Vous êtes sur la page 1sur 32

Dzi pierwszy odcinek Akademii Rynku FOREX

FOREX czyli rynek midzybankowej wymiany walut


Czy podobnie jak ja gdy zaczynaem interesowa si FOREXEM wyobraalicie sobie
FOREX jako wielk gied walutow, na ktra spywaj zlecenia kupna i sprzeday z
caego wiata? Ja na samym pocztku tak wanie sobie to wyobraaem. Okazao si
jednak, e nie ma adnej giedy walutowej. S jedynie giedy opcji i futures walutowych,
ale rynek kasowy (spot o tym w nastpnym komentarzu tygodniowym) jest rynkiem
poza giedowym. Wymiana walut odbywa si na zasadzie Bank-Bank lub Bank-BrokerBank. Innymi sowy jeli bank A chce wykona transakcje sprzeday Funtw a za Funty
chce kupi Dolary, szuka innego banku, ktry akurat chce przeprowadzi transakcj
odwrotn. Dealerzy tych bankw kontaktujc si ze sob (najczciej z wykorzystaniem
systemu Reuters o tym te w kolejnych odcinkach) negocjuj cen i albo dochodzi do
transakcji, albo strony si rozchodz i obydwa banki szukaj innych stron do zawarcia
transakcji po bardziej dla nich korzystnej cenie.
Czasami banki zwracaj si do Brokera walutowego (najczciej jest to Prebon i o tym
take w jednym z kolejnych odcinkw akademii) i od niego dowiaduj si, jakie w danej
chwili s najkorzystniejsze oferty. Broker kojarzc dwie strony transakcji nie zdradza ich
tosamoci do czasu podjcia przez te banki decyzji o zawarciu transakcji. Dopiero w tym
momencie Broker podaje dane identyfikacyjne stron i banki ju dalej same
przeprowadzaj transakcj. Broker nalicza sobie za tak usug ma prowizje, ktr
obydwa banki wypacaj w cyklicznych rozliczeniach.
Dlaczego banki korzystaj z usug Brokera, skoro mog same zawrze transakcj bez
porednika? No wanie dla wygody, by mie pewno, e w danej chwili otrzymaj
najlepsz ofert na rynku. Broker nieustannie sprawdza kwotowania wszystkich
znaczcych bankw na wiecie i dlatego w kadej chwili jest w stanie kupi lub sprzeda
dla swojego klienta odpowiedni walut po najlepszej cenie. Na takiego Brokera tym
razem dla instrumentw pochodnych rynku pieninego i walutowego w Polsce wyrasta
Warszawska Gieda Towarowa, o czym wspomn w kolejnych odcinkach.
Do niedawna rynek FOREX by zarezerwowany wycznie dla bankw ktre dokonuj
transakcji na minimaln kwot 1 mln Dolarw. Teraz za spraw takich Brokerw jak GFT
sytuacja si zmienia. Broker taki czy tysice maych zlece swych Klientw w paczki
dziki czemu moe wykona transakcj na rynku midzybankowym. Tym samym mali
Klienci indywidualni mog korzysta z dobrodziejstwa niskiego spreadu (spread kolejne
sowo ktre wyjani w przyszych odcinkach akademii)
w kwotowaniu kursw
walutowych i poczu si uczestnikiem wielkiej machiny wymiany walut, jak jest FOREX
czyli midzybankowy rynek wymiany walut.

FOREX czyli powizania kursw walutowych


Czy zastanawialicie si, dlaczego zmiana kursu walutowego na jednym rynku na
przykad na rynku Eur/Usd pociga za sob zmiany kursw na innych rynkach na
przykad na Eur/Pln czy te Usd/Pln? Dlaczego gdy kurs Eur/Usd ronie (wzmacnia si
waluta Euro), to Dolar traci na wartoci? A dlaczego czasami zdarza si, e jednoczenie
zyskuje i Dolar i Euro w relacji do Zotego, innym razem obydwie waluty trac do Zotego,
a jeszcze innym ich notowania rozchodz si w przeciwn stron?
O tym wszystkim decyduje wanie wzajemne powizanie pomidzy kursami walut. W
niektrych przypadkach powizania te s cise i wynikaj z prostej arytmetyki. W innych
przypadkach powizania s mniej cise i podlegaj prawidowoci statystycznym.

www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

Spord wielu walut wiatowych wyrniamy kilka gwnych, jakimi : Dolar


amerykaski, Euro, Frank szwajcarski, Funt brytyjski, Jen japoski. Do tego mona
jeszcze docign Dolara australijskiego oraz nowozelandzkiego a take kanadyjskiego.
Tak naprawd gwnymi walutami s jednak tylko te wymienione w pierwszej pitce.
Pomidzy tymi picioma walutami istnieje 10 wzajemnych kursw, ktre czsto podaje
si w tabeli o wymiarach NxN (N to liczba rozpatrywanych walut w naszym przypadku
bdzie to 5). Okazuje si, e tylko cztery takie kursy s kursami podstawowymi, a
pozostaych sze jest jedynie wynikiem dzielenia lub mnoenia przez siebie kursw
podstawowych. Przykadowo dwa kursy podstawowe: Eur/Usd oraz Usd/Jpy. Dla takich
dwch par mamy trzeci kurs wynikowy, jakim jest Eur/Jpy. Kurs ten otrzymujemy
poprzez pomnoenie Eur/Usd i Usd/Jpy. Inny przykad to powizanie pomidzy Gbp/Usd
oraz Eur/Usd. Podane dwa kursy s kursami podstawowymi. Kursem wynikowym jest
tutaj Eur/Gbp powstajcy przez podzielenie kursu Gbp/Usd oraz Eur/Usd.
Oznacza to, i zmiana dwch kursw podstawowych przekada si z automatu na kurs
wynikowy. I nie ma innej moliwoci, gdy kady inny kurs oznaczaby moliwo
zastosowania arbitrau celem osignicia zysku bez ryzyka.
Kursy podstawowe nie s ze sob zwizane adnym matematycznym przeksztaceniem.
Ale i tutaj mona zauway bardzo silne zwizki korelacyjne. Przykadowo wzrost na
rynku Gbp/Usd czsto towarzyszy wzrostowi na Eur/Usd.
Warto pamita o metodzie wyliczania kursu wynikowego dla ofert BID i ASK. Zasada jest
taka, i jeli mnoymy przez siebie dwa kursy podstawowe, to mnoymy ASK z ASK oraz
BID z BID. W przypadku koniecznoci zastosowania dzielenia dwch kursw
podstawowych, stosujemy zasad dzielenia na krzy, czyli ASK przez BID i BID przez
ASK. W ten sposb otrzymamy kurs wynikowy dla ktrego wyliczymy teoretyczn warto
oferty BID oraz ASK.
A jakie wnioski moemy wycign w odniesieniu do naszej polskiej waluty? Sprawa jest
prosta. Jeli mamy dwa kursy podstawowe jakimi s Usd/Pln oraz Eur/Usd, to trzeci kurs
Eur/Pln powstaje przez podzielenie Eur/Usd i Usd/Pln. Aby lepiej okrela si bd
sabo Zotego warto wyznaczy tzw Koszyk skadajcy si po poowie z Dolara i Euro.
Wtedy to wzrost Eur/Pln przy jednoczesnym spadku Usd/Pln oznacza utrzymanie kursu
Zotego na dotychczasowym poziomie, a zmiany kursu Euro i Dolara wzgldem Zotego s
jedynie wynikiem wzajemnej relacji Eur/Usd.
A jakie s inne moliwoci zmiany kursw Euro i Dolara wzgldem Zotego? Jest ich kilka:
1. Brak zmian na rynku Eur/Usd
a) Zoty sabnie Eur/Pln oraz Usd/Pln rosn w takim samym tempie,
b) Zoty jest stabilny kursy Eur/Pln oraz Usd/Pln pozostaj bez zmian,
c) Zoty si umacnia Eur/Pln oraz Usd/Pln spadaj w takim samym tempie
2. Euro zyskuje do Dolara
a) Zoty sabnie, Koszyk/Pln ronie Eur/Pln ronie szybciej ni Usd/Pln. Moe te si
zdarzy, e kurs Dolara do Zotego pozostaje bez zmian lub nawet nieznacznie
spada, a caa deprecjacja Zotego przenosi si na Euro.
b) Zoty jest stabilny, Koszyk/Pln pozostaje na niezmienionym poziomie Eur/Pln ronie
i takim samym stopniu spada Usd/Pln,
c) Zoty si umacnia, Koszyk/Pln spada - Kurs Eur/Pln nadal ronie szybciej lub wolniej
spada ni Usd/Pln. Moe si zdarzy, e pomimo umocnienia Zotego, kurs Euro
wzgldem zotego pozostaje bez zmian a nawet nieznacznie ronie. W takim
przypadku caa aprecjacja Zotego idzie wzgldem Dolara.
d) 3. Dolar zyskuje wzgldem Euro. Tutaj mamy sytuacj odwrotn do sytuacji z punktu
2.

FOREX kilka poj podstawowych

www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

Z uwagi na fakt, i niniejszy komentarz jest ju i tak bardzo dugi, na dzi


zarezerwowaem nieco krtszy odcinek Akademii Rynku Forex. W dwch pierwszych
odcinkach uywaem poj wczeniej niezdefiniowanych. Dzi podam te definicje. No nie
bd to definicje w akademickim sowa znaczeniu. Podam to tak, aby kady zrozumia.
Co to takiego ten BID i ASK? Jest to to samo, co oferta kupna (K) i oferta sprzeday (S)
pojcia uywane na naszej GPW. Kady uczestnik rynku walutowego zapytany przez
drug stron o jego kwotowanie powinien poda kurs po jakim jest gotowy kupi dan
walut oraz kurs po jakiej t walut moe sprzeda. Jelim wic widzimy Eur/Usd BID
1,1600 oznacza to, e podajcy nam ten kurs (na przykad broker) jest gotowy kupi od
nas Euro i jednoczenie sprzeda nam Dolary po kursie 1,1600. Widzc za Eur/Usd ASK
1,1603 wiemy, e moemy kupi od brokera Euro i sprzedajc jednoczenie Dolary po
kursie 1,1603.
Oferta BID i ASK oznacza wic wycen waluty bazowej w tym przypadku walut bazow
jest EUR. Walut bazow moemy wic w tym konkretnym przypadku kupi za 1,1603 a
sprzeda za 1,1600. Walut bazow jest zawsze ta waluta, ktra stoi po lewej stronie
amaca (lub w liczniku uamka). Za kupno lub sprzeda waluty bazowej musimy czym
zapaci. Pacimy walut kwotowan. W tym przypadku pacimy Dolarami. Czyli chcc
kupi jedno Euro musimy zapaci 1,1603 Dolara. Chcc sprzeda jedno Euro otrzymamy
1,1600 Dolara.
Podobnie jest w przypadku kursu Zotego. Jeli mamy kurs Eur/Pln, to walut bazow jest
EUR a walut kwotowan Zoty. Podobnie jest dla Usd/Pln. Przykadowy kurs 4,02004,0235 oznacza, e borker jest gotowy sprzeda nam Dolary za 4,0235 Zotego za
kadego Dolara lub kupi od nas Dolary pacc nam 4,0200 Zotego za kadego Dolara.
Rnica midzy kursem BID i ASK jest zarobkiem dla porednika lub po prostu dla drugiej
strony transakcji. Wielko ta, to wanie spread. Zasad jest, e im bardziej pynny
rynek, tym spread jest wszy. Oznacza to e na rynku tym operuj tak liczni gracze,
traderzy, inwestorzy, e bardzo atwo jest kupi i sprzeda jedn walut za drug. Na
mniej pynnych rykach, gdzie uczestnikw rynku jest mniej, spread jest szerszy. Oznacza
to wikszy koszt zawarcia transakcji.
Na bardzo pynnych walutach: Eur/Usd, Usd/Jpy, Usd/Chf, Gbp/Usd spread na rynku
midzybankowym oraz u brokera jest stay. Natomiast na mniej pynnych rynkach spread
ten zmienia si zarwno w cyklu dobowym jak te i w duszych okresach. Przykadowo
na rynku Zotego najwiksza aktywno uczestnikw rynku jest w godzinach porannych
8:30-10:00. I wtedy te spread na Zotym jest najwszy. Wie si to z du liczb
transakcji jakie wykonuj w tych godzinach banki dla swych klientw (patnoci
zagranicznych faktur, itp.). Wtedy tez atwiej znale drug stron transakcji i std
spread jest wski. Drugim okresem zwenia spreadu na Zotym s godziny 13-14.
Wtedy to banki powoli zaczynaj zamyka swe transakcje spekulacyjne oraz wykonuj
rozliczenia dnia. I znowu rynek staje si bardziej pynny co oznacza wszy spread.
W godzinach wieczornych polskie banki ju nie pracuj. Co prawda borker moe nam
nadal kwotowa kurs Eur/Pln i Usd/Pln, lecz bdc zmuszony wzi transakcje na siebie
(nie mogc znale od razu drugiej strony zamykajcej), da nam oferty BID i ASK
oddalone od siebie nawet o 250 pipsw. I nie jest to adna jego zoliwo. Po prostu w
tych godzinach nie znajdziemy drugiej strony gotowej do handlu u adnego brokera.
Zmieni si to, gdy nasza waluta zostanie zaliczona do grona walut podstawowych. I
wtedy jeli nawet my bdziemy spali, a Kanadyjczycy bd handlowali Zotym z
amerykanami, to bdziemy mieli szans na wski spread nawet w godzinach nocnych.
Ale nie udmy si, nie nastpi to szybko.

www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

FOREX rynek SPOT a rynek TERMINOWY


Na midzybankowym rynku walutowym dominuje system rozlicze oparty o SPOT (to
skrt od spot next, czyli za dwa dni; dla porwnania inne terminy rozlicze to: over
night, czyli dzi oraz tom next, czyli jutro). Terminy rozlicze O/N oraz T/N s bardziej
popularne na rynku pieninym ni na FOREXIE, natomiast rozliczenie SPOT (S/N)
dominuje wanie na rynku walutowym.
Co to w praktyce oznacza ten SPOT? Oznacza to, i dwie strony zawierajce transakcje
dzi po ustalonym kursie, rozlicz si dostarczajc walut dwa dni po dacie zawarcia
transakcji. Jeszcze dokadniej, chodzi tu o dwa dni robocze. Czyli jeli zawarto transakcje
w poniedziaek, to rozliczenie nastpi w rod. Transakcja zawarta we wtorek rozliczona
zostanie w czwartek. Transakcja zawarta z rod rozliczona zostanie w pitek, a
transakcja zawarta w czwartek zostanie zrealizowana w poniedziaek. Wreszcie transakcja
pitkowa ma dat realizacji we wtorek.
Wszystkie te rozwaania dotycz tygodnia, w ktrym oprcz soboty i niedzieli nie byo
innych dni witecznych. Jeli bowiem w rodku tygodnia wystpowao jakie wito
(przy czym witem moe by zarwno wito w kraju waluty bazowej, jak te
kwotowanej), to dat SPOT przesuwamy o jeden dzie do przodu.
Pomimo dwudniowego terminu rozliczenia, rynek SPOT nazywany jest rynkiem
natychmiastowym. Kurs walutowy transakcji jest bowiem ustalany na dzi z terminem
fizycznego rozliczenia za dwa dni robocze.
Inaczej jest w przypadku rynku terminowego. Tutaj terminem ustalenia kursu transakcji
moe by inny dzie ni dzie dzisiejszy. Na rynku midzybankowym dominuj terminy:
1W (jeden tydzie), 2W (dwa tygodnie), 1M (jeden miesic), 2M (dwa miesice), itd. A
do 12M (dwanacie miesicy). Kurs terminowy 1W oznacza, i transakcja dojdzie do
skutku za tydzie od dzi, a termin rozliczenia (dostawy) bdzie dwa dni robocze pniej.
Analogicznie wyglda sytuacja dl kolejnych terminw transakcji terminowej.
Od niedawna nowoci jest stosowanie jednodniowych transakcji terminowych gwnie
przez brokerw takich jak Global Forex Trading. Brokerzy tacy jak GFT nie zawieraj
czystych transakcji SPOT z innym uczestnikiem rynku walutowego, gdy jego klienci w
99,99% przypadkw zawieraj transakcj czysto spekulacyjne, nie majc zamiaru zakupu
jednej waluty za drug, lecz jedynie wykorzystania waha kursowych do osignicia
zarobku (lub straty). Czasami jednak zdarza si, e klient GFT chce dokona fizycznej
zamiany wikszej kwoty jednej waluty na inn na przykad chce sprzeda milion Euro i
kupi za to 1,5 miliona Dolarw. Wtedy w chwili skadania takiego zlecenia i przesania do
realizacji dla brokera naley wyranie zaznaczy, e transakcja ma mie charakter
rzeczywistej wymiany.
Wrmy jednak do jednodniowych transakcji terminowych, bo takie dominuj przy grze
klientw GFT za jego porednictwem na rynku walutowym. Po zawarciu takiej transakcji
terminowej, kursem rozliczeniowym jest kurs jaki zostanie zanotowany na rynku SPOT o
okrelonej godzinie. W przypadku GFT godzin rozliczenia transakcji terminowej jest
22:30 czasu polskiego. Jeli klient nie zamknie swej pozycji przed t godzin, to pozycja
zostanie automatycznie zrolowana na nastpny dzie, czyli o godzinie 22:30 zostanie
naliczony zysk lub strata z danego dnia (czyli rnica midzy kursem otwarcia a kursem z
godziny 22:30), nastpnie zostanie otwarta nowa pozycja po takim samym kursie, po
jakim nastpio rolowanie czyli po kursie z godziny 22:30. Na drugi dzie sytuacja si
powtarza. I tak a do chwili zamknicia pozycje przez klienta. Praktyce pozycj tak
mona przetrzymywa otwart nawet latami, co jak gdyby odpowiada wieloletniemu
kontraktowi futures. Innymi sowy transakcje wykonywane za porednictwem GFT nadaj

www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

si nie tylko do spekulacji, ale rwnie do zabezpieczania pozycji czyli do zarzdzania


ryzykiem w firmach eksportujcych i importujcych.
Mona wrcz powiedzie, e w tym przypadku jednodniowe transakcje terminowe
rolowane kadego dnia daj wiksze korzyci ni zawieranie od razu dugoterminowej
transakcji terminowej. Poza tym nawet najlepsze banki nie zdecyduj si zawrze z nami
transakcj terminow na okres duszy ni jeden rok. A tutaj pozycj moemy rolowa co
dziennie nawet przez wiele lat. Oczywicie rolowanie odbywa si automatycznie, co
oszczdza nam dodatkowych kosztw zwizanych z zamkniciem starej i otwarciem owej
pozycji.
Wrmy do praktyki. Po zrolowaniu pozycji, pojawia nam si zysk lub strata z danego
dnia. Po dwch dniach wielko ta przechodzi nam do pozycji zysk/strata zrealizowana,
co oznacza wanie rozliczenie transakcji terminowej po dwch dniach roboczych.
Oczywicie nie sposb wytumaczy wszystkich zawioci zwizanych z kursami
terminowymi na rynku walutowym w tak krtkim odcinku Akademii. Wszystkich
zainteresowanych poszerzeniem wiedzy z tego zakresu odsyam do odpowiednich
podrcznikw.
Na zakoczenie dzisiejszego odcinka Akademii sw kilka o punktach SWAP. Klienci GFT
stykaj si z tym na co dzie. Broker nalicza bowiem co dziennie podczas rolowania
pozycji terminowej wspomniane punkty SWAP i dodaje nam (w przypadku punktw
ujemnych) bd odejmuje (w przypadku punktw ujemnych) wynikajce z tego kwoty
pienine z rachunku klienta.
Co ciekawe GFT dolicza bd odlicza punkty SWAP w formie bezgotwkowej, czyli bez
przelewania lub zabierania Dolarw z konta klienta. Rozliczenie punktw SWAP odbywa
si tutaj poprzez doliczenie ich do rolowanego kursu walutowego. Jeli przykadowo
posiadamy dug pozycj w Eur/Usd, to w chwili rolowania pozycji doliczane nam s
dodatnie punkty SWAP (za chwil wyjani jak wylicza si warto teoretyczn pkt SWAP)
w postaci niszego kursu otwarcia pozycji rolowanej. Kto zapewne zauway, e przecie
dla pary Eur/Usd pkt SWAP maj warto ujemn. Dlaczego wic, przy zajmowaniu
dugiej pozycji punkty SWAP daj nam dodatkowy zysk a nie strat? Wyjani to na
kocu, po przedstawieni wzorw na pkt SWAP i na kurs terminowy FORWARD.
Jeli wic w danym dniu na parze Eur/Usd punkty SWAP wynosiy 5 Dolarw na kadego
LOTa (warto transakcji rwna 100 000 waluty bazowej czyli 100 000 Eur) i jeli w
chwili rolowania pozycji kurs rynkowy wynosi 1,1550, to faktycznie broker zaksiguje
nam otwarcie pozycji dugiej po kursie 1,154950. W przypadku otwierania dugiej pozycji
po niszym kursie, jest to dla nas dodatkowy zysk.
Gdybymy natomiast mieli krtk pozycj w parze Eur/Usd, i gdyby w danym dniu pkt
SWAP wynosiy 5 Dolarw na kadego LOTa, to po zrolowaniu mielibymy kurs rolowania
take 1,154950, ale tym razem byoby to dla nas strata 5 Dolarw na jednym LOCie.
Jak wyliczane s wartoci teoretyczne pkt SWAP? Wystarczy wyliczy kurs terminowy
FORWARD a nastpnie policzy rnic midzy kursem terminowym i kursem
natychmiastowym (SPOT). Rnica ta jest wanie punktami SWAP.
Czyli:
SP (punkty SWAP) = F (kurs terminowy) S (kurs SPOT).
F (kurs terminowy) = S x {[1+R x (D-d)/B] / [1 + r x (D-d)/b]}
D data waluty FORWARD,

www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

d data waluty SPOT,


R oprocentowanie waluty kwotowanej,
r oprocentowanie waluty bazowej,
B baza dni dla waluty kwotowanej (360 lub 365),
b baza dni dla waluty bazowej (360 lub 365).
Widzimy, e jeli stopa procentowa waluty kwotowanej jest nisza ni stopa procentowa
waluty bazowej, to kurs terminowy FORWARD jest niszy ni kurs natychmiastowy SPOT
(licznik uamka jest mniejszy ni mianownik). Dla przykadu w przypadku zajcia dugiej
pozycji w Eur/Usd oznacza to, e wykonujc transakcj terminow jednodniow
powinnimy zaj j po kursie niszym ni wynika to z kursu SPOT. Kurs terminowy jest
niszy ni kurs SPOT, czyli pkt SWAP s ujemne. My natomiast zajmujemy pozycj po
kursie SPOT. GFT wyrwnuje nam te rnic wypacajc nalene nam pkt SWAP w postaci
omawianych wczeniej lepszych kursw rolowania.
Analogicznie gdybymy zajmowali krtk pozycj w parze Eur/Usd, to kurs FORWARD
rwnie powinien by niszy ni kurs SPOT. My zajmujemy jednak pozycj po kursie
SPOT czyli wyszym. W przypadku otwierania pozycji krtkiej byby to dodatkowy zysk.
Jednak GFT odejmuje nam t rnic podczas rolowania pozycji.
Tak wanie dziaa GFT i w ten sposb rozlicza nam nalene nam lub sobie punkty SWAP.
Wynikaj one z tego, i faktycznie otwieramy transakcj terminow jednodniow,
natomiast rozliczamy si po kursie SPOT. Jako, e kurs terminowy (nawet jeli jest to
tylko jeden dzie) jest inny ni kurs SPOT, broker wyrwnuje t rnic wanie w postaci
dodania lub odjcia pkt SWAP z naszego rachunku. W przypadku GFT rozliczenie to
odbywa si w formie bezgotwkowej, czyli w postaci lepszego/gorszego kursu
rolowanego.
Warto teoretyczna punktu SWAP w praktyce jest wyliczana dla oferty BID i ASK. Wzr
na warto BID i ASK punktu SWAP jest nieco bardziej skomplikowany. Zainteresowanych
odsyam do ksiki: Rynek opcji walutowych w Polsce Piotra Mielusa str 8-9, wzr
1.4a i 1.4b.
Pamita naley, i cay czas mwimy o wartoci teoretycznej pkt SWAP. Wartoci
rynkowe podlegaj kwotowaniu podobnie jak inne instrumenty finansowe. Jeli wic w
danej chwili na rynku jest wikszy popyt na dodatnie pkt SWAP, to mog one by wysze
ni wynikaj ze wzorw. Tak wanie postpuje GFT. W przypadku bardzo pynnych par,
jak na przykad Eur/Usd czy Usd/Jpy punkty te s zblione do wartoci teoretycznych i w
kolejnych dniach maj bardzo zblion warto (czsto przez wiele tygodni warto ta
jest staa i mienia si tylko wraz ze zmianami stp procentowych). Inaczej wyglda
sprawa w przypadku mao pynnych walut, jak na przykad Eur/Pln czy Usd/Pln. Tutaj
odchylenia wartoci rynkowej pkt SWAP od wartoci teoretycznej wynikajcej ze wzorw,
s olbrzymie i praktycznie z dnia na dzie inne. Nie jest to adna gra na niekorzy
klientw prowadzona przez brokera. Po prostu rynek ten jest tak mao pynny, i jedno
wiksze zlecenie klienta powoduje gwatowny skok kwotowania pkt SWAP, ktre
nastpnie s rozliczane na rachunku klienta.
Mam nadziej, i przynajmniej pokrtce wyjaniem rnic pomidzy kursem SPOT
(natychmiastowym) oraz kursem terminowym (FORWARD). Poznanie tego pozwoli nam
na lepsze rozumienie zasad dziaania brokerw takich jak GFT, ktrzy oferuj swoim
klientom
moliwo
wykonywania
jednodniowych
transakcji
terminowych
z
automatycznym rolowaniem pozycji na koniec dnia a rozliczanych w oparciu o kurs SPOT
obowizujcy w chwili otwierania pozycji. Otwieranie pozycji w jednodniowym FORWARD
powinno nastpowa po kursie FORWARD. Z uwagi na fakt, i kursem zawarcia transakcji
jest jednak kurs SPOT, rnic t wyrwnuje broker w postaci doliczenia lub odjcia pkt
SWAP w chwili rolowania pozycji.

www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

Wielowymiarowa
wprowadzenie

Analiza

Techniczna

WAT

Nadal czekam na Pastwa propozycje hase do omwienia w Akademii. Dzi mae


wprowadzenie do Wielowymiarowej Analizy Technicznej w skrcie WAT na rynku
FOREX.
Czy analiza techniczna (AT) moe mie zastosowanie na rynku walutowym FOREX? To
pytanie przewija si coraz czciej na amach prasy finansowej. Okazuje si, i opinie na
ten temat wrd inwestorw s podzielone. Zwolennicy stosowania AT na FOREXIE
popieraj swe wypowiedzi jednymi argumentami, przeciwnicy stosowania AT sigaj po
argumenty innego rodzaju. Gwn przyczyn braku zastosowania AT na tym rynku
wedle drugiej grupy jest brak informacji o obrotach. Brak dokadnych informacjach o
wielkoci obrotu w poszczeglnych dniach handlu jest jedynie problemem przy
stosowaniu wskanikw AT, w ktrych wykorzystuje si informacj o wolumenie, czy tez
obrocie. Pamitajmy jednak, i AT jest dziedzin o wiele bogatsz, ni tylko sam zbir
wskanikw statystycznych. I tutaj wanie pojawiaj si argumenty zwolennikw
stosowania AT na FOREXIE. Ta grupa inwestorw (do ktrej zaliczam si rwnie ja)
wskazuje, i olbrzymia pynno rynku, brak podmiotw dominujcych, powizania
pomidzy poszczeglnymi krosami walutowymi oraz wiele innych aspektw przemawia
wanie za stosowaniem AT w czystej postaci czyli
obserwowania trwaoci trendw,
zmian trendw, okresw konsolidacji, wybi z konsolidacji, itp. Elementw.
Z klasycznych definicji AT wynika, i metoda ta ma zastosowanie na rynkach, na ktrych
dziaaj procesy masowe. To statystyczne sformuowanie wskazuje nam, i im bardziej
pynny rynek, im bardziej rozproszona populacja uczestnikw rynku, im mniejszy wpyw
na rynek maj pojedynczy inwestorzy, tym AT daje lepsze wyniki. Niewtpliwie FOREX
jest najbardziej pynnym rynkiem finansowym na wiecie Odnosi si to w szczeglnoci
do kilku gwnych par walut takich jak: Eur/Usd (na ktrym skupia si ponad 60%
obrotu), Usd/Jpy czy Gbp/Usd. Dzienne obroty na FOREXIE na wszystkich parach walut
szacowany jest obecnie na okoo1,6-1,7 biliona Dolarw. Z tego wynika, e na
najbardziej popularnym rynku, jakim jest Eur/Usd obrt dzienny wynosi okoo 1 bilion
Dolarw. Daje to przecitnie ponad 10 milionw Dolarw obrotu na sekund. To
naprawd bardzo duo. Ilo transakcji jest przeogromna. Wpyw pojedynczych
uczestnikw rynku na notowania znikomy. Mamy wic podstaw twierdzi, i rynek
podlega procesom masowym. miao mona postawi odwan tez, i w niektrych
aspektach analiza techniczna na rynku walutowym jest o wiele bogatsza ni AT na
rynkach kapitaowych. Po pierwsze rynek niedwiedzia oraz rynek byka s symetryczne
(na FOREXIE nie ma ogranicze zawierania krtkiej pozycji, jak to ma miejsce na wielu
giedach papierw wartociowych tzw. tick-up). To powoduje, e trendy w obie strony
wygldaj tak samo. Po drugie wikszo kursw walut podlega zalenoci funkcyjnej
(nie koniecznie liniowej) oraz silnym korelacjom. Oznacza to, i obserwowanie
pojedynczego wykresu (na przykad Eur/Usd) bez spogldania na pozostae gwne pary
walut, prowadzi do bdnych interpretacji trendw, wspar, oporw, formacji.
Jeli wemiemy tylko pi najwaniejszych walut wiatowych, to otrzymamy 10
kombinacji par walut oraz 10 ich odwrotnoci. Jednak tylko cztery kursy s od siebie
niezalene s to kursy podstawowe. Naleaoby raczej napisa, i kursy podstawowe nie
s zalene funkcyjnie (nie koniecznie liniowo), gdy i tutaj wystpuj czsto silne
korelacje. Wszystkie pozostae kursy s funkcyjn kombinacj czterech podstawowych.
Dlatego te wszelkiego rodzaju analizy (w tym i analiz techniczn AT) powinno si
rozpatrywa uwzgldniajc te zalenoci. Przyjmujc, i podstaw AT jest analizowanie
ksztatw wykresw, analiz graficzn FOREXU powinno si wic przeprowadza w
oparciu o macierz wykresw.

www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

W ten sposb powstaje nam wielowymiarowa analiza techniczna WAT.


Jak ju wczeniej wspomniaem AT na rynku walutowym jest o wiele bogatsza ni na
rynku papierw wartociowych. Co prawda nie dysponujemy tutaj informacjami o
wielkoci obrotw, jak na rynkach giedowych, co uniemoliwia nam stosowanie
wskanikw opartych na wolumenie oraz na obrocie. Jednak pokazana wczeniej
zaleno pomidzy parami walut z nawizk rekompensuje nam t niedogodno.
Jeli do grona walut wczymy Zotego polskiego, to konieczne bdzie okrelenie kursu
podstawowego, jakim jest Usd/Pln. Wszystkie pozostae bd tylko kombinacj kursu
Usd/Pln oraz wczeniej zdefiniowanych kursw podstawowych. Przykadowo kurs Eur/Pln
bdzie iloczynem Usd/Pln oraz Eur/Usd.
Jeli wic znajdziecie Pastwo w prasie ekonomicznej prognozy kursw walut stawiane
przez znanych ekonomistw, i jeli zdarzy si przykadowo taka oto prognoza: Eur/Usd =
1,15; Usd/Pln = 4,00 oraz Eur/Pln = 4,50, to znak i albo dziennikarz notujcy
wypowied ekonomisty si przesysza, albo w ekonomista nie potrafi mnoy i dzieli.
Oczywiste jest bowiem, i przy zaoeniu, e kurs Eur/Usd bdzie wynosi 1,15 oraz kurs
Usd/Pln bdzie wynosi 4,00, kurs Eur/Pln MUSI wynosi 4,60. Innej moliwoci nie ma.
Niestety tego typu nieprawidowe prognozy pojawiaj si do czsto na amach prasy
codziennej.

www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

EUR

EUR

USD

GBP

USD

GBP

CHF

JPY

Podstawowy
Eur/Usd

Wyliczany z
podstawowych
Eur/Gbp = (Eur/Usd) /
(Gbp/Usd)

Wyliczany z
podstawowych
Eur/Chf = Eur/Usd *
Usd/Chf

Wyliczany z
podstawowych
Eur/Jpy = Eur/Usd *
Usd/Jpy

Odwrotno
podstawowego
Usd/Gbp = 1 /
(Gbp/Usd)

Podstawowy
Usd/Chf

Podstawowy
Usd/Jpy

Wyliczany z
podstawowych
Gbp/Chf = Usd/Chf *
Gbp/Usd

Wyliczany z
podstawowych
Gbp/Jpy = Usd/Jpy *
Gbp/Usd

Odwrotno
podstawowego
Usd/Eur = 1 /
(Eur/Usd)
Odwrotno
podstawowego
Gbp/Eur = 1 /
(Eur/Gbp)

Podstawowy
Gbp/Usd

CHF

Odwrotno
wyliczanego
Chf/Eur = 1 / (Eur/Chf)

Odwrotno
podstawowego
Chf/Usd = 1 /
(Usd/Chf)

Odwrotno
wyliczanego
Chf/Gbp = 1 /
(Gbp/Chf)

JPY

Odwrotno
wyliczanego
Jpy/Eur = 1 / (Eur/Jpy)

Odwrotno
podstawowego
Jpy/Usd = 1 /
(Usd/Jpy)

Odwrotno
wyliczanego
Jpy/Gbp = 1 /
(Gbp/Jpy)

Wyliczany z
podstawowych
Chf/Jpy = (Usd/Jpy) /
(Usd/Chf)
Odwrotno
wyliczanego
Jpy/Chf = 1 / (Chf/Jpy)

Ostatnim elementem, na ktry warto zwrci uwag jest fakt wystpowania wspar lub
oporw na wielu wykresach par walut jednoczenie. W sytuacji, gdy na kilku wanych
parach walut dostrzegamy nakadajce si w czasie opory oraz wsparcia, moemy by
bardziej pewni zadziaania sygnau pyncego z AT. W sytuacji innej, gdy tylko na jednym
wyizolowanym wykresie kursu walutowego dostrzeemy jak formacj analizy
technicznej, lecz na pozostaych parach walut nie bd widoczne adne znaczce opory
oraz wsparcia, to sygna taki bdzie mao wiarygodny.

Wielowymiarowa Analiza Techniczna WAT przykady


powiza
Dzi w ramach omwienia WAT przedstawi kilka historycznych przykadw powiza
wykresw oraz sygnaw Analizy Technicznej pyncych z rnych rynkw walutowych.
Przeledmy przykadowe ksztaty wykresw kursw par walut znajdujcych si w
macierzy. Jeli wemiemy najwaniejszy kurs jakim jest Eur/Usd i zaznaczymy na tym
wykresie najwaniejsze daty (minima i maksima lokalne, momenty przeamania trendw,
wspar, oporw, itp.) , to wiele tych samych dat pojawi nam si na pozostaych
wykresach, na ktrych rwnie zaznaczymy wane wydarzenia. Przykadowo:
1. Data 21 czerwca 2002. W okresie tym na wykresie Eur/Usd doszo do przebicia w gr
bardzo wanego oporu umieszczonego na wysokoci 0,9600. Przebicie tego poziomu
byo wyranym sygnaem odwrcenia wieloletniego trendu umacniania Dolara. W tym
samym czasie na wykresie Usd/Jpy doszo do przeamania bardzo wanej linii trendu
wzrostowego Dolara. Od tej chwili Jen zacz umacnia si wzgldem Dolara. Zaraz
potem 19 lipca 2002 na wykresie Eur/Usd doszo do powstania lokalnego szczytu
(1,0176) a na wykresie Usd/Jpy doszo do lokalnego minimum (115,57). Jak si
pniej okazao poziomu 116 Jenw mocno broni (i poleg przy obronie) Bank
Centralny Japonii (BoJ) skupujc olbrzymie iloci Dolarw z rynku ilekro kurs Dolara
spadnie w te okolice.
2. Data 21 czerwca jest te widoczna na wykresie Gbp/Usd. W tym okresie doszo
bowiem do powstania silnego sygnau wybicia si kursu Gbp/Usd z wielomiesicznego
trjkta oraz pokonania szczytu z padziernika 2001. Tym samym zapocztkowany
zosta trend rosncy Funta wzgldem Dolara.
3. Z bliszych dat na uwag zasuguje 7 marca 2003. W tym czasie na wykresie Usd/Jpy
ponownie kurs zbliy si do poziomu 116 Jenw i ponownie BoJ wzmg interwencj
na rynku, skupujc traccego na sile Dolara. Zaraz potem na rynku Eur/Usd Euro
stracio wzgldem Dolara (umacniajcego si w tym czasie wzgldem Jena) 3 figury w
dwa tygodnie. Osabienie Euro do Dolara zakoczyo si 21 marca w chwili gdy na
rynku Usd/Jpy nie udao si pokona szczytu z poowy lutego 2003. Tym samym na
rynku Usd/Jpy po raz kolejny musiao doj do testowania poziomu 116 Jenw, a kurs
Euro dalej mg si umacnia wzgldem Dolara.
4. 23 maja na rynku Usd/Jpy doszo do wyranego przeamania poziomu 116 Jenw.
Wydawao si, e BoJ poleg i zaniecha interwencji w celu osabienia Jena. W tym
czasie kurs Eur/Usd poszed w gr o ponad 3 figury. Jednak BoJ z maym
opnieniem cign z rynku kilkadziesit miliardw Dolarw i wycign kurs
Usd/Jpy o prawie 5 figur w gr. To przeoyo si na osignicie w okresie 30 maja
2003 20 czerwca 2003 kilku szczytw notowa na poziomie 1,19 i od tego
momentu Dolar odzyskiwa siy.
Mona byo wtedy postawi tez, i z racji
poruszania si Usd/Jpy w rosncym klinie moliwe byy dwa scenariusze. Jeli
pokonany zostanie poziom 122 Jenw, obawa o realizacje formacji RGR zostanie
oddalona na duszy termin. Wtedy te Dolar moe zyska do Euro i kurs moe spa

10/32
www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

nawet w okolice 1,05. Jeli szczyt na wysokoci 122 Jenw za Dolara nie zostanie
pokonany i kurs Jena zacznie zyskiwa, w tym samym czasie powinna zakoczy si
obnika kursu Eur/Usd. Jak wiemy zrealizowa si drugi scenariusz.
5. 20-21 sierpnia 2003 na rynku Eur/Jpy doszo do przeamania linii trendu
wzrostowego; 15 wrzenia nastpi powrt do przebitej linii trendu nieudany powrt
nad lini. Kilka dni pniej na rynku Usd/Jpy doszo do przeamania linii szyi RGR (1819 wrzenia 2003).
6. Kilka dni pniej na wikszoci rynkw doszo do otwarcia luk po weekendzie.
Poniej przykadowe wykresy kursw walutowych z zaznaczonymi datami wsplnymi
kolor zielony.

11/32
www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

Wykresy tygodniowe
E
U
R
/U
S
D
(1:1)(1.1500,1.1640,1.1430,1.1640)
30.05.203

1.2
1.21
1.20
1.19
1.18
1.17
1.16
1.15
1.14
1.13
1.12
1.1
1.10
1.09
1.08
1.07
1.06
1.05
1.04
1.03
1.02
1.01
1.0
0.9
0.98
0.97
0.96
0.95
0.94
0.93
0.92
0.91
0.90
0.89
0.8
0.87
0.86
0.85
0.84
0.83
0.82
0.81

10.10.203

20.06.203

25.07.203

07.1.203
26.09.203

07.03.203
18.07.203

05.09.203
21.03.203
15.1.202

19.07.202

13.12.202
21.06.202

21.09.201

01.02.202
06.07.201

Jul

A
ug

S
ep

O
ct

N
ov

D
ec

202

M
ar

A
pr

M
ay

Jun

Jul

A
ug

S
ep

O
ct

N
ov

D
ec

203

F
eb

M
ar

A
pr

M
ay

Jun

Jul

A
ug

S
ep

12/32
www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

O
ct

N
ov

D
ec

204

EUR/JPY (1:1) (125.920, 126.670, 124.160, 126.580)

144
143
142
141
140
139
138
137
136
135
134
133
132
131
130
129
128
127
126
125
124
123
122
121
120
119

30.05.2003

18.07.2003

05.09.2003

04.01.2002

20.09.2002

21.06.2002

118
117
116
115

06.04.2001
14.12.2001

114
113
112
111
110

08.03.2002

109
108
107
106
105
104
103
102
Jul

01.06.2001

Aug

Sep

Oct

Nov

Dec

2002

Mar

Apr

May

Jun

Jul

Aug

Sep

Oct

Nov

Dec

2003

Feb

Mar

Apr

May

Jun

Jul

Aug

Sep

13/32
www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

Oct

Nov

Dec

2004

E U R /G B P

(1 :1 ) (0 .6 8 7 0 0 , 0 .6 9 4 8 0 , 0 .6 8 5 6 0 , 0 .6 9 4 8 0 )
3 0 .0 5 .2 0 0 3

0 .7 3 0

2 5 .0 7 .2 0 0 3
1 0 .1 0 .2 0 0 3

0 .7 2 5
0 .7 2 0
0 .7 1 5
0 .7 1 0
0 .7 0 5
0 .7 0 0

0 7 .0 3 .2 0 0 3

0 .6 9 5
0 .6 9 0
0 .6 8 5

2 7 .0 6 .2 0 0 3
3 1 .1 0 .2 0 0 3

0 .6 8 0
0 .6 7 5
0 .6 7 0
0 .6 6 5

2 1 .0 6 .2 0 0 2

0 .6 6 0
0 .6 5 5
0 .6 5 0
0 .6 4 5

1 7 .0 8 .2 0 0 1

0 .6 4 0
0 .6 3 5
0 .6 3 0

1 5 .0 6 .2 0 0 1

0 .6 2 5
0 .6 2 0
0 .6 1 5
0 .6 1 0
0 .6 0 5
0 .6 0 0
0 .5 9 5

0 1 .0 6 .2 0 0 1

0 .5 9 0

0 6 .0 7 .2 0 0 1

0 .5 8 5
J u l A u g S e pO c t N o v D e c2 0 0 2

M a r A p r M a y J u n J u l A u g S e p O c t N o v D e c 2 0 0 3F e b M a rA p r M a y J u n J u l A u g S e pO c t

14/32
www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

N o vD e c 2 0 0 4

G
BP/USD(1:1)(1.67390,1.67870,1.66370,1.67590)

1.73
1.72
1.71

31.10.2003
20.06.2003

1.70
1.69
1.68
1.67

31.01.2003

1.66
1.65
1.64

26.09.2003

1.63
1.62
1.61

15.11.2002

1.60

19.07.2002

1.59
1.58
25.07.2003

1.57
1.56
29.08.2003

1.55
1.54

11.04.2003

1.53
1.52
1.51

23.08.2002
05.10.2001

1.50

21.06.2002

1.49
1.48

03.05.2002

1.47
1.46
1.45
1.44
1.43
1.42
1.41
1.40
01.02.2002

1.39
1.38
1.37

15.06.2001

Jul

Aug

Sep

O
ct

Nov

Dec

2002

M
ar

Apr

M
ay

Jun

Jul

Aug

Sep

O
ct

Nov

Dec

2003

Feb

M
ar

Apr

M
ay

Jun

Jul

Aug

Sep

15/32
www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

O
ct

Nov

Dec

2004

U
S
D
/C
H
F
(1:)(1
.3680
,1
.37
530
,1
.34
630
,1.346
30)
0
6.0
7.2
01

1.80

1.75

01
.0
2
.02

1.70

1.65

1.60

2
0.9.2
02

21
.09
.201

1.5

1.50

1.45
2
1.0
3.2
03

21
.0
6.2
02

18
.07
.2
03
0
7.1.203

1.40

1.35
25
.07
.203
07
.0
3
.2
03

1.30

10
.10
.203
30.5.203

1.25
Ju
l

A
ug

S
ep

O
ct

N
o
v

D
ec

202

M
ar

A
p
r

M
a
y

Jun

Jul

A
ug

S
ep

O
ct

N
o
v

D
ec

2
03

F
e
b

M
a
r

A
p
r

M
ay

Ju
n

Ju
l

A
ug

S
ep

16/32
www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

O
ct

N
ov

D
ec

204

U S D /J P Y (1 :1 ) (1 0 9 .5 0 0 , 1 0 9 .6 4 0 , 1 0 7 .8 8 0 , 1 0 8 .7 1 0 )

137

0 1 .0 2 .2 0 0 2

136
135
134
133
132
131
130
129

6 .0 4 .2 0 0 1

0 6 .0 7 .2 0 0 1

1 4 .1 2 .2 0 0 1

1 7 .0 5 .2 0 0 2

128

1 8 .1 0 .2 0 0 2

127
0 6 .1 2 .2 0 0 2

0 8 .0 3 .2 0 0 2

126
125
124

2 1 .0 6 .2 0 0 2

123

2 1 .0 3 .2 0 0 3

122
121
120
119

1 5 .1 1 .2 0 0 2

118

0 1 .0 6 .2 0 0 1

117
116
0 7 .0 3 .2 0 0 3

1 9 .0 7 .2 0 0 2

2 1 .0 9 .2 0 0 1

115
2 3 .0 5 .2 0 0 3

114
113

1 9 -2 6 .0 9 .2 0 0 3

0 7 .1 1 .2 0 0 3

112
111
110
109
108

3 1 .1 0 .2 0 0 3

107
106

Jul

A ug

Sep O ct

N ov

D ec 2002

M ar

Apr

M ay

Ju n J u l

Aug

S ep O ct

Nov

D ec 2003 F eb M ar Apr M ay

Jun

Jul

Aug

Sep O ct

17/32
www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

N ov Dec

2004

EUR/CHF (1:1) (1.57180, 1.57460, 1.56540, 1.56760)


1.580
1.575
1.570
07.11.2003

1.565
1.560

04.05.2001

1.555
1.550
1.545
1.540
1.535
1.530
18.07.2003

1.525
1.520
1.515
1.510
1.505
1.500

11.04.2003

1.495
1.490
1.485
1.480
1.475
1.470
1.465
1.460
1.455
1.450
1.445
1.440
1.435

21.09.2001

Jul

Aug

Sep Oct

1.430
Nov

Dec 2002

Mar

Apr

May

Jun

Jul

Aug

Sep Oct

Nov

Dec

2003

Feb Mar Apr

May

Jun

Jul

Aug

Sep Oct

18/32
www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

Nov Dec

2004

Wykresy
20.06.2003 dzienne

10.10.2003
EU
R/USD(1:1)(1.15160,1.16440,1.15010,1.16440)
1.195
1.190
24.10.2003

09.10.2003

1.185
1.180
1.175
1.170
1.165
1.160

25.07.2003

1.155
1.150

03.11.2003

1.145

22.09.2003

1.140
1.135

07.11.2003

1.130
1.125
1.120
16.07.2003

1.115

01.08.2003

1.110
1.105
1.100
1.095
1.090
1.085
1.080
1.075
03.09.2003

19

26

2
June

16

23

30
July

14

21

28

4
August

11

18

25

1.070
1
Septem
ber

15

22

29

6
O
ctober

13

20

27

3
N
ovem
ber

10

19/32
www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

17

24

03

E U R /J P Y (1 :1 ) (1 2 5 .1 8 0 , 1 2 6 .6 7 0 , 1 2 4 .9 6 0 , 1 2 6 .5 8 0 )

1 4 2 .0
1 4 1 .5
1 4 1 .0
1 4 0 .5
1 4 0 .0
1 3 9 .5
1 3 9 .0
1 3 8 .5
1 3 8 .0
1 3 7 .5
1 3 7 .0
1 3 6 .5
1 3 6 .0
1 3 5 .5
1 3 5 .0

3 0 .0 5 .2 0 0 3

2 9 .0 7 .2 0 0 3

1 3 4 .5
1 3 4 .0
1 3 3 .5
1 3 3 .0
1 3 2 .5
1 3 2 .0

1 3 .0 9 .2 0 0 3

1 8 .0 7 .2 0 0 3

1 3 1 .5
1 3 1 .0
1 3 0 .5
1 3 0 .0
1 2 9 .5
1 2 9 .0

2 3 .1 0 .2 0 0 3
2 0 .0 8 .2 0 0 3

1 5 .0 7 .2 0 0 3

1 2 8 .5
1 2 8 .0
1 2 7 .5
1 2 7 .0
1 2 6 .5
1 2 6 .0
1 2 5 .5
1 2 5 .0
0 3 .0 9 .2 0 0 3

1 2 4 .5
1 2 4 .0

1 0 .1 1 .2 0 0 3

1 2 3 .5
1 2 3 .0

26

2
9
June

16

23

30
7
J u ly

14

21

28

4
11
August

18

25

1
8
15
S e p te m b e r

22

29

6
13
O c to b e r

20

27

3
10
17
N ovem ber

20/32
www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

24

EU
R
/G
B
P(1:1)(0.691200,0.694800,0.690300,0.694800)
0.728
0.727
0.726
0.725
0.724
0.723
0.722
0.721
0.720
0.719
0.718
0.717
0.716
0.715
0.714
0.713
0.712
0.711
0.710
0.709
0.708
0.707
0.706
0.705
0.704
0.703
0.702
0.701
0.700
0.699
0.698
0.697
0.696
0.695
0.694
0.693
0.692
0.691
0.690
0.689
0.688
0.687
0.686
0.685
0.684
0.683
0.682
0.681
0.680
0.679
0.678
0.677

26.05.2003

23.07.2003
09.10.2003

04.09.2003
26.06.2003

07-08.07.2003

31.10.2003

05.11.2003

19

26

2
June

16

23

30
July

14

21

28

4
A
ugust

11

18

25

1
S
eptem
ber

15

22

29

13

20

27

O
ctober

21/32
www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

3
N
ovem
ber

10

17

24

GBP/USD(1:1) (1.66610, 1.67870, 1.66410, 1.67590)


30.10.2003

1.715
1.710
1.705

17.06.2003

1.700
22.10.2003

1.695
1.690
1.685
1.680
1.675
1.670
1.665
1.660
1.655

07.11.2003

1.650
1.645

19-22.09.2003

1.640

29.07.2003

1.635
1.630
1.625
1.620
1.615
1.610

17.09.2003

1.605
1.600
1.595
1.590

16.09.2003

1.585
1.580
1.575

21.07.2003

1.570
1.565
1.560

26.08.2003

02.09.2003

1.555
1.550

26

2
June

16

23

30
July

14

21

28

4
August

11

18

25

1
8
September

15

22

29

6
October

13

20

27

22/32
www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

3
10
November

17

24

U S D /J P Y ( 1 :1 ) (1 0 8 .7 0 0 , 1 0 9 .2 0 0 , 1 0 8 .5 9 0 , 1 0 8 .7 1 0 )
1 2 1 .5

3 1 .0 7 .2 0 0 3

1 2 1 .0

3 0 .0 6 .2 0 0 3

1 2 0 .5

3 0 .0 5 .2 0 0 3

1 2 0 .0
1 1 9 .5
1 1 9 .0
1 1 8 .5
1 1 8 .0
1 1 7 .5
1 1 7 .0
1 8 .0 9 .2 0 0 3

1 5 .0 7 .2 0 0 3

1 1 6 .5
1 1 6 .0
1 1 5 .5
1 1 5 .0

.0 5 .2 0 0 3

1 1 4 .5
1 1 4 .0
1 1 3 .5
1 9 -2 2 .0 9 .2 0 0 3

1 1 3 .0
1 1 2 .5
1 1 2 .0

0 3 .1 1 .2 0 0 3

1 1 1 .5
1 1 1 .0
1 1 0 .5
1 1 0 .0
1 0 9 .5
1 0 9 .0
1 0 8 .5
1 0 .1 0 .2 0 0 3

1 0 8 .0
1 0 7 .5

2 9 .1 0 .2 0 0 3

1 0 7 .0
19

26

2
9
June

16

23

30
7
J u ly

14

21

28

4
11
A ugust

18

25

1
8
15
S e p te m b e r

22

29
6
13
O c to b e r

20

27

23/32
www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

3
10
17
N ovem ber

24

29.08.2003

U
S
D
/C
H
F(1:1)(1.36110,1.36320,1.34630,1.34630)
1.435

26.08.2003

1.430
1.425
1.420
1.415
1.410
1.405

16.07.2003

1.400
1.395
1.390

07.11.2003

1.385
1.380
1.375
1.370
1.365
1.360
1.355

03.11.2003

1.350
1.345
1.340
1.335

25.07.2003

1.330
1.325
1.320
1.315
1.310
1.305
09.10.2003

1.300

24.10.2003

1.295
1.290
1.285
1.280
1.275
1.270
19

26

2
June

16

23

30
July

14

21

28

4
A
ugust

11

18

25

1
S
eptem
ber

15

22

29

13

20

27

O
ctober

24/32
www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

3
N
ovem
ber

10

17

24

Przykadw takich mona poda znacznie wicej. Zachcam do samodzielnej pracy i do


samodzielnego wycigania wnioskw. Jeli jeszcze dodam, i analiza techniczna (a raczej
wielowymiarowa analiza techniczna) jest tylko czubkiem gry lodowej, jednym z
elementw potrzebnych do podejmowania decyzji inwestycyjnych na rynku walutowym,
to bdzie to kolejny argument przemawiajcy za duo wikszym bogactwem metod
analitycznych na FOREXIE ni na rynkach kapitaowych. A te inne elementy? No c,
mona ich wymienia cae mnstwo. Ot chociaby Teori Parytetu Stp Procentowych (w
skrcie - jaki kurs waluty oraz zmiany tego kursu rwnowa stopy procentowe
obowizujce w danych walutach), Teoria Oczekiwa Rynkowych, itd., itp. Jeszcze raz
zachcam do samodzielnej pracy analitycznej. Moliwoci inwestycyjne na rynku
walutowym s naprawd przebogate.

Wielowymiarowa
Analiza
podstawowe definicje

Techniczna

WAT

W dwch poprzednich odcinkach Akademii przedstawiem w zarysie sposoby


wykorzystania powiza kursw walutowych do oceny siy trendu, wsparcia, oporu na
rynku dominujcym, na ktrym przeprowadzamy transakcje. Uywaem kilku poj, ktre
do tej pory nie byy zdefiniowane. Dzi postaram si poda kilka najistotniejszych
informacji na ten temat.
Najistotniejsze w caej analizie jest przeprowadzenie porwnania ukadu linii
wspar/oporw oraz linii trendu na kilku rynkach powizanych. Dla uproszczenia w
pierwszej fazie analiz wystarczy skoncentrowa uwag na dwch rynkach, ktre cechuje
wystpowanie w tym samym czasie, lub z lekkim opnieniem dokw i grek.
Rozrniam trzy typy powiza midzy rynkami:
- powizanie opr-opr; wsparcie-wsparcie lub opr/wsparcie,
- powizanie opr/wsparcie linia trendu,
- powizanie linia trendu linia trendu.
Poniej podam obrazkow interpretacj tych powiza oraz poka przykady, gdy dane
powizanie nie wystpuje.
1. Wsparcie - opr - brak powizania

25/32
www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

1,2

Linia wsparcia na grnym rysunku


nie jest zwiazania z
adna linia oporu na rysunku dolnym
Nawet zatrzymanie kursu grnego na
linii wsparcia
nie powinno zapobiec przebiciu
poprzedniego szczytu na rysunku
dolnym

0,8

0,6

0,4

0,2

Pierwszy obrazek przedstawia brak powizania rynkw w rozpatrywanym okresie.


Czerwona linia (grna) uksztatowaa wsparcie, natomiast niebieska linia (dolna) w tym
samym czasie nie wyksztatowaa adnego oporu ani wsparcia. Obydwa rynki mog wic
poda swoimi ciekami nie ogldajc si na ssiada.
Inaczej wyglda sprawa w przykadzie drugim.
2. Wsparcie - opr powizanie
1,2

Linia wsparcia na grnym rysunku


jest zwiazania z
linia oporu na rysunku dolnym
Zatrzymanie kursu grnego na linii
wsparcia
powinno zapobiec przebiciu
poprzedniego szczytu na rysunku
dolnym.
Przebicie wsparcia/oporu na jednym
rynku powinno spowodowa
przebicie oporu/wsparcia na drugim

0,8

0,6

0,4

0,2

Tutaj mamy przykad powizania wsparcia (czerwona linia) z oporem (niebieska linia) na
dwch rynkach. Jeli na dodatek powizanie to jest lekko przesunite w czasie, to
przykadowe odbicie si linii niebieskiej od oporu i w nastpstwie ruch w d powinien z

26/32
www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

wikszym prawdopodobiestwem przeoy si na zatrzymanie spadku linii czerwonej


wanie na wyksztatowanym wsparciu - patrz linie przerywane.
Kolejny przykad to powizanie linii trendu.
3. Linie trendu powizanie
Na poniszym rysunku mamy przykad powiza linii trendu. Linia czerwona opada w d
poniej swej linii trendu. Linia niebieska wznosi si w gr powyej swej linii trendu.
Odbicia od linii trendu na obydwu rynkach powinny odbywa si w tym samym momencie
lub z maym przesuniciem czasowym. Jeli uda si znale tak powizane linie trendu,
to mamy szans trafniej okreli si danego trendu na pojedynczym rynku.
1,2

0,8

Linia trendu spadkowego na grnym


rysunku jest zwiazania z
linia trendu wzrostowego na rysunku
dolnym
Przeamanie linii trendu na rysuku
grnym powinno spowodowa
przeamanie lini trendu na rysunku
dolnym

0,6

0,4

0,2

Jeli bowiem na jednym z powizanych rynkw dojdzie do przeamania linii trendu,


bdziemy mieli wiksze prawdopodobiestwo tego, i na drugim rynku take dojdzie do
przeamania linii trendu. Lub inaczej, e takie przeamanie nie bdzie przeamaniem
faszywym, lecz bardziej trwaym.
Moe si jednak zdarzy, e dwa rynki silnie ze sob powizane w danym okresie czasu
nie maj powizanych linii trendu tak jak to przedstawia przykad 4.
4. Linie trendu - brak powizania
W takim przypadku nie mamy adnej dodatkowej informacji na temat tego, czy widoczna
linia trendu spadkowego obroni si, czy te zostanie przeamana. Mao tego nie wiemy
czy jeli zostanie ta linia przeamana, to czy bdzie to wiarygodny sygna, czy tylko
faszywy, po czym rynek zawrci poniej przeamanej linii. Myl, i kady z nas spotka
si z sytuacj, gdy na jakim rynku jedne linie trendu dziaaj bez zarzutu a przez inne
linie trendu rynek przechodzi w obie strony jak przez maso czyli tak jakby ta linia nie
istniaa. Odpowied jest prosta jeli na innych rynkach powizanych nie da si
wyrysowa odpowiadajcej linii (poziomej lub ukonej trendu), to faktycznie ta linia na
naszym rynku NIE ISTNIEJE. Przypadek, e kilka razy kurs odbi si od tej linii. Formalnie
tej linii tam nie ma.

27/32
www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

1,2

0,8

Linia trendu spadkowego na grnym


rysunku nie jest zwiazania z adn
linia trendu na rysunku dolnym
Jednakowe szanse przeamania lub
odbicia si od linii trendu na grnym
rysunku - brak sygnaw z rynku
powizanego

0,6

0,4

0,2

Ostatnim przykadem w dzisiejszym odcinku jest powizanie linii ukonych (trendu) z


liniami poziomymi (wsparcie/opr).

5. Wsparcie - opr - linia trendu powizanie


1,2

0,8

Linia trendu spadkowego na grnym


rysunku jest zwiazania z
linia wsparcia na rysunku dolnym
Przeamanie linii trendu/wsparcia na
jednym rynku powinien spowodowa
przeamanie linii wsparcia/trendu na
drugim

0,6

0,4

0,2

Na powyszym rysunku mamy wyrane powizanie linii trendu spadkowego oraz linii
wsparcia. Przeamanie wsparcia lub linii trendu powinno przeoy si na drugi rynek.

28/32
www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

Wan informacj jest to i badajc powizania linii zauwayem e bardziej wiarygodne


s powizania linii poziomych - czyli wspar i oporw ni linii ukonych. Powizania linii
ukonych s mniej wiarygodne. Na razie jeszcze nie wiem co jest tego powodem.
To tyle na dzi. W kolejnych odcinkach przedstawi kolejne typy powiza. Sprbuj
wyjani, jak mona obserwowa wzajemne powizania na trzech rynkach jednoczenie.
Jak wiemy bowiem dwa kursy podstawowe na przykad Eur/Usd oraz Gbp/Usd tworz
kurs trzeci Eur/Gbp, ktry jest ilorazem dwch pierwszych. A jeli tak, to ruchy cen
musz si odbywa w ramach trjkta. Jeli na dwch z trzech rynkw doszo do zmiany,
to niekoniecznie musi si to przeoy na zmiana na rynku trzecim. Jeli jednak na
jednym rynku dojdzie do istotnej zmiany, to powinno to si przeoy na zmian na
ktrym z dwch pozostaych rynkw. Podam wic krtki przykad i na tym zakocz
zachcajc do czytania kolejnych odcinkw Akademii
A oto przykad. Wemy wspomniane trzy kursy walutowe: Eur/Usd, Gbp/Usd i Eur/Gbp.
Jeli na rynku Gbp/Usd doszo do wanego ruchu (na przykad przeamanie wsparcia) a
na dwch pozostaych jest spokj, to naley oczekiwa podobnego ruchu na ktrym z
tych dwch. Czekamy i pojawia si przeamanie na Eur/Gbp. Mamy w tym momencie
du pewno, e nie dojdzie do przeamania na Eur/Usd, gdy Gbp/Usd i Eur/Gbp ju si
skompensoway.
To oczywicie bardzo prosty przykad. W nastpnych odcinkach obiecuj pokaza bardziej
skomplikowane przykady wybrane na prawdziwych notowaniach.

Rynek pieniny i walutowy wzajemne powizania


Tu przed wakacjami podczas warsztatw powiconych Foreksowi, ktre odbyy si w
Poznaniu zaprezentowaem suchaczom swoje tezy. Tezy te dotyczyy powiza midzy
rynkiem pieninym i walutowym. Dzi zaprezentuj to jeszcze raz dla tych, ktrzy nie
mieli okazji wtedy uczestniczy we wspomnianych warsztatach.
Jeli uznamy nastpujce fakty:
1. Rynek walutowy oraz pieniny s rynkami cile powizanymi,
2. 90% przepyww na Foreksie, to inwestycje portfelowe,
to prawdziw wydaje si by nastpujca TEZA:
TEZA: To rynek pieniny wpywa na rynek walutowy a nie na odwrt.
Co to oznacza? Dokadnie to, co jest napisane... No dobrze, ale konkretnie. Ot spora
cz analitykw, z jakimi miaem okazj rozmawia sugerowaa odwrotn tez, i Banki
Centralne (w przypadku stp krtkoterminowych) oraz rynek (w przypadku stp
dugoterminowych) dostosowuj stopy procentowe do aktualnego poziomu kursu
walutowego. O ile w przypadku Bankw Centralnych na upartego mgbym si z tym
zgodzi, o tyle w przypadku stp rynkowych moim zdaniem jest dokadnie na odwrt. To
kurs waluty dostosowuje si do biecych rynkowych stp procentowych dla dwch walut
powizanych kursem wymiany. Postaram si to uprawdopodobni w dalszej czci
odcinka Akademii.
Ka analiz przeprowadza si w kilku etapach to podstawy ekonometrii. Najwaniejsze
jest jednak uchwycenie zjawiska na wykresie. Czsto jeden dobrze wykrelony wykres
przekazuje wicej informacji ni kilkanacie stron maszynopisu. Gdy dostrzeemy pewn
prawidowo na wykresie moemy prbowa okreli i opisa j analitycznie uywajc
testw statystycznych. I znowu nie bd zanudza czytelnikw. Nie jest to bowiem
artyku naukowy. Nie wszyscy musz by zainteresowani skomplikowanymi technikami
statystycznymi pomocnymi przy weryfikacji oszacowa.

29/32
www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

Aby nawietli problem proponuj spojrze na nastpujce dwa wykresy:


Pierwszym z nich jest kurs waluty Eur/Usd na tle rnicy w oprocentowaniu Euro i Dolara
dla lokaty 6-miesicznej.
Kurs waluty na tle rnicy w oprocentowaniu
10,0000

1,5000
Stopy wysze w USA - Dolar sabnie

8,0000

Rnica w stopach maleje,


dolar odzyskuje siy
Ale nadal brak zmiany trendu

1,4000
Stopy w USA wysze ni w EUR,
dolar zyskuje na wartoci

1,3000
Stopy w EURwysze ni w USA, dolar
traci na wartoci

4,0000

1,2000

2,0000

1,1000

0,0000

Kurs FX Eur/Usd

Rnica woprocentowaniu

6,0000

1,0000
Rnica w stopach maleje,
moliwa gbsza korekta na FX

-2,0000

0,9000
Stopy w EURwysze ni w USA,
moliwa zmiana trendu na FX

Stopy w EUROnisze ni w USA


moliwa zmiana trendu na FX

10/30/2002

01/23/2002

04/17/2001

07/11/2000

10/05/1999

12/28/1998

03/20/1998

06/12/1997

09/04/1996

11/27/1995

02/20/1995

05/13/1994

08/06/1993

10/28/1992

01/21/1992

04/11/1991

07/03/1990

09/21/1989

0,8000
12/12/1988

-4,0000
Eur 6M- Usd 6M
FXSpot Eur/Usd

Data

Badany okres podzieliem na kilka podokresw:


1. Od 1989 do 1992 roku, kiedy to w USA stopy procentowe byy nisze ni w Europie.
Dolar w tym czasie traci na wartoci w dugim terminie. Okresy korekcyjnych trendw
redniego stopnia ignorujemy.
2. Od 1992 do 1993 roku, kiedy to rnica w stopa procentowych, mimo i nadal
dodatnia na korzy walut europejskich, wyranie malaa. Dolar odzyskiwa wwczas
siy.
3. Od 1993 do 1995 roku, kiedy to rnica w stopach dalej malaa, a na rynku
walutowym mielimy wzrost kursu walut europejskich. Bya to anomalia. Ale inaczej
puapka hossy, gdy nie wzrost nie zosta potwierdzony na rynku pieninym. Zreszt
szczyt na Eur/Usd budowany w tym podokresie nie pokona poprzedniego szczytu.
Zaraz potem na rynku pieninym doszo do spadku stp procentowych w Europie
poniej stp amerykaskich. Pojawi si dugoterminowy sygna zmiany trendu na
rynku walutowym
4. Od 1995 do 2001 roku, kiedy to stopy procentowe dla USD byy wysze ni dla EUR.
Dolar w tym czasie zyskiwa na wartoci. W 2001 roku doszo do ponownego
odwrcenia rl na rynku pieninym i stopy amerykaskie byy nisze ni europejskie.
Nastpowao odwracanie trendu na rynku walutowym. Dolar zacz traci na wartoci.
5. Od 2001 do 2002 roku, kiedy to Dolar traci na wartoci a rnica w stopach
procentowych wzrastaa na korzy Euro.
6. Kocwka 2002 do poowy 2003, kiedy to rnica bya nadal dodatnia dla EUR, ale
malaa. Gdy tworzyem ten wykres w czerwcu napisaem, i moliwa jest gbsza
korekta. I faktycznie korekta taka nadesza.

30/32
www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

7. Obecny okres. Mamy ustabilizowan warto rnicy pomidzy stop 6M dla EUR i
USD. Korekta spadkowa zostaa zahamowana i mamy obecnie do czynienia z now
fal wzrostow na Eur/Usd. Jeli jednak rnica w stopach procentowych znowu
zacznie male, moe mie miejsce kolejna gboka korekta. Lecz trend gwny
powinien by kontynuowany a do chwili, gdy rnica w stopach procentowych nie
stanie si ujemna.
Warto jeszcze spojrze na drugi wykres, na ktrym naoyem kurs waluty i iloraz
oprocentowania Euro i Dolara. Sytuacja jest bardzo podobna. Warto jednak zauway
pewn zgodno. Ilekro stopa procentowa dla EUR bya dwa razy wysza od stopy dla
USD (rok 1992 potem 1993 i teraz 2003) kurs Eur/Usd wynosi za kadym razem okoo
1,20-1,22.

4,0000

1,5000

3,5000

1,4000

3,0000

1,3000

2,5000
1,2000
2,0000
1,1000
1,5000

Kurs FX Eur/Usd

Iloraz oprocentowania Eur 6M i USD 6M

Kurs walutowy na tle ilorazu oprocentowania

1,0000

1,0000

0,9000

0,5000

10/30/2002

01/23/2002

04/17/2001

07/11/2000

10/05/1999

12/28/1998

03/20/1998

06/12/1997

09/04/1996

11/27/1995

02/20/1995

05/13/1994

08/06/1993

10/28/1992

01/21/1992

04/11/1991

07/03/1990

09/21/1989

0,8000
12/12/1988

0,0000

Eur 6M / Usd 6M
FX Spot Eur/Usd

Data

By moe jest to czysty przypadek. By moe nie. Moim zdaniem nie mona mwi o
przypadku. Pienidz pynie tam, gdzie jest trudniej dostpny, gdzie jego cena jest
wysza, gdzie na inwestycjach na rynku pieninym mona wicej zarobi. Dlatego Dolar
traci na wartoci a Euro zyskuje. Podobnie jak zyskuje Funt. Sprawa Jena i Franka jest
odmienna. Tutaj stopy procentowe s ju prawie zerowe i wiele teorii (w tym teoria
parytetu stp procentowych, czy teoria oczekiwa rynkowych) nie radzi sobie w takich
warunkach. To tak, jak fizyka kwantowa nie radzi sobie w opisie stanw osobliwych
(czarne dziury, nieskoczenie wielka masa, nieskoczenie mae rozmiary, itp.). Dla
Japonii i Szwajcarii inne czynniki - poza monetarne wpywaj na kurs walutowy. Ale to
ju temat na inna bajk.
Nie wiem, czy przekonaem czytelnikw do swej tezy. By moe zachciem do
samodzielnego badania tej zoonej materii. Przyznam, i gwnie o to mi chodzio.
Podsumowujc warto zwrci uwag, e rynek walutowy i pieniny tworz jedn cao.
Do tego dochodzi jeszcze nam rynek towarowy i kapitaowy. I to wszystko powinno si
zapia w ramach jednego naczynia poczonego. Dla traderw stosujcych techniki AT nie
ma to wikszego znaczenia. Jednak dla zarzdzajcych olbrzymimi kapitaami (banki
inwestycyjne, banki centralne, due fundusze emerytalne i inwestycyjne oraz
ubezpieczeniowe) wanie tego typu analizy s na porzdku dziennym. Warto wiedzie, e
trend gwny bdzie podtrzymywany wanie przez takich WIELKICH, ktrzy zwyczajnie

31/32
www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73

id tam, gdzie mog wicej zarobi. I nie ma w tym ani adnego spisku, ani
przewrotnoci ani filantropii.

32/32
www.efixpolska.com e-mail: info@efixpolska.com tel.: (61) 843 09 73