Vous êtes sur la page 1sur 12

MSLMAN TRKLERDE AMANtZM KALNTLAR

ABDLKADR NAN'
Horasan ve Curcan Trklerinin, yani ran-Turan hududundaki Trklerin s-
lam ordulariyle halife mer zamanpda temasta bulunduklarna dair haberler var-
dr. Tabad'nin naklettii bir rivayetegreCurcan beyi ohmTrk Sul ileArap komu-
tan Sveyc (Kahire 1939tabii Sveyd, cz III s. 233) ibn Mukarranhicretin 18.
ylnda (M. 639) bir antlama yap~lardr (Tabad, Leiden basm sah. 2658). Bu
rivayet doru iseTrklerle Araplarn karlamalar Kadisiye zaferinden iki yl sonra
ve Nihavend zaferinden drt yl nce olmutur. Horasandaki Trk beylerinden Ni-
zak Tarhan veToharistandaki Karluk Yabgusu Arap ordulariyle hicretin 31. ylndan
itibaren bazen arptlar, bazen de bartlar. Nihayet, Haccacin veonun komutan-
larndan Kuteybe'nin sert vemerhametsiz siyasetleri Horasanda 'gveni salad. Arap-
lar Maverannehre girdiler. Buhara ve Semerkand fethedildi. Kuteybenin muzaffer
ordular hicretin 95(M. 713) ylnda Fergane veTakent zerine yrd. Buharada
bir puthane camia evrildi.
slam ordulariyle ilk temase gelep Trkler Zerdt, Budda, Mani ve ksmen
Nestud-hristiyan dininde idiler . slamdini bunlar arasnda ok yava yerleiyordu.
Buhara ve Semerkand fethinden sonraAraplar, kk Trk beylikleriyle deil, fakat
Byk Trk hakanl ordulariyle karlatlar. Bu Trkler amanist idiler. Dou
Gk Trk ordusu islamlar tarafndan fethedilen Sogd lkesine, yani Semerkand ev-
resine, girdiler. Orhon yaztlarnda bu olay zikredilmektedir. Bat Gk Trk (Trge)
hakam Solu islamordularna uzun mddet, hicretin i19. ylna kadar, mukavemet
gsterdi 2. Araplar bu hakana Ebut.Muzahim, yani "ssen, vuran kz", lakabn
taktlar: -
Hicretin III. yzylnda Maverannehr islam memleketi oldu. Ferganede ve
aa Srderya boylarnda mslman Trkler oald. Bununla beraber islamiyetin
Trkler arasnda yaylmas ancak hicretin IV. yzylnda oldu.
bn Fadlan, hicretin 310. ylnda, Trk-Bulgar hanlna giderken kalabalk
Ouz boylar veBakurt Trkleri iinden gemi, bunlarn yaaylarna, rf veadet.
lerine dair mufassal malumat vermitir 3. Onun tavsifinegreOuzlar veBakurtlar
Eftalit (Ak Hun) ham ran bakentine papaslar gnderp ran nesturl patrigi mar Aba'dan
(lm 552) Eftalit nesturilerine bir bapapas tayin etmesini rica ediyorlard (N. Pigulevskaya. Mar
Aba i. Sov. Votokovedeniye,. 948, c. I, sah. 83).
2 Barthold (Ortaasya Trk tarihi hakknda dersler, stanbul 1927, sah. 63) "slamiyet Trklerin
.mezkr dinin (budda, Mani, hristiyanlk) birini kabul etmiolduklar yerlerde muvaffak olmutur"
diyor. Bumtalaa pek 'tedoru olmasagerek. Tarihi gerektir ki islamdini amanist Trkler arasnda
hi bir yerde grlmemi bir sratle yaylmtr, din olarak mukavemet grmemitir. Trklerin muka-
vemeti Ostaasyada hakimiyeti elde tutmak iin Arap devletine kar gsterilmitir. Hele manihaist
'Trklerin sinsi mukavemetleri uzun zaman devam etmitir.
3 A. Zeki Velidi Togan. bn Fadlan's Reisebericht, Leipzig 1939.
20 ABDLKADR NAN
amanist idiler. ller klt, su klt, defin ve yog (matem) trenleri tpk VIII. i
asrdaki Gk Trklerdeki gibi idi. Bununla beraber islam dini tesiri altna girmi .
, i
bulunuyorlard. Mslmanlara, ho grnmek iin kelime-i ehadeti syliyorlard,
"bir Tanr" diyorlard. Aa Srderya havzasnda islamsratle yaylmakta idi, Sel- i
uk Sba bu amanist soydalarndan ayrlp mslmanlara katld, ,onun torunlar
zamannda btn Ouzlar mslman sayld. '
bn Fadlan'n seyahatinden 30-40 yl sonra Karahanllar devleti birdendire i
Trk slamdevleti olarak meydana kt. MenkbeyegreKarahanllardan ilk msl- i
man olan Hakan Satuk Burahan idi (vefat 955). Rivayete gre onun zamannda
iki yz bin adr Trk halk mslman olmu imi. Her halde bu Trkler arasnda i
slammrid veda'ileri oktan beri faaliyette bulunmUolsalar gerek. BilhassaEme-
viler saltanatna dman olan partiler, Trklerin yardmna gveniyorlard. Bu yeni
mslman Trklerin oumuhakkak ki amanistlerden idi. BudistveHrlstiyan Trk- !
lerin Timur devrine kadar mukavemet gsterdikleri malumdur.
BugnTrk milletinin0/090 mslmandr. Bunlarnhepsi ayn tarihte mslman
olmu deillerdir. Hatta ayn kavimolan Ouzlarn tamamiyle slamIamas iki asr i
boyunca devam etmitir. Kpak Bozkrlarnn slamIamas IX. asrdan XIV. asr i'
balarna kadar srmtr.
Hlasa: eskiden mslman olan Trklere, amanist Trklerin doudan vei
imalden gelerek asr asr karmalar amanizmadet verflerinin, hatta akidelerinin,
canll~n muhafaza etmesine sebep olmutur. Eskidep. mslman olan Buhara ule-
mas XVI. asrda Kazak-Krgzlar "mrik" saymlardr. Halbuki Kazak"Krgz-1
lar resmen oktan mslman idiler. i
Sultan Sencer zamannda Semerkant evresinegelen Karluk Trkle.ri "mrik",
saylmlardr. Halbuki bunlar, da resmen mslman 'Karluklard. Fakat hayat tarz-I
lar, kyafetleri, rf veadetleri ,bakmndan, hicretin ilk asrndan beri mslman olanI
Buhara ve Semerkant ahalisine uymuyorlard. Bunlara iltihak eden bir, seyyid hak-,
knda Buhara alimlerinden biri : i
J:' i.)''')'' lr. ,j>.1. ~ ..r.~"
J I -,; L> j,j.nU r') J ~~
,;v-\ '"'~. jl :L..:..,..;J I JA ~\
L>.1. jl j:J .I j_jl J ", ..i"!.
"Bir adamn, muttaki mslmann raz olmyaca bir elbise giymesi er'an ho!
grlmiyecek bir ey deil mi? Peygamber evladndan bir adamn Karluk klnda
i
meydana kmas islamdininde pek nadir grlm haldir" demitir 4., I
Grlyor ki' Karluklarn dini bahis konusu deil, elbiseleri bahis mevzuudud
X. yzyln ortalarnda toplu olarak mslman olan Bulgar Trkleriyle Kara-;
hanl devletine tabi Trklerin x-X. y.zyllardabyk ehir vekasabalarda yaa-:
yanlar islamdinini epiyce benimsemi olduklarnda phe yoktur. Fakat' ky halkl
ilegebeboylarn mslmanl formaliteden ibaretti. Bunlarn mslmanl, XVIII.
i
yzylda Kpak bozkrlarnda gp konan Kazak-Krgzlarn mslmanl gibi
amanizmJekark mslmanlk olmutur. XI. yzylda, Badat gibi hilafet veislam
ll
kltr merkezinde islam terbiyesialan Kagarl Mahmud'un "Divan Lugat-it-j
Trk" bu bakmdan. tetkike deer bir eserdir. Eski amanist Trklerin "yavrulal)
i
4 Saclruddin Ebul-Hasan Ali bn Nasr bn Ali el-Hseyni, AJ;barudevleti es-Selcukiye (Neca~
Lgal tercmesi), Ankara 1943, s. 66.
MSLMAN TRKLERDE AMANZM KALINTlLARI 21
hansi" diye takdis ettikleri "Umay" adl ilaheyi zikrederken ..oj \ , : " " , . . L , : . , - ; \ J :!
diye izah ediyor. Malumdur ki "sahip" hem bugnk anladmz manada kul-
lanldi gibi hem "arkada, e" manasna da gelir. Mahmut Kagari eski amanist
.Trklerin "yavru idisi" dediklerini arapa tam ka,rlyle'..oj! '7 ', . . L , : . , diye tercme
etmekle, ber~ber, ~i J diye' ilave ederek Umay' ilahelikten, karp "e"
yapyor. Bununla beraber tamamanizmdeki Umay hatrlatan u izah veriyor:
, c. lI. l~. : }l;;, . . L ..oj! . . . { c. lI->i. . . ;. 0'" Qli,.~ )h~J el L i. ; 1; ,.1...1 . L . u, j: tIJ ). Burada i. . . ;. diyor.
Halbuki ~. kelimesi amanizme gre tercme edilirse F..J .~~denilmesi gere-
kirdi. Gerekten "e" (sop.) iin Yakutlarda ve Kazak- Krgzlarda kadnlarea bir
tren yapldn etnograflar tesbit etmilerdir.
Kagarinin "dk", yani koruyucu ruhlara nezir olarak salverilenhayvan hakkn-
daki izah daamaniz~deki izahtr.Bugn bileamanist Trklerde Izik treni enm~
himdini trenlerden biridir. Kagari'nin bu izahlarndan anlalyor ki XI. yzylda
mslman Trklerde de bu adet devam ediyordu. Kagarl Mahmud bu adeti hi
de yadrgamdan yletavsif ediyor: "yn krklmaz, yk vurulmaz, salverilir,sa-
hibine nezir iindir, , : >L J , ). l: J " . Bu tavsifteki , : , . . L . l tam, amanizmdeki izahtr.
Izk ruhlardan birininmlkne verilen hayvan saylr. Kagarl isebunu islamdinine
gre"hayvann 'sahibi iinnezreder" diyeanlamak veya,anlatmak istemitir.
XI. yzylda doudaki mslman !rkler amanizmdeki yog (matem) trenini
de islamiyet bakmndan izah ederek yaatmaa almlardr. Kagarl Mahmud
(BesimAtalay tercmesi cilt III s. 143) "Yog- ly gmdkten sonra dnenlere
veya yedi gne kadar verilen taaridr" diyor. Halbuki yog amanist Trklerde
"ller klt" ilebal en byk trenlerden biridir. Butrende taamn yalnz diri-
lere deil, fakat llere, bilhassa llere, ikram edildiine inanrlar. Mahmud'un
ada olan Yusuf Haeip XI. yzylda telif ettii Kutadgu Bilig'deyoga" n 'zik-
retmektedir.
ya yogka bolur a lg atna (Msr nshas, '27'2).
amaniznn kuvvetle hkm srd iptiq.ai devirlerde "yog a" yahut "l
a" denilen tren veayin, dorudan doruya lydoyurmak ve memnun etmek
iin yaplmtr. Altay dalarnn ormanlarnda iptidai yayan amanistler bugn
bile bu yogayininde lye "ye- i!, bize ve hayvanlarmza dokunma!" diye hitap
ederler ve lnn bu trende hazr bulunduuna inanrlar.
Gk Trklerde yog treninin ok tantanal ve muhteem yapldn Orhon
'yaztlarndan reniyoruz. Burada Kltegin iinyaplan "yog" treni tasvir edilmek-
tedir. Bu yas trenine Ktay, Tatab, in, Tibet, Acem, Buhara, Trge, Krgz h-
kmdarlar veya mmessilleri itirak etmilerdir. Butren defin,ve cenazetreni de-
il "yog a" treni idi.
A (yog) treni son zamanlara kadar Kazak- Krgz Trklerinde VII. yzyl-
daki gibi btn ihtiam ileyaplrd. Biz kendimiz bu trenlerde bulunduk. Kazak-
Krgzlarbu amanizmkalnts olan trene islami renk vermilerdir. Yzlerceadr-
lardan birinde hoca vehafzlar Kuran Kerimokurlar; hatimindirirler. Bakatefer-
ruat hep amanizmadetine greicra'edilir. lnn mezarna kmz salr, et para-
lar atlr, kesilenhayvanlarn yalarndan paralar alnp "tiyebersin!" (yani "lye
desin!" ) diye atee atlr. KuranKerim okuyan hafzlarn sesleriyleat (coktav)
syliyen kadnlarn sesleri birbirlerine karr.
22 ABDLKADR NAN
Birok Rus etnograflar ve trkololar Kazak-Krgzlarn "a-yog treni'; ni
tasvir etmilerdir. W. Radloff "Aus Sibirien" adl klasik eserinde (Cilt IIS. 485-487) i
bu trenlerden birini tasvir ediyor. Bu trene be bin kii itirak etmitir, 3 at, 150
koyun kesilmitir. Radloff bu trenin i yzn veteferruatn grememi olsagerek- .1
tir. amanizm adetlerinden ancak lnn bindii atnn kuyruunu kestiklerini sy-
lyor. Fakat "Krgzlarn defin trenlerinden baka mslmanlarn dehet duyduk-
lern" kaydediyor. Kazak-Krgzlarn "yog" trenleri Sovyet hakimiyetinin ilk 'lO
yl iinde 'Altaylarda devam etmitir 5.
Kagarl Mahmud birok amanizm adet veinanlarn tesbit etmi ve hi bir
yerde "nauzu billah" formln kullanmamtr. Anlalyor ki XI. yzylda bu a-
manizm kalntlarna islami bir ekil verilmiti.
Kagarl Mahmud ileBalasagunlu Yusuf Hacib'in eserlerini yazdklar zamanda i
Karahanl Trklerinin mslmanlklar ancak bir asrlkt. Bu devirde amanizm H
geleneklerinin ok canl olmasna almaz. Fakat ayn lkede bin yl sonra yapla,ni
aratrma ve incelemelerle amanizmin islam perdesine brnerek yaad tespit i
edilmitir. Dikkate deer ki yaptklar, amanlktan baka bir eyolmyan Dou Tr- i
kistan bakclar (yerli tabire gre "oyun"lar) kendilerinin pirleri olarak Hazreti i
F<itma'y tanrlar. Glya Hazreti Fatma'ya bu sanat Cebrail retmi imi. Resmen!
mslman olan bu amanlar, baka sanat erbab gibi, kendilerine mahsus lonca tekil i
etmiler vebunun tzolarak bir risaledeyazmlardr. Burisaleye"Risale-i perihan" !
yahut "peri hanlk risalesi" adn vermilerdir 6. Buisim, eski budizmdeki "Burhan" i '
(Buda) adnn kitabe uydurulmasndan baka bir ey deildir: "purhan" "peri i
okuyan" (perihan) eklinesokmular, glyabyleceislami bir ekil vermilerdir. Malov i
tarafndan tasvir edilen trenle Altay kamlarnn, Yakut oyun'larnn tren ve ayin-i
leri arasndaki fark, bu mslman amanlarn "iebaladmbilmillah!" demelerinden i i
ve Altay kamlarnn tanrlar yerine peygamber ve islamazizlerini sylemelerinden
ibarettir. Dou Trkistann eski amanlar; her meslekerbab gibi, zamann vemuhi-
I
,
i
tin icaplarna uyarak eski ilahlarn atmlar, bunlarn yerine peygamberleri, velileri
sokm'akla sanatlarn yaata bilmilerdir. Bunlarn parlak ayinleri, isterak haline',
geldikleri zaman yaptklar harikalar cahil halk iin frk hocalarn "f-tf"I,
lerinden daha cazip olmutur. frklk de amanlk kalnts olmakla beraber i
zoraki islamamaya alt iin tam manasiyle tereddi etmi amanlktr. aman-!
ln gerek mmessilleri bulunan yerlerde frklk tutunamyor. Szn ksas :1
Dou ve Bat Trk'stan mslmanlar arasnda eski amanizmin son mmessilleril
hala yaamakta olduu grlyor.
Bat Trkistan mslmanlar arasnda de amanizm geleneklerine rastlanr. Se-i
merkant evresinde bulunduum sralarda, hicretiH.birinci asrndan beri islammer-i
kzlerinden biri olan bu beldenin yaknndaki "oban Ata" tepesinde yaplan biri
dini trende bulundum. Trenden 'sonra herkes aalara paavra balad. Yanmda:
'bulunan aydn bir zbek bana baka blgelerdeki ziyaretgahlar hakknda u mall-;
mat verdi: i) Usmat yannda (Semerkanttan iki gnlk mesafede) Pamezar pj
nar vardr. Pnar zerinde tu aslm, burada her yl kurban keserler; 2) Yeni Kuri
gan istasyonu civarnda Sadu Vakkas ,mezar vardr. evresi bal paavralarla dolu.,
dur. Mezar zerinde tu vardr. Paavra bulunmazsa hi olmazsa bir boncuk yahut
i ,
5 S. 1. Rudenko. Oerki bta S.-Vosto. Kazakov ("Kazaki" 1930, No. ls sal. 54-56)
6 S. A. Malav. amanstvo u >artov Vostonogo Turkestana (Sbornik Muzeya Antropologii i Etl~
nografi, tom V, 1918, sal. s).
MSLMAN TRKLERDE AMANzM KALNTLAR
atn yelesinden, kuyruundan bir klbraklmaldr; 3) Hocai Sengi ljak, taplmu
bir velidir (halbuki zerinde sanskrite Buda forml yazlm bir Buda heykelidir).
Bunakurban keserler; paavralar balarlar; 4) Hocant ehri civarnda "Evliya tirek"
(yani evliya kavak) vardr. ocuu olmyan kadnlar bu aacn altnda dua ederler,
paavra balarlar 7, 5) rgt kasabas civarnda Hazreti Beirmezar vardr. Yann-
daki ihtiyar nar aac mbarek (kutluk) saylr. Buaaca o kadar ok paavra
balanmtr ki dallar grnmez; 6) ir-Abad kasabas civarndaki Karata kutlu
saylr. Dan tepesinde bir evliyamezar bulunduuna inanrlar. Buras. zbek-La-
kay boyunun ziyaretgahdr. Her yl buraya toplanp kurban keserler, aalara yine
paavra balarlar. zbeklerarasnda hastalara bakan ve aman ayini yap~n bah-
larda vardr. .
Bulke hicretin birinci asrndan beri islam memleketi olmutur. Byk fakih-
ler, hadis alimleri, islammcahitleri, byk mtasavvifler yetitirmi lkedir. Buna
. .
ramen amanizm gelenekleri mslman velilerin uydurma mezarlarna snarak
.bin yl yaamasn .salamtr.
Trkistan Trkmenlerinde deeski amanizmgelenekleri purhan denilen halk he-
kimi tarafndan devam ettirilmektedir. Trkmen folkloru toplandka aman dualar
ve ilahileri meydana. kmaktadr.
x-xl. asrlarda randa, Elcezirede, Msrda yerleen Trk kavimlerinin ama-
nizmgeleneklerini yaatp yaatmadklarn bilmiyoruz.. Bununla beraber islamdini
urunda cihatlar yapan Anadolu ve Azerbaycan Ouzlarnn "mslmanlk"larnn
XIV. asrdaki mahiyeti hakknda Dede Korkut hikaye1erinden ve'muhtelif tarikat
eyhlerinin menkbelerinden renebiliyoruz. .
Dede Korkut hikayelerinde amanizm kltlerinden da, su, aakltleri pek
ak olarak gze arpmaktadr. Dersehan olu Buga hikayesinde anas olunun
banagelenfelaketi daruhundan bilmiolacak ki "otlarn bitmesin, sularn akmasn,
geyiklerin taa dnsn!" diye daa hitap ediyor. amanizmde ruhlara kar bazan
byle "karg", yani beddua da sylenir. Altayl amanist avda muvaffak olamazsa.
ormart ruhu iin yapt sanarn sokaa atar ve ona kar kfreder.
Salur Kazalhan'n olu Uruz aaca yle hitap ediyor:
Aa aa desem arlanma aa
Mekke, Medine'nin kaps aa
Musa Kelimin asas aa
Byk. byk sularn kprs aa
. Kara kara denizlerin gemisi aa
ahi merdan 'Alinin eeri aa
Eer erdir, avrattr korkusu aa
Beni sana asarlarsa kaldrma aa
Aaa hitaben sylenen bu szlerden Musa kelim, ahimerdan Ali gibi szler
karlrsa Altayl amanistlerin mukaddes aalar iin syledikleri ilahilerinden
fark yoktur 8.
7 amanist Yakut kadnlar muayyen bir amaacna tapnarak ocuk dilerler. Bu ayin S. V.
Yastremski tarafndan tavsif edilmitir. (Obrazts narodnoy literatur yakotov, Leningrad 1928, sal.
200-201).
8 Geyikli Baba ileOrhan Gazi menkbesnde "devleti kaba aa" diyebir kavak aac zikrolu-
nur (Neri Tarihi, sal. 168-17)' Dede Korkut hikayelerinde "kaba aacn kesilmesin" dua forml-
dr.
ABDLKADR NAN
Salur' ,Kazan suya 'hitaben yle diyor:
nin nm kayalardan akan su
Aa. gemileri aynadansli
Hasanla. Hseyinin. hasreti su
Ba ve bostann ziynet: su
Aye ile Fatman' nigah su
Kata bam kurbanolsun suyumsana!
Bu da Altayllar~ rmak ve gl ruhhrha' (yer~si'ya)
dr.. , ' '
" i
syledikleri ilahilerden farksz- i
, "
Eski Ouzboylarnn hayatn, geleneklerini' aksettiren Dede Korkut hikayeleri i
X-XV. yzyllarda Dou Anadoluda yayan Ouz boylar arasnda, phesiz- i
dir' ki, 'oksylenmi hikayelerdii. B~hikayeleri anlatan ve dinleyen Omdar. vebu i
hikayeleri kitap eklinesokan uza.n-yazarrriuhakkak 'ki bUhikllyelerdeki hayat ya- i
yodar, orada sylenen inan' ve adetleri yadirgariyorlardi. Bunlar msluman idiler. i
Bizans snrlarnda i'layi kelimetullah iin cihat yapyorlard. Fakat mslmanlk- ii
la~ "ar sudan abdesi alp i,ki rekat namaz klmak:."dan (o da sil~tiklar zaman) i
ibarettLBunlarn ezart okuyan mllezinIeri de "tat eri" yani ranl, yahUt ranIam i,
bir softa idi. Bunu Derse Hann u, szlerinden anlamak' inmkndr :
,S~lkum, salkum, tar yilleri esdiinde
Sakall boza turay sayradkta
Sakal uzun. tateri banladkta ...
'J " - ,_', , ','_' ..
i
Yani "sabah namazna sa~al uzun acem seslendikte" diyor. 'Demek ki XIV.;
yzyl Ouzlarnda imarhlk ve, meizinlik yapabilecek adam kendiara:larndan

kmyordu. Bu bakmdan bu Ouzlarn durumu XVIII. yzyl Anadolu Yrkle-i


riyle XIX. yzyl Kazak-Krgzlarn durumundan farksz olmutur., i
XIV. yzyl Ouzlarnda yas ve l a trenleri eski amanist Ouzlarn tren-,
lerinden aZfarkl olmutur. Dede Korkut'da tasvir edilen matemde grlen yz yr-
tp, sayolup alamak, baraara at sylemek, beyaz karp kara giymek, lnun,
bindii atn kuyruunu kesmek,at kesip a vermek tamamiyle amanizmin ller
kltne mahsus ayinlerindeki unsurlardr. Ouz kahraman savaa giderken yakn-
larna " yl bekle, gelmezsem benim ldm'bil, aygir atm kesip am ver"
diyor. Beyrek adl bir kahraman lmek zreikenarkadalarna "ak 'boz atmn kuyru-
unu kesiniz!" diyor. Beyrek ldkten sonra "Akboz atm kuyruunu kestiler. Krk
elli yiit ak karp gk sarndlar, sarkarn yere vurdular. Beyrek diye ok a-
ladlar ..." At sylerken Ouz kadnlar yzlerini yrtarlar, sala'rn yolarlard. "Bey-;
rein babas sarn kaldrp yere ald. ekti, yakasn yrtt. Ouloul diye inledi.'
Ak brkl anas bldr bldr alad. Gznn yan dkt. Ac trmak ak yzne:
ald, karg gibi kara san yoldu... Beyreinyavuklusuna haber oldu. Baniek kara-:
lar giydi, ak kaftann kard; gz elmas gibi al yanan yrtt. .. Bunu iitip Kyan:
Sel<}ukolu Deli Dndar ak kard kara giydi, yar ve yoldalar ak karp karalat:.
giydiler. Kalabalk Ouz beyleri Beyrek iin 'azim yas tuttular ...." ,i
lnn bindii atn kuyruunu kesmek adeti Kazak-Krgzlarda, Komuklard~
son zamanlar;. kadar yrlkte olanbir adettir. Savalara feda! olarak girenler de at:.
larnn kuyruunu keserlerdi. Bu adet Trkistan hanlarndan Takenthan Mahmut
Han ve kardei Ahmet Hann, eybani Muhammed han ile savaan askerlerinde g6:,
rlmtr. Muhammed Hann airlerinden Muhammed Salih Bey bu askerleri
tavsif ederken ylediyor (eybaniname Vambery neri S. 268) :
MSLMAN TRKLERDE AMANzM KALNTLAR 25
tzben rezm klur vakt esas
aspat :boynga bir turfe kutas
lik 'lgen' atnn kuyru, ol
. Begleri',hanlarnn buyru.gu ol
Her halde zbeklerde veTimur agataylarnda b~adet unutulmu olsageretir ki
Muhammed Salihbukuyruklar "len atlarn kuyruu" zannetinitir. Bununla beraber
aatay sozhiklerinde "at kuyruunu kesmek'" anlamna' "iulla-" kelimesi kulla,nl-
lyorkki "at 'tul yapmak" demektir. amanizm matem treninde atn kuyruu kesil-
digi gibi 'lrinkarsnns~lari da, 'matemvedulluk alameti olarak, kesilirdi.
Altaydalarnn imal taraflarnda ormanlk blgelerdeyayanvehenz amaniz-
den k~rtulamyan Beltir T,rkleri llerini aman"tresine gre gomdkten sonra dul
kalan karsnn sa rglerini ortasndan keserler 9. Dikkate deer k bu amanlk
treni,deki unsur oktan mslman olanveislamdini urull(~asavaan Aydnoul-
larnda da bir grenek olilrak yaad~ngriiy?ruz. .
::a,tihin,.veziri.Mahmut Paa adna yazlan "Destur name-i Enveri" de Aydn
Olu Mehmet PaalIn lmden bahsedilirken, matem alameti olarak. olu Umur
beyin san kestii sylenmektedir.
hasta Mehmed beg lr. andangider
kesti paa san anda ah eder LO
De'mek ki Aydn Ouzlar XIV. yzyln ortalimna kadar matemde sa kesme
adetine riayet etmilerdir. Bu adet amanizmde ok eskidir. bn Fadlan bu adeti
BulgarTrklerinde mah~de etmitir 11. .
Defin treni,nde at kuyn,unu kesme adetinin milauan nceki III-IV. yzyl-
larda mevcitolduuI1u Altaylardaki "donmu mezarlOlardankarlan atlarn durumu
gstermitir 2. Bu devirde atn kuyruunu kesme yerine yelesini kesip kuyruunu
rmeadetl de vard
3
. Buadet QugnkBelirtileringeleneklerinde tespit edilmitir 14.
Gerek etngrafya ve folklor ve, gerek arkeoloji aratrmalar gsteriyor ki amanizm
okmuhafazakar iQtidai bir. dindir. Trk kavimlerinin muhtelif kltr dairelerine
girmelerine ve muh'telif dinlere girip kmalarna ramen en koyu amanizm islam
dinine mer~ez olan yerlerde bile tutunmaktadr.
Mezarlara veaalara nezir olarakpaavra balamak en ibtidai amanizmin
geleneklerinden biridir ve btn mslman Trklerin halk tabakas iinde dini bir
vazifeimi gibi telakki edilmektedir. amanist bu "nezr" i da, orman, aa, suruh-
larna, umumiyetle "yer su" dedii tanrya balar, "yer su" ruhlar merhametli
ve koruyucu ruhlardr ;az eyekanaat ,ederler. Darlmadka kanl kurban istemez-
le,r. Mslman Trkler isebununla bir velinin ruhundan istimdat ederler. Yani "yer
su" tanrlar gerek veya uydurma velilerin mezarlarna yerleerek eskiden amanlk
devrinde hakkettikleri paavralar almakta devam ediyorlar.
9 Radloff-Katanoff. Proben IX
1
376(metin), 354,(tercme).
10 M. Halil Ynan. Desturname-i Enveri, Istanbul 1928, s. 35.
11A. Z. Velidi Togan. bn Fadlan's Reisebericht, s. 35 (metin), 80 (terc).
12 II. Tarih kongresi zabtlar, sah. 142-151.
13 S. t Rlidenko. Ulagan kazlar ("Sovetskaya Arheologiya" Xi) hakkndaki raporunda me-
zardan karlan atlarnyeleleri kesilmi, kuyruklar rlm olduunu yazyor.
14 W. Radloff-Katanoff. Proben, IX 8.354.
ABDLKADR NAN
Ankaradan 90 kilometre mesafede Kzlcahamam evresinde bir maden suyu
pnar vardr. Bupnar yanndaki allar paavradan grlmyr.Burada veli mezar
dayoktur. Bupaavralar dorudan doruya "pillar izisi'l ne, yani "su r:hu"na ba-
lanm nezirlerdir. Mslman Trk bu paavray dini bir huulabalarken amanizm
adetini yaptnn farknda deildir.
Trk amanizminin enyaygn geleneklerinden biri yamur, doluyadrma vefr-
tna karma yahut bunlar durdurma kuvvetine malik bir tan bulunduuna ve bu i i
"
tan Trklerin byk atalarndan miras olarak kaldna inanmaktr. Butaa Trk- i
ler "yada, cada" yahut "yat" ta demilerdir. Profesr Fuat KwlEdebiyat Fa-
kltesimecmuasnda (1925, say LV, sah. IO-II) "eski Trklerde dini sihri p , i r anane i'
yat ta"balkl bir makalesinde ognekadar eldeedilen tarihi malumat toplam~tr. i
Dikkate deer ki bu tan kudretine yalnz amanist Trkler deil, fakat bir ok i
islam alimleri de inanmlardr.
slam tarihcilerindenbnl-Fakih 29 (m. 902) hicr~tarihinde yazd "Kitab i
ahbar-il-buldan" .adl eserinde, Ebl Abbas sabn Muhammed el-Mervezi'den i
rivayet ederek bu yamur tandan uzun uzadya bahsediyor. Halife Ma'mun bilei
bu ta hakkndaki hi~dyelerlealakadar olarak Horasan emiri Nuh bin Esed'e (vefat i
841) bu ta hakknda malumat toplamasn buyurmu. Bi hikayeleri rivayet eden i
Ebul-Abbas'a Samanoullarndan Emir smail bin Ahmed, (892-907) mrik Trk- i
lerle yapt bir savata f'rklerin bu talamthi bir yamur vedoluyadrdklarn i
bizzat grdn sylemitir. Bu haberi bnl-Fakih'den nakleden Yakut Hamavi i
burivayete"bu taTrkler elindeimdi devardr" diyeilaveediyor. Trkler mslman i
olduktan sonra da harplerde bu ta kullandklarna islamalimleri inanmlardr. Bur
inanc islamdini bakmndan izah etmek isteyenbir mellif, bu tan Nuh Peygamber i
tarafndan olu Yafes~"ismi a'zam" duasn yazarak vermi olduunu sylyor.:
Bununla amanizmin yadasn islam mukaddesat arasna sokmay dnmtr. i
Kagarl Mahmut "yat" kelimesini izah ederek "bir t~rl kahinliktir. Hususi
talarla yaplr. Bylelikleyamur, kar yadrlr, rzgar estirilir. Benbunu Yama
kabilesinde gzmlegrdm. Orada yangn olmutu. Mevsimyaz idi. Butalayamuf!
yadrld. Allahu taalan'n izniyleyangn sndrld" diyor (III. cilt, s2; tercmede
s. 3).
Zahireddin Babur, dmanlar olan zbek sultanlarnda yadaclar (yamur
taiyle yamur yadran kahinler) bulunduunu syliyor : "zbek sultanlar yanil'
eybani MuhammedHan vekardeleri) gne akrep burcuna girince yadaclara yada!
yapmalarn emrederiz vebyleceonu (yani Babuni) taizle malup ederiz diyekarar;
verdiler" (Vakayi Babtir, Reit Rahmeti Arat tercmesi, S. 395)' i
XVI. yzylda bu zbek Sultanlar, Timur oullarna ve Maverannehr Trk-i
lerine gre, henz amanlktan tamamiyle ayrlmam Trklerdi. Halbuki sonralari
Maverannehr'de yerleen bu zbekler XVII. yzylda Kuzeydeki Kazak-Krgi.
hanlarnn yadac kahinleri bulunduunu, bunlarn gerek mslman olmadklarn/
sylediler. zbek Abdullah Hann (I 55i-i598) tarihini yazan Buhara saray tarih.r
cisi, Hafz Tan 'Kazak-Krgz sultanlarndan Baba sultann ordusundaki yadac'.!,
nn yada taiyle yamur ya*drdn nefretle zikretmektedir16. i
15 "Abdullahname" Kabil nshas, varak 266B: J .a! ~:.1("";''''.r J.h y:. :.1~piJ I '~.1 ~iJ WU,~
J .>', -,,' J l.a:- .J .> .&~_ VIII. asr Arap seyyah Temm bn Bahr de yada tandan bahsetmektedir i:
.1<':..,'1J ui:_~J .H:'" (''''J ..:.. l.. i." , ",'.1 ~; ~i..1 'j,J e:LS.1)o~ Y' \,jl; \.. ~,iJ .1)o.:-! I" " ' \..~.,s"'" .!Ijtl.l~ .,.J I-:5-"&
(V. Mnorsky. Tamim bn Bahr'a .~i . r4'j.'.:' _ .l.>-I J ..:.. ~-". ~:i .:. ' ;J &:ll ~ ..:., ,"'.1 .!II.I" " 11Y' .!,i
J ourey to the Uyghurs. BSOAS, 1948) .
.,
MSLMAN TRKLERDE AMANzM KALINTILARI
Yat yahut yada (cada) ta eski Trklerde en mhim savasilahlarndan biri
saylmtr. Eski Osmanlca metinlerinde geen "yat - yara" daki "yat" kelimesi
bu eski geleneinbrakt bir "mstehase" lsagerektir. Anadoluda yamur duasna
ait toplanan folklor malzemeleri arCisnda"taa dua yazp suya koymak" tespit edil-
,mitir ki' bu da yada ta geleneinin bir hatras olabilir.
XVIII. yzyldan sonrayat-yada (yamur ta) hakkndaki inan ve gelenekler
ancak doudaki mslman Trklerde tespit edilmitir. Dou Trkistan kamlarnda
"yadac risalesi" bulundUu malumdur. Kazak-Krgzlarda ise "koyunlarn karnn-
da yamur yadran bir ta" bulunduuna' inan vardr 6.
amanist Altayllarla Yakutlar, eskisi gibi, "yada" nn kuvvetine inanrlar. W.
Radloffbir Altaylnnyadatreni yaptn grmveokuduu afsunutespit etmitir 7.
Bu Altayl yadac bu treni bulutlu havay amak iin yapmtr.
Mslman Trklerden' Kazak-Krgzlar, baka mslman Trklere nazaran,
eski amanizm kalntlarn en ok muhafaza eden kavimdir. Bununla beraber islam
dininin namaz; oru, zekat gibi emirlerini ok dikkatle yerine getirirler; garipleri
himaye, kszvekimsesizlereefkat, merhamet, doruluk gibi iyi ahlaklariyle Kazak-
Krgzlar baka mslman kavimlerden ok stn bulunurlar. Fakat yemin, evIenme,
miras, defin treni gibimeselelerde eski amanizm adetlerinden ayrlamamlardr.
Bakslanna, yani eski kamlarn haleflerine, inanrlar. Bakslara hizmet eden ruhlarn
bulunduuna, byk baba ocann kutsiyetine, atee ya atmakla lleri memnun
ettiklerine inanrlar. Bununla beraber hafzlara hatim indirtmeyi de ihmal etmezler.
Kazak bakslarnn cemiyetteki vaz.ifeleri hastalara musallat olan kt ruhlar
kovmak, fal amak gibi ilerdir; dini vazifesi kalmamtr.
Kazak-Krgz bakslar, Altay kamlar gibi, uzun sa brakrlar. Fakathususi
"cbbeleri" yoktur. Y,,!-lnz,klahlarnda puhu kuunun tyleri bulunur. Tren yapar-
ken kopuz alar. Syledii dualar (daha dorusu afsunlar) mevzundur. Trene ba-
larken sylediklerinde Allahtan, peygamberden, eyhlerden medet diler. Sonraad-
lariyle cinlerini, atalarnn veeski bakslarn ruhlarn arr. Dikkate deer ki Kazak
bakslar kendilerinin piri olarak Korkut Atay tanrlar.
Kazak-Krgzlarn dn adetlerinde pek okamanizmkalntlar vardr. Gelin,
kayn babasnn ocana ya dker, ya alevlendii gibi ateekar yere kadar eili.r.
Kazak-Krgzlarn halk edebiyat amanizm tetkiki iin en nemli kaynak tekil
eder. Hatta dini menkbe ve hika,yelerdebile amanizm unsurlar doludur. Hazreti
'Ali'nin kafirlerle savalarn, Hasan ve Hseyin'in ehadetlerini anlatan manzum
hikayevemenkbelerde islamkahramanlartpk Kazak-Krgz gibi inanrlar ved-
nrler. Bunlarn da yardmcruhlar vardr. Matem yaptklarnda tpk Kazak-Kr-
gzlar gibi tren yaparlar. Mesela "Kerbela" faciasn tasvir eden manzum bir hika-
yedeHseyin i.inruhlarn yaptklar matemyletasvir ediliyor: '
nc,katgkstnden
Yakasn paralayp sa' geldi
nleyip yakayrtp, feryat edip
brahim'le smaildahi. geldi 18
Kazak-Krgzlarn tasvirine gre matem alameti olarak peygamberler de yaka-
larn yrtarlar, bara ara alarlard. XIX. yzyl balarndan beri Kazaklar
6 K. K. Yudachin, Krgzca-Rusa szlk, "ta" kelimesinin izahnda.
7W. Radloff, Aus Sibirien, II, 8-g.
8W. Radloff. Proben, III, 752.
ABDLKADR NAN
arasnda Hazreti Ali veKerbela faciasna ait efsanevi hikayeler yaylmtr. Buhika-
yelerde Hazreti Ali deeski Trk masallarndaki kahramanlar gibi yedi gn uyur, d- !
manla yedi gnyedigece greyapar. Bazankadn dmanla greyapar, onumalup
ettikten sonra evlenir. Kazak halk airleri eski devirlerden kalma destanlarn 'kahra-
manlar yerine Hamza, Ali, Hseyin gibi islam kahramanlarn koyarak eski milli
destanlarnn bir ksmn islam, byklerinin menkbeleri ekline sokmukirdr. Bu
hikayeler eski amanizmkalntlarna islami renkvermekle beraber resmi mslman-
ln Altaylarn ierisine kadar kk salmasnda da yardm etmitir. Bu hikayelerin
mevzular, phesizdir ki, ran folklorundan alnm, fakat snni Kazaklarnhouna i
gidecek bir ekilde ilenmitir.
Krgzlarn "Manas" destanndaki kahramanlar islamdini iin cihat yaparlar.
"Kafirin hakan olmaktan msfmann klesi olmak iyidir" derler. Destandaki tabire i
gre"at ba byklnde" Kuran'lar vardr. Fakat destan bandan sonuna kadar i
amanizm gelenekleriyle doludur. " , ,
Kazak-Krgzlara nazaran kendilerini dahaiyi mslman sananBakurtlar XVI. i
yzyln ortalarnda, XIX. yzyln Kazak-Krgzlarndan farkl olmamlardr. i 760 i'
ylnda Bakurtlar arasnda ilmi tetki.kler yapan akademisyen Lepechiri "eytan i
oyunu" dedii bir treni tespit etmitir ki tpk Kazak veDou Trkistan Trklerinde i
mahede edilen aman ayininden farkszdr 19. Bundan baka da klt bulunduu i
da yine Lepechin tarafndan tespit edilmitir. Onun verdii malumata greYrek- i'
da adl dan tepesine, "nezir" balamadan kmaktan Bakurtlar korkarlard 20.i
Son yllarda Bakurtlar ~rasnda etnografya tetki~leri yapan Rudenko'ya gre Krkt'
denilen da Bakurtlarca mukaddes dadr, aalarna paavra balarlar 2. i
Kazaklar ve Bakurtlar arasnda bizim yaptmz aratrmalarla da birok!
amanizm kalntlar tespit edilmitir. Halbuki bunlar XVIII. yzyldan beri "Mah-

keme-i eriye"ye tabi, her kasabada, hatta byk kylerde bilemedreseleri bulunan ii
mslmanlardr. i
Anadolu Trklerinde amanizm kalntlar baka mslman kavimlerindeki!i
kalntlardan hi de az deildir. Anadoluda kaybolmakta olan eski ama~izmkalnt-

lar Mool istilas devrinden sonra ok canland anlalmaktadr. Budevirden sonrai:


amanizm kalntlar rf ve adet eklinden karak yar aman olan eyhlarn kur-:
dukIar tekkelerde dirii bir unsur gibi yerlemee balamtr. ;
'i
XV. yzyln balarnda Anadoludan Semerkande geen Klavijo, Erzurum ev-:
resinde grd bir kyyle tasvir ediyor "Pazar gnDeliler kenti'ne geldik. Bun-i
lar mslmandr. Zahitler gibi yayorlar. Bunlara akdiyorlar. Mslmanlar bunlarn,
ziyaretine gelirler. Bu aklar hastalar, tedavi ederler ... Buaklar sa vesakallarnl
tra eder, plak halde sokaklarda gezerler; gecegndz davul alar, trk sylerler.i'
Evlerinin kaplarnda hilal resmi bulunan siyah bayrak vardr. Bayran altnda geM!
yik, ko ve tekeboynuzlar aslmtr. Sokaklarda gezerken boynuzlar beraber tarJ
lar" 22. i
"Barak Baba", "Sar Saltuk", "Geyikli Baba", "BektaVeli" menkbeleri bugnkl
Altay kamlarnn menkbelerinden farksz~r.Hilmi Ziya ve Abdlbaki Glpnarl'-:
i
19 . Lepechin. Dnevnye zapiski ... (Polnoye Sobraniye uenh Puteestviy po Rossi. LV, Peters,:-
burg 1822) s. 82-83
20 Ayn eser, s. 35-37
21 S. i. Rudenko Bakn II, s. 302.
22 Klavijo Seyahatnamesi (Rus limler Akademisi yayn, 1881) s. 151-152.
!
MSLMAN TRKLERDE AMANzM KALNTLAR
larn nerettikleri "Barak Babarisalesi" gerek amanist olan Altay kamlarnn afsun-
larndan farkszdr. Onlarn mukaddes "St gl" bilebu "risale" dezikr olunuyor.
Menkbeyegre Barak Baba Sar Saltuun yetitirdii bir eyhtir. Sar Saltuk hak-
knda sylenen menkbeleri bn Battuta'da iitmi ve "Saltuk'un mkaefe sahibi
olduu menkul isede, hakkndaki rivayet er'i erifen;ugayir grnyor" 23 diyor.
b~Battuta'nn Sinop'ta grd cenazetren; deamanizmkalntlarn ihtiva
etmesi bakmndan nemlidir. Onun tavsifine gre brahim Beyin.anasnn cenaze
treninde ahali elbiselerin~ters giymilerdi; balar akt. lema isesarkarna siyah
bir ey balamard 24. phesizdir ki bu trenin de "er'-i erif" ileilgisi yoktur.
Fakat bn Battuta buna dair bir ey sylememitir.
Sonzamanlarda toplanan etnografya vefolklor materyalleri Anadolu kylerinde
birok amanizm kalntlarnn yaadn gstermektedir.. Aalara ve trbelere
paavra balamak adeti okadar yaygndr ki bunu bilmeyenyoktur. Al kars denilen
bir kt ruhun bulunduuna inan daokyaygndr. Al kars, albast hrafesi btn
mslman Trklerde vardr. slamdininin imdiyekadar kaldramad veokzarar-
l hurafelerden, amanizmin canl kalntlarndan biridir.
Anadolunun baz blgelerinde, amanist Yakutlarda veAltayllarda tespit edilen
aa klt devardr. Evlad olmyan Yakut kadn bir nevi amaacna tapnarak
dua ettii gibi Beyehir kylerinden birinde bir ihtiyar aacn yannda dua ederek
veaacn altndan geerek ocuk istiyenkylkadnlarn bulunduu mahede edil-
mitir.
Kurun dkme adeti de amanizmgeleneklerindendir; amanistlerde Duna"kut
kuyma" denir ki "kut dkme" demektir. Kt ruhlardan birinin ald kutu, yan
"talih, saadet unsurunu" geri dndrmek iinyaplan bir sihri ayindir.
amanizmin baz ayinleri tamamiyle unutulduu halde kelimeleri kalmtr.
Mesela amanizmde hastalar alazlama (alaslama) treni vardr. Yal paavray
ateletututurup bir afsunu syliyerek hastann etrafnda dolatrrlar. Anadolu'da
"alazlama" ancak atee tutmak veyakmak anlamnda kullanlan bir kelimeolarak
kalmtr.
amanizmde hastalar iyiletirmekiinyaplanennemli trenlerden biri "gr-
me" ve"evirme" denilen trendir. Butren amann marifetiylebir hayvan hasta-
nn etrafnda dolatrp hastaya musallat olan ruhu bu hayvana nakletmektir. But-
rene Moolca "dzulik gargayu" denir.
Moollar XVI. yzyldan beri resmen J,3udadinini kabul etmisayldklar halde
bu amanizmtrenini olduu gibi muhafaza etmilerdir. Eski zamanda hastay lm-
den kurtarmak iinakrabadan biri hastann etrafnda dner vekendini fedaedermi.
Fakat sonzamanlarda bylefedailer bulunmad iin insan suretinde bir put yapp
hastann bandan evirip suya atarlarm 2.',.
XVI. Yzylda mslman aataylar arasnda bu adetin bulunduunu "Babur-
name"ye eklenen bir hikayeden reniyoruz. Zahireddin Babur'un ok sevdii olu
Hmayun ar hasta olmutu. Babur ah Hmayun'un etrafnda dolat. Hmayun
iyileti. Babur ise gn sonra ld 26.
23 bn Battuta Sayehatnamesi (erif Paa terc. 1. cilt, 386)
24 Ayn eser . 357.
25 A. Pozdniyev, Oerki bta buddiyskiJ: monastrey i budd. duJ:ovenstvav Mongolii. S.-Petersburg
1887, s. 454.
26 "Vakayi Babur" (Rahmeti tercmesi), sah. 434
30 ABDLKADR NAN
Kazaklarda, hastann etrafinda bir hayvan dolatrp kurban ettiklerini biz
kendimiz grdk; bu adete onlar "aynalma" (yani: dolama) derler 27.
XV. yzylda Anadolu Ouzlarnda bu adetin biraz islamlatrlm eklini Dede i
Korkut hikayelerinde gryoruz. Bu hikayalere gre Ouz Beyi Salur Kazan, olu
Uruz'u esaretten kurtardktan .sonra "krk evli kul (kle) ile krk cariye olu bana
evirdi azat eyledi". Batan eviripsadaka vermek adeti stanbulda, nazar dokuna-
rak hastalanan birinin bandan tuz evirerek ateeatma adeti deAnadolunun muh~
telif yerlerinde mahede edilmitir.
Trkiyede folklor tetkikIeri ilerledike islam dinj talimatiyle alakas olmad
halde dinden imj gibi ifaedilen adetler vegelenekler meydana karlmaktadr. Bun- i
larn arasnda eski yerli dinlerin kalntlar bulunduu gibi enouOrta Asyaamaniz- !
minden gelen.unsurlardr. Bunlardan bir ksm cemiyet iin zararsz olan rf veadet~i
ler haline gelmi, dinJ:inanlarla alakas!! kaybetmitir. :Bykbir ksm isejslamdi-
ninin mukaddesatndan imi gibi kabul edilerek islamiyetin safln lekeleyen, kir-
leten bid'atler tekil etmi ve cemiyet hayat ve milli bnyemiz iin de ok zararl
"mstehase" ler haline gelmitir.
slam dininin gerek talimatndanhabersiz olan halk kitlesi, aydn din alimi i
rehberler bulunmad iin, manevJ: jhtiyalarin din perdesi .a1tIidaki amanizm i
kalntlariyle tatmin etmee mecbur oluyor. frklk; kocakar tedavileri, mezar- i ;
lardan medet ummak, nezir olarak paavralar balamak, doum buhranlarn al
karsnn marifeti sanmak ve saire amanizmin en zararl kalntlardr. !
i
Cahiliyet devrinden kalma inanlarla veislamdininin talimatna aykr grlen
grenek ve geleneklerle din alimleri mcadele etmiler ve mcadele etmekte devam!
ediyorlar. Bu mcadelenin uzun tarihi ..jecildler dolduran edebiyat vardr.
Aydn gen din alimlerimizin nemli vazifelerinden biri, belki birincisi islam!
talimatna aykr olan amanizm kalntlariyle mcadele etmektir. Trk halk toplu- i
luunu bu zararl "ietima mstahaseler" den kurtarmya fenmensuplarndan ziyadei
.gerek din alimleri muvaffak.olacaklardr .
If'.
27 Kazak-Krgzlar sevgi ifadeetmek iin"aynalayn" derler, yani "etrafnda dolaaym, dneyim,!
kurban ola:ym" demektir. .