Vous êtes sur la page 1sur 12

Ankara Aratrmalar Dergisi n Journal of Ankara Studies

Hakemli Makale Refereed Article


n

Geli tarihi \ Received : 29.03.2015


Kabul tarihi \ Accepted : 17.05.2015

Ankara Halk Mziinin Tarihsel ve Geleneksel Temelleri*


Historical and Traditional Basics of Ankara Folk Music

mer Can SATIR


Yrd. Do. Dr., retim yesi, Hitit niversitesi Gzel Sanatlar Tasarm ve Mimarlk Fakltesi, Mzik Blm, orum
omercans@gmail.com

z
Bu almann ncl amac, Ankarann sahip olduu geleneksel mzik kltrn oluturan tm dinamikleri tarihsel kaynaklar
nda belirleyerek, bu dinamiklerin birbirleriyle olan ilikisi zerinden yrenin mzik yaantsn gzler nne sermektir. Nitekim
bu alma, belgesel tarama (dokman incelemesi) yntemi ile durum saptamaya ynelik bilgilerin kullanld, betimsel erevede
genel durum tespitine ynelik nitel bir aratrmadr. Elde edilen bulgular nda, Ankara halk mzii, merkez ve evre balamnda, iki
temel boyutta varlk gstermektedir. Merkez faktr, iinde barndrd gl Seymen gelenei sayesinde, ehrin mzikal kimliinin
nemli bir belirleyicisi olurken, evre faktr Ankara halk mziinin tek tiplemesindeki en nemli engeldir. Tarihsel srete Ankarada,
yalnzca halk mzii mevcut deildir. Geen yzyln banda yaayan gayrimslim tebaann mzik pratikleri ile Cumhuriyeti kuran
sivil ve askeri brokrasinin Klsik Bat mziinden nce sahiplendikleri alaturka musikinin varl, Ankarann ok kltrl mzik
yaamn kantlar niteliktedir.
Anahtar szckler: Halk mzii, Ankara halk mzii, Seymenlik gelenei, Seymen mzii, Ankara evresi mzik gelenei

Abstract
The primary purpose of this study is to reveal the musical life of the region by identifying all the dynamics constituting the traditional music
culture of Ankara according to historical sources and evaluating the relationship of these dynamics. This is therefore an objective study
concerning the general assessment within the descriptive framework in which information for analyzing the situation is obtained via the
document screening (document review) method. Our findings indicate that Ankara folk music is based on two basic dimensions: central and
environmental. While the central factor is an important determinant of the musical identity of the city due to its strong Seymen tradition,
the environmental factor is the most important obstacle for the standardization of Ankara folk music. Ankara is not all about folk music in
the historical process. The music practices of the non-Muslim subjects who lived in the city at the beginning of the last century together with
the alaturka music embraced by the civilian and military bureaucracy prior to the interest in Classical Western Music together purport to
prove the multicultural musical life in Ankara.
Keywords: Folk music, Ankara folk music, Seymen tradition, Seymen music, Musical tradition in the vicinity of Ankara

* Bu makale, stanbul Teknik niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Mzikoloji ve Mzik Teorisi Bilim Dalnda, Prof. Songl Karahasanolu
danmanlnda gerekletirilen Yeni Ankaral Mzik Anlay ve Elence Pratiklerinin Dnm adl doktora tezine dayandrlarak
hazrlanmtr.
3(1), 1-12, Haziran/June 2015

1n

. C. Satr, Ankara Halk Mziinin Tarihsel ve Geleneksel Temelleri

Giri
Tarihi ve coraf konumu itibaryle birok uygarln ana
yerleimi olan, sosyal ve ekonomik temelde ise zengin bir
kltrel dokuya ve gl bir mzik geleneine sahip olan
Ankara, yklendii derin tarihi birikimle ok katmanl bir
mzik yaamnn tam merkezinde durmaktadr. Nitekim
binlerce yllk medeniyet tarihi iinde yaam olan kltr
tabakalarnn, Ankarann folklorik unsurlarn ve buna
bal gelien pratikleri etkilemesi kanlmazdr. Ksemihal
ve Karsele (1939, s. 6) gre, Ankara halk mzii, Asyadan
her ada gelen ezici kltr dalgalaryla birlikte Eti tabakasn takip eden Frigya, Yunan, Roma, Bizans ve Osmanl kltrnden izler tamaktadr. zellikle bu blgede
hkm sren eski Frigyann milttan nce Anadolunun
nemli bir mzik merkezi olmas; Bizans dnemindeki
Anadolu ile Trklerin egemenliinde gelien Tanbura ile
Pandura, Zurna ile Sirinks, Kaval ile Aulos gibi alglarn
birbirleriyle ilikili olmalar (Ksemihal ve Karsel, 1939,
s. 6) blgedeki mzik geleneinin sahip olduu tarihsel ve
kltrel derinlii kantlamaktadr.
Ankarann mzik folklorunu kayt altna alan eski yazl kaynaklar, ok kltrl bir mzik yaantsn gndeme
tarlar. Buna gre, yaklak yz yl nce, ehirde drt farkl mzik kltrnden sz etmek mmkndr. Bunlardan
ilki, blgenin egemen nfusu olan Mslman Trklerin
mzik yaantsdr. Seymenlik gelenei iinde harmanlanan, kltrel balamda yaygn ve derin bir nitelie sahip
olan bu mzik anlay, ayn zamanda kentin ana akm
mzik pratii olarak karmza kar. Merkezde icra edilen
divan, dz oyun, zeybek, at- bozlak, muhabbet-oturak
ve zil havalarnn tm bu organizasyonun rnleridir.
ehrin ikinci bir kltrel dinamii, Osmanl mziinin
poplerleen yz olan ve belirli bir zmreye hitap eden

alaturka musiki anlaydr. Bu mzik, ehre ilk olarak


Rum ve Ermeni tccarlar eliyle giri yapm, 1920 ylnda Millet Meclisinin almasna mteakip stanbul ve
zmir gibi byk kentlerden gelen askeri ve sivil brokrasi
sayesinde yaygnlk kazanmtr. Burada yaayan Musev,
Ermeni ve Rumlarn kendilerine zg mzik yaantlarysa, Ankarann sahip olduu ok kltrl dokunun ak bir
gstergesidir. Ankarann gizli kalm bir dier mzik kltr ise Mevlev, Bekta ve Rufa tekkelerinde icra edilen
dini mzik pratikleridir. Kentin, modern ncesi dnemdeki kozmopolit mzik yaants ekil 1 zerinde aka
grlebilir.

Seymen Kltrnn Ankara Halk Mziine Etkisi


Seymenlik gelenei Ankara halk mziinin belirleyici
bir faktrdr. Kentteki ana akm halk mzii pratii, bu
organizasyon evresinde ekillenmektedir. Seymenler, kurduklar alay ve musiki meclisleri ile gelenein devamlln ve aktarmn salarlarken, bu ortamlarda icra ettikleri zeybek, divan, dz oyun ve oturak havalar ile yrenin
mzikal kimliini ina etmilerdir. Bu anlamda Seymenlik
geleneini anlamadan Ankarann halk mzii kltrn
deerlendirmeye amak olduka zordur.
Seymenlik geleneinin kkleri Ouz Trklerine kadar
uzanmakla birlikte gnmzdeki grnmnn temellerini 14. yzylda Ankarada devlet kuran Ahilere borludur. Anadolu birliinin henz olumad bu dnemde, Seymenler, Ankara ve evresinde hkm sren Ahi
tekiltnn askeri kanadn oluturmulardr. lerleyen
srete ise bu yap, giderek sivilleerek gnll ve temsili
bir kurum haline gelmitir.1 apolyo (1971, s. 68)ya gre,
tarihsel srete Seymenler, kzlca gn olarak adlandrlan milli felket gnlerinde, bir beyliin ya da devletin

Seymen Gelenei
Alaturka/Osmanl musikisi
Rum, Ermeni ve Musevlerin dini ve
dnyevi mzik yaants

Trk-slam geleneine ait tekke mzii

ekil 1. 20. Yzyln banda Ankarann ok kltrl mzik yaps.

n2

Gnmzde Ankarallar iin Seymenlik gelenei, ztrk (2006, s. 16)n deyimiyle, tad simgesel ierii ve kltrel balamda bir kimlik ve
kiilik ifadesiyle folklorik-turistik olarak dernek ve vakf eliyle gelecek kuaklara aktarlmaktadr.
Ankara Aratrmalar Dergisi 2015, 3(1), 1-12

. C. Satr, Ankara Halk Mziinin Tarihsel ve Geleneksel Temelleri

yklnda; yeni devleti kurmak ve devletin yeni liderini


semek iin toplanmakta ve bunu mteakip Seymen alaylar kurmaktadrlar.2
Bu alaylar apolyo yle betimler:
Seymenlerin toplanaca zaman efeler kahvesinin nne alayn kurulmasnn bir iareti olarak sancak dikilir. Bu bayrak, kenarlar srmal bir bayraktr. Buradan
camiye geilir, dualar okunup kurban kesildikten sonra
alay toplanp harekete geer. Alayn nnde davulcu
ve zurnaclar vardr. algclar beyaz alvar ve srmal camadanlar giymektedir. Bellerinde geni bir mein
silhlk ve bunun iinde tel srmal bir mendil sarkar.
Gslerinde paralar, boynuzlar ve bir takm talar asldr. Zurna ald zaman davullar havaya kalkar, davul
havada iken tokmak vurularak, helezonlar izerek,
yere yatarlar, kalkarlar, bir ayaklar zerinde dnerler,
davullarn havaya kaldrrlar. Sanki gkten ruh arr
gibi garip hareketler yaparlar, sonra omuzlarn kmldatrlar, ayaklaryla zeybek oynar gibi raks yaparlar,
davulu yere doru alarlar, tekrar havaya kaldrrlar,
srarlar, yere diz kerlerdi. ou kez iki davulcu
karlkl oynarlar, deneklerini davulun kasnana
vurarak dokuz adm yrrler ve tekrar geri dnerler.
nc defa davulu hzl alarak ilerlerler, sonra rakslara balanrd. Zurnaclar da durmadan eski havalar
alarlard (apolyo, 1971, ss. 69-70).
Alayn sralann ise yazar yle tasvir etmektedir:
Davulcularn arkasnda en iri yapl efe alayn bayran tamaktadr. Bayran iki tarafnda Blkba
denen yrenin iki mehur kabadays bulunur. Bunlarn nnde yeni yetme denen ocuk efeler ellerinde
som sapl baklarla yrmektedir. Davulcularla efe
sanca arasnda Seymen Baltacs olarak tanmlanan
iki kii vardr. Seymenler sal-sollu iki dizi eklinde
yrmektedirler. Hepsinin elinde tekepala dedikleri
kesici bir let bulunur. Seymen Ba ise, dizili biiminin brakt boluk arasnda yrmektedir. Yannda da
ikinci efe vardr. Yry srasnda Seymen ba klcn
havaya kaldrarak doh,doh diye barr. Buna cevap
olarak tm Seymenler ayn ekilde barr. Devamnda davul ve zurna zeybek almaktadr. Bu srete efeler kllaryla zeybek oynayarak ar ekilde ilerlerler
(apolyo, 1971, s. 70).

Seymen Alaylar, yalnzca kzlca gnlerde deil bayram ve


dn gnlerinde de toplanmaktadr.
Seymenlerin organize ettii dier iki oluum, Divanlar
ve Cmb lemleridir. lk olarak Divanlar, kentin ileri
gelenlerinin, Seymenlerin ve musikiinaslarn kapal bir
meknda toplanp sazl szl muhabbet yaptklar, hiyerarik olarak belirli bir kurallar btn dhilinde ileyen
musiki ortamlardr.
Divnlarda sevk ve idare Aa denilen efe ba tarafndan yaplmaktadr. Aa yksek bir sandalyeye veya
sedire oturarak, ayak verir. Bunun dier bir ismi, divn
aya aldr. Burada dier saz alan kiiler, ancak
kendilerine sra geldii ve izin verildii takdirde almaya balarlar (imek ve Palac, 2001, s. 29).
Divanlarn baat algs balamadr. Bu saza, zilli maa ve
imir kak elik eder. Bu meclisin repertuvar bileenleri ise; Divan, Krat, Muhabbet Havalar, Zil Havalar, Dz
Oyun Havalar, Bozlak ve Attr.
Seymenlerce dzenlenen bir dier organizasyon Cmb
lemleridir. Usull, disiplinli bir muhabbet, edep ve terbiye dairesinde yaplan (Ynetken, 2006, s. 2) bu toplantlar, iinde iki, kadn, mzik ve dans motifleri barndran
bir tip geleneksel elence biiminden ibarettir. Bu ortamda sayg nem tar ve insan ilikileri belirli bir hiyerarik dzende iler. Gen Osmana gre; bu lemde kk
bye sayg gsterir, byk ke riayet eder ve cmb,
karlkl bir sevgi ve gven iinde devam eder. Byklerin
idaresi altnda iilir (Ynetken, 2006, s. 2). Ancak her yer,
bu mzikli toplanty icra etmeye uygun deildir. Cmbe
uygun olmas iin izole edilmi, kenar kede veya kmaz
sokakta bulunan, ses yaltm gl evler tercih edilir.
Ankara delikanllar vaktiyle semt itibaryle ikiye ayrlmlard: Aa yz, Yukar yz efeleri. Yukar yz efe ve
delikanllar, ekseriya Hisarda, kale iinde, kmaz, dip
sokaklardaki ahbap evlerinde toplanr, cmb yaparlard. Bu evlerin duvarlar 3-4 metre kalnlnda olur,
ne zil, ne saz ve ne trky dar szdrmazd... Cmb, gizli yaplrd. Sebebi devriye basar veyahut sofular, mutaassplar ahlk bozuluyor, buna mani olmak
lzmdr diyerek saz almaya, kz oynatmaya msaade etmezler, ona mani olmaya alrlard (Ynetken,
2006, s. 2).

2 En son Alay, 27 Aralk 1919da, Kurtulu Sava iin, Atatrkn Ankaraya geliinde kurulmutur. Zafer sonras ve Cumhuriyet dneminde ise,
Seymen Alaylar, artk bayram ve dn gnlerinde toplanmaktadr.
Ankara Aratrmalar Dergisi 2015, 3(1), 1-12

3n

. C. Satr, Ankara Halk Mziinin Tarihsel ve Geleneksel Temelleri

Cmb lemine girmek, bu ortamda katlmc olarak yer


almak, hi de kolay deildir.
Cmbe her nne gelen alnmazd. Cmbe katlacak genlerin azlar pek olmak lzmd, aksi takdirde bu, ta camideki hocann kulana kadar gider, o da
vaiz esnasnda isim vermeden atar tutard. Cmb
tertipleyen 20-30 delikanl, aralarna kart, sakall delikanllardan da alrlard. Cuma ve Bayram namazlarnda, namazdan nce vaiz, sakal brakacaklar ayaa
kalksn der, birka kii ayaa kalkar, sakal duas olur,
onlar artk, o andan itibaren sakallarna ustura vurdurmazlard, gizli ierlerdi. Cmbte ikiye tvbeliler de
bulunur fakat onlar imez, yalnz oturur, seyrederlerdi. Cmb bu sakall, kart delikanllarn idaresinde
yaplr, gen efeler yallara hizmet ederlerdi. Kartlardan usul, edep renirler, saz ve sz hep onlarn izniyle
olurdu (Ynetken, 2006, ss. 2-3).
Cmblerde oturma dzeni de belirli bir hiyerarik yaplanmaya tabidir. Bakeye en yal efe oturmaktadr ve
bu sralama bykten ke doru yaplanr. Toplantnn yapld odada bir sedir ve yer minderleri mevcuttur.
Yer sralamas kadar oturma dzeni de nemlidir. Yaa
bykler sedirlere bada kurarak veya bir dizlerini bkerek otururlarken, yer minderlerinde orta yallar oturmaktadr. Genler ise, yere diz kerek oturmaktadr (Ynetken, 2006, s. 3).
Bykler msaade etmedike (genler) dizlerini kaldrmaz veya bada kurmazlard, aksi takdirde greneksiz, terbiyesiz addedilirlerdi. Byle bir gence, ertesi
gn yolda rastlayan yal, onu bir kahve veya dkkna
eker, cmbte byklerin nasl oturulacan anlatr
ve tembihatta bulunurdu. Cmbe yeni, temiz elbiselerle gelinir, her ieri giren sa elini gsne gtrerek
odadakilere selm verir, ellerini balayarak beklerlerdi; bykler gelene yol gsterir, o da daima kendinden
yalsnn altnda yer alr, otururdu (Ynetken, 2006, s.
3).
Cmb lemini zel klan gelerden en nemlisi, kadn
faktrdr. Bu ortamda kadn oynatmak esastr. Her toplantda efelere ait kadnlardan bir veya ikisi getirilir ve oda
iinde kapnn hemen sandaki iskemlelerde oturtulur.
Kadnlarn tm sorumluluu bal olduklar efelere aittir.
Kadnlar ortamda olduka sert bir muamele grmektedir.
3

n4

Kat suretle isimlerinden sz edilmez ve lan diye hitap


edilir. Uygunsuz bir davranta bulunduklarnda, bal olduklar efe tarafndan dar kartlarak tokatlanr.
Grevleri ise, hizmet etmek, aynga3 ttnnden sigara
sarmak ve oyun zaman gelince oynamaktr (Ynetken,
2006, s. 4).
Cmb leminde iki ve mzik yats namazndan sonra balar, yatsya kadar bykler genlere terbiye edici ve
ibret verici konumalar yapar, byk efelerin menkbeleri
anlatlr. Bu ortamda kullanlan yegne alg balamadr
ve Cmbte birok tr bir arada icra edilebilir. lk olarak
oturak havalar, divn ve koma ile k Kerem havalar
alnp sylenmektedir. Bu giriin ardndan oyun havalarna geilir. Sabhi, Misket, Mor Koyun, Name Gelin,
Hdayda, Ankara Komas, eker Fndk, Yandm eker ve
Zeybek havalar nde gelen repertuvar rnekleridir. Oyun
dzeninde ise ilk nce bir veya iki delikanl oynar, sonra
kadnlar oyuna dhil olur (Ynetken, 2006, s. 5). Kadnlarn cmb leminde sergiledikleri dansla birlikte fizik
grnmleri ve kyafetleri de olduka dikkat ekicidir:
Kadnlar ekseriyetle krma-pile-uzun beyaz entariler,
zerine srmal camadanlar giyerler, bellerine al kuatrlar, aln ularn gbek stne dmelerlerdi. Oyun
esnasnda dndkleri zaman krmalar alr, ortada
deta adrlar kurulmu gibi olurdu. Salar bir tek sa
halinde topluklara kadar uzanm bir halde rlr, balar yemeni ile kaldrlrd. Byklerden biri nezaketen:
gelinler kalksn oynasn diye emir verir, bir byk,
kadnlarn yemenilerini balarndan alr, kadnlar gayet
terbiyeli, zarif bir eda ile zevkle oynamaya balarlard.
Kadnlar oynarken onlara gbekten yukar bakmak
yasakt. Bakanlar, sululuk edenler bir daha cmbe
alnmazlard. Byk ahs otur diyene kadar oyuna
devam edilirdi (Ynetken, 2006, s. 5).
Cmb yrtenlerin nitelii ayrca nem tar. Burada
daima iyi saz alan, iyi oynayan ve zili iyi kullanan kadnlar tercih edilir. Zil ayn zamanda bu ortamda sazn yegne
elik aracdr ve lemin nemli bir enstrmandr. Ba ve
orta parmaklara taklarak alnan bu ziller, gm mecidiye ile pirincin karmndan yaplmtr. Oyuncu kadnlarn gen ve gzel olmalarnn yannda salam ritim duygusuna sahip iyi birer dans ve eliki olmalarna dikkat
edilir. Oyuncu kadnlar iin de iyi bir saz icracs ayrca
nem tamaktadr (Ynetken, 2006, s. 5-6).

Toz halindeki bir eit kaak ttn.


Ankara Aratrmalar Dergisi 2015, 3(1), 1-12

. C. Satr, Ankara Halk Mziinin Tarihsel ve Geleneksel Temelleri

Cmbe muhakkak bir sanat havas hkim olur ve


orada mmkn olduu kadar yksek bir saz ve oyun
ustal gsterilir, kendine gre bedi bir hayat yaanrd. yi saz alanla, iyi zil dven biri bulundu mu,
cmbn zevkine doyum olmazd. Cmbte saz ve
zil sesleri arasnda yle anlar olurdu ki, zil ve saz deta
konuur gibi bir hal alr, meclis unutulur, t kmaz,
alanlar, oynayanlar, seyredenler deta vecde gelirlerdi
(Ynetken, 2006, s. 6).
Btn bir cmb gecesi boyunca kadnlar birka kere
oyuna kalkmakta ardndan genler zeybek oynamaktadr.
Bozlak faslna gemek ise, simgesel olarak muhabbetin
sonuna yaklaldnn habercisidir. Son olarak Misket
dzeninde bir Kalkma Havasyla (rnein; Ay Doar Ayan
Ayan)4 cmb evi dalmaktadr (Ynetken, 2006, s. 6).
Ankarada saz alma ve buna bal gelien elence gelenei elbette ki yeni deildir. rnein Evliya elebi 17. yzyl
Ankarasn betimlerken r ve tambura eliinde icra
edilen bir saz leminden sz etmektedir:
mdi u kee kapl kk kapudan ieri girmi ola, dey
hemn kapuyu aup ieri girdim. Meer ne grdm,
bozahne imi. Bu kadar paal ve bu kadar harbende

ve harken ve kimi r ve kimi tambura alup bir


hy-hy kim tabir tavsf olunmaz. Hemn biri Evliy
elebi! Gel bir bozacmz i dedi. Hay benim
bozahneye girdiim grdler dey hicbmdan yire
gedim (Evliya elebi Seyahatnamesi, 1998, s. 214).
Ankarann merkezi gibi evresi de saz alma kltrne
sahiptir. Ynetken (2006, s.13)in gzlemine gre, Beypazar kahvehanelerinin duvarlar sazlarla rldr. Trkmen
kltrnn youn yaand ereflikohisarda ise byk
tekneli sazlar ileri icra dzeyinde alnmaktadr (Ynetken, 2006, s. 12). Buna karn Seymenlerin kulland saz,
fiziksel olarak tambura tipi dier sazlardan farkllk gsterir. Burada Ankara saz olarak tanmlanan bu alg, Konya ve Kayseri sazlarna nazaran kk boyuttadr.5 Ancak
tekne yaps oyma zelliini korur. Seymenler genellikle bu
saz, ayakta ve gs ve hizasnda kullanmaktadr. ekil 2.
1930lu yllardaki Ankara sazn kantlar niteliktedir.
Cumhuriyetin ilk dnemlerinde Seymenlerden oluan
bir saz topluluuna iaret eden ekil 3 ise yine o dnemde birbirinden farkl saz tiplerinin birlikte icra edildiini
gstermektedir. Ayn zamanda bu fotoraftaki sazlarn
Ankarada imal edilmesi, ehrin lthiyecilik sanatnda ne
kadar nemli bir merkez olduunu kantlar niteliktedir.

ekil 2. Seymenler ve Ankara saz.6


Kaynak: Ankara Kulb Dernei, t.y.
ekil 3. Seymen Saz Topluluu.
Kaynak: Ankara Kulb Dernei, t.y.
4

Bu eser, TRT ve Kltr-Turizm Bakanl repertuvarnda mevcut deildir ve bilindii kadaryla herhangi bir nota kayd yoktur. Ancak eserin ad,
Ankara Devlet Konservatuarnn 1945 ylnda gerekletirdii derleme listesinde grlebilir.

nal (2012)a gre, Konya ve Kayseri sazlar, Ankara sazna gre daha byk boyuttayd. Bu sazlarn gs zerinde de perdeleri mevcuttu. zellikle Konya yresinin oturak lemlerinde on iki telli divan saz nemli bir ilev stlenirdi. Bu sazda alta be, ortada drt, stte de tel kullanlmaktayd. Konyann bu yreye has bir de curas vard. Bu curann iki altta, iki de stte olmak zere drt adet teli vard. Orta teller, Konya mzrabnn
temel zellii olan st tel ektirmesinden dolay ilevsiz kalmlard ve bu yzden de taklmazlard.

Resimdeki Seymenler, soldan saa; Kavaf Hakk Efe, Yacolu Fehmi Efe, elik brahim Efe ve Gen Osman Efedir. Ortadaki saz ise, altn tezene
lkapl Gen Osman Efeye aittir.

Ankara Aratrmalar Dergisi 2015, 3(1), 1-12

5n

. C. Satr, Ankara Halk Mziinin Tarihsel ve Geleneksel Temelleri

20. Yzyln Banda Ankarada Alaturka Musiki ve


Gayrimslim Tebaann Mzik Pratikleri

turka musiki modasndan sz etmek mmkndr. Klsik


Osmanl/Trk Mziinin poplerleme srecine denk
gelen bu mzik, Ankarada yeni gelien sivil-asker brokrasisinin elence yaamnn nemli bir parasdr. Bu
mziin Ankaradaki serveni ise, I. Dnya Sava ncesinde stanbul-Ankara arasnda ticaret yapan yerli tccar
ve Levantenlerle balamaktadr. Katolik ve Gregoryen
Ermeniler ile Rum ve Musevler bu mziin nc aktrleri
olmulardr.12 Brokrasi snfnn dn ve mzikli toplantlarnda, alaturka musikiye ayr bir nem atfedilmektedir. Bilhassa, sava yllarnda Ankaray mesken tutan bu
yeni snf, alaturka musikinin yegne alcsdr. Ancak
bu mzik hibir suretle, yrenin halk mzii ile etkileim
iinde olmamtr. Nitekim baz evre illerin (Konya, Nide gibi) mzik geleneklerinde, gerek alg gerekse slp
bakmndan Osmanl/Trk Mziinden izler grlse de,
Ankarada bu etkinin mzikal dinamiklere nfuz etmemesi; hatta Trk mziinin simge sazlarndan udun, 1914e
kadar Ankaraya hi uramam olmas olduka dikkat
ekicidir (Ksemihal ve Karsel, 1939, s.10). ehrin gl
bir Seymen kltr ve mziine sahip olmas, farkl slp
ve dinamiklerin yerel mzie olan tesirini engellemitir.

Geen yzyln banda Ankara, yalnzca Seymen mzii


ve kltrnden ibaret deildir. O dnem ehirde, Ksemihal ve Karsel (1939, s. 10)in deyimiyle piyasa ii bir ala-

O dnem iin alaturka musikinin tamamen gayrimslim


tebaann elinde olmas, bu topluluklarn kendi dini ve
sekler mziklerini icra etmelerine engel deildi. Nitekim

Ankarada var olan balama icra geleneinin kkeninde


hi kukusuz musikiinas Seymenler nemli bir rol oynar.
Ksemihal ve Karsel (1939, s. 8)e gre Ankara tarihinde
bilinen en eski balama stad, sarayda II. Abdlhamite
de saz alm olan Kyak Ali Efedir.7 Kronolojik srayla; oban Hseyin, Parmaksz Hseyin, Mutafn Hasan,
Gveli Andon, Kalburcunun Hseyin, Parmakszn Halil
Efe, Ahmet Kayplar, Kasap Yaar, Bahvan Halil,8 Bostanc Ahmet Aa, Fitmann Ahmet, Hisarl Bahri, Mamakl Mehmet Aa, Yacolu Fehmi Efe9 ve Gen Osman10
gibi isimler tarihsel srete Ankara halk mziinin nde
gelen balama icraclardr (Ksemihal ve Karsel, 1939;
Tan ve Turhan, 2000; imek ve Palac, 2001). Cumhuriyet
dneminin ikinci ve nc kuak Ankaral saz icraclar
ise; Bayram Arac,11 Mucip Arcman, Adnan eker, Rfat
Balaban, Burhan Gkalp, Mehmet Erenler, Zekeriya Bozda, Hac Taan, Ayal Dede, Remzi Cokuner, Necmettin
Palac, Fikret Karaglle, Ayhan Ertrk, Mehmet Ali Palac, nal Trkmen, Engin - Ersin Eroksal, Arif Balaban ve
Mehmet Demirtatr (Tan ve Turhan, 2000, s. 24).

Efe ile ilgili yle bir rivayet sz konusudur: Kyak Ali, Abdlhamit zamannda stanbulda maiyet taburunda a imi. Bir gn ba a ile oturup
balama alyormu. Abdlhamit sazn sesini duymu; Aliyi artarak balamasn dinlemi, holanm; kendisini zabit yapmak istemi. Fakat Ali,
ben padiah istemiyorum ki, rtbesini alaym diye haber gndermi ve saraydan kam (Ksemihal ve Karsel, 1939, s. 8).

Hicr takvimle, 1310 ylnda doan Ankaral Bahvan Halil, yirmi yanda balama almaya kendi kendine balam ve bu konuda bir hayli ustalamtr. Bir yldan fazla stanbulda, bir mddet Halepte oturmu. Avusturyada Galiya cephesinde harp ederken yaralanarak Gedik kasabas askeri
hastanesinde tedavi edilmi, ay Viyanada istirahat etmi, Belgrad zerinden stanbula dnnce Badata sevk olmu, Ankarada drt buuk yl
jandarmalk ederek btn civarlar dolap tanm. Fakat bu grglerine ramen yerli musikinin esasna bal kalm, balamasn byle bir ballkla alma sebatn gstermi (Ksemihal ve Karsel, 1939, s. 8).

9 Ankara Seymen mziinin nemli kaynak kiilerinden olan Yacolu Fehmi Efe, 12 yanda balamaya balayarak Efelie adm atmtr. Eski
Efelerden Kalburcunun Hseyinin terbiyesi altnda yetimitir. Fehmioluna gre Efeliin artlar unlardr: 1. Mert, namuslu, cesur ve iyiliksever
olmak, byn ve kn tanmak; Efe byle terbiye alan bir kimsedir. 2. Efe milletini ve devletini sevmek, bu yolda merte can vermekle
mkelleftir. 3. Bye kar itaatli ve terbiyelidir, kkleri Efe ruh ve terbiyesinde vazifesiyle mkelleftir ve ancak bu artlar iinde yetien herkes
yiit birer Efe olmu saylr (Ksemihal ve Karsel, 1939, s. 9).
10 Gen Osman yaayan Efelik geleneinin son temsilcilerindendir. Ayn zamanda Fehmi Efe gibi Ankara halk mziinin nde gelen kaynak kiisidir.
imek ve Palac (2001)nn deyimiyle, Gen Osmann 1963 ylndaki vefatyla Ankara folklorunda saz alma gelenei bitmemi ama ksz kalmtr.
11 Ankara halk mzii tarihine derin bir iz brakan Bayram Arac, gen yata, Elmadadan Ankaraya gelerek, Gen Osman, Yacolu Fehmi Efe ve
Ziya Yaar gibi mzisyen Seymenlerden rendii Misket, Hdayda, Atm Arap, Yandm eker, Ankara Zeybei gibi trk ve oyun havalarn byk
bir canllk ve dinamizm iinde yeniden yorumlayarak yre folklorunda farkl bir r am; gnmzdeki balama icra geleneine damgasn
vuran Neet Erta, eki Ali, Arif Sa ve Orhan Gencebay gibi statlara esin kayna olmutur. Balamada bozuk (kara) dzende (alt tel/la, orta tel/
re, st tel/sol), alt tel zerindeki ikinci oktav re perdesini karar perdesi/sesi alarak btn trkleri bu eksende almas ve sazn kendisine elik eden
bir ritim aleti gibi fonksiyonel kullanmas, yeni bir icra pratiinin yaygnlamasna zemin hazrlamtr (Tokel, 2004, s.134).
12 Ksemihal ve Karsel, zellikle Hristiyan mzisyenlerin kendi aralarnda ekmek kavgas iinde olduklarn; btn dn ve derneklerde para
karlnda mzik yaptklarn belirtmektedir: ou nota okumay bilmiyor, herhangi bir paray bilenlerden ve kulaktan mek ediyorlard (Ksemihal ve Karsel, 1939, s. 10).

n6

Ankara Aratrmalar Dergisi 2015, 3(1), 1-12

. C. Satr, Ankara Halk Mziinin Tarihsel ve Geleneksel Temelleri

Tablo I: 19. Yzyln Sonu 20. Yzyln Banda Ankarann Nfusu. 13


Tebaa

1881

1890

1902

Mslmanlar

17.218

17.992

22.769

Ortodoks Rumlar

1.637

1.565

2.329

Ermeniler

6327

7.855

7.828

Musevler

413

413

842

25.955

27.825

33.768

Toplam
Kaynak: Behar, 1996, s. 34.

nfus verilerine bakldnda, (Tablo I) Ankarada nemli


bir gayrimslim poplsyonu grmek mmkndr.
Ankaral Ermeni, Rum ve Musev cemaatleri iin mzik,
vazgeilmez bir yaam biimidir. Kant ise, Ksemihal ve
Karsel (1939, s.10)in Cumhuriyet dnemi Ankarasndaki
Hristiyan mzisyenler hakknda verdii ayrntl bilgilerde
mevcuttur. Burada yazarlar, ilk olarak isim isim Hristiyan
mzisyenlerin kullandklar alglara yer verirler. Buna
gre, Aleksi ve Ktolu Andon keman; Sarapel Boos
byk flt; Ksli Kirkor, Binyat Andon ve Salgn Petri
pikolo flt; Cerrah Rpen, Bogos ve Hac Firan Kirkor,
ud; Pavli ise santur, ud, akordeon ve mandolin gibi farkl sazlar alabilmekle n yapmlardr. Pavlinin normal
santurdan daha byk kendine mahsus bir santuru olduu
sylenir. Kirei Mihal ud, Susu Yovan ise kemanla ayr
bir saz takm kurmulardr. Bu mzisyenlerin ounun
nota bilgisi yoktur. Dier bir nemli bilgi ise Aleksinin
Ankarada fasl mziini ilk yayan kii olmasdr. Bu kii
ayn zamanda Atatrk iin mar besteleyip dnemin parasyla 50 lira ile dllendirilmitir. Hristiyan toplantlarnda
keman, flt ve mandolinden oluan alg takmlar, tek sesli olarak Kadril, Lansiye, Vals, Mazurka, Soti, Polka gibi
trleri icra etmekte ve bu mziklerle dans edilmektedir.
ark szleri Rumcadr. Ankaradaki alaturka mzii icra
edenler ise daha ok Ermenilerdir. Katolik Ankara Ermenileri, daima Trke konumular, mziklerini bu dilde
icra etmilerdir. Ancak kilisede yaptklar dua ve mzikler
Ermenicedir. Ermeni Katolik cemaati Gregoryenlerden
farkl olarak kilisede alg kullanmaktadr. Bu alglar, sol
el ile kr iletilen ve sa el ile perdeleri kullanlan kk
bir armonik bata olmak zere keman, flt ve pikolo flt-

ten olumaktadr. Bu alg topluluu, emmas denilen ve


kiiyle sylenen dualara elik etmektedir. Ut ve benzeri mzrapl alglar ise, uzun seslerle okunan dualara elik
edemedikleri iin takma alnmamaktadr. alg topluluunda kemanlardan birinin tizden, dierinin ise, bir oktav
aandan almas, armonik duyuluu elde etme kaygsnn bir gstergesi saylr. Protestan Joovran kilisesinde de
armoniye doru bir adm atlmtr. Burann bapapaz
Batveli, armonik algsn kullanarak tek bana ilhler
sylemekte, akabinde ise cemaat eitli seslerle kendisine
elik etmektedir. Dualar Ermenilerin aksine Trke olarak
yaplmaktadr14 (Ksemihal ve Karsel, 1939, ss. 10-12).
Burada dikkat eken nemli bir ayrnt, Riyaset-i Cumhur
Orkestrasnn, yani bugnk adyla Cumhurbakanl
Senfoni Orkestrasnn, Ankaraya tanana kadar Klasik
Bat Mziinin yalnzca gayrimslimlerce (bilhassa Rumlar) icra ediliyor olmasdr. Nitekim Seymen alaylarnda
seslendirilen zeybek ve oyun havalarnn, keman, flt ve
mandolin eliinde icra edilen Vals, Polka ve Mazurka gibi
trlerle birlikte ayn corafyada yer almas, bundan yzyl
nceki Ankarann polifonik bir ses evrenine sahip olduunu kantlamaktadr.

Merkez-evre Ekseninde Ankara Halk Mzii


Ankarann okkltrl ve kozmopolit ses evrenini ina
eden dinamiklerin banda merkez - evre etkileimi gelir.
Seymen kltryle pekien kentin karakteristik mzik
yaps, Keskinden gelen bozlak ve halay eleriyle btnleirken, Bat snrlar iinde kalan blgelerdeki zeybek ve
dz oyun gelenei, merkez faktrlerinin de etkisiyle Ankara havzas iinde yaygnlk gstermektedir. Dolaysyla

13 Bu nfus saymna kadnlar dhil edilmemitir.


14 Ankaral Ermenilerin Trke olarak yaptklar bir dua rnei: Hak teala azimsin sen/Biz ne hakir, edna/Hep mahlkat ksn birde/Secde klsn
sana (Ksemihal ve Karsel, 1939, s. 10).
Ankara Aratrmalar Dergisi 2015, 3(1), 1-12

7n

. C. Satr, Ankara Halk Mziinin Tarihsel ve Geleneksel Temelleri

evre

evre

zeybek
kavuturma
dz oyun

halay
dz oyun

Merkez
dz oyun
zeybek
oturak
havalar
divan

evre
bozlak
semah
halay

ekil 4. Ankara halk mziinin kltr bileenleri.

bu yrede, halay ezgisinden bozlaa; semah, dz oyun ve


oturak havalarndan zeybee kadar geni bir alanda farkl
mzik tnlarnn yanklanmas kanlmazdr. ekil 4te de
grlebildii gibi, Ankara halk mziinin kltr bileenleri, bir merkez ve evre faktr olmak zere iki temelde
ekillenmektedir.
Ankarann halk mzii gelenei, merkez - evre ilikisi
zerinde ekillenir. Buna gre, kentin merkezi nemli bir
zeybek blgesidir. Burada zeybee ziybek veya zibek; mziiyle, dansyla ve kyafetiyle bu kltr yaayan ve yaatanlara ise, Seymen denilmektedir. Ege blgesinde Efeler
iin kullanlan zeybek tabiri, Ankarada Seymen olarak karmza kar. Bu yap, belirli bir rgtlenme biimine iaret
eder. Varln ise bata szl kltre dayal eitim sistemi olmak zere kendine zg ritelleri, simgesel anlamlar
tayan sembolleri, karakteristik bir zellie sahip oyun,
dans ve mzikleriyle teyit eder. ztrk (2006, s.180)e gre,
Ankaradaki zeybek kltr, Seymen, Efe kavramlarnn
benimsenmesinden dolay, ana akm zeybek kltryle
nemli yaknlamalar gstermektedir. Ancak kentin iinde
barndrd oyun havas kltr, ar zeybek kavramyla
pek rtmez. Buna karn, (4+5) kesitli aksak dokuzlular,
Ankarada olduka yaygn durumdadr. Burada alnan ve
oynanan zeybeklerde tempo bakmndan sk-dzen bir
etki grlr. Ar zeybeklere zg zaman deformasyonlarn Ankara ve evresinde grmek bu adan imknszdr
(ztrk, 2006, s.180).

Merkez ve evre ilikisini Ankara zeybeklerinin mzikal


yaps zerinden okumak da mmkndr. Zira bu zeybekler ses ve zaman organizasyonlar bakmndan dier zeybek
blgelerinden ksmen farkllk gsterir. Kentin vokal-enstrmantal ve enstrmantal zeybekleri15 makamsal olarak
incelendiinde Hicaz, Evi, Hseyni ve Uak makamlarnn arlkl olarak kullanld grlmektedir. zellikle de
Uak ve Hseyn yaplar olduka ndedir. Nitekim Akdou (2004) her iki makamn da tercih nedenini kentsel ve
krsal anlayn ortak bir beenisi olarak yorumlamaktadr:
Hseyn makam daha ok krsal yrelerin makamsal
tercihini yanstmasna karn, uak makam kentsel
bir makamsal tercih olarak kabul edilebilir. Dolaysyla
Hseyn ve Uak makamlarnn younluklu kullanlmas, retilen zeybeklerin kkeninde daha ok kr-kent
ortak beenisinin bulunduu gereinden baka bir ey
deildir (Akdou, 2004, s. 1069).
Merkezin zeybek kadar nemli bir dier mzik dinamii
dz oyun havalardr. Ankarada, belirli oyun kurallar
ekseninde, oyun havas nitelii tayan szl eserlere dz
oyun veya dz oyun havas denir. Baka bir adan, dz
oyunlar, geleneksel oyun havalar iinde bir alt tr olarak
tanmlamak mmkndr. Gazimihal (1991, s. 172)e gre,
dz oyunlar, balama eliinde yalnzca mzisyenler
tarafndan sylenen, kak kullanlmadan parmak, vcut
ve ayak hareketleriyle oynanan bir dans ve mzik tr

15 Vokal-Enstrmantal zeybekler; lim Gitme Pazara, Hyklnn Ediraf Kk Olsun, Silindi mi Marapamn Kalay, Vara Vara Vardk Baa, Kolcu
Ba Zeybei. Enstrmantal zeybekler; Ankara Zeybei, Karaar Zeybei, Mendil Zeybei, Misket Zeybei ve Seymen Zeybei.

n8

Ankara Aratrmalar Dergisi 2015, 3(1), 1-12

. C. Satr, Ankara Halk Mziinin Tarihsel ve Geleneksel Temelleri

olmakla birlikte hem merkeze hem de evre yerleimlere


ait bir pratiktir:
Ankara blgesi oyunlarndandr, kylerde vardr. ki
veya birka kii kendi mihverleri etrafnda yahut birbirlerinin peinde olarak dne dne daire izerler
yahut da karlkl oynarlar. Havasnn kuvvetli alnan
yerlerinde ayaklar ileri, saa ve sola hafif hareket ettii
srada her iki elin ba ve orta parmaklarn klatrlar.
Havann hafif alnan yerlerinde bu tartml klatmalar susar. Sa kol kalkk, sol kol kalaya dayank veya
arkaya alnm yahut da her iki kol inik durur. Sol ayak
bask ve sa ayan topuu kalkk olduu halde, sol
ayak tartml ke vurular yapar. Dinlenmek zere,
sa ayan hareketini sol ve solunkini sa ayak deiir.
lk vaziyete geilerek tekrarlanr ve oyun havann kuvvetli alnyla sona erer (Gazimihal, 1991, s. 172).16
Ankarann dz oyun havalar, aynen zeybek de olduu
gibi, vokal-enstrmantal ve enstrmantal olmak zere iki
grupta ele alnr. Bu havalarn en nemli zellii ise, srekli tekrar ve youn sekvens ieren dier oyun havalarndan
ayrlmasdr. Ses evrenlerinde tadklar makamsal eitlilik (krdi, uak-hseyni, hicaz, muhayyer, evi vb.) bata
olmak zere icra biimlerinde kullanlan farkl saz dzenlerinin bu tre ait repertuvar elemanlar zerinde tatbik
edilmesi, Ankara dz oyun havalarn hemcinslerinden
ayran en belirgin zelliktir. Benzer bir durum szel yap
iin de geerlidir. Anlam evreni balamnda dz oyunlarn,
lirik bir slba sahip olmas; arlkl olarak sevda, gzelleme, bo vermilik ve berduluk gibi konulara odaklanmas,
ayrt edilebilir bir edebi yne iaret etmektedir. Ankarann
mzik folkloruna yansyan merkez-evre ilikisi, dz oyun
repertuvar zerinden de kendisini gstermektedir. Merkez faktrlerin birer rn olan Misket, Fidayda, Atm
Araptr gibi trklerle evreye ait Bd- Sab, iek Da
ve Yldz oyun havalarn ayn repertuvar bileeni iinde
grmek mmkndr. Ancak ehrin nemli bir folklorik
tr olan divan iin ayn durum geerli deildir. Nitekim

divanlar, Cmb ve Divan gibi musiki meclislerinde ilk


icra edilen eserlere karlk gelir ve bu ynyle ehir musikisinin zgn bir rndr. Bu sebeple evre faktrlerle
olan etkileimi zeybek ve dz oyun kadar gl deildir.
Ankarann evre ile ve yerleimlerinde var olan mzik
kltr, halk mzii geleneinin karakteristik yapsn
oluturmada nemli bir tamamlayc zellik tamaktadr. Dolaysyla Ankara halk mziindeki evre ve merkez
ilikisi olduka karmaktr. yle ki, dnem itibaryle evredeki birok mzik unsuru kentte grlemeyebilir. Buna
karn Karaar blgesindeki zeybeklik geleneinin kentteki Seymen geleneiyle ilikisi olduka aktr. Bu anlamda
kentin folklorik mzik niteliklerinin Ankara evresini tam
anlamyla temsil ettiini sylemek olduka zordur. Ancak
Ankaral balama icracs Bahvan Halilin Ksemihal ve
Karsel (1939, s. 8)e verdii bilgiler nda, kentteki saz
alma gelenei ile 8-10 saat yrme mesafesindeki kylerin
mzii arasnda pek fark yoktur. Halile gre, kentteki balama icraclar evre yerleimlerdeki balamaclara nazaran daha ustadr ve icralar farkldr. Ancak bu gr tek
bana yeterli deildir. Dolaysyla bu balk altnda, evre
yerleimlerin ses evrenine odaklanmak yerinde olacaktr.
Buradaki tek gvenilir kaynak ise, Halil Bedi Ynetkenin
Derleme Notlar17 adl kitabdr. Buradaki sradan hareketle, Ankara evresindeki geleneksel mzik kltr yaam
u ekilde zetlenebilir:
Ankarann kuzey dousunda yer alan ubuk, mzik kltr bakmndan merkezle ksmen paralel niteliklere sahiptir. Ankara gibi burada da zeybek oynanmakta,18 Cmb
adyla mzikli toplantlar tertip edilmektedir. Burada da saz
alnmakta, kadn oynatlmakta; Misket, Ankara Komas,
Konyal gibi trkler icra edilmektedir. Ortamda kadnlar
zille oynarken erkeklerin, kekler hari, zil takmas ayp
karlanmaktadr. Ayn zamanda bu yre, nemli bir halay
blgesidir. Burada halaya alay denir. Ynetken, buradaki
bir kyden derledii bilgiler nda, arlama19 ve hoplamadan20 oluan iki blml bir halaydan sz etmektedir.

16 Her ne kadar geleneksel kaynaklar Ankara dz oyunlarnn erkek egemen niteliine iaret etseler de, Ynetken (2006, s. 9), Cumhuriyetin ilk dneminde kadnlarn zil eliinde dz oyun icra ettiklerini gzlemlemitir.
17 Derleme Notlar: Cilt 1 adn tayan bu kitap, yazarn 1937-1952 yllar arasnda Ankara Devlet Konservatuar Folklor arivi iin Anadolu ve
Trakyada katld 14 derleme gezisine ait notlarn bir ksmn ierir. Yazarn kaleme ald notlar lke Gazetesi, Varlk Dergisi, Mzik Grleri
Dergisi, Ulus Gazetesi ve Trk Folklor Aratrmalar Dergisinde blm blm yaynlanm, 1966 ylnda ise kitap olarak baslmtr. Ayn kitap
2006 ylnda Sun Yaynevi tarafndan Arda Erdemin editrlnde yeniden baslmtr.
18 ubukta zeybee ziybek veya zibek denilir.
19 Halaylarn ar balayan ilk blmne verilen isim.
20 Halayn hzlanan blmdr.
Ankara Aratrmalar Dergisi 2015, 3(1), 1-12

9n

. C. Satr, Ankara Halk Mziinin Tarihsel ve Geleneksel Temelleri

Arlama blm, davul ve zurna eliinde algsal formda icra edilirken, hoplama blm szldr. Burada halay
kalabalk ekilir ve halaya duracak olana baa dur denilir. Bu yrede kadn halaylarn da grmek mmkndr
(Ynetken, 2006, s. 11).21
Ankarann kuzeyinde kalan ve bu blgenin eski bir yerleimi olan Kzlcahamamn geleneksel mzik kltr,
ubukla ksmen benzerlik gsterir. Dz oyun, Sinsin22
ve halay burann nde gelen dans ve mzik pratikleridir.
Ynetken (2006, s. 11) burada Kzlcahamam trklerinin
ilgin bir zelliinden sz eder. Buna gre, birok trknn mzik cmlesinin sonu uzatlmakta ve bir sustan sonra esere devam edilmektedir. Yine yaplan alan almasnda, en yaygn trknn iek Da23 olduu, eserin giri
blmnn parmak aklatmak ve ayak vurulmak suretiyle
oynand belirtilmektedir (Ynetken, 2006, ss. 11-12).
Trkmen kltrnn yaygn olduu Haymanada ise,
halay, bozlak ve at yrenin vazgeilmez folklor geleridir. Burada da Cmb gelenei yaygndr. Bilhassa
bu etkinlik dnden bir gn nce yaplr. Kadnlar kz
evinde kna elencesi dzenlerken, erkekler olan evinde
Cmb iin toplanr. Burada ekseriyetle Yandm eker ve
Misket gibi oyun havalar icra edilir. Darda ise, Zeybek,
Sinsin, Seymen, Kl ve ayak gibi yresel oyunlar oynanr (Ynetken, 2006, s.12).
ehrin gneydousunda yer alan ereflikohisar, gerek
barndrd balama icra gelenei gerekse bozlak ve halay
ezgileriyle yre folklorunun nemli mzik merkezlerinden biridir. nde gelen halaylarn banda Arzu Kamber
ve Ben Gidiyorum oruma gelir. Bu halaylarn en belirgin
zellii, oynand srada hep bir azdan trksnn seslendirilmesidir. cra annda davul ve zurna hafiflemekte,
vokal blm bittiindeyse kuvvetli almaya devam etmektedir. Yine Ynetken (2006, s. 12) bu yredeki sazlarn

tekne yaplarnn olduka byk olduunu gzlemleyerek,


gnmzde olduka sk grlen abdal tipi sazlarn o
dnemdeki yaygnlna iaret etmektedir.
Tpk ereflikohisarda olduu gibi Ankarann gneydousunda kalan Balada bir bozlak, dz oyun ve halay yurdudur. Ancak tm bunlarn iinde halay bir adm daha ne
kar. Blgenin en kritik halay oyunlar; Ar Halay, Arzu
ile Kanber, Yanlama-Yelleme, Afar Halay, Keeli oban,
Yol Ver Geelim, oban, Ayak, Hopbarlem-Yeldirme
ve Harandr. Ynetken (2006, s. 13)in gzlemi, yirmi
il otuz kadnn daire eklinde halay ektii ynndedir.
Ayrca burada Keskin yresiyle yakn benzerlik tayan
dz oyunlar grmek mmkndr (Ynetken, 2006, s. 13).
Ankarann batsnda kalan Nallhann mzik kltr,
yrenin Dou ve Gney blgelerinden grece farkllk
gsterir. Burada halaya hora tepme denilmekte; zeybek,
dz oyun, kavuturma gibi oyunlar oynanmaktadr. Ayn
zamanda blge, tef alan kadnlaryla nldr. Ynetken
(2006, s. 14)e gre, tefi kadnlar, uzun hava seslendirirken ayn anda drt sekizlik ve iki birer drtlk deerlerle
tef icra etmektedir. Nallhanda balama ve davul-zurnann yannda kaval da yaygn olarak kullanlan alglar arasndadr (Ynetken, 2006, s. 13).
Merkezin batsnda kalan Beypazar ise, Ankarann halk
mzii kimliini btnleyen nemli bir yerleim blgesidir. Buray belirgin klan nitelikse, Orta Anadolu zeybek
geleneinin kayna olmasdr. Bilhassa Karaar, oyun ve
repertuvar balamnda kentteki Seymen kltrn besleyen bir blgedir. Ynetken (2006, s. 14)e gre, Beypazar
ve Karaarda zeybek dnda, Meeli24 Kavuturma, Karlama25 ve Koma gibi oyunlar oynanmaktadr. zellikle bu
blgede dokuz zamanl Kavuturmalar hzl oynanmaktadr.26 Beypazarnda balamadan sonra gelen en nemli
alg tipi, boumlu erik kavaldr. Burada, kaval eliinde

21 Ynetken (2006, s. 11)e gre, ubukta Trkmen kltr ylesine baskndr ki, Erzurum civarndan gen bir topluluk tamamen Trkmenlemi
hatta iyi derecede bozlak bile icra eder olmutur.
22 Anadolunun muhtelif yerlerinde, genelde davul ve zurna eliinde oynan bir oyundur. Gazimihal (1999) Ankarada icra edilen bir Sinsin oyununu
yle tasvir eder: Gece akta ate yaklr. Oyuna kalkanlar, atein evresinde halkalanrlar. Bir kii ortaya kp almla atein evresinde dolaarak
seirtmeye (komaya) balar. O srada bir bakas ona kar cepheden ileri atlr, kovalar, mutalar ve herhangi bir suretle oradan uzaklamas iin
sktrr. Bundan sonra bir bakas meydana atlp o ikinciyi sahadan zorla uzaklatrr. Oyun bylece srer ve biter (Gazimihal, 1999, s. 23).
23 Bu trk, yalnzca Ankara snrlar iinde deil tm Orta Anadolu halk mziinin ortak repertuvardr. Bu nedenle TRT kaytlarnda trknn
yresi Orta Anadolu olarak belirtilmitir.
24 Meeli; bata Bolu, Mudurnu ve Gynkte olmak zere Ankarada da grlen, saz eliinde arlkl olarak dnlerde erkekler tarafndan oynanan
bir oyundur.
25 Anadolu ve Trakyann birok yerinde kadn ve erkeklerin ayr ayr karlkl olarak oynadklar bir oyun trdr.
26 Ynetken (2006, s. 14) bunun bir benzerini Isparta, Eirdir, Burdur-Tefenni ve Antalyada grdnden sz eder.

n 10

Ankara Aratrmalar Dergisi 2015, 3(1), 1-12

. C. Satr, Ankara Halk Mziinin Tarihsel ve Geleneksel Temelleri

trk syleme gelenei olduka yaygndr. Beypazarnda


Muhabbet lemi ad altnda ikili ve kadnl mzikli
toplantlar mevcuttur ve ileyi bakmndan merkezdeki
Cmb ile paralellik gsterir.27 Tm bunlara ek olarak,
Beypazarnda kuvvetli bir saz kltr egemendir ki bunun
en nemli kant, duvarlarnda onlarca sazn asld olduu kahvehanelerdir (Ynetken, 2006, ss. 14-15).

Keskin de bozlak ve halayn youn yaand bir yerdir.


Ynetken (2006, s. 17) Keskin halayn; ar halay, cembekli, ayak, yanlama, yelleme (farfara) ve yeinleme
(hoplamas) olmak zere alt blm iinde deerlendirmektedir. Halay haricinde Kol Oyunu29 ile davul-zurna
eliinde Cirit Havas alnarak oynanan Sinsin, o dnem
iin yrede yaygn icra edilen folklorik geler arasndadr.

Aya ve Gdl ilelerinin mzik folkloru yine Ankarann


halk mziinin nemli bir belirleyicisidir. Nitekim Ayata
kak oyunlar yaygndr. Kylerinde ise, srkleme
adyla iki veya daha fazla kiiyle karlkla biimde kakl-kaksz ve zilsiz oynanan bir oyun mevcuttur. Burada
erkeklerin haricinde kadnlarn da zeybek oynad tespit
edilmitir. Aya, ayn zamanda nemli bir bozlak yurdudur.
Dier blgelerde olduu gibi burada da iek Da trks
ve oyunu herkese bilinir. Nallhandaki boumlu kavallara Aya da sahiptir. Gdlde ise, Ayatan farkl olarak
zeybek kltr ne kmaktadr (Ynetken, 2006, s. 15).

Sonu

Ankarann merkez ve evre ekseninde konumlandrd


mzik kltrn, yalnzca mevcut siyas snrlar zerinden
deerlendirmek yerine, uzun bir dnem Ankara il snrlar iinde kalm Krkkale ve Keskini bu hinterlandn bir
paras olarak ele almak doru olacaktr. Buna gre, Krkkale nemli bir bozlak ve halay blgesidir. Bilhassa Orta
Anadolu Alevleri iin nem arz eden Hasandede ilesinin
mzik yaants dikkate deerdir. Ynetken (2006, s. 16)e
gre, buradaki Cem ayinleri keman ve balama eliinde
yrtlmektedir. Repertuvar kaynaklar ise arlkl olarak Hatayi, Nesimi, Virani ve Pir Sultan gibi ulu ozanlarn
nefes ve deyileridir. Krklar ve Garipler semahlar Cemlerde en ok icra edilen trler arasndadr.28 Krkkale gibi

Tarihsel kimlii ve coraf konumu gerei gl bir mzik


geleneine sahip olan Ankara, derin bir birikimin somut
bir yansmas olarak ok katmanl mzik yaantsnn
nemli bir rneini tekil eder. Binlerce yllk medeniyet
tarihi iinde yaam olan kltr tabakalarnn da etkisiyle
Ankara, tarihsel balamda farkl ses evrenlerinin odadr.
Bu anlamda, Seymen mzii bata olmak zere, alaturka
musikiyi, gayrimslim tebaann hem dini hem sekler
mzik pratiklerini ve Trk-slm kltrne ait tekke mziini bir dnem iin birlikte iitmek mmkndr. Tm
bunlarn dnda, Ankarann geleneksel mziinin kltr dinamikleri, merkez ve evre ekseninde ekillenmitir.
Bu sayede, Ankara havzas iinde, halaydan zeybee, dz
oyun havalarndan bozlaa, deyi ve semahlardan divanlara kadar geni bir alanda varln koruyan repertuvar bileenleri, ana akm mzik geleneinin nemli bir belirleyici
olmulardr. Ayn snrlar iinde, Nallhanda bir kavalc
zeybek ezgisi havalandrrken, ereflikohisarda Abdal
bir zurnac Keskin Halayn alabilmekte; Kalede bir Efe,
aramba havasyla dz oyun icra edebilmektedir. Ortaya
kan bu resim, gnmzn tek-tip insan ve kltr modeline inat, gemiteki Ankarann heterojen ve okkltrl
yapsn kantlar niteliktedir.

27 Bu lemlerde oyuncu kadnlarn yazmalar, sesin darya gitmesini engellemek iin sazn tellerinin altna sktrlmaktadr (Ynetken, 2006, s. 15).
28 Ynetken (2006, s. 16) Hasandedede yrtlen Cem erknna ilikin u detaylar sunar: Cemde bir veya iki saz ve keman bulunurmu. Hatayi,
Nesimi, Verani, Pir Sultan, Kaygsz Abdal, Abdal Murat Sultan, Deli Boran, k Ali, Asi Ahmetten nefesler deyiler okunurmu. Cemde daha
ziyade krmz arap iilirmi, olmazsa rak. Zamah (semah) zaman gelince Murit gzcye emreder, o da elindeki denekle dokunarak zamaha
lyk olanlar kaldrrm, zamaha giremeyecek olan bac elimde veya dilimde hata vardr semaha giremem dermi, iki kadn bir erkek sema ederlermi. Krklar zamahndan sonra bir erkek bir kadn Garipler zamahn oynarlar, gariplerin ehitlerin ruhuna dnelim imam Hseyin akna diye
sema ederlermi. Krklar zamah arlama ve yellendirmeden terekkp edermi, sema esnasnda kadn erkek birbirine dokunmazlarm, zamaha
kalkanlar iin Mrit halka sorarm lyk m, deil mi? Herkes de raz olurlarsa oynarlarm. Herkes, erkn esnasnda karnsa dahi bac nazarnda
bakacak, baka gzle bakarsan derdine derman yoktur. Cem bittikten sonra gene herkes mride niyaz ederek dalr, evine gider, oniki imama niyaz
ederek yatarm.
29 Bu yredeki Kol Oyunu ile ilgili herhangi bir bilgi yer almazken, Gazimihal (1999, ss. 115-117), Gaziantep, Sivas, Tunceli, Mu, Ordu ve Giresun
Bulancakta oynanan Kol Oyunlarndan sz etmektedir. Buna gre, Gaziantepteki kol oyunu kadnlar tarafndan yrtlrken, Tuncelide bu isim
halay iaret etmektedir. Muun merkez ilesinde de bir Kol Oyunu mevcuttur ve tef eliinde, 2 il 6 kii tarafndan oynanr. Sivasn Grn ilesinin Karatavuk kynde, Kol Oyununu davul-zurnayla iki kii karlkl oynamaktadr. Kangal ilesinin Alala ve Yellice kylerinde ise, bu oyun,
kadn ve erkek birlikteliinde halay gibi oynanr. Divriide Kol Oyunu tabiri semah iaret eder. Ancak genel anlam, davul ve zurna eliinde icra
edilen karma bir halk oyunu olduu ynndedir (Gazimihal, 1999, s. 117).
Ankara Aratrmalar Dergisi 2015, 3(1), 1-12

11 n

. C. Satr, Ankara Halk Mziinin Tarihsel ve Geleneksel Temelleri

Kaynaka
Akdou, O. (2004). Bir bakaldr yks, Zeybekler. zmir: Onur
Akdou.
Behar, C. (1996). Osmanl mparatorluunun ve Trkiyenin nfusu (1500-1927). Ankara: Devlet statik Enstits.
Evliya elebi seyahatnamesi II. kitap. (1998). stanbul: Yap Kredi
Yaynlar.
Gazimihal, M. R. (1991). Trk halk oyunlar katalou (c. I). Ankara: Kltr Bakanl Yaynlar.
Gazimihal, M. R. (1999). Trk halk oyunlar katalou (c. III).
Ankara: Kltr Bakanl.
Ksemihal, M. R. ve Karsel, H. S. (1939). Ankara blgesi musiki
folkloru. stanbul: Numune Matbaas.
nal, . (2012). Ankirann ustalar. Saza dair. 27 Ocak 27
2012 tarihinde http://www.sazadair.com/sazadair/index.
php?option=com_content&task=view&id=19&Itemid=63&l
imit=1&limitstart=0 adresinden eriildi.

n 12

ztrk, O. M. (2006). Zeybek kltr ve mzii. stanbul: Pan.


Seymenler ve Ankara Saz [fotoraf] (t.y.). Ankara Kulb Dernei Arivi.
Seymen Saz Topluluu [fotoraf] (t.y.). Ankara Kulb Dernei
Arivi.
apolyo, E. (1971). Atatrk ve Seymen Alay. Ankara: TOSOTBB
Matbaas.
imek, H. G., & Palac, N. (2001). Ankara halk trkleri ve oyun
havalar. Ankara: Vekam.
Tan, N., & Turhan, S. (2000). Ankara halk mzii. Ankara: Ankara Bykehir Belediyesi Eitim ve Kltr Daire Bakanl
Yaynlar.
Tokel, B. B. (2004). Neet Erta kitab. Ankara: Aka.
Ynetken, H. B. (2006). Derleme notlar. Ankara: Sun Yaynevi.

Ankara Aratrmalar Dergisi 2015, 3(1), 1-12