Vous êtes sur la page 1sur 88
“Tytul oryginalu: Mfwsik alt Klangrede Wege 2 einem neuen Muskverstandnis Proektad: Magdalena Czajka ‘Redakeja: Ludwik Erhardt Projekt okladki: Marian Jankowski Publkacja dotowana przez Miniserstwo Edukacii Narodows) © Copyright 1982 by the Residenz Verlag, Salzburg und Wien (© Copyright forthe Polish edition by Fundacja ,Ruch Muzyezny" ‘Warszawa 1995 ISBN 83-905281-0-4, ‘Wydawea: Fundacja ,.Ruch Muzyceny", ul, Senatorska 13/15, 00.075 Warszawa, te, fax 26-16-62 ‘Laman: Agencja PLACET Druk oprawa:Drukarsia Navkowo-Technicens, Warsaw wl Mika 65 I Podstawowe xasady muxyki i wykonawstwa Muzyka w naszym 2ycin 04 Sredniowiecta sb do czas6w rewolueji fancushie} muzy- ka byla jedaym 2 glowaych flaréw nasze} kultusy i naszego jycia. Je) z0ajomosé byla czeicig wyksetalcenia ogélnego. Dasa muzyka stala sig jedyaie ornamentem poewalajacym apelnié poste wieczory wizytami w operze czy filharmonii, prrystrajajacym oficjalne uroceystosci, czy ted — pray wydatne} pomocy radia — wypierajgcym i oéywiajacym ciszg domowe) samotnosci. Stad bierze sie Sw paradoks, 2e woksl rozbrzmiewa adecydowanie wiece} muzykiniz niegdyS (otacea nas prawie ber przerwy), ale nie ma ona dla naszego ycia Zadnego znaczenia, pozostajc tylko mila ozddbka”. ‘Dais cenimy zapelnic inne wartose nite, ktdre cenililudzie rinionych stleci. Ie siy,cierpienia i milosei kosztowato budo- wwanie katede i Swiatys, jak niewicle uwagi poswigeano urzadze- tiom majacym sluayé jedynie wygodniejszemu Zycin. C2lowiek wwspélezesny przywiazuje wieksza wartosé do samochodu czy samoloto nit. do jakiché tam skezypiec, wigksee 2naczenie do schematu jakiegos urzadzenia elektronicznego ni do syrnfonii. Cena, jaka placimy za to, €0 uwazamy za wygodne i niezbedne, jest jednak zbye wysoka: bez zastanowienia pozbawiamy 2ycie intensywnoéei w zamian 2a powaby komforea — leez gdy eaz cof sig utraci, jud sig tego nie odzyska. Gruntowaa amiana coli muzyki dokonywala sig ~ ze stale warastajaca predkoicia — w ciagu ostatnich dwéch stuleci ‘Towarzysojia je} zmiana nastawienia do muzyki wspélezesne), a whciwie do szeuki w ogéle: dopdki muzyka byl istornym skladnikiem 2ycia, dopéty pochoduié mogla jedynie 2 te- rainijszoSei. Byla mowa, w ktérej wypowiadalo sig sprawy niewyslowione i mogla byé rozumiana tylko preez wsp6i- ceesnych. Wywierala wplyw na ludzi — zarowno na sluchaezy, jaleina muzykéw. Musiala byé eworzona weigd na nowo — od: powiadajge aktualnemu sposobowi Sycis i nowym potszebam duchowyrn. (Cayé nie 2 tych samych praycayn Iudzie buduia sobie stale nowe domy?) Muzyka dawns, naletgca do poprzed- nich generacji, nie mogla byé i nie byla ani rozumiana, ani uéywana, Jedynie od czasu do czasu pray wyjatkowych okazjach podziwiano je) kunsetownose Gay muzyke preestala anajdowaé sig w centrum naszego 2ycia, wsrystko sig zmienilo; jako omament ma byé preede wwseyStkim Jada”, a w dadaymn wypadku nie powinna niepo- oid ani ted preeralad. Tymczasem muzyka wspélezesna tych ‘wymagat spelnié nie moss, jako de ~ podobnie do innych setuk = odzwierciedla ducha swoich, a wige wspélezesnych nam, czasow. GdybySmy cheieli uczciwie i bez poblazania dokonaé sozrachunku 202524 sytuacja duchowa, wynikajace stad Wnioski amuszalyby nas do zmiany naszego 2ycia, bylyby wige niewygo- dne. Doselo zatem do paradoksu: odwrécono sig od setuki ‘wspélezesne), gdy aiepokoila, niepokoié chyba musiaa, ‘Tymczasem aie cheiano zadaych rozeachunkéw,ajedynie piel na, pozwalajacego oderwaé sig od szarej codziennosei. W ten sposéb sztuka — a.w szczegolnosei muzyka — zostala sprowa- dzona do roli awyklego ornamentu. Zweécono sig w strong preeszlosci w kierunku muzyki dawee), w nie} odnajdujae tak Lpragaione pigkno i harmonie. Moim 2daniem, ren awrot ku muzyee dawae) — pray eaym pod miancm ,,davine|” rozumiem kad muzyke, ktOra aie ostala sworsona przez pokolenia dais zyjace — mig! nastapié jedynie w wyniku szeregu nieporo2umies. Potreebujemy obec- nie muzyki ,piekae", cay taki), aie) rerainiejszoc€ zdeeydo- wanie nie moze nam zaoferowaé. Ale taka wylacznie ,pi¢kaa” muzyka nigdy ted nie istnala. Jesh ypigkno” jeseskladaikiem ‘wszelkie| muzyki, to uanajac je 2a jedyne kryterium musimy odzzucié lub po prostu zignorowae wseysthie pozostale. Tote to 2redukowanie muzyki do pigkna, jej swego rodzaju zniwelo- wanie stalo sig moaliwe dopiero od chili, w ktdze) nie umiel my ju, ey tet nie chcieligmy pojmowae je) jako calosci, Z chw lq gdy i muzyke dawag — te, ktéry nazywamy prawdziwa muzyka — potraktowalismy jako jedyaie mil, ozdobe nasze} codziennosei, przestalismy jg tozamiet jako calos, inaczej bo- wiem aie moglibysmy je) redukowaé do rzedu zjawisk o zoa- czenin wylacanie estetyeznym. Tak wige dsiaj 2najdujemy sie w sytuacii praktycanie bez wyieia: weige jeszcze wierzymy w sile i wladze muzyki, ale jednoczesnie musimy stwierdzi¢, 2 zostala ona zepchaigta 2 po: 8 ayefi ceatralne| na margines — dawniej waruszala, dzisrs!so sig podoba. Trudno, abysmy sig cauli tym usatysiakcjonowani Pipenam Wrecz, Ze gdybym uwadal te sytuaci za nieodwracalna, natyehmiast przestalbym zajmowaé sig muzyka, Z rosnaca nadzieja wierze, 2e wkrdtce wseyscy zr0zumicia, ig muzyki aie mosemy 2rezygnowaé (a ta absurdalna redukcja, keora opisalem, jest cezygnacia) i ze mozemy aufac sile muzvki Monteverdiego, Bacha czy Mozarta i temu, co ta muzyka m3Wi Im bardzie} bedziemy sig staraé, by zxozumieé i opsnowaé je} jezyk, tym wyranie| okaze sig, jak bardzo wyksacza ona poza amo piekno, jak bardzo nas pocusza i porywa bogactwem swe} mowy. W efekeie — jeili cho¢ troche pojmiemy muzyke Mon- reverdiego, Bacha i Mozarta — powrdcimy tez do muzyki ‘wspélezesne), przemawiajace| naszym jezykiem, naleéace) do nasze) kultucy i stanowigee| je) Kontynuacie. Cayé nie jest ak, 2e wielu caynnikom, ktdre sprawiaja, 2e nasza epoka jest radajgca 1 pelna sprzecanoéci, zalezy na tym, aby szcuka nie oddziatywata jua na nasee 2ycie? Caye zawstydeajaco pozbawient ‘wyobraini nie wyeliminowaligmy juz z naszego jezyka tego, co sniewyslowione"? 7G myalby Einstein, co bylby odkey!, gdyby nie gral na skroypeach? C2yé zuchwate i odkryweze hipotezy, zanim nie zostang w drodze logicenego rozumowania dowiedzione, nie sa jedynie plodem wyobraéni? ‘Nie jest praypadkiem, Ze zredukowanie muzyki do pigkna,, 1a zatem do tego, co powseechaie 2rozumiale, dokonalo sie ww czasuch wielkic} cewolucji francuskie). W historii weia? po- -wtarzaly sie okresy, w ktoryeh tresé emocjonalna muzyki probo- swano upcoscié tak, aby mogh byé 2rozumiala dla kasdego. Weeysthie te usilowania spelzly na niczym, prowadzac do po: wstania nowych, 2lozonych i réanorodnych ziawisk. Muzyka mote byé dostepna dla kaidego tylko wredy, gdy zostanie spro- wadzona do poziomu sztuki prymitywnej, albo gdy kaedy nau. cay sig je jgzyka \Najbardziej owoena proba uproszezenia muzyki i uezynie~ nia je] powszechnic 2ro2umiaia zostala preeprowadzona w wyni- ku rewoluc}ifrancuskie}. Wredy to po tu2 pierwszy sprobowano podporzadkowaé muzyke nowym ideom polityeznym; opeaco- wany wowezas program nauczania, pracenaczony diz Kons watorium, by! pierwszym takim ujednoliceniem w historii ma- ayki. Jeszcze i dais ludzie zajmujacy sig muzyka europejslea ksztalceni sq na calym éwiecie tg metoda, a sluchaczom ~ we- dlug tych samych zasad — tlumaczy sig, 2e aby rozumieé muzy- ke, weale nie reba sic je uczyé, 2e wystarcza samo odczuwanie piekna. W ten spos6b kaidy czuje sie uprawniony i zdolny do \wyrokowania 0 wartosei i wykonaniu muzyki — preekonanie takie byé mode jest sluszne wobec utwordw powstalych po rewolucji, ale w Zadnym razie nie mode sig odnosié do muzyki epok wezesniejszych. Jestem bardzo gleboko przekonany, Ze dla przetrwania ex ropejskiego Zycia duchowego decydujace znaczenie bedzie mia- Jo to, czy nauczymy sig 2 y € z nasza kultura, W dziedzinie muzyki wymaga to dwéch kierunkéw dzialania, Po pierwsze: muzycy powinni byé ksztalceni wedlug no- swych metod lub tych, kere obowiqzywaly praed dwoma wieka- smi. W naszych szkolach muzycanych nie uezy sig muzyki jako igzyka, ale jako techniki wykonawstwa; szkielet technokratyca- ay bez dyeia. Po drugie: powszechne wychowanie muaycane powinno zostaé przemyslane na nowo i odzyskaé aaledne mu miejsce Drieki temu wielkie dziela przeszlosci ukaa sie nam w nowym Swietle, dostrzezemy ich réénorodnosé, ktOra nas. porusza i prreobrata. I staniemy sig zndw gotowi na prayjecie nowego. Weszysey potraebujemy muzyki — bez nie} nie mozemy 2yé. O interpretacji mugyki preesztosci Dominujaea rola, jake odgeywa muzyka preeszloic: = = siejszym ayciu muzycznym, spravia, 4 warto gle sig nad zwiqzanymi z tym problemami. Istnieja dwa, calso odmienne podejicia do muzyki przesclosci, ktérym oc jadwa ne mnie} rSéne sposoby ej prezentowania: jeden sae ja we wspolczesnosé, deugi probuje ukxza¢ ja p 7 epoki, w ktore) powstala Pierwszy sposob jest najbardzie} rozpowszecha: bardziej naturalny we wszystkich epokach posiada) dziwie dywa muzyke wspétezesna. Jest ce# — ib: ‘moiliwym przez ealy historie muzyki zachodnie), o¢ > polifonii a2 po druga polowe XIX wieku, i jeszcze d2 ‘wybitaych muzykéw jest jego zwolennikami, Tego = stawienie bierze sig stad, z jezyk muzyki uwazano 22" scisle 2wigeany 2e wspOlezesnoseia. Toted, na preyklad, = ‘wie wieku XVIII uewory pochodzace z poczatku stulecis ano za beznadziejnie staromodne, nawet jesli doceniac: wwartoéé jako takich. W nieustajace 2dumienie wpras tuxjazm, 2 jakim wspélezesne kompozycje uznaw azwykle osiagnigcia. Muzyka dawna uwadana byla ed) przygotowawezy i w najlepszym razie stawala sie prze studi6w lub — niekiedy, w rzadkich praypadkacis cowywana w celu jakiegos specjalnego wykonania raadkich wykonaniach muzyki dawnej — na pravklad = XVII wiekw — pewne modemizacje wwazano za absolut ne, Ale Kompozytorzy naszych ceaséw, ktérey opsacox utwory 2 praeszlosci, wiedza daskonale, ze publicenosé pr Inby je townie dobrze i bez opracowania; dzisia) opracow a nie urworu nie jest juz podyktowane absolutna koniecz: jak w wiekach poprzednich — gdy, jesli jue grano 2 preesalosci, to tylko unowoczeéniona — ale jest wyr: jedynie osobiseych pogladéw araniesa, Tacy dyrygenci wingler czy Stokowski — ktérym praySwieca! ideal pastro: tyezny — wykonywali w tym dachu wseelka muzrk¢ W ten spossb urwory organowe Bacha instrumentows: a orkiestre wagnerowska, a jego Pagie wykonywano «8 ara hipercomantyeznym, pray uiyeiu ogcomnego aparatu wyko- nawerego. ‘Sposéb drugi, ktdry pretenduje do wiernosci wobec daiels, jest znaeznie miodsey od poprzedniego i pochodzi dopiero z poczatkow XX wieku, Od tego czasu coraz capsciej zczynajg sig pojawiaé dadania, aby muzyke 2 przeszlosei odewarzaé w spo- s6b ,autentyezny”, i niektérzy wykonawey — weale nieposie- dai — prayjeli to 2a swoj ideal. Usiluje sie wige muzyke dawng traktowaé jako taka i wykonywaé ja zgodnie 2 duchem epoki, ww ktérej powstala. Taki stosunek do muzyki dawnej — preenoszenie jej do wspélezesnosci, lecx preemieszczanie sig samemu w przeszlosé — jest symptomem braku naprawde ay we} muzyki wspélezesne). Muzyka dzisiejsza nie satysfake cjonuje ani muzykOw, ani publicenosci, krdrej wieksza cz otwarcie sig od nie} odwraea; zeby wypelnié powstala luke wrace sie do muzyki preeszlosei. W ostataich casach aiezauwatenic prayawyczajono sie juz do tego, Ze pod mianem muzyki roaumie sig w pierwszym reedzie muzyke dawna, 2a8 wobec muzyki wspélczesne} stosuje sig jakieS okreslenia dodatkowe. W istorii muzyki jes to sytuaeja absolutnie nows. Zilusteujmay to malym praykladem: gdybysmy wygnali 2 sal koncertowyeh muzyke przeszlosci, aby wykonywaé w nich tylko utwory wspélezesne, sale te wkrétce Swiccilyby pustka — dokladaie tak samo staloby sig w ezasach Mozarta, gdyby publicznosé po- zbawiono muzyki wspdiczesne) i zastapiono ja muzyka dawng (na prayklad barokowa) Wideimy wige, #e 2ycie muzyczne opiera sig deié na muzyce 1x pracszlosci, a awlaszcza tej 2 XIX wieku. Od narodzin poli- fonii nigdy jeszeze tosignie zdarzylo. Prey tym dawnic), pray wykonywaniu muzyki epok minionych nie odczuwano ‘weale potrzeby takiej autentycznosei, jakiej wymaga sig dzisia) Epoce, majace) aywa kuleuee wlasna, spojezenic historycane est w istocie absolutnie obee. Widaé to teé w innych s2tukack: na przyldad, dawniej do gotyekiego kosciola ber wahania dobudo- ‘wywano barokowa zakrystie, usuwano najwspanialsze gotyckie oltarze i zastepowano je burokowymi, podezas gdy dzisiajskra- pulataie wszystko odnawia sig i chroni. To historycene nast wienic ma tez swoja dobra strong: po raz pierwszy w histor zachodnie} szvuki chrzesijaiskiej mosemy wybraé sobie dowol- ry punkt widzenia i objaé spojrzeniem cala spuscizne preeszio~ fol To tlumaczy takie coraz szersze rozprzestezenianie sg =~ zyki dawne| w programach koncertowych, ‘Ostatnia Zywa epoka w twérczoici muzyczne} by postzo- mantyzm. Muzyka Brucknera, Brahmsa, Czsjkowskiego, Ry- fearda Sieaussa i innych byla jeszcze wyrazem swe} epoki. nie] jednak eale 4ycie muzycane sig atezymato: jeszcze Gzisaj ze ‘pladnie muzyki shucha sig nejczeSeiejinajchetnie), a kszzcenie uzyk6w w konserwatoriach nadal preebiega wediug Swezes- niych 2asad. Wydaje sig wrecz, jak gdyby nie cheiaco sobie tufwiadomié, ¢ od tego czasu mingto wiele daiesiatkow 2, ‘Jesli dzisiaj uprawiamy muzyke preeszio‘ci, ro jednak nie pottafimy juz czynié tego tak, jak nasi poprzednicy z wielkich Epok. Utraciligmy spontanicznosé, krOra by nam pozwalala sprowadzaé wszystko do teraéniejszosci; dla nas najwyiszym autorytetem jest wola kompozytora; muzyke dawng trakcujemy jako pochodzaca z odlegle} preeszlosci, widzimy ja na dle jej epoki i musimy dokladaé starad, eby ja odeworzvé wiernie, bbynajmaie) nie powodu sklonnofei do historyzmu, ale dlatego, ze drsiaj to wlasnie wydaje sie nam jedynym sposobem, dzieki ketoremu mozemy ja uezynié setuka 2ywa i godna szaeunku. Jednakie o wiernosei mozemy méwié wtedy, kieds wekonanie jest ablizone do wisji déwigkowe), jakq mis! kompozytor w chwili tworzenia, Widaé wigs, 2e jest to mozliwe tylko do ‘pewnego stopnia: pierwoena idea pozostaje w sferze domystow, awlaszeza gdy chodzi o muzyke odlegtych epok. Informacjami ujawniajaeymi wole kompozytora sa wskazdwhi wykonaweze, instrumentacja i liczne, nicustannie zmicniajace sig zwyczsie praktyki wykonaweze), ktéeych znajomosci. kompozvto: \ sposéb zupelnie naruralay oczekiwali od swych wspélezes- nych, Dia nas oznacza to jednak rozlegle studia, niosace ze soba tyzyko popelnienia grubej omylki, jak jest granie muzyki daw rej wykcznie podtug nabyte) wiedzy. Tu jest arédio owyeh znanych wykonafi muzykologicanych, ktdze historycanie sa ab- solutnie bez zarzuty, ale ktérym brakuje aycia, Z dwoiga zlego lepsze sa jué wykonania historycznie catkiem falseywe, ale aywe muzycrnie, Wiedza muzykologicana nie mote byé przecie? ce- Jem samym dla siebie, lecz powinna daé nam do reki éeodki ‘umoiliwiajace lepsze wykonanie, gdyé ostatecznie bedzie ono aureatycane tylko wredy, Kiedy uewér osiagnie sw6j najbardziej klaroway i naipiekniejsey wyraz, a to znowu stanie sig motliwe jedsnie w wypadiu, gdy wiedza i Swindomosé odpowiedzialno- Sei polacza sie 2 gleboka wrazliwoscia muzycena, Dotychezas niewiele uwagi poswigeano nieustajacym pree. smianom praktyki muzycznej; uwazano je nawet za malo istotne, Winien temu byt pogiad o ,,rozwoju” od prymitywaych form pierwotnych poprzez mniej lub bardzie} ulomne stadia przejé. ciowe a2 do ostatecznei, yidealne}” postaci, pod kazdym wagle- | dem przewy2szajace} owe ,,stadia preygotowawcze”. Poglad ten, bedacy pozostalosciq 2 czasow, w ktdrych muzyka byla sztuka zywa, jest szeroko sozpowszechniony jeszcze dzisia) Owezesai ludeie sadzli, 2e muzyka, technilca gry i instrumenty. nfozwijaly sie”, osiagajac szczyt wlasnie w ich epoce. Ale od Chwili, gdy jestesmy w stanie objaé wzrokiem cala historig, poglad ten — jesli chod2i o muzyke — zostat odrzucony: nie mozemy jué mOwie 0 r6dnej wartosei muzyki Brahmsa, Mozar- ta, Bacha, Josquina cay Dufaya — teoria ,postepu” jest ju nie do utrzymania. Mowi sie wige 0 ponadezasowosci wszystkich wielkich dziet seca, ale poglad ten — w swe} rozpowszech- nione| forme — jest rownie bledny, jak poglad gloszacy postep, Muzyka, jak kaida sztuka, jest Sciéle zwigzana ze swoim cza- sem; jest aywym wyrazem wylacznic swojej epoki i moze byé rozumiana w pelai tylko przez sobie wspélczesnych. Nasze nfozumienie” muzyki dawne) pozwala nam jedynie domyslaé sig ducha, 2 jakiego powstala. Muzyka zawsze bowiem odpo- wiada sycuacfi duchowe} swoich ceas6w. Nie mote stawa€ sig zjawiskiem przekraczajgeym ludzka zdolnosé pojmowania, a kxéda adobyce po jednej stronie musi byé oplacona strata po deugie) Ogélnie biorac, wyobrezenia 0 naturze i zasiggu zmian, jakim podlegala praktyka muzyezna na niezliczonych etapach swego ro2woju, nie sq zbyt wyradne, nie bedzie wige rzecza zbedna, jesli sie nad tym na chwile zatraymamy. Na preyklad, notacja do XVII wicku wiacenic ulegala stalym 2mianom, 2 pe- wne oznaczenia, uwaéane 2a ,,jednoznaczne”, bywaly bardzo s6énie rozurniane a2 do kofica XVII wieku. Dzisicjszy muzyl gra dokladnie to, co jest zapisane w nutach, nie wiedzac, iz matematycanie dokladna notacja rozpowszechaila sig dopiezo “4 ‘y XIX wieku, Nastepnym, niewyczerpanym érédlem proble- snow jest gigantyczne zagednienie improwizacji, do kovica VIII wieku nierozerwalnie zwigzane} z ealy prakeske muzyea- ‘nx. RoztOtnienie poszczegdlaych faz rozwoja, odpowiadsia- Gjeh kolejnym okcesom, wymaga rozleglej wiedzy specjalistvez- tej ktOre) praktyczne zastosowanie uwidacznia sig w pozrak- fowaniu formy i sposobie ksztaltowania wykonywane} muzvki. Tym, co stanowi 0 rSinicy najlatwic} zauwazalne), jest obrez ttkowy (oo macy ai. chatter ila brie int mento). Poniewai tak jak nicustajacym zmianom, zgodnie 7 duchem czasw, podlegata interpretacja notaeji muzyezne lub ktyka improwizacji, tak samo zmicnialy sie wyobratenia, Healy déwigkowe, a weaz 2 nimi instrumenty, spos6b grania, f nawet technika Spiewu. Réwnic? w peeypadku zmian w sposobie grania — czy weeechnice ~ nie mozna méwié o ,postepie”, gdy? technika, podobnie jak instrumenty, doskonale dostosowywala sig do Wwymagad swoich czasow. W tym miejscu mozaa by zz0poro- ‘wa€ stwierdzajac, 2 wymagania dotyczace techniki gry nie- ustannie sie powiekseaja; est ro prawda, ale rylko w stosunku do pewaych dziedzin techniki, podczas gdy na inaych jej obsearach te wymagania sie zmniejsayly. Oceywigcie, taden XVL-wieczny skraypek sie zagralby Koncertu Bralrmsa, ale rOwniez aaden skrzypek grajacy Brahmsa nie bylby w stanie wykonaé bez ‘arzutu teudnych uewordw 2 lteratury skrzypeowe) XVII wie leu; do kaédego 2 tych dwéch rodzajéw muzyki, ktére same ‘y sobie sg townie trudne, leez catkowicie odmienne, potreebna jest zupelnie inna techaik Podobne zmiany mozna dostezec w instrumentacji i w strumentach, Kaéda epoka posiadala dokdadnie takie instramen- tarium, jakie najlepie} odpowiadalo jej muzyce. W wyobraze- iach kompozytorow bremialy instrumenty im wspolczesne, ezgsto komponowali oni na 2yczenie konkretnych instcume: talistow; zawsze tadano muzyki nadajace) sig do geania,liczace| sig z modliwoSciami posaczegélaych instrumentow; nie do sagrania” byty jedyaie utwory dle napisane, 2 ich autor sam sig oimieszal. To, 2e dzisia) wiele urwor6w dawaych miste2ow uchodzi za prawie niewykonalne (na preyklad, glosy inscumen- t6w detych blaszanych w muzyce barokowel), wynika sead, it aye mien sim pei ito inten cei open nit pega shy aoa muzyk umial graé na dawnych instrumentach pray uayciu daw. 3 yan fa ewe = ptr eo tn et mut alte tompeptoen wid reach mses eyo Mb Sena ned Mouseketeer contre sien a toot geht macen) nian cp po ker Sr WG ee eo any sa Splomt aneeemfentljin awe se emponycsbe ajo poral epee = He pope sootelie Eig ca anh ty ometee Sitges ner ssh bes poses Senge Lip wi totanenoe bone wees Teed ee sla yea anak Selly aynae a Polisoped arenes eyes Tie ae Tete Lune Une aah ae % Rui ncoyn fe Sobeetcye «ps antag ce Tare ne gyhanatomoste Data Sittccnn acti tren Srey pera po eh Seerhnegeyey eau wnape w ae ce gt praetor aped tev a femora needs, dK pan Sale ten spn motoneuron gigboki sens. Rogumienie muzyki i kextaleenie mugyczne ‘Wile znak6w wskazuje na to, e zmiersamy ku powszech- saema spedkovwi Kulturalnemu, ktéry musislby pociagnac 23 Sopa wake i upadck muzyki, gdy2 stanowi ona czeié nasce See duchowego i jako taka moée wyrazaé tylko to, coi Mawel, Jezel sytuacia wyglada rcceywitce tek powseni, jak jnto spostrzegim, to nie lest dobrze,2e pozostaiem sein jel obserwatorum,czekajac, a2 bedzc jut po seszsstkimn ‘Ogromaa ole odgrywa ta keztalenie muzykOw, pers crim rmianem ,mozyk” chalbym okrelié kaddego, kto z3Wwodowo Gezenniczy w ayciu muzycenym, z6wniee profesjonalnych sh hacay, a wlaSciwie nawet i publicenose. Preypatcemy sig ai- fieew "pod tym katem — micjscu muzyki w histoci Warco fe auwvadyé, 2 w wielu jezykach ,poecia” i ,Spiew" nazy- Ghaoe tym somnjm slow, Inace| mowige: od chwili, kt6- rej mova zaczyna wykraceaé pora prose konstatacje, lazy se ze fpiewem, gaye Spiew mote znacanie czytelni) oddae proekaz bedaey cxymE wigce| nit prosta informacja, Trudao nam co zrozumie€, poniewad idea ta nie miei sig ud w nasze) koncepeji imuayki.Slowo, jego sas, digki dzwighom muzycenyrm, melo: 4, harmonii, moga zostaé zintensyflkowane, przez co osiagnae tmoina stopies rozumienia wykraczajacy poza zwykla logike Drialanie mazyki aie ograniczalo sig jednak do wemacniania czy poskebinis kapresji mowy; muzyks odkrgta wlrotee soja wwlsnaextetyke (w kt6rej 6w zwigzek 2 jezykiem zawsze jednak pozostawal rozpoznaxcany) i wielka ilose odeebnych srodkew ‘eynuza: eytm, melodie, harmonig itp. Powstal w ten spossb own, kiGry dat muzyce olbreymia moc oddzialywania na Cclowieee cato i ducks ‘Wystarczy prayjrzeé sie ludziom sluchsjacym muzyki, aby spose, fe pobuidzsich ona do chit aby osiedzie€ spokojnic, ter poruszenia,czeba sig na tym skoncentrowaé. Ruchy po- budzone praez muayke maga stawaé sig coraz bardzijinrensy- 25 az postan ckatazy. Jednak nawet2wyklema przejéciu 2 dso- tanse na konsonans odpowiada napigci i odprezenie. W melo- dij rakée odnalesé moina to samo ziawisko: kaody pracbies mmelodyeany podporzadkowany jest pewnym regulom i — jel melodia jest Scidle 2godna 2 tymi tegulami — po czterech cay pigciu diwiekach wiadomo juz, jaki pawinien by¢ dwiek sz6u Sdmy; to nascep: Jnione oczekiwanie jest érédlem, flaycenego adprezenia, Jesli Kompoaytor chce wywola€ na: pigcie, nie spelnia tego oczekiwania, lecz 2wodsi wyobrai nig metodyczna sluchacza i napigcie coztadowuje w innym miejs Jest to proces nadzwyczaj zlosony, ktdry kompozytorzy wykorzystywali przez wiele wiek6w historii muzyki Zachodu:| Jeteli siedzimy na Koncercie i stuchamy naprawde intensyw- Bie, to — o ile muzyka jest wykonywana dobrze i rownie inten- sywnie — odezuwamy napigcia i odprezenia, zmiany zacho, dagce w naseym keewiobiegu iw naszym ,slyszenia fleycanym”, To samo odnosi sig do przedstawianis uezué — poceynajge od nastzojéw spokojnych, pogodnych lub przepelnionyeh bé. Jem, a2 po porywy silne} radosei, wéciektosei lub gniewu — mu- ayka wyrada je wszystkie w taki sposob, 2c wywoluje u suchacea eakejg uezuciowa i fizyczna, Do zmian wywolywanych w ezlo- wieku przez muyke naturalnie naleza rowniet i reakeje w sferze duchowej. W tym znaczeniu. muzyka posiada take funkejg ‘moralna i przez cale wieki wywierala pod wzgledem duchowym silny wplyw na ludzi, powodujac ich preeobeatenie. ‘Nic ulega watpliwosci, 2 muzyka nie jest ponadczasows, lece praeciwnie: jest éisle 2wiazana ze swoja epoka, « ponadto = jak wseystkie pracjawy kultury ludzkie| — jest aiezbedna calowiekowi do dyeia. W ciagu ostatniego tysigclecia 2ycie i mu: zyka Zachodu byly nierozlaczne; oznaczalo to, ze muzyka stano- wila istony element zycia — oczywiscie muzyka owezesne| terainiejszosei. Ale gdy jednose ta preestala istnieé, musiano znaledé jakis nowy spos6b traktowania muzyki. Myslaco muzy- ce dzisiejsze), zauwaéamy podzial: rozrééniamy muzyke ,ludo- wa”, ,kozsywkowa”, ,,powaina” (pojecie, KtOrego nie uznaie) Wevinatrz poszezegélnych geup zachowaly sig jeszcze szczatki dawne} jednosci, ale jednose muzyki i #ycia, jak rownic jednos ale} muzyki —zostala zaprzepaszezona, 'W muzyce ludowe| mozemy jeszcee dostezec pewna wsp6l- ote 2 kultura danego narodu; jednak zamknigta w obrebie caklaw, staje sie wlasciwie czastha obycaaju tradycyinego. (To. takie Swiadezy 0 upadku kulturalnym, gay? obyceaj tradyeyiny i powsinych i znakomitych muzykéw, tak jai to sig dziaio eee ee piping iegrown Seer c ae era ee soon), Pocostalsé dane funket muzyi odnasdaser me ee rere oes) eam otis en a a eacagwans a sciney, Wd aera nae ee eee ee ee ym funkeje absolutnie niezbedna, a 2 drugie ee eps eee rae ee ee eee rintak waina w poceatkach muzyki,jednose she kowa nie mote byé starsza iz pigé czy de ee cee ee corona eee eee ne ee Se Snaokows fat aetoergtr a Spiny te do nasego ahopege bree oon eran mows Sneyhiny podseke en aa eee ‘ale ostatnie tysigclecie, istnieje wlaéciwie tylko dla was -kregu zainteresowanych, praenoseacych sie z mieis. vwszgdzie tych samych. Nie mowig tego bynaimnie ale odezuwam to raczej jako symptom zerwania, ne sroaumienia i wytlumaczenia, Jesli muzyka separuje sie od swo- je{ publicznosci, nie jest co wing ani ej, ani publicznosei. W kaz- dym razie blad nie tkwi ani w sstuce jako taki), ani w mu- 2yce, lece w sytuacji duchowej nasaych ceas6w. To te mur siatoby sig cos zmienié, gay muzyleaj jez nieuchronaie | odbiciem teraznie)szoset; tote jes chcialoby sig 2mienié muzy- ike, nalezaloby wpierw zmienié cerazniejsz0xe. To nie jest krvzes smuzyki, ale odawierciedlony w muzyce kry2ys naszych czasow Pragnienie przeksztalcenia muzyki byloby takim samym absur- E dem, jak postepowanie lekarza, ktéry cheialby ust zamiast leczyé chorobe. objawy Preejdimy do roli muzykow. W Sredniowieczn ismial iste Nie da sig wige muzyki wspélezesne] ,.wyleczyé”* za pomocq jakichs posunigé ,,politrki kulturalne)”, na prayklad przez po- pieranie okreslonych kierunkéw, ktéze sie podobaja”; kto wierzy, %¢ byloby co mozliwe, nie rozumie funkeji muzyki wdyciu ludzkim, Kompoaytor autentycany pisze — czy chee czy nie chee — 2godnie z wymogami sytuacji duchowej swe) epoki; inacze) bylby pazodysta, dostarcza)acym imitacji na zamowienie, Coa wige uezyniliémy? ,,Urarowalismy sig”: w momencie, ww krOrym zabraklo jednosei migdzy wspdlezesng tworczoseig aayciem, sprobowalismy uciee w praeszlosé, Tak zwany ,Swiat- ly celowiek” stara sig dla swych czasGw ocalié czeSé kuleu- ralnego, muzycanego dziedzicewa ostatniego tysigclecia — ktd- re po 122 pierwszy mode ogarnaé wzrokiem, jako #e teraznie}- s20Sé przestala byé dla niego aywa — wydzielajac 2 niego jeden, lub dwa skladniki, majgce dla niego warrosé, ktora — jak sadzi — potrafi zrozumieé, W ten wlasnie spos6b dzisiaj wykonuje sig ji odbiera muzyke: w calej spusciénie muzyezne} ostatniego ty-| sigelecia dostreegamy jedynie aspekt estetyceny i z niego czer plemy nasza satysfakeje. Bierzemy po proste te czei, ktéra schlebia aaseym aszom, ktOra jest ,pigkna”; nie zauwazamy| przy tym, ze w ten sposob calkowicie degradujemy muzyke, Nie lnceresuje nas ted wale, czy szukajac pigkna — kedre w calej problematyce dziela zajmuje tylko ograniczona ilosé miejsca = nie przechodzimy po prostu obok rego, co stanowi istote te muzyk? Doszedlem wigc do nastepnego pytania: jakie miejsce po- winna zajmowaé muzyka w nasze} epoce? Cay jest mozliwe je) przeksatalcenie? Cay maja sens proby dokonania jakiché zmian?| Cay rola, jaka muzyka odgrywa obecnie w naszym yciu, rzeczy- wwiscie jest tak falseywa? Moim zdaniem sytuacja jest niepokoje cai jeéeli nie uda nam sig sprawié, by nasze slyszenie muzyi, nasza potereba muzylki i nasze ayeie muzycane 2n6w stanowity jednosé — w muzyce wspétezesne] mogloby to nastapié w dro: ze zrOwnowazenia podaiy i popytu, a w muzyce dawne, klasy- cane}, przez odkrycie nowego sposobu jej pojmowania — ko aiec bedzie bliski, Pozostaniemy jedynie kustoszami muzeur| { bedziemy w stanie prezentowae tylko to, co zaistniato niegdys: nie sadze, by znalazto sig wielu mozyk6u, ktdzyeh by to poi} galo. podzial na teoretykow, peaktykéw i muaykow ,dorkonabre Teoretykiem byt ten, ko znal sie na budowie mmmrrk: aie sam praktyeznie muzyka sig nie zajmowal, Nie mégl ie grat = le wiedzial teoretycanie, 2 czego Sig ona sags te wspdiceesnych cieszyl sig wysokim powxea lem, Poniewa® teoria muzykt traktowana byla ako nauk ss ila sicbic, dla tore} realnie rozbrzmiewsjaca muzrka siakawie nie mialn zadnego 2naceenia. (Pewne pozostalosci =) Loneene! spotkaé moéna nickiedy i dzisiaj a muzykologéw.» Naxomsase praktyk nic posieda! zadne) znajomosci teoxii muzric. Be temial muzskowaé. Jego rozumienie muzyki brio insrynkroeae: sawet jes nie més! niczego wyjadnié teoretscanie, exer ef! nie wiedzial nic 0 zaleénofciach historycenych, w kazdei che byl w staniedostarcayé muzyi akicj poteecbowano. Zlcer=- ry t0 na praykladzie mowy: lingwista dosteaeg2 | zorsme budowe i histori ezyka. Colowiek 2ulicy nie mao sy: po'ess, ale potrafi w eym jexyku popruwnic i praekonujaco movie poniewaz jest to jezyk jego czas6w. Taka bvla ssruacia ies smencalisty czy spiewaka podezas eysigealathistorii Zachos: = wwiedzial, ale potrafis pojmowal, nie znajac. Istnial wreszcie muayk doskonaly, bedacy zar6xeno veo: Kiem, jae prakrykiem. Rozomial i anal teotie, ktéza edna’ byla dia niego wiedza izolowang, oderwang od stmow stare: ej prakeykt; mg! komponowac i wykonywaé muayke na le ‘ile znal i rozumial wszysthie je aleinosc. Cieszyl sie jeszcze vwigksoym szacuakiem nizteoretyk ezy praktvk, poniewad wla- dal wszystkimi formami wykonawstwa i wiedza. Jak wyglada to obecnie? Daisicjszy kompozytor jest aiewat- plivie muzykiem w tym ostatnim znaczeniu. Posada wiedzg teorerycena, 2aa praktyke; to, czego mu brakuje, co 2y8y kone takt ze stuchaczami, z ludimi, ktOrey by Konieeznie pots2e~ bowali jego muzyki. Zdecydowanie brak fywego zaporsze bowania na nowa muzyke, kt6ra by powstawala wlasnie po 9, aby to zapotrzebowanie zaspokoié. Praktye, czyli muzyk-wwyko. nawvea, W zasadzic pozostaje réwnie nieswiadomy jak py wiekami. Interesuje go praede wsaystkim wykonanie, pestekcia technicana, bezposredinie uenanie exy sukees, Nie tworxy muzy i, zadowala sig ej odtwarzaniem. Poniewaa nie ma juz jednosei pomigdzy jego epoka a muzyka przezef wykonywang, brakuje mu spontanicanego pojmowania te) ostatnie), kt6re bylo zxo-| ‘ramiale samo przez sig u dawaych muzykow-praktyk6w, grajq- eych wylaczaie utwory swoich wspélczesaych. Nasze aycie muzyczne unajdue sig wige w fatalaym polote- niu: wszedaie sq opery, orkiestry symfoniczne, sale koncertowe; ofera dla publicznosei jest bogata. Ale gramy tam muzyke, kcétej nie zonumiemy, kt6ra byla pezeznaczona dla ludzi calkier, innej epoki, W tej sytuac}i aajbardziej 2dumiewajace jest (0, 2 ‘w ogéle nie dostrzegamy tego problemu, poniewaz uwazamy, i tuniemanicdo rozumienia, bo muzyka zwraca sie bezpo-| scednio do duszy. Kxidy muzyk dazy do pigkna i uczucia: to| dgienie jest dla niego naturalne i tworzy podstawe jego mo2-| iwosei wyrazowych. Wiedza, koniecana wiagnie ze wagledu na to, #e zerwana zostala jednoéé muzyki i epoksi, zupelnie go nie interesuje; 2resarq nie moze go interesowaé, poniewa nie uswia damia on sobie jej znaczenia, Rezultat: wykonawea spostrzega, muzyke tylko w kategoriach czysto estetycznych i emocjonal-| aych, ignorujgc cata reszte. Ta sytuacia pogorszyla sie jeszcze! wskutek wyhodowania w XIX wieku idealnego wizerunku} artysty; romantyam stopniowo uczynil z niego cos w rodzaju| aadczlowieks, kt6ry dzicki intuicji osiaga wtajemniczenie zna-| cane przekraczajgce modliwosci zwyklego smiertelnika. Artysta stawal sie wige caymé w rodeaju pétboga, sam ted zaczynal tewatae sig za niego i pozwalal w odpowiedni sposdb wielbié, Ten ,,pélbog” jest zdumiewajacym produktem epoki roman- tyczne| — zastanowmy sig nad syeuacia Berlioza, Liszta czy| ‘Wagnera — doskonale pasujacym do owych czasow. Jeli praw-| dda jest, 2e Wagnera calowano w rabek szlafroka — to w jego| epoce bylo to calkowicie normalne. Ale wizerunek artysty, uksztaltowany w tej dekadenckie} epoce, pozostal nadal w tej samej, jakby skamienialej formie, tak jak i wiele innych rzeczy| 2 tamtego stulecia Teraz pytanie: jaki wlasciwie powinien byé artysta? Od- powiedé winna wynikaé ze sposobu, w jaki nalezatoby dzié pojmowaé muzyke. Jeieli muzyk reezywiscie ma wziaé nay swaja odpowiedzialnosé cale muzycene dziedzicrwo — na tyle, ra ile byloby ono dla nas inceresujace — 1 to nie tylko od strony} esterycene| i technicznc), to powinien on posiaéé niezbedne do| ‘windomosci, Zadna droga nie da sie ego unikengé. Muzyka jeszlosci — przez to, ae historia toczyla sig nadal, Ze zwiek- Rata sic odleglose dzielaca muzyke od teraéniejszosci ie zostala fons oddzielona od wlasciwych sobie ezas6w ~ jako caloé¢ stala sie da nas jezykiem obeym. Poszezegélne aspekty moga mieé wartosé uniwersalng i ponadcaasowa, ale zawarte w muzyce raesianie jest 2wiazane 7 epoka i dis mote 2ostaé szozumiane tylko wtedy, gdy dokona sig czegos w rodzaju thmaccenia Znacay tO, #¢jczeli muzyka minionych epok miglaby dzié nabrae akevalnosci, w rozleglym i glebokim znaczenix tego slowa,ijesli smislaby 20staé pray wr6cona ayciu ze wszystkim, co soby wyraéa lub przynajmnic} ze znacanie bogatszym ladunkiem treéci nig tea, jaki je} dais zazwyczaj sig praypisuje — naledaloby ponow- nie navczyé sig pojmowa€ re muzyke 2godnie z jej wlasaymi pravami. Musimy wiedzie¢, co muzyka ma do powiedzenia, by zeozumieé, co sami za jj posrednictwem chcemy wyrazie. Cays- te wyezucie i intuicja musza byé teraz poprzedzonc wieda. Bez tej historyezne} znajomosci rzecey muzyka preesztosci, czyli tak ‘vara muzyka powaina, nie moze zostaé wykonana adekwat- Jesli chodai o ksztalcenie muzyk6w, to dawnie} preebiegalo ‘ono W sposéb nastepujgcy: muzyk ksetatcil ueenisw podiug swe) specialnosci, stosunele mistrz—uczef, jaki od wiekdw ist nial w rzemiosle, obowigzywal takie w muzyce. Selo sie do okreslonego mistrza, aby sie prxy nim nauczyé ,,fachu”, aby upeawiaé ten rodzaj muzyki, ke6ry byl jego specjalnoscia, Nauka dotyezyla przede wszystkim techniki kompozycji i gry na in- strumentach; do tego dochodzila jednak takde i retoryka, pozwalajgca na nadanie muzyce ekspresji. Powtarzano stale = saczegélaie w muzyce baroku, mnie] wigce) od roku 1602 do ostanich dziesigcioleci XVIII wieku — e muzyka jest mo- ‘wadwigkéw, 2e chodzi w niej 0 dialog, o dramatyceng wymia- ne za. Mistrz éwiezyt zatem ucznia w swoje) sztuce, wprows dual go we wszystkie jej tajemnice. Uczyt go nie tylko gey aa instrumencie czy Spiewu, ale take wykonywania muzyk W tym nataralnym stosunku nie bylo probleméw; ewolucia stylistyczna dokonywala sie stopniowo, 2 pokolenia na polo! nic, tak ze nauka byla po prostu organicanym roawojem i prze- rian “Ta ewolucia zostala aaznaczona kilkoma ceaurami ne beg anaczenia, kere zakwestionowaly i zmienily stosunele mistrag do ucznia. Jedag2 nich byla rewolucja francusks. Spowodowaly na istorné modyfikecje, miedey innyms ustanowila zasadnicay now funkeje nie eylko ogdlnego kszralcenia muzyeznego, ale takée 2ycia muzycanego. Stosunek mistrz —uczea zostal za stapiony przez system w postaci instytucjis Konserwatoriom, Ideg tego Konserwatorium mozna by okreslié mianem polityce nego wychowania muzycznego. Rewolucja miaia po swoje| stronie prawie wszystkich muzyk6w, pray ezym zdawano sobie sprawe, Ze popezes setuke, a 2wlaszeza poprace muzyke, ktéral nie preemawia slowami, lecz poslugaje sig ,truciznam" 0 tie moiczym deialaniu, mozoa wywieraé wplyw oa luda. Wykorzy, stywanie mozylsi dla jawnej lub ukeyte) indokteynac}i polityce re) obywateli lub poddanych znane bylo ocaywiscie ud a dawaa, jedoak nigdy dotychczas aie czyniono tego ak syste matycenie. W metodzie francuskiej, opracowane) az do najdrob. nicjszych seczegolow w celu ujedaolicenia styl muaycenego, chodzilo o podporzadkowanie muzyki ogélne) koncepeji polity cane}. Zasada teoretycana bremial: muzyka musi bye tak prosta, seby mogla byé zromumiana pruez kaidego (prawde mow! ‘iyciestowa ,zrozumiana” stawalo siew rym momencieniezbyt tuzasadnione), powinaa méc kaidego weruszaé, porywaé, usy piad.. niczaleénie, czy jest wyksztalcony, czy sie; powinna bye pigaykiem’, ery rozumialby kazdy, nie uczac sie go. “Te wymagania byly konieczne i mozliwe tylko dlatego, 2, muzyka ceaséw weeesniejseych aweacala sie praede wsayst do ludsi ,swyksstalconyeh”, cayli do tych, ktOrzy znali rownie jgayk muzyczny. W krajach Zachodu wyksztalcenie muzycan bylo zawsze istotna czeicia wychowsnia, Poniewat teadyeyin ‘wykszralcenie mazycane odraucono, elitarna wspélaota muzy ‘ow i wyksztalcoaych shuchaczy praestaaistnieé. Jezel muzylea miata teraz zwracac sig do wszystkich, lub inacze} esl luc fe mosiai jud muayki rozumieg, co nalezato 2 nie) wyelimino} to wszystko, co bylo jenykiem wymagsjacym sozumienia; kom) pozytorzy powinni pisaé muzyke ewracsjace sie W najprostszy} sposdb do uczué. (Filozofowie powiadaja o tym: Jeteli secu jedynie sig podoba, oznacza to, #e nadaje sig ona juz tylko dla ignorantow.) 24 Zgodnie 2 tymi koncepcjami Cherubini polozs? © § eatocium kees dawaym stosunkom mistrz ~uezes. Zest =~ Vickszyin 2 weeesnyeh autorytetéw pisanie podreemia: Niworow pedagogicanych, kt6re urzeezywistrlé miafr ayce nowy ideal ,egalite” (rownosci). W tem ducks Batiot Gpracowal swoia Szkol skrsypeovg, a Kreuzer skoxpozowal Phindy. Czolowi pedagodry francusey musieli nowe pogiacr 22 suzy preckué w Scisy system nauczania, Technicanie =zecz Tnulge chodzilo oto, by odmalowywaé uezucia, zamias Spowindaé. Roawinelo sie wige sortenato, dtuge fa, nowoczesne legate, Diuga linia melodyezna icniaba ‘vide wezesnic), ale byka ona zawsze — w yszain S'estawiana z malych komézek. Te rewolucie © kszalcenia snuzykow preeprowadzono tak radykalnie, xe w ciagy zaleéwie tlku dziesigcioleci w eale} Euzopie muzvey 2aczeli byé kszza!- ceni wedlug systemu Konserwatorium. Moim zdaniem ‘edna po prostu zakrawa na groteske fat, ie ten system ieszcze Jest podstawa naszego wychowania muzyeanego! W cea spos6> tunieestwione zostalo wsaystko, co uprzednio mialo znaczenie. Interesujace, Ze jedaym 2 wielkich 2wolennikes te) nowe) satuki muzykowania byt Ryseard Wagner. Dyrrguiae orkiestca Konserwatorium byl zachwycony, 2¢ emiany smrcak6w, do sry na dél, dokonuja sig niedostrzegalnie, 2 linie melodyezne Tubieraia szerokiego oddechu, i 2e odtad za pomocy muzvki moina malowaé, Powtarzal potem zawsze, 2e rego rodzaju gato nie osiagnalnigdy 2 orkiestrami niemieckimi. Jestem 2dania, de ta metoda, doskonala dla muzyki Wagnera jest wrgcz zabeicza dla muzyki preedmozactowskic). Dokladnie rzece biorse, dzi- sijsty muayk oteeymuje wyksztaleenie, 2 ktbrego stots ‘zywistoéei nie zdaje sobie sprawy ani on sam, ani jego aau- cayciel. Uezy sigon metod Baillotai Kreutzera ktdre pomslane byly dla 6weeesnych muzyk6w, i stosue je do muzyki zupelnie jnnyeh czaséw i stylow. Ksztalcac daig muzyk6w, powsacza sig, bez ponownego praemyslenia, wszystkie aasady ceoretycane, lt6re bylyslusene praed dwusta lary, lece ktoryeh dzisiaj 2 sie Dasa, gly aktualng muzyka jest muzyka dawna (ezy ehee- ‘my, cay nie), ksztaenie muzyczne powinao byé 2upelaie od- micane i oparte na inaych zasadach. Nie mote sie wein# ograni- a ym miejscu naledy polodyé palec, by dawigk i jak osiggnaé bicglose palcowg. Ksztab- .nkowane nazbst rechnicanie powoluje do istnienia nie muzykow, ale pospolitych akrobat6w. Brahms powiedzial kiedyS, 2e aby zostaé doberm muzy'kiem, trzeba poswigcié row nie duéo ezasu na ceytanie, co na éwiczenie na fortepianic. Tu, \wlasnie tei istota sprawy, ake i dai, Poniewaz wykonujemy muzyke prawie ceterech stuleci, musimy — w odréénienit od muzykOw epok minionyeh — ucayé sie najwhasciwszych sposo- bow wykonywania séénych rodzajéw muzyki. Skrzypek 7 naj- doskonalsza vechnika wyksetatcona na weorach Paguniniego i Kreutzera nie powinien czué sie prygotowany do grania Bacha czy Mozarta. W eym celu powinien uceynié wysilek, aby od nowa przemysieé i preyswoi€ sobie zalodenia technicane iisens ,,wymowne)” muzyki XVIII wieks, Jest 10 tylko jedna strona problemu, gdy2 powinno sie take naklonié sluchacza do znacznie szerszego pojmowania muzyki, ‘Nadal jeszeze — nie zdlajge sobie 2 tego sprawy — jest on offara infancylizacji, bedace| konsekwencig rewoluc}i francuskie). Pig- kno i uezucie sq dla niego — jak i dla wigkszoéci muzykéw — jedynymi skladnikami, do jakich sprowadza sie percepeja i rozumienie muzyki, Na czym opiera sie przygotowanie slucha- ca? Na wyksztalceniu muzycznym, jakie odebral w szkole, i na ayciu koncertowym, w jakim bierze udzial. Ale nawet i ten, kto nie otrzymal zadnego wyksztaleenia muzycenego i nigdy nie chodzi na koncerty, jest rownie? jakos muzycznie uksztaltowa- ay, gdy2 w Swiecie zachodaim nie ma ludzi, ktdrzy nie stuchali by radia. Déwieki, zalewajgce codzienaie stuchacza, ksataleujg go muzycanie, dyktujge mu, bez jego wiedzy, wartosé i znacze- rie muzyki — pozytywne lub aegatywae. Jeszcze jeden aspekt, od strony publicenosci: na jakie kon- cexty chodzimy? Tylko na takie, na ktdrych gra sig muzyke jub nam znana. Moze to potwierdzi¢ kaddy organizator koncert6w. O ile program w ogéle odgrywa jakaé role, stuchace pragnie tylko tego, co jud zna. Jest to zwigzane z naszymi prayawyczaje- iam sluchowymi. Skoro jednak przebieg utworu jest pod ‘wzgledem oddzialy wania tak pomyslany, by urwér ten wprawial sluchacza w stan uniesienia, a nawer nickiedy nim weeez wsteza- sal, to kyje sig za tym zalodenie, ze utworu tego nie zaa- 26 a Rp ee BF: (ar saskakiwae, na przpilad astepujackadencie ca aca awodniey; cen kadencja neodaezs, x sacrsnie nwods, aie jet wiee kadenc 2wodnieza savotezenie wick modivosl tego rodzaje, a miurtca seule fs 2bY — popree niespodiankd i zaskoczetia — ie w slochacza pratycie aged zea uewors, Lece ca qespodzianka i szok sa wlaéciwie wykluczone: stuchaiac © aymfonii, w Ker] Lomporytor zavadt setki akich 0 SFodsianek, jut wa akty praed odpowiednim misicem ad. ‘peta ooze, aby essere ak to dai sabram”. RFE raear wjencae, may! onic powinno sig wiges) geval seo ent oma ak man, nie mode nas raskoeryé zaszoKOwaC se acheyele (wylczige niespodzianki spowodowane «sm Gf gat wykonyovana). Diana jedeak jj wai nie sta vig weale pore] nic oceekujemy, 2 nas bedzie aie aatakiwacs army sig sas) eorpue 2 nk|preyiemnode: wie Ie ak ke a wykonuje. Jakes opiekne mijsce” ze wedae te store pkngjeze,#jakies zwolnienieeroche bard lub ache mig] wydluiose. Na teh drqbych porownas Ipehnollivosel wykonawzych wyezerpole sg nasze ay, w kibeyenosagaglisny srfesente prynisywny poiom bors. Navze pragaiene ceetego sluchaca wlwory Hey Itbimy _ w preeselost elkowrice Iudziom obce — dowarecr, tie wakazue podstawows eoznice pomigday nawykami stacho- try wevorfseyni a deisiejsymi. Jestem preckonan®, fe nie Inalelby sg zi nik, ko 2yceylby sobie slachae race] urwo- rex eowych, nt teh, ktSre jad dobre 2a, Jest ak dz, Tndte chea,sby ten opowindad wins ee sama bake, poniewsd preechowujemy w pamiec pigkno odkryte podeasspleresseg0 Stochani. Jetel nie ude nam sie ponownie webudeié naszego zain = to uprawianie muzyki nie bedzie mialo zadnego sensu, Ozr: czaloby to daremny teud wielkich komporytorow, wypelniaia cych swe urwory trescia muzyczna, kt6ra dzisiaj do s zopeinie aie trafia i kre} aie rozumiemy, Jeéeli zamierzaliby zawrzeé ww nich gylko pigkno, kt6re jako jedyne cos dla nas deiéanacey, to kosztowaloby ich to znacznie mniej czasu, tcudu i sily. Mistezostwo techniczne samo dla siebie nie wystarcza. Sy ize, 4 dopiero gay uda nam sie ponownie nauceyé mazykow iezvka, a wlasciwie wielu jgzykow wlasciwych séznym stylom muzycenym i zownoezesnie wyksztalciestuchaczy tak, aby rozs. tmieli te jezyhi, wowezas ktOregos dia ta oglupiaiaca,esteryau, jaca praktyka muzyczna przestanie byé akceptowana, podobnie jak i owa monotonia progeaméw. (Cey2 tych kilka utwordw, stale tych samych, ktére sa grane od Tokio po Moskwe i Paryé, rzeczywiscie stanowi kwintesencje muzyki zachodnie}?) A w konsekwencji zniknie podzial na muzyke rozrywkowg i ,powaina” oraz rozdéwiek migdzy muzyka ajej epoka. Zycie kkulturalne znowu odzyska swoja jednolitosé: “Takie powinny byé eele ksztalcenia muzycenego w naszych| ‘zasach. Poniewa? istnic jue wiele poswigconych mu instyew- «ji, nie powinno byé trudno je precksztaleié, zmienic ich zadania, nadaé im nowa tresé, To, co udato sic osiagnaé rewolucji fran cuskiej popraez jej system Konserwatorium — radykalna prec budowa #ycia muzyeznego — powinno byé takie osiagalne vw daisiejseych caasach, pod warunkiem, 2e bedziemy przekona ni o koniecznosei tej preebudowy. Problemy notacfi |W jaki sposob kompozytor utrwala swe pomysiy i grezenia oraz jak probuje prackazaé je swym wspélczesnym i pocomeosct cio pytanie, z ktérym kazdy muzyk stale ma do cryniexis. Nieustannie te# widzimy, 2e moiliwosei sa tu ogranicaoce i de kompozytorzy — podajac mnie lub bardziej seezegdiowe #3 ziwki — usiluja uniknaé niebespieczesstwa wieloznacen Kaidy kompozytor zaczyna wigc 2 coasem poshugiwa€ sig ix dywidualnym zapisem nutowym, kt6rego aie da sie dzif od- aytaé bee 2najomosci jego Konceksea historscanego. W dodat- ku weigg jeszcze szeroko rozpowszechniony — i calkie bieday jest poglad, 2e znaki nurowe, slowne okreslenia aiekra izem- pa jak rowniee wskazdwki dynamicane mials zawsze to s2m0 ‘znaczenie co dais. U jego Zrédellezy fakt, de od stuleci muzrke zapisuie sig za pomoca fakich samych znakéw graficanych. Pismo eutowe nie jestjedaak ponadczasows i ponadnarodowa metoda utrwalaniz ‘muzyki, obowiazujaca przez wieki w niezmiennej postaci: wraz zewolucja stylistyczna w muzyce, 2mianami w sposobie myé- lenia kompozytorow i wykonawedw zmienia sie tez znaczenie poszezegdlnych znak6w pisma nurowego. W dorarcit do ich kaidorazowego sensu pomocne moga byé wewory i prace o cha- raktezee dydaktyeanym, jak eowniez weajemna aale2nosé muzy~ kiimowy, choé edukacja na nie} oparta jest obeigzona rrzv¥xiem bleda, Take wige pismo nutowe jest wyjatkowo skomplikowa- ym systemem szytrowym. Kaidy, kro choé raz probowat preedstawié 2a pomoca nut jakaé mys! muzyezng Tub strukrure ytmicena, wie Ze jest to stosunkowo latwe. Ale jedeli poprosi- by jakiegos muzyka 0 zagranie tego, co zostalo napisane, prze- konalby sie, e ten gra coS, co r6éni sig od zamyslu pierwornego. ‘Mamy wige pismo nutowe, kt6re powinno nas informowaé zaréwoo 0 déwigkach pojedynczych, jak i o przebiegu calych uwordw. Kaédy muzyle musi sobie jednak uswiadamiag, ze est ‘ono bardzo niedokladne, i 2e w ogéle co, 0 caym moze nas ono poinformowaé, nie da sie praekazaé preeyzyjnie. Nie daje nam ono dadne| wskaz6wki co do dhagosci diwigku, 2adne} wskazdwki co do jego wysokoéei, ani tadne} co do tempa, gaye 9 parametsdw technicanrch, w jakich musza by‘ ujete takie infor- ‘acie, aie sposOb praekazaé za pomoca noracji muzyezne}. War, 1086 jedne} nuty moéna by podaé dokladnie ryiko postuguiac si jakas jednostkg czasu, wysokosé déwielu mozna by praedstawié Scisle podalze jego czgstorliwose, niezmienne tempo daloby si okreslié 2a pomoca metronoma — ale w muzyce e0$ takiego, jak stale tempo, nie istnieje. Cayé nie jest wiee zdumiewajace, 2e utwory tak calkowicie rane pod wagigdem stylu i charakteru, jak na prayklad operaj Monteverdiego 1 symfonia Gustawa Mahlera, sa zapisywane 2a} pomoca te) same] notacji? Jesli uswiadomimy sobie zasad- nicze r6znice pomiedzy posaczeg6lnymi rodzajami muzyki, tym: bardzie| wyda nam sig dziwne, 2e od roku 1500 wiywa sie tych)y samych znakOw, cho€ epoki i style muzycene tak bardzo sigh roinia, Pomimo tej identycznosci znakéw graficznych moéna wyr6) nig dwa zasadniczo odmienne sposoby ich traktowania: 2) Praedmiotem zapisu jest dzie1o; notacja nie oddaje szcze- gatow odnoszacych sig do jego od tworzenia 2) Praedmiotem zapisu jest wykonanie; notacja staje sig zbiorem wskaz6wek wykonawezych, nie méwi nic o for ‘mie ani o steukeurze kompozycji, ktéce trzeba wydedukowaé, 2 innych informact, lee sara sie moziwie najdokladnie}poin-p formowaé o sposobie wykonania: naledy graé tak a tak — dvieto) zaisenieje samo przez sie podezas odtwarzania, Generalnie rzece biorge do roku okolo 1800 muzyke zapisy- wano zgodnice z pierwszq zasada, a nastgpnie ~ zgodnic z druga, Istnieje jednak sporo wyjatk6w, jak na przyklad notacja tabula turowa (chwytows) dla pewaych iastrumentéw, ktéra judl w XVIi XVII wieku nie byla zapisem utworu, lecz sposobu| jego wykonania, Tabulatury owe podajg doktadnie, jaki chwyt ma zastosowaé grajacy, kiedy szarpnaé strung (np. w lutni) — tak wige muzyka powstaje dopiero podiezas wykonania. Kie- dy sig taka tabularure ogleda, trudao wyobrazié sobie déwigk, przed oczami ma sig tylko chwyty — jest to najlepszy prayktad otacji pojmowanej jako wskazéwki dla wykonawey. W utworach powstalych po roku 1500, zapisanych normalnym| pismem nutowym, trakcowanym jako 2biér wskaz6wek wyko+ naweaych (np. w kompozycjach Berlioza, Ryszarda Strauss ye {iwicls innych), podany jest motliwie najdostadniet pecs bra: bremicniowy; muzyka rodzi sig dopiezo podexas daa ego wykconania zapisanych nut 2 uwzgledasenser warrmac Godatkowyeh wskazowek Jesliz kolei praystepujemy do grania >" mmomrenne ine 2 zasada, kt6ra preedmiorem zapsss comm daiede (powstale) przed rokiem 1800), brakuje nam secargsiowe: =~ strukeji obstugi”. Aby ja 2dobyé, treebs jeodel. Cale to zagadnicnie stinowi rOwaiet posas=, peobie= pedagogiczny, ponicws2 a og6t najpierw poxae se PED: utove, a dopiexo pétnie aadaje sig katah marecS mmerreme: 2 gory 2aklads si, 2 pismo nurowe shuzy cake exper aie: it snowivezaiom, ze muzyke powsala przed o=rm sme==2 graniczaym rokiem roo nalezy odcaytywad inacan; mp hh potnie). Zbyt slabs jest Swindomose — zaré=n0 Wied Decs gogsw, jak i uceniow — 22 w jedarm wypadke maxz 22 Gxynieaia 2 podanym ju2 sposobem grania, 4 ¥ dzagim Sams preed soba kompozycje, utwer zapisany w spossh alkowice Odmienay. Te dwa rOzne sposobr interpeetic' 2g0 sameED pisma nutowego — traktowanego jako zapis dz iu “2x0 Zaps sposobu wykonania — powinny bye wpziace kazie=: teeniowi od pocaatku jego Ksztalcenia teorerscznega, = mentalnego i wokalnego. Gay bez tego ogdzie o= 9 praypadkach gral lub Spiewal to eo w murach” tnusyki e2gsto w en sposéb formula swe o> poteafie wieenie zinterpretowaé zapisu nutowes praedmiotem jest dzieto. Bye moze cal te sprawe najproscie| daloby sie wyekumacesé ‘a pomoca ontografi. Obowiaaujaca pisowaia muzvezaa ma swe rddlo w traktatach 0 muzyee, 0 teorii mazvisi, o barmonil Z omtografi ee} wynikaja pewne osobliwosei note, na peas lad, 2e opSénien, eyl6w | appoggiatur ezgsto sig nie zapitue, co jest zazwycasjinyeujace dla tye, keSrey uwazaa, 4 marke maleiy graé tak, jak zostala zanotowana. Albo ze ozdobnikow nie utrwalano w pismie;zapisanic ich ogranicaaloby wyobradnie twéreza muzyka ~ te wiaSoie, térajest niezbedna do omnamen: tacii swobodne). (W XVII i XVIIT wieku dobry wekonawea aMlagidw improwizowal ozdobriki, ktére odpowiadily wers- zowi daieta | go pogtebialy.) 3” wazystkich czterech gloséw wytreymaé przez caly takt, edy®) Gowéd, adyz za pomoca cytatow wyrwanych z & twigku najnidszego, wydobywanego ze struny G, po prze6¥ Swyweie dobras udowednic eo! suplnie prec a na strane E nic ju nie pozostae, Nie mona sprawie, ab pun wige przede wsrystkim pevstice pred dwigki tego akordu zabremialy rownoczeinic, cayll 4 zapip "vem do naszego historyernego poimowania mozyi: Inutowy nalety katdorazowo traktowad jako graficone wyObE “emcja muzyezna stsujaca sig do tyeh regu bedes ioe raéenie kompozycii, wykonanic za jako jej odewiercedlenig Rivnie woweeas, gdy dosteaetemy sens virsty 20 Gawasm muzycane, ktdre musi odpowiadaé modliwosciom technicznyny adami i naukam. oraz adolnoiciom percepesjaym sluckacza. Inacze} mOwigeh Taformacie,jakimi drié dysponujemy, pochodza 2 zee igki akordu bed tu wykonywane sukcesywnic, a nic owned tatéw 2 XVILi XVII wieku, Kiedy ktos zapozna sig 21 caesnie. Dotyery to insteumentéw smycekowyeh, luni, ale nel nym ieédiem tego codzaju, na przjklad sokola ev 24 Sece kiedy takée klawesynu i fortepianu, gdy na przyklad akords Quantza, wyobraéa sobie, Ze dowiedziat sig mndstwa reeczy vwykracza poza zsig, ki lub gay Kawesynista nie chce agrat. Nasgpnie bierze do reki jake’ inne tego eypu daieo | zoaiduie waeystkich dawigkOw eazem, seni 23c2y zapelnieodmaienne, eqsto wrgez precenwne. Mage Nie wystacay wige przestudiowaé dawne podrecznilf’ Yo ezynienia z pracami kilku autoréw odkrywemy bardzo licene i twierdzié: kazda muta winna byé skeacana, w kaddym diwich® spraecanoici w podejiciu do analogicanyeh probleméw i dopie- istnieje czesé aktywna i pasywna, Nawet gdybysmy aastosowall so porownujac migdzy soba duéa liczbe érddel zaczynamy spo- sig Sisle do wszystkich wylodonyeh tam regul, anacana exe sqregaé, de spraecznokci tesa pozorne. Powoli zacaynamy W2s~ muzykidawnej abrzmialaby jak prymitywna karykatuny so widzid we wlaSciwych wymiarach. Gdyby zestawic obok Aw kaadym raze efekt bylby 2 pewnoscia baréziejznicksital sjebie bane wyrazone tam poglady, mozna by precyzyinie okte- cony,nié gdyby jakis muzyalny, ale niedouczony wykonawe) he, jakim tendencjom holdowal posecaegolai autor. aga werysto ,avbrew saador”. Reglyzawartw dawnyel Nala: peakryka wykconawees nie mialy bowie wOwceas teakatach zcaynaa by€ interesujace dla praktyki wykomawerd jednoltego eharaktee, Jeden autor pozortwl wieeny odie: dopiero wedy, gay s4 dla nas zrozumiale ~ albo gdy prey. dricoee| po przodkach tradi i jego spoirzenie kierowalo sig ranie| motemy nich wyceyta jakis sens nizaleénie od tege. eae) ku pretszosc, Inny opisywal obycesje muzycene panuia- czy rozumiemy ich pierwotne znaczenie. ‘ce jakie}§ okolicy — lub entuzjazmowat sie jakims nowoczes- (Odnosze sie bardzo sceptycznie do motliwosci pelnego zro} nym kierunkiem. Wszystko to moina stosunkowo latwo zauwa- sumienia preeszloii, Nieastannie tezeba mieé na uwadze, 4 iye porownuiac fx6dla, Nietrudno ted sposteze, 2e 0 tm, cO wszystkie traktaty 2 XVII lub XVIII wieku pisane byly dla luda gbiegowe, powszechnie stosowane i dla wszystkich oczywiste, wspblezesnych ich amorom, ize katdy autor aie sig w eyeh tekstack nie wepomina, Zapis pojawia sig W gree skreypeowe| 2 kale, w czterodéwigkach nie da i tekstOw Zrédlowych nigdy nie powis 4 jego czvtelnik posiada pewien zasdb ocaywistych windomoseH praewadnie dopicco weedy, gdy zy) dotad tradyeji zaczy- © ktéryeh nie ma potczeby wspominaé. Nie my bylifmy ad nazagraiae zapomaieni lub gdy jak miosnik wychodzace| ud resatami jego nauk, lecz jego wspétczesni. Tak wigete wszystkie z uiycia praktyki pragnie opodnic jej zejéce ze seeny histori, cenne informacje zyskiwalyby dla nas swe wlaieiwe znaczenilcaego pigknym preykladem moze bye Defone dela base de vile dopieso weedy, gaybysmy posiadali wspomniany wy2ej 2asdl, Hubert Le Blane, Oczywitce, adareia sig ted autorey, KtSrey oczywistyeh wiadomose.. To, co nie zapisan, to, c0 zalozor chcieliby wprowadeié jakaé nowoie i gotowi 0 nia walceye, 2gory — byloby zatem jeszcze wainiesze iz sam tekst! Tak cf jak aa prayldad Muffet, ktéry pod koniec XVII wieku cheial owak, uwatam, Ze studiowanie éédel prowadzi do czestyeft upowszechnié nowoczesny styl francuski poza granicam Fran- nieporozumied | ze cytaty 2 opublikowaaych w ostatnich latadh cj Probowal wigc zebraé stotne cechy tego stylu, aby je w' Js tszeba zaak nie akcentowana, pod seczenie dysonans6w. W sen spossb rowac cewarta caps takto, norman dy zamieraigce rozwigzanie dysonansa przvpada na 2a2wyea akceatowana cxeié pierwsea, To nade istorne zaklocenie pi biegu rytmicenego jest dais niestery przez wiekseosé muzyké calkowicie niwelowane Jako inay prayklad odmicanego interpretowania ot ani i daisia) moana podaé spos6b, w jaki obecnie odezyty sigi wykonuje auty punktowane ~ w porownani 2 tym, jak czyniono w wieku XVIII. Ogélnie prayiza dzis zasada glosi, kropka praedluta wartose auty Scisie 0 polowe i ze nastepuj po ficj nuca krétka ma dokladnie taka wareose, jaka miata 0 keropka. W nasze} notaeji nie ma metody na preedscawient nieskoriezone} liezby mosliwych sposobow wykonania ryt puaktowanych — od nat o wartosciach niemal rownych az punktowanie bardzo ostie; w pisowni wszystkie rytmy pun towane sa do siebie podobne niezaleénie od ich znaczenia. Ni rinigj jest dowiedzione, a i wynika 2 bardzo wielu traktato z najrééniejszych epok, 4 istniala praletycznie niezliczona ilogg wariant6w wykonywania owych sytméw punktowanych, po gajacyeh glownie na ré¢nicowaniu wartosci kropki inacze} mé ‘wigc, np. nue krotka, nastepujaca po kropce, nalezalo zagraé a w momencie ,,wlasciwym”, lecz niemal w ostatnie} chwili. St sowany daig prawie wylgcznie podzial 3:1 wystepowat tyily ww wyjatkowych przypadkach. W interpretacjach ,nowoczesnych” czgsto praestrzega § eygorystycenie wartosci czasowe] nut (lub przynajmniej ego, sie zt te wartoéé preyjmuje) i auty 2 keopka wykonuje si 2 dokladnoscia nieledwie matematyczng. Powodem, dla kt6reg ha dokladnose cytmicang klaie sg taki nas, jest nataraly ~ [uzasadniona — sklonnosé muzyk6w do niezbyt precyayf ego wykonywania :yima, totee dyrygent musi w = lub wigksaym stopniu wymagaé écisle} ealizacji zapisu. Zaki setykuacyjne tego rode, jak hropkialbo tuk, c2gsto dle rozumiane, poniews fat, 4e do roku 1800 znacz) ‘one teache co innego niz posnie), nie jest powszechnie znany wige tej znicy nie bierze sig pod uwage. Nasze poglady maja punk wyjseia przewaanie muzyke XTX wieku, ke6ra w spos6 dramatyczny ograniczyla swobode wykonawcy, wprowadzai 38 utobiograficzna koneepeje utworu muzyeznego. Sacmepe ‘eykonaweze zapisywano wigc jak najdokladnic), karer samc, sajdzobniejsze rtenuto, najmniejsea zmiana tempa — erxeo fo bylo ustalone. Poniewa? noracja w odniesienix do nimamsow, fempa i frazowania nie nastreczala juz iadaych probiemoe ‘wymagajacych samodzielnego rozwigzywania, mazscr Jayezaili sig nury 2 tymi wszystkimi wskazowkami prekiaSse fos déwighl W spos6b whasciwie niewolniczy “Taki sposdb ceytania nut i wykonywa nawet i prawidlowy dla utworéw 2 XIX i XX seks, falkowicie bledny dla muzyki barokowe i klasycone). Wsk=== riewiedzy jest on jednak stosowany (i to wobec muzrsi ws kiego zodzaju i we wszystkich stylach). Wynik jest 0 bardziej flsaywy, 2e muzycy epoki baroku opieral nie innych zalozeniach apriorycanych nig mazycr des Osiemaastowieczna notacja muzyczna — poza parom zawkami odnoszacymi sie do tempa i jego 2mian w ogéle nie uwzgledniala nivansow, ani nie zawie! aadnych znak6w odnoszacyeh sie do frazowania i Kiedy w wieku XTX wydawano drukiem muzyke pelniano ,,brakujace” wskaz6wki. Dlatego w wed: 2najdujemy a pezyklad dlugie toki, obeimujace ca silnie anieksztalcajace ,gzyk” utwordw i preenoszace je — = moéna — w wiek XIX. W kaidym razie wiedziano jakieg loki nalezy tu uzupelnié. Prawdziwie wielkie nieporozumienie zrodzilo w pierwsze} polowie naszego stulecia wraz z fala autentyzrou — dawne nuty zostaly oczyszczone 2 dziewiernas wiecenych dodatk6w i utwory zacagto wykony ‘ogolocone} postaci. Trzymano sie pezy tym dziewietnastowiece ne) zasady, wedle kt6re} — o ile to tylko modliwe — wszysk0, cxego kompozytor sobie 2yczy, winno znajdowaé sig w aurach — J odwrotnie: jesli w wykonaniu pojawialo sig cos, c bylo w mutach, uznawano to za niepozadany werer, stanowiacy acbitealng deformacje urworu. Kompozytorzy epoki baroku i klasyeyzmu nie mogli jedaak stosowaé sig do tych regul, poniewad w tamtych crasach one jeszcze nie istaialy. Dla nich ‘2naczenie decydujace mialy reguly dotyceace areykulacji, o ktGrych bedzie mowa przy innej okazji. Sa one powigzane 39 zproblematyka notaeji, gdyé zakladaja znajomoéé manier wyko: raweaych 2 rzadka tylko zapisywanyeh w nutach i pozostawio. aych do dyspozycji wykonawey Bardzo jasno formuluje to m. in, Leopold Mozart: ,.Ni vwystarczy graé tego rodzaju grupy stosujac jedynie podan« weekowanie: naledy je wykonywaé w taki sposdb, aby zmian [smycaka] natyehmiast wpadala w ucho [..]. Nalezy 2wraca bacang uwage nie tylko na zapisane i zaznaczone polaczeniae dawiek6w [ligatury], ale rownicz trzeba umiec, w zgodzie z dob; rymsmakiem, postuayé sie nimi tam wlasnie, gdzie nie sa w og6. le zaznaczone. [..] Odezuwalem ogcomna praykros, sis nierazskreypk6¥w, eatkiem juz zaawansowanych, ktbrzy barda peoste pracbiegi wykoaywali absolutnie wbrew inten cjom kompozytora.” Z jedne] strony chodzi wige 0 t0, 2b realizowae artylcolacie przewidsiang i zapisana za pomoea kro) pek, kresek i fukow — pray caym awykle smpezkowanie cz radgcie 2 pewnoscia nie s4 tu wystarczajae, lece musza by podkreslone gra dynamicana, 2 drug) zas 0 t0, by odnale waiciwa arrykulacig tam, gdzie kompozytor nie pozostaw iadaych wskazowek. W precciwiesisewie do teh wymagas od pewnego czas .w wiela peeypadkach wykonuje sig ,oczyszezony” tekst, a zy i pene fanagi incerpretace muayki bacokowe) 1 klasyeaney W imig owe} ,avtentycenosei”, okresla sig mianem ,.romanf tyzujaeyeh” | Stylistycznie falszywyeh. Sposdb zapisywania recytaty wow rownie? stawia przed na ri istotne kwestie, Cheiaibym tu praede wsaystkim zwr6ci uuwage na réenieg drielgca reeytaryw wloski i francuski. W obj swypadkach mamy do czynienia z problemem przetransponoval nia melodii i eyemu mowy na jezyke muzyki. Wlosi czynig 2 wlafciwa sobie nicfrasobliwoseia, oddajac rytm mowy 2 d aym przyblizeniem i we wseystkich praypadkach stoso} jae dla ulatwienia meteumn 4/4. Akcenty pojawiaja sie wige ta dzie to wyaika bezpostednio z mows, czy to na pierwsze, ra drugie) czy na cewarte)czeéci taku, za linia basu, skra ‘upeoszezona, zapisywana jest ponie) w dlugich waroscia (wiadomo prey tyr, 20 naledy je wykonywaé wylacznl jako warcosei Krétkic — co jest jeszeze jedaym prayklade roabiednosci migd2y zapisem pozadana realizacia dawigko 40 ou épiewakéw oczckuje sig, 2e beda sig stosowat do = jeevka méwionego, a nie do rytmu zapisanego, Jest wige rzeceg daiwa, #e te wymagania, eak ocer wei spotykaja sig ze spraeciwem, i 2e wystawije opers trerac Spiewa poddaje sig je w watpliwose. Wszystkie znace gridla opowiadaja si¢ za calkowicie swobodnym wrk tiem reeytatywow, ktSre zapisuje sig w metrum 44 jee ‘wygody. Tiirk w roku 1787 pisze: , Wybijanie rytmu w recrcs seach wybienie narracyjaych jst 2wyceajem wysoce niedo: nym [»]eatkovicie spreeceniym 2 wyeazem i zdradea niew'edae sepkonawey”, Filler w roku 1774: ,Spiewakowi pozostawis se J swobode decyzji, czy chee deklamowae powoli, ez «2: Dk, jedyoym jego preewodnikiem [..] wiana byé tresé slow (~] Windomo, Ze reeytatyw wykonue sig wazeduie bez awracanis aowagi pa metrum.” Na ten sam temat Carl Philipp Emanuel Bach pital: ,Reeytarywy wykonuje sig {..] nie 2wazaise oa ipettum, mimo ie w autach sq one zamieniere w tastach.” Nieustannie tez zachecano spiewakdw, aby recstarewy racze] wypowiadaliaiz Spiewali, Niede: Ten styl winien zblitae sie bardzie| do mowy ait do spiews.” G, F. Wolf w zoku 1798 | Povinea to byé muayezna deklamacja, spies, ktéry bazdz.e} preypomina mows nit eeczywisey spiew." Scheibe: , Nie mo fa jedaak o recytarywie powiedziee, ze jest spiewem [..], 0 {piewoa mova.” Rowrice Rousseau w Encyblpedit mow _Nalepsey secytaryw co jest taki recytatyw, w ktOryim spiewa sig jak najmnie).” (Ten rodzaj recytatywa pojawia sig ta i owdsie ‘w muzyce niemieckie,) W micjseu, gdzie swobodna deklam cia, stosujaca sig do zytmu jgzyka mowionego, winna sie zakon- cxyé, napisane jest ,a tempo” lub anaidue sig jakaé podobea seskaz6ke oznacza to, 2e popraedaajacy ja ustep ale powinien byé wykonywany miarowo, lece swobodnie, i 2 dopiero od tego micjsca ponownie naledy preestrzegaé rytma ‘Swoboda tego rodzaju zupelnie nie odpowiada racjonalne- sm umyslowi francuskiemu. Lully — sam zresara bedaey Wlo- chem — zpatetycane| mowy aktorbw francuskich wywidd wiee suego rodzaju system rytmiceny, t6ry uslowal ua 2a pomoea noueji. W rezultacie otraymal skomplikowane aastepstwa tak- t6w, np. 7/4, 3/4, 5/4, calkiem nie do pomyslenis z punkea widzenia ortografii muzyki dawne, ktOra jako jedyna mot 4“ wos zapisywania takich metrow uznawala zestawienie takes ‘na dwa na cetery, lub na dwa ina tezy, lub na cztery i na tray Pisano wige 4/4 lub 2/2 lub 3/4; tak 2/2 jest dokladaie dwa ray sevbsey Rameau Castro Polio Diatego wlasnie w recytatywie francuskim cxgsto na praestrzen pigciu taktow spotykamy pigé rozmaitych oznacze’, W wynik nastepstwa taktow 4/4, 3/4 1 2/2 otezymywano metra 7/4, [4p 5/4, 4/4 3/4. Ten system pozwalal na najbaedzicj skomplikowa ne kombinace, oileeylko pamigalo sig awsze, 2 alla bree (33) winno byé dokiadnie dwa sazy szybsze nit 4/4. Bedac bardog precyzyiny (w odréinieniu od wloskiego), 2godnie 2 zamilowat niem Francuz6w do porzadku, umodliwial on 2dumiewajgeg ‘wyraziste skandowanie teksto Byé moze powinienem jeszcze aweécié uwage aa pewied rodza) notaci,stenograficene)”. Dokladaie zzece ujmujae ba eyfrowany nie’ jest niczym ianym, jak ,.brykiemy” partytury podpowiadajacym wykonawey harmoniceny preebieg utworu “Tego, co powinno zostaé zagrane, zapis nie vimuje; zalety ch jedynie od wiedy i smalu muzyks, Siedemnastowieczne i czgt ciowo osiemnastowiecene opery francuskie, mnie} wigcs} Rameau, jak rOwniez znaczna cagsé oper wloskich, zwlaszea ‘weneckich, jest w pewien spos6b zapisywana stenograficeniel yktonawea ma praed soba jedynie cos w rodzaju zarysu dziea ktSry czesto ogeanicza sig tylko do instrumental) lini basowe { pani wokalaych. W operach francuskich ponadto pojawiaigh sig ceasem wskazowki dotyczace stosowaniainstrument6w. Ted sposéb zapisywania oper daje wykonawcy licene mozliwosd crumentowania utworu i decydowania 0 obsadzie ores zileinie od warunkéw i gusta. Z owych czaséw zachowaly opracowane glosy orkiestrowe, ktéze poswalaja nam na int soe sojace pordwnania wykonaf naprawdg dawnyeh, iseosnie 3 seeking migday soba Te same opers mam wige orkie Rwvang 13x 2 rogami i trabkami, kiedy indzie) wylgcenie smycekowy; 2a kaadym razem glosy éradkowe sa 25pe! we dmienne: riz utwér jest tylko tezyglosowy, Riedy inde firba glosow zwieksza sie do pieciv "Ta w5énorodnosé bierze sig stad, 2e Kompox}t0= psa ie rieglosy skrajne, cal resete pozostawinjac do dvspozvcii wrko- fueey, Niestety nie mozemy sprawdzié, jaki uavtek ezyaiono Peyeh modlivosci w operze wloskiei, poniewaz zachowane ‘puterialy orkiestrowe z XVII i XVIII wieku pochodaa siemal ‘ylacznie 2 oper francuskich. W obu przypadkach zasada bela jednak taka sama. Istnieja eakze partytury wloskie, w kersch Fciolinie preznaczone dla glosow instrumentalnjch pozosta- [pezeéciowo niezapisane; w tych micjscach wrkonawea mode wrige uzupelnié partie orkiestrowa. Kompozytor tego na opét rie ezynil, poniewa? uwatano, 4 to domena wykonawey. Dae foi wykonanie byly zatem wyradnie rozdziclone. Ts6rcza so- boda muzykow, dzigki keére) kazde wykonanie stawalo sig jednorazowy2o, niepowtarzalaym wydarzeniem, jest drisie {ym wykonaweom na ogél nie znanai calkowicie obca. Aby grow mde wykonywaé te muzyke w sposdb W miare popraw- ny, naledaloby to ogromne bopactwo wiadomosc, ongié 2upel- nie oczywistyeh, troche odwiezyé i praybliayé desiejszym mu- L zykom. Inie tylko tak awanym specjalistom od muzyki dawne}, Nawet jedi problem wiernoseistylistyezne) — ze wzzledu na byt wieloznacena notacj¢ — pozostanie juz na zawsze nieroz- secaggnigey (Bogu dziki!), do zachowania te} wiernosci stale bedziemy dazyé, nicustannie odkrywajge nowe oblicea arcy- aie Artykulacja Pojeciem ,artykulacja” okresha sig techaike méwienia, sp sob, w jaki wydobywa sig rine samogloski i spolgloski, We dug leksykonu Meyera (1903) ,artykatowae” znaczy diel na czlony, przedstawiaé punt po punkcie, wyodzebniaé po szezegélne Czesci 2 jakiejS calogei, awlaszcze déwieki i sylaby slow. W muzyce pod mianem artykulac}i rozumie se Ieczenie Oddziclanie dawich6w, legato i stacato oraz ich polgezenia, pr wielu okreslane wprowadzajacym w bid slowem frazowanie”| Z problemem artykulacji spotykamy sig preede wszysthis ‘w muzyce baroku lub — eraktujge rzecz aicco szerze| — muzyce od roku mnie} wigeer60o do okolo 1820, gdyz muzyk ‘owa z natury swe; jest bliska jezyktowi. Wezyscy teoreryey te czisu wielokromnie podkreslali abietnoseiistniejace migdzy nu 2zyka a jezykiems muzyka 2a5 bywala ezesto nazywana mo céwigkOw", Upraszczajac, motna by z grubsza powiedzied muzyka sprzed roku 1800 méwi, muzyka pééniejsea malue Picrwsza trzeba rozumieé, tak jak zrozumicaia wyimaga wszyst 0, 60 jest méwione, druga dziala popreez nasteoje, ktdrych nis ba rozumieg, ale ktOre nalezy odezuwae ieulacja (ww muzyee XVII i XVIII wielku) 2 ede strony la muzykow czyms oczywistym — nalezalo tylko tr2y zechaie enanych regal doryezacych akeentowania i liga wymowy” — z dragie) 2a strony di scour, w ktOrych kompozytor ayczyl sobie szezeglneg: bu artykutowania, dysponowala — i dysponje — znaka fowami (np. kropkami, poziomymi i pionowymi kreskam falistymi, fukami, slowami cakimi jak: spiceato, stacar uta itp.) ktOre wskazuja pozadany sposdb wykonani do czynienia z tym samym problemem, jaki dotyex 2oaki artykulacyjne pozostawaly przez wieki bez zmian| ze po roku 1809, ale ich znaczenie ezgsto radykalnie si zmignialo, Jesli wigc jakis muzyk, nie anajacy mowigcego, dialo guiacego charaktera muzyki barokowe) ezyta znaki aztykula fine te) muzyki cak, jak gdyby byly postawione w XIX wiek = co zdarza sig bardzo czesto ~ 10 jogo interpretacia bedze odmalowywals (niczrgcenie) zamiast preemawin. “4 Weeyscy wiemy, jak naledy uczyé sie jezyka obcego, a mu: Gipsotows jest dla na ezykiem oboym, gdyé ae jeseéee i aro. Musimy wige ~ podobnie jak w jzyku obcrm Nadie gig slGwek, geamatyki i wymowy, cay atykulaci stein, podstase harmon zatad readegeyh cezuramiak- Sh jan ote el despa sc cs maz} to Weis eezere Dedric dalek do tego, Zeb ara bylo. mowig © muzykowanius bedzie to co najwréei rowanie tekst, Mode ono byé calkiem dobre iladne, ale Apa meson tiniemy dopo wey, ey paca mi myleé 0 gramatyce i elOwkach, gdy nie bedziemy jut ‘Temucaye, ale zaczniemy po prostu méwié, slowem — gay sme aig to masea wlasna, naturalna mow, To wlaiie jest ‘Slam Sprobuimy 2atem navceyé sg ,gramatyki” muzvki daw~ ee Niestety czsto erud ten zadaieaobie ni aalepsi mays 25 edwnicdspotykamy takich, kt6r2yzapewne posiedl 2nsjo- Site qramatyk muzycane, ale kerey jak sklerotyezni profeso- Boe ingwistyki — dokonuja czegoé w rodeaju dumaceena, Nie mottajednak winiérepul zat, 2e nie da sie uniknae ich . ‘W muzyce barokowej, podobnie jak w kazdej inne} dziedzi- sie 6wexesnego aycia, wixystko jest wotone wedhig pewae| Hesarei Nie chelalbymn ru docicksé, czy owa hierarchia jes Tiare dobra czy 2l4 na ten temat Wide jus powiedziano Tmpsano ~ stwierdzam tylko, Ze ona isticje. Sq diwield ‘alichetne” i pospolte", dobre ile. (Za busdzo interesuj EG, aréwno z punkta widzenia muzyki, ak i organizacji spole- creistwa, uwatam fakt, 2e hieracchia ¢@ po rewolucji franca- ski) praktycenie znika.) Wedlug teoretyk6w muzyeznych XVII i XVI wieku w normalnym takcie 4/4 mamy déwigki dobre ie, selachetne i pospolice, znakomite (nubiles liche (vile), czsli salachetne 132, 2le dwwa, nieco mnie} szlachetne tr2y i pospolite eatery. Pojecie szlachetnosei odnosi sig naturalnie do akcen- = nobiles, v — wiles ce ds ana Systane storunkowo sexcini, siege padkowa podaloee #4 do ornactes ocho Emyeskar w dol gore ¥ eaywa dose = scentowang, ,slaba” exes taktus owocuje to rytmami sae Ten schemat akcentuagji, przedstawiony tu w postaci krayf : svanymi i odbijanymi. wwe) est edavm 2 laréw muzyki baroku. Bywa on po wie! szany — 5 woweeas odnosi sig do ealyeh grup taktow (pf kadde| grupie dobre” aastepuje ,2la”). Te sama kraywa moj ra podstawie sownie dobrze pod pojedynczy takt, jak i pod cal ‘eeié, a nawer i aly urwér, madajae mu w ten sposbb wyrainigie rospoznawalag sccukvugnapige i odpreded. Mozna ted schemalfy 7, kolei akeent emfatycany praypada na najwyésze déwigki ten pomnic|szyé a wiedy odnosi sig bedzie do preebiek selodit (Spiewak czesto miewa racje, ady akcentuje wysokie g6w 6semkowych i seesnastkowych. Powstse wige skomplikofe igi, 2 nawet dud) na nich sig zatceymuje). Wideimy wigc, wana i powiklana siatka hierazchii edzonych 2awsze (9 samgg gpa hierachi¢ podstawowa, obowiazujaca wewnatrz takto, zasada porsadkujaca. Ten rodzaj porsadke mozna w barok a sig liane hieeaechie preeciwstawne. Dzigks aim ten rauwtiye waeizts wets eno Konsep} yea go bezdony otek jet al w tees spas 2 expel seruki ‘Gayby cala muzyke te epoki grat scsle wedlug powyészeg Schematu akcentowania, byloby to bardzo nuagce i monoto Prawie tak monotonne — a to pojecie jest barokowi calkowiey ‘bce — jak wykonania 0 réwnomiernosei mechanicznej jak slysay sig das tak czesto. Oba te podejscia sq bigdne i wywolu} zoudzenie, gdyé po dziesigcin taktach wiadomo juz doktadnil co bedaie tie dzalo w pracciagu najbliésze) pt godziny. Bog dbigki,istnije jeszcze pare hierarchii nadraednych, ktSte pez eany i urozmaicany. sie dmmieiszenie” wymienionych regut akcentowania i za ‘osowanie ich do grup ésemkowych i szesnastkowych prowa- Stas do artykulaci w Scislym znaczeniu tego slows. Srodkiem “eyrara jes Cota] sposdb laczenia i ozdzielania poszcaegoinych dwiek6w, figue i najmnijszych geup déwiekowych. Na okres- levie sposobu artykulacji mamy kilke znakow: luk, kreske pio- rnowa, Kropke. Byly one jednak rzadko usywane. Dlaczego? Distego, i# ich zastosowanie bylo dla muzyks praewaznie oczy- ‘moja monotonie akcentuacj:najsilnijsza 2 nich to harmonigf wise podobnic jak dla nas oczywiste jest rozmawianie w jezyku Dysooans zawsze musi byé zaakcentowany, takze i wredy, gaff ojzystym. Dzietem preypadku byto, ze Jan Sebastian Bach, jako ‘wystepuje na slabe) caeici; rozwigzanie dysonansu (a kaéd# qaucryciel i Kantor w szkole praykoscielne| Sw. Tomasza, rial dysonans ma rozwigzanie) nie mode byé akcentowane, gdy§| do czynienia prawie zawsze 2 mlodymi i niedoswisdezonymi inacze} nie byloby rozwigzaniem. Moina to dobree.prasg. murykami, ktorzy najwyraénie) jeszcze nie wiedzieli jak nalezy Jozyé na wradenia fiyczne: jesli dokucza nam jakis stopniowdy areykulowaé, I dla nich wlasnie w wielu utworach powypisywat ustepujacy bal, to 2 chwila, gdy on znika, pojawia sig uezuci cal artykulacje — webudzajac irytacje nie akceptujacych takie- lekkoéei, (Leopold Mozart w swe| Széale thraypeomg) oa olzeip! go postepowania swoich wspélezesaych. Daigki terms pozo- lenie sposobu, w jaki powinno bremie€ rozwigzanie, uzyw9s stwil nam szereg wzordw wskazujacych, w jaki sposob naledy bardzo dobrego powiedzenia ,zatracaé sie") Oto wige mame arjkulowaé muzyke barokowa, jak sie wypowiadaé 2a pomoca jeseczejecing hierarchie, silaie Konkurencyjng, kt6ra wnosi rytng. dawiekdw. Opiersjac sig na tych wzorach mozemy sensownie i zycie do hierarchit glowne) stanowiace} struktuze, sekiele acykulowaé utwory Bacha i wszystkich innych kompozytor6w schemat oparty na stalym porzadku, nicustannie zaklécanynig owego czasu, jakie zachowaly sig bez znakéw artykulacyjnych preee akcenty dysonans6w. albo 2 bardzo niewielka ich iloseia. W zadaym wypadke nie Istnicjg jeszeze dwie dalsze hierarchie pomocnicze, ktérft wolno wigc ich graé w spos6b sOwnomierny, pozbawiony ar- przyezyaiaja sie w inceresujacy sposbb do zaburzenia akcentéu ykulacji lownych: rytm i emfaza. Jes po nucie krdtkie| nastepujly Jesli mowimy o artykulacj, musimy zaczaé od pojedva- diussza, jest ona zawsze akcentowana, nawet gdy praypada afl coego déwigku. Jego wydobycie zostato bardzo jasno opisane 46 2 przez Leopolda Mozarta: ,Kaady déwigk, lgconie 2 tymi, kré Sa grane najglosnie, jest poprzedzany ulamek chwili erwajacy ‘odczuciem lagodnoéei; inacze) nie bylby déwigkiem, a eylke niemilym i niezrozumialym halasem. Takie samo weazenie cz gos lagodnego powinno odbieraé sie na koricu kazdego déwig ku.” W innym miejscu: ,,Déwigki te musza byé zagrane mocn ii wytreymane w taki spos6b, aby stopniowo zatracaly sig s2y. Jak déwigk dewonu... z wolna gasnacy.” Mozart powiads 2e-w praypadku nut punktowanych déwieki nalezy dokladni ‘wytrzymywaé, ale od razu dodaje, iz keopka ma byé,,wytrzymal a na dawigku zatracajacym sig w ciszy”. Ta pozorna sprz noéé jest typowym praykladem, jak falszywie, wskutek drot nego nieporozumienia, moze byé interprevowany tekst dnd wy. Nicktérzy uwaiajq wskazdwke Mozarta dotyczaca wytr7 mywanych déwigk6w 2a ,dowéd”, 2 jue wredy stosowan sastenuto, coyli wytezymanie podanych wartosci ze stale jednak ‘wa gloinoscig. Niewatpliwie jednak dynamiks ,dzwonu” by! wowczas powszechnie uznawana oczywistoscia i ,wytrzymy ‘wanie” oznaczato, Ze déwigku nastepnego w zadaym wypadl nie naleay graé 2a wezesnie. Aby déwiek zostal wytreymany i straci nic 2e swe) sily (co dzisiaj jest zupelnie normalne), musi byé dawnie} opatrzony wyradng wskazdvrke fomafo lub sostonat W takich preypadkach powinnismy sig zastanowié, 0 co chodsi, pamigtajac pray tym, ze dawni autorzy nie pisal dla n ale dla swych wspétezesaych. Dla nas ezesto najwazniejsze je to,ezego nie napisali, gdy2 tego, co bylo powszechnie znang i samo preez sig zxozumiale — nie zapisywano. Nie ma te aadnego takiego trakcatu, po ktdrego pezeczytaniu moana dzig sobie pomysleé, 4e wie sig wszystko. Z cytatami nalezy wi obchodeie sig bardzo ostroznie i braé pod uwage mozliwie ja ngjszersey kontekst, ,.Sprzecanosc’” sq zawsze tyllso nieporozt Pojedyncxy déwiek bedzie wige zawsze artykulowany (¥ mawiany) jak pojedyncea sylaba, Organisei czesto pytala, jak organach mona uzyskaé déwiek zamierajacy. Sadze, te wair role odgerwa tutaj preestrzess, Kazde organy sq wkomponows ne w jakies pomieszezenie; dla dobrego organmistrza przest jest ezescig insteumenta. Dawnie), jeszcze jakies trzydziesci ‘caterdzieéei lat temu sadzono, Ze oxgany sq instrumentem 0 8 & wszystkie dokladnie takie same! Po TI wojnie éwiato _W onatnich dricsicioleiach zanwadono jedrak, 2 ra sts ch takée modliwa est gra nicewykle wymowna, ze « dob. a. —Lrt, informujace 0 tym, ze na prayklad w danye micjsd 2025 ga saybkie wartoéei, W dawaych ezasach nie ana %. 2 pact solisty readko bywala zazaaczana w nut == continuo. Dlatego ted pray dlugich wartosciach glo 10 pisano aller, co oznacealo tylko tye, 2e solista Wty 8 Wrkonaje seybkie prasbicgi C2assmi jecinak oznaczenia tego rodzaju pojawiaja sie w gh iowym, i to w miejscu, gd jakakolwiek dodatko zalaca rempa podstawowego 2 pewnoscia nie jest moa is? ~ na prayklad — dalsee wydlutanie dlogich wartoi ‘cSrvch czas crwania zalezny jest od wartosci krdtkich) pt zbawiloby je sensu muzyeznego, Oznaczenie tempa jest 6s giakim praypad jedynie potwierdzeniem zapiss aucowego, ePanaczaiacrm bynajmnie) zmiany tempa podstawowego go codnsa ozactenn spotkac moira w nutach 2 po ek CRiL oa prayktad w niektOcych kantatach Bacha,) WW XVI wel kompozytocy, probujge zwréce wwage na saiune tempo, poswigeli mx w povedmoie do uewors pare at bya xtiescalljego opis, Uzywane w tych pespadaach weblion stopniowo zaceqy pojaviné si¢ w utworach jako ceredicioe nagléwki odwoliace sig do okrcslonego wzorw “Cheialbym w skrdcie pokazae, jak 2 opis6w i wskazOwek ovata Sate okredlenia temp, Autorey XVL-wieeet pr Royal prackazywae swe dyczenia na peeyad akin edanae teak niecopreySpieseonyta", yim eybel)eymlepiey” Re uccha grae bardeo powoli®, yrake winien bye wybians fardzo s2ybKo, inacze| nle zabrami to dobrze”. Na poceatki KUMI wieks, w preedmowie Prescobaldega do wwordw wyda- Meh drukiem (455) spotykamy wskacdwk, krore poze) to- Frebgda do canaceaninsarowoo tempe, jak {afektr,Pocegt Treat malesy graé powol (deg). pote) gra ig tie} lub Sandee épisanie (ttt. parity niche) bea grane w tempie ticieym (po gists). nie naledy racaynneszybko (pres), poem ovalnia. pasiie w patitach powinno sig graé powal temps ler)" ‘iowa odnoszace sig do temps, a wywodsace sig x poroce- nego jzjka wtoskiego, powoli saa sig okredleniam: fachowy- mi naletcymni do nota umeseceanyn nad ata Ich ens tally jednak od ceksea nutowego, nie okteaja wige tempa w sposdbabsolutny, W wicln pypadkach naldy ye wena 2a Wskarowki ognosetce sig bacdzich do afekeo aif do rempa Tre gtunce receyafekt jest pm caynnikiem, Ktry preesaden fo wapie uevoru. Jes smutny lub radosny — 2e wszysthin Seana posredami cag ich wieloznacznosia, Smatck kojarey sieztempem powolnym, radose — z2ybkim. Perwotnie aig taczaloafekeradoany (w potoceny jaya wloskin ima 10 rmacenic + dasa), s2ybhie tempo lub drobne wisi tempie neutalnym. Najwatnicjce slowa w wicka XVII to lint, lrg, tard, grave, ade, andents, alla, prt. Orvewlos- icokseilenia — stosowane a do disaj ~ oanacealy woweass tempo i charskter, prey caym tempo wyaikalo © cha 1 odwrotnie. Czgsto w Srodku jakiegos ustepu ado pojawia pasaz pret, jedaakée zxznaczony w ten sposdb tylko w glosi ww ktocym anaiduja sie auty 0 drobaych wastosciach; temy podstawowe pozostaje wier niczmienne Szczegdlnie watay jest wajemay seosunek temp. W muy renesansowe istniaio tempo podstawowe, wynikajace 2 natu = na prayklad 2 tempa kroku albo uderzen pulsu — wobe kedrego wszystkie inne tempa pozostawaly w jakiejs rela Istnialcaly system skomplikowanych znak6w, keOrych reli rni sq aasze oznaczcnia (alla breve iC dla takta 4/4 (aczkolwvel juz tylko jako 2nakt graficene, pozbawione swego pierworn go 2naczenia). Ze weajemnego stosunkw temp zachowala, ‘w XVII wieku sa pewien czas relacja takeu na eztery do takta tuzy, czyli taku dwudzielnego do tx6jdzieinego. Relacja taj nak ewoluowala i stopniowo sig rozluéniala. Scista relacia 23 zgodnie z ktOra tat a trzy byl txiola w stosunku do takta ddwa, bardzo czesto ie obowiazywala jut u Monteverdieg Wyrainie to widaé w micjscach, w kt6rych ten sam mot prrechodai z taktu na trey do takta aa cetery; bardzo cze wowens cale nuty i pélnuty 2 taktw eéjdzielnego staja 3 ww takeic 4/4 Ssemkar i szesnastkami. Tempo podstawowe je radal ucezymane. Niczmiernie dokladnie ilustruja to pewne ustepy w poénye ueworach Monteverdiego. Poceawszy od wieku XVII wzajemne relacje temp pé tracg swg dawng Scislosé; odtad odkrycie obowigzujacyeh rep nie jest juz tak proste, jak w okresie popraedzajacym. Ist reorie, wedlug keérych cala niedyrygowana muzyka bara} mislaby by utrzymana w jedaym i eym samym tempie, wykonywana 2 2achowaniem stalych proporc|i, gdy2 take wyt jany byl przez muzykow noga lub laska. Z tego tez pow 64 mialoby byé dokiadnie dwa suzy wolnicjsze nit allgre, wt jodatku @ zasada mialaby obowiazywaé 22 po okresKlaey- van, Jestem jednak prackonany, ie w reeczywistosci wzajem- imbue temp byly znacznie subtelnicsee; sade ted, 2 x fakes, JF prowincjonalni muxycy wybijaja tat noga, weale nie wynika, sale t0 uznaé ma keyterium rempa. Tstoejekilka praca ten ‘Eat, do kxSrych jednak naleéy podchodzié z duza ostroznos- Gi ich autorzy na og! nie bylt prakeykujacymi muzvkami, SS pwedeione przez nich teorie w prakeyce okszuja sg preewal- fie beasiyteczne. Pray krytyeznym podejiciu moéna jedaak feyeiagna€ stamtad pare informacji PMStopniowe zmiany tempa, preySpieszenia (acelerandi) izwol- ‘ienia byly poczatkowo improwizowane, jednakze poczawszy Gd kofca XVI wieku wielu kompozytorow wyrtdnie szuka sposobana utrwalenie ich 2a pomoca notacj. W tym kontekicie ‘Srexogolne} Wagi nabieraja preedmowy Frescobaldiego. W au- tach wypisule on tryle szesnastkami, a w tekieie wyraznie pod kresla, e nie naledy ich graé rytmicanie, ea, jak s4 zapisane”, ale zaconie szybcie| — rele, Onnacza to, 2e zapis pray uayeiu tzesnasiek by! jedynie przyblizonym oddaniem zemyshu; przed- ‘mowa wyjasnila, 2e chodzi o wykonanie rytmicznie swobodne, o charakterze improwizacyjnym. Ten rodzaj zapisu zostal tie] zaseapiony oznaczeniem trylu (ér). Podobaych metod wiy wali angielscy kompozytorzy i mistrzowie gamby — Morley i Simpson; aby oddac idee swobody rytmiczne} ezgsto zapisywali poceatek saybkich pasazy wartosciami szesnastkowymi, a ich cag dalszy treydziestodwojkowymi, By! 10 bardzo praydaeny spossb zanotowania accelerand oki nie wynaleziono i nie zacagto udywat stow oddajacyeh tegotypu zmiany, probowano w efekt zapisywaé nutamis prey- Spieseenie zapisywane ,ctapami” w rzeczywistosei winno bye raalizowane plynnie. Znanyen praykladem jest Ii oto del cavalo 2-Combattinesto Monteverdiego: kompozytor oddaje ws corsz predszy galop Konia 2x pomoca ryrmu, krdry nagle staje sie dwukrotmie szybszy WfolHleled ed] itd. Takie i cuts) to ragle praySpieszenie oznacea w r2eczywistosei plyane praejicie do tempa szybszego (jedyne mozliwe dla konia), ale 6wezesna noticja nie umiala tego zapisaé inacze). Ta sam metoda modna bylo wyrazié stopniowe zwolnienia (ritesut), wystarcealo jedy- 6s nie podwoie wartoté nut, Taki sposdb zapisywania modyfil iitempa znajdujemy jeseeze u Vivaldiego i Hindla; na og6t 4 fon niewiaseiwie interpretowany i pray wykonaniu ,,ta, j napisano” objawia sig-w postaci gwaltowne) zmiany tempa, 'W wiekw XVIII pewne figury (grupy nut) wymagaly o Jonego tempa. ‘Tymi muzyczaymi ,figurami" byly krétkie m stepstwa déwigkOw, niejako cegielki muzyeene, badé ,sto ddéwighowe"; musialy one byé artykulowane w spos6b wyi ty, co prowadzito do stalego tempa. Oznaczeaia takes i tem naleta wigc do dwéch catkowicie réznych sfer: take jest écigy ‘wymicrny, tempo zag niewymierne i musi mieé jakié pung odniesienia, Tempo nie wynike 2 oznaczenia taku, nawet jeog jest pray nim okreilone slownie, Muzyey éwezesni twicrdail tempo, w jakim winno sig dany utwér wykonywae, ni wydedukowae z smego utworu (Leopold Mozart). Mogly bye brane pod uwage tylko owe ,figury” — one wige stano punkt odaiesienia dla wyboru wlaéciwego temp Za caasow Bacha tempo urworu, jeli brakowalo dod kowych wskaz6wek, wydedokowaé mozna byto z czterech d aiyeh:zafekeu muzyeanego (keéry naletalo subcelnie odgadnad 2 oznaczed miary taktowe}, 2 najdrobniejszych wartosci nui ‘wych pojawisjacych sig w ueworze ortz 2 ilosciakcentow w of rebie takta. Wyniki uzyskane w drodze takiej dedukcji aa dokladnie 2gudzaja sig 2 informacjami pochodzaeymi z nny Zrddel (jal na preyklad utwordw preeznaczonyeh do nauki gn) de moina je usnaé za wiarygodae Reece jasna, nie ma i nie bylo segut na tylesztywaych, § tempo nie mogio ulee zmianie pod wplywem takich czynnikd pozamuzyczaych, jak m. in. wielkoSé chéru exy obsady orkied ry, bade akustyka pomieseczenia. Od dawaa byto wiadomo, \wielkaorkiestra musi gra wolniej od male, Ze w pomieszcze © duzym poglosie trzeba muzykowaé wolnie nit w ,sud akustyce itd. ‘To samo tempo w inne} interpretacji rownid bbrami inacze), prey caym waina role odgeywa nie tylko pr strzei i obsada, ale take arykulacja. Gra zespotu stosujee bogata artykulacje wydaje sig sxybsea i bardzie) ofywiona zespolu grajacego szeroko i jednolicie. Z informac) dzddlowych wynika, 2e — ogélnie rzec bion — dawaiej wykonawey stosowali empa szybsae od tych,j 66 APE 7. pewaoscia jednac i czesciszybkie grane byl bieg pease Ea libyseny im pravpisaé; szczegélnie dotyczyto to cxgéci vo! Giemozeria, Swindczy o tym orientacja wedtug palsa smujace So uderzeé na minute, po jedzeniu) itech grr Meki mogly bye grane pojedynceym smyczkiem, a na in- Geetenach detych ako podwéjne tact). Sy Bacha, Philipp FF rnue,informuje (ca posrednictwem biografi Bacha spisanc} ger Forkela), Ze jego ojciec ,przy wykonywaniu swych wlas- Pep urworow zazwycza) bral tempo bardzo szybkie” Mozart stosuje wyjatkowa obfitosé zréénicowanyeh okres- Icbtempa Na preyklad a/egro jest wniego bardzo szybkie i pelne jpcin OF ezasu do czasu dopisuje on jeszcze (nierzadko post iuram) stowa uzupelniajace, jak: aperto, vitae, aiai. Zaaczenie J ipro opera nic est do kovicajasne. Gdybym ustyszat okzedlenie lige aerto, nie znal danego utworu, sklonny bylbym sadzié, Je aperto praySpiesza jeszcze dane tempo. Jezeli jecnak porow amy 2e soba Mozartowskie utwory tak wlaénie oznaczone, t0 odsisiemy wrxdenie, 2 powinny byé grane aieco wolnic), trai gvaltownie, bardzie} po prostu, bardzic) ,orwascie”. lho riwe ‘ada ozywienia” w utworze 2 natury radosnym iaywym; o#yWienie to polega.na akcentowania drobnych war- toic(podobnie jae w etworsch oznaczoayeh ey stat) choe cogélne tempo jest na ogo! nieco wolniejsze, wrazenie ruchu indywienia jest siliejsze ni w ,normalnym” allegr. Tego typ cenaczenia coesto sa dle cozumiane iw rezultacie muzyka wydaje sienicartykulowana i zagoniona. Allegre atiai o2nacea wyraine proyipieszeic. Szcregélnie duzo moéna sig naucoyé 2 korektur (niestery widocenych tylko w rekopisach, a nie w aormainych wyda- alsch), Adegretto mévwi mi znacenie wiece}, gdy wiem, 2e kom- pozytor ~ byé moze pod wplywem pracy zorkiestra — umieécil je tamiast poprzedniego andante. (Takie nieewykle pouczajace korekty znajdujemy teéczesto u Hindla.) Naseepsewo oznaczesi andatt — pit andante — piv adagin moie doprowadsi¢ do niepo- rommies, jeéeli nie pr2yjmiemy kolejnych slow w ich dawaym maczeniu, Na przyklad, chod2i 0 to, ezy w cewarte| cagici Thanos-Masike Mozasta (KV 341) pit andante ma bye szybsze czy wolnicjsze od andante. Poniewad andante (od andare — cod anajdowaé sie w rachu) uwazane bylo wowezas 2a tempo raczej 6 a gp wise zdobie. Punter wyjsia mogla byé njprostea me- Series woo Bylo miveayé avarego vc) tele. tli We) ere rlobenis nove mots jaar wed no vided aachownny zor afek podstawows. Dia SS ———C wane, by ornamenty dostosowane byly do afekea wrraza- prez tekst, Spiewak powinien z2 pomocs wlaciwych ‘Pepontanicenie wymyslonych ozdobnikow wydobyé i wemoc- rarer melo, Oudgbni suse eye do sae. ne eras technicenych motive Spiewak cay inst ows stanovia pus wictuozere,Zdobientepowinno W- rr ———t—— [tha orm urzucte mogfo zotatpodizaloneW batdzo osobisty spossb. sa2ybiie, ego womocninie (pit) bylo eacze} praySpieszenia W perspadka te} capi, bedice)fragmentem melodramata, akg wlainieincerprenca pezemawia takze eresé — mimo f ‘czesco gra sig ten usgpcalkiem na odwrbt, ze 2wolaienieng Chealbrm aa koniee ma sig jeseezekilkoma okresleniag ‘empa ih ewiashiem zondobaikami. Na poceatek grave ok lenie remp2 powoinego i powaénego, ktore rownoezesnic mo tum, He 7 sstady ne povinn si ta dodawae ozdobnil U Hindla, na peaykad, prostota melodii, szczegétnie W cag ciach wolnych, kaadego muayka prowokuje do improwizo nia ozdobeikow. Mosaa to uezynié w large iw adagi, ale o ww grave, Wstepy do uwertrfrancuskich prawie zawsze $402 zone grave; maja charakte powsinego lub urocaystego mars nie 6 Spiewne i sie powinay byé zdobione. Natomiast okeilenieadegio umieszczone prey wolne} cre canacza, de moina, a nawet naledy ja 2d0bi6. Czesto wskazSy Adagio spotkaé mozna prey poszezegélnych nutach lub take wewnatreczeei gran, edie « Kontekstu wynika, Ze Zadna za a tempa nie jest rods, Oznacza to: tu moina 2dobié. Quag méwi, ie nie wolno adage .precladowywae” zdobieniami, podane przez niego prayktady adobienia ,oszezecnego” wydi sig nam disnj bardzo wybujale i przeiadowane, Nie moéna stosowa€ wsystkiego, co dawne podrecznikizalecaja w zak iimprowizaci i zdobied, gdy2 improwizacja jest éisle ew ze stylem i epoka. Zdobieh sokokowych, improwizowanyg proce muzyka w XVIII wicku, aie mozna preyrowaaé do 2g biesiw styla rokoko wykonywanych przez nas. Niesmak,j codcauwamy,slysac, aa preyklad, ktotas z Mozartowskich i ‘oblepiona wybujalymi ordobnikami, jest pelni wzasadniog Cala aria zostje przez co sprowadzona do poziomu stylog iimitacji. Znacanie lepiej byloby interesojaco i wyraziscie sag sama melodig nit odwraeaé od nie} uwage sztucenyg ‘wyezynowymi ondobnikami, Oczywiscie, w muzyce i XVII wieks jest duio uewordw, ktdze dobre 2n0sza prowizowane adobienia, a nawet ich wymagaia “Improwizacjai zdobienie byly od davena setuka wymageid wielkie} wiedzy, fantagjijsubtelnego smakus; dzigki nim Kal ‘wykonanie uzyskiwalo jedyay i niepowtarzalny wyraz. W rakterystykach muzykow 2 lat 1700 — +760 pod mianem oe 69 Systemy dgwviekowe i intonacja Wysokoté stoju jest kwesti seczepéloie wana zaréval dla wokalistw, jak {dla instramentlist6w. Istieje wile day rych tekstdw, méwiaeych, 4e we Franc sted) byl wyészy h nidszy nid gdzie indzi), bd fe strdrosowany we wretch koscielnych byt wyészy lub niészy niz ,,w komnatach”, cz = proce ludzkie} ketani, niektOrych instrument6w i dawayd widelek seroikowych, zachowanych w stanie nie zmieniom dawneinstrumenty mozna stwierdzié, Zena pezyklad te, tory uywano we Wioszech w czasach Monteverdiego, mialy st eisiciszy lub nawer nieco wy2sey. Wymagana rozpietos ludzkiego dla basu siggata do C, to znaczy bardzo nisko. Jed cawni autorey twieedzii te, 2 Spiewaé tak nisko moze ty bas bardzo dobrae wyszkolony, podczas gdy Spiewacy praedl tht jakichsporia sc zvylew ekolach, ehodza jedi dog W ardym razie niskie C osiagalne jest dla nielicznych. (Z. nicy mozna wnosié, 2e wowenas we Wioszech stro) smégl byé nidsay — ,dawny st6j” moze wige byé 16 misisea wyisey, w inaym aizsey). W dawaych czas jewano racze) w rejestrze Srodkowym, skrajnie wysoki wyldy raystujae bardzo readko. Dzisiaj dieje sig inaczej: katy Spe sak — i kadda spiewaezka — chea jak najwigce| Spiewae w re sexe nsiwyszym, Prawéziwy sopran cauje sie nieszezesiwy, nie mote épiewad mieday dad. Takue tenorey chea spiewae naiwyie): widme partie tenorowe Monteverdiego twierdza, powiniea je wykonywaé baryton, ady2 dla tenora sq za nisl ‘Tymezasem Praetorius (1619) mowi wyradnie, ze glos In Xk, skied porusza sig w Sredaicy lub troche pontie)”, powabaicisey i prayjemniejszy do stuchania nit kiedy mul ‘wysila sg wysoko wrzeszczac”, Méwi on takée, iz insu 4 lepie bramia w dolnych rejesteach, ie Owezesny str sig podwyésza, Ta tendencja utezymaia sig do dzisai spravi ac, 4 2 biegiem czasu st26j orkiesty sta sig corse wy Powwierdsié xo moze kaédy, kto preystuchiwat sie strojtl sotnych orkieste w ciagu ostatniego treydziestolecia, Jest 7” problem nieblahy takic dla muzykéw dzisicisesch. [Autor Moa myl late 1950—1980,] Uwatim, 2 nalezy sprobowaé odksyé pravezrng te} aie- “gexese) endeneji do nieustannego podwyészania stroja Gr seg peace siedemnasci lat w orkiestrze stwierdsilem, 26 dsrs- Teoci stale powarza, i jakié muzyl gra za nisho,nigd jena Ee méwia, 2 gra za wysoko. Oczywitcie istnieje ku temu _ powéd: kiedy jakieS wspélbramienie nie jest czrste, ucho auto- Pirjeanie dostraja sig do déwigku relarywnie najwyészego. 10, gw stosunku do niego bremi za nisko, odezuwane jest jako foaywe, nawet jezeli obiekcywnie jest whatciwe, Wazysckie evigki rzekomo 2a niskie tak dlugo wigc sie podwyésza, 22 sang ig tk wysokic, jak te rzeceywiseie za wysokie. Jaki jest F fego skutek? Kady muzyk, cheae unikngé uwagi dyregenta sjestes za nisko”, od razu gra 2a wysoko. (Dotyczy ro praede fepoui drgich pupitow insamentow deve, pou ke yeh adtesem takie uwwagi padsja najcaescie). Gdy ow muzyer Kupsja nowe instrumenty, od razu je podcinaja, praez co nadaig im wyisey str.) Jedyaym ratunkiem chzonigeym nas praed nicpowstraymanym podwyészaniem stroju jest uswiadomienie obi, skad sig to bierze i preyigcie wlasciwego punkra od- niesienia. W kwestiach dotyczacych ezystosei intonacyjne} aie nalegyzawierzaé odcauciom, gay3 w koricu nic nie bedzie stroi- fo, bowiem nikt nie bedzie cheiat byé tym grajacym najnide) (Wiréd muzykOw orkiestrowyeh kursuje powiedzonkor ,Le- piejza wysoko ni falszywie!”) Sadee, de gdyby muayey wiedzie Fr wigce} 0 imtonacji i nie 2dawali sie wylgcenie na wyecucie istuch, str6j daloby sig utrzymaé na jedne) wysokosci. Na pytanie, co to jest czysta intonacja, nie da sig odpowie- dzicé. Nie istnieje zaden naturalay system intonacyjny, ktéry F obowiazywalby wszystkich Iudzi, Oswajamy sig 2 jakims systemem déwickowym — mode to byé jeden 2 pigciu czy sucéciu systeméw nasze) kultury lub ced jakié inny, w ktSevm miarg wysokosei déwigku sq ziasna pszenicy lub kamyki — i kad dy, kto sig preyzwyczait do danego systemu, bedzie podlug niego slyszat i Spiewal. W wielu cegionach Europy w muzyce ludowej wykorzystywane sa naturaine instrumenty dete (ap. roi), z ktGrych wydobywa sig tylko tony harmonicene. Moina ‘a nich graé melodie jedvnie w czwarte) oktawie (od & do 16 F uiennym, powszechng praktyka stalo sig rozprawianie 0 xxz- ~ Ggach, 0 ktOrych nile ma sig pojecia. Nikt nawer nie probuje sie = Gegot dowiedzieé, tylko zabiera glos, jak gdyby rozemizl, W repionach, w kseych ge sig on taki instmenta ssoniet Spiewa sig abe iterwaly,giyé water Pr Eeyelenia penton sicko capel Tacha bowen mcicniemotgn Jednego spocim dévigkowegouvenneg opsinc bowigrojy none co ds ar ben cpt, al nych mode branicelseywie. Natomiaet wezytko,€ obreie danego syteny bl cyt. Nat tech 20m Sysetcony prevaiaic ha sowoodiine eperowan iojfonepanu, Duanatcle poo jst to soon dotldni © tych amych ogpac, ak fe wai aye lynn og spk tna, ra dj sig tansponowa 6 dowoly ite ponou,tny podhig ego wie tena ukstaltowany jet rowney mash, Jac wee of ch ten syste ei ig may te tos w Gotey mallee) perfckea pooge terns sy iow odnosc wail, Sw kona gr iyi A wa tic stem inoncrny pry» en Monteverde Gays AVI! viele akin ine yy joemen Tot all Ghujec das many synonyanespodni © tamiyn eee carts se wrazenie, ie wenytko beni lsopaie fey Todwroie gay ajc bu tain nyse sch inonah dati) wysietam onan saya, Wal tise wyednie ote niet te bilayer Fabs prvdn Coystoleincna nota towsise ko w Obra Fednego symm, Jeoel mone cai w obebi jedacdl fe sperms, co oj intnaca steal, swe gay ba tye da won eykacstenyeh w anys eer. Nisteryw usych cena, keoryehstenyenna eo ka wedage prosdooce agp te gospel ola nnedorcton gadanin a blufowane alco sic na por n tym mows, Muzyka nalety do dziedzia, kréne tez0 dovwiad. Sie secaepolie czesto. Prawie wszyscy méwi 0 aiej tak, jak gay si na nie) znali, czy chodzio exystos¢ intonaci Co, aie Siz! pan, jak on falszowal?”), czy 0 tonacje (WWF lagodarm ‘Bpir.") — tylko analogicana ignorancjarozmoveeSw chron jehpreed grubsca wpadka. Sprawy dotyezace intonacii i ronacii Sal sig — aawee w lteraturzespecjlistyezne} — preedaniorem wyklejzyeh blaffow. * |» Muzyka XVIi XVII wieku opicrala sie — takte pod wzgle- “dem imonacji —~ na teorii tw. proporcii kt6ra kierowala sig gszeregowaniem ton6w prostych, a wlaéciwie stosunkami mig- day cxgstotliwosciami, Punktem odaiesienia byt ton zasadni- cay, pieewszy w szeregu liceb i dawigkdw, kdrego role :02- tu prayrownaé do punkeu zbiegu w perspektywie; srmboli- ov! jedn08¢, Boga. Im prostszy by! stosuneleiezbows — erm tpt slachetniejsay, lepsey (takze moralnie); im bardziej shomplikowany i odlegly od jedaosci ~ wm gosszy, bardzic} chaotyczny. Kuide wspolbremienie moe byé wyzazone 21 po- tmoca stosunku liezbowego (proporcj, np. aktavwa 1:2, kwinta 23 itd); jego jakose modna okresleé zaleznie od tego, ak ow szosunek Dliski jest jednosci — owego conu zatadniczego = 52,4 8 itd), 2 takie zaleznie od jego prosioty. Nasze poiecia zaczerpnigte 2 nauki harmonii nie maja tw Zadnego sastosowania ~ stopies doskonalosci wspélbrzmienia okreslly Jiczby. Mona byio takie, postepujac odwrotnie, wszystkie pro- ste stosunkiliezbowe wyobrazi¢ sobie jako wspétbremienia, Na ‘gmopierala sie Keplerowska harmonia sfer, a takée hacmonicz- nie ,bramiqca” architektara; géy widocene proporcje jakiejé buudowii dawaly sie sprowadzié do prostych stosunkéw lice bowych, mozna je bylo widzie€ i siyszeé jako ,wspélbremie- tia”. Palladio czesto komponowal plan swych budowl jak jakas _stamieniala” muzyke. Wedle owych teori harmonia muzyezna opiera sig na podobne| zasadzie jak aloty podal w architek- % “8, Boga lub najwyészych dostojnik6w. Coder i Ddur 2 rabkami stosunkowi licrbowemu, umysi ludzki odnosi wratenje tadigf 7. eyerwowane byly dla wladzy najwyészejs ergbacze wykorzys- Ikea bucokowa, wedlag kere) muzyka jest odbiciem badd od fiyali te sytuacie, stawiajge sig anacenie powyde) pozostalych zorowaniem porzadku boskiego, w tym czasie obejmowilgf rkov this music, takze wiecka, Praceswiessewo serum — profenl eesata dawnie)takiego anaczenia, jak obecnic, (Je fase laceaea tozne rodzaje mazyhi nie zostaajesecze 220 Wr istocte, wszelka muzyka, niezalezaie od formy, byla daw sposcrregana jako praca sacra.) Tntesvaly hacmonicene w mya tori proporci st odweorlg waniem porzadku ustalonego przez Boga, wszystkie konsonaggf Se odpovindajaprostym stosunkom liezbowymn (23 kwvina, 3 fEwaria, 2:5 were wielka itd) To, co najbardze| 2blia sie eeinoscl, odczawane jest jako prayjemnie)se i doskonalsze 10, €o jest od nie) odlegle | 2dominowane przez 2le propor £2) weeca chaotyeane, Proporeja 44:6 uwazana byl a doskona ‘a zbudowana jest aa. déwigkspodstawowyo (©, je} ica Sexpostedinio 2e soba ssiadja i reprezentaa texy €0 ko ‘onansowo wapéibremigce diwick (rg), wéjdzwiek duro wMdoskonala harmonie i najszlachetniciszy Konsonans ( tsice). Byl to muzyceny syenbol Trdjey Swiktej (Haron inna byla dokdadnie odpowiadaé ezwartemo, piatema is tema tonowi naturalnemul) Tr6jdéwick molowy (40112515 cy ir) ma zdecydowanie gorsea proporcje: nie jest oparty af lewieka podstawowym. Odpowiadajace ma licaby sq bard vddalone’od jednoscii aie. stsaduja 2e soba, poniewe po} niedzy nimi itniia inne lczby-céwiks (12,13, 14). Ten ei léwigk uchodai! za niedoskonaly, slaby i — w hiezacchics co-negatywnym sensie ~ zefski. (Zarlino wdjdéwik molox tazysa jafett tisto” — uezuciem prevkrym). W ten spose ‘szystkitn wspolbremicniom prayporeadkowano wartos alny”, tole? atwo atozumiee, de dawniej katdy uewe mas rye aaumnety t26jdzwigkiem durowym: det ne mogto ko Zé sig chaosie. (Czasami czyniono odstgpstwo od te) regu tvsze jednak 7 jakes szczegolna intencia.) W teorit propor sina role odgrywato take instrumentaiue, Na prayklad ‘abla, 2 here} wydobyé moéna bylo wylaconie cony natu ¢,stala sig swego codzaje déwiekowym weieleniem teori po Srejs moena ja bylo wprowadzie qylko weedy, edy chodei Liceby odgrywaty ogromina role nie tylko w teori proporeji, tece w ealej muzyce baroku. Na prayklad u Bacha stale napoty amy liceby, ktGre preedstawiaja satuezki arytmetycene, kwad- rary magiczne, badé cee odsylaja do jakiché ustepéw z Bibl lab dodanych biograficznych. Licaby te zakodowanc s4 04 najroz- maitsze sposoby: moze to byéilogé powtarzanych déwiekéw lub taktow, okreslone wartosei nut, r6zne wysokosei déwigkOw itd Wowym czasie znajomosé symboliki i alfabetu liezbowego byla tak powszechna, Ze kompozytor még! wlaezaé do swych ww sow zaszyfrowane w ten sposdb wiadomoéci, prey czym cz zich 2 pewnoscia byla zrozumiah dla shuchaczy bad wjawniala fig w trakeie czytania nut, Z muzyka jue w czasach starozytaych Igczon — opréce liceb — rozmaite symbole religijne i asteonomiczne. Niektére Japitle hiszparskich keuzgank6w preedstawiaja okreflone me- lodie, jak to wyiasnit Marius Schneider w swe) ksigive Spicna jee bamieni: je2eli posuwamy sig w takim keuiganku od pew: ‘nego, okreslonego punktu, to rzedby na glowicach kolvma — bedace symbolicznymi postaciami 2 literatury i mitologi: greckic| a rownoczesnie peinigce role symboli dla okreslonych diwickOw — tworza ciag déwigk6w stanowigcych hyma na czesé Swigtego, ktOremu klasztor zostal poswigcony; kapitele ‘aysto ornameatalne, wystepujace pomiedzy nimi, pelnig role pauz Poza teoria proporcji w muzyce baroku istiala — i istnicje do dis ~ charakterystyka tonacji, dra byla pod- stawowym elementem umodliwiajacym preedstawianie réinych uuezué. Powigzana byia blisko — chyba nawet bardziejniz teoria proporcji ~ z intonacja i ej ré2nymi systemami. Krétki opis Pozwoli moze na wyjasnienic wspomnianego na wstepie znacze- nia intonacj jako érodka wyrazs, Od samego poceatu za pomoce muzyki probowano preed- staviag rozmaite stany duchowe; celem bylo weruszenie shucha- 1a. Odkrycie modliwosci zx6énicowania muzycenego sigga mu- ayki antyczne| Grecji, w ktérej swa symbolike i charakterystrke cn mily pojedyncze déwigki. Byly one powigzane 2 sy bolami, stanowily ich ucielesnienie; odnosity sie praede wsay kim do gwiaed, pér roku, mitologicenych zwieraat czy bogs reprezenujacyeh i wywolujacych okeeSlone uczucia. Prowads fo to do suego rodzaju symboliki tonacji: skali zbudo na danym déwigku przypisywano charakterystyke jej déwie podstawowego; ,,tonacja” caka miala wywolywat uw stucha ‘odpowiedaic skojarzenia. Skale muzyki greckie} zbudowane sq 2 kwint (a nie j wezeiniej praedstawiony szerg déwigk6w naturalnych, opari a alikwotach trzeciej i czwartej oktawy) Zbudowana w ten spos6b skala pitagoreska stanowila obowig ujgey system intonacyjay dla cule) muzyki cedniowiecene) ‘Wrystepojaca w nie cere (trea pitagoreska) jest interwale anacenie Wigkszym ni uprzednio opisana teres eaturaa (4: i nie jst Konsonansem, ale dysonansem. System pitago! teiskiw preypadku muzykijednoglosowe| brani picknie peel onvjaco, podobnie areszt, jak i teeja pitgoreiska umies czora w przcbiegu melodycenym, Rézne kolejne odcink skal Podstawowe), 22 katdjm razem zaczyasiace sig od inneg éwigko, daly podstawe skalom greckim. Z nich wylonily 9 modi — tonacje koScielne éredniowiece; nosly one dawns greckie cazwy (modus dorycki,fryijsi,lidyjski, miksolidy. sk): katdy 2 nich by! kojarzony 2 okzeilona sfera wyrazowa | Dopatsi muzyka pozostawalajednoglosowa, badd tet wieloglo sowoSé opieala signa kwintach, kwartachioktawach — pitago- ‘jski system intonacji még! byé zachowywany; do muzyki tego rodzaja by! najbacdsie) odpowiedni, Wieloglosowose moglt ronwinaé sig w pelai dopiero 2 chwila prakeyeznego wpr0 | wadzenia tezeji naturalne), konsonansu déwigeznego i prayjemnie bramiacego. Tedjdiwiel durowy (tras maze) s0- piowo stawal sig centralaym punktem harmon, okreiajgeym 76 comma Wereszcie, 20d koniee XVII wieku, 2e wseestkich, i koécielaych ostacecanie zachowala sig tylko gama durowa, Ff sanowiloby powsine zubozenie motliwosci wyrazowych, by nie udalo sig kadde| x transpozycii ej jedyne) gamy ype ominnegocharabe, Tak wisn proktd Hr iatuje w inny spos6b niz C-dur, mimo te w gruacie reecay = s4 92 te) same) skali. Jesli poprzednio (w conacjach, seep) cotnce polegaty mv zmlene)kolejaosa incre. tow, teraz tonacje durowe céinié sig mogly tylko odmienna F ponacja. Koniecanosé nadania odeebnego charakteru posecze- olny tonacjom legla u podstaw systemu stroju temperowa- neg? Od stroju ,,fredniotonowego” dy yriwmomiernie temperowanego” Gedy spostesezono, ie tak prayjemaie bremigcatercia nat- saleai wiz 2 nia tx6jdwiel durowy stay sig podstawra nasze- go systema tonalnego, pojawily sig lcene pytania, doryczace roawigaywania probleméw intonacyjayeh, jakie powstawaly pry gaze na r6énych instrumentach, Do novsej zasady dosko- fule preystosowane byly jedyaie naturalne instamenty dete (cogiitrabk. Dia instromentéw klawiszowych (organdw, kla- sikordu i klwesynu) aaledalo wynaledé taki system stcojenia, bry umodliwialby w zawierjace| dwanascie déwigkéw ok” tuie now intonaci 2 caystymi cerca. Systemem tym sal sic .at6} fredniotonowy”. Jego podstawowa zasada sq 2501 ut~ fic czyste wielkietercje, uzyskiwane kosztem inaych iarer- welbw. (Naledy zdaé sobie sprawe x fat, Zena iastramencach Kawiszowyeh nie modna uzyskaé ,czystego” stroju ie kxddy system preferowaé bedzie pewne interwaly kosetem inaych.) W soja Scedoiotonowym nie isticje zamiana enharmonicena, gay? katdy diwiek ma tylko jedno znaczenie: nie moina, oa prryklad, déwigku fis zinterpretowaé jako ges. Zeby osiggnae sro czystych terejach, wszystkie kwinty naledy znacanie ob- nidyG; jest t0 cena, jakg tezeba zaplacié a8 cxystetercje. 7 remperowany". Oktawa jest_w nim podziclona Gp awanaicie dokladaie takich samych péltondw, a weoystkie Derwslr — poza obtawa — nie sg ezyste. W tym stroju, st0so- ‘9 gfredioconomy” om norway pomisizone = linervaly powikszone c E Germs one ‘Soom desi} powszechie,tonae tna swonn chacakers a 5 ey wee odigonose: winsetiie bramia jednakowo, zcuniae sg Inutjione 0 fy hoy. Paso glko #7s0koice déwigk6w. Jedelijednak pod mianem ,.wobl Bs. A Sealeeuse muremic ertiEE mpecie” obrze_ temperowany) rozumieé cemperacje do- 4 Sete, Ree Gee Kage udstecana, tak jak to bylo w XVIII wieku, weds ten E ‘Weayuearocroe eres cy MBsjsey sz6jokaze si edaytn znajgorszych (notabene byl on cS Pontsse tere st snacene 24 4 dawnie}, ale jego wprowadzenie stato si technicznie in Semuyecane ee wtmowe agp 2s ide dawnie, ale ego wD : cis is oi ona domi potlite dopiero po wynaleieniuelektronicenych aparssdw do seen) Cickase, 4 w ebidéwieka durowye 0 teri caystej vin jest prawie niestysalna, gdy jest rozdzielona tg terca. Str nazye sg Seednioronowym, gly wielka exe (np. €~e) £02 sec dobre eomperowans” (Werkeits) tery bwiany #4 pornijszne 01/4 dzielona jest dokladnie posrodku (preez d), a nie tak, omy gs Ger der bjs, weeps jak w ciagu déwick6w harmonicanych w stosunku 8:9:t0 (gdzig porontle et cayte. Koto oiarowe Fest dominic, rmamy jeden duzy ealy ton edi jeden maly de). Sex6j 0 caystyeh tercjach wydaje sie pod wegledem harmonicenymm bardzo migk ki i wolny od napigé, ale oczywiseie wszystkie mozli | we w nim do zagrania tonacje bremia tu jednakowo, \Na instrumencie nastrojonyim Scedniotonowo wyjatkowo int resujaco bramia gamy i praebiegi chromatyczne. Poszczegéine poltony, grane po kolei, sprawiaja wrasenie wyjgtkowo barwnell {I xéénorodne; péltony te maja wszak céing wielkosé. Pojecie | chromatyki jest tutaj reeczywiscie wyjatkowo na miejseu. Fi jest adcieniem f. Pélton chromatyczny ffir sprawia wratenie ‘zmiany zabarwicnia déwieku, podczas gdy polton fis, ktdry nie! jest péktonem cheomarycznym, stanowi prawdziwy, solidny in renwal. Drisiejszym muzykom z poczatku jest bardzo trudno graé | lub Spiewae cayste tercje; wynika to 2 ich preyzwyczajenia do | temperowanego stroju fortepianu, wskutek c2ego owe cayste tercje wydaja im sig falszywe i za mate. Wraemy do strojéw ,.dobree temperowanych", Tempero- ‘wad enacay wyréwaywaé.;niektore interwaly sq cu wige Swiado- mie strojone falszywie (ale w granicach modliwych do zaakcep- cowania), aby moina bylo graé we wszystkich tonacjach. Naj- bardzie) peymitywaym stcojem temperowanyim jest str5j rw "Terje maj ub wigc|szone do syste To sduncowie er arse fem ‘ctaakeersyere) ovens) oncregdayehtonacl. Naleow 9 Ec fi ona em wae bs Raph df be wysine gona rg, dt, is, Wace porate fete plagorsike Iw sissy ‘posse dase W strojach o dobre) temperacji nie wszystkie rercje durowe sastrojone w ten sam spos6b: tercje fra, , 6), dfs 54 bardzie} cayite, czn. mniejsze nit pozostale, 2 co’ 7a tym idvie cakze i kwiney musza rBénié sig strojem, Graé mozna we wszystkich ronacjach, ale brzmia one réznie: F-dur ma w sobie mnie} napig- i bremi bardziej migkko niz E-dsr, Poszceegélne interwaly s4 sine w kaZdej tonacji — jedne bardziej, inne mnie} ezyste, ‘w wynikeu czego kadda tonacja ma odrebay charakter. Dzieje sie tak wskutek zednicowania napigcia uwarunkowanezo intona- cia, ktSre 2wigksza sig prey oddalani sie od centealnego C-dar i ktéee odezuwane byé mote jako zodea) tesknoty 28 tonacjami picknymi, wolaymi od napigé (F-dar, C-dur, G-dur) W kaidym razie nie wolno zbyt pochopnie wierdzié, 2 jakis muzyke gea falszywie bad# ezysto. Istnieja bardzo rdéne 8 remy i jesli ktof gra caysto w ramach jakiegos systemu, df Srego nie jestesmy preyawyczajeni, to mowiae, 2e gra niece) ‘wyreadeamy mu kraywde. Ja sam jestem tak bardzo praywi zany do strojw nieréwnomiernie temperowanyeh, 3e normal repian brami dla maie okropnie falszywie, nawet jedi je bardzo dobrze nastzojony. Preede wszystkim chodzi wiee 0 ‘by muzyk gral ceysto w obrebie jednego systemu. Z prakeyki wynika takée, ae muzyke XVI i XVII wie motna preedstawié wiernie tylko w stroju czystotercjowynie Gdysie pracuje tylko. 2¢ cplewakami badé grupa instrumeg rSw smyezkowych, mozna nie zajmowa€ sie wszystkimi wl ciwosclami stroju éredniotonowego, przeznaczonego dla insta mentéw Klawiszowych, Nie tracba staraé sie wyr0wnaé dsmegd i daiewiatego tonu skladowego i zmniejsaae kwint, za to nalesyep probowae absolutnie caysto intonowaé tercje (czego kaédy ze s2tq probuje w praypadku kwine). Absolurna czystose wsays ich inrerwaléw 2 cala pewnoscia nie jest podadana, ney kad oddzialywanie artystycene ma u swe} podstawy tesknote doskonaloicig. Doskonalos, gdyby dala sie osiagnaé, bylab jednak nieludeke, a takée preeradliwie nudna. Istotna czqié odezuwania i slyszenia muzycznego oparta jest na napigei po: vwstalym migdzy tesknota 2 doskonala czystoscia a stopnien tej eaystosei, jaki udalo sig osiagnaé. Istnieja tonacje o wyto kim stopnia ceystosei, w kt6rych napigcie jest bardzo niskie ‘inne, ktGrym daleko do czystosei, a w zwigzku 2 tym zawierig duto napigcia. Intonacja jest wige bardzo wainym érodkien| wyrazowym interpretacj. Nie istnieje jednak éaden system ins| tonacyjny, Ktdry bylby odpowiedni dla ealej muzyki Zachodu" fo Jaya i Dremienie Kiedy ktof, bedgc muzykiem, interesuje sig bliée| kwestig |jamienia i doceni jezo role w interpretacji, nieuchconaie staje spobee probleme kryteriéw historycanych, Skhad wokalnego istrurmencalnego zespolu wykonujacego muayke na dworze kim w Awinionie w XIV wieku jest 2 grubsea znany flobnie obsada przecéiaych wloskich, burgundzkich i nie- Freckich kapel dworskich w c2asach maksymiliaiskich (ok, yoo); mozemy stosunkowo dokladnie odeworayé bawarska pele dworska, kt6ra dysponowal Orlando di Lasso (ok. 1560); beamicnie orkiestrowe i wokalne czaséw Monteverdiego (po [roku 1600) zostalo opisane nie tylko przez niego samego, ale takie przez Michaela Praetoriusa (1619); po odpowiednich stu- ach motemy ted bez teudu praedstawié sobie obraz déwigko- tay XVILwiecnej opery; uweta sie dai, 2e bez probleme mo? pa rrekonstruowaé diwigk chéru i orkiestey bachowskiejs wie- my te ioWo oSwiecie déwigkowym Mozarta; znamy bremienie orkestry Wagnera. Koricowym ogniwem tej ewolucji jestepo- ‘wsnechnie dzis uzywana orkiestra symfoniczna, Jeszeze nie tak dawno estetyka muzyezna i instramento- anasto, ustosunkowujge sig do tych werystkich kwesti, pryjmowaly punkt widzenia — w historii sztuki dawno jud porucony — iz mamy cu do czynienia z ewolucja, ktéra od peymitywnych form poczatkowych, dzieki stale dokanujacrm sig ,ulepszeniom”, doprowadzila do sjtuacji optymalnei, 23, jske zawsve uwadano stan teruéniejszy. Tego punkru widzenia nie wzasadnia jednak ani estetyka, ani wagledy techniczne czy te historyczne, To, co w sztukach pieknych jest oczywiste od dawna — a mianowicie, ze mamy do czynienia 2 niezaleinym od ‘wantoiei preemieszezaniem sie punktow cigzkoéci, ktore wy ‘tepuje, a nawet musi wystepowaé réwnolegle do dokonujacyeh sieprzemian umyslowych i spolecenych — zaczyna domagaé sig mania rownied w odniesieniv do sztaki déwigkowe). Tezeba whoricu zrozumieé, 4 instrumencarium czy ,orkieste2” danego zasu w peli odpowiada swoje) muayce (i nawaajem), i de doryezy to zar6wno calego instrumentatium, jak i poseczegél- aych instrumentéw. Jest dla mnie ocaywiste, #e kazdy instru- ment w momencie zastosowania go w muzyce artystyczne} i potas odpowiedsicé day slowem, mimo id chealobs sig owal sig w optymalnym stadium swego co2woju, w ktorym f mogly ju mieé micjsca Zadne ealosciowe ulepszenia. Kaiq kolejna emiana ,n2 lepsze” powodowala utratginaych w sw dane} chwili niepraydatnych. Hiposeza ta stale porwierdaa sie w licenych doswiadezeniach i nieustannym studiowania probleméw, tore? zaczyna juz dla mnie nabieraé charaked udowodaionego faktu. yeanie, jakie powstaje pray kazdej amianie dokonyw ‘w instrumencie, wznawane} oczywigcie 2a ,ulepszeaie”, bra ey jestem gorsw 2a te czy inna ,zdobyc2” zaplacié okredl ‘ceng? Na prayktad, za wieksza sile déwigku 2rezygnowaé 2 telaych niuanséw i barw, a takée 2 techaiezne| lekkosei (f§ tepian); czy 2a pelne, dynamiczne i intonacyjae wys6wns wwszysckich moaliwych dla zageania péltonéw pogodzi¢ si: steatq intonacji specyficzne| dla dane} conacj ‘ indywidualg barwy prawie kaidego déwigku (m. in. fle)? Tego rodzifl prayktady motna by mnodyé dla prawie kaddego instrume tu, Na og6l faseynacja kaédym nowym ,ulepszeniem” spa la, ze w ogéle nie 2a0wazano, i rownoczeinie cos sig tril iw ogéle nie uswiadamiano sobie wartosei tego czegos. Drisi 2 perspektywy historycane) niemal wszystkie ,ulepszenia” ma ina uznaé 72 zany dokoniujace sig w rumach ewolucji muzyg a Fe ecnie motive, ie kompletay pacwrSt iki dokona sig “g nasry 2yCi Kulvuralnym w eiagu ostatnich stu la, do tego - Sopra wplynal na wkonywanie ishuchenie muayki if w ogéle rie dostezegamy ani nie rozumiemy tego, co wyrazal swa _iagka np. Mozart, i co wspétceeéni mu odbierali z pelaym ronumicnicm. Nie zdajemy juz sobie sprawy, do jakiego stop- Big muzyka przed stu lacy, 2 tym bardaiej muzyka dawniejsea, Fanowila nicodlsczna ezeSé 2ycia publicznego czy prywatnego J aie bylo wrecz okazi, adosnych czy smutnych, celigijaych, _. roeaystvch czy oficalayeh, pray ktdrych nie wykonywano by nusyki ~ Przy czym nie byly to bynajmnnie|fssony towarzyskie, jak diss. Sade, Ze z caej zawanosel areydtiela muzyeznego Gostreegamy i rozumiemy dzié jedynie bardzo mal ceastke przede wszystkim jego skladniki esterycane — a wielu aspeke tu, byé mote bardzo wainych, nie jeteimy w stanie rozpo- nat, gdyutraclismy narzady nieabedne do ich percpeci. Trae bajedoak zauwazye, 2 ta maleika czastka,ktGra do nas przema- wia, est naj widoceni) jeszcze na tyle bogata, Ze uznajemy jg 2a andowalsjaca, bynaimnicj nie Zadajac exegos wigce). Mozna by wwige powiedziee, e tracac ceraéniejszose 2yskalismy cala prae- selosé, aczkolwiek ograniczeni naszym punktem widzenia do- staegumy tylko maly je} wycinek ‘Tezeba by zadaé sobie pyranie, coy ezeceywigcie jestedmy w posiadaniu calej histori muzyki europeiskie) — czy wrecz histori kuleury. Czy jako muzycy lub stuchacze w ogéle jest ry w stanie sprostaé stylistycanemu bogactwu jezyke muzve- ego? Gdyby tak bylo, to r6énorodnosé postaci bremieniowych i zebinicowane bramienie keéde) 2 epok nie stanowityby prob- lemu, ale bylyby pomoene pray shichanis i ulacwialyby wy chvytywanie enacenie w ten sposdb uwypuklonych rGénic. Za- sada odwrotna, oa ktdrej opiera sig dzisejsze zycie muzyezne, zeala pewnoscig nie jest zdcowa ani w odniesieniu do ceper” twara, ani do bremienia. Jednolty repetuar wykonywany na Swiecie2 cag pewnoscia nie jest wynilkiem ,ossda Histor", 2a jakicegsto sie go uwaéa, Znaczna czesé muzy'ki nigdy nie zostala poddana owe reekomo bezstronne} ocenie wiek6w. Ten wyrok zaceal byé rozglaszany dopiero w XIX wieks i byt calkowicie a 8 kceilony per gusta epi. W odes do bree el Shapy wybor dokonany prze nasrch praia w w esc w ttvych nih eae do sponse swe mun, pre Towany ft w anole, X1wieczne) odmanie: Bach ji Mora, Moar ik Bas, Bris sk Bars Teo Soeseni Sodan oksany mann yeeplesesne" Uz CEC Nic mosey mde ng oz onsaych pao bi w craine} melancholi Sqdze, 2 glebsee zrozumienie 2 alg pesvnoscig jest modlive de w tym kieronku warro wykoraystig ‘atdy ewentvalng droge. Oczywikcie, zrozumienie i odezytani anego utworu muzycanego #4 w aacenyin stopniu nizaleénd fod realzagi bramieniowe), Pierwsze i najwainicjsze_krok kierunk sensowne|imterpretacji mmzycene) beda wige new doczne i bynajmnie| ate spektakulaene: co najwyse) okaia rewelicyne we wlaciwyrn tgo slowa znaczenin. Widoczny jg pier ostani krok, czy praca aa oryginalnych instrums tach, Jest ona najpardzie} widowiskows | rzucajac sig w oc cecha wykonania, czkolwiek bardzo czgsto towatzyszy ej aadolaoi, bak odpowiedniego praygotowania techniczno-mig zycanego, a nierzaiko takze brak pocaucianicodpart) konice nosei muzpeene. Tak wige historyezne bramienie dla will tstworow stanowie moze Fundamentalna wprost pomoc, ae w inayeh wypadkach — whinie ze wegledu na sw6) spel takulany chatakter — mote prowadzié do bezmySInego say2mu diwigkowego. Be Dawne instrumenty —~ tak cxy nie? ” Odpowieds: tak lub nie, zalety ocaywiscie od okoticenosi! INiesety, muzykowanie na dawnych instrumentach, ezvli 2a instrunentach, Ktdrez jakichf tam powodéw wyscls 2 wave, tmatak podejtzana preeszlose, 2e wiascwie nike ne est stanie roxmaiviaé na ten femat spokojnic i bez zbedne) emoc}, Mimo eralicz sie mnie do zwolennikéw ich stosowania — nie bez faci — chcialbym w tym praypadku byé usnany 2a wyiacek Mam bowiem nadaieje, #e uda mi sig preedstawié moje racic talkowicie bezstroonie, prezentujge. pasie autentrezna, yl w spos6b, jakiego oczekiwalbym rSwaiez od moich wy. imaginowanych rozmowesw Zaledwie weémie sie tak zwany dawny instrument do reki, a jub2yskuje sie miano ,.purysty”, , hstozyka”, serlistrconego ascety bad Kogos, kto ~ z braku intuici ~ zastanawia sie nad abd nutg. Niewinne skadinad pojeie ,autentycenosei” nabie- 14 odcieni prjoratywnego, a tym, ktGrey sie dost odwotsja, rarvuca sig brak artystyeznego zzangazowania, czesto cake iompetenj. Ale dlaczego? W ideiwieenosei dzielu newer prey ca Sofistyce nie de sig odkryé niezego, co zaslugiwaloby na pose: jel a okeleneto jest caro rorumiane bled fie. jako wiernoié nutom — co oznacza, oczyWiti, niewier- aoié wobec dziia — to wina lezy nie po stronie tego poigc i ego blednego zastosowania. — Konotacje wiaace sig w drsiejsaym jgnyku ze towem ,pu- syst” pozwalaja wyeazié cos wlasciwie prawdziwego, jednakee 2niemilym i deprecjonujacym pezymeuteniem oka ~ co nacicae Inic ma swoje konsekwencje. Jak jue wspomaistem, na nas vwsaysthich, nizaleénie cay jesteimy awoleanikami, czy prze- ciwnikami dawaych instrumene6x, wycsaelyswojepietno03- rodeny” muzyki dawne) w latach dwudzistjch i treyazestyeh Poczatkowo muzyka dawna bylatraktowans nie jako skiadni ogslnego 2ycia muzyeenego, ae jako ruch o podtoss ideologi cenym, jako ykontemuzyke”, odksyta 1 uprawiana w Kreg tapalonych dyletancow. Zawodowe Scodowiska muzvczne 1 _ewracaly na nig uwagi, do czego 2zeseta pionierey muzvici daw tej nie praywianywalitadnego anaczeaia, woleli bowiem poze. stawaé w swoim gronie. Sadzono, Ze w muzvce dawne} znaler no wartoici ,prawdziwe” i,,cayste” — ezyli ro, do czego dag ruchy mlodziedowe po pierwsze| wojnie Swiatowe), 2wracajgal sig przeciwko burduazyjne] moralnosei Gwezesnego spolecze ‘Muzyke wykonywang na koncertach symfonicenych iw t ‘rach operowych uznano za pracladowana i zaktaman, a Zycie muzyezne za ,sztuczne”. Okreslenie ,comantyczay"” bralo sensu pejoratywrnego, pozytywnie odaoszono sie do te co ,obiektywne”, Techniczna blyskotliwose i pertekcja bylp cechami muzyki profesjonalne} jus chodby dlatego traktows je podejrliwie, Natomiast muzyka renesansu i baroku, dotyci «zs catkowicielekcewazons, dobree odpowiadala nowy ide] tom: spiewana badé grana powoli nie stawiala wigkszych wy {god technicznych, a przez brak okreslen tempa i dynam ‘wprost idealnie nadawala sig do muzykowania ,,obiektywad 20", Wirdrce zaczeto ted odehodzié od konwencjonalnego ig stromentarium, odkryWwajac ponownie fery proste, gamby ikl ‘wesyn. Brak dobrych wzor6w i nieprzerwane) tradye}i powoda wal, 2 nike poczatkowo brzmienie odbierane bylo jako surg we, prawdziwe i dlatego wlasnie pigkne. Oczywigei, wielv by takich, ktérey preeczuwali istnienie innych jesccze mozliwoig bramieniowych i technicznych, | ke6r2y odaajdywali w tej zyce wartosei niezalezne od ideologii. Whedtce cala t spray inowo odicrytymi instrumentami zainteresowalo sig part kow zawodowych, ale przezswych kolegow nie byl taktow2| powsznic. Ich drialalnosé uwazano za rodzaj hobby; nie by ‘ono zbyt dobree widziane, gay obawiano sig, Ze spow: obnizenie poziomu ich poziomu gry na ,.normalnych"” inst mentach prey wykonywaniu ,prawdziwe)” muzyki. Zaych odleglych ceasow pochodza townie# omythi, keOry powadne konsekwencje odezuwamy a3 do dzisiaj. Najbardi pnamiennym praykladem jest nowoczesny klawesyn. Producciy ct instramentw szybko odkryli nowo powstaly rynek i zaopa} royli warastajgea licabg milosnik6w muzyki dawne) we fer] proste, gamby, a péinie) akie w krumhorny, cynki, puzoy] cokowe i wiele inaych ,dawnyeh” instramentow. Jako 1 sument towarzyszacy oczywisele nie még! wehodzic w 86 jowy fortepian, trzeba bylo mieé klawesyn. W aowo po- ajacy przemysiowym budownictwie klawessnéw — wkrot- - Chowiem zrodzi! sig na nie ogromny popyt — nie w2orowano ena rachowanych jeszcze starych instrumencach, gdyé aie heano 2rezygnowaé z osiagni¢é nowoczesnego budownictwa forepiandw. Produkowano wigc instramenty klawiszowe o -pGiaych rozmiarach i w'rb2aych cenach, ktére byly zbudowane Fak fortepiany i ktSrych steuny szarpane byly pidrkiem 2 ewarde| ‘hoes, # pon] eakze 2 rozmaitych tworzyw szraceayeh TInsteumenty te ochreczono mianem klawesyadw, chociaé jh déwick od bremienia klawesynu by! rdwnie daleki, jak dawiek blaszanych dziecigeych skreypek od bremienia Stradiva- riuse, Omylka przeszla nie zzuwazona, bo brakowalo keyteriéw: smuaycy nie mili pojecia, jak powinien bramieé klawesyn, prae- inysl poszedl 228 po linit najmniejseego oporw, dazac proede wszpstkim do rozbudzenia, a nastepnie zaspokojenia zapotrze- bowania. Instcumenty te staly si rychlo iw due} losei dostep- te, totee wktotce zaczeto 2 nich koraystaé tale prey ystylo- tejeh” wykonaniach utworéw Bacha w ramach ,eelkiego #70 sia koncertowego”, sluchacze 22 przywykli uwadaé ich eykanie jbragezenic za ,céwiek oryginalny”, Muzycy niezalesni intelek. tualeie, jak ne prayklad Furcwingler, odrzucsli ten ,klawesyn”, siwierdzaic, 2 nie moins na nim graé muzykij swoja droga rmodliwosci uslyszenia prawdziwego klawesyau wlagciwie nie byl, syack zostal zalany prace surogaty. Teaeba byto dziesecioleci, aby owo fandamentalne nieporo- omienie wyszlo na jaw, a duto jeszcze czasa uplynie, zanim wszyscy muzyey i milosnicy muzyki zastapia swe biedae wy- sbraienie déwigkowe wlaiciwym idobrym, i zanim te wszystkie potworne klawesyny znikng 2 sal koncertowych. No c62, pio tierskie czasy maja prawo do omylek, pod warunkiem, 2e n2- stepne pokolenia potrafia te omplki dostrzec i naprawié. ‘Ow interesujacy i niecodzienny 2 punktu widzenia istorii klkucy, pocaatkowy okres mody na muzyke dawna, jak row- ict jego wplyw na produkeje instrumentéw preedstawilem seco szere| dlatego, ze pozostawil on dluzotrwale slady w a. ssawienia zawodowych muzykéx, kryeykow, a ake publice. oici koncertowe). Jedeli preed treydziestu laty [ezvli okolo roku 1950 — preyp. Hum] jis instrumencalsta okszrwa!zain- & teiowanie modlvosciami stylowego wykonywanis aus XVII XVI wicku, sadeae fe anajdle w nic) najwpie anni anpuycane, waktowano go nicmal jak decestera pro thodierge nu stron sekcarskich dyletant6w, jel ponades Md ptchtelviek powodow — wybiral dawn instrument paakyznie protstawano go teaktowaé powsznie — prayns | aa rsakeenlyeyiaych muzybouw fltaroontcora| Noribene prepiyw muzykow z oboee profesjonaistow b tule win proe xpreysiegyeh zwolenikow cnuzyki day tr raver el pacuelae datenietych instrumentalist di pitt ponwallo podejcewae, 2 caktujae rece 2 deg gene punks widoenia ~ sud nie elk te) aml Pr qymezaem okazao sg, # a instrumentach dawaych og! 1a gré eownie dabroe, jak na innych; teraz chodzi wigc 0 t Glaczego jakif muzyk decyduje sig na ten lub inny srodel' dexighowry. 4 Pocastkowe upraedzenis w najblidszych latach 2 cala pew, seq rorposea seta tye, ve badne powody poramueyex wi obtwa pred dyskryminaci abo zmyl do interes = siebeiue wplywac mace decya Jestto preci coy Ture, 2 kaely muayk pong praé na msl male ‘eyminsrumencie,Aspekt hioryceny—~ jako niegdys rob ta ak to aprawe baminlo ~ ocay vce mote na pew taasnaseyoowse. Aloe fest muaykiem. kts, ioe tye toni atersowania orpilby sw) 286d; takiego cle eta obrelibyn racec) mianemhistooyka, Muzykc sz be Gnesandsiensleicnscunenrnjbarcie) dla siebie. | povioin, Dube rorwatana chcalbym ‘wige opcaniceyé dy By kee ek instrument preedladsa ad inny 2 powodéy Gyro musyeznych:albowiem ci ktora eyoiqojedyne ai tcraovaaia GRam i okclicnofcant historyeriym, ce al cringe ~ mom nner do near © reps tpi sont Badaczami ale Se rest "| Das amy do pane pear gts dosh sie poghune] sapigese, wptonuie sie bowery urwory po Chew ptigu ofmin cle Pray odpowiedie naj: {prrytocrony upredaio preytad Kawesynu moda do wielainnych ntramentow) mosemy Korzysae a F tego, pozostajacego do dvspozycjiarsenala licenych inscraumen- ow 2 najtOaniejszyen epok, Muzyle powinien przecier zee prawo grania kazdego utworu na takim instromencie, jaki =y- sje mu sie najwlasciwszy, albo prawo wyboru takiego bremie~ tia, jakie uwata za nailepsze. Prey podejmowaniu takiej decyzji powinno sie braé pod uwage tylko jedno cozstreygajace kryterium: na kt6rvm fax steumencie (0 a co modna zeealizowa€ lepie)? Wszysey mursey wiedza, # nie ma instrament6w absolutnie doskonalveh, 2e _zpewnyrnl brakami trzeba sig po prostu pogodzié w preypadku. Jatdego instrumentu, cak dawnego, jak i wepolczesnego. Gay rownuje si¢ zalety 1 wady najlepszych instrumentow z roe ych epok, motna sewierdaié, 2e nie mamy tw do ezynienia 2 awykla ewolucja od instrumentw zlych do coraz lepsesch = jak mote dzieje sie w preypadku samolotéw lub aparacow otogeaficenych — ale ae kaddy instrument, a nawer keade stadium jego rozwoju ma zar6wno dobre, jak i ze strony, zezego muzycy i budowniczowie instrumentéw doskonale zd. walisobie sprawe, Jest wiee recza zupelnie natucalng, fe staicie fcistazaleinosé, a nawet wzajemne oddzialywanie, miedzy po- myslami budowniczych instramentéw a pomyslami «ykonew- céw i kompozytoréw. Totes wiele ,,wynalazkéw” budown caych, mimo poczatkowych sukceséw, nie 2yskalo uenania mu zykow (heckelphon, arpeggioneitp.), podezas edy inne, jak a prayklad fortepian mlotecckowy (Hanemerklavier, dzigki isl ‘wspélpracy kompozytorow i budownicaych przechodzily wyja- thowo interesujace metamorfozy. Ewolucja wydae sie od pewnego exasu zakoriccona: w ciagu praeszio stu lat nasze inscrumentarium praleeycenie sie nie zmie~ nito — fakt goday uwagi, jeili sie pomysli, ze w poprzednich wiekach co kilka lat lub preynajmnie} co pokolenie, prawie warystkie inscrumenty ulegaly zasadniczym zmianom. _Tym samym na pytanie postawione w tytule moina by w koscu odpowiedziet dwojako: ,tak” — gdyz wseysthie instru ment, 9 Kore code ia 5 instromentan dawn ab ie" — gdy2 instrumenty, 2e wagledu na doskonalose, jaka osiagaely ponad sto lat temu, aie muszg juz ulegaé zmianom. Wealug mnie tylko pierwsza odpowieds otwiera jakaé dal- ‘4 perspektywe, gdyz ewolucja inserument6w zatezymata sie 8 praccieé nie dlatego, de osiagnely one doskonalosé ~ byloby to przeraéajaco siclidzkie — lecz dlatego, #e w tym czasie za chwiala sig caa istorazachodniej muzyki, a co wigee] — zachod, nic) kultucy. I dopiezo kiedy twérezo%é artystyezna czaséw. "wspélezesnych preestala odpowiadaé kuleurowemu zapotrzebo. = wwaniu, i kiedy praestaliémy 2 wyészoscia spogladaé na sztukg inueyig press ~coeechowala lsd poe odo) turze — mozemy te muzyke ocenié wlaiciwie. Ocena ta — s6wno w muzyce, jak w sztukach plastycanych — preestala bye. jedaak wartosciowaniem w tym sensic, # muzyke jt Xie) epoki uznawalibyémy za lepsza od jakie inne}. ' Poniewat jedoak w preypadku instrument muzycenegg chodzi badi co bad o ,narzedzie”, o swego rodzaju prayraad techniczny, wiara w postep utezymuje si e0 dluze) Insteument | rmuzyceny jest wszak rownoceesnie takée dielem sztuki. Ni- zwisks wielkich budowniczych instrumentéw sai byly sOwnie ! slawne, jak wielkich malarzy: Antonio Stradivari, Johann Cheis. toph Denner, Johann Wilhelm Haas, Andreas Ruckers, Andreas Stein, Theobald Bohm i inni tworeyli insteumenty, ktOre takie | jako dzicla sztuki byly doskonale i ktdrych nie modna juz byto ulepsayé, z6wnoczesnie ich aie psujac ‘Gayby waige, na preyklad, skezypee Stradivariusa 2 okolo 1700 rola, w takiej postac, w jakie} opuscily jego pracownig, | czyli wyposuzone w struay jeltowe, w podstawek, steunociag i duseg — taki, jakie woweeas byly w uzyein ~ i graéna nich smyczkiem 2 ego samego czasu, mozna by spostr2ec, 2e wprav die brzmia one znacznie cisze)niz skrzypee tego samego mis-y ta preebudowane w XIX lub XX wiekw i osteanowane as | spossb nowocuesny, na ktdeych gra sig nowoczesaym smnyea- kkiem, ale 2a to posiadaja ogromne bogactwo subtelnych ceck bbramicniowych alkewory, sposbb pojewwiania sie d2wieku, spo" s6b laezenia sig déwigkéw, sSwaowaga migdzy strunami wys0- kkimi i niskim), ktérych instrument wspélezesny jud nie ma. | ‘Moze powinienem ruta k6tko przypomnied, #e takée daw: | re instrumenty smycekowe, uzywane od wiekdw, zmienialy sig picistannie, wsaleenosei od wymagaa, Byly one stale przebudo wwywane, czasem bardzo gruntownie, tree — mimo wsaystkich | zmian stylui upodobas — uratowaly sig practrwaly do naszych cezasow, Stare skraypee bremia wige dzisiaj zupelnie inaczej nid 90 aod dwusts cay trays lay, a wapélezesayskreypek wirtson, rena swego ,Stadivarusa” w jego wera orygealae bylby Sen raskoceony, jek Stradivari, giyby mégl uslsszee 20b4- yes co pret ten ces zrobion9 2 ego instramentam. W prak- Sree ma dais mistraowskich instrimentdw, kee nie Detsbr Maoksotnie przebudowywane, Te prrebudowy mir na cel rede wszystkie spotegowanie tons, ale tke jego wieksze Mjnolicenic i wyrdwnanie ‘eda, poniewaecechy nailepsaych dawasch instrumen sow smyczkowych byly bardzo starannie wywsione, kabde Llepstenie osiagane deogs pracbadowy mosiato pociagaé za Toba zubotenie pod jakims innym wagledem (praede wsrsckim bremieniowyan. Wsrystko zaleiy wige od tego, co ma dia kogos wighsee zncrenic. Gdy por6wnje sig scebany let BOhmazjed= roklapowymfltem Horterete'a, mozna stwierdag, ze aa Acie ahmowskim wszystkie poltony bramia padobmie, 2a na flece Hower’ deghir5unyim rozmiagom otworow 1 konieeznoéc osowania chwyt6w widelkowych pravie kaedr dewiek ma inne zabarvieni. Fle Bahmowski bremi takée zaaconie glos- ti) ale brzmieniowo jest ubodszy,bardze| wyr6wnans i jedno~ Sajny. Oceywidce, moina by to rowaie® praedstawie inacze jel 2a ides! preyimie sig bremienie feta Bohma, co fet Hor fecrte'a jest nstrumentem alym, bo porzcregslne diwigk nie Iramia ns nim jednakow; ji 20828 idea! Bemieniowy wana sige jednoklapowy, #0» Koei fee Bahena jest inseurmentem 2m, bo na nim wszystkie dwight bramia tak samo. “Takie | wiele innych pankrow widzenia moana odnaleié swpisemnych Swindecewach > réingch epoleitraeba pravonaé nis jest latwo okreiie,co jest dobre, aca ale, 13e cxqsto- trot aspierw naley weaue sig inteneje Komporytors, wyko- nnwcy t badoweniczego InetoumentGve Jezel wige mozyk, 2 a= Kichkolwiek powodow, preedilads nisiedaorodae bremienie dewnego feta nad wyebwoane bramienie flea Bohma — co ‘ego ma pene prawio ~ to nie nalesy te} nierSwenose: yep oe wae jako wad jego interpreters, podobnic jak keprrk 0 od- amiennej orientacji nie powinien uznawae 2a wade wykonania wyréwnanego brzmienia fleta Béhma. Historyezne opinie na temat nowoéei w budownicrwie in- strumentéw dopéty byly interesujace, dopdki chodailo o inno- ot wacje: desis) chodzi juz tylko 0 t0, czy interpretacja sa w sobie jst sensowna i — aakladajac, 2 ma sie do czynienia, sluchacsem praygotowanym — cay jest preekonujaca. Wi rmuzyk6w, w ich lczbie i ja, w rezultacie doswindczen i por na stwierdea, ze zalery i wady kolejnych etapow rozwoju jak 20% insteumenta dokladnie odpowiadaja wymaganiom muzy naleigce| do okcesu, zjakiego dany instrument pochodsi. 2 nicowany koloryt i ciemne bremienie flete Hottetere’a dos ale pasujg do muzykcifrancuskie) sprzed 1700 roku, zupelnie, nie odpowiadaia muzyce niemiecki) z roku 1900, podezas gd wyrownany i metalicany déwick flea Bohma jest idealny wi nie do muzyki tego czasu, a nie nada sie do repertuaru XVI ‘wiecznego, Teyo codzaju poréwaania mozna by przeprowadsig dl kazdego instrumentu; w pojedynezych przypadkech bey strorina oseng mogtoby co najwy2e) uteudnié pytanie, c2y n tym lub inaym insteamencie potrafimy dai grat w sposs z2gocny z intencjami jogo budowniceych 4 Peay wyborze instruments decydujace znaczenie ma = ingoobleyung tose Obok pn cy nly ga cEramench wapdrye cay onscavaya ley Sinprac corovwogee pot dobey imtranen Ic a ingel ers brmtntown ona iespreael pst sy waa waielow ayenych onl oegdownt dmely abe ontnang ep to ove hae Sea eres eno mene 4 ste wig: byl nonsense peta tb tad doy fet Bahn yo dag etn pene okey iy nsrunet poe eu {wel hely prcowe ce) se powocarnd wehbe neon, w hong fod ppc og cpl socouy auth teeepume GH Pep oi "Sp phe): ny wo Sx buenos by nye prococy aby wiki w owen ea Sapa panieny ete pwd cou nite Conti adobe Eveninas wodh deve asuneny al Powinnan provide so tegor2eneiroe, bd) hb ay E25 yecoone drewnnnetury aspen set lb ua oneostw, schalne beaks congue lene a Ho akie uiy‘ane, niezaletnie od tego, jak nicadckwatay bedzie HAS Gawiek. Zewsze powinniimy odwolywaé sig do naszego ve js jako arbitra i zadowalae sig tylko tym, co mslep- 2 swiadomy swe) odpowiedsialnoéci muzyk nie preepusci 2a- ‘dnej okazi, DY pograé na autentycenych instrumencach Gnakomitszych miscrz6w, posluchaé ich, porownuigc je 2 tri ‘aseystkimi Kopiami, lub najezescie} rzekomnymi kopiami, jakie ~ Thusa podsuware. Jezeli ucho odayska wradliwosé poawalajaca ant wszystkie sabtelnotci bramieni i ocene jegorrecey ic snot, wiedy ber tradu odrdinieabawhopodobny dewiek Ahaywych winsttunentOw oryginalnyes” od bogatego tone ‘etramentSw prawdeiwych (ub ich dobrzeerobionyeh Kopi ‘aks poblicznos ie porwol sg jus dats) osakiwad beg a kipskimi Gavia, kre achoday = ,oryginae brzmie Fe barokowe”. Ides witstramentow oryginanyen” ne mote Sfrancaaénaszgo priva do zjecia sanowiska wobec wybe> Bowenturiazns di rackomo odkrytogoprawdeiwego biz: tua munyti dawne) Oma, jaa popeniono prey produc Kinwesynow, ie powinnna sg powtSrayé w porypadke. poe gulyeh insromentow. Nalezy wige zdecydowanie odes? detmot, dla ogo, to jest szecyviscie muzykiem, bylo co ‘Nnzyey,oswaia sez odeebnymicecham inych tylow awzykisachodnis,sleznya od kraj epokl, odkaywae ge okie powiteania migdey owa muzyka a dawnya i dicey tvarunkovwanialinterpretacyjaymi.Przewadni jena muy Gy Ronserwatywni,kiGrych stnceresowaninztreymaly sig tmzyce x prectonn wiekow, nawet kedy graf muzyce dana Ppeferaja insirumentarium wiaéciwe ulsblone| prec nich Gpoee, mianowici instrumenty do das jeseces nostace Zab Vor miano nowoczesaych (Natomas muzyey Orval takée na muzyk wspétezesna, feet w ogo grja manyke davng, to swraay sig © stone Instrumentow oryginaaych, gays sada, 2 w ten sposcb ede dowanie powikarg sdb swoich rodkow wyraeu, Wide wie scat prec fichowych kryeykow exynione xbenicowaaie imerpietita wspotezesna (aa twyeainych.inscumes net) — interpreacia historyeu|gea, (aa instromestach ee ‘do moje) dyspozycji wydsje mi sig r ‘ono najlepsze do odrs-orze- fia dzisia} lb mt) mizyh. Tak jak orkese Prato jsa wwazam za nieodpowiednia do grania Ryszarda Stra tak sumo orkiestre Ryszarda Siraussa uwazam za nicodpowied. ‘iq do grania Monteverdiego, a asap) rupee mija sig 2 tora sprawy. Wapolczesn Sc ie plese ne wyboras instrument jut na pewnss SETEi sic sakieme zeeicowanin, Ocaywitc incerpet, ae iastramentach — choé rownie dobrze a inst Shen raveranych ~ mode bye hiscoryzujca, lec deci Seedy ae wile miourumenty, eh nai aawremrrea, Dia ego decyziiistorne winny by€ tylko mu Seer now ezysto brzmieniowych i technicznych dod eee Strong ego sadn yh pow crpeaney nq murska preedklasyeana nie moze pomingé. Tak lai Oe ace pr0d « przemyslet dochoda! si przewazn a ge kaéda muzyka po prostu wymage okreslonega eeaonacineg, 12 rene caytoercowe badé nerd. see remperace XVI, XVIL, XVII i XIX wieku dla of aon muy davine| sq townie watne, ak str6j rSwnomier’, wre temperowany, KtGey bynajmnie| ie jest steojem dob re iperowanye. Takeet& pomocne s instruments dey Seppe imo coxpowszecnione} wersji na dobrych dawas we Bar tmach mouna graé dokladnie tak samo czysto ecg ak on wwspolezesnych”, oiewatpliwie jedaak po: Meactneoytemy eempeac st aricsze do zreazowania insrumenacin orygialoyt Nu onee postu sg js2eze argumentem w postac zl Polgwnowagi Wewnatre orkiestry lub zespola ee dipego, Katia epoku ma swoje, wzajemnie znakomicag scone nsrumenarum; Komponytorzy psza dl te) orkier| aceteh act bramieniowych, Jezel: dzisiaj kt zadowaly cr ee, ry ko ns aka 8 iil see co instrament sk byl proewidziany plerwotaic, ass puaya beamienie przypadkowe, ktSre niewie Jane ano wspoleego 2 samyslem kompozytors Mt sedavm praypacks nie chcaibym Ca agitowa€ na rect vertonan fusoryenngeh,cekonstrukeji wykonaf z dawayeky reeear biegu histori nie da sig cofaaé. Ale pray cal nasa Sasa ote w owt sposob poteebujemsy stuki mus eo esl; sata beamicniowa jest pozostaje tare ete poranows Dis oie bramienie oryginalne jst interes Si eritie wows, sl spostéd wiels moaiwoc stacy nego problemi o 3 Rekonstruowanie oryginalnych warunkéw bremieniowych w studio Kaidy 2 ceczownikow wystepujacych w tym tytule = mnie emocje i sklania do preeprosi, wyjaénied | mulowanis antytey. ,Rekonstruowanie oryginaloych yarual kaw bermieniowych”” — i od cazu wylaniaig sg liane pytani co: oryginaloe warunki bremieniowe, czy sone dobre, ex 2, c2y moze aijakie i dlaceego oaledy je odtwarzad? Dlacceps nie wworayé nowych? Ido teg0 ,w studio”? To umiejscowiene calkowicie roacasrowuje; kiedy itoé wyobrata sobierekonsty. owanie waroakéw bremieniowych, mys race} o gotyckich oh barokowych Koéciolach, w ktOzych graloby sie na oryginalayck ,. insteumentach i mote navet jpiewalo oryginalnym! glosam, prryimujacécidle naukowy punk widzen, a takie biorac pod Svageckologig,modna by ted — nie ber cagi ~ ubolewaé, edo autentyeznych XVI-wiecenych organéw nie da sig doprowa. daiéoryginalaego powietezaz epoki, jako 2e musialo ono pre ei micé zupelnie inne wlaiciwose! déwickowe ‘Nie umiem tego rodeajtematu potraktowaé obiektywnie; kaida przychodzaca mi do glowy mysl zmusza mnie do zajgcia sunowiska ealkowicie osobistego. Oryginalne | wartnki ” buumieniowe” znacza wige dla mnie mnie] wigce| to, co mogh ; sobie wyobrazaé komporytorjakiegos utworu jako wykonanie oprymulne w swojej epoce. Jest bowtiem dla mnie sprawa oczy- wise wikoodekomposyeordw koneypowala sojewtvory sie tylko w postaci abserakeyinych twordw formalaych, ale) sowniez jako rcexywistos brzmieniowry, Udzial s6znych mod liwych eynnikéw w proces eworzena jest oczywitcie & ror smatych Komporytoréw odmienny, a tkee w duaym stopnia zsley of panuigcego w tym cease gusta, Dla muzyka, Kory ‘skonuje nie swoje wiasne wewory, lec dela innych Kom posvtorbw, zrozumienieintencji autora jest nieslychanie watne Nie w haédej epoce, nie w wezystkich kompozytorow i nie we ‘wsysthich utworach sabstancja mozycana zaleéna jest w tym ‘mm stopniu od realizacji bremieniowe), Kompozytorey ai derlandsey = XVI wieku pozostawial ostateczma postatbremie- wr 96 eae pales eer adel eel So clan aatapant eras Fe eT a ena erate See a careaeet eee eel cece een! ween prob wartoicowanin, ma Hiden — jak wiadomo (podobnie, jak przy prawie wszystkich badaniach, Uke w aaukach preyrodniceych) — wynik podejrzanie czesto Ggudaa sig oczekiwaniami badacza, Saézg wigc, opieraja sie pede weaysthim na moim wyezociu muzycanym, Ze realizacje Poprawne Iqezy co8 wspélnego — zawsze prey tym samym Falozenv, 2 chee sig kompoaycjg pracdstawic a nie praeksatal- Ge lub stworzyé na nowo, To pokrewiesstwo moze dosycese picrwsze, kolosyta bremicnia i stopliwosei déwiek6w; po Tlopie 204 — xreseig anacznicexgici ~ zasady wydobywasia ‘Guigku: cxy bedzie on traymany, czy narastajacy i wybrzmie ‘wnacy jk déwiek dawonu; po trzecie, dovyezyé moze 8 jntonacj, to znacty umowaych zasad, wedle kedrsch jed interwaly intonuje sig czysto, a inne jako byt dute, badé 2 tale; wreszcie — po cawarte — moie ono dotycayé waranko's akustyeenych. Analogie i rozbicinoei w syeh dziedrinach ko- tiecznie wiony 2ostaé stwierdzone, ocenione pod katem ich aeaczenia dla interpretaci i nastepnie wykorzystane ‘Krétko méwiqe: moim 2daniem prawie2awsze istaleje wie ewentualaie whéciwych ronwigzad, ale takze — ito treeba scale mice na owadze — parg absolutnie bledaych. Na syle, ra ompozytorzy pracwiduja okreslone bremienie dla swoich utwordw, zpisua je idiomarycanic,cayliw sposob typo dia danego instrument, gloss Iub orkiestry. Jezeli wige, na pres id, dla muzyki 2 czasow cesarea Maksyriliana 1 istnialo bar zo wicle sbinjch modliwoscl wykonania ,autentycznego”, © dls pocmatéw syzmfonicenych Ryszarda Straussa isnieje ‘si ko jeden adckwatny obraz dawigkowy. W ciage ezcerech stsleci dzielqeych te czasy stopaiowo dokonuje sie powolna preemiana, coraz bardzie| ograniaajaca liebe ,popcawnveh” mmodliwosei. Pod orjginalnymi warunkami beamieniowymi rozumiem ‘wigc kaédorazowo wszystkie uzasadnione modliwoic, jakie 7 kompozytor mégt sobie wéwezas wyobrazié. Ze woul porzadkowych cheialbym wyklucavé teraz wszystkie przeni ria do jakiejé stylistyczie inne} epoki. Sa one jak dumaczenie _ | areydaiela na jezyk obey, ktdze zawsze zmienia oryginal — przedmiotem zainteresowania powinno byé dzieto kompozyto. | 1a, preeto naledy doloiyé sara aby nauczyésie je 0 jeayka Oryginalne warunki brzmieniowe sq wige dla muzyka bac, zo imteresujace,jesli — pomijac aspekt estetycany ~ mogy preyceynie sig do zrozumienia utwordw. Kwestia czysto histo. ryan Jak to woweas brzmialo?” — dla muzyka moze mieg wartoéé jedynie informacyjng; stale bedzie go interesowat Jak ja to moge majlepie| odeworzye?”. W dzisiejseych dyskus/! jich dotyezaeych zagadnies bremienia w roénych epokach mya sig praede wszystkim o bramieniu instramentainym. Haslo _ndawne instruments” zaceyna byé rozumiane jako miernik war, {ofei, eeznie ze wseystkimi 2wiqzanymi z tym plusami i minuss- mi, I gdy jeszcce preed dwudziesta laty méwiono ,,alez wo edumiewajaco pigkne, nawet na tych dawnych instrumentach”, to obeenie slyszy sei czyta coraz ezescie} (0 jest pigkne, mime se nie uzyto dawaych instrumentow”. Jak widaé, kryteria wlegly ‘znacene| przemianie, Jednakze weale nie jest pewne, czy w kwe stil doryczace) warank6w bezmieniowych chodzi w pierwse edie 0 instrumenty, Jestem wegce prackonany, 2 z punkw widzenia déwigkowego anacznie wadniejsze nif instrumenty ‘@ artykulacja i problemy intonacji muzyki XVIT i XVII wie. ku, gdye bardaie| bezposrednio dotycza one substancji mu- 2yczne} Tntonacja: nie mam ta na mysli strojenia fortepi ‘gandw cay klawesynu, lez kwestie dokladne} wysokosci déwig- ‘ku, O intonacji zxzwycaaj wydaje se sady stanowcze: dobra, za, czysta albo falsaywa, Tymczasem takie podejécie jest zupelnie tie do peayjgcia. Nie ma Zadnej powszechnic obowiazujy cej czy ste}. intonacj. Artystaintonujgcy w spossb uporzad. kowang, cayli zawsze tak samo, intonuje czysto w granicach swego systema déwigkowego. Ucho ludzkie jest wlasciwie jak czysta kartka papieru, na ktorej stroiciel domowego fortepianu, dio i naucayciel muzyki aapisuja pewien system inconacyny. Zostaje wige ono najpierw jak gdyby zaprogramowane, po czym kadde odchylenie od tego progeamu odbieraé bedzie jako false. 8 Wratenie takic jest przeto zupelnie subiekeywne, Jedeli jednak > aida epoka ma sw6j, rSéniacy sig od innych system intonacri- ny, naledy sig zastanowid, ezy 22 pomoca jednego jedynego, Adzisi| powszechnic stosowanego systemu w ogéle da sig 210" ramiale odtworzyé muzyke rbinych epok. Jakis kwarter smyce- kowy mote graé doskonale. Jedi jedaak gea on kwartet Mozarta jntonujac wedlug metody nauczanej od blisko seesédziesieciv lat (Goby osiagnaé napigcie melodyczne odstepuje od stzoju réwno- miernie temperowanego i podwyzsa praede wseysthim déwigki prowadzace i wielkie terce), odnosze wrazenie, ze gra calkor Ge falszywie. Albowiem kwartet Mozacta byt napisany dla in- tonac}i zupelnic innego rodzaju, aja przez lata tak przyzwyczai- lem sie do r6énicowania systeméw intonacyjaych — nabytem umiejetnosci jak gdyby ,.preeprogramowywania” mojego s senia ~ # buntuje sie cu moja 2dolnosé rozumienia. Przy tym. aie sobie sprawe, Ze ci muzyey intonuja bardzo dobrze, gdyz wobrebie swojego systemu pozostaja calkowicie konsekwentai, jednakie sledzenic i rozumienie preebiegu harmonicenego jest dla mnie prawie niemoaliwe, wige ea intonacja jest dla mnie za, po prostu do niczego, Z kolei ktoé inay moze odbieraé jako falszywa intonacje, ktéca mnie wydaje sig czysta. Jest wige oceywiste, Ze zanim przystapi sie do oceny, nalezy uagodnié system, jaki sie stosuje. Niechaj to postuay jako prayklad wagi bardzo readko dos- trzeganego problemu, do ktérego oczywiscie w nastepstwie dochodzi kwestis znaczenia r62nych tonacji durowych i molo- ‘wyeh, W systemie rownomiemnie temperowanym nie moga one przecied niczym poza wysokoécia — réinié sig migdzy soba Toted od dawna dziwi mnie, 3e deisiaj, w epoce majace| upodo- banie do precyzyjaych sfomulowas, bez éadnych obiektywaych podstaw stale jeszcze sadzi sc, it edznym tonacjom sq przypo- mjdkowane réine nastroje; a preecieé nie ma zadaych innych tonacji poza transpozyejami C-dar i a-mll. Jednakée tak zwana temperacja réwnomierna, ktérq wielu ludzi myli z ,dobree femperowanq”, w powszechnym wiyciu pojawita sie bardzo péino, dopiero w XIX wieku, a take i tutaj w cechowe} tradyeji sroicieli ad do naszych czas6w utrzymuia sig odchylenia, kere zeczywiscie umoliwisjana instrumentach klawiszowveh 2-63- nicowanie stopnia czystosci poszczegélnych tonacji, a s ” ssadaiq im r6dny charakter. Instrumentarium spreed roku okc slo w oczywitcie modliwosci jeszcze bardziej z16e4 jgawane, gdy2 na aturalnych insteumencach detych blasza ch | drewnianych owego czasu, dzieki séinorodnym barwo -remienia odpowiadajacym 6anjm chwytom, tonacje brzmialy| zupeinie 262nie. Poza tym ezesto istnialo pare chwytow dla,