo novus. Cesarz Wilhelm Ii wyobraa
sobie, e podobnie jak niegdy Ludwik Xiv po mierci kardynaa
Mazzariniego, tak on teraz bdzie sam swoim pierwszym ministrem. Zamiowany
w gromkich sowach owiadczy: "Stanowisko oficera dyurnego na okrcie
mnie przypado. Kierunek pozostaje bez zmiany. Pen par naprzd!" Wbrew
cesarskim zapewnieniom o kierunku bez zmiany, tj. o starym kursie, zaczto
powszechnie w Niemczech mwi o nowym kursie.
"Nowy kurs" rozpocz si istotnie. Niemcy "pen par" wkraczay w er
imperializmu.
Ca ochronne z 1879 r. wypeniy wyznaczone im zadania. Chodzio o
usunicie z rynku wewntrznego zagranicznych konkurentw przemysu
niemieckiego, o pene opanowanie tego rynku i uczynienie z niego solidnej
podstawy do wyjcia na zewntrz. W kilka lat pniej przemys niemiecki by
ju tak silny, e mg podj ekspansj na szersz skal. Utorowa jej
drog miay traktaty handlowe zawarte w latach 1891-1894 z Austro-Wgrami,
Wochami, Belgi, Serbi, Rumuni i wreszcie z Rosj. Zwyko si je nazywa
traktatami Capriviego.
Niemcy zniay co na zboe, niektre inne surowce i pfabrykaty, w
zamian za uzyskiway od swych kontrahentw obnienie stawek celnych i
rne udogodnienia dla wywozu swych artykuw przemysowych. Traktaty
Capriviego przyczyniy si w duym stopniu do dalszego rozwoju przemysu w
Niemczech i znacznego oywienia handlu niemieckiego. W latach 1893-1906,
gdy pozostaway one w mocy, wywz towarw z Niemiec podnis si z sumy 3
mld marek do prawie 7 mld. Traktaty te zapowiaday zblienie
gospodarczo-polityczne przede wszystkim z Austro-Wgrami, Rumuni i Serbi,
zblienie, ktre przy sprzyjajcych warunkach mogo doprowadzi do
utworzenia w takiej czy innej postaci zwizku rodkowoeuropejskiego pod
egid Berlina.
W mowie w parlamencie Rzeszy 10 grudnia 1891 r. kanclerz Caprivi w
interesujcy sposb uzasadni znaczenie nowych traktatw handlowych:
"Musimy eksportowa; albo bdziemy eksportowali towary, albo bdziemy
eksportowali ludzi. Jeli zwikszeniu si liczby ludnoci nie bdzie
towarzyszy odpowiedni rozwj przemysu, nie bdziemy mogli dalej y...
Chcemy i robotnikom na rk dajc im uczciwy zarobek". Dalej mwi
kanclerz o wielkich mocarstwach wiatowych, wadajcych olbrzymimi
terytoriami, dcych do samowystarczalnoci. "Rozszerzya si - cign
Caprivi - widownia historii wiata, mamy wobec tego do czynienia z innymi
stosunkami; pastwo, ktre dotychczas grao w dziejach rol mocarstwa
europejskiego, moe jeli chodzi o siy materialne, spa w niedugim
czasie do rzdu pastw maych",
Sowa kanclerza o rozszerzeniu si wiata i wynikajcej std moliwoci
spadku znaczenia mocarstw europejskich byy zapowiedzi, e Niemcy weszy
na tory polityki wiatowej (Wellpolitik) i w rozpoczynajcym si wycigu o
nowy podzia wiata nie chc da si zdystansowa swym wspzawodnikom.
Niemcy musz posi wielkie obszary, tak aby opierajc si na nich mogy
zwycisko wytrzyma konkurencj z mocarstwami naprawd wiatowymi, jak
Wielka Brytania, jak Stany Zjednoczone, jak Rosja.
Niezmiernie znamienne byo te poruszenie kwestii robotniczej, Chodzio
tu o wskazanie masom pracujcym, e polityka imperialistyczna ley w ich
najoczywistszym interesie, e robotnik na wysze zarobki liczy moe tylko
w wypadku realizowania planw imperializmu. Temat ten w najrozmaitszych
odmianach by czstym przedmiotem rozwaa politykw i publicystw
buruazyjnych i to nie tylko w Niemczech.
W czasie gdy Caprivi wygasza sw mow propagandow, Rzesza bya ju
mocarstwem kolonialnym i wiksza cz jej imperium zamorskiego (wedug
stanu z r. 1914) znajdowaa si ju we wadaniu Niemcw. W Afryce
posiadali Niemcy Niemieck Afryk Poudniowo-Zachodni, Togo i Kamerun,
zajte w 1884 r. oraz Niemieck Afryk Wschodni zajt w 1885 r. W Oceanii
naleaa do Niemiec od 1884 r. cz Nowej Gwinei (Ziemia Cesarza Wilhelma)
i Archipelag Bismarcka. W nastpnych latach posiadoci te niewiele si ju
powikszyy. W 1898 r. rzd Rzeszy zmusi Chiny do wydzierawienia na lat
99 Jiaozhou (Kiau-czou) nad Morzem tym. W 1911 r. w drodze umowy z
Francj zyskali Niemcy cz Kongo Francuskiego.
Zamorska ekspansja imperializmu niemieckiego znajdowaa wic gwne
ujcie w Afryce, w skromniejszej za mierze w Azji Wschodniej i w Oceanii.
By wszake jeszcze inny, ldowy kierunek ekspansji; szed on przez
Austro-Wgry i kraje bakaskie ku Azji Zachodniej. Pierwszym wanym
krokiem na tej drodze bya koncesja uzyskana przez Bank Niemiecki (Deutsche
Bank) od rzdu tureckiego na budow linii kolejowej z miasta Smyrna do
Angory (dzisiejsza Ankara). W ten sposb zapocztkowana zostaa Kolej
Bagdadzka, czyli wielka magistrala majca poczy Berlin przez Wiede,
Belgrad, Sofi, Stambu z Bagdadem i Zatok Persk. Wywz niemieckich
kapitaw i towarw do Turcji rs silnie od koca Xix w. Turcja wesza na
drog wiodc j do roli niemieckiej pkolonii.
Pod koniec Xix w., w zwizku z przechodzeniem w er imperializmu,
rozwina si w Niemczech oywiona propaganda hase nacjonalistycznych i
zaborczych. Propagand finansoway monopole, a prowadziy j w masach
liczne rnego autoramentu stowarzyszenia. Najwiksz rol pord nich
odegra zawizany w 1891 r. Powszechny Zwizek Niemiecki (Allgemeiner
Deutscher Verband), wystpujcy od 1894 r. pod bardziej bojow nazw
Zwizek Wszechniemiecki (Alldeutscher Verband). Nie bya to organizacja
masowa, w chwili najwikszego swego rozwoju liczya niewiele ponad 30 tys.
czonkw. Znaczenie jej polegao na tym, e grupowaa ludzi cieszcych si
autorytetem w spoeczestwie - profesorw wyszych uczelni, nauczycieli,
publicystw, parlamentarzystw rnych stronnictw; w licznych instytucjach
i stowarzyszeniach miaa na kierowniczych stanowiskach swych zaufanych.
Zwizek Wszechniemiecki wydawa publikacje rozmaitego typu i inspirowa
dziaalno stowarzysze propagandowych specjalistycznych.
Najwaniejsze z nich to: Niemieckie Towarzystwo Kolonialne (Deutsche
Kolonialgesellschaft), zaoone w 1887 r., nastpnie - Niemiecki Zwizek
Marchii Wschodniej (Deutscher Ostmarken-Verein), zawizany w 1884 r., od
nazwisk trzech zaoycieli (Hansemann, Kennemann, Tiecfelnann) nazywany
zwykle llakat (HKT), i wreszcie - Pastwowy Zwizek przeciwko
Socjaldemokracji (Reichsverband gegen die Sozialdemokratie) dziaajcy od
1904 r.
Zwizek Marchii Wschodniej zaoony by umylnie dla wallki z polskoci.
Cele jego, zakrelone statutowo, to rozwijanie niemieckiego nacjonalizmu
("Hebung und Befestigung deutschnationalen Empfindens") i gospodarcze
wzmacnianie ywiou niemieckiego na ziemiach polskich nalecych wwczas do
Prus. Zgodnie z tymi zaoeniami hakata bya gwnym orodkiem polityki
antypolskiej.
Idee rozpowszechniane przez te organizacje i inne im podobne streci
mona krtko jak nastpuje: Niemcy s pierwszym ze wszystkich narodw
naszego globu, przy podziale zarwno Europy, jak i caego wiata zostali
pokrzywdzeni. Musz wic dochodzi swych susznych praw. W 1897 r.
sekretarz stanu w Urzdzie Spraw Zagranicznych Bulow, pniejszy kanclerz,
owiadczy: "Nikogo nie chcemy postawi w cieniu, ale domagamy si naszego
miejsca pod socem". Od tego czasu slogan o "miejscu pod socem" sta si
na dugie lata naczelnym hasem propagandy wszechniemieckiej.
Podstawowe zasady i myli przewodnie tego kierunku wypowiadali
profesorowie na katedrach uniwersyteckich i w uczonych publikacjach. Zasady
te, coraz bardziej wulgaryzowane, przechodziy stopniowo w broszurach
propagandowych, w artykuach dziennikarskich, w przemwieniach wiecowych do
najszerszych k spoeczestwa i przyczyniay si skutecznie do obnienia
kultury w Niemczech.
Gwnym ideologiem nowoczesnego nacjonalizmu niemieckiego by historyk i
pisarz polityczny, Heinrich von Treitschke. Swymi licznymi pismami
politycznymi, 5-tomow poczytn histori Niemiec, a nade wszystko wykadami
"polityki" przed zawsze przepenionym audytorium uniwersytetu berliskiego,
wykadami ogoszonymi pniej drukiem, wywar on na spoeczestwo
niemieckie wpyw gboki i trway. Jego nauki i przykazania to gloryfikacja
wojny i przemocy, odrzucenie wszelkich de do politycznego i spoecznego
rwnouprawnienia, antysemityzm i nienawi do katolicyzmu.
"Najwaciwsz rzecz - uczy Treitschke - jest cywilizowanie
barbarzyskiego narodu. Trzeba mu da do wyboru: albo bdzie wchonity
przez nard rzdzcy, albo zostanie wytpiony. Tak postpili Niemcy z
Prusami; Prusowie albo zostali wyniszczeni mieczem, albo te stali si na
wskro Niemcami. Chocia taki proces rozwojowy jest okrutny, pozostaje on
wszake bogosawiestwem dla ludzkoci. Nastpio rozwizanie suszne -
pierwiastek szlachetny pokona i wchon mniej wartociowy".
Bardzo interesujce byo spostrzeenie Treitschkego o "stawaniu si"
Niemiec. "Rozwj historii - pisa w swej Polityce - mona dokadnie ledzi
na przykadzie naszej ojczyzny. Nazwa Niemiec ulegaa cigym zmianom. Kraj
pomidzy Renem a ab to jedyna ziemia, ktra od wiekw naleaa do
Niemiec. Natomiast czci pooone na wschd i na zachd od tych rzek
przechodziy rne koleje. Co najmniej trzecia cz dzisiejszej Rzeszy
[tj. Rzeszy w granicach z lat 1871-1918] jest krajem kolonialnym".
Teoretyczne podstawy planw ekspansji imperialistycznej da Niemcom
Friedrich Ratzel, twrca antropogeografii i geografii politycznej, i
zaoona przez niego szkoa. Ratzel w swych pracach podkrela konieczno
powizania nauk spoecznych z nauk o ziemi. W pastwie upatrywa "organizm
tak powizany z okrelon czci powierzchni ziemi, e jego waciwoci
skadaj si z waciwoci narodu i terytorium". Tote pastwo bada jako
form rozszerzania ycia na powierzchni ziemi. Walk za o byt uwaa za
walk o przestrze, przestrze bowiem jest pierwszym warunkiem ycia.
Teorie Ratzla, wyrose z obserwacji wspczesnych stosunkw, powstay na
gruncie potrzeb i interesw imperialistw i interesom tym suyy.
Formuujc geopolityczne prawo przestrzeni Ratzel prbowa uoglni zarwno
szybki wzrost terytorialny pastwa pruskiego i zjednoczenie Niemiec przez
Prusy, jak i dokonywajcy si na jego oczach olbrzymi wzrost posiadoci
kolonialnych mocarstw europejskich. Byo to wic teoretyczne uzasadnienie
de wielkiego kapitau do ekspansji imperialistycznej na coraz wiksz
miar. Z ratzlowskiego prawa przestrzeni wynikaa nieodparta konieczno
staego rozszerzania granic pastwa. Teorie Ratzla to jakby
"zapotrzebowanie spoeczne" imperializmu, std wynika ich wielka
popularno pord buruazji tego okresu.
Nawet muzyka, sztuka tak bardzo, wydawaoby si odlega od polityki, w
Niemczech wprzgnita zostaa w sub wojujcego nacjonalizmu. Ryszard
Wagner budzi zamary w sagach i legendach wiat starogermaskich bokw i
bohaterw. Wpyw jego sztuki, "das Wagnerianertum - wagnerianizm", by
ogromny, a dziaa na rzecz militaryzmu, podnoszenia pychy narodowej, a
nawet wycznoci i wyszoci rasowej. Otoczenie Wagnera, tworzce istny
zesp polityczno-propagandowy, przejo teorie Gobineau o nierwnoci ras
ludzkich, szerzyo pogld, e Germanie, a zwaszcza Niemcy, s ras
najwysz, najdoskonalsz, przeznaczon do panowania nad wiatem. Do grona
tego nalea rwnie zi Wagnera, Anglik Chamberlain, autor ksiki o
podstawach Xix w.
Skrajne teorie, sprzeczne nieraz ze zdrowym rozsdkiem i z
rzeczywistoci, szerzy si mogy tym atwiej, e ycie w Niemczech
zarwno za rzdw Bismarcka jak i pniej w czasach tzw. wilhelmiskich
pyno w twardych trybach cikiej machiny
biurokratyczno-militarystycznej. W 1887 r. jeden z najwikszych uczonych
niemieckich swego czasu, badacz dziejw staroytnego Rzymu, Teodor Mommsen,
ali si: "Przykro patrze, jak na wszystkich polach brak ludzi
uytecznych, jak ulubiony germaski serwilizm wci tumi wszystkie wolne
wzloty ducha". A nastpca Bismarcka, genera von Caprivi, podkrela
krzywd, jak "elazny kanclerz" wyrzdzi niemieckiemu stanowi
urzdniczemu, gdy kady sprzeciw uwaa za osobist zniewag i ludzi
samodzielnie mylcych bd usuwa, bd te ama ich charaktery.
Niezaleno mylenia mona byo bez zbytniego trudu ama nie tylko u
urzdnikw pastwowych. Najlepsz drog do tego bya instytucja oficerw
rezerwy. Kady mody Niemiec z klas posiadajcych, ktry nie oddawa si
zawodowo karierze militarnej, pragn zosta po odbyciu powinnoci
wojskowej oficerem rezerwy. Oficer rezerwy wyrnia si musia, wedug
poj pruskich, szczegln wiernoci wzgldem cesarza-krla. Naleenie do
stronnictwa opozycyjnego byo poczytywane za rzecz sprzeczn z tym wanie
poczuciem wiernoci. Nierzadkie byy wypadki, gdy opozycjonistw pozbawiano
godnoci oficera rezerwy i stosowano wzgldem nich swoisty terror
polityczno-towarzyski.
Kanclerz Caprivi zrezygnowa z polityki ustaw wyjtkowych. "Prawo
przeciwko socjaldemokracji" nie zostao ju wicej uchwalone. Natomiast po
masowych strajkach grniczych w 1889 r. zostay wprowadzone ustawy o
wypoczynku niedzielnym, zakazie zatrudniania w fabrykach dzieci do lat 13,
maksymalnym 11-godzinnym dniu pracy dla kobiet, okresie ochrony dla
poonic.
Partia socjaldemokratyczna wobec nowych, swobodniejszych warunkw
istnienia i pracy uznaa potrzeb opracowania programu odpowiadajcego
zmienionej sytuacji. Zaj si tym zjazd partyjny obradujcy w Erfurcie od
14 do 20 padziernika 1891 r. i uchwali tzw. program erfurcki. Gwnym
jego redaktorem by pisarz i dziaacz wybijajcy si na jedno z pierwszych
miejsc w partii - Karl Kautsky.
Program zawiera teoretyczny szkic ewolucji spoeczestwa
kapitalistycznego, nastpnie dania polityczne, przede wszystkim
powszechnego gosowania, wreszcie spoeczne takie, jakich dorane
przeprowadzenie uznano za rzecz moliw i konieczn, a wic 8-godzinny
dzie pracy, zakaz pracy dla dzieci itp.
Engels podda program erfurcki krytyce; wytkn zwaszcza, e nie dano
republiki demokratycznej i nie domagano si "skoncentrowania caej wadzy
politycznej w rkach przedstawicielstwa narodowego". Za bd uzna rwnie,
i nie zwrcono dostatecznej uwagi na spraw przebudowy Niemiec. "Z jednej
strony musi by usunity partykularyzm maych pastewek (Kleinstaaterei)...
- pisa - Z drugiej musz przesta istnie Prusy. Na ich miejsce musz
powsta autonomiczne prowincje tak, aby swoiste prusactwo przestao ciy
nad Niemcami".
Zniesienie ustawy wyjtkowej uatwio prac socjaldemokracji. Rzesze jej
zwolennikw rosy szybko. W 1890 r. w wyborach parlamentarnych z 7229000
wyborcw 1427000 oddao gosy na kandydatw socjalistycznych. W 1912 r. w
ostatnich wyborach przed wojn na 12207000 gosujcych kandydaci
socjalistyczni uzyskali 4250000 gosw, a wic przeszo 1/3. Sukcesy
odnosia partia rwnie w wyborach komunalnych. Socjaldemokraci byli
licznie reprezentowani w radach miejskich wszystkich pastw i pastewek
niemieckich. Prasa partyjna miaa coraz wicej czytelnikw i abonentw.
Organy naukowe "Die Neue Zeit" i "Sozialistische Monatshefte" przynosiy
publikacje na wysokim poziomie.
Rozszerzaa si rwnie podstawa spoeczna partii. Szeregi jej wyborcw,
sympatykw, nawet czonkw licznie zasila element drobnomieszczaski.
Rzemielnicy, drobni kupcy, nisi urzdnicy porzucali w znacznym stopniu
stronnictwa mieszczaskie i rzucali swe gosy na kandydatw
socjaldemokratycznych; ale dalecy byli od de rewolucyjnych. Dua ich
cz cieszya si wzgldnym dobrobytem i popraw warunkw bytu, o czym
wiadczy wydatny wzrost liczby patnikw podatku dochodowego. W latach
1896-1914 powikszya si o 56,2% najnisza kategoria patnikw, tj.
posiadajcych od 900 do 3000 marek rocznego dochodu.
Tendencji rewolucyjnych nie przejawiaa rwnie tzw. arystokracja
robotnicza - majstrzy fabryczni, niele sytuowani robotnicy
wykwalifikowani. Ich pooenie materialne byo lepsze ni przecitnego
robotnika, ich stanowisko w partii mocne.
Duy wpyw na lini polityki partyjnej wywierali funkcjonariusze aparatu
partii i zwizkw zawodowych oraz redaktorzy pism partyjnych. Mieli oni
stae dochody i wyrobili sobie mentalno drobnomieszczask. Nastroje i
denia oportunistyczne, antyrewolucyjne byy wic w szeregach
socjaldemokracji niemieckiej w pocztkach Xx w. silne.
W tych warunkach zdoby znaczne wpywy rewizjonizm, nastpnie centryzm.
Lewica partii reprezentowaa nadal internacjonalizm, bezwzgldn walk
klas, denie do rewolucji i dyktatury proletariatu. Na czoo tego odamu
wysun si dr Karl Liebknecht, syn Wilhelma. Gwnym ideologiem by dr
Franz Mehring.
Rozbicie socjaldemokracji niemieckiej, faktyczne chocia nie formalne na
trzy odamy bdzie miao ogromne znaczenie podczas pierwszej wojny
wiatowej, a zwaszcza w gorcych tygodniach przewrotu w 1918 r.
Stanowisko socjaldemokratw niemieckich wobec Polski nie wykazywao
penego i jasnego zrozumienia problemu narodowego. Nie wysuwali postulatu
niepodlegoci Polski, przeciwnie uwaali, e wszystkie zabory zrosy si
gospodarczo tak mocno z mocarstwami rozbiorczymi, i powstanie
niepodlegego, zjednoczonego pastwa polskiego stao si ju
niemoliwoci. Ziemie polskie pozostajce pod berem Hohenzollernw
uwaali za organiczn cz skadow pastwa pruskiego. Krlestwo
poczytywali za silnie zwizane z Rosj, z uwagi na rynki wschodnie.
Potpiali wszake surowo polityk rzdu berliskiego wobec Polakw.
Oceniali j jako wyraz prymitywnego barbarzystwa. Na terenie
parlamentarnym i publicystycznym walczyli przeciwko germanizacji ziem
polskich, przeciwko systemowi szkolnemu, przeladowaniu jzyka polskiego,
wywaszczaniu ziemi polskiej. Wskazywali, e ucisk narodowy i wypieranie
Polakw z ojcowizny powoduje ich proletaryzacj, kieruje ich do zachodnich
prowincji cesarstwa i odbija si szkodliwie na interesach robotnika
niemieckiego; konkurencja polska bowiem wywouje obnienie pacy.


Rozdzia czternasty:
Monarchia
Austro-Wgierska


Lata 1867-1918 to w dziejach monarchii habsburskiej tzw. okres dualizmu,
podziau pastwa na dwie czci - austriack i wgiersk, zwizane uni
rzeczow. Cz austriacka nosia nazw urzdow Krlestwa i Kraje
reprezentowane w Radzie Pastwa (Die im Reichsrdte vertretenen K"nigreiche
und L"nder), potocznie nazywana bya Przedlitawi, czyli Cislitawi, od
granicznej rzeczki Litawa (niem. Leitha) lub po prostu Austri. Obok Grnej
i Dolnej Austrii w skad Przedlitawii wchodziy Galicja, lsk, Czechy i
Morawy, Przedarulania, Salzburg, Styria, Karyntia, Tyrol, Kraina, Gorycja,
Triest, Dalmacja, Istria, Bukowina - Krlestwa i Kraje obdarzone samorzdem
i wasnymi sejmami. Cz wgierska, tzw. Kraje Korony w. Stefana, zwana
bya Zalitawi, czyli Translitawi. Z Wgrami zwizane byo krlestwo
Chorwacji. Osobne miejsce zajmowaa Bonia i Hercegowina, w latach
1878-1908 pozostajca pod austro-wgierskim zarzdem cywilnym i okupacj
wojskow, w 1908 r. anektowana i zespolona z caoci monarchii. Zalitawi
i Przedlitawi czyy: osoba monarchy, ktry by cesarzem w Austrii a
krlem na Wgrzech, wojsko, polityka zagraniczna, wsplne finanse Std trzy
ministerstwa wsplne - spraw zagranicznych, wojny i finansw. Poza tym i
Austria, i Wgry miay wasne rzdy i wasne dwuizbowe parlamenty. Celem
dualizmu byo zapewnienie rzdw w Przedlitawii Niemcom austriackim, w
Zalitawii Wgrom. Powiodo si to cakowicie na Wgrzech, a tylko czciowo
w Austrii.
Czasy dualizmu to okres nieustannej walki narodowociowej, ktrej
zrozumienie uatwiaj dane z zaczonej tabeli. Pokazuje ona skad
narodowociowy monarchii wedug urzdowego spisu ludnoci z 1910 r.; za
kryterium narodowoci przyjto w nim jzyk potoczny (Umgangssprache).
Spord tych narodw dwa, tzn. Niemcy i Wgry, byy to narody rzdzce.
Polakw, Wochw, Chorwatw i Czechw uzna mona za narody wsprzdzce,
wywierali bowiem duy wpyw na bieg spraw we wasnych krajach, a nawet w
caej monarchii. Wreszcie Ukraicy, Rumuni, Sowecy, Serbowie i Sowacy
nie mieli w rzdach udziau. Wgrzy, Czesi, Sowacy, Chorwaci, Sowecy
byli zjednoczeni w granicach monarchii, Niemcy, Wosi, Rumuni mieli wasne
pastwa w ssiedztwie, wikszo Polakw mieszkaa poza obrbem pastwa
Habsburgw. Taka sytuacja wytwarzaa dodatkowe trudnoci - w kadym wypadku
inne.
Uoenie poprawnych stosunkw midzy poszczeglnymi narodami utrudnia
fakt, i nie tylko monarchi jako cao rozbijaa jej struktura
wielonarodowociowa, ale to samo zjawisko, mianowicie rozbicie
narodowociowe, wystpowao i w wikszoci krajw. W Galicji np. istnia
konflikt polsko-ukraiski, w Czechach czesko-niemiecki. W Siedmiogrodzie
cierali si Wgrzy, Rumuni, Niemcy, na zachodzie monarchii Wosi, Niemcy,
Serbowie, Chorwaci i Sowecy.
Konflikt narodowociowy czy si najczciej ze spoecznym. Polski
szlachcic i chop ukraiski w Galicji Wschodniej, wgierski waciciel
ziemski i wocianin rumuski i sowacki w Siedmiogrodzie i w Sowacji,
niemiecki fabrykant i czeski robotnik ostro przeciwstawiali si sobie.
Trudnoci sprawia rwnie nierwnomierny rozwj gospodarczy. Obok krajw
wysoko uprzemysowionych wchodziy w skad pastwa i kraje rolnicze,
zacofane ekonomicznie. Wprawdzie wydawa si mogo, e wzajemnie uzupenia
si bd austriacki i czeski przemys oraz wgierskie rolnictwo, ale w
praktyce sytuacja bya bardziej skomplikowana. Wystpowaa bowiem wyrana
rnica interesw midzy przemysem Austrii i Czech, dajcym ce
ochronnych, a szlacht wgiersk zainteresowan w swobodnym wywozie swych
podw rolnych, byda i nierogacizny.
ycie pastwowe Austro-Wgier rozwijao si wic w trudnych warunkach. W
Przedlitawii byy one tym bardziej skomplikowane, e powstay tam wiksze
siy oporu przeciwko Niemcom ni opozycja przeciw Wgrom w Zalitawii.
Czynnikiem jednoczcym by monarcha i bya armia, ktrej korpus oficerski i
podoficerski wychowywano w staroaustriackich, czarno-tych tradycjach.
Szczeglne znaczenie miaa wielka wasno ziemska. Arystokracja na
Wgrzech, w Czechach, w Galicji, w krajach alpejskich odgrywaa du rol
polityczn. Z k arystokracji wychodzili najczciej namiestnicy,
czonkowie rodzin arystokratycznych zajmowali czoowe stanowiska w
dyplomacji i, rzecz prosta, wysokie godnoci dworskie, nie pozbawione w
monarchii wpywu politycznego.
Buruazja najsilniejsza i najliczniejsza bya w niemieckich krajach
Austrii, a nastpnie w Czechach. Buruazja wgierska, a tym bardziej polska
w Galicji, miay znaczenie duo mniejsze.
Cesarz Franciszek Jzef zarwno dugim panowaniem, jak i obowizkowoci
i bezwzgldnym oddaniem pastwu zdoby sobie wielki autorytet. Nie tylko
panowa, ale i rzdzi. Decydowa osobicie o nominacjach premiera i
ministrw w Austrii; rzd pozostawa u wadzy, pki cieszy si jego
zaufaniem. Parlament austriacki, zwany Rad Pastwa, by dwuizbowy; Izba
Panw skadaa si z czonkw dziedzicznych, reprezentantw arystokracji, i
doywotnich, mianowanych przez cesarza. Izba Posw powstawaa w drodze
ordynacji wyborczej tak uoonej, aby zapewni gos decydujcy ludziom
majtnym. W 1873 r. dotychczasowy system wyborw porednich przez sejmy
krajowe zastpiono wyborem bezporednim w czterech kuriach. Byy to: kuria
wielkiej wasnoci ziemskiej (4505 wyborcw, 85 mandatw), kuria Izb
Handlowych i Przemysowych (483 wyborcw, 21 mandatw), kuria miast (170640
wyborcw, 118 mandatw), wreszcie kuria gmin wiejskich (1083600 wyborcw,
129 mandatw). Ten system wyborw pozostawia robotnikw bez
przedstawicielstwa.
Cesarz powoa pocztkowo do rzdu tzw. liberaw niemieckich
reprezentujcych gwnie wielk buruazj (gabinet ks. Adolfa Auersperga
1871-1879). Byo to bowiem stronnictwo silnie podkrelajce zasad
jednoci pastwa (Gesamtsstaatsidee). Gwnymi posuniciami rzdu
liberalnego byo wypowiedzenie konkordatu z 1855 r., wprowadzenie nowego
systemu wyborw, nadzoru pastwa nad caym szkolnictwem (z wyjtkiem
nauczania religii), sdw przysigych, nowego kodeksu karnego oraz
zniesienie tzw. prawa o lichwie, co uatwio powstawanie spek handlowych.
Kryzys 1873 r. i trwajca po nim depresja gospodarcza osabia stanowisko
rzdu i stronnictwa liberalnego. Ostatecznie zrazia cesarza do liberaw
ich opozycja przeciw okupacji Boni. Franciszek Jzef zdymisjonowa wic
gabinet ks. Auersperga i powoa rzd hr. Edwarda Taaffego (1879-1893).
Taaffe opar si na koalicji konserwatystw niemieckich, polskich i
czeskich, zwanej "elaznym piercieniem". Podstaw spoeczn koalicji bya
wielka wasno ziemska. Cieszya si ona popularnoci wrd
drobnomieszczastwa i zamoniejszych chopw. "elazny piercie", na
wskro konserwatywny, wykazywa wszake w praktyce wicej zrozumienia dla
kwestii narodowociowej ni liberaowie. W 1880 r, wydano zarzdzenie
nakazujce urzdnikom w Czechach odpowiada, po czesku na pisma skadane w
tym jzyku. W 1882 r. uniwersytet w Pradze zosta podzielony na dwie
uczelnie, czesk i niemieck. Te niewielkie zmiany do ywego oburzyy
Niemcw sudeckich, zwanych wwczas Deutschb"dhmen, i wywoay ich gwatown
opozycj, nie zadowoliy natomiast Czechw. Ugodowe wzgldem dynastii
stronnictwo staroczeskie tracio stopniowo wpywy i znaczenie, na czoo za
wysunli si modoczesi, ktrzy zyskali wpywy wrd chopw i drobnej
buruazji i utworzyli w 1874 r. odrbne stronnictwo. Domagali si
federalistycznego ustroju monarchii, zupenego rwnouprawnienia Czechw i
Niemcw, powszechnego gosowania. W 1889 r. zdobyli wikszo w sejmie
czeskim. Przywdc modoczechw by w kocu Xix i w pocztkach Xx w.
zamony przemysowiec Karol Kramar. Przez dugie lata, zapewne a do
pierwszej wojny wiatowej, jego program polityczny rysowa si w sposb
nastpujcy: naley dy do tego, aby Austria bya kierowana przez
wikszo sowiask i zczona cisym przymierzem z carsk Rosj.
Kramara, ktry pomimo demokratycznej frazeologii by konserwatyst,
nazywano "feudalnym demokrat".
Interesujc postaci w yciu czeskim by Tomasz Garrigue Masaryk, syn
cesarskiego wonicy i kucharki, w modych latach terminator lusarski.
Wybitnymi zdolnociami i wyton prac zdoby powane stanowisko w nauce
(w 1882 r. zosta profesorem filozofii na czeskim uniwersytecie w Pradze),
a nastpnie i w polityce. By przywdc niewielkiego liczebnie, zaoonego
przez siebie stronnictwa realistw. Podobnie jak Kramara, tak i Masaryka
interesowa przede wszystkim problem sowiaski w Austrii. Wiele pracy
powici prbom rozwizania trudnej sprawy jzykowej w Czechach; sta tu,
rzecz charakterystyczna na stanowisku, i zarzdzenia jzykowe gabinetu
Badeniego day Czechom wicej, ni byo to wwczas wskazane. Pracowa te
nad zblieniem Czechw ze Sowakami.
Wan tek skarbu przeszo dziesi lat (1880-1891) piastowa w rzdzie
Taaffego Polak, profesor ekonomii uniwersytetu krakowskiego, Julian
Dunajewski. Na tym stanowisku Dunajewski wprowadzi ad do finansw
Austrii, usun chroniczny dotd deficyt, osign rwnowag budetow, a
nawet nadwyki. Pozycj polityczn zdoby sobie tak siln, e w 1885 r., w
wielkiej mowie w Izbie, mg powiedzie pod adresem Niemcw: "Dalecy
jestemy od zamiaru gnbienia lub choby krzywdzenia obecnej opozycji lub w
ogle niemieckoci. Ale wykazalimy, e mona rzdzi, wprawdzie nie
przeciw Wam, ale, o czym Panowie wtpilicie, rzdzi bez Was, a jednak
uczyni zado potrzebom pastwa".
Od czasw Dunajewskiego tek ministra skarbu czsto piastowali Polacy
(Leon Biliski, Witold Korytowski, Wacaw Zaleski). Apogeum wpyww
szlachty polskiej w Austrii by gabinet Kazimierza hr. Badeniego
(1895-1897) z Biliskim jako ministrem skarbu. Zarazem Agenor hr.
Gouchowski by w latach 1895-1906 ministrem spraw zagranicznych. Rzd
Badeniego dokona korektury ordynacji wyborczej wprowadzajc pit kuri
"gosowania powszechnego" z 72 mandatami (wybory w 1897 r. wprowadziy z
pitej kurii pierwszych posw socjalistycznych do parlamentu, midzy nimi
Ignacego Daszyskiego) i wyda dla Czech "rozporzdzenia jzykowe", ktre
jzykowi czeskiemu day rwnouprawnienie z niemieckim nie tylko w tzw.
subie zewntrznej, ale take w urzdowaniu wewntrznym. Niemcy rozpoczli
gwatown opozycj, ktrej Badeni ostatecznie uleg i otrzyma dymisj.
Nastpca jego Gautsch odwoa "rozporzdzenia jzykowe".
Rozwj przemysu i powstawanie coraz liczniejszego proletariatu sprzyjao
tworzeniu si i wzmaganiu ruchw masowych. Ju w sidmym dziesicioleciu
Xix w. zaczy zawizywa si pierwsze organizacje robotnicze. W 1878 r. w
Czechach powstaa partia socjaldemokratyczna z programem opartym na
zasadach programu gotajskiego. Na zjedzie w Hainfeld, 31 grudnia 1888 - 1
stycznia 1889 r. utworzona zostaa pod przewodnictwem lekarza, Viktora
Adlera, Socjaldemokratyczna Partia Austrii i szybko zyskaa sobie liczne
rzesze zwolennikw. wiadczy ju o tym pierwszy obchd dnia 1 maja w
Wiedniu w 1890 r. Socjaldemokraci austriaccy chtnie nazywali sw parti
"Ma Midzynarodwk". Podkrelali z zadowoleniem, e w skad jej wchodz
przedstawiciele wszystkich narodowoci Austrii, socjalici polscy,
niemieccy, czescy, woscy, ukraiscy. Kada grupa narodowa miaa swoj
organizacj, tworzc skadow cz autonomiczn socjaldemokracji
austriackiej.
31 stycznia 1892 r. na zjedzie we Lwowie utworzono Polsk Parti
Socjaldemokratyczn, Galicji i lska Cieszyskiego, zwan niekiedy
Socjaldemokratyczn Parti w Galicji.
W swoistych warunkach rozwoju Austrii gr wzi kierunek
rewizjonistyczny, zwany austromarksizmem. Austromarksizm zwraca baczn
uwag na kwesti narodowociow i domaga si "autonomii
kulturalno-narodowej". Zjazd partyjny w Brnie w 1899 r. uchwali "program
brneski", domagajcy si przeksztacenia Austrii w federacj
demokratyczn, w ktrej wszystkie narody byyby rwnouprawnione. Problemy
te opracowali nastpnie szerzej Karl Renner i Otto Bauer. Wysuwali danie
autonomii narodowej, przede wszystkim w sprawach szkolnych i jzykowych,
nastpnie "autonomii ludzi", ktra obj miaa mieszkacw terenw
mieszanych narodowo. Powstayby powszechnoci narodowe -
Nationsuniversit"ten. Otto Baurer pisa: "Klasa robotnicza wszystkich
narodw domaga si konstytucji, ktra pooy kres walce narodowociowej,
zapewniajc kademu narodowi wasn sfer dziaania, da konstytucji,
ktra kademu narodowi da mono swobodnego rozwoju wasnej kultury, a
robotnikom wszystkich narodw przyniesie udzia we wasnej narodowej
kulturze".
Skutki rosncej koncentracji przemysu oraz kryzysu 1873 r. odczua
przede wszystkim drobna buruazja i rzemielnicy. Opierajc si na tych
warstwach rozwija si ruch chrzecijasko-spoeczny, kierowany przez
adwokata, dr. Karola Luegera, dugoletniego (od 1897 r.) burmistrza miasta
Wiednia. Lueger pozyska masy drobnomieszczastwa ostrymi hasami
antysemickimi i zapowiedzi ochrony rzemiosa przed konkurencj przemysu
fabrycznego.
Pord Niemcw, najpierw w Czechach, zacz si szerzy ruch skrajnie
nacjonalistyczny, tzw. wszechniemiecki. Wszechniemcy stanli w zasadniczej
opozycji nie tylko do dynastii, ale i do pastwowoci austriackiej i dali
przyczenia niemieckich czci Austrii, oczywicie z Sudetami, do
cesarstwa Hohenzollernw. Przywdca wszechniemcw Georg Sch"nerer, wedug
Hitlera "myliciel wspaniay i gboki", za napad na redakcj liberalnego
dziennika wiedeskiego skazany zosta na kar wizienia i utrat
szlachectwa. Sch"nerer proklamowa walk z "zaraz, ktr chrzecijaski
judaizm wsczy w myl germask", i rzuci haso "Los von Rom - oderwa
si od Rzymu". Awantury, ktre wszechniemcy urzdzali w parlamencie, nie
mogy nikogo przekona o ich wyszoci kulturalnej. Ruch wszechniemiecki
by popularny pord modziey gimnazjalnej i uniwersyteckiej.
Gabinet K"rbera (1900-1904) prbowa osabi walk narodowociow przez
wzmacnianie wizw gospodarczych midzy poszczeglnymi krajami. Ale ani
budowa nowych linii kolejowych, ani budowa nowych kanaw nie zdoaa
zaagodzi sytuacji.
Tymczasem w najszerszych koach spoeczestwa we wszystkich krajach
Przedlitawii coraz silniej wystpowao, zwaszcza od czasu rewolucji
rosyjskiej, danie gosowania powszechnego. Cesarz Franciszek Jzef
postanowi wreszcie uczyni zado temu postulatowi w przekonaniu, e
wejcie w znacznej liczbie do parlamentu posw radykalnych sprowadzi walki
polityczne na inn paszczyzn i umierzy w pewnej mierze tarcia
narodowociowe. W grudniu 1906 r. nowa ordynacja wyborcza zostaa
uchwalona, w maju 1907 r. odbyy si wybory powszechne. Zmieniy one
istotnie oblicze Izby Posw, wprowadziy do niej 87 socjaldemokratw oraz
zmniejszyy liczb Niemcw, ale bynajmniej nie przyczyniy si do
usprawnienia jej pracy. Konflikty narodowociowe nie umilky.
W niektrych koach, wbrew cesarzowi, ktry sta mocno na stanowisku
dualizmu i nienaruszalnoci konstytucji, zaczto myle o zupenej
przebudowie monarchii. W 1905 r. profesor uniwersytetu wiedeskiego,
Aureliusz Popovici, Rumun siedmiogrodzki, ogosi ksik pt. Stany
Zjednoczone Wielkiej Austrii. Proponowa podzia caej monarchii, cznie z
Wgrami, na 15 terytoriw narodowych, nie pokrywajcych si z krajami
historycznymi, a obdarzonych wasnymi rzdami i sejmami. Rzd i parlament
centralny zawiadywa miay sprawami wsplnymi.
Dokoa nastpcy tronu, arcyksicia Franciszka Ferdynanda, zgrupowa si
zesp ludzi pracujcych rwnie w podobnym kierunku nad przeksztaceniem
monarchii. Spodziewano si, e plany te mona bdzie zrealizowa po mierci
cesarza Franciszka Jzefa. Rzecz znamienna, e wrd owych wsppracownikw
arcyksicia znajdowali si obok profesora Popoviciego dwaj inni Rumuni z
Siedmiogrodu, pniejsi premierzy Krlestwa Rumunii w okresie
midzywojennym, Vaida-Voevod i Juliusz Maniu, oraz Sowak dr Milan Hoda,
premier Czechosowacji w 1938 r. i Polak Juliusz Twardowski.
W sposb prostszy, mniej powikany biego ycie polityczne na Wgrzech.
Mniejszoci narodowe stanowiy wprawdzie poow liczby mieszkacw, ale z
wyjtkiem Niemcw byy to narody chopskie, z wielk trudnoci tylko
mogce w na poy feudalnych warunkach przeciwstawi si panujcej szlachcie
wgierskiej. Skutkiem odpowiednio uoonej ordynacji wyborczej
faworyzujcej wielk wasno ziemsk mieli Wgrzy ogromn wikszo w
sejmie. Posowie mniejszociowi nie mieli wpywu na przebieg obrad i na
uchway. Fakt za, e rozwj przemysu by niky i klasa robotnicza
nieliczna, sprawia, i szlachta wgierska nie napotykaa w kraju
powaniejszej siy oporu. Zasadnicz cech polityki klasy panujcej bya
bezwzgldna madziaryzacja na kadym polu, przede wszystkim w dziedzinie
szkolnictwa na wszystkich szczeblach.
Zwizki gospodarcze Wgier z Austri (unia celna i walutowa) byy silne.
W kocu Xix w. 3/4 eksportu wgierskiego szo do Austrii, 4/5 importu do
Wgier pokrywaa Austria. By to czynnik, ktry wydatnie wpywa na
pozyskanie wikszoci spoeczestwa wgierskiego dla dualizmu. Zwolennicy
oderwania si od Austrii znajdowali si w mniejszoci.
Czoowym wgierskim mem stanu by Koloman hr. Tisza. Jako prezes
ministrw w latach 1875-1890 sprawowa rzdy silnej rki, a i po swej
dymisji wywiera a do mierci znaczny wpyw na bieg spraw w kraju. Typowy
przedstawiciel szlachty madziarskiej zwyk mawia o sobie: "Jestem Wgrem
cakowicie i wycznie, jak rzeka, ktrej imi nosz". Bratanek Kolomana
Istvan (Stefan) hr. Tisza jako parokrotny szef rzdu (po raz pierwszy w
1903 r.) i przewodniczcy Izby Posw kontynuowa z nie mniejszym talentem
i si woli polityk stryja.
Stronnictwu niezawisoci, dcemu do zniesienia unii rzeczowej z
Austri i zastpieniu jej uni personaln, przewodzi Ferenc (Franciszek)
Kossuth, syn Ludwika. Po ojcu odziedziczy nazwisko, nie odziedziczy
talentu.
Robotnicy wgierscy tworzyli swe organizacje samodzielnie nie czc si
z Austriakami. W 1880 r. powstaa Powszechna Robotnicza Partia Wgier i
postawia sobie za cel walk o wprowadzenie powszechnego prawa wyborczego.
W 1890 r. utworzona zostaa Socjaldemokratyczna Partia Wgier.
Wpyw cesarza-krla Franciszka Jzefa na bieg wypadkw by mniejszy na
Wgrzech ni w Austrii ze wzgldu na siln zawsze madziarsk wikszo
sejmow. Bya wszake sprawa, w ktrej Franciszek Jzef zdoa
przeprowadzi sw wol wbrew Wgrom. W 1902 r. Wgrzy wystpili z daniem
wyodrbnienia armii wgierskiej z jzykiem wgierskim jako jzykiem komendy
(dotychczas by to niemiecki). Franciszek Jzef nie ustpi i po dugiej
walce przeama opr Madziarw grob wprowadzenia powszechnego gosowania,
co natychmiast odebraoby im przewag w sejmie.
W polityce zagranicznej uwaga Austro-Wgier skierowana bya gwnie ku
Bakanom. Tam byo jedyne pole ekspansji imperializmu austriackiego.
Stamtd mogo wyj i ostatecznie wyszo grone niebezpieczestwo dla
monarchii habsburskiej w postaci jugosowiaskiego ruchu
niepodlegociowego i zjednoczeniowego. Polityka austriacka na Pwyspie
Bakaskim miaa wic dwa cele: gospodarczy - zapewni rynki zbytu dla
przemysu austriackiego i czeskiego, i polityczny - nie dopuci do
zjednoczenia Jugosowian poza monarchi i wbrew niej. Ale Austria w takim
wypadku mogaby uzyska trwalszy wpyw na narody sowiaskie na Bakanach,
gdyby wasnych Sowian umiaa rzeczywicie zwiza z sob. 'Tote
osignicia Austro-Wgier na Bakanach byy niewielkie i krtkotrwae.
Okupacja Boni i Hercegowiny w 1878 r. i ich aneksja w 1908 r., hegemonia
polityczna i gospodarcza nad Serbi w cigu niedugiego okresu dwch
ostatnich dziesicioleci zeszego wieku - to wszystko. Polityka
Austro-Wgier na pwyspie przyczynia si do trwaego antagonizmu z Rosj,
ktry lea m.in. u podoa pierwszej wojny wiatowej.
Sojusz z Niemcami w 1879 r., a w wyszej jeszcze mierze napyw kapitau
niemieckiego coraz silniej uzaleniay monarchi habsbursk od Niemiec.


Rozdzia pitnasty:
Wielka Brytania
wczesnej ery
imperializmu


Zjednoczone Krlestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii, jak brzmiaa urzdowa
nazwa pastwa angielskiego, zajmowao stanowisko niezmiernie
uprzywilejowane w stosunku do innych krajw Europy. Pooenie wyspiarskie
dawao mu bezpieczestwo nieznane na kontynencie (od 1066 r. stopa
najedcy nie dotkna ziemi angielskiej) i odsuwao od czstych zatargw
wstrzsajcych Europ. Potna flota wojenna zapewniaa panowanie na morzu.
Rs dobrobyt, Anglia pod wzgldem rozwoju gospodarczego, pod wzgldem
wydobycia wgla, produkcji elaza przodowaa caemu wiatu, nadal bya te
bankiem wiata i jego gwnym orodkiem finansowym. Ludno Wysp
Brytyjskich wzrosa z 32 mln w 1871 r. do 45 mln w 1914 r. W zwizku z
rozwojem przemysu i upadkiem rolnictwa, ktre nie wytrzymywao konkurencji
z produktami rolnymi ze Stanw Zjednoczonych i z Rosji, wzrosa znacznie
ludno wielkich miast.
Trzonem klasy panujcej bya ju nie arystokracja ziemiaska, lecz
buruazja. Arystokracja nie zostaa wszake odsunita od wadzy i wpyww,
jak to byo we Francji. Powizana licznymi wizami interesu, a take
zwizkami rodzinnymi z buruazj, arystokracja zachowaa nadal znaczenie i
nadal piastowaa liczne kierownicze stanowiska w yciu politycznym i
gospodarczym.
Politycznymi wyrazicielami de klasy panujcej byy dwa zmieniajce si
u wadzy stronnictwa - konserwatystw, dawnych torysw, i liberaw,
dawnych whigw. W omawianym przez nas okresie rnia je ju nie tyle
kwestia zasad i programu, ile raczej taktyki.
Anglia nie miaa i nie ma dotd jednolitej ustawy konstytucyjnej. Jej
konstytucj tworz rnorodne normy prawne i zwyczaje, pochodzce z rnych
epok. Angielska klasa panujca umiaa elastyczny ten system przeksztaca i
zrcznie dostosowywa do zmieniajcych si warunkw spoecznych i
politycznych.
U szczytu machiny pastwowej stoi krl, ktry panuje, lecz nie rzdzi,
ktry w myl znanego okrelenia "nie moe czyni le", ale te "nie moe
dziaa sam" (konieczno kontrasygnaty ministerialnej), ktry jest
najwyszym tradycyjnym wyobrazicielem pastwa, jego cigoci historycznej
i jego jednoci. Peni wadzy sprawuje parlament i jego emanacja - gabinet
ministrw. Parlament tworz Izba Lordw i Izba Gmin. Lordowie - to w
zasadzie gowy rodw arystokratycznych, ich godno przechodzi dziedzicznie
z ojca na najstarszego syna. Myliby si wszake ten, kto by spodziewa si
ujrze w Izbie Lordw samych potomkw starych rodw historycznych. Obok
Salisburych czy Cavendishw licznie zasiadaj tam wieo obdarzeni tytuami
przedstawiciele buruazji, czsto zupenie nowej, czsto wywodzcej si z
dow drabiny spoecznej. Do 1911 r., gdy Izbie Lordw przyznano weto
umoliwiajce zawieszanie uchwa Izby Gmin, obie czci skadowe parlamentu
miay formalnie te same uprawnienia. Faktycznie jednak o biegu
ustawodawstwa i kierunku polityki pastwowej decydowaa Izba Gmin.
Instytucja ta w wyniku reform wyborczych z lat 1832, 1867 i 1884
demokratyzowaa si stopniowo. Reforma Disraelego z 1867 r" obniajc
cenzus majtkowy wyborcy, obdarzya prawem gosu take drobnomieszczastwo
i cz najlepiej sytuowanych robotnikw w miastach. Nastpna reforma
Gladstone'a z 1884 r. jeszcze bardziej obniya cenzus majtkowy i
przyznaa prawo wyborcze wszystkim mczyznom, mieszkajcym we wasnych
domach lub domkach, wzgldnie paccym czynsz lokalowy co najmniej 10
funtw rocznie. Ze zmian tych korzystaa w znacznej czci ludno
robotnicza take na wsi. Na 7 mln dorosych mczyzn yjcych wwczas w
Anglii czynne prawo wyborcze przysugiwao 5 mln. Gosowanie powszechne
wprowadzono w Anglii dopiero w 1918 r. Prawa wyborcze otrzymay wwczas
rwnie i kobiety.
Gabinet ministrw wyania zawsze partia, ktra uzyskaa wikszo
mandatw w Izbie Gmin. Szef rzdu nosi tytu pierwszego ministra (the Prime
Minister), jest nim z reguy przywdca wikszoci. Najwaniejszym po
premierze czonkiem gabinetu jest minister skarbu (Chancellor of the
Exchequer). W normalnych warunkach najdoniolejszym wydarzeniem w yciu
politycznym i parlamentarnym Anglii jest dzie, w ktrym minister skarbu
przedstawia Izbie Gmin budet i wygasza wielk mow uzasadniajc polityk
gospodarcz rzdu.
Partia znajdujca si w mniejszoci, zwana "najwierniejsz opozycj Jego
(wzgldnie Jej) Krlewskiej Moci", przeprowadza krytyk polityki rzdu,
ale nie caego systemu pastwowego, i przygotowuje si do objcia wadzy po
nowych wyborach.
W systemie dwupartyjnym jedna z partii zawsze musi mie wikszo. W
Izbie Gmin wszake obok konserwatystw i liberaw zasiadali Irlandczycy.
Jeli bdca u steru partia nie uzyskaa silnej wikszoci, to posowie
irlandzcy mieli pole otwarte do gry parlamentarnej.
Konserwatyci i liberaowie zmieniali si co kilka lat u wadzy. Gabinet
liberalny Gladstone'a (1868-1874) zastpi rzd konserwatywny Disraelego
(1874-1880). W latach 1880-188581886 rzdzili znowu liberaowie z
Gladstonem na czele, po nich objo ster ministerium konserwatywne lorda
Salisbury'ego (1886-1892). Nastpnie powrcia do wadzy partia liberalna
(1892-1895, premierzy Gladstone i lord Rosebery), aby po trzech latach, na
duszy czas, ustpi miejsca konserwatystom (1895-1905) pod kierunkiem
lorda Salisbury'ego do 1902 r., a pniej jego siostrzeca, Artura
Balfoura. Jak wida, stabilizacja rzdw bya w Anglii wiksza ni w innych
krajach rzdzonych parlamentarnie.
W omawianym okresie dwa zagadnienia dominoway nad yciem wewntrznym
Wielkiej Brytanii: kwestia robotnicza i sprawa irlandzka.
Reformy w 1867 i 1884 r. dopuciy cz robotnikw do urn wyborczych,
nie przyniosy jednak znaczniejszych zmian w ich sytuacji. Zwizki zawodowe
(Trade Unions), grupujce robotnikw wykwalifikowanych, zostay
zalegalizowane ustaw z 1871 r., jednoczenie wszake wzmoono
przeciwdziaanie strajkom - najsilniejszej wwczas broni robotnikw.
Kryzys gospodarczy w latach 1878-1879 pogorszy pooenie rzesz
robotniczych i z jednej strony zwrci uwag k intelektualnych na sprawy
spoeczne, z drugiej za w latach nastpnych sta si bodcem do ruchu
organizacyjnego wrd robotnikw niewykwalifikowanych.
Prby rozwizania kwestii spoecznej ze strony k intelektualnych
zapocztkowaa, powstaa w 1881 r., Federacja Demokratyczna, przeksztacona
w trzy lata pniej w Federacj Socjaldemokratyczn. Na jej czele sta
dawny torysowski demokrata, Harry Hyndman, autor ksiki England for All
(Anglia dla wszystkich, 1881). Gwnymi punktami programu Federacji byy:
8-godzinny dzie pracy, nacjonalizacja bankw i kolei, progresywny podatek
dochodowy. W 1884 r. zawizao si Towarzystwo Fabialiskie (Fabian
Society). Nazwa ta odwoywaa si do tradycji wodza rzymskiego Fabiusza
Kunktatora znanego z taktyki wyczekiwania, a to rzuca wiato na program i
denia organizacji. Fabianie byli przeciwnikami dziaalnoci rewolucyjnej,
a zwolennikami stopniowych reform wiodcych ku socjalizmowi. W Xx w.
wywarli duy wpyw na ideologi Labour Party. Najwybitniejszymi czonkami
Towarzystwa byli Bernard Shaw oraz Beatrice i Sidney Webbowie. Organizacje
te oraz powstaa w 1884 r. Liga Socjalistyczna wsppracoway z klubami
robotniczymi i w 1887 r. zawizay Lig Obrony Sprawiedliwoci i Wolnoci,
ktra propagowaa myl utworzenia samodzielnej partii robotniczej i
przedstawicielstwa robotnikw w parlamencie.
W przedostatnim dziesicioleciu Xix w. rozpocz si masowy ruch
strajkowy robotnikw niewykwalifikowanych. Hasem do tego byy manifestacje
bezrobotnych zim 188681887 r. w East-End, najuboszej proletariackiej
dzielnicy Londynu.
Pooenie robotnikw Londynu w kocu Xix w. owietli Charles Booth w
wielotomowym dziele pt. Life and Labour of'the People of the London - ycie
i praca ludu londyskiego, ogoszonym w latach 1891-1903. Badania jego
dowiody, e ponad 30% mieszkacw stolicy Wielkiej Brytanii nie miao
zapewnionego minimum egzystencji. Booth wykazywa wpyw, jaki ten stan
rzeczy wywiera na zdrowie robotnika, jego zdolno do pracy oraz na
szczcie ludzkie.
W 1888 r. nastpiy liczne strajki, m.in. robotnic fabryki zapaek,
wreszcie w 1889 r. wielki strajk robotnikw gazowni londyskiej i dokerw,
ktremu przewodzi John Burns, pniejszy (w latach 1906-1914) minister
samorzdu, pniej handlu. "Ten olbrzymi orodek ndzy - pisa Engels w
1892 r., w przedmowie do nowego angielskiego wydania ksiki o Pooeniu
klasy robotniczej w Anglii - nie jest ju stojc sadzawk, jak by przed
szeciu laty. Zrzuci z siebie odrtwia rozpacz, powrci do ycia i sta
si siedliskiem ruchu zwanego nowym unionizmem, tj. organizacji mas
niewykwalifikowanych robotnikw". Strajkujcy robotnicy czyli si w swoje
wasne nowe zwizki zawodowe, ktre w 1890 r. liczyy ju ponad 200 tys.
czonkw. Nowy unionizm, nowy ruch zwizkowy grupowa w swych szeregach
przede wszystkim robotnikw najgorzej zarabiajcych, szczegln opiek
otacza pracujce kobiety i maoletnich. Coraz bardziej szerzy si pogld,
i robotnicy powinni mie take swoj parti. Istotnie, w styczniu 1893 r.
utworzya si Niezalena Partia Pracy (Independent Labour Party). Na jej
czele stan grnik James Keir Hardie. W nazwie pominito termin
"socjaldemokratyczny". aby uwydatni rnic zachodzc pomidzy angielsk
a kontynentalnymi partiami robotniczymi, ktre stay na gruncie marksizmu.
Hardie uwaa bowiem marksizm za nieodpowiedni dla stosunkw angielskich. W
swych koncepcjach politycznych by on zbliony do Towarzystwa Fabiaskiego.
Kwestia irlandzka rwnie przysparzaa Anglii powanych trudnoci.
Irlandczycy znosili ucisk potrjny: spoeczny (angielski waciciel ziemski
wobec irlandzkiego chopa), polityczny (surowe rzdy angielskiego
najedcy) i religijny (upoledzenie katolickich wocian irlandzkich przez
anglikaskie rzdy i anglikaskich wacicieli ziemskich). Po 1870 r.
zaostrzy jeszcze sytuacj kryzys rolny. Chop angielski, zmuszony do
opuszczenia swego wiejskiego warsztatu pracy, znajdowa dla siebie drog
otwart w miastach angielskich lub w angielskich koloniach. Chop
irlandzki, wyparty ze swej ziemi, skazany by na ndz lub tuaczk na
obczynie. Byo to zjawisko masowe.
Waciciele ziemscy - landlordowie - usuwali z zagrd dzierawcw
irlandzkich, gdy ci skutkiem spadku cen podw rolnych nie byli w stanie
opaci czynszw. Irlandczycy w 1879 r. zawizali w swej obronie Lig
Ziemsk (Land League), na ktrej czele stan Michael Davitt. Liga ju
wkrtce po zaoeniu liczya ponad 200 tys. czonkw i wszcza energiczn
akcj bojkotu i niepacenia czynszw. Na rugowanie z ziemi
chopw-dzierawcw odpowiadaa podpalaniem zabudowa dworskich,
niszczeniem byda, niekiedy nawet zabjstwem bardziej okrutnych i
bezwzgldnych wacicieli i oficjalistw. Szczeglnie skutecznym orem
okazao si zobowizanie do niebrania w dzieraw i nieuprawiania ziemi, z
ktrej w krzywdzcy sposb usunity zosta poprzedni dzierawca. Liga
postanowia: "Jeli nasz ssiad, ktry nie mg zapaci niesprawiedliwego
czynszu, zostanie wyrugowany ze swej farmy, nie stara si o jej dzieraw,
nie przyj jej, nie pomaga przy zasiewach i przy niwach, a tego, kto by
to uczyni, uzna za wroga spoeczestwa". Po raz pierwszy zastosowano t
metod wobec administratora jednego z majtkw - kpt. Charlesa Boycotta.
Nazwisko jego stao si odtd nazw takiej formy walki gospodarczej,
politycznej lub towarzyskiej.
2 marca 1881 r. parlament angielski uchwali ustaw wyjtkow, ktra
zawieszaa w Irlandii Habeas Corpus Act i upowaniaa wadz do dokonywania
aresztowa wedug uznania. wczesny rzd liberalny Gladstone'a prbowa
jednoczenie metod bardziej pojednawczych i 7 kwietnia 1881 r. przedoy
parlamentowi projekt ustawy o reformie rolnej, zwanej popularnie "ustaw
trzech F"; Fair Rent, czyli ustalenie pod kontrol wadzy stosunkowo
niskiego czynszu, Fixity of Tenure, czyli chroniony prawnie termin
dzierawy, i wreszcie Free Sale, tzn. wypata odszkodowania opuszczajcemu
farm dzierawcy za dokonanie inwestycji.
Niewielkie to ustpstwo Irlandczycy uznali susznie za rezultat swej
energicznej akcji obronnej i wzmocnili jeszcze walk. Irlandzki Konwent
Narodowy w Dublinie uchwali danie rozwizania unii z Wielk Brytani.
Akcja terrorystyczna nie osaba, lecz przeciwnie wzrosa. Rzd angielski
zgodzi si na dalsze mae koncesje i zawar z przywdc politycznym
irlandzkim Charlesem Stewartem Parnellem tajn umow, zwan "paktem z
Kilmainham". Rzd zobowiza si, e dzierawcom, ktrzy zalegali z
czynszem (byo ich okoo 100 tys.) i skutkiem tego byli wyczeni od
udogodnie "ustawy trzech F", bd umorzone zalegoci (wacicielom miao
pastwo udzieli odszkodowania). W zamian Parnell obieca wpywa na swych
rodakw, aby zaniechali terroru.
Rzecz prosta, e i ta umowa nie doprowadzia do niczego. Wrzenie w
Irlandii trwao, akty terroru nie ustay.
Tymczasem wybory do parlamentu w 1886 r. przyniosy rezultat
niespodziewany. Liberaowie uzyskali 86 mandatw wicej ni konserwatyci.
Ale jednoczenie wesza do Izby Gmin zwarta grupa 86 Irlandczykw pod
kierownictwem Parnella. Posowie irlandzcy mieli wic gos rozstrzygajcy,
byli przysowiowym jzyczkiem u wagi. W tych warunkach sprawno parlamentu
i jego pracy wymagaa pozbycia si nieangielskich czonkw Izby. Tote szef
gabinetu liberalnego Gladstone opracowa projekt prawa udzielajcego
Irlandii autonomii - Home Rule z oddzielnym parlamentem w Dublinie. Projekt
wzbudzi siln opozycj nie tylko w koach konserwatywnych, ale i pord
liberaw. Minister samorzdu Joseph Chamberlain poda si z tego powodu do
dymisji i wraz z grup podobnie mylcych liberaw utworzy nowe
ugrupowanie polityczne unionistw, zwanych tak dlatego, e sprzeciwiali si
zniesieniu unii midzy Wielk Brytani a Irlandi. 7 czerwca 1886 r. Izba
Gmin 241 gosami przeciwko 211 odrzucia projekt Home Rule. Parlament
zosta rozwizany, lecz nowe wybory w lipcu 1886 r. przyniosy zdecydowane
zwycistwo przeciwnikom autonomii. Do nowej Izby weszo 392 konserwatystw
i unionistw, a tylko 277 liberaw opowiadajcych si za Home Rule.
Wyborcy angielscy, rozdranieni patriotycznym oporem Irlandczykw, chcieli
pokaza wiatu, e panowanie brytyjskie nad "Zielon Wysp" trwa bdzie
nadal. Sprawa Home Rule'u przyczynia si na dugie lata, a do pocztku Xx
w., do umocnienia wpyww konserwatywnych w spoeczestwie angielskim.
Liberaowie w tym czasie zdobyli wikszo w Izbie Gmin tylko na krtki
okres lat 1892-1895. Prbowali wznowi jeszcze spraw autonomii
irlandzkiej, ale rzecz ca udaremni w 1893 r. stanowczy sprzeciw Izby
Lordw.
Po powstaniu grupy unionistw zarysowaa si moliwo, i tradycyjny
angielski system dwupartyjny ustpi miejsca systemowi trjpartyjnemu. Nie
doszo jednak do tego, gdy unionici z Chamberlainem na czele zczyli si
wkrtce z konserwatystami, sam za Chamberlain zacz odgrywa w
stronnictwie konserwatywnym dominujc rol.
Wane reformy przeprowadzono na polu szkolnictwa. Dotychczas istniay w
Anglii szkoy podstawowe utrzymywane jedynie ze skadek prywatnych, a
kierowane przez organizacje wyznaniowe, gwnie oczywicie przez Koci
anglikaski. Ustawa owiatowa (Elementary Education Act) z 1870 r.
zapocztkowaa nowy w Anglii typ szkoy podstawowej, zwanej komisyjn -
Board School. Szkoy te utrzymyway si z funnduszw samorzdowych, a
kieroway nimi komisje szkolne pochodzce z wyborw powszechnych. Szkoa ta
pozostawaa z ducha chrzecijaska, ale nie miaa charakteru wyznaniowego.
W cigu 20 lat, w okresie 1870-1890, liczba dzieci uczszczajcych do szk
podstawowych wzrosa prawie czterokrotnie, wydatki na nauk kadego dziecka
dwukrotnie. W 1902 r. zniesiono komisje szkolne, a szkoy podstawowe i
rednie oddano pod zarzd rad hrabstw i rad miejskich w wikszych miastach.
Joseph Chamberlain gosi, e owiata powinna umoliwi "najuboszemu
spord nas, jeli ma odpowiednie zdolnoci... wzniesienie si na najwyszy
poziom kultury".
Rzecz znamienna, e szkoa angielska dawaa uczniowi mniej materiaw do
przerobienia ni szkoy w innych krajach, nie oznaczao to wszake, aby
owiata i kultura byy tam nisze.
W latach 1871-1900 interesy Wielkiej Brytanii nie ograniczay si
jedynie, a nawet gwnie jak innych mocarstw europejskich, Francji i Rosji
nie wyczajc, do spraw naszego kontynentu, lecz obejmoway wszystkie
czci wiata. Handel z krajami Ameryki, Azji, Australii, Afryki, wadanie
wielkimi szlakami morskimi to problemy, ktre niewtpliwie w wikszej
mierze zaprztay gowy politykw brytyjskich ni konflikty i powikania
polityczne w Europie.
Taki stan rzeczy dyktowa ow polityk "wspaniaego odosobnienia"
(splendid isolation). Anglia nie czya si z pastwami europejskimi
wzami sojuszu w przekonaniu, e nie przyniosoby to jej korzyci, a
jedynie mogoby j wplta w sprawy nie zwizane z jej interesami. Nie
skadaa zwaszcza adnych zobowiza na pimie, adnych przyrzecze
interwencji czy pomocy. Od czasw wojny krymskiej w latach 1853-1856 do
traktatu z Francj i Rosj z 5 wrzenia 1914 r. Anglia nie zawieraa
sojuszu i nie zacigaa zobowiza. Traktat zawarty z Japoni w 1902 r.
mia znaczenie ograniczone i odnosi si tylko do spraw Dalekiego Wschodu.
Ukad z Francj w 1904 r. i z Rosj w 1907 r. oraz umowy sztabowe
francusko-angielskie z 1912 r. miay zupenie inny charakter.
Miaa Wielka Brytania w swej polityce or podwjny. Bya nim potga
finansowa i bya nim silna flota wojenna. Anglia dbaa, aby jej flota bya
potniejsza ni dwie najsilniejsze po brytyjskiej floty wojenne razem
zczone. Anglicy zasad t nazywali "poziomem dwch potg" (Two Powers
Standard). Armia ldowa natomiast bya stosunkowo nieliczna, pochodzia z
zacigu ochotniczego i zaledwie wystarczaa do trzymania w ryzach kolonii i
straowania w wzowych punktach strategicznych od Gibraltaru i Malty a po
Singapur.
W latach 1874-1880 konserwatywny rzd Disraelego zainaugurowa zarwno w
koloniach, jak i w Europie polityk zagraniczn czynn i ruchliw. W 1876
r. krlowa angielska Wiktoria zostaa proklamowana cesarzow Indii; miao
to suy bliszemu zwizaniu tego wielkiego kraju, a zwaszcza grnej
warstwy feudaw indyjskich z imperium brytyjskim. Poniewa utrzymanie
nieskrpowanej cznoci z Indiami byo jednym z gwnych przykaza
polityki angielskiej, a najblisza droga z Anglii do Indii wioda przez
Kana Sueski, Anglicy wykupili od kedywa Egiptu w 1875 r. pakiet akcji
Towarzystwa Kanau. Z tych samych powodw przystpili w par lat pniej do
opanowywania Egiptu oraz w latach 1877-1878 poparli Turcj przeciwko Rosji.
Obawiali si bowiem Rosjan w Cieninach i na Morzu rdziemnym i widzieli
zagroenie Suezu w wypadku, gdyby azjatyckie posiadoci sutana znalazy
si w rkach czy choby pod wpywem Rosji.
Upadek w 1880 r. rzdu konserwatywnego i objcie steru wadzy przez
liberaw z Williamem Gladstonem na czele niewiele zmienio w polityce
brytyjskiej. Gladstone gosi wprawdzie hasa pacyfistyczne, gwn uwag
zwrci jednak na zagadnienie polityki wewntrznej, gdy Disraeli
interesowa si przede wszystkim zagraniczn, ale oczywicie w dalszym
cigu wszdzie dominoway imperialistyczne interesy klasy panujcej.
Wanie za liberalnego gabinetu Gladstone'a nastpio opanowanie Egiptu w
1882 r. i kraju Beczuana w Afryce Poudniowej w 1884 r. Byy to zdobycze z
pewnoci nie mniej wane ni nabytki Disraelego.
Wyrazem ideologii politycznej angielskiej klasy panujcej owego czasu
bya opublikowana w 1868 r. ksika pod wiele mwicym tytuem The Graeter
Britain (Wiksza Brytania). Autorem jej by polityk liberalny i czonek
Izby Gmin Sir Charles Dilke. W latach 1866-1867 Dilke odby podr dokoa
wiata, a rezultaty swych wrae i przemyle zamkn we wzmiankowanej
ksice o Wikszej Brytanii. "Widziaem geniusz Anglii na caym wiecie -
pisa - Wszdzie znajdowaem si pord ludzi mwicych po angielsku lub w
krajach po angielsku rzdzonych. Myl, ktra mnie wioda we wszystkich
mych dalekich podrach i bya moim staym towarzyszem i przewodnikiem,
byo silne przekonanie o wielkoci naszego narodu, ktry teraz ju ogarnia
kul ziemsk, a przeznaczony jest, aby j kiedy wypeni".
Ideologia nacjonalistyczna w znacznie mniejszym stopniu ni u innych
narodw znalaza odbicie w Anglii w szeroko opracowanych i uzasadnionych
systemach teoretycznych. Wyniko to zapewne z niechci Anglikw do
teoretyzowania. Pord wielu paradoksw Bernarda Shaw znajdujemy i ten -
poczucie narodowe jest dla narodu tym, czym kociec dla czowieka, ale
tylko czowiek chory czuje, e ma koci.
Angielska wiadomo narodowa ksztatowaa si na innych podstawach ni
na kontynencie Europy. Anglia wczeniej ni inne narody europejskie
utworzya pastwo narodowe, Anglicy nie znali walk o granice, bo tworzyo
je morze. Spory terytorialne, wczenie zreszt zaegnane, toczyli jedynie
ze Szkotami. Ju w czasie wojny stuletniej, pord walk z Francuzami,
wytworzy si swoisty angielski patriotyzm o charakterze nie dynastycznym
tylko, ale narodowym. Szybkie przejcie Anglii od maego stosunkowo
pastwa, pooonego na kracach Europy, do bogatego i potnego wiatowego
mocarstwa wywoao dum, co wicej but narodow.
Amerykaski historyk, Hans Kohn wie powstanie nacjonalizmu angielskiego
z wytworzeniem si w Anglii "klasy redniej", a pocztki jej widzi ju w
Xvi w., za Tudorw.
Gbokie nasilenie angielskiego nacjonalizmu w postaci przekonania o
wyszoci Anglosasw nad wszystkimi innymi narodami wiata wystpio w
kocu Xix i na pocztku Xx w. Znany pisarz Robert Louis Stevenson pisa w
1881 r.: "Nigdy nie mia aden nard lepszych praw i szczliwszego ustroju
pastwowego; jest to mieszanina monarchii, arystokracji i demokracji,
wystarczajco chroniona przed niebezpieczestwem tyranii, nieadu i
warcholstwa".
Szczeglnie ostr form przybra nacjonalizm angielski podczas wojny
wytoczonej Burom w latach 1899-1902; nazwano go jingoizimem, od szeroko
rozpowszechnionej od 1877 r. (konflikt z Rosj) pieni, w ktrej zaklinano
si na indiaskiego boka Jingo, e Anglia pokona swych wrogw.
Jednym z gwnych rde nacjonalizmu angielskiego byo panowanie
brytyjskie nad rnymi narodami, przede wszystkim wielowiekowy ucisk
stosowany w Irlandii, jak rwnie eksploatacja Indii i innych krajw
kolonialnych. Wytwarzao to z natury rzeczy poczucie wyszoci i
przewiadczenia, e inne narody przeznaczone s do suenia interesom
brytyjskim.


Rozdzia szesnasty:
Imperializm brytyjski


Spord wszystkich pastw wiata Wielka Brytania pierwsza wkroczya w
epok imperializmu. Zjawisko to zupenie zrozumiae. By to przecie kraj,
ktry susznie nazywano fabryk wiata i bankiem wiata. Ale w kocu Xix w.
sytuacja Anglii ulega duym zmianom. Z rk angielskich zaczo si wymyka
przodownictwo w yciu gospodarczym naszego globu. W dziedzinie przemysu i
handlu wyroli niebezpieczni konkurenci - Stany Zjednoczone i Niemcy.
Przemys angielski, opierajcy si na dawnych metodach produkcji, pracujcy
czsto maszynami starszego typu, nie mg skutecznie konkurowa z modym
przemysem pnocnoamerykaskim czy niemieckim, korzystajcym ze wszystkich
nowych zdobyczy techniki, rozwijajcym nowe gazie wytwrczoci. Kupiec
angielski, od dawna przyzwyczajony do swego dominujcego, czasami nawet
monopolistycznego stanowiska, nie zawsze umia i nie zawsze chcia podj
walk konkurencyjn z zapobiegliwym, atwo przystosowujcym si do upodoba
i ycze nabywcw, taniej sprzedajcym kupcem niemieckim. Z kocem Xix w.
Wielka Brytania utracia zdecydowanie swe dotychczasowe monopolistyczne
stanowisko w przemyle i w handlu. Mwiono wwczas, e w niektrych
gaziach gospodarki Anglia znalaza si w pooeniu fabrykanta, ktremu
wanie wygasy patenty.
Anglicy prbowali si broni. Od 1887 r. umieszczano na towarach obcego
pochodzenia, sprzedawanych w Wielkiej Brytanii, znak fabryczny majcy je od
razu wyrni od towarw angielskich. Najwicej uywanym i najgoniejszym
z tych znakw by przysowiowy Made in Germany - wyrb niemiecki.
Wychodzono tu z zaoenia, e towar angielski znacznie przewysza sw
jakoci wszelkie produkty zagraniczne, trzeba tylko, aby nabywca zawsze
wiedzia, co kupuje.
Coraz baczniejsz uwag zaczto zwraca na brytyjskie posiadoci
zamorskie. cilejsze ich zespolenie z metropoli, przede wszystkim wzami
interesu gospodarczego, uznano za podstawowe zadanie polityki angielskiej.
Dziaaa w tym kierunku Imperialna Liga Federacyjna (Imperial Federation
League), zawizana w 1884 r.; w jej skad wchodzili czoowi politycy obu
stronnictw. W 1887 r., z okazji uroczystoci zotego jubileuszu 50-lecia
panowania krlowej Wiktorii, odbya si pierwsza Konferencja Kolonialna
(Colonial Conference). Pod przewodnictwem pierwszego ministra Wielkiej
Brytanii obradowali szefowie rzdw kolonii angielskich. W 1897 r. nowa
Konferencja Kolonialna z udziaem premierw 11 kolonii postanowia
periodyczne odbywanie takich spotka. Miao to oczywicie due znaczenie
dla uzgadniania de, interesw i polityki poszczeglnych czci
skadowych imperium.
Rozwijajca si ideologia imperialistyczna znalaza odbicie w
opracowaniach naukowych. Sir John Robert Seeley, profesor historii
nowoytnej na uniwersytecie w Camhridge, w swej pracy The Expansion of
Englandd (Ekspansja Anglii) w 1883 r. dowodzi, e imperium brytyjskie nie
jest dzieem przypadku, lecz powstao organicznie i odpowiada potrzebie
narodw w skad jego wchodzcych. W literaturze piknej rzecznikiem
imperializmu by znany pisarz Rudyard Kipling.
Gwnym przedstawicielem imperializmu angielskiego by na przeomie Xix i
Xx w. Joseph Chamberlain. Typowy self-made-man, syn szewca, jako waciciel
fabryki elaznej w Birmingham zrobi majtek, do ycia publicznego wszed
jako burmistrz swego rodzinnego miasta, by czonkiem Izby Gmin pocztkowo
z ramienia liberaw, pniej zczy si z konserwatystami. W gabinetach
Salisbury'ego i Balfoura piastowa w latach 1895-1903 stanowisko sekretarza
stanu do spraw kolonii. W tym charakterze prowadzi akcj na rzecz
bliszego zespolenia wizami gospodarczymi rnych czci imperium. Drog
po temu wskazaa Kanada obniywszy ca na artykuy sprowadzane z Anglii.
Chodzio wszake o to, aby pomidzy metropoli a posiadociami zamorskimi
umoliwi powstanie stosunku wzajemnego uprzywilejowania. Ale w takim razie
Anglia, wci hodujca zasadzie wolnego handlu, nie moga swym koloniom
udzieli adnej rekompensaty. Chamberlain proponowa wic wprowadzenie
niewielkich ce, z tym jednak, aby przywz z kolonii pozosta wolny od
wszelkich opat. W ten sposb chciano zapewni angielskim wyrobom
fabrycznym uprzywilejowane warunki w brytyjskich posiadociach zamorskich.
Pewnego rodzaju rekompensat dla mas pracujcych za nieuniknion podwyk
cen ywnoci miao by obnienie niektrych podatkw konsumpcyjnych oraz
ubezpieczenia na staro oparte na wpywach celnych.
Plan wprowadzenia ce popar przemys elazny (jednym z jego gwnych
orodkw by Birmingham), lkajcy si konkurencji niemieckich wyrobw
metalowych. Utrzymania wolnego handlu natomiast domagay si inne gazie
przemysu, przede wszystkim okrtowy i tekstylny, w obawie przed podwyk
cen rodkw ywnoci i wzmoeniem wskutek tego walki o podniesienie pac
robotniczych. Przeciwko com opowiaday si rwnie zwizki zawodowe.
Wreszcie przecitny Anglik, wychowany w tradycyjnym pogldzie, e swj
wielki dobrobyt w Xix w. zawdziczaa Anglia wanie wolnemu handlowi,
wzdraga si przed wszelkimi projektami zmian w tej dziedzinie.
Konserwatyci nie zdecydowali si na wyrane poparcie celnego programu
Chamberlaina i zajmowali stanowisko chwiejne i do niejasne. W kadym
razie sprawa ta zaszkodzia im bardzo w opinii publicznej i przyczynia si
do ich klski w wyborach w 1906 r.
Niepowodzenie programu celnego nie przeszkodzio bynajmniej rozszerzaniu
posiadoci Wielkiej Brytanii i umacnianiu wizw czcych metropoli z
koloniami.
Zarwno w Azji (Grna Birma w 1886 r., Wejhajwej (ob. Weihai) w 1898 r.,
faktyczny cho nieformalny protektorat nad Afganistanem), jak i w szerszej
jeszcze mierze w Afryce dokonali Anglicy na przeomie Xix i Xx w. znacznych
podbojw. Po opanowaniu Egiptu i zdobyciu w 1898 r. przez lorda Kitchenera
Sudanu, najwaniejsz zdobycz angielsk na Czarnym Ldzie byo pokonanie
Burw w cikiej wojnie w latach 1899-1902 i aneksja republik Transwal i
Orania.
Brytyjskie posiadoci zamorskie dzieliy si zasadniczo na dwie grupy -
kolonie zamieszkae przez ludno rodzim, gdzie Anglicy tworzyli tylko
nieliczn grup plantatorw i urzdnikw, oraz kolonie zaludnione
cakowicie lub w znacznej mierze przez osadnikw angielskich.
W koloniach pierwszego typu rzdy sprawowa gubernator mianowany przez
rzd londyski. Wyczone byy od tej zasady jedynie Indie. Od 1876 r. krl
angielski nosi tytu cesarza Indii. Wadz naczeln piastowa tam
wicekrl. Indyjscy wadcy feudalni, maharadowie i radowie, byli wasalami
Korony brytyjskiej. W ich ksistwach rzdzi faktycznie rezydent angielski.
W niektrych czciach tego olbrzymiego kraju wprowadzono bezporedni
administracj brytyjsk.
Kolonie drugiego typu, osadnicze, gdzie bya stosunkowo liczna angielska
ludno napywowa, zdobyy sobie zalenie od swego znaczenia i wielkoci
bd samorzd z przedstawicielstwem narodowym, powoanym do uchwalania
podatkw, bd szersz autonomi z rzdem odpowiedzialnym przed wasnym
parlamentem kolonialnym, bd wreszcie pen niemal suwerenno; te
ostatnie byy to tzw. dominia uznajce naczelne zwierzchnictwo Korony
brytyjskiej, a poza tym tylko lunymi, prawnie nieokrelonymi wzami
poczone z metropoli. Przed pierwsz wojn wiatow dominiami byy:
Kanada od 1867 r., Zwizek Australijski od 1901 r., Nowa Zelandia od 1907
r., Zwizek Poudniowej Afryki od 1910 r.
Jak ju zaznaczono, struktura imperium brytyjskiego nie bya ujta w
cise ramy prawne. Istniaa jednak wi czca Wielk Brytani z krajami
pozaeuropejskimi, zaludnionymi przez Anglikw. Podczas wojny anglo-burskiej
w latach 1899-1902 Kanada, Australia i Nowa Zelandia wysay posiki na
pole walki przeciwko Burom. Pod sztandary angielskie zgosio si sporo
ochotnikw z kolonii w Afryce Poudniowej. Jednake rzd Kraju,
Przyldkowego, opierajcy si na wczesnej holenderskiej wikszoci w
parlamencie, odmwi udzielenia Wielkiej Brytanii pomocy. Ze strony Londynu
nie byo w odpowiedzi adnych aktw represji. Ustalono wic t drog
zasad, e pomoc, wiadczona Wielkiej Brytanii przez kolonie rzdzone
autonomicznie, ma charakter najzupeniej dobrowolny. Anglicy brali tu pod
uwag t okoliczno yciow, e kolonie licz ze swej strony na pomoc
brytyjsk, zwaszcza floty brytyjskiej, w razie gdyby znalazy si w
potrzebie.
Boje wsplnie toczone pod sztandarem angielskim w imi interesw imperium
wzmocniy wizy czce metropoli z koloniami. Najsilniejszym wszake
wzem by czynnik gospodarczy. Chocia nie doszo do realizacji planw
celnych Chamberlaina, zwizki ekonomiczne Wielkiej Brytanii z jej
posiadociami zamorskimi byy do mocne. Kapita angielski, inwestowany w
krajach imperium, odgrywa w tym wzgldzie du rol. W 1913 r. kapita
brytyjski umieszczony poza granicami Anglii wynosi 3763 mln funtw
szterlingw, z tego 1780 mln we wasnych koloniach. Wykazuje to ponisza
tabela:
`ts
Kolonia - Kapita (w mln funtw szterlingw)
Kanada i Nowa Fundlandia - 514,9
Indie i Cejlon - 378,8
Zwizek Poudniowej Afryki - 370,2
Australia - 331,1
Nowa Zelandia - 84,3
Afryka Zachodnia - 37,3
Pozostae kraje - 62,4
Razem - 1780,0
`tn

W chwili wybuchu pierwszej wojny wiatowej okoo 60% terenw
kolonialnych, tj. mniej wicej czwarta cz kuli ziemskiej, wchodzia w
skad imperium brytyjskiego. Mniej wicej 70% ludnoci wszystkich krajw
kolonialnych naleao do poddanych Korony brytyjskiej.
Pord ludnoci imperium biali stanowi zaledwie sidm cz. W myl
wszake szeroko wwczas rozpowszechnionych pogldw wyobraano sobie, e
bya to liczba wystarczajca, aby tworzy trzon zaludnienia w jednych
posiadociach, a rzdzce kadry w innych. Kto opuszcza Angli - mwia
instrukcja rzdowa z 1917 r. - nie jest stracony dla Imperium, tworzy
bowiem bdzie krgosup posiadoci za morzami".
W cigu Xix w. 18 mln Anglikw opucio Wyspy Brytyjskie z takim wanie
przeznaczeniem. W pocztkach Xx w. sdzono optymistycznie, e proces
rozszerzania zamorskich posiadoci Wielkiej Brytanii bdzie rozwija si
nadal.


Rozdzia siedemnasty:
Francja - Komuna Paryska


Wojna francusko-niemiecka zakoczya si faktycznie, gdy francuski Rzd
Obrony Narodowej przyj 28 stycznia 1871 r. cikie warunki rozejmu,
podyktowane przez zwycizc. Obejmoway one m.in. oddanie fortw Parya,
ale zastrzegay pozostawienie w stolicy Gwardii Narodowej.
Dnia 8 lutego 1871 r. poszli Francuzi do urn wyborczych i wybrali posw
do Zgromadzenia Narodowego, ktre rozstrzygn miao zarwno o nowym
ustroju pastwa, jak i o pokoju z Niemcami. Znaczn wikszo, gwnie
dziki gosom chopskim, zdobyli monarchici. 17 lutego "szefem wadzy
wykonawczej republiki francuskiej", czcym funkcje gowy pastwa i
naczelnika rzdu, zosta wybrany 73-letni Adolf Thiers, historyk czasw
konsulatu i cesarstwa, dawny minister Ludwika Filipa, oponent i surowy
krytyk Napoleona Iii. 28 lutego Zgromadzenie Narodowe ratyfikowao
preliminaria pokojowe. Francja oddawaa zwycizcy Alzacj i cz
Lotaryngii, razem kraj o powierzchni 14,5 tys. km2 z ludnoci wynoszc
1600 tys., i zobowizywaa si zapaci do 1874 r. kontrybucj wojenn w
wysokoci 5 mld frankw w zocie.
Pomidzy Zgromadzeniem Narodowym a Paryem zarysowa si od razu gboki
podzia. W przeciwiestwie do kraju stolica nastawiona bya bojowo i
rewolucyjnie. Spord 43 posw do Zgromadzenia Narodowego wybranych przez
Pary 37 opowiadao si za dalsz wojn z najedc. Zgromadzenie ywio
nieufno do stolicy, gdzie proletariat by tak liczny i tak znaczn
odgrywa rol. 11 marca 1871 r. Izba w obawie przed naciskiem mas
pracujcych wielkiego miasta uchwalia przenie sw rezydencj do
pobliskiego Wersalu. W koach rzdowych mwiono, e Paryowi trzeba uci
gow i pozbawi go godnoci stolicy (dcapiter et dcapitaliser). Wadza w
Paryu bya faktycznie w rkach Gwardii Narodowej, zoonej po najwikszej
czci z robotnikw, i zorganizowanej w Federacj Republikask. Stojcy na
jej czele Komitet Centralny by zalkiem nowej wadzy ludowej.
Konflikt wybuch 18 marca 1871 r., gdy rzd nakaza odebra Gwardii
Narodowej armaty zakupione ze skadek paryan i spotka si z odmow.
Thiers pisa pniej: "Po objciu rzdw stany przede mn dwa problemy do
rozwizania: zawrze pokj i podporzdkowa sobie Pary". W koach
finansowych wci powtarzano szefowi wadzy wykonawczej, e nie opanuje
sytuacji, nie zawrze pokoju i nie bdzie mg uzyska niezbdnego kredytu,
jeli nie wzbudzi zaufania "Parya i Europy", tzn. wielkiego kapitau;
podstawowym za po temu warunkiem jest zawadnicie armatami bdcymi w
rkach ludu paryskiego. Thiers zdecydowa si szybko - armaty musz by
zabrane z Montmartre i Belleville i oddane wojsku. Proklamacja szefa rzdu
rozlepiona na ulicach stolicy w nocy z 17 na 18 marca wzywaa paryan do
posuszestwa wadzy pastwowej. Rankiem 18 marca dwie dywizje wojsk
rzdowych ruszyy do akcji, jedna miaa zabra armaty na Montmartre, druga
zaj przedmiecie Belleville. Akcja bya wszake le przygotowana.
onierze sympatyzowali z ludnoci i gdy ujrzeli naprzeciwko siebie nie
tylko szeregi Gwardii Narodowej, ale take tum kobiet i dzieci woajcych:
"Nie strzelajcie do nas", zawahali si i opucili szaspoty. Lud paryski
odnis pierwsze zwycistwo. Thiers postanowi wwczas wycofa z Parya
oddziay wojska, ktre nie zechc si bi z insurgentami, solidnie
przygotowa atak i dopiero pniej uderzy na stolic.
Wadz w miecie obj oficjalnie Komitet Centralny postanawiajc
natychmiastowe jej zalegalizowanie. Wybory wyznaczono na dzie 26 marca.
Proklamacja wyborcza, podpisana przez wszystkich czonkw Komitetu, przez 6
posw departamentu Sekwany i przez 39 merw (lub ich zastpcw) okrgw
paryskich, gosia: "Komitet Centralny zwraca ludowi Parya wadz wydart
z rk niegodnych".
Gosowano na podstawie list wyborczych sporzdzonych w maju 1870 r. Od
tego czasu wszake stan rzeczy uleg zmianie. Okoo 80 tys. zamoniejszych
mieszkacw Parya opucio stolic. Pozostaa w miecie buruazja w
znacznej mierze powstrzymaa si od gosowania. Tote skad klasowy
poszczeglnych okrgw wpywa wydatnie na frekwencj. Tak np. w
robotniczym okrgu Xx gosowao 2/3 wyborcw, w zamonym okrgu Xvii w
wyborach wzia udzia mniej ni 1/4 uprawnionych. Ogem na 485 tys.
wpisanych na listy wyborcze poszo do urn 229 tys. Charakterystycznym
objawem panujcych nastrojw bya nieufno wyborcw paryskich do wasnych
posw niedawno wybranych, nawet lewicowych. Nie zostali wybrani Louis
Blanc, Victor Hugo, Gambetta. Drugim rysem znamiennym by fakt, e na 86
elektw byo 25 robotnikw. Zmieniy si stosunki od 1848 r., kiedy to
przywdcy rewolucji lutowej naleeli do warstw owieconych, 15 mandatw
przypado przedstawicielom republikaskiej buruazji, ktrzy wszake
wkrtce usun si od prac Komuny. Ogromna wikszo natomiast (71) to
rewolucyjni radykaowie.
28 marca w wielkiej sali obrad ratusza paryskiego Gabriel Ranvier, mer
Belleville, obwieci doniosym gosem: "W imieniu ludu ogaszam Komun",
po czym z ramienia Komitetu Centralnego przekaza wadz nowo wybranym
przedstawicielom stolicy, z ktrych kady przepasany by czerwon szarf
obramowan zotem.
Nowi przedstawiciele stolicy zaraz na pierwszym posiedzeniu przyjli
nazw Komuna Parya. Nazwa ta wywoaa skojarzenie ze redniowiecznymi
gminami miejskimi, z parysk Komun z 1792 r., z planami utworzenia
wsplnoty interesw ludzi pracy. Komuna 1871 r. posza wszake innymi
zupenie, swoimi wasnymi drogami.
Ruch komunardw by pocztkowo protestem przeciwko upokorzeniu zadanemu
Francji przez najedc niemieckiego i przeciwko winnym klski, by wyrazem
niepokoju republikanw przed moliwoci odbudowy monarchii, by wreszcie
sprzeciwem stolicy, ktra od lat wyraaa wol kraju, przeciwko prowincji
zajmujcej teraz wasne, odmienne stanowisko. Lecz bardzo szybko wysuno
si na pierwsze miejsce denie do zasadniczej przebudowy ustroju. Komuna
staa si wedug okrelenia Marksa - "ze swej istoty rzdem klasy
robotniczej, rezultatem walki klasy wytwrcw z klas przywaszczycieli -
t znalezion wreszcie form polityczn, w ktrej mogo si dokona
wyzwolenie ekonomiczne pracy".
W Komunie wystpiy rne kierunki. Nie silc si na omwienie wszystkich
dziaajcych tam ugrupowa i powstajcych tendencji zaznaczymy, e
zasadniczym kryterium podziau byo rne rozumienie charakteru i celu
rewolucji i odmienny stosunek do pastwa. W kwietniu skrystalizoway si
dwa gwne kierunki, ktre nazwiemy "wikszoci" i "mniejszoci".
"Wikszo" nie widziaa zasadniczej rnicy pomidzy rewolucj buruazyjn
lat 1789-1794, a rewolucj proletariack r. 1871 i uwaaa Komun za dalszy
cig rewolucji 1789 r. Dlatego te nie zawsze zwolennicy "wikszoci"
przykadali dostateczn wag do reform spoecznych. Rozumieli za to dobrze
potrzeb utworzenia silnej wadzy rewolucyjnej i domagali si stanowczej i
energicznej rozprawy z przeciwnikami.
Ogromny wpyw na pogldy wielu przedstawicieli "wikszoci" wywar Louis
Auguste Blanqui, organizator tajnych zwizkw rewolucyjnych, dziaacz
rewolucji r. 1848, wizie monarchii lipcowej, Ii Republiki, Ii Cesarstwa i
Iii Republiki. Blanqui nie bra udziau w walkach Komuny. W przeddzie jej
wybuchu zosta uwiziony, a wszelkie starania o jego wymian na zakadnikw
aresztowanych przez Komun (wrd nich arcybiskupa Parya ksidza Georgesa
Darboy) spezy na niczym. Nie chcia si zgodzi na wymian Thiers mwic,
e wysanie Blanquiego do Parya byoby tym samym, czym oddanie do
dyspozycji Komuny korpusu wojska. Pomimo tego znaczenie Blanquiego zarwno
dla rozwoju doktryny Komuny, jak i dla biegu jej dziaa byo due. rdo
za w wiecie upatrywa Blanqui w prywatnej wasnoci rodkw produkcji.
Prosta zmiana podziau wasnoci nie przyniesie wic, jego zdaniem,
istotnego przeomu. Naley uspoeczni rodki produkcji, wprowadzi
wasno zbiorow i zrzeszenia. dajc jednak wprowadzenia dyktatury
proletariatu a do zrealizowania komunizmu Blanqui twierdzi zarazem, i
komunizm nie moe wej w ycie na mocy nakazu z gry, moe powsta jedynie
w drodze swobodnego postanowienia caego ludu, to za nastpi dopiero
wtedy, gdy upowszechniona bdzie owiata. Blankici pragnli silnej,
scentralizowanej wadzy rewolucyjnej, ktra by ogosia Zgromadzenie
Narodowe w Wersalu za nielegalne, usuna je przemoc i przeprowadzia nowe
wybory.
"Mniejszo" zwracaa baczn uwag na reformy spoeczne i gospodarcze,
ale nie zgadzaa si z bezwzgldn opozycj, potpiaa np. zniesienie prasy
buruazyjnej. Wrd "mniejszoci" du rol grali proudhonci, dla ktrych
rewolucja bya konfliktem pomidzy wolnoci a wadz, konfliktem pomidzy
prawem ludu do decydowania o sprawach krajowych a wadz czy te samowol
rzdow. W takim razie rewolucja nie byaby wynikiem walki klasowej.
Gwnym rdem za trapicego ludzko nie bya zatem nierwno
spoeczna, nie by podzia na posiadajcych i nie posiadajcych, rdem
tym byo pastwo. Naley wic znie pastwo, na to za miejsce powinno
powsta zrzeszenie jednostek w komuny, komun w prowincje, prowincji w
narody, narodw w stany zjednoczone Europy, a nastpnie stany zjednoczone
wiata, czyli republik wiatow.
Istniay jeszcze inne rnice. "Wikszo" chciaa widzie w Komunie rzd
Francji, gdy dla "mniejszoci" bya to tylko wadza miejska miasta Parya.
Sprzeczno midzy dwoma tymi kierunkami wystpia szczeglnie ostro w
kocu kwietnia, gdy pod groz niebezpieczestwa ze strony rzdu
wersalskiego utworzony zosta Komitet Ocalenia Publicznego. "Mniejszo"
uznaa ten akt za niezgodny z zasadami demokratycznymi.
Zaoenia programowe Komuny obrazuje tzw, Deklaracja do ludu francuskiego
z 19 kwietnia 1871 r. zwana pniej niekiedy "testamentem Komuny".
Deklaracja gosia, e Pary da: "Zupenej autonomii komun dla wszystkich
miejscowoci we Francji, autonomii, ktra kadej gminie zapewni cao jej
praw, a kademu Francuzowi mono penego wyzyskania swoich moliwoci i
zdolnoci jako czowieka, obywatela i pracownika [...] Jedno narzucona
nam przez cesarstwo, monarchi i parlamentaryzm jest tylko despotyczn,
nierozumn, samowoln i uciliw centralizacj. Ta za jedno polityczna,
ktrej da Pary, jest dobrowolnym zrzeszeniem miejscowych inicjatyw, jest
spontanicznym i swobodnym wspdziaaniem wszystkich indywidualnych
energii, zmierzajcym do wsplnego celu: dobra, wolnoci i bezpieczestwa
wszystkich".
Ustawodawcza, reformatorska praca Komuny bya dua; z natury pooenia
ograniczona bya do Parya, cho w wikszoci wypadkw obejmowaa sprawy
dotyczce caej Francji. Komuna bya prb utworzenia pastwa nowego typu,
w ktrym poczona bya wadza prawodawcza i wykonawcza. Zesp urzdnikw
pracowa pod bezporedni kontrol czonkw Komuny pochodzcych z wyboru.
Czonkowie Komuny byli bezporednio odpowiedzialni przed swymi wyborcami.
Uchway podejmowane przez Komun byy wprowadzane w ycie przez jej
komisje, czyli ministerstwa. Byo ich dziewi. Naczelnym organem bya
Komisja Wykonawcza zoona z przewodniczcych wszystkich dziewiciu komisji
wydziaowych. 1 maja wobec niebezpieczestwa grocego ze strony rzdu
Thiersa miejsce Komisji Wykonawczej zaj Komitet Ocalenia Publicznego
skadajcy si z piciu czonkw obdarzonych nadzwyczajnymi
penomocnictwami. Rzecz znamienna, e czonkowie Komuny wyznaczyli sobie
pensje odpowiadajce pacom robotniczym. Pensja przewodniczcego Komisji,
czyli ministra, nie moga przewysza pacy wykwalifikowanego robotnika.
"Wszyscy urzdnicy poczynajc od czonkw Komuny - pisa Marks - mieli
teraz peni sub publiczn za pac robotnicz. Przywileje i pensje
reprezentacyjne wielkich dostojnikw pastwowych zniky wraz z tymi
dostojnikami".
Zniesiono sta armi z przymusowego zacigu, jej miejsce zaja Gwardia
Narodowa zoona z uzbrojonych robotnikw. Policj zastpiono odwodowymi
batalionami Gwardii Narodowej.
Pomimo krtkiego czasu dziaania i panujcych warunkw wojennych Komuna
przystpia do realizacji programu spoecznego. Ustalia obowizkowe
minimum pacy robotnika, w wikszych przedsibiorstwach wprowadzia
kontrol dziaalnoci dyrekcji przez delegatw robotniczych; fabryki i
warsztaty porzucone przez wacicieli, ktrzy zbiegli z Parya, przekazaa
robotniczym zrzeszeniom produkcyjnym, zniosa prac nocn w piekarniach.
Podstaw spoeczn Komuny tworzyli robotnicy, cz drobnej buruazji i
rewolucyjnie usposobiona cz inteligencji.
Liczny by udzia w pracach i walkach Komuny cudzoziemcw. Poczesne
miejsce zajmowali wrd nich Polacy. Byli to przewanie uczestnicy
powstania styczniowego, majcy ju dowiadczenie wojenne, w tym wielu
oficerw. Na pierwsz wie o wydarzeniach w Paryu przyby tam Jarosaw
Dbrowski, przekonany, e w walkach rewolucyjnych wyoni si sprawa
niepodlegoci Polski. Dbrowski by najpierw dowdc 1 Armii, pniej
naczelnym wodzem. Zgodna opinia historykw widzi w nim najwybitniejszego
spord generaw Komuny. Obok niego walczy gen. Walery Wrblewski,
72-letni pukownik Roman Czarnowski, uczestnik powstania listopadowego,
ktry wejcie swe do wojsk Komuny uzasadnia tymi sowy: "Gdzie s dwie
strony, zadowolonych i niezadowolonych, Polak zawsze stan musi po stronie
niezadowolonych", i wielu innych. Niektrzy Polacy penili te funkcje
cywilne; byli to synowie emigrantw, bliej ju zyci i zespoleni ze
rodowiskiem francuskim.
Liczny udzia Polakw w walkach Komuny przyczyni si do wywoania pord
buruazji francuskiej nastrojw niechtnych Polsce. Pose rosyjski Okuniew
pisa 8 kwietnia 1871 r. do kanclerza Gorczakowa: "Udzia Polakw w Komunie
silnie poderwa te sympatie, jakimi cieszyli si oni we Francji. Sdziem,
e godno gabinetu cesarskiego zobowizuje mnie do powstrzymywania si w
rozmowach z szefem rzdu i z ministrem spraw zagranicznych od wypowiedzenia
sdu o postpowaniu Polakw. Lecz z uczuciem zadowolenia konstatuj co
dzie, e nastpuje coraz to wikszy zwrot w opinii publicznej i mam
nadziej, i zmiana ta utrwali si silnie i gboko sama przez si, bez
naszego oddziaywania na opini publiczn w celu zwrcenia jej na t
drog".
Rzd Thiersa rezydujcy w Wersalu ciga siy do walki. Niemcy zwolnili
z obozu jecw pokan liczb wojska, ktre stano do dyspozycji rzdu
wersalskiego. Pary natomiast by odosobniony, gdy rewolucje, ktre
wybuchay w Marsylii, Tuluzie, Lyonie i innych miastach, zostay szybko
stumione.
21 maja 1871 r. wojska wersalskie przystpiy do ataku na stolic. Thiers
zapowiedzia: "Pozostan bez litoci, pokuta musi by zupena,
sprawiedliwo bdzie nieugita". Walka od razu przybraa z obu stron
charakter wyjtkowo zacieky. onierze wersalscy pochodzili przewanie ze
wsi i ywili zasadnicz niech do paryan. Komunardzi odpacali im takimi
samymi uczuciami. "Krwawy tydzie" walk na ulicach Parya zaznaczy si
dzikim, a zupenie niepotrzebnym okruciestwem. Wersalczycy masowo
rozstrzeliwali jecw, komunardzi zakadnikw (pord nich arcybiskupa
Parya ksidza Georgesa Darboy). Przewaga liczebna i materiaowa bya po
stronie narodowej. Wersalczycy posuwali si codziennie naprzd.
Najsilniejszy opr napotykali w dzielnicach robotniczych. Wydatny udzia w
walkach wzili Polacy. Uczestnik Komuny i jej historyk zarazem Prosper
Lissagaray pisa: "Wrblewski wraz z Dbrowskim byli jedynymi generaami
Komuny, ktrzy mogli si wykaza zaletami dowdcw wielkich jednostek
wojskowych. Wrblewski prosi stale o przydzielenie mu batalionw, od
ktrych wszyscy si odrzekali i zadawa sobie trud, aby je waciwie
zuytkowa". Dbrowski zosta miertelnie ranny 23 maja na barykadzie w
pobliu Montmartre, zmar w par godzin pniej. Nazajutrz, 24 maja, w
ogniu walki komunardzi urzdzili swemu polegemu wodzowi manifestacyjny,
uroczysty pogrzeb.
27 maja po zniszczeniu duej czci miasta stolica zostaa zdobyta.
Ostatni punkt obrony, fort Vincennes, kapitulowa 29 maja.
Zgodnie z zapowiedzi Thiersa zwycizcy przystpili do bezwzgldnych
represji. Posypay si wyroki skazujce na mier, deportacje do Nowej
Kaledonii, cikie roboty. Liczba skazanych sdownie po zdobyciu Parya
przewyszaa znacznie liczb polegych w toku walk na barykadach. Ruch
rewolucyjny zosta krwawo stumiony, ale pomidzy robotnikiem a buruazj
francusk na dugie lata wykopana zostaa przepa trudna do przebycia.
Buruazja dugo jeszcze wypominaa komunardom rozstrzeliwanie zakadnikw i
zniszczenie niektrych gmachw i pomnikw Parya. Proletariat nie mg
zapomnie zabijania jecw, zwaszcza krwawej masakry na cmentarzu Pere
Lachaise 27 maja 1871 r., wyrokw mierci i masowych deportacji. Dorocznie
przed "cian komunardw" na Pere Lachaise, gdzie padli ostatni obrocy
Komuny, odbywa si w rocznic klski uroczysta manifestacja aobna ku ich
uczczeniu.
Buruazja francuska przez dugie lata zachowaa lk przed proletariatem
stolicy. Lk ten zaway silnie na stanowisku Iii Republiki wobec
robotnikw. Rzdzca buruazja sdzia, e represje jeli nie rozwizay
kwestii spoecznej, to w kadym razie przytumiy j na lata. Std pyno
zacofanie Iii Republiki na polu socjalnym. Wyprzedzia j w tej dziedzinie
nie tylko Anglia, wyprzedziy j i bismarckowskie Niemcy.
Oglna ocena dziea Komuny nie jest spraw atw. Nie wolno zapomina, e
istniaa ona tylko 72 dni i przez cay ten czas gwny wysiek skupia
musiaa na walce z rzdem. "Wielkim czynem spoecznym Komuny - pisa Marks
- byo samo jej istnienie, jej praca. Poszczeglne zarzdzenia Komuny mogy
wytkn tylko kierunek, w jakim rozwijaj si rzdy ludu, sprawowane przez
sam lud".
Doniose znaczenie mia fakt, e Komuna wprowadzia w ycie - rzecz na
owe czasy niesychana - zasad ingerencji pastwa w ycie gospodarcze i w
stosunki pomidzy pracodawc a robotnikiem. Na drodze do socjalizmu
postawiony zosta duy krok naprzd.
Pastwo Komuny Marks scharakteryzowa tymi sowy: "Haso republiki
socjalnej, w ktrego imi proletariat paryski rozpocz rewolucj lutow,
wyraao jedynie nieokrelone denie do takiej republiki, ktra by zniosa
nie tylko monarchiczn form panowania klasowego, lecz i samo panowanie
klasowe. Okrelon form tej republiki bya wanie Komuna".


Rozdzia osiemnasty:
Francja - pocztki
Iii republiki


Dnia 10 maja 1871 r. we Frankfurcie nad Menem stan traktat pokoju
pomidzy Niemcami a Francj, potwierdzajcy postanowienia preliminariw
pokojowych.
Francja wysza z wojny upokorzona, okrojona, ale z niewygasymi rdami
bogactwa i z pen moliwoci szybkiej odbudowy strat wojennych. Z
ludnoci liczc przeszo 36 mln bya wczesna Francja trzecim co do
liczby mieszkacw pastwem w Europie (po Rosji i po Niemczech), ale
wkroczya ju na drog spadku urodzin. By to kraj przede wszystkim
rolniczy. Ludno wiejska wynosia 69% w r.1870, 64% w r. 1880. Zaledwie 5
mln Francuzw mieszkao w duych miastach, 6 do 7 w mniejszych. Wasno
ziemska stanowia okoo poowy prywatnego majtku francuskiego obliczanego
wwczas na 200 mld fr. i przynosia poow dochodu rocznego. Bogactwem
Francji byo wino i pszenica. Dopiero w kilka lat po wojnie konkurencja
zboa amerykaskiego i choroba winoroli spowodowana przez mszyce wywoaa
w rolnictwie francuskim kryzys.
Przemys mimo utraty rudy lotaryskiej rozwija si pomylnie; wskanik
produkcji przemysowej podnis si w latach 1871-1879 o 30%. Rozwj ten
nie by tak szybki jak w Niemczech i w Stanach Zjednoczonych, ale te
kryzys gospodarczy z r. 1873 dotkn Francj mniej ni tamte kraje.
Szef rzdu Thiers (1871-1873) po zdawieniu Komuny i po zawarciu pokoju
za pierwszy swj cel uzna uwolnienie terytorium Francji od niemieckiej
okupacji wojskowej. Wymagaa tego godno narodowa Francji, konieczno
przywrcenia swobody wasnego ycia publicznego, jak wreszcie wzgldy
finansowe - utrzymanie armii okupacyjnej kosztowao dziennie 1200 tys.
frankw. W czerwcu 1871 r. i nastpnie w lipcu 1872 r. rzd rozpisa
poyczk. Poniewa klasy posiadajce uznay, e ad spoeczny zosta
uratowany i zapewniony, sytuacja kraju zabezpieczona i zaufanie do rzdu
uzasadnione, z chopskich schowkw, z kas i safesw buruazji popyna
gotowizna i poyczki zostay pokryte ze znaczn nadwyk. Byo to
niewtpliwie wiadectwem zamonoci kraju, ktry wydatniej nie ucierpia od
ciosw wojennych, jak rwnie dowodem patriotyzmu Francuzw. umoliwio to
przedterminow spat kontrybucji w marcu 1873 r. i wycofanie wojsk
okupacyjnych z ziemi francuskiej. Rzecz ciekawa. e plan uatwiajcy
spacenie kontrybucji opracowa mieszkajcy wwczas we Francji literat
polski Zygmunt Kaczkowski, autor Olbrachtowych rycerzy.
Po zgnieceniu Komuny Francja stana przed wanym zadaniem wyboru formy
rzdu. Zgromadzenie Narodowe miao wikszo monarchistyczn, nie znaczyo
to wszake, aby restauracja monarchii bya spraw prost i atw. Przede
wszystkim wikszo monarchistyczna w Zgromadzeniu stale topniaa, gdy
wybory uzupeniajce przynosiy sukcesy przewanie republikanom. Wskazywao
to na sta ewolucj pogldw spoeczestwa w kierunku republikaskim.
Przywrceniu tronu nie sprzyja rwnie rozam i pord monarchistw na
trzy obozy. Byli to legitymici, opierajcy si na arystokracji i jej
wpywach oraz na wyszym duchowiestwie, zwolennicy starszej linii
Bourbonw (jedynym jej yjcym przedstawicielem by wnuk Karola X Henryk
hr. Chambord); byli to nastpnie Orleanici, rekrutujcy si gwnie
spord wielkiej buruazji, stronnicy hrabiego Parya, wnuka Ludwika
Filipa, i caego domu orleaskiego; byli to wreszcie bonapartyci, ktrzy
wszake po Sedanie stracili ogromnie na wpywach; moliwo restauracji
cesarstwa w gr nie wchodzia.
Bezdzietno hr. Chambord uatwia pojednanie dwch zwanionych gazi
krlewskiego domu Francji. Ksita orleascy uznali Henryka za gow
dynastii i jedynego kandydata do tronu, z tym e po jego mierci im
przypadaa sukcesja. Porozumienie to nie rozwizao jednak sprawy. Hr.
Chambord domaga si przywrcenia dawnego krlewskiego sztandaru "Henryka
Iv, Franciszka I i Joanny d'Arc", biaego z trzema zotymi liliami.
Orleanici obstawali przy zachowaniu trjkolorowej Chorgwi. Kwestia ta
bya w gruncie rzeczy tylko pozorem. Przedmiot sporu by duo waniejszy.
Legitymici stali na stanowisku, e krl sw monarsz wol moe narodowi
nada konstytucj, ale zachowuje w swych rkach niepodzielnie najwysz
wadz. Hr. Chambord owiadczy, e nigdy nie zgodzi si "zosta prawowitym
krlem rewolucji". Orleanici natomiast byli stronnikami monarchii
parlamentarnej typu angielskiego, gdzie krl panuje, ale rzdy pozostawia
parlamentowi, czy te wyraajc si cilej jego emanacji - gabinetowi
ministrw. Wobec niemonoci porozumienia orleanici postanowili zastosowa
taktyk dylatoryjn, a mianowicie czeka na bezdzietn mier hr. Chambord.
Gow domu krlewskiego zostaby wwczas hr. Parya i przyjby sztandar
trjkolorowy wraz ze wszystkimi dezyderatami konstytucyjnymi buruazji.
Przewlekanie sprawy restauracji wymagao umocnienia pozycji obozu
monarchistw, zwaszcza wobec postpujcej republikanizacji kraju. Thiers,
ktry wyranie opowiedzia si za republik, zosta zmuszony do ustpienia
23 maja 1873 r. Nazajutrz Zgromadzenie Narodowe wybrao na prezydenta
Francji marszaka MacMahon (1873-1879), znanego ze swych sympatii
rojalistycznych.
Tymczasem trway prace nad konstytucj. Utrudniaa je nierozstrzygnita
sytuacja i spory midzy monarchistami a republikanami. Wreszcie 30 stycznia
1875 r. Zgromadzenie wikszoci jednego gosu uchwalio wniosek
nastpujcej treci, zgoszony przez deputowanego Henri Vallon: "Prezydenta
republiki wybiera absolutn wikszoci gosw Senat i Izba Deputowanych
poczone i w Zgromadzenie Narodowe".
W krtkim tym wniosku zawieraa si kwintesencja zasad rzdowych Iii
Republiki. Stwierdzona tam bya i republikaska forma rzdu, i skupienie
caej wadzy w parlamencie, ktrego prezydent by tylko mandatariuszem, i
wreszcie dwuizbowo.
Monarchici bronili si jeszcze czas pewien, ale mieli coraz silniejsze
przeszkody do zwalczania. Kolejne wybory wprowadzay do Izby coraz wiksz
liczb republikanw. Buruazja porzucaa orleanistw i przechodzia
stopniowo do szeregw republikaskich. Marszaek Mac-Mahon prbowa opni
ten proces, lecz bezskutecznie. W 1879 r., zniechcony, poda si do
dymisji. Na prezydenta wybrany zosta przewodniczcy Izby Deputowanych,
stary republikanin z r. 1848, Jules Grevy (1879-1887). Republikaski
system rzdw by umocniony i zabezpieczony. W 1879 r. siedziba rzdu i
parlamentu zostaa przeniesiona z Wersalu do Parya. Marsyliank, uznano za
hymn narodowy, dzie 14 lipca, rocznic zdobycia Bastylii, ogoszono
witem pastwowym (po raz pierwszy obchodzono je w 1880 r.).
Konstytucja, uchwalona w 1875 r., obowizywaa do 1940 r. Na czele
pastwa sta prezydent republiki wybierany na lat siedem przez Zgromadzenie
Narodowe, tj. przez poczone Senat i Izb Deputowanych. Senatorw
wybieray w kadym departamencie kolegia wyborcze, w ktrych skad
wchodzili czonkowie samorzdu terytorialnego, a wic delegaci do rad tzw.
generalnych (dla caego departamentu), okrgowych i gminnych oraz posowie
z danego departamentu. Izba Deputowanych wychodzia z wyborw powszechnych,
bezporednich, rwnych i tajnych.
Konstytucja r. 1875 bya prb przeszczepienia na grunt francuski wzorw
angielskich, angielskiej praktyki parlamentarnej i rzdowej. Nie bya to
prba nazbyt fortunna. W Anglii rzd wyania Izba Gmin, jest on jej
emanacj.
Dziki wszake systemowi dwch partii gabinet ministrw ma stale
zapewnion wikszo i duszy okres urzdowania. W parlamencie francuskim
natomiast istniao wiele ugrupowa, i to ugrupowa pynnych, ktre
czstokro dzieliy tylko ambicje przywdcw. Tote rzd we Francji Iii
Republiki rzadko kiedy mg by pewien wikszoci, std czste przesilenia
ministerialne i nietrwao gabinetw. Przecitny okres urzdowania
gabinetu nie przekracza czterech miesicy. Zgubnym skutkom cigych zmian
na stanowiskach ministrw i podsekretarzy stanu zapobiegaa w pewnej mierze
ustabilizowana, dowiadczona i wytrawna biurokracja francuska. Z
postanowie konstytucji z r. 1875 wyranie przebija obawa przed rzdami
silnej rki, przed dyktatur, zwaszcza dyktatur wojskow, przed otwarciem
drogi do zamachw stanu na mod 18 brumaire'a i 2 grudnia.
Kolejn cech znamienn konstytucji bya centralizacja. Utrzymano prawie
bez zmiany scentralizowan machin administracyjn wprowadzon przez rzdy
napoleoskie. Pary by jedynym orodkiem dyspozycyjnym.
Arystokracja rodowa przez krtki czas odgrywaa rol w pocztkach Iii
Republiki. W Zgromadzeniu Narodowym, na awach ministerialnych, w
ambasadach i poselstwach licznie zasiadali potomkowie starych rodw
szlacheckich. Zachowali rwnie znaczenie i wpywy na wsi wrd ludnoci
chopskiej. Trwao to przecie niedugo. Pooyo temu kres ugruntowanie
republikaskiej formy rzdu. Odtd przedstawiciele tej warstwy ogranicz
si do dziaalnoci gospodarczej przewanie w dziedzinie rolnictwa (w
organizacjach rolniczych bra bd czsto udzia kierowniczy), do pracy w
dyplomacji, wojsku i marynarce i to najczciej na stanowiskach kluczowych.
Wielka buruazja trzymaa rk na pulsie ycia gospodarczego kraju i
decydowaa o kierunku jego biegu. Skutkiem tego i wpyw jej na rozwj
stosunkw politycznych by olbrzymi. Niekiedy przedstawiciele tej warstwy
osobicie rzucali si w wir ycia politycznego i obejmowali naczelne
stanowiska, jak np. bankier i przemysowiec Jean Casimir-Perier, minister,
przewodniczcy Izby i wreszcie w latach 1894-1895 przez krtki czas
prezydent republiki.
Doskona charakterystyk klas panujcych w Iii Republice zawiera mowa,
ktr 18 stycznia 1877 r. wygosi w Aix Gambetta, dcy wwczas na czele
"nowych warstw" do wadzy: "Konserwatyst jest ten, kto chce spoeczestwa
bez przywilejw, takiego, jakie powstao na gruncie Kodeksu Cywilnego;
konserwatyst jest ten, kto chce wolnoci sumienia, takiej, jaka wynika z
Deklaracji Praw Czowieka". Zwracajc si wprost do wielkiej buruazji
woa: "Panowie moecie w tej republice odegra rol olbrzymi, rol
uprzywilejowan, poniewa posiadacie majtek, wyksztacenie i wpyw
spoeczny. Idcie, Panowie, z nami, zapewnimy Wam stanowisko, zaszczyty i
si, co pozwoli Wam wyzyska Wasze uzdolnienia dla dobra wszystkich".
Buruazja istotnie wypeniaa w Iii Republice rol, jak jej przeznaczy
Gambetta. Zarzucia ona wkrtce frazeologi konserwatywno-republikask
Thiersa i zacza si posugiwa hasami lewicowo-republikaskimi.
Radykalny, jakobiski frazes mia zamaskowa jej wadz i jej interesy,
mia zjednywa dla niej najszersze masy ludowe i zastpowa program
spoeczny, a zarazem kry lk buruazji przed klas robotnicz, lk wyrosy
podczas gorcych dni czerwcowych 1848 r., zaostrzony czasu Komuny
Paryskiej. Nigdy wszake nie dopuszczono, aby goszony w Iii Republice
radykalizm mg naprawd zagrozi interesom wielkiej buruazji. Rzekomo
lewicowe i postpowe stanowisko klas rzdzcych w Iii Republice okrelono w
artobliwym wskazaniu: "Zawsze na lewo, ale nigdy dalej!" (Toujours a
gauche, mais pas plus loin!). Sprzecznoci pomidzy prawicowymi deniami w
sprawach gospodarczych i spoecznych a lewicow frazeologi polityczn
wyjani znawca francuskiego ycia politycznego Andr Siegfried: "Pod
wzgldem politycznym serce Francuza jest z lewej strony, ale jego kiesze z
prawej... a w praktyce kady Francuz ma kiesze". Tote Iii Republika,
gdzie jak rzadko w ktrym kraju szermowano bezustannie hasami postpowymi
i radykalnymi, bya w dziedzinie ustawodawstwa spoecznego i ochrony pracy
jednym z najbarrdziej zacofanych pastw w Europie.
Gdy Gambetta zapowiedzia, e we Francji dochodz do wadzy "nowe warstwy
spoeczne" (des couches nouvelles), nie mia bynajmniej na myli mas
robotniczych i chopskich, lecz redni i drobn buruazj, przede
wszystkim adwokatw, dziennikarzy, nauczycieli, kupcw, rzemielnikw, i
wreszcie wszelkiego rodzaju drobnych "ciuaczy", ktrzy oszczdzali znaczn
cz swych dochodw, aby w wieku dojrzaym zapewni sobie spokojne ycie
rentiera. Ludzie ci tworzyli trzon obozu tzw. radykalnego i w yciu Iii
Republiki odgrywali du rol. Cechowa ich kult dla tradycji rewolucyjnych
i jakobiskich, ideologia republikaska i antyklerykalna.
Wobec rolniczego gwnie charakteru kraju, chopi stanowili przewaajc
cz ludnoci. W 1872 r. wieniacy liczyli 69% ogu zaludnienia w 1900 r.
- 59%. Zjawisko wyludniania si wsi francuskiej nie czyo si ze wzrostem
wielkiej wasnoci ziemskiej, gdy do miast przenosili si bezrolni, ktrzy
stanowili okoo poowy ludnoci zatrudnionej w rolnictwie. Powierzchnia
ziemi uprawnej nalecej do redniej i drobnej wasnoci (poniiej 40 ha)
bya wiksza ni obszar latyfundiw; stosunek ten przedstawia si mniej
wicej jak pi do czterech.
Pod wzgldem politycznym chopi zerwali do szybko z monarchistami,
ktrych popierali w pierwszych latach Iii Republiki, zwaszcza w wyborach
1871 r., i oddawali swe gosy na kandydatw republikaskich. Z czasem
najwiksze wpywy zdobyli pord chopw radykaowie wyraajcy interesy i
denia drobnej buruazji.
Ludno robotnicza wynosia w 1872 r. 23% ogu mieszkacw Francji.
Najwaniejsze jej skupienia znajdoway si w Paryu oraz w departamentach
pnocnych i wschodnich. Pooenie robotnika byo niezmiernie cikie, gdy
do koca Xix w. Francja nie znaa ustawodawstwa spoecznego. Czas pracy
wynosi od 10 do 13 godzin dziennie. Przymusowy odpoczynek niedzielny
zniesiono w 1881 r. jako obyczaj rzekomo klerykalny. Klas robotnicz
ugodziy straszliwe represje po zdawieniu Komuny. Wrogie i nieufne wobec
robotnika stanowisko rzdu i buruazji utrudniao dziaalno publiczn, a
zwaszcza czenie si robotnikw w szersze zwizki i organizacje. Zwizki
zawodowe byy we Francji prawnie zakazane do 1884 r. Dopiero w 1886 r.
zawizaa si Narodowa Unia Zwizkw Zawodowych. W 1895 r. powstaa
Generalna Konfederacja Pracy (Confdration Gnrale du Travail)organizacja
grupujca syndykaty robotnicze, czyli zwizki zawodowe.
Pomimo wszelkich trudnoci w padzierniku 1876 r. odby si w Paryu
pierwszy kongres robotniczy; wzio w nim udzia 340 delegatw, z tego 255
z Parya. Uchway kongresowe domagay si 8-godzinnego dnia pracy dla
kobiet i tworzenia spdzielni robotniczych, w ktrych upatryway
"radykalny rodek wyzwolenia pracy i zniweczenia ndzy". Na drugim
kongresie w 1878 r. pado ju danie uspoecznienia rodkw produkcji.
Zwolennikw tego programu zaczto nazywa kolektywistami. Zasadnicze
wszake znaczenie dla dalszego rozwoju ruchu robotniczego we Francji mia
kongres w Marsylii w 1879 r. Kolektywici mieli tu ju wikszo i
przeprowadzili uchwa, dajc uspoecznienia rodkw produkcji i wzicia
przez proletariat udziau w walce politycznej. W wyniku uchwa kongresu
powstaa Francuska Partia Robotnicza (Parti Ouvrier Franais). Program jej,
opracowany przy wybitnym osobistym udziale Marksa, zosta uchwalony na
zjedzie w Hawrze w 1880 r. Parti Robotnicz kierowali Guesde i Lafargue.
Jules Basile Guesde, za cesarstwa dziennikarz republikaski, po upadku
Komuny przebywa na emigracji, skd powrci do Francji w 1877 r. jako
zdecydowany marksista. By zaoycielem tygodnika "L'Egalite" (Rwno).
Paul Lafargue, przyjaciel i zi Marksa, lekarz z zawodu, by jednym z
najbardziej utalentowanych propagatorw marksizmu.
Wkrtce wszake, bo ju w 1882 r., doszo w ruchu robotniczym do rozamu.
Obok Partii Robotniczej wystpili pod przewodem Benoit Malona i Paula
Brousse'a tzw. possybilici, zwolennicy reform wprawdzie ograniczonych, ale
"moliwych" do przeprowadzenia (po francusku possibles, std nazwa) w
niedugim czasie. Owa "polityka moliwoci" polegaa m.in. na deniu do
opanowania samorzdw lokalnych. T drog possybilici spodziewali si
realizowa reformy spoeczne. Skupiali si w Federacji Robotnikw
Socjalistw (Fdration des Travailleurs Socialistes).
Trzecim odamem ruchu robotniczego by blankizm. Blankici, ktrym
przewodzi dawny bojownik Komuny Edouard Vaillant, utworzyli Centralny
Komitet Rewolucyjny (Comite Central Revolutionnaire). Najwicej uwagi
powicali walce politycznej i zapowiadali zdobycie wadzy si.
Dopiero w kwietniu 1905 r., w duej mierze za staraniem znakomitego
dziaacza, parlamentarzysty, mwcy i pisarza, Jean Jauresa, nastpio
zjednoczenie tych trzech kierunkw w jedn parti socjalistyczn. Akt
zjednoczenia gosi: "Partia socjalistyczna opiera si na nastpujcych
zasadach: porozumienie i organizacja midzynarodowa robotnikw, organizacja
polityczna i ekonomiczna proletariatu w parti klasow dla zdobycia wadzy
i socjalizacji rodkw produkcji i wymiany, to znaczy przeksztacenia
spoeczestwa kapitalistycznego w spoeczestwo kolektywistyczne, czyli
komunistyczne. Partia nosi nazw Partia Socjalistyczna, sekcja francuska
Midzynarodwki Robotniczej".
Swoist waciwoci francuskiego ycia politycznego by brak zwartych
organizacji partyjnych takich, jakie dziaay wspczenie w Wielkiej
Brytanii i w Niemczech. We Francji moemy mwi co najwyej o pewnych
kierunkach, ktre niezalenie od tego, czy wyraay interesy i denia
wielkiej, redniej czy drobnej buruazji, musiay mie zawsze etykiet
republikask i lewicow. I tak kierunek, reprezentujcy wielk buruazj
nosi miano lewicy republikaskiej. Nie mniej konserwatywni pod wzgldem
spoecznym byli tzw. republikanie lewicowi. Najliczniejszym od koca Xix
w., od sprawy Dreyfusa, i najbardziej wpywowym w parlamencie ugrupowaniem
byli radykaowie - reprezentacja polityczna drobnej buruazji. Radykaowie
wystpili na aren polityczn jako opozycja przeciwko oportunistycznej
polityce Gambetty. Przez dugie lata przewodzi im Georges Clemenceau.
Wzgldy wyborcze, gra parlamentarna, ambicje ministerialne poszczeglnych
politykw wpyway na liczne ugrupowania w parlamencie. Znawca tych spraw,
autor pracy o francuskich partiach politycznych, Andr Siegfried, pisa:
"Trzeba i naprzd, albo raczej na lewo. W tym sensie demokracja jest
|ruchem; mniej chodzi tu o program, a wicej o pozycj; trzeba by zawsze
na lewo od swego przeciwnika, nigdy nie mona traci cznoci z lewic.
Jeli si jest ministrem, trzeba tak si urzdzi, aby mc |upa |na
|lewo".
Interesy wielkiej buruazji francuskiej byy dyktowane przede wszystkim
niezmiernie silnym i szybkim rozwojem bankw, ktry by znacznie silniejszy
ni rozwj przemysu. Trzy najwiksze banki: Crdit Lyonnais, Sucit
Gnrale i Comptoir National byy potentatami rozstrzygajcymi o
najwaniejszych kwestiach polityki krajowej. Obok wielkich bankw ogromny
wpyw na bieg spraw publicznych wywieray we Francji zrzeszenia
przemysowcw - Komitet Hut (Comite des Forges de France), istniejcy od
1864 r. i Centralny Komitet Kopalni Wgla (Comit Central des Houillres de
France) dziaajcy od 1887 r. Taka struktura kapitalizmu francuskiego
wpywaa powanie na charakter polityki zarwno wewntrznej, jak i
zagranicznej.
Obfito pienidza na rynku krajowym i niska na og stopa procentowa
tworzyy dla Francji warunki niezmiernie korzystne do wywozu kapitaw. Tu
ley wytumaczenie polityki kolonialnej, ktra doprowadzia do tego, e
przeszo 4/5 francuskiego imperium kolonialnego, wedug stanu posiadania w
r. 1914, zostao zdobyte w okresie 1880-1914.
Tu rwnie szuka naley wyjanienia licznych zagadnie polityki
zagranicznej. Rynek finansowy francuski by dla wielu pastw i wielu
przedsibiorstw podanym rdem poyczek. Poniewa za emisj papierw
zagranicznych mona byo przeprowadza we Francji jedynie za zgod wadz
pastwowych, by to dla rzdu potny rodek dziaania w polityce
zewntrznej.
Wytworzyy si, jeli wolno stosowa tu upraszczajce schematy, dwie
"szkoy", wedug okrelenia Jacquesa Bainville'a, czy moe raczej dwa
kierunki polityki zagranicznej.
Wedug pierwszego Francja powinna bya dy do zblienia z Niemcami,
gdy jedynie t drog mogaby zapewni sobie nie tylko bezpieczestwo, ale
i woln rk w polityce europejskiej, a przede wszystkim otworzy szersze
moliwoci ekspansji kolonialnej. Nie godzc si w dalszym cigu z zaborem
Alzacji i Lotaryngii naleaoby kwesti t usun z "polityki praktycznej".
Za gwnego wyraziciela tego kierunku uchodzi Gabriel Hanotaux, w latach
1894-1898 minister spraw zagranicznych. Denie do zblienia z Niemcami
wystpio na innym podou w przededniu wybuchu pierwszej wojny wiatowej.
Drugi kierunek za wyraa pogld, e prawdziwe pojednanie ze wschodnim
ssiadem jest rzecz niemoliw. Dla zabezpieczenia si przed Niemcami
Francja powinna wic wyj ze swej izolacji i nawiza jak najblisze
stosunki z innymi mocarstwami, przede wszystkim z Rosj, a take z
odwieczn antagonistk Wielk Brytani. Czoowym przedstawicielem tego
kierunku politycznego by Thophile Delcass, minister spraw zagranicznych
w latach 1898-1905, pniej za Raymond Poincar, premier i minister spraw
zagranicznych w 1912 r., prezydent republiki w latach 1913-1920.
Wszystko to s oczywicie uproszczenia, ktrymi mona si posugiwa dla
uatwienia oglnej orientacji. Prawd jest, e w cigu caego okresu
stosunki pomidzy Francj a Niemcami byy niechtne i nieufne, prby
zblienia krtkotrwae i bez rezultatu. Umocnienie swego stanowiska
upatrywaa Francja w przymierzu z Rosj (1891-1893), nastpnie w
porozumieniu z Wielk Brytani (1904).
Pogld, i ekspansja kolonialna utrudnia polityk francusk w Europie,
by wysuwany przez wpywowe czynniki jedynie w pocztku okresu, niedugo po
klsce r. 1870. Bya to gwatowna opozycja Clemenceau i jego przyjaci
przeciwko polityce premiera Ferry'ego w latach 1884-1885. Pniej polityka
kolonialna spotykaa si z oporem jedynie pord socjalistw i drobnej
czci lewicy buruazyjnej. ywioy zainteresowane w zamorskiej ekspansji
imperialistycznej umiay dobrze zabiega o swe sprawy i wpywa na opini
publiczn. Pracoway w tym kierunku Komitet Afryki Francuskiej (Le Comit
de l'Afrique Franaise), zaoony w 1890 r., i Unia Kolonialna (L`Union
Coloniale), zawizana w 1895 r. W parlamencie utworzya si wpywowa "grupa
kolonialna", na ktrej czele stan przemysowiec i parlamentarzysta,
deputowany Oranu Eugne Etienne. Fakt, e w 1893 r. utworzono osobn armi
kolonialn, powstajc z zacigu ochotniczego, uspokoi znacznie opini
publiczn, przekonan, i odtd modzi ludzie powoywani do suby
wojskowej, nie bd zmuszani do wyjazdu za morze i do walk w koloniach.
Ekspansja zamorska Iii Republiki bya tak silna, i w r. 1914 francuskie
imperium kolonialne obejmowao 104912007km; i liczyo 53443000
mieszkacw. Najwiksza cz posiadoci francuskich leaa w Afryce -
95814007km; i 35632500 mieszkacw.
Najwaniejsze zdobycze kolonialne Iii Republiki przed pierwsz wojn
wiatow to protektorat nad Tunezj w 1881 r., protektorat nad Annamem w
1884 r., utworzenie Konga Francuskiego w latach 1883-1885, protektorat nad
Madagaskarem w 1885 r. i aneksja tej wyspy w 1896 r., aneksja Tahiti w 1891
r., zajcie Dahomeju w latach 1892-1893, protektorat nad Laosem w 1893 r.,
protektorat nad Marokiem w 1912 r.


Rozdzia dziewitnasty:
Francja - kryzysy
Iii Republiki


System republikaski umacnia si we Francji nie bez znacznych trudnoci.
W niewielkiej tylko mierze przysparzali ich monarchici, ktrych liczba
ustawicznie malaa; powstaway one w rzdzcym obozie republikaskim. W
1886 r. ministrem wojny zosta Georges Boulanger, genera, ktry wprawdzie
nigdy i nigdzie nie odnis zwycistwa, ale za to mia dobre mniemanie o
sobie. Szeroko rozwinita reklama zapewnia mu ogromn popularno.
(Genera Odwet (General Revanche), jak go nazywano, uchodzi przez krtki
czas za czowieka, ktry jak drugi Bonaparte zdolny by stan na czele
Francji, podnie jej potg, poprowadzi j do zwyciskich bojw,
poskromi Niemcy i odzyska Alzacj i Lotaryngi. Rzecz znamienna, e z
Boulangerem wizaa nadzieje zarwno cz prawicy, jak i bardzo wielu
radykaw.
Genera nie dors wszake do zadania, ktre mu wyznaczano. Nie odway
si na zamach stanu, chocia sprzyjay mu okolicznoci, pozwoli si usun
najpierw ze stanowiska ministra, pniej dowdcy korpusu, a wreszcie
wymanewrowa z dziaalnoci politycznej. Zagroony nastpnie procesem i
wyrokiem skazujcym zbieg za granic i popeni samobjstwo w Brukseli w
1891 r.
Ambicje i przygody generaa Boulangera nie miayby znaczenia, gdyby nie
to, e zwizany by z nimi do silny, cho krtkotrway kierunek
polityczny, zwany niecile bulanyzmem. Kierunek ten przechodzi rne
fazy, a raczej, wyraajc si dokadniej, w rnych okresach dominoway w
nim rne czynniki. By to najpierw, mniej wicej od stycznia do grudnia
1886 r., bulanyzm jakobiski, by to nastpnie, od grudnia 1886 do maja
1887 r., bulanyzm odwetowy (le boulangisme revanchard), by to wreszcie
bulanyzm antyparlamentarny po maju 1887 r. Niezadowoleni z istniejcego
stanu rzeczy czyli z miern osob generaa Boulangera zmiany czy to w
kierunku podniesienia stanowiska Francji w europie i odzyskania Alzacji i
Lotaryngii, czy te usprawnienia machiny rzdowej i wzmocnienia pastwa,
czy nawet poprawy i udoskonalenia ustroju spoecznego. Oglnie biorc
bulanyzm na prowincji pozostawa w sojuszu raczej z konserwatystami, w
Paryu natomiast opiera si gwnie na radykaach. Ruch ten by wyrazem
opozycji wobec panujcych stosunkw, nie by wszake dostatecznie
skrystalizowany ani zwarty, aby mc uchwyci wadz w pastwie.
Groniejszym niebezpieczestwem dla republiki ni niefortunny kandydat na
dyktatora bya korupcja w wysokich koach rzdowych i parlamentarnych.
Twrca Kanau Sueskiego Ferdinand de Lesseps zapragn powtrzy w
Ameryce swe sukcesy i wznowi dawne, snute ju od Xvi w., od czasw Filipa
Ii, projekty przekopania Przesmyku Panamskiego i poczenia Oceanu
Atlantyckiego ze Spokojnym. W 1880 r. zawiza spk akcyjn dla budowy
kanau w Ameryce rodkowej. Trudnoci przy robotach wszake byy wiksze,
ni przypuszczano pocztkowo, zebrany za kapita mniejszy, ni tego
wymagay potrzeby spki. W 1884 r., gdy prace nie wyszy jeszcze poza
stadium wstpne, Towarzystwu Kanau zabrako funduszw na dalsze roboty.
Usiowano ratowa sytuacj wypuszczeniem obligacji loteryjnych, chtnie
widzianych przez publiczno, na sum 600 mln frankw. Wymagao to uchway
parlamentu. Uchwaa taka zapada istotnie w 1888 r., ale nie zdoaa
poprawi interesw Towarzystwa, ktre w 1892 r. zmuszone byo ogosi
bankructwo. Przy tej sposobnoci wyszy na jaw zarwno liczne naduycia
finansowe popenione przez czonkw dyrekcji, jak i przede wszystkim fakt
przekupywania wpywowych politykw, parlamentarzystw, dziennikarzy. Bya
to tzw. afera panamska. Sprawa nabraa szerokiego rozgosu, zostaa w
opinii publicznej, jak czsto bywa w takich wypadkach, wyolbrzymiona, i jak
si wydawao, zachwiaa podstawami Iii Republiki. Na monarchistycznej
prawicy mwiono z nietajonym zadowoleniem o powszechnym skorumpowaniu
rzdzcego personelu i kompromitacji ustroju republikaskiego, na
socjalistycznej lewicy oburzano si na zgnilizn moraln buruazji.
Iii Republika przezwyciya ostatecznie kryzys, ale cz personelu
politycznego zarwno z obozu umiarkowanego, jak i radykalnego zmuszona
zostaa do wycofania si cakowicie lub na czas duszy, jak Clemenceau, z
ycia publicznego. Dokonao si odnowienie i odmodzenie k rzdzcych. W
wyniku wyborw w 1893 r. w poowie mniej wicej weszli do Izby ludzie
zupenie nowi i po najwikszej czci modzi, midzy nimi Raymond Poincare
i Louis Barthou. Republikanie buruazyjni, umiarkowani i radykalni,
uzyskali znaczn przewag i nad 60 monarchistami na prawicy, i nad 48
socjalistami na lewicy. Wikszo parlamentarna, zoona przewanie z
umiarkowanych, przyja jako podstaw programu oglnikowe haso: "Ani
reakcja, ani rewolucja".
W tym wanie momencie nastpia prba porozumienia pomidzy katolikami
francuskimi a rzdem republiki. Katolicy w wczesnej Francji byli w
ogromnej wikszoci monarchistami i z wyran niechci spogldali na
republik, ktra odpacaa im wcale nie mniejsz nieprzyjani. W latach
1880-1881-1882 poczyniono pierwsze kroki w kierunku laicyzacji szkolnictwa
francuskiego.
Zasadnicza wszake opozycja katolikw przeciwko republice przynosia
Kocioowi coraz wicej szkody i coraz bardziej utrudniaa jego
dziaalno, a to tym wicej, im bardziej umacnia si we Francji ustrj
republikaski. W Rzymie doszed do tego przekonania papie Leon Xiii, ktry
stwierdzi wyranie, e nie chce wiza Kocioa z martwymi przeytkami, we
francji za energiczny, o szerokich horyzontach arcybiskup Algieru kardyna
Charles de Lavigerie. W listopadzie 1890 r. kardyna z upowanienia papiea
wygosi mow, w ktrej zachca katolikw, aby pogodzili si z form rzdu
przyjt przez wikszo narodu i nie majc w sobie nic sprzecznego z
zasadami chrzecijaskimi. W 1892 r. papie w encyklice zredagowanej w
jzyku francuskim "Au milieu des sollicitudes" wezwa wiernych we Francji
do szczerego pojednania si z republik. Papieowi chodzio o to, aby
katolicy stajc na gruncie ustroju zapewnili sobie wpyw na ustawodawstwo.
Apele te odniosy skutek na razie jedynie poowiczny. Tylko cz
katolikw francuskich pod wodz hr. Alberta de Mun porzucia zasadnicz
opozycj i wyranie opowiedziaa si za republik. Nazywano ich
przyczonymi (rallies), a cay kierunek przyczenie (le ralliement).
Obz rzdowy powita zwrot ten z uczuciami mieszanymi. Le ralliement byo
niewtpliwym sukcesem i niewtpliwym wzmocnieniem republiki. Ale
antyklerykalizm by dla buruazji francuskiej dogodnym narzdziem w jej
grze politycznej, pozwala odwraca uwag mas pracujcych od ich zagadnie
bytowych, by zarazem rodkiem do utrzymywania jednoci i porozumienia
pomidzy rnymi czsto zwalczajcymi si frakcjami republikaskimi.
W kadym razie le ralliement przynioso w stosunkach pomidzy pastwem a
Kocioem pewne odprenie, ale nie na dugo. Francja wesza bowiem wkrtce
w nowy kryzys - najciszy, jaki przeya Iii Republika. Bya nim sprawa
Dreyfusa.
W 1894 r. kapitan artylerii Alfred Dreyfus, Alzatczyk ydowskiego
pochodzenia, zosta aresztowany pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Niemiec.
Sd wojenny skaza go na degradacj, wydalenie z wojska i doywotnie
zesanie na Wysp Diabelsk w Gujanie Francuskiej w Ameryce Poudniowej. W
1896 r. nowy szef kontrwywiadu francuskiego podpukownik Picquart. zoy
ministrowi wojny raport, i zdaniem jego Dreyfus jest niewinny, a dokument,
ktry posuy sdowi za dowd winy skazanego oficera, by pisany nie jego
rk, lecz rk znanego w armii hulaki i karciarza majora Esterhazego. Lecz
dowdztwo nie yczyo sobie wznawiania procesu Dreyfusa uwaajc, i byoby
to rwnoznaczne z kompromitacj sdu wojennego i armii. Picquart zosta
usunity z szefostwa kontrwywiadu, a nieco pniej wysany do Afryki.
Prezes ministrw owiadczy publicznie: "Sprawa Dreyfusa nie istnieje".
Myli si gruntownie. Sprawa Dreyfusa ju istniaa i podzielia Francj
na dwa namitnie ze sob walczce obozy. Tzw. antydreyfusici stali na
stanowisku, e wszelka obrona Dreyfusa godzi w honor armii i nie wolno
sprawy tej porusza. czyli si tu monarchici, nacjonalici, antysemici,
znaczna cz buruazji republikaskiej, ogromna wikszo katolikw. Tzw.
dreyfusici gosili, e niewinnemu czowiekowi wyrzdzono gbok krzywd,
ktr trzeba naprawi. Naleeli tu socjalici z Jauresem na czele (tylko
nieliczni dowodzili, e kwestia ta nie obchodzi klasy robotniczej), cz
buruazji, intelektualici, jak Anatol France i Emil Zola, wreszcie cz
katolikw, -jak pisarz Charles Pguy i sam Picquart. Walk zaostrzy
opublikowany 13 stycznia 1898 r. list otwarty Zoli do prezydenta republiki,
oskarajcy wojskowy wymiar sprawiedliwoci i podnoszcy lekcewaenie
krzywdy ludzkiej. Zoli wytoczono proces i skazano go na rok wizienia.
Wadze wojskowe ogosiy tymczasem dokument majcy potwierdza win
Dreyfusa. Okazao si wszake wkrtce, i byo to faszerstwo, ktrego si
dopuci szef kontrwywiadu, pukownik Henry. Zaraz potem popeni on
samobjstwo. Fakt ten wywoa wstrzs w opinii publicznej, a pod jej
naciskiem proces zosta wznowiony. Sd wojenny w 1899 r. uzna Dreyfusa
ponownie winnym, lecz dopatrzy si "okolicznoci agodzcych" i skaza go
na 10 lat wizienia. Wyrok ten zaskoczy i zdumia obie strony. Cik
sytuacj usiowano rozwika w ten sposb, e prezydent republiki uaskawi
nieszczliwego oficera. Dopiero w 1906 r. doczeka si Dreyfus penej
rehabilitacji.
Tymczasem wzburzenie doszo do szczytu. Nieprzemylane i niepowane
wybryki monarchistw (jeden z nich na wycigach w Auteuil 4 czerwca 1899 r.
uderzy lask w gow prezydenta Loubeta i zgnit mu cylinder) oburzyy
republikanw i zaniepokoiy masy robotnicze stolicy. 11 czerwca wielki
pochd; zoony gwnie z robotnikw, przeszed ulicami Parya manifestujc
przeciwko generalicji, arystokracji i duchowiestwu. W tych warunkach
potrzeba silnego rzdu o duym autorytecie wydaa si koniecznoci
republikanom rnych odcieni. Rzd taki utworzy 22 czerwca 1899 r. Ren
Waldeck-Rousseau. Sensacj byo powoanie do nowego gabinetu na ministra
wojny generaa de Gallifet, na ministra handlu deputowanego
socjalistycznego Aleksandra Milleranda. Markiz Gaston de Gallifet wsawi
si odwag bojow, w szczeglnoci wielk szar kawalerii francuskiej,
ktr prowadzi pod Sedanem, splami si wszake okruciestwem w walce z
Komun. Na stanowisku ministra wojny wyda si teraz potrzebny, by bowiem
-jedynym wyszym oficerem, ktry potpia stanowisko dowdztwa w sprawie
Dreyfusa. Wiksz wag miaa nominacja Milleranda. Po raz pierwszy w
dziejach socjalista wszed do gabinetu buruazyjnego (udzia Louisa Blanca
w Rzdzie Tymczasowym Ii Republiki w 1848 r. spowodoway zupenie inne
warunki i mia inne znaczenie).
Nominacja ministerialna dziaacza socjalistycznego wywoaa ostre spory w
szeregach socjalistw. Sytuacj zaostrzy fakt, e do rzdu jednoczenie z
Millerandem wszed znienawidzony w koach robotniczych Gallifet. 14 lipca
1899 r. socjalici spod znaku Guesde'a - Francuska Partia Robotnicza (Parti
Ouvrier Franais) i blankici wydali manifest "Do Francji Robotniczej i
Socjalistycznej" goszcy, e "partia socjalistyczna, partia klasowa nie
moe by ani sta si parti ministerialn, jeli nie chce popeni
samobjstwa". Spraw oddano do ostatecznego rozstrzygnicia kongresowi,
ktry obradowa w Paryu od 3 do 8 grudnia 1899 r. Za udziaem w rzdzie
przemawia wycznie Jaures, opowiadali si za kolaboracj niektrzy
parlamentarzyci, midzy nimi Aristide Briand i Rene Viviani, ci dwaj
bowiem sami mieli nadziej zasi z czasem na awach ministerialnych (co
te istotnie wkrtce nastpio). Wspprac zwalczali przede wszystkim
Jules Guesde i Edouard Vaillant. Guesde twierdzi: "Nie socjalizm zdoby
wadz, lecz wadza zdobya socjalizm". Dowodzi nastpnie, e skoczya
si era wojen kontynentalnych i narodowych. "Moliwe s jedynie wojny
handlowe i kolonialne! Czy zobaczymy socjalist przewodzcego takim rzeziom
dla kradziey? Wyobramy sobie, e Millerand angielski, Millerand woski,
Millerand niemiecki przycz si do Milleranda francuskiego i bd wzywali
proletariuszy do walki jeden przeciw drugiemu w tych rozbojach
kapitalistycznych. (Co wwczas pozostanie, pytam, towarzysze, z
midzynarodowej solidarnoci robotniczej? Gdy przypadek Milleranda si
upowszechni, trzeba bdzie powiedzie: egnaj! wszelkiemu
internacjonalizmowi". Ostatecznie kongres 818 gosami przeciwko 634 powzi
uchwa stanowic, e "walka klasowa nie pozwala socjalicie wchodzi do
rzdu buruazyjnego". Zaraz pniej wszake kongres wikszoci 1140 gosw
przeciwko 240 uzna, e mog powsta "okolicznoci wyjtkowe, w ktrych
Partia bdzie musiaa rozway kwesti udziau socjalistw w rzdzie
buruazyjnym". Millerand pozosta wic ministrem nie zrywajc na razie z
parti.
W dniach od 23 do 27 wrzenia 1900 r. obradowa midzynarodowy kongres
socjalistyczny w Paryu. Po dyskusji przyjto wniosek Kautsky'ego, ktry
potpiajc zasadniczo wspprac uznawa, e w niektrych wypadkach moe
ona wystpi jako "droga wymuszona, przejciowa i wyjtkowa".
Millerand pozosta w rzdzie i jako minister handlu i przemysu, ktremu
podlegay sprawy pracy, przystpi do wprowadzenia w ycie reform, ktre
mogy polepszy pooenie klasy robotniczej, chociaby w ograniczonej
mierze. Najwaniejsza bya ustawa z 30 lipca 1900 r.; ustalaa ona
najwysz dopuszczaln dugo dnia roboczego na 11 godzin dla wszystkich
bez rnicy pci, przewidywaa ponadto, e w cigu 4 lat dzie pracy
zostanie jeszcze skrcony do 10 godzin.
Wiele uwagi powici Millerand robotniczemu ruchowi zwizkowemu.
Popiera organizacje zwizkowe, udziela im subwencji, zasiga opinii
przywdcw, wprowadzi delegatw zwizku do Najwyszej Rady Pracy.
Generalna Konfederacja Pracy wszake odniosa si do polityki Milleranda
nieufnie i niechtnie. Uwaano, i wadze d t drog do opanowania
zwizkw zawodowych, do stumienia w nich de rewolucyjnych i skierowania
caego ruchu zwizkowego na tory ugodowe.
Rzdy Waldeck-Rousseau (1899-1902) i nastpcy jego Emila Combesa
(1902-1905) stoczyy gwatown walk z siami zachowawczymi w
spoeczestwie. Do walki tej doszo wbrew polityce Leona Xiii i wbrew
deniom kierunku ralliement w znacznej mierze skutkiem powika wywoanych
spraw Dreyfusa. Andre Siegfried, publicysta francuski dobrze w stosunkach
swego kraju zorientowany, tak scharakteryzowa znaczenie tej kwestii:
"Prawica, niegdy powcigliwa w polityce zagranicznej i cakowicie jeszcze
przeniknita orleanizmem buruazyjnym, okazywaa si agresywnie
nacjonalistyczna wbrew internacjonalizmowi klasowemu; armia w jej oczach
wyraaa wszystkie cnoty hierarchiczne i zdrow dyscyplin negowan przez
rwno republikask. Za ni sta Koci sawicy cnoty onierskie jako
chrzecijaskie i oczyszczajce. Bya to koncepcja ycia, nie pozbawiona
pikna, ale podwaajca u samych podstaw zasady demokracji".
Leon Blum, pniejszy przywdca socjalizmu francuskiego i dwukrotny
premier, w swych wspomnieniach o sprawie Dreyfusa pisa: "nie walczono ani
za, ani przeciw Dreyfusowi, nie walczono ani za, ani przeciw rewizji
[procesu], walczono za republik lub przeciw, za militaryzm lub przeciw, za
pastwem laickim lub przeciw".
I Siegfried, i Blum uderzyli w sedno sprawy. Ze wzmoon si rozgorzaa
walka pomidzy tym odamem narodu francuskiego, ktry uzna si za
dziedzica i spadkobierc Wielkiej Rewolucji, a ktry dla uproszczenia
moemy nazwa nie nazbyt dokadnie lewic, a odamem drugim (nazwijmy go z
wiksz susznoci prawic), ktry rewolucj odrzuca lub te przyjmowa
j, ale tylko czciowo i to z zastrzeeniem i z oporami.
Pod koniec Xix w. uderzajcym zjawiskiem bya ewolucja prawicy
francuskiej ku nacjonalizmowi. Historyk prawicy francuskiej, Rene Remond, w
taki sposb charakteryzuje zmian sytuacji: "Nacjonalizm przynis nowej
prawicy program i podyktowa jej sposb postpowania. Dotd pewna forma
patriotyzmu, ywa, romantyczna, szowinistyczna i miujca armi
(chauvinisme cocardier) bya waciwoci lewicy rewolucyjnej. Patriotyzm i
jakobinizm szy z sob w parze". Jeszcze w 1871 r. lewica chciaa dalej
walczy z najedc, gdy prawica opowiadaa si za zawarciem pokoju. Na
przeomie stulecia sytuacja ulega odwrceniu - prawica gosia hasa
militarystyczne i entuzjazmem otaczaa armi, na lewicy panowaa nieufno
do wojska czy raczej do korpusu oficerskiego. Robotnik ywi niech do
munduru, zbyt czsto bowiem armia powoywana bya do tumienia strajkw,
manifestacji i rozruchw robotniczych. Wrd modziey akademickiej,
pociganej do suby wojskowej, groway rwnie nastroje
antymilitarystyczne. Znalazy one wyraz w gonych swego czasu ksikach,
jak "Le cavalier Miserey" Abel Hermant'a w 1887 r., Sous-Offs
(Podoficerowie) Lucien Descaves'a w 1889 r., Un an de caserne (Rok w
koszarach) L. Lamarque'a w 1901 r. Literatura naturalistyczna uderzya w
legend roku 1870-1871, w 1892 r. ukazaa si La dbacle Emila Zoli.
Sprawa Dreyfusa zaostrzya i pogbia proces rosncej w spoeczestwie
niechci do armii.
Nic wic dziwnego, e przeciw armii, a raczej przeciw korpusowi
oficerskiemu poszed atak lewicy. Przewag generalicji zamaa reforma
sposobu awansw na wysze stopnie wojskowe. Zniesiono dotychczasowy system
kooptacji i zastpiono go systemem nominacji przez ministra wojny, a wic
przez rzd.
Zmian t lewica przyja z satysfakcj, ale si ni nie zadowolia.
Podniosa natomiast sztandar pacyfizmu. W podrcznikach szkolnych,
zwaszcza w szkolnictwie podstawowym, tzw. wwczas ludowym, zmniejszano
opowiadania o wojnach, starano si pomija rocznice zwycistw
napoleoskich, ktrych stulecie wanie si rozpoczo, ograniczano tak
popularne we Francji rewie i uroczystoci wojskowe, minister marynarki,
radyka Camille Pelletan, okrty wojenne nazywa imionami filozofw. W 1905
r. parlament uchwali ustaw ograniczajc czas suby wojskowej do 2 lat.
"Przegld Szkolnictwa Podstawowego" (Revue de L'Enseignement Primaire)
pisa 6 listopada 1904 r.: "Nie mamy onierzy zawodowych, nie miejmy take
zawodowych oficerw... Militaryzm oto wrg".
Buruazja republikaska tolerowaa atak lewicy na armi, moe nawet
widziaa go chtnie, jeli atak ten przyczynia si do osabienia wpyww
monarchistycznych w wojsku, do podkopania niezalenoci generalicji; nie
chciaa wszake i w tym kierunku zbyt daleko, armia bya jej potrzebna.
Naleao wic gwn uwag lewicy zwrci w inn stron i znale jej inny
cel uderzenia. Znaleziono go atwo. Zgodnie z antyklerykalnymi tradycjami
lewicy francuskiej celem tym byo duchowiestwo katolickie. Lewica
przypucia wic ostry atak na instytucje kocielne. Ustawa z 1901 r.
stanowia, e zgromadzenia zakonne musz uzyska dla swej dziaalnoci
zezwolenie aktem ustawodawczym, czyli uchwa parlamentu. W wikszoci
wypadkw zezwole takich odmwiono. W 1904 r. odebrano zakonnikom prawo
nauczania modziey. W 1905 r. wypowiedziany zosta konkordat, zawarty w
1801 r. przez pierwszego konsula Napoleona Bonapartego z papieem Piusem
Vii i uchwalona zostaa ustawa o rozdziale Kocioa od pastwa. Pastwo
przestao uznawa istnienie we Francji Kocioa jako legalnej instytucji
prawnej, ale zrzeko si wszelkiego wpywu na obsadzanie stanowisk
kocielnych. Majtki i budynki kocielne (kocioy, klasztory, seminaria)
miay przej na wasno "stowarzysze wyznaniowych" (associations
cultuelles). Papie Pius X encyklik Vehementer nos z 11 lutego 1906 r.
zabroni katolikom tworzenia takich zrzesze. Wiksza cz majtku
kocielnego ulega konfiskacie.
Walk z duchowiestwem wywoay rne czynniki. Bya to przede wszystkim
ch osabienia wpywu w pastwie ywiow, ktre w swej wikszoci
bynajmniej jeszcze si nie pogodziy z ustrojem buruazyjno-republikaskim.
Take katolikom "przyczonym" (rallis) nie ufano. Jeden z gwnych
przywdcw buruazji francuskiej, Leon Bourgeois, mwi do "przyczonych":
"Panowie uznajecie republik, to bardzo dobrze. Ale czy Panowie uznajecie
take rewolucj"? Bya to nastpnie ch zapewnienia pastwu monopolu
nauczania i niedopuszczenia wpyww duchowiestwa do szkoy. Bya to
wreszcie, co najwaniejsza, dno do wyzyskania antyklerykalizmu i jego
gonych bojw dla odwrcenia uwagi robotnika od kwestii spoecznej i
zagodzenia t drog walki klasowej. W padzierniku 1897 r. premier Jules
Meline mwi, e antyklerykalizm to "taktyka radykaw dla oszukania godu
ich wyborcw". Nie mniej charakterystyczna bya pod tym wzgldem mowa
ministra pracy Vivianiego w Izbie Deputowanych w listopadzie 1906 r. "Gdy
ndzarz, umczony ciarem dnia, zgi kolana, podnielimy go i
powiedzielimy mu, e ponad obokami s tylko chimery". Minister nie
powiedzia i nie mg powiedzie, e ndzarza, ktry "zgi kolana",
buruazja wyrwaa. z ndzy i daa mu dobrobyt.
Jeli buruazja francuska spodziewaa si osabi czujno klasy
robotniczej, to moga si wkrtce przekona o swej cakowitej pomyce.
wiadczyy o tym liczne strajki. W pocztkach Xx w. Francja bya tym
krajem Europy Zachodniej, w ktrym najwysza bya liczba strajkujcych.
Strajkowali grnicy, elektrycy, murarze, robotnicy przemysu spoywczego,
robotnicy portowi. W 1908 r. w wyniku wielkiego strajku w departamencie
Seine-et-Oise nastpio starcie manifestantw z wojskiem, pado czterech
robotnikw zabitych, kilkudziesiciu byo rannych.
Znaczenia i wymowy nie byy pozbawione ruchy pord funkcjonariuszy
pastwowych, ktrzy uwaali, e im rwnie przysuguje prawo strajku
podobnie jak robotnikom w fabrykach prywatnych. Rzd zdecydowanie
przeciwstawi si tym pogldom. W marcu 1909 r. zastrajkowali
funkcjonariusze pocztowi w Paryu. Wadze strajk ten uznay za nielegalny i
podjy ostre represje.
W marcu 1910 r. ogoszony zosta strajk powszechny na kolejach. Rzd
stan na stanowisku, e komunikacja naley do usug najwyszej
uytecznoci publicznej i w adnym wypadku nie moe by przerwana,
zarzdzi wic mobilizacj kolejarzy. Strajk zosta t drog szybko
zdawiony. Prezes ministrw Aristide Briand, niegdy socjalista i
propagator strajku powszechnego, by w Izbie Deputowanych przedmiotem
gwatownych atakw ze strony swych dawnych towarzyszy.
Walk klasow agodzi miay reformy spoeczne - 8-godzinny dzie pracy w
kopalniach, wprowadzony w 1905 r., przymusowy odpoczynek niedzielny w 1906
r. i wreszcie emerytury robotnicze w 1910 r.
Nacjonalizm francuski ulega znamiennym przemianom. Wyszed z tradycji
jakobiskich, z ideowego dziedzictwa rewolucji i czy w sobie dwa
sprzeczne elementy - szowinizm zakochany w armii i swoistego rodzaju
mesjanizm. Hasa pierwotnego nacjonalizmu francuskiego to granica Renu i
powoanie Francji do szerzenia szczytnych ideaw wolnoci w caym wiecie.
Potnym wstrzsem bya dla Francji klska roku 1870-1871. "Wspomnienia
narodowe i narodowe aoby - pisa w 1882 r. Ernest Renan - znacz wicej
ni zwycistwa, narzucaj bowiem obowizki, zmuszaj do zbiorowego
wysiku". Armi postawili Francuzi na piedestale. Bya ona "symbolem
jednoci narodowej i wcieleniem wszystkich nadziei patriotycznych"
(Girardet). "Chants du soldat" (Pieni onierza) Paul Deroulede'a cieszyy
si olbrzymi popularnoci.
Pod koniec Xix w. zmieni si radykalnie charakter nacjonalizmu
francuskiego, a moe raczej naleaoby powiedzie, e wtedy wanie powsta
francuski nacjonalizm. Nie oywiay go ju tradycje jakobiskie, mia
oblicze zdecydowanie prawicowe. Przeciwstawia si ostro "bdowi roku
1789", liberalizmowi, romantyzmowi, demokracji i republice. Republika -
zdaniem gwnego ideologa "nacjonalizmu integralnego" Charles Maurrasa -
wioda do anarchii i zarazem do tyranii, do anarchii u szczytu machiny
pastwowej przez zwyrodnienie parlamentaryzmu, do tyranii dla narodu
skutkiem biurokratycznej centralizacji. Panujcemu we Francji ustrojowi
przeciwstawi naleao monarchi "dziedziczn, nieparlamentarn i
zdecentralizowan". Maurras twierdzi, e w przeszoci wielk potg
osigny te pastwa, ktre miay rzd dziedziczny - monarchiczny lub
arystokratyczny. Monarchia daa potg Francji, arystokracja dziedziczna
staroytnemu Rzymowi i Wenecji.
Nacjonalizm francuski Xx w. nie wyrs z ucisku narodowego, lecz z
opozycji do rewolucji francuskiej i jej nastpstw.
Zwolennicy Maurrasa, grupujcy si dokoa pisma "L'Action Franaise", nie
zdobyli poparcia w szerokich masach, ich doktryna natomiast wzbudzia
zainteresowanie w koach intelektualistw i pord modziey akademickiej.
Ruch, zwany "rveil national" (przebudzeniem narodowym), wywoany zosta
agresywn, imperialistyczn polityk Niemiec, szczeglnie w 1905 i w 1911
r., i nie wiza si przyczynowo z dziaalnoci "L'Action Franaise".


Rozdzia dwudziesty:
Przymierze
francusko-rosyjskie


Sojusz francusko-rosyjski mia dawne tradycje. Francja ju od Xvi w. na
wschodzie szukaa sojusznikw przeciwko zagraajcej jej potdze
habsburskiej. Do zblienia i wsppracy z Rosj dy Napoleon I, Karol X,
Napoleon Iii. Francuzi wieo mieli w pamici, e yczliwa dla Prus
neutralno Rosji w latach 1870-1871 uatwia Niemcom zwycistwo. Myl wic
o zblieniu z Rosj i zabezpieczeniu si t drog przed gronym niemieckim
ssiadem miaa we Francji licznych zwolennikw. Obok wzgldw politycznych
take zainteresowania intelektualne kultur, a zwaszcza literatur
dalekiej, tajemniczej Rosji, tak ywe u Francuzw, pobudzone szeroko
czytan ksik Eugeniusza Melchiora de Vogue o powieci rosyjskiej, nie
byy bez znaczenia. Podobnie i w Rosji byy czynniki, ktre w Niemczech
upatryway niebezpieczestwo i chciay mu si przeciwstawi dziki wsparciu
si francuskich. Dziaa w tym duchu wpywowy przez pewien czas
dziennikarz, M. N. Katkow i przekonywa zarwno petersburskie koa
rzdzce, jak i spoeczestwo rosyjskie, e zwizek z Francj moe by dla
Rosji bardzo uyteczny.
A jednak zblienie pomidzy obu pastwami napotykao ogromne trudnoci.
Ustrj spoeczno-polityczny jednego i drugiego partnera budzi obustronn
gbok nieufno. Pooenie midzynarodowe nakazywao zarwno Paryowi,
jak i Petersburgowi dziaanie ostrone i powcigliwe.
Niech rosyjskich konserwatystw i monarchistw, dla ktrych republika
parlamentarno-buruazyjna niewiele si rnia od anarchizmu i rewolucji,
wyrazi lapidarnie minister spraw zagranicznych Giers w 1884 r. w rozmowie
z Herbertem Bismarckiem: "Zblienie z band w rodzaju Grevy, Clemenceau,
Floquet i podobnych im kanalii byoby samobjstwem". Nastpca tronu,
pniejszy Mikoaj Ii, pisa, e sojusz z Francj to "inwazja rewolucji".
Jednoczenie wielu republikanw francuskich ze wstrtem i pogard patrzyo
na samowadztwo caratu, na "reim kozacki", jak go okrelano. W Petersburgu
obawy budzia niestao rzdw republikaskich, w Paryu lkano si
samowoli cara i jego bliskich zwizkw dynastycznych z Berlinem.
Wsplnota interesw politycznych nie wydawaa si na razie na tyle silna,
aby pokona przeszkody ustrojowe i doprowadzi do sojuszu. Trudnoci w tej
mierze uj trafnie dziennik "Nowoje Wriemia" w artykule z 24 wrzenia 1889
r. "Gwna przeszkoda tego [francusko-rosyjskiego] porozumienia nie ley w
republikaskiej formie rzdu Francji, lecz w tym, e oba pastwa maj
wsplne cele jedynie negatywnej, nie za pozytywnej natury. Rosja nie
pozwoli, aby zaatakowano Francj, gdy jest ona jej potrzebna. Ale z
drugiej strony Rosja nie zacznie wojny z Niemcami, aby dopomc Francji do
odzyskania Alzacji i Lotaryngii. Francuzi uwaaj cara za obroc pokoju w
Europie, ale nie chc suy mu za narzdzie w polityce, ktr zwyko si
nazywa ambitnymi planami rosyjskimi na Wschodzie".
- Jednake co najmniej od r. 1887 rozwj sytuacji politycznej w Europie
szed w takim kierunku, e utrzymanie dotychczasowych zwizkw Petersburga
z Berlinem stawao si spraw coraz trudniejsz. Jak wiemy, traktat
reasekuracyjny, zawarty w czerwcu 1887 r., nie zapobieg konfliktowi
dyplomatycznemu niemiecko-rosyjskiemu, ktry wybuch ju w jesieni tego
samego roku. Dymisj Bismarcka i odmow jego nastpcy kanclerza Capriviego
odnowienia traktatu reasekuracyjnego poczytano w rosyjskich koach
rzdowych za dowd zasadniczych a niepomylnych zmian w polityce rzdu
Rzeszy. Nasuwa si std wniosek, e Rosja, rywalizujca z Wielk Brytani
w Azji, z Austro-Wgrami na Bakanach, pozbawiona dotychczasowych wizw z
Niemcami, powinna szuka zblienia z Francj. Myl ta budzia mimo wszystko
wci jeszcze silne opory w otoczeniu cara. Wzgldy wycznie polityczne
nie zdoayby zapewne oporu tego przeama. W gr wszed wszake waki
czynnik gospodarczy.
W wczesnych warunkach zacofania gospodarczego carska Rosja nie moga si
obej bez dopywu kapitaw. Skarb pastwa potrzebowa poyczek
zagranicznych. Wielkie kapitay byy niezbdne dla gospodarki narodowej,
wymagaa tego eksploatacja olbrzymich bogactw naturalnych kraju i
rozpoczte wanie jego uprzemysowienie. Potrzeby gospodarcze rosyjskie
pokryway przez duszy czas banki niemieckie. Wobec naprenia w
stosunkach z Niemcami i trudnoci stawianych w Berlinie, Rosja zwrcia si
w 1888 r. do wielkiego eksportera kapitaw, do Francji, ktra wezwanie
przyja z pen zadowolenia gotowoci. Pierwsza poyczka rosyjska na
dozbrojenie armii zacignita zostaa w 1888 r. w wysokoci 500 mln fr. Z
kocem 1889 r. zaduenie Rosji w bankach paryskich wynosio ju 2600 mln
fr. By to dopiero pocztek. Za pierwszymi milionami poszy dalsze. Dla
buruazji francuskiej byy to transakcje niezmiernie korzystne. Rosja
przedstawiaa ogromne moliwoci inwestowania kapitau, moga przy tym da
znacznie lepsze warunki ni Turcja, pastwa bakaskie czy kraje Ameryki
aciskiej, gdzie kapitalici francuscy rwnie umieszczali pienidze.
Jeszcze wiosn 1891 r. rosyjski minister spraw zagranicznych Giers
udzieli wymijajcej odpowiedzi na francuskie propozycje zawarcia ukadu.
Ale ju w par miesicy pniej nastpiy pierwsze kroki na drodze do
formalnego sojuszu. C wic spowodowao zmian nastrojw w Petersburgu?
Przedterminowo odnowiony zosta 6 maja 1891 r. traktat Trjprzymierza;
wkrtce pniej rzd woski poda fakt ten do wiadomoci publicznej.
Sytuacja przedstawiaa si wic w ten sposb, e Niemcy, ktre rok przedtem
nie chciay przeduy traktatu reasekuracyjnego z Rosj, teraz
przyspieszyy odnowienie sojuszu z Austro-Wgrami i z Wochami. W tym samym
czasie eskadra brytyjska wpyna do portu w Rijece w chwili, gdy krl
woski Humbert I skada tam wizyt cesarzowi Franciszkowi Jzefowi.
Przedterminowe odnowienie Trjprzymierza, jego zblienie z rywalk Rosji
Wielk Brytani wzbudziy zaniepokojenie nad New. Odpowiedzi rosyjsk
byo zaproszenie floty francuskiej do zoenia wizyty w Rosji.
W lipcu 1891 r. wpyna do Kronsztadu z oficjaln wizyt eskadra
francuska. Przyjcie byo uroczyste i serdeczne. Sensacj dla caego wiata
bya wiadomo, e car-samodzierca stojc na baczno wysucha
Marsylianki, odegranej przez rosyjsk orkiestr wojskow. Hymn ten, wwczas
powszechnie przez konserwatystw uwaany za rewolucyjny ("Przeciwko nam
wzniesiony jest krwawy sztandar tyranii"), by w Rosji zakazany. Teraz po
raz pierwszy odegrano go w obecnoci cesarza, zaraz po hymnie rosyjskim
Boe caria chrani. Aleksander Iii po wizytacji okrtw wojennych
francuskich zauway naiwnie: "Nie sdziem, e marynarze republikascy
mog mie tak postaw". Historyk rosyjski Nolde, opisujc te sceny,
wspomnia powiedzenie Henryka Iv: "Paris vaut bien une messe". W
kilkanacie dni po wizycie floty francuskiej ambasador niemiecki w
Petersburgu, genera von Schweinitz, pisa do ony: "ywi bolesne
przewiadczenie, e polityka dynastyczna, wspdziaanie monarchw przeciw
rewolucji zostao definitywnie pogrzebane".
Pruski genera nie myli si. 27 sierpnia 1891 r. zawarte zostao
pierwsze porozumienie midzy republik francusk a caratem, na razie co
prawda nie w formie oficjalnego ukadu, lecz w drodze wymiany not
dyplomatycznych. Oba rzdy postanowiy porozumiewa si we wszystkich
kwestiach, ktre by mogy zagrozi pokojowi. Gdyby za istotnie powstao
niebezpieczestwo wojny, a zwaszcza agresji na jedno z pastw ukadajcych
si, obaj partnerzy porozumiej si w sprawie rodkw, ktre naleaoby
zastosowa.
Nie by to jeszcze sojusz, lecz jedynie krok wstpny. Trudnoci nie byy
usunite. Rzd rosyjski szuka bowiem we Francji oparcia przeciwko Anglii i
Austrii, w mniejszym stopniu przeciwko Niemcom, rzd francuski za chcia
widzie w Rosji sprzymierzeca wanie przeciwko Niemcom; chcia, aby w
razie konfliktu zbrojnego Niemcy musieli prowadzi dziaania wojenne na dwa
fronty, ywi za obaw, i Rosjanie wszystkie swe siy rzuc na Austri,
Francji za pozostawi cay ciar wojny z najsilniejszym przeciwnikiem.
Trzeba byo caego roku stara i zabiegw francuskich, aeby wreszcie
doprowadzi do podpisania 17 sierpnia 1892 r. konwencji wojskowej.
Stanowia ona, e jeli Francj zaatakuj Niemcy lub Wochy poparte przez
Niemcy, Rosja uyje wszystkich si bdcych do jej dyspozycji, aby uderzy
na Niemcy. I z drugiej strony, jeli Rosj zaatakuj Niemcy lub Austria
wsparta przez Niemcy, Francja wszystkimi siami bdcymi w jej dyspozycji
wystpi przeciwko Niemcom. Okrelono, e Francja wystawi na froncie
niemieckim co najmniej 1300 tys. onierzy, Rosja od 700 do 800 tys.,
pozostaa cz armii rosyjskiej przeznaczona bya do akcji przeciwko
Austrii.
Ukad ten, noszcy miano konwencji wojskowej, by w istocie traktem
przymierza, okrela bowiem casus foederis. Widniay wszake pod nim
jedynie podpisy szefw sztabu, generaw de Boisdeffre i Obruczewa, std
nie mia mocy wicej pastwo. Trzeba wic byo nada mu form umowy
midzypastwowej. Sprawa przecigna si tym razem jeszcze duej, bo
ptora roku. Zastrzeenia i danie wprowadzenia dwch poprawek czy
wyjanie wysun rzd francuski. Wiksze znaczenie miao stanowisko Rosji.
Rzd carski znowu wyranie gra na zwok. Skandal panamski, ktry wybuch
jesieni 1892 r. i rzuci cie na liczne czoowe osobistoci Iii Republiki,
wywoa w Petersburgu zaniepokojenie, czy mona si czy ze
skompromitowanym i niepewnym reimem. Rzd rosyjski podj now prb
porozumienia z Niemcami, w ktrej obie strony odwoyway si do
solidarnoci monarchicznej. Wilhelm Ii tumaczy w styczniu 1893 r.
przybyemu do Berlina nastpcy tronu rosyjskiego, e polityka pastw
centralnych to "ochrona interesw monarchicznych przeciwko radykalizmowi,
socjalizmowi, nihilizmowi e tutti quanti". Mikoaj potakiwa i wspomnia o
odnowieniu przeciwfrancuskiej koalicji z 1813 r.
Wymiana frazesw monarchistycznych nie moga wszake zastpi realnej
wsppracy rosyjsko-niemieckiej w dziedzinie, ktra w danej chwili miaa
dla rzdu carskiego istotne znaczenie. Niedobory skarbu, ze urodzaje i
gd w niektrych prowincjach cesarstwa zmuszay rzd do zacignicia
wikszej poyczki zagranicznej. Propozycja zrealizowania jej w Niemczech
zostaa odrzucona. Rzd carski potrzebn mu pomoc finansow mg znale
jedynie w bankach paryskich. W padzierniku 1893 r. przybya do Tulonu z
rewizyt eskadra rosyjska entuzjastycznie przyjta przez rzd i
spoeczestwo francuskie. W dniach 27 grudnia 1893 r. i 4 stycznia 1894 r.
nastpia wymiana listw pomidzy ministrami spraw zagranicznych. Listy
stwierdzay, e konwencja wojskowa zostaa ostatecznie przez oba rzdy
zaaprobowana w ustalonej formie. Przymierze francusko-rosyjskie stao si
faktem dokonanym.
Rzecz znamienna, e w zerwaniu tradycyjnych wizw przyjani midzy
Niemcami a Rosj i w dziele zblienia rosyjsko-francuskiego du rol
odegray ywioy najbardziej w Rzeszy reakcyjne - pruscy junkrzy. Junkrzy w
obawie przed konkurencj rosyjskich podw rolnych niejednokrotnie zmuszali
rzd berliski do polityki, ktra mocno naruszaa interesy rolnictwa
rosyjskiego, a i skarb carski naraaa na straty. Zamknicie niemieckiego
rynku pieninego, wojna celna niemiecko-rosyjska toczona w interesie
junkrw w 1893 r. byy to czynniki, ktre otwieray caratowi drog do
sojuszu z Iii Republik.
Naprzeciwko Trjprzymierza (Niemcy, Austro-Wgry, Wochy) stano
Dwuprzymierze (Francja, Rosja).


Rozdzia dwudziesty
pierwszy:
Delcasse i entente
cordiale


Po zawarciu przymierza, zwizki pomidzy Paryem a Petersburgiem ukaday
si w cigu kilku lat w ten sposb, e Francja staraa si, aby sojusznik
rosyjski nie wplta jej w swe powikania na Bakanach i na Dalekim
Wschodzie. Rosja za unikaa wmieszania we francuskie komplikacje
afrykaskie. Alians francusko-rosyjski by wic wwczas do ograniczony w
swym zasigu i oddziaywaniu.
Sytuacja ulega zmianie, gdy w czerwcu 1898 r. ster francuskiej polityki
zagranicznej uj Theophile Delcasse, dawny ucze Gambetty. Nowy minister
upatrywa gwnego wroga Francji w Niemczech, tote porzuci polityk swego
poprzednika Gabriela Hanotaux pewnego rodzaju wsppracy i porozumienia ze
wschodnim ssiadem. Jako cel swej dziaalnoci postawi natomiast
wzmocnienie aliansu z Rosj, wyrwnanie stosunkw z Wochami, a nade
wszystko z Angli. Delcasse przeprowadzi w 1899 r., e cel sojuszu
okrelono nie jak w tekcie pierwotnym jako "utrzymanie pokoju", lecz
"utrzymanie rwnowagi". By to zwrot dyplomatyczny w ostrony, zrczny
sposb wskazujcy na tendencj obu rzdw do interpretacji rozszerzajcej
ukadu. Francuzi spodziewali si, e w wypadku zmian w Europie formua ta
pozwoli im wysun kwesti Alzacji i Lotaryngii. W praktyce nowe okrelenie
celw ukadu nie miao znaczenia, gdy Rosja coraz bardziej ciar swych
zainteresowa i swej polityki przesuwaa na Daleki Wschd.
Wochy od kilkunastu lat pozostaway z Francj w konflikcie. Obok
wzgldw politycznych, ktre nakazay im szuka oparcia u pastw
centralnych, dziaay i wzgldy gospodarcze, mianowicie dugotrwaa wojna
handlowa wosko-francuska, ktra jeszcze bardziej przyczynia si do
zaostrzenia stosunkw pomidzy Rzymem a Paryem, oraz wspzawodnictwo o
zawadnicie Tunezj.
Wszake z kocem Xix w. sytuacja ulega zmianie. Wochy w wojnie celnej z
Francj poniosy straty i pragny zatarg ten zlikwidowa. Nieudana prba
opanowania Etiopii i klska pod Adu w 1896 r. przekonaa Wochw, e
jedynie w Afryce Pnocnej, w Trypolitanii, mog znale pole dla swej
ekspansji imperialistycznej. Ale tam wanie potrzebna bya dobra wola
Francji. W 1896 r., w zamian za pewne ustpstwa polityczne i gospodarcze,
Wochy uznay protektorat Francji nad Tunezj.
Ponadto rokowania gospodarcze wosko-francuskie doprowadziy do zawarcia
w 1898 r. traktatu handlowego, ktry zakoczy wojn celn. Droga do
zblienia politycznego bya utorowana. 14 grudnia 1900 r. podpisana zostaa
tajna umowa wosko-francuska w przedmiocie polityki kolonialnej. Wochy
zobowizay si nie przeciwdziaa ekspansji francuskiej w Maroku. Francja
uznaa Trypolitani za sfer interesw woskich. Kolejny powany krok
uczyniono w dwa lata pniej. cile tajny ukad polityczny datowany 10
lipca 1902 r. okreli stanowisko, jakie miay zaj Wochy w razie
konfliktu francusko-niemieckiego. Wochy zapewniy, e w adnym wypadku nie
wystpi zbrojnie przeciwko Francji nie tylko wtedy, gdyby Francja zostaa
zaatakowana przez Niemcy, ale take wtedy, gdyby sama wszcza wojn z
Niemcami na skutek, jak to okrelono "prowokacji bezporedniej".
Zblienie francusko-angielskie byo duo waniejsze i zarazem duo
trudniejsze. Narody francuski i angielski dzielia stara, zadawniona
niech i nieufno sigajca czasw Joanny d'Arc i wojny stuletniej,
konfliktw Xvii i Xviii w., kampanii napoleoskich wreszcie. Niech t
zaostrzyo wieo doznane po stronie francuskiej upokorzenie od Anglii w
Faszodzie w 1898 r., po stronie angielskiej za manifestacyjna rado, z
jak Francja witaa klski zadawane Anglikom przez Burw. Nie mona
lekceway panujcych w spoeczestwie nastrojw, ale nie mog one
decydowa o kierunku polityki. Decyduje interes narodowy. A interes ten
nakazywa ssiadom po obu stronach kanau La Manche wzajemne zblienie i
porozumienie.
Francja zdawaa sobie spraw z tego, e mimo wszystko znajduje si wci
w stanie odosobnienia. Sojusznik rosyjski pochonity swymi sprawami
azjatyckimi nie mg da ostatecznego poparcia przeciwko Niemcom. Ukady z
Wochami zabezpieczay Francj od ataku na froncie alpejskim, osabiay
pastwa centralne, ale te nie przyniosy nic poza tym.
Ale i Anglia widziaa coraz wicej ujemnych stron w swej splendid
isolation, w swym "wspaniaym odosobnieniu". Ujawnio si to zwaszcza
podczas wojny z Burami, gdy caa Europa zajmowaa stanowisko
antyangielskie. Naleao wyj ze stanu izolacji i poszuka, jeli nie
sojusznikw, to w kadym razie partnerw. Zblienie z Rosj wydawao si
nieprawdopodobne z uwagi na rywalizacj w Azji. Niemcy uparcie odrzucali
prby porozumienia.
Wochy jako punkt oparcia na kontynencie byy zbyt sabe. Pozostawaa
jedynie Francja.
Terenem cierania si interesw francuskich i angielskich byy kolonie. W
pocztkach Xx w. imperializmy te najsilniej zderzay si w Egipcie i w
Maroku. Egipt pozostawa pod hegemoni angielsk. Ale Francuzi zachowali w
kraju faraonw due wpywy gospodarcze (poyczki) i kulturalne (szeroka
znajomo jzyka francuskiego, szkoy francuskie, Egipcjanie koczcy
francuskie wysze uczelnie) i nieraz przyczyniali Anglikom znacznych
trudnoci.
Maroko byo pastwem niezalenym. Rzd sutaski wszake, tzw. Maghzen,
saby i nieudolny, nie panowa nad sytuacj w kraju. Pooenie geograficzne
Maroka i jego bogactwa naturalne czyniy je przedmiotem zaborczych de
pastw europejskich. Interesowaa si nim Francja, ktrej posiadoci
algierskie graniczyy z Marokiem i ktra chciaa opanowa ca Afryk
Pnocno-Zachodni. Interesowaa si nim take Wielka Brytania z uwagi na
twierdz angielsk w Gibraltarze i znaczenie Maroka dla poczenia midzy
Oceanem Atlantyckim a Morzem rdziemnym. Zainteresowana bya tu take
Hiszpania, bliska ssiadka, ale znaczenie jej byo duo mniejsze.
Na tym tle zarysoway si moliwoci porozumienia francusko-angielskiego.
Francuzi podejmujc negocjacje rozumieli, e zdobycie rozstrzygajcego
wpywu w Egipcie nie jest ju moliwe; kart t przegrali definitywnie w
1882 r. Anglicy zdawali sobie spraw z tego, e sabo militarna, ktr
tak dobrze pokazaa wojna z Burami, nie pozwoli im na opanowanie Maroka.
Taka realistyczna ocena sytuacji z obu stron stanowia podstaw zblienia.
Zwolennikiem jego i propagatorem by m.in. krl angielski Edward Vii. W
1903 r. przyby on z oficjaln wizyt do Parya; przyjty pocztkowo
chodno, niekiedy nawet wrogo (podczas przejazdu krla ulicami Parya
paday okrzyki na cze Burw i majora, Marchanda), zdoby sobie wkrtce
uznanie i sympati Francuzw. Pierwsze lody zostay przeamane. W dwa
miesice pniej prezydent Loubet uda si z rewizyt do Londynu.
Rokowania majce na celu usunicie istniejcych pomidzy obu mocarstwami
trudnoci prowadzone byy w Londynie przez sekretarza stanu w Foreign
Office lorda Lansdowne i ambasadora francuskiego Paula Cambona. Po ptora
roku doprowadziy do podpisania 8 kwietnia 1904 r. ukadw, ktre
zapocztkoway francusko-angielsk Entente Cordiale. Nie by to bynajmniej
traktat sojuszu regulujcy zasady wspdziaania, lecz jedynie umowa
usuwajca dotychczasowe punkty tarcia. Rzd francuski zobowiza si nie
stawia przeszkd wpywom angielskim w Egipcie, rzd brytyjski przyrzek
nie przeciwdziaa wpywom francuskim w Maroku. Tajne aneksy przewidyway
ogoszenie protektoratu Wielkiej Brytanii nad Egiptem, Francji za nad
Marokiem. Ponadto, w zamian za zrzeczenie si niektrych przywilejw
dotyczcych poowu ryb w Nowej Funlandii, Francja otrzymywaa nowe
terytoria w dolinie Senegalu i w Nigerii, co zaokrglajc jej posiadoci w
Afryce tworzyo z nich zwart cao. Kolejne punkty porozumienia
przewidyway podzia Syjamu na strefy wpyww.
Umowa z kwietnia 1904 r. rozpocza okres bliszej i cilejszej
wsppracy francusko-angielskiej i staa si podstaw pniejszego sojuszu
z lat 1914-1918.
Niemcy obserwowali bacznie rozwj sytuacji. Ich gospodarcze interesy w
Maroku nie byy wielkie. Przebywao tam zaledwie okoo 130 Niemcw, midzy
nimi przedstawiciel firmy Krupp. W 1903 r. Niemcy sprzedali Marokaczykom
za 4 mln marek towarw, gwnie broni, sprowadzili za 4,5 mln. Nie byy to
wic due sumy. Ale pod wzgldem politycznym Maroko byo atutem, ktry
naleao wygra. Byo klinem, ktry mona byo wbi pomidzy Francj i
Angli. Kanclerz Blow i jego doradcy rozumowali w ten sposb: jeli Niemcy
wysun roszczenia do Maroka, Anglia za nie udzieli Francji dostatecznego
poparcia (a tego rzd Rzeszy by pewien), to Francuzi przekonaj si, e
przyja angielska jest dla nich bez wartoci, a w takim razie Entente
Cordiale bdzie rozbita. Chwila sprzyjaa Niemcom, nie grozia im bowiem
wojna na dwa fronty, gdy Rosja, wstrzsana rewolucj i zajta walkami w
Mandurii, w aden sposb nie mogaby wystpi u boku Francji.
Cesarz Wilhelm, odbywajc podr swym jachtem, wyldowa 31 marca 1905 r.
na kilka godzin w Tangerze i - jak gosi urzdowy komunikat - owiadczy,
e skada wizyt sutanowi jako "niezalenemu wadcy". Bya to wyrana
demonstracja pod adresem mocarstw, ktre uoyy si midzy sob co do losu
Maroka.
Wyzwanie to dobrze zrozumiano w Paryu. W tej sytuacji w rzdzie
francuskim zarysoway si dwa pogldy. Delcass uwaa, i Niemcy bluffuj
i w adnym wypadku nie posun si do wojny, a jeli by nawet zaszed ten
nieprawdopodobny wypadek, Wielka Brytania ca sw potg wystpi po
stronie Francji. Ugi si przed wol Niemiec znaczy to zerwa przyja z
Angli i zda si na dobr wol Berlina. Przeciwnego zdania by prezes Rady
Ministrw i minister finansw, Maurice Rouvier; sdzi on, e
niebezpieczestwo wojny ze strony Niemiec byo realne; a na pomoc angielsk
nie mona byo liczy.
6 czerwca 1905 r. sprawa stana na porzdku dziennym obrad rzdu, Rada
Ministrw znaczn wikszoci gosw wypowiedziaa si przeciwko opinii
ministra spraw zagranicznych. Delcasse odosobniony poda si do dymisji.
Gdy wychodzi z sali obrad, jeden z ministrw powiedzia mu: "Historia
przyzna Panu suszno". Czy istotnie przyznaa? W pewnej mierze
niewtpliwie tak. Przyja z Angli, gwne dzieo Delcassego, przetrwaa
kryzys 1905 r., umocnia si i wytrzymaa w latach pierwszej wojny
wiatowej najsilniejsz prb ycia. Delcasse popeni wszake duy bd
zapominajc, e polityka zagraniczna jest tylko funkcj wewntrznej. Ot
Francja wczesna, gboko wstrznita spraw Dreyfusa, zapltana w
roznamitniajc umysy walk z Kocioem, ogarnita nieufnoci do armii i
nastrojami antymilitarystycznymi, nie bya ani materialnie, ani moralnie
zdolna do wojny. Std energiczna i ruchliwa polityka Delcassego poczona
bya z wielkim ryzykiem i grozia wpltaniem Francji w konflikty ponad jej
siy.
Niemcy odniosy, jak si wydawa mogo sukces. Zmusiy do dymisji
niebezpiecznego przeciwnika - Delcassego, upokorzyy Francj, doprowadziy
wreszcie do zwoania midzynarodowej konferencji w sprawie Maroka. W
zamierzeniach polityki niemieckiej miaa ona zniweczy pierwszestwo
wpyww francuskich w tym kraju, a pod pokrywk "otwartych drzwi" dla
wszystkich utorowa drog niemieckim interesom imperialistycznym.
Konferencja zebraa si 16 stycznia 1906 r. w Algeciras, w poudniowej
Hiszpanii i obradowaa do 7 kwietnia. Niemcy, wbrew swym oczekiwaniom, byy
zupenie odosobnione i znajdoway poparcie wycznie ze strony
sojuszniczych Austro-Wgier. Inne mocarstwa natomiast, a wic Anglia,
Rosja, ktra zabiegaa o poyczki w bankach francuskich, Wochy, Stany
Zjednoczone popieray stanowisko Francji. Zgodnie z dezyderatem francuskim
mandat zorganizowania policji w portach marokaskich otrzymaa Francja
pospou z Hiszpani. Kapitalici francuscy, angielscy, hiszpascy i
niemieccy mieli zorganizowa marokaski bank pastwowy. Midzynarodowy
charakter ukadw otwiera wszake przed Niemcami moliwo podejmowania
kwestii marokaskiej i krzyowania t drog planw Parya.
Dobre stosunki pomidzy Paryem a Londynem skaniay zarwno rosyjskiego
sojusznika Francji, jak i zaprzyjanion z ni Angli, do myli o wzajemnym
zblieniu i wyrwnaniu istniejcych sprzecznoci i trudnoci. Rosja, po
klsce w Mandurii, przygotowywaa si do wznowienia bardziej aktywnej
polityki na Bakanach. Musiao to pocign za sob zaostrzenie
przeciwiestw rosyjsko-austriackich i rosyjsko-niemieckich. Ponadto Rosja
spodziewaa si znale na rynku londyskim potrzebne jej kredyty. Anglia
za upatrywaa w Cesarstwie Rosyjskim przeciwwag Niemiec na kontynencie.
W tej sytuacji doszo do podpisania 31 sierpnia 1907 r. ukadw pomidzy
Wielk Brytani a Rosj. Dotyczyy one wycznie spraw Azji rodkowej
Persji, Tybetu i Afganistanu. Persj ukad dzieli na trzy strefy: pnocn
- wpyww rosyjskich, poudniowo-wschodni - wpyww angielskich i rodkow
- "neutraln", a wyraajc si cilej, wspln. Rosja zobowizaa si
powstrzyma od akcji rozszerzenia wpyww w Afganistanie, Anglia - w
Tybecie.
Podobnie jak angielsko-francuska Entente Cordiale z 1904 r. umowa
angielsko-rosyjska nie bya traktatem przymierza, a jedynie porozumieniem
co do usunicia sprzecznoci interesw w Azji rodkowej. Wprawdzie rosyjski
minister spraw zagranicznych A. P. Izwolski zdecydowa si zawrze ukad z
Wielk Brytani dopiero wtedy, gdy uzyska w Berlinie zapewnienie, i
Niemcy nie wystpi z tej racji przeciwko Rosji, tak jak wystpiy
przeciwko Francji po zawarciu Entente Cordiale, ale zblienie midzy
Londynem a Petersburgiem zostao zainaugurowane i oba mocarstwa weszy na
drog, ktra w kilka lat pniej doprowadzi je do formalnego sojuszu
przeciwko Niemcom.
Powstae t drog Trjporozumienie - Triple Entente (Francja, Wielka
Brytania, Rosja) stano naprzeciw Trjprzymierza - Triple Alliance
(Niemcy, Austro-Wgry, Wochy).


Rozdzia dwudziesty
drugi:
Wochy


Wybuch wojny francusko-niemieckiej w lipcu 1870 r. spowodowa wycofanie z
Pastwa Kocielnego garnizonu francuskiego, strzegcego wadzy wieckiej
papiey. 20 wrzenia 1870 r. wojska woskie wkroczyy przez Porta Pia do
Wiecznego Miasta. Rzym ogoszony zosta stolic Krlestwa Woskiego.
Ukoczony zosta proces jednoczenia Woch pod egid Piemontu i dynastii
sabaudzkiej. Poza granicami nowego krlestwa znajdoway si jedynie
terytoria peryferyjne, o mniejszym znaczeniu, jak Trydent i Triest.
Nard woski by spadkobierc wietnych tradycji potgi politycznej
staroytnego Rzymu, duego znaczenia gospodarczego bogatych miast woskich
w redniowieczu i wreszcie doniosej, wiatowej roli Wochw w dziedzinie
kultury.
Na przekr wielkim tradycjom rzeczywisto ukadaa si ciko.
Wielowiekowe rozbicie kraju przyczynio si do jego nierwnomiernego
rozwoju. Przeciwstawiay si wzajemnie obce sobie i dalekie - Pnoc, gdzie
rozwija si ju przemys, gdzie dziaaa zamona buruazja, gdzie w
rolnictwie zaczto prowadzi gospodark kapitalistyczn, i Poudnie, gdzie
przewaay stosunki feudalne, gdzie nie byo przemysu, a miejscowe
rzemioso coraz gorzej wytrzymywao konkurencj wyrobw fabrycznych
Mediolanu i innych orodkw pnocnych. Dotkliwie dawa si Wochom we
znaki brak zasadniczych podstaw wczesnego przemysu - wgla i elaza.
Zoa rudy elaznej na Sardynii, Elbie i na pnocy w Valle d'Aosta nie
zaspokajay potrzeb przemysu woskiego. Braki te z czasem zdoali Wosi
opanowa, jeli nie cakowicie, to w duej mierze. Importowany wgiel
(gwnie angielski - przez Genu) oraz energia wodna umoliwiay powstanie
i wzgldnie pomylny rozwj przemysu bawenianego i jedwabniczego (ktry
zacz nawet konkurowa z jedwabnictwem lyoskim), przemysu elaznego i
chemicznego, pniej take fabryk samochodw. Due postpy czynio na
Pnocy i rolnictwo. Tym bardziej uderza zastj, zacofanie i ubstwo
Poudnia.
W 1871 r. Wochy liczyy (w okrgych liczbach) 27 mln mieszkacw, w
1903 r. liczba ta wzrosa do 33 mln, a w 1914 r. do 37 mln. Zacofanie
gospodarcze kraju byo powodem licznego wychodstwa zarobkowego. W 1913 r.
przeszo 4 mln Wochw przebywao na emigracji. Gwna masa wychodcw
kierowaa si do Stanw Zjednoczonych, Argentyny i Brazylii.
W dziedzinie politycznej due znaczenie mia konflikt pomidzy Wochami a
Watykanem. Papie Pius Ix nie uzna zaboru Rzymu i zabroni katolikom
woskim udziau w gosowaniu do parlamentu i wysuwania wasnych kandydatw.
Bya to zasada "ani wybrani, ani wyborcy" (ne eletti ne elettori). Zarwno
na terenie midzynarodowym, jak i w polityce wewntrznej konflikt ten
przysparza Wochom znacznych trudnoci.
Now osobliwoci Rzymu by podwjny korpus dyplomatyczny akredytowany
przy Watykanie i przy Kwirynale, tzn. przy krlu woskim; Kwiryna by
rezydencj krlewsk.
Sprawy ustrojowo-polityczne regulowa statut Krlestwa Sardynii, nadany w
1848 r. przez krla Karola Alberta, rozszerzony nastpnie na cae
zjednoczone Wochy. Konstytucja ta utrzymywaa ustrj monarchiczny z koron
dziedziczn w domu sabaudzkim, z rzdem odpowiedzialnym przed
przedstawicielstwem narodowym, z parlamentem dwuizbowym - Senat z nominacji
doywotniej, Izba Deputowanych z wyboru. Prawo wyborcze pocztkowo do
zacienione (cenzus podatkowy, cenzus wyksztacenia) rozszerzono w 1882 r.,
a jeszcze bardziej w 1912 r. Liczba uprawnionych do gosowania, ktra w
pierwszych latach po zjednoczeniu wynosia okoo 0,5 mln, a po 1882 r. 2
mln, wzrosa po reformie wyborczej z 1912 r. do prawie 9 mln.
Korona wywieraa dyskretny, ale niewtpliwy wpyw na rzdy. Panowali
wwczas kolejno - Wiktor Emanuel Ii, syn jego Humbert I (zamordowany przez
anarchist) i wnuk Wiktor Emanuel Iii.
Rzdy sprawowaa pocztkowo tzw. prawica, tzn. liberalna szlachta
Piemontu i Lombardii (premierzy Giovanni Lanza 1869-1873 i Marco Minghetti
1873-1876, minister finansw Quintino Sella). Prawica dya do
ugruntowania wieo dokonanej jednoci i utrwalenia potgi pastwa.
Wzmocnienie armii i floty, utworzenie jednolitego sprawnego aparatu
administracyjnego, budowa kolei wicych rne czci kraju - oto gwne
czci programu, ktry staraa si realizowa. Sab stron rzdw prawicy
byy wysokie podatki (zwaszcza od przemiau zboa i od tytoniu), ktre
nadmiernie obciay niezamone spoeczestwo.
W 1876 r. do wadzy dosza nie bez wspudziau krla Wiktora Emanuela Ii
tzw. lewica. Jej przywdcami politycznymi byli przewanie ludzie z
Poudnia, najczciej dawni dziaacze republikascy, m.in. Agostino
Depretis (premier w latach 1876-1878 i 1881-1887) i Francesco Crispi
(premier w latach 1887-1891 i 1893-1896). Politycy ci stanli teraz na
gruncie rojalizmu w myl powtarzanego chtnie powiedzenia, e "monarchia
nas czy, republika by nas dzielia".
Popieray lewic wielki przemys i finanse. Rzdy lewicowe wprowadziy w
1878 r. ca dla ochrony sabego, zaczynajcego si dopiero rozwija
przemysu, organizoway wystawy powszechne (w Mediolanie w 1881 r., w
Turynie w 1884 r.) dla wzmoenia wytwrczoci rodzimej; wykazyway rwnie
duo wicej zrozumienia interesw redniej i drobnej buruazji oraz dyy
do pozyskania mas pracujcych. Suyo tym celom niedue obnienie
podatkw, wprowadzenie w 1877 r. przymusu szkolnego (3-letnie nauczanie),
wspomniane ju rozszerzenie prawa wyborczego w 1882 r., ubezpieczenie
pastwowe od nieszczliwych wypadkw w 1883 r., prawo o ochronie pracy
dzieci w 1886 r.
Rzdami lewicy zachwia kryzys gospodarczy w latach 1893-1894 i klska w
wojnie z Etiopi w 1896 r. Upado kilku bankw odsonia dokonywane tam
wielkie naduycia, a przede wszystkim wiadczenia pienine na rzecz
wpywowych politykw obozu rzdowego.
Kryzys zaostrzy walk klasow i przyspieszy rozwj ruchu robotniczego.
Od 1882 r. dziaaa Woska Partia Robotnicza, od 1884 r. Woska Partia
Rewolucyjno-Socjalistyczna. Na zjedzie w Genui w 1892 r. zawizana zostaa
Woska Partia Pracy, od 1895 r. noszca nazw Woskiej Partii
Socjalistycznej (Partito Socialista Italiano - PSI). Zjazd genueski
uchwali program partyjny oparty na doktrynie Marksa i odgrodzi si
stanowczo od silnego we Woszech anarchizmu.
Duy wpyw na pogldy modego pokolenia inteligencji woskiej miao
czasopismo "Critica Sociale", ktre w 1891 r. zaczli wydawa w Mediolanie
Filippo Turati i Leonida Bissolati. Wykady, ktre na uniwersytecie
rzymskim prowadzi prof. Antonio Labriola jak rwnie jego publikacje
naukowe zaznajamiay spoeczestwo woskie z zasadami materializmu. W
koach intelektualnych socjalizm zdoby uznanie i licznych sympatykw.
Nalea do nich znany pisarz Edmondo De Amicis, autor Serca, poeta Giovanni
Pascoli, kryminolog Cesare Lombroso, historyk Guglielmo Ferrero.
Obok organizacji robotniczych dziaajcych w orodkach przemysowych na
Pnocy zaczy si tworzy zwizki robotnicze (Fasci dei Lavoratori) na
Sycylii, gdzie kryzys ostro da si we znaki i gdzie zarobki robotnikw
rolnych i grnikw spady niemal do poowy. Lata 1893 i 1894 przyniosy
rozruchy na Sycylii oraz w wielu jeszcze innych czciach Woch. Na Pnocy
strajkowano na znak solidarnoci z brami sycylijskimi.
Rzd Crispiego stumi ten ruch z ca bezwzgldnoci. W wielu
miejscowociach wprowadzono stan oblenia. Spokj zosta zreszt
przywrcony tylko pozornie i tylko chwilowo. W 1898 r. w zwizku z
podroeniem chleba nowa fala rewolucyjnego wrzenia ogarna Wochy. Z
najwiksz si powsta tym razem Mediolan. Ogoszono tam stan wojenny i po
kilkunastu dniach rozruchy krwawo zdawiono. Rzd pod przewodnictwem gen.
Luigi Pelloux (1898-1900) wszed na drog ostrych represji i wnis do
parlamentu projekty ustaw majcych na celu ograniczenie wolnoci prasy,
stowarzysze i zgromadze. Opr w stosunku do tych wnioskw by tak silny,
i rzd rozwiza Izb. Wybory w czerwcu 1900 r. wzmocniy wszake
opozycj. M.in. liczba posw socjalistycznych z 16 wybranych w 1897 r.
wzrosa w 1900 r. do 33. Gen. Pelloux otrzyma dymisj, a jego nastpcy
(Giuseppe Saracco 1900-1901, Giuseppe Zanardelli 1901-1903, Giovanni
Giolitti 1903-1905) zajli si ustawodawstwem spoecznym i t drog
pragnli agodzi walk klasow. Wydane wic zostay ustawy o ochronie
pracy kobiet w 1902 r., o inwalidach pracy w 1904 r., o odpoczynku
niedzielnym, o pracy nocnej w piekarniach, o pracy na polach ryowych. W
1902 r. utworzono przy ministerstwie handlu i przemysu Urzd Pracy
(Ufficio del Lavoro).
Skad parlamentu uleg w pocztkach Xx w. zmianie nie tylko przez
wzmocnienie frakcji socjalistycznej. W izbie znalaza si teraz pokana
liczba posw katolickich, wzgldnie zwizanych z katolikami. W 1904 r.
papie Pius X uchyli obowizujcy dotychczas katolikw zakaz udziau w
wyborach. Nie utworzono wprawdzie jeszcze stronnictwa o charakterze
wyznaniowym (Woska Partia Ludowa - Partito Popolare Italiano o charakterze
katolickim powstaa dopiero po I wojnie wiatowej), ale prasa katolicka
wskazywaa kandydatw, ktrzy zobowizali si broni na terenie
parlamentarnym programu katolickiego, zwaszcza w szkolnictwie. Wybory w
1913 r., pierwsze po rozszerzeniu prawa wyborczego, wprowadziy do Izby 50
socjalistw i 228 deputowanych wybranych gosami katolikw na zasadzie
uprzednio zacignitych zobowiza. Zobowizania te to tzw. pakt
Gentiloniego, nazw da mu Ottorino Gentiloni, prezes Unii Katolickiej.
Czoowym politykiem pierwszych lat Xx w. by Giovanni Giolitti,
wielokrotny premier (1892-1893, 1903-1905, 1906-1909, 1911-1914,
1920-1921) i minister spraw wewntrznych. Giolitti, zrczny taktyk
parlamentarny, bez szerszych horyzontw politycznych, bez dugofalowego
programu, rzdzi od wypadku do wypadku; zna i uwzgldnia potrzeby
lokalne i yczenia bardziej wpywowych posw i umia zapewni sobie t
drog wikszo po obu stronach Izby.
W dziedzinie polityki zagranicznej sabe Wochy szukay pocztkowo
oparcia w Niemczech. Od Francji oddalaa je zarwno obawa przed poparciem
papiea przez katolikw francuskich, jak i rywalizacja kolonialna na
terenie Tunezji. Tote Wochy zawary w 1882 r. z Niemcami i Austro-Wgrami
traktat Trjprzymierza; traktat ten, kilkakrotnie przeduany, pozostawa w
mocy do pierwszej wojny wiatowej.
Na duszy dystans Niemcy nie mogy jednak rywalizowa we Woszech z
Francj. Orodkiem niemieckich wpyww gospodarczych mia by zaoony w
1894 r. w Mediolanie przez grup bankw berliskich Woski Bank Handlowy
(Banca Commerciale Italiana). Instytucja ta wszake nie zdobya sobie
dostatecznego znaczenia. Taryfy celne Rzeszy nie byy korzystne dla rozwoju
przemysu woskiego i zraay woskie koa gospodarcze do Niemcw. Po 1898
r., gdy zakoczona zostaa wojna celna francusko-woska, cignca si od
1888 r., zacz si wikszy napyw do Woch kapitau francuskiego i otwarta
zostaa droga do zblienia politycznego pomidzy Rzymem i Paryem.
Wochy do wczenie rozpoczy ekspansj kolonialn. W 1881 r. zajli
Wosi port Assab nad Morzem Czerwonym, w 1885 r. Massau; w ten sposb
powstaa kolonia Erytrea. Prba opanowania Etiopii w 1896 r. zakoczya si
klsk pod Adu 1 marca 1896 r. To niepowodzenie wywoao dymisj rzdu
Crispiego i odsunicie lewicy od wadzy. Zaostrzyo take walki wewntrzne
w kraju i przyczynio si z jednej strony do wzrostu wpyww
socjalistycznych, z drugiej za do powstania, pocztkowo w koach
intelektualnych, kierunku nacjonalistycznego. Jego heroldami byli pisarz
Enrico Corradini i poeta Gabriele D'Annunzio. Corradini gloryfikowa
wspania przeszo Italii, uwaa Wochy za dziedzica staroytnego Rzymu,
atakowa "starczo" i "zgrzybiao" buruazji woskiej. W miejsce ideaw
wolnoci i rwnoci stawia dyscyplin i posuszestwo, uczy, e czowiek
powinien y pord niebezpieczestw i trudnoci i dziaa agresywnie.
Zwulgaryzowane uamki doktryny Corradiniego przej po pierwszej wojnie
wiatowej faszyzm.
W 1911 r. Wochy, wzmocnione gospodarczo, wszczy wojn o podbj
posiadoci tureckich w Afryce Pnocnej - Trypolitanii i Cyrenajki. Sprawa
bya dobrze przygotowana pod wzgldem dyplomatycznym. Wosi nie natrafili
wic na trudnoci ze strony mocarstw, spotkali si natomiast z
nadspodziewanie silnym i zaciekym oporem ludnoci miejscowej. Wojna trwaa
okoo roku i pochona duo ofiar. Pokj w Ouchy pod Lozann 15
padziernika 1912 r., przynis Wochom uznanie ich zwierzchnictwa nad
Trypolitani i Cyrenajk przez dotychczasowego suwerena tego kraju Turcj.
Wyprawa afrykaska bya popularna w spoeczestwie, ktre w olbrzymiej
wikszoci poparo zaborcz polityk rzdu Giolittiego. Nawet pord mas
robotniczych szerzyy si nadzieje, e nowe zdobycze kolonialne przynios
robotnikom wysze zarobki i popraw warunkw bytowych. Partia
Socjalistyczna wypowiedziaa si przeciwko wojnie. Konfederacja Generalna
Pracy (Confederazione Generale di Lavoro) na proklamacj wojenn rzdu
zareagowaa wezwaniem do strajku powszechnego. Gorco agitowali w tym
kierunku modzi dziaacze socjalistyczni Benito Mussolini i Pietro Nenni;
obaj zostali aresztowani. Strajk nie powid si zupenie. Jedn z przyczyn
niepowodzenia byo rozdwojenie w samej partii. Wniosek Turatiego, aby
frakcja socjalistyczna w parlamencie wypowiedziaa si przeciwko polityce
rzdowej, przeszed w klubie poselskim tylko jednym gosem wikszoci.
Przeciwstawia mu si Bissolati, ktry w wojnie afrykaskiej widzia
"interes yciowy" Woch. Arturo Labriola w artykule ogoszonym w "Idea
Nazionale" broni agresji woskiej powoujc si na prawo cywilizacji wobec
barbarzystwa i czynnego postpu wobec kwietyzmu. Deputowany socjalistyczny
z Sycylii Giuseppe De Felice, jeden z organizatorw Fasci dei Lavoratori,
demonstracyjnie wzi udzia w poegnaniu wojsk odpywajcych z Neapolu do
Afryki. Fakty te mwi wiele o wczesnych nastrojach opinii publicznej we
Woszech.
Imperializm woski kierowa si rwnie ku Bakanom, przede wszystkim ku
Albanii, upatrujc tam bliski i dogodny teren ekspansji. Tutaj na tym polu
nastpio starcie interesw Woch z interesami ich sojusznika
Austro-Wgier.


Rozdzia dwudziesty
trzeci:
Pastwa Pwyspu
Iberyjskiego


Z dala od wielkiej polityki pozostaway dwa wielkie niegdy pastwa
kolonialne - Hiszpania i Portugalia.
Hiszpanie po rewolucji r. 1868, ktra usuna krlow Izabel Ii, wybrali
w listopadzie 1870 r. na krla ksicia Amadeusza sabaudzkiego, modszego
syna krla woskiego Wiktora Emanuela Ii. W Hiszpanii miaa powsta
monarchia konstytucyjna i parlamentarna na wzr angielski i belgijski.
Prba ta zawioda zupenie. Rzdzce dotd w Hiszpanii tradycyjne potgi -
wysze duchowiestwo, arystokracja, generalicja - odmwiy poparcia krlowi
Amadeuszowi. Buruazja hiszpaska bya zbyt saba, aby mc zosta wyczn
podpor nowego systemu, nie mogli jej tworzy ani chopi, ktrzy na
przewrocie nic nie zyskali, ani robotnicy. Tote nowy krl po krtkim,
dwuletnim panowaniu abdykowa 9 lutego 1873 r. i opuci Hiszpani. W dwa
dni pniej, 11 lutego, Kortezy, chocia w wikszoci zoone z
monarchistw, nie mogc znale odpowiedniego kandydata na krla
proklamoway republik.
Ustrj republikaski utrzyma si zaledwie kilkanacie miesicy, do
grudnia 1874 r. Republice rwnie brako dostatecznie silnej podstawy. Zbyt
saby by jeszcze proletariat, zbyt nike siy buruazji. Republikanie
osabili si ponadto dzielc si na federalistw i centralistw. W takich
warunkach pod naciskiem armii monarchia zostaa przywrcona w grudniu 1874
r., a krlem ogoszony modociany syn Izabeli Ii Alfons Xii. Nastpc jego
zosta syn - pogrobowiec Alfons Xiii. Do 1902 r. regencj sprawowaa
krlowa-matka Maria Krystyna.
Restauracja bourboska 1874 r. otworzya w dziejach Hiszpanii nowy okres.
Ustaa dotychczasowa walka pomidzy feudaln szlacht a buruazj, miejsce
jej zaj kompromis. Buruazja w Hiszpanii zdobya znaczenie dziki
handlowi, budowie kolei elaznych, spekulacji sekularyzowanymi dobrami
kocielnymi, dostawom wojskowym podczas wojen karlistowskich. Potrzebny by
jej teraz spokj i ochrona przed coraz liczniejszym i bardziej wiadomym
proletariatem. To bya podstawa kompromisu z wielk wasnoci ziemsk,
kompromisu, ktry nie wyklucza tar, ale dawa podstaw do wsppracy. Do
takiej wsppracy dya teraz i szlachta, zainteresowana w pewnej
modernizacji archaicznych stosunkw krajowych.
U steru rzdu zmieniali si konserwatyci i liberaowie. Zmiany gabinetu
i stronnictwa rzdowego nie wynikay wszake z przemian zachodzcych w
pogldach politycznych spoeczestwa. Korona powoywaa przywdc to
jednego to drugiego stronnictwa na czoo rzdu, przeprowadzane nastpnie
wybory do Kortezw daway zwykle wikszo rzdowi.
Rozwj gospodarczy Hiszpanii postpowa naprzd. Kraj mia wprawdzie
wci jeszcze charakter w przewaajcej mierze rolniczy, wikszo ludnoci
utrzymywaa si z rolnictwa lub hodowli. Ale dziki bogactwom naturalnym
rozwija si ju i przemys. Hodowla owiec sprzyjaa wzrostowi przemysu
tekstylnego, ktry by szczeglnie silny w Katalonii. Zwikszyo si
znacznie wydobycie wgla (z 414 tys. t w 1866 r. na 2772 tys. t w 1900 r.),
rudy elaznej (z 208 tys. t w 1866 r. na 8676 tys. t w 1900 r.). Cech
swoist gospodarki hiszpaskiej by fakt, e przemys koncentrowa si
gwnie na pnocy w Katalonii (wany orodek przemysowy w Barcelonie), w
Kraju Baskw i w Asturii. Drug cech rozwoju ekonomicznego Hiszpanii bya
ta okoliczno, e kluczowe pozycje w gospodarce (ciki przemys, wielkie
przedsibiorstwa handlowe, komunikacja) zajmowa kapita obcy. W 1920 r. w
grnictwie pracoway 203 spki hiszpaskie z kapitaem 530 mln pesetw i
59 zagranicznych z kapitaem 665 mln pesetw (w tym 29 brytyjskich z 550
mln). Kapita hiszpaski dominowa w przemyle lekkim, zwaszcza
wkienniczym.
Katalonia, zamieszkana przez ludno mwic wasnym jzykiem zblionym
do francuskiego i pielgnujc wasne tradycje, bya orodkiem
partykularyzmu, ktry wzmg si jeszcze skutkiem nierwnomiernego rozwoju
gospodarczego Hiszpanii. Na tym tle wystpoway czste konflikty. Do
najgroniejszego doszo w 1909 r., gdy w Barcelonie wybuch strajk
powszechny, a nastpnie powstanie kierowane przez anarchistw. Burzono
urzdzenia kolejowe i telegraficzne, palono klasztory. Rzd ogosi stan
wyjtkowy i stumi ruch surowymi represjami.
W ruchu robotniczym du rol odgrywali anarchici. Ostoj anarchizmu
bya przemysowa Katalonia i Andaluzja z mas ludnoci bezrolnej i
maorolnej. Socjalici natomiast mieli przewag w Madrycie i w orodkach
przemysu wglowego i elaznego w Asturii.
Pod wzgldem ustawodawstwa spoecznego pozostawaa Hiszpania daleko w
tyle za Francj czy Niemcami, chocia rok 1900 zapocztkowa seri ustaw
majcych na celu ochron robotnika (ograniczenie czasu pracy, ograniczenie
pracy kobiet i dzieci, inspekcje pracy, prawo koalicji). Ustawy te w wielu
wypadkach pozostaway wszake na papierze.
Przegrana wojna ze Stanami Zjednoczonymi w 1898 r. i utrata Kuby, Puerto
Rico i Filipinw, bya porak polityczn, ciosem zadanym autorytetowi
dumnej monarchii hiszpaskiej, pod wzgldem gospodarczym wszake nie
przyniosa krajowi uszczerbku.
Pierwsza wojna wiatowa daa Hiszpanii prowadzcej handel z obiema
walczcymi stronami okres wielkiej pomylnoci ekonomicznej. Wpyno
wwczas do kraju 12 mld pesetw w zocie.
Ssiadujca z Hiszpani Portugalia znajdowaa si w trudniejszej
sytuacji. Zachowaa wprawdzie swe posiadoci kolonialne (Angola i Mozambik
w Afryce, Goa w Indiach), ktre zreszt nie przynosiy jej korzyci, ale
pod wzgldem gospodarczym i politycznym bya zupenie uzaleniona od
Anglii.
Wojskowy zamach stanu w padzierniku 1910 r. znis monarchi, usun
ostatniego przedstawiciela dynastii Braganzw, krla Manuela Ii, i
zaprowadzi republik buruazyjn.


Rozdzia dwudziesty czwarty:
Kraje Pwyspu Bakaskiego


Wypadki lat 1875-1878 (powstanie w Boni i Hercegowinie, wojna
serbsko-czarnogrsko-turecka, wojna rosyjsko-turecka, kongres berliski)
przyniosy due przemiany na Pwyspie Bakaskim, cho nie usuny jeszcze
panowania tureckiego. Turcja nadal wadaa Macedoni i Albani. Lennem
tureckim pozostaa a do 1908 r., do ogoszenia krlestwem Bugaria.
Krlestwo Grecji byo niepodlege ju od 1830 r. Rumunia, Serbia i
Czarnogra uzyskay na kongresie berliskim formalne uznanie
niepodlegoci. Ostatecznym potwierdzeniem tego faktu byo ogoszenie
krlestwem Rumunii w 1881 r., Serbii w 1882 r., Czarnogry w 1910 r.
Grecja bya monarchi konstytucyjn, panowa tu krl Jerzy I. By to
ubogi kraj rolniczy, eksportowa gwnie tyto i rodzynki, czerpa te
dochody ze swej znacznie rozbudowanej floty handlowej. Denia narodowe
szy w kierunku zjednoczenia z krlestwem ziem zamieszkaych przez Grekw,
zwracay si wic w pierwszym rzdzie przeciwko Turcji, w ktrej posiadaniu
byy Kreta i inne wyspy na Morzu Egejskim, Saloniki i miasta na zachodnim
wybrzeu Azji Mniejszej. Powikane stosunki narodowociowe w Macedonii
gdzie mieszkali obok siebie Sowianie i Grecy, powodoway nieufno Grekw
do Serbii i do Bugarii.
Wojna grecko-turecka w 1897 r. zakoczya si przegran Grecji, Kreta
uzyskaa jednak autonomi. Przegrana wojna pogorszya jeszcze fatalne
pooenie gospodarcze kraju. Tote wierzyciele zagraniczni rozcignli nad
Grecj midzynarodow kontrol finansow.
Wojny bakaskie w latach 1912-1913 przyniosy Grecji Janin, Saloniki,
Kawal, wyspy na Morzu Egejskim; ale nie zadowoliy wszystkich aspiracji
helleskich; poza granicami Krlestwa Greckiego pozostaa poudniowa cz
Albanii, nazywana przez Grekw Epirem Pnocnym, oraz zachodnie wybrzea
Anatolii.
W innym pooeniu bya Serbia. Rozwj wypadkw po kongresie berliskim, w
szczeglnoci ukady austro-niemiecko-rosyjskie z lat 1881 i 1884 oddaway
Serbi monarchii habsburskiej jako jej stref wpyww. W pewnej mierze
uzasadniay to wzgldy gospodarcze. Ju w 1882 r. okoo 80% wywozu
serbskiego szo do Austrii (bydo, nierogacizna, pody rolne), w nastpnych
latach eksport ten jeszcze wzrs. Kapita zagraniczny, pyncy do Serbii,
gwnie austriackiego pochodzenia, umieszczany by w bankach i w rozbudowie
kolei; do pocztku Xx w. nie byo inwestycji w przemyle. Serbscy kupcy i
chopi-waciciele ziemi byli ywo zainteresowani rynkiem austriackim.
Panujca dynastia Obrenoviciw poparcia dla wzmocnienia swego stanowiska
w kraju szukaa w Wiedniu. Milan I zawar w 1881 r. tajny ukad z Austri,
w ktrym zobowiza si, e bez uprzedniego porozumienia z rzdem
austriackim nie bdzie zawiera umw z innymi pastwami i nie bdzie
zezwala na prowadzenie na terytorium serbskim agitacji, wymierzonej
przeciwko Austrii. W zamian Austro-Wgry obiecay popiera Serbi i
dynasti Obrenoviciw. Istotnie, gdy w cztery lata pniej, w 1885 r.,
Serbia zaatakowaa Bugari i poniosa klsk, weto austriackie zatrzymao
pochd wojsk bugarskich w gb pokonanego kraju.
Obrenovicie - Milan I i syn jego Aleksander I - prowadzili polityk
reakcyjn, niepopularn w kraju. Niepowodzenia w konflikcie z Bugari w
1885 r., olbrzymie, lekkomylnie zacigane dugi i nie budzce szacunku
ycie osobiste pozbawiy Milana I zaufania narodu. W 1889 r. Milan zrzek
si tronu, lecz i po abdykacji wywiera znaczny a ujemny wpyw na rzdy
kraju. Jeszcze bardziej nielubiany by Aleksander I. Jego denia do
absolutyzmu, a take skandaliczne maestwo ze znan z rozwizego ycia
dam dworu Drag Main, zerway ostatnie wizy czce krla z narodem. W
czerwcu 1903 r. Aleksander zosta zamordowany wraz z on przez
spiskowcw-oficerw. Skupsztina (parlament serbski) wybraa na krla
przedstawiciela drugiej dynastii narodowej Piotra Karadjordjevicia. Wkrtce
potem nastpia zasadnicza zmiana w serbskiej polityce zagranicznej; do
wadzy doszli przeciwnicy Austrii a zwolennicy Rosji. Gdy nowy rzd serbski
zamwi armaty nie w czeskiej fabryce Skoda, lecz we francuskich zakadach
Schneider-Creusot, doszo do zatargu. Poniewa w tym czasie upywa termin
traktatu handlowego austro-serbskiego, Austriacy chcc ugi partnera
wstrzymali import nierogacizny z Serbii. W 1906 r. rozpocza si
austro-serbska wojna celna, zwana "wojn wisk", poniewa chodzio
gwnie o handel nierogacizn. W Wiedniu liczono, e wstrzymanie wywozu
gwnego serbskiego artykuu eksportowego do Austrii zaamie gospodarczo
Serbi i zmusi j do ustpstw. Rachuby te okazay si bdne. Kapita
francuski, zainteresowany w dostawach sprztu wojennego na Bakany, wsparty
rosyjskimi wpywami politycznymi, pospieszy Serbii z pomoc. Za pienidze
francuskie budowano chodnie i wytwrnie konserw. Serbowie zaczli
eksportowa nie tylko ywiec, ale i konserwy, zdobyli nowe rynki zbytu i
wyszli z wojny celnej uniezalenieni gospodarczo od Austro-Wgier. Z wasala
monarchii habsburskiej Serbia staa si w krtkim czasie jej gronym
przeciwnikiem. Protektorat polityczny nad Serbi roztoczya teraz Rosja.
Austria potrafia upokorzy Serbi podczas aneksji Boni i Hercegowiny i
wynikego std kryzysu midzynarodowego, potrafia nie dopuci w 1913 r.
Serbii do morza, ale nie zdoaa zapobiec sukcesom serbskim w wojnach
bakaskich i znacznemu podniesieniu autorytetu pastwa serbskiego wrd
Sowian poudniowych.
Inaczej nieco rozwijay si wypadki w ssiedniej Bugarii. W 1878 r.
utworzone zostao Ksistwo Bugarii w lennej zalenoci od Turcji.
Poudniowa cz kraju, Rumelia Wschodnia, zamieszkana w 4/5 przez
Bugarw, zostaa prowincj autonomiczn w ramach imperium osmaskiego.
W latach 1880-1885 dokona si proces wany dla dalszego rozwoju
Bugarii; wielka wasno ziemska, pozostajca dotd w rkach tureckich,
przesza za wykupem w rce wocian bugarskich.
Pierwszym wadc odnowionego pastwa zosta ksi Aleksander Battenberg,
siostrzeniec carowej rosyjskiej, a po matce Julii wnuk zastpcy ministra
wojny Krlestwa Polskiego gen. Maurycego Haukego.
W 1885 r. wybucho powstanie w Powdiwie, stolicy Rumelii Wschodniej.
Gubernator turecki zosta usunity, ksiciem proklamowano za Aleksandra
Battenberga. Bugaria pnocna i poudniowa zostay wic zczone w jedno
pastwo z jednym wadc na czele. Turcja uznaa fakt dokonany, Serbia
natomiast, niezadowolona ze wzmocnienia ssiada, wypowiedziaa mu wojn.
Pod Sliwnic 19 (7) listopada 1885 r. wojska bugarskie pod dowdztwem
ksicia Aleksandra zaday Serbom klsk. Traktat w Bukareszcie 3 marca 1886
r. przywrci pokj na zasadzie status quo ante bellum. Zakusy serbskie na
Widin i Caribrod, bugarskie na Nisz i Pirot zostay niezrealizowane.
Battenberg popad wszake w konflikt z Rosj; grono spiskowcw-oficerw
dokonao zamachu i usuno ksicia z Bugarii w sierpniu 1886 r. W tydzie
pniej nowy zamach sprowadzi go z powrotem do kraju. Wrogie stanowisko
cara skonio jednak Aleksandra do abdykacji 6 wrzenia 1886 r.
Na jego miejsce sobranje (parlament bugarski) 7 lipca 1887 r. wybrao na
wadc ksicia sasko-kobursko-gotajskiego Ferdynanda. Nowego panujcego nie
uznaa Rosja, a skutkiem tego odmwiy swego uznania i inne mocarstwa,
uwaajc Bugari za rosyjsk stref wpyww. Jedynie Austro-Wgry
udzielay mu po cichu swego poparcia. Dopiero w 1896 r. Rosja, a nastpnie
i caa Europa uznay Ferdynanda. Na bieg spraw w Bugarii, zwaszcza na jej
polityk zagraniczn, Koburczyk wywiera wpyw duy, nie zawsze dla kraju
pomylny. W 1908 r. proklamowa zerwanie zalenoci od Turcji,
niepodlego i ogosi si krlem Bugarw.
W polityce bugarskiej ogromn rol odgrywaa kwestia macedoska, tj.
walka o pozyskanie tamtejszej ludnoci sowiaskiej. Walk t w sposb
bezwzgldny, nie przebierajcy w rodkach prowadziy tajne zwizki.
Zawizana w 1893 r. Wewntrzna Macedoska Organizacja Rewolucyjna obja
sw dziaalnoci ca Macedoni i terrorem walczya zarwno z Turkami, jak
i z Serbami i Grekami oraz przeciwstawiaa si po czci aneksyjnym planom
bugarskim. Powsta w niej mianowicie nurt autonomistyczny pod hasem
Macedonia dla Macedoczykw"; inny kierunek, reprezentowany przez tzw.
werchowistw, dy do przyczenia Macedonii do Bugarii. Kwestia
macedoska wywieraa znaczny wpyw na polityk rzdu bugarskiego, ta za
pozwala lepiej zrozumie i wyjania pod niektrymi wzgldami konflikt
bugarsko-serbski.
Od koca Xix w. kapita zagraniczny chtnie szuka lokaty w Bugarii.
Powstay tam liczne banki, z ktrych najwaniejszymi byy: Bank Kredytowy
(kapita niemiecki), Bank Bakaski (kapita austriacki), Bugarski Bank
Generalny (kapita francusko-holenderski). Banki te finansoway przede
wszystkim budow kolei i eksploatacj kopalni wgla kamiennego, przy czym
kapita francuski rywalizowa z niemieckim i austriackim. Rywalizacja ta
tumaczy niektre wahania i pozorne sprzecznoci polityki bugarskiej.
Rywalizacja ta rwnie wyjania w duej mierze niepowodzenie zabiegw
rosyjskich o blisze zwizanie Bugarii z Rosj. Kapita rosyjski przegra
walk z kapitaem austriackim i niemieckim o budow kolei bugarskich. Rzd
carski nie zdoa narzuci Bugarii traktatu handlowego, ktry w myl
projektw Petersburga mia zapewni handlowi rosyjskiemu i rosyjskiej
egludze uprzywilejowane stanowisko, w szczeglnoci zwolnienie od ce
towarw przywoonych z cesarstwa. Powstajca buruazja bugarska dya do
zwizania si ze wiatem kapitalistycznym, a to mg jej zapewni silny
kapita niemiecki, austriacki i angielski szybciej i skuteczniej ni
kapita rosyjski.
Rumunia bya monarchi konstytucyjn z parlamentem dwuizbowym. Ksiciem
od 1866 r., krlem od 1881 r. by Karol I z domu Hohenzollernw, z lini
bocznej Hohenzollern-Sigmaringen, zmary w 1914 r. Nastpc zosta jego
bratanek Ferdynand I.
Struktura spoeczna Rumunii bya bardziej skomplikowana ni struktura
Serbii i Bugarii. Istniaa tu bowiem nadal i zachowaa znaczne wpywy
wielka wasno ziemska. W posiadaniu nielicznej warstwy bojarw znajdoway
si ogromne obszary. Gospodark prowadzono w sposb przestarzay. Wiksz
cz latyfundiw dzierawili zamoni przedsibiorcy, ktrzy ziemi t
maymi dziakami oddawali chopom w poddzieraw. Zyski, ktre std
czerpali, byy niepomiernie due. Dzierawca paci wacicielowi zwykle
okoo 20 lei za hektar, od chopa za ciga tenuty po 50 lei, niekiedy i
wicej. Kwestia rolna bya wic zagadnieniem, ktre ogromnie komplikowao
sytuacj pastwa i utrudniao jego rozwj.
Utworzenie Krlestwa Rumuskiego nie rozwizao jeszcze sprawy
niepodlegoci narodowej Rumunw. Poza granicami swego pastwa mieszkali
Rumuni w monarchii habsburskiej (Siedmiogrd, Banat, Bukowina) i w
Cesarstwie Rosyjskim (Besarabia). Akcja irredentystyczna moga wic
kierowa si zarwno przeciw Austro-Wgrom, jak i Rosji. Krl Karol zwrci
j przeciwko pastwu carw. W 1883 r. zawar z Austri tajny traktat
przymierza, kilkakrotnie odnawiany, ostatnio w 1913 r.
Na tym to traktacie opieraa si polityka krla Karola. Ale od koca Xix
w. do walki o wpywy w Rumunii wystpiy nowe czynniki, silniejsze ni
tajna dyplomacja. Rumuni zainteresowa si kapita zagraniczny. Budowa
kolei, portu w Konstancy, a nade wszystko eksploatacja bogatych zasobw
nafty byy to rda dochodw, ktre cigay uwag kapitalistw. Rumunia
staa si terenem rywalizacji kapitau francuskiego i niemieckiego.
Francuzi szli rka w rk z Rosjanami i pracowali nad osabieniem zwizkw
Rumunii z Trjprzymierzem. Niemcy i Austriacy walczyli z wpywami
rosyjskimi. Ale znaczenie pastw centralnych w Bukareszcie sabo; dowiodo
tego ostatecznie wystpienie Rumunii w 1916 r. podczas pierwszej wojny
wiatowej po stronie Koalicji.


Rozdzia
dwudziesty pity:
Turcja i Persja


O pastwie osmaskim drugiej poowy Xix w. mwiono, e dynasti miao
tureck, armi przewanie albask, duchowiestwo w znacznej mierze
arabskie, handel grecki, ormiaski i ydowski, dyplomacj ormiask i
greck, kultur (w warstwach owieconych) persk i francusk.
Powiedzenie to niele charakteryzuje stosunki w pastwie, w ktrym Turcy
- nard panujcy, nie stanowili nawet poowy ludnoci i nie growali nad
ni ani kulturalnie, ani gospodarczo. Turcja przed kongresem berliskim
obejmowaa wiksz cz Pwyspu Bakaskiego z Boni i Hercegowin, bez
Grecji (Serbia i Rumunia byy ksistwami lennymi), Azj Mniejsz, Syri,
Irak i Pwysep Arabski oraz Trypolitani i Cyrenajk. Zwierzchnictwu
sutana podlegali Turcy, Arabowie, Grecy, Bugarzy, Serbowie, Rumuni,
Ormianie, Kurdowie i ydzi. Prby umocnienia jednoci wielonarodowociowego
pastwa na podstawie wsplnoty wyznaniowej muzumaskiej zawodziy, podczas
pierwszej Wojny wiatowej za zakoczyy si zupenym niepowodzeniem.
Pastwo osmaskie utrzymywaa przy yciu rywalizacja mocarstw europejskich,
z ktrych adne nie chciao dopuci wspzawodnika do zbyt wielkich
zdobyczy, oraz polityka Porty wyzyskujca zrcznie niechci i konflikty
midzy podlegajcymi jej narodami.
Turcja bya krajem rolniczym o gospodarce ekstensywnej i bardzo
zacofanej. Nie byo w Turcji nowoczesnej buruazji i nie byo klasy
robotniczej. Handel znajdowa si gwnie w rkach Grekw, Ormian i ydw.
W latach 1875 - 1876 Turcja znalaza si w obliczu szczeglnie powanych
trudnoci. Z jednej strony w Boni i Hercegowinie wybucho powstanie,
Serbia i Czarnogra wystpiy zbrojnie w obronie swych braci, zaczli
podnosi si Bugarzy. Z drugiej strony nieudolny zarzd i zbytki dworu
sutaskiego doprowadziy pastwo do bankructwa. Zu prbowaa
przeciwdziaa grupa inteligencji tureckiej, zapatrzona we wzory
europejskie, ale bardzo patriotyczna, nazywana "Nowi Osmanowie" (Jeni
Osmanlilar). Naleeli do niej zarwno pisarze, jak Namik Kemal i Ziya
pasza, jak i wysi urzdnicy i oficerowie. Politycznym przywdc tego
kierunku by Midhat pasza, utalentowany i sprysty administrator,
wielkorzdca Bugarii, pniej Iraku. Midhat doszed do przekonania, e bez
dalej idcych reform pastwowych i bez zmiany panujcego Turcja nie zdoa
utrzyma wobec nacisku z zewntrz i z wewntrz swej niepodlegoci i
integralnoci swego terytorium. Dziki poparciu czci korpusu oficerskiego
Midhat przyczyni si do detronizacji w cigu 1876 r. dwch sutanw:
Abdul-Aziza i Murada V, a nastpnie do oddania korony 31 sierpnia 1876 r.
Abdul-Hamidowi. Jako wielki wezyr ogosi Midhat 23 grudnia 1876 r.
konstytucj, opracowan wedug jego wskazwek, teoretycznie liberaln i
postpow. Parlament dwuizbowy, rwno wszystkich mieszkacw wobec prawa
bez wzgldu na wyznanie, wolno prasy i zgromadze, obowizkowe nauczanie
na szczeblu szkoy ludowej - to najwaniejsze postanowienia konstytucji
tureckiej.
W rozumieniu Abdul-Hamida i konserwatystw konstytucja miaa uchroni
Turcj od ingerencji mocarstw europejskich i wprowadzenia takich reform,
ktre by istotnie day rwnouprawnienie nietureckim narodowociom w
pastwie. Przegrana wojna z Rosj i kongres berliski zmieniy bowiem w tym
czasie zupenie sytuacj. Turcja zmuszona zostaa wprawdzie do ustpstw
terytorialnych, ale przekonaa si, e mocarstwa nie mylay powanie o
przyjciu z pomoc uciemionym ludom na Bakanach. Sutan wrci wic do
polityki bezwzgldnej reakcji, parlament odroczy i nie zwoa nowego,
usun Midhata, ktry zakoczy ju sw rol zasony dymnej, a budzi
niepokj jako detronizator dwch sutanw. "Nowi Osmanowie" powdrowali do
wizie lub na wygnanie. Rozpocz si okres osobistych rzdw
Abdul-Hamida.
Midhat nie doceni indywidualnoci nowego wadcy. Abdul-Hamid by to
psycholog i polityk duej klasy, umia doskonale wygrywa przeciwiestwa
interesw pomidzy mocarstwami, jak rwnie liczne sprzecznoci midzy
wasnymi poddanymi. Wzbudza nadziej, rzuca obietnice, aby nadzieje
zawie, obietnic nie dotrzyma. W 1880 r. wyda ustaw, ktra podobnie jak
konstytucja gwarantowaa wszystkim poddanym sutaskim wolno sumienia i
rwno wobec prawa, przynosia gruntown reorganizacj wymiaru
sprawiedliwoci, zarzdu finansw i administracji. Ustawa wywoaa wszdzie
korzystne wraenie i yczliwe komentarze. W oczach Abdul-Hamida najwiksz
jej zalet byo to, e nie miaa wej i nigdy nie wesza w ycie. Jedno
pastwa usiowa sutan zapewni akcentujc wsplnot muzumask.
Zwaszcza wobec Arabw usilnie podkrela sw godno gowy islamu -
kalifa, czyli namiestnika proroka.
Byy wszake zagadnienia, ktrych Abdul-Hamid nie umia, a zapewne i nie
chcia rozwiza.
Jednym z takich zagadnie bya penetracja gospodarcza pastw europejskich
w Turcji. Pastwo osmaskie byo silnie zaduone, przede wszystkim w
bankach francuskich i angielskich. Wierzyciele wywarli tak silny nacisk na
Port, e sutan 28 muharrem roku 1299 ery muzumaskiej, czyli 20 grudnia
roku 1881 naszej ery wyda dekret tzw. muharremski. Dekret ten da podstaw
do utworzenia instytucji zoonej z delegatw wierzycieli europejskich,
zwanej Zarzdem Dugu Publicznego Ottomaskiego, czyli wprowadzenia
kontroli midzynarodowej nad finansami tureckimi, a nawet nad yciem
gospodarczym Turcji. W celu zapewnienia punktualnej spaty rat
amortyzacyjnych i procentw Zarzd Dugu przej takie wane rda
dochodw pastwowych, jak monopol tytoniowy i solny, opaty stemplowe,
podatek od spoycia alkoholu itp. Nie trzeba dowodzi, jak wielkie
znaczenie uzyskaa tego rodzaju instytucja w gospodarce tureckiej.
Liczne koncesje, wydawane przez rzd sutaski, pogbiay uzalenienie
Turcji od kapitau europejskiego. Zakadano banki, ktre kontroloway rne
dziedziny ycia ekonomicznego kraju. Zainteresowano si komunikacj, Niemcy
uzyskali w 1899 r. koncesj i rozpoczli budow kolei, ktra poczy miaa
Stambu z Bagdadem i Zatok Persk. Francuzi budowali drogi elazne w
Syrii, kraj ten poczytywali bowiem za swoj stref wpyww. Przybycie do
Turcji w 1883 r. niemieckiej misji wojskowej dla szkolenia oficerw
tureckich szeroko otworzyo drog niemieckim firmom zbrojeniowym do
zaopatrywania Turcji w bro, najczciej przestarzaego typu. Szef misji
Colmar von der Goltz by wraz z wielkim wezyrem i ministrem finansw
czonkiem trjosobowej komisji, ktrej zadaniem byo pozyskanie funduszw
na zakup sprztu bojowego. Daje to miar wpyww szefa misji niemieckiej.
Mocarstwa europejskie omotay imperium osmaskie sieci zalenoci
gospodarczej, ale nie byy w stanie zapewni mu zdrowego rozwoju. Rozkad
pastwa postpowa, w kocu Xix w. unaoczniy to trzy kwestie - ormiaska,
grecka i macedoska.
Ormianie zamieszkiwali przede wszystkim w starych swych siedzibach na
pnocnym wschodzie Turcji, ale yli rwnie w rozproszeniu w wielu
czciach pastwa m.in. w wikszej liczbie w Stambule trudnic si handlem.
W ostatnich kilkunastu latach Xix w. rozwin si pord Ormian, gwnie
emigrantw w miastach europejskich, ruch polityczny, zmierzajcy do
polepszenia bytu narodowego i uzyskania od Porty reform. Ruch ten budzi w
Abdul-Hamidzie i w jego otoczeniu niepokj. Nie yczono sobie powstania na
kracach imperium, nad granic rosyjsk, nowego orodka akcji
narodowowyzwoleczej. Rzd turecki na ruchy pord Ormian odpowiedzia
organizowaniem masowych rzezi. Zaczy si one w 1893 r., najwiksze
nasilenie przybray zim 1895-1896 r. Nie oszczdzono rwnie Ormian
mieszkajcych w stolicy. Liczba pomordowanych sigaa dziesitkw tysicy.
Oburzenie w Europie byo powszechne. Premier angielski lord Salisbury
prbowa wyzyska je dla umocnienia pozycji Wielkiej Brytanii na Bliskim
Wschodzie. Postanowi zerwa z dotychczasow polityk ochrony Turcji i
zamyla o jej podziale. Sprzeciw innych mocarstw, przede wszystkim Niemiec
i Rosji, lkajcych si zajcia Cienin przez Anglikw, udaremni te plany.
Rywalizacja i wzajemna nieufno mocarstw odsuna rozkad imperium
osmaskiego.
Kwestia grecka wypyna w zwizku z deniem mieszkacw wyspy Krety, w
ogromnej wikszoci Grekw, do zjednoczenia z Krlestwem Greckim. W 1896 r.
wybucho na Krecie powstanie. Grecja udzielaa mu od pocztku pomocy, a w
1897 r. zarzdzia mobilizacj i postanowia anektowa wysp. Turcja
odpowiedziaa 18 kwietnia 1897 r. wypowiedzeniem wojny. Losy kampanii
rozstrzygny si w cigu miesica. Grecja poniosa klsk, wojska tureckie
za zreorganizowane niedawno i wywiczone przez oficerw niemieckich,
dotary niemal a do Attyki. Mocarstwa wszake nie dopuciy do zbytniego
triumfu zwycizcy. Traktat pokojowy, podpisany w Stambule 4 grudnia 1897
r., da Turcji tylko niewielk korektur granicy i odszkodowanie wojenne. W
sprawie Krety poniosa Turcja porak. Statut kreteski z 29 kwietnia 1899
r. nadany przez cztery mocarstwa (Wielk Brytani, Francj, Wochy i Rosj
- Austro-Wgry i Niemcy wycofay si nie chcc wystpowa przeciw Turcji)
postanawia, e wyspa "stanowi pastwo korzystajce z zupenej autonomii".
Inny charakter miaa kwestia macedoska. W Macedonii, kraju
narodowociowo mieszanym, walczyli ze sob w dosownym znaczeniu tego
wyrazu Bugarzy, Serbowie i Grecy. Ponadto spory odam miejscowych Sowian
nie uwaajcych si ani za Bugarw, ani za Serbw, lecz po prostu za
Macedoczykw, dy do autonomicznej Macedonii i przeciwstawia si
aneksyjnym planom ssiadw. Wadze tureckie walkom tym przyglday si z
zadowoleniem, niekiedy wystpoway aktywnie przeciwko temu czynnikowi,
ktry w danej chwili wydawa si najbardziej niebezpieczny. Reformy
administracji macedoskiej narzucane przez mocarstwa Turcy opniali,
sabotowali lub wrcz unicestwiali. Wrzenie w Macedonii roso. Niepokoje
wszczy si i pord Albaczykw, ktrzy domagali si praw dla siebie.
Tymczasem nadszed rok 1905 i przynis rewolucj rosyjsk oraz sukcesy
japoskie w wojnie z caratem. Rewolucja pobudzia ywioy postpowe w
pastwie osmaskim do akcji i do wsplnej walki z absolutyzmem sutaskim.
Triumf mocarstwa azjatyckiego nad europejskim wywoa zapa patriotw
tureckich. Dodao to siy i energii ruchowi nacjonalistycznemu szerzcemu
si pord oficerw, urzdnikw, lekarzy, nauczycieli, a znajdujcemu
oparcie u kupcw, rzemielnikw, zamonych chopw. By to tzw. ruch
modoturecki wywodzcy si od tajnej organizacji zaoonej w 1889 r. wrd
suchaczy Cesarskiej Szkoy Wojskowo-Medycznej w Stambule, a wzorowanej na
woskich karbonarach. Modoturcy zyskali zwolennikw zarwno w kraju, jak i
na emigracji; nie zdoay ich zama przeladowania Abdul-Hamida.
Organizacja modoturecka "Jedno i Postp" (Ittihat ve Terekki)
obserwowaa z niepokojem zarwno akcj reformatorsk w Macedonii, jak i
polityk mocarstw europejskich w stosunku do Turcji. W 1908 r. Komitet
"Jedno i Postp", rezydujcy w Salonikach, uzna sytuacj za gron,
wasne przygotowania za ukoczone, absolutyzm Abdul-Hamida za dojrzay do
upadku. W lipcu macedoskie garnizony wojskowe podniosy sztandar buntu.
Armia wysana przeciwko nim przez sutana odmwia posuszestwa.
Obezwadniony Abdul-Hamid uleg i 24 lipca 1908 r. ogosi przywrcenie
konstytucji z 1876 r. W grudniu 1908 r. zebra si w Stambule parlament
turecki. Dnia 13 kwietnia 1909 r. sutan prbowa dokona zamachu stanu i
wznowi rzdy absolutne, ale modoturcy udaremnili zamach, zmusili
Abdul-Hamida do abdykacji i wprowadzili na tron brata jego Mehmeda V. Nowy
monarcha by tylko figurantem. Oglny bieg polityki ustala Komitet
"Jedno i Postp", zoony z kilkudziesiciu czonkw, wadz uchwyci w
rce triumwirat, do ktrego naleeli minister spraw wewntrznych, pniej
wielki wezyr Talaat, oraz dwaj oficerowie, minister wojny Enwer i minister
marynarki Demal.
W pastwie zapanowaa oglna rado i pewne zblienie narodw
nietureckich z Turkami. Konstytucja ogosia, e wszyscy Osmanli, czyli
Osmanowie, tj. obywatele imperium tureckiego, s rwni w prawach bez
wzgldu na ras i wyznanie. Wkrtce wszake okaza si miao, e nowi
wadcy rwno wszystkich wobec prawa rozumieli w ten sposb, e wszyscy
przyjm narodowo tureck. Dlatego walka z Bugarami, Serbami, Grekami,
Ormianami, Arabami rozgorzaa na nowo. Panottomanizm, czyli plan
modoturkw stopienia w jedn cao, w jedn "wspln ottomask ojczyzn"
wszystkich ludw i ziem wchodzcych w skad wczesnego pastwa tureckiego,
okaza si zupen utopi. Pozostao wic denie do zapewnienia
bezwzgldnej przewagi ywioowi tureckiemu.
Pod wzgldem politycznym Komitet "Jedno i Postp" po pierwszym
entuzjazmie dla Anglii i Francji opar si mocno na Niemcach. Powodzenie
nie sprzyjao modoturkom. Nie wprowadzili reform wzmacniajcych pastwo.
Turcja pod ich rzdami przegraa wojny z Wochami w Afryce i z pastwami
bakaskimi. Udzia po stronie mocarstw centralnych w pierwszej wojnie
wiatowej doprowadzi stare imperium osmaskie do katastrofy.
Wschodnia ssiadka Turcji Persja bya polem rywalizacji Wielkiej Brytanii
i Rosji. Kapita angielski koncentrowa si w Cesarskim Banku Perskim,
rosyjski w Banku Poyczkowym. Anglicy na podstawie koncesji z 1872 r.
uzyskali na lat siedemdziesit prawo eksploatowania bogactw kopalnych
kraju.
Absolutny a nieudolny rzd szacha by przeszkod w rozwoju kraju.
Rozumiaa to cz klas posiadajcych. Podobnie jak w Turcji, tak i w
Persji rewolucja rosyjska i zwycistwo Japonii byy przysowiow iskr
rzucon na zebrane dawniej prochy. W 1906 r. wybucha w Teheranie
rewolucja. Szach Muzaffer-ed-Din uleg daniom rewolucjonistw i zwoa
parlament - medlis, ktry zebra si w padzierniku 1906 r. Ustawy
konstytucyjne z 30 grudnia 1906 r. i 7 padziernika 1907 r, mimo e daway
prawo wyborcze tylko najzamoniejszym mieszkacom, tworzyy podstaw do
obrony kraju przed zakusami obcego kapitau; koncesje i poyczki
zagraniczne musiay by uchwalone przez parlament.
Ustrj konstytucyjny nie przetrwa dugo. Nie dopuciy do tego Wielka
Brytania i Rosja. Mocarstwa te w ukadzie z 31 sierpnia 1907 r. podzieliy
Persj na trzy strefy - pnocn wpyww rosyjskich, poudniowo-wschodni
wpyww angielskich i wreszcie rodkow mieszan. Porozumienie to
przynioso dogodne podstawy do angielskiej i rosyjskiej penetracji
gospodarczej Persji. Takich korzyci Londyn i Petersburg nie pozwoliy
sobie odebra. Pod naciskiem angielskim i rosyjskim medlis zosta w
grudniu 1911 r. rozwizany. Ster rzdu ujli znowu reakcjonici podatni na
wpywy europejskie.


Rozdzia dwudziesty
szsty:
Mniejsze pastwa
Europy


Na uboczu wielkiej polityki wiatowej i europejskiej stao siedem
mniejszych pastw porodku Europy i na jej pnocy. Byy to trzy krlestwa
skandynawskie powstae jeszcze w redniowieczu - Szwecja, Dania, Norwegia,
dwa krlestwa utworzone ju w Xix w. - Holandia i Belgia, obok nich wielkie
ksistwo Luksemburg i wreszcie Szwajcaria w Alpach. Wszystkie te pastwa
cechowa rozwijajcy si i umacniajcy ustrj buruazyjno-demokratyczny,
kierowanie energii narodowej gwnie ku sprawom wewntrznym, gbokie
tendencje pokojowe i polityka unikajca konfliktw, chocia istniaa obawa
i nieufno w Danii do Niemiec, w Szwecji do Rosji.
Holandia i Belgia miay znaczne posiadoci kolonialne. Indie
Holenderskie (Jawa, Sumatra, Celebes, wiksza cz Borneo, cz Nowej
Gwinei i mniejsze wyspy) obejmoway obszar 19154217km;. Wedug danych
z 1905 r. Indie Holenderskie zamieszkiwao 37957400 osb. Do Holandii
naleay jeszcze wyspa Curaao w Antylach i Surinam o obszarze
1302307km; z ludnoci wedug danych z 1911 r. 148861 osb. Belgia
miaa wielk posiado w Afryce - Kongo (obszar 22527807km;, ludno
ok. 20 mln). Drobne posiadoci Szwecji i Danii w Antylach nie miay
znaczenia gospodarczego ani politycznego.
rda rosncego dobrobytu byy rne. W Szwecji przemys gwnie
metalurgiczny i drzewny. W Danii rolnictwo, przetwory mleczne i
jajczarstwo, w Norwegii egluga (wielka flota handlowa) i handel. Holandia
czerpaa swe bogactwo z kolonii, z handlu, bankowoci, przemysu, grnictwa
wglowego w Limburgii. Przemys, bankowo, wreszcie afrykaska kolonia
Kongo tworzyy zamono Belgii, najgciej zaludnionego kraju w Europie
(254 mieszkacw na 17km; w 1911 r.). Przemys oparty na energii
wodnej o sile 526 tys. koni mechanicznych w 1914 r., bankowo, wreszcie
turystyka to rda wielkiego dobrobytu Szwajcarii.
W krajach skandynawskich najwaniejszym wydarzeniem o charakterze
politycznym byo zerwanie unii Szwecji z Norwegi. Oba te pastwa zczone
byy uni od roku 1814. Wsplna bya osoba krla, ktry rezydowa stale w
Sztokholmie, poza tym oba pastwa miay wasne rzdy i wasne parlamenty.
Polityka zagraniczna, reprezentacja dyplomatyczna i konsularna byy
wycznie w szwedzkim rku. Powane konflikty powstay od 1884 r. std, e
Norwegia wczeniej ni Szwecja wprowadzia odpowiedzialno parlamentarn
ministrw. Zatarg pogbi si na przeomie Xix i Xx w. skutkiem tego, e
Norwegia postanowia mianowa wasnych konsulw, czemu sprzeciwiali si
Szwedzi. Sprawa ta miaa znaczenie z uwagi na potrzeby norweskiego handlu
zagranicznego. W czerwcu 1905 r. Storthing, tj. parlament norweski,
uchwali zerwanie unii. W padzierniku 1905 r. Szwecja uznaa zupen
niepodlego Norwegii, a krl Oskar Ii zrzek si w imieniu swoim i swoich
potomkw tronu norweskiego i nie zezwoli swemu modszemu synowi na objcie
proponowanej mu przez Norwegw korony. Storthing wybra wwczas krlem
norweskim krlewicza duskiego Karola, ktry wstpi na tron jako Haakon
Vii.
Na uwag zasuguj wewntrzne konflikty w Belgii. cierali si tam ze
sob Wallonowie, zamieszkujcy poudniow, bardziej uprzemysowion cz
kraju, posugujcy si jzykiem francuskim, i Flamandowie, zamieszkali na
pnocy, mwicy po flamandzku, trudnicy si gwnie rolnictwem. Konflikt
jzykowy zosta rozstrzygnity w inny sposb ni tego samego charakteru
zatarg niemiecko-czeski w Austrii, gdy w 1898 r. wprowadzono zupenie
zrwnanie obu jzykw pod wzgldem prawnym.
Konflikt wszake flamandzko-walloski mia jeszcze i inne podoe.
Flamandowie w ogromnej wikszoci wyznawali wiatopogld katolicki, gdy
wrd Wallonw przewaay tendencje liberalne i laickie. Std ustawiczne
zatargi, zwaszcza o szko i kierunek nauczania.
O wadz walczyy ze sob pocztkowo tylko dwa stronnictwa - katolikw,
majcych gwne oparcie wrd Flamandw, i liberaw, czerpicych siy z
poparcia Wallonw. W 1885 r. zaoona zostaa partia robotnicza oparta na
wzorach socjaldemokracji niemieckiej, a rekrutujca swych zwolennikw
gwnie pord ludnoci walloskiej. Wprowadzenie w kocu Xix w.
powszechnego gosowania, chocia znieksztaconego przez pluralistyczny
system prawa wyborczego, osabio znacznie liberaw. Istotne znaczenie
miay partie masowe katolikw i socjalistw.


Rozdzia dwudziesty
sidmy:
Podzia Afryki


Mapa Afryki w pocztkach drugiej poowy Xix w. wygldaa jak biaa karta.
Do wyranymi konturami zaznaczay si na niej jedynie wybrzea, zwaszcza
wybrzee pnocne, rdziemnomorskie i poudniowe, tzw. Kraj Przyldkowy.
Posiadoci pastw europejskich obejmoway niewielk cz kontynentu
afrykaskiego, lecz i tu due przestrzenie, podlegajce oficjalnie
zwierzchnictwu europejskiemu, pozostaway niezbadane, a wadza
Europejczykw bya na takich terytoriach fikcyjna.
Pod wzgldem ras i narodowoci oraz pod wzgldem ustroju
spoeczno-gospodarczego przedstawiaa Afryka wielk rozmaito.
Zamieszkiway j ludy semickie, chamickie, murzyskie, indonezyjskie
(Malgasze na Madagaskarze). Spotykay si na jej obszarach elementy
formacji wsplnoty pierwotnej, formacji niewolniczej a obok nich pastwa
feudalne. Gdzieniegdzie w Afryce Pnocnej mona byo stwierdzi
powstawanie elementw kapitalizmu. Z politycznego punktu widzenia
niepodlege byy monarchie feudalne: Maroko, Etiopia, Zanzibar, Uganda,
Madagaskar, republika Liberia i dwie republiki burskie Transwal od 1852 r.
i Orania od 1854 r.; Egipt i Tunezja byy lennami sutana tureckiego,
Trypolitania i Cyrenajka - tureckimi koloniami.
Okoo 1870 r. kolonie w Afryce miay (nie liczymy tu drobnych posiadoci
na wybrzeach i osad): Francja w Algierii i w Senegalu. Wielka Brytania w
Kraju Przyldkowym i w Natalu, Portugalia w Angoli i w Mozambiku.
W ostatnim wierwieczu Xix w. pastwa europejskie rozpoczy istny
wycig o opanowanie Afryki. W 1914 r., w chwili wybuchu pierwszej wojny
wiatowej, na caym obszarze Czarnego Ldu byo ju tylko jedno pastwo
niepodlege - Etiopia; niezawisa formalnie Liberia pozostawaa pod
faktyczn kontrol Stanw Zjednoczonych. Podzia Afryki by spraw
dokonan. W akcji tej wziy udzia cztery wielkie mocarstwa europejskie -
Francja, Wielka Brytania, Niemcy i Wochy oraz mniejsze pastwa Belgia i
Portugalia.
Francja zebrawszy siy ju w kilka lat po przegranej wojnie w 1870-1871
wzia si rano do tworzenia swego afrykaskiego imperium kolonialnego. W
1881 r. ogosia protektorat nad Tunezj, opanowaa nastpnie wiksz cz
wybrzey pnocno-zachodniej Afryki tworzc wielk kolonie - Francusk
Afryk Zachodni (Mauretania, Senegal, Gwinea Francuska, Wybrzee Koci
Soniowej, Dahomej). Podre badawcze hr. Savorgnan de Brazza w latach
1879-1880 na pnocnym brzegu Dolnego Konga day pocztek kolonii zwanej
Francusk Afryk Rwnikow. W 1885 r. rozcigna Francja protektorat nad
Madagaskarem, a w latach 1896-1898 zmienia t bogat wysp w sw koloni.
Gdy w 1912 r. utwierdzony zosta protektorat francuski nad Marokiem,
afrykaskie imperium francuskie obejmowao 102690007km; i byo
najwiksz posiadoci kolonialn w tej czci wiata. Byy to wszake
ziemie w duej mierze niezbadane i nie poddane eksploatacji. Naleaa do
Francji m.in. Sahara, ktrej wielkie bogactwa byy wwczas nie znane.
Punktem oparcia dla Anglikw by Kraj Przyldkowy, zdobyty na Holendrach
w 1806 r. Stamtd posuwali si Anglicy na pnoc, zajli w 1885 r.
Beczuan, w latach 1889-1890 Rodezj, w wojnach z Burami w latach 1899-1902
podbili Transwal i Orani, w 1910 r. utworzyli nowe dominium - Zwizek
Poudniowej Afryki. Na pnocy kontynentu okupowali w 1882 r. Egipt, w
latach 1896-1899 opanowali Sudan. W latach 1888-1890 powstaa kolonia
Brytyjska Afryka Wschodnia (Uganda. Kenia, Zanzibar). W Afryce Zachodniej
naleay do Wielkiej Brytanii Nigeria, Zote Wybrzee, Sierra Leone.
Niemcy stosunkowo pno podjli ekspansj kolonialn. Rzd Rzeszy
pocztkowo wzdraga si przed jej wszczciem na szersz skal. Jeszcze w
lutym 1882 r. Bismarck owiadczy, e Niemcy nie maj do silnej floty,
aby ochrania kolonie, ani do zrcznej biurokracji, aby nimi zarzdza.
Ale spraw wzili w rce kupcy i armatorzy z Bremy i Hamburga, bezporednio
zainteresowani w handlu zamorskim, budowie floty i zdobyciu wasnych
kolonii.
W 1883 r. kupiec bremeski Franz Lderitz na mocy ukadw zawartych z
naczelnikami murzyskimi zaj zatok Angra Pequena z zapleczem. W 1884 r.
w wyniku zrcznej gry dyplomatycznej Bismarcka z rzdem brytyjskim Niemcy
objy kraj ten oficjalnie w posiadanie. Tak powstaa pierwsza kolonia
Rzeszy w Afryce - Niemiecka Afryka Poudniowo-Zachodnia.
Latem 1884 r. Niemcy "wziy w opiek" posiadoci kupcw niemieckich nad
Zatok Gwinejsk i utworzyy w ten sposb nowe kolonie Togo i Kamerun.
Zim 1884-1885 r. dr Karl Peters w imieniu Towarzystwa Kolonizacji
Niemieckiej (Gesellschaft fr deutsche Kolonisation) zawar 12 "traktatw"
z naczelnikami murzyskimi w Afryce Wschodniej. "Ci wadcy - pisa 26
lutego 1885 r. Bismarck do cesarza Wilhelma I - odstpuj Towarzystwu
Kolonizacji Niemieckiej swj kraj wraz ze wszystkimi prawami, w
szczeglnoci prawami suwerennymi wedug poj europejskich, m.in. z prawem
zakadania farm, budowania domw, drg i kopalni, swobodnej eksploatacji
ziemi, lasw i rzek, sprowadzania do kraju kolonistw, zorganizowania
wasnego wymiaru sprawiedliwoci i wasnej administracji, nakadania
podatkw i ce. W zamian za to Towarzystwo ofiaruje danemu wodzowi podarki
wzgldnie rent roczn, obiecuje mu ochron jego osoby i jego mienia oraz
opiek nad jego ludem, stosownie do swych moliwoci". W ten sposb
powstaa nowa kolonia Niemiecka Afryka Wschodnia. Niemcy rozcignli
wwczas take protektorat nad sutanem Zanzibaru; odstpili go wszake w
1890 r. Wielkiej Brytanii w zamian za wysp Helgoland.
Na zasadzie traktatu z Francj z 4 listopada 1911 r. posiadoci
kolonialne niemieckie powikszyy si o czci Kongo Francuskiego.
Wosi zajli na brzegach Morza Czerwonego port Massaua i posuwajc si w
gb ldu w latach 1881-1885 zaoyli koloni Erytre; wkrtce objli
protektoratem cz Pwyspu Somalijskiego. W latach 1911-1912 podbili
Trypolitani i Cyrenajk.
Portugalczycy od zajtych dawniej wybrzey w Angoli i Mozambiku posuwali
si w gb ldu rozszerzajc swe posiadoci.
W Afryce Rwnikowej z inicjatywy krla belgijskiego Leopolda Ii powstao
w 1885 r. tzw. Wolne Pastwo Kongo, ktrego suwerenem, a faktycznie
wacicielem by na mocy ukadw midzynarodowych krl Leopold. Dopiero w
1908 r. zostao Kongo koloni belgijsk.
To krtkie omwienie podziau Afryki naley uzupeni wskazujc, w jak
znamienny sposb opanowany zosta przez Europejczykw Egipt, jak obronia
sw niepodlego Etiopia, jak drog powstaa w Kongu kolonia belgijska i
wreszcie, jak w Afryce Poudniowej walczyli Anglicy z Burami i jak
nastpnie obie strony walczce porozumiay si ze sob dla zachowania
supremacji nad czarn ludnoci rodzim.
Egipt od lat budzi zainteresowanie Francuzw. Francuskie wpywy
kulturalne i gospodarcze byy od dawna silne nad Nilem i przewyszay
wpywy angielskie. Gdy wszake fabrykanci z Lancashire zwrcili uwag na
bawen egipsk, gdy nastpnie otwarto w 1869 r. Kana Sueski, przekopany
zreszt za francuskie pienidze, uznano w Londynie, e kraj faraonw jest w
polityce wiatowej punktem kluczowym i e dla imperium brytyjskiego ma
ogromne znaczenie.
Okolicznoci sprzyjay Anglikom. Rozrzutny kedyw Izmail na pokrycie
wydatkw zacign poyczki w bankach europejskich. Dugi jego urosy do
sum tak wielkich, e Izmail, ratujc si przed bankructwem, zmuszony by w
1875 r. sprzeda swj pakiet akcji Kanau Sueskiego. Szczliwym nabywc
bya Anglia, a transakcj w byskawicznym tempie przeprowadzi Disraeli,
uzyskawszy u Rotszylda otwarcie na ten cel kredytu w wysokoci 5 mln
funtw. Parlament powzi odpowiedni uchwa ex post.
Sprzeda akcji kanau nie rozwizaa trudnoci finansowych kedywa, ktry
w 1876 r. ogosi bankructwo. Wierzyciele przeprowadzili wwczas utworzenie
tzw. Kasy Dugu Egipskiego, instytucji, ktra obja kontrol mansw, a w
praktyce caego ycia gospodarczego Egiptu. Z ramienia Kasy dziaali z
szerokimi penomocnictwami dwaj kontrolerzy, francuski i angielski. Pod ich
naciskiem Izmail abdykowa na rzecz syna Tewfika. Jest rzecz zrozumia,
e w tych warunkach dochd narodowy szed w pierwszym rzdzie na
zaspokojenie roszcze wierzycieli europejskich, potrzeby kraju pozostaway
na dalszym planie. Narzucony przez Europejczykw wadca by bardzo
niepopularny. Doprowadzio to do rozpaczy ludno, przede wszystkim
najbardziej uciemionych fellachw, czyli wieniakw, a take drobn
buruazj, i wywoao wrzenie w armii. Na czele niezadowolonych stana
grupa pukownikw. Najgoniejszym z nich by Arabi, pierwszy w dziejach
Egiptu fellach z pochodzenia, ktry osign wyszy stopie oficerski.
Arabi zmusi w 1881 r. kedywa do mianowania opornego w stosunku do pastw
europejskich rzdu, ktry przesta spenia polecenia Kasy Dugu.
W maju 1882 r. angielskie i francuskie okrty wojenne wpyny na wody
egipskie, pod pozorem ochrony kedywa przed groc mu ze strony
nacjonalistw detronizacj. Wzburzenie wrd ludnoci doszo do szczytu; w
Aleksandrii wybuchy rozruchy skierowane przeciwko ludnoci europejskiej.
11 lipca 1882 r. flota angielska zbombardowaa Aleksandri. W nocy
poprzedniego dnia na rozkaz z Parya odpyny okrty francuskie. Odtd
Anglia dziaaa sama i na wasn rk przystpia do zdawienia ruchu
narodowowyzwoleczego w Egipcie. Do Egiptu wysano korpus ekspedycyjny
angielski. 13 wrzenia 1882 r. genera Sir Garnet Wolseley rozbi pod
Tall-al-Kabir armi egipsk Arabiego paszy. Anglicy wkroczyli do Kairu i
przywrcili status quo ante. Rnica, z egipskiego punktu widzenia raczej
drugorzdna, pomidzy poprzednim a nowym stanem rzeczy polegaa na tym
jedynie, e dawne kondominium finansowe francusko-angielskie zastpi
przemony wpyw Wielkiej Brytanii. Opr wikszoci francuskiej Izby
Deputowanych latem 1882 r. przeciwko wsplnej z Angli akcji nad Nilem,
opr wywoany niepewn sytuacj Francji w Europie i obaw przed Niemcami,
zapewni rzdowi brytyjskiemu woln rk w Egipcie.
Anglicy nie przeprowadzili aneksji Egiptu i nie ogosili swego
protektoratu. Kedyw a do 1914 r. by oficjalnie nadal lennikiem sutana.
Wyjtkowe wszake stanowisko zajmowa w Kairze urzdnik angielski noszcy
skromny tytu konsula generalnego. By to waciwy rzdca kraju: w jego
gabinecie skupiay si wszystkie nici egipskiej polityki i gospodarki. W
latach 1883-1907 peni te obowizki Sir Evelyn Baring, obdarzony w 1901 r.
tytuem Lorda Cromera. Ugruntowa on na dugo wpywy angielskie nad Nilem.
W kadym ministerstwie egipskim urzdowa angielski "rzeczoznawca" czy te
"doradca". Minister nigdy nie podejmowa decyzji wbrew jego woli i opinii.
W szczeglnoci finanse, ca, roboty publiczne, wymiar sprawiedliwoci
poddane byy bacznej uwadze doradcw brytyjskich. Armi egipsk dowodzi
genera angielski noszcy wschodni tytu sirdara.
Rzdy angielskie w Egipcie i okupacja wojskowa tego kraju miay cel
trojaki. Chodzio o to, aby bankom europejskim, przede wszystkim
londyskim, zapewni regularn spat procentw od zacignitych dugw i
rat amortyzacyjnych, nastpnie, aby zabezpieczy Anglikom niczym
nieskrpowane wadanie Kanaem Sueskim i wreszcie przez szerok upraw
baweny nad Nilem dostarczy angielskim fabrykom tekstylnym dobrego surowca
pod dostatkiem.
Gdy Anglicy umacniali w Egipcie sw hegemoni, we wschodnim Sudanie, od
niedawna posiadoci egipskiej, podniesiony zosta sztandar powstania. Na
jego czele sta derwisz Mohammed Ahmed, ktry ogosi si Mahdim, tzn.
wysacem Allaha, majcym dopeni dzieo Mahometa i utwierdzi wiar
proroka. Sudaczycy, niechtni rzdom egipskim i wpywom europejskim,
opowiedzieli si masowo za Mahdim. Szerokie poparcie ludnoci tumaczy jego
sukcesy. W 1883 r. mahdyci pokonali armi egipsk dowodzon przez
angielskiego generaa Hicks pasz. W styczniu 1885 r. zdobyli (Chartum;
zgin tam angielski genera Gordon, wysany do Sudanu dla zagodzenia
sytuacji. Sudan by w rkach powstacw, tylko w dalekiej Equatorii broni
si gubernator egipski; by nim lekarz lski z Opola, Edward Schnitzer,
noszcy nazwisko i tytu Emina paszy. Zwycizcy utworzyli pastwo
feudalno-teokratyczne; po mierci Mahdiego w 1885 r. stan na jego czele z
tytuem kalifa, tj. namiestnika, szeik Abdullahi.
Kedyw egipski by bezsilny wobec mahdystw, ktrzy cieszyli si sympati
i poparciem mas ludowych w Egipcie. Anglicy za nie spieszyli si z atakiem
na poudnie. Najpierw chcieli umocni swe panowanie w Kairze, a pniej
dopiero sign po Sudan. Wyprawa ta, z racji wielkich przestrzeni,
trudnoci komunikacyjnych i cikiego klimatu wymagaa dugich i mudnych
przygotowa. Tote dopiero w latach 1896-1899 zdobya Sudan ekspedycja
angielsko-egipska, ktr dowodzi genera Sir Horatio Herbert Kilchener.
Pastwo mahdystw zostao rozbite, w Sudanie zaprowadzono kondominium
anglo-egipskie, tzn. dominujcy wpyw Wielkiej Brytanii obj t cz
Afryki. Genera-gubernatora Sudanu mianowa rzd londyski, poszczeglnymi
prowincjami zarzdzali oficerowie angielscy. Wprowadzenie uprawy baweny na
wielk skal byo gwnym przedmiotem stara wadz angielskich.
W tym samym czasie, gdy Anglicy pod dowdztwem Kitchenera posuwali si na
poudnie, Francuzi podjli prb poczenia swych posiadoci w Afryce
Zachodniej ze swymi punktami oparcia na Morzu Czerwonym, Dibuti i Obock. W
lutym 1896 r. kapitan Marchand, na czele ekspedycji zoonej z okoo 200
Murzynw i 9 oficerw francuskich wyruszy z Brazzaville w kierunku na
wschd. Posuwajc si w gr Konga i Ubangi a potem ldem w cikich
warunkach kilka tysicy kilometrw i pokonujc liczne trudnoci i
niebezpieczestwa, Marchand stan 10 lipca 1898 r. w Faszodzie,
niewielkiej osadzie nad Nilem Biaym, i wywiesi tu flag francusk, czyli
zaj kraj dla Francji. W kilka tygodni pniej, 18 wrzenia 1898 r.,
przypyn Nilem do Faszody Kitchener i zada zdjcia flagi francuskiej.
Marchand odpar, e moe uczyni to tylko na rozkaz z Parya. Francja bya
do wojny nieprzygotowana i musiaa ustpi na caej linii. Plan utworzenia
imperium francuskiego wszerz Afryki od zachodu do wschodu okaza si
nierealny. Wspomnienie Faszody przez kilka lat dziaao jtrzco i po obu
stronach kanau La Manche wywoywao wrogie nastroje. Tote po zawarciu
Entente Cordiale postarano si usun nieprzyjemne reminiscencje i nazw
Faszody zmieniono na Kodok.
W tej samej pnocno-wschodniej czci Afryki ley pastwo, ktre zdoao
wbrew mocarstwom europejskim utrzyma sw niepodlego - Etiopia. Po
otwarciu Kanau Sueskiego wzroso ogromnie znaczenie Morza Czerwonego dla
Europy, a w zwizku z tym sytuacja Etiopii bya bardziej powikana i
bardziej niebezpieczna. Anglicy, Francuzi, Wosi zajmowali punkty wypadowe
na brzegach Morza Czerwonego i przygotowywali ekspansj w gb kontynentu.
Wadc Etiopii z tytuem krla krlw (negus negesti) by w latach
1889-1913 Menelik Ii. Wybitny ten polityk postawi sobie za cel umocni
centraln wadz monarsz przeciw namiestnikom prowincji, tzw. rasom, aby
Etiopia bya pastwem silnym, skonsolidowanym, zdolnym stawi opr agresji
z zewntrz. Zaraz po objciu rzdw negus zwrci si do najsabszego, a
wic najmniej niebezpiecznego z mocarstw majcych interesy w tej czci
Afryki, tj, do Woch, i 2 maja 1889 r. zawar z nimi traktat w Ucciali.
Ukad ten zezwala Wochom na rozszerzenie ich kolonii Erytrei nieco w gb
ldu ku grom abisyskim. Artyku Xvii mwi, e negus "moe" w tekcie
amharskim, "zgadza si" (consente) w tekcie woskim zaatwia wszelkie
sprawy z innymi pastwami za porednictwem rzdu woskiego. Wochy stany
na stanowisku, e "zgadza si" to tyle, co uzna zwierzchnictwo i
notyfikoway rzdom pastw europejskich objcie protektoratu nad Etiopi.
Menelik, dowiedziawszy si o tym fakcie w 1893 r., wypowiedzia traktat.
Mg to uczyni tym swobodniej, e z pomoc ofiarowaa mu si Francja.
Francuzi chtnie korzystali z okazji, aby przysporzy trudnoci swym
wspzawodnikom Wochom i popierajcym ich Anglikom. Zagrzewali wic negusa
do oporu, posyali mu bro i instruktorw wojskowych. Wochy postanowiy
zbrojnie przeciwdziaa takiemu rozwojowi wypadkw. W 1895 r. wojska
woskie wkroczyy do abisyskiej prowincji Tigre, 1 marca 1896 r. za, pod
Adu, doszo do rozstrzygajcej bitwy. Znacznie liczniejsza armia
abisyska, w duej czci uzbrojona w europejski sprzt bojowy i szkolona
przez oficerw europejskich, pokonaa w zacitej walce Wochw i zadaa im
druzgocc klsk.
Wraenie w caej Afryce byo olbrzymie. Po raz pierwszy wojska
afrykaskie, "kolorowe", odniosy tak wielkie zwycistwo nad armi
mocarstwa europejskiego. Wraenie byo due rwnie w Europie. Wochy
uznay zupen niepodlego Etiopii i na lat kilkanacie wycofay si z
agresywnej polityki kolonialnej.
Warto przyjrze si teraz, w jak znamienny sposb powstaa w Kongu
kolonia belgijska.
Tereny zwrotnikowej Afryki Zachodniej pokrywa od dawna tropikalny las
dziewiczy; utrudniao to czno pomidzy poszczeglnymi czciami kraju,
ale nie przeszkodzio na dugo przed przybyciem na wybrzea pierwszych
eglarzy portugalskich powstaniu samodzielnych pastewek murzyskich. Na
ich czele sta zwykle krl, ktry sprawowa rzdy przy pomocy naczelnikw
prowincji i okrgw. Bya to warstwa zwierzchnicza zwana w pastwie Kongo
mfumu. Gwnym zajciem ludnoci byo rolnictwo, a take mylistwo i
rybowstwo. Hodowli byda nie znano. Istnia ju spoeczny podzia pracy.
Obok chopw uprawiajcych ziemi byli rwnie rzemielnicy, jak kowale,
budowniczowie chat, garncarze, tkacze. Naczelnicy okrgw czuwali nad
bezpieczestwem handlu, sprawdzali stan mostw budowanych z lian, od czasu
do czasu zarzdzali oczyszczanie drg-cieek z plenicych si rolin.
W latach 1875-1878 i 1880-1882 podre badawcze na pnocnym, prawym
brzegu Konga, nad Gabonem i nad Ogowe odby oficer francuski woskiego
pochodzenia hr. Pierre Savorgnan de Brazza. W 1880 r. zawar z wodzem
murzyskim Makoko i podlegymi mu naczelnikami ukady, na mocy ktrych
rozlegy ten kraj przeszed we wadanie Francji. Powstaa tu kolonia Afryka
Zachodnia, zwana pniej Kongiem Francuskim.
Afryka Rwnikowa zwrcia w tym czasie na siebie uwag krla belgijskiego
Leopolda Ii. Przedsibiorczy ten, energiczny i peen inicjatywy monarcha,
prawdziwy, jak go nazwano "konkwistador finansowy", postanowi wbrew opinii
rzdu i parlamentu zdoby dla swego pastwa koloni w Afryce. Zmierza w
tym kierunku powolnymi, ale celowymi krokami. W 1876 r. zwoa konferencj
geograficzn do Brukseli i utworzy Midzynarodowe Towarzystwo Afrykaskie
(Association Internationale Africaine) w celu, jak to okrelono, badania
Czarnego Ldu i walki z handlem niewolnikami. Towarzystwo wyonio
nastpnie w 1878 r. Komitet Bada Grnego Konga (Comite d'etudes du Haut
Congo), przeksztacony wkrtce pniej na Midzynarodowe Towarzystwo Konga
(Association Internationale du Congo). Dziaalnoci tych instytucji
kierowa krl Leopold i finansowa je z wasnych funduszw. W 1878 r. udao
si krlowi pozyska dla swych celw wytrawnego podrnika afrykaskiego
Henry Morton Stanleya, ktry w poprzednich swych podrach zbada bieg
rzeki Kongo. W latach 1880-1884 Stanley w dalszych podrach po Afryce
Rwnikowej zawar kilkaset ukadw z naczelnikami murzyskimi i skoni ich
do uznania zwierzchnictwa Midzynarodowego Towarzystwa Konga.
Nasuwa si pytanie, jak w wycigu o podzia Czarnego Ldu midzy
potnymi rywalami mogo doj do tego, e wadca bogatego wprawdzie, ale
maego pastwa zdoa utworzy wielk koloni w Afryce Rwnikowej nie
dopuszczajc do tak atrakcyjnej zdobyczy adnego z mocarstw. Stao si to
skutkiem rywalizacji pastw europejskich pomidzy sob, rywalizacji, ktr
zrczna dyplomacja krla Leopolda znakomicie potrafia wyzyska.
Zneutralizowane zostay przeciwstawiajce si sobie wpywy Anglii,
wspieranej przez Angli Portugalii, Francji i Niemiec. Midzynarodowa
konferencja w Berlinie postanowia w 1885 r. utworzenie tzw. Wolnego
Pastwa Kongo, ktrego wadc zosta krl belgijski. Leopold w testamencie
zapisa Kongo Belgii. W 1908 r,, jeszcze przed mierci monarchy, Wolne
Pastwo zostao koloni belgijsk; w posiadaniu Belgw utrzymao si do 30
czerwca 1960 r.
Europejczycy gwne bogactwo Konga widzieli pocztkowo w koci soniowej
i w kauczuku. Na krajowcw naoono wic obowizek dostarczania rocznie
wyznaczonych iloci tych cennych artykuw. Gdy ktra wioska nie spenia
swej powinnoci, wysyano wojsko krajowe w ekspedycji karnej. Nierzadko
bywao, i askarisi, tzn. onierze krajowi w subie belgijskiej, w dowd
spenienia rozkazu przynosili ucite rce leniwych i opornych. Niekiedy w
ekspedycji brali udzia ludoercy, ktrzy, wedug relacji jednego z
podrnikw, zjadali krajowcw nie pracujcych do intensywnie. Nic
dziwnego, e w tych warunkach utaro si wrd Murzynw powiedzenie:
"kauczuk to mier".
Informacje o okruciestwach dokonywanych w Kongu przedostay si do
wiadomoci publicznej, gwnie dziki relacjom misjonarzy. Krl Leopold
zmuszony by, pod naciskiem oburzonej opinii publicznej, powoa w 1904 r.
umyln komisj do zbadania panujcych w Kongu stosunkw. W 1905 r.
ogoszony zosta raport komisji. Najbardziej krzyczce naduycia zostay
podobno usunite.
Z czasem zwikszyo si znaczenie gospodarcze kraju. Dochody czerpano ju
nie tylko z koci soniowej i kauczuku. Odkryto nowe rda bogactw: olej
palmowy, kaw, kakao, trzcin cukrow, wreszcie skarby kopalne - zoto,
diamenty, a przede wszystkim mied, ktr zaczto wydobywa, gwnie na
poudniu w prowincji Katanga, poczwszy od 1911 r.
Odmiennie zupenie uksztatoway si stosunki w Afryce Poudniowej.
Rodzima ludno Afryki Poudniowej to ludy szczepu Bantu (Zulusi, Basuto,
Matabele, Beczuana), stojcy na do wysokim szczeblu cywilizacji,
uprawiajcy obok hodowli take rolnictwo, dalej Hotentoci, zajmujcy si
pasterstwem, wreszcie Buszmeni, ktrych zajciem byo mylistwo.
W 1652 r. Holendrzy zaoyli opodal Gry Stoowej ufortyfikowan
stranic, dzisiejsze miasto Kapsztad. W 1657 r. przybya tu grupa
osadnikw holenderskich. W drugiej poowie Xviii w. byo ich tu okoo 5
tys. (wraz z niewielk grup Francuzw i Niemcw). Nazywano ich Burami, od
wyrazu holenderskiego boer (wym. bur), czyli chop.
Burowie opanowali przestrze okoo 650 tys. km;, wypierajc z
podbitych terenw Hotentotw i Buszmenw. W 1806 r. Kraj Przyldkowy zajli
Anglicy. Gdy parlament brytyjski znis w 1833 r. niewolnictwo w koloniach,
Burowie, nie chcc si wyrzec posiadania niewolnikw, opucili swe
dotychczasowe siedziby i rozpoczli wdrwk na pnoc za rzek Oranje.
Bya to wdrwka masowa tzw. treek; odbya si w kilku falach pomidzy 1835
a 1840 r. Pord cikich walk z mieszkacami kraju, Zulusami, zaoyli
Burowie Wolne Pastwo Orania i Republik Poudniowoafrykask, zwan
potocznie Transwalem. Anglia po dugim oporze uznaa niepodlego
Transwalu w 1852 r., Oranii w 1854 r. Jednoczenie w 1853 r. otrzyma Kraj
Przyldkowy (kolonia brytyjska) dwuizbowy ustrj parlamentarny.
W 1867 r., w pobliu rzeki Oranje, odkryto zoa diamentw. W 1871 r.
Anglicy zaanektowali diamentowy okrg Kimberley. W 1877 r. ogosili aneksj
republik burskich; Burowie nie stawiali chwilowo oporu, gdy byli zagroeni
przez Zulusw. Gdy jednak Zulusi, po krwawych walkach i pocztkowych
zwycistwach, zostali w 1879 r. pokonani przez wojska angielskie, Burowie
poczuli si znw silni i wystpili zbrojnie przeciwko Anglikom. Zwycistwo
Burw pod Majuba Hill w lutym 1881 r. skonio rzd londyski do ustpstw.
Pokj w Pretorii 3 sierpnia 1881 r. uznawa niepodlego Transwalu z tym
tylko zastrzeeniem, e Wielkiej Brytanii oddano jego reprezentacj
zagraniczn i prawo interwencji w sporach Burw z krajowcami. Nowy ukad z
1884 r. nie zawiera ju wzmianek o zwierzchnictwie angielskim.
W tym czasie do Afryki Poudniowej wdar si nowy wspzawodnik - Niemcy.
Pomidzy ujciem rzek Oranje i Kunene w 1884 r. powstaa nowa kolonia,
Niemiecka Afryka Poudniowo-Zachodnia.
Wydarzenie to zaniepokoio Anglikw, ktrzy zajli w 1885 r. kraj
Beczuana, aby nie dopuci do bezporedniego ssiedztwa
niemiecko-burskiego. Byo to tym bardziej niepodane, e w Transwalu
odkryto wanie bogate pokady zota. Na terenach zotodajnych wyroso w
krtkim czasie miasto Johannesburg. Kapitalici angielscy zainteresowali
si eksploatacj pl diamentowych i zotodajnych. Brytyjska Kompania
Poudniowoafrykaska (British South Africa Company), powstaa w 1889 r.,
zaja tu naczelne miejsce. Kierowa ni ambitny finansista i polityk Cecil
Fhodes, w latach 1890-1896 prezes ministrw Kraju Przyldkowego. Kompania
Poudniowoafrykaska zaja drog ukadw z wodzami murzyskimi kraje
Maszona i Matabele i utworzya tam koloni angielsk, nazwan na cze
swego szefa Rodezj. Rhodes dy teraz do zjednoczenia posiadoci
brytyjskich Kraju Przyldkowego, Natalu, Beczuany i Rodezji z republikami
burskimi i utworzenia w ten sposb wielkiej kolonii poudniowoafrykaskiej.
Zamiarom tym sprzyja napyw cudzoziemcw, gwnie Anglikw, do kopalni
zota i diamentw. Wedug oficjalnych danych burskich z 1896 r. w Transwalu
mieszkao 150 tys. Burw i 75 tys. cudzoziemcw tzw. uitlanderw. W tym
samym mniej wicej czasie Anglicy obliczali, e Burw yo tam 71 tys., a
cudzoziemcw 78 tys. Burowie niechtnie i nieufnie patrzyli na owych
uitlanderw. upatrywali w nich grob dla narodowego charakteru republiki i
odmawiali im praw politycznych.
W obliczu niebezpieczestwa ze strony Anglii Burowie zwracali si o
ochron do jedynego mocarstwa europejskiego, ktre miao posiadoci
niedaleko ich kraju, do Niemiec. Byo to tym bardziej uzasadnione, e
kapita niemiecki interesowa si Transwalem, kontrolowa miejscowy bank,
finansowa budow kolei, dostarcza urzdze do kopalni.
W Transwalu tymczasem stosunki midzy Burami i uitlanderami staway si
coraz bardziej napite. W 1892 r. cudzoziemcy zawizali wasn organizacj,
Uni Narodow, w celu zdobycia praw politycznych. Rhodes po pewnych
wahaniach zdecydowa si na wspprac z Uni. Ustalono, e 27 grudnia 1895
r. wybuchnie powstanie uitlanderw, a wspomc je miay siy zbrojne
Brytyjskiej Kompanii Poudniowoafrykaskiej pod wodz dr. Leandra Starra
Jamesona. Jameson nie wiedzia wszake, i w ostatniej chwili termin
wybuchu zosta przesunity na dzie 6 stycznia 1896 r. Przekroczy zbyt
wczenie granic Transwalu, zosta otoczony przez Burw i 2 stycznia 1896
r. wzity do niewoli. Wypadki te podsyciy antyangielskie nastroje w
Europie, cesarz niemiecki wysa nawet do prezydenta Transwalu Pawa
Krugera telegram gratulacyjny, ktry wywoa oburzenie w Anglii i nie
pozosta bez wpywu na rozwj stosunkw angielsko-niemieckich.
Poraka Jamesona nie uratowaa niepodlegoci Transwalu, a jedynie na
krtko odroczya starcie. Midzy Londynem i Kapsztadem z jednej, a Pretori
z drugiej strony toczya si wymiana zda na temat uprawnie uitlanderw.
Stanowisko Wielkiej Brytanii, dcej wyranie do zawadnicia Transwalem,
uniemoliwio kompromis. W padzierniku 1899 r. wybucha wojna pomidzy
Transwalem a Angli. Po stronie Transwalu opowiedziaa si siostrzana
republika burska Orania. Przebieg walk wykaza ze przygotowanie Anglii, a
mstwo i determinacj Burw, ktrzy w grudniu 1899 r. pokonali Anglikw pod
Kimberley i Ladysmith i wtargnli na terytorium napastnika. Dopiero, gdy
przybyy znaczniejsze posiki z Europy i z Indii, karta przechylia si na
stron brytyjsk. Anglicy odzyskali utracone pocztkowo terytoria,
wtargnli do Oranii i do Transwalu. Wojna przesza wkrtce w partyzantk, w
ktrej Burowie zadali napastnikom wiele strat, lecz wreszcie ulegli
przemocy. 31 maja 1902 r. stan pokj; republiki burskie utraciy
niezaleno.
Kompromis midzy Burami a Anglikami zosta jednak wkrtce osignity.
Gwnym jego czynnikiem bya solidarno napywowej biaej mniejszoci
wobec rodzimej, czarnej wikszoci. W 1909 r. parlamenty czterech kolonii
poudniowoafrykaskich, a nastpnie parlament brytyjski uchwaliy
utworzenie dominium pod nazw Zwizek Poudniowej Afryki. Skadaa si ona
z czterech autonomicznych prowincji - Kraju Przyldkowego, Natalu, Oranii i
Transwalu. W 1910 r. uchwaa ta wesza w ycie. Pierwszym premierem Zwizku
zosta dotychczasowy premier Transwalu, poprzednio jeden z wodzw Burw w
wojnie z Anglikami, genera Louis Botha.
Biali wadcy nowego dominium wszelkimi sposobami zapewniali sobie
panowanie w kraju. W 1913 r. parlament poudniowoafrykaski uchwali ustaw
zabraniajc ludnoci rodzimej nabywania gospodarstw rolnych poza
wyznaczonymi jej rezerwatami. W rkach biaych przybyszw znalazo si wic
9/10 wszystkich gruntw uprawnych w kraju.


Rozdzia dwudziesty
smy:
Stany Zjednoczone


Rozwj gospodarczy i wzrost potgi Stanw Zjednoczonych po wojnie
secesyjnej by zdumiewajco szybki. Przede wszystkim znacznie powikszya
si ich ludno; z 38 mln mieszkacw w 1870 r. wzrosa do 76 mln w 1900 r.
i 97 mln w 1913 r. W znacznej mierze przyczyniali si do tego wychodcy z
Europy. Bya to najpierw "stara imigracja", tj. przybysze z Anglii,
Irlandii, krajw skandynawskich i Niemiec. W przedostatnim dziesicioleciu
zeszego wieku liczba jej spada, coraz liczniejsza natomiast stawaa si
"nowa imigracja" - Polacy, Wgrzy, Sowacy, Czesi, Ukraicy, Wosi i
wreszcie ydzi z Europy rodkowej i Wschodniej. Tygiel (melting pot), w
ktrym wytwarza si typ rasowy Amerykanina-jankesa, dziaa sprawnie,
jeli chodzio o Anglikw, Skandynaww i Niemcw. Przybysze z krajw
sowiaskich i romaskich mieli cisz i trudniejsz drog yciow i
asymilowali si wolniej. Szczeglne miejsce zajmowali Irlandczycy. Liczba
imigrantw irlandzkich do koca Xix w. wynosia ju 3873000, a w latach
1901-1910 przybyo ich do Stanw Zjednoczonych 339000. Rozradzali si
szybko, zajmowali najpierw nisze, pniej rednie stanowiska w gospodarce
prywatnej i administracji, wykupywali ziemi, zakadali szkoy i kolegia
katolickie, zdobywali coraz wiksze znaczenie. Boston, miasto pocztkowo
czysto purytaskie, sta si gwnie dziki Irlandczykom wielk metropoli
o wikszoci katolickiej. Odrbne rodowisko tworzya imigracja Japoczykw
i Chiczykw, ktrzy przybywali do zachodnich czci kraju, gwnie do
Kalifornii. Pracowici i oszczdni, mieli nisz stop yciow ni robotnik
europejski i amerykaski i zadowalali si skromniejszymi zarobkami.
Wzbudzali wic niech wrd mas pracujcych. Wyzyskano przeciw nim
uprzedzenia rasowe, mwice, i "ci" nie nadaj si do asymilacji, czyli
amerykanizacji. Odmwiono wic Japoczykom i Chiczykom prawa naturalizacji
i robiono im najrozmaitsze utrudnienia. W traktacie z Chinami w 1880 r.
Stany Zjednoczone zastrzegy sobie prawo "regulowania, ograniczania lub
zawieszania" imigracji chiskiej. Na tej podstawie rzd waszyngtoski w
1882 r. zakaza jej na lat dziesi. W japosko-amerykaskim "ukadzie
gentlemaskim" z 1907 r. rzd Mikada zobowiza si nie wydawa paszportw
robotnikom japoskim pragncym uda si do Stanw Zjednoczonych. W praktyce
pooyo to kres wychodstwu japoskiemu do Ameryki Pnocnej. W 1910 r.
mieszkao w Stanach Zjednoczonych 72 tys. Japoczykw i 71 tys. Chiczykw.
Nierozwizanym problemem pozostaa kwestia murzyska. W 1870 r. byo w
Stanach Zjednoczonych 4880000 Murzynw i Mulatw (nie rozrniaa ich
statystyka amerykaska), w 1900 r. - 8841000, w 1910 r. - 9828000.
Stanowili wic ponad 10% ogu ludnoci. yli w warunkach cikich, cho w
innej formie ni za czasw niewolnictwa pozostali nadal przedmiotem
wyzysku. Cenzus wyksztacenia odsuwa wikszo Murzynw jako analfabetw
od urn wyborczych. Z tym upoledzeniem walczya grupa ofiarnych dziaaczy,
pracujca nad szerzeniem owiaty wrd ludnoci murzyskiej i podnoszeniem
jej na wyszy poziom kulturalny. Przewodzi jej Booker Taliaferro
Washington, syn biaego i czarnej niewolnicy.
Indianie, pierwotna rodzima ludno kraju, zepchnici do rezerwatw, nie
przysparzali ju biaym adnych trudnoci. W 1910 r. byo ich zaledwie 265
tys.
Wzrostowi zaludnienia i przemianom w strukturze spoecznej ludnoci (w
1860 r. 3/5 mieszkacw Stanw Zjednoczonych utrzymywao si z rolnictwa, w
1919 r. tylko 1/3) towarzyszy szybki rozwj przemysu. Wydobycie wgla
skoczyo z 41 mln t w 1870 r. na 517 mln w 1913 r. Wydobycie rudy elaznej
podnioso si w tych samych latach z 1,9 mln do 31,5 mln t. W 1880 r.
wydobyto 3,4 mln t ropy naftowej, w 1900 r. - 8,5 mln, w 1913 r. - 34 mln t
(przy wydobyciu wiatowym w tym samym roku 54 mln t).
Wraz z rozwojem przemysu i grnictwa wzrastaa sie drg elaznych.
Dugo linii kolejowych w 1870 r. wynosia 876007km, w 1890 r. -
2684007km, w 1913 r. - 4109007km.
Na wielk skal odbywa si proces koncentracji przemysu. Wiksze
przedsibiorstwa niszczyy lub wchaniay mniejsze. John D. Rockefeller
opanowa produkcj ropy naftowej (Standard Oil Trust zaoony w 1870 r.,
przemianowany nastpnie na Standard Oil Company). Andrew Carnegie dominowa
w przemyle stalowym. Ich potne udziay w przedsibiorstwach kolejowych
pozwoliy im na uoenie korzystnych taryf dla swych transportw. Koleje
byy w rkach kilku spek (Vanderbildt, Harriman, Gould). Takie
przedsibiorstwa jak United Fruit Company, Beef Trust. American Sugar Trust
zdoay zupenie opanowa rynek.
Koncentracja kapitau bankowego wioda do jego zrastania si z kapitaem
przemysowym. Wielki bank nowojorski John Pierpont Morgan wykupi
przedsibiorstwa stalowe Carnegiego i zaoy w 1901 r. United Steel
Corporation, a w 1902 r. International Harvester Company (fabryki maszyn
rolniczych). W pocztkach Xx w. grupy Morgana i Rockefellera kontroloway
112 bankw, spek kolejowych, ubezpieczeniowych itp., ktrych kapita
wynosi razem ponad 22 mld dolarw.
Polski socjolog i badacz kultury amerykaskiej Jzef Chaasiski tymi
sowy scharakteryzowa wiat wielkiego kapitau amerykaskiego: "Sukces
ekonomiczny zawiera w sobie rwnie element wadzy. Kapita by podstaw
wadzy. Nie jedyn i w stosunkach demokracji ssiedzkiej nie najwaniejsz.
Z tworzeniem si wielkiego spoeczestwa wadza ekonomiczna nabieraa innej
i coraz wikszej roli. Stawaa ponad spoeczestwem. Wielcy kapitalici i
monopolici nie byli ju zwykymi biznesmenami. Stawali si wadcami: sfera
przedsibiorstw i interesw wielkiego przemysu i kapitau bya czym w
rodzaju swoistego pastwa w pastwie. Nazwa krlw nafty czy stali nie bya
tylko przenoni. Taki stan rzeczy wystpuje na przeomie Xix i Xx w."
O jednym z najwikszych potentatw kapitau amerykaskiego bankierze
Morganie pisze jego biograf F. L. Allen: "Wielki Pierpont Morgan by wicej
ni indywidualnoci: by wicej nawet ni instytucj. On by i pozostaje
symbolem. W swoim czasie jego nazwisko byo czerwon pacht dla populistw
i przywdcw robotniczych, dla biznesmenw by piknym sztandarem, rdem
inspiracji. Niezalenie jednak od tego, jak bardzo w pogldzie na Morgana
moe rni si farmerski reformator, socjalista, bankier, artysta czy
duchowny, to jednak dla wszystkich by on symbolem wadzy".
Rolnictwo amerykaskie, rzecz prosta, nie miao tego znaczenia co
przemys. Rozwj agrarny poszed odmiennymi torami. Gwne orodki rolne
Stanw Zjednoczonych to Poudnie - wielki producent baweny i tytoniu oraz
Zachd z upraw pszenicy, kukurydzy, z hodowl byda.
Plantacyjne Poudnie przeszo po wojnie secesyjnej i zniesieniu
niewolnictwa prawdziw rewolucj. Zrujnowani plantatorzy zmuszeni byli
wyprzedawa lub parcelowa swe posiadoci. Zniky rozlege plantacje, ich
miejsce zajy farmy. Wacicielami byli nadal biali, Murzyn by za biedny,
aby mc kupowa ziemi, naleao to do wyjtkw. Rolnictwo Poudnia bardzo
powoli podnosio si z upadku, w 20 lat po ukoczeniu wojny domowej
wysoko zbioru baweny w dawnych Stanach Konfederacji osigna zaledwie
poziom z 1860 r. Dopiero pod koniec Xix w. nastpia poprawa, w 1900 r.
wyprodukowano baweny dwa razy wicej ni w ostatnim roku przed wojn
secesyjn.
Inaczej ukaday si stosunki na Zachodzie. Jak powiedziano wyej,
rdami bogactwa byy pasterstwo i rolnictwo. Hodowla byda rozwina si
najpierw w Teksasie. Hodowcy zastosowali tzw.long drive - system polegajcy
na tym, e olbrzymie stada byda pdzono z Teksasu do kocowych stacji
kolei w Kansas lub w Missouri. Pdzono je przez tereny nalece w teorii do
rzdu federalnego, w praktyce niczyje. Stada dozorowali konni pasterze -
"cowboye", awanturnicy, poszukiwacze przygd; wytworzyli oni
charakterystyczny amerykaski typ ludowy, utrwalony i upikszony w
powieciach malujcych ycie "Dzikiego Zachodu" i w filmach westernowych. W
miastach rodkowych stanw, przede wszystkim w Chicago, budowano wielkie
rzenie i fabryki konserw, ktre szybko opanoway rynki stanw wschodnich i
w 1875 r. rozpoczy podbj rynkw europejskich, zwaszcza chonnego
angielskiego; podbj ten w niedugim czasie przybra wielkie rozmiary.
W zwizku z rozwojem osadnictwa rolniczego hodowcy, zamiast przepdza
bydo po terenach cigncych si setkami mil, zaczli okoo roku 1885
zagradza ogromne przestrzenie drutem kolczastym i zamienia je w wielkie
pastwiska. Prowadzio to do czstych, niekiedy krwawych sporw z rolnikami;
osadnikw rolnych za przybywao coraz wicej.
Kongres chcc uatwi kolonizacj terenw rozlegych, a sabo
zaludnionych (gwnie przez myliwskie plemiona indiaskie) uchwali w 1862
r. ustaw o nadziaach, tzw. Homestead Act. Na mocy tej ustawy mczyzna
penoletni, ktry chcia si osiedli na Zachodzie i zaoy tam
gospodarstwo, mg otrzyma 160 akrw ziemi; po 5 latach uprawy i po
opaceniu kosztw rejestracyjnych ziemia ta stawaa si wasnoci
osadnika. Znaczn rol w skolonizowaniu i zagospodarowaniu Zachodu odegray
take spki kolejowe, budujce drogi elazne na niezaludnionych terenach.
Spki te otrzymyway od pastwa due obszary ziemi na wasno i
rozsprzedaway j po niskich cenach osadnikom chcc zaludni kraj, co byo
niezbdnym warunkiem rentownoci kolei.
W cigu kilkunastu lat Zachd zmieni oblicze. Indianin polujcy na
preriach na bawoy zmuszony by ustpi miejsca farmerowi.
Sytuacja osadnikw bya wszake trudna. Mechanizacja rolnictwa i
konieczno zakupywania maszyn rolniczych oraz jednoczesny stay spadek cen
podw rolnych (wskanik ich cen hurtowych w 1870 r. wynosi 112, a w 1900
r. - 71) obciyy farmerw dugami. W 1910 r. oglne zaduenie
hipoteczne farm wynosio 1700 mln dolarw. Tote od koca Xix w.
obserwujemy proces koncentracji w rolnictwie Stanw Zjednoczonych. Kurczya
si drobna i rednia wasno ziemska, a coraz rozleglejsze tereny
znajdoway si w posiadaniu wielkich spek, zwaszcza kolejowych i
ubezpieczeniowych. Zmniejszya si liczba drobnych wacicieli, rosa
liczba dzierawcw (25% w 1880 r., 35% w 1900 r.). Rosy te zastpy
proletariatu rolnego.
Te okolicznoci trzeba mie na uwadze, jeli si chce zrozumie
stanowisko zajmowane przez farmerw w yciu politycznym Stanw
Zjednoczonych.
Nie byo moe kraju, w ktrym wiat businessu wywiera tak silny, tak
bezporedni i tak wszechstronny wpyw na ycie polityczne jak w Stanach
Zjednoczonych. Sprzyjaa temu praktyka konstytucyjna.
Gow pastwa by wwczas jak i jest dotd prezydent wybierany przez
kolegium elektorw na 4 lata, obdarzony peni wadzy wykonawczej w
sprawach wsplnych dla wszystkich stanw (waluta, handel, ca, polityka
zagraniczna, siy zbrojne ldowe i morskie). Prezydent jest jednoczenie
gow pastwa i gow rzdu. Na czele ministeriw, zwanych departamentami,
stoj sekretarze stanu mianowani przez prezydenta i przed nim wycznie
odpowiedzialni. Wadz ustawodawcz sprawuje kongres zoony z Senatu i
Izby Reprezentantw. Senatorw po dwu z kadego stanu (niezalenie od jego
wielkoci) wybieray do 1913 r. stanowe organy ustawodawcze, odtd og
ludnoci. Senatorowie wybierani s na 6 lat, co 2 lata ustpuje ich trzecia
cz. Czonkw Izby Reprezentantw wybiera og ludnoci na 2 lata.
Przyj si pogld, e w Stanach Zjednoczonych panuje system dwupartyjny.
Nie jest to zupenie cise. Zmieniajcy si u wadzy republikanie i
demokraci nie s stronnictwami we waciwym znaczeniu tego wyrazu. S to
raczej olbrzymie spki wyposaone w pokane fundusze, a majce za zadanie
pozyska dla swych czonkw i stronnikw wszystkie stanowiska pastwowe. W
Stanach Zjednoczonych wraz ze zmian prezydenta zmienia si cay aparat
administracyjny poczwszy od sekretarzy stanu a do najniszych
kancelistw, a nawet wonych ministerialnych. Dopiero w Xx w. zaczto
wprowadza do suby pastwowej zawodowych funkcjonariuszy, majcych
odpowiednie wyksztacenie i przygotowanie. Stanowiska w administracji
obsadza partia, ktra zwyciya w wyborach: jest to tzw. system upw
(spoils system).
Republikanw i demokratw nie dzieliy rnice doktryny, lecz taktyka.
Przed wyborami prezydenckimi zbiera si Konwent Narodowy (National
Nomination Convention) i ustala zarwno osob kandydata, jak i
"platform", czyli partyjny program wyborczy. "Platforma" musiaa by tak
uoona, eby pozyska dla partii jak najwiksz liczb wyborcw, a
zwaszcza eby zdoby dla niej poparcie rnych grup wpywowych i
zamonych. Program taki nie mg by ani zbyt radykalny, ani zbyt jasny,
gdy zraziby tym zbyt wiele klik i zbyt wielu ludzi. W sposb
najoglniejszy i daleki od cisoci mona okreli, e republikanw
popieray najczciej wielkie finanse, buruazja Pnocy, kocioy
protestanckie, Amerykanie pochodzenia anglosaskiego z dawna ju przybyli do
Ameryki. Natomiast katolicy, przybysze z Europy mniej zasymilowani ze
wiatem anglosaskim, ludno robotnicza i w ogle ubosza gosowaa
najczciej na demokratw. Gwn wszake podstaw wpyww partii
demokratycznej byo Poudnie, gdzie wci pozostaway ywe wspomnienia
wojny secesyjnej i rzdw pnocnych zwycizcw. Waciciele i zaleni od
nich dzierawcy tworzyli wsplny front tzw. Pewne Poudnie (Solid Suuth),
mocne oparcie partii demokratycznej. Cz plantatorw, zniechcona
zmienionymi warunkami gospodarki, przerzucia si do pracy w handlu,
bankowoci czy przemyle. Wielu z nich osiado w Nowym Jorku, ktry sta
si jednym z orodkw wpyww demokratw.
W okresie od wojny secesyjnej do wyboru Woodrow Wilsona w 1912 r. u steru
byli wci republikanie z wyjtkiem dwch prezydentur Grovera Clevelanda w
latach 1885-1889 i 1893-1897.
W yciu politycznym i parlamentarnym du rol odgryway rne zrzeszenia
gospodarcze, zawodowe itp. Czsto rozporzdzay one pokanymi funduszami i
miay w Waszyngtonie swych agentw, ktrych zadaniem byo utrzymywanie
cznoci z parlamentarzystami obu partii i wpyw na prace kongresu. Byli
to tzw. lobbyists, czyli interwencjonici kuluarowi od wyrazu
lobby-kuluary.
Wraz z szybko rozwijajcym si przemysem powstaa kwestia spoeczna.
Przybraa ona w Stanach Zjednoczonych zupenie swoisty charakter. Rosnce
zapotrzebowanie rk do pracy pokrywa w znacznej mierze napyw robotnikw z
Europy. Kilka tysicy agencji rekrutacyjnych, pozostajcych w porozumieniu
z przemysowcami i kompaniami eglugowymi dziaao pord proletariatu
europejskiego zachcajc do emigracji za ocean. W zamian za pokrycie
kosztw przejazdu emigrant zobowizywa si podj prac za wyznaczone z
gry wynagrodzenie. Przybysz ze Starego Kraju mia czasem lepsze warunki
bytowe ni w ojczynie, niekiedy zdobywa moliwoci awansu spoecznego,
ale znajdowa si w sytuacji gorszej ni robotnik amerykaski. Dotyczyo to
zwaszcza wychodcw z Europy rodkowej, Wschodniej i Poudniowej; ich
nieznajomo jzyka angielskiego bya w oczach przemysowcw zalet, gdy
uatwiaa im wyzysk, a robotnikom utrudniaa wspln akcj. Mono wyjazdu
ze stanw wschodnich i wdrwki na zachd byy w wielu wypadkach czynnikiem
uatwiajcym sytuacj robotnika. Nie kady wprawdzie mg zosta osadnikiem
czy traperem, ale wszdzie potrzebowano rk do pracy przy budowie drg
elaznych, w kopalniach, w szybach naftowych.
Kwesti robotnicz komplikowa brak jednolitego ustawodawstwa
spoecznego. W kadym prawie stanie inaczej ustalano prac kobiet i
nieletnich, w niektrych tylko stanach okrelono maksimum godzin pracy i
minimum zarobkw. Wzi tu jeszcze naley pod uwag mieszany narodowociowo
skad klasy robotniczej.
W trzecim wierwieczu zeszego stulecia klasa robotnicza przedstawiaa
ju pewn si i wystpia do walki przede wszystkim o skrcenie dnia
pracy, ktry wynosi wwczas przecitnie 12 godzin, niekiedy nawet duej.
"Pierwszym skutkiem wojny domowej - pisa Marks - bya agitacja za
omiogodzinnym dniem pracy, biegnca siedmiomilowymi krokami od Oceanu
Atlantyckiego do Spokojnego, od Nowej Anglii do Kalifornii".
Akcja ta nie bya na razie uwieczona powodzeniem, ale rozbudzia
aktywno robotnikw i zachcia ich do tworzenia zwizkw pracowniczych. W
1866 r. w Baltimore na pierwszym w dziejach Stanw Zjednoczonych kongresie
robotnikw zawizana zostaa Narodowa Unia Pracy (National Labor Union),
zoona ze stowarzysze rnego typu. Program nie by jednolity i jasno
okrelony; gwnymi postulatami Unii byy 8-godzinny dzie pracy i
usunicie z kraju kulisw chiskich zadowalajcych si znacznie niszymi
zarobkami. W 1869 r. w Filadelfi powsta Szlachetny Zakon Rycerzy Pracy
(Noble Order of the Knights of Labor), organizacja pocztkowo tajna z
rytuaem wzorowanym na masonerii, od 1878 r. dziaajca jawnie. czy
chciaa wszystkich pracujcych - robotnikw wykwalifikowanych i
niewykwalifikowanych, mczyzn i kobiety, biaych i czarnych. Program
Zakonu przewidywa uspoecznienie instytucji uytecznoci publicznej jak
koleje i zastpienie wytwrczoci kapitalistycznej przez wytwrczo
spoeczn. W 1886 r. zorganizowana zostaa Amerykaska Federacja Pracy
(American Federation of Labor) jako oglnokrajowe zrzeszenie zwizkw
zawodowych. Organizacja ta w skromniejszym zakresie i pod inn nazw
dziaaa ju od 1881 r. Pierwszym dugoletnim przewodniczcym Federacji by
wybitny dziaacz robotniczy Samuel Gompers.
Przedostatnie dziesiciolecie Xix w. przynioso niewidzian dotd fal
strajkw. W latach 1880-1886 odnotowano 4 tys. strajkw, wzio w nich
udzia 1,5 mln robotnikw. Zasuguje tu zwaszcza na uwag zwyciski strajk
w przedsibiorstwach kolejowych Goulda w 1885 r., kierowany przez Rycerzy
Pracy. 1 maja 1886 r. w Chicago podczas wielkiego wiecu robotniczego
rzucona zostaa bomba na policjantw, rzuci j prawdopodobnie prowokator
lub anarchista. Nastpiy aresztowania, wielki proces, zapado 7 wyrokw
mierci, z ktrych 4 wykonano. Dzie ten uznany zosta pniej za wito
midzynarodowe klasy robotniczej. Walk strajkow zaostrza fakt, e
pracodawcy nie chcieli uznawa zwizkw zawodowych i zgadza si na umowy
zbiorowe. Mimo to amerykaski ruch robotniczy ju w 1886 r. wywalczy w
niektrych gaziach 8-godzinny dzie pracy (postanowienie to objo okoo
185 tys. robotnikw), a w innych jego skrcenie do 10 lub 9 godzin (objo
to okoo 200 tys. robotnikw).
Pierwszymi propagatorami socjalizmu byli w Ameryce Pnocnej wychodcy z
Niemiec. W 1876 r. zawizana zostaa Partia Robotnicza (Workingmen's
Party), przemianowana w 1877 r. na Socjalistyczn Parti Pracy (Socialist
Labor Party). Dziaalno jej utrudniay walki midzy kierunkiem
marksistowskim a lassallowskim; w kadym razie partia ta nie zdoaa
pocign za sob mas i sta si organizacj masow. W 1897 r. z inicjatywy
kolejarza Eugene Victora Debsa powstaa Amerykaska Partia
Socjaldemokratyczna, od 1901 r. noszca nazw Amerykaskiej Partii
Socjalistycznej. Przywdc jej a zarazem wyrazicielem jej lewego
rewolucyjnego skrzyda by Debs. Swe wyznanie wiary wypowiedzia sowami:
"Socjalizm przeciwko kapitalizmowi. Jestem za socjalizmem, poniewa jestem
za czowieczestwem. Do dugo cierpielimy ucisk panowania zota.
Pienidz nie stanowi waciwej podstawy cywilizacji. Przyszed czas na
odrodzenie spoeczestwa, jestemy u progu powszechnej zmiany". Partia ta
prowadzia yw propagand, zdobya wkrtce kilkaset stanowisk z wyborw, w
tym i mandat do Izby Reprezentantw. Debs kilkakrotnie kandydowa bez
powodzenia na prezydenta Stanw Zjednoczonych.
Organizowa zaczli si rwnie farmerzy, niezadowoleni z panujcych
stosunkw. Pierwsze organizacje farmerskie, zwane "Granges - Farmy", byy
to lokalne kka samopomocowe i samoksztaceniowe; zaczy one nastpnie
tworzy spdzielnie zakupu i sprzeday, niekiedy wasne wytwrnie
przetworw rolnych. W 1867 r. zawizaa si oglnokrajowa "National Grange
- Farma Narodowa". W 1875 r. organizacja ta liczya ju 20 tys. kek
miejscowych i 800 tys. czonkw. W 1884 r. utworzono dwie wielkie
organizacje - "Southern Alliance - Sojusz Poudniowy" i "National Farmer's
Alliance of the Northwest - Narodowy Sojusz Farmerw Pnoco-Zachodu".
Pocztkowo oba "Sojusze", podobnie jak i "Farmy", zajmoway si jedynie
prac spdzielcz i owiatow, ale wkrtce rozwiny dziaalno
polityczn. Farmerzy bowiem doszli do przekonania, e tylko walk
polityczn zdoaj zrealizowa polepszenie sytuacji rolnictwa.
Bya ona istotnie trudna; spadek cen na pody rolne, ktry tak silnie
zaznaczy si w kocu Xix w., mocno da si rolnikom amerykaskim we znaki.
Ze pooenie wzmagao jeszcze zaduenie gospodarstw i wysokie opaty
kolejowe. Oburzenie rolnikw zwracao si przeciwko wielkim bankom i
wielkim przedsibiorstwom kolejowym. Po pewnych wahaniach, czy mona i czy
naley tworzy trzeci parti polityczn, farmerzy zawizali "People's
Party of the USA - Parti Ludow Stanw Zjednoczonych". Poparli j nie
tylko rolnicy, ale take drobnomieszczastwo i wielu robotnikw. W
programie jej znalazo si m.in. danie wprowadzenia bimetalizmu (waluta
srebrna obok zotej), co - jak obliczano - doprowadzioby do spadku dolara
o poow wartoci, a wic do zmniejszenia dugw farmerskich. Walut
srebrn popara cz demokratw, a gwnie ich kandydat na prezydenta,
William J. Bryan. Bryan pod tym hasem rozpocz kampani wyborcz.
Niebezpieczestwo dewaluacji dolara wywoao oglne przeraenie; zwyciy
dziki temu republikanin William McKinley (1897-1901). Na McKinleya oddali
te gosy robotnicy w obawie przed obnieniem siy nabywczej ich zarobkw
zwizanym nieuchronnie z dewaluacj.
Nastpca McKinleya, rwnie republikanin, Theodore Roosevelt, jeden z
najwybitniejszych rzecznikw imperializmu amerykaskiego, podj gon,
cho mao skuteczn walk przeciw monopolom. Opanowanie gospodarki
amerykaskiej przez monopole i niesychana korupcja ycia publicznego
zaniepokoiy zarwno koa inteligencji, jak i redni i drobn buruazj.
Akcja Roosevelta bya prb cho czciowego rozbrojenia opinii publicznej.
Prezydent nie osign zmian zasadniczych i zapewne do nich nie dy;
przeprowadzi natomiast niektre reformy drugorzdne, lecz wane, np.
interwencj rzdow w kwestii ustalania taryf kolejowych. Przedsibiorstwa
bowiem stosoway najczciej taryfy nierwne, faworyzujce jednych,
upoledzajce innych.
Niezadowolenie z dziaalnoci monopoli i popierajcej je wikszoci
republikaskiej byo tak due, i cz republikanw zerwaa z parti i
utworzya trzecie stronnictwo - postpowe. Postpowcy zwizali si z
farmerami z Zachodu i w wyborach prezydenckich w 1912 r. po 4-letniej
kadencji Williama Tafta wysunli wasnego kandydata. By nim dawny
prezydent Roosevelt, ktry zarwno imperialistyczn polityk zagraniczn,
jak i demonstracyjnymi wystpieniami przeciw monopolom zdoby sobie du
popularno w spoeczestwie. Kandydatura Roosevelta spowodowaa
rozszczepienie gosw republikaskich i zwycistwo kandydata demokratw
Woodrow Wilsona, prezydenta w latach 1913-1921.
Wilson zapowiedzia walk ze "wszystkim, co ma nawet pozory
uprzywilejowania", i zainaugurowa poowiczne reformy na wzr Roosevelta.
Najwaniejsz bya ustawa Clayton Antitrust Act z 1914 r., nieco
ograniczajca dotychczasow swobod dziaania trustw, wprowadzia bowiem
kontrol sdow nad niektrymi ich czynnociami. Wyranie zaznaczono, e
postanowienia ustawy nie odnosz si do organizacji robotniczych i
farmerskich.
Ekspansja Stanw Zjednoczonych przez dugie lata ograniczaa si do
Ameryki Pnocnej (kupno Luizjany w 1803 r., Florydy w 1819 r.,
przyczenie Teksasu w 1845 r., Nowego Meksyku, Utah, Arizony, Newady i
Kalifornii w 1848 r., kupno Alaski w 1867 r.). Polityka zagraniczna leaa
zreszt na dalszym planie zainteresowa rzdu i spoeczestwa. Stany
Zjednoczone miay ogromne, sabo zaludnione przestrzenie, ktre naleao
skolonizowa, miay przewiadczenie o zupenym bezpieczestwie, znikd
bowiem nie byy naraone na inwazj, posiaday na swej ziemi wielkie
bogactwa naturalne i nie byy zmuszone do poszukiwania rde surowcw, nie
stay wobec koniecznoci zdobywania rynkw zbytu.
Sytuacja ulega zmianie z kocem w. Xix, gdy powstay wielkie trusty i
wszczy ekspansj imperialistyczn. Kapita amerykaski inwestowany za
granic wynosi ju wwczas okoo 500 mln dolarw, z tego 185 mln w
Meksyku, 150 mln w Kanadzie, 50 mln na Kubie, 55 mln w innych pastwach
Ameryki aciskiej, 10 mln w Europie, 5 mln w Chinach i Japonii, 45 mln w
Rosji i pozostaych pastwach.
Ekspansja Stanw Zjednoczonych kierowaa si przede wszystkim ku krajom
Ameryki rodkowej i Poudniowej, a zaczynaa zwraca coraz baczniejsz
uwag i na Azj Wschodni. Nie byo spraw przypadku, e Stany Zjednoczone
wmieszay si w 1895 r. w spr angielsko-wenezuelski i zmusiy Wielk
Brytani do poddania si arbitraowi. Sekretarz stanu Richard Olney zoy
wwczas znamienn deklaracj: "Dzi Stany Zjednoczone s w praktyce
suwerenem na tym kontynencie [tzn. amerykaskim]".
W 1904 r. prezydent Roosevelt owiadczy: "Stae naduycie lub bezsilno
wynikajce z oglnego rozlunienia wizw spoecznych wymagaj w Ameryce,
tak jak i gdzie indziej, interwencji ze strony narodu cywilizowanego. Na
pkuli zachodniej doktryna Monroego moe zmusi Stany Zjednoczone, cho
wbrew ich woli, do podjcia czynnoci midzynarodowej siy policyjnej w
wypadkach jaskrawych naduy bd nieudolnoci".


Rozdzia dwudziesty
dziewity:
Stany Zjednoczone wchodz
na aren polityki wiatowej


Z kocem Xix w., gdy Stany Zjednoczone wczay si do polityki
wiatowej, wielkim uznaniem cieszya si tam teoria tzw. nawalizmu. Gwnym
jej wyrazicielem by kapitan (pniej admira) Alfred Thayer Mahan,
wykadowca szkoy marynarki, autor prac i artykuw o wpywie potgi
morskiej na histori (najwaniejsze - The Influence of Sea Power upon
History 1660-1783, 1890, Sea Power in the Relation to the War of' 1812,
1905). Mahan gosi i obszernie uzasadnia pogld o koniecznoci
posiadania przez Stany Zjednoczone silnej floty wojennej i rozwija
geopolityczn teori drg morskich i baz, ktre by je zabezpieczay.
Teorie Mahana streci mona w czterech punktach: 1 ) Stany Zjednoczone
musz posiada potn marynark wojenn, ktra bdzie zdolna usun
przeciwnika z oceanw i mrz oblewajcych ich brzegi, 2) Stany Zjednoczone
powinny zapewni sobie silne bazy na Pacyfiku, przede wszystkim zaj
archipelag Hawajw; 3) Stany Zjednoczone powinny zdoby zupen przewag
na Morzu Karaibskim, tym amerykaskim Morzu rdziemnym, 4) naley
wybudowa kana rodkowoamerykaski, czcy Ocean Spokojny z Atlantyckim.
Doktryna Mahana to praktyczne wskazania dla imperializmu amerykaskiego,
wynikajce zarwno ze struktury gospodarczo-spoecznej Stanw
Zjednoczonych, jak i z ich pooenia geograficznego. Dlatego poznanie
pogldw tego pisarza uatwia zrozumienie strategii politycznej i
wojennomorskiej republiki pnocnoamerykaskiej.
W 1878 r. zaoyli Amerykanie pierwsz stacj wglow w Pago Pago na
wyspie Tutuila w archipelagu Samoa. Hawaje byy sfer coraz wikszych
interesw amerykaskich plantatorw i kupcw i nietrudno byo przewidzie,
e ten pikny i bogaty kraj stanie si prdzej czy pniej posiadoci
Stanw Zjednoczonych. Nastpio to ostatecznie w 1898 r. W tym samym roku
uzyskali Amerykanie wysp Guam w archipelagu Marianw, a w nastpnym cz
archipelagu Samoa (Tutuila).
Zapewnienie przewagi na Pacyfiku i swobodnej drogi morskiej do Chin i
Japonii nie przeszkadzao imperialistom amerykaskim zwrci baczn uwag i
na inne strony wiata. Kupcy, bankierzy, fabrykanci i wojskowi coraz
czciej kierowali wzrok ku poudniowemu wschodowi, ku Morzu Karaibskiemu,
gdzie wchodziy w gr powane interesy gospodarcze, polityczne i militarne.
Kapita amerykaski od dawna interesowa si wysp Kub, jej plantacjami
trzciny i tytoniu, jej kopalniami elaza. W 1893 r. kapita amerykaski,
inwestowany na Kubie, wynosi 50 mln dolarw. Obroty handlowe wynosiy
rocznie okoo 100 mln. Rzd hiszpaski prowadzi na Kubie, ktra bya jedn
z ostatnich posiadoci kolonialnych hiszpaskich, polityk najbardziej
prymitywnej i krtkowzrocznej eksploatacji. Wysokie podatki przeszkadzay
rozwojowi rodzimego przemysu i rzemiosa, zapory celne utrudniay handel.
Sytuacj wyspy pogorszya jeszcze amerykaska taryfa celna z 1894 r.
W 1895 r. wybucho na Kubie powstanie przeciwko rzdom hiszpaskim. Walki
toczone przez powstacw i surowe represje hiszpaskie niszczyy kraj, a
zarazem zagraay interesom amerykaskim. Zbir trzciny cukrowej, ktry
przed rewolucj siga miliona ton, spad w 1896 r. do 225 tys. t. Uderzyo
to mocno w amerykaskich wacicieli rafinerii cukrowych i w ogle we
wszystkich, ktrzy cignli zyski czy to z handlu z Kub, czy te z
inwestycji na wyspie. Amerykaska prasa, tzw. ta, czyli brukowa,
wszcza gwatown kampani antyhiszpask. Terror rozwinity przez
Hiszpanw dostarcza jej pod dostatkiem podanego materiau. Wzburzyo to
opini publiczn w Stanach Zjednoczonych i przygotowao j do interwencji
zbrojnej.
Nieszczliwy przypadek dostarczy rzdowi waszyngtoskiemu pretekstu do
wojny. 15 lutego 1898 r. wylecia w powietrze w porcie w Hawanie
amerykaski okrt wojenny "Maine". Oburzenie opinii publicznej w Stanach
Zjednoczonych doszo do szczytu, rzd domagajc si od kongresu kredytw
wojennych mia sytuacj uatwion. Pomimo e Hiszpania zgadzaa si na
daleko idce ustpstwa, Waszyngton nie chcia sysze o pokoju. 19 kwietnia
1898 r. kongres upowani prezydenta do uycia siy celem usunicia
Hiszpanw z Kuby i uchwali uroczyst deklaracj: "Nard wyspy Kuby jest i
musi by z prawa wolny i niezaleny".
Wojna trwaa krtko, od kwietnia do pocztku sierpnia 1898 r. Amerykanie
opanowali Kub, wysadzili wojska na Filipinach, gdzie rwnie powstacy
walczyli przeciwko rzdom hiszpaskim, i zawadnli jeszcze jedn z wysp
Wielkich Antyli - Puerto Rico.
12 sierpnia zawarty zosta rozejm, 18 grudnia 1898 r. stan w Paryu
traktat pokoju. Hiszpania uznaa niepodlego Kuby, zrzeka si na rzecz
Stanw Zjednoczonych tytuem odszkodowania wojennego wysp Puerto Rico w
Antylach i Guam na Oceanie Spokojnym i wreszcie oddawaa Stanom Filipiny w
zamian za 20 mln dolarw.
Nadzr Stanw Zjednoczonych zastpi na Kubie panowanie Hiszpanii.
Garnizony amerykaskie zajy miejsce hiszpaskich. Amerykanie wszake
zdawali sobie spraw z tego, e zwyka okupacja da si na dusz met
utrzyma tylko z najwiksz trudnoci, e wic naley unowoczeni system
kolonialny. Chodzio o to, aby pogodzi denie Kubaczykw do
niepodlegoci z gospodarczymi i strategicznymi interesami Stanw
Zjednoczonych, innymi sowy uzyska na Kubie koloni bez nazwy kolonii.
Waszyngton udzieli zgody na niepodlego wyspy pod nastpujcymi
warunkami: 1) Kuba nie zawrze z obcym pastwem ukadu, ktry by zagraa
jej niezawisoci, 2) nie zacignie poyczki, ktrej by nie moga spaci
z biecych dochodw, 3) przyznaje Stanom Zjednoczonym prawo interwencji
dla ochrony jej niepodlegoci i dla utrzymania rzdu zdolnego do opieki
nad yciem, wasnoci i indywidualn wolnoci, 4) bdzie kontynuowaa
akcj sanitarn zapocztkowan przez Amerykanw, 5) odda Stanom
Zjednoczonym tereny potrzebne do utworzenia stacji wglowych. Autorem tych
postanowie by sekretarz stanu w departamencie wojny Elihu Root, nosz one
jednak nazw poprawki Platta (Platt Amendment) od nazwiska senatora Orville
H. Platta.
Pomimo oporu Kubaczykw poprawka Platta wesza do konstytucji Kuby w
1901 r. Stany Zjednoczone zdecydoway si wwczas wycofa wojska okupacyjne
(pozostay wszake garnizony w bazach morskich w Guantanamo i w Bahia
Honda). W maju 1902 r. rzd kubaski obj administracj wyspy. Traktat,
zawarty nastpnie 22 maja 1903 r. pomidzy Kub a Stanami Zjednoczonymi,
powtrzy wszystkie postanowienia poprawki Platta. Obowizyway one do 29
maja 1934 r. Amerykanie uzyskali pen mono eksploatacji Kuby, a
zamknli drog do tego konkurentom europejskim. Traktat handlowy
kubasko-amerykaski przyznawa w Stanach Zjednoczonych 20% znik celn na
trzcin cukrow i inne pody wyspy, towary amerykaskie za uzyskay na
Kubie znik wynoszc od 20 do 40%. Amerykanie otrzymali t drog ogromne
przywileje w handlu kubaskim. Rzd waszyngtoski czuwa konsekwentnie nad
tym, aby nie dopuci na Kub kapitau innych krajw, poza Stanami
Zjednoczonymi.
Amerykaskie metody eksploatacji wywoay w 1906 r. zbrojny opr
Kubaczykw. Waszyngton nie myla jednak ustpowa. Wojska Stanw
Zjednoczonych wyldoway na Kubie dla poskromienia oporu i pozostay na
wyspie do 1909 r. W trzy lata pniej, w 1912 r., doszo do kolejnej
interwencji zbrojnej Amerykanw.
Wyspa Puerto Rico zostaa w 1900 r. przyczona do Stanw Zjednoczonych
jako terytorium, zarzdza nim gubernator mianowany przez prezydenta.
Inaczej uksztatowaa si sytuacja na Filipinach. Amerykanie wspierali
tam pocztkowo ruch narodowowyzwoleczy skierowany przeciwko Hiszpanom. Gdy
jednak powstacy, na ktrych czele sta Emilio Aguinaldo, zorientowali si,
e Amerykanie zmierzaj do zagarnicia Filipin, wystpili zbrojnie
przeciwko swym dotychczasowym sojusznikom. W styczniu 1899 r. ogosili
niepodleg republik filipisk. Rzd waszyngtoski musia wysa 70 tys.
onierzy, aby opanowa sytuacj. Powstacy zostali pokonani dopiero z
kocem 1899 r., ale partyzantka trwaa jeszcze do 1902 r., a w niektrych
czciach kraju nawet i duej. Archipelag Filipin zosta w 1902 r.
anektowany. Stany Zjednoczone zajy bezporednie pozycje na Dalekim
Wschodzie.
Taki obrt rzeczy skoni rzd waszyngtoski do zajcia si kwesti
kanau, ktry by czy oceany Atlantycki i Spokojny i skrci w ten sposb
drog ze wschodnich stanw na Pacyfik i do Azji. Od 1850 r. wiza Stany
Zjednoczone ukad zawarty z Wielk Brytani, a stanowicy, e adne z tych
pastw nie bdzie wykonywao "wycznej kontroli" nad kanaem w Ameryce
rodkowej. W p wieku pniej wszake republika pnocnoamerykaska bya
ju potg dostatecznie siln, aby stan na stanowisku, e sprawa kanau
jest jedynie jej wasn spraw. Anglia musiaa si z tym pogodzi i w
traktacie z 1901 r. uznaa, i Stany Zjednoczone same maj prawo wybudowa
kana i obj jego ochron wojskow pod warunkiem zapewnienia swobodnego
przejazdu okrtom wszystkich pastw. Amerykanie po pewnych wahaniach
(Panama czy Nikaragua) zainteresowali si Przesmykiem Panamskim. Gdy
napotkali trudnoci w dojciu do porozumienia z rzdem Kolumbii, do ktrej
Panama wwczas naleaa, wywoali rewolt w tej prowincji i doprowadzili do
ogoszenia 3 listopada 1903 r. niezalenej Republiki Panamy. Ukady z
rzdem nowego pastwa poszy gadko i szybko. Ju 18 listopada stan
traktat, moc ktrego Stany Zjednoczone otrzymay prawo budowy kanau i
wycznego, penego dozoru nad jego stref. 15 sierpnia 1914 r. Kana
Panamski zosta otwarty dla ruchu okrtowego. Poczone zostay ze sob dwa
wielkie oceany. Kana Panamski skrci drog z Nowego Jorku do San
Francisco o 60%, z Londynu do Nowej Zelandii o 25%.


Rozdzia trzydziesty:
Kraje Ameryki aciskiej


Ameryka aciska obejmuje pod wzgldem geograficznym kraje Ameryki
rodkowej i Poudniowej, a wic wiksz cz dawnych posiadoci
kolonialnych hiszpaskich oraz portugalsk Brazyli. Pod wzgldem etnicznym
ludno bya do zrnicowana. Rodzimy ywio indiaski, biali przybysze z
Europy i czarni z Afryki oraz coraz liczniejsza warstwa mieszacw -
metysw, mulatw, zambosw, wszystko to tworzyo barwn mozaik rozmaitych
typw etnicznych i kulturowych. W czci midzyzwrotnikowej przewaali
Indianie, na poudniu za growali biali. W przedostatnim dziesicioleciu
Xix w. wzrosa wydatnie imigracja z Europy. Kierowaa si gwnie do
Argentyny i do poudniowych stanw Brazylii. Wychodcy ci to przede
wszystkim Wosi, Hiszpanie i Portugalczycy, a obok nich Polacy i Niemcy.
Imigracj popiera szczeglnie rzd argentyski i szybko, i atwo
przyznawa obcym przybyszom pene prawa polityczne. W 1914 r. na ogln
liczb 7885 tys. mieszkacw Argentyny 2358 tys. urodzio si poza
granicami kraju. Pomimo tak znacznej imigracji Ameryka aciska bya na
pocztku Xx w. sabo zaludniona - 3,4 osb na km;.
W cigu Xix w. gwnymi bogactwami Ameryki aciskiej pozostay rolnictwo
i hodowla. Kawa, trzcina cukrowa, bawena, kauczuk z krajw
midzyzwrotnikowych, miso i skry z Argentyny to byy gwne artykuy
wywozu. Przemys przetwrczy nie istnia. Ustrj spoeczny opiera si na
wielkiej wasnoci ziemskiej. W rkach nielicznych wacicieli pozostaway
ogromne posiadoci. Nazyway si one fazenda w Brazylii, estancia w
Argentynie, hacienda w Meksyku. Wielcy waciciele ziemscy odgrywali
przemon rol w yciu politycznym.
Od koca Xix w. kraje Ameryki aciskiej eksportoway nie tylko pody
rolne i hodowlane, ale take w rosncej mierze metale, mineray i rop
naftow. Kraje te mona podzieli na trzy grupy: 1 ) wywoce prawie
wycznie mineray i metale, jak Chile, Boliwia, Meksyk i Wenezuela, 2)
wywoce gwnie produkty rolne i hodowlane, jak Argentyna, Brazylia,
Paragwaj, Urugwaj, sze republik rodkowoamerykaskich, Kuba, Haiti,
Dominikana, 3) wywoce zarwno mineray i metale, jak produkty rolne:
nale tu Peru, Ekwador i Kolumbia.
Duym niebezpieczestwem dla niektrych krajw byo oparcie gwnych
dochodw na produkcji i wywozie jednego tylko lub dwch artykuw. W
najsilniejszym stopniu wystpowao to w Gwatemali, gdzie w pocztkach Xx w.
kawa i banany stanowiy przeszo 95% wywozu, i w Salwadorze, gdzie sama
kawa wynosia prawie 90% eksportu. Znika cen na gwny artyku wywozowy,
podniesienie ce czy nieurodzaj sprowadzay czsto kryzys gospodarczy.
Bogactwa Ameryki aciskiej cigay od dawna kapita zagraniczny.
Pierwsze miejsce zajmowa kapita brytyjski, drugie francuski. W pocztkach
Xx w. kapita amerykaski bardziej intensywnie zainteresowa si
republikami poudniowo- i rodkowoamerykaskimi i wysun si na pierwsze
miejsce. Po pierwszej wojnie wiatowej wzmocni on jeszcze bardziej swe
pozycje i zaj stanowisko dominujce. Duo mniejsze znaczenie miay lokaty
kapitau szwajcarskiego, belgijskiego, holenderskiego, niemieckiego.
Kapita zagraniczny, inwestowany w Ameryce aciskiej, obliczano w 1914 r.
na 9 mld dolarw.
We wszystkich pastwach Ameryki aciskiej (w Brazylii od 1889 r.)
panowa ustrj republikaski. Wadz wszake zdobywano nie zawsze zgodnie z
konstytucj przez gosowanie i wybory. Czsto rewolta wojskowa, czyli
pronunciamento, stawiaa na czele pastwa przedsibiorczego generaa lub
pukownika, ktry rzdzi krajem jako caudillo, dopki nie zosta obalony
przez zniecierpliwionego konkurenta, wyraziciela interesw innej kliki. Im
kraj by bardziej zacofany, tym pronunciamentos byy czstsze. Wenezuela
np. w cigu niecaych stu lat przeya 52 rewolty.
Struktura gospodarcza i spoeczna kraju najwczeniej zacza ulega
zmianom w Argentynie. Spowodowa to zjawisko znaczny napyw obcego kapitau
i liczna imigracja. Na widowni polityczn, obok tradycyjnej warstwy
wielkich wacicieli ziemskich rzdzcych krajem, wysuna si wielka
buruazja wywodzca si z latyfundystw i bogatych kupcw. Coraz wiksze
znaczenie zyskiwa proletariat, pochodzcy gwnie od imigrantw
europejskich osiadych w miastach portowych. Nowe partie masowe zaczy
dziaa pod koniec Xix w. - partia radykalna od 1891 r., socjalistyczna od
1896 r. W 1912 r. uchwalono demokratyczn ordynacj wyborcz, a pierwsze
wybory na jej podstawie odbyy si w 1916 r. i przyniosy ogromne
zwycistwo radykaom. Prezydentem zosta wtedy radyka Hipolito Irigoyen.
Pomimo takiej zmiany w ukadzie si partyjnych kapita zagraniczny nadal
kontrolowa kluczowe pozycje gospodarki krajowej jak banki, komunikacj,
porty i przemys misny.
Brazylia, najwiksze rozmiarami pastwo Ameryki, przewyszajce obszarem
Stany Zjednoczone (8,5 mln km;), sabo zaludnione (okoo 11 mln
mieszkacw w 1870 r., 24 mln w 1913 r.) bya przez dugi czas jedyn na
kontynencie amerykaskim monarchi z portugalsk dynasti Braganzw. Upadek
cesarstwa wywoao czy moe raczej przyspieszyo wydanie w maju 1888 r.
przez regentk Izabel, zastpujc przebywajcego w Europie ojca cesarza
Pedro Ii, dekretu o zniesieniu niewolnictwa. Oburzeni plantatorzy zwrcili
si przeciw koronie. Antymonarchiczne stanowisko zaja rwnie armia,
ustrj republikaski bowiem zdawa si lepiej zaspokaja ambicje generaw,
kandydatw na dyktatorw, ni cesarstwo. Nie bez wpywu na wzrost si
republikaskich pozostawaa rwnie ta okoliczno, e orodek gospodarczy
kraju przesun si z pnocy z Pernambuco i z Bahia na poudnie do Sao
Paulo i innych prowincji poudniowych, gdzie byo wielu imigrantw z Europy
niczym nie zwizanych z tradycjami dawnej Brazylii. W listopadzie 1889 r.
krtka bezkrwawa rewolucja wprowadzia w Brazylii republik. W 1891 r.
wesza w ycie konstytucja republikasko-federalistyczna (dotychczasowe
prowincje przemieniono na stany), wzorowana na konstytucji Stanw
Zjednoczonych.
Rozwj gospodarczy Brazylii by nierwnomierny; najwiksz zamono
osigny stany Minais Gerais i Sao Paulo, gdzie ju z kocem Xix w. zacz
si rozwija przemys spoywczy. Kawa (najwysza produkcja na wiecie),
trzcina cukrowa, bawena, kakao, cenne drzewo to najwiksze bogactwa
Brazylii w pocztkach Xx w. i gwne artykuy wywozu. A do pierwszej wojny
wiatowej podstawow rol w yciu gospodarczym Brazylii gra kapita
angielski. W 1913 r. angielskie inwestycje kapitaowe wynosiy 1162 mln
dolarw.
Odmiennie uoyy si stosunki w republice Chile. Ten dugi (42007km),
a wski pas ziemi nad Oceanem Spokojnym mniej ni Argentyna, mniej ni
Brazylia ciga emigrantw europejskich. Tote ludno jego wzrastaa
znacznie wolniej; w 1870 r. wynosia okoo 2 mln, spis za z 31 grudnia
1910 r. wykaza, e Chile miao 3415000 mieszkacw, tj. piciu na km;.
Rwnie kapita europejski stosunkowo mniej interesowa si Chile ni
Argentyn i Brazyli. A jednak kraj ten mia pomylne warunki rozwoju
gospodarczego. Dawao mu to przede wszystkim grnictwo. Warto pamita, e
wiele zasuy si grnictwu chilijskiemu przyjaciel Mickiewicza, Ignacy
Domeyko, dugoletni profesor Uniwersytetu w Santiago. Mied i saletra byy
to gwne rda zamonoci kraju; ich bogate zoa zdobyo Chile w wyniku
zwyciskiej wojny z Peru i z Boliwi, prowadzonej w latach 1879-1884 jako
tzw. wojny o saletr lub wojny na Pacyfiku.
Duo trudnoci przysparzali Chile Indianie - Araukanie. Dopiero w 1883 r.
zawar rzd chilijski z Araukanami ugod, moc ktrej utworzono rezerwat
indiaski, przyznano Araukanom samorzd i zobowizano si do szanowania ich
tradycji i obyczajw.
Stosunkowo spokojny rozwj stosunkw politycznych przerwa w 1891 r.
ostry zatarg pomidzy prezydentem a kongresem, Prezydent Jose Manuel
Balmaceda obj urzdowanie w 1886 r. i przystpi do wprowadzania w ycie
reform o charakterze demokratycznym i postpowym, niekiedy wszake do
kosztownych. Wywoao to niezadowolenie buruazji i sprzeciw kongresu,
ktry odmwi prezydentowi prawa obsadzania wasn decyzj stanowisk
ministerialnych. Po stronie prezydenta opowiedziaa si armia ldowa, po
stronie kongresu marynarka. Rozpocza si wojna domowa, w ktrej Balmaceda
ponis klsk. Oligarchia konserwatywna, majc stale wikszo w
kongresie, rzdzia krajem, pki jej przewaga nie zaamaa si w kryzysach
lat midzywojennych.
Innymi torami ni w Argentynie, Brazylii, Chile (w tzw. pastwach ABC)
biegy wypadki w Meksyku.
Po dugich latach wojen i walk wewntrznych kraj ten pod rzdami Jose de
la Cruz Porfirio Diaza (1877-1880 i 1884-1911) zaywa pewnego spokoju.
Diaz, metys, dawny oficer Juareza, zaprowadzi rzdy policyjne silnej rki.
Otoczenie prezydenta tworzyli dobrzy znawcy ycia gospodarczego, zwani
ironicznie "uczonymi" (cientificos). Rzd Diaza zrwnoway budet, budowa
koleje poczone z kolejami Stanw Zjednoczonych (w okresie prezydentury
Diaza sie kolejowa wzrosa z niespena tysica km do przeszo 20 tys.),
popiera rolnictwo, handel i grnictwo (w pierwszym dziesicioleciu Xx w.
by ju Meksyk potnym producentem nafty). Zyski wszake z
niezaprzeczonego rozwoju kraju czerpali kapitalici zagraniczni, przede
wszystkim Amerykanie i Anglicy (kapita amerykaski umieszczony w Meksyku
wynosi 1,5 mld dolarw, angielski okoo 800 mln), i szczupa warstwa
zamonych Meksykanw. W spoeczestwie alono si, i rzd jest matk
obcych kapitalistw, macoch wasnego narodu. Roso wic niezadowolenie mas
ludowych. W 1911 r. wybucha rewolucja i usuna Diaza.
Nastpca jego Francisco Madero, przedstawiciel liberalnej buruazji,
dy wprawdzie do ograniczenia przywilejw kapitau zagranicznego, ale nie
widzia potrzeby reformy stosunkw spoecznych i gospodarczych. W kraju
roso wrzenie pod rewolucyjnym hasem "Tierra y libertad - ziemia i
wolno". Z oglnego niezadowolenia i ze saboci Madera skorzysta
awanturnik Victoriano Huerta i nie bez poparcia Amerykanw uchwyci w lutym
1913 r. wadz. Huerta chcia tylko jednego - wadzy osobistej i pyncych
z niej korzyci i nie myla o rozwizaniu adnych trudnoci, przed ktrymi
sta Meksyk. Najpowaniejszym zadaniem bya kwestia chopska, tj. danie
ziemi chopom indiaskim. Ruchem chopskim kierowali na poudniu Emiliano
Zapata i na pnocy Francisco Villa. Przeciwko rzdom Huerty wystpia
take dua cz buruazji i wacicieli ziemskich, domagajc si przy-
wrcenia porzdku w pastwie. Przywdc tego obozu by Venustiano Carranza.
Poczona akcja Carranzy i Villi, cofnicie poparcia amerykaskiego, a
nade wszystko rosnce niezadowolenie caego narodu doprowadzio wreszcie w
lipcu 1914 r. do obalenia Huerty. W sierpniu tego roku wadz obj
Carranza.
5 lutego 1917 r. zostaa uchwalona konstytucja: dawaa ona podstaw
prawn do radykalnej reformy rolnej i upastwowienia majtku kapitalistw
zagranicznych, zapowiadaa ochron pracy i trosk o rozwj owiaty.
Wikszo postanowie konstytucji pozostaa jednak na papierze i nie wesza
w ycie.
Normalizacj ycia w Meksyku utrudniaa dziaalno obcego kapitau.
Wspzawodnictwo wielkich angielskich i amerykaskich spek naftowych
Spowodowao ingerencj Wielkiej Brytanii i Stanw Zjednoczonych w
wewntrzne sprawy kraju. Zwaszcza po obaleniu dyktatury Porfirio Diaza
Anglicy i Amerykanie prowokowali zamachy stanu, udzielali poparcia
poszczeglnym partiom i ambitnym przywdcom, dcym do uchwycenia wadzy w
zamian za obietnic koncesji i rnych innych korzyci gospodarczych. W
1913 r. Wielka Brytania uznaa nowy rzd Huerty, ale wystpiy przeciwko
niemu Stany Zjednoczone, domagajc si przywrcenia "ustroju
konstytucyjnego" i usunicia ze stanowiska gowy pastwa czowieka, ktry
doszed do wadzy na drodze gwatu. Troska Stanw Zjednoczonych o moralno
polityczn odpowiadaa interesom amerykaskich spek naftowych, ktre
zarzucay Huercie, e forytuje kapita angielski. Ostatecznie Anglicy
ustpili, a nacisk zbrojny Amerykanw przyczyni si do upadku Huerty i
zwycistwa jego rywala Carranzy.
Zainteresowanie Stanw Zjednoczonych krajami Ameryki aciskiej i denie
do hegemonii na pkuli zachodniej zrodziy kierunek, zwany
panamerykanizmem. W czasie od 2 padziernika 1889 r. do kwietnia 1890 r.
odbya si w Waszyngtonie, z inicjatywy sekretarza stanu Jamesa G. Blaine'a
konferencja przedstawicieli wszystkich pastw Ameryki z wyjtkiem
Dominikany. Blaine przygotowa program prac konferencji; przewidywa on
obowizkowy arbitra, uni celn i monetarn, sta wspprac
uniwersytetw, budow kolei, ktra miaa poczy Argentyn - przez Meksyk
- ze Stanami Zjednoczonymi.
Przebieg i wyniki konferencji ujawniy z jednej strony nieufno pastw
Ameryki aciskiej do pnocnego ssiada, z drugiej za pokazay, e Stany
Zjednoczone nie mogy jeszcze narzuci im swej woli. adna z uchwa
konferencji nie zostaa ratyfikowana przez parlamenty pastw-uczestnikw,
nawet postanowienie o zaprowadzeniu arbitrau. Jedynym rezultatem byo
utworzenie Midzynarodowego Biura Republik Amerykaskich, przeksztaconego
w 1910 r. na Uni Panamerykask. Zadaniem Biura byo utrzymywanie
cznoci pomidzy uczestnikami konferencji.
Komisja prawna konferencji przedstawia rezolucj stwierdzajc, e
cudzoziemcy nie mog korzysta z innych praw i przywilejw ni te, ktre
przysuguj krajowcom. Rzecz charakterystyczna, e rezolucja zostaa
przyjta wszystkimi gosami z wyjtkiem przedstawicieli Stanw
Zjednoczonych, ktrzy gosowali przeciw, i republiki Haiti, ktrzy
wstrzymali si od gosu.


Rozdzia trzydziesty
pierwszy:
Indie pod panowaniem
brytyjskim


Indie, zwane "per korony brytyjskiej", byy najwiksz angielsk
posiadoci kolonialn. Na obszarze okoo 48600007km; yo w 1870 r.
160 mln mieszkacw, w 1901 r. - 295 mln, w 1913 r. - 316 mln. 3/5 obszaru
Indii zajmoway posiadoci angielskie, pozostae 2/5 terytorium dzieliy
midzy sob pastwa formalnie niepodlege, ale zwizane z Angli rnego
rodzaju umowami i wzami zalenoci (Kaszmir, Nepal, Bhutan), i
protektoraty, w ktrych panowali maharadowie i radowie, bdcy wasalami
Anglii. Pastewka te miay rn wielko i rne znaczenie. Byo ich
kilkaset. Dla zapewnienia koronie brytyjskiej wikszego autorytetu krlowa
Wiktoria przybraa w 1876 r. tytu cesarzowej indyjskiej.
Na czele zarzdu Indii sta wicekrl, we wadzach oglnokrajowych
zasiadali sami Anglicy, do wadz prowincjonalnych dopuszczano Hindusw,
ktrzy uzyskali wyksztacenie w angielskich zakadach naukowych.
Ludno Indii mwia rnymi jzykami, naleaa do rnych ras i kast,
wyznawaa rne religie, wychowywaa si w rnych kulturach. To rozbicie
uatwiao rzdy Anglikom, ktrzy umieli zrcznie wyzyskiwa wszystkie
rozbienoci.
W planach angielskich Indie miay by dostawc surowcw (bawena,
herbata, indygo, opium) i rynkiem zbytu, zwaszcza wyrobw bawenianych.
Administracja brytyjska przeciwdziaaa wic powstawaniu rodzimego,
indyjskiego przemysu i nie dopuszczaa do Indii, szczeglnie od 1885 r.,
wyrobw nieangielskich. Przemys rozwija si z najwikszym trudem i to
tylko w tych gaziach, ktre nie stanowiy zbytniej konkurencji dla
Anglikw, bya to zreszt przewanie wytwrczo rzemielnicza. Obfito
siy roboczej i niepomierna jej tanio przeszkadzay postpowi
technicznemu. Uywanie maszyn opacao si tylko w nielicznych wypadkach. I
tak w 1901 r. byo w Indiach 3279000 rcznych tkaczy, robotnikw
fabrycznych za 173000. Wie indyjska bya przeludniona. Chop bezrolny
zmuszony by dzierawi ziemi na niekorzystnych warunkach. Gd, ktry tak
czsto panowa w Indiach, pochania wiele ofiar. Wedug oblicze
angielskich w ostatnim wierwieczu Xix w. zmaro z godu ok. 15 mln ludzi.
Indyjski ruch oporu wyraa si w powstaniach ludowych, ktre coraz to
wybuchay w rnych czciach kraju, a ktre Anglicy z bezwzgldnoci
tumili.
Innego rodzaju dziaalno rozwinli przedstawiciele klasy posiadajcej.
Klasa ta zwizana bya licznymi wzami interesu i zalenoci z Angli
(zawiso od bankw, zamwienia rzdowe itp.), ale rzdy angielskie i jej
mocno ciyy, a fakt, e Hindusi we wasnym kraju zepchnici byli w kadej
dziedzinie ycia publicznego na drugie miejsce, odczuwaa dotkliwie
zwaszcza modzie, ktra zdobya wyksztacenie.
W 1885 r. zebra si po raz pierwszy Wszechindyjski Kongres Narodowy, 25%
delegatw reprezentowao wiksz wasno ziemsk, 25% - kupcw, 50% -
zamon inteligencj. Kongres zbiera si odtd co roku i przedstawia
wadzom brytyjskim projekty reform nie mogc wszake doprowadzi do ich
realizacji. Biuro propagandowe Kongresu dziaao stale w Londynie.
Autonomia - Home Rule w ramach imperium brytyjskiego, ukonstytuowanie Indii
jako dominium, to byy przez czas duszy denia Kongresu.
Rok 1905, zwycistwo azjatyckiej Japonii nad europejsk potg, Rosj, i
rewolucja rosyjska oywiy znacznie ruch narodowy w Indiach. W tym te
czasie wadze angielskie wprowadziy podzia administracyjny prowincji
Bengal, tworzc now prowincj - Bengal Wschodni. Wikszo jej mieszkacw
wyznawaa islam, Anglikom za chodzio o przeciwstawienie muzumanw
Hindusom. Krok ten wywoa oburzenie w Indiach.
W 1906 r. Kongres domaga si nie tylko cofnicia podziau Bengalu, ale i
dalej idcych reform w zarzdzie Indii. Dwa hasa dominoway teraz w
spoeczestwie indyjskim - Swarad, tj. wasny rzd, i Swadesi, tj. wasna
wytwrczo. Zachowawcza, umiarkowana wikszo Kongresu przez Swarad
rozumiaa szerok autonomi czy ustrj dominialny. Dla radykalnej,
skrajnej, jak j nazywano, mniejszoci, opierajcej si gwnie na
rzemielnikach, Swarad oznacza pen niepodlego z rzdem
republikasko-federacyjnym. Przywdc jej by utalentowany dziaacz Bal
Gangadhar Tilak.
W 1907 r. Indie byy widowni powsta chopskich i licznych zaburze. Na
pnocy kraju w miecie Rawalpindi wybuch strajk robotnikw przemysu
skrzanego. Wkrtce potem ca okolic ogarno powstanie chopw. Sytuacj
skomplikowa jeszcze fakt, e zastrajkowali kolejarze indyjscy w Pendabie
nie chcc prowadzi pocigw wiozcych wojsko. W Bengalu strajkowali
kolejarze i drukarze. Latem wybuch strajk funkcjonariuszy poczty
indyjskiej i telegrafu. Rzd angielski odpowiedzia represjami. Tilak
zosta aresztowany i w 1908 r. skazany na 6 lat zesania na wyspy Andamany.
W Londynie rozumiano jednak, e same represje nie rozwi zagadnienia.
Ustawa z 1909 r. zwikszya wic nieco zakres kompetencji cia doradczych
stojcych u boku wicekrla i gubernatorw prowincji i wprowadzia do nich
wicej czonkw z wyboru. Tilak zosta zwolniony z wizienia. Zachowawcza
cz Kongresu przyja te ustpstwa z aprobat. Anglicy mogli uwaa, e
sytuacj opanowali, a spokj zachowany przez Hindusw w latach I wojny
wiatowej (jeli nie liczy drobnych buntw w armii) zdawa si potwierdza
tak ocen. Byo to jednak zudzenie. Wanie pierwsza wojna wiatowa
przyspieszya proces wyzwalania Indii spod panowania angielskiego. Potrzeby
wojenne spowodoway wzrost produkcji przemysowej, zwikszya si liczba
robotnikw, podniosa si zamono klas posiadajcych, wzmoga wiadomo
narodowa. Wszystko to byy czynniki na drodze wiodcej Indie ku
niepodlegoci.


Rozdzia trzydziesty drugi:
Chiny i Korea


Napoleon I nazwa Chiny "picym olbrzymem". "Niech pi, bo jak si
zbudzi, wstrznie wiatem". Jeszcze w drugiej poowie Xix w. mona byo
sdzi, e olbrzym pi nadal. Wci panowaa w Chinach monarchia feudalna
przewiadczona o swym zwierzchnictwie nad caym wiatem, spogldajca na
inne pastwa jak na swych wasali, lecz zbyt saba, aby mc obroni swe
posiadoci, lkajca si wasnego narodu i niezdolna do wyjcia poza
bierny opr wobec wrogiej, zaborczej polityki mocarstw europejskich. Ju
wtedy zaczyna si kruszy ustrj spoeczno-polityczny Chin. Do kraju
wtargn kapita zagraniczny i przyspieszy rozkad gospodarki naturalnej.
Chiskie rzemioso i chaupnictwo zaczo upada, a jednoczenie powstaway
nowe rynki zbytu towarw i siy roboczej. Tworzyy si nowe klasy, ktrych
nie znaa dawna historia Chin. Bya to buruazja, powstaa z warstwy
kupcw, urzdnikw, wacicieli ziemskich i proletariat, ktry wyoni si
z chopw i rzemielnikw.
Rozwj stosunkw kapitalistycznych w Chinach by nierwnomierny,
najsilniej wystpi na wybrzeu i wzdu wielkich arterii rzecznych.
Wyrastay tam nowe orodki gospodarcze. Najznaczniejsze z nich Lo Tiencin
(Tianjin), Szanghaj, jeden z najwikszych portw wiata, oraz Hongkong.
W ostatnich latach Xix w. stosunki handlowe z zagranic, szczeglnie z
Angli, rozwijay si wydatnie. Chiny wywoziy herbat, jedwab, bawen,
sprowadzay natomiast europejskie i amerykaskie wyroby fabryczne, opium i
naft.
Europejczycy przez dugie lata zadowalali si w Chinach koncesjami w
"portach otwartych", przywilejami handlowymi, przywilejami
eksterytorialnoci, tolerowaniem misji chrzecijaskich. Nie byo natomiast
mowy o naruszeniu w cisym znaczeniu tego wyrazu integralnoci Chin i
tworzeniu na ich terytorium kolonii europejskich. Kolonie takie powstay
jedynie na peryferiach Chin, w ich pastwach lennych (np. Indochiny
Francuskie).
Przegrana wojna z Japoni (1894-1895) i ustpstwa na rzecz zwycizcy
zachciy mocarstwa do szukania atwych, jak sdzono, zdobyczy w Chinach.
Chiczycy nie poszli wzorem Japoczykw, nie przyswajali sobie europejskich
osigni technicznych, nie usiowali broni si przed biaymi najedcami
ich wasnym orem. Fakt ten wywoa w Europie i w Stanach Zjednoczonych
przewiadczenie, i Chiny nie bd trudnym obiektem do zdobycia. Rozpocz
si wic wycig o koncesje na budow kolei, na eksploatacj bogactw
kopalnych, na dzieraw portw. Tworzono na terytorium chiskim obce strefy
interesw. Byo to tzw. rozdarcie Chin (Break up of China).
Rosja zdobya silne wpywy w Chinach, gdy po wojnie japosko-chiskiej
uzyskaa we Francji dla rzdu pekiskiego poyczk w wysokoci 400 mln
frankw w zocie na spat kontrybucji wojennej. Przy udziale kapitau
francuskiego zaoony zosta w grudniu 1895 r. Bank Rosyjsko-Chiski,
narzdzie wpyww rosyjskich i francuskich w Chinach. Jednoczenie Rosja i
Francja uzyskay znaczny udzia w administracji ce chiskich dotd
pozostajcych prawie wycznie pod kierownictwem angielskim. Nastpnie
Rosja wyjednaa w 1896 r. zgod Chin na budow Kolei Transsyberyjskiej do
Wadywostoku najkrtsz drog przez Manduri Pnocn. W 1898 r.
"wydzierawia" na lat 25 poudniow cz Pwyspu Liaotuskiego wraz z
portem wojennym Port Artur oraz portem handlowym Dalian, przemianowanym
przez Wittego na Dalnij, otrzymujc jednoczenie koncesj na budow odnogi
linii kolejowej od Kolei Transsyberyjskiej do Port Artur. Niemcy w
listopadzie 1897 r. wysadzili oddzia marynarzy w Kiau-czou (Jiaozhou), a w
marcu 1898 r. zmusili Chiny do "wydzierawienia" Kiau-czou na 99 lat i do
udzielenia koncesji na eksploatacj kopalni i budow kolei w prowincji
Szantung (Shandong). Anglicy zajli Wejhajwej w 1898 r., Francuzi w 1897 r.
"wydzierawili" obszar wok zatoki Guangzhou i zajli wysp Hajnan.
Wyranie zarysowa si podzia Chin na strefy wpyww. Strefa rosyjska
obejmowaa Mongoli i Manduri, niemiecka ujcie Huang He (tej Rzeki),
brytyjska dorzecze Jangcy, japoska prowincj Fujian naprzeciw wyspy Tajwan
(nalecej do Japonii od 1895 r.), francuska wreszcie poudnie Chin
graniczce z Indochinami Francuskimi.
Dzierawa" portw i miast nie naruszaa formalnie rzecz biorc
suwerennoci Chin, faktycznie byy to wszake protektoraty lub wrcz
kolonie, w ktrych "dzierawcy" utrzymywali wasne garnizony wojskowe i
wznosili wasne fortyfikacje.
W tym czasie Stany Zjednoczone wystpiy z zasad "drzwi otwartych" (open
door). Sekretarz stanu spraw zagranicznych, John Hay, not okln z 6
wrzenia 1899 r. stwierdzi, e podzia Chin na strefy wpyww nie moe
przynie uszczerbku interesom kupcw innych pastw (tzn. amerykaskim) i
e spki kolejowe nie mog dawa taryf ulgowych towarom swego kraju. Nie
byo tam natomiast dania zniesienia stref wpyww, koncesji i "dzieraw".
Stany Zjednoczone nie broniy wic integralnoci Chin, a jedynie wasnych
interesw handlowych i politycznych.
Wadze chiskie byy wobec mocarstw bezsilne. Cesarzowa regentka Tse-Hi i
jej minister Li Hung-Czang uwaali, e rywalizacja kilku mocarstw i
nieuniknione spory midzy nimi zabezpiecz Chiny przed ostatecznym
rozbiciem. Przebiegy Li umia wyciga z sytuacji osobiste korzyci. I tak
ukad z Rosj w 1896 r. uzna za zgodny z interesem Chin, gdy mu ze skarbu
carskiego wyliczono 500 tys. rubli. Przykad z gry dziaa, chiski aparat
pastwowy by doszcztnie skorumpowany. Ocalenia Chin nie sposb byo std
oczekiwa.
Prb ratowania pastwa od rozbicia z zewntrz przez mocarstwa i od
rozkadu wewntrznego podja grupa inteligencji postpowej, na ktrej
czele sta Kang Ju-Wej. Grupa ta zwracaa uwag na konieczno reformy
administracji i szkolnictwa oraz nowoczesnej polityki gospodarczej. Pisma i
memoriay Kanga zwrciy uwag modego cesarza Kuang-Su. Pod wpywem
niebezpieczestw grocych Chinom, ktre tak silnie ujawniy si w 1898 r.,
modzieczy monarcha zdoby si na przypyw energii, usun od steru Li
Hung-Czanga, powoa Kanga i jego przyjaci do swego najbliszego
otoczenia i rozpocz w czerwcu 1898 r. "sto dni reform". Wydana seria
dekretw cesarskich miaa Chiny unowoczeni i wzmocni. Administracj
chciano usprawni przez dopuszczenie do niej nowych ludzi, w uczelniach
wprowadzono "nauki europejskie", usiowano popiera i rozszerza rodzim
chisk dziaalno gospodarcz w kolejnictwie, przemyle, rolnictwie.
Siy wsteczne nie day za wygran. Stara regentka Tse-Hi przy pomocy
armii i jej dowdcy generaa Juan Szi-Kaja dokonaa zamachu stanu. Cesarz
Kuang-Su zosta uwiziony w jednym ze swych paacw i zmuszony do oddania
wadzy w rce cesarzowej-regentki, reformatorzy odsunici od rzdu, do
wadzy powrcia dawna klika Tse-Hi i Li Hung-Czanga.
Na widowni wystpiy teraz masy ludowe. Rozgoryczenie do cudzoziemskich
koncesjonariuszy i najedcw, do "diabw zamorskich", jak ich nazywano,
doszo w kocu Xix w. do szczytu. Najsilniej zjawisko to wystpio tam,
gdzie przybysze zachowywali si najbardziej brutalnie i bezwzgldnie, tzn.
w strefie niemieckiej w Szantungu. Dziaay tu rne chiskie tajne zwizki
Wielkich Mieczy, Wielkiej Pici itp. Od tej wanie "pici" pochodzi
lekcewaca nazwa bokserw, ktr Europejczycy obdarzyli powstacw
chiskich. Z Szantungu ruch bokserw przerzuci si do innych prowincji. W
maju 1900 r. powstacy tworzyli ju prawdziw si i ruszyli na Pekin. By
to ruch masowy i gboko patriotyczny, ale zarazem zacofany i opierajcy
si na przestarzaych pojciach o wiecie.
Wkroczywszy do stolicy bokserzy otoczyli dzielnic dyplomatyczn, w
ktrej mieciy si rezydencje poselstw zagranicznych. Pose niemiecki
baron von Ketteler zosta zabity na ulicy. Wtedy mocarstwa postanowiy
wysa do Chin ekspedycj zbrojn dla oswobodzenia dyplomatw, a przede
wszystkim dla przywrcenia i ugruntowania autorytetu Europy w Azji
Wschodniej. Anglicy i Rosjanie wzili udzia w wyprawie, ale przezornie
trzymali si w cieniu nie chcc wzi na siebie odium interwencji. Z
zapaem natomiast na pierwszy plan wysunli si Niemcy. Na yczenie
Wilhelma Ii naczelnym wodzem caej ekspedycji zosta Niemiec, feldmarszaek
hr. von Waldersee, ktry zreszt przyby do Chin ju po zakoczeniu walk. W
zwizku z ekspedycj doszo do znamiennego wypadku. 27 czerwca 1900 r.
cesarz Wilhelm Ii egnajc w Bremerhaven wojska niemieckie, odpywajce do
Chin, wygosi wojownicz mow. Wspomnia Hunw, ktrzy przed tysicem lat
tak groz napenili Europ, e po dzi dzie yje ich straszna pami.
Podobnie teraz onierze niemieccy powinni w Chinach tak postpowa, aby
nigdy aden Chiczyk nie mia na Niemca nawet spojrze krzywo. Bya to
gona tzw. mowa huska (Hunnenrede) Wilhelma. Podchwycia j i wyzyskaa
podczas pierwszej wojny wiatowej propaganda angielska, a przezwisko
"Hunw", dane Niemcom przez Anglikw, std wanie wzio pocztek.
Ruch bokserw zosta zdawiony. Pokonaa go nie tylko obca interwencja, w
znacznej mierze do upadku przyczynia si nielojalna polityka cesarzowej
regentki. Tse-Hi gotowa bya posuy si powstacami do powstrzymania
mocarstw, dzielcych Chiny midzy siebie, ale triumfu bokserw bynajmniej
nie pragna, a mas ludowych wyranie si lkaa.
Nowe uderzenie w zmurszay ustrj Chin cesarskich, tym razem miertelne,
przyszo z poudnia. Ruchowi demokratyczno-republikaskiemu, ktry tam si
zrodzi, a ktry skupia modzie i licznych emigrantw, przewodzi wybitny
dziaacz Sun Jat-Sen. W Chinach i na emigracji, gwnie w Japonii, tworzyy
si liczne organizacje o programie republikaskim, stawiajce sobie za cel
uzdrowienie ustroju Chin i uwolnienie ich spod ucisku imperialistycznego.
Organizacje te zjednoczyy si w 1905 r. w tzw. Lidze Zwizkowej
(Tung-Men-Huei), na ktrej czele stan Sun Jat-Sen. W 1907 r. Sun Jat-Sen
sformuowa program dziaania Ligi wyraajc go w "trzech zasadach
ludowych". Byy to: 1 ) nacjonalizm, a wic uwiadomienie narodowe i wasne
jednolite pastwo narodowe bez obcej supremacji, 2) wadza ludu, czyli
ustrj republikasko-demokratyczny, wreszcie 3) dobrobyt ludu, tj.
socjalizm w rozumieniu utopijnym.
W okresie lat 1906-1911 w rnych okolicach kraju wci wybuchay
powstania. Wadzom cesarskim tumienie ich przychodzio z coraz to
wikszymi trudnociami. Najpomylniejszy przebieg i najpowaniejsze skutki
miao powstanie wszczte 10 padziernika 1911 r. w Wuchang. Dzie jego
wybuchu uznano pniej za pocztek rewolucji chiskiej i ogoszono witem
narodowym. Ju w cigu padziernika ruch rewolucyjny ogarn wiksz cz
Chin. Powstaa armia rewolucyjna zoona z robotnikw i studentw. 29
grudnia 1911 r. w Nankinie proklamowano republik chisk; 1 stycznia 1912
r. Sun Jat-Sen obj funkcje tymczasowego prezydenta "Kwitncej Republiki
rodka".
Ruch republikaski zatacza coraz szersze krgi i w wielu miejscowociach
dochodzio do star zbrojnych pomidzy wojskami rzdowymi a armi
rewolucyjn. W tej sytuacji dynastia nadzieje swe wizaa z armi. Genera
Juan Szi-Kaj obj z nominacji cesarskiej stanowisko naczelnego wodza i
szefa rzdu. Ambitny genera nie myla bynajmniej o ratowaniu ustroju
skazanego na nieuchronn zagad. Przeciwnie, zmusi cesarza do abdykacji
12 lutego 1912 r. Jednoczenie wszake stan obok Sun Jat-Sena jako
kandydat do najwyszej wadzy w republice. Ju 17 lutego 1912 r. ogoszono
dymisj Suna i objcie prezydentury przez Juan Szi-Kaja. Buruazja chiska,
ktra dotychczas popieraa i finansowaa ruch republikaski, wolaa widzie
u wadzy majtnego generaa, niezawodnego ordownika interesw klas
posiadajcych, ni socjalizujcego idealist. Wpywy swe na szal za Juanem
rzuciy rwnie mocarstwa imperialistyczne. Genera-prezydent bezwzgldnie
zwalcza przeciwnikw, a energicznie umacnia sw wadz. Republikanie
wkrtce mieli si o tym przekona.
25 sierpnia 1912 r. powstaa Krajowa Partia Ludowa (Kuomintang). Jej
podstaw stanowio kilka organizacji liberalno-buruazyjnych, z ktrych
najwaniejsz bya Liga Zwizkowa. Program Kuomintangu by nieco mniej
radykalny ni program Ligi Zwizkowej. W wyborach do parlamentu w kwietniu
1913 r. Kuomintang uzyska wikszo, ale nie zdoby wadzy. Wkrtce doszo
do otwartego konfliktu pomidzy Parti Ludow a rzdem Juan Szi-Kaja,
przechodzcym coraz wyraniej na pozycje reakcyjne. W listopadzie 1913 r.
prezydent zdelegalizowa Kuomintang i czonkw jego pozbawi mandatw
poselskich. Parlament zosta rozwizany. Sun-Jat-Sen i liczni dziaacze
Kuomintangu zmuszeni byli opuci kraj, inni przeszli do pracy
konspiracyjnej.
Juan Szi-Kaj sprawowa faktyczn dyktatur, nie zdoa jednak uchroni
kraju przed wzmoonym naciskiem imperializmu, musia przyj "21 da"
japoskich, nie zdoa te zapobiec wewntrznemu rozbiciu. Zmar w
niewyjanionych okolicznociach w czerwcu 1916 r.
Chiny pnocne byy orodkiem najbardziej reakcyjnych ywiow zwizanych
z Japoni. Przeciwstawiy im si bardziej patriotyczne i postpowe czynniki
na poudniu kraju i utworzyy w 1916 r. drugi rzd w Kantonie. W 1917 r. na
czele jego stan Sun Jat-Sen. Chiny dugo jeszcze miay by terenem walk
wewntrznych i przedmiotem eksploatacji ze strony mocarstw
imperialistycznych.
Gorszy by los pobliskiej Korei. Krlestwo koreaskie byo lennem Chin,
ale zwierzchno ta, czysto nominalna, bynajmniej nie przeszkadzaa obcym
mocarstwom w eksploatacji kraju. W 1876 r. podpisany zosta
japosko-koreaski "ukad o pokoju i przyjani". Japoczycy uzyskali
otwarcie trzech portw koreaskich i mono prowadzenia w nich handlu bez
"ogranicze i zakazw". W latach 1882-1884 Korea zmuszona zostaa do
zawarcia traktatw "przyjani i handlu" ze Stanami Zjednoczonymi, z Wielk
Brytani, Niemcami i Rosj.
Polityka japoska sza w kierunku umacniania wasnego stanowiska w Korei,
a eliminowania stamtd wszelkich wpyww chiskich. Stosunki pomidzy Tokio
a Pekinem uregulowa na krtko traktat tienciski z kwietnia 1885 r.,
ustalajc rodzaj kondominium japosko-chiskiego w krlestwie koreaskim.
By to jednak tylko krtkotrway rozejm. Zwyciska dla Japonii wojna z
Chinami w latach 1894-1895 i pokj w Shimonoseki przyniosy koniec wpywom
chiskim w Korei. Gwnym rywalem Japonii w tym kraju staa si teraz
Rosja. Prby porozumienia japosko-rosyjskiego w r. 1896 i 1898 miay
rwnie charakter przejciowy. Rywalizacj rozstrzygna na prawie
czterdzieci lat wojna japosko-rosyjska w r. 190481905 i zwycistwo
Japonii. Korea dostaa si teraz pod supremacj japosk.
Koreaski ruch narodowowyzwoleczy by skierowany wycznie przeciwko
Japonii. Rozwina si zbrojna walka partyzancka - Ypiong. W r. 1907
partyzantka ogarna znaczne czci kraju i Japoczycy tylko powoli i z
trudnoci zdoali stumi powstanie. W 1910 r. Japonia ogosia aneksj
Korei. Naczeln wadz kraju by odtd genera-gubernator japoski,
podlegy bezporednio cesarzowi Japonii, a koncentrujcy w swych rkach
peni wadzy ustawodawczej, wykonawczej i sdowej oraz naczelne dowdztwo
wojskowe. Korea bya odtd zwyk koloni japosk - rdem taniego
surowca i rynkiem zbytu.
Opozycja przeciwko Japonii ogniskowaa si gwnie w licznych
organizacjach owiatowych, ktre wziy sobie za cel budzi wiadomo
narodow Koreaczykw szerzc znajomo historii, pracujc nad rozwojem
mowy ojczystej, nad wprowadzeniem jzyka ludowego do literatury.


Rozdzia trzydziesty trzeci:
Japonia


Rok 1868 przynis zniesienie szogunatu, przywrcenie rzdw cesarskich i
otworzy w dziejach Japonii okres, zwany Meidi - owiecone panowanie,
okres absolutyzmu owieconego. Przewrt ogosi mody cesarz Mutsuhito,
przeprowadzio go cesarskie otoczenie. Tworzyli je naczelnicy klanw z
poudniowo-zachodnich czci kraju, od dawna wrodzy szogunowi i pragncy z
rk jego przej wadz, oraz grupa modych samurajw, ktrzy w gbokich
reformach upatrywali przyszo dla siebie i dla swej traccej znaczenie
warstwy; finansowali akcj bogaci kupcy z Osaki i Kioto. Pomidzy
samurajami i kupcami istniay powizania, wynikajce z japoskiego prawa
spadkowego; wedug niego cay niepodzielony majtek dziedziczy jeden tylko
spadkobierca, wyznaczony przez ojca; spadkobierc tym mg by
niekoniecznie syn rodzony, lecz take adoptowany. Ot od poowy mniej
wicej Xix w. kupcy czsto adoptowali samurajw, zrujnowani za samurajowie
synw kupieckich.
Twrcy przewrotu podjli prac nad modernizacj Japonii. Cay wysiek
poszed najpierw w kierunku likwidacji systemu lennego i wprowadzenia
nowoytnego centralistycznego absolutyzmu.
Daimiowie - ksita feudalni (byo ich okoo 300) zmuszeni zostali do
rezygnacji ze zwierzchnictwa, ktre posiadali w swych ksistwach. Na razie
zostali w nich gubernatorami z ramienia cesarza. W 1871 r. wszake uznano
lenna za dobra pastwowe i wprowadzono w kraju podzia administracyjny na
prefektury, zarzdzane przez prefektw, podlegajcych bezporednio
ministrowi spraw wewntrznych. Daimiowie musieli zamieszka w stolicy -
byo ni od 1868 r. Edo, przemianowane na Tokio; otrzymali te roczn
pensj w wysokoci 1/10 dawnych swych dochodw feudalnych.
Uprzywilejowane, feudalne stanowisko utracia rwnie nisza szlachta -
samurajowie. Bardziej przedsibiorczy spord nich umieli si przystosowa
do zmienionych warunkw i zajli kierownicze stanowiska w wojsku (od 1872
r. obowizywaa powszechna suba wojskowa), w administracji pastwowej i w
yciu gospodarczym. Znaczna cz samurajw nie umiaa si jednak nagi do
nowych czasw i nowych okolicznoci. Dali temu wyraz w licznych buntach, z
ktrych najwikszy w 1877 r. na poudniu Japonii stumiony zosta przez
wojska rzdowe dopiero po omiomiesicznych walkach.
W latach 1872-1873 przeprowadzono reform roln, ktra przyniosa i
utrwalia buruazyjn zasad wasnoci ziemi. Sporzdzono kataster i
zniesiono powinnoci feudalne. Chop, zamiast oddawa panu poow zbioru
ryu, paci do kas skarbowych podatek gruntowy. Przez kilkanacie
pierwszych lat po reformie podatek ten stanowi okoo 80% dochodw skarbu
pastwa. Znaczyo to, e chop ponosi koszty przebudowy kraju i jego
uprzemysowienia. Konieczno pacenia podatku zmuszaa chopw w razie
nieurodzaju do zacigania poyczek, to za prowadzio czsto do wyzucia ich
z ziemi przez wierzycieli. Z reformy korzyci wycigna warstwa bogatych
chopw, ktra zalegalizowaa i utwierdzia swoje wadanie ziemi. Ubodzy
wocianie natomiast albo pozostali na wsi jako robotnicy rolni czy
dzierawcy, albo te przenosili si do miast do pracy w nowo zakadanych
fabrykach. Gospodarstwa rolne byy niewielkich rozmiarw, ale poniewa
wiksz cz prac wykonywano rk ludzk, wic kady waciciel lub
dzierawca zatrudnia jednego lub wicej robotnikw. Za ma opat w ryu
byli oni obowizani pracowa przez cay rok, z prawem do pdniowego
wypoczynku w czasie niektrych wit. Byy okolice, gdzie pozwalano im
spdza cz stycznia z rodzin. Powrt 1 lutego do pracy nazywali
"powrotem w rce diaba". W tych warunkach ch przejcia z pracy na roli
do pracy w fabrykach bya silna; przejcie takie nie dawao wprawdzie
lejszej pracy, ale przynosio wysze zarobki.
Pastwo opierajc si na wpywach podatkowych energicznie pracowao nad
rozwojem przemysu. Rzd sprowadza rzeczoznawcw zagranicznych, zakada
fabryki-modele, przede wszystkim przdzalnie baweny, ktre miay posuy
za wzr inicjatywie prywatnej, uruchomi kopalnie wgla na wyspie Hokkaido.
Gdy przedsibiorstwo zaczynao pracowa rentownie, rzd sprzedawa je
prywatnym kapitalistom, za otrzymane za pienidze zakada nowe fabryki. W
szybkim tempie budowano drogi elazne, pierwsza kolej w Japonii z Tokio do
Jokohamy ruszya w 1872 r., a ju w czterdzieci lat pniej sie kolejowa
wynosia 10 tys. km. Du uwag zwrcono na eglug. W 1871 r. flota
japoska liczya 21 tys. t, w 1918 r. za 2,5 mln t. Rzd i na tym polu
popiera wydajnie inicjatyw prywatn i udziela hojnych subwencji
kompaniom okrtowym. Najwiksza z nich, Nippon Jusen Kaisza, ju w kocu
Xix w. zaprowadzia regularn komunikacj morsk z Europ, Ameryk,
Australi i Indiami.
Rozwj przemysu utrudnia brak podstawowych surowcw - wgla i elaza,
ktre w niedostatecznych ilociach wydobywano na wyspie Hokkaido. Tote
zapotrzebowanie na wgiel, na elazo jak rwnie na bawen zaspokaja w
znacznej mierze przywz z zagranicy. Pomimo tych trudnoci przemys
japoski, szczeglnie wkienniczy, mia due osignicia. W wielkim
stopniu byo to wynikiem skrajnego wyzysku robotnika. Niskie wynagrodzenia,
dugi, kilkunastogodzinny (przecitnie 14 godzin) dzie roboczy, prawie
darmowa praca kobiet i dzieci, system wynajmowania dziecka od rodzicw
przez fabrykantw - wszystko to przyczynio si do obnienia kosztw
produkcji i do olbrzymich zyskw przemysowcw. Buruazja japoska bogacia
si szybko; szybko te postpowa proces koncentracji wytwrczoci. Takie
firmy, jak Mitsui, Mitsubishi czy Sumitomo, odgryway w Japonii rol
podobn do tej, jaka w Stanach Zjednoczonych przypada Morganowi czy
Rockefellerowi. Byy to swoiste koncerny familijne, zwane zaibatsu.
Podstaw tej organizacji kapitau monopolistycznego stanowia wszake nie
jednostka, lecz rodzina, a nawet klan, zwizek bliskich sobie rodzin.
Rozwj przemysu japoskiego ukazany zosta wiatu na wystawie
powszechnej w Paryu w 1900 r. Publiczno zwiedzajca pawilon japoski ze
zdumieniem ogldaa wyroby przemysowe wytworzone w kraju, ktry do
niedawna budzi zainteresowanie gwnie sw egzotyk.
Rwnolegle z rozwojem przemysu powstaa i rozwijaa si japoska klasa
robotnicza. W przedostatnim dziesicioleciu Xix w. zaczy si tworzy
pierwociny zwizkw zawodowych. Organizowali je pocztkowo rzemielnicy,
ktrzy walczyli z wprowadzeniem maszyn do przemysu. Pod koniec Xix w.
rozpocz si nowy etap w historii japoskiego ruchu robotniczego. W 1897
r. powstaa Liga Organizowania Robotniczych Zwizkw Zawodowych, a wkrtce
pniej zwizki metalowcw, drukarzy itd. Kierownicz rol na tym polu
odegra Sen Katajama. Dziaacz ten wydawa od 1897 r. pismo "wiat
Robotniczy" (Rodo Sekai), zorganizowa rwnie Towarzystwo Badania
Socjalizmu. Ruch robotniczy oywi si szczeglnie w latach wojny japosko
- rosyjskiej. Ostr walk z nacjonalizmem i militaryzmem prowadzi wwczas
tygodnik "Lud" (Heimin). W 1906 r. powstaa partia socjalistyczna - Nihon
Siakaito, dziaajca legalnie. Osabiay j walki wewntrzne pomidzy
zwolennikami "akcji bezporedniej" a stronnikami pracy parlamentarnej.
11 lutego 1889 r. otrzymaa Japonia konstytucj. Cesarz ju wkrtce po
objciu rzdw zapowiedzia 14 marca 1868 r., e dotychczasowy system
wadzy absolutnej ulegnie reformie. W 1881 r. utworzono komisj dla
opracowania ustawy konstytucyjnej. Najwybitniejszym czonkiem jej by
Hirobumi Ito; w 1882 r. odby on podr po Europie i Ameryce dla zapoznania
si z rozmaitymi ustrojami pastwowymi i ich praktyk. Najbaczniejsz uwag
zwrci Ito na konstytucj Krlestwa Pruskiego jako najodpowiedniejsz dla
Japonii; odby te w tej sprawie narad z Bismarckiem.
Owocem studiw Ito i pracy komisji bya konstytucja roku 1889. Ustawa tak
bya pomylana i zredagowana, aby w niczym nie naruszy wadzy monarszej.
Znamienne byo brzmienie artykuu I konstytucji. Gosi on: "W cesarstwie
Japonii panuje i rzdzi cesarz z dynastii jednej i tej samej od
niepamitnych wiekw". Cesarz sprawowa najwysze dowdztwo wojsk ldowych
i morskich, mia prawo wypowiadania wojny i zawierania pokoju, ministrowie
przed nim jedynie byli odpowiedzialni. Tu zaznaczy warto, e wyrazu
"mikado", ktry syszy si zwykle w Europie, gdy mowa o wadcy Krainy
Wschodzcego Soca, w Japonii uywa si tylko w poezji; swego monarch
Japoczycy nazywaj zwykle "tenno", co znaczy "boski cesarz". Parlament
tworzya Izba Panw - przedstawicielstwo wyszej szlachty, bogatej
buruazji i mw zaufania cesarskiego, oraz Izba Posw wywodzca si z
wyborw. Parlamentowi przysugiwao tylko prawo przyjmowania petycji,
podawania adresw cesarzowi, stawiania pyta rzdowi i domagania si
wyjanie, i wreszcie kontrola finansw. Cesarz mia prawo weta w stosunku
do wszelkich uchwa parlamentarnych i mg wydawa dekrety z moc ustaw.
Armia i marynarka podlegay jedynie monarsze i byy najzupeniej
niezalene od rzdu; uatwio to powstanie tak potnej w Japonii
autokracji wojskowej.
W japoskim yciu pastwowym znaczn rol odgrywaa nie przewidziana w
ogle przez konstytucj, powstaa w 1889 r. "Rada Starszych Mw Stanu"
(Genro), zgromadzenie osobistych doradcw cesarza. To wanie w onie Genro
zapaday najwaniejsze decyzje w sprawach polityki wewntrznej i
zagranicznej. W jej skad wchodzili m.in. twrca konstytucji Hirobumi Ito z
klanu Ciosiu i marszaek Iwao Oyama, naczelny wdz w wojnie z Rosj w
latach 1904-1905, z klanu Satsuma.
Stronnictwa polityczne, reprezentowane w Izbie Posw i dziaajce na
arenie politycznej, przybieray nazwy liberaw, postpowcw, unionistw
narodowych, wystpoway niekiedy szumnie i gono, ale nie odgryway w
pierwszych dziesicioleciach japoskiego ycia konstytucyjnego
znaczniejszej roli. Wpyw decydujcy miay natomiast relikty feudalizmu -
wielkie klany Satsuma, Ciosiu, Toza, Hizen. Ludzie klanu Satsuma
przewodzili w armii i marynarce, klanu Ciosiu - w subie cywilnej.
Japonia wesza wic w er imperializmu w czasie, gdy wadz w kraju wci
silnie dzieryy ywioy feudalne, a agresywna kasta samurajw dominowaa w
armii. Przemys japoski pracowa w znacznej mierze opierajc si na
zagranicznych, importowanych surowcach, a ubstwo i niska stopa yciowa
wikszoci ludnoci sprawiay, e rynek wewntrzny nie by chonny. Dla
gospodarki krajowej byy niezbdne zarwno zagraniczne rda surowcw, jak
i zagraniczne rynki zbytu. Ich zdobyciu zdaway si sprzyja okolicznoci
zewntrzne. Bliski ssiad - olbrzymie Chiny byy zupenie bezsilne, a ich
lenno Korea ze swymi zoami rudy elaznej i miedzi stanowia podany
teren ekspansji. Byy jeszcze inne kraje, ktre budziy zainteresowanie
Japoczykw: Sachalin na pnocy i bogata wyspa Tajwan (Formoza) na
poudniu.
W 1885 r. zawarty zosta ukad japosko-chiski, w ktrym obie strony
wprowadziy w Korei rodzaj kondominium. Japoczycy uwaali, e t drog
zyskali czas potrzebny do przygotowania inwazji. Lecz ukad ten nie usun
konfliktu, a tylko go odroczy i sytuacja pozostaa w dalszym cigu
napita. Powstanie chopw koreaskich tzw. tonghakw w 1893 r. wywoao
chisk interwencj zbrojn. Japonia fakt ten uznaa za naruszenie przez
Pekin zacignitych zobowiza i wysaa rwnie wojska do Korei. W 1894 r.
wybucha wojna chisko japoska. Dziaania wojenne wykazay wietne
przygotowanie militarne Japonii i zupen bezsilno Chin. W krtkim czasie
Japoczycy zajli Kore i przenieli walk na Pwysep Liaotuski i do
Mandurii. Wobec zagroenia Pekinu Chiny rozpoczy pertraktacje pokojowe.
Japoczycy podyktowali Chinom pokj podpisany w Shimonoseki 17 kwietnia
1895 r. Japonia otrzymaa wysp Tajwan, Peskadory, Pwysep Liaotuski z
Port Artur i odszkodowanie wojenne. Zarazem Chiny zrzeky si wszelkich
roszcze do Korei dajc tam woln rk Japoczykom.
Zwycistwa japoskie zaniepokoiy wielkie mocarstwa. Pierwsza daa wyraz
swemu niezadowoleniu Rosja. Rosja uwaaa Manduri i w konsekwencji
Pwysep Liaotuski za wasn stref wpyww i zamierzaa wybudowa tam
odnog Kolei Transsyberyjskiej. Okupacja japoska plany te pokrzyowaa.
Rzd carski postanowi wic wnie w Tokio protest przeciwko traktatowi w
Shimonoseki. Do protestu przyczya si sojuszniczka Rosji Francja oraz
Niemcy. Pod naciskiem trzech mocarstw Japonia zrezygnowaa z Pwyspu
Liaotuskiego.
Pomimo tego niepowodzenia dyplomatycznego wygrana wojna z Chinami
ogromnie podniosa autorytet Japonii. Narodowi japoskiemu daa poczucie
siy i pewnoci siebie, starannie podsycane przez propagand
nacjonalistyczn. wiatu pokazaa potg i sprawno militarn pastwa o
szybko rosncej ludnoci (okoo 30 mln w 1870 r., 47 mln w 1904 r., 72 mln
w 1914 r.). Byo teraz rzecz oczywist, i w sprawach Dalekiego Wschodu
stanowisko Japonii miao sw wag. Dla jednych moga by niebezpiecznym
przeciwnikiem, dla drugich podanym sprzymierzecem.


Rozdzia trzydziesty
czwarty:
Wojna japosko-rosyjska


Starcie zbrojne pomidzy Japoni i Rosj siga swymi korzeniami ju
ostatniego dziesiciolecia Xix w.
Japonia w zwyciskiej wojnie z Chinami w latach 1894-1895 otwara sobie
drog do ekspansji w Korei i zacza przygotowywa na szersz skal
opanowanie tego kraju. Udzia Japonii wesp z mocarstwami europejskimi w
poskromieniu powstania bokserw wzmocni jeszcze jej pozycje na Dalekim
Wschodzie.
Z drugiej strony ku wybrzeom Pacyfiku posuwaa si Rosja. W 1891 r.
rozpoczto budow Kolei Transsyberyjskiej. W 1895 r. zaoony zosta z
wydatnym udziaem kapitau francuskiego Bank Rosyjsko-chiski. W 1896 r.
otrzymaa Rosja (formalnie Towarzystwo Kolei Wschodniochiskiej) koncesj
na budow na terytorium chiskim odnogi kolei syberyjskiej. W rozumieniu
ministra finansw Wittego koncesja ta miaa umoliwi rosyjsk penetracj
gospodarcz w Chinach Pnocnych. W 1898 r. Chiny wydzierawiy Rosji
Pwysep Liaotuski i Port Artur. W kwietniu 1898 r. Rosja i Japonia
zobowizay si wprawdzie wzajemnie do szanowania niezalenoci Korei, ale
byo to tylko dymn zason rzucon na obustrone plany ekspansji. W kadym
razie rzd carski nie przyj propozycji Japoczykw, zgoszonej w 1903 r.,
aby Manduri po rzek Yalu Jiang uzna za rosyjsk stref interesw, Kore
za za japosk.
W rosyjskich koach rzdowych wystpia rnica zda na temat polityki na
Dalekim Wschodzie. Najpierw wzi gr, na krtko zreszt, kierunek,
ktrego wyrazicielami byli ministrowie finansw i spraw zagranicznych,
Witte i Lamsdorff. Kierunek ten zaleca utrzymywanie poprawnych stosunkw z
rzdem chiskim i pokojow penetracj gospodarcz w Chinach Pnocnych bez
jawnych aneksji; jego dzieem byy wszystkie wymienione wczeniej zdobycze.
Zgodnie z tymi zaoeniami rzd carski zawar z Chinami w 1902 r. konwencj
o wycofaniu z terytorium chiskiego oddziaw rosyjskich, ktre przebyway
tam od czasw powstania bokserw. Stopniowo wszake zacz przewaa w
Petersburgu kurs awanturniczy i agresywny. Aleksander Bezobrazow, oficer
gwardyjski, spekulant i awanturnik, zdoa zainteresowa wpywowe koa
dworskie i wojskowe z wielkim ksiciem Aleksandrem Michajowiczem na czele
koncesjami lenymi na Korei. Klika wielkiego ksicia Aleksandra i
Bezobrazowa zmierzaa wyranie do aneksji Korei, a przynajmniej jej czci
pnocnej, dla uatwienia spekulacji lenych. Moliwo wywoania konfliktu
z Japoni nie zniechcaa jej bynajmniej do tych wtpliwych interesw, tym
bardziej e spekulanci uzyskali poparcie wrd skrajnej reakcji. Minister
spraw wewntrznych Plehwe dowodzi, e "maa zwyciska wojna" jest
potrzebna caratowi do podniesienia jego autorytetu i osabienia gronych
si rewolucyjnych. Tak wic spekulanci i reakcjonici podali sobie rce i
pchnli Rosj do dziaa nieprzemylanych i awanturniczych. W 1903 r.
utworzone zostao stanowisko namiestnika Dalekiego Wschodu z bardzo
rozlegymi kompetencjami w dziedzinie wojskowej i politycznej.
Namiestnikiem zosta admira E.I. Aleksiejew, dotychczasowy dowdca floty
wojennej na Pacyfiku, Bezobrazowa mianowano sekretarzem stanu. Zdaniem
nowego namiestnika Rosja miaa cakowit przewag wojskow nad Japoni, w
szczeglnoci Aleksiejew utrzymywa, e flota rosyjska na Oceanie Spokojnym
nie dopuci do wysadzenia wojsk japoskich na staym ldzie Azji.
Szybkimi krokami zmierza carat ku wojnie. Polityk t dosadnie, a
trafnie scharakteryzowa Lenin: "Interesom tej garstki kapitalistw i
awanturnikw na urzdach rzd nasz bez wahania skada w ofierze interesy
caego narodu".
Japonia rwnie para ku wojnie. W Tokio nie chciano dopuci do
umocnienia si Rosjan w Mandurii, Korei, Chinach Pnocnych, zwaszcza do
rozbudowy rosyjskich linii kolejowych; uwaano, e czas dziaa tu przeciw
Japonii, i e naley doprowadzi do rozstrzygnicia, pki stosunek si nie
ulegnie pogorszeniu.
Armia japoska, szkolona przez pruskich instruktorw na mod prusk,
zdaa egzamin wstpny w wojnie z Chinami; teraz przygotowywaa si
starannie i metodycznie do zmierzenia si z armi wielkiego mocarstwa
europejskiego. W planach i zamierzeniach japoskich wielk rol
przeznaczono flocie wojennej. Japoczycy budowali j z wielkim wysikiem i
rozmachem na podstawie wzorw zaczerpnitych z Anglii. Flota japoska
musiaa by tak silna, aby zdoby sobie zdecydowan przewag na wodach
Dalekiego Wschodu. Dla pastwa wyspiarskiego by to warunek niezbdny do
prowadzenia wojny na ldzie staym Azji Wschodniej.
Rzd tokijski nie zaniedbywa oczywicie i przygotowa politycznych. 30
stycznia 1902 r. podpisany zosta w Londynie japosko-brytyjski traktat
przymierza. Traktat zapowiada wspdziaanie obu mocarstw na Dalekim
Wschodzie, podkrela szczeglne interesy Anglii w Chinach, a Japonii w
Korei, zobowizywa Angli i Japoni do neutralnoci na wypadek, gdyby
kontrahent znalaz si w stanie wojny z jednym przeciwnikiem, i do
zbrojnego przyjcia mu z pomoc, gdyby do wojny wmieszay si jeszcze inne
pastwa. Innymi sowy, Anglia zachowa miaa neutralno wtedy, gdyby
konflikt na Dalekim Wschodzie ograniczy si do starcia
japosko-rosyjskiego, musiaaby za wystpi zbrojnie z pomoc swemu
sojusznikowi, gdyby u boku Rosji stana Francja. Klauzula ta bya
potrzebna, gdy ani w Londynie, ani w Tokio nie wiedziano czy sojusz
francusko-rosyjski skierowany jest jedynie przeciw Niemcom, czy take
przeciw Anglii, czy ogranicza si jedynie do spraw europejskich, czy
obejmuje rwnie azjatyckie.
Koniunktura midzynarodowa sprzyjaa deniom imperializmu japoskiego.
Trzy wielkie mocarstwa, Wielka Brytania, Stany Zjednoczone i Niemcy byy
zainteresowane wojn, a w kadym razie silnym napiciem na Dalekim
Wschodzie. I Anglicy, i Amerykanie pragnli japoskimi rkami osabi Rosj
i wstrzyma jej parcie na Chiny. Niemcy chcieli wplta carat w konflikty w
Azji Wschodniej, aby sobie uatwi ekspansj w Turcji. Uwaali przy tym
susznie, e wojna japosko-rosyjska utrudni pozycj Francji i osabi
sojusz francusko-rosyjski. Z tego wanie powodu rzd paryski poczytywa
zbytnie zaangaowanie si sprzymierzeca w sprawy Azji Wschodniej za rzecz
niepodan i upatrywa w tym trafnie pomniejszenie bezpieczestwa
republiki. Dyplomacja francuska nie zdoaa wszake przeprowadzi swego
punktu widzenia w Petersburgu. Nie jest to nawet bardzo dziwne, gdy i tu
wystpoway przeciwiestwa. Oto ekspansja rosyjska na Dalekim Wschodzie
bya sprzeczna z interesem politycznym Francji, ale uatwi j czy nawet
umoliwi kapita francuski, dziaajcy w Banku Rosyjsko-Chiskim i
upatrujcy dla siebie dobre zyski w Mandurii, Korei, Chinach.
yczliwe dla Japonii stanowisko Anglii i Stanw Zjednoczonych otwierao
Japoczykom kasy bankw londyskich i nowojorskich i umoliwiao im
zbrojenia i staranne przygotowanie wojny. O takim przygotowaniu mowy nie
byo w Rosji. Wadze carskie, cywilne i wojskowe, przewiadczone o ogromnej
przewadze caratu, lekcewayy przeciwnika. Zreszt stosunek si by tak
korzystny dla pastwa carw, e przegrana Japonii musiaa si wydawa
spraw bardzo prawdopodobn. W tym sensie wypowiedzia si np. umylny
wysannik angielskiego Ministerium Wojny ppk Wingate. Po podry do
Mandurii zoy on swym wadzom raport, w ktrym moliwoci powodzenia
Rosji ocenia bardzo wysoko.
Istotnie dysproporcja si bya tak znaczna, i na pierwszy rzut oka
wykluczaa wszelkie szanse Japonii. Dopiero blisza analiza nakazywaa inn
ocen sytuacji. Armia rosyjska walczca w Mandurii i Korei oddalona bya
od swych baz o przeszo 7 tys. km. Jedyne poczenie stanowia cienka
nitka, jak bya Kolej Transsyberyjska, w dodatku niezupenie jeszcze
wykoczona. Std ogromne trudnoci w wysyaniu na front wojska, amunicji,
rodkw sanitarnych i w doprowadzaniu odwodw.
Japoczycy znajdowali si pod tym wzgldem w lepszym pooeniu. Teren
walki oddalony by od Japonii zaledwie o parset kilometrw, a przewaga na
morzu, ktr flota japoska od razu uzyskaa, zapewniaa nieprzerwan
komunikacj.
Waniejsza jeszcze bya ta okoliczno, e dla Rosji wojna w Mandurii i
Korei miaa charakter typowej wojny kolonialnej, peryferyjnej, w ktrej
oczywicie nie by zainteresowany nard rosyjski, w ktrej nie bya
zainteresowana nawet buruazja rosyjska, lecz jedynie niewielka stosunkowo
klika. Dla imperializmu japoskiego natomiast wyjcie na stay ld Azji
byo kwesti zasadnicz, a przekonanie to imperialici potrafili wszczepi
caemu narodowi japoskiemu.
W cigu 1903 r. cigny si pomidzy Petersburgiem a Tokio jaowe
rokowania o podzia strefy wpyww. Wreszcie rzd tokijski uzna, e
nadesza chwila najkorzystniejsza do rozpoczcia dziaa zbrojnych i 6
lutego 1904 r. zerwa z Rosj stosunki dyplomatyczne. 8 lutego 1904 r. bez
uprzedniego wypowiedzenia wojny admira Togo zaatakowa i zbombardowa
flot rosyjsk na redzie Portu Artura. Zatopione zostay trzy rosyjskie
okrty wojenne. Zapewnio to od razu Japoczykom supremacj na Morzu
tym; pozostaa cz floty rosyjskiej Dalekiego Wschodu uwiziona bya w
zamarznitym porcie Wadywostoku daleko na pnocy. I na ldzie Japoczycy
rwnie zdobyli przewag. Armi japosk dao si szybko zmobilizowa i
szybko przewie na kontynent. Siy rosyjskie natomiast rozrzucone byy w
licznych garnizonach w Mandurii. Mobilizacja za na olbrzymich
przestrzeniach cesarstwa i przewiezienie armii na teren boju tysice
kilometrw jedn lini Kolei Transsyberyjskiej wymagao dugich przygotowa
i dugiego czasu. Armia rosyjska posiadaa jeden wielki walor, miaa
onierza mnego i wytrzymaego na trudy. Ale onierz ten nie rozumia
sensu i celu wojny, by le zaopatrzony i le dowodzony. "Biurokracja
cywilna i wojskowa - pisa Lenin - okazaa si, tak samo jak za czasw
poddastwa, pasoytnicza i sprzedajna. Korpus oficerski okaza si
niewyksztacony, sabo rozwinity, nieprzygotowany, pozbawiony cisej
wizi z onierzami i ich zaufania".
Nic dziwnego wic, e dla Rosjan rozpoczo si pasmo niepowodze. Klska
pod Liaoyang w sierpniu, nad rzek Sha He w padzierniku 1904 r.,
kapitulacja po dugim obleniu Portu Artura (ob. Shenyang) w styczniu 1905
r., wreszcie przegrane cikie walki pod Mukdenem w lutym i marcu 1905 r.
dopeniy miary. Jeszcze ywiono w Petersburgu zudn nadziej, e
odzyskanie przewagi na morzu pozwoli przeci czno pomidzy Japoni a
jej walczcymi na kontynencie wojskami. W padzierniku 1904 r. rosyjska
flota batycka pod wodz admiraa Rodestwienskiego ruszya w dug podr
dokoa Afryki i Azji (jej przejazdowi przez Kana Sueski sprzeciwia si
Wielka Brytania), poprzez trzy oceany i dwa morza, i dopiero w maju 1905 r.
znalaza si na wodach Dalekiego Wschodu. Tutaj w pobliu wysepki Cuszima w
Cieninie Koreaskiej 27 maja 1905 r. zostaa zaatakowana przez flot
admiraa Togo i zupenie rozbita. Tylko jeden krownik i dwa
kontrtorpedowce zdoay uj z pogromu i zawin do Wadywostoku.
Wojna zbliaa si ku kocowi. Byo wprawdzie jeszcze daleko do zamania
siy oporu armii rosyjskiej, ale rzd carski nie kwapi si ju do
przeduania niepopularnych bojw, zwaszcza, e wojsko potrzebne byo do
walki z rewolucj w kraju, coraz bardziej przybierajc na siach. Ale i
zwycizca znalaz si w cikiej sytuacji. Japonia bliska bya wyczerpania
odwodw ludzkich, staa w obliczu powanych trudnoci finansowych; kapita
angielski i amerykaski bynajmniej nie by teraz skory do udzielania jej
dalszych poyczek na cele wojenne. Tote obie strony chtnie podjy
propozycj prezydenta Roosevelta poredniczenia w rokowaniach.
Po duszych negocjacjach podpisany zosta wreszcie 5 wrzenia 1905 r. w
Portsmouth w stanie New Hampshire w Stanach Zjednoczonych pokj pomidzy
Japoni a Rosj. Japonia uzyskaa Port Artur i Dalian (rosyjski Dalnij,
japoski Dairen), poudniow cz wyspy Sachalin, poudniow cz kolei
zbudowanej przez Rosjan w Mandurii, woln rk w Korei, czyli uznanie
przez Rosj przyszego protektoratu japoskiego nad tym krajem i wreszcie
prawa poowu ryb u wybrzey rosyjskich na morzach Japoskim, Ochockim,
Beringa.
Wojna japosko-rosyjska przyniosa pierwsze w czasach nowoytnych
zwycistwo pastwa azjatyckiego nad mocarstwem europejskim, ludzi "tych"
nad "biaymi" (nie bierzemy tu pod uwag klski woskiej w Etiopii w 1896
r., gdy miaa ona ograniczone znaczenie). Std pynie olbrzymie,
historyczne znaczenie zwycistwa japoskiego jako wielkiego kroku w
zbliajcym si procesie dekolonizacji. Holenderski gubernator Indonezji
twierdzi pniej, e sukcesy japoskie wywary ogromny wpyw na ogln
sytuacj na Jawie i Sumatrze i utrudniy Holendrom zarzd tych kolonii.
Podobne zjawiska obserwowano w angielskich i francuskich posiadociach w
Azji. Rzecz znamienna, e nie tylko w Azji, ale i w Europie ywioy
postpowe radoway si klsk caratu widzc w niej fakt niezmiernie
pomylny dla caego wiata. Lenin zauway wwczas, e "najbardziej
konsekwentni i zdecydowani przedstawiciele rewolucyjnej socjaldemokracji
midzynarodowej, Jules Guesde we Francji i Henry Hyndman w Anglii, bez
obsonek wyrazili sw sympati dla Japonii, gromicej rosyjskie
samowadztwo... Guesde i Hyndman nie bronili buruazji japoskiej ani
japoskiego imperializmu, lecz w zwizku ze starciem si dwch
buruazyjnych krajw podkrelili susznie postpow rol jednego z nich".
Pamita przy tym naley, e bya to klska nie Rosji lecz zmurszaego,
chylcego si do upadku caratu. Zacytujemy tu znowu Lenina: "Nie nard
rosyjski, lecz rosyjskie samowadztwo rozpoczo t wojn kolonialn, ktra
przeksztacia si w wojn pomidzy starym a nowym buruazyjnym wiatem.
Nie nard rosyjski, lecz rosyjskie samowadztwo ponioso haniebn klsk".
Na widowni midzynarodowej nastpio wkrtce po pokoju w Portsmouth
jeeli nie "odwrcenie aliansw" na Dalekim Wschodzie, to w kadym razie
ich lekkie przesunicie. Utrzymany zosta w mocy sojusz angielsko-japoski
i obowizywa do r. 1921. Rozlunieniu i pogorszeniu ulegy natomiast
stosunki pomidzy Japoni a Stanami Zjednoczonymi. W Waszyngtonie zaczto
uwaa potg japosk nie za pomoc, jak dotd, lecz przeciwnie za
przeszkod w imperialistycznej eksploatacji Azji Wschodniej. Porozumieli
si natomiast ze sob wczorajsi przeciwnicy - Rosja i Japonia. Rzd carski
po chwilowym zdawieniu rewolucji gwn uwag w polityce zagranicznej
zwrci na Bakany i Bliski Wschd, na sprawy blisze, jak sdzi,
zrozumieniu i sympatiom spoeczestwa rosyjskiego ni daleka Manduria i
Korea. Ponadto zblienie z Angli, nad ktrym pracowa nowy od 1906 r.
minister spraw zagranicznych Aleksander Izwolski, wymagao wyrwnania
rachunkw z Japoni. W marcu 1907 r. Japonia otrzymaa wiksz poyczk w
sprzymierzonej z Rosj Francji, wkrtce pniej 30 lipca 1907 r. stan
ukad japosko-rosyjski. Obaj kontrahenci gwarantowali status quo w Azji i
zobowizali si przeprowadza wzajemne konsultacje w razie jego zagroenia.
W trzy lata pniej, 3 lipca 1910 r., zawarto ukad uzupeniajcy z
zapewnieniem "serdecznej wsppracy". Imperializm carski i japoski poday
sobie rce, a skutki tego odczuy i Chiny, i Korea. W 1910 r. Japonia
ogosia aneksj Korei. Mogo si wydawa, e Cesarstwo Wschodzcego Soca
zdobyo bezwzgldn, trwa przewag w Azji Wschodniej. Taka bya
powszechna opinia w wiecie. Ale wanie wwczas dugoletni ambasador
Francji w Londynie, mdry i wytrawny Paul Cambon pisa: "Japoczycy
bynajmniej nie domylaj si, e wcale nie chodzi tu o to, czy dostan
szmat Korei czy nie, lecz o to, czy bd Rosjanami czy Amerykanami; za lat
pidziesit bd stawk w wielkiej grze na Dalekim Wschodzie pomidzy
Rosj a Stanami Zjednoczonymi. Ale to jeszcze przyszo".
Theodore Roosevelt mwi, e wielka rola Morza rdziemnego skoczya si
wraz z odkryciem Ameryki, Ocean Atlantycki osign ju punkt szczytowy, do
Oceanu Spokojnego naley przyszo.


Rozdzia trzydziesty
pity:
Rok 1905


Rok 1905 przynis wypadki olbrzymiej doniosoci - pierwsz rewolucj
rosyjsk. Powierzchownemu obserwatorowi wydawa si moe rzecz dziwn,
niezrozumia, i rewolucja, w ktrej proletariat by gwn si napdow,
nie wybucha w adnym z wielkich uprzemysowionych krajw Zachodu, lecz w
gospodarczo wci jeszcze zacofanej Rosji. Blisza analiza wydarze wykae
wszake, i taki wanie bieg rzeczy by naturalny i konieczny.
Najsilniejsze uderzenie si rewolucyjnych nastpio w miejscu najsabszego
oporu, a wanie w acuchu imperializmu Rosja bya ogniwem najsabszym.
Reakcyjny ustrj caratu opiera si na wielkiej wasnoci ziemskiej, ale
by silnie powizany z wielkim kapitaem zagranicznym. Dawao to rzdom
carskim pewnego rodzaju niezaleno polityczn od wasnej, rosyjskiej
buruazji, ale zmieniao carat w narzdzie midzynarodowego imperializmu. W
dziedzinie gospodarczej natomiast by carat uzaleniony od buruazji
rosyjskiej i broni jej interesw.
Na przeomie Xix i Xx w. zaostrzyy si jeszcze przeciwiestwa pomidzy
siami wytwrczymi i zacofanymi stosunkami wytwrczymi. Kryzys gospodarczy
lat 1900-1903 zachwia podstawami ustroju cesarstwa rosyjskiego.
Pogorszenie warunkw ycia robotnika, bezrobocie, ruina wielu mniejszych
przedsibiorstw, a jednoczenie postpujca koncentracja wytwrczoci i
powstanie nowych zrzesze monopolistycznych, przewanie w postaci
syndykatw, dalej rosnce trudnoci gospodarki chopskiej, nieurodzaje i
uboenie mas wociaskich - oto sytuacja Rosji w pierwszych latach Xx w.
Rosyjska klasa robotnicza chwycia wwczas za or najsilniejszy, ktrym
w danej chwili moga dysponowa - wszcza wielk akcj strajkow. 1 maja
1900 r. robotnicy w wielkiej manifestacji w Charkowie dali 8-godzinnego
dnia pracy i swobd politycznych. W 1901 r. strajki w Petersburgu, Moskwie,
Jekaterynosawiu, Tyflisie wykazay prno i rewolucyjn energi
proletariatu rosyjskiego. W lipcu i sierpniu 1902 r. strajki w orodkach
przemysowych Ukrainy i Kaukazu doprowadziy do strajku powszechnego, w
ktrym wzio udzia okoo 200 tys. robotnikw. W Kijowie,
Jekaterynosawiu, Odessie, Mikoajowie, Batumie doszo do licznych star
demonstrantw z wojskiem i policj. Walka robotnikw przeciwko spoecznemu
ustrojowi caratu oywia ruch chopski, gwnie na Ukrainie i Powou.
W 1903 r. sytuacja w Rosji dojrzaa ju do rewolucji. Rewolucja wszake
wymaga przygotowania i organizacji. Kierownictwo w tej dziedzinie przypado
nowej, bojowej, rewolucyjnej partii bolszewikw utworzonej na Ii Zjedzie
Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji, obradujcej najpierw w
Brukseli, pniej w Londynie od 17 lipca do 10 sierpnia 1903 r. Utworzenie
przy wykorzystaniu wskaza Lenina partii wrogiej wszelkiemu oportunizmowi
wzmocnio znacznie rosyjski ruch robotniczy i oywio masy chopskie.
Wybuch rewolucji przyspieszya wojna z Japoni.
Nie przeminy jeszcze echa kryzysu gospodarczego, gdy nard rosyjski
zosta wcignity w dalek wojn, ktrej sensu i celu nie rozumia. Mikoaj
Ii i jego otoczenie chcieli widzie w rozprawie z Japoni "zwycisk
wojenk", ktra miaa "zatrzyma rewolucj". Ale wojna przyniosa caratowi
pasmo klsk, narodowi rosyjskiemu - straty i cierpienia. Pod wraeniem
wieci napywajcych z Mandurii powiksza si przedzia midzy rzdzcymi
i rzdzonymi. Konieczno wysania na front znacznych si zbrojnych
osabia garnizony wojskowe w cesarstwie i zmniejszya si oporu caratu.
Ceny podniosy si o 20 do 40%, a dochody ludnoci pracujcej nie mogy,
rzecz zrozumiaa, pody za tym wzrostem.
W masach ludowych roso wrzenie. Pord klas posiadajcych coraz
wyraniej gruntowao si przekonanie, e zmurszay carat nie jest w
monoci ochroni Rosj przed wrogiem zewntrznym, a ustroju
kapitalistycznego przed rewolucj. Std pyny dania reform, ktre by
nie zmieniajc w niczym istoty ustroju cesarstwa usprawniy w pewnej mierze
jego machin, buruazji za umoliwiy pewien wpyw na bieg spraw
politycznych. Za zgod rzdu zjechali si w listopadzie 1904 r. w
Petersburgu przedstawiciele ziemstw, czyli samorzdu terytorialnego, na
"prywatn narad" i jednomylnie uchwalili prosi wadze o reform
administracji i wymiaru sprawiedliwoci, w szczeglnoci o zapewnienie
wolnoci sumienia i wolnoci zrzeszania. Ponadto wikszo delegatw
domagaa si utworzenia parlamentu z wadz ustawodawcz i prawem kontroli
dziaa rzdu. Ukazem z 25 grudnia 1904 r. car zapowiedzia reformy
administracji; o wprowadzeniu parlamentu nie chciano na dworze sysze,
pomimo e nawet niektrzy dygnitarze pastwowi, jak minister spraw
wewntrznych ksi wiatopek-Mirski uwaali, i zachowanie
dotychczasowego systemu absolutystycznego prowadzi do rewolucji.
Zapowiedzi carskie nie mogy oczywicie nikogo zadowoli ani te
powstrzyma narastajcego od dawna wrzenia rewolucyjnego. Ju 26 grudnia
1904 r. wybuch strajk powszechny w Baku, a nastpnie w Petersburgu.
Parset tysicy robotnikw porzucio prac. Kierownictwo ruchu usiowa
uchwyci w rce ambitny pop Hapon. Hapon, ktry ambicje trybuna ludowego
czy z funkcjami agenta Ochrany, zdoa zorganizowa w cigu 1904 r. do
silne liczebnie zwizki robotnicze i pozyska pord robotnikw stolicy
znaczne wpywy. Ambicj jego opanowaa wwczas myl odegrania roli
porednika pomidzy carem a ludem. Rzuci wic projekt zorganizowania
masowego pochodu przed Paac Zimowy, rezydencj carw, i wrczenia monarsze
petycji wiernego ludu. Plan zosta szybko zrealizowany. Petycja, ktra
nosia 135 tys. podpisw, domagaa si rwnoci wszystkich przed prawem,
8-godzinnego dnia pracy, ziemi dla chopw, powszechnej amnestii itp.
Zdaniem odsunitego wwczas od wadzy Wittego car powinien by przyj
petycj, wprawdzie nie osobicie, lecz przez genera-adiutanta. Cesarz
niemiecki Wilhelm wyrazi pogld, e car powinien by udzieli posuchania
deputacji, a nastpnie z balkonu Paacu Zimowego przemwi do swego
wiernego ludu "jak ojciec mwi do dzieci". Do niczego podobnego nie by
zdolny tchrzliwy i faszywy Mikoaj Ii. Na wie o przygotowywanych
demonstracjach wyjecha potajemnie z Petersburga do Carskiego Sioa.
Demonstrantom zgotowano inne, niespodziewane przyjcie.
W niedziel 22 stycznia 1905 r. w poudnie ruszy wielki, liczcy ponad
100 tys. ludzi pochd. Robotnicy, odwitnie ubrani, nieli ikony i
portrety cara, piewali pieni pobone. Nagle w kilku punktach miasta
znaleli si, ku swemu zdumieniu, naprzeciwko oddziaw piechoty i jazdy w
bojowym rynsztunku. Pady strzay, kawaleria ruszya do szary. Na ulicach
Petersburga lego wielu zabitych i ciko rannych. Komunikat oficjalny
podawa liczb 130 zabitych i okoo 300 rannych. wczesny szef
petersburskiej Ochrany, pk Gierasimow, twierdzi, e zabitych byo okoo
tysica, rannych kilka tysicy. Tak car przyj swych wiernych poddanych.
Wie o wydarzeniach petersburskich, i owej "krwawej niedzieli" lotem
byskawicy rozesza si po Rosji, budzc groz i oburzenie. Prysa naiwna
wiara w dobrotliwego cara-batiuszk, ktry kocha swj lud, tylko nie wie o
naduyciach popenianych przez urzdnikw. Jakie byy wwczas zamiary
Mikoaja Ii i dworu wiadczy nominacja osawionego D. F. Trepowa na
genera-gubernatora petersburskiego. Nowy dygnitarz program swj zamkn w
jdrnym rozkazie do garnizonu stoecznego: "nabojw nie aowa!"
Tymczasem w kraju roso wrzenie. Coraz liczniej i szerzej wybuchay
strajki polityczne. W walkach strajkowych owego czasu powstaa instytucja,
ktra pniej odegra miaa tak donios rol - Rada Delegatw
Robotniczych. W zachowanych rdach pierwsze wzmianki o wyborze przez
robotnikw swych "deputatw" pojawiaj si wiosn 1905 r. Spotykamy si z
takimi terminami jak Rada Penomocnikw w Iwanowo-Wozniesensku lub Rada
Strajkowa w Kostromie. Szeroko tworzono na poy legalne zwizki zawodowe,
ktre obok spraw gospodarczych i bytowych zajmoway si rwnie kwestiami
politycznymi i stawiay postulaty w tej mierze.
W kwietniu 1905 r. odby si w Londynie pod kierownictwem Lenina Iii
Zjazd SDPRR. Program zjazdu gosi, e naley dy, aby proletariat w
sojuszu z caym chopstwem walczy o obalenie samowadztwa, o utworzenie
republiki demokratycznej, o zwycistwo rewolucji
buruazyjno-demokratycznej. Na czele rewolucji powinna stan klasa
robotnicza. Gdy te pierwsze cele zostan osignite, proletariat powinien
przystpi do walki o przerodzenie rewolucji buruazyjno-demokratycznej w
rewolucj socjalistyczn. Byy to zaoenia strategiczne, wypywaa z nich
taktyka. Zjazd uzna wic organizacj powstania zbrojnego za gwne i
najpilniejsze zadanie partii i klasy robotniczej. Celem powstania byo
obalenie caratu i utworzenie tymczasowego rzdu rewolucyjnego. Zjazd da
nastpnie wywaszczenia bez odszkodowania wasnoci ziemskiej pastwowej,
kocielnej i prywatnej i wezwa chopw do tworzenia po wsiach komitetw
rewolucyjnych i oddolnego wprowadzenia przemian rewolucyjno-spoecznych.
Plan strategiczny oraz lini taktyczn partii przedstawi i uzasadni
teoretycznie Lenin w ksice Dwie taktyki socjaldemokracji w rewolucji
demokratycznej.
Ruch rewolucyjny ogarn nie tylko miasta, orodki przemysowe i ludno
robotnicz, przerzuci si take na wie; w cigu 1905 r. doszo do
licznych czynnych wystpie chopw, opanowywali oni zabudowania dworskie,
zajmowali zbiory i inwentarz, cili lasy. Najostrzejszy przebieg miay
walki chopskie w Gruzji. Ruch ten poskromia dopiero w bezlitosny i
okrutny sposb wojskowa ekspedycja karna.
Ogromnym niebezpieczestwem dla rzdu by fakt, e wrzenie rewolucyjne
zaczynao ogarnia silne dotd oparcie caratu, mianowicie wojsko, zwaszcza
artyleri, korpus saperw i w szczeglnoci marynark.
Najgoniejszym wydarzeniem w tej dziedzinie by bunt we flocie
czarnomorskiej. Przygotowywane przez socjaldemokratw powstanie marynarzy
czarnomorskich wybucho ywioowo przed wyznaczonym terminem. W czerwcu
1905 r. zaoga pancernika "Potiomkin" oburzona nieludzkim traktowaniem
przez dowdztwo zrzucia najokrutniejszych, najbardziej znienawidzonych
oficerw do morza, wywiesia na okrcie czerwony sztandar i wybraa
komitet, ktry obj komend pancernika. "Potiomkin" skierowa si ku
Odessie, ogarnitej wanie powszechnym strajkiem. Wspdziaanie pomidzy
strajkujcymi robotnikami i zbuntowanymi marynarzami mogo przynie
powane nastpstwa. Nie doszo do tego z powodu braku dowiadczenia i
niezdecydowania komitetu strajkowego. "Potiomkin" wypyn na pene morze i
po jedenastu dniach podry zmuszony by schroni si w porcie rumuskim
Konstanca. Do wrzenia rewolucyjnego pord marynarzy doszo jeszcze w
Rydze, Libawie i Kronsztadzie.
Sztandar bojowy podniosy take narody podbite i uciemione przez carat.
W Polsce, na Ukrainie, na otwie, w Estonii, na Kaukazie walka o wyzwolenie
spoeczne czya si z walk o wolno narodow.
Walkom rewolucyjnym towarzyszyy klski rosyjskie na Dalekim Wschodzie w
wojnie z Japoni.
Rzd prbowa ustpstwami, a raczej pozorami ustpstw, rozbroi opozycj
klas posiadajcych i zyska ich poparcie. Taki cel mia ukaz carski z 198
sierpnia 1905 r. zapowiadajcy zwoanie dumy tzw. buyginowskiej od
nazwiska ministra spraw wewntrznych Buygina. Nie mia to by parlament w
prawdziwym znaczeniu tego wyrazu, a jedynie instytucja o gosie doradczym
obradujca nad budetem i projektami ustaw. Powsta miaa ona w drodze
skomplikowanych wyborw porednich. Mikoaj Ii podpisa manifest upewniwszy
si, e zwoanie dumy doradczej nie naruszy w niczym podstaw samowadztwa.
Duma buyginowska nikogo oczywicie nie moga zadowoli, ukaz carski
spotka si z powszechnym sprzeciwem i oburzeniem.
Uderzeniem, ktre zmusio carat do ustpstw, by wielki strajk
powszechny. Pocztek da mu strajk zecerw w Moskwie w pocztku
padziernika 1905 r. Wkrtce pniej ca Rosj zalaa wielka fala
strajkw. Stany fabryki, koleje, poczta, umilk telegraf. Parali
gospodarczy ogarn olbrzymie imperium carw. W adnym pastwie na wiecie
nie zdarzyo si dotd nic podobnego. Kierownictwo ruchu ujmoway w rce
Rady Delegatw Robotniczych, ktre powstaway wszdzie poczwszy od obu
stolic Moskwy i Petersburga a do Irkucka i Wadywostoku. Rady szybko
rozszerzyy swe pierwotne atrybucje kierownikw strajkw i stay si
zalkiem nowej wadzy, ktra zagarniaa rzdy w kraju i wprowadzaa w
ycie swoje postanowienia. Jako organ dyktatury ludu rady byy pierwowzorem
pniejszej wadzy sowieckiej.
Bolszewicy, ktrzy w Radach odgrywali du rol, wytyczali takie zadania
na najblisz przyszo, jak powstanie zbrojne, utworzenie rzdu
tymczasowego, republika. Strajk powszechny by w ich rozumieniu jedynie
rodkiem walki przeciwko autokracji.
Sytuacj rzdu utrudnia fakt, e wojsko nie wszdzie ju byo jego
podpor. Coraz czciej onierze solidaryzowali si z rewolucjonistami. W
koszarach prowadzono oywion agitacj. Najbardziej podatni na ni byli
rezerwici, ktrzy po zawarciu pokoju z Japoni 5 wrzenia 1905 r.
spodziewali si zwolnienia z szeregw i powrotu do domu, a spotkali si z
przykrym zawodem. Rzd bowiem przewidujc wojn domow utrzymywa armi w
stanie niewiele zmniejszonym ni w dniach walk z Japoczykami.
W tych warunkach zachowanie istniejcego stanu rzeczy dotychczasowymi
metodami byo tak jawn niemoliwoci, e zrozumia to nawet Mikoaj Ii i
niektrzy ludzie z jego otoczenia. Witte cieszcy si po doprowadzeniu do
skutku traktatu z Japoni zwikszonym autorytetem przedoy monarsze
memoria uzasadniajcy potrzeb reform. Gdyby car t drog odrzuci,
naleaoby zaprowadzi dyktatur wojskow, energicznego generaa obdarzy
peni wadzy i z ca bezwzgldnoci podj krwaw walk z wszystkimi
czynnikami oporu. Mikoaj nie bez pewnych waha wybra prb kompromisu z
czci klas posiadajcych i 3087 padziernika 1905 r. wyda manifest
zapowiadajcy nadanie Rosjanom praw obywatelskich i zwoanie dumy o
atrybucjach wadzy ustawodawczej. Rzecz charakterystyczna, i w tytulaturze
monarszej zachowano nomenklatur "samowadca Wszechrosji". Zdaniem Lenina
wydanie manifestu spowodowane zostao chwilow szczegln rwnowag si -
masy ludowe nie byy jeszcze do potne, aby mc obali carat, rzd
carski za nie mg ju rzdzi dotychczasowymi metodami.
W kilka dni pniej, 7 listopada, Witte mianowany zosta prezesem rady
ministrw - stanowisko dotychczas w Rosji nie istniejce - z misj
uspokojenia kraju i zaprowadzenia zapowiedzianych reform. Do rzdu nie
powoano politykw buruazyjnych, weszli do sami biurokraci.
Wielka buruazja i cz ziemiastwa przyja z zadowoleniem manifest
carski i utworzya Zwizek 17 padziernika - stronnictwo konserwatywne,
stojce bez zastrzee na gruncie istniejcego ustroju; byli to tzw.
padziernikowcy, czyli oktobryci. Cz liberalnego ziemiastwa,
liberalnej buruazji oraz inteligencji, wsparta przez znaczne odamy
drobnej buruazji, utworzya Stronnictwo Konstytucyjno-Demokratyczne;
nazywano ich zwykle kadetami. Kadeci byli zdecydowanymi monarchistami, ale
pragnli przeksztaci cesarstwo rosyjskie w monarchi konstytucyjn typu
zachodnioeuropejskiego z zapewnieniem buruazji roli kierowniczej w
pastwie. Przywdc kadetw by profesor historii Rosji uniwersytetu
moskiewskiego Pawe N. Milukow.
ywioy skrajnie reakcyjne nie day za wygran. Organizacje
reakcyjno-nacjonalistyczne ruszyy do boju napadajc na robotnikw, na
postpow inteligencj, na ydw. W pierwszym tygodniu po wydaniu manifestu
padziernikowego naliczono 100 pogromw, pado 1000 zabitych i 3000
rannych.
Nic wic dziwnego, e w masach narodu manifest carski nie wywoa adnego
oddwiku. Lenin, ktry w pocztkach listopada 1905 r. wrci z Genewy do
Rosji, przestrzega robotnikw, e carat jest jeszcze daleki od
kapitulacji, nie wolno wic ustawa w walce. Tote w coraz to nowych
orodkach powstaway zwizki zawodowe i komitety strajkowe i stale rosy na
siach. Coraz wiksz rol odgryway Rady Delegatw Robotniczych. Tworzyy
si rwnie Rady Chopskie i onierskie; Lenin wwczas ju dostrzeg ich
znaczenie jako politycznej formy skutecznej wadzy rewolucyjnej.
Masy nie kapituloway i nadal energicznie wiody walk. Jesieni 1905 r.
wzmogy si ruchy chopskie, zwaszcza w rolniczych guberniach rodkowej
Rosji, na Ukrainie i na Powou. Grone dla systemu byy niesabnce na
sile wystpienia robotnikw. Duych trudnoci przysporzyy rzdowi wypadki
na Syberii. Ogromna jej cz od Krasnojarska poczwszy na wschd bya w
listopadzie i grudniu 1905 r. terenem wanych wydarze rewolucyjnych.
Organizacje rewolucyjne w Irkucku, Czycie, Harbinie zdoay zupenie
sparaliowa administracj carsk. A tamtdy wanie sza kolej syberyjska
i tamtdy i musiay pocigi wiozce do domu onierzy armii, ktra
walczya z Japoczykami. onierze chcieli, rzecz jasna, znale si jak
najprdzej u siebie w domu, ale wobec strajku kolejarzy transporty ruszy
mogy tylko za zgod i z woli komitetw strajkowych. Zgody oczywicie
udzielono, ale nie trzeba dowodzi, jak bardzo ujemnie odbio si to na
autorytecie wadzy carskiej.
Rzd wci nie mg by pewien stanowiska armii i floty. W pocztku
listopada wybuch bunt onierzy i marynarzy w Kronsztadzie. Stumiy go
dopiero sprowadzone z Petersburga oddziay gwardii. W dwa tygodnie pniej
rewolt wzniecili marynarze czarnomorscy w Sewastopolu i utworzyli Rad
Delegatw Marynarzy. Z powstacami solidaryzowali si robotnicy portowi,
Krownik "Oczakw" i siedem innych okrtw wywiesio czerwon chorgiew.
Dowdztwo obj porucznik marynarki P. P. Schmidt i wysa do Petersburga
telegram, w ktrym "w imieniu sawnej floty czarnomorskiej" domaga si od
cara zwoania konstytuanty, a rzdowi wypowiada posuszestwo. Dopiero 28
listopada umierzono powstanie. "Oczakw" spon pod ogniem artylerii
wysanych przez rzd okrtw oraz armat fortecznych. Schmidt zosta
pochwycony i rozstrzelany.
Drugi w cigu p roku bunt we flocie czarnomorskiej pokaza jak dalece
zachwiane byy podwaliny caratu. W wyszej jeszcze mierze dowiodo tego
grudniowe powstanie moskiewskie.
16 grudnia 1905 r. petersburska Rada Delegatw Robotniczych wydaa odezw
wzywajc ludno do niepacenia podatkw i wycofania w zocie swych
wkadw z bankw i kas oszczdnoci. Krok ten popary moskiewska Rada,
komitety centralne partii socjaldemokratycznych Rosji i Polski i wreszcie
Wszechrosyjski Zwizek Chopw. Dla rzdu byo to posunicie niebezpieczne,
gdy utrudniao zabiegi Wittego o wiksz poyczk zagraniczn. W
odpowiedzi na manifest Rady rzd przeprowadzi 18 grudnia przygotowane ju
dawniej aresztowanie jej czonkw i zawiesi wydawanie dziennikw, ktre
opublikoway manifest.
Walk podja teraz Moskwa. 19 grudnia 1905 r. moskiewska Rada Delegatw
Robotniczych na danie swych bolszewickich czonkw proklamowaa
powszechny strajk polityczny jako pocztek powstania zbrojnego. W cigu
tygodnia strajk ogarn 32 miasta. Wan, a dla rewolucji niepomyln
okolicznoci by fakt, e nie obj on petersburskiego wza kolejowego.
Due znaczenie dla dalszego rozwoju wypadkw miao stanowisko armii. W
kilku pukach garnizonu moskiewskiego wrzao. Zawizaa si tam Rada
Delegatw onierzy. Wiadomo byo, e i w innych garnizonach panuj
nastroje rewolucyjne.
Powstacy moskiewscy opanowali wodocigi, gazowni, elektrowni,
zapewnili aprowizacj dzielnic robotniczych. Walki toczyy si w Moskwie 8
dni, gwnie na przedmieciach, najsilniej na przedmieciu Presnia. Do
stumienia dziaa powstaczych przyczyni si szczeglnie przybyy z
Petersburga siemionowski regiment gwardii. Powstania wybuchy jeszcze w
Rostowie nad Donem, w Jekaterynosawiu, w Noworosyjsku i innych orodkach
robotniczych. W Czycie i Krasnojarsku wystpili wsplnie robotnicy z
rezerwistami armii mandurskiej.
Rzd przystpi do organizowania krwawych ekspedycji karnych i masowych
przeladowa rewolucjonistw i wszystkich podejrzanych o sympatie do
rewolucji. Obliczono, e w czasie mniej wicej 15 miesicy od "krwawej
niedzieli" do zwoania pierwszej Dumy pado 15 tys. zabitych (w tym tysic
z wyrokw sdw wojennych) i okoo 20 tys. byo rannych; 70 tys. dziaaczy
rewolucyjnych siedziao w wizieniach lub znajdowao si na wygnaniu.
Pomimo tak silnych represji ostateczne stumienie rewolucji wymagao
jeszcze dwch lat walki.
10 maja 1906 r. zebra si pierwszy rosyjski parlament. Izba nisza,
Duma, bya wybierana na podstawie bardzo skomplikowanej ordynacji wyborczej
(podzia na kurie, cenzus majtkowy i wieku, wielostopniowo wyborw
itp.), majcej na celu uprzywilejowanie nielicznej, wiernej carowi czci
spoeczestwa. Czynne prawo wyborcze uzyskaa zaledwie czwarta cz
proletariatu. Izba wysza, Rada Pastwa, skadaa si w poowie z czonkw
obieranych przez organy samorzdu terytorialnego, tj. tzw. ziemstwa i rady
miejskie w niektrych miastach, w poowie za z doywotnich nominatw
cesarskich. Do Rady Pastwa wchodzili wic tylko przedstawiciele bogatej
szlachty ziemiaskiej, wielkiej buruazji oraz wysokiej biurokracji i
generalicji. Rzd chcia mie w instytucji o pozorach parlamentu tarcz
ochronn przed rewolucyjnymi i opozycyjnymi deniami ogromnej wikszoci
narodu. Buruazja spodziewaa si, e Duma otworzy jej drog do wspwadzy
w pastwie, a zarazem umierzy rewolucyjne nastroje spoeczestwa.
Bolszewicy w przekonaniu, e w Rosji wzbiera nowa, silna fala
rewolucyjna, postanowili zbojkotowa wybory, a na zebraniach
przedwyborczych agitowa na rzecz powstania zbrojnego. Mienszewicy rzucili
haso bojkotu czciowego (wybiera elektorw, nie wybiera posw).
Stanowisko to wprowadzio zamieszanie pord robotnikw. Bojkotu nie
popierali chopi, spodziewali si bowiem, e przeprowadz w Dumie radykaln
reform roln. W rezultacie znaczna cz robotnikw i cz inteligencji
powstrzymaa si od gosowania, lecz nie wpyno to na dalszy bieg
wypadkw. Wynik wyborw by wszake dla rzdu przykr niespodziank. Partie
konserwatywne uzyskay zaledwie 44 mandaty. Wielki zawd sprawili dworowi i
wadzom chopi. Rzd uwaa bowiem wociastwo, w kadym razie jego cz
zamoniejsz, za wiern podpor caratu. Posowie chopscy tymczasem
bynajmniej nie myleli o obronie ustroju, lecz interesowali si wycznie
reform roln i podziaem ziemi wielkiej wasnoci ziemskiej.
W odpowiedzi na mow tronow Mikoaja Ii Duma po dugiej dyskusji
uchwalia olbrzymi wikszoci gosw adres do tronu z daniem reform
demokratycznych, takich jak rwno wszystkich wobec prawa, gwarancje
swobd obywatelskich, demokratyczna ordynacja wyborcza, odpowiedzialno
parlamentarna rzdu itp. Nowy prezes ministrw (po dymisji Wittego 29
kwietnia 1906 r.) Iwan Goremykin odrzuci wszystkie te dania. Car za
odmwi przyjcia delegacji, ktra miaa wrczy mu adres w imieniu Dumy.
Najdoniolejsz wszake spraw skupiajc powszechn uwag w Dumie bya
kwestia reformy rolnej. Kadeci, tj. konstytucyjni demokraci -
przedstawiciele liberalnej buruazji, wnieli wasny projekt; przewidywa
on przymusowe wywaszczenie tylko czci wielkiej wasnoci ziemskiej za
odszkodowaniem po "susznej" cenie. Te niewielkie czstkowe ustpstwa miay
rozadowa rewolucyjne nastroje na wsi i zwiza cz wocian z panujcym
ustrojem. Posowie chopscy, ktrzy skupili si w tzw. Trudowej grupie,
std nazwa trudowikw, przedstawili odrbny projekt, tzw. projekt 104. By
on przeciwiestwem wnioskw kadeckich i da, aby ca ziemi z wyjtkiem
drobnych gospodarstw chopskich uzna za wasno narodow i utworzy z
niej oglnonarodowy zapas. Uprawiajcy rol wasn prac otrzymywaliby
rwne przydziay wedug ustalonych regu.
Dyskusje w Dumie nad reform roln odbiy si szerokim echem w caym
kraju i przyniosy nowe zaostrzenie ruchw chopskich. Zawiody nadzieje na
chopw jako podpor caratu. Opadajca od upadku powstania moskiewskiego
fala rewolucyjna zacza znowu wzbiera. Wadze uznay, e naley
przystpi do krokw stanowczych. 20 lipca 1906 r. na miejsce nie do
sprystego Goremykina prezesem ministrw zosta dotychczasowy minister
spraw wewntrznych, energiczny i bezwzgldny Piotr A. Stoypin. Nastpnego
dnia Mikoaj Ii podpisa dekret o rozwizaniu Dumy. Gdy posowie przybyli
przed Paac Taurydzki, siedzib przedstawicielstwa narodowego, stanli
przed szpalerem wojska i zamknitymi drzwiami. W przeciwiestwie do swych
francuskich kolegw z r. 1789 nie znaleli sobie adnej "sali do gry w
pik", gdzie by mogli kontynuowa swe obrady i wystpi przeciwko rzdowi.
180 posw wszake, w wikszoci kadetw, udao si nazajutrz, 22 lipca,
do Wyborga w Finlandii. Stamtd wydali manifest do narodu rosyjskiego,
wzywajcy do niepacenia podatkw i niedawania rzdowi rekruta, pki nie
zostanie wyznaczona data wyborw do nowej Dumy. Manifest wyborski przeszed
w Rosji bez wraenia, masy ludowe widziay waciw drog w akcji
rewolucyjnej, klasy posiadajce przeraone ruchem ludowym nie chciay
wystpowa przeciwko caratowi. Jedynym skutkiem manifestu byo pozbawienie
podpisanych pod nim posw czynnego i biernego prawa wyborczego.
Rzd opnia zwoanie nowej Dumy, ale nie by w stanie znie tej
instytucji. Krok taki by niemoliwy przede wszystkim z uwagi na cik
sytuacj wewntrzn i sabo caratu, a nastpnie z uwagi na jego zaleno
od kapitau zagranicznego, ktry obawia si walki narodu rosyjskiego z
systemem i przegranej rzdu.
Ii Duma zebraa si 5 marca 1907 r. Stoypin rozwin niesychany terror,
aby opozycj, tzn. olbrzymi wikszo narodu albo powstrzyma od pjcia
do urn wyborczych, albo zmusi do gosowania na kandydatw dobrze
widzianych przez rzd. Zamknito 260 gazet, a ich redaktorw aresztowano.
Dziaaczy opozycyjnych deportowano. Pen par pracoway sdy wojenne i w
cigu omiu miesicy wyday 1144 wyroki mierci. Stryczek szubieniczny
nazywano krawatem Stoypina. Ze zdwojon si ruszyy do boju "czarne
sotnie", tj. reakcyjne organizacje terrorystyczne.
Pomimo takiego terroru i pomimo skrajnie reakcyjnej ordynacji wyborczej
zaledwie 15% mandatw w Ii Dumie przypado ugrupowaniom bliskim rzdowi.
Siy lewicowe wzrosy, gdy tym razem udzia w wyborach wzili bolszewicy i
weszli do izby, aby wyzyska trybun dla walki z rzdem i partiami
buruazyjnymi.
Nic dziwnego w tych warunkach, e Ii Duma nie miaa dugiego ywota.
Stoypin zada zniesienia nietykalnoci poselskiej i 55 posw
socjaldemokratycznych aresztowano oskarajc o przygotowywanie powstania
zbrojnego i zamachu na cara (bya to prowokacja policyjna). Gdy wniosek
rzdowy o zniesienie nietykalnoci zosta odrzucony, Stoypin 16 czerwca
1907 r, rozwiza Dum.
Premier wycign wnioski z przebiegu i rezultatu dotychczasowych
wyborw; ukazem carskim zostaa zmieniona ordynacja wyborcza na bardziej
jeszcze reakcyjn z silniejszym jeszcze ni dotd uprzywilejowaniem
wielkiej wasnoci ziemskiej i bogatej buruazji. Zarazem ograniczono
przedstawicielstwo mniejszoci narodowych. Liczb posw z Krlestwa np.
zmniejszono z 36 do 12, tworzc rwnoczenie jeden mandat dla Rosjan z
miasta Warszawy. W Rosji 1 mandat przypada na 250 tys. mieszkacw, w
Krlestwie na milion. W nowej, Iii Dumie rzd zdoa zapewni sobie
wikszo absolutn. Otwierajc jej pierwsze posiedzenie 29 listopada 1907
r. Stoypin stwierdzi: "Historyczna potga autokracji i swobodna wola
monarchy stanowi cenne dobro pastwa rosyjskiego [...] Cesarz raczy
powoa przedstawicieli narodu do wsppracy".
Pierwsza rewolucja rosyjska bya zdawiona, Rosja wesza znowu w okres
szalejcej reakcji.
Proletariat - sia kierujca w walce rewolucyjnej - nie by jeszcze
dostatecznie zjednoczony i dostatecznie wiadomy swej roli i swych zada.
Do bezwzgldnej walki parli konsekwentnie jedynie bolszewicy, mienszewicy
natomiast byli si hamujc rewolucj. Chopi wzili wprawdzie udzia w
walkach, ale nie wszdzie pozbyli si zudze, i ziemi bd mogli dosta
z woli cara drog pokojow. Klasy posiadajce, przeraone grob rewolucji
proletariackiej szukay ochrony w istniejcym ustroju. Z pomoc chwiejnemu
caratowi przysza wreszcie buruazyjna Europa. Miliardowe poyczki
zagraniczne pozwoliy rzdowi Mikoaja Ii wybrn z kryzysu.
Dowiadczenia pierwszej rewolucji rosyjskiej, jej bdy i jej
osignicia, zostay wyzyskane w r. 1917 czasu drugiej rewolucji i uatwiy
jej zwycistwo.
Walka rosyjskich mas ludowych lat 1905-1907, pierwsza rewolucja epoki
imperializmu, wysza szeroko poza granice Rosji, umocnia ruch robotniczy w
rozwinitych krajach kapitalistycznych Europy i pogbia ruchy
narodowowyzwolecze w krajach zacofanych gospodarczo, w Turcji, Indiach,
Persji, Chinach.
Na tym polega jej wielkie wiatowe znaczenie.


Rozdzia trzydziesty
szsty:
Niemcy w pocztku
Xx wieku


Od koca Xix w., od traktatw Capriviego, tempo rozwoju przemysu
niemieckiego wzrastao stale, a wraz z nim rosa koncentracja.
Przedsibiorstwa-olbrzymy ogarniay cae gazie produkcji. Syndykat
Resko-Westfalski w 1900 r. kontrolowa 95,4% wydobycia wgla w zagbiu
westfalskim. W przemyle cikim dominujce stanowisko miay trzy koncerny
- Krupp, Gelsenkirchen Bergwerks A.G. i Ph"niks-Bergbau. Przemys
elektryczny by opanowany przez koncerny Allgemeine
Elektrizit"tsgesellschaft (w skrcie AEG) i Siemensa. Przemys chemiczny -
to przede wszystkim Badische Anilin und Sodafabrik w Ludwigshafen i
Frriedrich Bayer w Leverkusen.
W rozwoju przemysu niemieckiego znaczn rol, wiksz niewtpliwie ni w
innych krajach przemysowych, odgrywaa cisa wsppraca pomidzy fabryk
a laboratorium naukowym, pomidzy przemysem a nauk. Szczeglnie silnie
wystpio to w przemyle chemicznym, a w tej dziedzinie Niemcy wwczas
przodoway caemu wiatu.
Rolnictwo niemieckie miao ju mniejsze znaczenie. Pomimo wysokiej
kultury uprawy roli i wzrostu wydajnoci z hektara - Rzesza skazana bya na
stay dowz artykuw rolnych z zagranicy.
Miny czasy, gdy problemem w polityce Niemiec byo wychodstwo
zarobkowe, gdy ponad 100 tys. Niemcw opuszczao rocznie ojczyzn. W
pocztkach Xx w. w Niemczech, podobnie jak w wielu innych krajach
imperialistycznych, wystpio zjawisko odwrotne - silnego napywu
robotnikw z krajw gospodarczo zacofanych. Wedug spisu ludnoci z 1907 r.
byo w Niemczech 1342294 cudzoziemcw, z tego robotnikw przemysowych -
440800, rolnych - 257329. Sprowadzano robotnikw polskich, woskich,
czeskich, ukraiskich. Zjawisku temu towarzyszya ucieczka ze wschodu
(Ostflucht), czyli masowa wdrwka Niemcw ze wschodnich czci wczesnej
Rzeszy do jej prowincji zachodnich, gdzie zarobki byy wysze a warunki
ycia dogodniejsze.
Rozwijajcy si wci przemys musia coraz energiczniej szuka
zagranicznych rynkw zbytu. Wywz z Niemiec wynosi w 1890 r. przeszo 3
mld marek, w 1900 r. ju 5 mld, w 1913 r. przekroczy 10 mld. Mwiono
wwczas w Niemczech, i Rzesza powinna eksportowa, aby mc importowa, a
importowa musi, aby mc pracowa i y. Zjawisko to kanclerz Bulow
okreli tymi sowy, e "przemys, handel, egluga naday staremu yciu
gospodarczemu nowe formy wiatowe". "Rzesza - dowodzi - przekroczya cele,
ktre kiedy ksi Bismarck stawia polityce niemieckiej".
Kady, kto obserwowa rozwj ycia gospodarczego w Niemczech, a w
szczeglnoci wzrost niemieckiego przemysu, handlu zagranicznego, wywozu
kapitaw, musia do do wniosku, i skoczya si dawna wsppraca
junkiersko-buruazyjna, i w Niemczech rzdzia ju przede wszystkim wielka
buruazja. Pruski junkier nie budowa Kolei Bagdadzkiej i nie by
zainteresowany marokaskimi zoami elaza i rudy manganowej, zachowa
jednak znaczne wpywy w administracji, w wojsku i w sejmie pruskim.
Rzd Rzeszy prowadzi polityk zagraniczn, gospodarcz i spoeczn
zgodnie z interesami i deniami wielkiej buruazji. Nie miaa wic ona
powodu do niezadowolenia i opozycji. W silnym, autorytatywnym, niezalenym
od zmiennej koniunktury parlamentarnej rzdzie cesarskim upatrywaa ochron
przed klas robotnicz. Tote stronnictwo narodowo-liberalne, wyraziciel
interesw wielkiej buruazji, byo za Wilhelma Ii sta podpor rzdu,
popierao jego polityk zagraniczn, kolonialn i budow silnej floty
wojennej. Jedynie pord inteligencji niemieckiej, zwaszcza w poudniowych
i zachodnich Niemczech, w szeregach stronnictwa postpowego, lewicy obozu
buruazyjnego odzyway si czsto gosy krytyczne w stosunku do panujcego
porzdku, ale opozycja z tej strony bya saba.
Pewnych trudnoci przysparzaa rzdowi natomiast socjaldemokracja. W
styczniu 1905 r. w Zagbiu Ruhry wybuch wielki strajk grnikw.
Przedsibiorcy musieli pj na ustpstwa i grnicy uzyskali lekkie
zagodzenie surowej dyscypliny i niewielkie skrcenie czasu pracy. W samym
tylko roku 1905 przeprowadzono w Niemczech 2403 strajki, w ktrych wzio
udzia 408 145 robotnikw, tj. wicej ni w latach 1900-1904 razem.
Zorganizowana w styczniu 1906 r. przez socjaldemokracj wielka manifestacja
w Berlinie przeciwko rzdom junkrw w Prusach i przeciwko pruskiej
trjklasowej ordynacji wyborczej wywoaa w koach rzdowych due obawy.
Kanclerz Bulow wezwa partie buruazyjne do zjednoczenia przeciwko
"rewolucyjnej socjaldemokracji".
Apel ten pozosta bez echa; przeciwnie, wkrtce pniej rozpada si
koalicja rzdowa w parlamencie Rzeszy. Tworzyy j od dawna trzy wpywowe
stronnictwa - konserwatyci, narodowi liberaowie i Centrum. Rozpadniciu
si koalicji day powd rzdy niemieckie w Afryce Poudniowo-Zachodniej i
powstanie szczepw murzyskich Herrerw i Hotentotw przeciwko Niemcom.
Rzd zwrci si do parlamentu o dodatkowe kredyty na pokrycie kosztw
ekspedycji wojskowej i odszkodowanie dla osadnikw niemieckich, ktrych
farmy poniszczyli powstacy. Z opozycj wystpili deputowani centrowi i
socjaldemokraci. By to wynik niezadowolenia z kosztw polityki kolonialnej
opacanej z pienidzy podatkowych. Centrum ponadto dao w ten sposb wyraz
niechci swych poudniowoniemieckich wyborcw do administracji w koloniach
zoonej przewanie z Prusakw i forytujcej pruskich kupcw i plantatorw.
Bulow uzna okoliczno t za dogodny pretekst do jednoczesnego ataku i na
socjalistw i na Centrum. Zmniejszy wpywy socjaldemokracji, osabi
Centrum i odebra mu dotychczas odgrywan rol jzyczka uwagi oto, w
rozumieniu Bulowa, cel rozwizania w grudniu 1906 r. parlamentu i nowych
wyborw. Wybory te tzw. hotentockie odbyy si w styczniu 1907 r. i day
rzdowi zwycistwo poowiczne. Centrum zwikszyo nieznacznie swj stan
posiadania, socjaldemokraci stracili wprawdzie prawie poow mandatw (43
zamiast 81), ale tylko skutkiem swoistej geografii wyborczej, gdy wzrosa
liczba gosw, ktre pady na kandydatw socjalistycznych. Rzd opar si
teraz na tzw. bloku Bulowa; tworzyli go konserwatyci, narodowi liberaowie
i postpowcy. Bya to wszake kombinacja krucha, gdy ju w 1909 r. usunli
si z bloku konserwatyci, oburzeni na kanclerza za wniesienie do
parlamentu projektu wprowadzenia podatku spadkowego.
W 1909 r. Blow otrzyma dymisj. Na czele rzdu stan Theobald von
Bethmann-Hollweg. Nowy kanclerz prbowa pocztkowo zreformowa pruskie
prawo wyborcze, lecz musia ugi si przed siln opozycj junkrw i
odstpi od tej prby.
W 1912 r. wybory do parlamentu Rzeszy przyniosy ogromny sukces
socjaldemokracji. Na 12207000 oglnie oddanych gosw na socjaldemokratw
pado 4250000. Wicej ni trzecia cz wyborcw rzucia swe gosy na
kandydatw socjalistycznych. Na 397 mandatw socjaldemokraci zdobyli 110,
konserwatyci 43, narodowi liberaowie 45, Centrum 90. Socjaldemokracja
bya wic najsilniejszym stronnictwem w parlamencie, ale wpyw jej na
polityk pastwa by nadal nieznaczny.


Rozdzia trzydziesty
sidmy:
Wielka Brytania
w przededniu wojny


Wybory parlamentarne w styczniu 1906 r. przyniosy nie tylko wielkie
zwycistwo liberaw, ale wprowadziy rwnie do Izby Gmin 29 posw
utworzonej niedawno w 1900 r. Partii Pracy (Labour Party). Nowa partia nie
opieraa si na podstawach marksizmu. Ideologia nowego stronnictwa
rozwijaa si pod wpywem Towarzystwa Fabiaskiego. Kierownictwo polityczne
i organizacyjne spoczywao w rkach dziaaczy zwizkw zawodowych. Gwne
swe zadanie upatrywaa Labour Party w przeprowadzeniu reform, majcych na
celu popraw doli robotnika w panujcym ustroju kapitalistycznym.
Powstanie w parlamencie trzeciego stronnictwa nie zmienio systemu
dwupartyjnego, gdy liberaowie uzyskali tak wielk przewag w Izbie Gmin
(405 mandatw wobec 157, ktre przypady konserwatystom), e swobodnie
mogli realizowa swj program, nie szukajc niczyjego poparcia.
W tym okresie orodkiem skupiajcym zainteresowanie narodu bya kwestia
spoeczna. Nie zagodzia jej nawet czciowo imperialistyczna polityka
konserwatystw. Gabinet liberalny na innej drodze szuka rozwizania tego
trudnego problemu. Zapocztkowa seri ustaw spoecznych. W 1906 r.
zniesiono dotychczasow odpowiedzialno finansow zwizkw zawodowych za
straty, ktre fabrykant mg ponie skutkiem strajku, kierowanego przez
zwizek. W 1908 r. wprowadzono 8-godzinny dzie pracy w grnictwie. W 1909
r. przewidziano ustawowe minimum pac w niektrych gaziach pracy kobiet.
Wreszcie ustanowiono emerytury robotnicze - 5 szylingw tygodniowo dla osb
ubogich, ktre ukoczyy 70 lat ycia. Zapowiedziano dalsze rozszerzenie
systemu ubezpiecze spoecznych. Reformy te wymagay oczywicie
wyasygnowania odpowiednich funduszw ze skarbu pastwa.
Jednoczenie jeszcze wikszych rodkw wymaga wycig zbroje morskich z
Niemcami. Gdy bowiem Rzesza odrzucia w 1907 r. projekty porozumienia
flotowego z Wielk Brytani i rozszerzya program budowy nowych okrtw
wojennych, Anglia musiaa podj ciki wysiek zbrojeniowy na morzu.
Od kwietnia 1908 r. kanclerzem skarbu by przedstawiciel lewego skrzyda
liberaw Dawid Lloyd George i jego zadaniem stao si znalezienie rodkw
na pokrycie deficytu. Jesieni 1909 r. Lloyd George przedoy parlamentowi
budet, ktry charakterem swym rni si znacznie od budetw
dotychczasowych. Opiera si bowiem na nowym systemie podatkowym. 700 tys.
patnikw najniej opodatkowanych otrzymao zniki. Podwyszono natomiast
podatek spadkowy i dochodowy, wprowadzajc zarazem progresj. Szczeglnie
silnie nowy system uderzy w wielk wasno ziemsk. Lloyd George
owiadczy: "Mog wskaza 12 osb, ktrych dochd w najgorszym okresie
kryzysowym wystarczy, aby 50 tys. rodzin robotniczych miao dostateczne
utrzymanie w cigu miesica". Izba Gmin po burzliwych debatach budet
przyja. Odrzucia go natomiast Izba Lordw, co wywoao wielki konflikt
konstytucyjny. Premier Asquith owiadczy, e weto budetowe lordw "jest
to zamanie konstytucji i uzurpowanie uprawnie Gmin". Izba Nisza zostaa
rozwizana, a rzd poprowadzi walk wyborcz pod hasem oswobodzenia
parlamentu od weta lordw. W 1910 r. wybory odbyy si dwukrotnie w
styczniu i w grudniu. Dua cz zamoniejszych wyborcw odwrcia si od
liberaw, ktrzy stracili sporo mandatw i weszli dwa razy do nowej Izby w
liczbie tylko niewiele wikszej od konserwatystw. Poparcie wszake Labour
Party i posw irlandzkich dawao gabinetowi liberalnemu wikszo.
Liberaowie, wsparci przez swych sojusznikw robotniczych i irlandzkich,
zadali teraz nie tylko zatwierdzenia budetu, ale i reformy
konstytucyjnej, mianowicie wyranego odebrania Izbie Wyszej prawa
uchwalania ustaw finansowych. W innych dziedzinach miaa Izba Lordw
otrzyma jedynie prawo weta odraczajcego; jeli ustawa dwukrotnie na dwch
sesjach odrzucona przez lordw zostanie na trzeciej sesji uchwalona przez
Gminy, to zyska moc prawa. Opr Izby Wyszej przeamano zapowiedzi krla
Jerzego V mianowania tylu nowych parw, ilu bdzie trzeba do uzyskania
wikszoci liberalnej, i nowa ustawa, odbierajca Izbie Wyszej wszelkie
istotne uprawnienia, wesza w ycie w 1911 r.
Gwatowna kampania Lloyd George'a przeciwko Izbie Lordw miaa
niewtpliwie na celu zwrcenie ostrza walki klasowej przeciwko
arystokracji. Buruazja, dajca robotnikowi reformy spoeczne, walczca z
przeytkami feudalizmu, chciaa pokaza masom pracujcym, e jest si
postpow, i e w ramach istniejcego ustroju kapitalistycznego robotnicy
pod jej przewodem zdobd wszystkie potrzebne im urzdzenia i reformy.
Jeli takie byy cele polityki liberaw, to wkrtce okaza si miao, e
zawioda ona na caej linii.
Stopa yciowa robotnika angielskiego bya w Xix w. wysza ni robotnika
na kontynencie, jednak w pierwszym dziesicioleciu w. Xx zwyka cen
sprawia, e realna warto pacy spada. Wywoao to niezadowolenie i fale
strajkw. W 1911 r. doszo do (eby wyliczy najwaniejsze) strajkw
pracownikw marynarki handlowej, stoczniowcw i dokerw oraz do prawie
powszechnego strajku transportowcw, w 1912 r. do dwutygodniowego strajku
grnikw, w ktrym wzio udzia 850 tys. osb. Posowie Labour Party i
przywdcy Trade Unionw, nastrojeni oportunistycznie, z niepokojem patrzyli
na ten ruch ywioowy, ktremu nie byli w stanie zapobiec. Na czoo
wysunli si dziaacze bojowi i radykalni jak Tom Mann i Ben Tillet. Akcja
strajkowa wpyna na radykalizacj zwizkw zawodowych, a w kadym razie
pokanej liczby ich czonkw. Ponadto rezultatem strajkw bya pewna
poprawa warunkw bytowych robotnikw
- Zaostrzya si rwnie kwestia irlandzka. Ustawa z 1903 r. zwana Land
Purchase Act, uatwiajca irlandzkim chopom-dzierawcom nabywanie na
wasno ziemi, ktr uprawiali, zawioda rachuby angielskie i nie osabia
irlandzkiego ruchu niepodlegociowego. Patriotyczne organizacje narodowe
Sinn Fein, dalej Irlandzkie Bractwo Republikaskie, wreszcie Republikaska
Partia Socjalistyczna rozwijay oywion dziaalno stawiajc sobie za cel
niepodlego Irlandii. W tych warunkach gabinet liberalny, uzaleniony od
stanowiska posw irlandzkich, wnis w 1912 r. do parlamentu nowy projekt
autonomii. Irlandia otrzyma miaa dwuizbowy parlament w Dublinie. Sprawy
wszake handlu, ce, obrony pastwa miay by wyczone spod jego
kompetencji. Odraczajce weto Izby Lordw sprawio, e ustawa o Home Rule'u
moga wej w ycie dopiero po jej uchwaleniu na trzech kolejnych sesjach
Izby Gmin, a wic w 1914 r. Jednake zapowiedziana autonomia nie zadowolia
Irlandczykw, ktrym dawaa tylko nieznaczn popraw narodowego bytu,
oburzya za Anglikw zamieszkaych w pnocnej czci Zielonej Wyspy w
prowincji Ulster (Ulaidh).
Okres dwch lat, w ktrym dyskutowano o autonomii, lecz nie wprowadzono
jej w ycie, sprzyja podnieceniu umysw. Ulsterczycy nie tylko rozwinli
namitn agitacj przeciw projektowi Home Rule'u, ale zaczli si
przygotowywa do zbrojnego oporu. Gromadzono bro i tworzono oddziay
ochotnicze. Do walki zaczli si organizowa i Irlandczycy. Ogromn rol
odegra w tej dziedzinie Irlandzki Zwizek Robotnikw Transportowych.
Prowadzon przez Zwizek akcj strajkow policja brutalnie tumia,
przedsibiorcy odpowiadali lokautami. Walki te pokazay Irlandczykom cis
wi midzy spraw narodow a spoeczn. Sinn Fein wszed w blisk
wspprac z robotnikami Dublina. W peni miao si to okaza podczas
powstania na Wielkanoc 1916 r.
Tymczasem Ulsterczycy zajli stanowisko tak bezwzgldne, e nawet rzd
angielski zacz przeciwko nim wystpowa. Ale wtedy doszo do rzeczy
niesychanej. W marcu 1914 r. oficerowie angielscy w miasteczku Curragh w
hrabstwie Ulster zagrozili gremialnym podaniem si do dymisji, gdyby im
kazano walczy przeciwko ochotnikom ulsterskim.
Irlandia bya w przededniu wojny pomidzy ludnoci rodzim a napywow
mniejszoci angielsk z Ulsteru. Sierpie 1914 r. i wybuch pierwszej wojny
wiatowej przynis zmian sytuacji.
We wrzeniu 1914 r. ustawa o Home Rule'u uzyskaa moc obowizujc z tym,
e Ulster zosta spod jej dziaania wyczony. Ale odroczone zostao
wprowadzenie ustawy w ycie. Dopiero po wojnie w zmienionych warunkach
utworzono najpierw w 1921 r. Wolne Pastwo Irlandi jako dominium
brytyjskie, pniej w 1937 r. Republik Irlandzk.
Szeroki rozgos pozyskaa w Wielkiej Brytanii w owych latach sprawa tzw.
sufraystek (suffrage - prawo gosowania). W 1903 r. Emmeline Pankhurst
wraz z crkami Christabel i Sylvi zaoya Spoeczny i Polityczny Zwizek
Kobiet (Women's Social and Political Union) i podja wkrtce kampani,
majc pord burzliwych manifestacji zdoby prawo wyborcze dla kobiet.
Sufraystki umiay poruszy opini publiczn, zwrci jej uwag na kwesti
kobiec, ale celu nie osigny. Prawo wyborcze przyznano kobietom w
Wielkiej Brytanii dopiero po I wojnie wiatowej.


Rozdzia trzydziesty
smy:
Francja w przededniu wojny


Ofensywa dyplomatyczna Niemiec - pierwszy kryzys marokaski i wymuszona
przez Berlin dymisja ministra spraw zagranicznych Delcassego w 1905 r.,
drugi kryzys marokaski w 1911 r - postawia przed Francj w caej ostroci
zagadnienie stosunkw ze wschodnim ssiadem. Agresywne wystpienia
dyplomacji niemieckiej byy prostym skutkiem i zarazem zewntrzn oznak
procesu gospodarczego, zachodzcego na terenie Lotaryngii, Alzacji,
Nadrenii i Westfalii. Granica francusko-niemiecka przebiegaa w taki
sposb, e wgiel pozostawa na og po stronie niemieckiej, ruda elazna
za gwnie po stronie francuskiej. Rozwj przemysu niemieckiego coraz
silniej zwiksza zapotrzebowanie na rud. Sprowadzano j gwnie ze
Szwecji, Hiszpanii i Francji. Szwecja wszake zacza stosowa ograniczenia
w wywozie, spado wydobycie rudy hiszpaskiej, huty niemieckie byy wic
coraz silniej zwizane z rud francusk, zwaszcza e koszty transportu z
kopalni francuskich w Lotaryngii i Normandii byy najnisze. Kapita
niemiecki rozpocz wic walk o zdobycie rde tego cennego surowca.
Zawiody prby opanowania Maroka z jego bogactwami, ale w znacznej czci
zostaa uwieczona powodzeniem pokojowa penetracja kapitau niemieckiego do
Francji. Przed wybuchem pierwszej wojny wiatowej wielkie koncerny
resko-westfalskie miay ju pod sw kontrol w duej mierze kopalnie w
Briey, Longwy, Nancy, jak i w Normandii. Penetracja kapitau niemieckiego
zaniepokoia Francuzw. W prasie pojawiy si artykuy, protestujce
przeciwko wyprzedawaniu skarbw ziemi francuskiej, w parlamencie mwiono
nawet o uchwaleniu ustawy, utrudniajcej opanowanie kopal francuskich
przez obcy kapita. Nie wszyscy jednak we Francji podzielali te obawy i te
antyniemieckie niechci. Przedstawiciele przemysu elaznego ze wschodnich
departamentw, ktry pracowa dziki wglowi z Zagbia Ruhry, byli zdania,
e Francja i Niemcy uzupeniaj si gospodarczo i powinny ze sob
wsppracowa.
W dziedzinie wielkiej polityki wyrazicielem tej czci kapitau
francuskiego, ktra dya do wspdziaania z niemieckim, by Joseph
Caillaux, premier w 1911 r., kilkakrotny minister skarbu. W Niemczech
wielki przemysowiec August Thyssen dowodzi, e Francuzi "posiadaj w
Lotaryngii bardzo wiele elaza, a nie maj wgla, my za wgla posiadamy
pod dostatkiem, lecz nie mamy elaza, dlatego jest rzecz niezbdn, aby
oba nasze kraje pozostaway ze sob w stosunkach nie tylko pokojowych, ale
take przyjacielskich".
Gr wzi jednak kierunek przeciwny wsppracy z Niemcami czy te
lkajcy si Niemiec. Przemys francuski, zwaszcza maszynowy, widzia dla
siebie w przemyle niemieckim gronego i niebezpiecznego konkurenta.
Przywz z Niemiec do Francji przewysza wielokrotnie francuski wywz do
Rzeszy. Obawa przed najazdem wschodniego ssiada bya wci ywa,
wskazywano, e wojska niemieckie mogyby w cigu kilku godzin po
wypowiedzeniu wojny zaj Briey, Longwy i inne wane orodki przemysowe we
wschodniej Francji. Niezrczne, brutalne akty politycznej agresji rzdu
Rzeszy, szczeglnie w r. 1905 i 1911, wywoay w spoeczestwie francuskim
zrozumiae zaniepokojenie i pogbiy nastroje antyniemieckie. Silnie
wystpio to zwaszcza po wysaniu kanonierki "Panther" do Agadiru i
rokowaniach Caillaux z Berlinem. W styczniu 1912 r. gabinet Caillaux zosta
obalony, a na czele rzdu stan jako premier i minister spraw
zagranicznych przeciwnik Niemiec, rzecznik polityki twardej i
nieustpliwej, Raymond Poincare, w rok pniej w styczniu 1913 r. wybrany
na prezydenta. Zaczto mwi o "przebudzeniu narodowym" (r%veil
national). W 1913 r. parlament uchwali trzyletni sub wojskow.
Stanowczej polityce Poincarego przeciwstawiaa si cz wielkiej
buruazji z Caillaux na czele, dya bowiem do wsppracy z Niemcami, i
lewica, gdy uwaaa, e polityka taka musi doprowadzi do wojny. Jeden z
przywdcw socjalistycznych Marcel Sembat wyda w 1914 r. ksik pt.
Faites un roi, sinon faites la paix (Powoajcie krla albo zrbcie pokj).
Wyraa tam pogld, i rzd republiki parlamentarnej nie moe mie ani
szybkoci, ani stanowczoci w dziaaniu niezbdnej do kierowania pastwem
podczas wojny. Wyciga std wniosek, e republika zaniecha musi wszelkiej
wojowniczej polityki. Nard francuski pragnie szczerze pokoju, lecz wci
nie moe si pogodzi z utrat Alzacji i Lotaryngii. Sami wszake
Alzatczycy nie myl ju o ponownym przyczeniu do Francji, pragn jedynie
szerokiej autonomii w ramach pastwowoci niemieckiej. Niech wic Francja
wyranie wyrzeknie si odwetu. Rzesza udzieli Alzacji autonomii, a
pojednanie francusko-niemieckie stanie si rzeczywistoci.


Rozdzia trzydziesty
dziewity:
Rosja w przededniu wojny


Chwilowe stumienie rewolucji i przejciowy triumf pozwoliy reakcji na
jedn jeszcze, ostatni tym razem prb umocnienia i utrzymania ustroju.
Bya to prba rozwizania cikiego problemu agrarnego. Podj j w latach
1906-1911 szef rzdu carskiego, energiczny Piotr A. Stoypin i usiowa
przeprowadzi w taki sposb, aby nie uszczupli znaczenia i wpyww
wielkiej wasnoci ziemskiej, wzmocni natomiast warstw bogatych chopw,
prowadzcych na wsi gospodark kapitalistyczn i uczyni z nich podpor
caratu, a zarazem sojusznika szlachty.
Dekret z 22(9) listopada 1906 r., a nastpnie ustawa z 27(14) czerwca
1910 r. day podstaw rozdziau wsplnoty chopskiej tzw. miru i
przeksztacenia jej we wasno indywidualn. Chopi mogli odtd otrzymywa
w indywidualne posiadanie uytkowany nadzia ziemi. Dziao si to na
wniosek chopa za zgod zebrania gromadzkiego. Pocigno to za sob zmiany
w strukturze wsi. Zamoniejsi chopi stali si wacicielami wikszych
gospodarstw, ubosi, tzn. proletariat rolny, ktry tylko dziki udziaowi w
mirze utrzymywa si jeszcze na wsi, mia przed sob trzy drogi - pozosta
na roli w charakterze robotnikw rolnych, uda si do miasta do pracy w
fabryce albo osiedli si na Syberii. W latach 1907-1917 przeszo 2 mln
gospodarzy porzucio wsplnot i objo na indywidualn wasno okoo 17
mln dziesicin, czyli prawie 19 mln ha. W latach 1907-1914 ponad 3 mln
chopw wywdrowao na Syberi.
Wadze konsekwentnie popieray zamonych chopw. "Rzd postawi nie na
ubogich i pijakw, lecz na silnych" - owiadczy Stoypin w Dumie 18(5)
grudnia 1908 r.
Stawka "na silnych" nie cakiem si powioda; reforma stoypinowska nie
zjednaa ogu chopw dla caratu, a jedynie ich cz, zaostrzya
natomiast przeciwiestwa klasowe na wsi rosyjskiej.
Pod wzgldem politycznym zarwno Stoypin, jak i po jego zamordowaniu we
wrzeniu 1911 r. jego nastpcy W. N. Kokowcow i Iwan W. Goremykin,
utrzymywali kurs skrajnie reakcyjny; haso Stoypina "najpierw uspokojenie,
a potem reformy" stao si przysowiowe.
Ostre represje dotkny socjaldemokracj rosyjsk. Znaczna liczba
organizacji partyjnych ulega rozbiciu. W Petersburgu np. w 1907 r. partia
miaa prawie 8 tys. czonkw, w 1908 r. za zaledwie okoo 3 tys.
Niebezpieczestwem nie mniejszym ni represje rzdowe byo wewntrzne jej
rozbicie. Konsekwentny kierunek rewolucyjny reprezentowali jedynie
bolszewicy, dcy do zwycistwa rewolucji buruazyjno-demokratycznej i jej
przerodzenia w rewolucj socjalistyczn. Bolszewicy rozumieli, e sposb
walki musi by inny w okresie chwilowego triumfu reakcji, ni w czasie
wysokiego napicia si rewolucyjnych. Rozumieli, e obok dziaalnoci
nielegalnej, ogromnie w nowych warunkach utrudnionej, naley wyzyska
wszystkie moliwoci, jakie daje praca legalna, a wic przede wszystkim
zwizki zawodowe i trybun Dumy (partie socjalistyczne wziy udzia w
wyborach do Ii, Iii i Iv Dumy). Bolszewicy spotkali si wszake z oporem z
dwch stron. Wystpili przeciwko nim mieszewicy, ktrzy przecenili siy
reakcji, nie wiedzieli, e rewolucja jest w Rosji nieunikniona, uwaali
wic za rzecz wskazan zerwa z wszelk dziaalnoci rewolucyjn i przej
na tory pracy wycznie legalnej. Taktyk bolszewick zwalczaa rwnie
grupa tzw. otzowistw (od rosyjskiego wyrazu otozwat'odwoa). Otzowici
domagali si odwoania posw socjaldemokratycznych z Dumy i nie uznawali
innych form pracy i walki, oprcz rewolucyjnych.
W grudniu 1908 r. odby si w Paryu zjazd Socjaldemokratycznej Partii
Robotniczej Rosji. Referat zasadniczy wygosi Lenin. W wyniku dyskusji
uchwalono rezolucj, ktra stwierdzaa, e partia prowadzi bdzie nadal
akcj rewolucyjn, ale w pracy dugofalowej, majcej na celu wychowanie,
zorganizowanie i zjednoczenie proletariatu, chopw i wojska, korzysta te
musi z wszelkich moliwoci legalnych.
Zgodnie z tymi wskazaniami partia podja energiczn akcj na terenie
zwizkw zawodowych, spdzielni i stowarzysze owiatowo-kulturalnych. W
Dumie posowie socjaldemokratyczni, a przede wszystkim pose petersburski,
bolszewik Mikoaj G. Poletajew, poddawali ostrej krytyce rzd carski i
buruazj.
Du wag przywizywaa partia do akcji strajkowej. Ruchu strajkowego nie
zdoa stumi surowy reim policyjny. Gdy rzd wystpi z oskareniem 55
posw socjalistycznych do Ii Dumy o przygotowywanie zamachu na ycie cara
i nakaza wytoczenie im procesu, w gwnych orodkach przemysowych Rosji
wybuch w listopadzie 1907 r. wielki strajk protestacyjny. W Petersburgu, w
dniu rozpoczcia procesu, strajkowao ponad 60 tys. robotnikw. W latach
1912-1913 wybucho przeszo 2 tys. strajkw, w pierwszym proczu 1914 r.
przeszo 4 tys.
W okresie reakcji i walki z klas robotnicz nie osaba rwnie polityka
rusyfikacyjna. Projekty ustawy o samorzdzie miejskim w Krlestwie
przewidyway utworzenie obok kurii polskiej i ydowskiej take oddzielnej
kurii rosyjskiej, chocia Rosjanie byli tam tylko nieliczn, napywow
garstk urzdnikw, nauczycieli i policjantw. Uderzeniem w polsko byo
wyodrbnienie ziemi chemskiej i upastwowienie Kolei
Warszawsko-Wiedeskiej.
Ostra agitacja antyydowska w Rosji zmierzaa do dalszego ograniczania
ydw, zwaszcza w szkolnictwie. W wystpieniach antysemickich w Dumie
wyrnia si jeden z przywdcw "czarnych sotni", pose Wadimir M.
Puryszkiewicz, ktry swoje skrajnie prawicowe stanowisko zamanifestowa
synnym okrzykiem rzuconym w Dumie: "na prawo od nas jest tylko ciana"
(prawieje nas tolko stiena).
Konstytucyjny ustrj Wielkiego Ksistwa Finlandzkiego by dla reakcji
rosyjskiej kamieniem obrazy. Std pyny tendencje do ograniczenia
odrbnoci finlandzkich. W 1910 r. Stoypin przeprowadzi w Dumie ustaw,
ktra z pogwaceniem konstytucji wielkiego ksistwa oddawaa wadzom
rosyjskim do rozstrzygania tak wane kwestie, jak sprawy walutowe, celne,
ustawodawstwo dotyczce stowarzysze i zgromadze publicznych,
przystosowanie systemu owiaty ludowej oraz finlandzkiego kodeksu karnego
do interesw cesarstwa, obowizek partycypowania w wydatkach cesarstwa itd.
Ostatnie Dumy, trzecia wybrana w 1907 r. i czwarta wybrana w 1912 r.,
byy z uwagi na reakcyjn ordynacj wyborcz reprezentantami jedynie klas
uprzywilejowanych i w najmniejszej mierze nie peniy funkcji powizania
spoeczestwa z rzdem i ustrojem. Pomimo zachowawczego,
ziemiasko-buruazyjnego skadu Dumy profesor Milukow mg j nazwa nie
bez susznoci "akumulatorem niezadowolenia".
Sytuacj Rosji w owych latach trafnie scharakteryzowa historyk radziecki
P. N. Jefremow: "Powstao oryginalne bdne koo. Z jednej strony przeytki
feudalizmu byy powan przeszkod na drodze do kapitalistycznego rozwoju
Rosji. Z drugiej strony feudalizm suy buruazji do hamowania ruchw
proletariackich i rewolucji. W rezultacie ze wzgldu na trudnoci rozwoju
kapitalizmu rosyjskiego na gruncie rodzimym trzeba si byo uciec do
inwestycji zagranicznych i do zagranicznych poyczek. To za z kolei wiodo
do stopniowego uzalenienia gospodarki rosyjskiej od kapitau zachodniego,
a w nastpstwie i zalenoci politycznej".
W 1913 r. przemys rosyjski by opanowany w 30% przez kapitalistw
zagranicznych. Wiksze przedsibiorstwa, majce kapita zakadowy ponad 500
tys. rb., byy w 47% wasnoci obcego kapitau. W najwaniejszych
gaziach przemysu stosunek ten wyglda jeszcze gorzej. Grnictwo
rosyjskie w 1912 r. byo w 84% w posiadaniu kapitalistw zagranicznych. 3/4
kapitau wielkich bankw rosyjskich przypadao na "banki-crki" bankw
zagranicznych, przede wszystkim paryskich.
Inwestycja obcego kapitau w Rosji w 1915 r. ilustruje ponisza tabela:
Kapita: Mln rubli - Udzia procentowy
Francuski: 687,9 - 31,2
Brytyjski: 535,4 - 24,3
Niemiecki: 436,1 - 19,8
Belgijski: 318,7 - 14,4
Stanw Zjednoczonych: 114,0 - 5,2
Inny: 113,8 - 5,1
Razem: 2205,9 - 100,0

Ekspansja obcego kapitau do Rosji, cieranie si tam kapitau
francuskiego i angielskiego z niemieckim wyjania wiele problemw polityki
rosyjskiej, jak i tych kwestii midzynarodowych, w ktre Rosja bya
uwikana.
Ekspansja Rosji kierowaa si ku Mandurii, Korei i Chinom na Dalekim
Wschodzie, ku Afganistanowi i Persji, wreszcie ku Bliskiemu Wschodowi. W
rnych okresach przewaay rne tendencje. Pod koniec Xix w. polityka
rosyjska koncentrowaa si na zagadnieniach Dalekiego Wschodu, na Bakanach
za bya bardziej ustpliwa i pojednawcza. Dlatego to dwukrotnie w tym
czasie doszo do porozumienia austro-rosyjskiego w sprawach bakaskich
(porozumienie Gouchowski-Murawiow w Petersburgu w 1897 r. i
Gouchowski-Lamsdorff w Mrzsteg w 1903 r.). Przegrana wojna z Japoni w
1904-1905 r. przyspieszya wysunicie spraw Bliskiego Wschodu na plan
pierwszy. Zarwno wielka wasno ziemska na Ukrainie, zainteresowana w
monoci swobodnego, niczym nie krpowanego wywozu zboa, jak i ciki
przemys poudnioworosyjski uwaay cakowit swobod handlu
czarnomorskiego, tzn. objcie przez Rosj ochrony drogi morskiej przez
Cieniny za niezbdny warunek dalszego pomylnego rozwoju gospodarki
rosyjskiej. Obliczano, e w latach 1903-1912 przecitnie 37% wywozu z Rosji
szo przez Cieniny. Nic wic dziwnego, e kwestia Cienin bya przedmiotem
bacznej uwagi zarwno rzdu carskiego, jak i przedmiotem ywej akcji
propagandowej pord buruazji rosyjskiej.
Std te pochodzia wielka ruchliwo dyplomacji carskiej w sprawach
Bliskiego Wschodu w ostatnich latach przedwojennych. W 1911 r. mamy
nieudoln prb rozcignicia wpywu na Turcj w formie zblionej do
protektoratu drog bezporedniego porozumienia z Port, w 1912 r. widzimy
czynny udzia Petersburga w formowaniu sojuszu bakaskiego. Sprawy Turcji,
Cienin i narodw bakaskich cile czyy si ze sob.
Aktywizacja polityki rosyjskiej na Bliskim Wschodzie zaostrzaa
antagonizm z pastwami centralnymi. Dla Austro-Wgier hegemonia caratu na
Bakanach bya powanym niebezpieczestwem. Niemcom przewaga rosyjska nad
Bosforem grozia poderwaniem stanowiska, ktre zdoali ju sobie w Turcji
wyrobi i przekreleniem dalszych planw opanowania imperium osmaskiego.


Rozdzia czterdziesty:
Sprawa polska przed
pierwsz wojn wiatow


Wanym zagadnieniem dziejw Europy bya sprawa narodw pozbawionych bytu
pastwowego. Polacy, Litwini, Ukraicy, Czesi, Sowacy, otysze,
Estoczycy, Finowie, Jugosowianie, Rumuni, Ormianie, Francuzi (w Alzacji i
Lotaryngii), Duczycy (w Szlezwiku), Wosi, Irlandczycy, Kataloczycy - oto
ludy zmuszone y w caoci lub w czci pod obcym panowaniem. Byy wrd
nich narody o bogatej przeszoci, o wasnej starej tradycji pastwowej,
stojce na wysokim stopniu rozwoju kulturalnego i gospodarczego, byy i
narody zacofane ekonomicznie i kulturalnie.
Sytuacja narodw uciemionych ukadaa si rozmaicie, byo to zalene i
od ich wasnego rozwoju, i od polityki pastwa, w ktrego skad wchodziy.
Pastwa ciemice inne ludy, a wic pastwa, przeciw ktrym kieroway
si ruchy narodowe, to przede wszystkim carska Rosja, monarchia habsburska
i Turcja, nastpnie Rzesza Niemiecka i Wielka Brytania.
Byway okresy, gdy sprawa narodu uciemionego stawaa si gona w
wiecie. Prasa podawaa wiadomoci o przeladowaniach i ucisku, jakiego
doznawa, zajmoway si nim kancelarie dyplomatyczne. Gdy pastwo
uciskajce byo sabe lub gdy znajdowao si w trudnej sytuacji, dochodzio
nawet do interwencji dyplomatycznych. W kocu Xix w. i na pocztku Xx w.
taka interwencja bya niemoliwa w Wiedniu, Petersburgu, Berlinie czy
Londynie, ale stosowano j chtnie w Stambule.
Interwencja dyplomatyczna, postawienie sprawy narodu ujarzmionego na
porzdku dziennym dyskusji midzy pastwami mogo mie rne cele. Czasami
chodzio po prostu o wywoanie we wasnym spoeczestwie nastrojw
przychylnych dla rzdu, ktry ujmowa si za spraw popularn w kraju.
Czasami szo o uzyskanie dla siebie wpyww politycznych i gospodarczych w
pastwie, przeciw ktremu kierowa si ruch narodowy (np. interwencja
Austrii i Rosji w 1903 r. w kwestii reform administracji tureckiej w
Macedonii). Wreszcie w rzadkich wypadkach, gdy dochodzio do akcji zbrojnej
(np. wojna francusko-austriacka w 1859 r. lub rosyjsko-turecka w latach
1877-1878), celem byo uzalenienie od siebie nowo powstajcego pastwa.
Polska bya uciemion nie przez jedno mocarstwo jak np. Irlandia, lecz
przez trzy mocarstwa. Fakt ten wywoywa najrozmaitsze powikania, a przede
wszystkim wiza Polsk z polityk trzech mocarstw, nie za jednego. I
odwrotnie trzy mocarstwa musiay w swej polityce bra czynnik polski pod
uwag.
W Xix w., w okresie wojen napoleoskich do powstania styczniowego, a
nawet dalej do wojny francusko-niemieckiej (1870-1871), gono byo w
Europie o sprawie polskiej. W okresie nastpnym w latach 1871-1914
przeciwnie, w wiecie mwio si o Polsce bardzo mao. W konfliktach
midzynarodowych czynnik polski nie wystpowa na zewntrz. Wniosek, i
sprawa polska przestaa by zagadnieniem midzynarodowym, a staa si
jedynie kwesti wewntrzn rosyjsk, prusk, austriack, jest jednak
zupenie bdny. W istocie rzeczy niewiele si zmienio. W Xix w. tylko
Francja Napoleona I walczc z zaborcami Polski dya do utworzenia pastwa
polskiego, ktre miao by jej przedni stra w Europie rodkowej. Pastwo
takie, uzalenione od Francji, istniao przez kilka lat, byo to Ksistwo
Warszawskie. Ta sytuacja nie powtrzya si ju wicej przed wybuchem
pierwszej wojny wiatowej. Interwencje dyplomatyczne w Petersburgu podczas
powstania styczniowego nie miay na celu rozwizania sprawy polskiej, lecz
osignicia wasnych korzyci francuskich i angielskich, a w dalszym
rzdzie uspokojenie wzburzonej opinii publicznej na Zachodzie.
Zmiana, ktr przyniosy lata 1870-1871, polegaa na tym, e w Europie na
lat trzydzieci par nastpi okres pokoju, okres bez wielkich wstrzsw
wojennych i rewolucyjnych. Ponadto Francja przestaa a do upadku caratu
posugiwa si spraw polsk w swych akcjach politycznych. Uznaa, e nie
bdzie jej to przynosio korzyci, lecz przeciwnie - szkod. Francja za
czasw Iii Republiki upatrywaa jedno ze rde swej katastrofy w 1870 r. w
dawnych swych zwizkach z Polsk, one to bowiem oddaliy od Francji Rosj;
wyrzeczenie si wic Polski i pogrzebanie sprawy polskiej to klucz, ktry
mia Iii Republice otworzy drog do carskiego zaufania. "Co do mnie -
pisa 4 wrzenia 1871 r. Thiers do generaa Le Flo, ambasadora w
Petersburgu - mam ten klucz bardziej w rku anieli ktokolwiek inny we
Francji. Od lat czterdziestu mwiem i powtarzaem, i to z wysokoci
trybuny parlamentarnej, e nadzieje podsuwane Polsce byy w stosunku do
niej nielojalnoci, w stosunku za do nas samych wielkim oszustwem. My
sami gubilimy Polsk od lat czterdziestu podniecajc j, a nie mogc, nie
chcc jej podtrzyma, z Rosji za zrobilimy sobie na dugi czas
nieprzejednanego wroga".
Zmieniay si rzdy Iii Republiki, zmieniali si premierzy i ministrowie
spraw zagranicznych, ale bez zmiany pozosta pogld Thiersa nakazujcy
polityce francuskiej daleko idc powcigliwo w sprawie polskiej. Gdy w
1887 r. podczas ostrego napicia w stosunkach francusko-niemieckich i
groby wojny zwrcono si ze strony polskiej do sfer rzdowych francuskich,
prawdopodobnie do ministra wojny, generaa Boulanger, z propozycj
wywoania insurekcji w Poznaskiem i na Pomorzu, rzd Iii Republiki odda
ca spraw w rce rosyjskie. Rzecz prosta, e w Petersburgu nie chciano o
niczym sysze.
Bya jednak zasadnicza rnica pomidzy sytuacj Polski w okresie lat
1800-1870, a jej pooeniem pod koniec stulecia. Rnica ta polegaa na
zmienionym stosunku pomidzy trzema zaborcami. Swego czasu Engels wyrazi
si, e Polska bya cementem, ktry spaja wite Przymierze. Tak byo
istotnie przez czas dugi. Wsplny interes zaborcw w utrzymywaniu Polski w
niewoli by silniejszy ni rnice, zaznaczajce si w innych kwestiach i
dzielce Wiede, Petersburg i Berlin. Jeli w 1854 r. Austria nie wystpia
zbrojnie przeciwko Rosji, to zapewne w duej mierze wpyna na to obawa
przed moliw w takim wypadku odbudow pastwa polskiego. Z kocem Xix w.
antagonizm austriacko-niemiecko-rosyjski na Pwyspie Bakaskim i na
Bliskim Wschodzie (supremacja na Bakanach i eksploatacja Turcji) ujawni
si z tak si, e wzajemne niechci i sprzecznoci wziy gr nad
wsplnym interesem zaborcw.
Gdy rozgorzaa w Rosji walka pomidzy kapitaem francuskim a niemieckim,
konflikt niemiecko-rosyjski by tak ostry, e zarwno solidarno
konserwatywno-monarchistyczna, jak i antypolska, zaborcza, zeszy na plan
dalszy wobec powstaych rozbienoci.
Ju Bismarck bra pod uwag moliwo wojny przeciw Rosji i zastanawia
si, jak rol mogaby wwczas odegra sprawa polska. Ksi Chlodwig
Hohenlohe-Schillingsfrst 27 padziernika 1883 r. zapisa w swym dzienniku
wywody kanclerza, ktre niele charakteryzuj jego polskie zamysy i
denia. "Wojna z Rosj, w ktrej musielibymy popiera Austri, byaby
nieszczciem, gdy nie moglibymy nic zyska, nawet zwrotu kosztw
wojennych. Wojna doprowadziaby take do tego, e musielibymy odbudowa
Polsk po Dniepr i Dwin. My sami nie wzniecilibymy wprawdzie w Polsce
powstania, ale musielibymy pozwoli na to Austrii, ktra ogosiaby
pniej krlem polskim jednego z arcyksit, jeliby takiego miaa. To
doprowadzioby z kolei do utworzenia si przeciw temu krlestwu przymierza
trzech dworw cesarskich, t drog doszlibymy znowu do zwizku trzech
cesarzy".
A wic Polacy mieliby pomc armii niemieckiej w pokonaniu Rosjan, a
wskrzeszone polskie krlestwo miaoby sta si znowu cementem spajajcym
trzy mocarstwa rozbiorcze.
"Odbudowa Polski - pociesza si Bismarck innym razem - [byaby]
wprawdzie broni obosieczn, ale mniejszym jednak zem od inwazji
rosyjskiej".
Stosunki midzy zaborcami wpyway na polityk prowadzon wobec Polakw.
I tak ostry, antypolski kurs prowadzony za kanclerstwa Bismarcka
spowodowany by w pierwszym rzdzie interesami niemieckiej buruazji i
pruskich junkierw, ale mia rwnie u swych podstaw ch pokazania rzdowi
carskiemu, e mimo rnic, ktre zaczy dzieli Petersburg i Berlin,
Niemcy nie d do konfliktu z Rosj. Lekkie zagodzenie kursu za
kanclerstwa generaa Capriviego miao na celu zjednanie sobie Polakw wobec
pogorszenia stosunkw z caratem. By to zreszt objaw przejciowy i
krtkotrway. Wkrtce wzi gr pogld przeciwny - rosncy wtedy
antagonizm midzy Berlinem a Petersburgiem nakazywa eksterminacj ywiou
polskiego, zamieszkujcego wschodnie prowincje Rzeszy, graniczce z Rosj,
pooone blisko stolicy. 13 stycznia 1902 r. mwi w sejmie pruskim
kanclerz Bulow: "Nie moemy dopuci, aby wyschy korzenie potgi pruskiej,
aby nasza narodowo nad Wart, Wis i Odr zostaa wyparta falami obcej
nam narodowoci, wszak Pozna i Bydgoszcz, Gdask i Toru le zbyt blisko
serca monarchii pruskiej, zbyt blisko orodkw ywiou niemieckiego".
W 10 lat pniej wtrowa kanclerzowi inny dziaacz hakatystyczny Otto
Hoetzsch. Publicysta ten tak charakteryzowa w 1912 r. cele polityki
niemieckiej na ziemiach polskich: "Musi nadej czas, w ktrym nacisk si
materialnych i duchowych na Polakw bdzie tak silny, e utrwali si w nich
przekonanie: Cokolwiek zdarzy si moe w zaborach rosyjskim i austriackim,
my ani materialnie, ani moralnie nie moemy si ju wyrwa spod panowania
pruskiego".
Sowa Bulowa i Hoetzscha to komentarz wyjaniajcy kierunek polityki
niemieckiej. Zasuguj tu na uwag nieprzypadkowe, rzecz prosta, zbienoci
na gruncie midzynarodowym i wewntrznym niemieckim. W 1907 r. zarysowao
si zblienie angielsko-rosyjskie, groba oskrzydlenia zawisa nad Rzesz.
W 1908 r. sejm pruski uchwali na wniosek rzdu ustaw wywaszczeniow. W
1912 r:, gdy nastpio dalsze zaostrzenie sytuacji midzynarodowej, rzd
berliski zacz wykonywa postanowienia ustawy i wywaszcza ziemi
polsk.
Podobnymi torami sza i polityka Petersburga. Wadze carskie upatryway w
Krlestwie bastion wysunity na zachd, majcy odegra w przewidzianej
zbliajcej si wojnie z pastwami centralnymi wan rol zabezpieczenia
zaczepnych dziaa rosyjskich w Galicji Wschodniej i w Prusach Wschodnich.
Stan oblenia uznano tu za najlepszy rodek zapewnienia sobie penej
swobody dziaania. A obok tego w brzemiennym w doniose wydarzenia na
arenie midzynarodowej roku 1912 nastpiy takie posunicia, jak
wyodrbnienie ziemi chemskiej z Krlestwa i upastwowienie Kolei
Warszawsko-Wiedeskiej, czyli usunicie Polakw z kierowania i ze suby
kolejowej.
Austria z uwagi na sw struktur wielonarodowociow musiaa od pocztku
ery konstytucyjnej prowadzi wobec Polski polityk inn ni Prusy i carska
Rosja i znacznie bardziej ni tamte pastwa bra pod uwag postulaty
polskie, a przynajmniej polskich klas posiadajcych. Imperializm austriacki
kierowa si ku Bakanom, a Polska i ewentualne w niej zdobycze budziy
zainteresowanie chyba tylko w niektrych odamach dynastii, przede
wszystkim osobicie u cesarza Franciszka Jzefa. Nie da si w kadym razie
zaprzeczy, e polityka Michaa Bobrzyskiego jako namiestnika Galicji
(1908-1913) bya politycznym przygotowaniem do wojny midzy monarchi
habsbursk i caratem i do postawienia przez Austri sprawy polskiej.


Rozdzia czterdziesty pierwszy:
Sytuacja midzynarodowa
w pocztkach Xx wieku


Znaczny wpyw na rozwj stosunkw midzynarodowych w pocztkach Xx w.
wywar rosncy konflikt angielsko-niemiecki. Problem ten ma obfit
literatur, lecz dotd nie zosta jeszcze cakowicie wywietlony.
Gdy w kocu Xix w. Wielka Brytania postanowia zerwa z dotychczasow
polityk "wspaniaego odosobnienia", zwrcia si najpierw do Niemiec z
propozycjami zblienia i cisego wspdziaania. Oferty sojusznicze
angielskie, skadane w latach 1898, 1899, 1901, Niemcy stale odrzucali.
Odmowa rzdu Rzeszy wynikaa z przekonania, e korzyci z sojuszu czerpa
bd jedynie Anglicy, Niemcom za nie odda on adnych usug. W Berlinie nie
wierzono w moliwo wyrwnania przeciwiestw angielsko-francuskich, a
zwaszcza angielsko-rosyjskich. Std to kierownicy polityki niemieckiej
sdzili, i na sojusz z Angli zawsze bdzie czas, gdy nie znajdzie ona
innego sprzymierzeca poza Rzesz. czy si z tym brak zaufania do
Wielkiej Brytanii i niewiara w jej siy. Wilhelm Ii pisa: "Anglicy za
wszelk cen staraj si znale armi na kontynencie, ktra by si bia w
obronie ich interesw: nie bdzie to armia niemiecka".
Pokazao si wkrtce, e nie tylko nieaktualna staa si sprawa sojuszu,
ale e stosunki midzy Londynem a Berlinem weszy w stan rosncego
napicia. Niewtpliw rol w takim ukadzie rzeczy odegraa rywalizacja
handlowa. Oba kraje, Niemcy i Angli, wizay oywione stosunki handlowe,
ale jednoczenie rywalizoway one ze sob gospodarczo w wielu krajach.
Kupiec niemiecki, bardziej prny i przedsibiorczy ni angielski, a przy
tym taniej sprzedajcy swj towar, wypiera swego konkurenta z niektrych
rynkw. Fakt, e przemys niemiecki rozwija si szybciej ni brytyjski,
wzbudza w Anglii niemae obawy.
W ostatnich latach Xix w. wystpi na widowni inny jeszcze czynnik,
ktry uniemoliwi porozumienie Londynu z Berlinem. Niemcy rozpoczli
budow wielkiej floty wojennej. Od bardzo dawna Anglicy uwaali, e
panowanie na morzach jest dla Wielkiej Brytanii kwesti yciow. Naleao
dba o to, aby marynarka angielska bya silniejsza od poczonych flot dwu
najpotniejszych mocarstw morskich. Wedug powszechnie ugruntowanej opinii
tylko taki stosunek si (Two Powers Standard) gwarantowa Anglii
bezpieczestwo przed obc inwazj oraz swobod poruszania si po drogach
morskich niezbdn do zapewnienia w razie wojny dostaw dla Wysp
Brytyjskich.
W 1898 r. parlament Rzeszy uchwali kredyty na budow silnej marynarki
wojennej. Do r. 1904 miano wybudowa 17 wielkich okrtw liniowych, 8
pancernikw sucych do obrony wybrzey, 9 wielkich, 6 mniejszych
krownikw itd. W 1900 r. program ten zosta jeszcze rozszerzony.
Sekretarz urzdu w Urzdzie Marynarki Rzeszy kontradmira von Tirpitz
gosi pogld, e niemiecka flota wojenna powinna by tak silna, aby atak
na ni by dla Anglikw "prawdziwym ryzykiem" (Risiko-Gedanke). Szeroka
propaganda domagajca si budowy marynarki wojennej opanowaa spoeczestwo
niemieckie. Niemiecki Zwizek Flotowy (Deutscher Flottenverein), zaoony w
1898 r. liczy w 10 lat pniej ponad milion czonkw. Nie trudno
stwierdzi, kto kierowa propagand morsk i w czyim ona interesie leaa.
Firmy Krupp i Stumm na samym tylko opancerzaniu okrtw zarabiay rocznie
po 5 mln marek. W 1900 r., gdy koniunktura gospodarcza zacza si
pogarsza, Krupp wszcz w prasie agitacj za przyspieszeniem budowy floty.
Ksi Otto Salm-Horstmar uzasadni to w ten sposb: "Dziki zamwieniom na
nowe okrty wojenne i wywoanemu przez to oywieniu handlu i przemysu
podnios si odpowiednie kursy giedowe, ocalonych zostanie wiele dbr i
nastpi konsolidacja rynku".
Szeroka propaganda flotowa miaa w Niemczech z natury rzeczy ostrze
antyangielskie i wywoywaa w Anglii ataki prasowe skierowane przeciwko
Niemcom. Przewaga brytyjska na morzu bya wszake tak znaczna, e
pocztkowo ani rzd, ani sztab marynarki nie niepokoi si zbytnio
zbrojeniami niemieckimi. Sytuacja ulega zmianie dopiero wtedy, gdy w r.
1906 i 1907 Niemcy opracowali nowy plan trzyletni obejmujcy budow 12
wielkich pancernikw najnowszego typu "Dreadnought" (Nie bj si niczego).
Anglicy uznali wwczas, e Niemcy zaczli powanie zagraa brytyjskiej
supremacji morskiej.
Antagonizm midzy Angli a Niemcami mia jeszcze i inne przyczyny. Ju w
kocu Xix w. imperializm niemiecki rozpocz penetracj w Turcji. Gwnym
jej wyrazem bya budowa linii kolejowej, ktra poczy miaa Stambu z
Bagdadem, a w dalszym etapie i z Zatok Persk. Rzecz prosta, e byo to
sprzeczne z interesami brytyjskimi.
Klska Rosji w Mandurii w latach 1904-1905 przyniosa powane
konsekwencje w stosunkach midzynarodowych. Carat, powstrzymany w Azji
Wschodniej, zwrci baczn uwag na Bliski Wschd i na Bakany. W praktyce
polityka rosyjska kierowaa si nie tylko przeciw Austro-Wgrom i Turcji,
pastwom blisko zwizanym z Niemcami, ale i przeciwko samym Niemcom i ich
penetracji imperialistycznej w Azji Zachodniej. Antagonizm
rosyjsko-austriacko-niemiecki przyczyni si wydatnie do chwilowego
zaagodzenia nieufnych i nieprzyjaznych stosunkw midzy Londynem a
Petersburgiem i do ukadu anglo-rosyjskiego z 1907 r. Imperializm
angielski, francuski i rosyjski sprzymierzyy si przeciwko najbardziej
ruchliwemu i agresywnemu imperializmowi niemieckiemu.
5 padziernika 1908 r. Austro-Wgry ogosiy aneksj Boni i Hercegowiny,
prowincji, ktre dotd na mocy postanowie kongresu berliskiego jedynie
"okupoway i administroway". Fakt ten wiadczy, e austriacki minister
spraw zagranicznych Aehrenthal pragnie prowadzi polityk czynn i w ten
sposb osabi groce monarchii naddunajskiej niebezpieczestwo rozbicia.
Orodkiem skierowanej przeciwko Austro-Wgrom akcji jugosowiaskiej,
jugosowiaskim Piemontem bya od pewnego czasu Serbia. Zadaniem polityki
austriackiej musiao by osabienie Serbii i jej uzalenienie od Wiednia.
Aneksja Boni i Hercegowiny miaa pokaza Serbom, e monarchia
austro-wgierska jest silna, e iluzj s nadzieje na jej rozbicie, e
przeciwnie zjednoczenie Sowian poudniowych bdzie mogo nastpi wanie
pod berem Habsburgw. Wiza si z tym dalszy etap planw austriackich,
zwaszcza szefa sztabu generaa Conrada von H"tzendorfa, mianowicie
zniszczenie "serbskiego gniazda rewolucyjnego".
W Belgradzie polityk austriack dobrze rozumiano, tote aneksja Boni
wywoaa w Serbii wielkie zaniepokojenie. Rzd serbski nie mg dziaa
samodzielnie przeciw znacznie silniejszym Austro-Wgrom, mg tak uczyni
jedynie dziki poparciu Rosji. Stanowisko Petersburga miao wic zasadnicze
znaczenie. Ot Rosja zgosia sprzeciw nie tyle zreszt przeciw samej
aneksji, lecz przeciw jednostronnej formie jej dokonania bez zgody
sygnatariuszy traktatu berliskiego; daa natomiast kompetensat zarwno
dla Serbii, jak i dla siebie (swoboda przejazdu okrtw wojennych przez
Cieniny). Ale carat by zbyt osabiony po rewolucji i po przegranej
wojnie, aby mc z si wystpi na zewntrz. Koa rzdowe petersburskie
uwaay przy tym, e ewentualny konflikt zagrozi ustrojowi carskiej Rosji.
Ponadto Francja owiadczya, e nie bdzie si naraaa na
niebezpieczestwo wojny z powodu sprawy, w ktrej nie wchodz w gr
"interesy yciowe" Rosji. Austri popar natomiast mocno sojusznik
niemiecki. Ostatecznie pod naciskiem Berlina rzd carski zrezygnowa z
oporu 23 marca 1909 r. Osamotniona Serbia musiaa si ugi. 31 marca 1909
r. pose serbski w Wiedniu zoy na Ballhausplatz not, w ktrej Serbia
stwierdzaa, e prawa jej w niczym nie zostay naruszone przez aneksj
Boni i zobowizywaa si do zmiany stanowiska wzgldem Austro-Wgier, aby
mc utrzymywa z nimi stosunki oparte na dobrym ssiedztwie. W ten sposb
zakoczy si, formalnie rzecz biorc tzw. kryzys boniacki, ktry w cigu
kilku miesicy utrzymywa Europ w stanie napicia.
Niemcy i Austria odniosy niezaprzeczenie zwycistwo dyplomatyczne, ale
byo to zwycistwo pyrrusowe. Piercie otaczajcy pastwa centralne
bynajmniej nie zosta przerwany, jak tego dowodzi kanclerz Blow;
niebezpieczestwo jugosowiaskie nie przestao zagraa Austrii. Nie
osignito adnych korzyci realnych.
Rok 1911 przynis nowy powany kryzys midzynarodowy, ktry o mao nie
doprowadzi do wybuchu wojny. Tym razem stary si Niemcy z Francj;
przedmiotem sporu byo, podobnie jak i przed szeciu laty, Maroko.
Postanowienia konfederacji w Algeciras z 1906 r., jak rwnie i
pniejszy dwustronny ukad francusko-niemiecki w 1909 r. nie doprowadziy
do uoenia wsppracy dwch antagonistw w Afryce. Wzroso natomiast
zainteresowanie Niemiec Marokiem, wzmoga si agitacja w prasie wskazujca
na ten bogaty kraj jako na konieczny i naturalny teren ekspansji
niemieckiej. Propagand t finansowaa gwnie nadreska firma braci
Mannesmann, ktrzy w 1909 r, otrzymali od sutana koncesj na wydobywanie
rudy.
W marcu 1911 r. wybucha w Maroku rewolta przeciwko sutanowi Mulaj
Hafidowi. Stolic kraju F%s (Fez), otoczyli powstacy. Rzd francuski
zdecydowa si wysa ekspedycj zbrojn dla ochrony ycia i mienia
zamieszkaych tam Europejczykw. 4 maja 1911 r. oddziay francuskie zajy
F%s. Francja niezaprzeczenie przekroczya uprawnienia przyznane jej przez
konferencj w Algeciras. Dla Niemiec zarysowaa si od razu moliwo
wyzyskania sytuacji i otworzenia na nowo kwestii marokaskiej.
1 lipca 1911 r. do Agadiru, niewielkiego portu w zachodnim Maroku,
wpyna kanonierka niemiecka o symbolicznej nazwie "Panther". By to tak
sawiony w prasie wszechniemieckiej "skok pantery do Agadiru"
(Panthersprung nach Agadir). W taki sposb Niemcy wyrazili ch wszczcia z
Francj rokowa na temat kompensaty za uznanie panowania francuskiego w
Maroku. Chcieli rokowa, ale majc w rku "zastaw", jak mwiono w Berlinie.
Plany niemieckie sigay daleko, obejmoway cae Kongo Francuskie.
Gabinet paryski zdecydowa si nie podejmowa rkawicy i spraw zaatwi
polubownie. Decyzja ta podyktowana bya w duej mierze stanowiskiem Anglii.
Rzd angielski nie zgodzi si na propozycj francusk wysania
brytyjskiego okrtu wojennego do portu marokaskiego, Mogadoru (ob.
As-Sawira), doradza natomiast ukady. Za takim sposobem wyjcia z sytuacji
opowiada si rwnie premier Francji Joseph Caillaux, zwolennik cisej
wsppracy kapitau francuskiego i niemieckiego.
Rokowania rozpoczy si 9 lipca. Dyplomacja niemiecka wystpia tak
bezwzgldnie, e wywoaa zaniepokojenie w Anglii. Tote 21 lipca 1911 r.
na bankiecie wydanym na cze lorda-majora Londynu kanclerz skarbu Lloyd
George wygosi wobec zgromadzonego tam wiata finansw przemwienie, w
ktrym stwierdzi, e Anglia stoi na stanowisku, i "pokj zawszelk cen
jest formu nie do przyjcia dla wielkiego narodu". Byo to ostrzeenie
pod adresem Niemiec, i Wielka Brytania nie dopuci do nadmiernej
przegranej francuskiej. Prasa niemiecka wszcza gwatown kampani
antyangielsk, ale rzd Rzeszy ostrzeenie dobrze zrozumia i zagodzi swe
dotychczasowe ostre stanowisko. Francuskie posunicia giedowe w sierpniu i
we wrzeniu, ktre odbiy si niekorzystnie na niemieckim rynku finansowym,
skoniy Berlin do dalszych ustpstw.
4 listopada 1911 r. porozumienie zostao wreszcie zawarte. Niemcy day
Francji woln rk w Maroku i zgodziy si na ogoszenie francuskiego
protektoratu nad tym krajem, ale uzyskay korzystne warunki dla niemieckich
koncesjonariuszy; chodzio tu gwnie o firm braci Mannesmann. W zamian
Francja odstpia Niemcom wiksz, lecz mniej wartociow cz Konga
Francuskiego o powierzchni okoo 275 tys. km;.
Drugi kryzys marokaski zosta zakoczony, ale ukad z 4 listopada nie
doprowadzi do trwaego odprenia i wyrwnania stosunkw midzy Francj a
Niemcami. Bezwzgldne metody niemieckie zaostrzyy nieufno Francuzw. W
styczniu 1912 r. obalony zosta Caillaux, ktremu zarzucono zbytni
ustpliwo wobec Niemiec i nielojalno w stosunku do wasnego ministra
spraw zagranicznych. Na czele rzdu francuskiego stan Raymond Poincare.
Za jego urzdowania ogoszony zosta formalnie 30 maja 1912 r. protektorat
Francji nad Marokiem. Take w Niemczech ukad nie wzbudzi zadowolenia,
uwaano, e da on Rzeszy zbyt mao korzyci.
Nastpstwem Agadiru byo rwnie zaostrzenie stosunkw
angielsko-niemieckich. Z kocem 1911 r. dwaj finansici, bankier angielski
Sir Ernest Cassel i niemiecki przedsibiorca okrtowy Albert Ballin
porozumieli si ze sob i doprowadzili do tego, e w lutym 1912 r. przyby
do Berlina w misji oficjalnej brytyjski minister wojny lord Haldane.
Przyjazd jego zapocztkowa rokowania, ktre cigny si na drodze
dyplomatycznej przez miesic. Niemcy ofiarowali zwolnienie tempa zbroje
morskich; opracowany wanie 3-letni plan budowy nowych okrtw, tzw.
Novelle, mia by ukoczony nie w 1915 r., lecz w 1919 r., a wic wykonany
w siedem lat. W zamian dali, aby Wielka Brytania i Rzesza zobowizay si
do zachowania neutralnoci w razie, "gdyby jeden z dwch kontrahentw
znalaz si w stanie wojny, w ktrej nie bdzie mg by poczytany za
napastnika". Anglicy natychmiast gotowi byli jedynie zobowiza si do
nieagresji. Rokowania spezy na niczym. I nie mogo by inaczej, gdy obie
strony co innego miay na celu. Niemcom chodzio o rozbicie Entente
Cordiale - porozumienia francusko-brytyjskiego, gdy Anglikom szo o
powstrzymanie niemieckich zbroje morskich.
W par miesicy pniej, w maju 1912 r., parlament Rzeszy wbrew gosom
Polakw i socjaldemokratw uchwali kredyty na utworzenie nowej pitej
eskadry, a wic dalsze powikszenie floty wojennej. Konflikt
brytyjsko-niemiecki uleg dalszemu zaostrzeniu.
Niebezpieczestwo wojny przyszo wszake z innej strony.
Wochy od dawna ju planoway zabr Trypolitanii i Cyrenajki. W tajnym
porozumieniu z Francj uzyskay uznanie wspzalenoci midzy kwesti
marokask a trypolitask. Wielka Brytania, ktrej take zaleao na
osabieniu wizi Woch z Trjprzymierzem, daa do zrozumienia, e nie
bdzie sprzeciwia si aneksji. Konflikt francusko-niemiecki da Wochom
upragnion sposobno realizacji planw kolonialnych. Dnia 28 wrzenia 1911
r. Wochy wypowiedziay wojn Turcji, wysadziy nastpnie wojska w Afryce
Pnocnej i w cigu kilku tygodni zajy porty Trypolitanii i Cyrenajki
bronione przez Turkw. W gbi kraju natomiast napotkali Wosi stanowczy
opr miejscowych plemion i nigdy nie zdoali go cakowicie pokona. Pomimo
niepowodze swych wojsk Turcja odmawiaa zawarcia pokoju i uznania aneksji
woskich. Wosi wic zdecydowali si przenie dziaania wojenne do Europy,
wiosn 1912 r. zajli wysp Rodos a nastpnie wyspy Dodekanezu na Morzu
Egejskim, a nawet z daleka ostrzeliwali Dardanele. Wreszcie Turcja, nad
ktr zawisa groba wojny z pastwami bakaskimi, ustpia. Dnia 15
padziernika 1912 r. w Ouchy pod Lozann podpisany zosta pokj; sutan
zrzek si swego zwierzchnictwa nad Trypolitani i Cyrenajk i uzna zabr
tych krajw przez Wochy.
Turcja zmienia swe poprzednie stanowisko i posza na ustpstwa, gdy
znacznie wiksze niebezpieczestwo ni od Wochw zagrozio jej ze strony
pastw bakaskich.
Pod egid rosyjsk zawarty zosta 13 marca 1912 r. tajny
bugarsko-serbski traktat sojuszu przewidujcy wojn zaczepn przeciwko
Turcji i podzia ewentualnych zdobyczy w Macedonii; stref okoo 60 km
szerokoci wzdu rzeki Wardar uznano za teren sporny, o jego losie
rozstrzygn mia arbitra cara Mikoaja. Dnia 29 maja 1912 r. stan
traktat bugarsko-grecki, rwnie skierowany przeciwko Turcji. Czarnogra
zawara sojusz z Serbi i umow ustn z Bugari.
Czwrprzymierze bakaskie wyzyskao osabienie Turcji i w padzierniku
1912 r. rozpoczo wojn. Jej wynik przesdziy ju pierwsze bitwy -
zwycistwa bugarskie pod Kirkkilise (ob. Kirklareli) 24 padziernika, pod
Lleburgaz 29 padziernika, wielka wygrana Serbw pod Kumanovem 24
padziernika, wreszcie zajcie Salonik przez wojska greckie 8 listopada.
Bugarzy oblegali Adrianopol i rozpoczli marsz na Stambu; zatrzymay ich
dopiero fortyfikacje pod Czatald na przedpolach stolicy. 3 grudnia
zawarte zostao na yczenie Turcji zawieszenie broni. Rokowania pokojowe
rozpoczte nastpnie w Londynie nie day wyniku. 3 lutego 1913 r. wznowiono
dziaania wojenne. Powodzenie w dalszym cigu sprzyjao sojusznikom
bakaskim. W marcu 1913 r. Bugarzy i Serbowie zdobyli Adrianopol, Grecy
Janin. Rzd turecki uzna, e dalszy opr jest niemoliwy, i zwrci si
do zwycizcw z prob o rozejm i pokj. 30 maja 1913 r. stan w Londynie
traktat pokoju. Turcja ustpia sprzymierzecom bakaskim cznie ziemie
pooone na zachd od linii Enez-Midye w Tracji oraz Kret.
Skoczya si pierwsza wojna bakaska, lecz wkrtce zacza si druga.
Sprzymierzecy nie mogli doj do porozumienia w kwestii podziau
Macedonii. Bugarzy przekonani, i w wojnie dotychczasowej ponieli
najwiksze ofiary, 1871-1914 powinni wic otrzyma najznaczniejsze
korzyci, przewiadczeni o swej przewadze nad Serbi, znienacka w nocy z 29
na 30 czerwca 1913 r. zaatakowali Serbw i Grekw. Przeliczyli si wszake
z siami. Wojska serbskie i greckie stawiy opr mocniejszy, ni si
oglnie spodziewano. Ponadto uderzya na Bugari Rumunia zgaszajca
pretensje do Dobrudy Poudniowej. Wreszcie korzystajc z zamieszania Turcy
zajli Adrianopol. Bugaria zagroona klsk poprosia o pokj. 10 sierpnia
1913 r. podpisany zosta traktat pokojowy w Bukareszcie. Warunki byy dla
Bugarw cikie, musieli odda Silistr Rumunii i wyrzec si caej strefy
spornej w Macedonii. W ostatecznym rezultacie po obu wojnach bakaskich
ludno Bugarii powikszya si zaledwie o 400 tys. mieszkacw, Grecji
natomiast o 1600 tys., Serbii o 1200 tys.
Zmiana stosunku si na Bakanach i przesunicia graniczne spowodoway
nowy kryzys midzynarodowy.
Sukcesy serbskie wzbudziy ywe niezadowolenie w Wiedniu. Serbia dya
wyranie do uzyskania dostpu do Morza Adriatyckiego. Wasny port
wzmocniby i gospodarczo, i politycznie jej pozycj w stosunku do monarchii
naddunajskiej. Dlatego wanie sprzeciwiaa si temu Austria. Popary j
nie tylko Niemcy, ale take Wochy, ktre nie chciay szerzenia si wpyww
sowiaskich nad Adriatykiem. Za Serbi natomiast stana Rosja. Kwestia
portu serbskiego omal nie doprowadzia z kocem 1912 r. do wybuchu wojny.
Ostatecznie pastwa Trjprzymierza przeforsoway swj punkt widzenia.
Utworzono niezawise ksistwo Albanii, ktre zagrodzio Serbom drog do
morza.
Niewtpliwy ten sukces Austro-Wgier straci na znaczeniu w wyniku
drugiej wojny bakaskiej. Serbia zwrcia si wprawdzie nie ku
Adriatykowi, lecz ku Macedonii, ale bd co bd wzmocnione pastwo
serbskie po wieych zwycistwach i triumfach miao wikszy autorytet i
wiksz si atrakcyjn ni poprzednio. "Wielka Serbia" w znaczniejszej
mierze ni dotd bya jugosowiaskim Piemontem zagraajcym integralnoci
monarchii habsburskiej. Dlatego za gwne zadanie polityki austriackiej
uznano w Wiedniu osabienie czy nawet rozbicie krlestwa serbskiego.
Dyplomacja wiedeska pracowaa wic nad zacienieniem nadweronych
stosunkw z Rumuni i przede wszystkim nad zblieniem z antagonistk Serbii
Bugari. Te okolicznoci trzeba mie ywo w pamici, gdy rozwaa si
polityk Austro-Wgier w lipcu 1914 r.

Rozdzia czterdziesty drugi:
Stosunki wyznaniowe


Schyek dugiego pontyfikatu Piusa Ix przynis wydarzenia duej
doniosoci w yciu Kocioa katolickiego. I Sobr Watykaski (1869-1870)
przyj dogmat nieomylnoci papiea w sprawach wiary i moralnoci. Uchwaa
soborowa oznaczaa wzmocnienie wadzy papieskiej i pogbienie zwartoci
wewntrznej Kocioa i jego hierarchii. Ogoszenie dogmatu wywoao liczne
gosy sprzeciwu w koach liberalnych i wolnomylnych. W onie Kocioa
wszake opozycja nie bya zbyt silna, a po uchwale Soboru umilka. Tylko
szczupa cz duchowiestwa, gwnie profesorowie uniwersytetw
niemieckich, i niewielka grupa intelektualistw w Niemczech i Szwajcarii
wystpia z Kocioa, tworzc sekt starokatolikw, ktra wszake nie
zdobya nigdy wikszego wpywu. Ostro natomiast na uchwa soborow
zareagoway niektre rzdy, Austria np. wypowiedziaa konkordat z 1855 r.
motywujc to tym, e "kontrahent papieski sta si kim innym". W Niemczech
ogoszenie nowego dogmatu stao si jedn z przyczyn Kulturkampfu.
Wkrtce po ogoszeniu dogmatu o nieomylnoci papieskiej nastpi upadek
Pastwa Kocielnego; 20 wrzenia 1870 r. wojska woskie wkroczyy do Rzymu.
Nowa sytuacja charakteryzowaa si tym, e osabienie pozycji politycznej
papiestwa, pozbawionego wadzy wieckiej, lkajcego si utraty swej
niezalenoci, pozostajcego w otwartym konflikcie lub co najmniej w zych
stosunkach z wikszoci rzdw w Europie, towarzyszyo wzmocnienie
stanowiska papiea w onie Kocioa; miao si to wszake uwidoczni
dopiero za nastpnego pontyfikatu.
W 1878 r. zmar Pius Ix; nastpc jego obrany zosta kardyna Gioacchino
Pecci, ktry przybra imi Leona Xiii.
Nowy papie, podobnie jak Pius Ix, uzna wzmocnienie wewntrznych si
Kocioa za spraw zasadnicz i wiele uwagi powici zwartoci
ideologicznej i doktrynalnej katolicyzmu. Zwalczanie sprzecznych z religi
lub wrogich religii i Kocioowi kierunkw naukowych wymagao wytworzenia
wasnego, dobrze ugruntowanego programu i wasnej metody. Encyklika Aeterni
Patris z 4 sierpnia 1879 r. wzywaa uczonych katolickich do pogbienia
pracy w dziedzinie filozofii i do przyjcia jednolitego wzoru, mianowicie
wzoru scholastyki, zwaszcza w tej postaci, jak jej da w. Tomasz z
Akwinu. Encyklika ta zapocztkowaa neoscholastyk i jej posta podstawow
- neotomizm. Neotomizm sta si doktryn obowizujc w seminariach i
wyszych uczelniach katolickich. Leon Xiii zreorganizowa rwnie, tak
wane dla doktryny kocielnej, studia biblijne i utworzy w 1902 r.
oddzieln Komisj Biblijn dla kierowania badaniami w tej dziedzinie i ich
koordynowania.
W dziedzinie stosunkw politycznych Leon Xiii postawi sobie za cel
zaagodzenie konfliktw z rzdami, ktre wywoaa bd zaognia
nieustpliwo Piusa Ix, i wyprowadzenie papiestwa ze stanu odosobnienia, w
jakim si ostatnio znajdowao. Taktyka papiea polegaa na tym, aby wykaza
rzdom, i Koci w wielu wypadkach moe by dla nich uyteczny, i t
drog uzyska podane ustpstwa. W szczeglnoci Leon Xiii wskazywa, i
Koci moe odegra du rol w agodzeniu ostrych przeciwiestw zarwno
spoecznych, jak i narodowych. Taktyk t osign zakoczenie Kulturkampfu
w Niemczech i nawizanie poprawnych stosunkw z Prusami. Doprowadzi
rwnie do przywrcenia w 1889 r. stosunkw dyplomatycznych z Rosj,
zerwanych w dobie powstania styczniowego, cho nie zdoa poprawi
pooenia katolicyzmu w pastwie cara.
Charakterystyczna bya zmiana stanowiska Watykanu wobec liberalizmu. Leon
Xiii zszed z nieugitych, nieprzejednanych pozycji swego poprzednika i
ujrza nie tylko widoki kompromisu i porozumienia z liberaln buruazj i z
pastwem liberalnym, ale rwnie moliwo uzyskania dla Kocioa
pomylnych warunkw dziaania w wiecie nowoczesnym. Myl Leona Xiii
doskonale uwidaczniaj jego sowa o liberalnej konstytucji belgijskiej z r.
1831: "Uwica ona niektre zasady, ktrych jako papie nie mog uzna za
suszne, ale pooenie katolicyzmu w Belgii wykazuje po dowiadczeniach p
wieku, e w spoeczestwie wspczesnym system wolnoci, zaprowadzony w tym
kraju [w Belgii] jest najbardziej korzystny dla Kocioa. Katolicy
belgijscy nie tylko powinni powstrzyma si od atakowania konstytucji, ale
powinni jej broni". Encykliki Immortale Dei z 19 listopada 1885 r. i
Libertas z 20 czerwca 1888 r. nie zniosy wprawdzie (byoby to sprzeczne z
zasadami i wielowiekow tradycj i taktyk Kocioa), ale zagodziy
tendencje Syllabusu Piusa Ix z r. 1864.
Takie pogldy, a zarazem trzewy realizm skoniy Leona Xiii do wezwania
katolikw francuskich do uznania republikaskiej formy rzdu we Francji.
Papie spodziewa si przez porozumienie z republikanami francuskimi
umocni pooenie Kocioa we Francji, a zarazem pozyska sympatie
republiki francuskiej, potrzebne mu w jego grze politycznej z Wochami.
Trudno oceni, w jakiej mierze Leon Xiii liczy si jeszcze z moliwoci
odbudowy szcztkowego Pastwa Kocielnego, w jakiej za dy do
paraliowania polityki antyklerykalnych rzdw woskich. Faktem jest, e
forytowa Francj przeciw Wochom i popiera Dwuprzymierze
francusko-rosyjskie przeciw Trjprzymierzu niemiecko-austriacko-woskiemu.
Baczn uwag zwrci te Leon Xiii na kwesti robotnicz. Myli i
wskazania spoecznikw katolickich, biskupa Wilhelma Kettelera w Niemczech,
Alberta de Mun we Francji, Karola von Vogelsang w Austrii, profesora
Gasparda Decurtins w Szwajcarii, rozwin papie w encyklice Rerum novarum
z 15 maja 1891 r. Encyklika wskazywaa, e "natura kae, aby w
spoeczestwie obie owe warstwy [tj. bogatych i biednych] zgodnie
przystaway do siebie i odpowiednio rwnowayy si nawzajem". Upominaa
"bogatych i pracodawcw", e powinni pamita, i "ani boskie, ani ludzkie
prawa nie pozwalaj uciska potrzebujcych i ndzarzy dla osobistej
korzyci i zyski cign z cudzego niedostatku". Pastwo powinno "swym
prawodawstwem osoni wasno osobist", ale zarazem musi "strzec
robotnikw przed wyzyskiem pracodawcw", zwaszcza jeli chodzi o prac
kobiet i dzieci. Wreszcie encyklika zachcaa do tworzenia katolickich
stowarzysze robotniczych.
Na gruncie zasad Rerum novarum powstaway stronnictwa
chrzecijasko-spoeczne i rozwijay dziaalno chrzecijaskie czy te
katolickie zwizki zawodowe.
Nastpca Leona Xiii - Pius X (Giuseppe Sarto, syn wiejskiego listonosza)
lata swego niedugiego pontyfikatu wypeni cakowicie prac nad
wewntrznym yciem Kocioa. Wystpi ostro (encyklika Pascendi Domini
gregis w r. 1907) przeciwko modernizmowi, czyli kierunkowi
racjonalistycznemu albo, wyraajc si dokadniej, kierunkom
racjonalistycznym w filozofii i teologii katolickiej. Modernici
przyznawali dogmatom warto tylko wzgldn. Czoowym modernist by
egzegeta francuski Alfred Loisy. Pius X niepokoi si te zbyt postpowymi
tendencjami zdobywajcymi sobie wpyw w niektrych organizacjach
katolickich (wystpienie przeciwko katolikom francuskim, zgrupowanym pod
przewodem Marca Sangnier dokoa pisma "Sillon").
W trudnej sytuacji znalaz si Koci podczas pierwszej wojny wiatowej.
Katolicy stanli przeciwko sobie w obu walczcych obozach. Z politycznego
punktu widzenia Watykan musia yczy sobie zachowania - i to moliwie w
nieuszczuplonej mocy - jedynego wielkiego mocarstwa katolickiego,
Austro-Wgier, musia obawia si zwycistwa i zdecydowanej przewagi
zarwno protestanckich Prus-Niemiec, jak protestanckiej Anglii, jak
antyklerykalnej Francji, jak wreszcie prawosawnej Rosji. Std te jak
najszybsze zakoczenie wojny, i to bez zwycizcw i bez zwycionych, byo
celem zabiegw dyplomacji papieskiej. Pracowa w tym kierunku usilnie nowy
papie Benedykt Xv (Giacomo Della Chiesa), wybrany 3 wrzenia 1914 r.
Potpi on okropnoci wojny w encyklice z 1 listopada 1914 r., katolikom
woskim zaleca akcj na rzecz zachowania przez Wochy neutralnoci. W
"upomnieniu apostolskim" z 28 lipca 1915 r. nazwa kontynuowanie wojny
samobjstwem. 1 sierpnia 1917 r., gdy rozpocz si czwarty rok wielkiej
burzy dziejowej i na wschodzie Europy witaa rewolucja komunistyczna,
Benedykt Xv w nocie pokojowej wezwa pastwa wojujce do wstrzymania
dziaa wojennych i wszczcia rokowa pokojowych. Podstaw negocjacji miaa
by ewakuacja przez obie strony okupowanych terytoriw i wyrzeczenie si
odszkodowa z wyjtkiem wypadkw, gdzie ustali mona winnego dokonanych
zniszcze. Pokj opiera si powinien, wedug opinii papiea, na
obowizkowym arbitrau dla usuwania sporw pomidzy pastwami, na
ograniczaniu zbroje i sankcjach midzynarodowych przeciwko napastnikowi.
Wezwanie papieskie odrzucia Koalicja i odrzuciy Niemcy. Papie nie zdoa
uwieczy swych wysikw powodzeniem, spotka si natomiast z obu stron z
zarzutami stronniczoci. Katolicy francuscy i belgijscy ubolewali, e
Benedykt Xv nie potpi gono pogwacenia przez Niemcw neutralnoci
Belgii.
Kocioy protestanckie znajdoway si w innej sytuacji ni Koci
katolicki. Indywidualizm Reformacji, jej liberalizm, brak zdyscyplinowanej
hierarchii kocielnej, czuwajcej nad prawowiernoci - wszystko to
wydawao si atwiej godzi z racjonalizmem epoki, z czynicym postpy
laicyzmem ni doktryna katolicka i hierarchiczny ustrj Kocioa
katolickiego. Kocioy protestanckie byy w wielu wypadkach cile
powizane z pastwem, gowa pastwa bya zarazem gow Kocioa (Koci
anglikaski w Wielkiej Brytanii, Kocioy ewangelickie w Niemczech i w
krajach skandynawskich). Okolicznoci te sprawiay, e protestantyzm w
przeciwiestwie do Kocioa katolickiego nie popada w cikie i
dugotrwae konflikty z rzdami.
Protestantyzm nie by wystawiony na cige walki, jak Koci katolicki,
ale nie mia jego siy i zwartoci ideologicznej. Uderzao w protestantyzm
rozbicie nie tylko organizacyjne, ale i doktrynalne. Obok dawnej szkoy
ortodoksyjnej utrzymujcej pewien niewzruszony zesp dogmatw, byy liczne
kierunki przyznajce podstawowym nawet dogmatom chrzecijastwa tylko
znaczenie wzgldne lub symboliczne (Broad Church, czyli Koci Szeroki,
tzw. liberaowie czy modernici w Anglii, Adolf Harnack w Niemczech,
Auguste Sabatier we Francji).
Rozbicie to wywoao wszake potrzeb porozumienia si dla przywrcenia
jednoci. Potrzeba zrodzia si najpierw pord dziaaczy misyjnych. W 1910
r. odbya si w Edynburgu w Szkocji pierwsza ekumeniczna konferencja
misjonarzy pod przewodnictwem Amerykanina Johna Motta. Dalszy rozwj ruchu
ekumenicznego przypad na lata po pierwszej, a silniej jeszcze po drugiej
wojnie wiatowej.
Protestanci zwrcili take uwag na kwesti spoeczn. Tworzyli zwizki
robotnicze o charakterze wyznaniowym protestanckim. Najwybitniejszym i
najgbszym przedstawicielem myli spoecznej protestantyzmu szwajcarskiego
i niemieckiego by Leonhard Ragaz, w latach 1909-1921 profesor teologii na
uniwersytecie w Zurychu. Usiowa on wprowadza program demokracji,
socjalizmu i pacyfizmu na podstawie chrzecijaskiej.
Oryginaln form propagandy religijnej w krajach anglosaskich
przedstawiaa Armia Zbawienia (Salvation Army). Organizacja ta rozwina
si w misji zaoonej w sidmym dziesicioleciu Xix w. przez metodyst
Williama Botha i dziaajcego w East-End, ubogiej dzielnicy Londynu.
Zorganizowana na mod wojskow z generaem na czele, z oficerami,
mundurami, sztandarami itp. Armia Zbawienia miaa na celu pozyskanie z
powrotem dla chrzecijastwa zdechrystianizowanej ludnoci wielkomiejskiej.
Kocioy prawosawne byy oddzielnymi instytucjami, zczonymi wsplnot
wiary i liturgii, lecz majcymi odrbn organizacj. Patriarcha Stambuu
mia prymat honorowy nad caym prawosawiem, ale nie by zwierzchnikiem
innych Kociow. Poza Stambuem patriarchaty byy w Aleksandrii, Antiochii
i Jerozolimie. Patriarchat moskiewski, zniesiony przez Piotra 1, zosta
przywrcony dopiero w 1917 r: po upadku caratu. Kocioy, czyli Cerkwie
prawosawne - rosyjska, grecka, rumuska, serbska, czarnogrska i bugarska
byy cile zwizane z pastwem.
Wsplnota religijna narodw wyznajcych prawosawie bya jednym z
czynnikw polityki rosyjskiej na Bakanach i na Bliskim Wschodzie, nie
odgrywaa za roli na innych terenach.
Znaczenie midzynarodowe mia islam - religia Arabw, Turkw, Persw,
Tatarw, rozpowszechniona w Indiach (okoo 70 mln wyznawcw), w Indonezji,
w Afryce. W okresie podbojw europejskich w Afryce w epoce imperializmu
islam postrada duo ze swej siy przycigajcej, cho jej nie utraci.
Od Xvi w. sutani tureccy uzurpowali sobie tytu kalifa, majcy im da
zwierzchno religijn nad islamem. By to prymat wycznie teoretyczny,
uznawali go zreszt tylko sunnici. Muzumanie sunniccy w krajach nie
wchodzcych w skad wczesnego pastwa tureckiego wymieniali kalifa w swych
modach, ale nie podlegali jego zwierzchnictwu. Program zblienia ludw
islamu pod egid sutana by nierealny; okaza si to miao w 1914 r., gdy
zawiody prby rzdu tureckiego wywoania wojny witej "dihad" caego
islamu przeciwko Wielkiej Brytanii, Francji i Rosji. Co wicej, w wiecie
arabskim coraz wicej zwolennikw zyskiwa pogld, e gow islamu jest
wielki szeryf Mekki.
Wbrew spotykanym czsto w Europie pogldom islam bynajmniej nie zakrzep
w rutynie i skostnieniu. Na jego gruncie powstaway i rozwijay si rne
prdy umysowe.
Najwybitniejszym zapewne mylicielem i dziaaczem islamu by w omawianym
okresie Damal ad-Din al-Afgani. Polem pracy tego Afgaczyka z urodzenia
byy niemal wszystkie kraje muzumaskie. Afgani czy denie do jednoci
wiata islamu z popieraniem nacjonalizmw lokalnych. Zarwno powstanie w
Egipcie w 1882 r., jak i ruchy rewolucyjne w Persji w kocu Xix w. wizay
si z jego dziaalnoci. Ze szkoy Afganiego wyszed Syryjczyk
Abdul-Rahman Kawakebi, ktry pragn przywrci Arabom kulturalne i
polityczne kierownictwo wiata islamu. W Indiach Sied Ali by wyrazicielem
racjonalizmu muzumaskiego, w Persji prorok Baha Ullah zapocztkowa ruch
dcy do zjednoczenia caej ludzkoci w Bogu. Wskazaniem naczelnym ruchu
byo "kocha ludzko i suy jej, pracowa dla powszechnego pokoju i
braterstwa".
Religi wiatow, nalec obok chrzecijastwa i islamu do trzech
najbardziej rozpowszechnionych religii, by rwnie buddyzm. Wystpowa on
pod rnymi postaciami, dzieli si na wiele sekt, mia zwolennikw w
Chinach, Japonii, Tybecie, Mongolii, Cejlonie, Birmie, Syjamie,
Indochinach.
Braminizm rozszerzy si poza Indiami gwnie w krajach Azji
Poudniowo-Wschodniej.


Rozdzia czterdziesty
trzeci:
ycie kulturalne


Druga poowa Xix w. bya nie tylko okresem potnego rozwoju
gospodarczego, to take okres wielkiego rozkwitu kultury. Wyksztacenie si
rynku wiatowego i postp techniki komunikacyjnej rozszerzyy tradycyjny
krg kultury zachodnioeuropejskiej; wzbogacio j coraz ywiej rozwijajce
si ycie umysowe obu Ameryk, Azji, a take dotychczasowych krajw
peryferyjnych Europy, jak Skandynawii, a zwaszcza Rosji, ktra odtd
zajmuje jedno z czoowych miejsc w literaturze, muzyce, teatrze i nauce.
Oddziaywanie kultury postpowao nie tylko wszerz, ale i w gb poprzez
rozszerzanie w poszczeglnych krajach owiaty; rozwijao si szkolnictwo na
wszystkich szczeblach, rozbudowywano sie bibliotek zarwno naukowych, jak
i owiatowych, wzrastay nakady ksiek i czasopism.
Rosncym potrzebom spoecznym odpowiada ilociowy i jakociowy postp w
technice upowszechniania kultury; rozwj przemysu wydawniczego, postp
techniki druku, rozwj techniki teatralnej i pocztki filmu odegray w tej
dziedzinie du rol.


Nauka

Nauka zajmowaa w drugiej poowie Xix w. stanowisko bardziej
uprzywilejowane ni w poprzednich okresach. Uczeni cieszyli si duym
uznaniem. Bya to zwarta grupa, majca swe tradycje, swoje wasne miejsce w
hierarchii spoecznej, uzupeniajca swe szeregi w przewanej mierze w
drodze kooptacji.
Reprezentacj wiata nauki byy jak dawniej, tak i nadal akademie i
towarzystwa naukowe. Miay one wpyw na obsad katedr uniwersyteckich i
waniejszych stanowisk naukowych oraz na cae ycie naukowe. Z instytucjami
tymi liczyy si i rzdy, i spoeczestwa. Nie bez znaczenia by fakt, e w
monarchiach protektorem czy prezydentem akademii bywa najczciej czonek
rodziny panujcej.
W dziaalnoci wielu akademii przejawiao si denie do objcia
kierownictwa pracy naukowej w kraju. Najwyraniej i najbardziej metodycznie
wystpowao to w Niemczech w Akademii berliskiej. Nie bya to oczywicie
jeszcze pracy kierownicza tego typu, jaki widzimy w Xx w., ale tendencja w
tym kierunku zaznaczaa si ju bardzo wyranie.
Rozwj bada naukowych, powstawanie nowych dyscyplin i specjalizacji
powodoway wzrost liczby publikacji naukowych - ksiek, czasopism,
biuletynw, ktre w coraz wikszym stopniu staway si cznikiem midzy
uczonymi rnych krajw. Potrzeba bliszej wsppracy, a przynajmniej
wymiany myli, skaniaa uczonych do utworzenia instytucji, ktra by w
jaki sposb czya akademie rnych krajw. W wyniku dyskusji
przeprowadzonej z inicjatywy uczonych angielskich na zjedzie
przedstawicieli towarzystw naukowych w Wiesbaden w padzierniku 1899 r.
utworzone zostao 31 lipca 1900 r. Midzynarodowe Zrzeszenie Akademii
dziaajce do wybuchu pierwszej wojny wiatowej. Celem Zrzeszenia byo
midzy innymi realizowanie szerszych zada naukowych wsplnymi siami.
Jednym z tych zada byo np. wydawanie Encyklopedii Nauk Matematycznych.
Prace badawcze oraz nauczanie na szczeblu akademickim wymagay wikszych
kosztw ni dawniej. Nowoytne laboratoria, kliniki, instytuty badawcze
pochaniay ogromne sumy. W wikszoci pastw europejskich budet nauki
stale wzrasta, ale to nie rozwizywao jeszcze wszystkich trudnoci, przed
ktrymi stali badacze, zwaszcza w dziedzinie nauk przyrodniczych i
technicznych. Z poparciem finansowym, czsto znaczniejszym i
skuteczniejszym ni pomoc ze strony pastwa, pieszyli prywatni
kapitalici. Niekiedy by to mecenat, mianowicie gdy chodzio o
finansowanie dziaw nauki nie przynoszcych korzyci materialnych, jak np.
wykopaliska archeologiczne. Znacznie wiksze jednak kwoty przeznaczone byy
na badania naukowe, ktre miay bezporednie znaczenie dla przemysu.
Zakadano i utrzymywano laboratoria chemiczne i fizyczne, urzdzano
kosztowne ekspedycje dla odkrycia bogactw kopalnych itd. Drog w tym <