Vous êtes sur la page 1sur 659
Od autora isanie to moja radosé, socjologia to mo- Pi: pasja. Zachwyca mnie skladanie stow tak, by sklanialy ludzi do nauki lub $miechu = lub jednego i drugiego zarazem. Socjolo- gia jest takZe zbiorem slow. Jest ona sym- bolem ostatnie} nadziei na globalne wy- chowanie naszego gatunku i odnalezienie sposobow na wspélne Zycie. Fakt, Ze moge byé Swiadkiem tego, jak socjologia wcho- dzi nareszcie w centrum zainteresowania jako idea, ktérej czas juz nadszedl, jest dla mnie szczegélnie podniecajacy. rostem w malym miasteceku Ver- mont w New Hampshire. Kiedy oznaj- milem, Ze chee zostaé mechanikiem sa- mochodowym jak méj tata, nauczyciel powiedzial mi, Zebym lepiej poszed! na studia. Kiedy Malcolm X oznajmil, ze chce zostaé prawnikiem, jego nauczyciel powie- dzial, Ze kolorowy chlopiec powinien byé raczej kim’ w rodzaju stolarza. Réznica w naszych doswiadczeniach méwi cos istot- nego 0 koncepgji po- ziomu odniesier ta spolecznego. Nie- rownosci- migdzy grupami_ etnicznymi siegaja bardzo. gle- boko. dostalem sig na Swiat ze- wnetrzny poprzez Harvard, amerykai- ska piechote mor- ska, Uniwersytet w Berkeley i dwana- Scie lat nauczania na Uniwersytecie Hawaj- skim. W_ miedzyczasie ozenitem sie z Sheila (dwa miesigce po naszej pierwsze} randce) i trzy lata péniej stworzylismy Aarona — dwie najrozsadniejsze rzeczy, jakie kiedykolwiek zrobilem. Zrezygnowatem z pracy nauczyciela w 1980 roku i pracowa- Jem przez siedem lat jako pelnoetatowy pisarz, poki zew sali wyktadowej nie stal sig zbyt glosny, by go zignorowaé. Uczenie jest dla mnie jak jazz; nawet kiedy grasz ten sam numer wciaz od nowa, nigdy nie wychodzi ci dokladnie to samo i nigdy nie wiesz dokladnie, jak bedzie bramialo — poki nie uslyszysz. Uczyé ~ znaczy pisaé glosem. D: zalem ostatecznie na tyle, ze kazde- go lata odkrywam na nowo i doceniam moje korzenie w Vermont. Odbieram to nie jako powrét w przeszlos¢, ale raczej jako kolejny zakret na drodze w2dluz rozszerza- jacej sie spirali. Nie moge sig doczekaé, by zobaczyé, co kryje sie za nastepnym. seit. Badania spoleczne “w praktyce “ EARL BABBIEX ° PL Sti Ab. soatig Przetozyli WITOLD BETKIEWICZ (. ad MARTA BUCHOLC PRZEMYSLAW GADOMSKI JACEK HAMAN AGNIESZKA JASIEWICZ-BETKIEWICZ AGNIESZKA KLOSKOWSKA-DUDZINSKA MICHAL KOWALSKI MAJA MOZGA Redakeji naukowej dokonala oraz przektad przejrzata AGNIESZKA KLOSKOWSKA-DUDZINSKA 6‘ a WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN. WARSZAWA 2004 Dane o oryginale: Ear! Babbie The Practice of Social Research ‘th Edition. Copyright © 2001 Wadsworth’Thomson Learning, All RightsReserved ISBN 0534574742 on Zespét thumacry: Witold Betkiewice (rozdz. 10, 11) Marta Buchole (rozdz, 5,6, 14-16, Od autora, Wprowadzenie, Podziekowania, Praeglad holograficany, Zalgconiki A-H) Praemystaw Gadomski (tozdz. 4, Zalacenik I) Jacek Haman (rozdz. 17-19, Zatacznik J, Slowniczek) ‘Agnieszka Jasiewicr-Betkiewicz (rozdz, 8) ba ‘Agnieszka Kloskowska-Dudzifiska (rozdz. 7, 9) ee one Michal Kowalski (rozdz. 12, 13) Maja Mozga (rozdz. 1-3) Pomoc w tlumaczeniu ~ Kraysztof Jasiewicz Wspétpraca pray redakcji naukowej rozdz. 14-19, Zalaczniki A-H) ~ Marta Buchole Konsultacja naukowa ~ Antoni Sutek \Wspétpraca prey opracowaniu Zalacenika | - SPSS Polska Projekt oktadki i stron tytulowych - Maryna Wisniewska Redaktor ~ Agnieszka Betlejewska Redaktor technicany ~ Teresa Skreypkowska Copyright fr the Plsh edition by Wydawnicewo Naukowe PWN SA Warszawa 2003 ISBN 83-01-14068-2 ‘Wydawnictwo Naukowe PWN SA 00-25) Warszawa, ul. Miodowa 10 tel: (0-22) 695-43-2%; faks: 0-22) 826-7163 emaikpwn@pwn.compl; http:/vww.pwn pl Spis tresci sd sinswarst Wprowadzenie 3 Podziekowania 9 Przeglad holograficzny 11 Wprowadzenie do badani 25 [7 | Dztatalnosé badaweza cztowieka anauka 27 Wprowadzenie 28 W poszukiwaniu rzeceywistosci 29 Zwykla dialalnosé badaweza celowieka 29 ‘Tradycja 30 Autorytet 31 Btedy w badaniach oraz jak ich unikna¢ 31 Co rzeceywisce jest rzeczywiste? 33 Podstawy nauk spolecanych 36 Teoria zamiast filozofii czy wiary 36 Prawidlowosci spotecene 37 Zbiorowosci zamiast jednostek 39 Jezyk zmiennych 40 Troche dialektyki badati spotecanych 45 ‘Whjasnianie idiograficane i nomotetycene 45 Teoria indukcyjna i dedukeyjna 46 Dane jakosciowe i ilosciowe 48 Etyka w badaniach spolecanych SO Dobrowoine uczestnictwo 50 Nie kreywdzié badanych 50 Glowne zagadnienia 51 Kluczowe pojecia 52 Pytania j Gwiczenia 52 Dodatkowe lektury 52 Socjologiczna strona w sieci 52 Infrae College Elton 53 [2] Paradygmaty, teoria i badania spotecane 54 Wprowadzenie 55 Kilka paradygmatéw nauk spolecanych 56 Makroteoria i mikroteoria 57 Wezesny pozytywizm 57 Darwinizm spotecany 58 Paradygmat konfltu $9 Symboliczny intesakcjonizm 60 Etnometodologia 60 Funkejonalizm strukturalny 61 Paradygmaty feministyczne 62 Racjonalna obiektywnos¢ raz jeszcze 63 Elementy teoii spolecene) 66 Powrét do dwoch systeméw logicanych 67 Tradycyiny model navki 67 Rozumowanie dedukcyjne i indukcyjne ~ zilustrowané na praykladzie 70 Kontrastujety graficenie 73 Budowa teorii dedukeyjne} 75 ‘Zactynamy 75 ‘Tworzenie wlasnej teorii 75, a Prayklad teorli dedukcyjne}: sprawiedliwosé > dystrybutywna 76 Budowa teoriiindukcyjne} 78 Praykiad teori indukcyjne: dlacrego ludzie pala 4° marihuang? 78 i ‘Zwiazki migdzy teoriga badaniami 79 Gléwne zagadnienia 81 Kluczowe pojecia 82 Pytania i ewiczenia 82 Dodatkowe lektury 82 Socjologiczna strona w sige} 83 {nfotrac College Edition 83 wb Pojecie przyczynowosci w badaniach spotecznych 84 Wprowadzenie 85 Deterininizm a nauk spofeczne 85 VI Spis tresei Prayetynowosé w naukach przyrodniczych 85 ZInajdowanie preycayn w naukach spolecenych 85 Nie ma powodu bez powodu 86 Determinizm we wlasciwych proporcjach 87 Prayczyriowosé w idiograficanych i nomotetycenych modelach wyjasniania 88 Kryteria prayczynowosci 91 Prayezyny koniecane i wystarczajace 96 Bledy w rozumowaniu na temat zwigzk6w przyczynowych 97 Prowingjonalizm 98 Pachopne wnioski 99 Watpliwa preyczyna 99 Preemilezane dowody 99 Falsaywy dylemat 99 Potgczenie pomiaru 2 ustalaniem zwigzkéw 100 Praktycene problemy przy pomiarze zmiennych i ustalaniu 2wigzk6w migdzy nimi 100 Prayklad pomiaru i awigcku migdzy zmiennymi 102 ‘Gl6wne zagadnienia 103 Klucrowe pojecia 103 Pytania i Gviczenia 103 Dodarkowe lektury 104 Socjologiczna strona w sieci 104 Infotrac College Edition 105 ea Struktura procesu badawczego 107 [4° Plan badani 109 Wprowadzenie 110 Tray cele badai 110 Eksploracja 111 Opis 112 Wyjasnianie 113 Jednosti analizy 113 Jesinostki indywidualne 115 Grupy 115. Organizacje 118 Wytwory spoteczne 118 Praeglad jednostek analizy 119 Bledne waioskowanie o jednostkach analizy: blad ekologicany oraz redukcjonizm 119 Wymiar czasowy 121 Badania praekrojowe 121 Badania dynamiczne 122 Badania zblizone do dynamicanych 125 Prayklady strategii badawezych 127 Jak zaplanowa€ projekt badawezy 127 ‘Lacaynamy 129 Konceptualizacja 130 ‘Wybor metody badawere} 130 Operacjonalizacja 131 Populacja i dobér proby 134 Obserwacje 132 Praetwarzanie danych 132 Analiza 132 Lastosowanie 132 Przeglad procesu planowania bada 133. *: Oferta badaweza 134 Elementy oferty badawczej 134 Glowne zagadnienia 135 Kluczowe pojecia 136 as rh Pytania i cwiczenia 136 Dodatkowe lektury 137 Sociologiczna strona w sieci 138 Infotrac College Edition 138 |5 | Konceptualizacja, operacjonalizacja i pomiar 139 Wprowadzenie 140 Mierzenie wszystkiego, co istnieje 140 Koncepcje, pojecia i rzeczywistose 141 Pojgcia jako konstrukty 142 Konceptualizaga 144 Wskadniki i wymiary 144 Weajemna wymienialnoSé wskaénik6w 145 Define realne, nominalne i operacyjne 146 ‘Tworzenie ladu pojeciowego 147 Praykled konceptualizac: pojecie anomi 148 Definicje w badaniach opisowych i wyjasniajacych 151 Wybory dokonywane w procesie operacjonalizagi 153 Zakres zmiennosci 153 ‘Amiennos€ migdzy skrajnosciami 154 Uwaga na temat wymiaréw 155 Definiowanie zmiennych i wartosci 155 Poziomy pomiaru 156 Implikacje pozioméw pomiaru 159 ‘Wskadniki proste i zlozone 160 Kilka prayklad6w modliwych wyboréw w procesie operacjonalizacji 161 Operacjonalizacia trwa. 162 Kryteria jakosci pomiaru 162 Precyzia i poprawnosé 162 Rretelnos¢ 163 Trafnosé 166 Kto decyduje, co jest trafne? 167 Napigcie migdzy rzetelnoscia a trafnosciq 168 Glove zagadnienia 169 Kluczowe pojecia 169 Pytania idwiczenia 170 Dodatkowe lektury 170 Sogjologiczna strona w sieci 170 fotrac College Edition 171 [6] ndeksy, skale i typologie 172 Worowadzenie 173 Indeksy a skale 173 Budowa indeksu 176 Dobér pytaii 176 Badanie zaleznosci empirycanych 177 Punktacja indeksu 183 Braki danych 184 : Walidacja indeksu 186 Status kobiety: praklad proces tworzeniaindeksu 189 Budowa skali 190 Skala dystansu spolecanego Bogardusa 190 Skale Thurstone’a 191 Skala Likerta 191 Dyferencjat semantycany 192 ‘Skala Guttmana 193 ‘TWpologie 196 Glowne zagadnienia 197 Kluczowe pojecia 198 Pytania i Gwicuenia 198 Dodatkowe lektury 199 Socjologicana strona w sieci 199 Infotrac College Edition 199 {7 | Logika doboru préby 200 Wprowadzenie 201 Krotka historia doboru proby 202 Prezydent Alf Landon 202 Prezydent Thomas E. Dewey 203 Dwa typy doboru proby 204 Proby nieprobabilistycane 204 Dobsr oparty na dostepnosci badanych 204 Dobér celowy lub arbitralny 205 Metoda kuli Snieznej 205 Dobér kwotowy 206 ‘Wybér informatoréw 207 Teoria i logika doboru losowego 208 Swiadome i nieswiadome obciqzenie proby 209 Reprezentatywnos¢ i prawdopodobieristwo wyboru 210 Dobér losowy 212 Rachunek prawdopodobieristwa, rozklad Z prob i szacowanie bledu z proby 212 Populacje i operaty losowania 220 Praeglad populaci i operatéw losowania 223, Spistreéct Vil Ty doboru proby 223 Prosty dabér losowy 224 Dobér systematyceny 225 Dobér warstwowy 227 Uxryty podzial na warstwy w doborze systematycznym 229 Prayklad: dobér prdby student6w uniwersytetu 229, Dobsr prdby wielostopniowy grupowy 230 Schematy doboru wielostopniowego a blad z proby 231 \Warstwowanie w wielostopniowe} prébie grupowe) 234 Dobir proporcjonalny 234 ‘ Dobér nieproporcjonalny i wazenie 236 Prayklad: dab proby kobiet chodzacych dos kosciola 237 Podsumowanie probablistycznego doboru proby 239 Glowne zagadnienia 239 Kluczowe pojecia 240 Pytania i dwiczenia 241 Dodatkowe lektury 241 Socjologiczna strona w sieci 241 Infotrac College Edition 241 [czeié3) io Typy obserwacji 23 oy [8] Eksperyment 245 : Wprowadzenie 246 ut Tematy odpowiednie dla eksperymentu 246 Eksperyment Klasyczny 247 Zmienne niezalezne i zaleane 247 Pretest i posttest 247 GGrupy eksperymentalne i kontrolne 248 Eksperyment podwéjne slepy 249 Dobor uczestnikow 250 Dabér losowy 250 Randomizagja 251 Dobieranie grup praez dopasowanie 251 Dobieranie grup przez dopasowanie czy randomizaga? 252 Odiniany schematow eksperymentalnych 253 Preeksperymentalne schematy badaweze 253 Trafose w badaniach eksperymentalnych 255 Prayklady eksperyment6w 259 Eksperymenty .naturalne” 262 Mocne islabe strony metody eksperymentalne} 264 Gowne zagadnienia 265 owe pojecia 265 VII Spis tresci Pytania i Gwiczenia 265, Dodatkowe lektury 266 Socjologiczna strona w sieci 266 Infotrac College Edition 266 [9] Badania sondazowe 267 Wprowadzenie 268 wa Tematy odpowiednie dla badaf sondazowych 268 Wekazdwki do zadawania pytafi 270 Wybierz wlaSciwa forme pytania 270 Spraw, by pytania byiy jasne 271 Unikaj podwéjnych pytan 271 Respondenci musza byé w tanie udzeli¢ codpowiedzi 273 Respondenci musza cheieé odpowiadaé 273 Pytania powinny byé adekwatne 274 Nailepsze sq krétkie pytania 274 Unilaj form preeczacych 274 Unikaj obcigzonych pyta i pojgé 275 Budowa kwestionariusza 276 Ogolny format kwestionariusza 276 Formaty odpowiedzi 276 Pytania warunkowe 277 Pytania tabelarycene 279 Kolejnosé pytai w kwestionariusau 279 Instrukgje do kwestionariusza 280 Pilotaz kwestionariusza 281 Calosciowy preyklad 282 Kwestionaruse do samodzielnego wypetnania 282 Dystrybucja pocetowa i zwroty 285 Monitorowanie zwrot6w 286 Listy preypominalgce 286 Wystarczajacy poziom zwrot6w 287 Opis praypadku 288 Kwestionariusz wypeliany przez ankietera 290 Rola ankietera w badaniach sondazowych 290 Ogélne zasady pracy ankieteskie) 291 Koordynacja i kontrola 293 Sondaie telefonicane 295 Wywiad telefoniczny wspomagany komputerowo (caty 297 Nowe technologie a badania sondazowe 298 Pordwnanie eéznych metod badai sondazowych 300 Mocne i slabe strony badaa sondazowych 301 Analiza weéma 303 ‘Glowne 2agadnienia 304 Kluczowe pojecia 305 Pytania i Gwiczenia 305 Dodathowe lektury 306 Socjologicana strona w sieci 307 Infotrac College Edition 307 [10] Jakosciowe badania terenowe 303 Wprowadzenie 309 ‘ematy odpowiedhie dla badar terenowych 309 Rueczy, ktOre nalezy braé pod wage w jakosciowych badaniach terenowych 312 Roane role obserwatora 312 Stosunek do badanych 314 Niekt6re paradygmatyjakoSciowych badaf terenowych 316 Naturaizm 316 Etnometodologia 317 Teoria ugruntowana 318 Studium przypadku i metoda rozszerzonych praypadkéw 320 Exnografia instytucjonalna 322 Badania uczestniczqce 323 Prowadzenie jakosciowych badat terenowych 325 Praygotowanie do pracy w terenie 325 Wywiady jakosciowe 327 Grupy fokusowe 330 Rejestrowanie obserwagji 331 Mocne i slabe strony jakosciowych badatt terenowych 334 Trafnose 334 Reetelnose 335 Etyka badaweza w jakoSciowych badaniach terenowych 336 Glowne zagacnienia 336 Kluczowe pojecia 337 Pytania i Gviczenia 337 Dodatkowe lektury 338 Sociologicana strona w sieci 339 : nforrac College Edition 339 [11] Badania niereaktywne 340 Wprowadzenie 341 Analza tresci 342 Tematy odpowiednie dla analizy tresci 342 Dobér prdby w analizie tresci 343 Kodowanie w analizietresci 347 Prayklad analizy tresci 351 Mocne i slabe strony analigytresci 352 Analza istniejacych danych statystycanych 353 Badania nad samobdjstwami Durkheima 353 Jednostkianalizy 355 Problem tranosci 356 Problem rzetelnosci 356 Zrdalaistoejgcych danych statystycanych 358 Analzy historyczno-porownawcze 360 Prayklady analiz historyceno-poréwnawczych 360 ‘rdala danych historycano-pordwnawczych 363 Technik analitycrne 364 wt june zagadnienia 367 xluczowe pojecia 367 Pytal ja i Gwiczenia 367 Dodatkowe lektury 368 Jogicana strona w sieci 368 Infotsac College Edition 368 (f2] Badania ewaluacyjne 369 Wprowadzenie 370 ematy odpowiednie dla badat ewaluacyinych 371 sformulowanie problemu: zagadnienia zwiqzane zpomiarem 372 Okreslenie wynikéw 373 Mierzenie ta eksperymentu 374 Okreslenie interwencji 375 Okreslenie populact 375 Nowe miemniki a mierniki jud istniejace 375 Operacionalizacja sukcesu lub poraiki 376 “py schematéw badatiewaluacyjnych 377 Schematy eksperymentalne 377 Schematy quasieksperymentalne 378 Ewaluacja jakosciowa 383 Kontekst spoleceny 383 Probleny logistycene 383 Nicktére zagadnienia etycene 385 Wykorzystanie wynikow badafi 387 Badania wskaénikw spolecznych 391 Kara Smietcii odstraszanie 392 Symulacja Komputerowa 393 Gove zagadnienia 394 Kluczowe pojecia 394 Pytania i Gwiczenia 395 Dodathowe lekrury 395 “#083 Sodologiczna strona w sied 395 Infotrac College Edition 396 (Czpsé 4] Analiza danych 397 13) Analiza danych jakoSciowych 399 Wprowadzenie 400 Powiazanie teorii z analiza 400 Odkrywanie prawidlowosci 400 Metoda teorii ugruntowane} 402 Semiotyka 403 Analiza Konwersacyjna 405 Praetwarzanie danych jakoSciowych 406 Kodowanie 406 Zapisywanie notatek 411 4 ‘pis wesc: 1a ‘Tworzenie mapy pojeciowej 412 Programy komputerowe dla danych jakoSciowych 412 Ksiega Kaplaiska widziana oczami programu NUD'IST 414 Sandrine Zerbib: zrozumie€ kobiete retysera 417 Glowne zagadnienia 422 Kluczowe pojecia 422 Pytania idviczenia 422 Dodatkowe lektury 423 Socjologicana strona w sieci 423 lnfotrac College Edition 423 (14) Kwantyfikacja danych 424 Wprowadzenie 425 Komputery w badaniach spolecanych 425 Kodowanie 428 Tworzenie kategorii kodowych 429 Budowa ksigaki kodowej 431 Sposoby kodowania i wprowadzania danych 432 Arkusze kodowe 432 Kodowanie brzegowe 433 Bezposrednie wprowadzanie danych 433 Wprowadzanie danych prez anketeréw 433 Kodowanie na kart do skanera optycznego 433 Bezposrednie wiycie kart do skanera optycenego 434 Powigzani x programem do anlizy danych 434 Cayszczenie danych 434 Cayszczenie dotyceace dopuszczalnych kodéw 434 ~ Cayszczenie logicane 435 Glowne zagadnienia 435 Kluczowe pojecia 436 ee Pytania i Gwiczenia 436 @ Dodatkowe lektury 437 Ki Socjologiczna strona w sieci 437 Infotrac College Edition 437 at [15| Podstawy analizy ilosciowe] 438 Wprowadzenie 439 Analiza jednozmiennowa 439 ww Rozklady 439 ‘Tendencja centralna 441 Rozproscenie 443 Zmienne cage i dysiretne 444 Szcaegdlowosé acayelnose 445 Pordwnywanie podgrup 445 taczenie kategorii odpowiedzi 446 Sposoby postepowania 2 kategoiaynie wien” 447 Opisylcebowe w badaniach jakosciowych 448 Analiza dwuemiennowa 449 Procentowanie w tabeli 450 * X Spis tresei Tworzenie i odczytywanie tabel <éwuzmienmowych 453 4 \Wprowadzenie do analizy wielozmiennowej 454 Gléwne zagadnienia 456 Kluczowe pojecia 457 Pytania icwiczenia 457 u Dodatkowe lektury 457 + Sociologiczna strona w sieci 458 Infotrac College Edition 458 [16] Model analizy rozbudowanej 459 Wprowadzenie 460 Poceatki modelu analizy rozbudowane) 460 Paradygmat analizy rozbudowane} 465, 7 Replikacja 466 : Eksplanaga 466 Interpretacja 470 Specyfikacja 470 Doskonalenie paradygmatu 471 : Analiza rozbudowana i stawianie hipotez post factum 474 Glowne zagadnienia 475 Kluczowe poiecia 476 Pytania iGwiczenia 476 Dodatkowe lektury 476 Socjologiczna strona w sieci 477 Infotrac College Edition 477 (7) Statystyka w naukach spolecznych 478 Wprowadzenie 479 Niebezpieczeristwo sukces6w matematycanych 479 Statystyka opisowa 480 Reduikcja danych 481 Miary sily 2wigzku 481 Analiza regresji 486 Inne techniki wielozmiennowe 491 ‘Analiza éciezkowa 491 Analiza szeregow czasowych 492 Analiza czynnikowa 494 Whioskowanie statystycane 497 Whioskowanie jednozmiennowe 497 Testy istornosci statystyczne} 498 Logika istotnosci statystyczne} 499 Test chi-kwadrat 503 Glowne zagadnienia 508 Kluczowe pojecia 509 Pytania i dviczenia 509 Dodatkowe lektury 509 Sociologiczna strona w sieci $09 Infotrac College Edition 510 eee ™ g ny kontekst badan_ 511 i [18] Etyka i polityka w badaniach spolecznych 513 Wprowadzenie 514 Zagadnienia etycane w badaniach spotecanych $15 Dobrowolne uczestnictwo 515 Nie kraywdzi¢ badanych 516 Anonimowos¢ i poufnosé 518 Oszukiwanie badanych 520 Analiza i prezentacja wynikow 521 Instytucjonalne organa kontrolne 523 Kodeksy etyki zawodowej 523 Dwie kontrowersje etycane 523 Klopoty w kafejce 525 Obserwacja postuszeristwa 526 Polityczne aspekty badaf spolecanych 527 Obiektywnos¢ a ideologia 528 Polityka przez mate ,p" 531 Polityka we wlasciwych proporcjach 532 Gléwne zagadnienia 533 Kluczowe pojecia 534 5 Pytania i cwiczenia 534 Dodatkowe lektury 536 Socjologiczna strona w sieci 536 2 Infotrac College Edition 536 4 [19] Zastosowania badan spotecznych 537 Wprowadzenie 538 ‘Teoria — zbieranie danych - analiza 538 Wykorzystanie umiejgtnosci badawezych na codzien $39 Poradnik Konsumenta badai spolecenych 541 Plan badaii 541 Pomiar 542 Dobér proby 542 Eksperyment 543 Badania sondazowe 543 Badania terenowe 544 Analiza itniejgcych danych statystycanych S44 Badania ewaluacyjne 544 Analiza danych 545 Raportowanie 545 Zakosiczenie 545 Socjologiczna strona w sieci 546 lnfotrac College Edition 546 Zalgczniki 57 | fal ] Jak korzysta¢ z biblioteki 548 (B) ;| Badania spoleczne w cyberprzestrzeni 554 5 | Raport z badan 563 | Kwestionariusz struktury gospodarstwa. ~ domowego z badania GSS 570 Liczby losowe 580 {F| Rozkiad chi-kwadrat 582 [G) Powierzchnie pod krzywa normaing 683 ypistesci At [H] Szacunkowy blad z proby 584 [| Podrecenik SPSS 585 (J) Dwadziescia pytan, ktore dziennikarz powinien zada¢, zapoznajac sie zwynikami sondazu opinii 616 Stowniczek 623 Bibliografia 634 Bibliografia uzupetniajaca 643. Indeks os6b 649 Indeks rzeczowy 653 ' Wprowadzenie |Kilka” lat temu (nie chciatbym méwig, ile do- [dadnie) pierwszy raz prowadzilem zajecia 7 metod badai spotecznych. Tematem moich maieé byly przede wszystkim metody badati sondazowych, a uczestniczylo w nich tylko sveSciut studentdw. W miarg uplywu czasu r07- Iudnitem sig nieco jako nauczyciel i wkrdtce za- czelismy sig spotykaé ze studentami w moim pokoju, gdzie mogtem im przynosi¢ i pozyczaé ksiqdki, skoro okazato sig w czasie zajeé, te moga sig im przydaé. Stanalem wtedy wobec naglacego proble- mu braku odpowiedniego podrecznika na te- mat badati sondazowych. Wszystkie dostepne ksigeki dzielily sig na dwie kategorie. Jedne z nich prezentowaly teoretyczng logike metod badawczych w jezyku tak abstrakcyjnym, 2 nie sqdzilem, by studenci byli w stanie zasto- sowaé ktérakolwiek 2 tych ogéinych regut w praktycznym swiecie ,robienia” badat. Po- zostale ksig#ki, nazywane czesto ,ksiazkami kucharskimi”, wrecz. przeciwnie — zawieraly saczegdtowe instrukcje, jak krok za krokiem przeprowadzi¢ sondaz. Niestety w ten sposéb studenci przygotowywali sig przede wszystkim do prowadzenia badafi podobnych do opisa- nych przez autordw. Ani podejscie abstrakcyj- ne, ani yksigzka kucharska” nie wydawaly si¢ Szczegdlnie uzyteczne z punktu widzenia stu dentéw i ich nauczycieli. Pewnego dnia zaczatem uktada€ spis tresci mojego wymarzonego podrecznika metod ba- dawezych. Byt on zorgnizowany wedle po- duiatu na tray zasady teoretycane, na ktérych pieraja sig badania spoteczne: 1. Rozumienie teoretyeznych podstaw badati naukowych, Swiadomosé stosowania tych podstawo- wych zasad w ustalonych technikach pro- wadzenia badas. a 3. Gotowosé do poszukiwania odpowiednich kompromis6w, kiedy warunki realizacji nie pozwalaja na rutynowe zastosowanie usta- Jonych technik. Nastepnego dnia dostalem niespodziewa- ny telefon z Wadswortha — prosili mnie, zebym napisat dla nich jakis tekst metodologiczny! Metody badari sondazowych (Survey Research Met- hods) zostaly opublikowane w 1973 roku. Za- réwno wydawea, jak i ja otrzymalismy potem kilka dobrych wiadomosci, kilka zlych i dodat- kowo jeszcze kilka dobrych. Pierwszq dobra wiadomosciq bylo, Ze wszyscy nauczyciele me- tod badawezych pokochali od razu te ksigeke i wydawalo sie, ze uzywa sig jej niemal na kaidym kursie badat sondazowych w calym kraju. Ziq wiadomoscig byto natomiast, ze nie ma weale zbyt wielu tego typu kurs6w. Dodatkowa dora wiadomoscig bylo jed- nak, Ze wielu nauczycieli akademickich prowa- dzi bardzie} ogéIne zajgcia na temat badat spotecanych, w toku ktérych badania sonda- zowe omawiane sq wraz z innymi metodami badawezymi. Prowadzacy ci uzywali na ogdt naszej ksigzki, uzupelniajac ja innymi podrecz- nikami na temat badah terenowych, ekspery- mentu itp. Korzystajac 2 naszej specjalistycz- nej ksiqzki, wielu nauczycieli sugerowato Wad- sworthowi, ze dobrze bytoby, gdyby ten sam facet” napisal cos ogélnie o badaniach spotecz~ nych. W przedmowie do pierwszego wydania Badart spotecenych w praktyce (1975) dziekuje za wspélprace calemu tuzinowi nauczycieli ba- dai spolecanych od Kalifornii po Florydg. Ksigzka bya w istocie owocem Scistej wspdl- pracy, mimo ze na oktadce figurowalo tylko moje nazwisko i to ja bylem za nig ostatecanie odpowiedzialny, 6 — Wprowadzenie w stanie Waszyngton, by zilustrowaé réznice migdzy Sredniq a mediang. Rozdziat 18: Rozszerzylem jeszcze bar- dziej rozwazania o etyce dzigki wykorzystaniu nowych przykladw, wzbogacitem te roz- wazania na temat ochrony prywatnosci bada- nych. Rozdziat 19: Poswiecitem wigce] uwagi po- dejéciu jakosciowemu. Jak zawsze, uaktualnitem materialy uzyte w ksigzce. Staratem sig przyzwyczaié do dat publikacji, ktére nie zaczynajq sig od 19. Te- raz, kiedy koticze juz wprowadzaé poprawki, coraz bardziej przekonuje sig do licanych materialow pomocniczych dostepnych przez Internet, ktdre i tobie moga sie wyda¢ intere- sujace. Jako nauczyciel poszukiwalem zawsze no- wych, lepszych sposobéw wyjasnienia studen- tom, na czym polegaja badania spoteczne - wiele sposréd tych wyjasnieti przybralo forme schematéw graficanych. W tym wydaniu znaj- dziesz wiele nowych ilustracji. Rownied. tu sta- ralem sig zastapi¢ starzejace si¢ przyktady ba- dati (z wyjatkiem Klasycznych) nowymi. Po- minglem tez kilka fragmentow, ktére — jak sadzg — nie praydaja sig juz studentom. Podobnie jak w przypadku kazdego nowe- go wydania, bede wdzieczny za wszelkie uwa- gi dotyczqce mozliwosci ulepszenia tej ksiqzki. Jei ponad 25-letnia ewolucja odawierciedla niezliczone sugestie studentow i pracownik6w naukowych. Jestem im wdzigcany za wspél- prace pray oworzeniu tej ksiqzki. Walory pedagogiczne Studenci i ich nauczyciele informowali mnie co prawda, Ze poprzednie wydania tej ksiazki byly Swietnym narzedziem do nauki metod badaw- caych, postanowitem jednak wykorzystaé oka- zig, by odswiedy¢ ja takze z pedagogicznego punktu widzenia, dostrajajac pewne elementy, dodajac inne. Oto zestaw, ktéry mamy w dzie- wiatym wydaniu. Praeglad holograficzny: Podobnie jak w poprzednich wydaniach przeglad hologra- ficeny przed rozdziatem 1 prezentuje cy ksiazke w jednym zdaniu, w jednym akapicie na mnie} wigce| jedne} stronie i wreszci, w kilku akapitach oméwienia dla katdegy rozdziatu, Zawsze uwazalem, %e poszczegey, ne elementy badai spotecanych sq najbar, dziej zrozumiate, kiedy najpierw zna sig calosé. Ta czesé ksigzki funkcjonuje nie tylkg jako wstepny przeglad, ale i jako powtdrzeni Po zakoficzeniu lektury rozdzialu lub calg) ksigzki. Przeglad rozdziatu: Idea ,przegladu holo. graficznego” powraca na poczatku kazdegy rozdzialu jako nieduzy, zwarty akapit objasnia. jacy najistotniejsze elementy tresci rozdziatu, Wprowadzenie do rozdziatu: Kazdy roz. dzial zaczyna sig wprowadzeniem, kt6re wy- mienia gléwne tematy danego rozdziatu ico nie mniej wazne — wigze je z trescia pozosta. tych rozdziatow ksiazki. Wprowadzenia sq kon- tynuacja pomystu zainicjowanego w przegla- dzie holograficznym, by sensownie powigzaé ze soba poszczegélne idee w miare, jak stu- dent zaglebia sie w lekturze. Jasne i prowokujace prayklady: Studenci czesto méwig mi, ze przyktady — prawdziwe i hipotetyczne - pomogty im zrozumieé trudne iflub abstrakcyjne koncepcje. To wydanie za- wiera wiele nowych przyktadéw obok tych, ktdrych szczegélna przydatnosé zostala do- wiedziona w poprzednich wydaniach. Saata graficzna: Od czasu, kiedy pierwszy raz uczestniczylem w kursie metod badaw- czych, wiekszosé kluczowych pojeé wydawata mi sig najbardziej zrozumiata w formie graficz- hej. Moje zadanie polegato na przetozeniu ob- raz6w mentalnych na stowa, ale i na ilustracje graficzne zawarte w tej ksigzce. Postep grafiki komputerowej utatwit mi wyjasnienie artystom 2 wydawnictwa Wadsworth, co widze oczyma duszy i co chciatbym przekazaé studentom. Jestem wrecz zachwycony nowa szata gra ficzna tego wydania. Prayktady i rozwazania w ramkach: Stu- denci méwig mi tez, Ze podobaja im sig ma- terialy w ramkach, kt6re podkreslaja wage poszczegéInych koncepeji i badaii, przy okazji zaS urozmaicaja format ksiqzki. W wy- daniu dziewiatym zaczatem stosowaé ramki i material, kt6re skupiaja sie h czeéel dla 0 duzywanitt badafi spotecenych sa waycin i na “ex media. ACT asoby intemnetowe: Rola Internetu rosnie _ xatdym koleioym wydaniem. Rownied i to 1 Mane Kontynuuje ruch w kierunku cyber: praestrzeni. W samej ksiazce znajduje sie wie- Praytecenych Cwiczet i cytowarh wykorzys- rujacych Internet, a strona www poswigcona te) siaace_(htp2/sociology.wadsworth.com) jostala znacanie wzbogacona Zar6wmto 7 punk- fn widzenia studentow, jak i nauczycieli. Glowne zagadnienia: Krétkie zestawienie glownych zagadniefi na koticu kaidego roz- Grialu to zarazem podsumowanie rozdziata j skutecana pomoc w powtarzaniu. Gléwne za- gadnienia pozwalaja studentom zorientowaé sie, na jakich problemach powinni sig skupié wkazdym rozdziale. Kluczowe pojgcia: Jako nowosé pojawia sig waym wydaniu zestawienie kluczowych pojeé, nastepujace po gidwnych zagadnieniach. Ze- stawienie to ulatwia studentom prayswajanie niezbednego stownictwa. W tresci rozdziaki znajduja sig definicje kontekstowe nowych po- Je€ wystepujacych w zestawieniu. Pojgcia te rostaly W tekscie wyréznione pogrubionym drukiem, ich definicje zas znajduja sig w stow- niceku na koricu ksigéki. Pytania i éwiczenia: W tym wydaniu posze- Tzono o nowe pytania i éwiczenia te cz@S¢, stu- 2aca jako pomoc w powtérzeniu. Co najmnie] Jedno pytanie w zestawie wymaga skorzysta- dia z Intemetu, Zatacaniki: Podobnie jak w poprzednich wydaniach, zestaw zatacznikéw pomaga stu- dentom radzié sobie z biblioteka (materialng | wirtwalng), pisaniem raportéw oraz. cyber- Praestrzenia, _Jasny i przystepny styl: Jest to byé moze Pajistotniejszy .walor pedagogiczny” ksiqzki. Wiem oczywiscie, ze wszyscy staraja sie pisaé JAsno i przystepnie, i jestem dosé dumny, Ze ta xcecha szczegélna” mojej ksigzki byla jedna 7 Jej najbardziej chwalonych zalet w osmiu po- Przednich wydaniach — to o tym wiasnie stu- denci pisza najczesciej. W wydaniu dziewiatym Poswiecitem szczegdlnie wiele uwagi, by do- fadnie przejrzeé dostownie kazda linijke tek- eryiemeeeim stu. Przycinatem, wygladzatem, ozdabialem, aniekiedy zmieniatem cata strukturg tekstu, by uczynié go jak najbardziej ,przyjaznym” czytel- nikowi. Niezalednie od tego, czy jestes nowym caytelnikiem, czy tez znasz doktadnie po- przednie wydania, zachgcam, by otworzyl ksigzke na ktérymkolwiek rozdziale i samo- dzielnie ocenit jq pod katem stylu. Dodatki Strona www Jako e coraz wigce) studentéw i os6b pro- wadzacych zajecia dysponuje dostepem do In- temnetu, staralem sig tez wykorzystaé to me- dium jako dodatkowg pomoc przy korzystaniu z ksiqdki. Obecnie mamy juz strong www po- Swigcona niniejszej ksiqzce, pod adresem httpy/sociology.wadsworth.conv. Mimo Ze jest tam juz wiele pozytecznych materiatow, za- mierzam w najblizszej przyszlosci_ skupié wszystkie swoje sity na tworzeniu materiatow elektronicanych, ktére w znacznym stopnit utatwig nauke i stosowanie metod badaw- caych. Dostepne elementy kolekcji? Surfing Sociology Ten porgcany, kolorowy folder zawiera adre- sy Www rozmaitych centrow, stowarzyszet i organizacji, gromadzacych zasoby socjolo- gicane. Sociology internet Companion ‘Ten dysk kompatybilny z IBM PC pracuje lacz- nie z przegladarka internetowa, zapewniajac dostep do stron www zwigzanych z socjologia. Zawiera teé linki do ponad 800 stron. 2 Tylko po angielsku (przyp. red.) 9 — wprowaazenie The Practice of Social Research Video Film ten zawiera szeSé dziesieciominutowych caesci, omawiajacych tradycyjnie_problema- tyczne pojecia, jak operacjonalizacja, dobér préby, schematy eksperymentaine, sformuto- wanie teorii, etyke, indeksy i tabele procento- we oraz zmienne. Investigating Change in American Society: oprogramowanie i podrecznik Ten dodatek pozwala studentom uczestniczyg wanalizach i przetwarzaniu zbiordw danych po. chodzacych ze spisu ludnosci Stanéw Zjedno. czonych. Zawiera on éwiczenia dla kazdego ze. stawu danych oraz taowy w uiyciu program sta. tystyczny z przewodnikiem po analizie danych, podziekowania nie jestem w stanie podzigkowaé nalezycie iyszystkimn ludziom, ktorzy wplyneli na ksztalt tej ksiazki. Méj poprzedni tekst metodologicz- ny, Metody badari sondazowych, zadedykowatem Samuelowi Stouflerowi, Paulowi Lazarsfeldowi j Charlesowi Glockowi. Po raz kolejny pragnal- ym wyrazié im swoja wdzigcznosé. Cheiatbym te2 powtérzyé moje podzi¢ko- wania pod adresem tych kolegéw, kt6rym dzig- kowalem juz za uwagi podczas pisania pierw- szego, drugiego i trzeciego wydania tej ksiazki. Poniésza praca, mimo ze wielokrotnie zmienia- nna, nadal odzwierciedla ich wklad. W udosko- nalaniu tej ksiq2ki pomogio mi takée wielu in- nych kolegéw. Szczegdlnie chciatbym podzig- kowaé tym nauczycielom akademickim, ktérzy pragjrzeli rekopis obecnego wydania i zgtosili cenne propozycje: ‘Avne Baiko, Morehouse College Rat BANKS, Syractse University Joseet Fuercnek, University of Toronto RoLANo Hawkes, Southern Illinois University Dani J. KteNow, North Dakota State University Ceciua Meyjivar, Arizona State University Ausa Porrer, Concordia College Zienchion Quan, Arizona State University Rosekr W. ReyNouns, Weber State University Laurie K. Scieugte, Doane College Marmitew S.oas, University of Wisconsin-Madison BeRnago SorormaN, University of lowa Roseer Wore, Eastem Connecticut State University Cheiatbym tez podziekowaé Rolandowi Chil- tonowi z University of Massachusetts w Am- herst, M. Richardowi Cramerowi z University of =o Carolina w Chapel Hill, Shaulowi Gabbay- = 2 University of illinois w Chicago, Marcii Ghi- Jefe University of North Carolina w Asheville, *eyowi Jacquesowi z Florida ANM University, nndzie Kosinski z Ramapo College w New Jer- “<¥. Joan Mortis z University of Central Florida, Beth Anne Shelton z University of Texas w Ar- ington, Ronowi Stewartowi i Randy’emu Stoke- rowi z University of Toledo, Theadore’owi Wa- genaarowi z Miami University w Ohio oraz Jero- me'owi Wolfe'owi z University of Miami, Z biegiem lat coraz wigksze wrazenie wy- wiera na mnie waga roli wydawey w przypadku ksiqzek takich jak ta. Nazwisko autora pojawia sig co prawda na grabiecie ksiqzki, jednak je} szkielet czerpie site od wydawcy. Od roku 1973 wspélpracowatem w wydawnictwie Wadsworth z szescioma redaktorami do spraw socjologii, co wymagato mniej wigce| takiego samego po- ziomu dopasowania charakterdw, jak w sz ciu kolejnych matzeristwach, Na szczescie to wydanie ksiaéki bardzo skorzystato na moje} wspélpracy z Ewa Howard. Ewa, oprécz bogac- twa doswiadczeti edytorskich, ma réwnies wy- caucie nowych technik i pedagogiki, i potrafi z nich korzystaé. Poniasze wydanie zyskalo szczegélnie dzieki pracy dwéch innych redaktoréw. Po pierwsze, John Bergez podjat si¢ dokonania catoSciowego przegladu tekstu i wychwycenia wszystkich luénych mysli i niescistosci, ktore zawsze wkradajq sig do wielokrotnie popra- wianej ksia#ki. John wyszukal take wszystkie przyklady, ktore wymagaly uaktualnienia, argu- menty domagajace sie uscislenia, sformutowa- nia, ktore mogly byé zgrabniejsze, oraz dotozyt wszelkich innych starai, by ulepszyé te k: ke. Poza tym John zgtosit te# kilka uwag, ktore pozwolily wprowadzi¢ inne poprawki. Molly Roth to osoba, z ktérq powinno si¢ pordwnywaé wszystkich redaktordw éwiata, aczkolwiek stawiatoby to byé moze poprzeczke zbyt wysoko. Molly i ja pracowaligmy juz razem nad kilkoma ksigzkami — ona jest po prostu naj- lepsza. Doskonale porusza sig wdtuz cienkiej granicy migdzy niechgciq do stwierdzenia, 2 autor zawiédl, a upodobaniem do tego typu 10 Podziekowani stwierdzeni. Nigdy nie miatem uczucia, ze be- dzie mi w jakikolwiek spos6b pobtazaé, nigdy tez nie spotkalem sig z je} strony z niczym in- nym, niz catkowite poparcie dla moich zamia- r6w. Molly w jakis spos6b orientuje sig, co chee powiedzieé, i czesto potrali znalezé sposdb, by powiedzie€ to dobitniej. Ted Wagenaar réwnied. wnidst wielki wktad w te ksiq#ke. Ted i ja jestesmy wspétautorami uzupelniajacych ksiazke éwiczeti pod tytulem Practicing Social Research, ale to tylko wierz- cholek géry lodowej. Ted jest swietnym ko- lega, cenionym krytykiem, dobrym przyjacie- Jem iw ogéle porzadnym cztowiekiem, Proces wprowadzania poprawek skompliko- wal sie, gdy okazalo sig, 2e mam raka. Teraz, juz go nie mam. Dzigki wysitkom Jean deKemion, Mitchell Rausch i centrum medycznego Uniwer- sytetu Kalifornijskiego w Los Angeles udato mi sie wyleczyé chora prostate i powrdcié niedtugo potem do nauczania i poprawiania ksigzki. Moja wdzigcznosé sigga oczywiscie daleko poza modi- ‘wos poprawiania ksiazki, Przy okazji tego wydania ksigzki mozesz pozna¢ mtoda socjolog, o ktérej uslyszysz jes: cze w przyszlosci: Sandrine Zerbib. Sandrine, kt6ra koriczy wlasnie doktorat w University of California w Irvine, jest pierwszorzednym me- todologiem i naukowcem pracujacym zaréwno po jakosciowej, jak i ilosciowej stronie baryka- dy, Jest szczegélnie wyczulona na perspektywe feministycana, przy czym jej kobiece doswiad. czenie wnosi nowe spojrzenie do naszych wspélnych zainteresowai\ metodologicanych, Wysilek Sandrine jest szczegdinie widoceny w rozdziatach 10 i 14, ale wplyngla ona take na ksztalt innych czesci ksigzki. Wspélpraco. walismy wigc po partnersku i oczekuje dalsze- go ciagu tej wspdtpracy. Zadedykowalem te ksigzke mojej Zonie, Sheili, ktéra prayczynita sig w wielkim stopnin, do jej powstania i ewolugj. Sheila i ja spotk my sig, gdy zostata przydzielona do asystowania mi przy projekcie badawezym, ktéry nad- zorowalem w Centrum Badai Sondazowych przy Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley", W trakcie naszego ponadtrzydziestoletniego matzetistwa pracowaligmy przy licznych projek- tach i preypuszczam, ze bedzie ich jeszcze wig- cej w preyszlosci, Jestem jednak wdzieczny She- ili za znacanie wigce| niz tylko naszq wspélng prace badaweza, Jest ona bowiem wspanialg partnerka zyciowa. Jej zrozumienie i wsparcie prowadza mnie zawsze do kresu moich zainte- resowaii i pozwalajq mi spojrze¢ dalej. Nie mam sléw, by jej za to nalezycie podzigkowaé, * Zawsze uwazalem za zabawne powtarzanie, ze Sheila wyszta za swojego szefa, Po 35 latach mam wratenie, ze to ja ozenilem sig ze swoim, przeglad holograficzny padania spoteczne skladaja sig z wielu elemen- tow, Kt6re nielatwo wylozyé w prostym po- raadku chronologicznym. W toku dlugich lat nauczania metod badawezych w salach wykla- dowych i pisania podrecznikéw na ten temat nigdy nie udato mi sig zadowalajaco rozwigzaé problemu porzadku prezentaci materiatu. Na ogét staratem sig uporzadkowaé wyklady i roz- daialy zgodnie z kolejnoscig krok6w, ktére po- dejmujemy, prowadzac badania, choé nie kaady temat zamnyka sig catkowicie w jednym stadium tego procesu. Dobrym przykladem jest tu etyka badaweza. Dotyczy ona niemal kazdego roz- dziatu tej ksiq#ki, jednak szczegstowe omowie- nie etyki nabiera znaczenia dopiero, gdy rozu- nie sig jua cata reszte ksigfki, Chcialbym, Zeby$ spojrzat na badania spo- lecane jak na hologram — obraz powstajacy w rezultacie dosé dziwnego procesu fotogra- ficanego. Gdybysmy chcieli zrobié sobie razem zwykle zdjecie, wykonalibysmy odbitke z nega- tywu i gotowe: mielibysmy wspélne zdjecie. Gdybysmy przecieli negatyw na pot i zrobili od- bitke z jednej czeéci, tylko jedno z nas byloby ha zdjgciu. Negatyw holograficany jest jednak zadziwiajaco inny. Gdybysmy przecieli go na Poti zrobili odbitke, powstaly w ten spos6b ob- taz bylby dale} obrazem nas obu, tyle ze troche mniej wyragnym. Przeciawszy z kolei ten nega- {yw na pot, otrzymalibysmy znowu caly obraz, Jeszcze mniej wyraény. Niniejszy podrecznik — a zwtaszcza jego Prezentacja w tym wstepie ~ skonstruowany Zostal na wzdr hologramu. Za chwile przedsta- ‘Wig ci caly jego temat w jednym zdaniu. Ponie- Wat za8 pokazg ci calosé bardzo szybko, obraz Przedmiotu bedzie nieco niewyrazny. Po tym pierwszym krétkim oméwieniu brzedstawie ci wszystko w jednym akapicie, na- Stepnie za§ na kilku stronach. Potem oméwie Jeszcze raz wszystko nieco bardzie} szczegéto- wo. Reszta ksiqéki stanowi kolejng prezentace catego tematu — ze wszystkimi szczegtami, ktdre sktadaja sig na gruntowna wiedze o bada- niach spotecanych. Przekonasz sig, Ze w taki sam spos6b skon- striowane sq poszczegélne rozdzialy. Na pierwszej stronie kazdego z nich znajdziesz »Przeglad holograficany”, ktéry przedstawia sedno rozdzialu — cala jego tres — w jednym ub dwéch zdaniach. Nastepnie ,.Wprowadze- nie” do rozdziatu przedstawia temat nieco bar- die} szczegdtowo. W dalszej czesci rozdzialu znajdziesz peine rozwinigcie wszystkich zagad- nie tematu, CzeSé koricowa rozdziatu, zaty- tulowana ,Gléwne zagadnienia”, stanowi cof w rodzaju_holograficznego podsumowania, ktére pomote ci powtérzyé material. W powts rzeniu prayda ci sig takze umieszczone na koti- cu rozdzialu zestawienie kluczowych pojeé, ktére zostaly wytluszczone w tekécie i zdefi- niowane w stowniczku na koricu ksiazki. Ponizszy przeglad hologréfficany ksiazki moze ci byé pomocny na wiele sposobéw. Po pierwsze, wstepna lektura stworzy kontekst dla zapamigtania i zrozumienia rozmaitych szcze- gélowych informacji dotyczacych badafi spo- fecznych. Po drugie, mozesz. powracaé do tego rozdziatu co pewien czas w miarg postepdw lek- tury. Odwolywanie sig do tego rozdziahi po- moje ci nie tracié z oczu lasu, w miare zapozna- wania sie 2 poszczegdlnymi drzewami, Po trze- cie, kiedy juz preeczytasz. cata ksigizke, mozesz wykorzystaé ten rozdzial jako pomoc w powts- rzeniu. Mozesz wrécié do catosci obrazu, umiescié wszystkie elementy w kontekécie i na nowo ocenié spos6b ich wzajemnego powia- zania. Moiesz. wreszcie udyé fragment6w tego roz- dziatu, by zaspokoié ciekawosé rodziny i przyja- G6}, wypytujacych, co tex tak sympatyczna oso- ba robi na takich zajeciach. 12 Praegiad holograticzny Catosé: Hologram 1 Badania spoteczne polegaja na systematyczne} obserwacji zycia spotecznego w celu odkrycia i zrozumienia prawidtowosci, ktére wykazuje przedmiot obserwaqji. Catosé: Hologram 2 Ludzie wehodza ze soba w interakcje i tworza struktury tych interakcji, Przedstawiciele nauk spotecanych starajq sig odkryé nature relacii migdzyludzkich, podobnie jak biologowie s raja sig zrozumie€ funkcjonowanie organi mow zywych, a astronomowie — ruchy ciat nie- bieskich. Na ogét gdy ludzie obserwuja to, co sig wokét nich dzieje, i staraja sig to zrozumieé, wplyw co najmnie} trzech czynnikow kladzie sig cieniem na ich wysitkach. Owe czynniki t (1) opinie na temat tego, jak byé powinno, (2) btgdne mniemania i praesady, kt6rych naby- li, dorastajac oraz (3) niestaranne i bledne ob- serwacje. Badacze spoleczni natomiast podej- mujq obserwacje jako dzialanie Swiadome i praemyslane — w istocie czesto jako dziatanie zespotowe. Wyniki swoich obserwacji analizuja nastepnie starannie i obiektywnie, by okresli¢, jak jest, abstrahujac od wlasnych odczué na te- mat tego, jak powinno byé. Catosé: Hologram 3 Cae86 1 tej ksigtki stwarza kontekst dla zrozu- mienia logiki i procedur wasciwych badaniom spotecanym. Bedg rozrézniat badania naukowe i to, co zachodzi w zyciu codziennym, zwra- cajac uwage na niektére powszechne bledy w obserwacji i interpretacji, Przekonamy sig, Ze badania spoleczne zmierzaja do odkrycia i zro- zamienia prawidlowosci w tym, co wydaje sig niekiedy chaosem codziennego ycia, oraz zba- damy role zmiennych w tym przedsiewzigciu. Paradygmiaty i teorie ksztaltuja cel naszych poszukiwar i interpretacie ich wynikow. W sposéb bezwiedny zachodzi to w codzien- nych procesach poznawezych, jednak badacze spotecani robia to bardziej otwarcie — oméwi- my kilka najwazniejszych sposréd_stosowa- nych przez nich paradygmatdw i teorii. W ro dziale 3 zajmiemy sig idea przyczynowosci ~ kolejna, ktéra przyimujemy za pewnik w Zyciu codziennym, a ktéra staje sig precyzyjnym na- raedziem w rekach badaczy spolecznych. Juz na poczatku przekonasz sig, 2 badania spoleczne sq ograniczone i uwarunkowane roz- maitymi kwestiami etycznymi. W rozdziale 1 otrzymasz ogéine informacje o kwestiach etyez- nych, abys byt w stanie ocenic ich konsekwencje Ww miare zapoznawania sig 2 kolejnymi techni- kami badawezymi, Pod koniec ksigzki, w roz- daiale 18 zajmiemy sig etyka badawcza bardzie} gruntownie. Jak wszystkie dziedziny nauki, badania spoleczne koncentruja sig wokt dwéch czyn- nosci: pomiaru i interpretacji. W czgsci 2 ksiqzki rozwazymy, jak badacze spoteczni do- konuja pomiaru réznych aspektéw rzeczywis- toSci spolecane| i jak wyciagaja wnioski co do anaczenia wynikéw swoich pomiaréw. W tej ksigzce uzywam terminéw pomiar i obserwacja w pewnym sensie zamiennie, jako ze pomiar jest w istocie specyficznym typem obserwacji. Chociaz wszyscy ciagle obserwuje- my, w kazdym razie w spos6b nieformalny, ter- min pomiar odnosi sig do bardziej przemysla- ej i uregulowane} formy aktywnosci. Uczeni podejmujg swiadoma decyzje, Ze beda obser- wowac, réwnie Swiadomie wybieraja przed- miot obserwacji, zabezpieczaja sie na wypa- dek blednych obserwacji, wyniki za8 swoich obserwacji rejestruja starannie w formie po- miar6w. Pomiary bywajq niekiedy liczbowe lub ilosciowe: ,W czasie egzaminu studenci wy- chodzili do toalety Stednio 2,4 raza”. Bywaja tei jakoSciowe: ,Kierowca wyrazit swoja iry- tacje, gdy dowiedzial sie, 2 pomoc drogowa skoriczyla prace 0 17.00”. Pomiar zaczyna sig od obserwacji, ale pierwszy surowy material wymaga czesto do- pracowania i wyklarowania. W rozdziale 5 2aj- miemy sig wstepna strukturyzacjq systematycz ej obserwacji — na prayklad w trakcie projek- towania kwestionariusza. Wrécimy do tego tematu w rozdziale 6, kiedy to zbadamy sposo- by tworzenia miar zlozonych, takich jak indek- ., skale i typologie. Tego typu zlozone miemiki poawalaia polazyé kilka szczeg6towych infor Ihacjio ludziach, aby nastepnie opisaé ich w Kka- fegoriach ogsinych tendencji, na prayklad uprzedze’i, poziomu intelektualnego, alienacji cay pogladéw polityeznych. W naukach spotecznych, bardziej niz w prayrodniczych, to, co mierzymy, jest rownie waine, jak to, jak mierzymy. Na przyktad w son- daiu wyborezym musimy pytaé o opinie bada- aych w taki spossb, by nie wplywaé na ich od- powiedzi, bardzo waine jest jednak rowniez, by wybraé do badania wlasciwych wyborcéw. samo przebadanie ludzi w zamoznej dzielnicy podmiejskie} nie pozwoli na trafne przewidy- wanie wynik6w glosowania catego elektoratu, podobnie jak badanie wytacznie mieszkaricow zubozatego miejskiego getta. Dobér proby to precyzyjna naukowa dziedzina, ktéra pozwala badaczom przepytaé okolo 1500 gtosujacych, by przewidzie€ w miare trafnie, jak bedzie gtosowaé okolo 100 milionéw ludzi. Dowiesz sig, jak to zrobié, w rozdziale 7. Podobnie ba- dacz dokonujacy obserwacji uczestniczacej, poszukujgc wskaz6wek ze strony informato- tw, musi byé pewien, ze wybiera takich, ktd- zy sq w stanie dostarczyé odpowiedniej infor- magji na temat badanej sytuacji. W naukach przyrodnicaych uzywa sie suw- niarek, spektrograféw i innych specjalistycz- nych narzedzi pomiarowych, w badaniach spo- tecanych za rozmaitych technik, z ktdrych iektére poznasz w czesci 3 tej ksiqzki. Badacze spoleczni_udywaja_niekiedy kwestionariuszy Ww badaniach sondazowych. Eksperymentatorzy ‘worza kontrolowane sytuacje i obserwuja za- chowania badanych. W obserwacji uczestnicza- ej badacze zanurzaja sie w sytuacje zycia Codziennego, ktore zamierzaja zbadaé, i obser- ‘wila je od wewngtrz. Prowadzac analize tresci, badacze moga siedzieé przed_telewizorem 1 Ueywaé kart, na ktérych notuja czestotliwosé Wystepowania réznych elementéw. Przekonas Sig, Ze rozmaitos¢ technik pomiarowych moili- Wych do zastosowania w starannie prowadzo- "ch badaniach spotecznych jest niemal nie- Sgraniczona — jedyne granice stawia ci wlasna Wyobragnia, Pomiar jest jednak tylko jednym z kluczy do. badati spotecznych. Drugim jest interpretacja, niekiedy nazywana analizg danych. Czesé 4 ksiazki poswigcona jest wylacznie analizie da- nych. Zobaczysz, jak na masie obserwacji skupia sig logika, a niekiedy tez matematyka, by odkryé znaczace prawidtowosci. Niekiedy zalezy nam nna odkrycitt prostych prawidlowosci opisowych: jaki odsetek wyborcéw zaglosuje na konkretne- go kandydata? W kt6rych miastach wspétczyn- nik praestepczosci jest najwyészy? Analiza w badaniach spolecanych postugu- je sig tak zwanym jgzykiem zmiennych, Mimo ze przedmiotem zainteresowania badaczy spolecnych sq ludzie, staraja sig oni zrozu- mieé zmienne, kt6re charakteryzujq lub opi- suja tych ludzi i grupy, w ktérych ayia. Pleé na przyktad jest zmienna, w kategoriach kt6rej pewni ludzie sq mezczyznami, inni za$ kobie- tami. Badacze moga wigc zajaé si¢ na prayklad .rozkladem plci” w grupie mlodocianych prze- stepcdw w danym mieScie: jaka jest wsréd nich proporcja dziewczat, a jaka chtopcéw? Moga tez poswigci¢ szczegdlng uwagg zachowaniom przywédcow demonstracjistudenckich, aby rozr6dnié i zrozumie€ réine style prayw6dztwa = ezyli inna zmienna spoteczna. Oprécz opisywania ludzi w kategoriach zmiennych badacze spotecani czgsto zaintereso- wani sq odkrywaniem zalednosci migdzy zmien- nymi. W ten sposdb badacze polityczni odkryti na przyklad zaleznosé migdzy identyfikacja reli- giinq a zachowaniami wyborczymi w Stanach Zjednoczonych. Rymscy katolicy i zydzi czesciej niz protestanci glosuja na kandydatéw partii de- mokratycanej. Jako przyktad z inne} dziedziny: badacze méwig niekiedy o réénych stylach przy- wodczych typowych dla kobiet i mezcayzn, Przekonasz sig, Ze interpretagja obserwagi wymaga nie tylko pomiani — opiera sig ona takze na logicznym wyjasnieniu przyczyn zalez- nosci migdzy zmiennymi, Nalezy to do dziedzi- ny teorii, ktérq zajmiemy sig na poczatku ksiqzki, i do kt6rej bedziemy w naszej podrézy co pewien czas wracac, Ostatecznie celem badaii spolecanych jest odkrywanie prawidlowosci i zasad rzadzacych imterakcjami migdzyludzkimi w spoteczeistwie — tym, co jest, Pod tym wzgledem réznig sig one od religii cay innych systeméw moralnych, kt6- re ustalaja, jak byé powinno. Nie oznacza to Jednak, Ze badania spotecane sa wolne od war- toSciowania, czy tez ze odbywaja sig one w prézni moralnej — zagadnienia te omawiam w czesci 5. Badania maja swoja Wlasng liste »powinnosci”, ktére dotycza etycznego trakto- wania badanych. W rozdziale 18 podsumowuje krdtko dotychezasowa prezentacie etyki ba- dawczej i omawiam ten temat szczegstowo. Przedstawiam tez wplyw nacisk6w politycz- nych na badania spolecane. Co wigcej, mimo Ze badania same w sobie nie sq moralne ani niemoralne, moéna ich uZy- waé w sposdb moralny i niemoralny (zaktadam naturalnie, ze jestes zainteresowany tym pierw- szym wiyciem), Madrze wykorzystane wyniki badaii spolecznych sq skutecznym narzedziem ksztaltowania lepszego spoteczeristwa: na prayklad odkrycie przyczyn uprzedzen moze wskazaé sposoby ich likwidacji. Niektérzy bada- cze studiuja problem uprzedzeti wlasnie z tego powodu, Modna tez uzywaé wynikow badati spotecznych, by po prostu podejmowa¢ lepsze decyzje jako obywatel. Wszyscy stajemy na co dzief wobec rozmaitych oczekiwat co do rze- czywistosci spolecznej ~ znajomosé metod ba- dawezych moze nam poméc w madrej ocenie tych roszczeti. Rozdzial 19 poswigcony jest za- stosowaniom badati spotecznych. Catosé: Hologram 4 Rozdziat 1. Dzialanos¢é badaweza czlowieka a nauka Obserwacja i proby interpretacji tego, co obserwowane, sq naturalng ludzkq forma ak- tywnosci i podstawa naszego przetrwania Ww Swiecie, W zycin codziennym jestesmy jed- nak czesto nieuwaznymi i nieswiadomymi ob- serwatorami i interpretatorami, bladzimy wigc ww jednej i drugiej dziedzinie. Uczeni czyniq ob- serwacjg i interpretacje aktami swiadomymi i przemyslanymi. Nie ma jednej metody prowadzenia badai spotecanych. Badacze spoleczni poszukujq nie- kiedy ogéinego ~ acz czastkowego — wyjasnie- lowosei zachowati spotecanych, in. nym razem skupiaja sig bardziej na glebokim wgladzie w specyfike konkretnego przypadku, Badacze zaczynajq niekiedy od ogélnej teorii i sprawdzaja jq w toku kontrolowanych obser. wacji. W innych praypadkach wybieraja poszu. kiwanie ogélnej_prawidtowosci w obrebie tego, co obserwowane w drodze bardziej ot wartego i swobodnego badania. Obiektywnosé jest co prawda istotnym pojgciem w kazdym badaniu naukowym, jednak dla socjologa row. niez subiektywnos¢ moze stanowié decydujace narzedzie. Rozdzial 1 wprowadza zagadnienie etyki badawcze). Badacze spoleczni sq szczegélnie wyczuleni na ewentualny wplyw, ktory ich ba dania wywieraja na badanych ludzi, i zobowig- zuia sig do ochrony dobra badanych. Ten istot- ny temat bedzie przedmiotem szczegdtowych rozwazah w rozdziale 18, jednak w réznych miejscach ksiazki — jesli sig to wyda stosowne - bedziemy poruszaé tematy etyczne. Rozdzial 2. Paradygmaty, teoria i badania spoleczne Omawianie metod badawezych koncentruje si¢ na ogét na technikach pomiaru i analizy, wszystkie takie techniki 2as sq wykorzystywa- ne w systemach logicznych, zwanych paradyg. matami, Te modele czy tez systemy odniesie- nia ukierunkowuja uwage badaczy w trakcie prowadzenia pomiaréw i ksztaltuja teorie, kté- re tworza oni w celu ogélnego wyjasniania, Na prayklad paradygmat funkcjonalistycany kaze nam traktowaé spoteczetistwo jako s tem, dlozony ze skladnikéw, z kt6rych kazdy pelni w catoSci systemu jakaé funkcje. Orkiestra symfoniczna to dobry praktyczny prayklad tego pogladu. Kafdy z czlonk6w orkiestry ma jakies konkretne zadanie do wykonania: dyrygent, perkusista, wiolonczelista. Kiedy stuchamy zlo- zonego efektu ich wysilk6w, rozumiemy, dla- czego kaidy z nich robi to, co robi. Wyobrad sobie, Ze probujesz zrozumieé zachowanie dy- rygenta samo w sobie. Bywa, #e zamyka sig lu- dzi za tego typu zachowania, Paradygmat interakcjonistyczny natomiast skupia 1824 uwage na typach interakcji i ko- munikacji migdzyludzkiej, na wplywie dziata jedne) osoby na reakcje drugie}. Obserwujac ze- pdt jazzowy, mozemy zainteresowae sig, W jaki sposdb rytm podyktowany przez sekcie Tyt mricana (bebny, Kontrabas, fortepian) stal sig podstawa dla solo saksofonu altowego, i jak {rkolei inni muzycy podchwycili temat stworzo- ny przez soliste. Taki sposGb stuchania improwi- zacji Charliego Parkera i Milesa Davisa wydaje sie bardziej rozsadny, niz badanie poszczegst- nych funkeji Kolejno saksofonu i trabki, Badacze spoleczni moga opieraé swoje ba- dania na dowolne| liczbie paradygmatéw. Zaden z nich nie jest prawdziwy lub fatszywy, co naj- wyiej bardzie} lub mniej uzytecany w okresto- nych okolicanosciach, Kazdy 2 nich ksztattuje typ teorii, tworzonej na uaytek ogéInego wyjas- niania. Na przyklad teorie Karola Marksa na te- mat relagi migdzy klasami spolecznymi oparte byly na paradygmacie konfliktu, ktory koncen- truje sig na wysitkach jednej grupy, majacych na celu zdominowanie innych grup i uniknigcie ich dominacji. W tym kontekscie Marks méwit wie- le na temat ,walki klas”, pojecia, ktére miatoby o wiele mniejsze znaczenie w teorii funkcjona- listycznej, zajmujacej sie rolami poszczegdlnych Klas w fankcjonowaniu calego spoleczefistwa. Zwiazek migdzy teoriq a badaniami moze byé postrzegany w kontekScie dwéch odreb- nych, ace powigzanych wzajemnie, modeli. Metoda indukcyjna wychodzi od konkretnych, saczegétowych obserwacji i ma na celu odkry- ie ogéinych zasad rzadzacych tym, co obser- Wwowane, Moglibysmy na przyktad rozpoczaé badanie przekraczania ulicy w niedozwolonych Imiejscach od szczegdtowe} obserwacji i rejes- trowania zachowat pieszych na skrzyzowa- iach. Nastepnie przeanalizowalibysmy dane, by przekonaé sie, czy pewne typy ludzi czes- Cig} niz inne przechodza przez ulice w niedo- Zwolonych miejscach. Metoda dedukcyjna wychodzi_natomiast Od zasad ogélnych (teorii), nastepnie zaé prze- chodzi do obserwacji, by sprawdzié trafnosé Prewidywati teoretycanych. Wychodzac od ‘eorii oczekiwari co do rdl ptciowych w spote- ‘eristwie amerykafiskim, moglibysmy na pray- ktad wysnué hipoteze, ze mezczyéni powinni przechodzié w niedozwolonych miejscach czeSciej niz kobiety. Nastepnie przeszlibysmy do obserwacjiprawidlowosci w_zachowaniu pieszych, by okreslié, czy nasz_ teoretyczny wniosek by! poprawny. Proces ten nazywamy testowaniem hipotezy. Zaréwno metoda indukcyjna, jak i deduk- cyjna sq w nauce uprawnione. Studiowanie po- szczegélnych tematéw na ogét wymaga w prak- tyce taczenia ich obu: obserwacje moga suge- rowaé wyjasnienia teoretyczne, wyjasnienia te zaé sugeruija, jakie inne prawidtowosci powin- nigmy méc zaobserwowa¢. Kolejne obserwacje moga stanowié test naszych oczekiwat, ktére- go wyniki prowadza do modyfikacji teorii i do kolejnych oczekiwati. Rozdziat 3. Pojecie przyczynowosci w badaniach spotecznych Niektére badania spoleczne sq poswiecone przede wszystkim dokladnemu opisowi fak- tycznego stanu rzeczy, Jednak czgsto badacze spoleczni interesuja sie 2ywo przyczynami tego stanu rzeczy. Innymi stowy, staraja sig oni zro- zumieé, co powoduje obserwowane zachowa- nia i zdarzenia, Rozwazanie logiki prayczynowosci w bada- niach wymaga uycia jezyka zmiennych — mé- wimy, Ze jedne zmienne determinuja inne lub sa ich przyczyna. Badacze mogliby na przyklad dojSé do wniosku, Ze wyészy poziom wy- ksztatcenia powoduje zmniejszenie uprzedzesi, ze przynaleinos¢ religijna wplywa na zachowa- nia wyborcze, czy tez, ze pleé determinuje po- stawy wobec kwestii napastowania sekstalne- go W miejscu pracy. Jesli bezwyjatkowy charakter powyészych zdan budzi two} sprzeciw, twoje intuicje sq pra- widlowe. Wyksztalcenie nie jest w kotieu jedy- nym czynnikiem wplywajacym na uprzedzenia, gtosowanie odzwierciedla nie tylko przekona- nia religijne, a niektérzy mezczyani moga byé réwnie zagorzalymi przeciwnikami napastowa- nia seksualnego, jak niektére kobiety. W przyczynowym jezyku badafi spotecz- nych rzadko zdarza sie, 2¢ jedna zmienna wa- 16 Preegiad holograficeny runkuje druga w sposdb zupelny i calkowity. Zachowanie wyboreze na przyktad determino- wane jest oczywiscie przez identyfikacje par. tyina i wyznawana filozofi¢ polityczna, lecz réwniez przez wyksztalcenie, dochéd, region kraju, religig i inne zmienne. Zatem wyjasnianie w naukach spotecanych czesto bierze pod uwa- ge liczne zmienne wyjasniajace. Nie r62ni sie to wlasciwie od sytuagji, w ktdrej wiele czynnikéw moze spowodowaé, ze sig przeziebisz — jesli na przyklad bedziesz siedziat w przeciagu, czy ktos na ciebie kichnie, albo bedziesz przeme- crony itp. Rozdziat 4. Plan badari Podstawowym celem badafi spolecznych jest obserwacja i interpretacja wynikéw, jednak cel ten mozna osiagnaé na wiele sposobéw. Jed~ nym z pierwszych krokéw w planowaniu pro- jektu badawczego jest sprecyzowanie jednostki analizy ~ przedmiot naszego zainteresowania, W badaniach spotecanych jednostka analizy Jest na ogét pojedynczy czlowiek, mozemy jednak doprecyzowaé, ze chodzi nam wylgcz- nie o obywateli Stanéw Zjednoczonych, stu- dentéw wyzszych uczelni, cztonkow zwigek6w wyznaniowych, wyborcow w Kalifornii czy inny podzbiér ludzkosci. Jednostkami analizy moga byé réwnied rodziny, organizacje, miasta, naro- dy, filmy, wiersze czy jakakolwiek inna rzecz majaca odniesienia spotecane i obserwowalna. Moglibysmy na prayktad obejrzeé wiele tele- dyskéw rockowych, obserwujac pleé wykonaw- cOw i mierzac stopiet zawartej w ich wyste- pach wrogosci lub przemocy. Nastepnie mogli- bysmy okreslig, czy istnieje zaleznosé migdzy tymi dwiema zmiennymi. Rozdcziat 5. Konceptualizacja, operacjonalizacja i pomiar Pomiar jest jednym z filar6w badan spotecz- nych. W tym rozdziale zajmiemy sie dwoma kluczowymi aspektami pomiaru: konceptuali- zacja i operacjonalizacja. W rozdziale 6 bedzie- my kontynuowaé rozwazania nad pomiarem, analizujac proces tworzenia zlozonych miemi, kw, takich jak indeksy, skale i typologie, Konceptualizacja odnosi sie do procesy okreslania i precyzowania pojeé, czyli naszych idei na temat natury rzeczy. Uzywalismy juz w tym przegladzie takich pojeé, jak uprzedze. nia, wyksztalcenie, religia itp. GdybySmy na przyklad chcieli: studiowag zjawisko fanatyzmu, nalezaloby zapewne wy. r6znié stereotypy (przekonania), dyskrymina. cig (dziatania) i uprzedzenia (odezucia). Poza tym nalezatoby wyjasnié, jakie obiekty fanaty. zmu nas interesuja: grupy rasowe lub etniczne, kobiety, mniejszosci religijne, geje itp. Ten po. ziom specyfikacji jest niezbedny, jesli chcemy stworzyé projekt badawezy; pozwolitby nam réwnied odkryé w dalszym ciggu badania, te przyczyny dyskryminacji gejw moga byé inne niz przyczyny dyskryminacji kobiet. Moglibys- ny ted wykryé jakies wspélne prawidlowosci, Zadne z pojeé, ktore okreslamy i badamy, nie ma ,prawdziwej” definicji — maja one tylko doktadnie te znaczenia, ktére zgadzamy sig im przypisaé. Istotne jest, ze w pewnym sensie znaczenie pojgcia uprzedzenia zalezy od doko- nanego przez nas wyboru — trudnosé zadania polega na wyszczegdlnieniu tych obserwacji, ktore mozemy w sposéb uzyteceny objaé tym samym pojeciem. Konceptualizacja dotyczy intelektualnego wyklarowania pojeé dla cel6w pomiaru, opera Gonalizacja za jest konstruowaniem faktycz- nych, konkretnych technik pomiaru, Polega ona dostownie na stworzeniu ,operacji", ktore umoiliwiq przeprowadzenie pozadanych po- miarow. Niekiedy satysfakejonujacy pomiar postaw i opinii jest modliwy z uzyciem jednego pytania w kwestionariuszu. Oto prosty sposéb poznania opinii ludzi na temat kary Smierci: ,Czy jest Pan(i) zwolennikiem czy przeciwnikiem kary smierci dla os6b skazanych za morderstwo?”, (Tak wlas- nie mierzy sig te zmienng w Generalnym Son dazu Spolecznym [General Social Survey - GSS], ogélnonarodowym sondazu przeprowadzanym co rok lub dwa lata przez Krajowe Centrum Ba dania Opinii przy Uniwersytecie Chicago). Weimy zupeinie inny przyktad — zalézmy, 4e zajmowalibysmy sig historyczno-pordwnaw- badaniem zaleinosci migdzy wydatkami rojenia a ubdstwem, w ktérym jednostka- vZanalizy bylyby paristwa, Musielibysmy tadnie okrestic, jak cheemy mierzyé kazda doen zmiennych, po7a tym zaé inne zmienne, Ticabe ludnosci i produkt krajowy brutto. oie korzystalibysmy z oficjalnych statys- ink badanych kraj6w lub tez x danych ONZ, Wrozdziale 5 omawiam szczegdtowo kwestie, vwvigzane 7. operacjonializacia zmiennych. pat jek Rozdziat 6. Indeksy, skale i typologie Operacjonalizacja i konceptualizacja wieksz0s- ci zmiennych w badaniach spotecznych wyma- gaia duzo refleksji i pomystowoscl. Wes na prayklad pod uwage postawy wobec feminiz- mu. Konceptualizujac zmienna feminizm, mog- libysmy zdecydowaé sig na ograniczenie na- szych zainteresowati do ,polityczne} réwnosci mezczyzn i kobiet”. Moglibysmy zoperacjona- lizowaé te zmienng na wiele sposobéw, na prayklad pytajac respondentéw, czy zgadzaja sig lub nie zgadzajq z kazdym z nastepujacych sowierdze 1. Cheiatbym, zeby kobieta zostala prezyden- tem, 2. Chetnie glosowalbym na kompetentna ko- biete kandydujaca do Kongresu. Szczerze méwigc, nie jestem pewien, czy kobiety maja niezbedne cechy fizyczne i psychiczne, by zajmowaé stanowiska po- litycane. Ogsinie rzecx biorac, byloby zapewne le- Piej dla wszystkich, gdyby kobiety zosta- wily polityke mezczyznom, rem tiee 2 powyiszych stwierdzen jest wyra- / Bewngj Postawy wobec obecnosci kobiet : Polityce. Pierwsze dwa sformulowane sq po- AAs (Popieraja udziat kobiet w polityce), = a3 wa ~ negatywnie. Moglibysmy prze- te ie 9peracionatizacie na podstawie re rnaagtsPonddenta na te eatery zdania, pray- a as Przyktad po jednym punkcie za kazdq pongen i Feministyczna. W ten sposdb res- ie ‘ent, ktéry zgodzitby sie ze zdaniami (1) + @ hie zgodzitby sig z (3) i (4), uzyskalby Praogiad holograticzny = 1/ catery punkty. Inny respondent, ktory nie 2go- dzitby sig ze wszystkimi czterema zdaniami, otrzymatby dwa punkty. Kombinacja kilku wskafnikow postaw wo- bee feminizmu stanowitaby indeks. Moglibysmy tex stworzyé skale, ktéra uwzglednia fakt, Ze niektére wskaéniki zmiennej maja bardziej skrajny charakter niz inne. Sprzeciw wobec przyznania kobietom prawa gtosu. bylby na przyklad bardzo silnym wskaénikiem antyfemi- nizmu. W rozdziale 6 zbadamy kilka typéw skal, Rozdziat 7. Logika doboru proby Podstawowym elementem badaf spotecanych, ktéry odgrywa na ogét znacanie mnigjsza role w naukach przyrodniczych, jest wybor niekté- rych obserwacji sposrdd nieskoriczonej liczby tych, ktére mozemy przeprowadzié. Skoro mozemy obserwowaé wszystko, jak wybraé przedmiot obserwacji? Kiedy przyrodnik postanawia zbadaé wlas- ciwosci tlenu, nie jest w stanie zbadaé catego ulenu, mimo Ze pragnie wyciagnaé wnioski co do tlenu jako takiego. Na tej same} zasadzie politolog, ktdry chce sformulowaé wnioski do- tyczace preferencji wyborczych glosujacych, nie moze przepytaé wszystkich glosujacych. Jak wiec kazdy z tych uczonych decyduje konkret- nie, co bedzie badaé? W przypadku tlenu kaéda czasteczka jest réwnie dobra. Fizyk wysyla po prostu asystenta do sklepu, w ktérym sig na ogét zaopatruje, Zeby kupil litr tlenu. Nikogo nie obchodzi, kté- ry lit Politolog badajacy wszystkich wyborcow, ktérych akurat ma pod reka, bedzie jednak w Klopocie, poniewai. nie wszyscy glosujacy sa tacy sami. Wyobraz sobie, Ze poszukujesz wy- boreéw w hipermarkecie znanej sieci, na zebra- niu zwigzkowym albo na walnym zgomadzeniu akcjonariuszy. Wybér grupy wyborcéw ma tw duze znaczenie. Na szczeScie mozna wybraé stosunkowo nieduza probe wyborcéw w taki sposéb, by ich odpowiedzi byly reprezentatywne dla zamiarow dziesigtek milionéw wyborcéw w calym kraju. Jeden z gtéwnych zarzut6w wobec sondazy wy- borezych dotyczy faktu, Ze ,psuja one cal zaba- 18 — Przeglad holograticzny we z wyboréw’", informujac nas o wynikach jesz- cze ptzed oddaniem gtos6w. Z tych samych po- wodsw niektérzy obawiaja sig, 4 wyniki prog- noz wyborczych moga mieé wplyw na to, jak lie dzie zagtosuja i czy w ogéle pdjda do wyborow. Rozdziat 7 wyjasnia szczegdtowo najprost- sze techniki prostego doboru losowego i dobo- ru systematycznego. Omawia on takze bardziej zlozone formy wielostopniowego doboru war- stwowego, stosowanego w duzych sondazach ogélnokrajowych. Nawet jesli nigdy nie be- dziesz prowadzit badati sondazowych, bedziesz w stanie zrozumieé i oceni€ opisy technik do- boru proby i bledu statystycanego zamieszcza- ne w artykulach z badati cay tez w prasowych oméwieniach sondazy. Nawet jesli nie mozemy wylonié proby lo- sowej z danej populagji, mozemy i tak postugi- waE sie logika doboru préby. W badaniach tere- nowych dotyczacych gangéw mlodziezowych istotna bylaby obserwacja i objecie wywiadami wielu réznych czlonkéw wielu réznych gangow w celu. uniknigcia zawezonego i stronniczego obrazu calosci. Gdybysmy zas cheieli dojsé do pogtebionego ogladu zycia zawodowych polity- k6w, wyniki naszych badati bytyby silnie uza- leinione od tego, ktérych politykéw_ bysmy uwzglednili, Gdybysmy nawet chcieli przedstawié pelny opis pojedynczego przypadku (na przyklad jed- ej gminy), bez intencji rozszerzenia zakresu naszych wynikéw na liczniejszq klase grup czy Jednostek, musielibysmy dobraé prébe modli- wych obserwacji danego praypadku. Rozwaia- nia na temat logiki doboru proby zawarte w tozdziale 7 ronwijaja kwestig motliwosci przemySlanego wyboru przedmiotu obserwacji w cel otrzymania wlasciwego obrazu obser- wowanej rzeczywistosci. Rozdziat 8. Eksperyment Zapewne w wyobrazeniu wigkszosci laikow na temat badafi pojawiaja sig eksperymenty, na ogét prowadzone przez uczonych w dlugich, bialych kitlach, czemu moze — lecz nie musi — towarzyszyé demoniczny, pogardliwy wyraz twarzy czy blysk w oku. Eksperyment kontrolo- wany jest jedna z wielu technik stosowanye, wbadaniach spotecznych. Bywa on czesto preg prowadzany w warunkach laboratoryjnych mimo Ze badacze spoteczni rzadko nosza biale kitle (czy tez przybieraja demoniceny wyraz twarzy). Eksperyment kontrolowany jest nig tylko powszechnie stosowana technika ba. daweza, lecz takze praktycznym modelem wy. jasniajacym logike badania zwiazk6w prayczy. nowych W naukach spotecznych, Badacze Sledzq czesto relacje przyczyno. we miedzy zmiennymi. W jezyku zmiennych méwi sie, Ze zmiany zmiennych niezaleznych po. woduja zmiany zmiennych zalegnych. Zalézmy na prayklad, Ze chcemy sig dowiedzieé, czy czytanie tej ksiqzki przez osiem godzin w noc poprzedzajaca egzamin Srddsemestralny spo- woduje poprawe twojej oceny na egzaminie, Jak moglibysmy sig do tego zabraé? Moglibysmy zaprojektowaé prosty ekspery. ment, w ktérym niektérzy studenci czytaliby przez osiem godzin w noc przed egzaminem, inni na- tomiast ogladaliby telewizje. Nastepnie pordw- nalibymy oceny w obu grupach i sprawdzili, czy Gi, ktérzy sie uczyli, wypadli lepiej. W tym przyktadzie uczenie sie i nieuczenie sig to zmienne niezalezne, oceny za$ bylyby zmienna zalezna. Wyobraé sobie, ze wynik jest nastepujacy: Srednia iczba punktow Uczyt sig. 80 Ogiadal telewizig 70 Z pewnoscig bylby to argument za przydat nosciq calonocnej nauki przed egzaminem, mégibys jednak zakwestionowaé wartosé tego wniosku na kilka sposobéw. Byé moze przed egzaminem uczyli sig lepsi studenci, gorsi za8 ogladali telewizje. Ta wlasnie réznica, nie as sam fakt uczenia sig, mogla wplynaé na réznice wocenach, Przekonasz sig, Ze metoda ekspery" mentalna posluguje sig metodami doboru pré- by i dopasowywania, aby uchronié sie przed nietrafaymi wynikami bedacymi konsekwenca wadliwej konstrukcji samego eksperymenti, cayli inaczej nietrafnoscig wewngtrang. Zastanawiajac sig nad tym hipotetycanym eksperymentem, mégibys tez zainteresowaé sie, czy w takim przypadku, gdy_studenci de sq obserwowani, wyniki ekspery- faktycznie odzwierciedlaé to, co ormalnyi Zyciu. Jest to dobre py- Taotyczy ono problema nietrafnosei ze- tae ij, vorym zaimaiemy sig w rozdzale 8, ” rafoscia wewnetrzng i Zewnetrzng 2 niet ukowo niewielkie rozbiednosci mig- wied 2a ment: TOBA ie dzieie W stosunl : aay srednimi wynikami w naszym hipotetye?- tym praykladzie ~ IKO driesigé punktéw ~ seanowia Kolejny problem. Czy calonocna na- tka istotnie w niewielkim tylko stopniu wplywa na wyntik egzaminu? Czy tak niewielka zaobser- ‘wowana roinica mogtaby byé tylko kwestig przypacku? Jesli tak, ponowne przeprowadze- nie eksperymentu mogloby daé dokiadnie od- wrotne wyniki, zgodnie z ktérymi grupa ogla- dajgca telewizje dostalaby lepsze oceny, niz grupa kujaca przed egzaminem. W dalszej czesci ksiqzki prayirzymy sig, jak analiza statystyczna dostarcza_informacji wplywajacych na interpretacje przeprowadzo- nych obserwacji. Przekonasz sig, Ze nie wszyst- kie réznice migdzy obserwowanymi grupami sq maczace — uwaga, ktéra sam mozesz zastoso- waé do niektérych sloganéw reklamowych. Rozdziat 9. Badania sondazowe Jedna z najpopularniejszych metod badawczych ‘W naukach spolecznych polega na poshizeniu sig kwestionariuszem — w formie wywiadu pro- wadzonego przez ankietera lub za posrednic- (wem poczty ~ do przebadania préby respon- dentéw. Sondaze wyborcze i spisy rzadowe sa brzyktadami tego typu badat. Centralnym elementem badati_ sondazo- Hal Jest standaryzowany kwestionariusz. Star siryeowany kwestionariusz gwarantuje, Ze w sosunk do kaédego respondenta zostanie sowana doktadnie taka sama technika ba- ae Rozdziat 5 zajmuje sig technikami Wak owania pytah, a rozdziat 9 zawiera ia oo w zakresie sposobu ich zadawania open Tukeji__kwestionariusza. Na przyktad ny ndaau dotyczacym postaw wobec feminiz- Powinnismy zapewne rejestrowaé pleé ba- 'sbych, poniewaz jest prawdopodobne, ze Prawyrqy wuwyrameeny oe poglady kobiet i mezczyzn w tej kwestii beda sie nieco réznié. W tym przypadku konceptua- lizacja nie jest szczegdlnie trudna, operacjona- lizacja réwniez jest dosé prosta. W kwestio- nariuszu moglibysmy zoperacjonalizowaé ten pomiar w sposéb nastepujacy: Peg D1 Kobieta DD Medczyzna Dobrym sposobem pomiaru wieku w kwe- stionariuszu jest na przyktad takie pytanie: Wiek: Moglibysmy teZ poprosié o zaznaczenie przyblizonego wieku respondenta w ramach kategorii w nastepujacy sposdb: Wiek Ponidej 21 lat 21-4 lata 35-49 lat 50-64 lata Powyie| 65 lat oocoo Rozdziat 9 wyjasnia takze modliwe sposo- by dystrybucji kwestionariusza: wywiad oso- bisty, telefonicany, ankieta pocztowa lub inne formy kwestionariusza do samodzielnego wypelniania. Na koniec zajmiemy sig zastoso- waniem komputerdw do dystrybucji kwestio- nariuszy oraz mocnymi i stabymi stronami ba- dari sondazowych. Rozaziat 10. Jakosciowe badania terenowe Chyba najbardzie) naturalna technika prowe- dzenia badaa spolecanych przypomina repor ta prasowy: po prostu idziemy w miejsce, gdzie sig cos dzieje, i obserwujemy. Metoda ta jest jednak dobrze ugruntowana w badaniach spolecznych i nazywa sig badaniami terenowymi, Jest to technika jakosciowa, co oznacza, Ze nie ‘wymaga zastosowania analizy statystyczne- W jednym z wariant6w tej techniki, zwa- nym abserwaciq uczestniczqcg, badacz faktycanie wlacza sie w obserwowane zdarzenia i analizti- 20 Przeglad holograficzny je je od wewnatrz. Zald¢my, Ze interesuja cie dyskusje polityczne wsréd_punk-rockoweéw: w Los Angeles. W takim przypadku mégibyé od- kopaé swoja gitarg i zejsé pod ziemig! W innych przypadkach badacze terenowi ujawniaja sig jako badacze. Oprécz obserwa- ji moga réwnie? przeprowadzié wywiady po- glebione z niektérymi uczestnikami. Przeko- nasz sig, Ze oba te podejscia majq swoje wady i zalety. Poza tymi i im podobnymi technikami, po- strzeganie swiata przez badacza takze wplywa na spos6b przeprowadzania badari terenowych. Badacze terenowi, postugujacy sig metodami ja- kosciowymi, w starannie przemyslany sposéb formuluja wiele paradygmatéw, wzbogacaja- cych obserwacjg Zycia spotecanego. Oméwimy niektére z nich: naturalizm, etnometodologie, teorig ugruntowana, studium przypadku i me- tode rozszerzonych praypadk6w, etnografie in- stytucjonalna i badania uczestnicaace. Niezaleznie od osobistego punktu widze- nia wszyscy prowadzimy w Zyciu codziennym pewnego rodzaju badania terenowe: obserwu- jemy, notujemy, analizujemy obserwacje. W rozdziale 10 opisane zostaly szczegstowe techniki wykonywania tego typu czynnosci, wypracowane przez badaczy terenowych. W rozdziale tym omawiam réwnied kilka naj- ciekawszych prayktadéw badaii spolecznych, przeprowadzonych tq metoda. Rozdziat 11. Badania niereaktywne Wigksz0Sé badaii spotecznych wymaga jakie- go$ rodzaju interakcji z badanymi Iudzmi: za- dawania im pytafi w sondazu, dawania im za- daft do wykonania w eksperymencie czy tez spotykania sie z nimi w badaniach terenowych. ‘Tego typu ingerencji w bieg Zycia spotecznego towarzyszy pewne stale niebezpieczeristwo: sam fakt badania moze wplywa¢ na przedmiot badati. Pytajac ludzi, na kogo maja zamiar glo- sowa¢, prawdopodobnie wplywamy w pew: nym stopniu na ich zamiary i byé moze wzmac- 1'W oryginale ,underground” ~ okreslenie mu- zycznych Srodowisk alternatywnych (przyp. tum) oe niamy ich stanowisko poprzez wymuszenie gtosnej deklaracji. Wiele technik badawczych moana okresti¢ jako niereaktywne, dlatego Ze nie wymagaja wy. wierania wplywu na przedmiot obserwacji, W rozdziale 11 omawiam killa tego typu tech. nik, Badacze spoteczni moga na przyktad ba. daé wiele zjawisk poprzez. analize istniejacych danych statystycznych. W swoim nowatorskim, badaniu Emile Durkheim, wielki socjolog fran- cuski, poszukiwat przyczyn samobdjstw, anali- zujac i poréwnujac wskaéniki_ samobéjstw w réanych krajach i réznych regionach. Doku- menty historyezne moga rowniez dostarczyé danych dla analizy, jak w klasycznym studium, Maxa Webera na temat zwiazku miedzy asce- tycanq filozofig kalwinizmu a powstaniem ka- pitalizmu. inny przyktad badai niereaktywnych stanowi analiza tresci, ktéra dotyczy badania zarejestrowanych przekazdw - od ksiazek, przeméwien, wierszy po obrazy, piosenki i re- Klamy telewizyjne. Rozdziat 11 po raz kolejny dowodzi, ze mo#liwosci badafi spolecznych sq praktycznie nieskoriczone. Rozdziat 12. Badania ewaluacyjne Znaczna czesé badati spotecznych poswigcona jest ewaluacji programéw interwencji spolecz- hej. Zalézmy, ze ustawodawca stanowy prze- znacza kilka milionéw dolaréw na wprowe dzenie nowego programu resocjalizacji skaza- nych Ww wigzieniu stanowym. Mito bytoby wiedzieé, czy program ostatecznie osiagnat zamierzony skutek: czy ktos sig zresocjalizo- wal? Ewaluacja jest dla badaczy spotecanych jedna z istotnych moiliwosci dziatania na rzecz. spoteczeiistwa. Gdybyé mial dokonaé ewaluagji wigzienne- go programu resocjalizacyjnego, musiatbys zaczaé od sprecyzowania konkretnych celéw programu, Co rozumie sig tu pod pojgciem ,re- socjalizacja”? Jak okreslié, czy wiezieni sig zre- socjalizowat, czy nie? Osiagnawszy porozumie- nie w tej kwestii, zechcialbys prawdopodobnie okreslié ,normalny” wskadnik resocjalizacji, by mieé do czego porswnaé oddzialywanie nowe- go programu, Nastepnie mégibys zaplanowaé ewaliiacje programu resocjalizacji w duizej mie- ae 70dnie z logika eksperymentu kontrolo- ‘yanego. Jak to wyjasniam w rozdziale 12, ewa- juacia nie jest jednak nigdy tak nienaganna lo- gicenie, jak mogtoby sie wydawaé. Osoby prowadzace badania ewaluacyjne musza cxes- P, radzié sobie z bardziej zlozonymi kwestiami atycanymi, politycanymi i administracyjnymi, pia sie to Zdarza w innych typach badait, ozdzial 13. Analiza danych jakosciowych W rozdziatach 13-17 tej ksigzki zaimuje sig analizq danych, czyli procesem objasniania tego, co obserwujemy. Znaczna cz@sé tych rozwazati poswigcona jest prostym analizom statystycz- nym, jednak rozdzial 13 dowodzi, ze nie 2a- wsze potrzebujemy liczb, by odkryé i zrozu- mieé prawidlowosci w Zyciu spotecznym. Nie- kiedy mozemy zastosowaé tak zwang analize danych jakosciowych, Analiza danych jakosciowych okazata sig owocna w badaniach interakcji bezposrednich w skali mikro, na przyktad proceséw decyzyj- nych w gangu mtodziezowym. Jest rowniez skuteczna w odkrywaniu prawidtowosci zmian spolecanych w calym spoleczetistwie, a nawet W badaniu relacji migdzy spolecznosciami. Znacana czesé rozdziatu 13 poswigcona jest logice i wlasnosciom analizy danych jakoscio- Wych: jakiego typu prawidlowosci szukamy, ja- kich uzywamy technik, skad wiemy, Ze znale/- lismy cos istotnego. Wiekszosé analiz danych Jakosciowych prowadzonych w naukach spo- tecanych wymaga dosé skromnego wyposazenia technicenego: czesto tylko maszyny do pisania, kopiarki i noayczek. Pod koniec prezentacji tego tematu oméwimy jednak doktadniej modli- ‘Wosci edytoréw tekst oraz niektérych progr TOW komputerowych zaprojektowanych sp Jalnie do analizy danych jakosciowych: NUD'IST, Atlasiti i Ethnograph. Badacze wykazali sig wielka pomyslowos- Cla, projektujac badania jakoSciowe wnikajace Wistotne aspekty zycia spolecanego. Mysle, ¢ Po przeczytaniu tego rozdziatu nabierzesz Wickszego szacunku dla wyobrazni socolo- Bicanej, Rozdziat 14. Kwantyfikacja danych Dotychczas zajmowalismy sig tym, jak zabra€ sig do dokonywania obserwacji i pomiarow dla réanych celéw. Nickiedy skutkiem gromadzenia Faktdw w drodze obserwagj jest stworzenie zbio- rw danych nadajacych sig do analizy ilosciowe} (cayli licrbowej). Wspdiczesnie oznacza to na og6! tworzenie zbiordw danych nadajacych sig do obrobki_statystycznej za pomoca komputera, W rozdziale 14 zajmiemy sie wplywem rozwoju komputerdw na badania spoteczne. Nastepnie za- poznamy sig ze sposobem przeksztatcania da- nych na surowiec do analizy komputerowej, Komputer — awlaszcza komputer osobisty — stat sig dla nauk spolecznych tym, czym byt mikro- skop dla biologii, a teleskop dla astronomii. Kom- puter pozwala badaczowi analizowaé zhiér da- nych spotecanych z wielu perspektyw, umozliwia mu Koncentracie na poszczegéinych podzbio- rach, testowanie proceséw prayczynowych itp, To jakby obracaé w dloni czgS€ spoleczeiistwa, by prayjrzeé sig jej z réanych punktéw widzenia, Rozdziat 15, Podstawy analizy ilosciowej Skoro dane zostaly juz ujgte w formie nadajacej sig do analizy ilosciowej, mona je zaczaé ana- lizowaé. Rozpocaniemy nasze oméwienie anali- zy danych iloSciowych od prezentacji prawidlo- wosci opisowych i zwiazk6w przyczynowych miedzy zmiennymi. Sprowadza sig to ostatecz- nie do prawidlowosci w rozkladach wartosci jednej zmiennej lub wigkszej ich liczby. W najprostszej formie analizy — analizie jed- nozmiennowej ~ badamy rozktad wartosci jednej zmiennej. Na przyklad w Generalnym Sondazu Spotecznym (GSS) w 1998 roku zadano probie doroslych Amerykanéw pytanie, czy uwazaja swoje poglady polityczne za liberalne, konser- watywne czy umiarkowane. Oto odpowied: 2% Skrajnielberalne 13% Liberalne 13% Raczej liberalne oo 35% Umiarkowane * 15% Racze| konserwatywne st, 15% Konsenvatywne ‘ 3% Skrajnie Konserwatywne wt (<6 ~—Preegiad holograficzny Mozemy jeszcze uproscié te jednozmien- nowa analizg, jeéli zauwazymy, Ze 28% uznato sig za liberatw (suma pierwszych trzech kate- gorii), 33% zas za konserwatystow, (Tego typu zestawienia procentowe nie zawsze sumuja sie do réwnych 100%, ze wzgledu na zaokragle- nia). Mozesz uznaé te dane za interesujgce same w sobie, byé moze ciekawsza bylaby jed- nak informacja, jak okreslajq sig rane typy lu- dzi, Oto prayktad dla plci: Pogjady poltycane meiczyéni__koblety Uiberalne 2% 31% Uniarkowane 35% 8% Kanserwatywne 38% 2% Powyssze dane wskazuja na ciekawe r6z- nice migdzy ptciami. Badane kobiety miescity sie na ogét symetrycznie po obu stronach srod- ka, natomiast mezczyéni czeSciej bywali kon- serwatywni. Oto przyklad analizy dwuzmien- owe), w ktdrej staramy sig odkryé zaleznosci migdzy dwiema zmiennymi —w tym przypadku piciq i poglqdami politycenymi. Jaka zmienna z najwiekszym prawdopodo- bieristwem jest powigzana z posiadaniem okreslonych pogladéw politycznych? Moze tu przyjsé do glowy na prayktad identyfikacja partiq polityczna. W ostatnich dziesigciole- ciach Partia Republikariska byla na ogét bar- dziej konserwatywna ni, Partia Demokratycz- na. Sprawdémy, czy prawidtowosé ta wystepu- je w probie GSS. Wezmiemy tez pod uwage osoby okreslajace sig jako ,niezaled Poglady poltyezne demoksaci _niezaletni__repubiikanie Uberalne 30% 19% 11% Urmiarkowane 39% 29% 21% Konserwatywne 22% 42% 6% Poglady polityczne demokratéw, republi- kanéw i os6b niezaleznych odzwierciedlaja og6Ing prawidtowosé, kt6rej wystapienia ocze- kiwalismy, mimo de réznice nie sq tak duze, jak moina by sig spodziewaé. Widaé zwtaszcza, ze demokraci wystepujg w calym spektrum poli- tycanym, republikanie natomiast skupiajq sig raczej po stronie konserwatywnej. Rozdzial 15 zaimuje sie dose szczegdtowo analiza jedno- i dwuzmiennowa. Wprowadza takze do logiki analizy wielozmiennowej, w ktorej badamy jednoczesnie kilka zmiennych. Zagad. nienie to rozwijane jest w rozdziatach 16 i 17. Rozdziat 16. Model analizy rozbudowanej ‘Analiza zaleznosci wielozmiennowych w naukach spolecznych postuguje sie modelem logicznym nazywanym modelem analizy rozbudowane}. Model ten wymaga wprowadzenia zmiennej kontrolne| Jako mechanizmu wyjasniania zwigzku stwier- dzonego migdzy dwiema innymi zmiennymi. Model analizy rozbudowanej bywa niekiedy wykorzystywany do odkrywania mechanizméw waajemnych powigzai migdzy dwiema zmienny- mi, Na przyklad dzieci z rozbitych rodzin czeScie} stajq sie mlodocianymi przestepcami, niz dzieci mieszkajace z matka i ojcem. Model analizy roz- budowane} pozwala nam odkryé przyczyne tego stamu rzeczy: réanica w poziomie nadzoni ze strony oséb dorostych. Dziec lepiej nadzorowane rzadziej staja sig przestepcami, dzieci zaé z rozbi- tych doméw czesciej pozbawione sq nadzoru. Jes- Ji jednak zapewni sig im wiasciwy nadz6r, nie z0- stajq przestepcami czeéciej niz inne dzieci. Model analizy rozbudowane} prowadzi nie- kiedy do wykrycia pozornych zaleznosci, nie- kiedy pozwala tez odkryé szczegélne wanunki, wktérych dana zaleznosé wystepuje. A czasami jedynie potwierdza modliwosé uogéiniania ze obserwowanych zaleznosci. Na prayktad zalei- nosé migdzy preferowang partia polityczna a wyznawang ideologia polityczna wystepuie u oséb obu plci, jak wskazuja nastepujace dane: Pogiady potyezne: mgicayéni demokraci _riezaledni_republikanie Ubereine 38% 19% 12% Umiarkowane 38% 34% 22% Konserwatywne 23% 47% 6% Poglady poltyczne: kobiety demokraci _nigzaleéni —_republikanie Liberaine 40% 19% 10% Umiaskowane 39% 44% 20% Konsorwatywne 21% 37% 1% Prezentacja modelit analizy rozbudowane} mmystowi ci, pod jak wieloma wzgledami ba- (ania spoteczne przypominaja prace detektywa, gayi. usitujemy w nich wySledzié znaczace pr fpidiowosci towigce W naszym Zyciu spolecz- nym. arial 17. Statystyka : Fovaukach spolecznych * Zaprezentowane przeze mnie proste tabele pro- centowe sa przyktadem analizy_statystyczne| danych ilosciowych, Mam duza stabosé do tego ypu analiz, jako Ze wigkszosé ludzi jest w sta- nie zrozumieé znaczenie procentowych opisow i poréwnafi. Niekiedy jednak zdarza sig, Ze zaleznosci migdzy zmiennymi nie daja sie w tak prosty sposéb zobrazowa¢. Przedstawiciele nauk spolecznych stworzyli wige zlozone tech- niki analityczne, stuzqce badaniu i ujawnianiu tego typu zaleziosci, Rozdzial 17 zajmuje sig lo- gika niekt6rych z tych technik analitycznych. ‘Zaawansowane techniki statystyezne wy- korzystywane w naukach spolecznych sq na tyle zlozone, ze przed ich skutecznym zasto- sowaniem trzeba je dosé doglebnie studiowaé, Prezentacja podstawowych regut zastosowania niektdrych technik, na ktére mozesz sig natk- naé w czasopismach naukowych, pozwoli ci Jednak zrozumieé wyniki tego typ analiz, mimo Ze nie bedziesz przeprowadza¢ ich oso- biscie. Gdybys jednak chcial zajaé sig tymi technikami nieco dokladniej, rozdzial 17 daje Gi po temu dobre podstawy. Rozdzial 18, Etyka i polityka Wbadaniach spolecznych Ksiaéka predstawia logike i tajniki prowadze- Nia badait spotecanych, zaréwno z sposdb wy- (tetizowany ~ cayli tak, jak gdyby badania ae Prowadzone w idealnych warunkach, jak } ‘ontekscie przeszk6d, z ktérymi musi sobie Tadzié badacz w_ Swiecie realnym. Badacze wt Tozumieé zasady logiczne, lezace u pod- 'W stosowania tych technik, zarazem jednak MUsza wiedzieé, co zrobié, gdy nie ma listy, Preeyiqu mwragienenssy mm 7. kt6rej mozna dokonaé losowania, gdy ludzie nie odsylajq kwestionariuszy itp. Oprécz przeszkéd natury logistycznej, na kt6re natyka sig badacz w Swiecie realnym, ma on do czynienia takze % przeszkodami etyce- nymi i politycznymi. Ze wzgleddw etycznych nie mozna na przyklad prowadzié hada, ktore moga wyrzadzi¢ krzywde badanym. Wieksz0sé Z nas zna przeraizajace przyklady lekcewazenia tej reguly przez nazistowskich lekarzy podczas li wojny swiatowej. Badania spoteczne, mimo Ze rzadko zagrazajg Zyciu badanych, moga wy- wolaé u nich zazenowanie, zmartwienie, zwat- pienie i inne formy dyskomfortu psychicznego. Co wigcej, publiczne ujawnienie wynik6w ich dotyczacych moze narazié respondentow na nieprzyjemnosci. W rozdziale 18 omawiam wie- le Scistych regut etyki badawczej, wypracowa- nych przez badaczy spotecznych. Wyczerpu- jace rozwazania na temat etyki w tym rozdzia- Je sq bardzo istotne, jako #e omawiane zasady dotye74 kazdego zagadnienia przedstawione- go wezesniej — a bedziesz juz wowczas znat doglebnie kazdy temat. Przeszkody polityczne takze maja wptyw na praktyke badai spotecznych. Niejednokrot- nie zdarza sie, #e przeszkody te sq w stanie powstrzymaé badacza. Wyobraz sobie na przykiad, Ze prowadzisz badania na temat ucaciwosci i efektywnosci urzednikéw pat. stwowych w czasie kampanii wyboreze}. Naj- prawdopodobnie} nie uda ci sig swobodnie dzialaé wylacznie na podstawie zasad nauko- wych. Niektorzy kandydaci politycani mogliby odméwié udziatu w badaniach czy wrecz podjaé préby ich zablokowania. Podobnie ba- dania dotyczace drazliwych tematéw, jak wy- chowanie seksualne, homoseksualizm, abor- ja, AIDS sq czesto prowadzone w kontekscie sporu publicznego. Badania ewaluacyjne, majace na celu sprawdzenie skutecznosci ja- kiegos programu, muszq na ogét braé pod uwage osobiste i zawodowe interesy os6b od- powiedziatnych za ten program. Mimo ze takze badania prayrodnicze musza sig liczyé 2 przeszkodami natury politycznej i etycanej, specyfika przedmiotu nauk spolecz- nych sprawia, Ze przeszkody takie wystepuja which czesciej. Uwrazliwienie na etyke i polity- 24° Praegiad holograticany ke w badaniach spotecznych pomoze cj radzié sobie 2 tego typu realnymi czynnikami i, w pry. padku etyki, ustrzec sig przed nieswiadomym tamaniem przyjetych zasad etycznego postepo- wania w twoich praktykach badawczych, Rozdzial 19. Zastosowania badari spolecznych Koficze t¢ ksigzke przypuszczeniem, ze byé moie nie planujesz weale kariery badacza spotecznego, i dobrze. Gdyby kaidy, kto prze- szedl kurs metod badati spotecznych, zamie- zat byé zawodowym badaczem, wigksz0s¢ hi- dzi takich jak ja bytaby bezrobotna. Ksigzka ta moze jednak zainteresowaé réwnied ludzi nie zajmujacych sig zawodowo badaniami spotecznymi. Po pierwsze przez calq resztg zycia bedziesz. czytat i slyszat o ba- daniach spotecznych — zrozumienie ich pod- stawowych zasad stanowi element Cywilizacyj- nej Kamizelki Ratunkowej. Wielokrotnie w tej ksigzce bedziemy sig zastanawiac, jak mozesz, wykorzystaé to, czego sig nauczyles, by staé sie bardzie} efektywnym konsumentem wyni- kéw badat spotecznych. Po drugie znacana czeS¢ tej ksigzki stosuje sig réwniez do obszaréw twojego Zycia nie majacych zwiazku z badaniami_spotecenymi, Jesli nauczysz sig na przyktad budowa¢ kwestio. nariusze, mozesz wykorzysta¢ te Wiedze rownie dobrze przy opracowywaniu innego typu doku- ment6w. Umiejetnosé prowadzenia obserwacji uczestniczace} preyda ci sig w zawodzie dzien- nikarza prasowego, przedsigbiorcy, detektywa czy szpiega (choé ten ostatni przypadek stwarza pewne problemy etyczne). Rozdziat 19 stanowi podsumowanie catej ksiqzki, na wypadek, gdyby kazano ci co¥ o niej powiedzieé na egzaminie (przy okazji: powo- dzenia i nie dzigku!). fo koniec hologramu 4. Reszta ksiazki jest kolejng holograficzna prezentacja badati spo- fecanych, Mam nadzieje, Ze zajrzysz tu od cza- su do czasu, aby utrzymaé wszystkie szczegéty we wlasciwych proporcjach. Przede wszystkim jednak mam nadzieje, ze nauka o badaniach spotecanych bedzie dla ciebie réwnie wielka radoscia jak dla mnie. Czesé Wprowaazenie do badan ao i] Dziatalnos¢ badaweza czlowieka a nauka [2] Paradygmaty, teoria i badania spoteczne 3] Pojecie przyczynowosci w badaniach spotecznych Noaxtajestsonem mary katdonu i powszechnie udywanym. Jednak jego rozumienie bywa bardzo rézno, Dla jednych nauka to matematyka, dla inaych — biale fatuchy i laboratoria. Cagsto rmyli sig jq 2 technika lub utozsamia 2 seminariami uniwersyteckimi ; "Nauka nie jest oczywiscie 2adna z tych rzeczy per se. Trudno jednak precyzyinie wyjasnié, czym jest. Tak naprawde naukowcy nie sq zgodni w kwest joj wiascie} definigj. Dla celOw tej ksia2ki wystarczy, esl spojreymy na nauke jako na metode badaweza ~ sposdb, w jaki poznajemy otaczajacy nas swiat. Nauka ma pewne cechy charakterystyczne, kt6re odrézniaja ja od innych metod poznawania Swiata. Jest przedsiewzigciom éwiadomym, przemysianym i Kierujgcym sig rygoryslycenymi zasadami. Czasem, choé nie zawsze, korzysta 2 anal statystycznych. W tych wstepnych rozdziatach przyirzymy sig tym i pozostalym jaj cechor. Dr Benjamin Spock, stynny autor i pediatra, zaczyna swoje ksiazki od zapewnienia mlodych rodziodw, ze wiedza wigce) 0 opiece nad dziegmi,niz im sie wydaja. Chcialbym wyjS¢ od podobnego stwierdzenia, Szybko uSwiadomisz sobie, 4e znasz jud calkiem dobrze praktykg badaf spotecznych, ite w istocie przez cae zycie prowadzlies takie badania, Z tej perspektywy, celem ksiaZki jest pomoc w doskonaleniu posiadanych przez ciebie umiejetnosci i pokazanie pewnych sztuczek, ktore nie przyszly ci moze wezesniej do glowy. Pierwsza c2e6é ksiaZki Kladzie fundament pod pozostale. Rozwazam w rie), co odSznia nauke od innych form poznawania Swiata: jej podstawowe cechy oraz gkéwne zagadnienia, ktére podejmuje, W rozdziale 1 zaczniemy od oméwienia docieka naturalnych dla kazdego czlowieka, takich, ktére prowadziles przez cate Zycie. W toku rozWazan pokazane beda niekt6re fatszywe topy, jakimi ludzie podazaja probujgc zrozumieé otaczajacy ich Swiat, w podsumowaniu zas ~ zasadnicze cechy badania naukowego pozwalajace ustrzec sie przed popeinianiam tego radzalu bledow. Rozdziat 2 traktue 0 teoriach spolecznych i powiazaniach miedzy teoria a badaniami Prayrzymy sie kiku paradygmatom teoretycznym, ktére ksztltujg nature bada | w ogromnym stopniu okresiaja ich cele oraz interpretacje wynikow. Dazac do uogélnionego rozumienia, naukowey chea odktyé prawidiowosci we wzajemaych relacjach migdzy zmiennymi. Relacje te czgsto praybieraia postaé zaleznoScl przyczynowo- -skutkowych. Rozdzial 3 odnosi sig do zwiazkéw prayczynowych, ich natury i loiki w praypadku badaf spolecznych. Ten teoretyczny rozdzial stanowi te2 podstawe dla rozdzialbw poswigconych technikom analitycanym. Ogéinym celem pierwszej czeSci jest stworzenia ta dla ukazania specyfki planowania i preeprowadzania badan. Po jej przeczytaniu bedziesz przygotowany do rozwazeria niektorych bardzi szczegélowych aspekt6w badaf spolecznych. — i [ Rozdziat 1 Dziatalnos¢ badaweza czlowieka a nauka | | we Wprowadzenie W poszukiwaniu rzeczywistosci Zwykla dziatalnosé badaweza cztowieka Tradycja Autorytet Btedy w badaniach oraz jak ich uniknaé Co rzeczywiscie jest rzeczywiste? Podstawy nauk spotecanych Teoria zamiast filozofii czy wiary Prawidlowosci spoleczne Zbiorowosci zamiast jednostek Jezyk zmiennych Troche dialektyki badan spolecznych Wyjasnianie idiograficzne i nomotetyczne ia indukcyjna i dedukeyjna Dane jakosciowe i ilosciowe Przeglad holograficzny Kaédy z nas prébuje rozumie¢ i przewidywac Zjawiska Swiata spolecznego. Zadaniem nauki ~ a badani spolecznych w szczegdlnosci — jest omijac pulapki, w ktére zazwyczaj wpada czlowiek : w swych dociekaniach. Etyka w badaniach spolecanych Dobrowolne uczestnictwo Nie krzywdzié badanych Glowne zagadnienia | Kluczowe pojecia Pytania i éwiczenia Dodatkowe lektury | Socjologiczna strona w sieci Infotrac College Edition Wprowadzenie Oto ksiazka 0 poznawaniu ~ nie tyle o tym, co wiemy, lecz w jaki sposdb sig tego dowiaduje- my. Zacznijmy od przyirzenia sig temu, co prawdopodobnie wiesz juz teraz, Wiesz, Ze Ziemia jest okragta. Mozliwe, ze wiesz réwnied, iz po ciemnej stronie Ksigzyca jest zimno, a ludzie w Chinach méwig po chiit- sku. Wiesz, 2 witamina C zapobiega przezie- bieniom, a seks bez zabezpieczenia moze pro- wadzié do AIDS. Skad 0 tym wiesz? Jesli nie bytes ostatnio na Ksigzycu po jego ciemnej stronie ani nie pro- wadzileS badaii eksperymentalnych nad zaleta- mi witaminy C, to wiesz o tym, poniewad, ktos ci powiedziat, a ty uwierzyles w to, co ci po- wiedziano. Byé moze o tym, ze w Chinach lu- dzie méwig po chitisku, przeczytates w ,Natio- nal Geographic” i nie podales tego w watpli- woSé, poniewaz wydawato sig sensowne. Moze to mauczyciel fizyki czy astronomii powiedziat ci, Ze po ciemnej stronie Ksigzyca jest zimno, a moze dowiedziates sig 0 tym z ,Newsweeka”. Niektére ze znanych ci rzecay wydaja sig calkiem oczywiste. Gdyby spytal cig ktos, skad wiesz, Ze Ziemia jest okragla, prawdopodobnie rzeklbys: .wszyscy to wiedza”. Mndstwo jest rreczy, ktdre wszyscy wiedza. Naturalnie, kie- dy$ wszyscy ,wiedzieli”, 4e Ziemia jest ptaska. WigkszoSé z tego, co wiemy, jest kwestig umowy i wiary. Niewicle opiera sig na osobis- tym doswiadczeniu i wlasnych odkryciach. Wis- tocie duzq czesé dorastania w kaidym spole- czetistwie zajmuje proces, w trakcie ktérego uczymy sig akceptowaé to, 0 czym wszyscy wok6t ,wiedza”. Jesli nie wie sig tych samych Tzeczy, nie mozna tak naprawde przynalezeé do grupy. Gdybys zamierzal powaznie zakwestio- nowac kulistosé Ziemi, szybko okazaloby sig, ze odrééniasz sig od innych. Mégtbys nawet zostaé umieszczony w szpitalu, gdzie przebywalbys x luctémi kwestionujacymi takie rzeczy. Waine jest, aby zdaé sobie sprawe, Ze wiek- naszej wiedzy zalezy od wiary w to, co nam powiedziano. Pod tym wzgledem jednak wszystko jest z nami w najlepszym porzadku. W ten sposéb po prostu sq zbudowane spote- crefistwa i jest to naprawde uzyteczne, Umowa sz0§ u podstaw wiedzy. Poniewaz nie spos6b wylacznie dzieki wlasnym odkryciom i doswiad. cgenin pozna€ wszystkiego, co wiedzieé nalezy, wiat jest tak ulozony, abySmy mogli po prostu uwierzyéw to, co méwia inni. Pewne reczy wie, my dzigki tradycji, inne ~ dzieki ,ekspertom”, Isinieja jednak ted odmienne metody po- znaweze. W przeciwieristwie do wiedzy po- chodzacej 2 umowy poznawaé mozna rownie, dzieki bezpostedniemu doswiadczeniu ~ po. przez obserwacie. Jesli zanurkujesz w lodowa- tym strumieniu ptynacym w Gérach Skalistych, nikt nie musi ci méwié, ze jest zimny; sam to zauwatasz. Gdy pierwszy raz nadepnales na cient, wiedziales, #e zabolato, zanim ktokol- wiek ci o tym powiedzial. Gdy nasze wlasne doswiadczenie przeczy temu, co wszyscy wiedza, jest catkiem motliwe, #e zrezygnujemy z wlasnego doswiadczenia na rzecz wspomnianej umowy. Zilustrujemy to na praykladzie. Wyobraé sobie, Ze przyszedles na prayjgcie do mojego domu. Jest to spotkanie osdb z wyészych sfer, drinki ijedzenie sq wysmienite. Szczegéinie in- teresujqca wydaje ci sig jedna z przekasek, ktd- Te roznosze na tacy: panierowana, smazona, wyjatkowo ciekawa w smaku. Zjadtes kilka — 54 takie pyszne! Jesz wigce). Chwile potem dys- kretnie przemykasz po pokoju, by znaledé sie wszedzie tam, gdzie zjawiam sig z tymi sma- kolykami na tacy. W koficu nie mozesz sig juz powstrzymaé. 2Co to jest?” — pytasz. ,Skad moge wziaé prze- pis?” A ja dopuszczam cig do tajemnic jadtes panierowane smazone dédzownice' Twoja reakcja jest gwattowna: Zoladek buntuje sig i sitq powstrzymujesz sig od zwymiotowa- nia wszystkiego na dywan w pokoju goscin- nym. Ohyda! Jak mozna podaé takie paskudz- two gosciom! Sens tej historii jest taki, ze oba doznania dotyczace przekaski byly réwnie prawdziwe. Upodobanie, jakie poczatkowo w niej znajdo- wales, plynace z twych bezposrednich wrazeti, z. calq pewnosciq bylo prawdziwe, podobnie jak uczucie obrzydzenia, ktérego doznates do- wiedziawszy sig, Ze jadtes dzdzownice. Jednak powinno byé jasne, Ze odraza, ktéra pocaules, byla w caloSci produktem umowy, jakq zawartes zoroczeniem, a 2godnie z ktora didzownice fie nadaia sig do jedzenia. To umowa, na kt6ra rraystateS po raz pierwszs, gdy rodzice znale#- fi cig na Kupie Smieci, a z ust zwisala ci wijaca sig potowa diczownicy. Kiedy oni rozwierali ci sane i siegali w glab gardta w poszukiwanit: grugie| polowy, Pojaes, Ze dzdzownice nie sa poiywieniem akceptowanym w naszym spoteczetistwie. ; ' Abstrahujac od te] umowy, cdz ztego jest w dadzownicach? Prawdopodobnie zawieraja duio bialka, a mato kalorii. Maja rozmiary jed- nego kesa i daja sig latwo zapakowaé — sq wigc marzeniem dystrybutora. Sq takze przysma- kiem w spoleczefistwach, ktérym obca jest na- za umoWa uznajaca robaki za odraéajqce. Nie- ktérzy ludzie moga nawet uwielbiaé didzow- nice, ale odrzuca ich mysl o smazeniu w panierce. Modna zastanowi€ sig nad nastepujacym py- taniem: ,Czy dzdzownice sq «rzeczywiscie» do- bre, czy tez erzeczywiscie» nie nadaja sig do je- ‘A oto i pytanie ciekawsze: ,Skqd mozna wiedziec, co naprawde jest rzeczywiste?”. Oto ksiqzka, kt6ra dotyczy pytati tego drugiego typu. W pozostatej czeSci tego rozdziaty rozwa- ‘aymy, skad wiemy, co jest rzeczywiste. Zacznie- mny od spojrzenia na badanie jako na naturalna dziatalnosé cztowieka, co$, czym zaimujemy sie Ww naszym zyciuna co dzief. Prayjrzymy sig 2r6dtom wiedzy potocznej i kilku rodzajom ble d6w popetnianych przy takim zwyczajnym bada- niu. Potem zastanowimy sie, czym pod tym wagledem odréinia ie nauka - a szczegdlnie ‘nauki spoteczne, Zastanowiwszy sig nad niekt6- "ymi podstawowymi zasadami badai spolecz- tych, zakoriczymy wstepnym omdéwieniem Probleméw pojawiajacych sie w tych badaniach. W poszukiwaniu rzeczywistosci mogehtitose jest podstepna. Zaczates juz praw- O niche’ Poeirzewae, Ze to, co sig wie” ale shea sprawach, moze nie byé prawda, recy east wiedziet, co reczywiscie jest meg este? Ludzie borykaja sig tym proble- od tysigcy lat, Jedna z odpowiedzi, powstala w wyniku tych zmagaii, jest nauka, ktdra oferuje zblizenie sig zarwno do rzeczywistosci umowy, jak i do raeczywistosci. doswiadczenia. Uczeni dyspo- nuja_ pewnymi kryteriami, Ktére muszq by. spelnione, aby mogli zaakceptowa¢ realnosé tego, czego osobiscie nie doswiadczyli. Ogdinie rzecz biorac, twierdzenie naukowe musi mieé opatcie jednoczesnie w logice i w empirii: musi by€ sensowne i nie moze przeczyé faktyczne| obserwaqji. Dlaczego ziemscy naukowcy uznaja twierdzenie, ze po ciemne| stronie Ksiezyca jest zimno? Po pierwsze, ma ono sens, poniewat ciepto powierzchni Ksi¢zyca pochodzi od pro- mieni stonecznych; ciemna strona Ksigzyca jest ciemna, poniewaz jest ,odwrécona tylem” do Storica. Po drugie, naukowe pomiary wykonane po ciemnej stronie Ksi¢zyca potwierdzajg te lo- gicznie uzasadnione przewidywania, A zatem naukowcy akceptuja rzeczywistosé zjawisk, kté- re nie sq przedmiotem ich osobistego doswiad- czenia — uznajq rzeczywistosé umowy — ale stuzq im do tego odpowiednie kryteria. Jednakze — i tu zblizamy sig do celu tej ksiazki — nauka oferuje nam réwniez seczegsl- ne podejscie do odkrywania rzeczywistosci po- przez osobiste doswiadczenie. innymi stowy, proponuje nam szczegdIne podejscie do dzialalnosci_ badawezej. Epistemologia jest naukq 0 poznaniu; metodologig (jedng z dzie- dzin epistemologii) mozna by nazwaé naukq (© dowiadywaniu sig. Oto ksiqzka, kt6ra roz- patruje i prezentuje metodologi¢ nauk spo- tecanych, czyli to, w jaki spossb badacze spo- leceni dowiaduja sig réznych rzeczy o Zyciu spotecznym czlowieka, Dlaczego potrzebujemy nauk spotecznych, by odkryé rzeczywistosé zycia spotecznego? Aby sig tego dowiedzie¢, rozwazmy najpierw, jak przebiega zwykle, nienaukowe badanie. Zwykla dzialalnos¢ badawcza cztowieka Praktycanie rzecz biorac, wszyscy ludzie, po- dobnie jak inne zwierzeta, wykazuja potrzebe przewidywania swego przysztego. potozenia. Ludzie wydajq sie predysponowani do tego, by podejmujac sig takiego zadania stosowa€ rozt- mowanie przyczynowo-skutkowe i probabilis- tyczne. Po pierwsze, na og6! uznajemy fakt, ze przyszte wydarzenia sq w jaki§ sposdb spowo- dowane czy uwarunkowane przez obecne. Do- wiadujemy sig, Ze zdobycie wyksztalcenia wply- nie na ilosé pienigdzy, ktére kiedys bedziemy zatabiaé, a wyplywanie poza rafe moze dopre wadzié do praykrego spotkania z rekinem, Reki- nom z kolei zapewne wiacomo — niezaleznie od tego, czy wnikliwie przeanalizowaly te kwestig, czy tek nie — Ze jesli beda sawendaé sie wokdt rafy, moze im sie poszczescié i spotkaja nie~ szczesnego plywaka. Po drugie, ludzie, a najwyraéniej i pozo- stale zwierzeta, ucza sig, Ze takie przyczyno- wo-skutkowe modele maja charakter probabi- listycany: skutki pojawiajg sig czesciej, gdy wystapia przyczyny, a rzadziej, gdy tych pray- czyn zabraknie, A zatem studenci ucza sie, 2¢ ich trud zaowocuje lepszymi stopniami w wick- szosci przypadkéw, lecz nie za kazdym razem. Uznajemy, Ze niebezpiecznie jest plywaé poz rafa, choé jednoczesnie nie wierzymy, ze kazda taka wyprawa musi sig skoticzyé fatalnie, Jak zobaczymy w dalszych czesciach ksiq?ki, nauka czyni pojecia przyczynowosci i prawdopodo- bieristwa bardziej jednoznacanymi oraz dostar- cza technik pozwalajacych radzié sobie z nimi w spos6b bardziej rygorystycany, niz. czyni to na co dziet zwykly cztowiek. Wyostrza narze- dzia, ktérymi juz wezesnie} dysponowaligmy, sprawiajac, Ze stajemy sig bardzie} swiadomi, zdyscyplinowani i kategoryczni w swoich bada- niiach, Analizujac zwykla dzialalnosé badaweza czto- wieka, nalezy odréznié preewidywanie od rozu- mienia, Czgsto mozemy przewidywa¢ nie rozu- iejac — niektorzy przewiduja deszcz na podsta- wie bélu w kolanie. | cresto, nawet jezeli nie rozumiemy dlaczego, jestesmy sklonni dzialac na podstawie wykazanych zdolnosci_ przewidy- wania, Milosnik wyscigdw, ktéry zauwaiy, ze w trzecie) gonitwie zawsze wygrywa kori na trze- ciej pozycji, bedzie przypuszczalnie stawial na tego konia nie rozumiejac, dlaczego tak sie dzie- Je, ani nie dbajac o to. Rzeczjasna, wada przewi- dywan nie opartych na tozumieniu stanie sig ocaywista, gdy wygra jeden z pozostatych Koni, a nasz entuzjasta straci tygodniowa wyplate. Niezaleénie od tego, jakie prymitywne po pedy czy instynkty kieruja istotami Iudzkim i innymi zwierzetami, zaspokojenie ich zalea, w ogromnym stopniu od zdolnosci przewidy, wania prayszlych wydarzeni. jednak w praypad, ku ludzi proba przewidywania jest czest, umieszczona w kontekécie wiedzy i rozumie. nia. Gdy moana zrozumieé, dlaczego rine za wiska sq wzajemnie powiazane, dlaczego poja, wiaja sig pewne prawidiowosci, wowczas pre. dykcja staje sie dokladniejsza niz wtedy, gdy sig te prawidlowosci po prostu obserwuje i za pamigtuje. Ludzkie poszukiwania zatem majg nna celu udzielenie odpowiedzi zarswno na py. tanie co”, jak i ,dlaczego”; dazymy do tego celu obserwujac i starajac sig rozumie€, Jak sugerowatem juz w tym rozdziale, na sze proby poznania swiata tylko czesciowo opieraja sig na bezposrednim, osobistym do Swiadczeniu czy badaniach. Inna, znacznie wieksza czeSé, pochodzi z uzgodnione| wie dzy, kt6ra otrzymujemy od innych; sq to wlas nie raeczy, ktére ,wszyscy wiedza”. Ta rzeczy wistosé umowy jednoczesnie pomaga nam i przeszkadza w probach poznania czegoé na wlasna reke. Aby zobaczyé, jak to sie dzieje, ronwaimy dwa istotne Zrédta naszej wiedzy wz drugiej reki” — tradycje i autorytet. Tradycja Kaidy 2 nas dziedzicay jakaS kulture stwo- tzona czesciowo z powszechnie akceptowane) wiedzy 0 tym, jak funkcjonuje swiat. Mozemy nauczyé sig od innych, %¢ uprawa kukurydzy wiosna spotka sig 2 najwigkszym wsparciem 72 strony bogéw, Ze jedzenie zbyt duzej ilosci slodyczy spowoduje psucie sig zebéw, Ze ob- wéd kola to, w przyblizeniu, dwadziescia dwie siédme jego Srednicy, albo 2e masturbacja pro- wadzi do Slepoty. Mozemy na wlasnej skérze sprawdzaé niektére z tych ,prawd”, lecz wigk- s208€ z nich po prostu akceptujemy. Sq to re cay, ktSre ,wszyscy wiedza”. ‘W tym sensie tradycja przynosi ludzkim po- szukiwaniom wyraéne korzySci. Jesli akceptuje- my to, co wszyscy wiedza, w naszym dazenitt do odkrywania prawidlowosei i zrozumienia sxcredzone nam zostaje przytlaczajace zada- or, rozpoczynania wszystkiego od zera. Wie- i ma charakter kumulatywny, a odziedzico~ m bidt informacii i wyjasnien jest trampoling iia dalszego je} Fozwoju. Cagsto mowi sig, ze soimy na barkach olbrzyméw”, czyli poprzed- rich generacii. ednoczesnie tradycja moze byé prze- skodta dla ludzkich poszukiwat. Jes szuka sie pwierego podejscia do czegos, co wszyscy juz roaumieja i CO Zawsze rozumieli, mozna za Gvoje Wysitki zostaé napigtnowanym i _wzna- nym 7a slupca. Jednak blidsze rzeczywistose jest stwierdzenie, Ze wiekszosci z nas rzadko sig zdarza poszukiwaé odmiennego sposobu pojmowania tego, co w powszechnym odezu- ciu jest prawda. Autorytet Pomimo sily tradycji nowa wiedza pojawia sig kaidego dia. Niezaleznie od naszych osobis- tych poszukiwai, korzystamy przez. cate aycie znowych odkry¢ i wyjasnie bedacych dzictem innych ludzi. Czesto akceptacja tych nowych dokonati zalezy od statusu odkrywey. Chetniej uwierzysz. epidemiologowi, ktéry oznajmia na prayklad, ze zwyklym przezigbieniem mozna tarazié sig pray calowaniu, mniej chetnie - wujkowi Piotrowi. Podobnie jak tradycja, autorytet moze jed- Hoczesnie pomagaé i przeszkadzaé w dziatal- *iosci badaweze} czlowieka. Madrze jest zaufac, Seczegélnie w obliczu_kontrowersji, twierdze- iu osoby, kt6ra w danej dziedzinie jest odpo- Wiednio wyszkolona, ma osiagnigcia i jest eks- Pertem., Jednoczesnie jednak uznane autorytety Moga w znacznym stopniu utrudnié badanie, Popelniaiac bledy w daiedzinie nalezacej do ob- “aan ich kompetengji. A przecied. biologowie Pobetniaia bledy w dziedzinie biologii. Poza tym ‘2a biologicana zmienia sig w czasi vig nia sq takie utrudnione, gdy uzaled- ry udestesmy od autorytetu ekspert6w, ki ch “sPowiaclajg sig na tematy nie nalezace do Pecjalizacji. Wezmy przyklad politycznego religiinego przywodcy, ktéry oznajmia, nie Ponujac zadng wiedza medyczna czy bio- chemiczna, ze marihuana moze usmazyé mézg. Przemyst reklamowy umiejetnie posh Buje sig tym naduzywaniem autorytetu, pre- zentujac na przyklad populamych sportowcow “omawiajqcych wartosé odzyweza ptatkow Sni daniowych albo aktoréw filmowych oceniajg- cych samochody. Zaréwno tradycja, jak i autorytet, gdy uzywamy ich zdobywajac wiedze o swiecie, sq jak obosiecany miecz. Ujmujac to prosciej, dajq ham punkt wyjgcia dla wlasnych badaii, lecz moga sprawié, Ze zaczniemy w ztym miejscu, moga tez popchnaé nas w zlym kierunku. Biedy w badaniach oraz jak ich uniknaé Catkiem niezaleznie od potencjalnych zagrozefi awigzanych z tradycja i autorytetem potknigcia i upadki zdarzajq sig nam czesto, gdy zaceyna- my uczy€ sig na wlasng reke. Preyjrzyimy sig kil- ku powszechnym bledom, ktére popelniamy w naszych zwyklych badaniach, oraz sposobom, dzieki kt6rym nauka zabezpiecza sig przed tymi bledami. ‘ Bledhne obsenwacie Nierzadko w swoich obserwacjach popelniamy biedy. Na przyklad, jak by! ubrany tw6j wykla- dowca metodologii pierwszego dnia zajec? Jesli musisz. zgadywaé, wynika to stad, ze wigk- szoS¢ naszych codziennych obserwacji jest po- wierzchowna i pélswiadoma. Dlatego czesto nie zgadzamy sig migdzy soba co do rzeczy- wistego przebiegu zdarzesi. W przeciwietistwie do okazjonalnej dzia- lalnosci badawcze} cztowieka obserwacja na- ukowa jest dzialaniem Swiadomym. Juz samo uczynienie obserwacji zajgciem bardzie} prae- myslanym pomaga ograniczy¢ biedy. Jesti bys zgadywaé, w co byt ubrany tw6j wykladow- ca pierwszego dnia zajgé, prawdopodobnie popelnilbys blad. Gdybys jednak poszedt na te pierwsze zajgcia Swiadomie planujgc obserwa- Gj¢ i zapamigtanie ubrania owego wykladowcy, mialbys duzo wigksze szanse na bezbiednosé. W wielu przypadkach zaréwno proste, jak i skomplikowane zalecenia dotyczace pomiaru pozwalajg ustrzec sig przed bigdnymi obser- wacjami. Co wigcej, dzieki nim stopiet precyzji jest duzo wyészy, ni, pozwalaja na to niczym nie wspomagane ludzkie zmysly. Powiedzmy na przyklad, Ze owego pierwszego dnia zajeé zro- bitbys swojemu wyktadowcy kolorowe zdjecia. Nieuprawnione uogélnianie Gdy obserwujac poszezegélne zjawiska zacho- dzace wok6t nas, poszukujemy w nich prawidto- wosci, czesto zakladamy, Ze kilka podobnych zdarzei_stanowi dowéd istnienia ogélnego wzorca. Oznacza to, ze pozwalamy sobie na nic- uprawnione uogélnianie na podstawie ograni- czonych obserwacji. (Przypomnijmy naszego catkiem juz splukanego milosnika wyScigow konnych).. Sklonnosé do nieuprawnionych generaliza- Gjijest prawdopodobnie wigksza przy pracy pod duza presia, kiedy wymaga sig od nas ogélnych wnioskow. Lecz pojawia sig rwnied weedy, gdy nie ma takiej presji. W kazdym przypadku nie- uprawnione uogélnianie moze nadawaé bada- niom niewlasciwy kierunek lub je hamowaé. ‘Wyobrad sobie, Ze jestes reporterem, ktory pisze o demonstracji w obronie praw zwierzat. Polecono ci dostarczyé artykul juz po dwéch godzinach, a musisz. dowiedzieé sig, dlaczego ludzie biorg udziat w protescie. Spieszysz na migjsce wydarzeti, zaczynasz, rozmawiaé, py- tasz demonstrant6w o ich motywy, Jesli pierw- szych tuzech, 2 ktérymi rozmawiasz, poda ci wiasciwie te sama przyezyne, mozesz Najzwy- czajniej zalozyé, 2e pozostale 3000 przybyto tu Z tego samego powodu. Niestety, gdy artykut sig ukazuje, tw6j wydawca otrzymuje mndstwo listéw od uczestnikéw demonstracji, ktérzy brali w niej udzial z zupetnie innych powodéw. Naukowcy zabezpieczaja sig przed ryzy- kiem nieuprawnionej generalizacji z odpowied- nim wyprzedzeniem, zobowiauijac sig do zba- dania odpowiednio dude} i reprezentatywnej préby. Innym sposobem jest replikacja, czyli powtarzanie badari. W gruncie rzeczy replika- Gja study sprawdzeniu, czy kazde kolejne bada- nie da te same wyniki. Potem, w ramach dal- szego testowania, badanie moze zostaé powts- zone w nieco zinienionych warunkach. Wybioraza obserwacia Jednym z niebezpieczetistw nieuprawnionych uogdlnien jest to, 2 moga prowadzié one dq wybidrcze] obserwagji. Gdy tylko dojdziemy dy wniosku, 2 istnieje okreglona prawidtowose, oraz gdy opracujemy ogélne wyjasnienie jg; przyczyn, bedziemy sktonni koncentrowaé sig ww praysztosci na tych wydarzeniach i sytuacjach, ktdre pasuja do naszego wzorca, a ignorowae te, ktére nie pasuja. Uprzedzenia rasowe i etnicane trwalosé swa zawdzigczaja W znaczne; mierze wybidrczej obserwacji. ° Caasami plan badaii bedzie z gory okresta, liczbe i rodzaj obserwacji, jakie maja byé pre prowadzone, aby daly podstawe do sformy towania wnioskow. Cheac dowiedzieé sig, czy kobiety w wiekszym stopniu niz mezczyZni sq gotowe popieraé wolny wybér w sprawie abor gi, trzeba by zadeKlarowaé okreslong liczbe ob. serwacii dotyczacych tego zagadnienia w danym planie badawezym. Mozna wyselekcjonowaé tysigc starannie dobranych oséb, z ktdrymi przeprowadzone zostang wywiady na ten temat. Aibo, gdy chodzi o bezpostednia obserwacje ja- kiegos wydarzenia, na przyktad demonstracji ob- roficéw praw zwierzat, badacze spoteczni zadja sobie dadatkowy trud znalezienia ,nietypowych przypadkw" ~ takich, ktore nie pasujg do ogdh nego wzorca. Wnioskowanie, ze jakis mtodzie niec zostat przestepca gléwnie z powodu brakt pozytywnych modeli 161 os6b dorostych, zwract uwage na znaczenie, jakie maja modele rél spolecanych dla ksztaltowania moralnie whaéci wych zachowari mlodziezy. Niglogiczne rozumowanie W iyciu codziennym istnieja jeszcze inne spo- soby radzenia sobie z obserwacjami, kt6re prze- 2a naszemu pojmowaniu tego, jak sig rzeczy maja. Z. pewnoscia jednym z najbardzie) god: nych uwagi wytwordw ludzkiego umystu jest awyjatek, kt6ry potwierdza regute”. Mysl ta nie ma najmniejszego sensu. Wyjatek moze pozwo- Ji nam zwrdcié uwage na jakas regule czy na to, co wydaje sig regula, lecz w zadnym systemic logiki nie moze on potwierdzié reguly, ktérej za przecza. A jednak czesto korzystamy z tego siete powiedzonka, sdy cheemy zm Fzecrnosci Zadajac prosty nielogicany cios. spt, co statystycy nazywaja bledem hazardzis- jest kolejnym praykladem nielogicznego ro- oy wania W yciu codziennym. Czgsto zakta- am ze przediuzajaca sie dobra lub zta passa capowiada swoje przeciwieistwo, Wieczér po- jarowych porazek moze sklonié do mysi, ze od rayieskie) Karty dzieli nas juz tylko kilka chwil powodu tego blednego przekonania wielu po- ergstw pozostawalo przy stole zdecydowa- nie 20 dlugo. Bywa tez odwrotnie, przedtuza- jacy sig okres dobre} pogody martwi nas, gdyz tadzimy, Ze w trakcie weekendowego piknilku a pewno juz bedzie padad. Choé kazdemu z nas czasem 2darza sig wstydzajaco_nielogiczne rozumowanie, na- ukowey staraja sig uniknaé tej putapki, stosujac systemy logiczne w spos6b Swiadomy i jedno- macany. Logike nauki rozwazymy doktadnie] w rozdziale 2. Na razie wystarczy stwierdzié, ie logiczne rozumowanie jest dla naukowca awiadomym dziataniem, a stala aktywnosé in- nych uczonych zmusza do uczciwosci. ‘A zatem nauka stara sig chronié swe bada- nia przed pulapkami zwykle} dziatalnosci ba- daweze). Doktadna obserwacja i rozumienie reeczywistoSci nie sq sprawa oczywista ani try- wialng. Sq to w istocie problemy bardziej skomplikowane, niz, dotad sugerowatem. Co reeczywiscie jest rzeczywiste? Filozofowie, by opisaé sposdb, w jaki wieksz0sé 2 nas finkcjonuje na co dzieri, uzywaja czasami okteslenia ,naiwny realizm”. Gdy zasiadasz przy Stole do pisania, prawdopodobnie nie spedzasz, ae Czasu Zastanawiajac sie, czy st6t naprawde ing Se # atoméw, kidre to 7 kolei sq na og6t nig Pzestrzenig. Gay wehodzisz na ulicg iwi ee, Pedzacy na ciebie autobus, nie jest to naj- imi gy moment, by zastanawia€ sig nad metoda- ising tzania, czy autobus ten naprawde toca Wszyscy zyjemy w przekonaniu 0 oczy- ‘Ayn, '€86, co realnie istnieje — poglad ten za- aj Pozwala nam radzié sobie na co dzieti. ~ Nie chee, by ta ksiqzka ostabita czyjag zdol- Tadzenia sobie 2 codziennym zyciem. Mam jednak nadziejg, ze powyésze argumenty wykazaly, iz natura ,rzeczywistosci” jest praw- dopodobnie bardziej zlozona, niz jestesmy sktonni zaktadaé w naszym codziennym funk- cjonowaniu. Oto trzy ujgcia natury rzeczywis- toéci, ktére zapewnig filozoficzne tlo i po- przedzq dalsze rozwazania o nauce. $4 one czasem nazywane premodernistycznym, moder- nistycanym i postmodernistycznym ujeciem rze- ezywistosci (W. Anderson 1990). Ujecie premoderistycene Ten poglad na rzecaywistosé byl przewodni- kiem ludzkosci w prawie catej je) histori. Nasi najdawniejsi przodkowie przyjmowali, ze widza rzeczy takimi, jakimi one w rzeczywis- toéci sa. Wlasciwie zatozenie to byto tak fun- damentalne, Ze nie uwazano go nawet za zalo- zenie. Zadna jaskiniowa mama nie méwita do swego jaskiniowego dziecka: ,Nasze plemig wychodzi z zalozenia, ze w Starym Pokreco- nym Drzewie przebywaja zte duchy”. Przeciw- nie, méwila: ,TRZYMAJ SIE Z DALA OD TEGO DRZEWA, BO INACZE] ZAMIENISZ SIE W RO- PUCH Ludzie w toku ewolucji stawali sie Swiado- mi swej réznorodnosci i zaczgli dostrzegac, ze inni nie zawsze podzielaja ich poglady. Moze odkryli, ze czlonkowie innego plemienia nie uwierzyli w historie o zlym drzewie; wlasciwie to drugie plemig myslato, ze duchy w drzewie sq Swiete i pozyteczne. Odkrycie tej réznicy doprowadzito cztonkéw pierwszego plemienia do woiosku, Ze: ,niektére plemiona, keérych nazw nie podamy, sq bardzo glupie”. Dla nich bowiem drzewo weiaé byto zle i oczekiwali, niektérzy pomyleticy wkrétce przeniosa sig do Ropuszego Miasta. Ujecie modernistyczne Ujecie nazywane przez. filozofSw modernistycz- nym wanaje taka ré¢norodnosé za uprawniona; jest to filozoficzna wersja powiedzenia ,co kraj, to obyczaj”. Osoba myslaca w duchu mo- demistycznym rzektaby: ,Uznaje duchy z tego drzewa za zte, ale wiem, ze inni uznaja je za dobre. Nikt z nas sig nie myli ani nikt nie ma racji. W drzewie po prostu sq duchy. Nie sq ani dobre, ani zie, a tylko rézni ludzie maja o nich rééne wyobragenie”. Wielu z nas tatwo jest zaakceptowaé ten modernistyczny poglad. Niektorzy moga uznaé mlecz za pigkny kwiat, podczas gdy inni widza wim tylko denerwujace zielsko. Dla ossb wy- znajacych poglad premodernistyczny mlecz musiat byé jednym albo drugim. Jesli myslisz, ze to chwast, to rzeczywiscie jest to chwast, choé mogesz przyznaé, 2e niektérzy ludzie maja wypaczone pojecie pigkna. W ujeciu mo- dernistycznym mlecz to po prostu mlecz. To roslina z 26itymi platkami i zielonymi lisémi Pojgcia piekny kwiat” i ,denerwujace zielsko” to subiektywne punkty widzenia narzucane tej roslinie przez réinych ludzi. Zaden z nich nie jest wlasnosciq samej rosliny. Podobnie ,do- bry" i ,zly" byly pojgciami narzucanymi du- chom w drzewie, Uecie postmodernistyczne Filozofowie coraz czeSciej méwia 0 postmoder- nistycenym ujmowaniu rzeczywistosci. Zgodnie znim duchy nie istniejg. Ani mlecz. ,Rzeczywis- te” sq tylko wyobrazenia, ktére uzyskujemy dzigki naszym punktom widzenia. Innymi stowy, nic nie istnieje tam, na zewnatrz, wszystko jest tu, w srodku. Jak Gertruda Stein powiedziata © mieécie Oakland: ,Nie ma tam zadnego tam”. Niezaleznie od tego, jak dziwaczne moze sig na pierwszy raut oka wydawaé ujecie post- Rysunek 1.1 Ksiagka { A 8 © b. modernistyczne, to jest ono w pewien paradok, salny sposdb nieuniknione. Zastanow sig prze, chwile nad ksiaaka, ktéra czytasz; w szczegg), nosci 2wrdé uwage, jak ona wyglada. Skoro czy, tasz te stowa, ksiqzka prawdopodobnie wyglad, jak rysunek 1.14, Ale czy rysunek 1.1 dobrze przedstawiy jak twoja ksigzka ,rzeczywiscie” wygladay ‘A moie jedynie oddaje to, jak ksiazka wyglad, z twojej obecnej perspektywy. Z pewnos ilustracje 1.1B, C oraz D przedstawiaja ja row. niez trafnie, A przeciez te spojrzenia na ksig. ake tak sig rézniq migdzy soba. Ktére z nich jest ,tzeczywistoscia"? Jak pokazuje ten przyktad, nie ma odpowie. dzi na pytanie: ,jak ta ksigzka wyglada w rze. czywistosci?”. Wszystko, co mozemy tu zapra. ponowaé, to rézne wersje wygladu ksiaZki, wi. dzianej z réanych perspektyw. A zatem, zgodnie Z ujgciem postmodernistycznym, nie istnieje nksiadka” jako taka, a jedynie rézne jej wizerun- ki uchwycone z réinych stron. Wszystkie te wi- zerunki sq tak samo ,prawdziwe”. Zastosujemy teraz te logike do. sytuadi spotecanej. Wyobrazmy sobie spér migdzy me- zem a Zona. Gdy Zona spoglada na klécacego sig meza, widzi to, co praedstawia rysunek 1.2 Zastanéw sig przez chwile, co bys cau! i myslal bedac kobietg z tego rysunku. Jak wyjasnitbys péiniej, co zaszlo, swojej najlepszej przyje cidtce? Jaki spos6b rozwiazania konfliktu wyde- walby ci sie odpowiedni, gdybys byl tq kobieta? Oczywiécie, jak pokazuje rysunek 1.3, 2: pelnie ing sprawa jest, co widzi maz tej pani Wyobraé sobie przez chwile, ze przezywasz t¢ sytuacje bedgc na jego miejscu. Co by$ czul io czym myélat? Jak opowiedzialbys o tym zde rzeniu swemu najlepszemu przyjacielowi? Jakie rozwigzania wydawalyby ci sig stosowne, by rozwigzaé konflikt? Rozwazmy teraz trzeci punkt widzenia. Przypusémy, Ze jestes obserwatorem iz ze wnatrz przygladasz sig tej interakcji miedzy mezem a Zona, Jak by to teraz wygladato? Nie stety, nielatwo jest przedstawi¢ ten trzeci punkt widzenia, nie wiedzac nic 0 osobistych ucz" iach, przekonaniach, wezesniejszych doswiad- czeniach itd., ktére wnidslby do danej sytuadi »zewnetrzny” obserwator. (Choé nazywam ci¢ 12 pont widzria Zory obserwatorem ,.zewnetrznym", obserwujesz oczywiscie 2 wewnatrz twego wlasnego umystu). Biorac najbardziej skrainy przyktad, gdy- bys byl zdeklarowanym meskim szowinista, wi- dzialbys prawdopodobnie te walke w spos6b bardzo podobny do tego, jak widziat ja maz. Z kolei jeslibys zgadzat sie z pogladem, ze medczyéni sq na ogét glupimi bumelantami, uj- rzalbys te sprawe tak, jak Zona widziata jq na wezesniejszym obrazku, Wyobraz sobie jednak, ze zamiast tego wi- dzisz dwoje zdenerwowanych ludzi bezmysl- nie sig ze soba klécacych. Czy uznatbys ich za nieodpowiedzialnych gtupkow, w takim sa- mym stopniu odpowiedzialnych za zaistnialy konflikt? A moze ujrzalbys w nich dwoje ludzi, Ktorzy znalaziszy sie w trudnej dla cztowieka syluagi, probujq robié, co moga, by jej zara- zi? Wyobrad sobie, 2e odczuwasz wspélczu- Ge w stosunku do kazdego z nich i ze dostrze- Basz, jak bardzo oboje staraja si¢ potozyé kres, Wrogosci, cho¢ ze wzgledu na wage problemu nadal sig kioca. Zauwazmy, jak tych kilka ujeé rézni sie od Siebie. Ktore z nich ,prawdziwie” oddaje to, co 2icje sig migdzy mezem a Zona? Sek w tym, walostrzec, ze osobisty punkt widzenia, ktsry nag Jako obserwator, ponownie zabarwi Ze postrzeganie zdarzenia, Uigcie postmodernistyczne dobrze oddaje Sadniczy dylemat naukowcéw. Cho¢ ich zada- as nie polega na obserwowaniu i rozumiel tego, co sig ,rzeczywiscie” dzieje, to przeciez sa wszyscy ludémi i jako tacy wnosza do bada- nia swe osobiste przekonania, kt6re zabarwiaja, obserwowane i wyjasniane zdarzenia, Osta- tecznie nie istnieje zaden sposdb, w jaki ludzie mogliby catkowicie wykroczyé poza swoje czlowieczenistwo, aby ujrzeé i zrozumie€ swiat takim, jakim on ,rzeczywiscie” jest ~ tan. nie- zaleznie od wszystkich ludzkich perspektyw. 0 ile moderistyczne ujecie uznaje_nie- uchronnos€ ludzkiej subiektywnosci, spojtzenie postmodernistyczne sugeruje, ze przede wszyst- kim nie ma tak naprawde Zadnej ,obiektywne|” rzeczywistosci, ktéra mozna by obserwowaé. Istnieje tylko kilka naszych subiektywnych per- spektyw. Motesz chcieé zastanowié sig przez chwi- le samodzielnie nad tymi trzema ujeciami rze- czywistosci. Powrécimy do nich w rozdziale 2, kiedy skoncentrujemy sig na bardziej konkret- nych naukowych paradygmatach. W koricu doj- dziemy do dwéch wnioskéw. Po pierwsze, ustalone procedury naukowe pozwalajq nam czasami skutecznie radzi¢ sobie z powyzszym dylematem — tzn. mozemy badaé ludzkie za- chowania i pomagaé ludziom rozwiazywaé problemy, jednoczesnie nie bedac w stanie uj- rzeé bezposrednio ,rzeczywistosci”. Po drugie, réine stanowiska filozoficzne dajq liczne moiliwosci ustrukturyzowania naszych badati ysunek 1.3 Punkt widzenia meza vy Muguera 1, UcieMaNUS’ YaUaMice CZOWIEKE & NAUKA Przejdémy teraz od ogéInych idei filozoficz- nych do podstaw réénych szczegslowych spo- sobSw wyjasniania w naukach spolecanych. Rozwazenie tych fundamentéw badafi spotecz- nych przygotuje nas do poznania poszczegél- nych technik badawezych, Podstawy nauk spotecznych Nauka bywa czasem charakteryzowana jako lo- giczno-empiryczna. Ten niezgrabny termin nie- sie ze soba istotny przekaz, Jak zauwaiylismy ‘wezesniej, dwa filary nauki to logika i obserwa- ja. Znaczy to, Ze naukowe rozumienie Swiata musi jednoczesnie byé sensowne i zgodne z ob- serwada. Oba te elementy majq zasadnicze zna- czenie dla nauki i odnosza sie do trzech glow- nych aspektéw dziatalnosci nauk spotecznych: teorii, gromadzenia danych i ich analizy. Upraszczajac nieco te kwestie, mozna po- wiedzieé, Ze teoria naukowa zajmuje sig logika, podczas gdy gromadzenie danych — obserwacja jako aspektem nauki. W trakcie analizy danych poszukuje sig prawidtowosci w obserwacjach, a tam gdzie to stosowne, pordwnuje sig to, co zaobserwowane, z tym, co logicanie daje sig przewidzieé. Choé ksiazka ta przede wszystkim dotyczy gromadzenia danych i ich analizy — tan. tego, jak przeprowadzaé badania spoleczne — pozostale fragmenty 1 czeéci poswigcone sq te- oretycznemu kontekstowi badai. Czgéci 2 i 3 skupiaja sig na gromadzeniu danych, a w czes- ci 4 proponuije sig wstep do analizy danych. U podstaw pojeé przedstawionych w tej ksiazce lezq pewne fundamentalne idee, ktére odrézniaja nauki spoteczne — teorig, groma- dzenie danych i ich anatize — od innych ujgé zjawisk spotecznych. Zastanowmy sig nad tymi ideami. Teoria zamiast filozofii czy wiary Teoria spoteczna zajmuje sig w dzisiejszych czasach tym, co jest, a nie tym, co byé powin- no, cho€ przez wiele setek lat nie rozrézniano tych dwéch orientagji. Filozofowie spoteczni ia swoboda taczyli swoje obserwacje do, tyczace tego, co Wok6! nich sig dziato, ze swo, imi spekulacjami dotyczacymi przyczyn wyda rzeit i swoimi pomystami dotyczacymi tego, ja, wiat powinien wygladac. Chociaé wspétezes, badacze spoleczni moga od czasu do czasu czy, ni¢ to samo, jednak jako naukowcy skupiaja sie nna tym, co faktycznie sig dzieje i dlaczego, Oznacza to, Ze teoria naukowa — a Sszerzg), takze sama nauka ~ nie moze rozstrzygaé spp, row o wartosci, Nauka nie moze okreslig, czy ka pitalizm jest lepszy, czy gorszy od socjalizmy, Moze natomiast okreslig, jak oba te systemy funkcjonuja w kategoriach pewnego zestawy uzgodnionych kryteriéw. Na przyklad mozemy naukowo okrestié, czy kapitalizm, czy socjalizm bardzie} sprayja ludzkiej_godnosci i wolnose| tylko wtedy, gdy wezesniej uzgodnimy jakies mierzaine definicie wolnosci i godnosci. Nasze wnioski beda zatem ograniczone do znaczef okreslonych w naszych defini¢jach. Poza nimi nie beda mialy zadnego ogélnego znaczenia, Podobnie, jesli 2godzimy sig na to, ix wskaznik samobdjstw lub, powiedzmy, datki na cele dobroczynne sq dobrymi mierikami je kosci religii, wéwcezas bedziemy mogli nauke wo okreslig, czy buddyzm, czy chrzescijatistwo Jest lepsza religia. | ponownie nasze wniosti beda nierozerwalnie zwiqzane z wybranyni przez nas kryteriami. W praktyce ludzie rzadko uzgadniaja precyzyine kryteria pray rozwiazy waniu probleméw dotyczacych wartosci, a 2 tem nauka rzadko prydaje sig przy rozstr2yge niu takich debat. Whasciwie pytania tego typu sq do tes? stopnia sprawa opinii i wiary, 2 badania ne ukowe czesto postrzegane sq jako zagrozeni¢ dla tego, co ,juz wiadomo". Rozwazymy ten problem batdziej sac gétowo w rozdziale 12, gdy bedziemy sig pra gladaé badaniom ewaluacyjnym. Jak zobacz¥ my, badacze w coraz wigkszym stopniu zajmul sie analizowaniem programow spolecznych oF zwierciedlajacych perspektywy ideologiczn® takich jak wyréwnywanie szans grup dyskrym nowanych czy reforma paristwa opiekuriczes® Jeden 2 najwiekszych probleméw, z jakimi si stykaja, to uzgodnienie kryteridw sukcesu C2 porazki danego programu. Kryteria takie mai4 ednak zasadnicze znaczenie, jezeli badania spolecane maja nam powiedzieé cokolwiek praydatnego W kwestiach dotyczacych wartos Fi, Analogicanie, stoper nie moze powiedzieé nam, cay jeden sprinter jest lepszy od drugie- lp, jezeli wezesniej nie uméwimy sig, Ze pred- coat jest kryterium rozstraygajacym. Nauki spolecane moga nam zatem poméc dowiedzie€ sig jedynie, co istnieje i dlaczego. Mozemy je wykorzystaé, by okreslié, jak po- winno byé, tylko jesliludzie wspéinie uzgodnia pewne kryteria pozwalajace zdecydowag, kt6- re wyniki s@ lepsze od innych — 2goda taka po- jawia sig rzadko. Jak wskazalem wezeSniej, nawet poznanie tego ,co i dlaczego” nie jest zadaniem tatwym. Przejdémy teraz do kilku zasadniczych idei, ktore le’a u podstaw wysitkéw podejmowa- nych przez. nauki spoteczne, majacych na celu opis i zrozumienie rzeczywistosci spolecane}.. Prawidtowosci spoteczne Badania spolecane zmierzaja w duiej czeéci do odkrywania prawidlowosci w ayciu spolecz- nym. Choé znalezienie prawidlowosci jest dazeniem kazdej nauki, cel ten niekiedy stano- wi przeszkode dla Indzi, kt6rzy po raz pierw- suy stykajg sig 2 naukami spolecznymi. Oczywiscie na pierwszy rut oka wydaje sig, Ze zjawiska badane przez nauki prayrodni- (ze w wiekszym stopniu podlegaja prawom niz Zjawiska spoteczne. Cie#ki przedmiot spada na Zlemig zawsze, gdy go upuscimy, ale czlowiek Inoze w jednych wyborach zaglosowaé na ja- ae Kandydata, a w nastepnych przeciwko wore sumemu kandydatowi, Podobnie léd za jem, abl sie: Bdy go wystarczajaco podgrze Semana init ludaie zazwyezaj uczcii cz Spoon Pomimo tych prayktadow zjawiska Keirg Ww kazaja duty stopien regularnosc, Jagr oat odkryeé za pomocg badania i wy" ‘4 pomoca teotii . Bade od tego, ze ogromna ilosé for- caace ag W spoleczestwie Lworzy zn ropa esi. Na prayklad zasady ruchu 0 proms, SKaniaia ogromng wieksz0s¢ ludzi ‘adzenia samochodéw po prawej, a nie Poustawy NAUK Sporecényen we Po lewej stronie drogi. Wymég_rejestracji gtosujacych prowadzi do powstania przewidy- walnych wzoredw, wedlug ktérych pewne gru- Py ludzi biora udzial w wyborach powszech- nych. Prawo pracy wprowadza wysoki stopieti uniformizacji, okreslajgc minimalny wiek pra- cownika oraz jego minimalng place. Takie zale- cenia formalne reguluja zachowania spotecane. Obok zaleceri formalnych mozna obserwo- wa inne normy spotecane, ktdre tworza kolej- ne prawidfowosci W grupie zarejestrowanych glosujacych republikanie sq w wiekszym stop- niu sklonni glosowaé na republikanéw niz. na demokratw. Profesorowie uniwersytetu za- zwyczaj zarabiaja wiecej niz, robotnicy niewy- kwalifikowani, Mezczyéni zazwyczaj zarabiaja wiece| niz kobiety. W odniesieniu do takich prawidlowoSci spo- tecanych stawiane sq czasem trzy zarzuty. Po pierwsze, niekt6re z nich moga sie wydawa¢ try- wialne. Na przyklad wszyscy wiedza, ze republi- kanie glosuja na republikanéw, Po drugie, mozna podaé prayklady, kt6re przecza danej ,prawidlo- wosci”, a wigc nie ma ona absolutnego cha- rakteru. | po trzecie, mogna argumentowaé, ze ww przeciwieristwie do cigzkich przedmiotéw, kt6- re, upuszczone, nie moga zadecydowaé, ze nie upadna, ludzie, ktérych dana prawidlowos¢ doty- 2y, jeSi zechca, sa w stanie wszystko popsu. Zajmijmy sig teraz kazdym z tych zarzutow z osobna, Zarzut trywialnosci Podczas It wojny swiatowej Samuel Stoutfer, je- den z najwigkszych badaczy spolecanych, zor- ganizowal w Armii Stanéw Zjednoczonych ze- spot badawezy, ktérego prace mialy na celu wesprzeé wojenny trud (Stouffer i in. 1949- 1950). Wiele z przeprowadzonych analiz. do- tyczyto nastrojdw panujacych wsréd Zolnierzy. Stouffer i jego wspétpracownicy odkryli istnie- nie rozbudowanej ,wiedzy potocznej" do- tyczace} podstaw Zoinierskiego morale. Duza czg8é ich badaf poswigcona byla testowaniu tych ,oczywistych” prawd. Na przyklad juz dawno ludzie zorientowali sig, %e mozliwosé awansu wptywa na Zolnier- skiego ducha. Nastroje poprawiajq sie, gdy zolnierze awansuja i gdy system awansowania wydaje sig sprawiedliwy. Co wigcej, logiczne jest, ze ludzie, ktérzy awansowali, beda sktonni mySle¢, Ze system jest sprawiedliwy, ci zaé, ktérych pominigto, bedg raczej mysleé, ze sprawiedliwy nie jest. Rozwijajgc ten tok rozu- mowania, wydaje sig rozsadne, ze zolnierze w jednostkach, w ktérych awansuje sie wol- niej, beda sktonni sadzié, Ze system jest nie- sprawiedliwy, a ci z jednostek, w ktérych awans przychodzi szybko, uznajq system za sprawiedliwy. Ale czy wlasnie w ten sposdb myéleli o tym Zotnierze? Stouffer i jego wspélpracownicy skupili sig na dwéch jednostkach: na Zandarmerii Wojsko- we) (ZW), w ktére} w pordwnaniu z cata armig awansowano najwolniej, oraz na Wojskowym Korpusie Powietrznym (poprzedniku Sil Po- ‘wietrznych USA), gdzie awansowano najszybciej. Bylo jasne, Ze Zolnierze z ZW powinni twierdzic, ze system awans6w byl niesprawiedliwy, a ci Z-wojsk powietrznych, Ze sprawiedliwy. Badania -wykazaly jednak rzecz. catkiem przeciwna. ‘Zwréemy uwage na dylemat, przed jakim stoi badacz w podobnej sytuacji. Z jednej stro- ny, obserwacje wydaja sig bezsensowne. Z dru- giej strony, wyjasnienie, ktére ma oczywisty sens, nie zostalo poparte faktami. Osoba nie tak wybitna jak Stouffer odtozytaby problem na bok ,do dalszego zba- dania”. On jednak szukat wyjasnienia dla swo- ich obserwacji i w koficu je znalazt. Robert Merton i kilku innych socjologéw z Columbia University zaczglo mysleé i pisaé 0 czyms, co nazywali teorig grup odniesienia. Teoria ta méwi, Ze ludzie w mniejszym stopniu oceniaja sw6j los odnoszac sig do obiektywnych warunkéw, @ W wigkszym — poprzez poréwnywanie sig z ludémi wok6t siebie ~ ze swoja grupa odnie- sienia, Na przyktad gdybys mieszkat wérdéd ubogich, pensja w wysokosci 50 000 USD rocz- nie sprawitaby, Ze czutbys si¢ jak milioner, Lec z ta sama pensjq 50 000 USD, ayjac wStéd lu- dzi, kt6rzy zarabiaja 500 000 USD rocznie, cautby$ sig jak biedak. Stouffer zastosowal ten tok rozumowania do badanych Zotnierzy. Nawet jesli jakis Zotnierz ZW preez dtugi czas nie dostawat awansu, byto malo prawdopodobne, by znat kogos, kto mnie) na awans zastugujac, dostal go wezeéniej. Nik, nie dostawat awansu w ZW. Gdyby zas nalezal dq Korpusu Powietrznego — nawet jeZeli dostal kil kakrotnie awans w krétkich odstepach czasu byiby prawdopodobnie w stanie wskaza¢ kogos, kto, bedac mniej zastuzonym, awansowal jesz, cze szybciej. Grupa odniesienia dla Zoinierza ZN byli inni Zotnierze z ZW, a zolnierze z Kor. pusu Powietrznego porownywali sie 2 kolegamj z tegoz korpusu. Wreszcie wige Stouffer zro. zumial stosunek Zolnierzy do systemu awans6w, a wyjasnienie (1) mialo sens oraz (2) zgadzalo sig z faktami. Historia ta pokazuje, Ze dokumentowanie tego, co oczywiste, jest cenng funkcja kazde| nauki, zaréwno przyrodniczej, jak i spoleczne), Karol Darwin ukul termin ,eksperyment glupca”, by opisaé wiekszosé swych wlasnych badafi ~ badaii, w ktérych sprawdzal to, © czym wszyscy inni juz dawno wiedzieli’ Darwin rozumial, Ze zdecydowanie zbyt czesto oczywistosci okazuja sig nieprawdziwe. A za tem pozorma trywialnosé nie jest uprawnio- nym zarzutem przeciwko jakiemukolwiek na- ukowemu przedsiewzieciu. Auwyjath? Zaraut, 2e od kazdej prawidtowosci spoteczne} zawsze istnieja wyjatki, nie oznacza, ze sama ta prawidlowosé nie istnieje albo ze jest bez za czenia. Jakas konkretna kobieta moze z powo- dzeniem zarabiaé wigce| pienigdzy niz wiek- s708€ mezczyn, lecz bedzie to mate pocieszenie dla tej wigkszoSci kobiet, ktdre zarabiajq mnie). Regula weigé dziata. Innymi slowy, spotecane prawa to modele probabilistyczne, ktére nie staja sig mnie] rzeczywiste tylko dlatego, Ze je kies przypadki nie pasuja do ogélnego wzorca. Uwaga ta stosuje sig zaréwno do nauk przy- rodniczych, jak i spotecanych. Fizyka kwantowa, na przyktad, jest nauka 0 prawdopodobiet stwach. W genetyce zaslubiny osoby o oczach niebieskich z osoba o oczach brazowych dadza prawdopodobnie efekt w postaci potomstwa z brazowymi oczami. Narodziny dziecka z nie bieskimi oczami nie uniewafniaja zaobserwo- wane} prawidtowosci, poniewaz genetycy twier™ za jedynie, 4e potomstwo o brazowych oczac _ st bardziej prawdopodobne oraz ze pojawi sie ies’ w okreslonym procencie wszystkich takich oe sadkow. Podobnie badacze spoleczni prze- oe opierajac si¢ na prawdopodobieristwie, ve generainie rzecz biorac kobiety beda raczej meabiac mnie) od Mezczyzn. Gdy reguta taka rab ud zadbserwowana, bala spoke ry maja podstawy, by pytaé, dlaczego ona ist- nieje- Wpotyw ludzi Wreszcie zarzut, Ze zaobserwowane prawidlo- wosci spoleczne moga byé zakiécone dzieki fwiadome} woli aktoréw, nie jest powaznym ‘wyazwaniem dla nauk spolecznych, choé nie ma dla niego odpowiednika w naukach przyrodni- caych. (Preypuszczalnie obiekty fizyczne nie moga pogwatcié praw fizyki, natomiast probabi- listyczna natura fizyki kwantowej pozwolita pewnym obserwatorom postulowa¢, Ze elektro- ny maja wolng wole). Nie ma watpliwosci, ze prawicowy religijny fanatyk méglby péjsé na wy- bory i zaglosowaé na lewicowego afroamery- kariskiego agnostyka, jesli zechcialby zmartwi¢ badaczy nauk politycanych zajmujacych sig tymi wyborami. Wszyscy gtosujacy mogliby nagle praeraucié swe glosy na strong dotad przegry- ‘Wajacq tylko po to, by sliustrowa¢ osoby prze- Prowadzajace sandaze. Podabnie pracownicy mogliby péjsé do pracy wezesniej lub w ogéle zostaé w domu i tym samym zapobiec spodzie- wanym godzinom szczytu na drogach. Rzeczy takie nie pojawiaja sie jednak wystarczajqco “zesto, aby powaznie zagrozié obserwacji spo- tecanych prawidlowosci. te AZs2™ spoleczne prawidiowosei napraw- seat a badacze spolecani moga je wy- woke uObserwowaé ich skutki. Gay prawidto- ie te zm eniaja sig w czasie, badacze moga ‘Wowaé i wyjasniaé zmiany. 2biorowosci zamiast ‘jednostek Pra ' da tOwosei aycia spotecznego, ktdre stu- a 4 badacze spoteczni, odawierciedlaja, og6k- er edn ® biorac, zbiorowe zachowanie wielt inostex, one Ostek. Cho¢ badacze spoleczni czesto zaj- een re muja sie motywacjami jednostek, to jednak jednostka jako taka rzadko bywa przedmiotem zainteresowania nauk spotecznych. Przeciw- nie, badacze spotecani tworza raczej teorie odnoszace sig do natury zycia grupowego, a nie jednostkowego. Réwnied przedmiotem ich badati sq raczej zhiorowosci cay grupy, a nie jednostki. Czasami prawidtowosci zachodzace w zbio- rowoSci sq zadziwiajace. Rozwazmy na przyktad wskagnik urodzeti. Ludzie maja dzieci z nie- aliczonych osobistych powod6w. Niektérzy dla- tego, ze ich rodzice chea mieé wnuki. Niektérzy czuja, Ze w ten sposéb osiagna pelnie kobiecos- ci czy meskosci. Inni chca utrzymaé swe matzer- stwo, doswiadczaé radosci wychowywania dzie- ci, uwiecznié nazwisko rodowe czy osiagnaé pe- wien rodzaj niesmiertelnosci. Jeszcze inni maja dzieci przez przypadek. Jesli jestes ojcem lub jesli urodzitas dziec- ko, mozesz prawdopodobnie opowiedzieé jeszcze bardziej szczegétowa, pelna osobis- tych przezyé historie. Diaczego dziecko poja- wilo sie wlasnie wtedy, a nie wezesniej czy p6éniej? Moze stracites prace i musiales po- czekaé jeszcze rok, zanim staé cig bylo na dziecko? Moze po prostu poczutas sig pona- glona faktem, ze ktog 2 twych bliskich mial dziecko? Kaidy, kto zesztego roku zdecydowat sig na dziecko, miat po temu swoje powody. Ale pomimo tej ogromnej réznorodnosci, i po- mimo swoistosci motywow kazdego cztowieka, ogélny wskanik urodzeti w spoleczetistwie — licaba 2ywych urodzef na 1000 — jest z roku na rok zadziwiajaco staty. W tabeli 1.1 przedsta- wiono wskagniki urodzeti w USA z dwudziestu kolejnych lat. Jesli wskaénik urodzei w USA wynidslby 15,9, 35,6, 7,8, 28,9 i 16,2 w ciggu kolej- nych pigciu lat, demografowie zaczeliby padaé jak muchy, Jak jednak widaé, zycie spoteczne jest znacznie bardziej uporzadkowane. Co wie- cej, prawidtowosé ta pojawia sig bez zadnych ogélnych rozporzadzeni. Nikt nie planuje, jak wiele dzieci sig ma urodzié, ani nie okresla, kto je urodzi. Nie tzeba pozwolenia, aby mieé dziecko; tak naprawde wiele dzieci zostalo po- czgtych niespodziewanie, a niektére rodza sig niechciane. 40 Rozdzial 1. Dziatainosé badawcza cztowieka a nauka Tabela 1.1 Wskaénik urodzert; USA 1977-1996 177184 1787 1978 150 1988 16,0 1979186 1989164 1980 159 1990167 1981188 191163 1962 159 1992159) 1983 156 1993185 : 1904156 194 152% 1985 158 199548 1996156 1998147 ‘60: Center for Disease Contol and Prevertion, National CConter x Heath Statistics (1996), Monthly Vital Statistics Report 46 (1, Suppl), s 28 Teorie nauk spolecanych zajmuja sie wigc na og6t zbiorowymi, a nie indywidualnymi zacho- waniami, Ich celem jest wyjasnienie, dlaczego zagregowane wzorce zachowati wykazujq taka regulamosé, nawet gdy uczestniczgce w nich osoby moga zmienia€ sig w czasie. Mozna by r2ec, Ze nauki spoleczne nawet nie staraja sig ro- zumie€ ludzi. Staraja sig pojaé system, w ktérym ludzie funkcjonuja, system, ktory wyjasnia, dla- czego ludzie robia to, co robig. Elementami ta- kiego systemu nie sq ludzie, lecz zmienne. Jezyk zmiennych Nasze najbardziej naturalne proby rozumienia zazwyczaj podejmowane sa na poziomie tego, co konkretne i specyficane. W taki spossb po prostu myslimy. Wyobraz sobie, Ze ktos mowi ci: ,kobiety powinny wrécié do kuchni, tam, gdzie ich miejsce”. Najpewnie| uslyszysz te uwage i zin- terpretujesz ja w zaleznosci od tego, co wiesz © wypowiadajacej ja osobie. Jesli to tw6j stary wujek Henio, ktéry, jak sobie przypominasz, jest réwniez zdecydowanie przeciwny oszcze- dzaniu Swiatta dziennego dzieki zmianie czasu, systemowi kodéw pocztowych i komputerom osobistym, prawdopodobnie pomyslisz, ze jego ostatnie oswiadczenie dobrze wpisuje sie w ten caly, raczej przedawniony swiatopoglad. Jesli jednak stwierdzenie to wymamrotal jakig prominentny polityk, ktéry Sledzit kroki swe) przeciwniczki w walce wyborczej, prawdopo. dobnie thimaczylbys jego wypowied2 w zupel. nie inny spos6b. W obu przypadkach starasz sig zrozumieg zachowanie danych jednostek. Badania spotecz. ne daza do zrozumienia klas czy typ6w jedi. stek, Badacze spolecani chcieliby dowiedzieg sie czegos 0 tego todzaju ludziach, ktérzy po. dzielajq podobny poglad na temat ,wlasciwe|" roli kobiet. Czy ludzie ci maja inne wspdlne ce. chy, ktére moga poméc wyjasni¢ ich poglady? Nawet jedeli badacze skupiaja swa uwage na studium pojedynezego przypadku — takiego jak jakas spotecznosé lub gang mlodziezowy ~ ich celem jest uzyskanie wyjasnief, ktre po- mogtyby zrozumie¢ inne spotecznosci lub inne gangi mlodziezowe. Podobnie jak préba pelnego zrozumienia jakiejs osoby pociaga za soba cel szerszy — rozumienie ludzi w ogéle lub typow ludzkich. Kiedy koriczy sig taki projekt stuzacy zro- zumieniu i wyjasnieniu, badacze spoteczni sq zdolni zrozumieé wigce} niz jedna osobe. Wy- jasniajac, co sprawia, ze pewna grupa oséb jest wrogo nastawiona do kobiet aktywnych poza domem, rozumieja wszystkie jednostki o po- dobnych cechach. Jest to moéliwe, poniewai badali_ nie tyle antyfeministéw, co antyfemi- nizm. Mode sig wOwezas okazaé, ze wujek He- nio i tamten polityk maja wigcej ze soba wspél nego, niz wydawalo sig na poczatku, © antyfeminizmie mowi sig jako o zmien- ej, poniewaz sig zmienia. Niektérzy ludzie wykazuja te postawe w wiekszym stopniu niz inni. Badacze spoleceni zainteresowani sq 210" zumieniem systemu zmiennych, ktéry sprawia, Ze okreslona postawa jest silniejsza w jednym przypadku, a slabsza w innym, Pomyst systemu stworzonego ze zmien- nych moze sig wydaé dosé dziwny, przypatramy sig wigc jakiejs analogii, Przedmiotem uwagi lekarza jest pacjent. Jesli pacjent jest chory, ce- Jem lekarza jest poméc mu wydobrzeé, Nato- miast przedmiot badaf medycznych jest inny: na przyklad zmienne, kt6re sq przyczyng cho- roby. Badacz w naukach medycanych moze zajaé sig naszym pacjentem, lecz. ma on dla nie~ go maczenie ko jako prayktad przebiegu choroby- Nie ma to znaczyé, Ze badaczy zajmuja- cych sie medyeyia nie obchodzq prawaziwi In- thie. 7 cata pewnoscia ich obchodza. Osta- tecanym celem studiowania chordb jest ochro- hienie pred nimi ludzi. Lecz w swych padaniach bardziej interesuja sig oni regutami rradzacymi pojawianiem sig choréb niz indy- ‘widualnymi pacjentami. W rzeczywistosci, jes- ti moga sensownie studiowaé chorobe nie angaujac W to Konkretnych pacjentéw, tak wiasnie czyniq. ‘A zatem badania spoleczne wigia sie ze studiowaniem zmiennych i zwigzk6w migday nimi, Teorie spoleczne sq sformulowane w je- zyku zmiennych, a ludzie uwiktani sq w nie ty! ko jako .nosiciele” tych zmiennych. Zmienne z kolei maja cos, co badacze spoteceni nazywaja wartosciami Jub atrybuta- mi, Wartosci to wlasnosci lub cechy, ktére opi- sujq przedmiot — w tym przypadku osobg. Na przyklad: kobieta, Azjatka, wyalienowana, kon- serwatystka, nieuczciwa, inteligentna i pra- cujaca w rolnictwie. Wszystko, co mégtbys po- wiedzieé, by opisaé siebie lub kogos innego, wigde sig z wartoSciami zmiennych. Zmienne zaé to logicane pogrupowania war- toéci. A wigc, na przyktad, mezczyzna i kobieta to wartosci, a pleé to utworzona z nich zmienna. Zmienna zawéd jest utworzona z wartosci takich Jak: rolnik, profesor i kierowca cigzardwki. Klasa Spoleczna jest zmienna utworzona z nastepuijar ych wartosci: klasa wyésza, klasa srednia, klasa nlzsza, Caasem warto pomysleé 0 wartosciach Jako 0 ,kategoriach”, ktore konstruuja zmienna. (Bysunek 1.4 przedstawia schematycany prze- Slad tego, co badacze spotecani rozumieja przez, ‘zmienne i ich wartosci). 2wiazek miedzy zmiennymi a wartosciami ‘9 samo sedno zaréwno opisu, jak i wyjasnia- ‘tla w nauce. Na przyklad mozemy opisaé dany ‘ocanik studentéw w kategoriach zmienne} Plec, odnotowujac zaobserwowane czestosci Wystepowania wartosci mezczyzna i kobieta: 1X roku jest 60% mefczyzn i 40% kobiet’. 0 aakeéniku bezrobocia mozna mysleé jako caisie zmienne| status zatrudnienia sity robo- th stosujgc kategorie: zatrudniony i bezro- Rysunek 1.4 ‘Zmienne i wartosci, W badaniach spolecznych i w teoriach zax6wno Zmienne, jak ich wartosci sa odpowiednikam pojes spolecenych. Zmienne to zestawy zwigzanych ze soba ‘wartosei czy atrybutéw (cech) Kika popularnych poieé spolecznych kobiota wek § wyzsza klasa Afroamerykanin miody awed 4 Kiasa spoleczna plat : rasa/grupa etniczna _hydraulik 5 wiok pet zawéd imlody, w érednim wieku, stary kotieta, mgéczyzna hycraulik, prawnik, osoba worowadzaiaca dane ‘roamerykenin, Azjata, mieszkaniec iaukezu, mieszkaniog Ameryki Pi wyisza, Sednia,nitsza rasalgrupa etnicana klasa spoleczna botny. Nawet raport dotyczacy dochodu gospo- darstw domowych w danym miescie to podsumo- wanie wartosci sktadajacych sig na te zmienna: 3124, 10 980, 35 000 USD itd. Czasem znaczenie pojgé w naukach spotecz- nych jest od razu jasne, W innych preypadkach tak nie jest. Taka sytuacja zostala oméwiona wramce ,Najpowazniejsze straty poniosto ‘Zwiqzek migdzy zmiennymi a ich wartoscia- mi jest bardziej skomplikowany w przypadku wyjasniania, a dotyczy on sedna jezyka zmien- nych uéywanego w teoriach naukowych. Oto prosty przyktad z zastosowaniem dwéch zmien- rnych; wyksztalcenia i uprzedzef, Dla ulatwienia przyjmijmy, ze zmienna wyksztalcenie przyjmuyje tylko dwie wartosci: wyksztatcony i niewyksztal- cony. Analogicznie zmiennej uprzedzenia przy- piszmy réwnies dwie wartosci: uprzedzony i nieuprzedzony. Praypusémy teraz, %e 90% niewyksztatco- nych jest uprzedzonych, a pozostate 10% jest nieuprzedzonych. Prayjmijmy rownied, ze 30% Judzi wyksztatconych ma uprzedzenia, a poz0- stale 70% ich nie ma. Graficanie przedstawione jest to na rysunku 1.5A. Rysunek 1.5A przedstawia relacje czy 2wia- zek migdzy zmiennymi wyksztalcenie a uprzedze- nia, Relacje te mona postrzega¢ w kategoriach polgczenia w pary wartosci obu zmiennych. Oto dwa dominujgce potaczenia: (1) ci, ktérzy sq wyksztalceni i nieuprzedzeni, oraz (2) ci, ktérzy sq niewyksztatceni i uprzedzeni. A oto dwa inne pozyteczne sposoby ujecia tej relacji Przypuscmy najpierw, Ze wspéinie gramy w gre, zaktadajac sig 0 to, czy potrafisz zgad- naé, ktora osoba jest uprzedzona, a ktéra nie. Wybieram za kaddym razem jedna osobe (nie mowigc ci, kogo wybralem), a ty musisz zgad- naé, czy osoba ta ma uprzedzenia. Zrobimy to z wszystkimi 20 osobami 2 rysunku 1.54, lepsza dla ciebie strategia byloby za kazq razem méwié, Ze ta osoba jest uprzedzong niewaz 12 osdb z tych 20 jest zaklasyfikge® nych w ten spos6b. Trafibys wéwezas 12, na whasciwa odpowied#, a8 razy na ziq cn? ty zysk w postaci przewagi 4 trafien. ‘A teraz preypusémy, 2 wybrawszy kg, osobe z rysunku, musze powiedzieé ci, czy jy ona wyksatalcona czy nie, Tym razem ral strategia jest zgadywac, Ze osoba jest upd dzona w praypadku kaéde} niewyksztlcong osoby, a w przypadku kazdej wyksztalcone), uprzedzona nie jest. Jesli zastosujesz taka ste Najpowazniejsze straty poniosto... Z poczatkiem 1982 roku straszliwy sztorm spusto- szyl region Zatoki San Francisco, pozostawiajgc po sobie émieré, okaleczenia i zniszczone posiadtosci. Srodki masowego przekazu, chcac zwrdcié uwage ‘ra najpardziej tragicane skutki sztormu, raz koncen- trowaly sig na kilkorgu ludziach pogrzebanych 2yw- ccem w lawinie blotne| w Santa Cruz, innymi zaé razy opisywaly trudne potozenie 2900 os6b 2 Marin Co- unty, kt6re zostaly bez dachu nad glowa, Jak mozna sig domysia6, wszyscy chcieli wie- dzie6, gdzie mialy miejsce najwigksze zniszczenia, ale odpowiedzieé na to pytanie nie bylo fatwo. Oto kilka danych opisujgoych efekty sztormu w dwéch hrabstwach: Marin i Santa Cruz. Preeanalizuj przedstawione pordwnanie i sprawdd, czy potratisz okredli,ktére hrabstwo poniosio ,najpowaéniejsze straty’. Marin ‘Santa Cruz Zniszczone preedsigbiorstwa 15,0 mln USD 56,5 min USD Zabici 5 2 Ranni 379 50 Wysiedleni 370 400 Zourzone domy 28 195 Zniszczone domy 2900 300 Zourzone przedsiebiorstwa r 10 Zniszczone przedsiebiorstwa 800 35 Stray mieniaprywatnego 65,1 min USD 50,0min USD Say ieriapubicznego 150 min USD 585 min USD ‘2rédlo: San Francisco Chroniole’, 13 stycania 1962, s.16. OceywiScie, jest méwimy o stratach w ludziach, | to z tych dwéch hrabstw Santa Cruz poniosto straty powazniejsze. Lecz w Marin zostalo rannych ponad siedem razy wigce) os6b nit w Santa Cruz; z pew. nnoécia pad tym wzgledem to Marin ucierpialo bar zie), Albo, jesli rozwazymy liczbe zburzonych do méw, to gorzej byto w Santa Cruz, a jesii tych znisz ‘czonych, to gorzej bylo w Marin: wszystko zalezy od tego, na czym sig skupimy. Dylemat ten jest tak samo istotny przy ocenianiu wartosci powstalych strat: czy wieksza uwage powinnigmy zwrécié na straty mienia prywatnego czy publicznego? ‘A zatem ktore hrabstwo ponioslo ,najpowaznie- sze straty"? Ostatecznie na tak zadane pytanie nie ma odpowiedzi. Choé wszyscy mamy wyobrazenie © tym, jak wyglada spoiecznos¢, kt6ra zostala ,2dru- Zgotana’, oraz jak wyglada ta jedynie ,Jekko drasnig- ta", to jednak wizerunki te nie sa wystarczajaco pre- cyzyine, aby pozwalaly na Sciste porary. Odpowiedzieé na to pytanie mozna tylko wiedy, jeSi uScisiimy, co rozumiemy przez .najpowaaniejsze stray’. Jesli bedziemy je mierzyé liczba ofiar Smiet- telnych, wowezas Santa Cruz ucierpialo bardze)- Jeéli zdecydujemy sie zdefiiowaé te zmienna w ka tegoriach liczby rannych lub wysiedlonych, wiedy Ww Marin katastrofa bya wieksza. Po prostu nie moze- my odpowiedzieé na to pytanie nie wyszozegolnialac, co dokladnie mamy na mysli méwigc o ,najpowaznie szych stratach’. Jest to wymég podstawowy, Kiory bedzie sig wciad na nowo pojawial przy probach po~ miaru zmiennych w naukach spolecznych. yuo 1S pana wyksztaloeni vpasdzei i ‘ f wyksztaloen — hh sieupreedzeni tegie, otrzymasz 16 dobrych odpowiedazi i 4 zle. Fakt, Ze dzigki wiedzy o wyksztalceniu dane) osoby poprawites swoje wyniki w odgadywaniu torte . dobrze ilustruje, co to znaczy twier de istnieje zwiqzek migdzy zmiennymi. on dla odmiany rozwazmy, jak zaklasyfi- faa yliby ci ludzie, gdyby wyksztalcenie steredenia nie bly ze soba zwigzane,Przed- Gat pa’ ysunek 1.58. Zauwad, Ze polowa bu awag twyksztacona, a potowa nie jest: Z3- ah ee 12 2 20 (600) jest uprzedzonych. prec tte Brupie 6 036b na 10 byloby men nNCh. wnioskowalibysmy, Ze obie te edon gH S428 Soba zwiazane, Wowczas Dilaby gn, KEOs Jest wyksztatcony, nie ani 28 dadne) wartoset pray odgady- lg, Soba ta jest uprzedzona. ayy iaekéw migdzy zmiennymi pray i¢ doktadniej w czesci 4. W szczegélnos- sa ny éniema zeny (ve moziwosc) ‘A. Niewysztalceni sa bardziej uprzedzeni nid wyksztalceni B. Nie ma wyradnego 2wigzku migdzy uprzedzeniami a wyksztaloeniem yi 3 Slewyksztaleeni rliewyksztaleeni He ci przesledzimy kilka sposob6w odkrywania i in- terpretowania tych zwiqzkéw w ramach analiz, badawezych. Teraz jednak waine jest ich ogélne zrozumienie, pozwalajace docenié logike teorii ‘tworzonych w naukach spotecanych. Teorie opisuja takie zwiqzki migdzy zmien- nymi, ktérych z logicznego punktu widzenia moina sie spodziewaé. Oczekiwanie takie cz¢s- to zwigzane jest z ideq prayczynowosdi. Znaczy to, Ze spodziewamy sig, iz pewne cechy osoby ww ramach jednej zmiennej powoduja, wywoluja cay wspomagaja pojawienie sig okresionych wartosci inne} zmiennej. Na przedstawionym powyiej przykladzie mozemy budowaé teorig, ze wyksztalcenie bad jego brak powoduje, 2¢ dana osoba bedzie z mniejszym lub wigkszym prawdopodobieristwem zywic uprzedzenia. Jak oméwie to ze szczegdtami w dalsze) caeéci ksigzki, wyksztalcenie i uprzedzenia z tego przykladu moglyby byé traktowane od- powiednio jako zmienna niezalegna i zmienna zalekna. Prayczynowe, czy inacze} determinis- tycane modele zawieraja oba te pojecia. W na- szym przyktadzie przyjmujemy, ze prawdopo- dobieristwo bycia osoba uprzedzona jest przez cos zdeterminowane czy spowodowane, Inny- mi stowy, uprzedzenia zalezq od czegos i dlate- go nazywamy je zmienna zaleéna. To, od czego zmienna zalezna zalezy, jest zmienng nieza- lezng. W tym przypadku jest nia wyksztatcenie, Dla cel6w tego badania wyksztatvenie jest zmienng niezaleina, poniewaz, jest niezalezne od uprzedze (tan. poziom wyksztatcenia ludzi nie wynika z tego, czy sa, czy nie sq oni uprze- dzeni). Oczywiscie zrSinicowanie poziomu wy- ksztalcenia moze z kolei samo od czegos zale- zeé. Ludzie, ktérych rodzice maja wyésze wksztalcenie, beda 2 duzym prawdopodobier\- stwem mie¢ lepsze wyksatatcenie nié ci, ktérych rodzice byli stabo wyksztalceni. W tym zwigzku zmiennych wyksztatcenie osoby jest zmienna zaleina, a wyksztalcenie rodzicsw — niezalezna. Mozemy powiedzieé, Ze zmienna niezalezna jest preyczyna, a zmienna zalezna — skutkiem Powracajac do naszego przykladu, omé- wienie rysunku 1.5 wymagato interpretacji da- nych. Patrzylismy na rozmieszczenie 20 oséb pod wzgledem dwéch zmiennych, Konstruujac teorig w naukach spolecanych, wyprowadzali- bySmy nasze oczekiwania co do zwigrku mig- dzy dwiema zmiennymi na podstawie tego, co wiemy 0 kazdej z nich. Wiemy na prayklad, ze wyksztalcenie pozwala ludziom zetknaé sig zszeroka gama kulturowych zrznicowai i roz- licznymi punktami widzenia — jednym stowem, poszerza ich horyzonty. Z kolei uprzedzen Swiadcza 0 weészych horyzontach. A wig. |* gicanie rzece biorac, mozemy spodziewae ye ze wyksztatcenie i uprzedzenia beda w jakint stopniu nie do pogodzenia. Moglibysmy rate raczaé oczekiwat, 4 warastajacy poziom ksztalcenia bedzie ograniczal pojawianie uprzedzeh, ktéte to oczekiwanie zostaloby y° parte przez nasze obserwace. Skoro rysunek 1.5 przedstawiat dwie mos, wosci — #e wyksztalcenie redukuje prawdopy, dobieristwo zaistnienia uprredzen oraz 4e nie ma na nie wplywu ~ mozesz byé ciekaw, co die. Je sig faktycznie, W Generalnym Sondaz Spo fecenym 1996 roku zapytano ogélnokrajow, prbbe dorostych mieszkaricsw USA, stosujac je- den ze wskafnikéw uprzedzeti, co sadza 0 opi. hii: ,Biali, jesli chca, maja prawo nie dopuszczaé czarnych do zamieszkania w sasiedztwie, a czar. ni powinni to prawo respektowaé’”. ‘Tylko 6% prdby zdecydowanie zgodzito sie z tym twier dzeniem, a kolejne 5% zadeklarowalo, Ze racze| sig zgadza. Wigksz0sé — 71% ~ zdecydowanie sig nie zgodzita. Wiabeli 1.2 przedstawiona jest analiza tych danych, grupujaca respondentéw zgodnie z po- ziomem zdobytego przez nich wyksztatcenia Najprosciej jest czytac te tabele skupiajac sig na procentach z ostatniego wiersza: na osobach, ktére zdecydowanie nie zgadzaja sie z ta opinia. Silne przeciwstawianie sie segregacji stopniowo warasta od 62% wSr6d oséb z wyksztalceniem Srednim (lub nizszym niz Srednie) do 85% wsréd absolwentéw szké! wyzszych. ‘To odkrycie WY raénie potwierdza poglad, 2e wyksztalcenie zmniejsza uprzedzenia, gdyz to one byly prze miotem tego pomiaru. Tabola 1.2 Wyksztalconie a poparcs dla segregagi Polo wykszlalcania respondent rig nié Sedna sede tiopelne wyisze wyesze Zoecydowanie sig 2gadza 10%, ™% 6% 1% Racze| se zgadza &% 5% 5% 4% Raczej sig nie zgadza 19% 26% 18% 10% 2decydowanie sig rie zgadza eat 62% 70% 5% 100% = (98) (189) (190) (199) ta odnosi sie do zmien- 1 ‘eipeedzena, a nie do ludzi na sq nosnikami tych zmiennych, eazy ziiennymni moze zostac fiko. weedy, gdy observnjemy I oe pie jednak teoria stosuje jerk dai, Os ise zwiazki migdzy poszczegél mens rem e6aniyet) zmiennych, KtSrych i a oglbysmy se logic spodiewa. aye jako takicd- Pviee reach dostrzczone isn oche dialektyki riot spotecznych nic istnieje jeden sposéb przeprowadzania ba- dai spolecanych. (Gdyby istnial, ksigzka ta tylaby znacanie kr6tsza), W istocie wiele sity i potencjalu badania spoteczne czerpia wlasnie zwielosci uprawnionych podejsé. Jednak u podstaw rozmaitosci orientacji bi dawezych leza trzy szeroko rozumiane i wz: jemnie powiqzane rozréinienia. Choé rozré: itienia te moga byé postrzegane jako wybory konkurencyjne, to dobry badacz spoleceny uczy sig kaidego podejscia. To wlasnie rozumiem przez ,dialektyke” badania spolecanego: mig- dzy komplementamymi koncepcjami, ktore za- mierzam opisaé, wystepuje owacne napigcie. Wyjasnianie idiograticzne i nomotetyczne Nez idiemy przez Zycie, wyjasniaiac r6Ane Gee Robimy to kazdego dnia. Wyjasniasz, nie lee Le ub dobrze poszlo ci na egzami- Ih prea 8° toja ulubiona druzyna wygrywa my ae dlaczego mozesz. mie proble- bye taniem sig na fane randki cry ze yn wp eer z ae pracy. W naszym codzien- Dy ronal stosujemy dwie odmienne for al ie antanla Prayczynowego, choé zazwy- neo Séniamy ich, tuage yn etObuiemy wyjasni¢ pojedyncza sy- exzamin SPUR. A wige: Ze poszlo ci na Ui jeg gree (1) zapomniates, Ze tego raise a (2) Z tego przedmiotu jestes korg, (4) 02) SPSzniles sig, bo na drodze byly W Roc przed egzaminem nie spates, ee poniewa? tw6j wspdllokator stuchat glosnej mu- zyki, (5) policja zajela cig az do Switu, doma- gajac sie wyjasnieti, co zrobites z zestawem ste- Teo twego wspéllokatora, a takze, co zrobiles 2 samym wspéllokatorem, no i (6) stado dzikich kojotw zjadlo tw6j podrecanik. W takich oko- licznosciach nic dziwnego, Ze dle ci poszto. ‘Taki rodzaj przyczynowego rozumowania nazywany jest wyjasnianiem idiograficznym. Idio- w tym kontekscie oznacza wyjatkowy, wy- odrebniony, szczegélny lub odmienny, podob- nie jak w stowie: idiosynkrazja.{Gdy skoriczylis- my dawa¢ wyjasnienie idiograficzne, mamy po- caucie, Ze w petni rozumiemy prayczyny tego, co stato sig w tym konkretnym przypadku, Jed- noczesnie wylacznie do tego konkretnego przypadku ograniczony jest zasieg naszego wy- jasnienia. Choé fragmenty wyjasnienia idiogra- ficznego moga mieé zastosowanie do innych sytuacji, nasza intencjg jest w pelni wyjasnic je- den przypadek. Rozwazmy teraz inny rodzaj wyjasniania. (1) Za kazdym razem, gdy uczysz. sie w grupie, idzie ci na egzaminie lepiej, niz wtedy, gdy uczysz. sig sam. (2) Twoja ulubiona druzyna le- piej radzi sobie na wlasnym niz na cudzym bo- isku. (3) Czlonkowie stowarzyszefi studenckich caescie| umawiaja sig na randki niz. czlonkowie k6tka biologicznego. Ten typ wyjasniania okreSlany jako nomotetycany — suka wyjaSnieti raczej dla pewne} klasy sytuacji czy zdarzen niz dla pojedynczych przypadkéw. Co wigcej, szuka wyjasnieni w sposéb ,ekonomiczny", uzywajac tylko jednego lub kilku czynnik6w wyjasniaja- cych. Ostatecznie zadowala sig raczej.czastko- wym, a nie kompletnym wyjasnieniemd W kaédym z tych przypadkéw_mégtbys oslabié swoje twierdzenia dotyczace przyczyn za pomoca takich stow czy terminéw, jak: .w sumie”, ,zazwyczaj” czy .W takich samych We runkach". A wige zazwyczaj lepiej ci idzie na egzaminach, do ktérych uczyles sie w grupie, ale nie jest tak zawsze. Podobnie twoja druzyna wygrala kilka meczéw poza wlasnym boiskiem, a przegrata kilka na wlasnym. Atrakcyjny prze- wodniczacy kota biologicznego moze ciagle chodzié na fajne randki, a breydcy cztonkowie stowarzyszeti studenckich wiele sobotnich nocy spedzaja samotnie, rozwiazujac krzyz6wki. 46 — Rozdziat 1. Dziatalnos¢ badawcza cztowieka a nauka Obecnosé takich wyjatkéw to cena, jaka placi- my za ogélne wyjasnienie majace szersze za- stosowanie. Jak zauwazylismy wezesniej, pra- widiow realne i znaczace, nawet jesti nie sq doskonale. Zaréwno idiograficzne, jak i nomotetyczne podejscie do wyjasniania moze byé uzyteczne w ayciu codziennym, Prawidlowosci nomote- tyczne, ktére odkryjesz, moga byé dobrym przewodnikiem na przyktad przy planowaniu zwyczajw uczenia sig, podczas gdy idiogra- ficzne wyjasnienie bedzie bardzie| przeko- nujace dla twego promotora. Podobnie zardwno idiograficane, jak i no- motetyczne rozumowanie jest skutecanym na- rzgdziem w badaniach spolecanych, my sig najpierw nad rozumowaniem idiograticz- nym. Badacz, ktéry dazy do wyczerpujacego wyjasnienia funkcjonowania wewnetrznej struk- tury jakiegos konkretnego gangu mtodziezowe- go czy zasad zespolowego zarzadzania jakas migdzynarodowa korporacja, zaimuje sig bada- niem idiograficanym: probuje zrozumie€ te kon- kretng grupe najpetniej jak to modliwe. Badacz, David Wellman (1995) podjat sie na przyklad pogiebionej analizy swiadomosci klaso- wej cztonk6w 10 Oddziatu Migdzynarodowego Zwiazku Robotnikow Portowych i Magazynie- rw San Francisco (International Longshoremen's and Warehousemen’s Union ~ ILWU). Wellman uwaiyl, Ze ten konkretny zwiazek nie byt typo- wym przyktadem organizacji_pracownikow w USA. Choé zainteresowany byt poznaniem zwigzkéw zawodowych jako takich oraz natury kapitalizmu, jego bezposrednim celem byto petne zrozumienie historii 10 Oddziatu. Cagsto celem badai jest jednak bardziej ogélne wyjasnienie dotyczace klasy zdarzeri — nymi stowy wyjasnienie nomotetyczne — choé poziom zrozumienia jest tz koniecznosci mniej peiny w odniesieniu do kazdego pojedyn- c7ego przypadku. Na przyklad badacze, ktér2y chea odkryé gtiwne czynniki prowadzace do przestepczosei wéréd mlodziezy, przeprowa- dzajq badania nomotetyczne. Moga odkryé, #2 dzieci 2 rozbitych rodzin czesciej_ popelniajg Przestepstwa niz. te z rodzin pelnych. Wyjasnie- nie to wykraczaloby znacznie poza dowolny przypadek pojedynczego dziecka, ale uogélnie- nie to odbywa sig kosztem petnego wyjasnienj, dlaczego dane konkretne dziecko wehod: droge przestepstwa. t W przeciwiesistwie do badania Wellmay, poswigconego 10 Oddziatowi, Susan Tian, (1994) prébowata wyjasnié ogéiny wply, uprzemystowienia w Trzecim $wiecie na syty acjg kobiet. Czy wkroczenie do przemystu ky, biet jako sily roboczej oznaczalo wyzwolen, czy ucisk? Je} badania robotnic przemystowyg, w Meksyku ilustruja podejécie nomotetycz, do wyjasniani: Azatem badacze spotecani maja dostep d, dwéch réanych rodzajéw wyjasniania. Tak ja, fizycy czasem traktuja Swiatio jak czasteczke a czasem jak fale, tak i badacze spoteczni jeq nego dnia moga poszukiwaé zwiqzk6w na sie. roka skale, a innego zglebiaé to, co specyfic ne i jedyne w swoim rodzaju. Oba te podejéci sq prawdziwa nauka, oba dajq satysfakcj¢ i oby moga sprawia€ prayjemnosé, Zi ny Teoria indukcyjna i dedukcyjna Podobnie jak w przypadku wyjasniania idiogre ficanego i nomotetycznego, zaréwno myslenie indukcyjne, jak i dedukcyjne odgrywa duis rolg w naszyin dyciu codziennym. Jest to Kole} ne waane rozrdénienie w badaniach spolect nych. Sq dwie metody, by dojs¢ do wniosku, # lepiej ci idzie na egzaminach, gdy uczysz si do nich z innymi. Z jednej strony, mniej wigce na plmetku twych studiéw mozesz zastan® wiaé sig, dlaczego raz na egzaminach idzie 4 dobrze, a innym razem stabo. Modesz zrobié liste wszystkich egzaminéw, jakie zdawales odnotowujgc, jak poradziles sobie na kaédy™ z nich, Potem mogesz sprdbowaé przypomnie: sobie wszelkie okolicznosci, jakie toward szyly wszystkim egzaminom dobrze zdany" i wszystkim tym, na ktérych poszlo ci gorz®! Lepiej szio ci na testach czy pray pisaniu es? j6w? W godzinach rannych czy popoludni? ‘wych? Na egzaminach z nauk przyrodniczyc humanistycznych, czy z nauk spotecanych Weedy, gdy uczytes sig sam czy... BINGO! OK" zuje sig, Ze prawie zawsze najlepiej szto ci ™ gaminach, do kt6rych uczyleé sig 2 innymi, iryb badawezy jest nazywany indukcjq. gozumowanie indukcyjne, czy inaczej in- ukcja, przechiodzi od tego, co konkretne, do yo, co ogolne, od ZestaW szczegétowych pserwacii do odkrycia prawidlowosct, ktsra pwierciedla pewien stopiet uporzadkowania rystkich danych zdarzet. Zauwaz prey oka, pe wwoje odkrycie méwi ci jedynie, Ze okreslo- fy war istieje, a niekoniecznie: dlaczego, istnieje drugi, calkiem odmienny spos6b dojécia do tego samego wniosku dotyczacego tiezenia sig do egzamindw. Wyobraé sobie, ze podchodaisz do pierwsze) sesji egzaminacyine) ha studiach. Zastanawiasz sig, jakie sq najlep- gze metody uczenia sig — czy bardziej powinie- hes sig skupié na notatkach z zajeé, czy raczej praejrzeé lektury. Dowiadujesz sig, 2¢ niekto- ray studenci przygotowuja sig, przepisujac w systematyczny sposdb swoje notatki, Potem zastanawiasz. sig, czy powinienes uczyé sig Ww umiarkowanym tempie, cay raczej zarwaé noc tuz przed egzaminem. Namyslajac si¢ tak, motesz zadaé sobie pytanie, czy powinienes spotkaé sie z innymi studentami z twojej grupy, cay raczej uczyé sig sam. Moiesz oszacowaé wszystkie za i przeciw kazdej opeji. Studiowanie z innymi bywa nie tak efek- tywne, poniewaz wiele czasu spedza sig w6w- czas nad rzeczami, ktre juz sig rozumie. Jed- nak mozesz zrozumieé cog jeszcze lepiej, Jeéeli wytumaczysz to komus innemu. Inni studenci moga rozumieé te czesci programu, Ktorych ty jeszcze nie rozumiesz. Kilka ‘umysl6w moze odstonié perspektywy, ktdre to- Taki Rysunek 1.6 Wu vany waste tn bie moglyby umknaé. A zobowiazanie sig do nauki z innymi uczyni bardzie} prawdopodob- nym to, Ze bedziesz sig uczyl, a nie ogladat po- wtorke popularnego serialu. Mozesz w podobnym styl dodaé jeszcze kilka za i przeciw i logicenie wywnioskowaé, ze z korzysciq dla ciebie bedzie uczyé sig z in- nymi, Wydaje ci sig to rozsadne, tak jak rozsadne wydaje ci sig, Ze lepiej jest uczy€ sie, niz sig nie uczyé, Méwi sig czasami, Ze takie raeczy sq prawda ,w teorii”. Aby uzupelnié pro- ces badawczy, sprawdzamy, czy sq prawdziwe w praktyce. Aby test by! doktadny, mozesz do polowy egzaminéw przygotowywaé sig z inny- mi, a do drugie} polowy sam, Ta procedura sprawdzi logike twojego rozumowania. Ten drugi tryb badawezy, znany jako rozu- mowanie dedukcyjne lub dedukeja, przechodzi od tego, co ogéine, do tego, co szczegdlowe. Przechodzi od (1) wzorca, ktérego mozemy oczekiwaé z logicznego lub teoretycznego punk- tu widzenia, do (2) obserwagji, ktére spraw- dzaja, czy oczekiwany wzorzec rzecrywiscie sie pojawia, Zauwad, ze dedukcja zaczyna od ,dla- czego” i preechodzi do yczy”, podczas gay in- duke to rich w przeciwnym kierunku, Oba te tak rézne podejécia sq prawomocny- mi drogami w nauce. Co wigce, czesto wspél- grajac, dostarczajq jeszcze bardzie} znaczacych i kompletnych wyjasnien, jak przedstawiono na rysunku 1.6, Pray okazji zauwa?, ze rozréinienie deduk- cyjnego i indukcyjnego rozumowania nieko- niecznie wigze sig z rozrénieniem nomote- tycznego i idiograficanego trybu wyjasniania. Te ie ‘20K. Cyl teri i bade moze byé poréwnany do sztafety; choé nie wszyscy uczestnicy musza rozpoczynat zy "46 lym samym migjscu, to wszyscy maja ten sam cal - zbadaé wszystkie poziomy Zycia spolecznego uogéinienia empiryezne INDUKCJA nm teore Sf, SN _ { hipotezy wronndad a eas ‘Walter Wallace, The Logic of Science in Sociology, Aldine deGruyter, New York 1971. Copyright © 1971 by Walter Wallace. "20 | wykorzystano za pozwoleniem. 4% — Rozdziat 1. Dziatanosc pagawcza cziowlexa a nauka eatery charakterystyki reprezentuja cztery mo- Hliwosci, dajace sig wykorzystaé zaréwno W co- dziennym Zyciu, jak i w badaniach spotecanych. Na przykiad stosujac dedukejg i wyjasnianie idiograficzne, mozesz. sie przygotowaé do ja- kiejs randki, biorge pod uwage wszystko, co wiesz 0 osobie, z ktéra masz. sig spotkaé, i pré- bujac logicanie antycypowaé, jaki rodzaj ubra- nia, zachowania, uczesania, higieny ustnej itd. sprzyjaja udanej randce. Albo, idiograficanie i za pomocg indukeji, mozesz sprobowat ocenié, co wlasciwie sprawito, ze dziewczyna, z ktdra sig spotkates, zadzwonita pod numer 997. Nomotetyczne, dedukcyjne podejécie poja- wia sig, gdy udzielasz innym korepetycji z,,pod- staw ucanej randki", gdy madrze im objasniasz, dlaczego mozna chtopakowi zaimponowaé przedstawiajac mu niebezpieczefistwa satanis- tycznego przestania ukrytego w_ tekstach rockandrollowych piosenek. Gdy potem przyj- raysz. sig swemu Zyciu i zastanowisz, dlaczego nie mialas wigce} randek z muzykami, mozesz przejsé na droge nomotetyczne} indukgji. Do indukeji i dedukcji powrdcimy w roz- dziale 2. A teraz zwrdémy sig ku trzeciemu ogélnemu rozréanieniu, ktére tworzy wiele odmian badaf spotecznych. Dane jakosciowe i iloSciowe Rozréénienie danych jakosciowych i ilosciowych, w naukach spotecznych zasadniczo pokrywa sie z rozr6énieniem danych liczbowych i nieliczbo- wych.. Gdy nazywamy kogos inteligentnym, stwierdzenie to ma charakter jakoSciowy. Ana- logiczne stwierdzenie, dotyczace kogos mnie} suczesliwie wyposazonego, brzmialoby ,niein- teligentny”. Kiedy psychologowie i inni naukow- cy mierza inteligenci¢ na skali 1Q, probujq takie stwierdzenia jakosciowe skwantylikowaé. Na przyktad psychologowie moga powiedzieé, ze IQ jakiejé osoby wynosi 120. Kaida obserwacja ma na poczatku charak- ter jakosciowy, bez wzgledu na to, czy jest to doswiadczanie czyjejé inteligengji, czy umiejs- cowienie wskaz6wki na skali pomiaru, czy od- powiedé zaznaczona w kwestionaritiszt.. Natu- fa Zadnej z tych rzeczy nie jest liczbowa czy ilosciowa, czasem jednak korzystnic jest nady im te numeryczna forme. Kwantyfikacja cz¢sto sprawia, Ze nasze of, serwacje staja sig bardziej wyraziste. Mote tg, ulatwié agregacje, poréwnywanie i podsum, wywanie danych. Poza tym otwiera modliwog zastosowania analiz statystycznych, Poczasy od prostych Srednich, az do zlozonych wzorG, i modeli matematycznych. Dane ilosciowe maja te same zalety, co lic, by uayte jako mierniki jakiejS cechy w stosunly do si6w. Ale maja tez te same co licaby wad, wlaczajac w to potencjalng utrate bogactwa zn, czeniowego{ Na prayklad badacz spotecz moie chcieé dowiedzie€ sig, czy studenci w wis, ku od 18 do 22 lat sktonni sq raczej umawiae si zmtodszymi czy ze starszymi od siebie. Udzide nie ilosciowej odpowiedzi na to pytanie wydaje sig zadaniem prostym. Badacz pyta pewna licahy studentw 0 wiek kazdej z os6b, z ktrymi si spotykali, oblicza Sredniq i poréwnuje ja z wie kiem osoby pytanej. Sprawa zamknieta. Ale czy rzeczywiscie? Wprawdzie tut wiek rowna sig liczbie przezytych lat, ale cz sem ludzie uzywajq tego terminu inacze} moze dla niekt6rych ,wiek" tak naprawds oznacza ,dojrzatosé”. Cho€ osoby, 2 ktéryni sig umawiasz, moga byé na ogét mlodsze of ciebie, to jednoczesnie moga zachowywa¢ sk dojrzalej, a zatem reprezentowa€ te sama gre pe ,wieku”. Ktos inny znéw moze przez. wie rozumieé to, jak sig wyglada, mtodo czy stato. albo poziom zréinicowania czyichs zyciowyet dogwiadezei i jego obycia. Tracimy te znacze nia obliczajgc Srednia. Krotko méwigc, jakos ciowe dane moga byé bogatsze znaczeniow® nié dane skwantyfikowane. "To wlasnie mit czaco zaklada formutka ,,jest starszy od swojd metryki", UtracilibySmy sens tego wyrazenié probujac uszczegstowié ,0 ile starszy”’ Z kolei jakoSciowe dane maja te same wad! co caysto stowne opisy. Na przyktad bogactw? anaczei, 0 jakim wspomniatem, czeSciowo je funkcjq wieloznacznosci.: Jesli wyrazenie je" starszy od swojej metryki" cos dla ciebie oz czato, gy je czytates, to znaczenie owo wyras!? z twych whasnych doswiadczes albo doswiat czeti ludzi, ktérych znates i do ktérych wyrai nie to pasowalo, czy tez z tych sytuagi, w kt ig Koos 80 W twojej obecnosci uzywal. Dwie ‘ewne: (1) ty ja zapewne nie mamy na 0) Sa ie tego samego oraz (2) nie wiesz a co jt Mar a mys vice verso. doklad "intodego przyjaciela, Raya Zhanga, sry, gay W 1989 roku demonstrowano w imig Kory na placu Tiananmen w Pekinie, byt vn ipowiedzill za lacanosé. Po interwen- piska Ray zbiegt na potudnie, zostat aresz- oi weg potem zwolniony z poleceniem po- ver do Pekinu. Zamiast tego uciekt 7 Chin jpraedosta sie do Paryza. W kori przybyl do stunow Zjednoczonych, gdzie skoviczyt studia, usre weresnie} zmuszony byl przerwaé, ucho- aac ze swe} ojczyany. Widzialem, jak radzit Sobie z trudnosciami — musial dostaé sie do Sikoly, nie majac Zadnych papieréw z Chin, studiowaé w obcym jezyku, zaspokajaé swe potrzeby finansowe - wszystko to na wlasna reke, tysiace kilometrw od swej rodziny. Ray weigé méwi o dniu, kiedy wréci do Chin budo- wwaé tam system demokratyczny. Uderza mnie w Rayu to, Ze ,jest starszy od swoje) metryki". Prawdopodobnie sig z tym zgodzisz. Ten dodatkowy szczegét mojego ja- koSciowego opisu, choé uszczegdlawia znacze- tego sformulowania, wcigi, nie pozwala nam powiedzieé, o ile kto$ jest starszy, ani na- wet pordwnaé pod tym wagledem dwéch ludzi bez ryzyka nieporozumien co do tego, ktéry Jest bardziej przez zycie doswiadczony. Niemniej jednak moéliwa jest kwantyfika- Gla tego pojgcia, Moglibysmy, na_przyktad, Stworzyé liste doswiadczeti, ktére sktadatyby sig na to, co rozumiemy przez doswiadczenie tyciowe: Matieristwo Ronwod Smieré ojca tub matki Bycie éwiadkiem morderstwa Bycie aresztowanym Bycie wygnaricem Utrata pracy Ucieczka z eyrkiem swig @Blbysiny skwantyfikowaé ludzkie do- Suing Zable yciowe jako liczbe tego typu do- wicalC228 0 tych, KtSrzy miei ich wigce}, po- ielibysmy, ze sq bardziej doswiadczeni. yorevennye aw. Gdyby$my uznali niektére z tych dogwiadezeti za wainiejsze, moglibymy przypisaé im wig- cej punkt6w. Gdy juz ustalilibysmy liste i sys- tem punktacji, przyznawanie ludziom punktow i umieszczanie ich na skali liczhowe} byloby proste. Nie mielibygmy Zadnych trudnosci ze zgodnym ustalaniem, kto od kogo ma wigcej punktéw. 1A zatem, aby skwantyfikowaé takie nielice- bowe pojecie jak doSwiadczenie Zyciowe, musi- my jednoznacznie okreslié, co to pojecie znaczy. Jednak skupiajac sig szczegélnie na tym, co wla- czymy do naszej miary tego poigcia, jednoczes- nie wykluczamy kazde inne znaczenie. Nieuch- ronnie dokonujemy tu pewnego wyboru: kazdy jednoznaczny, ilosciowy pomiar bedzie ubozszy w znaczenie niz odpowiadajacy mu opis jakos- ciowy. Co za dylemat! Ktdre podejécie powinnis- my wybrac? Ktore jest lepsze? Ktore jest bar- dziej odpowiednie dla badai spotecanych? Dobra wiadomosé, Nie musimy wybieraé. Wiasciwie nawet nie powinnismy. Zaréwno ja- kosciowe, jak i iloSciowe metody sq uzyteczne i uprawnione w badaniach spotecznych. Nie- ktére zagadnienia i sytuacje badawcze lepie} poddaja sig metodom ilosciowym, inne — ja- kosciowym. Choé badacze spoleczni moga wzywaé obu tych podejsé, kadde wymaga innych umiejet- nosci i procedur, W rezultacie mozesz stwier- dzié, ze lepie} sig czujesz ~ i uzyskujesz wigksza bieglosé — w jednym z nich. Aczkol- wiek im skutecznie} bedziesz umiat korzystaé z obu, tym lepszym badaczem sig staniesz. Na pewno wszyscy badacze, niezaleznie od swych osobistych sklonnosci, powinni uznawaé obie te metody za uprawnione. ZauwaiyleS mode, Ze podejscie jakosciowe wydaje sig bardzie) zwigzane z wyjasnianiom iograficanym, natomiast wyjasnianie nomotetycz- ne jest tatwie} osiagalne poprzez kwantyfikacie. Jest to prawda, choé zwigzki te nie sq bezwarun- kowe. Co wigcej, w ramach obu tych perspektyw istnieje znaczaca iloS¢ obszaréw trudnych do za Klasyfikowania, Uznanie podzialu na badania ja- kosciowe i ilosciowe nie oznacza Scistego zwiqza- nia wlasnej dziatalnosci badawczej tylko z jednym ich rodzajem, z wykluczeniem drugiego. Pelne wemneniver vouanved LCUWIEKA @ MAUKA zromumienie jakiegos zagadnienia czesto wymaga zastosowania obu technik, Etyka w badaniach spotecznych => Wieksz0$¢ stron tej ksiazki jest poswiecona lo- gice i umiejetnosci przeprowadzania badati spotecznych, réznym technikom preferowa- nym przez badaczy i powodom, dla ktérych badacze je cenia. Istnieje jednak kilka istot- nych, nienaukowych kwestii, ktére ksztaltuja dzialalnosé badaczy spolecanych. Kwestia kiu- czowa jest sprawa etyki w badaniach. Rozdzial 18 tej ksigrki traktuje obszemic o ety- ce badaweze, a gdy bedzie to zasadne, odnie- sienia do zagadnien etycznych beda sig pojawiag take w innych rozdziatach. Na razie chcialbym wprowadzié dwie podstawowe kwestie, 0 kt6- rych nalezy pamigtaé, czytajac dalej te ksigke. Dobrowolne uczestnictwo Podstawowa zasada etyki badait spolecenych gtosi, Ze udzial w nich powinien byé dobrowol- ny. W zasadzie wydaje si¢ to warunek dosé latwy do spelnienia, Badacz, ktéry zmusifby lu- dzi do udziatu w eksperymencie, zostatby po- wszechnie skrytykowany. Podobnie zmuszanie judzi do wypeiniania kwestionariusza poprzez zamknigcie ich w pokoju czy grozenie im strasz- nymi konsekwencjami, jezeli_ odméwig (na przyktad niezaliczeniem seminarium), bytoby wyraénie nieetyczne. Jednak sprawy te nie zawsze sq tak oczy- wiste. Gdy zgodnie z zasadami obserwujemy demonstracjg w studenckim campusie, nie py- tamy wszystkich uczestnik6w 0 zgode. Gdy ba- dacz w celu przeprowadzenia badati udaje, ze dotaczyt do jakiejs grupy wyznaniowej, ci, kts- rych obserwuje, wiasciwie nie zgiosili sig do- browolnie do udzialu w projekcie badawczym. Badacze spoteczni czesto dyskutuja o tym, czy plan konkretnych badafi nie gwatci ustalonych zasad etyki badawczej. Gdy przygladasz sie juz przeprowadzonym badaniom albo myslisz © swych wlasnych planach badawezych, zadaj sobie pytanie, czy wybrana technika respekt, je zasade dobrowolnego uczestnictwa. Nie krzywdzi¢ badanych Fundamentalna norma etyczna badati spotec, rnych zabrania w jakikolwiek sposdb krzywdy) badanych. Zasadniczo kazdy z pewnoscia zg0d, sig z tq regula. Zobaceymy jednak, 2 czasey, trudno jest w petni sig je] podporzadkowaé Wyobrazmy sobie na przyklad, ze nickts rzy ludzie pytani przez badaczy 0 poglady rei gijne uswiadamiajg sobie po raz pierwszy, i maja watpliwosci dotyczace religii. Albo wy obraémy sobie badania poswigcone traktows niu kobiet w spoleczetistwie, ktGre sprawia, ie czeSé kobiet przestaje byé zadowolona x swych matzeristw czy pracy zawodowe}. Kied) badania moga przyniesé szkodg badanym po. przez wywieranie na nich wplywu? Jak zobaczymy, trzymanie sie tej na pier szy rzut oka prostej zasady etycznej ~ tie krzywdzie” — wymaga czujnosci ze strony be daczy. Planujac wlasne badania, upewnij sie, ie zadales sobie pytanie, czy moglyby one pray nieSé szkodg ludziom, ktérych chcesz badat Poniewai wszystko, co w #yciu robimy, poten Galnie rzecz biorac moze kogos skrzywdzit kaady badacz. musi wywaiyé migdzy wzgle¢ nym ryzykiem a tym, jak istotne sq dane bade nia i jakie prayniosa one korzySci. Badacze spolecani maja wiele sposob6w, bY ustrzec si¢ przed krzywdzeniem ludzi. Ni przyklad uwazamy, by respektowaé prawo de prywatnosci badanych, Badania czgsto wymt Baja poznania szczegdt6w dycia prywatnego lt dzi, wigc przyjmujemy na siebie zobowigzani®, Ze zachowamy w tajemnicy to, czego sig dowie my. Niejednokrotnie przechowujemy dane an nimowo, a wige nie ma sposobu na ustaleni tozsamosci crtowieka, od ktérego pochodza d browolnie przekazane informacje; zabezpiect™ my sig w ten sposdb nawet przed praypadke- wym wydostaniem sig informacji na zewnatr2- Przekonasz sig, 4 choé wprowadzanit wblad jest czesto konieczne, by przeprowadz# projekty badawcze pewnego rodzaju, badac#® zobowigzuja sig go unikaé, chyba ze jest 0” exbedne. (Na przyklad jesli przedstawisz son- Le cay eksperyment stowami: ,Chcemy sig do- oar ee, w jakim stopniu jest pan uprzedzo- wid adani Taczej tak dostosuja swoje stowa "ay, aby wygladaé na pozbawionych uprze- Gey jednak wprowadzanie w blad ludzi vanarny za Koniecane dla naszych celOw bax i rawerych, musimy spytaé, czy ewentualla war- voce tych badan usprawiedliwia takie dzialanie, tose jowaga probleméw etycznych jest wyraé- nie widoczna w kodeksach etycznych tworzo- nych i publikowanych przez. stowarzyszenia pawodowe, ktOrych czionkowie zajmuja sig ba- daniami spotecanymi, W kodeksach tych roz- patnuje sig kwestie dobrowolnego uczestnic- twa, niewyrzadzania krzywdy oraz wiele in- rch, kt6re poznamy w rozdziale 18. Oto wiec kilka zagadnieri lezacych u pod- staw badafi spolecznych. Mam nadzieje, ze oméwienie to pomogto wykazaé, Ze z badania- mi spolecznymi wigze sig wszystko opréce ru- tyny i nudy. W swym najlepszym wydaniu sq one dziatalnoscig tetniaca Zyciem, ekscytujaca i doniosta, Wszystko, czego nam trzeba, to myst otwarty i spragniony praygéd. |Glowne zagadnienia © Tematem tej ksiqzki jest to, w jaki sposéb Poznajemy rzeczywistosé spoleczna, Badania sq naturalng dziatalnosciq cztowie- ka, Duza czes¢ avyktej dziatalnoSci badaw- ze) ma na celu wyjasnianie i przewidywa- ie wydarzei, Gdy rozumiemy cog dzi¢ki bezposredniemu doswiadczeniu, to czynimy obserwacje i szu- : fay Prawidlowosci w tym, co obserwujemy. i¢ks2086 naszej wiedzy bierze sig z umo- WY. a nie 2 doswiadczenia. Zwlaszcza dwa 4r6dta_uzgodnione} wiedzy sq znaczace: tradycja j autorytet. Jednak, choé praydat- _ we ‘Moga nas sprowadzié na manowce. eae fe zabezpieczen przed bledami, co Pepsin w zwykdych badaniach. wie 9 asze obserwacie 54 iepoprawne, rege tacze.staraja sig uniknaé takich sO Prowadzac obserwacje w spossd ranny i przemyslany. « ° « ° Etyka W Daganiacn spoecznycn = at Czasem pochopnie wyciagamy ogéine wnio- ski na podstawie zaledwie kilku obserwa- ji, zatem naukowcy, chcac uniknaé nie- uprawnionego uogélniania, zobowiazuja sie do przeprowadzenia odpowiednie} liczby obserwagi i powtarzaja badania, W iyciu codziennym czgsto rozumujemy nielogicanie, Badacze, chcac uniknaé nielo- gicznego rozumowania, starajq sie 0 taka sama ostroznos¢ i rozwage w swoim rozu- mowaniu, co w swoich obserwacjach. Ponadto publiczny charakter nauki ozna- c2a, ie zawsze znajda sie inni badacze, ktérzy zakwestionuja bledne rozumowa- nie. Ujecie premodernistyczne, modernistycazne i postmodemistycane to trzy spojrzenia na atreczywistosé”. Zgodnie z ujeciem post- modernistycznym, nie istnieje ,obiektyw- na” rzeczywistosé, niezalezna od naszych subiektywnych doswiadczets. Rééne filozo- ficzne perspektywy oferuja badaniom spo- Jecznym wiele mozliwych podejsé. ‘Teoria spoteczna probuje rozwaza€ i wyjas- nia€ to, co jest, a nie to, co powinno byé. Teorii nie nalezy mylié z filozofia czy wiara. Nauki spotecazne szukajq prawidlowosci w ayciu spotecznym. Badacze spoteczni interesuja sig zbioro- wosciami, a nie jednostkami. Teorie formuhyje sig w jezyku zmiennych. Zmienna jest logicznym zbiorem wartosci. Wartos¢ to cecha, na prayklad: mezczyzna i kobieta. Pieé jest zmienng utworzona z tych wartosci. W wyjasnianiu prayczynowym domniema- na przyczyna jest zmienna niezalezna, podczas gdy zmienna, na ktéra oddzialuje, jest zmienng zalezna. Wyjasnienia idiograficzne dazq do pelnego zrozumienia poszczegdinych przypadk6w, nomotetyczne zag majq na cel uogdlnio- he rozumienie wielu przypadk6w. W teoriach indukcyjnych rozumowanie przebiega od poszczegdinych obserwacji do ogélnych regut, Teorie dedukcyjne za- caynaja od stwierdzea ogélnych i przewi dujg konkretne obserwacje. Dane ilosciowe sq liczbowe; jakosciowe nie sq. Oba rodzaje danych sq uzyteczne dia réznych celéw badawezych. © Etyka jest kluczowa kwestia przy planowa- niu badati spolecznych. Stwierdzenia, te uczestnictwo w badaniu powinno byé do- browolne oraz ze nie nalezy w zaden spo- sob krzywdzié badanych, to dwie podsta- wowe wskazdwki etyczne. Oto terminy, ktére w tym rozdziale zostaly zdefi- niowane w odpowiednich kontekstach, i ktére moana te? znalezé w stowniczku na kovicu ksia replikacja zmienna zalezna teoria idiograficany zmienna nomotetyczny wartosé indukcja zmienna niezalezna —_dedukcja [Pytania i éwiczenia| 1. Przypomnij, jakie biedy powszechnie po- pelniane przez ludzi w ich badaniach omé- wione sq w tym rozdziale. Znajdé artykul w gazecie czy czasopismie albo list do re- dakgji, ktéry ilustrowalby jeden z tych bte- dow. Opowiedz, w jaki spos6b naukowiec uniknalby tego biedu. 2. Wymien pigé zmiennych spotecznych i okresl wartosci, ktére sig na nie skladaja. 3. Wejdé na jedna z nastepujacych stron w In- ternecie i znajdé prayktady danych zaréw- no jakosciowych, jak i ilosciowych. a. Wysoki Komisarz Narodéw Zjednoczo- nych ds. Uchodécéw (UN High Commissio- nner for Refugees): httpyAvww.unher.ch/ b. Amerykatiskie Centra Kontroli Medycz~ nej i Zapobiegania Chorobom (U.S. Cen- ters for Disease Control and Prevention) httpywww.cde. gov ¢. Biblioteka Narodowa Australii (National Library of Australia): hetpy/Avww.nla.gov.au/ po sneer vet enV i URE Doane iy Babbie Earl, The Sociological Sprit, Wadsworth, y, mont, Cal, 1994. Jest to elementarz. posy, cony niektérym socjologicanym punktom y, dzenia. Wprowadza wiele pojeé powszechy, uzywanych w naukach spotecanych, Babbie Earl, Observing Ourselves: Essays in Social y, search, Waveland Press, Prospect Heights, 1998. Zbidr esejdw rozwijajacych Kilka gadniert filozoficanych, na ktore natkniesz wkolejnych rozdziatach, m in. obiektywnog, paradygmaty, determinizm, pojecia, rec, wistos¢, przyczynowos¢ oraz wartosci, Becker Howard S., Tricks of the Trade: How Think about Your Research While You Are Dy ing It, University of Chicago, Chicago 199) Ta bardzo przystepna ksiqzka sprawia, i ma sig wielka ochote na prowadzenie bs dari spotecznych, czy to jakosciowych, cx ilosciowych. Pelna jest anegdot dotycz: cych badari, ktore pokazuja badania spo tecane jako smiale wyzwanie. Cole Stephen, Making Science: Between Nature ax Society, Harvard University Press, Cambrid ge, Mass. 1992. Jesli interesuje cig pogte bienie wiedzy 0 nauce jako przedsigwzie ciu spotecznym, prawdopodobnie uznas te ksiqake za fascynujaca analize. Gallup George Jr. i in., Polls that Made the Difft rence, ,The Public Perspective” maj-czer wiec 1990, s. 17-21. Kilku badaczy opiti publicznej dyskutuje tu © sondazach, kté re mialy znaczacy wplyw na codzienm zycie. Hoover Kenneth R., The Elements of Social Sciet tific Thinking, St. Martin's Press, New Yor 1992. Hoover przedstawia wspaniaty pra glad kluczowych elementéw analizy w ukach spolecznych. [Socjologicana strona w sieci | Odwiedé strong Wadsworth Sociology Resour Center, Virtual Society, gdzie znajdziesz dodé” kowe linki, internetowe Cwiczenia i quizy & rozdzialu oraz inne materialy: http:/Mwww.sociology.wadsworth.com oanamovaiewvecukani at igi na strong Wadsworth Sociology Resource Wer Virtual Society, gdzie znajdziesz liste szu- Con) slow do kazdego rozdzialu. Uzywajac wy- yeh wajac Wy xia idz do Infotrac College Edition — bi- s blioteki internetowe) z zasobami ponad 900 cza- sopism, Mozesz tam przeprowadzié badanie onli- ne i znalezé lektury zwiazane z twoimi badania- mi. Pomoca w poszukiwaniach i praydatnymi ‘wskazéwkami stuzy The Student Guide to Infotrac College Edition na stronie The Virtual Society: httpy/Avww.sociology.wadsworth.com Rozdziat 2 Paradygmaty, teoria i badania spofeczne ; \ Wprowadzenie " Kilka paradygmatow nauk spolecznych Makroteoria i mikroteoria Wezesny pozytywizm Darwinizm spoteczny Paradygmat konfliktu Symbolicany interakcjonizm Etnometodologia Funkcjonalizm strukturalny Paradygmaty feministyczne Racjonalna obiektywnos¢ raz jeszcze | Elementy teorii spoteczne| Powrdt do dwéch systemow logicznych Tradycyjny model nauki Rozumowanie dedukcyjne i indukcyjne — zilustrowane na przyktadzie j_ Kontrast ujety graficanie Przeglad holograticzny Praktyka nauk spotecznych to wspdigranie teonj i badari, logiki i obserwagji, indukoji i dedukgji ~ oraz podstawowych uktadow odniesienia znanych Jako paradygmaty, Budowa teorli dedukcyjne| Zaczynamy Tworzenie wlasnej teorii Przyktad teorii dedukcyjne}: sprawiedliwosé dystrybutywna Budowa teorl indukcyjne| Przyklad teorii indukcyjnej: dlaczego ludzie palq marihuane? Zwigzki migdzy teorig a badaniami Gtowne zagadnienia Kluczowe pojgcia Pytania i éwiczenia Dodatkowe lektury Socjologiczna strona w sieci . Infotrac College Edition werowadzenie w stanach Zjednoczonych sa restauracje, kt6- yen upodobaniem przeprowadzaja sondaze swoich gosci, gdy tylko zblizajq sig wy- Niektdre z nich traktuja to bardzo po- bore, poniewaz wielokrotnie w tajemniczy ‘posob udato im sig przewidzieé zwycigzcdw. Srkina, ktore osiagnely podobny sukces, pro- Sa ujae popcom w torebkach x rysunkiem Pia albo stonia!, Przed wielu laty w spichle- orch srodkowego Zachodu dano farmerom “posobnosé wskazania swoich preferengji poli tyeanych. W tym celu micli oni wybieraé okreS- lone worki ze zbozem. ystkie takie interesujace, choé dosé specyficzne sposoby okrestania trend6w spoty- ka po pewnym czasie ten sam los: sprawdzaja sie przez chwile, pote zawodza. Co gorsza, nie mozemy przewidzieé, kiedy i dlaczego za- wioda. ‘Teniecodzienne techniki sondazowe uwydat- niajg znaczaca Wade ybadan”, ktérych ,awyniki”™ oparte sq wylacznie na obserwacii prawidlowo- ci. Dopdki nie jestesmy w stanie zaproponowaé logicanego wyjasnienia tych prawidlowosci, do- péty obserwowany przez nas wzorzec moze byé tylko wynikiem szczestiwego trafu czy zbiegu okolicznosci. Jesli wystarczajqco dlugo bedziesz aucal moneta, otrzymasz wreszcie orzetka dzie- sigé razy pod rzad. Naukowcy, aby opisaé te sy- ‘uacie, mogliby zzadaptowaé nieco rynsztokowe wyrazenie ,Kazdemu sig zdarza wdepna¢ w pra- Widlowose? ws Logicene wyjasnienia sq wlasnie tym, cze- 80 dostarczyé maja teorie. W badaniach teorie elniq trojaka funkeje, Po pierwsze, zapobie- i tea w kt6rej damy sig nabrac saczes- Coe Calo. Jest nie potrafimy wyjasnié, dla es Z restauracji osiagnela takie suk- W przewidywaniu wynikow wybordw, Podeimujemy ryzyko, Ze staniemy sie rzecani- — ai USA stofi jest emblematem Partii Republi- Dene oot za$ dartobliwym emblematem Parti 'atycznej (wg: Wtadystaw Kopalitiski, Stownik Ymboli, Wiede: 7 9 yd.) '@ Powszechna, Warszawa 1991, 2 (brzyp. red. nauik,). oryginale ,patterns happen’ (przyp. tum.) kami zbiegu okolicznosci. Jesli wiemy, dlacze- go tak sig stato, mozemy przewidywaé, czy za- dziala to take w przyszlosci. Po drugie, teorie wyjasniajg zaobserwowa- ne wzorce w spos6b dopuszczajacy takée inne modliwosci. Jesli rozumiemy, dlaczego prze- stepczosé jest zjawiskiem czestszym wsréd mtodziezy z rozbitych rodzin niz wSréd mlo- dziezy z rodzin petnych — na prayklad: ze wzgiedu na brak nadzoru — mogemy podjaé skuteczne dzialania, takie jak programy orga- nizowania czasu mtodziezy po szkole. Po trzecie, teorie ksztaltuja i ukierunko- wuja wysilki badaweze, pokazujac, jakich od- kryé mozna by dokonaé w wyniku obserwacji empirycznych. Szukajac swoich zgubionych Kluczy na ciemnej ulicy, mégtbys swiatlem la- tarki jak batem chlostaé na oslep okolice, liczac, 2e na nie trafisz ~ albo mégtbys przypo- mnieé sobie, gdzie konkretnie bytes, aby ogra. niczyé rejon poszukiwaii do najbardziej praw- dopodobnych miejsc. Analogicanie, teorie kie- ruja latarke badacza tam, gdzie jest najwigksza szansa zaobserwowania ciekawych prawidlo- wosci zycia spatecznego. Nie znaczy to, ze wszystkie badania w na- ukach spolecznych Scisle splecione sq z teoriq spoteczna. Czasami badacze spoteczni podej- muja badania tylko po to, by ujawnic istniejacy stan rzeczy ~ na prayklad przeprowadzaja ba- dania ewaluacyjne, aby ocenié, czy innowacyj- ny program spoleczny sprawdza sig, albo son- daz, aby okreslié, ktéry kandydat wygrywa w politycznym wyscigu. Podobnie etnografia opisowa, jak na przyklad antropologiczne opi- sy spoleczeristw przedpismiennych, dostarcza cennych informacji i daje wglad w badane kwestie. A jednak nawet takie badania czgsto wznosza sig ponad czysty opis, by spytaé czego?". Teoria jest bezposrednio zwigzana z pytaniami ,dlaczego”. W rozdziale tym zastanowimy sig nad kil- koma specyficznymi sposobami, z jakich teoria i badania korzystaja, idqc ramig w ramig na wy- prawe zwang zgtebianiem zycia spotecznego. Zacaniemy od przyjrzenia sig pewnym zasadni- czym uktadom odniesienia, zwanym paradys- matami, ktére lezq u podstaw teorii i badat spotecanych. Kilka paradygmatow nauk spotecznych Zazwycza) istnieje wigce) niz jeden sposéb rozu- mienia ré¢nych spraw. W codziennym Zyciu na przyklad liberatowie i konserwatySci czesto zupelnie inaczej wyjasniajg to samo zjawisko powiedzmy, uzywanie broni przez nastolatkéw w szkolach. Podobnie zresztq rodzice i sami ucaniowie. Lecz u podstaw tych réznych wyjas- nies czy teorii leza paradygmaty — fundamental- ne modele czy uklady odniesienia, ktérych uzywamy, by uporzadkowaé nasze obserwacje i rozumowanie. Czasem trudno jest rozpoznaé paradygma- ty, poniewaz sq tak gleboko ukryte, milczqco zakladane, traktowane jako oczywiste. Praypo- minaja bardziej stwierdzenie ,tak juz po prostu jest” nid. jeden z wielu mozliwych punktow wi- dzenia. Oto przyklad tego, co mam na mys Jakie jest twoje stanowisko w kwestii praw catowieka? Czy uwaéasz. indywidualne istoty ludzkie za SwigtoS¢? Czy sq one ,obdarzone przez Stwérce pewnymi niezbywalnymi prawa- mi", jak glosi Deklaracja Niepodlegtoéci Sta- néw Zjednoczonych? Czy sq rzeczy, ktorych aden rzad nie powinien robié swoim obywa- telom? Przejdémy do konkretéw. W czasie wojny obywatele sq czasem uzywani jako zywe tarcze, ktére maja ochronié obiekty wojskowe. Czasem sila zmusza sig ich do niewolniczej pracy lub wykorzystuje jako ruchome banki krwi dla szpi- tali wojskowych. Nie wspominajac juz o zorga- nizowanych, planowych gwaltach i morder- stwach w stuzbie ,czystek etnicanych”. Tym z nas, ktorych takie praktyki przera- daja i doprowadzaja do wscieklosci, trudno pewnie bedzie uznaé wlasny indywidualistyczny paradygmat za jeden z wielu modliwych punk- tow widzenia. A jednak zachodnie (a szczegol- nie wypracowane w USA) przywiazanie do Swigtosci jednostki jest w dzisiejszym Swiecie w wielu innych kulturach wznawane za dzi- 9 Deklaracja Niepodieglosci, tlum. W. C. Borucki, w: W.C, Borucki, Historia Standw Zjednoczonych Ame- ryki POtnocnej, Liberty Book Publishing Co., Detroit 1953 (preyp. tum,). waczne. Z historycznego punktu widzenia to zdecydowanie poglad mniejszosci. Obecnie wiele krajéw azjatyckich podpig, je sig na prayktad pod stwierdzeniem, de jeg nostki maja pewne yprawa”. Jednak przeciys,, Wwia sig je .prawom” rodziny, organizacji ony spoteczefistwa jako catoSci. Krytykowanj gwalcenie praw cztowieka azjatyccy przywag, czgsto wskazuja na wysoki wskaénik przeste . Mead wykazywal tez wyjatkowe zainter, sowanie rola komunikowania sie w relacjag migdzyludzkich. Sadzit, Ze wigksz0S¢ interak obejmuje proces, w ktorym jednostki osiags, waajemne porozumienie poprzez. uaycie jezyig i innych podobnych systemow, stad termin syn, boliczny interakcjonizm. Paradygmat ten pozwala nam zrozumie: nature interakeji w zwyczajnym tyciu spolecz. nym, ale réwnie# niezwykle formy interakcj, co pokazuje nastepujgcy przyktad. Emerson, Ferris i Gardner (1998) zamierzali zrozumicg nature ,molestowania”. Dzieki wywiadom zlicznymi ofiarami molestowania, udato im sig zidentyfikowaé réine motywacje molestujg cych, stadia w rozwijaniu sig scenariusza mo- lestowania, odpowiedzieé na pytanie, jak lu dzie orientuja sie, Ze sq molestowani i co mog, w awiazku z tym zrobié, Etnometodologia Nie wszystkie paradygmaty nauk spotecznych podkreslaja oddziatywanie struktury spotece- nej na zachowanie czlowieka ~ tn. efekt dzia- lania norm, wartosci, czynnik6w kontroli itd. Harold Garfinkel, wspélczesny socjolog, twier- dai, 2e hudzie ciagle tworza strukture spoteczm4 poprzez swoje dziatania i interakcje, ze w is tocie tworza swoje rzeczywistosci Zatem kiedy spotykasz sig ze swoim wy- Ktadowca, aby oméwié prace zaliczeniowa, na wet jezeli istnieje niezliczone mnéstwo regut dotyczacych tego, jak powinnigcie sig zacho- wywaé, to wasza rozmowa bedzie sig troche réanié od poprzedniej, a to, jak sig zachowa- cie, w pewien sposdb zmodylikuje wasze ocze- kiwania w przyszlosci. Znaczy to, ze rozmowa nna temat twojej pracy zaliczeniowej bedzie od- dzialywaé na wasze przyszie interakcje z inny- mi profesorami i studentami. 5G. H. Mead, Unyst..., s. 214-216 (prayp. thum.) uwzgledniajac tymczasowosé rzeczywis- tym ujeciti, Garfinkel sugeruje, Ze Iu- przerwanie probuja zrozumieé zycie, doswiadczaja. W pewnym sensie suge- oscil W gaie viel sres0 : : or ge Kady drial jak badacz spolecany, stad mie ermin etnometodologia, c2yli naczej .me- ted ia ludowa”. Cae spos6b zabralbys sie do poznawania snxich ocrekiwai i tego, jak ludzie probuja amie’ sw6} SWiat? Jedna x technik stosowa- ye przez etnometodologow jest tamanie regul, spratenie ludzkich oczekiwat. A wige jezel pro pujes rozmawiag Ze Mna o pracy Zaliczeniowei, a ja weige méwig o pilee nodne}, to sytuacja ta fhode ujawnié, cZego oczekujesz. od moich za- chowati. MoglibySmy tez zobaczyé, w jaki sposob adajesz im sens. (,Pewnie poshuguje sig pilka nodna jako analogia dla wyjasnienia teorii syste. mow spotecanych”). Weémy inny przyklad ujecia etnometodo- logicznego. Johen Heritage i David Greatbatch (1992) zbadali role aplauzu w przeméwieniach politycanych w Wielkiej Brytanii. Jak przema- wwiajacy wywolywali aplauz i jaka funkcie on pelnil (czy na przyklad przesadzal sprawe)? Ba- dania w ramach paradygmatu etnometodolo- sgicanego czesto skupiaja sie na komunikagji. Modliwosci_wyprébowania paradygmatu etnometodologicznego jest nieskoriczenie wie- le. Na przyklad nastepnym razem, gdy wsia- dziesz do windy, spedé cala droge patrzac na Je) tying Sciang. Nie patrz ani na przéd windy, ani na przeskakujqce numery (to jest normalne, Oczekiwane zachowanie). Po prostu stéj cicho obrécony twarza do tylnej Sciany. Zobacz, jak inni zareaguja na twoje zachowanie. 1, co row- nie Wazne, zauwad, jak sam sie bedziesz wtedy “aut Jes wykonasz. ten eksperyment kilkakrot- Nie, Powinienes zaczaé rozwijaé w sobie szcze- 86lng wradliwosé, charakterystyczng dla etno- Metodologicznego paradygmatut, wrdcimy do etnometodologii w rozdzia- : w ktérym oméwimy badania terenowe. te 10, Mec stern wdzigczny mojemu koledze, Bernardowi suger, 22 te eksperyment, Barney kazal tez syym 'om jes¢ obiad palcami, ogladaé telewizje nie Amajac telewizora i angazowaé sie w inne zadania Predziwny sposbb pouczajace (McGrane 1994). Na razie zwréémy sig ku zupetnie innemu pa- radygmatowi. Funkejonalizm strukturalny Funkcjonalizm strukturalny, znany_niekiedy takze jako ,teoria systeméw spotecznych”, wy- rasta z pojecia wprowadzonego przez Comte’a i Spencera: byt spotecany, taki jak organizacja albo cate spoteczeristwo, moze byé postrzegany jako organizm. Podobnie jak inne organizmy, system spolecany sklada sig z czeSci, z ktdrych kazda przyczynia sig do funkcjonowania catosci, Zastanéw sie nad analogia do ludzkiego ciala. Kaida jego cz@Sé ~ taka jak serce, pluca, herki, skéra i mézg — ma do wykonania okres- lone zadanie. Ciato jako calosé nie moze prze- trwaé, jezeli kaéda z tych czeSci swego zadania nie wykona, a Zadna z czesci nie moze prze- trwa¢ inaczej niz jako czesé catego ciata. Albo zastanéw sig nad samochodem. Sktada sie 2 két, kierownicy, baku, Swiec zaplonowych itd Katda z czeéci pelni jakas funkcjg w stuzbie catosci; polgczone w system, umozliwiajq nam przejazdzke po miescie. Zadna jednak sama w sobie nie bylaby dla nas zbyt uzyteczna. Spojrzenie na spoleczetistwo jako na sys- tem spolecany szuka zatem ,funkeji", jakie petnia jego réane sktadniki, Badacze spoteczni, stosujacy paradygmat funkcjonalizmu struktu- ralnego, moga zauwatyé, ze na przyktad funkeja policji jest sprawowanie spotecznej kontroli — zachgcanie ludzi do tego, by trzy- mali sig norm spotecenych oraz doprowadza- nie tych, kt6rzy tego nie robia, do organéw wymiaru sprawiedliwosci. Zauwaz jednak, Ze réwnie dobrze mona by spytaé o to, jaka funkcje pelniq w spoleczesistwie przestepcy. W ramach paradygmatu fiunkcjonalistycznego moglibysmy rzec, ze kryminaligci stuza jako za- pewnienie pracy policji. Nawiazujac do tego, Emile Durkheim (1858-1917) zasugerowat, 2¢ przestepstwa i ich karanie dostarczaja okazji, by potwierdzié spoteczne wartosci. Chwytajac i karzac zlodziei, potwierdzamy nasz zbiorowy szacunek dla whasnosci prywatnej. Aby zrozumieé paradygmat strukturalno- -funkcjonalistyczny, prayjmijmy, ze interesuje ve nocozHH 2. Paruaygmity, world | UaueMa Sporeczne ie, jak dziala twoja uczelnia. Mégtbys prze- kartkowaé katalog tej instytucji i sporzadzié liste pracownikéw administracji oraz obstugi (czyli rektora, dzickanéw, sekretarza uniwersy- tetu, ochrony campusu, pracownikéw zaj- mujacych sig wyZywieniem). Mégtbys potem oszacowaé, co kaady z nich robi, oraz powia- zaé ich role i czynnosci z ghéwnymi funkcjami twojej uczelni, takimi jak nauczanie czy prze- prowadzanie badai. ‘Ten sposdb patrzenia na instytucje edukacyjng wyraénie sugeruje inny rodzaj badafi niz, powiedzmy, paradygmat konfliktu, ktory podkreslitby zderzenie intere- s6w ludzi majacych w tej instytucji wladze i tych, ktérzy jej nie maja. Ludzie czgsto dyskutuja o yfiunkcjach" w co- dziennych rozmowach. Zazwyczaj jednak te do- mniemane funkeje rzadko sq testowane empi- rycanie. Niektérzy przekonuja na przyklad, ze opieka spoteczna, kt6rej zamiarem jest pomoc ubogim, w rzecaywistosci szkodzi im na rézne sposoby. Twierdzi sig czasem, Ze opieka spo- fecana worzy dewiacyjne subkultury uzywajace przemocy i skonfliktowane z gléwaym nurtem w spoleczetistwie. Z tego punktu widzenia rze- caywista_konsekwencja_programéw_opieki spolecanej jest wzrastajacy wskaénik przestep- czosci. Lance Hannon i James Defronzo (1998) po- stanowili sprawdzié to ostatnie twierdzenie, Pracujqc nad danymi zebranymi w 406 zurbani- zowanych hrabstwach w USA, zbadali zwiqzek migdzy poziomem wyplat z opieki spoteczne} a wskagnikiem przestepczosci. W przeciwier- stwie do przekonati niektérych, ich dane wska- zuja, Ze wyisze wyplaty z opieki spoleczne} wiazaly sig z nidszymi wskaénikami przestep- czosci. Innymi stowy, programy opieki spotecz- ej pelnity raczej funkejg ograniczania niz nasi ania bezprawia. Paradygmaty feministyczne Kiedy Ralph Linton, formutujgc wnioski swego Klasycznego antropologicznego dziela, The Stu- dy of Man (1937), méwit o ,zasobach wiedzy, ktére obiecuja daé czlowiekowi (man) zycie lep- sze od tego, jakie kiedykolwiek znal”, nikt nie narzekal, Ze pominal kobiety. Linton korzysty x jezykowych konwencji swoich czaséy, whaczat kobiety milezaco we wszystkich swyg, odniesieniach do mezczyzn. Czy rzeczywiscie, idy feministki po raz pierwszy zaczely sy przeciwstawiaé uzywaniu meskich zaimk; i rzeczownikéw wszedzie tam, gdzie pteé by, nieokreslona, ich zaniepokojenie uwazan, czesto za malostkowe, nawet glupie. Na og sadzono, Ze w sprawie tej chodzi 0 zraniong kobiece uczucia i posiniaczone kobiece egy Ale badémy szczerzy: kiedy przeczytales stows, Lintona, co sobie wyobrazites? Amorficzng bezplciowa istote ludzka, hermafrodyte — jed. noczesnie mezczyzne i kobiete, czy tez osobe pici meskiej? Podobnie jak poprzednio, réwniez bads cze patrzacy na Swiat od strony paradygmaty feministycznego zwrécili uwage na te aspekty iycia spotecznego, ktérych nie ujawniajg inne paradygmaty. Czesciowo teorie i badania femi. nistyczne skupialy si¢ na réznicach migdzy piciami oraz na tym, w jaki spos6b wiata sie one z reszta spolecznej organizacji. Zwrdcity uwage na ucisk kobiet w wielu spoleczet stwach, co z kolei rzucito Swiatto na samo zji- wisko ucisku. Paradygmat feministyczny zmierzyt sie tei 7 powszechnie uzywanymi pojeciami dotycat cymi konsensusu w spoleczeristwie. Wieksz0% opis6w dominujacych przekonaf, wartosi i norm spolecznych jest stworzona przez ludzi Teprezentujacych tylko czesé spoteczeristwa. Na prayklad w USA takie analizy sq zazwycz4) pisane przez bialych mezczyzn nalezacych do klasy Sredniej — nic dziwnego, ze ich autorzy opisali przekonania, wartosci i normy, kt6re sami podzielali. I podezas gdy George Herbett Mead méwit o ,uogélnionym innym”, ktéreg? kaidy z nas sobie uswiadamia i ktérego Po stawe moze przyjac’, to feministyczne pare dygmaty w ogéle kwestionuja istnienie takieg? uogélnionego innego. Mead uzywal przykladw nauki gry w base” ball, aby zilustrowaé, jak dowiadujemy sié © uogélnionym innym, tymczasem badania J* net Lever sugeruja, ze zrozumienie doswiat czeti chtopcéw moze niewiele powiedzied nal o dziewezetach. Gry i zabawy dziewcrat sq calkiem rézne. nojezeSeie} $4 spontaniczne, wykorzystuja. wyo- pradnie, sa wolne od struktur c2y regul Zajecia, iw ktGrych wyznaczona jest kolejnosé, jak na prayklad skakanka, moga sie odbywat ber ustlo- pych wyraanych cel6w. Dziewezeta maja znacznie mnie) doswiadczeti w migdzyosobowe) rywaliza- gi Sot ich wsplzawodnictwa jest racze) poSred- ni, nie odbywa sig twarza w twarz, jest bardzie} indywidualny niz oparty na praynaleznosci do ze- spolu. Role preyw6deze sq odgrywane rzadko albo nie ma ich weale”, (Lever 1986, s. 86) Nasilajaca sig wSréd badaczy spotecznych gwiadomosé generainych réénic intelektualnych miedzy kobietami a mezczyznami doprowadzita do tego, 2 psycholog Mary Field Belenky i jej wspdlpracownicy zaczgli méwié 0 kobiecych sposobach poznawania (Women's Ways of Kno- wing) (1986). Wywiady pogtebione przeprowa- dzone 7, 45 kobietami doprowadzity do wyr6i- nienia przez badaczy pigciu perspekwyw po- znawezych, ktére powinny podwazyé poglad, ze zdobywanie wiedzy jest banalne i proste. Cisza: Niekt6re kobiety, szczegéinie w mlo- dym wieku, cauly sig izolowane od swiata wie- dz, ich aycie w przewazajacym stopniu deter- minowane bylo przez autorytety zewnetrzne. Otreymana wiedza: W ramach tej perspekty- wy kobiety uwazaty sie 2a zdoine do przyjmo- wania i zachowywania wiedzy, pochodzacej od Zewngtranych autorytetow. Wiedza subiektywna: Ta perspektywa otwie- Ta Modliwosé osobistej, subiektywnej wiedzy, wlaczajacej intuicje. _, Wiedza proceduralna: Niektére kobiety czuija, i doskonale opanowaly sposoby zdobywania ‘edzy 2a pomoca obiektywnych procedur. pen itiea konstruowana: Autorzy opisuja te Derspekywe jako ,sywacje, w ktére}j kobiety ee Zegaja cata wiedze jako kontekstualna, cen ezaja siebie jako wércéw wiedzy oraz ae Zaréwno subiektywne, jak i obiektywne ‘Bie poznaweze” (Belenky i in., 1986, s. 15). ince tise konstruowana” jest szezegdlnie raultea_w_ kontekscie paradygmatow. Comets Poxytywistyeznego paradygmatu ‘@ nie znalazloby sig miejsce ani dla ,su- biektywnej wiedzy", ani dla pomystu, 2 praw- da moze réznié sig w zaleznosci od kontekstu. Paradygmat etnometodologiczny 7 kolei po- miescitby w sobie obie te idee. Racjonalna obiektywnos¢ raz jeszcze Zaczeligmy t@ dyskusjg o paradygmatach od stwierdzenia Comte’a, ze spoleczefistwo mozna badaé raconalnie i obiektywnie. Od jego cza- s6w rozw6j nauki i techniki, w polaczeniu z re- latywnym ograniczeniem przesadéw, umiesz- caal racjonalnosé coraz blizej centrum spolecz- nego Zycia. Cho€ jednak racjonalnosé jest dla wigkszosci z nas tak fundamentalna, niektorzy uczeni wspétczesni stawiaja ja pod znakiem za- pytania. Na przyktad pozytywistyczni badacze popel- niali czasem bad, przyimujac, ze rzecrywistosé spoleczna moze byé wyjasniona w ragjonalnych kategoriach, poniewaz ludzie zawsze dziataja racjonalnie. Jestem pewien, Ze twoje wlasne do- Swiadczenie study ci wystarczajacymi dowoda- mi na rzecz tezy przeciwnej. Tymczasem wiele wspétezesnych modeli ekonomicznych zasadni- zo zaklada, ze ludzie beda dokonywaé racjonal- nych wybordw w sektorze ekonomicznym: wy- biora najlepie| ptatna prace, zaptaca najnizsza cene itd. Zalozenie to lekcewaiy sile tradycji, lo- jalnoSci, wizerunku i innych czynnikow, kt6re ry- walizuja z rozumem i kalkulacja w okrestaniu ludzkiego zachowania. Bardzie} wyrafinowany pozytywista twier- dzitby, 2e mozemy racjonalnie zrozumie¢ i prze~ widzieé nawet nieracjonalne zachowanie. Pray- Kladem tego jest slynny ,eksperyment Ascha” (Asch 1958). W eksperymencie tym grupie ba- danych pokazany zostaje na ekranie zestaw li nii, nastepnie prosi sig ich, aby znaledli dwie li- nie rownej dlugosci. Wyobraz. sobie siebie jako badanego w ta- kim eksperymencie. Siedzisz w pierwszym rq dzie w sali, w grupie szesciu oséb badanych. Zestaw lini wySwietlony zostaje na scianie przed toba (patrz rys. 2.1). Eksperymentator prosi kazdego z was, po kolei, 0 rozpoznanie tej linii z prawej strony (A, B czy ©), ktéra od- powiada dlugosci linii X. Wlasciwa odpowiedé 64 —Rozdziat 2. Paradygmaty, teria i badania spoteczne Rysunek 2.1 Eksperyment Ascha (B) jest dla ciebie catkiem oczywista. Jednak, ku swemu zdziwieniu, dowiadujesz sie, ze wszyscy pozostali badani zgodnie wybieraja inng odpowied#t Eksperymentator oSwiadcza, Ze wszyscy oprécz.jednej asoby odpowiedzieli poprawnie. Poniewad jestes jedyng osoba, ktéra wybrala B, réwna si¢ to stwierdzeniu, Ze sig pomyliles. Nastepnie zaprezentowany jest nowy zestaw linii i doswiadczasz tego samego. Odpowied’, ktéra_wydaje sig z oczywistych wzgledow wlaSciwa, uznana jest przez wszystkich pozo- stalych za bledng. Jak sig okazuje, rzecz.jasna, jestes jedynym prawdziwym badanym w tym eksperymencie ~ wszyscy inni wspélpracuja z eksperymentato- rem. Celem badania jest sprawdzenie, czy na- cisk opinii publiczne} spowoduje, ze zgodzisz sig na niewlasciwa odpowiedz. W swych pierwszych eksperymentach - do kazdego z nich zaangazowani byli mlodzi ludzie ~ Asch odkryt, ze troche wigcej niz jedna trzecia ba- danych wlasnie tak postapila. ‘Wybieranie w prostym eksperymencie od- powiedzi, ktéra z oczywistych wegledéw jest biedna, to przyklad nieracjonainego zachowa- nia, Ale, jak mial to péaniej pokazaé Asch, eks- perymentatorzy moga zbadaé okolicznosci, kt6re sprawily, ze mniej lub wigcej badanych zgodzito sig na niewlasciwa odpowied. Na przyklad w kolejnych badaniach Asch r6znico- wat rozmiar grupy i liczbe ,odmieficow", kté- tzy wybierali,ztq" (tzn. dobra) odpowied#. ‘Awigc mona bada¢ nieracjonaine zachowanie Ww sposéb racjonalny i naukowy. Ujmujac to bardziej radykalnie, mozemy watpié, czy dycie spoleczne w ogéle kieruje sie racjonalnymi zasadami. W naukach prayrodny, caych nowe idee, takie jak teoria chaost, logilg rozmytaé i uktedy zlozone sugeruija, Z€ Naleiy chyba przemysleé w spos6b zasadniczy problen, uporzadkowania zdarzefi Swiata fizycznego, Z pewnoscia tad Swiata spotecznego moze oka. za€ sig nie wigkszy ni. przyrodniczego. Wspétczesne wyawania dla pozytywizmy, wykraczaja poza pytanie, czy ludzie dziataja ra. Gonalnie. Krytyka pozytywizmu podaje w wat pliwosé m.in, mysl, Ze naukowcy moga byé tak obiektywni, jak to zakladal ideal pozytywistyc hy, Wigks208é naukowcéw zgodzitaby sie, Ze osobiste uczucia moga wplywat i Ze W istocie wplywaja na wybor probleméw badawezych, na wybér obserwacii i na wnioski, do jakich do. chodzi sie na podstawie owych obserwaci. Istnieje jeszcze bardziej radykalna krytyka ideatu obiektywnosci. Jak przelotnie o tym wspominalismy, omawiajac feminizm i etnome. todologig, niektorzy wspétezesni badacze si geruja, 2 subiektywnosé w pewnych sytua- Gjach moze nawet byé bardziej wskazana. Po. wrdemy na chwile do dialektyki subiektywnosi i obiektywnosci. Zacnijmy od tego, ze wszystkie nasze do Swiadczenia sq nieuchronnie subiektywne. Nie ma na to sposobu, Mozemy patrzeé wylacznie naszymi wlasnymi oczami i to, co w nich specy ficane, bedzie nadawalo ksztalt temu, co widzi my. Mozemy slyszeé déwieki tylko w taki spo- 6b, w jaki nasze uszy przekazuja, a mézg in terpretuje fale déwigkowe. ‘Ty i ja do pewnego stopnia slyszymy i widzimy réane rzeczywistos i. | doswiadczamy fizycanych ,rzeczywistosci" catkiem réznych od tych doswiadczanych przez, powiedzmy, nietoperze. W tym, co dla nas jest absolutng ciemnoscia, nietoperz, emitujac dawiek niestyszalny dla czlowieka, ,widzi" takie rzeczy jak latajace owady. Odbicie tego déwigkt tworzy ,obraz dawigkowy” wystarczajqco dia nietoperza precyzyiny, by naprowadzit go na po- ruszajacego sig owada i umotliwil schwytanie go zebami. Podobnie naukowcy na planecie © Logika rozmyta (fuzzy logic) — logika zbior6e do ktérych przynaleznose jest okreslona nieprect zyinie, za pomoca funkeji_ prawdopodobiefstwa jedna z logik wielowartoSciowych (przyp. thum.). adv moga rozwinaé teorie Swiata izyczneyo ve na aparacie zmyslowym, jakiego my, It oper nie mozemy sobie nawet wyobrazié. Moze da promienie Rentgena albo slysza kolory. wicespinimo te} nieuchronne}.subiektywnosci ego doswiadczenia my, ludzie, zdajemy sig nasret® nie dadyé do porozumienia w kwestii extywic jako takie istnieje. Obiektywnosé vet proba pojgciowego wykroczenia poza na- yep indywidualne poglady. Ostatecanie jest to tavestia Komunikacji, poniewaz prébujemy zna- jedé wspdlny grunt dla naszych subiektywnych doswiadczes. Gdy tylko poszukiwania sig po- ‘vioda, méwimy, 2e mamy do czynienia z obiek- tywna raeczywistoscig, To wlasnie jest rzeczy- wistosé umowy omdwiona w rozdziale 1. Nasza subiektywnosé jest indywidualna, natomiast nasze szukanie obiektywnosci jest spoteczne. Potwierdza sig to w kazdym aspek- cie Zycia, nie tylko w nauce. Choé wolimy inne rodzaje jedzenia, musimy w pewnym stopniu uzgodnié, co do jedzenia sig nadaje, a co nie. W przeciwnym razie nie bytoby restauracji ani sklepéw spozywezych. Ten sam argument mozna podaé w odniesieniu do kazde} innej formy konsumpgji. Bez rzeczywistosci umowy nie byloby kin, telewizji ani sportéw. Réwnied badacze spoteczni odkryli zalety Pojecia spotecznie uzgodnionej, obiektywne) szectywistosci. Ludzie, chcac doswiadczaé 2ycia w sposdb uporzadkowany, uznaja za ko- ystne osiaganie tego celu w dziataniu zbio- Towym. Jakie sq przyczyny uprzedzeti i lekar- stwa na nie? Pracujac razem, badacze spofecz- ni znaledli kilka odpowiedzi, ktére wytrzymaly 'ntersubicktywne sprawdzanie. Niezaleznie od “Wwolego subiektywnego doswiadczenia mozesz. ea samodzielnie odkryé, ze gdy wy- rama warasta, uprzedzenia na_ogét Jest alt tendencje spadkowa. Mowimy, Ze Tos awe obiektywna, poniewai. kazdy loze jq odkryé niezaleznie. a os ‘od XVII az do potowy XX wieku Shick mneMrala wiara w rzeczywistose strregent Miezaledng od jednostkowexo po- m8 byla nn W przewazajacym stopniu uwaza- Prawwdg ne 7 wayteczny paradygmat, lec 2a + Termin pozytywizm, ogéinie rzecz eee pty tine biorac, wyrazat wiare w Jogicznie uporzadko- wana, obiektywng rzeczywistosé, ktéra dzigki Natice mozemy poznawaé coraz lepiej. ‘Ten poglad jest dzis podwazany m.in. przez post- modernist6w. Niektdrzy wierdza, ze ideal obiektywnos- Gi zastania réwnie wiele, co odstania. Jak wi- dzieligmy wezesniej, w minionych latach wiek- sz08€ tego, co w naukach spotecanych na Za- chodzie uznawane bylo za_obiektywne, w istocie byto zgoda panujaca gléwnie migdzy mieszkajqcymi w Europie i nalezqcymi do Klasy Sredniej bialymi mezczyznami. Réwnie rzeczy- wiste doéwiadczenia, wspélne kobietom, mniejszosciom etnicanym, kulturom innym aiz zachodnia albo ludziom ubogim niekoniecznie majdowaly w tej rzeczywistosci swoje od- zwierciedlenie, Pierwsi antropologowie sq wigc dzié kryty- kowani za czeste ,Wwyjasnianie” wierzert i prak- tyk niepigmiennych plemion calego Swiata w ka- tegoriach nowoczesnego Zachodu, co czasami coznaczato przedstawianie badanych jako prze- sadnych dzikich. Praekazywane ustnie przeko- nania dotyczace odlegtej przeszlosci czgsto na- zywamy ,mitem stworzenia", podczas gdy © naszych wlasnych przekonaniach méwimy: shistoria”. Obecnie upowszechnia sig wymég znajdowania lokalnej logiki, za pomoca ktStej rine fudy nadaja sens swemu Zyciu, i rozumie- nia jej w je} wlasnych kategoriach, Ostatecznie nigdy nie bedziemy w stanie w pelni odréani¢ obiektywnej rzeczywistosci od naszego subiektywnego doswiadczenia. Nie mozemy wiedzieé, czy nasze pojecia odpowia- caja obiektywne} rzeczywistoSci, czy sq po pros- tw udyteczne, pozwalajac nam przewidywac i kontrolowaé otoczenie. Nasza potrzeba po- unania, co jest reczywigcie rzeczywiste, przy- biera jednak tak desperacka postaé, ze zaréwno pozytywisci, jak i postmodemisci sktaniaja si¢ niekiedy ku przekonaniu, ze ich wlasne poglady sq rzeczywiste i prawdziwe. Twi w tym pod- ‘wojna ironia, Przede wszystkim pozytywistycz- ne przekonanie, Ze nauka precyzyjnie odzwier- ciedla obiektywny Swiat, musi w ostatecznosci opieraé sig na wierze; nie moze go dowiesé »obiektywna” nauka, poniewaz wiasnie o nie) sig tu m6wi. A postmodemisci, ktrzy twierdza, 2e nic nie jest obiektywne, a wszystko w osta- tecznosci jest subiektywne, muszq przynajmniej caué, Ze tak jest naprawde. Na szczescie, jako badacze spoleczni, nie Jestesmy zmuszeni catkowicie opowiedzie¢ sig za jednym z tych ujeé. Zamiast tego mozemy traktowaé je jako dwie rééne strzaly w naszym kotczanie. Kaide z nich rekompensuje stabosci drugiego, proponujac komplementarne per spektywy, ktére moga wprowadzié badania na interesujqce tory. Podsumowujgc, na badania Zycia spoleczne- go moze wplywa¢ bardzo wiele teoretycznych paradygmatow. W obrebie kazego z tych fun- damentalnych ukladéw odniesienia skonstruo- waé modna udyteczne teorie, Praejdziemy teraz do kilku zagadnieti zwiqzanych 2 konstruowa- niem teorii, ktérymi interesujq sig i postuguja wszyscy badacze spoteczni, poczawszy od pozy- tywistow, a skoficzywszy na postmodemistach. Elementy teorii spotecznej Jak widzieligmy, paradygmaty to ogéIne ramy czy punkty widzenia, dostownie: ,miejsca, z ktérych sig patrzy”. Dostarczaja sposob6w patrzenia na aycie i opieraja sig na zestawach zalozeh dotyczacych natury rzeczywistosci. Natomiast teorie sq systemami powigza- nych wzajemnie twierdzei majacych wyjasnié niektére aspekty 2ycia spolecznego. Zatem teo- rie doprecyzowuja i dookreslaja paradygmaty. Paradygmat oferuje spos6b patrzenia, celem te- ori za8 jest wyjasnienie tego, co widzimy. Prayjrzyjmy sig teraz troche uwadniej kilku elementom teorii, Jak wspomnialem w roz- dziale 1, nauka opiera sig na obserwacji. W ba- daniach spotecznych obserwacja zazwyczaj od- nosi sig do patrzenia, slyszenia i — rzadziej ~ dotykania. Jest z tym powigzane pojecie fakiu. Choé dla filozoféw ,fakt” jest pojeciem rownie ztozonym co_,rzeczywistosé”, badacze spo- Jeczni na ogét wykorzystuja je, odnoszac do jakiegos zjawiska, kt6re zaobserwowano. Jest na prayktad faktem, Ze Bill Clinton pokonat Ro- berta Dole’a w_ wyborach prezydenckich w 1996 roku. Naukowcy daza do tego, by uporzadkowae wiele faktow wedtug ,regul” nazywanych pra, wami. Abraham Kaplan (1964, s. 91) zdefinig, wal prawa jako uniwersalne uogélnienia dg, tycaace Klas faktéw. Prawo cigzenia jest kia sycanym praykladem: cial przyciagaia_ sig wzajemnie proporcjonalnie do swych mas i o¢, wrotnie proporcjonalnie do odlegtosci, ktér, je dzieli. Prawa musza jednak mieé naprawde un wersalny charakter, a nie byé tylko przypadko, wymi prawidtowosciami odkrytymi dla specy. ficanego zbioru faktow. Jest fakter, jak wskazy. je Kaplan (1964, s. 92), ze w kazdych wyborach prezydenckich w USA od 1920 do 1960 roku wy: grywat gldwny kandydat majacy najdluzsze na. zwisko. Nie jest to jednak prawem, jak pokazaly kolejne trzy elekcje. Wezesniejsza prawidlo. ‘wos byta zbiegiem okolicanosci. Prawa, nazywane czasem zasadami, to wadne stwierdzenia dotyczace tego, co istnie- je. Mowimy o nich, %e sq ,odkrywane”, przy- znajac oczywiscie, Ze nasze paradygmaty wply waja na wybor tego, czego chcemy szuka¢ i na to, co widzimy. Prawa same z siebie nie wyjas- niaja niczego. Sq jedynie streszczeniem tego jak sig sprawy maja. Wyjasnianie, jak wkrétce zobaczymy, jest funkcjq teorii. Nie ma praw w naukach spolecznych, ktore mialby pretensje do uniwersalnej pewnosci nauk przyrodniczych. Badacze spoteczni dyskutuia mnigdzy soba, czy kiedykolwiek takie prawa moga zostaé odkryte, Byé moze Zycie spolecene 72 swej natury nie podlega niezmiennym prawom. Nie znaczy to jednak, ze jest ono tak chaotyczne, ze opiera sig przewidywaniu i wyjasnianiu. Jak widzielismy w rozdziale 1, zachowania spotecane wykazuja prawidlowosci, a te prawidlowosci bar dzo cagsto sq doskonale ztozumiate, cho€ bywa. de, aby odkryé ich logike, musimy zajrzeé pod powierzchnig, Jak wlasnie wskazalem, praw nie naleiy mieszaé z teoriami. Prawo jest zaobserwo wana prawidiowoscia, teoria natomiast jest sys" tematycznym wyjasnieniem obserwagi, kt6re dotycza jakiegoS konkretnego aspektu zycia Na prayktad ktos moze zaproponowaé teorie przestepczosci mlodocianych, uprzedzeh cz rewolugji politycznej. -jeorie wyjasniaja obserwacje za pomoca po- z jonathan Tumer (Theory Building... 1989, s.5) wa pojgcia ,podstawowymi klockami teorii” uilding blocks of theory). Pojeca sa abstrak- Syny elementam reprezentujacymi Klasy 2a alge 2 dane) dziedziny badas. Na prayklad poje- ami odpowiadalacymi teorii przestepczosci sodecianych beda na poczatek ,mtodociant F preestepczose". Grupa rOwiesnicza” — ludzie, 1 kxsry’ sig spotykasz | identyfikujesz ~ to ko- fejne adekwatne pojecie. ,Klasa spolecana jpraynale2nosé etniczna” sa bez. watpienia po- jecami odpowiednimi dla teorit przestepezosci ‘ysrid mlodziezy. .Wyniki w szkole” moga byé réwnied odpowiednie. ‘Zmienna jest szczegélnym rodzajem poje- cia. Jak widzielismy w rozdziale 1, kazda zmien- na zawiera zestaw wartosci, a zatem przestep- cz08é, w hajprostszym wydaniu, jest stworzona zcech: ,popelnit przestepstwo” i ,nie popetnit przestepstwa”. Teoria przestepczosci mialaby na celu wyjasnienie, dlaczego czesé miodziezy popelnia przestepstwa, a czeS¢ nie. Aksjomaty albo zalozenia to podstawowe twierdzenia uznane za prawdziwe, na ktérych opiera sig teoria. W teorii przestepczosci mo docianych zaczglibysmy od aksjomatéw typ skazdy pragnie Zyé w dostatku” i ,szansa bo- gatych na dostatnie zycie zgodne z prawem Jest wigksza niz szansa biednych”. Stad prze- salibysmy do tez — szezegstowych wnioskow dotyczacych relacji_ miedzy pojeciami, ktére wyciaga sig z podstawowych zalozest. Wycho- dzac ze wstepnych zatozeni dotyczacych prze- Stepczo$ci mlodocianych, moglibysmy na przy- Ktad postawié sensowna teze, ze biedna mio- stied czesciej niz bogata tamie prawo, Zeby LUmodliwié sobie zycie w dostatku. ‘Teza ta zgadza sig akurat z klasyczna proba “lSnienia patologii spolecznych dokonang Pizcz Roberta Mertona. Merton (1957, s. 139- ae ™éwit o celach i Srodkach uzgodnionych Wang Doleczeristwo. W jego modelu nie sq de- vie uci KtGrzy akceptuja spoteczng umo- nowy ezaea Doradanych cel6w (takich jak sag tte) Stodkow przypisanych do ich ’higcia (poprzez kupno). Jeden typ dewian- i Merton nazywa go ,innowatorem” — zga- Sig co do podadanych cel6w, ale nie ma do- a (basic ee stepu do ustalonych Srodkéw ich osiagania. In- nowatorzy szukajq innej metody, na przyktad przestepstwa, by osiagnaé pozadany cel. Z tez mozemy z kolei wyprowadzi¢ hipotezy. Hipoteza jest szczegdtowym, sprawdzalnym oczekiwaniem wobec szeczywistosci, ktore wy- nika z og6lniejszej tezy. Zatem badacz. méglby sformutowaé hipoteze: ,Wsréd biednej mlod- tiezy wskanik przestepczosci bedzie wyészy iz. wSréd bogatej". Badanie jest tak zaplanowa- ne, by sprawdzito te hipoteze. Innymi stowy, ba- danie potwierdzi teorig (lub jej nie potwierdzi) tylko w sposéb posredni ~ sprawdzajac kon- kretne hipotezy wyprowadzone z teoriii tez, Prayjrayjmy sig uwadniej, jak wspdlzaleza od siebie teoria i badania, Powrdt do dwoch systemow logicznych « a W rozdziale 1 wprowadzitem pojecia rozumo- wania dedukcyjnego i indukcyjnego, obiecujac, ze wrdcimy do nich pééniej. Oto i owo poaniej. Tradycyjny model nauki ' : Wiekszosé z nas ma troche wyidealizowany obraz ,metody naukowej”, ktéry, szczegdlnie dzigki naukom przyrodniczym, przekazywano nam w toku ksztatcenia, poczawszy od szkoly podstawowej. Cho ten tradycyjny model na- uki jest jednostronny, przydatne jest zrozu- mienie jego logiki. W tradycyjnym modelu nauki istnieja trzy gtéwne elementy: teoria, operacjonalizacja i ob- serwacja. Jestesmy juz teraz odpowiednio do- brze zaznajomieni z pojgciem teorii. Wedlug tradycyjnego modelu nauki naukowcy zaczynaja od czegos, z czego wyprowadzajq sprawdzalna hipoteze. A wige na prayklad jako badacze spoleczni moglibysmy mieé teorig dotyczacq przyczyn praestepczosci mlodocianych. Przyj- mijmy, ze doszlismy do hipotezy, zgodnie z ktérg_ przestepezos¢ jest odwrotnie zwiqzana z klasq_spotecana. Czyli im wyzsza klasa spolecana, tym przestepczosé mniejsza. Aby przetestowaé jakakolwiek hipoteze, musimy szczeg6towo okresti€ znaczenia wszyst- kich zmiennych zwigzanych z nig w kolejnych obserwacjach. W omawianym przypadku te zmienne to Klasa spoteczna i przestepczosc. By daé tym terminom szczegétowe znaczenie, mogli bysmy zdefiniowaé przestepcz0sé jako ,bycie aresztowanym za przestepstwo”, ,bycie skaza- nym za przestepstwo” albo w jaki§ inny moiliwy do przyigcia spos6b, podczas gdy kla- s¢ spoteczna, dla celéw tych konkretnych ba- dari, moana by okreslié w kategoriach dochodu gospodarstwa domowego. Gdy juz zdefiniowalismy zmienne, musimy ustalig, jak bedziemy je mierzyé. (Przypomnijmy sobie stwierdzenie z rozdziatu 1, ze nauka wedlug klasycznego idealu zalezy od mierzal- nych obserwa¢ji). Operacjonalizacja dostownie oznacza okreslenie doktadnych dziataii (opera- i) zwigzanych z pomiarem zmiennej. Istnieje wiele sposobsw testowania naszej hipotezy, z kt6rych kazdy dopuszcza rézne sposoby po- miaru zmiennych. Preyjmijmy dla uproszczenia, ze zamierza- my przeprowadzié sondaz wSréd_uczniSw szk6l Srednich, MoglibySmy zoperacjonalizowaé przestepczosé w formie pytania: Czy kiedy- Kolwiek cos ukradtes?”. Ci, ktérzy odpowiedza atak”, zostang W naszym badaniu zaklasyfiko- wani jako przestepcy; ci, ktérzy odpowiedza onic”, beda zaklasyfikowani jako nie-przestep- cy. Podobnie moglibysmy zoperacjonalizowaé klase spoleczna pytajac respondentow: Jaki byt dochéd twoje} rodziny w zeszlym roku?” i podajac im zestaw kategorii dochodu rodzi- hy: mnie niz 10 000 USD, 10 000-24 999 USD, 25 000-49 999 USD, oraz 50 000 USD i wigcej. W tym miejscu ktos mégiby sprzeciwié sig, mowige, Ze ,przestepczose” moze oznaczaé cos innego ub cos wigce) niz jedna czy druga kra- dziez, albo Ze klasa spoleczna niekoniecznie jest dokladnie tym samym, co dochéd rodziny. Niektérzy rodzice moga uwazaé, ze preekluwa- nie réinych czeSci ciata jest oznaka zachowati przestepczych, nawet jezeli ich dzieci nie kradna, a dla innych ,klasa spoleczna” moze miescié w sobie element prestiza czy pozycji spotecanej, tak samo waény, jak ilosé posiada- nych przez rodzing pienigdzy. jednak dia bada- cza testujacego hipoteze znaczenie zmienny, jest dokladnie takie i tylko takie, jak okresty definicja operacyjna. Pod tym wzgleclem badacze bardzo pray pominaja Humpty Dumpty'ego 2 Alieji w krain, czaréw Lewisa Cartolla. ,Gdy ja uzywam jakig g0§ stowa", méwi Humpty Dumpty do Aig: »oznacza ono dokladnie to, co mu kaze oz, czaé... ni mniej, ni wigce;". »Pozostaje pytanie", odpowiada Aligg sczy potrafisz nadawaé stowom tak wiele ro, maitych znaczefi?". Na co Humpty Dumpty og powiada, ,Pozostaje pytanie, kto ma byé pz nem... to wszystko". Naukowcy musza byé ,panami” swych de, finicji operacyjnych przez. weglad na precyzie ich obserwacji, pomiaréw i porozumiewania sie. W przeciwnym razie nigdy nie wiedziel: bysmy, czy jakies badania zaprzeczyly naszym tylko dlatego, Ze wykarzystano w nich inny ze staw procedur do zmierzenia jednej ze zmien- nych, co zmienito znaczenie testowanej hipo- tezy. Oczywiscie znaczy to rownied, Ze aby ocenié wnioski z badati dotyczacych przestep czosci modocianych i klas spotecanych, czy je kichkolwiek innych zmiennych, musimy do: wiedzieé sig, jak te zmienne zoperacjonalizo wano. Sposéb, w jaki zoperacjonalizowaligmy zmienne w naszych wymyslonych badaniach, méglby jednak prowadzié do kolejnych proble mow. Prawdopodobnie niektérzy respondenc beda ktamaé w odpowiedzi na pytanie, czy cos ukradli, w ktérych to praypadkach nie zaklasy fikujemy ich jako przestepcow. Niektéray nie beda znali dochodéw swych rodzin i udziela blednych odpowiedzi; inni moga sie zawsty dzié i sklamaé. Szczegstowo oméwimy takie problemy w czeéci 2. Zoperacjonalizowana przez nas hipotez glosi teraz, Ze przestepczosé najczesciej WY" stepowa¢ bedzie wérdd respondentéw, ktor2 wybrali najnizszq Kategorie dochodu rodzit'Y (ponizej 10 000 USD); niészy procent przester” c6w znajdziemy w kategorii 10 000-24. 999 USD: 7 Lewis Carroll, 0 tym, co Alicja odkryte po drugiel stronie lustra, tum. M, Slomezyiski, Wydawnictw? Ticlona Sowa, Krak6w 1998, s. 68 (przyp. thum,) .szcze mnie} przestepcdw bedzie w kategorii #2 900-49 999 USD; a najnizszy procent prze- cow majdzie sig w kategorii 50.000 USD ‘wigce}-Jestesmy teraz gotowi na ostatni krok ie radycyinym modelu nauki ~ obserwacje. ‘ay jud osiagnelismy teoretyczna klarownose j osalisimy do szczegélowych oczekiwan, gdy ‘ovorzylismy strategie obserwowania, pozo- sraje nam tyIko popatrzeg, jak jest naprawde. Przypuscmy, Ze nasz sondaz dab naste- puiace wyniki Procent praestepcdw Poritej 10 000 USD 20 10.000-24 998 USD 5 25 000-49 999 USD 10 50 000 USD i wigcej -. Obserwacje, kt6re dostarczytyby takich da- nych, potwierdzityby nasza hipoteze. Ale pray- pusemy, Ze wyniki bylyby nastepujac Procent praestepcdw Ponize| 10 000 USD 8 40000-24 999 USD 8 25 000-48 999 USD 6 50 000 USD i wiece) 18 Takie wyniki obalityby naszq hipoteze do- tyczaca dochodu rodziny i przestepczosci. Obalalnosé ~ moéliwosé, Ze obserwacje moga nie potwierdzié oczekiwan ~ jest zasadnicza Wlasnosciq kaédej hipotezy. Innymi stowy, Jezeli nie ma szans, ze nasza hipoteza zostanie obalona, to znaczy, Ze nie méwi ona niczego sensownego, Na prayktad hipoteza, ze ,mtodociani Przestepcy” popelniaja wiece| przestepstw niz ~nle-przestepcy”, nie moze ostatecznie zostaé obalona, poniewaz zachowanie przestepeze Zawiera sig w pojeciu przestepczosci. Nawet Jezel Zorientujemy sie, ze niektorzy mlodzi lu- co Popetniaja przestepstwa, lecz nie zostaja mai i napigtnowani jako przestepcy, nie i ze to zagrozi¢ faszej hipotezie, poniewaz Sze obserwacje i tak doprowadzityby nas do wi z 7 Mlosku, ze sq oni postuszni prawu i nie sq Preestepcami. Rysunek 2.2 pokazuje schemat tradycyine- go modelu badai naukowych. Widzimy na nim, ze badacz wychodzi od zainteresowania jakims Zjawiskiem (takim jak przestepczoSé mlodocia- nych). Nastepnie dazy do teoretycznego rozu- mienia, w tym przypadku tego, 2e pojedyncze pojgcie (takie jak klasa spoteczna) moze wyjas- niaé inne. Efektem tych teoretycanych Tozwatah jest stwierdzenie, ze jesli teoria jest Poprawna, powinny zostaé zaobserwowane oczekiwane przez nas zjawiska. Zapis X=RY) jest standardowym sposobem powiedzenia, ze X (na prayklad przestepczos¢) jest funkeja (zalezy od) ¥ (na przyktad Klasy spoteczne}). Na tym jednak poziomie X i ¥ maja dosé ogéine maczenie, co moze prowadzié do calkiem rétnych obserwagji i pomiar6w. Operacjonali- zacja okresla procedury, ktérych uzyje sig przy pomiarze zmiennych, Na prayklad na rysunku 2.2 mala litera x jest Scisle mierzalnym wskaz- nikiem duzego X. Efektem tego procesu ope- racjonalizacji jest sformutowanie sprawdzalne} hipotezy: na przyklad przyznanie, Ze sig cos Rysunek 2.2 Tradycyjne wyobradenie nauki pomystprzedmiot zainteresowania Cojest prayeayna x" \ ROZUMIENIE TEORETYCZNE Yjest prycayna X HIPOTEZY YY) przewidywanie teoretycene | | | | | | | | | creases | | | | | x=fly)sprandzalna hipoteza x2 hy) obsewaja (estowan poten) uktadto, jest funkcja dochodu rodziny. Obser- wacje majace przetestowaé, czy stwierdzenie to poprawnie opisuje rzeczywistosé, sa czesciq tego, co zazwyczaj nazywa si¢ testowaniem hi- potezy (patrz ramka ,Wskaz6wki, jak stawia€ hi- potezy”, gdzie znajdziesz wigce| uwag na te- mat procesu formutowania hipotez). Rozumowanie dedukcyjne i indukcyjne - zilustrowane na przykKiadzie Jak sig byé moze zorientowates, opisany wla- Snie tradycyjny model nauki jest dobrym przy- kladem rozumowania dedukcyjnego: 2 ogéine- go wyjasnienia teoretycznego badacz wypro- wadza (dedukuje) spodziewane zjawiska, a na koniec sprawdzalng hipoteze. Na obrazku wszystko jest wzorowo uporzadkowane, lecz w rzeczywistosci nauka posluguje sig réwnied rozumowaniem indukcyjnym. Rozwazmy przy- Klad prawdziwych badaf, ktéry postuzy nam do poréwnania dedukcyjnych i indukcyjnych powigzai migdzy teoriq a badaniami, Praed laty Charles Glock, Benjamin Ringer i ja (1967 zamierzalismy odkryé, co jest przyezyng 26 nicowari w poziomie zaangazowania religijne- g0 czlonksw amerykariskiego Kosciola Episko- palnego. Wiele teoretycanych czy quasi-teore- tycanych perspektyw sugerowalo motliwe odpowiedzi. Skupig sig tutaj tylko na jednej, ktérq nazwaligmy ,hipoteza pocieszenia” Jedna ze wskazéwek byt dia nas chrzesci- jatiski nakaz troszczenia sig o chromych, ulom- nych i niewidomych” oraz tych, ktérzy sq ,znu- Zeni i pograzeni w smutku"®, Jednoczesnie, jak na ironig, zwrécilismy uwage na stwiendzenie Marksa, ze religia jest opium dla mas’ Uwzgledniwszy to wszystko, oczekiwalibysmy wnaszej hipotezie, Ze ,parafianie, ktorych sytu- acja dyciowa w_najwigkszym stopniu pozba- wiala ich satysfakcj i spelnienia w spotecznosci Swieckiej, beda sie zwracaé do koéciola po po- cieszenie i nagrody zastepeze” (Glock i in. 1967, s. 107-108). Gdy sformutowalismy t¢ ogélng hipoteze, zaczgligmy ja vestowaé. Czy osoby niespelni ® Me (15,30), bk (14,13) (przyp. thum). ne w sferze swieckiej byly istotnie bardziej ra, ligijne nid. ci, kt6rym sfera ta przynosita wigcg, satysfakeji? By odpowiedzieé na to pytanie, potrzebowalismy wyrdznié osoby pozbawiong satysfakeji. W celu przetestowania ,hipotery pocieszenia” skonstruowaligmy kwestiona, riusz. zawierajacy pytania, kt6re wydawaly sig wskafnikami tego, czy dla danego parafianing spotecznosé swiecka byla Zrédlem deprywacji, czy zaspokojenia, Zaczgligmy rozumowanie od tego, 2e wna. szym zdominowanym przez pleé meska spo. leczeristwie medczyéni w wiekszym stopniy ciesza sig prestizem niz kobiety. Konkluzja ta, cho€ mato oryginaina, data podstawe do prze. testowania ,hipotezy pocieszenia”. Jesli nasza hipoteza byla poprawna, kobiety powinny oka. za€ sig bardziej religine niz medcayéni. Gey dane sondazowe zostaly zebrane i przeanali zowane, nasze oczekiwania dotyczace pli i re: ligijnosci uzyskaly wyrazne potwierdzenie, We- dlug tzech oddzielnych miar zaangazowania religiinego — rytualnego (na prayktad uczesz- czanie do kosciota), organizacyjnego (na przy: Kad przynaleznos¢ do koScielnych organizacji) oraz intelektualnego (na przyklad czytanie kos- cielnych wydawnictw) ~ kobiety byly bardzie) religijne niz mezczyani. W naszym pomiarze ogélnym wynik kobiet byt 0 50% wyzszy od wy- niku mezezyzn. W innym tescie naszej ,hipotezy pociesze- nia” rozumowalismy, ze w spoleczeristwie ce- nigcym mlodosé ludzie starzy bedg w wick szym stopniu pozbawieni satysfakeji w sferze Swieckie} niz ludzie mlodzi. Ponownie dane potwierdzity nasze oczekiwania. Najstarsi pa rafianie byli bardziej religijni niz ci w Srednim wieku, a ci z kolei byli bardziej religijni od mlo- dych, Klasa_spoteczna — mierzona wyksztatce- niem i dochodem ~ pozwolita na nastepny test shipotezy pocieszenia’. | znéw test sie po- widdl. Osoby o niskim statusie spotecenym byty bardziej zaangazowane w sprawy kosciolt niz. osoby o wysokim statusie. Nasza hipoteza zostala nawet potwie™ dzona w teécie, ktdry stal w sprzecenosci 2 zdroworozsadkowymi oczekiwaniami kazdego Z nas. Pomimo koscielnych plakatéw poka- ‘WskazOwki, jak stawiac hipotezy Riley £. Dunlap wyazat Scjologi, Washington State University pjgoteza jest podstawonyn twirdzeniam,ktre ts: tue sie W badaniu, Zazwycza) hipoteza stwierdza ‘pwizek miedzy dwiema zmiannymi, (Choé modliwe jest orzysaniez wighs29 iczby 2miennych, na razie powinieneS taymaé sig @wéch), Poniewat hipoteza formuluje prognozy dotyozqce zwigzku miedzy dwie- ‘ma zmiennymi, musi byé sprawdzalna, aby mozna tio, ody przesledz! sie wyniki uzyskane w badaniu, cokresié, czy przewidywanie jest sluszne, czy nie. Aby moina bylo doktadnie przetestowaé hipoteze, musi byé ona sformulowana w sposd jednoznaceny, Ponitej znajduia sie sugestia, jak tworzyé sprawdzal- ne hipote2y. Prayjmimy, Ze interesuje cig préba przewidywa- ria takiego Zjawiska jak .postawy wobec wyzwolenia obie!” oraz, Ze modesz zmier2yé te postawy na na- stepuiacym Kontinuum: ,przeciwny wyZwoleniy, ko- biet’, .neutralny’, .popierajacy wyzwolenie kobiet”. Prayjmijmy te2, Ze z braku teorii zmienne, kt6re mo- ghyby byé awiazane z postawami wobec wyzwolenia obiet, znajdujesz polegajge na ,wyczuciu’. W pewnym sensie, mozesz mySle¢ 0 konstruo- waniu hipotezy jak 0 wypelnianiu pustych migisc: ____wiaze sig z postawami wobec wyzwolenia kobiet”. Twoje zadanie polega na wymysieniu zmien- ‘ej, Kora bedzie sie w sposdb wiarygodny wigzata 2 takimi postawami, a potem na sformulowaniu hipo- tezy, Kora stwierdel awiazek migdzy tymi dwiema 2miennymi (zmienna, ktéra wpasuje sie w ,puste miesce” i .postawami wobec wyzwolenia kobiet’). Musisz zrobié to w sposéb precyzyiny, abys mégt Jasna okreslié, gdy przeanalizujesz wyniki (w tym Przypadku najprawdopodobniej wyniki sondazu), czy hipoteza zostala potwierdzona, czy nie. Sprawa kiuczowa jest uwazny dobér siéw w hi- Potezie, dzieki czemu formulowane przewidywania 88 jasne zaréwno dla ciebie, jak i dla innych. Jesl Wykorzystujesz wiek, zauwad, ze stwierdzenie .wiek Wlaze sie 2 postawami wobec wyzwolenia kobiet’ ‘le okresia precyzyjnie, jak twoim zdaniem obie te 2mienne sq zwigzane (wiasciwie jedynym sposo- bem na obalenie tej hipotezy byfoby nieznatezienie Zadnego statystycznie istotnego zwigzku migdzy wiekiem a postawami wobec wyzwolenia kobiel) W tym przypadku konieczne jest podjecie kilku kro- kw. Masz dwie opcje. 1. .Wiek wiaze sie z postawami wobec wyzwo tenia kobiet, pray czym wéréd doroslych osoby mlod- ste czesciej nig starsze popieraja wyzwolenie ko: biet’. (Albo mona stwierdzié rzecz preeciwna, jesl to$ sadzi, de tou starszych poparcie jest wigksze). 2, .Wiek jest ujemnie zwiazany z poparciem dla wyawolenia kobiet”. Zauwad, Ze wymieniam tu kon- kcetnie ,poparcie" dla wyzwolenia kobiet (PWK) i 2e przewiduje odwrotny zwiazek - tzn.: im bardziej 2a- awansowany wiek, tym przewidywane PWK bedzie mniejsze. Treeva zaznaczyé, de w tej hipotezie obie zmienne (wiek, zmienna niezalezna alo prawdopo- obra .prayezyna'’, oraz PWK, zmienna zaleéna albo prawdopodobny .skutek’) uszeregowane sa od war- toéc riskich do wysokich, Ta cecha obu zmiennych pozwala uzywaé okresief .ujemny* (lub ,dodaini) przy opisie omawianego zwigzku Zauwai, co stanie sie, jesi hipoteza dotyezyé bedzie zwiazku miedzy plc a PWK. Poniewad ple (jak dowiemy sie z rozdzialu 5) jest 2mienna nomi nang, nie jest uszeregowana od wartosci niskich do vwysokich ~ludzie sq albo meZczyznami,albo kobie- tami (sq to dwie wartosci zmiennej pled). W konse- kwengji trzeba zachowaé ostroznosé, aby stawiana hipoteza byla sformulowana jednoznacznie: 1. ,Pleé jest dodatnio (ub ujemnie) zwigzana 7 PWK’ nie jest wiasciwa hipoteza, poniewaz nie okregla charakteru oczekiwanego zwiazku tiedzy plcig a PWK, a wiee czy uwazasz, Ze pagarcie dla wyzwolenia kabiet bedzie wieksze wSréd medezyzn, czy raczel wéréd kobiet. 2. Kusi nas, by powiedzie¢ cos w rodzaju: ,Bycie kobieta jest dodatnio 2wiazane 2 PWK’, ale na- prawde nie wehodzi to w gre, poniewad bycie kobieta jest tylko jedng z wartoscl, a nie peing zmienna {ta zmienna jest pled). 3. Zalecaibym takie sformutowanie: .Pleé jest zzwiazana z PWK, pray czym poparcie wétéd ko- bit jest wigksze nid wéréd mezczyzn’. Mozna ted powiedzieé: .prey czym poparcie u mez- cczyzn jest slabsze riz u kobiet", z czego wyni- kaja identyczne przewidywania. (Oczywiscie, ‘gdyoy Ktos choial, mozna przewidywac recz odwrotna, Ze poparcie wéréd mezczyzn jest wieksze niz w5r6d kobiet. 4, Tak samo uprawnione byloby ,U kobiet widad wieksza skionnosé do popierania wyzwolenia kobiet nig u mezczyzn’. (Zauwadmy, jak po- trzebne jest drugie u’, bez niego moda by ro- umes, Ze wedtug twoje) hipotezy Kobiety chet- rie popieraja wyzwolenie kobiet niz mezczyzn ~ my6l to nie calkiem ta sama) W powyaszych praykladach stawiane bylyhipo- tezy dotyczqce zwiazku migdzy .cecha’ (.wiek" lub .pleé’) a ,rientacja’ (postawami wobec wyzwolenia kobiet). Poniewae porzadek preyczynowy jest calkiam jasny (jest oczywista, Ze wiek i pleé poja- wiaja sig przed postawami, i Ze trudniej ulegaja zinianie}, moglbysmy formulowaé hipotezy, jak ja to uuczynitem, i kaddy doszedtby do wniosku, 26 $4 to bipotezy dotyczace przyczyn. Moéna wreszcie natkna¢ sie, gléwnie w statys- tyce, na odwolania do hipotezy zerowe). Hipoteza taka przewiduje, Ze nie istnieje Zaden 2wiazek (tech- nicznie ujmujac, 2e nie istnieje Zaden statystycznie istotny zwigzek) miedzy dwiema zmiennymi, i 2a- wsze zaklada sie to milczaco pray testowaniu hipo- tez. Zasadniczo, jesli stworzyles hipoteze méwiaca (© dodatnim (lub ujemnym) zwigzku, masz nadzieje, 2e wyniki pozwola ci odrzucié hipoteze zerowa i po- twierdzi¢ hipotetyczny zwiazek. zujacych pobozne mtode rodziny i opatrzo- nych hastem: ,Rodzina, ktéra modi sig razem, pozostaje razem” ~ ,hipoteza pocieszenia” su- gerowata, Ze parafianie, ktérzy pobrali sig i mieli dzieci - co bylo bezspornie amerykati- skim ideatem tamtych czasow ~ osiagali Swiecka satysfakcje w tej dziedzinie. W kon- sekwencji powinni byé oni mniej religijni ni ci, ktérym brakowato jednego lub obu elemen- téw dycia rodzinnego. Postawiligmy wigc hipo- teze, Ze parafianie bezdzietni stanu wolnego bedg najbardziej religijni; ci, ktorzy maja dzie- ci albo wspétmatzonka, beda troche mniej reli- Bijni; a malzeristwa majace dzieci — reprezen- tujace ideal przedstawiany na kazdym z tych plakatéw — powinny byé najmniej religijne ze wszystkich. Takie wlasnie wyniki uzyskalismy. Wreszcie, z ,hipotezy pocieszenia” wynika tet, te réine rodzaje deprywagi w sferze Swieckiej_powinny sig kumulowaé. Osoby majace wszystkie cechy kojarzone z depry- wacja powinny byé najbardziej religijne; osoby bez Zadnej 2 tych cech ~ najmniej. Gdy polaczylismy catery pojedyncze miary depry- wacji w miare taczna, teoretyczne przewidywa- nia zostaly calkowicie potwierdzone, Poréw- nujac obie skrajnosci, odkrylismy, Ze nieza- meéne, bezdzietne, stare i pochodzace z nidszej klasy parafianki osiagaly uzy razy wyésze wyniki wedlug miary zaangazowania koscielnego niz mlodzi, zonaci i pochodzacy z Klasy wyzszej ojcowie. Tak oto potwierdzona zostala ,hipoteza pocieszenia’. Podoba mi sig praykiad tych badati, ponie- waa. tak przejrzyscie ilustruje logike modelu dedukcyjnego. Wyjscie od ogélnych, teore tycanych wyjasniei dotyczacych wplywu spoleczne} deprywacji_na_zaangazowanie w sprawy kosciota umodliwito wyprowadzenie konkretnych hipotez taczacych konkretne mie- rzalne zmienne, takie jak wiek i uczeszczanie do kosciota. Nastepnie moglismy przeanalizo- waé rzeczywiste dane empiryczne, by spraw- dzié, czy te dedukcyjne oczekiwania znajda potwierdzenie w rzeczywistosci. Opisujac w przyktadzie powyéej, jak zrea lizowano to badanie, niestety oszukiwatem. Prawdg méwiac, choé od poczatku intereso- wato nas odkrycie, co spowodowalo zrdznico- ‘wanie zaangazowania wsr6d parafian Kosciola Episkopalnego, w rzeczywistosci nie zaczeli my od ,,hipotezy pocieszenia” ani od zadnej in- ne}. (Méwigc calkiem szczerze, to Glock i Rint ger zainicjowali te badania, a ja dotaczytem do nich po wielu latach od momentu zebrania da- nych). Kwestionariusz zbudowano pod katem gromadzenia danych, ktére moglyby rzucié troche swiatta na problem zréénicowanego zaangadowania parafian, lecz do jego skon- struowania nie prowadzita zadna konkretna te- ledukcyjna. Gdy dane zostaly zebrane, 2a- Sanie W3jasnienla rSznic W religijnoscl rozpo- to od analizy zmiennych, ktére miaty cae gacy WIV Na Zycie ludzi, wliczajac w to aoe wiek, klase spoteczng i status rodziny. prxryto, Ze kadda z tych caterech zmiennych silnie wiaze sig 2 zaangazowaniem w sprawy fosciola, tak jak to przedstawiono powyée). Aah dzialanie istotnie sig kumulowato, jak to tpsatem, Zamiast dobrych wieSci oznaczalo to aria cdylemat. ‘Glock wspomina, jak dyskutowat o tych wwymikach 2 Kolegami, jedzac lunch w Klubie ‘wydzialowym Uniwersytet Columbia, Gdy po- kazat tabele przedstawiajace wplyw kazdej po- jedyncze} zmiennej oraz ich silnego tacznego efektu, jeden z kolegw spytat: ,Co to wszyst- ko znaczy, Charlie?". Glock byt zaklopotany. Dlacrego wszystkie te zmienne byly tak bardzo wiqzane z Zaangazowaniem Ww sprawy kos ciota? Pytanie to uruchomito proces rozumowa- nia: co tych kilka zmiennych mialo ze soba wspélnego oprécz wplywu na religiinosé. W koricu dostrzegligmy, ze kazda z nich od awierciedlata takze zréénicowany status wspotecznosci swieckiej. Glock wpadt na mysl, ze mogla sig z tym wigzaé sprawa ,pocieszenia”. ‘A zatem proces indukcyjny przeszedt od kon- kretnych obserwacji do ogélnego wyjasnienia teoretycznego, Kontrast Ujety graficznie ‘ek ilustruje to opisany wyzei praypadek, teo- "8 { badaniami mozna z korzysciq zaimowaé i Zaréwno w drodze dedukcji, jak i indukeji. Oeantk 2.3 pokazuje pordwnanie graficzne "' tych podejsé zastosowanych do badaii nad neeeesami uczenia sig i wynikami z egzami- mwa’ Sb4 praypadkach interesuje nas tema migdzy liczba godzin spedzonych na tym Si¢ do egzaminu a stopniem uzyska- dedi @8° e8zaminu. Korzystajge 2 metody tego. iNei zaczelibysmy od logicznej analizy Problemu. Dobrze zdany egzamin od- big gta zdolnosé studenta do przypomina- Sobie informacji i postugiwania sig nimi. eee oes Obie te zdolnosci powinny sig wamacniac dzig- ki kontaktowi z informacjami przed egzami- nem. W ten spossb dochodzimy do hipotezy sugerujace} dodatnia zaleanogé migdzy liczba godzin spedzonych na uczeniu sig a stopniem zdobytym na egzaminie. Méwimy, ze zaled- nos€ jest dodatnia, poniewaz oczekujemy, ze stopnie beda sig poprawiaé wraz ze wzrostem licaby godzin uczenia sig. Gdyby wieksza licz- ba godzin powodowala nizsze stopnie, nazwa- libysmy to zaleznosciq ujemna albo odwrotna. Hipoteza ta przedstawiona jest za pomoca linii ww czeSci Ia) rysunku 2.3. Naszym nastepnym krokiem bedzie doko- nanie odpowiednich obserwacji umozliwiaja- cych przetestowanie naszej hipotezy. Zacienio- ne pole w cagSci 1(b) na rysunku oznaczaé moze setki obserwacji przeprowadzonych na réanych studentach, dotyczacych liczby godzin nauki i otrzymanych stopni. Wreszcie, w czesci 1(c) poréwnujemy hipoteze i obserwacje. Po- niewaz obserwacje dokonane w realnym swie- cie rzadko, o ile w ogdle kiedykolwiek, w spo- s6b doskonaly zgadzaja sie z przewidywaniami, musimy zdecydowaé, czy zgodnos¢ jest wystar- czajaco duza, aby uznaé hipoteze za potwier- dzona. Ujmujac to inaczej, czy mozemy wnios- kowaé, ze hipoteza ta opisuje istniejacq ogélnq prawidtowosé, dopuszczajaca pewne odchyle- nia w rzeczywistym Swiecie? Czasami, by od- powiedzieé na to pytanie, konieczne jest zasto- sowanie metod analizy statystycznej, ktore oméwione beda w czesci 4. Prypusémy teraz, 2e odnoszac sig do tego samego pytania stosujemy metode indukcyjna. W tym przypadku zaczelibySmy od zbioru ob- serwagji, tak jak w czeSci 2a) na rysunku 2.3. Ciekawi zwigzku migdzy godzinami spedzony- mina uczeniu sig a zdobytymi stopniami, mog- libysmy po prostu zadbaé o zgromadzenie od- powiednich danych. Nastepnie szukalibysmy wzorca, ktéry najlepie} oddawalby czy podsu- mowywat nasze obserwacje. W czesci 2(b) na rysunku wzorzec ten pokazany jest jako kr2y- wa biegnaca przez Srodek naszych obserwacii. W tym przypadku odkryty wsréd punktéw wzorzec sugeruje, Ze gdy nauka trwa od 1 do 15 godzin, kazda kolejna godzina przynosi na ogél wyzszy stopieti na egzaminie. Jednak jesli 14 Hozdziat 2. Paradygmaty, teoria | badania spoteczne Rysunek 23 ‘Metody dedukcyjne i indukoyjne 1, Metoda dedukeyina (a) Hipoteza 100 g 8 0 20 ‘godziny nauk (b) Odsenvacje 100 i | i ° 0 0 20 3 | gots nal (c) Preyiaé, czy ocreuciéhipoteze? | & a 0 1 20 OO ‘godziny nauk nauka trwa od 15 do 25 godzin, jej prze- dtuzanie, jak sig wydaje, odrobing obniza sto- pies. Natomiast uczenie sig dluzej niz przez 25 godzin powoduje powrét do pierwotnego wzorca: wiecej godzin daje lepsze stopnie. Ko- rzystajac z metody indukcyjnej, koriceymy wstepnym wnioskiem dotyczacym wzorca re- lagi migdzy dwiema zmiennymi. Wniosek jest wstepny, poniewai poczynionych obserwacji nie mozna uznaé za test dla tego wzorca — stworzyligmy go na ich podstawie, Jak pisalem w rozdziale 1, w rzeczywistych badaniach teoria i badania sq wzajemnie 2. Metoda indukcyjna (a) Obserwacje a € s ae ane pc zn 0 10 20 wn 40 godziny nauki a 2 Ex a powigzane w niekoriczacych sig przejéciach od indukqji do dedukcji i odwrotnie. Dobrym tego przyktadem jest klasyczna praca Emile’a Durk- heima poswigcona samobéjstwom ([1897] 1951). Gdy Durkheim sleczat nad kolejnymi ta- belami urzedowych statystyk wskaznika samo- béjstw w réznych regionach, uderzyt go fakt, ze kraje protestanckie nieodmiennie maja wyiszy wskadnik samobéjstw nid kraje katolic kie, Dlaczego tak miatoby byé? Jego wstepne obserwacje sprawily, Ze stworzy! metodg in- dukcji teorig religii, integracji spotecznej, ano- mii i samobéjstwa. Z kolei jego wyjasnienia te- oreryezne metoda dedukcji poprowadzily do galszych hipotez i obserwacji. Podstimowujac, naukowa norma logiczne- 9 rozumowania zaopatruje nas W pomost, B dwustronnym ruchu, migdzy teoria a bada- niami. W praktyce badania naukowe zazwyczaj ‘wymagaja Wystepowania na przemian dedukcj jindukcji. Obie metody wymagaja wspélgrania Jogiki i obserwacji. | obie prowadza do kon- struowania teorii spotecanych. ‘Cho€ zarwno indukcja, jak i dedukcja sa uprawnione w naukach spolecznych, poszcze- galne osoby moga sig swobodnie} caué w ra- mach jednego z tych podejsé. Rozwazmy taka wyiniang zdai z opowiesci Sir Arthura Cona Doyle'a Skundal w Czechach, gdzie Sherlock Hol- mes odpowiada dociekliwemu Dr. Watsonowi: wlakie ci sig zdaje, co by to mialo znaczyé? eNie mam jeszcze Zadnych danych, a ble- dem jest wielkim tworzyé teorig bez realnych podstaw. Mimo woli zaczyna czlowiek pod porzadkowywat fakty owemu x g6ry wypowie- dzianemu twierdzeniu, podczas gdy praeciwnie — twierdzenie powinno z faktow wyptywacs"?, Niektorzy badacze spoteczni w mniejszym lub wiekszym stopniu zgodziliby sig z tym in- dukcyjnym stanowiskiem, natomiast inni pr2y- Jeliby bardziej dedukcyjny punkt widzenia. jed- nak wieksz0S€ uznalaby oba podejscia za pra- ‘womocne. Skoro rozumiemy juz te dedukcyjne i dukeyjne zwigzki migdzy teoriq a badaniami, Siegnijmy teraz nieco glebiej i zapytajmy, jak 2a pomoca tych dwéch podejsé konstruowane 8a leorie, Budowa teorii dedukcyjnej Aby zobaczyé, co wiage sie z konstruowaniem teorii dedukcyjnej i testowaniem hipotez, wy- obrazmy sobie, ze zamierzasz zbudowaé taka Teorig. Jak by$ sig do tego zabral? — ° Arthur Conan Doyle, Skandal w Czechach, ttum. St. Zawirska-Michalska, Nakladem Wactawa Pawlow- Skiego, Warszawa 1922, s. 8 (przyp. tum.) Zaczynamy Pierwszym krokiem w konstruowaniu teorii de- dukcyjnej jest wybranie tematu, kt6ry cig intere- suje. Temat ten moze by€ bardzo szerokit ,Jaka jest struktura spoteczeristwa?” albo weeszy, jak: »Diaczego Iudzie popieraja lub odraucaja idee prawa kobiet do aborgi?”, Bez wzgledu na to, jaki to temat, musi on dotyczyé rzeczy, ktérych ‘wyjasnienie i zrozumienie cig interesuje, Gdy wybrates temat, nastepnym krokiem jest zestawienie tego, co juz o nim wiadomo. CzgSciowo oznacza to spisanie swych wlas- nych obserwacji i pomystéw. Oznacza to réw. niez sprawdzenie, jak inni uczeni wypowie- dzieli sig w dane} sprawie. Mozesz rozmawiaé z ludémi, mozesz tez zechcieé przeczytaé lite- rature naukowa poswigcona temu zagadnie- niu. Zalacznik A dostarcza wskazwek, jak ko- taystaé z biblioteki - prawdopodobnie spe- dzisz w niej duzo czasu. ‘Twoje wstepne badania ukaéa zapewne trwate prawidlowosci, ktére odkryli jud wezes- nie) uczeni. Na prayktad zmienne datyczace re- ligii i polityki bedg wyrdanialy sig jako waine determinanty postaw wobec aborcji. Tego typu wyniki przydadza ci sig bardzo, gdy bedziesz tworzyl wlasna teorie. W procesie tym nalezy doceniaé wartosé introspekeji. Zawsze, kiedy jestesmy w stanie przyjrzeé sig procesom, ktére zachodza w nas samych — wlaczajac w to reakeje, Ieki i uprze- dzenia ~ mozemy skutecznie wniknaé w natu- te ludzkiego dziatania jako takiego. Nie chee przez to powiedzieé, ze kazdy mysti tak jak ty czy ja, ale Ze introspekcja bywa uzytecznym irddtem informacji, ktére moga staé sig Da tchnieniem dla naszych badai. Tworzenie wlasnej teorii ‘Teraz, gdy juz przejrzates wezesniejsze prace dotyczace danego tematu, jestes gotow, by zaczaé konstruowaé swoja teorig. Choé budo- wanie teorii nie przypomina maszerowania réwnym krokiem, to proces ten, ogélnie rect biorac, wymaga podjgcia pewnych krokéw przedstawionych poniie}. 1 Rozdziat 2. Paradygmaty, teoria | badania spoteczne 1. Okres! temat. 2. Okresl zakres zjawisk, do ktérych odnosi sig twoja teoria, Czy bedzie ona mieé za- stosowanie do calosci Zycia spotecznego calowieka, czy bedzie mieé zastosowanie tylko do obywateli USA, tylko do ludzi milodych, czy do czegos innego? Rozpoznaj i okres! twoje gldwne pojecia i zmienne. Poszukaj tego, co wiadomo (tezy) 0 zwiaz- kach migdzy tymi zmiennymi. Rozumujac logicznie, przejdé od tych tez do konkretnego tematu, ktory badasz. ‘Oméwilismy juz punkty od 1 do 3, skupmy sie wiec teraz na 4 i 5. Skoro okreslites juz od- powiednie pojgcia i znalazles to, czego sig dotad © nich dowiedziano, mozesz zaczaé tworzyé strukture tez, ktére wyjasniq badane zagadnienie. Prayjrzyjmy sig teraz, jak te klocki dopaso- wane sq do siebie w budowanej teorii deduk- cyjnej iw badaniach empirycanych, Prayklad teorii dedukcyjnej: ‘Sprawiedliwosé dystrybutywna Pojgcie sprawiedliwosci dystrybutywnej jest zagadnieniem znajdujacym sig w centrum za- interesowani naukowcéw ~ czy ludzie uwazaja, Ze iycie traktuje ich sprawiedliwie, ze dostaja to, co sig im nalezy”. Guillermina Jasso opisu- Je teorig sprawiedliwosci_ dystrybutywnej w spos6b bardziej formalny. Czytamy: Teoria ta dostarcza matematycznego o rocesu, za pomoca kt6rego jednostki, gdy za- stanawiaja_sig nad posiadanymi, cenionymi przez siebie dobrami (takimi jak uroda, inteli- ‘gencja czy bogactwo), porswnuia sig z innyt ludémi, odczurwajac natychmiast, jak fundamen- talne znaczenie ma ocena sprawiedliwosdi (8). W ocenie tej uchwycone jest ich poczucie, Ze zostali sprawiedliwie badé niesprawiedliwie po- traktowani przy dystrybui débr naturalnych i spotecanych”, (1988, s. 11) Zauwaimy, ze Jasso przypisata symbolicang reprezentacj¢ swe} kluczowe} zmienne): $ be. dzie oznaczaé sprawiedliwoSé dystrybutywna, Cayni to, aby utrzyma€ sw6j zamiar sformuto. wania teorii za pomoca wzordw matematycz, nych. Cho czesto teorie sq wyrazane matema. tycanie, nie bedziemy zgtebia€ tu zbytnio tej praktyki, Jasso wskazuje, ze w jej teorii istnieig try rodzaje zatozeri, ,Pierwsze artykuluje zasadni- czy aksjomat stanowiacy faktyczny punkt wy}. Scia dla teorii", Rozwija to nastepujaco: ,Teoria wychodzi od przyjetego aksjomatu pordwny. wania, ktéry formalizuje od dawna utrzymywa- ny poglad, Ze rozlegta klasa zjawisk, wlacznie ze szczesciem, poczuciem whasnej_ wartosci i poczuciem sprawiedliwosci dystrybutywnej, moze byé rozumiana jako produkt procesu po- réwnywania” (1988, s. 11). A zatem twoje pocaucie tego, czy otrzy. mates ,nalezna ci” czeSé dobrych rzeczy wiyciu, wyplywa z pordwnywania sig z innymi Fakt, 2e moze ci sig to wydawaé oczywiste, nie stanowi wady aksjomatu. Pamigtaj, Ze aksjoma- ty to oczywistosci, ktdre sq poczatkiem teorii. Jasso kontynuuje tworzenie podstaw swe) teorii. Po pierwsze, wskazuje, Ze nasze poca cie sprawiedliwosci dystrybutywnej jest funk: ja .faktycanego posiadania débr (F)” i ,po- réwnawezego posiadania (PJ" jakiegos dobra. Rozwaémy na przyklad pieniadze. Moje poczu- cie sprawiedliwosci pod tym wzgledem jest funkcja tego, ile ich faktycznie mam w pordw- naniu z tym, ile maja inni, Okreslajac oba skladniki pordwnania, Jasso moze uzyé ich jako zmiennych w swoje} teorii, Nastepnie Jasso przedstawia ,zasadg po- miaru”, kt6ra jeszcze doktadniej okresla, jak obie te zmienne, F i P, zostang skonceptualizo- wane. Krok ten jest potrzebny, poniewaé tylko caeSé débr, ktére maja byé badane, to dobra konkretne i mierzone powszechnie (jak pieniar dze), Pozostale sq mnie} namacalne (jak szacu- nek). Pierwszy rodzaj, jak méwi Jasso, bedzie mierzony konwencjonalnie, natomiast drugi 24 pomoca wzglednego uszeregowania przez jed- nostke (...) w ramach specjalnie wybranej grupy poréwnawczej”. Teoria dostarcey wzoru do tworzenia tych pomiaréw (1988, s. 13). Kontynuujac w podobny sposéb, Jasso yprowadza dodatkowe elementy, wplatajac je We wzory matematyczne, ktérych bedzie hiywaé przy przewidywaniu. funkcjonowania _prawiedliwosel dystrybutywne) w roznych utr Gach spotecznych. Oto tylko wybrana czeSé ‘wnioskouy, do Ktérych zaprowadzila ja jej teoria (1988, s. 14-15). @ Ludzie beda woleli ukrasé cos cztonko swoje) srupy niz osobie z zewnatrz, przy zalozeniu, Ze wszystkie pozostate warunki sq identycene, © Preferencja ta wyragnie} zaznacza sie w grupach biednych niz bogatych. 9 Wotzypadku kradziedy informatorzy poja- wiaia sig tylko, gdy dotyka ona os6b z in- nej grupy oraz sq oni cztonkami grupy alodzieja. © Osoby, ktére spééniaja sig na letni obéz albo na rozpoczecie pierwszego roku na studiach, 2 wi¢kszym_prawdopodobieri- stwem stana si¢ przyjaciéimi oséb lubia- eych gry, w ktGrych wygrana zalezy od szczescia, niz tych, ktorzy wolg gry wyma- gaiqce umiejetnosci. © Wraz ze wzrostem zamoznosci jakiegos spoteczetistwa staje sig ono bardzie} po- datne na deficyt w wydatkach. ® -Spoleczeiistwa, ktdre z zadowoleniem przyj- mujg wzrost liczby Iudnosci, to spoteczen- stwa, w ktdrych do grupy cenionych débr nalezy przynajmnie} jedno dobro majace charakter ilosciowy, na przyktad dobrobyt. __ ZteoriiJasso wynika wiele innych tez, ale ta ich probka powinna pozwolié zorientowaé sie, dokad moze nas zaprowadzié teoretyzowanie dedukcyine, Aby mieé pojecie o tym, jaka droge Przeszto rozumowanie Jasso, by dojéé do takich (©2, prayirzyjmy sie krotko logice dwéch tez do- ezacych kradziezy w obrebie wlasne} grupy 1 Poza nia. « \udzie beda woleli ukrasé cos cztonkowi SWojej grupy niz osobie z zewnatrz, przy zalozeniu, ze wszystkie pozostate warunki $4 identycane. _ Wychodzae 2 zatozenia, ze zlodzieje chca ‘Ymalizowaé swa wegledna zamoznosé, za- pytajmy, czy cel ten lepie) osiagnigty zostanie drigki okradaniu tych, z ktérymi sig poréwnu- jemy, czy tych z zewnatrz. W obu przypadkach kradziez zwigkszy ilosé faktycznie posiadanych przez nas débr, ale co z naszym posiadaniem poréwnawczym? Po chwilowym namysle okaze sie, ze kra- dziez w ramach grupy, do kt6rej cztonkGw sig poréwnujemy, zmniejszy ich stan posiadania, zwigkszajac_dodatkowo naszq_ wzgledna zamobnosé. Aby to uproscig, wyobrai sobie, ze w gtupie, z ktéra sig pordwnujesz, sa tylko dwie osoby: ty i ja. Przypusémy, Ze obaj mamy po 100 USD. Jesli ukradniesz 50 USD komus z zewnatrz, zwiekszysz swa wzgledng zamo#- nosé o 50% w stosunku do mnie: 150 USD ver- sus 100 USD. Ale jesli ukradniesz mi 50 USD, zwiekszysz swa wzgledna zamoznosé 0 200% 150 USD w pordéwnaniu z moimi 50 USD. tat- wie} osiagniesz swéj cel, kradnac w obrebie grupy, do ktdrej cztonkow sig poréwnujesz. % Wprzypadku kradziezy informatorzy poja- wiaja sig tyiko, gdy dotyka ona oséb z in- nej_grupy oraz sq oni czlonkami_ grupy nodzieja. Czy rozumiesz, dlaczego dia informatoréw sens ma (1) ujawnianie sig tylko w przypadku kradziezy osobom z innej grupy oraz (2) przy- naleznos¢ do grupy ztodzieja? Teza ta ponow- nie zalezy od podstawowego zatozenia, te kaidy chce wzglednie polepszyé swa pozycie. Przypuscmy, Ze ty i ja jestesmy w te} samej gru- pie, lecz teraz naleza do nie} jeszcze inni lu- dzie, Jesli ukradniesz cos komus innemu 2 na- szej grupy, moja wegledna pozycja w grupie nie zmienia sig. Cho€ twoja zamoinosé wzrosta, Srednia zamoznosé w grupie pozostala taka sama (poniewaz zamoznosé kogos innego zmniejszyla sig 0 te sama sume). A wige moja wzgledna pozycja pozostaje taka sama. Nic nie zyskuje, donoszac na ciebie. Jesli jednak ukradniesz cos komus spoza grupy, z ktorej cztonkami sig poréwnujemy, dochéd z twej niegodziwosci zwiekszy catko- witg zamoznosé w naszej grupie. Teraz moja wiasna zamoznosé zestawiona z ta catkowita miara zimniejsza sig. Poniewaz moja wagledna zamoinos€ ucierpiata, jestem bardziej sktonny 40 Hozaztal 2. Paradygmaty, teona | badania spoteczne doniesé na ciebie, by polozyé kres twym kra- dziezom. Informatorzy pojawiaja sig zatem tyl- ko w przypadku kradziezy dotyczacej oséb z innych grup. ‘Ten ostatni wniosek zaczyna tez wyjasniaé, dlaczego informatorzy pochodza z Wlasnej grupy zlodzieja. Widzieligmy wtasnie, w jaki spossb twoja kradziez obnizyta moja pozycje wzgledem grupy. A co z cztonkami tej drugiej grupy (z wyjatkiem osoby, ktérq okradtes)? Kazdy z nich w raeczywistosci osiaga zysk z tej kradziezy, poniewaz obnizytes catkowita mia- re, 2 kt6ra sig pordwnuja. Nie maja zatem Zad- nego powodu, aby na ciebie donosi¢. Teoria sprawiedliwosci dystrybutywnej_przewiduje wiec, Ze informatorzy pojawia sie w grupie, a ktérej cztonkami pordwnuje sig zlodzie}. Ten krotki rut oka na wywody Jasso powi- nien daé ci pewne pojecie 0 przedsiewzigciu, jakim jest teoria dedukcyjna. Oczywiscie zadne z przedstawionych przewidywati nie jest przez tg teorig zagwarantowane. Rola badati jest przetestowanie ich i okreslenie, czy to, co brzmi sensownie (logika), rzeczywiscie poja- wia sie w praktyce (obserwacja). Budowa teorii indukcyjnej Jak widzielismy, dosé czesto badacze rozpo- czynajq konstruowanie teorii metoda indukcji, najpierw obserwujac pewne aspekty zycia spolecznego. Potem prébuja odkry¢ prawidto- wosci, ktére _moga wskazywaé na pewne wzglednie uniwersalne zasady. Barney Glaser i Anselm Strauss (1967) ukuli w odniesieniu do tej metody termin teoria ugruntowana. Badania terenowe ~ bezposrednia obserwa- ja zachodzacych zdarzef — sq czesto stosowa- ne w celu rozwinigcia teorii poprzez obser wacje. W swe} dlugiej i bogatej tradycji antro- pologia z duzym pozytkiem korzystala x tej metody. Wéréd wspdtczesnych badaczy spotecz- nych Zaden nie osiagnat takiej bieglosci w po- szukiwaniu prawidlowosci ludzkiego zacho- wania za pomoca obserwacji, jak Ervin Goff: man: Gra taka jak szachy stwarza dla pojetnyg, gracty nadajacy sig do zamieszkania wszech, Swiat, plaszcvyzng istnienia, obsade postag, z nieskoticzona iloScia réznych sytuagi i zach, wari, poprzez. ktére modna realizowaé swoja na, turg i powolanie. A jednak prawie wszystko ty daje sig zredukowaé do zestawu kilku wzajer, nie zaleznych regut i praktyk. Jesti petnia zg. czefi codziennego dziatania w podobny spossi, uzalezniona jest od zamknigtego, skosiczoneg, zestawu regul, wéwczas wyjasnienie ich dostay. cayloby nam skutecanych srodk6w analizy zycig spolecznego” (1974, s,5) Podejmujac rozmaite wysitki badawcze, Goffman odkryl reguly tak odmiennych zacho. wari, jak Zycie w zakladzie psychiatrycznym (1961) i radzenie sobie oséb zeszpeconych ze swoja ,zniszczona tozsamosciq” (spoiled identi- ty) (1963). W kazdym przypadku Goffman dogtebnie obserwowat dane zjawisko i rozsu- plywat reguly rzadzqce zachowaniem. Badania Goffmana dostarczaja wspanialego przyktadu jakosciowych badaii terenowych jako Zrédla teorii ugruntowanej. Nasze wezesniejsze oméwienie ,hipotezy pocieszenia” i zaangazowania w sprawy kos ciola pokazuje, Ze jakosciowe badania tereno- we nie sq jedyna metodg obserwacji wlasciwa dla rozwiniecia teorii indukcyjnej. Oto inny czegdtowy przyklad_ majacy doktadnie} przedstawié budowe teorii indukeyjnej z wy korzystaniem metod jakosciowych. Prayktad teorii indukcyjne dlaczego ludzie pal marihuane? W latach 60. i 70. uzywanie marihuany w cam pusach amerykariskich uniwersytetow_byto przedmiotem powaine} dyskusji w_prasie- Niektérzy ludzie martwili sig popularnoscia marihuany; inni preyjmowali to z zadowole- niem. Nas interesuje tu, dlaczego jedni studer ci palili marihuang, a inni nie. Sondaz wsréd studentéw Universytetu. Hawajskiego (Take- uchi 1974) dostarczyt danych pozwalajacych odpowiedzieé na to pytanie, W czasie trwania tych badafi proponowano nndstwo Wyjasnied odnoszacych sig do uzywar pia narkotykGw, Ludzie, KtSrzy byl ego przeciw- fikami, cZesto na przyklad sugerowali, Ze pala- Pee marihuany to uniwersyteccy wykolejericy, saoray probowali uniknaé rygorsw aycia akade- mickiego. Z kolei zwolennicy marihuany czgsto mpawili o poszuikiwaniu nowych wartoscé palacze mrarihuany, twierdzono, to ludzie, ktérzy na wy- jot przejrzeli hipokryzj¢ wartosci klasy Srednie}. ‘Jednak David Takeuchi (1974), analizujac dane zebrane wsr6d studentow Uniwersytetu Hawajskiego, nie potwierdzit zadnego 2 pro- ponowanych wyjasnief. Osoby, ktére oSwiad- cayly, Ze pala maribuane, mialy zasadniczo ta- kie same wyniki na studiach, jak ci, ktorzy nie pail, i obie grupy byly tak samo zaangazowa- ne w tradycyjne szkolne zajecia. Obie grapy wydawaly si¢ réwnie dobrze zaadaptowane do Zycia w campusie. Istnialy jednak migdzy nimi inne réznice: 1. Kobiety byly mniej sktonne do palenia ma- rihuany niz mezczyéni. 2, Studenci z Agji (dudy procent wsréd wszyst- ich student6w) byli mniej sklonni do pale nia marihuany niz pozostali studenci. 3. Studenci mieszkajacy w domu mnie} byli sktonni do palenia marihuany niz studenci mieszkajqcy w akademikach. Tak jak w praypadku religijnosci, tray zmien- ne niezaleznie wplywaly na prawdopodobiet- stwo palenia przez studenta marihuany. Marihu- ang palito okoto 10% Azjatek mieszkajacych Ww domu, w zestawieniu z 80% medczyzn nie po- chodzacych z Agji, ktérzy mieszkali w akademi- ach. I tak jak w badaniach dotyczacych religi sci, badacze odkryli_silna_prawidlowo! W Waywaniu narkotyk6w, jeszcze zanim znatedli dla niej wyjasnienie. W tym przypadku wyjasnianie przybrato Szczegélny obrdt. Zamiast wyjasnié, dlaczego iekt6rzy studenci pala marihuang, badacze Wasnili, dlaczego niektérzy jej nie pala. Prayj- Mujac, ze wszyscy studenci mieli jakies pobud- i, by sprobowaé narkotyk6w, badacze zasuge- Towali, ze studenci rééniq sie poziomem ,spo- lecznych ograniczei”, zabezpieczajacych ich Przed uleganiem tym pobudkom. Spoteczetistwo amerykafiskie jako catosé, gdy chodzi o zachowania odbiegajace od nor- my, jest bardziej permisywnie nastawione wo- bec mezczyzn niz wobec kobiet. Rozwazmy przyktad grupy pijanych i hatasujacych mez- cayzn. Mamy sktonnos¢ do lekcewazenia takich zachowari, odwolujac sig do ,kumplostwa” i ,dobrej zabawy”, podczas gdy grupa kobiet zachowujacych sie podobnie bylaby zapewne postrzegana z wielka dezaprobata. Mamy po- wiedzenie ,kawalerska fantazja""°, ale zadnego poréwnywalnego w odniesieniu do kobiet. Ba- dacze wnioskowali zatem, Ze kobiety, palac ma- rihuane, mialyby wigcej do stracenia niz mez czyéni. Innymi stowy, bycie kobieta stanowilo ograniczenie w paleniu marihuany. Suidenci mieszkajacy w domu, w przeci- wieristwie do studentéw zyjqcych na wlasng reke, mieli oczywiste ograniczenia w paleniu marihuany. Poza rédnicami w okazjach, stu- denci mieszkajgcy w domu uznani zostali za bardziej zaleznych od rodzicéw, a zatem tat- wie podlegajacych dodatkowym karom za zlamanie prawa. Wreszcie azjatycka subkultura na Hawa- jach tradycyjnie bardzie} niz inne kultury na- gradzata postuszeiistwo wobec prawa, a wiec studenci pochodzenia azjatyckiego mieliby wigcej do stracenia, gdyby przylapano ich na Jamaniu tego# prawa przez palenie marihuany. Podsumowujac, teoria ,spolecznych ogra- niczei" oferowata wyjasnienie zaobserwowa- nych réanic w prawdopodobieristwie palenia marihuany. Im wigcej student mial ograniczes, tym mniejsze bylo prawdopodobieristwo, Ze bedzie palié marihuang. Warto powtérzyé, ze badacze w ogéle nie mysleli o tego rodzaju teorii, gdy zaczynaly sie ich badania. Byla ona wynikiem analizy danych. Zwiazki miedzy teoriq a badaniami Przez caly ten rozdziat praygladaligmy sig r6z- nym aspektom powigzaii miedzy teorig a ba- daniami w naukach spotecanych. W modelu 1. W oryg. ,boys will be boys” (przyp. lum.) See SPUIECZTE dedukcyjnym badania sq wykorzystywane do testowania teorii. W modelu indukcyjnym teo- rie rozwijane sq na podstawie analizy danych z badat. W tej ostatniej czesci uwainiej przyj- rzymy sie, w jaki sposdb powiazane sq teoria i badania w prawdziwych analizach prowadz0- nych w ramach nauk spotecznych. Przedyskutowalismy dwa wyidealizowane, logiczne modele powiazati miedzy teorig a ba- daniami, lecz w praktyce nauk spotecznych stworzono wiele wariacji na te dwa tematy. Cza- sami teoretyczne zagadnienia sq wprowadzane wylacznie jako tio dla analiz empirycanych. Kie- dy indziej cytuje sig wybrane dane empiryczne, aby podeprzeé argumenty teoretyczne. W zad- nym z tych preypadk6w nie ma migdzy teoriq a badaniami prawdziwej interakcji, ktora mialaby na celu stworzenie nowych wyjasnien, Niektérzy badacze nie korzystaja weale z teorii, wyrafnie zaplanowawszy na przyklad etnogra- ficany opis konkretnej spotecene} sytuacji, po- wiedzmy, antropologiczng relacje dotyczaca je- dzenia i ubioru w konkretnym spoleczeristwi Gdy jednak czytamy raporty z badafi spo- tecznych, bardzo czgsto dowiadujemy sig, Ze autorzy sq Swiadomi implikacji, jakie ich bada- nia beda mialy dla teorii spotecznej i vice versa. Oto kilka przyktadéw, ktore zilustruja te mysl. Kiedy W. Lawrence Neuman (1998) przysta- pit do badania problemu monopoli (,problem trustéw") w historii USA, dostrzegt jego zwigz- ki z teoriami wyjasniajgcymi, jak ruchy spo- fecane przeksztalcaja_spoteczeristwo (,trans- formacja paristwa”). Przekonat sie jednak, ze istnigjace teorie nie pasuja do zadania, kt6re miat przed soba. sTeoria transformacji patistwa taczy ruchy spoteczne 2 procesami ksztattowania polityki pafistwa, skupiajac sig na roli kulturowego zna- czenia zorganizowanych zmagati politycznych, Pomimo podobietistwa pojeé i probleméw idee konstrukcjonistyczne znalezione w literaturze dotyczacej probleméw spolecznych, ruch6w spotecznych i symboli politycznych nie zostaly wlaczone do tej teorii. W pracy postuguje sig ‘wspomnianymi trzema rodzajami literatury, by ulepszyé teorig transformacji patistwa”. (1998, s. 315) Zmodyfikowawszy w ten spos6b teorig transformacji patistwa, Neuman mial teoretye, ne narzedzie, ktére mogto wprowadzi¢ jego by, dania i analize w zagadnienie taktycanych daig, lai politycznych awigzanych 2 monopolam rozpoczgtych w latach 80. XIX wiekus i trwajy, eych do I wojny éwiatowe). Teoria posluiyta 25, tem jako wsparcie dla badaf i jednoczesnie 29, stala przez nie zmodyfikowana. W troche podobaym badaniu Alemsegheg Kebede oraz J. David Knottnerus (1998) chciel przesledzié narodziny rastafarianizmu na Kara. ibach. Uwaiali jednak, 2e ostatnio powstale te orie ruchéw spotecznych staly sig zbyt pozyty. wistyczne w swym skupieniu na mobilizacji za sob6w. Uznali, ée teoria mobilizacji zasobéy nie docenia {motywadi, spostrzezet i zachowati oss ucrest niczacych w ruchu... i koncentruje sig zamiast tego na «dlaczego» i «ak» samej mobilizacji. Na ogét teoretycane i badawcze problemy obejmuig kwestie: w jaki spos6b wylaniajaca sig struktura corganizacyjna ruchu dazy do mobilizacji i rutyni- zagji przeplywu zasobéw, oraz jak istniejacy ape rat polityczny wptywa na organizac¢ zasob6w’. (1998, s. 500) Badacze uznali, Ze aby studiowaé rastafa- rianizm w spossb wlasciwszy, potrzebne jest wiaczenie kilku pojeé ze wspdtczesne} psycho- logii spoleczne). W szczegéinosci poszukiwali modeli, ktére mozna by wykorzystaé przy ror wiazywaniu kwestii znaczenia i przekonati 2bio- rowych. Frederika E. Schmitt i Patricia Yancey Mat= tin (1999) szczegdlnie zainteresowaly sie tym, co wplywa na skutecznosé funkejonowania Rape Crisis Centres (centra niosace pomoc ofia- rom gwattu) i jak radzq sobie one z otoczeniem organizacyjnym i politycaznym, w ktérym 2 oh BA Potaczenie pomiaru z ustalaniem zwiazkow Praktyczne problemy przy pomiarze zmiennych i ustalaniu zwiazkéw migdzy nimi Prayktad pomiaru i awiazku migdzy zmiennymi Gtowne zagadnienia Kluczowe pojecia Pytania i éwiczenia Dodatkowe lektury Socjologiczna strona w sieci Infotrac College Edition wprowadzenie edaym 2 gtownych cel6w, jakie stawiaja sobie raacze ~ nie Giko praedstawiciele nauk spo- feemych ~ jest wyjaSnienie, dlaczego Swiat vlad tak, jak wyslada. Na ogét polega to na vresianiu przyczyn obserwowanych Zjawisk:ja- ie sawiska sa prayczyn innych zjawisk. Pojecie przyczynowosci zawierato sig impli- cite w wigkszoSci naszych dotychezasowych ronwazat. Teraz. musimy dogkebniej je zbadaé, Szezegélnie od strony zastosowafi w badaniach spotecznych. Zaczniemy od spojrzenia na role determinizmu w naukach spoteczsych praeciw- Stawionego pojecitt wolne} woli, Potem przyi- raymy sig przyczynowosei w kontekscie idio- graficanych i nomotetycznych sposobsw wyjas- niania przedstawionych w rozdziale 1. Po rozpattzenin kryteriGw rozstraygania, czy mig- day dwoma zjawiskami zachodzi zaleznosé prayczynowa, przestedzimy kilka bied6w, ktére sa powszechnie popeiniane przez ludzi pray wnioskowaniu 0 zwiazkach przyczynowych. Za- koficzymy nasze oméwienie, rozwatajac krétko awigzek migdzy pomiarem zmieanych a okres- laniem, jak sq one mierzone, Determinizm a nauki spoteczne Wyjasnianie w nauce opiera sig na mysli, de stany i zdarzenia maja swe prayczyny. Gdy juz, te przyczyny zrozumiemy, pojmiemy te2, dla- ©zego zjawiska zachodza tak, a nie inaczej: Zwazywszy na wystepowanie ich przyczyn, nie Moga zachodzié w zaden inny sposdb. W kate- Boriach filozoficenych perspektywe te nazywa Sig determinizmem: wystepowanie zdarzen jest Seterminowane, czy inaczej: powodowane; 2darzeniom ,nie wolno” przydarzac sig w Za- den inny sposob. te ght Ratkach spotecanych przeciwstawia sig Ri feterministyezna perspektywe pojeciu wol- "<) Woli, ktérq w ayciu codziennym traktujemy ae Oczywistosé. Studenci zaimujacy sie bada- . mi Spolecznymi moga wigc uznaé podstawo- © zatozenie nauki za klopotliwe. Zasadniczy Problem jest nastepujacy: czy nasze zachowa- hie jest wytworem naszych swobodnie podie- tych decygji i zachcianek, czy tez jest wytwo- Tem siti czynnikéw dzialajacych w swiecie, kto- rych nie mozemy kontrolowa€ i z kt6rych byé moze nawet nie zdajemy sobie sprawy? Nasze_wyjasnienia w tej kwestii rozpo- coniemy od przyjrzenia sie prayczynowoSci w naukach przyrodniczych. Nastepnie roz- wazymy, jak to podstawowe pojecie jest wyko- rzystywane w naukach spolecanych. Przyczynowosé w naukach przyrodniczych Prayktady deterministycznego modelu wyjasnia- nia znajdujemy w naukach przyrodniczych na kazdym kroku. Przedmiot upuszczony z wiezy spada na ziemie z predkoscia, ktéra mozemy doktadnie okrestig, jesli znamy wszystkie wply- wajace na niq czynniki. W nauce o istotach iy- wych wzrost réwnied jest spowodowany przez kilka czynnikéw. Mozemy wplywaé na wzrost roslin, réénicujac otrzymywang przez nie ilosé Swiatla, wody i substangji odzywczych; czynniki te, obok innych, takich jak dziedzictwo gene- tycane, okreslaja, jak rostiny beda rosty. Wiemy rowniez, Ze na wskaénik wzrostu ludzi wplywaja, otrzymywane przez nich substance odzywcze. Pragnienie, by rosnaé albo by nie rosnaé, jest w tym samym stopniu pozbawione znaczenia u ludzi, co u rostin, Prayznajemy, #e pod tym wegledem genetyka i odzywianie w ogromnym stopniu przystaniaja nasza wolng wole. Prayczynowo-skutkowy, deterministycany model nauk przyrodniczych jest wigc czesto sto- sowany w odniesieniu do istot ludzkich, podob- nie jak do rosin i przedmiotw nieozywionych. W tych przypadkach w przewaiajace} mierze ak- ceptujemy ten deterministyczny model jako wiasciwy. Uznajemy, Ze nasza wolna wola jest Ww pewien sposdb skrepowana i ograniczona, Znajdowanie przyezyn w naukach spolecznych Zasadniczo ten sam model jest stosowany w naukach spolecznych. Zazwyczaj jest tak ukryty, ze tatwo mozemy zapomnie¢, jaki jest jego charakter, Rozwazmy na przykiadzie, w jaki sposéb nauki spoteczne opieraja sie na modelu deterministycznym. Wyobraé, sobie, ze w Narodowej Funda Nauki udato ci sig uzyskaé grant w wysokosci miliona dolaréw na zbadanie przyczyn uprze- dzefi. Masz nadziejg, ze twoje odkrycia pray- czyniq sie do powstania idei pozwalajacych ograniczyé uprzedzenia, Jest to z pewnosciq cel godny pochwaly i czgsto wiele rzadéw oraz prywatnych fundacji wykazuje wolg wspierania takich badad. Przypusémy, ze otrzymates pie- nigdze, ukoriczytes badania i wysylasz sw6j ra- port do Fundagji. Oto jak on brami: »Po gruntownych badaniach nad tym za- gadnieniem odkrylismy, 2e niektorzy ludzie sq upraedzeni, a powodem tego jest fakt, ze wola byé uprzedzeni. Inn zn6w ludzie nie sa uprze- dzeni, a powodem tego jest fakt, 2e wola byé nieuprzedzeni”’ Dlaczego fundacja odraucitaby t¢ konkluzi¢ Jako niezadowalajacq? Celem projektu byto zna- lezienie przyczyn uprzedzef, tymczasem twoje wnioski nie thumacza, dlaczego pojawiaja sie uprzedzenia, Jedynie wpychajq z powrotem wy- jasnienie do tajemniczei, czame| skrzynki z na- pisem ,wybér”. Nie wiemy wiecej niz, przed przeprowadzeniem badah, Gdy szukamy przyczyn uprzedzef, szuka- my powodéw czy prayczyn, ktore sprawiaja, ze jedni ludzie sq uprzedzeni, a inni nie sq, Jesli »Wyjasnieniem” ma byé wybér wlasnej posta- wy, wowczas chcemy wiedzieé, dlaczego lu- dzie dokonuja réznych wyboréw. Do zadowa- lajacych powodéw moglyby sig zaliczaé: kon- kurencja ekonomiczna, ideologia religijna, poglady polityczne, doswiadczenia x dzieciti- stwa oraz dlugosé trwania edukacji i jej rodzaj. Badania wykazujq na przyklad, ze wyksztalce- nie sprzyja ograniczeniu uprzedzeni. ‘To jest wlasnie rodzaj uzytecznego wyjasnienia przy- czynowego, ktéry akceptujemy jako koricowy produkt badati spotecanych. Prayjrzyjmy sig nieco blizej logice tego ro- dzaju wyjasniania. Co 0 ludziach, ktér2y byli przedmiotem badai, méwi nam wyjasnianie uprzedzeti w kategoriach wyksztatcenia i innych caynnik6w? Praede wszystkim méwi, Ze stali sig uprzedzeni lub nieuprzedzeni w efekcie dzials nia czynnikéw, ktérych nie kontrolowali i nig wybierali. Tak jakby doszli do rozstaju drog jedna sciezka prowadzi do uprzedzess, a drug, do ich braku ~ i zostali popchnigci na jedng znich przez takie sily, jak doswiadczenia z dzje, cifistwa, poziom wyksztatcenia, konkurengg ekonomiczna i tym podobne czynniki, nad ktg. rymi nie pattowali, i kt6rych nawet nie uznawa. li za prayczyny swych postaw. Zatem w stopniy, w jakim czynniki te odpowiadajq za uprzedze. nia, ludzie ci stali sie uprzedzeni lub nieuprze. dzeni z powod6w niezaleznych od swej woli, Gdy naukowcy badaja przestepcz0s€ mio. docianych, podstawowy model jest taki sam; przestepczos¢ jest powodowana przez czynniki inne niz wolny wybér przestepcy. Nastepnie przyjmuje sig, Ze czynniki te moga zostaé od. kryte i byé moze tak przeksztatcone, aby w przy- sitosci dawaly w efekcie mniej przestepcow. Ten sam model badacze stosuja zajmujgc si¢ zachowaniami uznawanymi przez nich lub przez innych 7a spotecanie potadane. Jakie caynniki sprawiaja, Ze ktoé jest altruista skupio- nym na innych, osoba odpowiedzialng? Gdy- bySmy znali odpowiedé — tak w domysle prze- biega to rozumowanie — moglibysmy sprawié, ze pojawi si¢ wigcej takich osdb. Nie ma powodu bez powodu Niekiedy ludzie sprzeciwiaja sig tej linii rom mowania, twierdzac, Ze jednostki jednak same wybierajq to, co determinuje, w jakim stopnit! sq uprzedzone, w jakim stopniu sq altruistami lub przestepcami. Powiedzmy na prayktad, 2 racze nie masz uprzedzef. Badacze zaS WY wnioskowali, Ze ich brak jest w twoim przypad- ku funkcjq calego odebranego przez ciebie wy ksztalcenia. Czyé nie zdecydowates sig na pdt Scie do szkoly? Czy to zatem nie twoje wlasne wybory sq zasadnicza przyczyna tego, #e nie jestes uprzedzony? Nie ma powodu bez powodu ~ oto pro” blem, ktéry sig z tym przekonaniem wia Diaczego poszedtes do szkoly? Poczatkowo, prawdopodobnie dlatego, ze ktos cig do tego pusil. Lecz W pewnym momencie sam podia- me decyZit, bY Kontynuowaé swa edukacjg ynajmiie) W szkole wy2sze}. Powiedzmy, 2 Piales poznaé otaczajacy cig Swiat 1 pomys i Jes, 2e szkota wyZsza jest dobrym na to spo- H pem. Brzmi sensownie. so aezmi to na tyle sensownie, Ze whasciwie rmoglibysmy nawet powiedzieé, iz to twoje pragnienie poznawania Swiata bylo prayezyna Fontynuowania przez ciebie nauki, Zwazyw- guy, 2e miates takie pragnienie, jak miatbys nie pojsé na studia? Méglbys rzec: ,Bylbym nie poszedt, gdy- ym nie miat wystarczajace ilosej pieniedzy”. ‘fo prawda ~ ten czynnik mégh cle zmusié do traymania sig z dala od szkoly. Lecz wobec tego przypuscmy, Ze twoje pragnienie pozna- wania Swiata bylo tak silne, Ze poradzites sobie z brakiem pieniedzy. Moze dostales stypen- dium albo na pewien czas poszedtes do pracy. Wowczas powracamy do ,twego silnego prag- nienia” jako przyczyny péjécia na studia. ‘Ach, ale dlaczego tak bardzo pragnates kontynuowaé nauke i w ten sposdb poznawaé otaczajacy cig Swiat? Przeciez zamiast tego mogles uciulaé troche i zaoszczedzié na wy- cieczke dookola Swiata. Moze wyrastateS w ro- drinie, w kt6rej kazdy, pokolenie za pokole- hiem, szedt na studia i gdybys nie zrobil tego samego, poczulbys, Ze zawiodles swych blis- ich. Albo tez pochodzisz z rodziny, w ktérej nikt nigdy nie studiowat i wszyscy byli dumni 2 faktu, ze ty mozese byé tym pierwszym. W obu przypadkach istnialy czynniki, ktore WyWolaly twoje mocne pragnienie péjscia na studia, a pragnienie to spowodowalo, Ze na nie Poszedtes. Jesli prayjmiemy, Ze péjscie na stu- ‘a sprawito, iz jestes wolny od uprzedzes, to ‘en pomysiny skutek jest ostatecznie wytwo- FEM czynnikéw, ktdrych nie wybierates. Ocaywiscie przyklad ten przesadnie uprasz a zlozone powody, dia ktérych ludzie decy- Wa sie na cog takiego, jak pdjscie na studia. nig SZ iednak zastosowaé ten tok rozumowa- — Odniesieniu do samego siebie i zoba- ’Ys2, ze twoje zachowanie mialo przyczyny onan ees dlaczego robites to, co robites. matte niezaleanie od tego, jaki powéd 'eS na kazdym poszczegdinym etapie tego Procesu, powéd ten réwnied byt czyms powo- dowany. Ostateceny wniosek % tych rozwazati jest taki, ze nasze postawy i zachowania mozna wyprowadzié z dlugiego i skompliko- wanego laficucha powodéw tumaczacych, dla- cxego staligmy sig tacy, jacy jestesmy. Gdyby bylo inacze, nie moglibysmy formulowaé tego typu wyjasniesi, jakie formutujemy w naukach spolecanych, ani zobaczyé, jak potwierdzaja sig one w badaniach. Zawsze gdy rozpoczynamy badania wyjas- niajqce w ramach nauk spotecanych, implicite przyjmujemy model ludzkiego zachowania, ktéry zaklada, Ze ludzie maja mato indywidual- nej wolnosci wyboru. Czy tym samym opowia- damy sig za pogladem, Ze nie istnieje nic ta kiego jak wolny wybér? Zamiast odpowiadaé na to pytanie prostym ,tak” lub nie”, przed- stawmy zatozenia determinizmu, zachowujac odpowiednie proporcje. Determinizm we wlaSciwych proporcjach *“* Zagadnienie determinizmu i wolnosci jest dosé zlozone — nalezy do tych, nad ktérymi filozo- fowie debatuja od tysi¢cy lat i prawdopodob- nie beda debatowa€ przez kolejne tysiace. Jest to chyba jedno z tych ,otwartych pytai", ktore maja wigksza wartosé, gdy sig je stawia, niz gdy sig na nie odpowiada. | oczywiscie nie za- imierzamy tutaj rozstrzyga€ tej kwes Niemniej jednak jako badacze spoteczni musimy uznaé rolg determinizmu w badaniach spotecznych i zmierzyé sig z jego konsekwen- cjami. Mtodzi badacze czgsto zywia obawe, czy hie ucza sig po to, by wykaza¢, ze oni sami nie maja wolnej woli czy osobiste} wolnosci decy- dowania o przebiegu wlasnego zycia, W stop- niu, w jakim obawa ta narasta i umacnia sig, przeszkadza ona w opanowywaniu umiejetnos- ci i technik analitycznych, Jest zatem wazne, bySmy staneli oko w oko z tym problemem. Cho€ wyjasnienia w naukach spolecznych opieraja sig na modelu deterministycznym, mu- simy dobre zrozumieé, co nie jest czesciq tego modelu. Po pierwsze, badacze spoteczni nie muszq wierzyé, Ze wszystkie ludzkie dzialania, mysli i uczucia sq determinowane, ani tez nie ayja tak, jak gdyby w to wierzyli. Jednak gdy usituja wyjasnié zjawiska nadajace sig na przed- miot naukowych badai spotecznych, koniec: nie muszq uzywaé pojeé przyczyny i skutku, Po drugie, jak juz sugerowatem, model determi- nistyczny nie zaklada, ze wzory zwigzk6w przy- czynowych sq proste. Nie zaklada rownie#, ze wszyscy ulegamy wplywowi tych samych sit i czynnik6w: powody, dla ktérych poszedles na studia (i powody tych powod6w), z pewnoscia réaniq sig w pewnym stopniu od moich, Po trzecie, deterministyczny model lezacy u pod- staw wyjasniania w naukach spotecanych nie sugeruje, Ze znamy wszystkie odpowiedzi do- tyczace przyczyn wszystkiego, ani ze kiedykol- wiek je poznamy. Whasciwie wiele pozytec nych badafi zmierza do odkrycia zwiazkow czy relacji migdzy zmiennymi, nie usitujac wykazac awiazku preyczynowego. Iwreszcie, jak zauwazyligmy wezesniej, na- uki spolecane 7. reguly opieraja sig na modelu przyczynowym, ktéry ma charakter probabilis- tyczny. Zamiast wiec przewidywaé, na przyktad, ze konkretny absolwent szkoly wyzszej nie be- dzie miat uprzedzeti, przewiduje sig w bada- iach, Ze uprzedzenia z wigkszym lub mniej- szym prawdopodobieristwem zaleza od pozio- mu wyksztatcenia ludzi. Nie oznacza to, ze wszyscy majacy doktorat sq wolni od uprze- dzesi. Nie oznacza to tez, Ze wszyscy, ktérzy wezesnie porzucili szkotg, sq uprzedzeni, Ozna- cza to natomiast, Ze w naszyin spoleczefistwie uprzedzenia z mniejszym_prawdopodobiert stwem zaobserwujemy wsrdd osdb dobrze wy- ksztatconych, a z wigkszym wsrdd tych, ktérzy ucryli sig krécej. Podsumowujac, sposdb rozumienia zjawisk, do ktérego dazq badacze spotecani, konstruujac wyjasnienia przyczynowe, nieuchronnie jest zwigzany z deterministycznym modelem ludz- kiego zachowania. Model ten milczaco zaklada, 2e badane cechy i dziatania sq determinowane przez sity oraz przez czynniki, ktore mozna rozpoznaé w toku badania, Badacze spoleczni nie muszq wierzyé, ze kaidy aspekt ludzkiego Zycia jest w calosci determinowany, ale na pew- no, szukajac wyjasnien dla interesujacych ich zjawisk, muszq chcieé stosowaé determinis- tycang logike. Sprewnney es PrzyczynowoS¢ w idiograticznych i nomotetyeznych modelach wyjasniania Dotychczasowe rozwazania, w ktérych nacig, by! polozony na wielosé przyczyn mogacych pro, wadzié do danego zachowania, stanowia pray. ktad idiograficznego modelu wyjasniania. Celery tego modelu jest wyjasnianie za pomoca zesty wienia rozlicznych powod6w, ktére stojq za kon. kretnym dziataniem lub wydarzeniem. Choe w praktyce wykaz ten nigdy nie jest naprawde wyczerpujacy, model idiograficzny stosowany jest czesto w wielu réznych kontekstach. Na przyktad historycy tradycjonaligci chetnie korzystaja z idiograficznego modelu, wyliczaige kaida z poszczegélnych przyczyn rewolucji fran cuskiej lub trwajacych, najwyraznie) bez kotica, konfliktéw na Balkanach. Psychologowie Klinicani moga stosowa¢ ten model, szukajac wyjasnies aberracyjnych zachowaii pacjenta. Sad karny, of. powiadajac obronie powolujacej sig na okolicz: nosci lagodzgce, moze chcieé zbadaé katy zréanych czynnikéw, Ktére odegraly role w dzia- Janiach oskaraonego. Jak wskazalem w tozdziale 1, modelu tego uzywaja czasem réwnied, badacze spoleczni. Za stanéwmy sig nad wydarzeniami z 13 maja 1985, roku w Filadelfii, Miejska policja probowata tam wreczyé nakazy aresztowania aktywistom rady kalnej grupy znanej jako MOVE i walezqcej o pre wa obywatelskie. Po ewakuacji mieszkaticow z sqsiedztwa i otoczeniu gléwnej siedziby organ zagji przez 500 uzbrojonych oficeréw przypusz- czono atak. Napasé policii, ktéra zaczela sie od uzycia broni maszynowej, armatek wodnych i gamu tzawiqcego, osiagneta kulminacie, gdy he- likopter zrzucit materialy wybuchowe na dach, zabijajac 11 os6b i burzac dwa bloki mieszkalne. Wstrzasnigtym glosem, ktérego echa sly: chaé byto jeszcze w latach 90., w Waco w stani¢ TTeksas i w Ruby Ridge w stanie Idaho podczas podobnych oblezei wymuszajacych podpo- rzadkowanie sig prawu, ludzie zadawali sobie pytanie, jak taka tragedia mogta sie wydarzyé- Robin Wagner-Pacifici (1995), aby odkryé przy" czyny, podjat sig badari. Zastosowal technike nana jako analiza dyskursu, ktora wymaga pod- drobiazgowej analizie podstawowych dania ae F ‘efi zbajdowanych W réznych formach ko- sree cacli. W tym przypadku oSwiadczenia po- muminozna najlatwie} zrozumie€ jako ,dyskurs tid ry”. Walka, ktéra z niego wynikla, z poli- wojtgo punkta widzenia nabiera sensu cin fe idiograficzny model wyjasniania jest gosto stosowany w Zyciu codziennym i w bar sniach spotecanych, o tyle inne sytuacje oraz snne cele domagaia sig modelu nomotetyczne- fo. Nie pociaga on za soba wyliczania wszyst- ich okolicznosci, ktérych rezultatem bylo onkretne dzialanie czy wydarzenie, Raczej ma on na celu odkrycie tych okolicanpsci, ktore sa najwaniejsze pr2y wyjaSnianin ogélnych ty- pow dziatat czy 2darzef. Praypusémy, Ze chcielismy dowiedzie¢ sie, dlaczego ludzie glosowali tak, jak glosowali wiwyborach prezydenckich w 1996 roku. Kazda osoba, z ktérq tozmawialismy, mogta podaé wiele powod6w, dla ktérych glosowala albo na demokrate Billa Clintona, albo na republikani- na Boba Dole’a. Wyobraémy sobie, ze ktos podat nam 99 réénych powadéw, dla ktérych glosowal na Clintona. Myslelibysmy prawdopo- dobnie, ze mamy dosé peine wyjasnienie glosu oddanego przez te osobe. Wtasciwie, znaj- dujac kogos innego, kto zgodzitby sig z tymi 99 powodami, czulibysmy sig calkiem pewni przewidujgc, 2e réwnie# on zaglosowal na lintona. ‘To podejscie odpowiad: emu modelowi wyjasniania. Model nomotetycany z kolei wymaga wyod- Tebnienia relatywnie niewielu czynnikow, ktore dostarcza czastkowego wyjasnienia zachowai Wwyborezych wielu lub wszystkich ludzi. Na przy- ‘ad orientacja politycana — liberalna lub konser- Watywna ~ bylaby prawdopodobnie czynnikiem majacym gléwne znaczenie przy determinowaniu Wyborezych zachowali elektoratu jako catosci. Wiskszose z tych, ktdrzy nalezq do grupy okres- a cechg liberal”, prawdopodobnie zagloso- FW 1996 roku na Gintona, a wigksz0s6tych, = a haleza do grupy okreslanej cecha ,konser- i 'Ysta”, prawdopodobnie zaglosowala na Dole- takim zakresie orientacja politycena jest in przyczyn zachowasi wyborczych. Jednak w no stwierdzenie nie daloby petnego wyjas- la zachowati wyborczych wszystkich jedno- stek. Niektrzy liberatowie zaglosowali na Dole’a, niektérzy konserwatySci na Clintona. Model no- motetyczny ma na celu dostarczenie jak naj- dokladniejszego wyjasnienia przy jak najmniej- szej licabie zmiennych przyczynowych, tak by od- kryé ogdlne waorce przycrynowo-skutkowe..~ “Model nomotetyczny w swym podejscit do zwiazk6w przyczynowych jest nieuchronnie probabilistyczny. Okreslenie kilku zmiennych prayczynowych nieczesto, jeéli w ogéle, moze dostarezyé petnego wyjasnienia zlozonych za- chowass. W najlepszym z modliwych swiat6w model nomotetyczny wskazuje na bardzo wy- sokie (lub bardzo niskie) prawdopodobies- stwo, Ze dane dziatanie wystapi, gdy tylko po- jawi sie ograniczona liczba okreslonych czyn- nikéw. Dodawanie do réwnania dugej ilosci poszczegélnych czynnik6w z reguly zwieksza stopief wyjasnienia, ale jednoczesnie czyni je bardziej zlozonym — moze nawet tak bardzo, de przestaje byé ono uzyteczne. Kiedy zatem Eric Plutzer i John Zipp (1996) zamierzali wyjasnié liczbe glos6w otrzymanych w wyborach 1992 roku przez feministki, poszu- kiwali zmiennych, ktére mogly odgrywaé role nie w konkretnych przypadkach, lecz na pozio- mie ogélnym. Odkryli na prayklad, jak mozna sie byto spodziewaé, ze na feministki chgtniej gtosowaly kobiety niz mezczyéni, Interesowato ich jednak réwnied to, w jakim stopniu gloso- wanie wynikajace z pici kolidowato z lojalnoscia wobec partii. Chodzi tu © sytuacje, w ktérych niekt6rzy medczyzni demokraci opuszczali fe- ministyczne kandydatki swej partii, a niektore kobiety republikanki wspieraly feministki z par- tii demokratycanej. Cel nomotetyczny polegal wige na odkryciu zmiennych, ktére mialy naj- wigkszy wplyw na decyzje wyborcze. Inny prayktad wyjasniania nomotetycane- go dat Jeremy Hein (1993), przegladajac zestaw badai, ktérych celem bylo odréénienie do- Swiadczeti uchodécéw od doswiadezeti innych imigrantéw. Zwrdémy uwage na jezyk zwigzku przyczynowego. .W przypadku uchodécéw i imigrantéw te same zmienne demograficzne pozwalaja przewi- dywaé rodzaj zatrudnienia i dochody. Obie grupy preystosowaja sig w ramach gospodarstw domo- ween or wearer SpUTELENyEHY wych i uzyskuja dochéd 2 wielu érédet. Kobiety dzeniach pozostawiajq mnéstwo miejsca na jp pelniq zasadnicza funkcje, budujac pomosty mig- dywidualne interpretacje. Badacze opisyj, dzy sieciami spotecznymi oraz sfera ekonomicza, _uzyteczne, ogélne wzorce zwigzkow Przycay, Jednak interwencja paristwa raz jeszcze stwarza__nowo-skutkowych, ktére dotycza szerokieg, pewne watne réinice, szczegélnie w dostepie do —_zakresu przypadkow. systemu pomocy spotecznej. (Uchodécy uzyskuja Rysunek 3.1 oferuje graficzne przedstawie, Uuprawnienia do te) pomocy natychmiast, podezas nie réznych podejsé reprezentowanych prze, ‘edy inni imigranci musza czekaé pieé lat)” wyjasnianie nomotetyczne i idiograficene. Diag. (1993, s. 55). ram ten obrazuje dwa tryby wyjasniania. W wy, jasnianiu idiograficanym probujemy zrozumieg Slowa takie jak przewidywa¢ i uprzedzenia dlaczego ta wlagnie osoba jest uprzedzong sygnalizuja wyjasnienia przyczynowe. Za- — uwzgledniamy przy tym fakt, Ze wiele specyfic, uwazmy jednak, Ze uogdlnienia w tych twier- nych doswiadczefi i okolicanoSci miato udzia ysunek 3.1 \Wylesnianie idiograficene versus nomotelyoane: wa prayhlady uprzedzert rigznosny | wspéllokator | debata | Wyjaénianieidiograficzne osm \ v preoceytana ksiadka raepszy pryiacel . | powiedial eM ce Tama pawledzila 20, | \ ( okropna oswiadczenia | vias ano Sh tne | a KL caiewczyra, yam { iwweyy ‘ira bya podia | Zo \ mnie tasee ( artykuto. ° powiedzial ze... semnarium studenctie ‘Wylaénianie nomotetycane vwyksztaleen niewyksztaleent Se a djtyt Sih _ wy ksataltowanit je} pogladéw. W_wyjasnianix nomotetyeznym chicemy na poziomie ogdlnym rye czymniki, ktére wplywajg. na intensyw- é uprzedzeti. W tym przypadku widzimy, Tepe) wyksztateeni ludzie sq. na og6t mnie} zedzeni viz osoby gorze] Wyksztalcone. wor rytykuije sig czasem badaczy spolecanych o to, #e dehumanizuja hudzi, kuorych badaja Oskartenie to Whoszone jest szczegélnie prze- Gwko modelowi nomotetycznemu; cigzar Gekardenia wzrasta, gdy badacze spotecani ana- Taaja Kwestie majace dla ludzi duze znaczenie. Osoby teligiine na przyklad czesto cauja sie Fograbione 7 ludzkie} indywidealnasei, gdy wbadaniach spotecznych stwierdza sig, ze ich religiinoS€ jest w znacznym stopniu funkcjq ich piei, wieku, stanu cywilnego i klasy spotecznej. Kaida religijna osoba od razu zakomunikuje nam, Ze sila je} przekonait bierze sig z wielu in- nych raeczy. | tak wlasnie jest, jak wykazalby model idiograficany uzyty w przypadku kazde- 0 pojedynczego cztowieka. Czy jednak model iiograficany jest choé troche mnie] dehumani- zujacy od modelu nomotetycznego? Jesti cecha taka jak religijnosé (lub bycie wolnym od uprzedzeti) moze byé wyjasniana w kategoriach podstawowych, warunkujgcych Ja czynnikow, vo czy w jakimkolwiek stopniu bardziej dehumanizujqce jest poszukiwanie caastkowych, lecz ogdlaych wyjasniet przy wy- korzystaniu tylko kilku 2 tych czynnikéw, od Poszukiwania pelnego wyjasnienia z uzyciem ich wszystkich? Logicanie rzecz. biorgc, petne Uecie czyjejé religiinosci weiaé zaktada, ze jest ona funkcjq innych prayczyn ~ tyle ze mote ich by€ bardzo wiele. Prawdopodobnie prawdziwa Przycayna przykrosci wywolywanej przez wy- Jasnienia nomotetyczne jest to, ze determinis- ‘cany charakter tego modelu jest bardzie} Oczywisty. Jednak staranne zestawienie wszyst- ich tych powod6w, dla ktérych dana osoba JESt religiina, albo dla ktérych zagtosowala na pata X, albo dla ktérych jest wolna od enatZehs wymaga perspekiywy determinis- ‘e}. Pod tym wzgledem model idiograficz- teat hie mnie} deterministyceny aiz model, a Pozwala nam na wyszczegélnienie czte- saymytiemnych bedgcych ogénie najwaznie}- Przyczynami religijnosci wSrdd tu od nos R6énica migdzy wyjaSnianiem idiograficz- nym a nomotetycznym wiaée sig z innym roz- régnieniem przedstawionym po raz pierwszy wrozdziale 1: réznicq migdzy danymi jakoScio- wymi a ilosciowymi. Dane jakosciowe, obejmu- jace informacje szczegdtowe i w wiekszym stopniu pogtebione, daja sig fatwo zastosowaé w wyjasnieniach idiograficznych, Z kolei dane iloSciowe sq wlasciwsze w wyjasnieniach no- motetycznych. A wige na przyklad wywiad poglebiony z jednym bezdomnym moze przy- niesé pene (idiograficzne) zrozumienie przy- czyn jego obecnego stanu, podezas gdy analiza ilosciowa moze powiedzieé nam, czy to wy- ksztalcenie, cay pleé pozwala lepie} (nomote- tycznie) przewidywaé bezdomnosé. Podsumowujac, zarswno idiograficany, jak i nomotetyczny tryb wyjasniania wigee sie Z pojeciem przyczynowosci. Oba sq uprawnio- ne i pozyteczne. To, czego dowiemy sig o przy- padkach indywidualnych, moze ponadto zasu- gerowaé nam ogélne, przyczynowe zaleznosci migdzy zmiennymi, a znéw te ogdlne zwiazki moga nam poméc ukierunkowaé analize po- saczeglnych praypadk6w. Najkorzystniejsze jest taczenie tych dwéch podejgé — jezeli nie w jednym badaniu, to w obrebie calej spotecz- nosei badaczy.( Kryteria przyezynowosci Jak juz wskazatem, wigkszosé — choé w zad- nym razie nie calosé ~ badait spotecznych jest nastawiona ostatecznie na odkrywanie przy- cayn zjawisk spotecanych. Ale sam fakt, Ze 23- uwazamy pewien zwigzek migdzy zmiennymi, nie dowodzi jeszcze, iz jest to zwigzek przy- czynowo-skutkowy, Gdybysmy dowiedzieli sie, ze wigksz0S€ zarejestrowanych demokratow woli lody truskawkowe od waniliowych, mieli- bysmy prawo podejrzewaé, ze prawdopodob- nie to nie ich preferencje polityczne powoduja, ze wola truskawki od wanilii, a tym bardziej, Ze to nie ich upodobanie do truskawek czyni ich demokratami. Najprawdopodobnie} kazdy taki zaobserwowany zwiqzek miedzy tymi zmiennymi bylby czysto przypadkowy. Podobnie, moglibysmy dowiedzie€ sig, te ludzie z wyészym wyksztatceniem czesciej mnajq luksusowe samochody niz ludzie gorze} wyksztatceni, Mozemy byé catkiem pewni, ze posiadanie luksusowego samochodu nie spra- wi, Ze dana osoba otrzyma lepsze wyksztalce- je tez Zaden oczywisty pow6d, dia ktérego lepsze wyksztalcenie, samo w so- bie, miatoby byé przyczyna posiadania przez ludzi luksusowych samochodéw. Wetym miejscu mozna by wtracié, ze ludzie lepiej wyksztatceni sq zazwyczaj w stanie zara- biaé wigcej pienigdzy nid. ich gorze} wyksztal- ceni réwiesnicy i ze to tumaczy wyészy odse- tek wyksztatconych Iudzi majacych luksusowe samochody. Jest to w istocie wiarygodne wy- jasnienie przyczynowe. Powrécimy wkrétce do tego rozréinienia zaobserwowanych zwigz- k6w i wyjasnien przyczynowych, ktére za nimi stoja. Teraz za$ chodzi o to, ze aby okreslié awigzek przyczynowy, potrzebne jest cos wig- cej niz tylko stwierdzenie zaleznosci migdzy zmiennymi, Jak widzieligmy, nauka jest dziatalnosciq wymagajacq zardwno obserwacji, jak i logiki. W powyészych prayktadach logika sugerowala, Ze zaobserwowane relacje czy zwigzki nie maja przyczynowego charakteru..A wigc przy uzyciu jakich kryteri6w badacze spoleczni okreslaja, de jedna rzecz jest przyczyna drugiej? ‘Weamy najpierw wyjasnienia idiograficznes Joseph Maxwell (1996, s. 87-88) twierdzi, ze gtéwne kryteria oceniania trafnosci wyjasnienia $a nastepujace: (1) jego wiatygodnosé oraz (2) to, czy wyiasnienia alternatywne (,hipotezy konkurencyjne”) zostaly powaznie rozwazone i nie zdaly egzaminu./Pierwsze kryterium od- nosi sig do logiki jako jednej z podstaw nauki: wymagamy, by nasze wyjasnienia mialy sens, nawet jesli czasem ich logika jest zlozona. Dru- gie kryterium przypomina nam o slynnym po- wiedzeniu Sherlocka Holmesa: gdy wszystkie modliwosci zostaly wyeliminowane, ta, kt6ra pozostaje, musi byé prawdziwaj Zatem jesli zaproponuje wyjasnienie czy- jeis religijnosci, kt6re wydaje sig peine, to moje Ujgcie, jesli jest sensowne, zdaje pierwszy test. Jedeli jednak nie rozwazytem innych wyjasnien, ktos moze zaproponowa€ inne, rownie wiary- godne. Zanim jednego z nich nie uzna sie ,, wadliwe, nikt nie moze twierdzié, Ze odkry. aprawdg”. BYE moze wyjasnienie najpelniejsy, i najbardzie} poprawne taczyé bedzie w sobig cechy obu. Jesti chodzi o wyjasnianie nomotetyczne Paul Lazarsfeld (1959) zaproponowal tray szczegdtowe kryteria przycrynowego zwiazky migdzy zmiennymi, (W kolejnych czesciach tg ksiaéki zobaczymy, jak kryteria te wykorzystuje sig w praktyce badawczei). Pierwszy wymég brzmi, ze prayczyna poprzedza skutek. Nie my zadnego sensu wyobrazanie sobie, Ze cos 75. stalo spowodowane przez cos innego, co nastapilo pdéniej. Jest jasne, Ze kula wylatujge x lufy pistoletu nie spowodowala, Ze proc) strzelniczy wybucht; dziala to odwrotnie. Posi. danie luksusowego samochodu nie jest przy. cayna tego, de zarabia sig wystarczajaco duio, by sobie na niego pozwolié. Choé to kryterium wydaé sig moze proste i oczywiste, to zorientujesz sig, Ze przy anali: zie danych w naukach spotecznych stwarza ono niekoficzace sig problemy, Czesto kole. nosé dwéch zmiennych jest po prostu niejasnal Co pojawia sig wezesniej: uprzedzenia czy ce- cha znana jako autorytaryzm (nadmiema ulegtosé wobec whadzy, ktdrej towarzyszy sztywnosé myslenia)? Nawet jedeli kolejnosé w czasie wydaje sig zasadniczo jasna, czesto moéna znaledé wyjatki. Na przyklad z reguly twierdzilibysmy, ze poziom wyksztatcenia 10° dzicéw bedzie stanowit prayczyng poziomt wyksztatcenia ich dzieci. A przecied, niektér7y rodzice moga wrécié do szkoly, poniewaé ich dzieci zdobyly lepsze wyksztatcenie, Drugim wymogiem stawianym zwigzkom przyczynowym jest empiryczna korelacja miedzy zmiennymi (empirycena oznacza yoparta na do- Swiadezeniu”), Korelacja zachodzi migdzy zmiet- nymi wéwezas, gdy zaobserwujemy, Ze sq one powiazane. To znaczy, ze gdy jedna z nich poi wia sig lub zmienia, to samo daieje sig z druga- Nie mialoby sensu twierdzenie, ze wybuchajacy proch strzelniczy spowodowat wylatywanie kul z lufy pistoletu, jezeli w obserwowanej rzeczy- wistosci kule nie wylatywatyby po tym, jak proctt wybucht falbo jezeli wylatywalyby one nawet wtedy, gy proch nie wybuch)). jadania spoteczne popadaja w trudnosci fejace taki Z tego Na poz6r oczywistego nikaa nieje niewiele doskonalych korela- mogt- : : vaynajminie} W probabilstycznym swiecie i Pes nomotetycznych. W 1996 roku wiek- ni ee konserwatystow zaglosowala na Boba Do- wu a ect nie wszyscytNa kandydatow feminis- anyeh W 1992 roku Zaglosowalo wigce} ko- Flot niz meaczyzn, cho€ niekt6re kobiety tego hie zrobily ~ W przeciwieristwie do wielu me yan, Prowadz to nas nieuchronnie do pytania, jak silny must byé empirycany zwiazek, aby nodna go byto uznaé za przyczynowy. Powrdci ny do tego problemu w kolejgych czeSciach ksiggki. frzeci wymog zale: prayczynowe} méwi, Ze skutek nie moze byé wyjasniany w kategoriach_jakiejs trzeciej zmiennej. Wi- dzieligmy juz przyktad zjawiska _,trzeciej amienne}” W przypadku wyksztalcenia i posia- dania luksusowego samochodu. Weémy inny przyklad, Istnieje korelacja migdzy sprzedaza lodéw a zgonami z powodu utonieé: im wigcej sprzedaje sig lodéw, tym wigcej jest utonieé, i odwrotnie. Nie istnieje jednak bezposredni awigzek migdzy lodami a utonigciami. Trzeciq zmienna, kt6ra tu oddzialuje, jest pora roku lub temperatura. Wigkszosé zgon6w przez utonigcie zdarza sig latem — w szczytowym okresie sprzedaiy lodéw. ‘Oto kilka innych przyktadéw zaleznosei Pozornych czy takich, ktére nie sq prawdziwe. 'sthieje negatywny zwiqzek migdzy liczba muléw w réznych miejscowosciach a liczba 86b majacych doktorat: im wigcej mutéw, tym nie} doktoréw, i odwrotnie. Pewnie przycho- i ci na mysl zmienna, ktéra wyjasnitaby ten Tekomy zwiazek. Odpowiedé brzmi: wiejskie albo miejskie otoczenie. Jest wiecej muldw Mhiej oséb z doktoratem) w okolicach wiej- Skich, podezas gel - i Sc Podezas gay w miastach — wprostprze ron ee Tozwazmy dodatnia korelacje miedzy ym Ct Cbuwia a zdolnosciami matematycz- eas wean, Tu trzecia zmienna, ktdra wy- hig man Zagadkowy zwiazek, jest wiek. Sred- sop biorge, starsze dzieci maja wigksze ate eteziel zaawansowane umigjetnosci Matycene niz mlodsze daiecitg Rysunek 3.2 podsumowuje régnice miedzy korelacja, zwiazkami przyczynowymi i pozomy- mi zaleznosciami prayczynowymi, Obserwowane zwiazki pokazane sq za pomoca strzalek czar- nych, a zwiazki przyczynowe ~ przerywanych, Zauwaz, ze obserwowane zaleznosci zachodzq w obu kierunkach. Zatem gdy jedna zmienna po- jawia sig lub zmienia, to samo robi druga. | sam fakt istienia zwigzku nie méwi nam, kwra zmienna jest przyczyna kt6rej, a wlasciwie, czy w ogéle istnieje zaleznosé przyceynowa migdzy nimi, Jak sig okazuje, w zestawieniu A naprawde istnieje miedzy zmiennymi zwiazek prayczy- nowy: pierwsza zmienna jest przyczynq dru- giej, co thimaczy wystepowanie obserwowane- go zwigzku. W zestawieniu B obserwowany awiqzek migdzy rozmiarem buta a zdolnosciami matematycznymi jest calkiem prawdziwy, choé przyczynowe taczenie tych zmiennych byloby po- zome. W rzeczywistosci to trzecia zmienna ‘wyjasnia obserwowany zwiazek. Ramka zatytulo- wana ,Korelacja i zwiazek przyczynowy” dodat- kowo ilustruje twierdzenie, ze sama korelacja nie dowodzi okreslonego awigzku przyczynowego. Jak przestrzegaja John i Lyn Loflandowie (1995, s. 138-139), wazne jest, by odréznié tes- towanie zaleznosci_przyczynowych od domy- si6w na ich temat. Cho¢ odnotowywanie na- szych przeczué czy niesprawdzonych hipotez dotyczacych proceséw prayczynowych zacho- dzacych w obserwowanych przez nas zjawis- kach jest catkiem uprawnione, musimy odréznié takie przypuszczenia od dowiedzionych wnios- k6w. Nieco dale] wejdziemy w szczegély tego, jak badacze udowadniaja, 2e przypuszczalne ‘awiazki przyczynowe sq rzeczywiste. Podsumowujac, wigksz0s¢ badaczy spotecz- nych uznaje, ze migdzy dwiema zmiennymi wy- stepuje zale#nosé przyczynowa, jesti (1) przy- czyna poprzedza skutek, (2) wystepuje miedzy nimi korelacja empiryczna oraz. (3) okazuje sig, Ze zale2nos€ ta nie jest rezultatem dziatania ja- kiejé trzeciej zmiennej. Jak to pokrétce oméwimy, Iudzie czasami stosuja_nieodpowiednie kryteria, wnioskujac 0 zaleiosciach przyczynowych. Diatego wazne jest, by pamigtaé, ze kazdy zwigzek spelniajacy opisane wlasnie trzy kryteria ma charakter przy- caynowy oraz ze sq to jedyne kryteria, * . \ ysunek 3.2 Korelacja, zwigaki prayczynowe i pozomne zalednosci preyczynowe A. Obserwowane korelacle Dodatnia koreacja (Ujarmna (odwrotna) Korelacja potencjne dochody wksztaicenio \Wy2szy poziom wyksztalcenia wiade sig 2 modiiwoscig uzyskiwania wyészych zarobk6w, i odwronia Zaleznosel prayezynowe upreedzenia wyksztalvenie Wyészy poziom wykszalenia wiaze sie 2riéstym poziomem uprzedzet, i edwatie, Prosta zaleznos¢ preyczynowa ‘Odwrotna zaleznos¢ preyczynowa . ‘Wiyészy poziom wyksztalcena jest praycayna smoafwosci uzyskiwania wyiszych dochod6w. Wyszy poziom wyksztalcena jest prayczyna 2zme)szeria pozioma vpraedze. B.Zaobserwowana korelacja Dodatnia korelacia Wiekszy rozmiar obuwia wiate sig wigkszyi migjtnosciami matematycznymi, i data, rieigtnosct rmatematycene Pozorna zaletnasé pryczyrowa Reeczywisle zalodnosc! preycaynowe tozmiar umijgtnogc - obuvia matematyczne rozmiar uumiejgtnoéci rozmiar umiejetnosci | obuwia matematycene ‘obuwia matermatycene ‘Ani wigkszy rozmiar obuwia nie jest rayceyna vwigkszych umieletnosci matematycznych, ai wieksze umiojginsci matematycene ne powoduia zmiany tozmiary obuwia. Zrvienna wiek jest prayezyng zaréwno wiekszego rozmiaru obuwia,jaki wiekszych umigjetnosc matemalycznyc, a wigc leéy u podstaw ‘zaobserwowane|korelaci i wyjasnia ja. Korelacja i wiazek przyczyno\ Charles Bonney ait Scho, East Mhigan Universiy i (wlgozajac w to czasem takze badaczy, Wa ee powinni byé nieco madrzeisi), do- wry 2viazkustatystycznego miedzyhipotlycz- wet orayczyna’ a jej domniemanym .skutkiem’, 2byt a rp osasza .dowéd istrienia zalednosci pry- eos Wedmy jakis przykiad, aby zobaczyé, dia- Gzego ,nieKonieczri tak musi by” Wwobrad soble, Ze preeprowadizis badania na studentach i odkryles odwrotna korelaie miedzy pa- Jeriem marihuany (zmienna M) a Srednia cen famienna 0) ~ a wigc ci, Kérzy pala, czeécej maja ridszq Sedna nif ci, téry nie pala aim wigoe|Ktos pal, tym nidsza jest jego Stednia, Mégloy$ zatem twierdzi, 2e palenie marhuany obniza oceny danej csoby (w formie symbolicznej: M-30), podajac na przyktd wyjasnienie, 2e marihuana Zle wplywa na pamieé, co ocaywiscie szkodzi ocenom. deteli jednak oprécz odwrotne} korelaci nie masz zadnych dowod6u, istnieje inna mozlivosée Otreymywanie slabych stopni jest frustrujace; frus- traga czgsto prowadzi do zachowar\ ucieczkowych; .upalenie sie® jest rozpowszechnionym sposobem ucieceki; ergo, zle stopnie sq prayczyna palenia ma- ‘vary (OM)! Zanim nie ustalsz, co bylo pienwsze, Palenie czy niskie stopnie, wyjasnienie to jest tak samo zadowalajace jak poprzednie. Worowadémy inna zmienna do tego obrazka: Obecnasé lub skale probleméw emocjonalnych {zmienna E). 2 pewnoscig mozna przekonujaco do- wodzié, Ze problemy emacjonalne moga prowadzié do zachowari ucieczkowych, tacznie z paleniem ma- “ihuany. Réwniez sensowna wydaje sie sugestia, 22 fonlemy ‘emocjonalne moga zle wplywaé na oceny. ae migdzy paleniem marihuany a zlymi stop- on oie istnieg z tego samego powodu, z jakiego Se aiZone nosy i chore gardla zazwyczal pojawialg ' F@zem — Zadne nie jest preyczyna tego drugiego, a : ; : Zej oba sa Konsekwencja dzialania jakiejs trzeciej 2mienne| (ES 9) desi nie mozesz wyklucyé taki (2c zmienne, dane potwierdzaa to wyjasnienia "samy stopni, co wyjasnienia poprzednie. fog A, moze studenc pala marnuane datego, Drayaciele pala, a otrzymuja zie stopnie, ponie~ Wat po prostu nie sa tak bystrzy lub tak dobrze pray- gotowani, lub tak piri, jak koledzy, natomiastfakt, 26 w obu przypadkach chadz o tych samych studentow Z twojej proby, jest czystym zbiegiem okolicznosei Jezel uzyskana przez ciebie korelacja nie jest wystar- czajgco sina i wystatezajaco spbjna, aby zbieg oko- ficznosci by wysoce nieprawdopodobny, to rownie? tej ostatnie} modiwosc, mimo iz nie ma oparcia w zebra- riych przez ciebie danych, rie mozna 2 gory wyklu- czyé. Nawiasem méwiac, praykad ten wybralem 2 dwéch powod6w. Po pierwsze, Kazde z powyzszych wyiasnier takie| ujerne} Korelaci pojawio sie kiedys w krajowejprasie, Apo drugie, kad nich jest praw- dopodobnie skazane na poradke, poniewaz, jak sie cokazuje, wieksz0s6 ada wykazala dodatnig korela- cjg: wSr6d student6w osoby z wyasza Stedhia czeSciej sa palaczami marinuany! A zatem z praymrugeriem oka mozemy powt6rmie preeanalizowaé nasze wynik: 1. Maihuana dziata na calowieka odprezajaco, usuwa pozostalestresy, pozwalai tym samym na bardzie] \wydajna nauke, zatem M20 sb 2. Marihuana jest stosowana jako nagroda 2a porzacne Kucie czy za sukcesy (,0 rany, czlowieku! Dostales 6! Choa sie upalimy’; zatem OM. ib 3. Wigksza ciekawosé éwiata (C) jest rzecza zdecydowa- nie enna prey zdabywani wiedzy i dobrych stop, ale moze jednoczesnie sklaniaé czlowieka do badania tematéw tabu; zen chy ib 4. Znow zbieg okolicanosc, lez tym razem zdarzylo sie, te do proby weszio po prostu bardzo duo bystrych, pilijszych studentéw, Kénych prayaciele pala mar- hhuane. Oczywisty wniosek jest taki: skoro wszystkoto sa modlive wyjasnienia zwigzky migdzy dwiema zmien- nimi, zatem nie nalezy zbyt pospiesznie wyrézniag jednegoz nich. Ustalenie, ze dwie zmienne zazwyCzaj pojawiaja sie razem, jest warunkiem kaniecznym dla wykazania zwiazku prayczynowego, lecz samo W so- bie nie jest warunkiem wystarczajacym. Jest na przyklad faktem, Ze przyrost naturalny jest wy2szy wtych czesciach Europy, w Ktdrych wystepuje duzo bociandw, jednak co do znaczenia tego Zwigzku..! Przyczyny konieczne i wystarczajace Jednym z bledéw popetnianych przez ludzi w odniesieniu do zwigzk6w przyczynowych jest zakladanie, 2 wymagajq one istnienia dosko- natej korelacji migdzy zmiennymi. W rzeczywis- tosci, jesli o to chodzi, doskonale powiazanie nie jest kryterium przyczynowosci w naukach spotecznych ani w nauce jako takie}. Ujmujac to inaczej, wyjatki, cho€ nie potwierdzaja reguly, niekoniecznie jej zaprzeczaja. W modelach pro- babilistycznych prawie zawsze istnieja wyjatki od zakladane} zaleznosci. Jesli niektérzy libe- ralowie zaglosowali na Boba Dole’a, a niektorzy konserwatySci na Billa Clintona, to praypadki te nie zaprzeczaja ogéInemu zwiazkowi przyczy- nowemu migdzy orientacja polityczna a gloso- waniem w wyborach. W ramach tego probabilistycznego modelu przydatne jest rozrdznienie prayczyn koniecz~ nych i wystarczajacych. Prayezyna konieczna ozna- cza warunek, ktéry musi byé spelniony, aby nastapit okrestony skutek. Na przyklad aby otrzy- maé stopieti, Konieczne jest chodzenie na zaje- cia. Gdyby zlikwidowano zajecia, nigdy wigce} nie byloby stopni. Jednak zwykla obecnosé na zajeciach nie wystarcza, by otrzymaé stopien. Nalezy wybraé odpowiednie zajecia i zaliczyé je. Podobnie jak bycie kobieta jest koniecanym, choé niewystarczajacym warunkiem zajscia w ciate. W przeciwnym razie wszystkie kobiety zachodzityby w ciae. Rysunek 3.3 Prayczyna koniecana “+ secanan natal) DHUTEULUY IT Rysunek 3.3 przedstawia zwigzek mieg, zmiennymi ,pteé” i ,cigza” w postaci macier, ktéra pokazuje, jakie sq mozliwe wyniki jgy kombinacji. 7 kolei przyczyna wystarczajgca oznacza wa, tunek, ktory, jezeli zostanie spetniony, gwaran, tuje oczekiwany skutek, Nie nalezy pr2ez to ro, aumie<, Ze wystarczajqca prayczyna jest jedyay moiliwa przyczynq danego skutku. Na przyidag ucieczka z egzaminu koriczacego zajecia bylaby wystarczajaca prayczyng oblania go, cho€ sty, denci moga go oblaé réwnie? na inne sposoby Zatem jakas prayczyna moze byé wystarczajacy cho€ nie konieczna. Rysunek 3.4 pokazuje zwig zek migdzy péjéciem lub niepdjsciem na egra. min a zdaniem go lub oblaniem. ‘Odkrycie przyczyny zaréwno koniecene}, jak i wystarczajacej jest oczywiscie wynikien, najbardzie} satysfakcjonujacym badacza. Jezel przestepczosé mtodocianych badalibysmy jako skutek, milo byloby odkryé pojedynczy waru. nek, ktéry (1) musi byé spetniony, aby prze- stepezosé sie rozwijata, i (2) ktérego konse- kwencja zawsze sq przestepstwa, W takin przypadku badacz z pewnoscig czutby, ze do- Kadnie wie, co jest przyezyng przestepczosci wéréd mlodziezy, Niestety gdy analizujemy nomotetyczne awiazki miedzy zmiennymi, nigdy nie odkry- wamy pojedynezych przyczyn, ktére sq abso- lutnie konieczne i absolutnie wystarczajacel Nierzadko jednak wsréd przyczyn znajdujemy ezynniki, ktore sq albo w 100% konieczne (trze- imeseayéni weiaty sew ciaty pysunek 34 orayezyna wysarezalaea podeco riepodchodzenia do egzaming do ogzariny 2 2 oblania a2 ee gearing Ae 2 2 2 646 5 4 vo ~ 2danie suo, of egzaminu 5 46 4,59 3 aoe safe ba byé kobieta, aby zajS¢ w ciaze), albo w 100% wystarczajace (ucieczka z egzaminu nieodwo- talnie spowoduje oblanie go). W idiograficznej analizie pojedynczych przy- padkéw mozna dojsé do tak poglebionego wy- jasnienia, 2e pozwoli ono w spos6b uzasadniony twierdzié, iz sprawy nie mogly potoczyé sig ina- cae). Sugenuje to, iz okreglone zostaly wystar- czajace prayczyny danego skutku.” (Kazdy, kto mialby genetycane dziedzictwo we wszystkich szczegélach identyczne z twoim, identycznie zo- stalby wychowany i miat takie same péniejsze doswiadczenia — skoriczylby na studiach). Takie idiograficane wyjasnienia z definicji nie zakta- daja pojedynczych przyczyn i zawsze moga ist- nieé inne przyczynowe éciezki prowadzace do tego samego rezultany, Zatem prayczyny sq WY- starczajace, lecz nie sq konieczne. _ Ogdlnie w naukach spotecanych przedsta- Wienie albo koniecznych, albo wystarczajacych Przyczyn ~ nawet niedoskonalych - moze byé Podstawa wniosku, ze zmienne sq powiqzane Przyczynowo, Bledy W rozumowaniu na temat '@zkow przyczynowych Jak widzieti Sadnicze gn, Sa rownieg ismy, prayczyna i skutek majq za- laczenie w wyjasnianiu naukowym. Podstawa w naszym ayciu codzien- nym, Jednak w naszych stwierdzeniach do- tyczacych prayczyn czesto popelniamy bledy, Prayjrzyjmy sig kilku przyktadom takiego wad- liwego rozumowania. Pray kazdym z nich, za nim przeczytasz, moje wyjasnienie, sprawdé, czy sam potrafisz wykryé blad. Na poczatku historii epidemii AIDS artykut w ,San Francisco Chronicle” donosit 0 bada- niach, w kt6rych stwierdzano zwiqzek migdzy AIDS a fluoryzacja wody pitnej. CzeSciowo pod: stawa tego twierdzenia byla obserwacja, ze mimo ze zasoby wodne dla potowy wszystkich miejscowosci w kraju sq fluoryzowane, a dla polowy nie, 90% przypadkéw AIDS pochodzi 2 terendw fluoryzowanych, a tylko 10% z tere- now niefluoryzowanych”. Czy dostrzegasz ja- kie wady tego rozumowania? Zastanéw sig nad tym przez chwile, zanim przejdziesz dale). Zacanijmy od tego, 2e zawsze powinnismy uwataé, gdy korzystajac z danych dotyczacych zbiorowosci_ wyprowadza si¢ wnioski do- tyczace jednostek. W tym przykladzie ,potowa wszystkich miejscowosci w kraju” moze nie oznaczaé potowy populacji. Wtasciwie latwo sobie wyobrazi, ze duze miasta beda fluory- zowaly wode czescie} niz male, wiejskie miejs- cowosci. Z punktuwidzenia logiki_ byloby moiliwe, ze korzystajqce z fluoryzacji spolecz~ nosci_stanowilyby 90% populacji w kraju, w kt6rej to sytuacji powinny mieé 90% przy- padkéw AIDS, nawet jezeli nie istnialby zaden zwiazek migdzy AIDS a fluoryzacja. Poza tym postepowe wartosci spoleczne, bardziej powszechne w miastach niz w malych miejscowosciach, moglyby wplywaé zar6wno na (1) style zycia taczone z AIDS, jak i na (2) decyzje 0 fluoryzacji zasobsw wodnych. Wowezas AIDS i fluoryzacja mogtyby byé sta- tystycznie skorelowane, nie bedac powiazane zaleznosciq przycrynowa Problemy wigzace sig z blednym rozumo- waniem dotyczacym prayczyn nie ograniczaja sig do analiz statystycznych. Badania proces6w historycznych sq na nie tak samo podatne. Rozwaimy taki przyklad: na konferencji praso- we} 5 sierpnia 1985 roku éwezesny prezydent Ronald Reagan odnotowat 40 rocznicg zrzuce- hia bomby na Hiroszime. Jak to ujal, ten stra- sliwy przyklad zagtady nuklearnej postuzyt za »Stodek odstraszajacy, ktory sprawil, Ze zacho- waligmy pok6j przez najdluzszy czas w histori, 40 lat pokoju”. Wielu ludzi opowiadajacych sig za natychmiastowym zakoriczeniem wyscigu zbrojeti szybko zaprzeczyto istnieniu awiarku przyczynowego stwierdzonego przez prezy- denta, méwigc, #e to nie zbombardowanie Hi- roszimy utrzymato pok6j. Czy potrafisz do- strzec kolejng skaze w twierdzeniu o zwiazku przyezynowym? Najbardziej watpliwa nie jest tu praycayna +40 lat pokoju”, lecz samo istnienie tej blogic} ery. W okresie, o ktérym mowa, wydarzyly sig takie wielkie konflikty, jak wojna w Korei lub wojna w Wietnamie - nie wspominajac (0 mnéstwie mniejszych zbrojnych konfrontacji na calym Swiecie. Trudno jest utraymywaé, Ze zbombardowanie Hiroszimy byto prayczyna pokojowego okresu, skoro nie bylo zadnego trwalego pokoju. Czasem mozna wykry¢ bledy w rozumowa- niu dotyczacym przyczyn, opierajac sig wylacz- nie na logice, nawet jezeli nie ma moAliwosci przeanalizowania danych empirycanych, Ponow- nie pryklad podsuwa nam kwestia AIDS. Nie- ktérzy ludzie przekonywali, ze epidemia AIDS odawierciedla niezadowolenie Boga z pewnych ludzkich zachowas, w szczegélnosci homose- ksualizmu i zazywania narkotyk6w. Ewangelista Don Boys wypowiedziat sig na temat seksu, re~ dagujac goscinnie artykul redakcyjny w ,USA Today" (2.7 paédziemika 1985 roku): ifn terete rater sEpidemia AIDS wskazuje, ze moralnosé 29, rwata swe cumy i dryfuje w kierunku bagien, nych wyziewow, wytwarzajac choroby, degen, racjg i smieré... Wedlug Bozego planu kazdy catowiek ma mieé jedna kobiete ~ swoja Zong . na cale Zycie i ma byé jej wierny”, Pomytka nie polega tu na tym, 2e AIDS roy, powszechnia sig coraz bardziej wSréd hetery, seksualnych par matzetiskich lub Ze mlodzi ty. dzie cierpigcy na hemofilig zarazaja sie Alps przez transfuzjg zainfekowanej krwi. Upraw. nione jest stosowanie w tym kontekscie proba bilistycznego modelu przyczynowosci, a homo, seksualigci rzeczywiscie czeSciej zarazajq sie Alps niz, heteroseksualisci. Jezeli jednak AIDS jest oznaka ,Bozego planu”, to lesbijki musza bye grupa najbardziej faworyzowana ze wszystkich, poniewad. wsr6d nich AIDS jest najrzadsze, Zaden z tych praykladéw wadliwego rozw. mowania przyczynowego nie ma byé oskarie niem o przestepstwo. Wszyscy popelniamy takie bledy; powiada sig, 2 problem ze ,zdrowym rozsadkiem" polega na tym, Ze nie jest on weale tak powszechny, jak sig sadzi, Natomiast cel tych przyktad6w byt dwojaki. Po pierwsze, moga one has uwradliwié na bledne rozumowanie przyczy- owe, ujawniajgc niektére sposoby jego praeja- wiania sie w codziennym zyciu. Rozbudzanie w sobie glebokie} Swiadomosci takiego wadlr wego rozumowania moze poméc nam rozpo znaé podobne bledy w rozumowaniu inaych i uniknaé popelniania ich przez nas samych. Po drugie, przyktady te sluza jako to dla zrozumie nia sily starannej, naukowej argumentacji. Choe naukowcy nie sq wodpomieni na bledy logicane, poznanie naukowych procedur daje pewien st pies zabezpieczenia. Wprawdzie nie ma zadnego prostego zest wu regul logicznego myslenia, lecz znakomit# ksiqzka Howarda Kahane’a Logic and Contempor ry Rhetoric (1992) przedstawia wiele bledéw p> wszechnie popelnianych przez ludzi. Oto nie&k tre z pulapek oméwionych przez Kahane’. Prowincjonalizm Kazdy z nas patrzy na Swiat przez pryzmat sw” ej indywidualnej histori i obecnej sytuacji. 24 ewiec istnieje niebezpieczeristwo, ze bada- peda interpretowa€ ludzkie zachowanie tyl cre Ki sposob, jakiz ich punktu widzenia jest owny. Swiat moze wygiadaé catkiem inaczej see iet i dla mezczyzn, dla os6b, ktére wy- dha wey roenyeh Klasach spotecanych, dla tudzi ror inych i niereligijnych itd, Problem ten jest ezeolni¢ wyraény w badaniach migdzykultu- s rome crestie Harry Wolcott (1995, s. 164- _ 165, omavwiajac »sztuke badat terenowych’, su- genie, Ze nasze osobiste i kulturowe obcienia oga zaziataé wiele dobrego, Moga skierowac tiwage na jakis problem badawezy i dostarczyé owego spojrzenia, rozwijajgc punkt widzenia iy od tego, Kt6ry maja obserwowane osoby. Kluczowa jest jednak swiadomosé swych osobis- tych pogladéw i zachowanie gotowosci do po- szerzenia swych perspektyw przez wznanie faktu, ze przekonania innych moga byé rownoprawne. Pochopne wnioski Badacze, podobnie jak inni ludzie, sq podatni na wyciaganie pochopnych wnioskéw. Gdy ba- dace. proponuje jakas interpretacje danych, upewnij sig, Ze ocenites wage” dowodow skazujqcych na te interpretacje. Czy wniosek, zwazywszy na stojace za nim dane, jest istotnie nieuchronny, czy tez inne wnioski sq tak samo uzasadnione? Nalezy rownied rozwazyé wszyst- kie altenatywne wnioski, ktére moglyby wyni- ka¢ z twoich wlasnych danych, Watpliwa przyczyna | tylko wydaje ci sie, ze X jest prayezyna Y, Pytaj sam siebie, czy koniecznie musi tak byé. oa secxe moglo spowodowaé ¥? Kahane ta eg 08) Podaje kilka praykladow ze Swia- Fe, tagainls Jest przedsigbiorstwo bankrutu- ego Ze €2st0 dochodza do. wniosku, Ze ~ nae SOW zabrakto talentu do intereséw Powarn, &dy do bankructwa doszlo w czasie Wiely 2 ecesil odznaczajace} sig upadkiem dag y PrZetsicbiorstw. Latwo jest czasem po- Dak yg tine wyjasnienia prayczynowe, jed- Wem cle Prawdziwe} prayezyny wymaga ‘owania innych mozliwych wyjasnien. Przemilezane dowody W badaniach terenowych, w wyniku bezpo- Srednie} obserwacji, wywiad6w, pracy w biblio- tece itd., gromadzi sig mnéstwo informacji. Sformulowanie wniosk6w wymaga od nas od- raucenia czesci informagii oraz przeprowadze- nia selekcji. Na ogét badacz, usuwa informacje, ktére sq bez zwiqzku"; aczkolwiek jest to oczywiscie samo w sobie kwestia oceny. Czytajac sprawozdania z badat, zwrdé uwage na te obserwacje, ktére, jak odnoto- wales, nie znalazly sig péznie} we wnioskach, a takze na te obserwacje, o ktérych nie wspomniano, choé, jak mozesz mniemaé, z0- staly poczynione. Przypusémy, Ze jakis badacy wysunal wniosek, ze cztonkowie grup neona- istowskich sq wrogo nastawieni do Afroame- rykanéw ze strachu przed konkurencjq ekono- micana, Jesli wniosek ten jest poprawny, ocze- kiwalibysmy, ze wigksz08é z tych czlonkéw bedzie nalezata do klasy robotniczej lub nizszej klasy Sredniej. Jesli badacz nie wskazat na zawody czlonk6w tej grupy, mozemy latwo zakwestionowaé dowody, na ktdrych wspiera sig jego wniosek. Falszywy dylemat Whioski badaczy, podobnie jak opinie niena- ukowe, czgsto oznaczaja wybor jednego stano- wiska z wielu. Czgsto wybér jednego okazuje sig jednoznacany x odrzuceniem pozostalych, jednak nie musi tak byé, Falszywy dylemat to wy- bor, do ktérego jestesmy zmuszeni tylko na po- z6r, a nie naprawdg. Kahane proponuje taki przyklad: ,ekonomia, a nie biologia, moze wy- jasnié meskq dominacj¢”. To Smiate stwierdze- nie odrauca, jak sig zdaje, wplyw polityki, wy: ksztalcenia, obyczaj6w, religii i mndstwa innych modliwoSci. Jak ujmuje to Kahane (1992, s. 42): »Stwierdzenie to sugeruje, ze istnieja tylko dwie modliwosci: meska dominacig (zauwazmy, ‘te sprawa jest przesadzonal) wyjasnia albo bio- logia, albo sukces ekonomicany. Sugeruje teZ, # ta druga mozliwosé, sukces ekonomiczny, «moze» (chytre stowo) byé prawdziwym wyia meskiej dominagji. Jednak istnieje wiele innych moiliwosci, takich jak obyczaj spoleczny, przeko- nania religijne oraz rézne kombinacje czynnikéw ckonomicznych i biologicanych. Kuszac nas, bys- my mysleli, Ze przyczyna meskiej dominagji jest albo ekonomicana, albo biologiczna, cytat ten prowadzi do przeoczenia innych modliwosci, tym samym do popetnienia przez nas bledu po- egajacego na uznawaniu fatszywego dylematu’ David Silverman (1993, s. 205) wygtasza podobne ostrzezenie, mowiac, ze podstawowa zasada przy analizie danych jakoSciowych brzmi: ,nigdy nie odwohuyj sig do pojedynczego elementu jako wyjasnienia". Nauka z tego taka: zawsze szukaj altematywnych lub dodatko- wych przyczyn. Powinnismy wystrzegaé sig tej pulapki, czytajac prace innych, ale rowniex strzec sig, bysmy nie wpadii w nig sami. Potaczenie pomiaru zustalaniem zwiazkow Jak jué. wiemy, jednym z koniecenych kryteriw stosowanych przy stwierdzaniu zwigzku przy- caynowego w nauce jest empiryczna korelacja migdzy prayczyna a skutkiem. Ustalenie kore- lacji_ wymaga od nas pomiary zmiennych i stwierdzenia, czy i jak sq one powiazane, Na- zbyt czesto jednak proces pomiaru zmiennych jest postrzegany w oddzieleniu od procesu ustalania zwiqzkow migdzy nimi, Przekonanie to, w najlepszym przypadku, jest 2wodnicze. Korzystniej jest widzieé pomiar i zaleznosci w Scislym powiazaniu. Aby zobrazowaé ten poglad, prayjrayjmy sie kilku przyktadom prob- leméw, ktére pojawiajq sig w trakcie definio- wania, pomiaru j okresiania zwiazkow migdzy zmiennymi w badaniach spotecznych. Praktyczne problemy przy pomiarze zmiennych i ustalaniu zwigzkow miedzy nimi Jak pamigtamy z rozdziatu 2, tradycyjny model dedukcyjnego rozumowania przebiega od teo- rii do teoretycanych oczekiwari czy idei, ktdrg maja byé sprawdzone w badaniu. Operacjon,. lizujac zmienne, naukowiec dochodzi q, sprawdzalne} hipotezy. Nastepnie zbiera dang i analizuje je, aby sprawdzié, czy hipoteza zo, stata potwierdzona. Chociad ten tradycyiny wizerunek badani, naukowego jest pozytecznym, wyidealizoys. nym modelem, przyczynia sig on do uktywanj, pewnych praktycznych probleméw, pojawiajy cych sig w pracy ze zmiennymi w trakcie rz¢. caywistych badati. Aby zobaczyé dlaczego, 29 stosujmy jakis prayktad. Przypusémy, Ze badacz interesuje sig za. gadnieniem zachowaii dewiacyjnych i tworzy teorig oparta na ogélnej socjologicznej teor kontroli spolecznej. Ta szeroko zakrojona teo. ria koncentruje sig na praymusie i perswazji, jako na czynnikach ustanawiajgcych i utrzy. mujacych porzadek spotecany. Jako taka, 22 wiera wiele réinych pojeé, ktére sq odpowied. nie dla teorii zachowati dewiacyjnych. Prayjmijmy, Ze nasz badacz, na podstawie tej teorii, przewiduje, Ze praestepczosé mlo- docianych jest funkeja nadzoru: wraz z nasile niem nadzoru maleje przestepczosé, Nastepny krok to operacjonalizacja kluczowych zmien- nych polegajaca na szczegélowym okreslenit, jak beda one mierzone. A wigc, na przyklad badacz_ moze zoperaconalizowaé ,ntodocia nych” jako osoby ponize} 18 roku Zycia, ,prze stepezos¢” jako bycie zatrzymanym za popel nienie przestepstwa, a ,nadz6r” jako obecnost w domu niepracujgcego dorostego. Badacz ma teraz sprawdzalna hipoteze: wsréd osdb pont ze) 18 roku #ycia ci, ktérzy mieszkajq razem z niepracujacym dorostym, rzadziej beda ares towani za przestepstwo nit ci, w ktérych domi nie ma niepracujacego dorostego. Badacz przechodzi teraz do zbierania nych empirycznych. Jedna z przyktadowych technik polegalaby na przeprowadzaniu som atu wSréd_os6b ponize) 18 roku dycit Wkwestionariuszu wywiadu pytano by ich mi¢- dzy innymi o to, czy mieszkaja w domu z nie Pracujgcym dorostym i czy kiedykolwiek zost®” |i zatrzymani za popetnienie przestepstwa. Weeszcie badacz, poddaje zebrane dane an lizie statystycanej, aby sprawdzié postawion4 tere. Testy statystyczne maja na celu wyka- ip cay W Freczywistosci — na podstawie Ze- anit danych - mlodociani mieszkajacy z nie- oa dorostym rzadziej nid inni sq zatray- voeyani za przestepstwa. Potwierdzenie lub ene te) hipotery jest zatem wykorzystywe- oe jako dow6d sluzacy zaakceptowani lub ode cenit teor, Z KtSre] hipoteza ta zostata wy- rowadzona. “Tak jak w rozdziale 2, proces ten wydaje sig grabny i Togiczny. Ale istnieja dwa podstawo- wwe problemy, ktére stoja na przeszkodzie tat- vyemu zastosowanil tego model w praktyce. Po pierwsze, pojgcia teoretyczne rzadko, ile w ogéle, pozwalaja na jednoznaczna ope- racjotalizacie. Poniewaz pojecia sq abstrakcyj- ne i ogélne, kazde uszczegstowienie wskazni- kéw empirycanych musi byé sformulowane w prayblizeniu, Stosujac nasz prayklad, mato prawdopodobne jest, ze obecnosé niepracuja- cego dorostego w domu jest wlasciwym odpo- wiednikiem ogéinego pojecia nadzoru. Sama bowiem obecnosé takiego dorostego nie za- pewnia, 2 mlody cztowiek jest reczywiscie nadzorowany. Poza tym, w niektérych domach, gdzie brak jest takiego dorostego, byé moze w inny spos6b zorganizowano nadz6r nad mlodzieza. Zastanéwmy sig tex nad definicja opera- cyina ,przestepcy”. Bycie zatrzymanym za Popelnicnie przestepstwa z pewnoscig nie jest ym samym, co abstrakcyjne pojecie przestep- €z0Sci. Niektérzy mlodociani moga braé udziat W przestepstwach nie bedac aresztowanyn inni moga byé zatrzymani niestusznie. Wresz- Cie, nawet okreslenie ,mtodocianych” jako sdb ponizej 18 roku zycia jest arbitralne. Modna to byto okresli¢ inaczej i prawdopodob- nie zadna forma nie bylaby jednoznacznie po- Prawna. Problemem nie jest tu niekompeten- da badacza, Kazdy wskaznik empiryczny ma Jakies wady; wszystko mode zostaé ulepszone, a He 1pbostukiwaniom lepszych wskadnikow nie ma fica, ae drugie, zwigzki empiryczne migdzy Pray Prawie nigdy nie sa doskonale. Na Ze SAby Zaden mlodociany mieszkajacy mane aculaeym dorostym nigdy nie byt zatray- @ wszyscy bez takich dorostych — byl Wowczas bezpiecznie wnioskowalibysmy, ze hi- poteza zostala potwierdzona. Albo gdyby obie grupy miaty identyczne wyniki, moglibysmy wnioskowaé, Ze na podstawie danych hipoteza zostala odraucona. Jednak w praktyce rezultat bedzie mieszany. Prawie wszystkie zmienne sq ze soba w jakims stopniu powiazane empirycz- hie. Jaki zwigzek uznaje sig za wystarczajqco sil ny, aby pozwalat na trafine wnioski? W praktyce okreslanie szczegdtowo poziomu zalednosci ko- niecznego, aby méc przyjaé lub obalié hipoteze, jest réwnied. arbitralnym aktem, w tym sensie, Ze réwniez. innych pozioméw moéna by w spo- s6b wiarygodny bronié. (Zagadnienie istotnosci statystycane} rozwazymy szczeg6lowo w roz- dziale 17). Ostatecanie wigc naukowcy stosuja niedo- skonate wskaZniki teoretycznych pojeé, aby odkryé niedoskonate zaleznosci otwierajace droge dla niedoskonalych interpretacji. A te niedoskonalosci spiskujq ze soba przeciwko nam. Przypusémy, 2e dokladnie okrestisz. site zwiqzku, kt6ra decydowaé bedzie o przyjeciu hipotezy, a empirycana analiza nie spelni two- ich oczekiwaii. Catkiem zrozumiale, Ze spytasz sam siebie, czy inne wskazniki pojeé nie dalyby w efekcie zwiazku odpowiednio silnego. Jesli na przyklad mierzytes przestepczosé mtodocia- nych jako bycie skazanym za przestepstwo, byé moze analiza preyniostaby inne wyniki, gdyby jako wskagnika uzy¢ raczej zatrzymania niz skazania. Gléwny moral, jaki z tego plynie, brzmi: po- miar i zwiazek migdzy zmiennymi sq pojgciami waajemnie od siebie uzaleénionymi, Badacze musza radzié sobie z oboma jednoczesnie i czy- nig to w sposdb logiczny. Zamiast przechodzié przez sztywno ustalone serie okreslonych kro- kéw, w praktyce naukowcy nieustannie poru- szaja sig wér6d nich tam iz powrotem. Wszyst- kie hipotezy, definicje operacyjne i techniki sta- tystyczne _moga byé ulepszone, jesli jeden »krok” potwierdza pozostale. Teoretyczne kon- strukcje sq czgsto budowane wokdt wezesnie} zaobserwowanych zwiazkéw migdzy empirycz- nymi wskaznikami. Czastkowe konstrukcje teo- retyczne moga podsunaé nowe dane empirycz- ne do analizy itd. Po kaze} czynnosci badacze maja nadzieje nieco lepiej zrozumieé przed- miot swych badaf. Podobnie kolejne starania znajduja potwierdzenie w nowych badaniach, a nowe wyniki moga zmienié interpretacje po- przednich. ,Krytyczny eksperyment”, ktéry za Jednym zamachem przesqdza o losie calej teo- Tii, jest doprawdy rzadkoscia ~ w kazdej nauce. Przyklad pomiaru izwiazku miedzy zmiennymi Jako ostatni prayktad powigzati migdzy pomia- rem a wiazkiem miedzy zmiennymi, rozwa- iymy kontrowersj¢, kt6ra wynikia wiele lat temu, a dotyczyla zwigzku migdzy religijnosciq a uprzedzeniami. Charles Glock i Rodney Stark w ksiazce zatytulowanej Christian Beliefs and Anti-Semitism (1967) relacjonowali badania em- piryczne, wskazujace, Ze ortodoksyjni wyznaw- cy religii chrzeScijatiskiej (wierzacy w Boga, Je- zusa, Biblig itd.) czeéciej byli antysemitami niz chrzescijanie mnie} ortodoksyjni. Jak mozna so- bie wyobrazié, konkluzje te} ksiqzki wzbudzily powaing dyskusjg wewnatrz koSciotéw. Wow- czas inni badacze zaczeli sig przescigaé w pro- jektach na ten sam temat. Jeden z tych projektéw przyniést wnioski calkowicie przeciwne w stosunku do wniosk6w Glocka i Starka. Badacze twierdzili, ze wraz z nasilaniem sie ortodoksji stably uprzedzenia, Jednak po bardzie} wnikliwe} analizie okazato sig, de ortodoksja byla w tych drugich bada- niach mierzona akceptacja. przedstawionych w kwestionariuszu tez tradycyjnej chrzescijai- skiej doktryny: ,wszyscy ludzie sq bracmi” i ,ko- chaj swego blizniego”. Nie dziwi wigc, Ze re: pondenci, ktérzy akceptowali te tezy, wydali sig mniej uprzedzeni nit. ci, ktérzy je odrzucili. Wyniki tego badania powinny zostaé (i z0- staly) podwazone ze wzgledu na ,kontaminac- je” wskadniki zastosowane przy operacjonali- ortodoksji religijnej i uprzedzeni w rze- czywistosci mierzyly te same lub podobne cechy. Nazywanie jednego zestawu wskaZni- k6w ,ortodoksjq”, a drugiego ,uprzedzeniami” nie dowodzi, ze w bardzie| ogdinym sensie wraz z nasilajgca sig ortodoksja stabna uprze- dzenia. (Oczywiscie pomiar ortodoksji religij- nej przy wykorzystaniu kategorii mitosci bra- terskiej i rowno$ci moze byé niezmiernie pry, datny w jakims innym kontekscie). Rozwafania tego rozdzialu sugeruiq neg, inng reakcj¢ na te dwa typy wynik6w baday Pytajac raczej 0 to, jak ortodoksja i upraed,, hia sq ze soba zwigzane niz 0 to, cZy sa zvig zane, moglibysmy wysnué nastepujacy wrig sek: (1) ortodoksja mierzona za pomog. wskanik6w Glocka i Stara jest dodatnio zyig zana 2 uprzedzeniami, a (2) ortodoksja mig zona w kategoriach praywigzania do-noim mitosci braterskiej i réwnosci jest negatywnig zawigzana z uprzedzeniami. Oba wnioski sq em, pirycznie poprawne, Zaden nie odpowiada nq bardziej ogéIne pytanie, czy religia i uprzedze, nia sq ze soba zwigzane. Ostatni krok, jaki nam pozostal, to oczy wigcie ocena praydatnosci tych wnioskéw, O¢ krycie, Ze ortodoksja — zdefiniowana jako przy. wigzanie do norm mitosci braterskiej — jest ne- gatywnie awiqzana z uprzedzeniami, zbliza sig niebezpiecanie do prawdy logicane| czy tauto logii. Tautologia jest to stwierdzenie, ktdre jest prawdziwe z definicji: sludzie 0 ortodoksyjnych pogladach (wierza w milosé braterska) 53 nie uprzedzeni (wierza w mitosé braterska)”. Oczywiscie podanie tego prayktadu nie mizks na celu rozstrzygnigcia kwestii religit i uprae dzeti: czytanie literatury im poswigcone} moze ¢ sig spodobaé i moze nawet pewnego dnia sam bedziesz prowadzit w tej dziedzinie oryginalne badania, Natomiast przyklad ten naprawde ilus truje fakt, Ze procesy definiowania, pomian i ustalania zwiqzk6w migdzy zmiennymi sq we jemnie powiazane, lnnym wnioskiem jest to, # moiesz.zadac wiele wnikliwych pytafi, zanim 2 akceptujesz wyniki badari, o ktérych caytast w profesjonalnym pismie, czy w powszechni¢ dostepnych mediach. Jak byly mierzone zmiet ne? (Pamigtaj, Ze nie znacza one nic wigcej po“ tym, wjaki sposéb zostaly zmierzone). Jak te Po miary, z punktur widzenia logiki, sq ze sobé powiazane? Jak silny jest zwiqzek migdzy zmie™ nymi? I czy wnioski, tak jak zostaly sformulow* ne, dokladnie odzwierciedlaja wyniki badati, ted rozszerzaja te wyniki w sposéb nieuzasa? niony zgromadzonymi danymi? Naturalté wszyscy badacze powinni stawiaé te same py™ nia takze w odniesieniu do swej wlasnej pracy (aioe zegeanion adania naukowe 0 charakterze wyjasnia- * jgcym zaleza bezposrednio od pojecia preyeryY i skutku, Badania wyjasniajace w naukach spolecz- © yeh zaleza bezposrednio od determinis- tyeznego modelt lidzkiego zachowania, fe. Zarowno idiograficzne, jak i nomotetycane modele wyjasniania oparte sq na pojeciu ‘pwiazku. przyczynowego. Model idiograficz- nny ma na celu pelne zrozumienie konkretne- go zjawiska przy wykorzystaniu wszystkich edekwatnych czynnikéw przyczynowych. Model nomotetycany ma na celu wyjasnie- nie ogdlne — niekoniecznie pelne — Klasy zja- wisk przy wykorzystaniu niewielu odpo- wiednich czynnik6w przyczynowych, © Przy wyjasnianiu idiograficznym zasadni- cze kryteria ustalania zwigzku przyczyno- wego to: (1) wiarygodnosé wyjasnienia oraz (2) wykazanie, Ze inne mozliwe wy- jasnienia nalezy odrzucié. © Istnieja tray glowne kryteria przy ustalaniu zwigzkow przyczynowych w analizach no- motetycznych: (1) zmienne muszq by¢ em- pirycznie powiqzane czy tez skorelowane, (2) zmienna bedaca przyczyna musi wyste- powaé wezesniej od zmiennej, na ktora ja- koby wplywa oraz (3) obserwowany skutek nie moze byé wyjasniony jako skutek dzia- tania innej zmiennej. Sam awigzek cay korelacja nie stanowi jeszcze zaleznosci przyczynowej. Pozorna zaleznosé przyczynowa jest to zwiazek, Ktéry w rzecaywistosci jest spowodowany przez jedna lub wiele innych zmiennych, Doskonata zaleznosé statystyczna miedzy dwiema zmiennymi nie jest wlasciwym kryterium ustalania zwiazku przyczynowe- 80 w badaniach spolecznych. Mozemy Wige powiedzieé, ze migdzy X a Y istnieje 2wiazek przyczynowy, nawet jezeli X Jest wylaczna przyczyna Y. Wigksz0s¢ wyjasniajacych badai spotecz- Rych stosuje probabilistyczny model przy- Cynowosci. OX moana rzec, Ze jest przy- yna Y, jezeli widaé, 2e ma pewien wplyw hay, e Istnieja dwa giéwne typy przyczyn: ko- nieczna i wystarczajaca. X jest konieczna przyczyna Y, jezeli ¥ nie moze zdarzyé sie bez X. X jest wystarczajaca przyczyna Y, jezeli ¥ zdarza si¢ zawsze wtedy, ady zda- 12a si¢ X, Najbardziej z naukowego punktu widzenia satysfakcjonujacym odkryciem jest przyczyna jednoczesnie konieczna i wystarczajaca. Badacze w rozumowaniu dotyczacym przy- czyn musza sig strzec kilku powszechnych rodzajéw bledéw, do ktérych naleza: pro- wincjonalizm, pochopne wnioski, ustale- nie watpliwych prayczyn, przemilczanie dowodéw i falszywe dylematy. Choé dedukcyjny model nauki w swej wy- idealizowanej postaci sugeruje, ze definio- wanie i pomiar zmiennych sq oddzielone od okrestania zwigzk6w migdzy nimi, to owocne okazuje sig dostrzeganie bliskich zwiazkéw migdzy tymi procesami. Zanim zaakceptujemy wnioski dotyczace zwiazku przyczynowego, powinnismy prze- Sledzié, jak zmienne zostaly zoperacjona lizowane, jaki jest logicany zwigzek miedzy nimi, jak silna jest migdzy nimi zaleznosé oraz czy sformutowane wnioski dokladnie codzwierciedlaja to, na co pozwalaja wyniki badania, ayes Kluczowe pojecia | acts Oto terminy, ktére w tym rozdziale zostaly zdefiniowane w odpowiednich kontekstach, i ktére moéna tex znaleéé w stownicaku na koricu ksiqzki: korelacja pozorna zaleznosé {Pytania i éwiczenia | 1. Opisz warunki, ktére pozwalalyby ci wy- wnioskowaé, 2e wyksztaicenie jest: a) konieczna przyczyna ograniczenia uprzedzen; b) wystarczajaca przyczyna ograniczenia uprzedzeri; ©) konieczna i wystarczajaca_ przyczyna ograniczenia uprzedzen. 2. Diaczego wybrates wlasnie te uczelnie, na ktérej teraz studiujesz? Stwérz idiogra- ficzne wyjasnienie, podajac mozliwie wiele szczegdtowych czynnikéw, ktore doprowa- daily do twojej decyzji 3. Zidiograficznego wyjasnienia twojego wy- boru uczelni wybierz dwa lub trzy czyn- niki, ktére wedlug ciebie beda najodpo- wiedniejsze do wyjasnienia wyboru doko- nanego przez wielu innych studentéw. Przedyskutuj, co zyskuje sig, a co traci przy wyjasnianiu nomotetycznym (wyboru uczelni przez studentéw) opartym na tych czynnikach, w poréwnaniu z twoim pier- wotnym wyjasnieniem. 4. W spoleczetistwie amerykariskim kobiety zarabiaja z grubsza 70% tego, co zarabiaja meicayéni. Jak przypuszczasz, co jest aPrzyczyna" tej rétnicy? Opisz procedury, za pomoca ktérych mégtbys sprawdzié swoje domysty. 5. Wybierz temat, ktéry cig interesuje i ko- rzystajac z sieci znajdé praynaimniej dwa popularyzatorskie sprawozdania z badan naukowych dotyczacych zwiazkéw_ przy- czynowych (na przyklad w gazetach co- dziennych, czasopismach, na stronach po- Swigconych zdrowiu). Sprawozdania takie sa publikowane w mediach prawie kazdego dnia. Zbadaj, czego mozesz, a czego nie motesz sig dowiedzie¢ z tych sprawozdan © tym, jak zmienne zostaly zoperacjonali- zowane i przetestowane oraz czy sprawo- zdania te wlasciwie przedstawiaja upraw- nione wnioski wynikajace z danych. Czy za- akceptowatbys te wnioski w takiej postaci? Jesli nie, jakich informacii potrzebujesz, aby je rozsqdnie ocenié? Czy widzisz.jakies wady w rozumowaniu lub w sposobie, w jaki media informuja o wynikach badan? [Dodatkowe lektury Beck E. M., Tolney Stewart E., The Killing Fields of the Deep South: The Market for Cotton and the Lynching of Blacks, 1882-1930, American Sociological Review" 1990, 55, s. 526-539 Analiza strukturalnych prayczyn samosa déw na Poludniu USA. Badacze spolecen, czgsto podejmuja tego typu analize zwig, kéw prayczynowych. Niektore 2 badanygy, zmiennych to inflaga, cena bawelny ora, procent czarnoskérych w populacji Davis James A., The Logic of Causal Order, Sage Beverly Hills, Cal. 1985. Davis analizuje wy. miar logicany i statystyczny przyczynowos. ci w naukach spotecznych. Hirschi Travis, Selvin Hanan, Principles of Survey Analysis, Free Press, New York 1973 (patry szczegdlnie cz@é Il). Doskonate twierdze. nia dotyczace awiazku przyczynowego ujete w praktycene ramy. Nie znam lepsze. go oméwienia problemu zwiazku przyc nowego, ktéry umieszczony bytby w kon. tekécie wynikéw konkretnych badaa, Ksigzka dobrze sig czyta, jest stymulujaca, a ogéinie ~ po prostu znakomita, Lazarsfeld Paul, Foreword, w: Herbert Hyman, Survey Design and Analysis, Free Press, New York 1955. Klasyczne i weigé aktualne twier- dzenia na temat przyczynowoéci w naukach spotecznych. W kontekscie model analizy rozbudowanej Lazarsfeld dostarcza jasno sformutowanych kryteriéw ustalania zwig- zku przyczynowego. Shaver Kelly G., The Attribution of Blame: Causality, Responsibility and Blameworthiness, Springer Verlag, New York 1985. Shaver omawia wie- le aspektéw zwigzkéw przyczynowych, przedstawionych w tym rozdziale i pokazu- je, w jaki sposdb wigaa sig one z pojeciami ‘odpowiedzialnosci i winy. Wallace William A., Causality and Scientific Expla- nation, University of Michigan Press, Ann At bor 1972. Gdybyé zainteresowat sig powai niej zagadnieniem przyczynowosci, ta dw tomowa praca dostarcza kompletneg? opisu historii tego pojecia w obrebie nauki. od sredniowiecza do czaséw obecnych. [Socjologiczna strona w sleci| Odwieds strone Wadsworth Sociology Resourc? Center, Virtual Society, gdzie znajdziesz dodat wwe link’, internetowe éwiczenia i quizy do ko cgaiah oraz inne materiay: tr geepsAvwwsociology:wadsworth.com fnftrae Coll podsumowanie- Wyszukiwanie slow ‘a strone Wadsworth Sociology Resource dé ni $ ogy F y oe Virtual Society, gdzie znajdziesz liste Porgezente pot iPre eerea ee cee tee cee ene eect es ete szukanych stow do kazdego rozdziatu. Uzywa- jac wyszukiwarki idé do Infotrac College Edit- ion — biblioteki internetowej z zasobami po- nad 900 czasopism. Mozesz tam przeprowa- dzié badanie online i znaleé¢ lektury zwiazane z twoimi badaniami. Pomoca w poszukiwa- niach i przydatnymi wskazowkami stuzy The Student Guide to Infotrac College Edition na stronie The Virtual Society: httpy/wwwsociology.wadsworth.com Czes¢ 2 | Struktura procesu badawczego re Plan badan [5] Konceptualizacja, operacjonalizacja i pomiar Indeksy, skale i typologie [ Logika doboru proby Ovsrowiccnic astanioniopytania jos cesta trudniejsze niz sama odpowied2. W rzeczywistosci ‘odpowiednio zadane pytanie czgsto zawiera w sobie czes¢ odpowiedzi. Mozesz dotrzeé do odpowiedzi, gdy ttumaczysz komus, 0 co w pytaniu naprawde chodzi CzeSé 2 jest poswigcona strukturze procesu badawczego, czyli odpowiedniemu zadawaniu pytari naukowych. CzeS¢ 3 opisuje niekiére metody dokonywania obserwacii naukowych W badaniach spolecanych, Rozdzial 4 dotyczy poczatkow badart. Omawia on niaktére cole badar, jednostki analizy i obszary szczegéinego zainteresowania badaczy spolecanych, a takze prayczyny, dla ktérych uuczeni pode|muja projakty badaweze. W rozdziale 5 zajmiemy sig oksesleniem przedmiotu pomiaru, czyli procesami konceptualizaci oraz operacjonalizagj. Prayirzymy sig nicktorym pojeciom, ktérych uzywamy dosé czgsto w Zyciu codziennym — uprzedzenia, iveralizm, szczescia itd. - i pokazamy, jak wazne jest wyjasnienie, co naprawde mamy na mysii, stosujac takie pojecia w badaniach. Ten proces wyjaSniania i uscisiania to onceptualizacja. Gdy juz oksesiimy, co rozumiemy pod pewnymi pojeciami, mozemy przystapié do pomiary Zjawisk, do ktorych sie one odnosza, Proces okresiania kolejnych krokéw czy dziakan (operaci), sluzqcych zmierzeriu przedmiotu badar, nazywany jest operacjonalizacia. Rozdzial 5 poswigcony jest ogdinie operacjonalizacji, ze zwréceniem szezegéine) uwagi na formulowanie pytar, stosowanych w wywiadach i kwestionariuszach Kortezac wprowadzenie do zagadnien pomiaru, rozdzial 6 zrywa 2 chronologicznym. ‘omawianiem sposobu prowadzenia badah, W rozdziale tym zajmiemy sig technikami pomiara zmiennych w badaniach ilosciowych przy udyciu zestawu kilku wskaznikéw: indekséw, skal i typologii. Mozemy na przyklad zada¢ respondentom w sondazu pieé pytan dotyczacych ich postaw wobec réwnosci plci, a potem zebraé odpowiedzi na wszystkie pig¢ pytaf w jeden zlozony miemik postaw réwnosciowych w odniesieniu do plci. Choé takie ziozone miamniki konstruawane sq Ww czasie analizy danych (patr2 czgSé 4}, to jednak zebranie surowych danych, porzebnych do ich stworzenia, ‘musi byé zapewnione w planie badan\ i podezas ich faktycznej realzacji ‘Na koricu zobaczymy, jak przedstawiciele nauk spolecznych dobieraia ludzi (aloo rzeczy) do obserwagj. W rozdziale 7 zajmiemy sig doborem préby i fundamentalnym dla nauki zagadnieniem uogélniania. Jak sig przekonasz, mona wybra¢ do obserwagi kilka os6b lub rzeczy, a wyniki obserwagji odniesé potem do znacznie szerszej grupy ludzi lub rzeozy. Na przyklad pytajac w sondazu 1000 obywateli USA, na kogo beda glosowaé w wyborach prezydenckich, mozemy poprawnie przewidzia, jak beda glosowaly dziesiatki miliondw. Rozdzial ten poSwigcony jest technikom zwigkszajacym mozliwosci uogélniania wynikow obserwac Dzieki temu, czego nauczysz sig z czesci 2, osiagniesz pelnie wiedzy na temat prowadzenia Kontrolowanych obserwacji badawezych. CzeS¢ 3 pokaze, jak wykonaénastepny krok, il plan badan Wprowadzenie Tray cele badant Eksploracja Opis Wyjasnianie Jednostki analizy Jedostki indywidualne Grupy Organizacje Wytwory spoleczne Praeglad jednostek analizy Bledne wnioskowanie o jednostkach analizy: bigd ekologiczny oraz Tedukcjonizm Wymiar czasowy Badania przekrojowe Badania dynamiczne pidania zblizone do dynamicznych "zyktady strategii badawczych Yak zaplanowaé projekt badawezy aczynamy Przeglad holograticzny Badacze zjawisk spolecznych maja do dyspozyeji bogaty wybdr schematow badar. Zaplanowanie badari obejmuje dokladne okreslenie, kto lub co ma byc badane, kiedy, jak oraz w jakim celu. Konceptualizacja Wybér metody badawczej Operacjonalizacja Populacja i dobér proby Obserwacje Praetwarzanie danych Analiza Zastosowanie ‘ Przeglad procesu planowania badati Oferta badaweza Elementy oferty badawezej Gtowne zagadnienia Kluczowe pojecia Pytania i Cwiczenia Dodatkowe lektury Socjologiczna strona w sieci Infotrac College Edition Wprowadzenie Nauka jest przedsiewzieciem, ktérego celem jest ,odkrywanie”. Ale bez wzgledu na to, co chee sig odkryé, jest wiele drég, ktérymi moéna podazaé. Tak jak w zyciu. Zalézmy, te chcesz sig dowiedzieé, czy konkretny samo- chéd, powiedzmy nowy Burpo-Blasto, bedzie dla ciebie dobrym autem. Modna oczywiscie dokonaé zakupu i sprawdzié na wlasnej sk6- Tze. Modna tei porozmawiaé z wieloma wiyt- kownikami tego typu samochodu albo ludémi, ktdrzy rozwazali jego zakup, ale tego nie uczy- nili, Mégtbys przejrzeé ogtoszenia i sprawdzié, cay nie ma wsr6d nich duzej liczby tanio sprze- dawanych B-B, Méglbys przeczytaé oceng Burpo-Blasto w jakims czasopismie konsu- menckim. Mégibys tez skorzystaé z kilku spo- sobéw na raz. Podobna sytwacja zachodzi ww praypadku badafi naukowych. Ostatecznie badania naukowe sprowadzaja sig do prowadzenia obserwacji i interpretowa- nia ich wynik6w, co jest tematem czesci 3 oraz 4 tej ksigzki. Jednak przed przystapieniem do obserwacji i analizy nalezy praygotowa¢ plan. Trzeba ustalié, co, dlaczego oraz jak bedzie obserwowane i analizowane. Whasnie to cho- dzi w planie badai, Mimo Ze moga wystapi€ réanice w szcze- gélach w zaleznosci od tego, co jest obiektem badaf, w kazdym schemacie badai staniesz wobec dwéch gléwnych zadati. Po pierwsze, musisz okreslié tak dokladnie, jak to tylko moiliwe, czego chcesz sig dowiedzie¢. Po dru- gie, musisz okreslié, w jaki spos6b najlepiej to ztobié. Co ciekawe, jesli sprawnie sobie pora- dzisz. z pierwsza czescia, to prawdopodobnie w tym samym procesie rozstrzygniesz druga. Jak mawiajg matematycy, wlasciwie sformuto- wane pytanie zawiera w sobie odpowied#. Powiedzmy, ze jestes zainteresowany zba- daniem korupgji w rzadzie. Jest to z pewnoscig wlasciwy i godny temat badati, Co jednak masz nna mysli uzywajgc stowa ,korupcja”? Dokadnie, jaki typ zachowania to korupcja? Co znaczy wtzad”? Kogo chcesz bada¢ — wszystkich pra- cownik6w patistwowych? Osoby na wybieral- nych stanowiskach publicznych? Urzednik6w sluzby cywilnej? Ostatecznie zas, jaki jest cel badasi? Cay cheese ustalié rozmiary korupgj Cay mote chcesz sig dowiedzie€, dlaczego ky, rupeja wystepuje? To wlasnie na tego typu pyr, nia trzeba daé odpowiedé podczas planowan;, badaf. Rozdzial ten stanowi ogdIne wprowadze nie do planowania badati, natomiast inne ro, dzialy w czeSci 2 doktadniej omawiaja konkre, ne aspekty. W praktyce okazulje sie, iz wszyg, kie te aspekty planowania badati sa wzajemnig powigzane, Podczas lektury koleinych ro, dzial6w 2 czeéci 2 zaleanosci te beda stawaly sig jasniejsze. Zacaniemy of krotkiego przegladu trzech gléwnych celéw badafi spotecznych. Pomoze to nam okreslié, jaki typ badai podjaé. Potem oméwimy jednostki analizy, czyli co lub kogo chcemy badaé. Nastepnie za§ przyjrzymy sie rznym sposobom radzenia sobie z czasem w badaniach spolecznych oraz ze sposobami badania zmieniajacego sig w czasie obiektu, Po oméwieniu tych idei powrdcimy do tego, jak zaplanowaé projekt badawczy. Prae- glad procesu badawezego ma dwa cele ~ poza opisem, jak zabra€ sig do zaplanowania badaf, jest to takie mapa dalszych rozdzialow ksiatki. Na koficu prayjrzymy sig elementom oferty badawezej. Czesto bowiem przeprowadzenie badati jest uzaleznione od zebrania odpowied- nich funduszy na wigksze badania badZ tez od aprobaty prawadzacego zajecia, tak wige musi ono zostaé poprzedzone dokladnym opisem imtengji badacza. Przekonasz sig, Ze spore dzenie oferty badawcze} daje doskonata oka Je do rozwazenia jeszcze przed rozpoczeciem badan wszystkich ich aspektow. Trzy cele badan Badania spoteczne moga stuzyé wielu celo™ ‘Tray najczgstsze i najbardziej uzytecane cele #0 eksploracja, opis i wyjasnianie. Mimo ze kot kretne badanie moze mieé, i najczesciej Mm wigcej niz jeden cel, to korzystne jest ich of” dzielne oméwienie, gdyz kazdy z nich pocia8® za soba inne skutki, dla pozostalych aspekto™ planowania badaii. » xsploracia zo8é badati spotecznych jest prowadzo- aby raucié Swiatlo na jakis temat bad badacza z jakas tematyka. Takie po- Weygeie 2darza sig Majczescic), dy badace derodzi w nows dla siebie dziedzing zaintere- veya lub gdy przeamiot badaf sam w sobie sagt stosunkowo NOWy. Jee a przykladu zal6zmy, Ze masowe nieza- dowolenie 7 rzadu przeradza sig w rewolte platnikow podatk6w. Ludzie zacrynaja odma- tia placegia podatkOw i organizuia sie wok6t tej kwestiigMoglbys chicie€ dowiedzieé sig cze- gos wigce) 0 tym ruchu. Jaki jest jego zasieg? Jakim cieszy sig poparciem spolecanym? Jak jest zorganizowany? Jacy ludzie sq w nim naj- ardziej aktywni? Badania eksploracyjne mogtyby ci poméc wuzyskaniu przynajmniej przyblizonych odpo- wiedzi na niektére z tych pytafi. Méglbys na przyklad sprawdzié dane statystyczne w urze- dzie skarbowym, zgromadzié literature do- tyczaca tego ruchu i zapoznaé sie z nig, uczest- niczyé w spotkaniach czy przeprowadzié wy- wiady 2 praywédcami. Badania eksploracyjne sq odpowiednie takze dla trwalszych zjawisk. Zalézmy, iz jestes niezadowolony z formalnych, uniwersyteckich wymogéw dotyczacych prac magisterskich i chcesz prayczynié sig do ich zmiany. Mozesz, zatem zglebié historie tych wymagati na twojej uczelni oraz spotkaé sig z wladzami uczelni, by dowiedzieé sig, dlaczego obowigzujq takie standardy. Mozesz porozmawiaé z paroma stu- dentami, by wysondowaé, jakie sq ich odezucia W tej sprawie, Mimo Ze to ostatnie dziatanie ile prayniesie najprawdopodobnie| doktadne- 80 obrazu opinii studentéw, moze ono poka- 7a¢, jakie mogtyby byé wyniki szerszych badati. konttkiedy po badaniach eksploracyjnych ynuuje sie badania metoda grup fokuso- ee «zy inacze} moderowanych dyskusji poets grupach. Ta technika jest czesto sto- oie w badaniach rynkowych. Prayjrzymy 17 dokladniej w rozdziale 10% color (Eu badhania eksploracyjne maja tray ie ) zaspokojenie ciekawosci_ badacza Pragnienia lepszego zrozumienia przed- wieks na potor a tei oswoic ‘Hzy cele pagan rat miotu, (2) zbadanie mozliwosci podjecia szer- szych badati, (3) wypracowanie metod, ktére zostang uzyte w dalszych badaniach | Na przyktad jakis czas temu zdafem sobie sprawe ze wzrastajacej populamosci pewnego rodzaju ,medi6w", Osoba, ktéra okresla sie jako medium, wehodai w stan transu i zaczyna przemawiaé glosem, ktéry, jak twierdzi, po- chodzi z zewnatrz. Niektére z gloséw twier- dza, ze pochodza ze Swiata duchéw osdb umarlych; inne, iz sq z obcych planet; a jeszcze inne utrzymuja, Ze istniejq w innych wymia- rach rzeczywistosci trudnych do opisania za pomoca zwyklego jezyka ludzi. Glosy, okreSlane czasami mianem ,bytow”, usywaly niekiedy metafory radia czy telewizji, aby przyblizyé fenomen, ktéry reprezentuja. Pewnego razu w trakcie wywiadu jeden z by- téw powiedziat mi: ,Gdy ogladasz wiadomosci, to nie wierzysz przeciez, ze spiker jest na- prawde wewnatrz telewizora. Tak samo jest ze mna, uzywam ciala medium w taki sam spo- sb, w jaki spiker uzywa telewizora”. Problem ten zainteresowat mnie z wielu punktéw widzenia, wérdd ktérych jednym 2 wainiejszych byt problem metodologiczny. Jak bowiem naukowo badaé cos, co tak zdecy- dowanie zrywa z tym, co uwazamy za oczywis- te, na przyktad przestrzenia, czasem, przyczy- nowoscia oraz jednostkowoscig? Jako ze nie miatem écistej teorii ani kon- kretnych oczekiwani, postanowitem jedynie do- wiedzieé sie czegos wigce). Uzywajac niekté- rych z technik badafi terenowych, ktére sq opi- sane w dalszej czesci ksigzki, rozpoczatem zbieranie informacji i tworzenie kategorii, tak aby gromadzone przeze mnie obserwacje mialy jakikolwiek sens. Czytalem ksiazki oraz artykuty dotyczace tego zjawiska, rozmawia- tem z ludémi, ktérzy brali udziat w tego typu sesjach. Potem sam bratem udziat w seansach, obserwujac zaréwno ludzi, ktérzy uczestni- czyli'w nich wraz ze mna, jak i samo medium. Nastepnie przeprowadzitem wiele wywiadéw bezposrednich z osobami, ktére byly mediami. W wickszosci wywiadéw, poza typowymi pytaniami_ biograficznymi, pytalem badanych © to, jak to sig stalo, Ze zaczeli wystepowac jako medium, jak to byto i dlaczego zdecydowali si¢ 16 mogazie 4. rian Dagan nadal to robié. Potem medium wchodzito w stan transu, a ja kontynuowalem wywiad z bytem. Pytatem na przyklad: Kim jestes?”, ,Skad po- chodzisz?”, ,Dlaczego to robisz?", ,Skad moge wiedzieg, czy jestes prawdziwy, czy udajes2?". Mimo Ze prystepujac do wywiad6w mialem przygotowane z géry kilka pytaii, rozmowy pro- wadzitem w kierunku, ktéry wydawat sig wlasci- wy w Swietle otrzymywanych odpowiedzi. ! ‘Ten przyklad badati eksploracyjnych poka- zuje, w jaki sposéb czesto zaczynaja sig badania spoteczne. Badacze wychodzacy od teorii de- dukeyjnych przed przystapieniem do badaii maja przygotowane kluczowe zmienne, natomiast jed- nym z pierwszych z moich zadati bylo zidentyfi- Kowanie zmiennych, ktére mogly odpowiadaé za okrestenie typu ludzi, jacy z duaym prawdo- podobieristwem moga uczestniczyé w seansach. Na przyklad w odniesieniu do medium zwraca~ Jem uwage na ple¢, wiek, wyksztatcenie, wyzna- nie, pochodzenie z okreslonego regionu, wezes- niejszy udziat w doswiadczeniach metafizycz- nych. Wybralem wigkszos¢ z tych zmiennych, gdyz na og6t maja one wplyw na zachowanie. Notowalem takie rdénice w okolicznos- ciach towarzyszacych takim sesjom. Niektére media méwity, ze musza wejs¢w gleboki trans, inne, iz wystarczajacy jest lekki trans, a jeszcze inne pozostawaly calkowicie éwiadome. Wigk- sz08€ z nich siedziata w czasie seansu, ale niek- t6re staly lub chodzily, Niekt6rym do transu wystarczyty zupetnie zwykle warunki, ale inne potrzebowaly specjalnych metafizycznych re- kwizytéw, takich jak przyciemnione Swiatla, kadzidetka i mantry. Jednak z wigkszosci z tych réanic zdatem sobie sprawe dopiero w trakcie pierwszych obserwacji. W przypadku bytéw bytem zainteresowany sklasyfikowaniem ich ze wzgledu na podawane przez nie miejsce pochodzenia. W trakcie wy- wiadéw wypracowatem zestaw pytaf do- tyczacych specyficznych aspektéw ,rzeczywis- toSci", jako probe klasyfikacji pojawiajacych sig odpowiedzi. Podobnie uczynitem w kwestii przewidywania przyszlosci.. W miare postepu badafi moja analiza po- szczegélnych zagadniea skupiata sig coraz bar- die} wok6t pewnych kwestii, poniewaz okres- litem zmienne, ktére wydawaly sig godne uwa- gi, na przyktad pteé, wyksztatcenie, wyznanie Warto zauwazyé, 2¢ badania rozpoczynaten, ze wzglednie nie zapisang karta. Badania eksploracyjne maja dua wartoge w naukach spolecanych. Sa kluczowe, gdy ba, dacz wkracza na nowy grunt, i zawsze poma, Baja si¢ rozeznaé w temacie badati. Badani, eksploracyjne sq takée Zrédtem dla teori ugruntowanej, co pokazano w rozdziale 2) 7Glowna wada badat eksploracyinych jeg, to, Ze zazwyczaj nie dajq one satysfakcjonujg cych odpowiedzi na pytania badawcze, choe moga wskazywa€ na takie odpowiedzi i suge. rowaé, jakimi metodami moéna je osiagnaé Powéd, dla kt6rego badania eksploracyjne tzadko maja charakter ostateczny, wigze sie Z reprezentatywnoscia. Badani ludzie mogg bowiem nie by¢ typowi dla wiekszej popula, ktérq faktycznie jestesmy zainteresowani. Gdy zrozumiesz kwestig reprezentatywnosci, be- dziesz w stanie stwierdzi¢, czy badanie, kt6re whasnie przeprowadzites, dato rzeczywiscie odpowiedz na pytanie badaweze, czy tylko wskazato droge do odpowiedzi. (Reprezenta tywnos¢ jest szerzej oméwiona w rozdziale 7) Opis Gléwnym celem wielu badai spotecznych jest opis jakiejé sytuacji lub wydarzenia, Badacz. ob serwuje, a potem opisuje to, co zaobserwo wal. Poniewaz obserwacja naukowa jest ste ranna i przemyslana, opis naukowy jest z regt” ly tratniejszy i doktadniejszy niz zwykly opis: Spis ludnosci USA jest doskonatym pry Kladem opisowych badafi spolecenych. Jes? celem jest trafny i doktadny opis obszemeg zestawu réimych cech ludnosci USA, a taki ludnoSci zamieszkujacej mniejsze jednostki te rytorialne, takie jak poszczegéine stany cA hrabstwa. Inne przyklady badari opisowych (9 profile demograficzne populacji z uwzglednie niem wieku i ptci, wykonywane przez dem graféw, statystyki przestepczosci w réznyc miastach, badania marketingowe opisujace I dzi, ktorzy ueywaja lub mogliby uzywaé jakie g0$ produktu. Badacz, ktéry prowadzi stara ny zapis chronologiczny zdarzefi zachodzacy w miejscu pikiety zwigzkéw zawodowych, kie «sie celami opisowymi, a w kazdym razie ie uje takie cele. Inny badacz, kt6ry zlicza ali@iwordaje, We razy poszczeg6lni parla i sPrirzysci glosowali za zwigzkami zawodo- en przeciw nim, takze wypelnia funkcje yn pierwotnym celem wielu badati ja- gciowychi Na przyklad etnografia antropolo- toon mode dazyé do szczegdtowego opisu fatury jakiej$ spolecznosci przedpismienne}. gadania takie zarazem rzadko kiedy ograni- cai sig do czysto opisowych cel6w. Badaczy shteresuje na ogé! dalsze wyjasnienie, dlaczego istnieja zaobserwowane prawidlowosci i jakie 4q ich konsekwencje. | Wyjasnianie Tizecim z gléwnych celéw naukowych badaf spolecanych jest wyjasnianie.tBadania opisowe odpowiadaja na pytania, co, kiedy, gdzie oraz jak, wyjasniajqce natomiast — dlaczegoi.Gdy za- tem William Sanders (1994) rozpoczat opis r52- nych praypadk6w stosowania przemocy przez gangi, chciat takze zrekonstruowaé proces, kt6- ry prowadzit do przemocy wsréd gangéw wy- wogzacych sig z réénych grup etnicanych. \énotowanie czgstosci chodzenia do kos- ciota jest zajeciem opisowym, ale odnotowa- nie, dlaczego jedni ludzie chodza do kosciota, a inni nie, jest juz wyjasnianiem, Publikowanie Faportow 0 czgstosci popelniania przestepstw W rznych miastach jest przypadkiem opisu, ale okreslenie zmiennych, ktore pomagaja 2r0- Zumieé, dlaczego w jednych miastach wskad- nik praestepezosci jest wyészy niz w innych, th ee wyjasnianiem.:Badacz, kt6ry zamierza nit, dlaczego demonstracja antyaborcyina ae sig brutalnym starciem z policja, Taulast po prostu opisaé, co sig wydarzyto, ma “2 cel wyiasnianie, cai jest sondazem na temat postaw elon, ¢pe >>> BBe 2 >Re Be >Re 3 > DpBe| | a pee ae >pe dobne jest posiadanie komputera wsréd ro- dzin 0 wysokich dochodach, czy wsréd rodzin © niskich dochodach. W tym przypadku jed- nostk analizy bylaby rodzina. ‘Tak jak w przypadku innych jednostek anali- zy, mozemy wnioskowaé 0 cechach grup spo- ‘Stwierdzenia o prébie 60% badanych to kobiety 10% badanych nos! opaske na oky 10% badanych ma wlosy zaplecione w warkoczyk 20%» rodzn ma lyk jednego rodrca P 50% rodzin ma duoje died 4 20%» radzn nie ma des Srodhia cab doc rodaiie wyasi 1. _5 lecenych na podstawie cech ich cztonkéw. Dzie ki temu mozemy opisaé dang rodzine pod wagledem wieku, rasy, wyksztalcenia glowy 1” dziny. W badaniach opisowych mozemy stwie™ dzig, jaki procent wszystkich rodzin stanowia t w kzdrych glowa rodziny ma wyasze wyksztatce” at nek — jednostek analy (lag dalszy) pay ednostki analizy Stwierdzenia o prébie ‘gespodiarstwa domowe 20% gospodarstw domawych jest zamiaszkanych, przez wigce riz edn rodzing 20% gospodarstw domowych ma dziurew dach 10% gospodarstw domonych jest zamieszkanych przez prybys26w 2 obcejplanety Zauwat, 26 33% rodein mieszkaw wielorodinnych ‘ospodarstnach domowyeh, ae w lym praypadia Jednostig analy jst odin, & 7 ® | “e Rs kN aes > A 8 ff ff nie. W badaniach wyjasniajacych_mozemy stwierdzié, czy takie rodziny maja przecigtnie wigcej, czy mniej dzieci niz rodziny, w kt6rych glowa rodziny nie ma wyészego wyksztalcenia, W kazdym z tych przyktadéw jednostka analizy jest rodzina. Jesli jecinak spytalibysmy, cry ludzie z wyészym wyksztalceniem maja wigce|_ czy mnie} dzieci niz ludzie gorzej wyksztalceni, to jednostkami analizy bylyby pojedyncze osoby. Innymi jednostkami analizy na poziomie grup moga byé grupy kolegetiskie, pary malzetiskie, bloki spisowe wyodrebnione do spisu powszechnego, miasta czy regiony geo- graficzne. Tak jak w przypadku pojedynczych ludzi, kazdy z tych termin6w oznacza jakas po- pulacje. Na prayklad termin gangi uliczne moze oznaczaé populace, W kt6re} sklad wehodza wszystkie gangi uliczne, powiedzmy, z terenu danego miasta. Mozna zatem opisaé te populacje poprzez uogélnianie wynikéw ba- dah dla pojedynczych gangéw. Mégibys na przyktad opisaé geograficzne rozmieszczenie gangow w miescie. W badaniach wyjasniajq- cych mégibys ustalié, czy duze gangi cz9éciej niz. mate angaduja sig w wojny miedzy ganga- mi, Doszedibys wigc do konkluzji dotyczacych populacii gangéw w miescie, uzywajgc poje- dynczych grup jako jednostek analizy. Organizacje Jednostkami analizy w naukowych badaniach spotecznych moga byé takze formaine organi- zacje spolecane. Na prayktad badacz moze ba- daé przedsigbiorstwa, sugerujac populacje wszystkich przedsiebiorstw. Pojedyncze przed- sigbiorstwa moga byé scharakteryzowane pod katem liczby pracownikéw, rocznego zysku netto, aktywow brutto, liczby podpisanych kontraktw, odsetka pracownik6w reprezen- tujacych mniejszosci rasowe czy etniczne itd. Mozemy okreslié, czy w duzych firmach jest procentowo mniej czy wigce| pracownikow re- prezentujacych mniejszosci niz w malych. Inne formalne organizacje spotecane, ktére moga byé jednostkami analizy, to na preyklad kon- gregacje koScielne, szkoly wyzsze, dywizje wojskowe, wydzialy uniwersyteckie, supermar- kety, Rysunek 4.1 jest ilustracia graficzma ki, réinych jednostek analizy wraz 2. przykladay, twierdzesi, jakie mozna o nich formutowaé, Wytwory spoteczne Ing jednostka analizy sq wytwory spoleceng czyli inaczej wszelkie wytwory istot spotecy, nych lub ich zachowari, Jedng z klas tych, twordw sq konkretne przedmioty, takie ja, ksiazki, wiersze, obrazy, samochody, budynk, piosenki, ceramika, dowcipy, studenckie uspra wiedliwienia nieobecnosci na egzaminach cy odkrycia naukowe. W badaniach Robina Wag. nera-Pacifici (1995) dotyczacych ataku poligj filadelfijskie} na dziataczy MOVE, opisaneg w rozdziale 3, jednostka analizy byty oficjalne oswiadczenia wladz. Tak jak pojedynczy ludzie cay grupy spo. teczne odnoszq sig do populacji, tak kaidy przedmiot spoteczny odnosi sig do zbiont przedmiot6w tej same} klasy: wszystkich ksige zek, wszystkich powiesci, wszystkich biografi, wszystkich podrecznik6w do socjologii, wszyst kich ksiazek kucharskich. W badaniach, w kté- tych jednostkami analizy sq ksiazki, pojedynczg ksigzke mozna scharakteryzowaé przez je) wage, dlugosé, cene, tresé, liczbe rysunkéw, licabe sprzedanych egzemplarzy, opis jej autora P6éniej mozna analizowa€ populacjg wszystkich ksiazek albo ksigzek jakiegos rodzaju w celu opisu lub wyjasniania — na przyklad jakie rodza je ksiazek sprzedajq sig najlepiej i dlaczego. Podobnie, badacz spoleczny mégiby anal zowaé, czy najwigce| zainteresowania loset Klasy robotniczej wykazuje malarstwo rosyjskie, chitiskie czy amerykatiskie. Jednostkami analizy bylyby obrazy, okreslone migdzy innymi prze2 narodowoSé swego autora, Mozna tez analiz” wa artykuly redakcyjne w dane} gazecie, do- tyczace lokainego uniwersytetu, aby opisywsé albo moze wyjasniaé zmiany w czasie stanowis ka gazety wzgledem uczelni. W tym przypadke jednostka analizy bylby pojedynczy artykul re dakcyjny. Interakeje spoteczne tworza kolejng klasé wytwordw spolecznych, ktére moga byé bad ne. Mozemy na przyklad opisaé malzeristw# gnaniowo lub rasowo mieszane (lub jako wrkie lub religijne w swe} ceremonii, nie) re sig rozwodem (lub nie). Mozna tex woitcedneso lub oboje partneréw (na pray. oni pedacay wezeStic} zamednationaty”, a oakland Reider", .poszukiwanay przez se Kiedy badacz odnotownje, Ze malier » yananiowo mieszane sq czeScie} nie sent gjstwa migdzy osobami te} same) wiary maferane przed wiadzami Swieckimi, wledy ‘Ramos’ anaiz staa sie mazes, ane seengazowane w ie jednostki. : inne interakcje spoteczte, ktSre moga stat sg jednostkami analizy to na praykad prayjai- wie sprawy sidowe, wypadki drogowe, rozwo- th, boikina pigs, wodowania statk6w, porwa- nia samolotow, zamieszki rasowe, egzaminy oricowe, demonstracje studenckie, przesti- chania kongresowe. Przesluchania w Kongresie mmoga byé na przyklad charakteryzowane praez, to, czy byly przeprowadzane w czasie kampanii wyborcre, czy przewodniczacy komisji kandl dowali na jakies urzedy, czy ottzymali darowi ny na kampanig od zainteresowanych stron itd. Zauwai, Ze jesh nawet scharakteryzujemy i po- réwnamy przeshichania ze wagledu na cechy przewodniczacych komisji, to jednostka analizy pozostanq przestuchania, a nie pojedyncay preewodiniczacy komisji- Przeglad jednostek analizy Prayklady 2 tego rozdziatu wskazywatyby, iz W badaniach spotecznych istnieje niemal nie- Skoficzona ilogé réznych moiliwych jednostek analizy. Mimo ze zazwyczaj przedmiotem ba- dati sq pojedynczy ludzie, w przypadku wielu putt badawezych wlasciwsza droga poszuki- jean, tPewied2i moze byé badanie innych Ti mack analizy. Wiasciwie badacze spotecz- yen O88 badad wszystko, co adnosi sig do spotecznego, jean atto wymienione w tym rozdziale typy whodtne analizy nie wyczerpuja wszystkich (i958: Na. prayktad Mortis, Rosenberg Brupe ys, 234-248). méwi 0 indywidualnych, yeh Shs organizacyjnych, instytucjonal- Przestrzennych, kulturowych i spolecz- nych jednostkach analizy. John oraz Lyn Loflan- dowie (1995, s. 103-113) wskazuja na dziatania zwyczajowe i epizody, spotkania, role, zwigzki, gmupy, onganizacje, miejsca zamieszkania, Swia- ty spoteczne, style dycia oraz. subkultury — jako na stosowne jednostki badania. Waina rzecza jest uchwycenie logiki jednostek analizy, Potem twoje modliwosci prowadzenia owocnych ba- dati sq ograniczone tylko wyobraénia, Kategoryzacja modliwych jednostek analizy moe doprowadzi¢ do tego, Ze pojecie to wy- daje sig niepotrzebnie skomplikowane. ‘To, jak nazwiesz, jednostke analizy — grupa, organi- zacja formalng czy wytworem spolecznym — jest nieistotne. Kluczem jest jasnogé dotyczaca tego, co nig jest. Gdy przystepujesz do projek- tu badawezego, musisz zdecydowaé sie, czy ba- dasz matzetistwa, czy partneréw z osobna, przestepstwa czy przestepcw, przedsighior stwa czy ich dyrektorw. Jesli tego nie zrobisz, to ryzykujesz tym, Ze wyciagniesz bledne wnioski, gdyz twoje twierdzenia dotyczace da- nej jednostki analizy beda sie opiera€ faktycz- nie na badaniu innej. Zobaczymy tego przyklad, gdy zajmiemy sig bledem ekologicanym. Bledne wnioskowanie o jednostkach analizy: biad ekologiczny oraz redukcjonizm W tym momencie naszych rozwadati jest rzecza wlasciwa wprowadzenie dwéch typéw bledne- go wnioskowania, ktdrych istnienia powinienes byé swiadom: biedu ekologicznego oraz reduk- cjonizmu. Kazdy to potencjalna pulapka zwig- zana z jednostkami analizy; do kazdego z nich moze dojsé w czasie przeprowadzania badat i wyciggania wniosk6w z ich wynikow. Biad ekologiczny \ (W tym kontekécie ,ekologiczny” odnosi si¢ do grup, zbiorow lub systeméw: czegos wigksze- go niz jednostki, Blad ekologiczny rozumowa- hia jest to zalozenie, Ze to, czego dowiadujemy sig 0 jednostce zbiorowe} (,ckologiczne|”), méwi nam cos takze 0 pojedyncaych elemen- tach, z ktérych sig ona sktadaj Rozwazmy hipo- tetycang ilustracje tego bledu. Zalbimy, ze jestesmy zainteresowani struk- tura poparcia dla pewnej kandydatki w ostatnich wyborach samorzadowych. Zatézmy, e znamy wyniki 2 kazdego obwodu glosowania, tak 2 potrafimy stwierdzié, ktéry popierat ja najbar- dziej, a ktSry najmnie}. Zatb¢my takée, Ze mamy dane ze spisu powszechnego charakteryzujace te obwody. Analiza takich danych moglaby wy- kazaé, iz obwody zamieszkiwane przez wzgled- nie mlodych wyborcéw oddaty wigkszy procent glos6w na te kandydatke niz obwody zamieszki- wane przez starszych wyborcéw. Kusitoby nas moie, aby wnioskowa¢ na podstawie tych wyni- kow, iz mlodsi wyborcy chetniej niz. starsi glo- sua na kobiety. Innymi stowy, ze wiek wplywa na popieranie kobiet w polityce. Dochodzac do ta- kiego wniosku, ryzykujemy popelnienie bledu ekologicznego, dlatego Ze to starsi wiekiem wy- borey zamieszkujacy ,mlode” okregi wyborcze mogli glosowaé na nasza kandydatke, Nasz prob- lem polega na tym, ze badaligmy obwody gtoso- wania jako jednostki analizy, ale chcemy wyciagaé wnioski dotyczace wyborcéw. Podobny problem powstalby, gdybysmy dowiedzieli sig, 2 wskaénik przestepczosci Jest wyzszy w miastach zamieszkiwanych przez duda liczbe Afroamerykandw niz. w mias- tach, gdzie jest ich niewielu. Nie wiedzielibys- my, czy przestepstwa sq rzeczywiscie popetnia ne przez Afroamerykanéw. Podobnie, gdybys- my odkryli, Ze wskaénik samobdjstw w krajach protestanckich jest wyzszy niz w katolickich, caly czas nie wiedzielibysmy na pewno, czy wigce} protestantéw niz katolik6w popelnito samobéjstwo. Pomimo tych niebezpieczetistw przedsta- wiciele nauk spotecznych czesto nie maja wy- boru i musza odniesé sig do konkretnego pyta- nia badawczego przez analize ekologiczna. Prawdopodobnie najwiasciwszy rodzaj danych jest po prostu nieosiagalny. Na przyktad wyni- ki wyboreze z kazdego obwodu glosowania oraz charakterystyka kazdego obwodu moga byé tatwe do zdobycia, ale mozemy nie mieé Srodk6w na przeprowadzenie powyborczego sondagu wéréd_indywidualnych wyborcsw. W takich przypadkach mozemy formulowaé wstepne wnioski, rozpoznajac i odnotowujac tyzyko popelnienia bigdu ekologicznego. \ Ppowinienes uwataé, aby nie popely, bigdut ekologicznego, ale nie powinienes 7, lei popadaé w cof, co moana by nazwaé bled, indywidualistycznym. Niekt6rzy ludzie, tire po raz pierwszy maja do czynienia z badanian, spolecanymi, maja problem z pogodzeniey ogélnych prawidlowosci, dotyczacych postay, i zachowari, z jednostkowymi wyjatkami, ty, jak pokazalismy w rozdziale 2, waznose) ys golniesi i stwierdzed probabilistycznych ny podwaza istnienie wyjatkow. Na przyklad fay, iz ktos zna bogatego demokrate, nie podwai, reguly, Ze wieksz0s¢ bogatych ludzi gtosuje ng republikanéw — jest to ogdlna prawidtowoge Podobnie istnienie osoby, kt6ra doszta do for tuny bez jakiegokolwiek formalnego wykszta. cenia, nie podwaza ogéInej prawidlowosci, ie wyisze wyksztalcenie jest zwiazane 2 wyis7 mi zarobkami. Blad ekologicany dotyczy czegos innego - pomieszania jednostek analizy w taki sposab, 2e wyciagamy wnioski dotyczace jednostek ty. ko na podstawie obserwacji grup. Mimo Ze pra. widlowosci dotyczace zmiennych na poziomie grup moga byé rzeczywiste, niebezpieczeristwo. polega na wnioskowaniu na podstawie zaobser- wowanych cech grup o cechach wehodzacych ww ich sklad jednostek, gdy tymczasem nie ob- serwowaligmy naprawde jednostek. Redukjonizm {Drugim typem mo/liwego blednego rozumo- wania zwiqzanego z jednostkami analizy jest redukcjonizm. Redukcjonizm oznacza postrze ganie i wyjaSnianie ztozonych zjawisk w kate- goriach jednego waskiego pojgcia lub zbiort pojeé. A zatem ,redukujemy” to, co w rzeczy- wistosci jest zlozone, do prostego wyjasnienia: Na prayktad naukowey z réinych dziedzin maja sktonnosé do poszukiwania pewnych WY pow odpowiedzi, a ignorowania innych. Socio- logowie zazwyczaj biora pod uwage tylko zmienne socjologicane (takie jak wartosci, no my oraz role), ekonomisci tylko zmienne eko- nomiczne (takie jak podaz, popyt i wartosé kraricowa), a psychologowie tylko zmienne psychologiczne (takie jak typy osobowosci, przezycia traumatyczne). Wyjasnianie wszyst- wieksz0sci ludzkich zachowati w kate- ich my caynnikdw ekonomicznych nazywamy orietjonizmem ekonomicznym; wyjasnianie edt ch cay wigkszosci ludzkich zachowas weet iach psychologicanych to redukcjo- w ate pologiczny itd. Zauwat, jak ta kwes- siz Pex sig do oméwienia paradygmatsw te- tia even z rozdzialt 2s over ay przgkladem moe byé pytanie o pray- ayy rewoluch amenykaiskc). Cay blo 10 o- catjane pracz hud praywigaanie do wartosei, Jaka jest wolnoS€ osobista? Cay moze trudne veredenieekonomicane kolonii w stosunku do peal? Moze zaS megalomania ojedw zalozycie fi jesli bedziemy badaé tylko jedng prayezyne, to narazamy sig na redukcjonizm, Redukcjonizm kazdego rodzaju sugeruje kl, 2e pewne jednostki analizy lub zmien- he sq ‘istotniejsze niz inne. Jesli mielibysmy ttznaé wspélnie podzielane wartosci za przy- cayny rewolucii amerykatiskie), to jednostka analizy byliby pojedynczy osadinicy, Jednak eko- omista mégiby jednostkq analizy uczynié 13 kolonii | badaé gospodarcza organizacie i wa- runki w kazdej z nich. Psycholog zaé mégiby \wybraé jako jednostki analizy pojedyncaych praywadedw w celu badania ich osobowosci. Podobnie jak blad ekologicany, redukcjo- nizm moze mieé miejsce, gdy wzyjemy niewhas- ciwych jednostek analizy. Jednak wybér odpo- Wwiedniej dla danego pytania badawczego jed- hostki analizy nie zawsze jest sprawa jasna. Badacze spoteczni, zwlaszcza z réénych dzie- dain, czesto nad tym dyskutuja. Wymiar czasowy ae Pory w tym rozdziale zajmowaligmy sig eat Pada jako procesem decyzyinym do- cheat {880, jakie aspekty Kogo lub czego musi), Obsetwowaé oraz w jakim cel. Teraz aug CewaaNE zestaw rSEnych modtiwosel nakinde ch % wymiarem czasowym, ktére roayragl 56 Wa kedde 2 nasaych poprzednich tle oben Modemy zdecycowaé sig na zebra- sie 1g ne ¥8S mnie} wigce} w tym samym cza- Tozlozenie ich w diuészym okresie, Czas petni rane funkeje w planowaniu oraz przeprowadzaniu badaf, niezaleznie od czasu potrzebnego na ich realizacje. W roz- dziale 3 stwierdzilismy, ze kolejnosé wydarzen i sytuacji w czasie odgrywa kluczowa role przy ustalaniu zwigzk6w przyczynowych (wrdcimy do tego w czesci 4). Czas wplywa takie na modliwosé uogélniania wynik6w badati. Czy opisy oraz wyjasnienia, wynikajqce z konkret: nych badai, trafnie przedstawiaja sytuacje sprzed 10 lat, sytuacje za 10 lat, czy wytacanie obecna sytuacjg? Generalnie badacze maja dwie moéliwosci potraktowania kwestii czasu w planie swoich badati: badania przekrojowe oraz badania dynamicane. Badania przekrojowe Badania praekrojowe sktadaig si¢ z obserwacji ‘praby czy przekroju jakiejs populacji lub zja- wiska, zebranych w jednym punkcie w czasie, Badania eksploracyjne i opisowe sq czesto ba- daniami przekrojowymi. Na przyktad pojedyn- cay Amerykatiski Spis Powszechny jest bada- niem nastawionym na opis populacji Stanéw Zjednoczonych w danym czasie! Wiele badati wyjasniajacych to takze bada- nia przekrojowe, Badacz_przeprowadzajacy dudy ogéInokrajowy sondaz, w celu zbadania Zrédel uprzedzefi rasowych i religijnych, be- dzie najprawdopodobnie zajmowat sie jednym okresem. To tak, jakby robit yzdjgcie” érddet uprzedzedt w konkretnym momencie histori. Przekrojowe badania wyjasniajace maja pewna naturalng stabosé. Mimo ze wnioski z tych badaii bazuja na obserwacjach przepro- wadzonych tylko w jednym czasie, zazwyczaj ich celem jest wyjasnienie proceséw prayczy- nowych, zachodzacych w czasie. Problem ten ma cos wspdlnego z ustalaniem predkosci ru- chomego obiektu na podstawie jednego kadru, ktéry zatrzymuje nagle ruch tego obiektu. Na przyklad Yanjie Bian przeprowadzit w Chinach badania sondazowe wéréd robotni- k6w w Tianjin, Celem ich bylo badanie stratyfi- kacji spotecanej we wspétczesnym chitiskim miescie. Jednak przy podejmowanitt tych ba- dai w 1988 roku byl on swiadomy wagi zmian " vl powodowanych przez, serig ogélnokrajowych kampanii, takich jak Wielka Proletariacka Re- wolucja Kulturalna, rozpoczetych Rewolucja Chifiska z 1949 roku (ktéra wyniosta chiriskich komunistéw do wladzy) i trwajacych do dzis. -Kampanie te zmienity politycany klimat oraz wplynely na prace oraz zajecia ludzi w wolnym czasie. Z ich powodu trudno jest z przekrojowego sondaiu (takiego jak prezentowany w te) ksiaizce) -wyciagaé wniioski na temat ogélnych prawidlowos- iw chiliskich miejscach pracy oraz ich wplywu na Chiticzyk6w. Wnioski takie moga byé ograniczone do jednego okresu i powinny byé sprawdzane nna podstawie danych z innych okres6w". (1994, s. 19) Problem uogélniesi na temat Zycia spotece- nego formutowanych na podstawie pojedyn- czych ,2djgé” stale powraca w tej ksigzce. Jed- no z rozwigzaii jest zasugerowane w ostatnim zdaniu Biana: o danych ,z innych okresow’ Badania spoteczne czgsto wiaéa sig z powro- tem do pewnych zjawisk i z budowaniem na wynikach wezesniejszych badan. Badania dynamiczne |W przeciwieristwie do badat przekrojowych ba- dania dynamiczne (longitudinal studies) sq tak 22- planowane, aby umodliwié obserwacjg tego sa- mego zjawiska przez. dhuzszy czas. Na przyklad badacz moze wzigé udzial w dziataniach ludzi zwigzanych z kultem UFO od ich poczatku az do upadku, a takée obserwowaé je. W innych ba- daniach dynamicanych do analizy zmian za- chodzacych w czasie wykorzystywane sq zapisy lub wytwory. Jesli na przyktad analizujemy tren- dy w gazetowych artykulach redakcyjnych albo orzeczenia Sadu Najwyzszego w czasie, to sq to badania dynamiczne, niezaleénie od tego czy badacz. zbiera i analizuje obserwacje w jednym punkcie w czasie, czy w trakcie faktycznego za- chodzenia badanych zdarzen. Wiele projektéw badaii terenowych, ange- Zujacych bezposredniq obserwacie, oraz. niekie- dy wywiady pogtebione to w naturalny spos6b badania dynamiczne. Na prayklad gdy Ramona Asher oraz Gary Fine (1991) badali doSwiadey, nia Zyciowe Zon alkoholik6w, byli oni W stan, przeanalizowaé ewolucjg burzliwych stosuinkg,, malzeriskich tych kobiet W crasie, nickieg, whacznie reakcjami badanych na samo badanig W klasycanym opracowaniu When Prophe Fails (1956) Leon Festinger, Henty Reicker orgy Stanley Schachter byli szczegétnie zainteresy. wani tym, co stafo sig z kultem latajacyc, spodk6w, po tym jak przepowiednie kultu, dg. tyezqce spotkania z obcymi, nie spelnity sig Cay wyanawey kultu beda rozwigzywae swe grupy, czy moze stang sig jeszcze bardziej og, dani swym przekonaniom? Aby daé odpowied; na to pytanie, potrzebne byly badania dyna. miczne. (Okazato sig, ze grupy zdwoily wysili, aby pozyskaé nowych czlonkéw). | iBadania dynamicane, takie jak ogétnokra jowe spisy, moga byé trudne w kwantyfikacji Niemniej jednak sq one czgsto najlepszq me toda badania zmian w czasie. Istniejq trzy specialne typy badaii dynamicznych, o ktérych trzeba wiedzieé: badania trendow, badania ko, hort demograficznych oraz badania panelowel Badania trendow Badania trenddw to typ badait dynamicznych, ktére koncentrujg sig na zmianach w czasie wewnattz jakiejs populacji. Prosty przyktad to pordwnanie danych Amerykatiskiego Spisu Po wszechnego z dziesigtek lat pokazujace przest- nigcia w skladzie ludnosci Standw Zjednoc7- nych. Podobny uzytek 2 danych archiwalnych uczynili Michael Carpini i Scott Keeter (1991), ktérzy chcieli wiedziec, czy obectie obywatele USA sq lepiej, czy gorzej poinformowani o poli tyce niz poprzednie pokolenie, Aby to spraw- dzié, porSwnali oni wyniki kilku sondazy Gallup przeprowadzanych w latach 40. i 50. 2 sond® dem z 1989 roku, w ktérym zadano kilka takich samych pytari, badajacych wiedze polityezna- Ogolnie analiza wskazywata, ze obywatele obecnie sq nieco lepiej poinformowani niz P” przednie pokolenia. W 1989 roku 74% bad nych wiedzialo, kto jest wiceprezydentem St now Zjednoczonych, w pordwnaniu do 67* w 1952 roku. Znacznie wigkszy procent bad nych potrafil wytlumaczyé prezydenckie wel@ motywy ich odrzucenia przez Kongres, jaio to miejsce w 1947 roku. Jednak wiek- nie mie ant respondentow wiedzial, kto jest y ovlitycznym przedstawicielem w 1947 je Bo nz w 1989 roku (29%). a adniejsza analiza wskazuje jednak, Ze ieksza wiedza polityczna jest skutkiem badani w 1989 roku byli troche lepiej He atceni nié respondenci we wezesnie) ye padaniach. Gdy uwzgledniono wyksztat sii, okaalo Sie, Ze W poszczegolnych gru aby unikngé myinych wnioskéw o réznicach ‘wymiar czASOWY i starzenie sig Joseph J. Leon il Navk Behaworalnych, Pea Sat Pltcric Universi, Pomona Jain ze soso ozo to, kroz wy- son zasowego zostal Zastosowary w danym bar daniu, jest wyobrazenie sobie pewnej ilosci réznych jektow doiyezacych starzenia sie W spoleczer we amerykariskim, desl badaliySmy probe ludzi w 190 roku ipor6wnywal rozne grupy wiekowe, ten ehemat badari nazywalby sie badaniami przekrojo- wy. Je dobraibySmy inna probe ludzi w 2000, roku poréwnali nowe dane z danymiz 1990 roku, ten schemat badaf nazywalby sie badaniami trendéw. Zaliéimy, 2e cheielibysmy badaé tylko te osoby, ktére w 2000 roku mialy od 51 do 60 lat, i poréwnadé je 2 pr6dq os6b, Kore w 1990 roku mialy od 41 do 50 lat (kohorta demograticzna 41-50-latkdw). Ten schemat bada”i nazywalby sie badaniami Kohort. ‘Moina by tez dokona¢ poréwnania dla kohort 51-60- -atkéw oraz 61-70-latkéw. GdybySmy teraz chcieli przeprowadzité badania panelowe dotyczace starze- nia sw Stanach Zjednoczonych, musielibymy do- braé-w 1990 roku prébe osdb i w 2000 roku powt6- 'zyé badania na tej samej probie. Pamigtaj, ze w ba- daniach w 2000 roku weémie udzial mnie} ludzi, dye wszyscy 41-50-latkowie z roku 1990 beda migé w 2000 roku od 51 do 60 lat, w 2000 roku zag rie bedzie Zadnych 41-50-latkéw. Ponadto niektére 2 os6b dobranych do préby w 1990 roku moga juz nie-2yé w roku 2000. mi¢dzy Latynosami a nie-Latynosami (Aneshen- sel in, 1989). Inne réznice migdzy tymi trze- ma typami badafi dynamicznych przedstawia ra fama zatytulowana ,Wymiar czasowy i starze- ie sig” Bedania zblizone do dynamicenych Badan yn w dynamiczne nie zawsze sq wykonal- a “zy praktycznym sposobem badania pro- = Zachodzacych w czasie. Na szczescie Ze czesto saw stanie wyciagaé przy- Badania przekrojowe 1990 41-50 51-60 T 61-70 I 71-80 Badania kohort 1990 2000 41-50 41-50 560 > t80 61-70 > 6t-70 n-8 > 7-80 Badania trendéw 41990 2000 41-50 a 41-50 51-60 <> 5-60 6-70 <> 61-70 7-80 71-80 Badania panelowe 1990 2000 41-50" 41-50" 5i-60t 5 51-60" et-70" > at-70" 7-80 S780 — ser <> Oznacza pordwnanie * Oanacza te same jednostki blizone wnioski na temat takich proceséw na- wet wtedy, gdy dostepne sq jedynie dane prze- krojowe. Oto kilka sposob6w. Czasami dane przekrojowe zaktadajq za- chodzenie pewnych proceséw w czasie na mocy prostej logiki. Na przyklad w badaniach do- tyczacych zazywania narkotykow przez. studen- tow, przeprowadzonych na Uniwersytecie Ha- wajskim, 0 ktérych wspominam w rozdziale 2, pytano studentéw, czy kiedykolwiek probowali kaidego z kilku zabronionych prawem narkoty- kow. Badanie wykazato, Ze niektérzy studenci prébowali zaréwno marihuany, jak i LSD, nie~ vevens 4. Punt CORT ktorzy tylko jednego, a niektorzy nie probowali zadnego. Dane byly zbierane w jednym punkcie w czasie. Zapewne niektérzy studenci pééniej takze eksperymentowali z narkotykami. Wydaje sig zatem, Ze niemoéliwe jest stwierdzenie na podstawie takich badani, cay studenci sq bar- dziej sktonni do tego, aby sprébowaé najpierw |, cay marihuany. jednak doktadniejsza anali- za danych wykazata, Ze mimo id niektérzy stu- denci przyznawali sie, Ze probowali marihuany, ale nie prébowali LSD, nie bylo ani jednego, ktéry probowalby LSD, ale nie palit marihuany. Z. tego odkrycia badacze wywnioskowali — 7godnie ze zdrowym rozsqdkiem ~ Ze uzywanie marihuany jest wezeSniejsze niz zazywanie LSD. Gdyby proces eksperymentowania z narkotyka- mi przebiegat w odwrotnej koleinosci, badania w dowolnym momencie powinny wykaza¢ ist- nienie student6w, ktérzy prébowali LSD, ale nie prsbowali marihuany, oraz nieistnienie studen- t6w, ktSrzy probowali tylko marihuany. Badacze moga rwniez korzystaé z logicz- nego wnioskowania za kazdym razem, gdy jas- ny jest chronologiczny porzadek zien Jesli w przekrojowych badaniach studentow wyészych uczelni odkrylibysmy, Ze studenci, ktérzy uczeszczali do prywatnych szké! sred- nich, osiagaja lepsze wyniki niz studenci, ktérzy chodzili do szkét paristwowych — wnioskowali- bysmy, Ze to typ ukoriczonej szkoly sredniej wplywa na oceny na studiach, a nie na odwrét, Moglibysmy zatem wyciagaé wnioski na temat procesdw zachodzacych w czasie, mimo ze na- sze obserwacje zostalyby poczynione tylko ww jednym punkcie czasowym. Bardzo czesto rznice wiekowe zauwazone w badaniach przekrojowych sq podstawa wnios- kéw dotyczacych processw zachodzacych w cza- sie. ZalSzmy, 2e jestesmy zainteresowani_ pra- widlowosciami, dotyczacymi pogarszania sig zdrowia w trakcie typowego cyklu zycia, Mozna zajaé sie tym tematem poprzez analize wynikow rocanych badati medycznych w duzych szpita- lach. Moina by pogrupowaé karty zdrowia w zaleznosci od wieku badanego oraz ocenié aida z grup wiekowych ze wzglgdu na takie as- pekty stanu zdrowia, jak: wzrok, sluch, cisnienie krwi itd. Przez pordwnywanie kazdego z tych as- pektow dla réznych grup wiekowych otrzymali- bysmy co$ zblizonego do histori zdrowotne} po, jedynezego czlowieka, Dzieki temu mozna by wnioskowaé, ze u przecigtnego cztowieka prop, lemy ze warokiem pojawiaja sig wezesnie} nj; problemy ze stuchem, Trzeba byé ostroznym Ww tego typtt stwierdzeniach, gdyé ro2nice 1 moga byé odzwierciedleniem jakichs szerszych twend6w. Moze lepsze metody badania stuchy, wprowadzone w szkolach, wplynely tylko ng ifodszych ludzi objetych tymi badaniami, Proszenie ludzi o opowiadanie zdarzeg z ich praesztosci jest inna powszechnie stoso. wang metodg zblizona do obserwacji w czasie, Badacze uzywaja te} metody, gdy pytaia luda © miejsce urodzenia, 0 to, kiedy skofieryii szkolg srednia albo na kogo glosowali w 1995 roku.: Badacze jakosciowi czesto_przeprowa. dzajq wywiady pogtebione na temat ,historii aycia”. Na prayktad C. Lynn Cart (1988) uéyla tej techniki w badaniu dotyczacym bycia »chtopczyca”. Respondentki w wieku od 25 do 40 lat proszone byly o zrekonstruowanie pew: nych aspektow Zycia, poczawszy od dziecis stwa, w tym doswiadezeri zwigzanych z pocau- waniem sig do bycia ,chtopczyca’. Niebezpieczeristwa zwiqzane 7 ta technika sa oczywiste. Czasami ludzi zawodzi pamigé, a czasami po prostu ktamig. Gdy po wyborach pyta sig respondentéw, na kogo gtosowali, oka zuje sig nieuchronnie, ze wigcej ludzi gtosowalo na zwyciezce, niz to miato miejsce w rzecry: wistosci. Jako cz9Sé seri wywiadéw pogtebio- nych, takie wyniki moglyby zostaé zweryliko- wane na podstawie innych szczegdt6w, jednak wyniki oparte na pojedynczym pytaniu w son- datu nalezy traktowaé ostrodnie Nasze oméwienie tego, w jaki sposdb cats moze pojawiaé sie w badaniach spolecanychs wskazuje, Ze w twoich wtasnych projektach be dawezych powinienes zadaé sobie kilka pytall Planujac jakiekolwiek badania, upewnij sie, 2 przeanalizowales zaréwno jawne, jak i ukryt® zalozenia dotyczace czas. Czy jestes zaintere™ sowany opisem lub wyjasnianiem zmian jakie- gos procesu, zachodzacego w czasie, czy tee PO prostu tym, co istnieje w dane} chwili? Jes cheesz.opisaé pewien proces zachodzacy w CZ sie, to czy bedziesz w stanie dokonywaé obse™ wacji w réénych jego fazach? Mode bedzies! srosowaé metodg zbliz0nq do obserwa- must sie przez wyciaganie logicanych wnios ji w ego, co obserwujesz w chwili obecnej hoe ne, to rjecydujest sig na badania dynami re jetoda bedzie najbardzie} odpowiednia tn celéw badawezych? & jesli tora ™ ia ewoidl prayklady strategii badawczych ak wynika 2 powyészego oméwienia, w bada- Hach spotecznych jest wiele Scie#ek, ktérymi Inomna podgiaé. Ponizsze krétkie cytaty ilus- traja to jeszcze dobitnie), Czytajgc je, zwrdé twage zarowno na tres¢ badaii, jak i na meto- dy zastosowane do badania wybranego tema- tu. Czy sa to badania eksploracyjne, opisowe, cay wyjastiajgce (a moze sq kombinacja tych rodzajw)? Jakie jest éédlo danych w kazdym praypadku? Czy mozesz. zidentyfikowaé jed- nostki analizy? Czy wymiar czasowy ma zna- caenie? Jesli tak, to jak bedzie potraktowany? ® W niniejszym studium przypadku doty- czacym ciche} mobilizacji, prowadzonej przez Poludniowokalifornijskie Centrum Kryzysowe dla Ofiar Gwaltu wykorzystano dane archiwalne, obserwacje oraz wywia- dy w celu zbadania, jak dziatata pewna or Banizacja feministyczna pracujaca na rzecz zmian w poligji, szkotach, sqadownictwie oraz niektérych organizacjach stanowych i ogéInokrajowych migdzy 1974 a 1994 ro- Kiem” (Schmitt, Martin 1999, s. 364). »Ninigjsze badania maja na celu zgtebienie, 2a pomoca wywiadéw narracyjnych doty- Czacych histori 2ycia, procesu dojrzewania Mkobiet, ktére okreslaly sig jako chlop- Cayce” (Carr 1998, s. 528). oWykorzystujac wywiady z dziataczami % bylej Estoiiskiej Socjalistycanej Republiki Radzieckiej, okreslamy okolicznosci, dzi ki ktérym istniejq subkultury dostosowaw- “2e i opozycyjne, oraz sposdb, w jaki prze- Ksztatcajg sig one w ruchy spotecane” » Ushnston, Snow 1998, s. 473). cote Prezentuje wyniki badati etnogra- ‘cznych dotyezqcych pewnych organizacji "a rzecz walki z AIDS, dzialajacej w malym miescie. Bazuje ono na polaczeniu obser- wacji uczestnicrace), wywiadéw 2 uczest- nikami oraz analizy wewngtranych doku- ment6w organizacji” (Kilburn 1998, s. 89), ® Na podstawie wywiadéw przeprowadzo- nych w czasie badaii terenowych w Pales- tynie w 1992, 1993 i 1994 roku oraz doku- mentéw archiwalnych i historycanych, twierdze, de dyskurs palestyriskich femi- nistek uformowat sig pod wplywem spo- teczno-polityeznego kontekstu, w jakim palestyriskie kobiety dziataty i z jakim mialy kontakt” (Abdulhadi 1998, s. 649). »Aryykul, na podstawie 51 wywiadéw po- gtebionych, przedstawia doswiadczenia ko- biet, dotyczace karmienia piersig w miej- scach publicznych” (Stearns 1999, s. 308). % Na podstawie wywiad6w oraz obserwacji z badai terenowych pokazujg, w jaki spo- sb system czasowego zatrudnienia w mie)- Scu pracy nastawionym na wspétprace za- rowno wykorzystuje nowych pracownikéw, Jak i ksztaltuje ich aspiracje i cele zawodo- we" (Smith 1998, s. 411). _,2bieralem dane {dotyczace retoryki bialych separatystéw] z réznych srodkw przekazu, zajmujacych sig dyskursem publicznym, w tym z periodykéw, ksiazek, broszur, transkrypgji programéw radiowych i telewi- zyjnych oraz doniesien w gazetach i czaso- pismach" (Berbrier 1998, s. 435). ® Wponizszej analizie badane bed nieréw- nosci dotyczace uzyskania_zatrudnienia i emerytury wynikajace z rasy oraz pci na podstawie ogéInokrajowej proby os6b, ktére przeszly na emeryture w latach 1980-1981" (Hogan, Perrucci 1998, s. 528). ®@ Na podstawie wywiadéw z dealerkami twardych narkotykdw artykut analizuje tech- niki, jakimi postugiwaly sig one, aby uniknaé aresztowania” (Jacobs, Miller 1998, s. 550). Jak zaplanowaé projekt badawczy Wiasnie poznales niektére modliwosci plano- wania projektéw badawczych, jakie maja do wyboru badacze spotecani, Ztszmy teraz Rysunek 42 Proces badawezy ZANTERESOWANA EA TEORA aay |. ses a lrUrUr—i—COCsisCssisCaCa.’sz$ >| t f | [ I KONCEPTUALIZACJA wyBOR METODY BADAWCZES ‘sprecyzuj znaczenie poje’ oraz zmiemyeh, ceksperyment |_»| 6 mala byt badane bbadana sondzowe +—+ bbadania terenowe 7 analiza tosci ‘badania danych zastanych OPERACJONALIZACIA badania poréwneweze badania ewaluacyine Jak bedziomy taktyezie tmieryé badane zmieno? aa OBSERWACJE rieranie danych do analy interpreta t PRZETWARZANIE DANYCH prteksztalcanie zebranych danych { nadanie im formy nadaiace sig do obrébkj anaizy eee eee ANALZA analiza danych i wyciaganie wnioskiw ——T ZASTOSOWANIE sprawozdaria z wynikiw 4 ocena ich implikacj POPULAGIAT COBOR PRB ‘© kim cheemy mée wnioskowat? Kogow tym cau ‘poddamy cbsorwach? wszystko w calos¢ i spdjrzmy na rzeczywisty proces planowania projektu badawczego. Zatéimy, ie miatbys podjaé sig badasi. Jak zaczaé? Co robié dale]? Plan to poczatek badati, odzwierciedla 0° jednak wszystkie etapy, przez ktére przecho™ dzi sig nastepnie w czasie projektu. Zate™ niniejsze oméwienie zaréwno dostarcza wsk* zaczaé projekt badawezy, jak tez rzeglad temat6w poruszanych w dal- rozdziatach tej ksiazki. ct ok 42 prredstawia schemat procestt ysigo w nauikach spotecznych. Praedsta- adv hegre 7 oporami, dlatego Ze moze ugerowae bardziej uporzadkowang kolej- oe aan w badaniach spotecznych, ni za- sof jai ma to micjsce W rzeczywistosci, Mimo yok. wyidealizowany przeglad procesu ba- to epg stanowi Kontekst dla szczegétow, do- each konkretnych skladnikow badaii spo- Reanyeh. Zasadniczo jest to inny, bardziej sxcxegotowy obtaz, proces naukowego, przed- srawionego w rozdziale 2. Na gorze diagramu sq zainteresowania, idea oraz. teotia, jako modliwe punkty wyiscia dla badatt. Litery (A, B, X, Y itd.) reprezentuja gmienne albo pojecia, takie jak upreedzenia cay alienacja. Mozesz by€ zatem ogélnie zain- teresowany, dlaczego jedni ludzie sq bardzie} uprzedzeni niz.inni. Lub tez mozesz chcieé po- maé niektére konsekwencje alienacji. Moze tez byé inaczej: mozesz rozpocza¢ badania od jakiejS okrestonej idei, dotyczace} tego, jak pewne rzeczy sie dzieja. Na prayklad mozesz sadzié, ze praca w ustugach o niskim prestizu (ap. w barze szybkie} obstugi) jest prayczyna alienacji. Znaki zapytania na diagramie wska- Tuja, Ze nie jestes pewien, czy w rzeczywistos- ci tecay dzieja sig tak, jak podejrzewasz — iwiagnie dlatego przeprowadzasz badania. Za- wai, 2e teoria jest reprezentowana jako zbi6r aozonych zaleznosci miedzy wieloma zmien- nymi, owes J sino Strzatki w obie strony migdzy ,zaintereso- Caniam”, idea” ¥ ,teoriq” maja oznaczad, ze Sst Wystepuja przejécia od danego punktu i do innych. Poczatkowe zainteresowa- ie mote prowadzié do sformutowania teonk cath Rudra moze pasowaé do szersze} idan Sor# moze tworzyé nowe idee i po- {i Bowe zainteresowania, bie par % 9 trzech powodéw hub wszyst rowan NORA wokazywaé na potrzebe prze- Moge pe badai empirycznych. Ich celem hia _ cheé zgtebienia pewnego zagadnie- _ W polu naszych zainteresowati, Wanie okreslonej hipotezy lub spraw- VER capmumar prujent wouamecy 149 dzenie ztozone| teorii. Bez wzgledu na cel ba- dacz, musi podjaé wiele decyzji, jak wynika z pozostalych element6w diagramu, Badzmy bardziej konkretni i weémy sobie za prayktad konkretne badania. Zatézmy, ze in- teresuje cig kwestia aborcji i cheesz, si¢ dowie- dzieé, dlaczego niektorzy sudenci popierajq prawo do aborgji, a inni sq mu przeciwni. idac krok dalej, powiedzmy, iz masz wrazenie, ze studenci z wydzialéw humanistycznych i spo- Jecanych sq generalnie bardziej sktonni popie- raé idee prawa do aborcji niz studenci z wy- dziatéw przyrodniczych, Jesli ujmujemy to w kategoriach réznych mozliwosci, oméwionych wezesnie} w tym roz- dziale, interesuje cig zapewne zaréwno opis, jak i wyjasnianie, Jaki procent studentéw po- piera prawo kobiety do aborgji (opis) i co spra- wia, Ze jedni popieraja to prawo, a inni sie mu sprzeciwiaja (wyjasnianie)? Jednostka analizy sq pojedynczy ludzie — studenci. Zalézmy, ze zadowolilbyé sig ustaleniem, jak wyglada sytu- acja w chwili obecne}, Mégtbys wiec zadecydo- wat, ze badania przekrojowe bylyby odpo- wiednie dla twoich celéw. Choé ten typ badati nie dostarcza dowodéw na istnienie procesu, moiliwe jest przeprowadzenie aneliz zblizo- nych do dynamicznych przez przesledzenie zmian postaw student w czasie. Zaczynamy Na poczatku projekt bedziesz miat zapewne cele eksploracyjne. W tym miejscu mégtbys wy- bieraé sposréd kilku modliwych dziatai, pro- wadzacych do zaspokojenia twojej ciekawosci co do postaw studentéw wobec prawa do abor- Gii. Na poczatek mozesz przeczytaé co 0 tej kwestii. Jesli masz przeczucie, ze te postawy moga mie¢ cos wspdlnego z kierunkiem stud- i6w, mozesz sprawdzié, co w tej sprawie napisa- Ii inni badacze. Zatacanik A pomoie ci skorzys- taé z uczelnianej biblioteki. Ponadto zechcesz zapewne porozmawiaé z paroma ludémi, kt6rzy popierajq prawo do aboreji, iz paroma, ktSrzy sa mu przeciwni. Mégtbys wziaé udziat w zebra- iach grup anty- lub proaborcyjaych. Wszystkie te dziatania pomogtyby ci sie praygotowaé do podjecia réznych decyzii dotyczacych planu ba- dati, kt6ry za chwile oméwimy. Zanim zacaniesz. planowaé badania, mu- sisz okresli¢ ich cel. Jakiego rodzaju badati podejmiesz ~ eksploracyjnych, opisowych czy wyjasniajgeych? Czy planujesz. napisaé raport x badafi na potrzeby pracy magisterskiej lub w celu uzyskania zaliczenia? Czy moze twoim celem jest zebranie informagii, ktére dostarcza ci argumentow za prawem do aborgji lub prze- ciw niemu? Czy cheesz napisaé artykut do ga- zety uniwersyteckie} lub pisma naukowego? Pray przegladaniu juz istniejqcej literatury ba- dawezej_na ten temat powinienes zwracaé uwage na decyzje innych badaczy, dotycaace wybonu okreslonego schematu badari, Zawsze zadawaj sobie przy tym pytanie, cay te same decyzje stuzylyby realizacji twoich celw. Zanwyczaj cel podejmowanych przez. ciebie badati moze zosta¢ wyrazony w formie raportu. Zalacanik C, umieszczony w ostatniej czesci ksiaéki, pomoze ci przygotowaé raport badaw- czy. Zalecam zaplanowanie takiego raportu jako pierwszy krok w planowaniu badatl. Mimo ze ostateczna wersja raportu moze sig réznié od pierwotnego wyobradenia, éwiczenie to pomo- Ze ci pordwnaé stosownosé réénych schematéw badawczych. Podczas takiego projektowania opisz jasno rodzaj twierdzesi, jakie cheesz sfor- mulowaé w momencie zakoriczenia hada. C2y- nigc to ulatwisz sobie wyb6r wlasciwych strate- gi badawezych. Oto kilka prayktadéw takich twierdzeti: ,Studenci czesto wspominali 0 pra- wie do aboreji w kontekscie omawiania spraw spotecanych, ktdre ich osobigcie dotyczyly”. .X procent studentéw uniwersytetu stanowego opowiada sig za prawem decycowania kobiet w sprawie aborcji". ,Inzynierowie sq (mniejfbar- dzie)) sklonni niz. socjologowie uznawaé prawo do aborcji”. Konceptualizacja Majac juz dobrze zdefiniowany cel badati oraz jasny obraz wynikw, jakie chcesz uzyskaé, motesz przejéé do nastepnego etapu w plano- waniu badati ~ konceptualizacji. Czesto mowi- mny bez, wigkszego zastanowienia o takich po- jgciach z zakresu nauk spotecznych, jy dzenia, alienacia, religijnosé, liberal jednak méc Formutowaé na ich temat so" Ay ne wnioski, musimy wylasnie, co pragy igcia rozumiemy. Konceptualizacja jest oméwiona w rozdziale 5, Ter: Zobag Z caym moze sig ona wigzac w naszym hip! tycznym przyktadzie. ee Jesli masz zamiar badaé, jak studeng, nosza sig do prawa do aborcii i diac, Pierwsza raecza, jaka nalezy uscislc, jest rq) mienie terminu ,prawo do aborei jako zope Parcie dla aborejiprawdopodobnie. hein Fane w zalezosci od okolicznosci, bedzig, cheial zwr6cié uwage na warunki, pod jk ludzie mogliby zaakceptowae aborcje lub ng nna prayklad w sytuacji zagrozenia zycia koh ty, w przypadku gwattu lub kazirodztwa czy p, prostu w zaleznosci od osobistego wybory, Podobnie bedziesz musial sprecyzows¢ znaczenie wszystkich innych pojeé, ktére plana jesz badaé. Jesti chcesz bada€ zalezosci migdy opiniq na temat aboreji a kierunkiem stucisy, musisz zdecydowaé, czy bra€ pod uwage oficial ny uniwersytecki podzial, czy moze uwzglednié take plany student6w, A co zrobisz 2 tym, kt zy nie wybrali jeszcze okreslonego kierunku? W przypadku sondazy oraz, eksperyment6w konieczne jest sprecyzowanie takich pojet zg6ry. W mniej ustrukturyzowanych badaniach, takich jak wywiad swobodny, wazng czescia br dati moze byé odkrywanie réinych wymiaréw aspektdw lub tez niuans6w zawartych w poit ciach. W takich przypadkach same badatis moga ujawnié i zarejestrowaé pewne aspekt) iycia spolecanego, ktore nie byly ocaywiste % poczatku projektu. Pry Wybor metody badawczej Jak pokazujemy w czesci 3, kazda metoda be daweza ma swoje mocne i stabe strony, a do b* dania niektérych pojgé pewne metody nadait sig bardziej niz inne. W naszych badaniach 4° tyczacych postaw wobec aboreji najbardzie) oF powiedniq metoda mégiby byé sondaé: prz prowadzenie wywiadow ze studentami lub P® proszenie ich o wypelnienie kwestionarius!® sine nasi sg do badania oP igondate See ie onacza to bynajmnic}, 12 nie si publica eniem uzy¢ innych metod pre- 7 power esci 3. Mozna na przyklad za wan yc ascii badaé listy do redakeji, wat anal obrazenia autorow lstOw na jac nO ania terenowe otwarlyby dro- emat abOrdhjak ludzie kontaktuja sig ze do 207A aborci, jak 0 nie} rozmawiaja a Ww STI swoje stanowisko. Inne metody Towadzone w czesci 3 takze moga swane do badania tego tematu. gai malepsze st schematy badaweze, yarns wykorzystula wigee) nid jedna meta Het posa koraci zich roanych zalet Jedi cof erie o kilka stron do praykladow raecay- Ireaych ada, zobaczysz, Vz w kilku 2 nich sko- Taystano 7 wigce nz jedne) metody badaweze). analizul ol Fak zmienial badaweze WPT postal ZastO5¢ Operacjonalizacja sti Nastepnym krokiem po sprecyzowaniu pojéé bedacych przedmiotem badania oraz wybraniu metody badawczej jest operacjonalizacja, czyli wybor technik pomiaru (jest ona oméwiona srerzej w rozdzialach 5 i 6). Jak widzielismy w rozdziale 3, w badaniach znaczenie zmien- nych jest determinowane przez spos6b ich po- miaru. CzeS¢ zadania polega tutaj na podjeciu decyzji co do sposobu zbierania potrzebnych danych: poprzez bezposredniq obserwacie, analize oficjalnych dokumentéw, kwestiona- riusz czy za pomoca jakiejs inne) techniki. Jesli do badania postaw wobec prawa do aboreji zdecydowates sie na zastosowanie son- dazu, to caesciq operacjonalizacji jest ustale- nie brzmienia Pytant kwestionariusza. Mozesz na Przyklad zoperacjonalizowaé swoja glowna 2mienna, pytajqc respondent6w, czy uznaliby ca kobiety do aborgji pod kazdym z kolej- He h warunk6w, ktére okreslites w_procesie moda tlizacji: w praypadku gwattu lub kazi- ‘wa, gdy cigza zagraza zyciu kobiety itd, ‘ estonaruse zaprojektowatbys tak, aby py- pravsPonddenta © akceptacig lub odraucenie Wa do aboreji w kazdej z tych sytuacjisNa Podobne} zasadzie okreslilbys dokladnie sp: » W jaki respondenci podawaliby sw6j ki nunek studiéw oraz co mogliby zrobié ci, kt6- rzy jeszcze nie wybrali kierunku studiow. Populacja i dobér proby Po dopracowaniu pojeé oraz sposobu ich po- miaru czas zdecydowaé, kogo lub co badaé. Po- pulacja w badaniach jest grupa (zazwyczaj lu- dzi), na temat ktérej bedziemy formutowaé wnioski. Jednak prawie nigdy nie jestesmy w stanie przebadaé wszystkich cztonk6w inte- resujacej nas populacji, ani tez przeprowadzié wszystkich modliwych obserwacji. W kazdym zatem przypadku dobieramy prébe sposréd danych, ktére w idealnych badaniach moglyby zostaé zebrane i przeanalizowane. Dobér pré- by informacji odbywa sie oczywiscie w zyciu codziennym i czesto prowadzi do obcigzonych obserwacji (przypomnij sobie z rozdzialu 1 oméwienie ,wybiérezej obserwacji"). Badacze spoteceni z wigkszym rozmystem dobierajq probe tego, co bedzie podlegaé obserwacji. Rozdzial 7 opisuje takie metody doboru proby, ktdre dajq adekwatne odzwierciedlenie calej interesujacej nas populacji. Zauwad, iz na rysunku 4.2 decyzje dotyczace populacji i do- boru proby sq zwiqzane z decyzjami dotycaa- cymi metod badawczych. ‘Techniki probabi tycanego doboru préby sa odpowiednie dla sz: roko zakrojonych badafi sondazowych lub dla analizy tresci, badacz terenowy natomiast musi niekiedy dobraé tylko takich informatoréw, kté- rzy zapewniq uzyskanie zréwnowazonego obrazu badanej sytuacji. Eksperymentator 2: mégtby przypisaé badanych do grupy ekspery- mentalnej i kontrolnej w sposéb zapewniajacy pordwnywalnosé, W hipotetycznym badaniu postaw studen- t6w wobec aborcji wlasciwa populacje beda stanowié studenci twojej uczelni. (Jesli cheesz wnioskowaé w ogéle o wszystkich studentach, w rozdziale 7 dowiesz sie, jak to zrobid). Jed- nak dobér préby do badati, co zostanie w dal szej czeSci ksiqzki pokazane, wymaga od nas jeszcze wiekszej precyzji. Czy wlaczaé do nie} tylko student6w studiéw dziennych, czy takze zaocznych i wieczorowych? Licencjackich czy magisterskich? Czy braé pod uwage student6w zagranicznych? Czy uwzglednia€ studia pody- plomowe i doktoranckie? Jest wiele takich py- taf i na kazde z nich trzeba daé odpowieds uwzgledniajaca cel badani, Na prayklad jesli twoim celem jest przewidywanie wynikéw lo- kalnego referendum w sprawie aborcji, mozesz chcieé ograniczyé populacjg tylko do os6b majacych prawo glosu i deklarujgcych udziat w glosowaniu. Obserwacje Po decyzji co badaé, wérdd kogo i jakq metoda, jestes gotowy do rozpoczecia obserwaqji - ze- brania danych empirycznych. W rozdziatach cagsci 3, ktére opisujg rézne metody badaw- ze, znajdziesz. odpowiednie techniki obser wacji dla kazdej z tych metod. By przeprowadzié sondaé na temat aborcji, moina wydrukowaé kwestionariusze i wyslaé je do préby dobranej sposréd student. Moina ted zorganizowaé zespét ankieteréw i przeprowadzié sondaz, telefoniczny. Wzgled- ne wady i zalety tych i innych metod oméwio- ne sq w rozdziale 9. Przetwarzanie danych W zaleznosci od wybranej metody badawcze} zgromadzites duzq ilosé informacji w formic, kt6ra prawdopodobnie nie bedzie od razu na- dawata sig do interpretacji. Jesli spedzisz mie- siac, bezposrednio obserwujac gang uliczny, bedziesz. miat wystarczajaca ilosciq notatek, aby zapelnié nimi ksigzke. W badaniach histo- rycznych na temat etnicznej r6%norodnosci Ww twojej szkole mégibys zgromadzié tomy oficjalnych dokumentéw, wywiadéw z pracow- nikami szkolnej administracji oraz innymi ludé- mi itd. Rozdzial 14 opisuje niektére sposoby przetwarzania i przeksztalcania danych w na- ukach spotecanych, stuzqce analizie ilosciowej lub jakosciowej. W praypadku sondaéu ,surowe” obserwa- cje wystepuja na ogdt w formie kwestionariu- szy z zakreSlonymi kratkami, odpowiedziami wpisanymi w pozostawione miejsce itd. Faza przetwarzania danych sondazowych 7 regy obejmuje Klasyfikacjg (kodowanie) wpisany odpowiedzi oraz przeniesienic wszystkich i formacji do komputera. Analiza Gay zgromadzone dane maja juz odpowiednig forme, mozna praystapié do ich interpreta ww celu wyciagania wniosk6w dotyczacych zain, teresowati, idei oraz teorii, ktére zainspirows badania, Rozdziaty od 13 do 17 opisuja niekté, re z licznych sposobéw analizy danych. 7, uwad, Ze na rysunku 4.2 wyniki analiz dig sprzgzenie zwrotne w kierunku poczatkowych zainteresowat, idei lub teorii. Czesto sprzgie nie to stanowi poczatek kolejnego cyklu badas, W sondaiu dotyczqcym postaw studentéw wobec prawa do aborcji faza analizy mogls sluzyé zaréwno celom opisowym, jak i wyjas nianiu. Modna by zaczaé od obliczenia odsetke studentw, ktérzy sq za kaza 2 réznych wers prawa do aboreji lub przeciw nie). W ujeciu catosciowym tych kilka wynik6w_ procento- wych datoby dobry obraz opinii studentéw w tej sprawie, Wychodzac poza prosty opis moina by opisaé opinie w ramach pewnych podzbioréw student6w, takich jak studenci réénych kieru k6w. Jesli plan twoich badaft wymagat takée uchwycenia innych informacji o responder tach, mozesz rownie? porownywaé mezczyz i kobiety, studentéw réznych lat albo innych uwzglednionych przez ciebie kategorii. Opisy podgrup moga zaprowadzi¢ cig do analizy Wy Jasigjace) Zastosowanie Ostatnim etapem procesu badawczego jest WY korzystanie przeprowadzonych badaf of? wyplywaiacych z nich wnioskéw. Na poczatk! zechcesz, zapewne ogtosié swoje wyniki, aby inni dowiedzieli sig, co ustaliles. Wskaza"® mote byé przygotowanie, a nawet publikad# pisemnego raportu. Moze zorganizujesz ust" prezentacje, podobna do profesjonalnych ch referatw, wyglaszanych na zebra- navkows"’'qudenci takze moga byé zaintereso- iach 1 ego dowiedzialeS sie na ich temat. wani My Techies WYiSé poza proste zlozenie More jnikow badat i zaproponuiesz.dys- ‘mat ich praktycznych implikacji. Cay ema ekerua a jakies diaania, ktére ba py zosta€ podete, aby osiagnaé pewne most “Swno zwolennicy, jak i przeciwnicy cele" ji byliby tym zainteresowani. abora koniec upewnij sig, Z nie pominales mraiah na temat wskazar, jakie wynikajg empl bada® dla dalszych badaf tego tema- ew akie biedy powinny zostaé poprawione Ways badaniach? Jakimi drogemi, ktSre v peraja sie w wyniku twoich badafi, powinny poaiae przystle projekty? Ten aspeKt procest badawezego bedzie oméwiony w rozdziale 19. raport kusie 94 Przeglad procesu planowania badart Jak wynika z tego przegladu, zaplanowanie ba- daft wymaga podjecia wielu decyzji dotycza- cych tematu, populacji, metod badawezych oraz. celu badaii, Mimo de bedziesz chciat wziaé pod uwage wiele sposobéw studiowania za- gadnienia — i wykorzystaé zaréwno swoja wy- obrafnig, jak i wiedze na temat réznych metod badawezych — planowanie badai jest procesem zaweiania moiliwoSci i koncentrowania sig na celach konkretnych badai. Jesli przygotowujesz projekt badawezy na Jakies zajecia, wiele aspektow schematu badatt mote byé z géry okreslonych, wiacznie z me- toda (na prayktad eksperyment) czy tematem (esi zajecia dotycza okreslonego tematu, na Przyklad uprzedzeti). W ponizszym podsumo- Waniu zaktadam, ze masz wolny wybér w za- Kresie tematu oraz strategii badaweze). : Planujgc projekt badawezy, warto zaczaé aed trzech rzeczy: swoich zainteresowan, 7 alkthosei oraz dostepnych srodk6w. Kazda Yeh ocen okresla wiele mozliwosci badat. obraimy sobie, ze rozpoczynamy dosé Ncjonalny projekt badawezy. Zadaj sobie onwe ae 0 cig interesuje, co chciatby$ zrozu- ‘¢: Na pewno masz kilka pytani dotyezqcych 2achow, ai spotecznych oraz postaw ludzi. Dla- czego niekt6rzy sq politycznymi liberatami, a inni konserwatystami? Dlaczego jedni ludzie sq bardziej religijni niz inni? Dlaczego ludzie przystepuja do organizacji_paramilitamych? Cay wyisze uczelnie i uniwersytety nadal dys- kryminuja pracownik6w, bedacych praedstawi- Gielami jakiché mniejszosci? Dlaczego kobiety pozostaja w zwigzkach, w ktérych sq wyko- rzystywane? Spedé troche czasu nad pytania- mi, kt6re cig interesuja i dotycza, Gdy juz masz kilka pytai, na ktére chcial- bys znaé odpowiedzi, zastanéw sig, jaki rodzaj informacji jest potrzebny do udzielenia tych odpowiedzi. Jakie jednostki analizy zapewni- lyby zdobycie najbardziej odpowiednich infor- magji: studenci, miode kobiety, sqsiedzi, mie)- scowosei czy przedsibiorstwa? W twoich my- Slach pytanie to bedzie prawdopodobnie niemodliwe do oddzielenia od pytania o temat badaat. Zadaj sobie poinie} pytanie o to, jakie aspekty jednostek analizy zapewnityby zdoby- cie informacji potrzebnych do udzielenia od- powiedzi na pytanie badawcze. Gdy bedziesz juz miat jakies wyobrazenie na temat potrzebnego dla twoich cel6w rodza- ju informacji, zapytaj siebie, co mozesz zrobié, aby takie informacje uzyskaé. Czy jest mozliwe, ze odpowiednie dane sq juz gdzies dostepne (na przyklad w oficjalnych dokumentach), czy bedziesz musial sam je zbieraé? Jesli musisz ze- braé je sam, jak sig do tego zabierzesz? Cay bedziesz musiat przeprowadzié badania son- dazowe na due} probie, czy poglebione wy- wiady z niewielka liczba os6b? Czy mozesz do- wiedzieé sig czegos przydatnego poprzez udzial w spotkaniach jakichs grup? Czy mona uzyskaé potrzebne dane z dostepnych w biblio- tece ksigzek? W miarg udzielania odpowiedzi na te pyta- nia, znajdziesz sig w Srodku procesu planowa- nia badati. Pamigtaj 0 wlasnych umiejgtno: ciach badawczych oraz dostepnych Srodkach. Planowanie doskonalych badani nie ma sensu, jesli w praktyce nie moana ich przeprowadzi¢. Moie zechcesz wyprobowaé metode badaw- za, ktdtej jeszcze nie stosowates, ale uwazaj, aby nie stato sig to zbyt duzym obcigzeniem. Gdy juz masz pomyst, co oraz jak chcesz badaé, doktadnie przejrzyj raporty z wezesniej- szych badaft w czasopismach i ksiazkach, by przekonaé sig, jak podchodzili do tego tematu inni badacze i czego sig dowiedzieli. Przeglad literatury moze sktonié cig do modyfikacji pla- nu badaii; byé mode zdecydujesz sig skorzystaé z metody innego badacza albo nawet powtd- rayé jakies wczeSniejsze badania. Niezalezne powtarzanie projekt6w badawezych jest stan- dardowa procedura w naukach przyrodnicaych i jest réwnie wazne w naukach spotecznych, mimo Ze przedstawiciele tych ostatnich majg sklonnosé do pomijania tego faktu. Mozesz wyjsé dale] poza powtsrzeniee i objaé badania- mi jakig aspekt tematu, ktéry wydaje ci sig po- minigty przez poprzednich badacry. Oto inna droga, ktéra mozesz obraé, Zak my, Ze jakis temat byl wezesniej badany metoda- mi badafi terenowych. Czy mozna zaplanowaé eksperyment, ktéry sprawdzalby wyniki, uzyska- ne przez wezeSniejszych badaczy? A moze przy- chodza ci do glowy gotowe dane statystyczne, kt6re_mozna by zastosowaé do testowania wniosk6w z wezeSniejszych badati? Cay jakies duge badania sondazowe przyniosty wyniki, kt6- re chcialby$ dokladniej przeanalizowaé za po- moca obserwacji bezposrednie} i wywiadéw poglebionych? Uzycie kilku réznych metod ba- dawczych do sprawdzenia tego samego wyniku jest czasem nazywane triangulacjg. Powinienes zawsze mieé jq na uwadze jako wartosciowa strategie badawcza, Kaida 2 metod badawezych ma wiasciwe sobie mocne i slabe strony, zatem zawsze istnieje niebezpieczetistwo, ze wyniki badafi beda odzwierciedlaé, przynaimnie} po cagici, charakter uzyte| metody. W idealnych ba- daniach powinno sig uwzgledniaé wigce) niz jena metodg zmierzenia sie z tematem. Oferta badaweza DoSé czesto w trakcie planowania badan be- dziesz musiat przedstawié komus szczegély badati w celu ich zatwierdzenia lub oceny. Na prayklad w przypadku zajeé dydaktycznych prowadzacy najprawdopodobniej zechce zoba- czyé ,oferte”, zanim zabierzesz sig do pracy. Jesli w swojej pééniejszej karierze bedziesz cheiat podjaé si¢ przeprowadzenia powaénig, szego projektu badawczego, bedziesz musia, zapewne tizyska¢ finansowanie od jakiejs fyy, dacji czy agendy rzadowej. Beda one zdecyay, wanie Zadaly predstawienia szczegotowe; Propozycji, opisujace), w jaki spos6d ami rzasz wydaé ich pienigdze. Rozdziat ten koriczy sig krotkim omowig, niem sposobu przygotowania takiej oferty jes to jeszcze jedno podsumowanie procesu ba, dawezego, Ktéry jest szczegstowo opisany w dalszych rozdziatach. Elementy oferty badawczej Mimo Ze kaéda 2 zamawiajacych badanie insty. tugji (lub kazdy z prowadzacych zajecia) moze mieé specyficzne wymagania dotyczace ele. mentéw czy struktury oferty badawezej, ponizej znajdziesz podstawowe elementy, kts. re powinna ona zawieraé. Problem lub cel Co doktadnie chcesz badaé? Dlaczego jest to warte zbadania? Czy proponowane badania beda mialy znaczenie praktycane? Czy pray- czynig sig do rozwoju teorii spotecznych? Przegl lteratury Co inni napisali na ten temat? Jakie teorie si¢ do niego odnosza i co w tej sprawie mowia? J kie badania byly wezesniej przeprowadzane? Cay ich wyniki sq ze soba spéjne, czy tet We kluczaja sie nawzajem? Czy dotychczasowe be dania_majq jakies niedoskonalosci, ktéry™ twoje badania mogtyby zaradzié? Obiekt badari Kogo lub co bedziesz badat, aby zebraé dane? Najpierw okresl badanych w ogélnych, teor™ tycanych kategoriach. Potem opisz ich w kal?” goriach szczegdtowych, bardziej konkrewnye okreslajac dostepnosé tych osdb i sposdb 4 tarcia do nich. Cay wlasciwa rzecza bedzie & branie proby? Jesli tak, jak jq dobierzesz? C zdarzyé, ze twoje badania beda mieé ie mode Mra badane osoby? Jesli tak, to jak 22- oN je nie wyrzadza im one krzywdy? pewnié pomiar ie sa Kluczowe zmienne w twoich bada- ak) jak je 2definiujesz i zmierzysz? Czy Iaeh definicje i metody pomiaru sa powtérze- oh definicji i metod zastosowanych we veyesniejszych badaniach tego tematu, czy ted wania sig od nich? Jesli opracowales juz na- tpedzie badawcze (na pr2yklad kwestionarius2) ub tez zdecydowales sig na uzywanie czyje- gos, wlasciwa rzecza byloby zalaczenie go do oferty badawcze}. Metody zbiorania danych Jaki bedzie faktyczny spos6b zbierania danych do twoich badan? Czy przeprowadzisz ekspe- ryment, czy sondaz? Czy przeprowadzisz. ba- dania terenowe, czy moze skupisz sig na wt6r- nj analizie danych statystycznych zebranych przez innych badaczy? By¢ moze zastosujesz wigcej niz jedng metodg. Analiza Wokad, jaki rodzaj analiz planujesz. przeprowa- zie. Sformutuj ich cel oraz logike. Czy jestes za- interesowany dokladnym opisem? Czy zamie- "asz wyjasniac istniejacy stan rzeczy? Czy pla- hujesz wyjagnié prayczyny pewnych réznic ~ na Prayklad dlaczego jedni studenci sq bardziej li- beralni nig inni? Jakie mozliwe zmienne wyjas- niajace uwzglednisz w swojej analizie i skad be- tles2 wiedzieé, ze trafnie wyjasnites réznice? Hamonegram — Przed przystapieniem do badafi warto Dow peqearmonogram poszczegsinych eta ofery gaits Nawet sii nie wiaczysz. g0 do Jesh ye eeC2e), 2FOb to na wlasny uaytek. nych era aktelisz ram czasowyeh dla Kole ich regen badat i biezacego rejestrowania Aji, mozesz znalezé sig w tarapatach. Budzet Gdy prosi sig kogos 0 pokrycie kosztw badai, konieczne jest przedstawienie budzetu, ktéry okresla sposéb wydatkowania srodkw. Duze, drogie projekty badaweze zawieraja w swych budzetach takie Kategorie, jak: personel, sprzet, materialy biurowe, telefony, przesytki pocztowe. Nawet w przypadku projektu, kté- rego koszty pokrywa sig z wlasnej kieszeni, warto spedzié troche czasu i oszacowaé wy- datki na: materialy biurowe, ksero, dyskietki, rozmowy telefoniczne, przejazdy itd Jak widzisz, jesli chciatbys zrealizowaé pro- jekt badawezy z zakresu nauk spotecznych, do- brze byloby przygotowac propozycje badan dla wlasnego uzytku, nawet gdyby nie byto ta- kiego wymogu ze strony prowadzacego zajecia czy finansujacej badania instytugj. Jesli zamie- rzasz zainwestowaé w taki projekt sw6j czas i energie, powinienes zrobié co sig da, aby za- pewnié, ze ta inwestycja si¢ oplaci. Teraz, gdy masz, juz za soba obszerny prze- glad badan spolecznych, przejdémy do dal- szych rozdziatow tej ksiazki, by dowiedzie€ sie, jak Kkonkretnie planowa¢ i realizowaé kazdy etap badari, Jesli znalazles juz temat badan, ktéry naprawde ci je, mie] go na uwa- dze w miarg zdobywania wiedzy o tym, jak mozesz sig zabraé do zbadania go. Glowne zagadnienia © Glownymi celami badah spotecanych sq eksploracja, opis oraz wyjasnianie. Bada- nia czgsto maja wigcej niz jeden cel. © Eksploracja to proba wstepnego, ogdlnego zrozumienia jakiegos zjawiska. © Opis to dokladne sprawozdanie iflub po- miar cech badanej populacji albo zjawiska. ® Wyjasnianie jest odkrywaniem i opisywa- niem zwiazk6w migdzy réznymi aspektami badanego zjawiska. Badania opisowe od- powiadaja na pytanie jak jest?", badania wyjasniajace natomiast odpowiadaja na pytanie ,dlaczego?” ® Jednostkami analizy sq ludzie lub rzeczy, ktorych cechy badacz spoteczny obserwu- je, opisuje i wyjasnia. Najczesciej w bada- iach spotecznych jednostka analizy jest pojedynczy czlowiek, ale moze byé to takée grupa spoteczna, organizacja formalna, wytwor spoleczny albo jakies inne zjawis- ko, takie jak style zycia czy interakcje spo- teczne, Blad ekologiczny polega na wyciaganiu wniosk6w z analizy cech grup (na prayklad osiedli) i odnoszeniu ich do jednostek (na przyklad mieszkaiicéw tych osiedli) Redukcjonizm jest proba wyjasnienia zlozo- nego zjawiska w kategoriach waskiego ze- stawu pojeé; praykladem jest proba wyjas- niania rewolugiamerykariskiej_wytacznie w kategoriach ekonomicznych (albo psycho- logicanych, albo w kategoriach idealizmu politycznego). Badania proceséw zachodzacych w czasie moga byé zrealizowane w postaci badati przekrojowych lub dynamicanych. Badania przekrojowe sq oparte na obser- wacjach prowadzonych w jednym punkcie w czasie. Mimo Ze cecha ta stanowi ogra- niczenie tych badaii, badacze moga czasa- mi wyciagaé z nich wnioski dotyczace pro- ces6w zachodzacych w czasie. W badaniach dynamicznych przeprowadza sig obserwacje w réinych okresach. Takie obserwacje moga byé prowadzone na pré- bach dobranych z populacii generalnej (ba- dania trendéw), na prébach dobranych 2 pewnej liczby okreslonych subpopulacji (badania kohort demograficznych) albo za kazdym razem na tej samej probie (badania panelowe). Planowanie badai zaczyna sig od poczat- kowych zainteresowan badacza, idei lub oczekiwati teoretycanych i zmierza poprzez serig wzajemnie powigzanych etapéw do zawezenia zakresu badan. Dzieje sig tak poprzez Sciste zdefiniowanie pojec, metod oraz procedur badawezych. Dobry plan ba- dati z géry uwzglednia wszystkie te kroki Na samym poczatku badacz okresla zna- czenie pojgé lub zmiennych, ktére ma za- miar studiowa¢ (konceptualizacja), wybiera metode lub metody badawcze (np. ekspe- tyment, a nie sondaz), okresla badana po- pulacjg ofaz, tam gdzie ma to zastosoy, nie, sposdb doboru préby. : Badacz operacjonalizuje badane pojec, Poprzez precyzyjne okreslenie, jak beg! mierzone zmienne. Badania przechog do fazy przeprowadzania obserwacii, pre twarzania danych, analizy i zastosowani, w postaci opisaniawynik6w i okreslens ich implikagji. Oferta badaweza zawiera uzasadnienie dlaczego badania zostana podjete, ora, skrécony opis procedury badawezej, Czas. to potrzebne jest zezwolenie na realizacg projektu badawczego, badé trzeba zdobye niezbedne srodki, Nawet gdy nie jest wy. magane przedstawienie oferty, jest ona po. recanym narzedziem planowania badaf, [Kluczowe pojecia] Jednostki analizy wytwory spoteczne blad ekologicany rozu- mowania redukcjonizm badania dynamicane badania trend6w badania kohort demo- graficanych badania panelowe badania przekrojowe {Pytania i éwiczenia | 1. Za pomoca programu Infotrac lub w biblio- tece znajdZ raport z badai, ktory jest pr2y- Kladem eksploracji, opisu lub wyjasniania. Okresl, ktéremu z trzech rodzajow celow stuzyly oméwione w raporcie badania, i krétko uzasadnij, dlaczego tak uwadast. Oto kilka przykladéw rzeczywistych tema tow badani. Okresl dla kazdego z nich jed- nostke analizy. (Odpowiedzi na koricu oz" dziatu). a. ,Kobiety ogladaja telewizjg czesciej nit mezczyzni, dlatego Ze na prace poz domem przeznaczaja na ogét mniej go” dzin niz mezczyéni (...). Czarnosk6r2y ogladaja dziennie telewizje ésrednio 0 45 minut dluzej niz biali” (Hughes 1980, s. 290). — bp. .W 1960 roku 126 sposréd 130 amery- * Yaiiskich miast liczacych_ powyze} 100 tysigcy mieszkavicéw miato co naj- mnie} dwa ogélne ambulatoria publicz- ne akredytowane przez Amerykariski qwiazek Szpitali” (Turk 1980, s. 317). "Pierwsze organizacje TM [medytacji Granscendentalnej} byly male i niefor- malne. Grupa 2 Los Angeles rozpoczeta dzialalnosé w czerwcu 1959 roku, spo- tykajac sig w domu jednego z czto kéw, gdzie, zbiegiem okolicznosc mieszkat Maharishi” (johnston 1980, s. 337). d. «Mimo Ze wydaje sie, Ze na decyzje © zmianach w systemie opieki medycz~ nej duzy wplyw maja pielegniarki, proces podeimowania decyzji jest zdominowa- ny przez administracje oraz wyZszy per- sonel medycany” (Comstock 1980, s. 77). . ,Mimo ze 667 tysigcy sposréd 2 milio- now farmeréw w USA to kobiety, histo- rycanie nie sq one postrzegane jako far- merzy, ale raczej jako Zony farmeréw” (Votaw 1979, s. 8). f ,Analiza sprzeciwu spolecznosci lokal- nych wobec wspélnych doméw dla os6b upostedzonych umystowo wska- zuje, Ze osiedla 0 pogarszajqcym sie standardzie najczesciej tworza zorgani- zowane formy sprzeciwu, lecz osiedla zamieszkiwane przez wyisza Klase Srednia wykorzystuja prywatne kontak- ty z lokalaymi urzednikami” (Graham, Hogan 1990, s. 513). &. .Niekt6rzy analitycy w latach 60. prze- widywali, Ze wzrost ambigi gospodar- czych i przebojowosci politycznej czar- hej ludnosci spowoduje niezadowolenie % ,uduchowionych” koscioléw, zdomi- Rowanych przez czarnych” (Ellison, Sherkat 1990, s. 551). »W trakcie analizy badamy, czy twierdze- hia oraz empiryczne odkrycia wspél- Czesnych teorii organizacji odnosza sig bezpostednio zaréwno do prywatnych Przedsiebiorstw produkcyjnych, jak i do instytugi Swiadczacych uslugi publiczne dla ludnosci" (Schiflett, Zey 1990, s. 569). L gore i. .W artykule badamy zréanicowania w strukturze nazw stanowisk pracy dla réanych él zawodowych. Analizujac 3173 nazwy stanowisk pracy w kalifornij- skim systemie sluzby cywilne} w 1985 roku badamy, jak oraz dlaczego poszcze- gélne piony réaniq sig pod wzgiedem ilosci kategorii stanowisk, co wplywa na zréznicowanie pozycji_ w_ hierarchii, funkgji oraz miejsca w strukturze organi- zacyjnej” (Strang, Baron 1990, s. 479), Przejrzy} jakies czasopismo naukowe, szu- kajac_przykladéw przynajmniej trzech réanych jednostek analizy. Okrest kazda z nich i przedstaw cytaty, by uzasadnié swoje wnioski, Wymysl przykiad badai - inny niz omé- wione w tekécie ~ ktéry pokazuje, jak ba- dacz wpada w putapke biedu ekologicane- g0. Potem zmodyfikuj przykiad tak, aby uniknaé tej pulapki. Zajrzyj na strong internetowa Russell Sage Foundation (http:/www.russellsage.org) i przejrzyj dostepne tam publikacje. Wy- bierz po jednym przyktadzie badan prze- krojowych, badai trendéw, badani kohort oraz badan panelowych. Uzasadnij sw6j wybor. Bart Pauline, Frankel Linda, The Student Sociolo- gist's Handbook, General Learning Press, Morristown, N.J. 1986. Male, porecane kom- pendium, ktére pomode ci rozpoczaé pro- jekt badawczy. Napisane z perspektywy pi- sania prac semestralnych, jest wyjatkowo dobrym przewodnikiem po zawarte} w cza- sopismach literaturze z zakresu nauk spo- tecznych, ktéra powinna byé dostepna w do- brej bibliotece. Casley D. J., Lury D. A., Data Collection in Deve- loping Countries, Clarendon Press, Oxford 1987. Ksiazka omawia specyficane proble- my zwiazane z prowadzeniem badan w krajach rozwijajacych sig. Cooper Harris M., Integrating Research: A Guide ‘for Literature Reviews, Sage, Newbury Park, Cal. 1989, Autor krok po kroku prowadzi przez proces przegladania literatury. Hunt Morton, Profiles of Social Research: The Scientific Study of Human Interactions, Basic Books, New York 1985. Zajmujacy i poucza- jacy zbi6r opiséw projektéw. Przedstawi badania Jamesa Colemana dotyczqce segre- gacji w szkolach, a takde kilka innych waz- nych projektow, ktére ilustruja elementy badaf spolecznych w praktyce. Iversen Gudmund R., Contextual Analysis, Sage, Newbury Park, Cal. 1991. Analiza kontek- stualna badajaca wplyw czynnikéw otocze- nia spolecznego na zachowanie sig jed- nostki, Badania samobéjstw Durkhei tego dobrym przykladem, gdyé okreslaja ‘one spoteczny Kontekst wplywajacy na prawdopodobieristwo dokonania aktu samozniszczenia, Maxwell Joseph A., Qualitative Research Design: ‘An Interactive Approach, Sage, Newbury Park, Cal. 1996. Maxwell omawia wiele te- matow zawartych w tym rozdziale, ale koncentruje sig gtéwnie na badaniach ja- kosciowych. Menard Scott, Longitudinal Research, Sage, New- bury Park, Cal. 1991. Autor rozpoczyna od wyjasnienia, dlaczego przeprowadzane sq badania dynamiczne, poénie} za$ szcze- g6towo opisuje rdzne schematy badaweze, a takze daje wskazéwki dotyczace analizy danych dynamicznych. Miller Delbert, Handbook of Research Design and Social Measurement, Sage, Newbury Park, Cal. 1991. Przydatne kompendium, utatwia- Jace wprowadzenie lub powt6rzenie licz- nych kwestii, zwigzanych z planowaniem badaii i pomiarem. Dodatkowo znajdziesz w tej ksigzce mnéstwo praktycznych infor macji dotyczacych fundagji, czasopism na- ukowych i stowarzysze zawodowych. {Odpowiedzi do pytan | éwiczet, punkt 2] a. meéczyzéi Gednostki) b._uwzglednione amerykariskie miasta (grupy © organizacje medytacji transcendentalng; (grupy) kobiety, biali i czamoskéray d._ personel pielegniarski (grupy) e. farmerzy (jednostki) £osiedla (grupy) g. czarni Gjednostki) h. prywatne przedsiebiorstwa produkcyjne oraz instytucje Swiadczace ustugi publicz. ne dla ludnosci (organizacje formalne) i. nazwy stanowisk pracy (wytwory) Socjologiczna strona w sieci Odwiedé stron Wadsworth Sociology Resource Center, Virtual Society, gdzie znajdziesz do- datkowe linki, internetowe éwiczenia i quizy do rozdziatu oraz inne materiaty: http:Awwwsociology:wadsworth.com [nai Calg Eon) pose Wejdé na strong Wadsworth Sociology Resource Center, Virtual Society, gdzie znajdziesz liste szu- kanych stéw do kazdego rozdziatu. Uzywajac wy saukiwarki idé do Infotrac College Edition — bt blioteki internetowej z zasobami ponad 900 ze sopism. Mozesz tam przeprowadzié badanie online i znalezé lektury zwiqzane z twoimi bade niami. Pomoca w poszukiwaniach i przydatnymi wskazwkami study The Student Guide to info- trac College Edition na stronie The Virtual Society: + hetp:/Avww.sociology.wadsworth.com pozdziat Konceptualizacja, operacjonalizacja i pomiar Przeglad holograticzny Powiazane ze soba procesy konceptualizacji, operacjonalizacji i pomiaru pozwalaja badaczowi przeksztalcié ogdina idee tematu badart w uzyteczny i trafny pomiar ziawisk swiata rzeczywistego. Zasadniczym elementem tego ‘procesu jest przeklad stesunkowo niejednoznacznych pojec jezyka potocznego na precyzyjne przedmioty badania o jasno zdefiniowanym i mierzalnym znaczeniu. Wprowadzenie 1 Wskadniki proste i ztozone Kilka przykladéw moiliwych wyboréw w procesie operacjonalizacji Operacjonalizacja trwa 7 Keyteria jakosei pomiaru Precyzja i poprawnosé Rzetelnosé Trafnosé Kto decyduje, co jest trafne? Napigcie migdzy rzetelnoscig a trafnosciq Mierzenie wszystkiego, co istnieje Koncepce, pojecia i rzeczywistosé Pojecia jako konstrukty Konceptualizacja Wskaéniki i wymiary Weajemna wymienialnos¢ wskaénik6w Definicje realne, nominalne i operacyjne ‘Tworzenie tadu pojeciowego Prayktad konceptualizacji: pojecie anomii Definicje w badaniach opisowych ‘Gtowne zagadnienia I wyiagniajgcych ey Wybory dokonywane w procesie a. peracjonalizacji Pytania | eviczenia Zakres zmiennosei Zmiennosé migdzy skrajnosciami Uwaga na temat wymiarow Definiowanie zmiennych i wartosci Poziomy pomiaru Implikacje pozioméw pomiaru Dodatkowe lektury Socjologiczna strona w sieci Infotrac College Edition | Wprowadzenie ‘Ten i nastepny rozdzial dotycza procesu, w toku ktérego badacze przechodza od ogéine idei tego, co chcieliby badaé, do skutecznego i do- brze zdefiniowanego pomiaru w swiecie rzeczy- wistym. Ponizszy rozdzial zawiera oméwienie wzajemnie ze soba powiazanych proceséw kon- ceptualizacji, operacjonalizacji i pomiaru. W roz- dziale 6 opieram sig na te} podstawie, wy niajgc bardziej zlozone typy pomiaru. Rozpoczniemy od zastanowienia si¢ nad zywionymi niekiedy nieswiadomymi przekona- niami co do modliwosci mierzenia treSci ludz- kiego Zycia: milosci, nienawisci, uprzedzesi, inosci, radykalizmu, alienacji. Odpowiedé na pytanie, czy pomiar taki jest modliwy, brzmi: tak, ale potrzeba kilku stronic, by wy- jasnié, w jaki sposdb jest on modliwy. Skoro juz ustalimy, Ze badacze moga mierzyé wszystko, co istnieje, przejdziemy do etapow, ktére skladaja sig na ten proces. Mierzenie wszystkiego, co istnieje Napisalem wezeSniej, #e jednym z dwéch fun- damentéw nauki jest obserwacja. Uczeni czes- to uzywajg terminu pomiar zamiast tego stowa, ktére moze sie wydawaé zwigzane z potoczna, bierna forma zachowania. Maja wowczas na mySli staranna, przemyslana obserwacje Swiata recaywistego, kt6rej celem jest dokonanie opisu. przedmiotéw i zdarzefi w kategoriach wartoSci (cech) skladajacych sie na zmienna. Byé moze jestes nastawiony nieco scep- tycznie wobec mozliwosci naukowego pomiaru naprawde istotnych aspektow ludzkiej egzys- tenqji spotecznej. Jesli czytales raporty z badati dotyczacych czegos w rodzaju liberalizmu, reli- giinosci lub uprzedzen, poczutes sig byé moze zawiedziony tym, w jaki spossb badacze doko- nywali pomiani przedmiotu swoich badat. Byé moze wydawato ci sig, Ze ich podejscie bylo zbyt powierzchowne, ze zagubili najbardziej znaczace aspekty sprawy. Byé moze religijnosé mierzyli poprzez to, ile razy dana osoba poszla do koSciota, albo liberalizm poprzez to, jak smrcauje | puTinST ktog glosowal w jednych wyborach. Twoje nie, zadowolenie wztostoby niezawodnie, gdybyg stwierdzil, Ze sam zostales blednie zaklasyfiko. wany przez dany system pomiaru. Twoje uczucie niezadowolenia jest odbj. ciem istotnej prawdy 0 badaniach spotecznych, wigksz0s¢ zmiennych, ktére chcemy badaé, na. prawde nie istnieje w taki sposdb, w jaki ist. nieja skaly. W istocie sq one wymyslone, wigcej, rzadko tylko miewaja one jedno, nie. dwuznaczne znaczenie. Aby dobrze zrozumieé, co mam na mysi, wyobraz sobie, ze chcemy badaé sympatie par. tyne, Aby zmierzyé te zmienna, moglibysmy przejrzeé tejestry gtosujacych, by sprawdzié, ihy badanych zarejestrowalo sig jako demokraci lub republikanie, przyjmujac to jako miernik ich sympatii partyinych. Moglibysmy jednak réw- niez po prostu zapytaé, z jaka partiq dany ba- dany sig identyfikuje, i przyjaé te odpowiedzi jako mierik. Zauwaz, Ze te dwie rézne modli- wosci pomiaru opieraja sig na dwéch cokol- wiek odmiennych definicjach ,sympatii partyj- nych”. Nawet uzyskane wyniki moglyby sig rObnié ktos zarejestrowal sig wiele lat tem jako demokrata, lecz z biegiem czasu sktaniat sig coraz bardziej ku filozofii republikariskiej. Osoba, ktéra nigdy sig nie zarejestrowata, mogtaby ~ zapytana 0 swoje sympatie — podaé partie, z kt6ra sig najbardziej identyfikuje. ‘To samo rozumowanie mozna zastosowa do wyznania, Niekiedy odnosimy t¢ zmienng do cztonkostwa w okreslonym zwiazku wyzne- niowym. W innych przypadkach oznacza to po prostu religig, z ktorq sig identyfikujemy, jesti taka istnieje. Byé moze dla ciebie oznacza to jeszcze cos innego, na prayklad chodzenie do kosciota, Prawda jest taka, Ze ani ,sympatie party ne”, ani tex ,wyznanie” nie maja zadnego praw- dziwego znaczenia, jesli przez. ,prawdziwe” ro- zumiemy: odpowiadajace jakiemus obiektyw- nemu aspektowi rzeczywistosci. Zmienne t& nie istnieja w naturze, sq tylko pojeciami, ktore stworzyligmy, i ktérym przypisaligmy konkretne znaczenie w okreslonym celu, na_przyktad w celu przeprowadzenia badati spotecznych. ‘Ale prreciez, méglbys powiedzieé, symp tie” cay ,wyznanie", podobnie jak cata masa itt ch reeczy, Kt6rymi zajmuja sig badacze eceni, a przyklad uprzedzenia lub wspét spe — sa W pewien sposdb realne. Wyglaszamy creicu sac a ich temat, na przyklad: ,W Hap- ween 55% doroslych identyfikuje sig z partia Pyablikaiska, a 45% 7 nich to wymawey Keciola Episkopalnego. Ogstem mieszkaticy Mappyiowm nie sa uprzedzeni i wykazujqsie wy- Meim poziomem wspdtezucia”. Wiadomo, Ze yo pu sady wyBleszaja nie tylko badacze spotecen ale i zwyki Iudzie. Jeli recy, 0 kts- ch mowia, nie istniejq w rzeczywistosci, to co rprawde mierzymy io czym méwimy? ‘Wiasnie, o czym? Zastanéwmny sig nad tym prter chwile, biorac za prayistad zmienna, ktsrg tajmuje sig wielu badaczy spotecznych (a takze ‘welt innych ludzi), a mianowicie uprzedzenia. Koncepeje, pojecia i rzeczywistosé Wedrujac droga Zycia, ty i ja zaobserwowalismy wiele rzeczy i na podstawie naszych obserwa- i nabraligmy przekonania, ze sq one prawdzi- we, slyszeligmy ted, relacje innych ludzi, ktdre sprawialy wrazenie prawdziwych. Na prayktad: © Styszelismy na wlasne uszy tudzi mowigr cych brzydkie rzeczy © czlonkach mniej- szosci etnicanych. © Slyszeligmy, ze kobiety sq gorsze od med- czymn. Caytaligmy 0 linczach dokonywanych na ‘Afroamerykanach. Caytaligmy, Ze kobiety i przedstawiciele muniejszosci sq gorzej wynagradzani za te sama prace. Dowiedzielismy sig o ,czystkach etnicz- hych” i wojnach, w ktérych jedna grupa et- hicena usitowata zetrze¢ inna z powierzch- ni ziemi. Dysponujac juz pewnym doswiadczeniem, Zauwazylismy kolejne fakty. Ludzie uczest- Mczacy w linczach bardzo czgsto réwnied rzydko méwili o Afroamerykanach. Co wigcej, Wielu 2 nich byto zdania, ze kobieta powinna = Swoje miejsce”. W koricu olsnito nas, Ze setencie do tych kilku wymienionych powy- 7 AZichowan wspélwystepuja u pewnych luczi ‘ia jakis wspdlny element. W ktéryms mo- eee eet mencie ktos wpadt na wietny pomyst: ,Nazy- wajmy tego typu ludzi w skrécie uprzedzonymi. Mozemy stosowa¢ to pojecie, nawet jesti dana osoba nie przejawia wszystkich tego typ za- chowaii ~ jesli tylko jest dogé podobna do in- nych uprzedzonych”. Jako Ze jestesmy co do zasady zgodnie za- interesowani maksymalizacja skutecznosci, przystaligmy na te propozycje. Oto jak powstalo pojecie ,uprzedzess”. Nigdy ich nie obserwowa- lismy. Zgodziligmy sig uzywa€ tego terminu jako uproszczenia, jako nazwy oznaczajace) 2bicr, jak sig zdaje, powiazanych zjawisk, ktére kabdy Z nas obserwowal w swoim Zyciu, Mdwiac w skrécie, wymysliligmy uprzedzenia, Oto kolejny argument za tym, ze uprze- dzenia nie istniejq poza naszym ogéinym po- rozumieniem co do okreslonego sposobu sto- sowania tego terminu, Kazdy z nas stworzyt sobie w umysle pewien obraz tego, co ogdlnie oznacza ten zestaw zjawisk, ktére zaobserwo- walismy, oraz tego, co je ze soba taczy. Kiedy wypowiadam stowo uprzedzenia, wywoluje ono pewien obraz mentalny zaréwno w twoim, jak iw moim umyéle. To tak jakby szuflady z dany- mi w naszych glowach zawieraly tysiace kart, oznaczonych etykieta w prawym gérnym rogu. Jedna z kart w moim i twoim umysle oznaczo- na zostata stowem ,uprzedzenia”. Na twojej karcie jest wszystko, co slyszales o uprzedze- niach i wszystko, co zaobserwowales, a co uznales za przyklad tego zjawiska. Na mojej karcie jest to, co ja slyszatem i zaobserwo- watem jako przyklad uprzedzent ~ a zawartosé mojej karty jest inna niz twoje). Terminem technicznym okreslajgcym te obrazy mentalne, te karty w naszych mental- nych szufladach z danymi, jest koncepcja. ‘Tak wige i ty, i ja mamy pewng koncepcje¢ uprze- dzeit. Nie mozemy bezposrednio komuniko- waé naszych obraz6w mentalnych, uzywamy wige terminéw wpisanych w prawym gérym rogu naszych mentalnych kart jako sposobu przekazania naszych koncepeji i obserwacji z nimi powigzanych. ‘Terminy te umoiliwiaja nam komunikacje i w koficu porozumienie co do ich konkretnego znaczenia. W badaniach spolecznych proces dochodzenia do porozu- mienia co do znaczenia terminéw nazywamy konceptualizacjg, jego wynik zas cept). Weémy inny przyktad koncepaji. Zal6amy, Ze mam spotkaé znanq ci osobe o imieniu Pa- trycja. Pytam cig wigc, jaka jest Patrycja. Zakbamy teraz, 2e widzialeS, jak Patrycja poma- ga zagubionym dzieciom odnalezé rodzicéw i wklada matego ptaszka z powrotem do jego ghiazdka, Patrycja sktonita cig, bys nosit ubogim rodzinom indyki na Swigto Dziekczynienia i od- wiedzit w Boze Narodzenie szpital dzieciecy. Widziates, jak Patrycja placze na filmie o matce walezacej z losem, azeby chroni¢ swoje dziecko. Przeszukujgc swoje obrazy mentalne, znaj- dziesz prawdopodobnie wszystkie te zjawiska — albo ich wiekszosé — zapisane na jednej karcie z napisem ,wspélcaucie”. Przejrzysz inne dane na tej karcie i stwierdzisz, ze stanowig one traf ny opis Patrycji. Powiesz mi wigc: ,Patrycja jest petna wspétczucia”. Teraz z kolei ja zaczynam przeszukiwaé moje szuflady z obrazami mentalnymi, poki nie znajdg karty z napisem ,wspétezucie”. Przegla- dam, co jest zapisane na moich kartach i méwig: .0, Swietnie”. Cauje, Ze wiem juz, jaka jest Pat, ale moje oczekiwania stanowiq odbicie moich danych, nie twoich. Potem, kiedy juz spotkam Patrycjg, stwierdze prawdopodobnie, Ze moje dogwiadezenia sq zgodne z tresciami zapisany- mi na mojej karcie ,wspétczucie” i powiem, ze miales racje. Zalézmy jednak, ze moje obser- wacje okaza sie sprzeczne z danymi na moje) karcie, Powiem ci wigc, Ze nie sadze, by Patryc- ja byla osobg szczegélnie pelng wspélcaucia — i zacaniemy poréwnywa€ nasze zapisy. Mowisz wiec: ,Widzialem kiedys, jak Patry- ja plakala na filmie o matce walezqcej z lose, azeby chroni€ swoje dziecko”, Przegladam moja vkarte wspdicaucia” i nie znajduje niczego po- dobnego. Gdzie indziej w moim zbiorze danych ‘odnajdujg ten rodzaj zjawisk na karcie oznaczo- hej_,sentymentalizm”. Odpowiadam wigc: ,.fo nie jest wspétczucie, To sentymentalizm”. Aveby wzmocnié moja argumentacjg, mowig Gi, ze widziatem, jak Patrycja odméwita ofiarowa- nia datku na onganizacje zajmujaca sig ochronq wielorybéw przed wyginigciem. ,To oznacza brak wspdtezucia”, twierdze. Przeszukujac twoje dane, znajdujesz. wieloryby na dwéch kartach: ojeciem (con- nemewpey wereruuyumrangacia | POmar wochrona srodowiska” oraz. randki migdzygatun Kowe" i méwisz mi to. W koficu zaczynamy pq, rownywaé dane na naszych kartach oznaczonye, swspdteaucie”. Odkrywamy wWczas, Z man wiele odimiennych obrazéw mentalnych ody wiadajacych temu terminowi. W szerszej perspektywie jezyk i komyn, kacja sq skuteczne tylko wowezas, gdy ty jj mamyy w znacznym stopniu zbiezne rodzaje gy nych na odpowiednich kartach mentalnych, py, dobiefistwa tych stron odpowiadaja konwen, cjom, przyjgtym w naszym spoteczeristwie W miare dorastania dowiadyjemy sig’ mnig wigce| tych samych rzeczy prey pierwszym zet. knigciu sig z danym terminem. Stowniki forma. lizuja owe konwencje. Kazdy z nas ksztaltuja nastepnie swoje obrazy mentaine w taki spo- s6b, by odpowiadaly takim konwencjom, Po. nniewad. jednak kazdy z nas ma rézne doswiad. czenia i dokonuje réznych obserwacji, dwie osoby nigdy nie dochodza do dokladnie tego samego zbioru danych na zadnej karcie w swo- im systemie danych. Jesli chcemy mierzyé suprzedzenia” lub ,wspétczucie", musimy naj- pierw ustalié, co dokladnie wznajemy dla ne szych cel6w za uprzedzenia lub wspétczucie. Wracajac do mojego twierdzenia na poczath tego rozdzialu: mozemy mierzyé wszystko, co ist nieje. Mozemy na przyktad mierzyé, czy Patryca naprawde wklada ptaszki do gniazdek, odwiedza szpitale w Boze Narodzenie, placze w kinie c2¥ tez odmawia przyczynicenia sig do ochrony wielo- rybow. Wszystkie te zachowania istnieja, mozemay wiec je mierzyé, Ale czy Patrycja naprawde jest pelna wspétczucia? Na to pytanie nie mozemy od powiedzieé, Nie mozemy mierzyé wspétczucia w zadnym sensie obiektywnym, poniewaé nie ist nieje ono w taki spos6b, jak opisane przed chwila zachowania. Wspdtczucie istnieje jedynie w for mie konwengi co do sposobéw stosowania te8° terminu w procesach komunikacji dotyczace| te cay istniejacych naprawde, Pojecia jako konstrukty Jesli pamigtasz oméwienie postmodernizm! z foxdziatt 2, zapewne przyznasz, ze pewnt li" dai sprzeciwialiby sig zakresowi ,realnoscl”> prrypisatem powyée} pewnym zjawis- Cay Patrycia »taprawde” odwiedza szpi- ott cri ge Narodzenie? Czy ,naprawde” ist- tale W pitale? A Boze Narodzenie? Nie zamie- vied oP prawda przyimowa w tym rozdziale ran ie. postmodemistyczrego pudkta wi a ale sadze, Ze rozumiesz wage tego treogo problem intelektualnego: co jest, cr ie jest prawdziwe? ‘w tym kontekécie Abraham Kaplan (1964) worawadzit rozréznienie trzech Klas rzeczy, frre mierza uczeni, Pierwsza klasa to przed- mnioty bezposredinio obserwowalne: mozemy je iserwowaé tatwo i bezposrednio, na przyklad olor jablka albo krzyzyk postawiony w kwes- tionaruszu. Druga klasa obejmuje przedmioty obserwowalne posrednio, wymagajgce sto- sunkowo bardzie} wyrafinowanych, ztozonych. i posrednich obserwacji" (1964, s.55). Za- uwazamy, Ze respondentka postawila krzyzyk przy slowie ,kobieta” w kwestionariuszu i po- rednio obserwujemy ple¢ tej osoby. Ksiazki historyczne i protokoly z zebra rad nadzor- caych spétek umodliwiaja posrednie obserwac- je minionych dziatati spotecznych. ‘Trzecia wreszcie Klas przedmiot6w obserwowalnych stanowia Konstrukty — twory teoretycane, opar- te na obserwagji, lecz nieobserwowalne ani bezposrednio, ani posrednio, Dobrym przykla- dem jest wspétezynnik inteligengji, 1Q. Zostat ‘on matematycznie skonstruowany na podstawie obserwacji odpowiedzi_ na wiele pyta wchodzacych w sktad testu na inteligencie. Nikt nie jest w stanie bezposrednio obserwowaé IQ. Nie jest to ani troche bardzie| ,realna” cecha lu- dai niz wspétcaucie lub bycie uprzedzonym. Kaplan (1964, s. 49) definiuje pojecie jako wtodzing koncepcji”. Pojgcie jest wiec, jak Stwierdza Kaplan, konstruktem, czymé, co two- Tzymy. Pojecia takie jak wspétczucie i uprze- cenl@ 10 konstrukty powstale z twoich kon- hapa moieh koncepejii Koncepefi wszystkict nw Mor kiedykolwiek uzywali tych termi- reds lie moga one byé obserwowane bezpo- nio lub posrednio, poniewaz nie istnieja — ‘wymnystilismy je. Podsumowuj Wywiedzionymi z pr esr a pojgcia sq_konstruktami _ ‘ocestt wzajemnego uzgad- nia obrazéw mentalnych (koncepeji). Nasze koncepcje stanowia podsumowanie nagroma- dzonych obserwacji i doswiadczed, ktére spra- wiajq wrazenie wzajemnie powiazanych. Mimo Ze te obserwacje i doswiadczenia sq, przynaj- mniej subiektywnie, reaine, koncepcje i wywie- dzione z nich pojecia sq jedynie tworami men- talnymi. Terminy powigzane z koncepcjami sq tylko narzedziami stworzonymi dla celdw sys- tematyzacji i komunikacji. Termin taki jak uprzedzenia jest, 2 obiektywnego punktu wi- dzenia, tylko zbiorem liter. Nie ma poza tym zadnej wewnetrae} realnosci, Ma tylko takie znaczenie, jakie zgodzimy sig mu nadaé. Cagsto jednak wpadamy w putapke wiary, ze terminy oznaczajace Konstrukty maja jakies Wwewnetrzne znaczenie, ze nazywaja jakies prawdziwe byty istniejace w rzeczywistosci, Niebezpieczeristwo rosnie, gdy zaczynamy traktowaé te terminy powasnie i usilujemy je precyzowaé. Niebezpieczeristwo staje sig jesz- cae wigksze, gdy pojawiaja si¢ eksperci, ktorzy, jak sig wydaje, wiedza wigcej od nas o praw- dziwym znaczeniu terminu: w takiej sytuacji bardzo tatwo jest poddaé sig autorytetowi. Skoro jué preyjmiemy, Ze pojgcia takie, jak uprzedzenia cay wspétczucie maja prawdziwe maczenie, zaczyna sig meka odkrywania tych prawdziwych znaczef i tego, co stanowi ich prawdziwy pomiar. Postrzeganie poj¢é jako przedmiotéw rzeczywistych nazywamy reifi kacjg. Reifikacja pojeé w Zyciu codziennym jest dosé powszechna. W nauce staramy sig powie- dzieé jasno, czym jest to, co w dane} chwili mierzymy. Czy 2 powyiszych rozwatati wynika, Ze wspélezucie, uprzedzenia i inne podobne kon- strukty nie moga byé mierzone? Co ciekawe, odpowiedé brami: nie (i dobrze, bo inaczej wigkszosé badaczy spotecznych, takich jak my, bylaby bezrobotna). Powiedzialem, #e mozemy mierzyé wszystko, co istnieje, Konstrukty nie istnieja naprawde w taki sam sposdb, jak drze- wa, ale maja inna wazng zalete: sq uzytecene. Oznacza to, 2 pomagaja nam porzadkowaé, komunikowaé i rozumieé rzeczy, kt6re sq praw- dziwe. Pomagaja nam przewidywaé zjawiska reczywiste. Niektére nasze przewidywania okazuja sig nawet prawdziwe, Konstrukty mogq funkcjonowaé w ten sposéb, poniewaz, imo Ze same nie sq obserwowalne, pozostaja w okreglonej relacji do rzeczy, ktére sq praw- dziwe i obserwowalne. Pomostem migdzy przedmiotami bezposrednio i posrednio obser- wowalnymi a uéytecanymi konstruktami jest proces zwany konceptualizacjay Konceptualizacja Jak sig preekonalismy, codzienna komunikacja zachodzi z reguly za pomoca systemu chwiej- nych i ogélnych uzgodniesi co do sposobéw uiycia terminéw. Mimo 2e ty i ja nie zgadzamy sie calkowicie co do uzycia terminu wspatezucie, moge prawdopodobnie z calym spokojem przy- puszczaé, #e Patrycja nie bedzie wyrywae muszkom skrzydetek. Szeroki zakres nieporo- zumieh i konfliktéw ~ poczawszy od migdzy- ludzkich, a skoriczywszy na migdzynarodowych = to cena, ktéra placimy za nasz brak precyzji. Mimo to jednak jakos sobie radzimy. Ale nauka chee czegos wigcej — nie moze ona funkcjono- waé w kontekécie takiego braku precyzji. Proces, w toku ktérego okreslamy, co mamy nna mysli uzywajac danego terminu w badaniach, nazywamy konceptualizacja. Zalézmy na prey- Ktad, ze chcemy sig dowiedzie¢, czy kobiety sa bardziej wspétcaujace niz mezczyéni. Sadze, ze wiele osdb przypuszcza, iz tak sig wlasnie spra- wy maja, interesujace bytoby jednak sprawdze- nie, czy tak jest w istocie. Nie mozemy w spo- séb sensowny zbadaé tego zagadnienia, ani na- wet zgodzié sig co do odpowiedzi, bez pewnych roboczych ustaleri co do znaczenia slowa wspot- czucie. Ustalenia te nazywam ,roboczymi”, po- niewaz pozwalajq nam one pracowaé nad da- nym zagadnieniem. Nie musimy sig zgadzaé — czy chodby udawaé, #e zgadzamy sie — co do tego, Ze jakies konkretne gkreslenie znaczenia jest najlepsze z modliwych.\ W toku konceptualizacji powstaje zatem szezegéine, uzgodnione dla celéw badawezych znaczenie poj¢cia. Proces okreslania dokladn go znaczenia wymaga opisu wskadnikow, kt Tych bedziemy uzywaé dla pomiaru naszego Pojecia oraz rozmaitych jego aspektw, zwa- fych wymiarami. § leacja | pomrar Wskadniki i wymiary Koncepuualizacja nadaje jasne znaczenie pojg, ciu. poprzez, wyszczegsinienie jednego [yh wigkszej liczby wskaznik6w tego, co mamy 5, i, Wskadnik to znak obecnosci lub nicobe. cnoSci badanego pojecia. Oto przyitad, Moglibysmy sig 2godzié, Ze odwiedzanie szpitali dziecigcych podezas swiat Bozego Na, rodzenia czy Chanuki jest wskagnikiem wspg, caucia. Wktadanie malych ptaszk6w 2 powro. tem do gniazd byloby innym wskaénikiem itd, Jesli jednostka analizy w naszym badaniu jest pojedyncza osoba, mozemy obserwowaé obe. cnosé lub nieobecnosé kazdego ze wskaini. kow dla kazdej badanej osoby. Nastepnie mo- temy dodaé liczbe wskadnikéw wspétczucia zaobserwowanych dia kaédej jednostki. Mogii- bysmy uzgodnié na przyktad dziesi¢é takich konkretnych wskagnikow i odkryé, Ze w na- szym badaniu w praypadku Patrycji wystapilo ich szeSé, Janka ~ cztery, Marysi — dziewieé itd, Wracajac do naszego pytania o to, czy ko- biety sq bardziej wspétczujqce niz medczyéni, moglibysmy obliczyé, #e badane kobiety uzys- kaly Srednio 6,5 wskaénika wspélczucia, mei- cayani za przecietnie 3,2. Na podstawie analizy ilosciowej réénic migdzygrapowych moglibys my wigc dojs¢ do wniosku, Ze kobiety sq ogsl nie bardziej wspétezujace niz mezcayani. Zwykle jednak sprawa nie jest taka prosta. Wyobraz sobie, Ze interesuje cig zrozumienie niewielkiego fundamentalistycznego ruchu Fe ligijnego, a zwlaszcza wrogosci cztankéw tego ruchu wobec rozmaitych grup: gejéw, nie- wierzacych, feministek itp, Wlasciwie Iudzie ci twierdza, Ze kazdy, kto odmawia przytaczenia sig do ich ruchu i postuszefistwa ich naukom, bedzie sig ,smazyl w piekle”. W kontekscie twojego zainteresowania wspdlczuciem wyda" je sig, Ze nie ma go wsréd nich zbyt wiele. Jed nak w pismach grupy czesto mowa jest © wspétezucin jej calonkéw dla innych- Chcialbys zbada¢ ten pozorny paradoks. Aby zrealizowaé sw6j zamiar, méglbys 18 przyktad staraé sig o kontakt z cztonkami gru- py, usitujac ich poznac i dowiedzie€ sig wiecel © ich pogiadach. Mégtbys im powiedzieé, 2 jestes badaczem zainteresowanym zdobycie™ nyo ich grupie, mégibystez po prostu wy- wiee” ainteresowanie, nie podajac powodsw. rat Moku rormow 7 czlonkami gnipy, a moze Metniczac W ich ceremoniach religijnych, i ere ys sig prawdopodobnie w okolicznos- anata rych MOBIDYS zaczaé rozumie’, CO cach dla nich slowo wspotczucie, Mogtbys sie ca pkad dowiedziec, Ze czlonkowie grupy 1 Pi pardzo porszeni losem smazacych sige 5 eke grzesz0iKOW, Ze s4 otowi do podjecia Wpesywych czy wreee brutalnych dala, by aaron grzesznych na dobra droge. Zgodnie aot paradygmatem czonkowie grupy po- strzegaja zatem bicie gejw, prostytutek i pra- seemnikw Klinik aborcyjnych jako akty wspat- caucia. ; Badacze spoleczni koncentruja sig na zna- ceniach nadawanych stowom i dziataniom przez samych badanych, Takie podejécie po- maga czesto objasnié obserwowane zachowa- nia: W tej chwili rozumiesz przynajmniej, jak wyznawey badanego kultu moga uwazaé akty preemocy za wyraz wspélezucia. Z kolei po- Swigcanie uwagi znaczeniom nadawanym sto- wom i dzialaniom przez badanych niemal za- ‘wsze owocuje komplikacjami w zakresie pojeé, ktérymi interesuja sig badacze. (Wrécimy do tego zagadnienia pod koniec rozdzialu, przy okazji omawiania trafnogci miernikéw). Zawsze gdy traktujemy nasze pojgcia po- wainie i zabieramy sig do wyjasnienia tego, co przez nie rozumiemy, odkrywamy niezgodnos- Gi niescistosci. Nie tylko ty i ja sig nie zgadza- ny, ale tez kazdy z nas mégtby prawdopodob- nie znalegé wiele niejasnosci wsréd_ swoich Masnych obrazéw mentalnych. Jesli zastano- Wisz sig przez chwile, co rozumiesz. przez spélezucie, stwierdzisz prawdopodobnie, ze {6} obraz zawiera kilka rodzajow wspétczu- cla, Znaczy to, ze dane na twoich kartach men- talnych moga byé laczone w grupy i podgrupy, ™ przyktad wspétczucie wzgledem przyjaciét, “spdtwyznawcéw, ludzi i ptakéw. Mozesz tez wynaledé kilka réznych strategii grupowania danych. Mégtbys na przyklad pogrupowaé ‘ane w kategoriach uczué i dziatari. typ, chticznym termine na okreslenie tego a Stupowania jest wymiar: moiliwy do wy- “eg6inienia aspekt pojecia. Moglibysmy na praVktad mowié o uczuciowym wymiarze wspot- czucia i behawioralnym wymiarze wspéiczucia, W innym schemacie grupowania moglibysmy rozroanié wspdtczucie dla ludzi i wspdtczucie dla zwierzat. Moglibysmy tez postrzega¢ wspst- caucie jako dopomaganie ludziom, aby mieli to, czego dia nich chcemy, w odréénieniu od po- magania ludziom, aby mieli to, czego chca oni sami. Moglibysmy réwniez odréznié wspat caucie jako gotowos¢ do przebaczenia od wspétczucia jako litosci. Tak wigc moglibysmy podzielié wspstezu- cie na kitka jasno zdefiniowanych wymiaréw. Peina konceptualizacja wymaga zatéwno okres- lenia wymiaréw, jak i wskazania réznych wskad- nikéw dla kazdego z nich: Wyszczegélnienie réznych wymiaréw po- Jecia stanowi czesto pierwszy krok na drodze ku pelniejszemu zrozumieniu przedmiotu ba- dai. Moglibysmy na przyklad zaobserwowaé, ze kobiety sq bardzie} wspétezujace w sferze uczuciowej, mezczyéni zas w sferze behawio- ralnej — czy tez na odwrét. Niezaleznie jednak od wyniku, nie moglibysmy powiedzieé, czy to kobiety, czy mezczyéni sq naprawde bardzie| wspéiczujacy. Nasze badania wykazalyby, de nie ma jednej odpowiedzi na to pytanie - co samo stanowi juz postep w naszym rozumie- niu rzeczywistosci. Weajemna wymieniainosé wskaznikow Pojgcie wskaénik6w moze réwniez w inny spo- s6b wspomagaé nasze wysitki podejmowane w celu zrozumienia rzeczywistosci za pomoca snierzeczywistych” konstruktow. Zatoamy na chwile, Ze ty i ja sporzadzilismy liste 100 wska- 4nikéw wspétczucia i jego réznych wymiaréwd Zaléimy dalej, Ze nie zgadzamy sig zasadniczo co do tego, ktére ze wskaznikow daja najlep- szy dow6d na obecnosé lub brak wspétczucia w danym przypadku. Jesli bylibysmy dogé zgodni co do pewnych wskaénikéw, moglibys- my skoncentrowaé uwage wlasnie na nich, 2ga- dzajac sig zarazem prawdopodobnie co do wy- nikéw, ktérych dostarczaja. Bylibysmy wéw- czas w stanie stwierdzié, ze pewni ludzie sq bardziej wspétezujacy niz inni - w pewnych wymiarach. Zaldzmy jednak, 2 nie zgadzamy sig co do zadnego z tych modliwych wskagni- kw. Mimo to mogliby$my jednak osiagngé po- rozumienie co do tego, czy kobiety sq bardziej wspéiczujace niz mezczyani. Jest to modliwe dzieki wzajemnej wymienialnosci wskaznik6w. Zasada jest nastepujaca: jesli nie zgadzamy sie w ogdle co do wartosci tych wskaznik6w, jednym z rozwigzai byloby zbadanie ich wszystkich. Zaldamy, ze kobiety okazalyby sig bardzie) wspélczujace w kategoriach wszyst- kich 100 wskaznikw — wszystkich preferowa- nych przeze mnie i wszystkich preferowanych przez, ciebie. MoglibySmy wéwezas zgodzi¢ sig, Ze kobiety sq bardzie} wspétczujace niz mez- czyéni nawet mimo braku zgody co do tego, co wlasciwie znaczy wspétczucie jako takie, Wzajemna wymienialnosé wskaénikow oznacza, Ze jesli kilka réznych wskaénikéw re- * prezentuje w okreslonym stopniu to samo po- jiecie, beda one wszystkie zachowywat sig tak, ‘jak zachowywaloby sig owo pojecie, gdyby bylo rzeczywiste i mogto byé obserwowane. iTak wiec zakladajac podstawowa zgode co do zna- czenia stowa ,wspdtczucie”, jesli kobiety sq ogélnie bardziej wspstczujace niz mezczyéni, powinnismy méc zaobserwowaé tg réznice przy uyciu jakiegokolwiek sensownego miernika wspétczucia, Jesli z kolei kobiety sq bardzie] wspéiczujace w oparciu o niektére wskaéniki ale nie w oparciu o inne, powinnismy spraw- dzié, czy te dwa zestawy wskaénik6w odpo- dajq rAnym wymiarom wspélczucia. Znasz juz podstawowg logike konceptuali- zacji i pomiaru. Dalsze rozwazania zawieraja gléwnie rozwinigcie i uscislenie tego, 0 czym przed chwila przeczytates. Zanim przejdziemy do technicznego opracowania pomiaru, musi- my jednak uzupetnié obraz_konceptualizacj © kilka sposob6w zapewnienia znaczeniu po- igé takich cech, jak standardowosé, spdjnosé i powszechnosé. Definicje reaine, nominalne i operacyjne Jak juz widzielismy, zaplanowanie i przeprowa- dzenie badai spotecznych wymaga od nas wy- jasnienia ewentualnych nieporozumiest co dy pojeé i rzeczywistosci. Logicy i uczeni wznalj ww tym celui za stosowne rozr6ani€ trzy rodzaje definicji: realne, nominalne i operacyine. Pierwsza 2 nich stanowi wyraz reifikag terminu, Jak ostrzega Carl Hempel: Definicjasrealnar, wedle logiki klasyczng), nie jest wyrazem uzgodnienia znacrenia pewne, 0 wyradenia, lecz stwierdzeniem «zasadnicag; natury» lub ecech istotnych» pewnego bytu, Po. iecie zasadnicze} natury jest jednak tak niejas. ne, 2e okreslenie to staje sig bezuzyteczne dla celéw rygorystycznego badania” (1952, s.6) Einnymi stowy, proba okreslenia ,reainego” maczenia pojecia wiedzie nas na manowce: bierzemy w6wezas konstrukt za byt rzeczywis- ty, Okreslanie pojeé w badaniach naukowych opiera sig natomiast na definicjach nominal- nych i operacyjnych. Definicja nominalna zostaje po prostu przypisana do danego terminu bez Zadnych roszczeti co do tego, ze stanowi ona odbicie ,realnego” bytu. Definicje nominalne sq arbitralne ~ gdybym chcial, mégibym zdefinio- wat wspdlczucie jako ,wyrywanie pidrek bezrad- nym ptaszkom” — moga jednak byé mnie} lub bardziej uzytecene. Dla wiekszosci_celdw, zwiasz dla celéw komunikacji, ta ostatnia definicja wspétczucia bylaby raczej bezuzytecz- ha. Wigkszos¢ definicji nominalnych stanowi odbicie jakiegos konsensusu, konwengji co do sposobu uzycia danego terminu, Definicja operacyjna, jak sobie byé moze przypominasz z poprzedniego rozdziatu, pre cyzuje sposéb pomiaru danego pojecia - czyli dziatania (operacje), jakie bedziemy w tym cel! wykonywa¢. Definicja operacyjna jest raczel nominalna niz realna, ma jednak tg zalete, # daje maksimum jasnosci co do znaczenia d- nego pojgcia w konkretnych badaniach. We ingle nieporozumies i niejasnogci co 40 sprawdziwego” znaczenia terminu mozemy podaé definicje robocza na potrzeby naszes? badania. Zajmujac sie w jakichS badaniach 94 przyklad statusem spoleczno-ekonomicany™ (SSE), moglibysmy po prostu stwierdzié, ze be uiemy 80 tTaktowaé jako kombinacje docho- at poziomu wyksztalcenia, Podejmujac taka Neeyzie, odcinamy sie od innych moztiwych dey ow SSE: pozyci zawodowej, oszczed- Pci, wlasnosci, pochodzenia itp. Nasze wyni- moved interestjace tylko w takim zakresie, 7 jakim nasza definicja SSE okaze sie uzyteca- vie dla naszych celow. agpekt6 tworzenie ladu pojeciowego Wyjasnianie pojeé jest w naukach spotecznych procesem nieskoriczonym. Catherine Marshall i Gretchen Rossman (1995, s. 18) pisza o ,lejku pojeciowym”, dzieki kt6remu zainteresowania badacza coraz bardziej sig koncentruja. Tak wie ogdlne zainteresowanie ,dziatalnoscia spotecana” moze sig zawezié do ,jednostek ‘oddanych sprawie podmiotowych uprawnier i amiany spotecznej”, nastepnie za$ do ,do- éwiadczen ksztaltujacych rozw6j jednostek od- danych dzialalnosci spotecznej”. Ten proces koncentracji powiazany jest nierozerwalnie z jezykiem, ktorego uzywamy, W niektérych typach badaii jakosciowych wyjasnianie pojeé jest kluczowym elementem w procesie zbierania danych. Zalézmy, Ze pro- wadzitbys wywiady i obserwacje w radykalne} grupie polityezne| zwalczajqce| ucisk w spote- Czeiistwie amerykariskim. Wyobraz, sobie, jak umieniatoby sig znaczenie stowa ,ucisk” W miarg jak zagiebialbys sig coraz bardziej Ww doswiadczenia i Swiatopogigd badanych. Méglbys na prayktad poczatkowo postrzegaé Uucisk w kategoriach fizycanych i, byé moze, ckonomicznych. Im wigcej jednak dowiady- Walbys sig o badanej grupie, tym wigce] uwagi Zaczatbys poswigcaé moiliwosci ucisku 0 cha- rakterze psychologicznym. Ta sama uwaga stosuje si¢ rownie? do kon- ‘ekst6w, w ktérych znaczenia wydajq sie bar- as ustalone. Na prayklad w analizie mate- Ten tekstowych badacze spoteczni: mowia 'ekiedy o ,kregu hermeneutycznym”, czyli ‘Vklicznym procesie pogtebiania rozumienia. »Do rozumienia tekstu dochodzimy w dro- dze procesu, w ktérym znaczenie pojedynczych czeSci jest uwarunkowane przez wyprzedzajace rozumienie calego tekstu. Blizsze okrestenie znaczenia pojedynczych czgsci moze ostatecz- nie zmienié pierwotnie antycypowane znacze- nie calosci, kt6re zn6w wplywa na znaczenie pojedynczych czgSci itd.” {Kvale 1996, s. 46) Weémy pojecie ,uprzedzen”. Zatéimy, ze musialbys napisa¢ definicje tego terminu. Mégl- by§ pomysleé najpierw o uprzedzeniach raso- wycvetnicanych. Na pewnym etapie zdaibys sobie zapewne sprawe, Ze w twojej definicji powinno sig tex znale#é miejsce na uprzedze- nia zwiazane z plcia, teligiine, wobec gej6w i inne. Badanie kaadego z tych szczegélnych ty- péw uprzedzeti wplywatoby na twoje rozumie- nie ogdlnego pojecia uprzedzefi. W miare zmian tego ogéinego rozumienia postrzegatty jednak prawdopodobnie kazdg z owych indy- widualnych form nieco inaczej. ‘iagte uScislanie pojec wystepuje we wszystkich metodach badafi spotecznych. Na- wet piszac juz ostateczny raport z badat, skonstatujesz, zapewne niejednokrotnie, ze uscislasz. wlasnie znaczenie waznych pojech} Mimo Ze konceptualizacja to proces ciagly, szczegélnie istotne jest, by poswigcié mu do- statecznie wiele uwagi na poczatku kazdego planu badati, zwlaszcza jesti chodzi o schema- ty badaii o Scisle okreslone} strukturze, jak sondaz lub eksperyment. W badaniach son- dazowych na przyktad wynikiem operacjonali- zacji jest ustalenie konkretnego zestawu pytai kwestionariusza, kt6re odpowiada¢ beda bada- nym pojgciom. Bez ich ustalenia badania nie posung sig naprzéd. Nawet w mniej ustrukturyzowanych meto- dach badawezych waine jest jednak, by przyiaé za punkt wyjscia wstepny zbiér antycypowa- nych znaczefi, kt6re moga byé uscislane w toku gromadzenia i interpretacji danych. Nikt powainie nie wierzy, 7 mozemy obserwowaé iycie bez pojeé wstepnych. Z tego tez powodu obserwatorzy iycia spotecznego musza byé Swiadomi tych pojeciowych punktow wyjscia i zdawaé sobie z nich jasno sprawe. Zajmijmy sie wstepng konceptualizacia w takim zakresie, w jakim stosuje sig ja do ustrukturyzowanych badaii, takich jak badania sondazowe lub eksperymenty. Mimo Ze dzieki okresleni definicji nominalnych ukierunkowu- jemy nasze strategie obserwacyjne, nie pozwa- la nam to jeszcze na obserwacje. W kolejnym kroku musimy dokladnie okreslié, co zamierza- my obserwowaé, jak bedziemy to cz jakie interpretacje zamierzamy nadaé réznym mozliwym obserwacjom. Wszystkie te dalsze uszczegélowienia sktadaja sig na definicje ope- racyjna pojecia. Biorac jako prayklad status spoteczno-eko- nomiczny, moglibysmy postanowié, Ze zadamy respondentom dwa pytania, zgodnie z podjeta decyzjq co do pomiaru SSE w kategoriach do- chodu i poziomu wyksztatceni 1. Jaki byt calkowity dochéd twoje} rodziny W ciagu ostatnich 12 miesigcy? 2. Jaki poziom wyksztatcenia osiagnates? Aby uporzadkowaé nasze dane, postano- wilibySmy prawdopodobnie wypracowaé sys- tem kategoryzacji udzielanych odpowiedzi. W przypadku dochodu moglibysmy uayé ka- tegorii, takich jak ,ponizej 5000 USD”, ,od 5000 do 10 000 USD” itp. Poziom wyksztal- cenia mozna réwnied uja¢ w kategorie: poni- ej Sredniego, Srednie, niepelne wyzsze, wyz- sze. Moglibysmy na koniec okreslié, w jaki spos6b odpowiedzi respondenta na te dwa pytania bylyby taczone, by stworzyé miemik SSE. W ten sposdb stworzylibySmy robocza i praktycana definicje SSE. Definicja ta, nieza- legnie od tego, czy ini zgadzajq sig z naszq konceptualizacja i operacjonalizacja, mialaby jedna zasadnicza z punktu widzenia nauki za- lete: bytaby doskonale konkretna i jednoznacz- na. Gdyby nawet ktos nie zgodzit sie z nasza definicja, osoba ta wiedziataby doktadnie, jak interpretowaé nasze wyniki badati, poniewaz przyjete przez nas znaczenie SSE - znajdujgce odbicie w naszej analizie i wnioskach — bytoby jasne i precyzyjne. Oto diagram obrazujacy kolejne kroki po- miaru, poczawszy od naszego ogélnego rozu- mienia znaczenia danego terminu az po precy- zyjny pomiar we w pelni ustrukturyzowanym badaniu socjologicznym: Konceptualizacia L Definicja nominalna Definicja operacyjna L i Pomiary w swiecie rzeczywistym Przyklad konceptualizacji: pojecie anomii ihe: Dla podsumowania powyiszych rozwatai na temat konceptualizacji przyjrzyjmy sie krétko historii pewnego konkretnego pojecia socjolo. gicanego. Badacze zamieszek miejskich czesto interesuja sig szczegdInie rola odgrywang wtych zdarzeniach przez pocaucie bezradnos. Gi. Praedstawiciele nauk spolecanych uzywajg niekiedy w tym kontekscie stowa anomia, Ter- min ten zostat po raz pierwszy udyty przez wielkiego socjologa francuskiego Emile'a Durkheima w jego klasycznej pracy z 1897 roku, zatytutowanej Le Suicide. Postugujac sig jedynie rzadowymi raporta: mi na temat liczby samobéjstw w réznych pat stwach i regionach, Durkheim stworzyt dzieto geniuszu analitycznego. Aby okreslié wptyw te ligii na samobdjstwo, pordwnat liczby samo- béjstw w krajach protestanckich z tym samym wskagnikiem w krajach katolickich, nastepnie w protestanckich regionach krajéw katolickich iw katolickich regionach krajéw_protestanc kich itd. Aby okreslié mozliwy wplyw pogody: zbadat liceby samobdjstw w krajach i regio nach pétnocnych i poludniowych, zbadat teé zréinicowanie {iczby samobéjstw w réanyctt miesigcach i porach roku. Mégt dzigki tem wyciagnaé wnioski co do aktu w najwyészy™ stopniu osobistego i indywidualnego, nie dys ponujac zadnymi danymi na temat zaangat wanych weti jednostek. Na poziomie bardzie} ogélnym Durkheit™ stwierdzil, ze samobdjstwo odzwierciedia te? stopien jasnosci i stabilnogci regut panujacy“” w spoleczetistwie. Zauwazywszy, ze czas wiel kich przemian spotecznych czesto sprawia, it jednostki doswiadczajq powaznych rozterek tawianych im oczekiwati, Durkheim rorterki takie powoduja poczucie za- Jeku, a nawet autodestrukcje. Dla Peania tego spotecznego stanu braky norm on vneim wybrat termin anomia (anomie), Nie Dar ysl tego stowa — wzywane zarwno w nie "kim, jak i francuskim, znaczy ono dostow- ee eprawie. Angielski termin anomy stoso- ny byt w ciags co najmnie} trzech stuleci red Durkheimem na oznaczenie braku sea Prk dla prawa boskiego. Durkheim jest jed- sak twérea socjologicznego pojgcia anomii Po publikacji Samobsjstwa przedstawiciele nauk spotecanych uznali anomig za pojecie tuytecene i wielt Z nich rozszerzyto durkhei- mowskie zastosowanie tego terminu. Robert Merton w Klasycznym artykule zatytutowanym Siruktura spoleczna i anomia (1938) doszedt do ‘wniosku, Ze anomia jest skutkiem dysproporgji miedzy celami a Stodkami uznanymi przez spoleczefistwo. Sukces finansowy na przyklad jest W naszym_ spoteczetistwie powszechnie podzielanym celem, jednak nie wszystkie jed- nostki maja wystarczajace zasoby, by osiagnaé go za pomoca akceptowanych Srodk6w. Nacisk nna sam cel, jak podkreslat Merton, wytwarza stan chaosu normatywnego, poniewaz jed- nostki pozbawione dostepu do tradycyjnych drég wiodacych do bogactwa staraja sie je osiggngé Srodkami bezprawnymi. Rozwazania Mertona mozna wigc uznaé za krok ku dalszej konceptuatizacji pojecia anomii, Mimo Ze Durkheim, a po nim Merton, sto- sowali pierwotnie pojgcie anomii jako okresie- nie cechy spoteczefistw, inni przedstawiciele ‘nauk spotecznych uzywali go do opisu jedno- Stek. By sprecyzowaé to rozréénienie, niekté- "Y uczeni postanowili uaywa¢ anomii (anomie) W Je) oryginalnym, spolecznym znaczeniu, in- nto terminu zaé (anomia) w odniesieniu do tore /edostek. W danym spoteczeristwie niek- ono tostki_ doswiadczaja zatem anomii at ia), inne zag nie. Elwin Powell, piszacy 20 — Mertonie, zaproponowal nastepujaca oy (tualzace anomii jako cechy jednostko- '0€ uzywal terminu anomie): co do § anal, 22 bien, _ Kiedy cele dzialania stajq sig sprzeczne, Medostepne lub nieistotne, stan anomii narasta. Anomig, cechujacq sig ogéina utrata orientacji i towarzyszacym jej uczuiciem «pustki> i apatii, mozna uznaé po prostt za stan zaniku sensu” (1957, s. 132) Powell twierdzi dalej, ze istnieja dwa rézne rodzaje anomii, i bada, jak wyrosly one z 16% nych doswiadczei zawodowych, by W niekts- rych przypadkach znaledé final w samobéjstwie. Powell nie mierzyl jednak w swoim studium ano- mii jako takiej — badat on zaleznosé miedzy sa- mobdjstwem a zawodem, wyciagajac wnioski co do dwéch rodzajéw anomii. Badanie to nie do- starczylo wige definicji operacyjne} anomii, lecz jedynie dalsza konceptualizacie tego pojecia. Mimo Ze wielu badaczy proponowalo defi- nicje operacyjne anomii, jedno nazwisko warte jest obszerniejsze| wzmianki. Dwa lata przed publikacja artykutu. Powella Leo Srole opubli- kowat (1956) zestaw pytati ankietowych, ktéry jego 2daniem stanowit dobry miemik anomii doswiadczanej przez jednostki, Sktadal sie on z pigciu zdan, z ktérymi badany még! sie zg0- dzi¢ lub nie zgodzié: 1. Whrew temu, co sig czesto styszy, wielu przecigtnym ludziom wiedzie sig coraz go- ze). 2. Nie jest w porzadku sprowadza€ dzieci na Swiat teraz, gdy perspektywy na przyszlosé sq takie, a nie inne. 3. W naszych czasach trzeba dyé dniem dzi- siejszym, a jutro niech sig martwi samo o siebie. 4. Nie wiadomo, na kogo modna liczyé w dzi- siejszych czasach. 5. Nie ma wiekszego sensu pisaé do urzed k6w, bo przecied problemy przecietnego czlowieka tak naprawde ich nie interesuja”. (1956, s.713) W dziesigcioleciach, kt6re nastapily po ej publikacji, skala Srole'a stata sig probierzem dla badaczy spotecanych. Odnajdziesz prawdo- podobnie t¢ wlasnie operacjonalizacie anomi w wielu projektach badawczych opisywanych w czasopismach naukowych. Srole zwraca na to uwage w ramce ,Zrédta anomii”, ktéra zdazyt przed Smiercia przygotowaé specjalnie do tej ksigzki. herepes Zrédla anomii Leo Srole Centrum Geriatr i Gerontologii, Uniwersytet Columbia Moje trwajace przez cale Zycie zawodowe zaintere- sowanie anomia zaczelo sie od lektury Le Suicide Durkheima na studiach w Harvardzie. Potem, jako doktorant w Chicago, studiowalem pod kierunkiem dwéch antropologéw ze szkoly durkheimowskie} Williama Lioyda Warnera i Alfreda Radclitfe-Browna. Radcliffe-Brown prowadzit ozywiona koresponden- je 2 Durkheimem, co czyni mnie ciotecznym .po- ‘tomkiem” wielkiego francuskiego socjologa. Wplyw pracy Durkheima na temat samobdjstw by! w moim przypadku permanentny, aczkolwiek niejednoznacany. Z jednej strony, podchodzitem z gleboka rezerwa do jego przemysinych, wytgzo- nych iniejednokrotnie zagmatwanych wysilk6w, ktorych celem bylo wttoczenie surowych biurokra- tyeznych danych na temat liczby samobdjstw w szlywne ramy jego jednokierunkowego determi- rizmu spolecznego. Z drugie| strony, poruszalo mnie konsekwentne zainteresowanie Durkheima silg moralng relacji miedzyludzkich, ktére wiada nas Z naszym czasem, miejscem i przeszloscia, Poru- szata mnie rowniez giebia jego wiaii tragicznych na- stepstw, ktére sq skutkiem kurczenia sig i rozluz- niania tych wiezi. Moje zainteresowanie anomig otrzymato impuls W postaci naocznej obserwacji, gdy w ostatnich miesigcach | wojny Swiatowej sluzylem w United Nations Relief and Rehabilitation Administration (UNRRA), pomagajac odbudowaé rozdarta przez wojne Europe. W nazistowskim obozie koncentra- cyjaym w Dachau widzialem na wiasne oczy glebie dehumanizagji, do ktére| sily makrospoleczne, po- dobne do tych, Ktérymi zajmowal sie Durkheim, do- prowadzily u jednostek takich jak Hitler, Eichmann ‘ini im postuszni na wszystkich szczeblach nazi- stowskich fabryk smierci. Po powrocie z mojej pracy w UNRRA czulem, ie dawno juz nadszedt czas, by wyjasnié dynamike lezaca u podstaw dezintegragji wiezi spotecznych. Musieligmy pracowaé szybko, rezygnujac z nacisky na rozw6j makroteorii na rzecz bezpostednich spor. af z jednostkami, prey zastosowaniu nowo oprago. wane] metodologii badat sondazowych. Badanig tego typu powinny byly moim zdaniem skoncentro. waé sig na szerszym spekrum zachowat\ patolo.. gicznych nié tylko samobdjstwa, Moje wstepne badania obejmowaly wiele zr6znicowanych dzialaf, W 1950 roku na preyktad przeprowadzilem wywiady 2 prdba 401 kierowcow autobuséw w Springfield w stanie Massachusetts, C2tery lata péénie), dzieki Studium Zdrowia Pay. chicznego Srodkowego Manhattanu, uzyskatem dostep do znacznie szerszej populagj. Te i inne badania daly mi mozliwosé rozszerzenia i ulepsze- nia moich pomiaréw tej cechy u jednostek, ktora stanowi odzwierciedlenie cechy makrospolecznej ‘nazwane| przez Durkhelma anomia (anomie) Kiedy zaczalem we wlasnej pracy stosowaé Pojecie Durkheima, postanowilem wkrétce, ze nalezy ograniczyé jego zastosowanie do jego zna- czenia makrospotecznego i oddzielié je wyraznie od jego jednostkowych przejawéw. Dla tego ostatniego elu narzucato sig wrecz uzycie pokrewnego, lez dotad zapomnianego greckiego terminu anomia {anomia) Po raz pierwszy opublikowalem moje oméwie- nie Konstruktu dotyozqcego anomii w roku 1956 wartykule w American Sociological Review”, opi sujao, w jaki sposdb zoperacjonalizowalem to poje- Cie, oraz prezentujac wyniki wstepnych bada tere- rnowych z ego zastosowaniem, Do 1982 roku In- deks Cytowari Naukowych i Indeks Cytowan Nauk Spolecznych zamieScily ponad 400 wzmianek o pu bikacjach w czasopismach z zakresu politologi, psychologii, poltyki spolecznej i socjologi, kt6re opisywaly zastosowanie narzedzi lub wynik6w przedstawionych w tym artykule, co sprawilo, 2¢ Amerykariski Instytut Informacji Naukowej uznal 6 artykut za ,klasyk bibliograticzny’. * Leo Srole, Social Integration and Certain Co rollaries: An Exploratory Study, ,American Sociolo- gical Review" 1956, 21, s. 709-716. ,wyesza skrcona historia anomii jako po- cia sociologicanego stanow iustracie kikku wy. Po pierwsze, stanowi ona dobry przy- fakernirocest! przechodzenia ogslnych pojeé Kod peacjoralizowane pomiary. Nie oznacza roblem operacjonalizacji anomii zostat to aan raz na zawsze, Uczeni beda z pew: oecia w dalszym_ciagu latami konceptualizo- ine i operacjonalizowaé to pojecie, poszukujac vera. bardzie} weytecznych miemikGw. Skala Srole’a to przyklad jeszcze innego wainego zjawiska: pozostawienie konceptualt agi | operacjonalizagii jako czynnosci otwar- tych tiie musi, wbrew oczekiwaniom niekts- rych, prowadzié do anarchii i chaosu. Cz¢sto w ten sposdb powstaje tad. Przede wszystkim, mimo Ze mozemy zdefiniowaé anomig w do- wolny sposdb, na przyklad poprzez rozmiar puta, jest bardziej prawdopodobne, Ze zdefiniu- jemy ja w sposdb niezbyt odmienny od obrazéw rmentalnych innych ludzi. Gdyby$ chcial zastoso- ‘wae definicjg naprawdg niestandardowa, inni lu- dzie najprawdopodobniej by cig zignorowali. Kolejnym rédtem tadu jest fakt, ze badacze przejmuja na ogél jakas konceptualizacje i ope- racjonalizacjg danego pojecia, bo przekonali sig © je) udytecznoSci, Prowadzi to do standaryzacii definicji pojeé. Poza skalq Srole'a moana tu po- daé prayklad testéw 1Q i miemikéw demogra- ficznych i ekonomicznych wypracowanych przez Biuro Spisowe USA. Stosowanie takich Ustalonych miemikéw ma dwie zalety: byty one juz wielokrotnie testowane i poprawiane, a ba- dania stosujgce te same skale moana poréwny- wat. Jesli ty i ja zrobimy oddzielne badania dwéch réznych grup z wzyciem skali Srole'a, Moiemy nastepnie pordwna¢ nasze dwie grupy Pod wagledem anomii. Praedstawiciele nauk spolecznych_moga Wigc mierzyé wszystko, co istnieje. Dzi¢ki kon- Septualizacji i operacjonalizacji moga nawet Z7Obié kawat dobrej roboty, mierzac cos, co nie pace Prayjmujac, Ze pojecia takie jak status ‘deleczno-ekonomiczny, uprzedzenia, wspot ‘cle czy anomia nie sq ostatecznie realne, Predstawiciele nauk spolecznych moga stwo- tee, Pewien tad w zakresie ich stosowania. tad ma ebieta sig jednak na ueytecanosc, nie zas Prawdzie ostateczne. Definicje w badaniach opisowych i wyjasniajacych Jak sobie przypominasz 2 rozdzialu 4, opis i wyjagnianie to dwa zasadnicze cele badai. Rozréénienie ich ma istotne implikacje dla de- finiowania i pomiaru. Mogtoby sie wydawac, Ze opis jest zadaniem tatwiejszym niz. wyjas- nianie, mozesz jednak pocaué sig nieco zdzi- wiony, gdy przekonasz sie, ze #lefinicje spra- wiaja znacznie wigce| klopot6w w badaniach, . opisowych niz w wyjasniajacych. Zanim praejs dziemy do innych aspektSw pomiaru, musisz w ogdlnych zarysach zrozumieé, dlaczego tak wlasnie jest (szerzej zajmiemy sig tym tema- tem w czeéci 4). Nietrudno zrozumieé wage jasnych i precy- zyjnych definieji dla badati opisowych. esti chcemy opisaé i przedstawié stope bezrobocia w danym miescie, nasza definicja bezrobotne- go jest oczywiscie decydujaca. Definicja ta zalezna jest od definicji innego terminu: lud- nosci aktywnej zawodowo. Uznanie trzylatka za bextobotnego jest zupetnie nonsensowne, poniewaz takie dziecko nie nalezy jeszcze do ludnosci_aktywnej_zawodowo. Moglibysmy wiec p6jsé za sugestia Biura Spisowego USA i wykluczyé wszystkie osoby ponizej 14 roku zycia. “Ta konwencja sama w sobie nie daje jednak satysfakcjonujacej definicji, poniewaz w gronie bezrobotnych mogliby sig wowczas znalezé stu- denci, emeryci, niepetnosprawni, gospodynie domowe. Moglibyémy wigc stosowa¢ dalej kon- wencje Biura, definiujac ludnosé aktywng zawo- dowo jako wszystkie osoby powyze) 14 roku zycia, zatrudnione, poszukujace pracy, urlopo- wane lub oczekujace na powrot do pracy, z kt6- rej zostaly tymczasowo zwolnione”. jesli stu- dent, gospodyni domowa lub emeryt nie poszu- kuja pracy, nie zaliczylibysmy ich do ludnosci aktywnej zawodowo. Bezrobotnymi_ byliby wowczas ludzie zaliczeni do ludnosci aktywnej zawodowo, 7definiowane| wedle powyzszych kryteriéw, ktorzy nie sq zatrudnieni ‘Ale co zaczy ,poszukiwaé pracy"? Czy dana ‘osoba musi byé zarejestrowana w Urzedzie Pra- ©y, czy tez powinna chodzié od drawi do drawi ic NOZOZH 9. RONCeEpIuaNZaLja, Uperacjonalizacja | pomiar Dlaczego wazne sq nazwy zmiennych? Patricia Fisher Podyplomowe Studium Planowania, Uniwersytet Tennessee © operacjonalizagi tatwie| sie méwi, ni ja robi tatwo wyjasnié cel i znaczenie operacyjnych defini- ji zmiennych, tatwo jest nawet opisaé, jak na ogdt przebiega operacjonalizacja. Jednak dopdki same- mu sig ie sprébuje zoperacjonalizowat jakiejé dosé zlozone| zmienne|, mozna nie doceniaé pewnych uukrytych probleméw, Ktére sie z tym wiaza, Szcze- golnie duza wage ma dla operacjonalizacii wybér konkretne| nazwy zmienne). Rozwazmy przyktad 2 dziedziny planowania przestrzeni miejskie}, Zmienna, ktéra ma wielkie znaczenie dla pla- nistéw, jest udzial mieszkaricéw. Planigci sadza, Ze uczestnictwo mieszkaricéw w procesie planowania jest istote dla udanego wprowadzenia planu w Zycie, Udzial mieszkaricéw pomaga zrozumieé recaywiste i postrzegane potrzeby spolecznosci, poza tym zaé zaangadowanie mieszkaricéw wema- ga zwykle ich cheé wspélpracy i wsparcie dla wysit- kéw planistéw. Mimo Ze wielu r6znych planistéw mogloby zaproponowaé rozmaite definije pojeé, nie doszloby prawdopodobnie migdzy nimi do wigk- szych nigporozumiefi co do znaczenia wyrazenia tudzial mieszkaricow. Nazwa te| zmienne) wydaje sie adekwatna. Gaybysmy jednak poprosil planist6w, by przed- stawili bardzo proste mierniki operacyjne udziatu mieszkarioéw, odkrylibysmy prawdopodobnie wie! kie zréznicowanie ich odpowiedz, powodujace licz- ne nijasnoéci. Jeden z planist6w mégiby uznaé za proszac o zajgcie? Czy mode wystarczy pragnie- nie posiadania pracy czy tez otwartosé na pro- pozycje ewentualnego zatrudnienia? Tradycyjnie »poszukiwanie pracy” definiuje sie operacyjnie jako udzielenie odpowiedzi twierdzacej na pyta- nie ankietera: Czy w ciagu ostatnich 7 dni po- szukiwal(a) Pan(i) pracy?". (Siedem dni to naj- czesciej wystepujacy oktes, ale dla pewnych ce- low badawczych wskazane mode si¢ okaza¢ jego skrécenie lub wydtuzenie), taka miare liczbe oséb prywatnych obecnych na ze. braniach komis) miejskie|iinnych zebraniach wade lokalnych; inny notowalby tematy poruszane prog ‘osoby prywatne na tego typu zebraniach; jeszcze inny weialby pod uwage liczbe obecnych na zebra. niach wad2 lokalnych, listow, telefondw do burmis. rza i innych urzednikow oraz spotkaf zorganizowa- nych przez poszczegdine grupy interes6w w danym czasie, Widzimy od razu, Ze kaddy z planist6w mie- raylby (w bardzo uproszczony sposéb) inny wymiar udziatu mieszkarcéw: jego zakres, tematy pobu- dzajace mieszkariow do aktywnosci, a take forme ich udzialu. Tak wigc calkowicie satystakojonujaca Z pojgciowego punktu widzenia pierwotna nazwa naszej zmiennej, udzial mieszkaricdw, okazala sie nigodpowiednia dla celdw operacjonalizac Precyzyjne i jednoznaczne nazywanie zmien- rnych pelni wadna funkcje w badaniach. Jest ono za- réwno warunkiem, jak i efektem dobrej operacjonal- zacji. Nazwy zmiennych czesto ewoluuja w toku po- wlarzanego procesu tworzenia defini pojeciowych, ppotem defini operacyjaych, potem zmiany nazwy pojecia tak, by lepiej pasowala do tego, co ma byé mmierzone. Ten zapetlony proces trwa w nieskofczo- nosé (powyészy przyklad preedstawia tyko jedno Zpowt6rzeri), czego skutkiem jest stopniowe udosko- nalanie nazw zmiennych i ich pomiaréw, az do osiagnigcia dostatecznego stopnia Scisloéci. Niekiedy ostateczne pojgcie zmienne| rin sie niaco od piet- wotnego, ale przynajmniej mierzymy to, 0 czym mo wimy ~ chodby z tego powodu, Ze méwimy o tym, 62 mierzymy! Jak widaé, wynik badaf opisowych na temat stopy bezrobocia zalezy wprost od tego, jak rozwiqzujemy kaidy z probleméw definicyt nych. Wydlugenie okresu, podczas ktéres? dana osoba jest postrzegana jako poszukujac® pracy, wlacza wigce} niezatrudnionych os6b 40 ludnosci aktywnej zawodowo zdefiniowane] jak ‘wyiej, przez co wzrasta tez wyliczona w te" spos6b stopa bezrobocia. Jesli wybierzemy inn konwencjg i zdecydujemy sig mowié wylacznie ine} tudnosci aktywne} zawodowo i bez- 0 pourye eywilach, wykluczamy personel woj- 'w ten sposob rownied podnosimy wyli- _ stope beztobocia, poniewaz personel cont wy jest ~ 2 definicji — zatrudniony. W ten wok gb 2danie opisowe mowigce, Ze stopa ber- Spocia W danyim miescie wynosi 3% albo 9, wipe wszystko jedno ile, zalezy wprost od za- sosowanych definicji operacyjnych. Powyzszy przyklad jest stosunkowo jasny, niewat istnieje kilka powszechnie uznanych Ronwencji dotyczacych ludnosei aktywne) 2a- wodowo i bezrobacia. Pomyél jednak, jak trud- ho bytoby osiagnaé porozumienie co do defi- hicii niezbednych dla wygtoszenia zdania: “cuterdziesel pigé procent studentéw tej Ticzelni to konserwatysci". Podobnie jak stopa bezrobocia, odsetek ten bytby bezposrednio zaleiny od definicji przedmiotu pomiaru — w tym przypadku konserwatyzmu polityczne- go. Zastosowanie innej definicii mogloby przy- riiegé wynik w rodzaju: ,Pigé procent studen- t6w to Konserwatysci". Jak na ironig, definicje w badaniach wyja: niajacych sq mnie) problematycane. ZalSzmy, ze interesuje nas wyjasnienie politycznego konser- watyzmu. Dlaczego jedni sa, a inni nie sq kon- serwatywni? Zatézmy dla uécislenia, ze interesu- je nas, czy sklonnosci konserwatywne wzrastajq zwiekiem. Co by bylo, gdybySmy mieli 25 162- nych definicji konserwatyzmu i nie mogli uzgod- nig, ktdra z nich jest najlepsza? Jak juz widzielis ny W rozwazaniach na temat wskaznik6w, nie Jest to bynajmniej przeszkoda nie do pokonania Wnaszych badaniach. Zat62my, de odkrylismy, i ludzie ‘starzy sq bardziej konserwatywni_niz Imlodzi pray zastosowaniu kazdej z 25 definicii. Najwyrafniej zatem dokladna definicja nie wnio- slaby zbyt wiele do sprawy. Zalézmy, ze okazalo sie, i2 stargy ludzie sq bardziej konserwatyw- {LW kategoriach kezdej sensownej definicj kon- mem, jaka nam prayjdzie do gtowy. Nie % Wige znaczenia, jak brzmi nasza definicja. etymy dojsé do wniosku, ze starzy ludzie ma SSlnie bardziej Konserwatywni niz mlodzi, don i MoBae dojsé do porozumienia co do Inego znaczenia stowa konserwatywni. jest Powyészy ogélny wzorzec rozumowania '0Sé powszechny w prowadzonych bada- iach, mimo Ze w praktyce badania wyjas- niajace niezmierie rzadko daja wyniki tak nie- dwuznaczne, jak to przedstawiono w przykla- dzie. W ayciu spolecznym istnieja spdjne wzor- ce zaletnosci, ktére owocuja spéjnoscia wynikéw badat. Spéjnasé taka nie zawsze jed- nak wychodzi na jaw w kontekscie opisu. Skut- kiem zmieniajacych sig definicji niemal zawsze sq odmienne wnioski opisowe. W ramce ,Dla- czego wazne sq nazwy zmiennych?" zagadnie- nie to zostalo szerzej oméwione w zwiazku ze zmienna udzial mieszkaricéw. Wybory dokonywane w procesie operacjonalizac; ‘Omawiajac zagadnienie konceptualizacji, czesto odwolywatem sig do operacjonalizacji, ponie- wai, oba te procesy sq ze soba écisle powia- zane. Podsumowujac: konceptualizacja polega na uscisleniu i udoskonaleniuabstrakeyjnych pojeé, operacjonalizacja zag na stworzeniu kon- kretnych procedur badawczych (operacji), ktore pozwola na dokonanie empirycznych obser- wacji odpowiadajacych tym pojeciom w swiecie raeczywistym. Podobnie jak w praypadku metod groma- dzenia danych, badacze spoteczni dysponuja wieloma moiliwosciami operacjonalizacji po- jgcia. Mimo Ze niektére z nich sq cisle ze soba powigzane, rozdzielitem je dla dobra wyktadu. Musisz jednak zdawaé sobie sprawe, Ze ope- racjonalizacja nie polega na ciagtym sprawdza- niu listy procedur, Coness> foperacionatizujac dane pojgcie, badacz musi ‘zdawa€ sobie sprawe z tego, jaki zakres 2mien- noSci go interesuje. Pytanie brami: do jakiego, stopnia sktonni jestesmy taczyé wartosci w ogélniejsze kategorie? Zaloimy, Ze cheesz mierzyé dochéd bada- nych, gromadzac informacje z dokumentow lub wywiadéw. Najwyiszy rocany dochéd siega milionéw dolardw, ale osiaga go bardzo nie- BNE ROROEIAN 9. ROSY Ualicen}2, Uperacjonatizacja | pomar wiele os6b. Jesli nie zajmujesz sig ludémi bar- dzo_bogatymi, prawdopodobnie niewiele zmieni w twoich badaniach wyodrebnienie bardzo wysokich prog6w dochodu. Zaleznie od tego, kim sq badani, ustalisz zapewne naj- wyisza kategorig dochodu na znacanie niz- szym poziomie, na_przyktad 100 000 USD iwigcej. Decyzja ta sprawi oczywiscie, ze wraucisz do jednego worka ludzi zarabiajacych miliardy dolaréw rocznie i biedakéw z marny- mi stu tysigcami, ale oni to jakos przezyja, a i twoim badaniom nie zaszkodzi takie wy- mieszanie. Podobnego wyboru musisz doko- naé na drugim kraticu skali zarobkéw. W ame- rykaiiskich badaniach ogélnokrajowych na ogét niedle sprawdza sig dolna kategoria do- chodu w wysokoSci 5000 USD lub mniej. W badaniach postaw i pogladéw kwestia zakresu zmiennosei ma réwniez inny wymiar — jeSli nie jestes dos ostrozny, modesz. skos- cayé, mierzac tylko potowe mozliwych postaw, mimo Ze zupeinie nie o to ci chodzilo. Oto preyklad. Zatozmy, Ze interesuja cig postawy wobec upowszechnienia sig elektrowni jadrowych. Mégibys przypuszczaé, Ze niekt6rzy ludzie uwataja energi¢ jadrowa za najwigkszy wynala- zek od czaséw kola, inni za w ogéle sig tym nie interesuja. Wobec tego typu przypuszczeh wydaje sig, 2e mialoby sens zadanie badanym pytania, na ile popierajq coraz powszechniejsze wykorzystanie energii jadrowej, oraz przedsta- Wienie im zakresu odpowiedzi od ,bardzo po- pieram” do ,w ogéle nie popieram”. Taka operacjonalizacja pomija jednak polo- we spektrum mozliwych postaw wobec energii jadrowej, Wielu ludziom energia jadrowa nie jest po prostu obojetna: ludzie ci aktywnie, choé w mniejszym lub wiekszym_ stopniu, sprzeciwiaja sig jej rozpowszechnianiu. W tym przypadku po lewej stronie zera mamy réw- niez do czynienia ze znacznym zréinicowa- niem postaw. Niektérzy sprzeciwiaja sie tro- che, inni dosé zdecydowanie, jeszcze inni bar- dzo mocno. Aby zmierzyé caly zakres zmiennosci, musiatbyé zatem zoperacjonalizo- waé postawy wobec energii jqdrowe} na skali od bardzo mocnego poparcia, poprzez obojet- noSé, az po bardzo silny soraeciw, ts OO Powyisze uwagi znajduja zastosowanie dg wielu zmiennych w naukach spotecznych, Nig. mal kaidy publicanie dyskutowany tema wywohuje zaréwno poparcie, jak i sprzeciy, kazde 2 nich w rédnym stopnin nasileny, Poglady polityczne prayjmuja zakres od skr; nie liberalnych do skrajnie konserwatywnych zaleénie od typu os6b, ktére badasz, moze g zalezeé na uwzglednieniu pogladéw radykal. nych na jednym lub obu koricach skali. Podob, ie jest z religijnosciq — ludzie nie sq tylka mniej lub bardziej religini, niektorzy sq zdecy. dowanie antyreligijni. Chodzi o to, Ze nie musisz. mierzyé catego zakresu zmiennosci w kazdym przypadku. Po. winienes jednak braé pod uwage 10, co jest ci potrzebne ze wzgledu na cel twoich badat. jes. {i réznica migdzy zwolennikami a przeciwnika mi religii nie ma znaczenia dla twoich celéw ba- dawezych, zrezygnuj 2 nie}. KtoS zdefiniowat kiedys pragmatyzm jako postawe, zgodnie zktéra ,r6dnica, ktéra nie robi Zadnej r6znicy, nie jest réznica”. Bad pragmatykiem. Pamietaj takze, Ze decyzje dotyczace za- kresu zmiennosci powinny uwzgledniaé ocze- kiwania co do rozkladu wartosci zmienne} w grupie badanych. W badaniu postaw profe- soréw wyzszych uczelni wobec wartosci wy? szego wyksztatcenia méglby$ prawdopodob- nie spokojnie zatrzymaé sig na braku wartosci i nie martwié sig o tych, ktérzy mogliby uwa- daé, ze wyisze wyksztalcenie zagraza zdrowiu studenta (gdybys jednak badat studentéw...). Zmiennos¢ migdzy skrajnosciami 'stopiet precyzji to kolejna troska badacza pot ‘ezas operacjonalizacji zmiennych. Sprowadz@ sig ona do tego, z jakim stopniem doktadnos¢! okreslié réznice migdzy réznymi modliwym wartoSciami sktadajqcymi sig na dang zmient® Czy ma dla naszego badania znaczenie, 2Y dana osoba ma 17, czy 18 lat, czy tez mo#? przeprowadzié badanie pakujac je obie do tegorii oznaczonej ,od 10 do 19 roku zycia"? Nie odpowiadaj zbyt pospiesznies Gdyby! cheial badaé liczbe zarejestrowanych i gtostl cych wyborcéw, zdecydowanie chciatbyé si¢ 47” iedtieé, cry twoi badani byl juz uprewnieni wi josowania. OsSInie rzecz iorae, przed po- oem wieku musis7 prZyjrze¢ sig celom i pro- mijorom twoich badar i zdecydowaé, czy duze ceviewielkie tznice wieku s@ dla clebie istot luo onda podlecie tych decyzi jest ko- we cane dia Zaprojektowania wlascivego kwes- mronatiusza. W prZypadku wywiadow pogtebio- rch decyzje te beda wplywae na stopies pyoywania 0 szczeg0l. ‘ "Te same uwagi stosuja sig takze do innych amiemnych. Jesti mierzys7 przekonania politycz- he, czy bedzie dla ciebie istotne pytanie, cay dana osoba jest raczej liberalnym, czy te racze} xonserwatywnym demokrata, czy ted wystarczy ci znajomos¢ jej sympatii partyjnych? Przy po- miarze przekonaf religijnych — czy wystarczy ci informacja, Ze dana osoba jest protestantem, cay te# powinienes znaé takZe wyznanie? Czy musisz wiedzieé tylko, czy dany respondent jest wolny, czy pozostaje w zwiqzku matzeriskim, cay tet robi ci r6anicg informacia, Ze nie bral on nigdy slubu, pozostaje w separacji, owdowial lub jest rozwiedziony? Nie ma oczywigcie ogélnej odpowiedzi na takie pytania. Odpowied wynika z celw da- nych badafi czy pomiaru. Mogg ci jednak udzielié pozyteczne| wskazwki. Jesli tylko nie jestes pewien, jak wiele szczegétéw powinie- nes uwzglednié w pomiarze, uwzgledniaj ich Taczej za duzo niz za mato. Jesli respondentka Wwywiadzie pogtebionym dobrowolnie zezn: Je, 2e ma 37 lat, zanotuj ,37 lat”, a nie ,po trzy- Guiestce”. Analizujac dane mozesz zawsze Polaczyé saczegétowe wartosci w ogélniejsze ‘Kategorie, nigdy jednak nie zdotasz odzyskaé inorodnosci, ktére wrzucites do jednego Wworka dokonujgc obserwacji i pomiaru. Uwaga na temat wymiaréw ne {iz 0 wymiarach jako o cechach po- Taapnel badaczzabiera sie do tworzenia ope- . a miernikow zmiennych, czesto odkry- a abo, co gorsza, nawet nie zauwaza — KtGre vn Jeszcze pelne| jasnosci co do tego, sug, QTIRYY zmienne) naprawdg go intere Przyktad. Zalozmy, Ze badasz postawy obywateli wo- bec rzadu i cheialbys wlaczyé w to badanie ich odezucia zwigzane z korupcia. Oto tylko niek- tére z wymiardw, ktére mégtbys badaé: © Cay ludzie sqdza, Ze rzad jest skorumpo- wany? Na ile ich zdaniem jest on skorumpowany? ® Na ile sq pewni swoich ocen dotyezacych poziomu korupgji w rzqdzie? © Co sadza.o korupeji w rzadzie jako 0 prob- Jemie spotecanym? ® Co ich zdaniem jest przyczyna korupeji? ® Czy sadza, ze jest ona nieunikniona? © Co ich zdaniem nalezatoby w tej sprawie zrobie? ® Co byliby gotowi zrobié osobiscie, by wy- eliminowaé korupcj¢ w rzqdzie? ® Na ile sq pewni, Ze gotowi byliby zrobic to, co twierdza, ze by zrobili? * Liste te mozna by ciagnaé dalej - odezucia ludzi wobec korupgi maja wiele wymiarow. Nalezy jednak absolutnie wyjasnié sobie, ktore z nich sq istotne w naszych badaniach - w przeciwnym razie mozesz zmierzyé, co lu- dzie czuja, gdy mysl o korupgji, podczas gdy naprawde chciates sig dowiedzieé, jak oceniaja jej zasieg, lub odwrotnie yGdy juz okreslites, jak bedziesz zbierat dane (na przyklad poprzez sondaé, czy bada- nia terenowe), oraz zdecydowales, jaki po- ziom zmiennoSci jest odpowiedni, jaki po- trzebny stopien precyzji migdzy skrajnoscia- mi i jakie konkretne wymiary zmiennych cie interesuja, mozesz stangé przed kolejnym wy- borem: matematyczno-logicznym. Oznacza to, %e modes. byé zmuszony wybraé poziom pomiaru, By oméwic to zagadnienie, musimy powrécié do wartosci i ich relacji wzgledem zmiennych.§ Definiowanie zmiennych i wartosci Wartosé zmiennej, jak zapewne pamietasz, jest cecha czegos. Na przyktad ,kobieta”, ,stary” albo ,student”, Zmienne zas to logiczne 2biory wartosci. ‘Tak wige pleé to zmienna zlozona z dwoch wartosci: kobieta i mezczyzna. oe Procesy konceptualizadji i operacjonalizacii moéna postrzegaé jako okrestenie zmiennych i tworzacych je wartosci. W kontekscie badari dotyczacych bezrobocia status zatrudnienia to zmienna o wartosciach ,zatrudniony” i ,bezro- botny” = liste wartosci mozna by wydluzyé, aby objeta takze inne omawiane wezesnie} moi- liwosci, jak na prayklad gospodyni domowa. Kazda zmienna musi mieé dwie istotne ce- chy! po pierwsze, sktadajace sie na nia wartosci musza byé wyczerpujace. Aby zmienna mogla byé w jakikolwiek sposdb uzyteczna w badaniu, musimy byé w stanie sklasyfikowa¢ kazdg obser- wacje w kategoriach wartosci skladajacych sie na zmienna. Jesti skonceptualizujemy zmienna sym- ‘patie partyjne tylko w kategoriach wartosci ,re- publikanin” i ,demokrata”, znajdziemy sig w klo- pocie, poniewad czeéé badanych bedzie sig iden- tyfikowala z Zielonymi, cz@S z Partiq Reform czy z jakakolwiek inna, czeSé zaS (niekiedy znaczny odsetek) powie, ze nie ma Zadnych sympatii par- tyjnych. Aby sprawig, by lista wartosci byta wy- czerpujaca, moglibysmy dodaé Kategorie ,inna” i ,éadna partia nie jest mi bliska’ Niezaleanie od tego, co zrobimy, musimy byé w stanie zaklasyfi- kowa¢ kazda obserwacje. ‘Martosci zmiennej muszq byé takze wza- jemnie roztaczne. Kaida obserwacja musi daé sig zaklasyfikowa¢ w kategoriach jednej i tylko Jedne} wartosci, Musimy na przyklad 2definio- waé ,zatrudniony” i ,bezrobotny” w taki spo- s6b, by nikt nie byt jednoczesnie jednym i dru- gim. Oznacza to, ze musimy byé w stanie za- Klasyfikowaé osobg, ktéra_ pracuje, ale jednoczesnie szuka pracy. (Moglibysmy na prayklad natknaé sig na pelnoetatowego bok- sera wagi cig?kiej poszukujacego splendor i dreszczyku emogji w zawodzie socjologa). W takim przypadku moglibysmy tak zdefinio- wa€ te wartosci, by bycie zatrudnionym miato pierwszeristwo. Wéwczas kaidy, kto pracuje, jest osoba zatrudniong, niezaleznie od tego, czy poszukuje wlasnie czegos lepszego. Poziomy pomiaru Wartosci zoperacjonalizowane jako roztaczne i wyczerpujace moga byé powigzane réwnied winny spos6b. Na praykad wartosci skladajgg, sig na zmienne moga reprezentowa€ rine ye ziomy pomiaru.W te} czgsci rozdziatu zajmien sig czterema poziomami pomiaru: nominalyy porzadkowym, interwalowym i ilorazowym, Pomiar nominalny emienne, ktsrych wartosci sq jedynie weajem, nie roztaczne i wyczerpujace, to miary nom, nalne. Wéréd przykladéw wymienié moing pleé, wyznanie, sympatie partyine, micjsce urodzenia, ukoriczona uczelnie wyzsza czy ky, lor wios6w. Mimo e wartosci tworzace kairdg z tych zmiennych — jak na preyklad ,mezczy,. na” i ,kobieta” skladajace sig na zmienna plec r6énia sig od siebie (i wyczerpuja wszystkie mozliwe rodzaje ludzkiej ptci), nie posiadajy one zadnej dodatkowej struktury. Mierniki tio. minalne stanowiq jedynie zbiér nazw lub okresleti cech, Wyobraz sobie grupe ludzi opisang w ka- tegoriach takiej zmiennej i podzielong fizycz- hie na grupy odpowiadajace jej wartosciom, Powiedzmy na przyklad, Ze prosimy duza gnu pe ludzi, by ustawili sie w grupach wedle sta- ndw, w ktérych sig urodzili: urodzeni w Ver mont w jednej grupie, urodzeni w Kalifor winnej itd. Zmienna jest miejsce urodzenia, war tosci to urodzeni w Vermont, urodzeni w Kali fomii itd. Wszyscy ludzie stojacy w danej grr pie maja przynajmniej jedng ceche wspdtna i réanig sig pod tym whasnie wzglgdem od It- dai w innych grupach. Nieistotne jest, gdzie tworza sig poszczegétne grupy, jak blisko sie bie stoja i jak sq rozmieszczone w sali. Zn czenie ma jedynie fakt, ze czlonkowie dane} grupy urodzili sig w tym samym stanie i Ze po saczegdlne grupy rézniq sig migdzy soba st nem, w ktérym prayszli na Swiat ich czlonko- wie. W kategoriach zmiennej nominalne) mo my 0 dwéch osobach powiedzieé tylko tyle, de sq takie same lub rézne. Pomiar porzadkowy Zmienne 0 wartosciach, ktére mozemy logic?” nie uporzadkowaé, to miary porzadkowe. ROt he wartosci zmienne} porzadkowej odpowi syasteanie nizszemu lub wyzszemu pozio- aja WM miennej. Zmienne tego typu to Klasa mowi 2 gonserwatyzm, alienacja, uprzedzenia, spolecat sektualny itp. W kategoriach zmien- ion Tadkowe| mozes7 nie tylko okresli€, czy ne) POPS sa takie same, czy tez rane, lecz vie 05PF or edzié, Ze jedna z nich jest »bar- rownie? SOWierZI Fe ee . vr aia druga ~ & wigc bardzie} konserwa aie” Tardzie} relighina, starsza itd.; My naukach przyrodnicaych twardosé jest najczescie) przywolywanym eae zmien- we porzadkowe). Mozemy powiedziec, ze je ven material (na przykiad diament) jest tward- say od drugiego (powiedzmy szkta), jest pierwszy zarysowule drugi, a nie na odwrét. probujac zarysowaé rozmaite materialy za po- roca innych moglibysmy w koricu ulozyé kilka nateriatOw W rzedzie od najbardziej migkkie- go do najtwardszego. Nie mozemy nigdy po- wiedzieé, jak twardy jest dany materiat wkategoriach absolutnych, mozemy tylko po- wiedzieé, jak jest on twardy w kategoriach wrglednych — ktéry material jest od niego twardszy, a kt6ry bardziej miekki, Wrdémy do poprzedniego prayktadu z gru- powaniem ludzi. Tym razem wyobrad sobie, ze prosimy o ustawienie sig w jednej grupie oso- by, kt6re ukoviczyly wyésza uczelnie, w drugiej grupie stawiamy absolwentéw szkét srednich, w trzeciej zaS osoby, ktre nie ukofczyly szkoly éredniej. Taki spos6b grupowania bada- nych odpowiada prayjetym wezesnie) wymaga- hiom dotyczacym wzajemnej roztacznosci ‘wyczerpywania sig wartosci zmienne|. Mogli- bysmy jednak dodatkowo uporzadkowaé lo- Bicznie te tray grupy wedlug wzglednego po- ziomu wyksztalcenia (cechy wspélnej) czion- kéw kaadej z nich, MoglibySmy ustawié trzy Srupy w rzedzie, od najnizszego do najwyzsze- ei Poziomu wyksztalcenia. Uporzqdkowanie ake stanowitoby fizyczna ilustracje miary Porzadkowej. Wiedzac, w jakich grupach sq nan Jeahostki, moglibysmy stwierdzic, 4e jed- dng Rich ma wyasze, nizsze lub takie samo jak ‘8a Wyksztalcenie. Zauwai, te w tym przykladzie nie ma zna- pred Jak blisko lub jak daleko od siebie roz- nig Gane 84 Poszczegélne grupy wyksztalc * Grupy 2 wyksztalceniem wyzszym i srednim moga staé oddalone od siebie o dwa metry, podczas gdy grupa bez wyksztatcenia sredniego moze staé 200 metréw dale}. Faktyczne odlegto- Sci nie majq tu Zadnego znaczenia — po prostu grupa z wyksztatceniem srednim powinna sig znaleZé miedzy grupa bez wyksztalcenia sred- niego a grupa z wyksztalceniem wyészym, ina- czej porzadek ustawienia bedzie niepoprawny. Pomiar interwatowy ‘Dla wartosci niektorych zmiennych faktyczne odlegtosci migdzy nimi maja jednak znaczenie, Zmienne takie to miary interwatowe. W tym przypadku odleglosci logicane migdzy wartos- ciami moga byé wyrazane w postaci standar- dowych interwaléw o okreslonym znaczeniu. Na prayktad na skali temperatury Fahren- heita réznica, czy inaczej odleglosé migdzy 80 i 90 stopniami jest taka sama, jak migdzy 40 i 50 stopniami. Jednak 80 stopni Fahrenheita nie oznacza, #e dany przedmiot jest dwa razy bardziej goracy niz inny przedmiot o tempera- turze 40 stopni, poniewaz punkt zerowy w skali Fahrenheita (jak i Celsjusza) zostal wy- brany arbitralnie: zero stopni nie znaczy, 2 faktycanie nie ma zadnego ciepta. Podobnie 30 stopni ponizej zera na ktérejkolwiek z tych skal nie oznacza 0 30 stopni mnie} niz brak ciepla. (W przeciwiesistwie do tych dwéch skal, skala Kelwina rozpoczyna sig od zera absolut- nego, co oznacza catkowity brak ciepta), Mieriki konstruowane sztucanie, takie jak mnie} lub bardzie) akceptowane standaryzo- wane testy na inteligencjg, to niemal jedyne miemniki interwatowe powszechnie stosowane w badaniach spotecznych. Interwat dzielacy 100 i 110 punktéw mozemy uwaiaé za iden- tycany z tym dzielgcym 110 i 120 punkt6w, a wynika to z rozkladu zaobserwowanych wy- nik6w wielu tysigcy ludzi, ktorzy rozwigzywali te testy na przestrzeni wielu lat. Bytoby jednak bledem wnioskowaé, ze osoba z wynikiem IQ 150 jest 0 pigédziesiat procent inteligentnie)- sza niz osoba z wynikiem 100. (Nie mozemy, Scigie rzecz biorac, uwazaé za calkowicie po- zbawiona inteligencji osoby z wynikiem 0 w standardowym teécie 1Q, aczkolwiek moze my ja uwazaé za niewlasciwego kandydata na profesora czy chocby studenta wyzszej uczel- ni. Ale moze dziekan...?). Poréwnujac dwie osoby w kategoriach zmiennej interwatowe} mozemy stwierdzié, ze sq one od siebie rézne (pomiar nominainy), oraz Ze jedna z nich jest ,bardziej" niz druga (pomiar porzadkowy). Oprécz tego zas mo- aemy jeszcze powiedziet, .0 ile” bardzie}.4 Pomiar ilorazowy Wiekszosé stosowanych w naukach spolecznych, zmiennych, kt6re speiniaiq minimum kryteriow wR ysunek 54 \._Potiomy pomiary pomiara interwalowego, speinia tez krytetia po, miaru ilorazowego..W przypadku pomiary ilorg, owego wartosci sktadajace sig na zmienna maja wszystkie powyze) opisane wiasnosci strukturgp ne, poza tym za$ oparte sq na prawdzi punkcie zerowym. Skala temperatury Kelving jest jecnym 2 tego typu miemik6w. Przyklady ada prowadzonych w_naukach spotecanyeh ‘obejmuja wiek, czas zamieszkiwania w okreglo, nym miejscu, liczbe organizacji, do ktérych dang osoba nalezy, liczbe wizyt w kosciele w danym okresie, liczbe zawartych matzeristw, liczbe brayjacist narodowosci arabshiejgd Prayklad pomiaru nominainego: pet } obieta C= CD C= CD i isk Prayklad pomiaryinterwalowego: rbd 0 yo000USO 20000 USD. re h K metcayena s Praykiad porriaru porzagkowego:relgjnoSé:.Na ile watna jest cla cebie religia?”™ C= C= : C= w C= 6 i i | ‘" ke K 30000USD 40000USD 500000 USD wysokt 15 wracajac 40 przykladu. metodologiczne} awarzyskiej, moglibysmy poprosié zgro- ve ludzi, azeby pogrupowali sig wedle Wszystkie jednolatki stalyby wige fewentwalnic siedaaly lub lealy) razem, po- ve dwulatki, trzylatki itd. Fakt, ze czton dobnie “udej 2 grup sq w tym samym wieku vvje aida grupa os6b reprezentuje inny over yystarcza dia spelnienia minimalnych Wnagaf stawiarych zmieanym nominalnym. tporzadkowanie grup w szeregu od najmlod- reo najtatsze)spelnia wymogi przewidria se dla zmiennych porzadkowych i pozwala am okresiié, czy dana osoba jest w tym sa- Tayi wiekt cO iN, starsza od nie), czy te infodsza. Jesli rozmiescimy grupy w réwnych Dullegiosciach, speinimy dodatkowo warunek palozony na zmienna interwatowa, dzieki cze- mu bedziemy w stanie powiedzieé, o ile lat jecina osoba jest starsza od drugie). Wreszcie, poniewat jedna z wartosci zmiennej wiek od- powiada prawdziwemu zeru (dzieci noszone przez kobiety w cigZy tu przed porocem), na- sza grupa nieszczesnych uczestnikw imprezy spelnia tez wymogi pomiaru ilorazowego, co pozwala nam stwierdzié na prayklad, ze jedna osoba jest dwa razy starsza od drugiej. Innym przyktadem miernika ilorazowego jest dochéd, Ktory obejmuje zakres od absolutnego zera wiasciwie do nieskoriczonosci, jesli_ przypad- kiem jesteS zalozycielem firmy Microsoft. {Poréwnanie dwéch oséb w_ kategoriach amiennej ilorazowej pozwala nam wiec stwier- dig, Ze (1) r6anig sie one lub sq takie same, (2) edna jest ,bardziej" niz druga, (3) na ile sig PSinig i (4) jaki jest stosunek iloSciowy jednej do rugiej(iloraz). Rysunek 5.1 przedstawia podst- Mowanie tej czeéci rozwaian w formie ilustraci Sraficenej czterech pozioméw pomiaru4} smadzeri wiekw kowie Ki Implikacje pozioméw, ‘pomiaru Jako Ze mate jest prawdopodobieristwo, by Udato ci sig dokonaé dopiero co opisanych fi- Zycanych przegrupowati ludzi (sprobuj tylko, J8Sli nie cheesz byé niepokojony zbyt licznymi Zaproszeniami na imprezy), chcialbym zwrdcié ‘Woja uwage na pewne praktyczne implikacje WYQOTY DOKONYWane W PIULEDIE UpeIoLyUNANEML Ivo wprowadzonych powyzej rozréénies. Impli- kacje te przejawiaja sig przede wszystkim wanalizie danych (oméwionej w czesci 4), mu- sisz jednak przewidywaé je juz na etapie two- rzenia struktury projektu badawczego, Pewne techniki analizy ilosciowej wymagaja uzycia zmiennych, kt6re majq okreslony mini- malny poziom pomiaru. Powinienes zaplanowaé swoje techniki analityczne stosownie do pozio- mu pomiaru, do ktérego ograniczone sq zmien- ne przeznaczone do analizy w projekcie badaw- caym, na przyklad poziomu porzadkowego. Doktadnie} méwiac, powinienes przewidywac, jakie wnioski badaweze modesz wyciagnaé, dys- ponujgc zmiennymi o okreslonym poziomie po- miaru, Méglbys na prayktad postanowié zbadaé i opisaé sredni wiek badanej populagi (dodajac wiek poszczegdlnych jednostek i dzielgc sume przez ich liczbg), nie powinienes jednak plano- waé badania Srednie} przynaleznosci religijne), poniewaz jest to zmienna nominalna, srednia zas wymaga danych na poziomie ilorazowym. (Mogtbys jednak podaé modalng ~ najczestsza przynaleznos¢ religijna): Moiesz pray tym traktowaé niektére zmienne jako odpowiedniki réznych poziomew pomiaru. Mierniki ilorazowe to poziom naj- wyészy, 7. kt6rego schodzimy, poprzez miemiki interwatowe i porzadkowe, az do najnizszego poziomu pomiaru, czyli miernikéw nominal- nych. Zmienna odpowiadajaca wyzszemu po- ziomowi pomiaru — powiedzmy, ilorazowa — mozemy traktowaé takze jako zmienna na nigszym poziomie pomiaru — na przyklad jako zmienng porzadkowa. Przypomnij sobie na przyklad wiek, ktéry jest zmienng ilorazowa. Gdyby interesowala cig jedynie relacja migdzy wiekiem a jakag zmienna na poziomie porzad- kowym — na prayklad deklarowang religijnos- cig: duza, Srednia i mata — mégtbys zdecydo- wat, ze takie wiek bedziesz traktowat jako zmienna porzadkowa, Mégtbys opisywaé bada- nych jako mtodych, w srednim wieku i starych, precyzujac, jaki zakres wieku nalezy do dane} kategorii. Mégibys wreszcie, dla pewnych ce: Jéw badawezych, uzywaé wieku jako zmiennej nominalnej. Mégtbys podzielié ludzi na urodzo- ych w czasie kryzysu lat 30. lub kiedy indziej. Innym pomiarem nominalnym, opartym nie tyle na wieku, co na dacie urodzenia, mégtby byé pomiar ludzi podzielonych na grupy wedtug znak6w zodiaku. Poszukiwany poziom pomiaru zalezy zatem ‘od planowanych sposobéw analitycznego wy- korzystania danej zmiennej, z uwzglednieniem faktu, 2 pewne zmienne sq nierozerwalnie zwiazane z pewnymi poziomami pomiaru, Jest zmienna ma byé uzywana na wiele sposobéw, wymagajacych réanych pozioméw_ pomiaru, badanie powinno byé zaprojektowane tak, by pozwolito na osiagniecie najwyészego wyma- ganego poziomu. jesli na przyktad zapytasz ba- danych o ich dokladny wiek, mozesz ich potem uloZyé w podgrupy nominalne lub porzadkowe. Nie musisz jednak koniecznie mierzyé zmiennych na najwyészym poziomie pomiaru. Jesli jestes pewny, Ze nie sq ci potrzebne dane 0 wieku badanych na poziomie pomiaru wyzszym nid porzadkowy, mozesz ich po prostu poprosié, by wskazali, w kt6rym przedziale wie- kowym sig mieszcza, na przyklad od 20 do 29, od 30 do 39 itd. W badaniach stanu posiadania przedsigbiorstw nie musisz gromadzié szcze- gélowych informagi — wystarczy, ze postuzysz sig skalq porzadkowa Dun & Bradstreet. Jesli jednak twoje cele badawcze nie sq do korica sprecyzowane, staraj si¢ dotrzeé do najwyésze- go modliwego poziomu pomiaru. Choé mozna ztedukowaé pomiar ilorazowy do poziomu porzadkowego, nie mozna przeksztalcié pomia- Tu porzadkowego na ilorazowy. Ogélnie rzecz biorac, nie mogna przeksztalcié zmienne} na nizszym poziomie pomiaru w zmienng na po- ziomie wyészym. Warto dobrze zapamigtaé t¢ jednokierunkowa droge. Wskazniki proste i zlozone Majac do dyspozycji tak wiele modliwosci ope- racjonalizacji zmiennych w naukach spotecz~ nych, mozesz zaczaé sig powaénie martwié, czy dokonasz wiasciwego wyboru. Pozwél, Ze postaram sig rozjasnié twoje mysli, dodajac do Poprzednich wywodéw odrobing poczucia pewnosci i stalosci. Wiele zmiennych w naukach spotecznych ma w miarg proste, oczywiste wskazniki. Jakby rem peemaunaa sie YEO UEREAC IE | POUT ha to nie patrzec, pteé okazuje sig na ogg, kwestiq bycia mezczyznq lub kobiet enna na poziomie nominalnym, ktéra mozna Mierzye jedna obserwacja - wzrokowa (no, moze nie zawsze) lib odpowiedziq na pytanie (na og6)y, W badaniu dzietnosci malzenstw mégtbys oy prawda wziaé pod uwage dzieci adoptowang i prayjete do rodzin zastepezych oraz dzieci 2. poprzedniego matizeristwa jednego hub obo}. ga partneréw, zazwyczaj jednak stosunkowo latwo jest sig dowiedzieé, ile dzieci ma dang para. W przypadku wigkszoSci badati liczba mieszkaricéw danego kraju jest liczba miesz. katicéw tego kraju ~ sprawdzasz to w roczniky statystycznym i znasz odpowiedZ. Tak wige wiele zmiennych ma oczywiste proste wskagni- ki. Docierajac do pojedynczej informacji, wiesz wszystko, co jest ci potrzebne. Niekiedy jednak zdarza sie, ze nie istnieje jeden wskaénik, ktéry da ci pomiar potrzebne} zmiennej. Jak juz pisatem wezesniej w tym roz- dziale, wiele pojeé podlega rSinorodnym inter pretacjom, z kt6rych kazda ma kilka modliwych wskaZnikéw. W tego typu przypadkach mégtbys dokonaé kilku obserwacji dane} zmiennej, na- stepnie zaé polaczyé zebrane informacje w celu stworzenia zloZonego miemika badanej zmien- ej. Rozdziat 6 poswigcony jest metodom prze- prowadzenia tej procedury, w tym miejscu roz- waiymy wigc jedynie krdtki przyktad. Weimy pojecie ,wynikow w_ nauce”. Wszyscy zauwarylismy, Ze niektorzy studenci maja dobre, inni zag stabe wyniki w nauce. Ba dajac te réznice, moglibysmy zadaé sobie pyta- nie, jakie cechy i dogwiadczenia sq powigzane z osiaganiem dobrych wynikow w nauce (wie- lu badaczy tak wlasnie zrobito)., Jak mozna azmierzyé ogélne wyniki w nauce? Kazda ocena x kazdego egzaminu jest potencjalnym wskad- nikiem wynik6w w nauce, moze jednak nie by¢ typowa dla ogélnych wynik6w danego studen- ta, Rozwigzanie tego problemu ustalito sie juz na tyle, 2e uwazane jest za oczywiste: srednia punktéw (grade point average — GPA). Praypist- jemy kazdej ocenie okreslona licebe punktow, dodajemy punkty uzyskane przez danego sti denta i dzielimy je przez liczbe zdanych egza- minéw, otrzymujge w ten sposéb miernik zlo- Zony. (Jesli egzaminom przypisane sq rozne srogci punktowe, obnizamy lub podwyz- wamy odpowiednia wartosé punktowa). TWwo- szihie tego tYPU miemnikéw zlozonych jest ‘0 bardzo przydatne w badaniach spolecz- nych. Kilka przyktadéw mozliwych wyborow w procesie operacjonalizacji aby podsumowaé wszystkie mozliwosci opera- cjonalizacji dostepne badaczowi spotecznemu, ‘wskazujac zarazem potencjal tkwiacy w kazdej iniich, rozwazmy kilka altemnatywnych podejsé do rozmaitych probleméw badawezych. Rézne sposoby operacjonalizacji zmiennych w kazdym przypadku maja ilustrowa, jak wielkie pole do popisu dla naszej wyobrazni i kreatywnosci stwarzaja badania spoteczne. Dla uproszczenia nie usitowalem nawet opisywa¢ wszystkich wa- runk6w, ktére moglyby przemawiaé za jedna lub drug modliwoScia, aczkolwiek w danych okolicznosciach nie wszystkie one bytyby tak samo godne polecenia. Oto konkretne problemy badawcze i kilka sposobéw ich rozwigzania. Zacznijmy od przykladu omawianego juz wezesniej w tym tozdziale — jego zaleta jest fakt, ze operacjona- lizacja jedne} ze zmiennych jest bardzo prosta 1. Czy kobiety sq bardziej sktonne do wspét- caucia niz. mezczyéni? a. Wybierz grupe badanych, zlozong z ta- kiej samej liczby mefczyzn i kobiet. Przedstaw im hipotetyczne sytuacje, w ktorych ktos jest w tarapatach. Zapy- taj, co by zrobili, gdyby natkneli sie na taka sytuacje - na prayktad mate dziec- ko placzace i zagubione w poszukiwa- niu rodzicéw. Kazda odpowied#, ktéra wskazuje na cheé pocieszenia lub po- mocy dziecku, uznaj za wskaénik wspétcaucia. Sprawdé, czy kobiety, czy tez mezczyini czeSciej wskazuja, Ze by- liby sktonni do wspétezucia. Zaprojektuj eksperyment, w ktérym pla- cis maemu dziecku za to, by udawalo, ze sig zgubilo. Postaw dziecko na ruchli- wym chodniku i obserwuj, czy czeSciej ‘oferuja mu pomoc kobiety, czy mezczyé- ni, Upewnij sig, Ze policzytes ogdina licz- be przechodniéw obu plci, poniewaz jedna z nich mogta byé tam licaniej re- prezentowana, W takim przypadku po prostu oblicz odsetek kobiet i mezczyzn sktonnych do udzielenia pomocy. c. Wybierz probe ludzi i przeprowadé son- daz, w kt6rym zapytasz ich, do jakich or- ganizacji naleza. Przelicz nastepnie, czy kobiety czesciej niz mezczyéni naleza do organizacji, ktére odpowiadaja po- trzebie wspéiczucia swoich czlonkéw. Aieby uwzglednié fakt, 2 mezczyéni — albo kobiety ~ naleza w ogéle do wiek- szej liczby organizagji, musisz postapié nastepujgco: dla kazdego badanego ob- liczasz, odsetek organizacji zwiazanych z realizacja sklonnosci do wspétczucia, do ktérych naledy. Sprawdé, czy kobiety maja wyésze niz mezczyéni przecietne wyniki procentowe. 2. Cay studenci socjologii maja wigksza wiedze © Swiecie wspéiczesnym nix. studenci ra- chunkowosci? a. Praygotuj krétki quiz na temat zagad- niet z wiedzy 0 Swiecie wspéiczesnym, nastepnie zaé przeprowadé go na zaj¢- ciach dla studentéw rownolegtych lat kierunk6w socjologii i rachunkowosci.. Jesli chcesz porwnaé student6w ostat- niego roku, upewnij sig, z jakiej dzie- dziny pisza prace magisterskie. b. Zapytaj wykladowce wiedzy 0 swiecie wspélczesnym o przecigtne oceny stu- dentéw socjologii i rachunkowosci na jego egzaminach. c. Prayjdé na zajgcia dla studentéw socjolo- gii ima zajgcia dla studentéw rachunko- wosci z petycia gloszaca ,Nowy Jork sie- dziba ONZ”. Policz tych, ktsrzy podpisza petycig, i tych, ktérzy powiedza ci, ze Nowy Jork jest przecied siedziba ONZ. 3. Czy ludzie uwazaja za lepsze miejsce do iycia Nowy Jork czy Kalifornig? a. Korzystajgc na prayktad z Abstraktu Sta- tystycznego dla Stanéw Zjednoczonych lub innej tego typu publikacji, poréwnaj sto- pe imigracji i emigracji dla kazdego z tych 102 = HOZOZIa D. RoNCepluancucja, Operacjonalizacja | pom stanéw, Sprawdd, czy sa grupy mignujace bezposrednio z Nowego Jorku do Kalifor nil lub na odwrét. b. Ogélnokrajowe osrodki badania opinii publicznej — na przyklad Gallup, Harris, Roper i inne — czgsto zadajq ludziom pytanie, w jakim stanie ayje sig ich 2da- hiem najlepiej. Sprawdé w bibliotece albo w lokalne} gazecie kilka ostatnich wynikéw takich sondaiy. ¢. Poréwnaj liczbe samobéjstw w obu sta- nach. 4, Czy na twojej uczelni najpopulasniejszymi wykladowcami sq pracownicy wydzialu nauk spolecenych, przyrodniczych czy hu- manistycznych? a, Jesli twoja uczelnia prowadzi oceng prowadzacych zajecia przez student6w, sprawdé. kilka ostatnich wynikéw i ob- licz Sredniq dla kazdej z trzech grup. b, Chodé na zajecia dla kazdego z kierun- kéw w trzech grupach i obserwuj fre- kwencje. c. W grudniu wybierz grupe profesoréw kaidego z trzech kierunk6w i popros ich, by notowali, ile Swiqtecznych kartek i prezentéw otrzymali od swoich studen- t6w wielbicieli. Sprawdé, kto wygral. Powydsze prayklady maja stanowi€ nie tyle sugestig wartych uwagi projekt6w badaw- czych, ile ilustracje wielosci modliwych sposo- bow operacjonalizacji zmiennych, Operacjonalizacja twa Mimo Ze omawialem dotad operacjonalizacjg i konceptualizacie jako czynnosci poprzedza- jace zbieranie danych i analize — musisz na przyklad ulozy¢ pytania kwestionariusza, zanim go rozdasz badanym — oba te procesy trwaja rowniez w toku procesu badawezego, nawet jesli dane zbierane sq w ustrukturyzowanym, masowym sondazu. Jak jué widzieligmy, w bada- iach o mniej sztywne} strukturze, na przyklad w badaniach terenowych, okreslenie i uszcze- gélowienie odpowiednich pojeé nie daig sig od- dzieli¢ od toczacego sig procesu obserwacji. Jako badacz musisz. zawsze pozosta€ otwan. ty na modliwosé przeformutowania twoich pojeg i definigji. Ostatecznym celem badai spotecy, nych jest wyjasnienie natury Zycia spotecznego, Waga i uzytecanosé tego, czego sig dowiesz 1g ten temat, nie zalezy od momentu, w ktérym Pierwszy raz zrozumiates, jak patrzeé na rzec wistosé, podobnie jak nie zalezy od tego, cry ‘nW6j pomyst pochodzi z wyuczonego na pamigg podrecznika, ze shu czy ted od szwagra. Kryteria jakosci pomiaru 7 Zasalismy juz dosé daleko, Ten rozdzial zaczal sig od ogdlnego stwierdzenia, 4 socjologia moze mierzyé wszystko, co istnieje. Potem od. krylismy, Ze mierzone przez nas przedmioty wwickszosci nie istniejq. Nastepnie dowiedzie- ligmy sig, 2¢ mimo to modna je jednak mierzyé, ‘Teraz koriczymy ten rozdziat oméwieniem kilky standardéw, zgodnie z ktérymi oceniamy nasz wagledny sukces lub poraske w_pomiarze przedmiotow — nawet takich, ktérych nie ma. Precyzja i poprawnosé : Zacmijmy od tego, 2 pomiarbw moina doko- nywaé z rSénym stopniem precyzji. Jak juz wi dzieligmy przy okazji operacjonalizacii, precyzia dotyczy subtelnosci rozréznief odrebnych war tosci zmiennej. Opis kobiety jako ,43letniel” jest bardziej precyzyiny niz jako .po caterdziest- ce”, Stwierdzenie, ze gang uliczny powstal w le cie 1996 roku, jest bardziej precyzyjne m2 stwierdzenie, Ze bylo to ,w latach 90.” Pomiary precyzyjne majq w zasadzie prZ wage nad nieprecyzyjnymi, zgodnie ze wska2 niami zdrowego rozsadku. Nie ma okolicz008¢h w ktrych pomiar nieprecyzyjny mialby ase nicza wy2sz0¢ nad precyzyjnym. Mimo to jee nak stuprocentowa precyzja nie zawsze oki2!" je sig konieczna czy pozadana. Jesti informa ze kobieta jest po czterdziestce, wystarc73 potrzeby twoich badat, kazdy dodatkow! wysitek zmierzajacy do ustalenia jej doktad™™ go wieku nalezy uznaé za zmarnowany. eracjonalizacji pojeé musisz wigc czesciowo wperowae sig wiedzq o wymaganym poziomie precy. Jeli twoje potrzeby nie s jasne, sta Psi byé racze) bardzie}niz. mnie} precyzyy. Nie myl jednak precyzji z poprawnoscia. opis osoby jako surodzone} w Nowe} Angli” ‘eet mnie} precyzyiny niz jako ,urodzonej jy Stowe w Vermont” ~ co jednak, jesti osoba ta urodzila sig W rzeczywistosci w Bostonie? Opis miei precyzyjny jest w tym przypadku bardziej poprawny ~ lepiej bowie odzwier- ciedla rzeczywistosé. Precyzja i poprawnosé sa oczywiscie istot- rymi cechami pomiaru badawezego i zapewne nie ma potrzeby ich dluzej wyjasniaé, Badacze spotecani, tworzac i oceniajac pomiary, zwra- caja jednak szczegélna uwage na dwa aspekty techniczne: rzetelnos¢ i trafnose. Reetelnosé W ujeciu abstrakcyjnym rzetelnosé polega na tym, Ze dana technika, stosowana do tego sa- mego przedmiow, daje za kazdym razem ten sam wynik. Powiedzmy, Ze chcialbys wiedzieé, ile wate. (Nie, nie wiem dlaczego). Jedna ztechnik byloby zadawanie dwém réanym os0- bom pytania o moja szacunkowa wage. Jesli jed- na x nich oceni moja wage na 70, druga zaé na 140 kilograméw, bedziemy musieli uznaé, ze technika opierajgca si¢ na ocenie moje) wagi przez innych ludzi nie jest szczegéInie rzetelna. Zalbtmy jednak, ze jako vechnike pomia- Towa stosujesz wage fazienkowa. Wehodze na ‘wage dwa razy, ty za§ za kazdym razem notu- Jesz wyniki, Bytyby one najprawdopodobniej _ co dowodzitoby, ze waga tazienko- det etelniejszq technika pomiars wagi Ne] osoby niz szacunkowa ocena dokonywa- a przez innych lud: : Rretelnosé nie zapewnia jednak, podobnie peer Poprawnoéci wyniku. Zalézmy, ze hg ater moja wage tak, Zeby odja€ sobie ene 129 kilogramy dla poprawy samopo- em (untie # odnotowalbys za kazdym ra = tater taka sama wage, za kazdym ra- On YS w bledzie. Ten nowy element, zwa- ‘Zeniem, omawiam w rozdziale 8. Na Jak RIywus jewewl purmu rue razie wystarezy nam ostr2: nie gwarantuje poprawnosci Zat6imy, ze chcemy bada€ nastroje wéréd robotnik6w fabrycznych w dwéch réznych ty- pach fabryk. W jednym zbiorze fabryk robotni- cy wykonuja prace wyspecjalizowane, co sta- nowi konsekwencje bardzo zaawansowanego podzialu pracy. Kazdy z robotnikéw przyczynia sig w bardzo niewielkim stopniu do ogdinego procestt produkcji tasmowej. W drugim zbio- ze fabryk kazdy z robotnik6w ma wiele zadati, przy czym niewielkie zespoly robotnikow wy- konuja caly proces produkgji. Jak powinnismy mierzyé nastroje? Jedna ze strategii mogtaby polegaé na obserwacji robot- nikow w kazdej 7 fabryk, ze szczegélnym uwzglednieniem takich elementéw, jak éarty, cagsty Smiech, usmiechy itp. Moglibysmy tez pytaé, jak sig im podoba ich praca, a nawet, czy zamienitiby jq na prace drugiego badanego przez nas typu. Poréwnujac obserwacie w r6- nych fabrykach, moglibysmy dojsé do wniosku co do tego, kt6ra z form organizacji pracy lepie} wplywa na nastroje wsrdd robotnik6w. Zajmijmy sig teraz problemem rzetelnosci tej metody. Po pierwsze, nasze samopocaucie podczas obserwacji zabarwi na pewno to, co widzimy. Mozemy dokona¢ bledne} interpreta- gi. Mozemy zobaczyé robotnik6w zartujacych ze soba i pomysleg, ze sig kiéca. Mozemy trafi¢ na ich staby dzieri. Obserwujgc te sama grupe robotnik6w przez kilka dni z rzedu, moglibys- my codziennie dochodzié do innego wniosku. Kilku obserwatordw, oceniajacych te same za- chowania, mogloby réwniez dojsé do réanych wnioskdw co do nastrojéw wsrdd robotnik6w. A oto inna moéliwa strategia oceny nastro- j6w. Zaldzmy, ze sprawdzamy dokumenty fa- bryki, by dowiedzieé sig, jak wiele skarg zlo- Zyly w danym okresie zwigzki zawodowe. Przy- puszczalnie bylby to jakis wskadnik nastrojéw: im wigce} skarg, tym gorsze nastroje. Tego typu strategia pomiaru wydaje sig bardziej rze- telna: liczqc skargi kilka razy od nowa, weiaz otrzymywalibysmy ten sam wynik, Jesli zastanawiasz sig w te} chwili nad tym, czy liczba skarg jest naprawde odzwierciedle- niem nastrojéw, martwisz si¢ nie o rzetelnosé, lecz 0 trafinoS€, 0 ktérej za chwileNa razie cho- nie, Ze rzetelnosé See ee dzi nam o to, Ze ta ostatnia metoda przypomi- na moja wage lazienkowa: daje spéjne wyniki. W badaniach spolecznych kwestia rzetel- nosci pojawia si¢ w wielu formach. Rzetelnosé staje sig probleme zawsze, gdy Zrddtem da- nych jest pojedynczy obserwator, poniewaz nie ma pewnego zabezpieczenia przed wplywem subiektywnego nastawienia tego obserwatora. Nie jestesmy w stanie okreslié z pewnoscia, na ile otraymane dane pochodza z. obserwowanych zjawisk, na ile za§ od samego obserwatora. Subiektywnos¢ nie jest jednak jedynie problemem pojedynczego obserwatora. Bada- cze sondazowi wiedza jud. od dawna, ze r6éni ankieterzy otrzymuja rézne odpowiedzi od ba- danych, zaleznie od wlasnych postaw i zacho- wait, Albo gdybysmy mieli zbadaé stanowiska redakqji réznych gazet w jakiejé kwestii pu- blicanej, moglibysmy zatrudnié zespét kode- row, ktérzy zabraliby sig za caytanie setek ar- tykuléw redakcyjnych i klasyfikowanie w zalez- nosci od stanowiska zajetego w tej kwestii. Niestety jednak rani koderzy beda réénie kla- sylikowaé ten sam artykut redakcyjny. Mogli- bysmy ted postanowié, %e dokonamy Klasyfi- kacji kilkuset zawodéw wedlug jakiegos stan- dardowego klucza kodowego, na przyklad zbioru kategorii stworzonego przez Departa- ment Pracy czy przez Biuro Spisowe. Ty i ja nie umiescilibysmy jednak wszystkich tych zawo- déw w takich samych kategoriach. Kazdy z tych przykladéw jest ilustracja problemu rzetelnogci. Podobne trudnosci poja- wiaja sig, gdy staramy sig uzyskaé od ludzi in- formacje o nich samych. Zadajemy czasem py- tania, na kt6re ludzie nie znaja odpowiedzi ile razy byles w kosciele? Czasem pytamy ludzi © COS, co ich zdaniem ich nie dotyczy: czy jes- teS zadowolony z aktualnego stanu stosunk6w dyplomatycznych migdzy Chinami a Albaniq? W takich przypadkach ludzie beda za kazdym razem odpowiadaé réanie, poniewai wymys- lajq odpowiedzi na bie: czasem badany temat bywa tak skomplikowany, ze osoba, kt6- Ta miala w tej sprawie jasne zdanie, moze, gdy zadamy je) dane pytanie po raz drugi, dokonaé zupelnie innej interpretacji problemu. Jak wige tworzy€ rzetelne mierniki? Jesti Projekt badawezy wymaga zadawania ludziom pytari, musisz uwazaé, by zadawaé wylacrnig pytania, na ktére respondenci prawdopodgy, nie znaja odpowied#. Pytaj o rzeczy, Ktére igh dotycza, jasno precyzujac, 0 co wlasciwie py. tasz, Wszystko to nie rozwiaée oczywigeig kazdego mozliwego problemu z rzetelnose, Na szczgscie jednak badacze spoleczni wypne cowali liczne techniki krayzowego badani, rzetelnoéci tworzonych miemik6w. Metoda testu powtémego i ‘Czasem dobrze jest przeprowadzié ten sam pomiar wiecej niz raz. Taka technike nazywa. my metoda testu. powtdmegoiffesli nie masz, powodéw, aby oczekiwa¢ zmiany poszukiwa. nych informacji, powinienes otrzymaé za kai. dym razem te samg odpowied2. Jesli odpowie. dzi sq rane, twoja metoda moze byé nierze. telna — w takim stopniu, w jakim odpowiedzi sq réine, Oto przyklad. W badaniach dotyczacych oceny zagroze- nia zdrowia (Health Hazard Appraisal — HHA), bedacej elementem profilaktyki, Jeffrey Sacks, W. Mark Krushat i Jeffrey Newman (1980) po- stanowili okreslié ryzyko zwiqzane z réznymi czynnikami dotyczacymi otoczenia i stylu 2y- cia, co ulatwitoby lekarzom nalezyte doradz- nie pacjentom. Znajac sytuacje zyciowa pa- Genta, lekarze mogliby powiedzieé mu, jakie ma szanse dalszego Zycia, oraz poradzié, jak moze je poprawic. Osiggnigcie tego cel zalezalo oczywigcie w znacznym stopniu od porawnosci informacji zebranych o kazdym badanym. Aby sprawdzié rzetelnosé swoich infor macji, Sacks i jego wspétpracownicy poprosili wszystkich 207 badanych o wypetnienie pot: stawowego kwestionariusza dotyczacego ich cech i zachowani. Trzy miesigce pééniej w ke” lejnym kwestionariuszu zadano badanym same pytania i pordwnano wyniki. Okazato sit ze ogétem tylko 15% badanych podato w obU badaniach te same informacje. Sacks i jego koledzy pisza: »Prawie 10% badanych w drugim badanit podato inny wzrost. Wiek rodzicéw zmienit si u niemal co trzeciego badanego ~ ojciec jedm™ go 7 badanych podobno postarzal sig w clagu H ech miesigcy 0 ponad 20 lat. Jeden na pigciu priych palaczy lub alkoholik6w mial wyradne problem 2 dokladnym praypomnieniem sobie jwoich dawnych nawykéw konsumpcyjnych” (1980, s. 730) Niektorzy badani wymazali wszelkie slady deklarowanych poprzednio szmerow serca “aeraycy, rozedmy plUC, aresztowan cry mysti Samobéjcrych. Matka jednego 2 badanych Gmarla zgodnie % pierwszym kwestionariu- jem, wedle drugiego najwyradnie} Zyta i cie- tzyla sie dobrym zdrowiem. Jedna z badanych w pierwszymn badaniu nie miata jajnika, w dru- gim badaniu natomiast miata go. W innym przypadku jajnik w pierwszym badanin byt, w drugim natomiast okazato sig, ze nie ma go jué od dziesigciu lat. Jedna z badanych zadek- larowala w pierwszym badaniu wiek 55 lat, tray miesigce pééniej zaé juz 50. (Nalezatoby sie zastanowié, czy lekarze mogliby mieé na pacjent6w tak wielki wplyw, jak ich wlasna pa- migé). Tak wige metoda testu powtémego stwierdzono, #e przyjgta metoda zbierania da- nych nie byla zbyt rzetelna. Metoda poléwkowa Co do zasady, dobrze jest robié wigcej niz je- den pomiar kazdego skomplikowanego lub Hozonego pojecia spotecznego, takiego jak uprzedzenia, alienacja czy klasa_spoteczna. Procedura ta daje podstawy dla innego spraw- dziamu rzetelnosci. Zatéémy, 4e stworzyles kwestionariusz zlozony z dziesigciu pytat, Kt6re w twoim przekonaniu mierzq uprzedze- hla wegledem kobiet.|Stosujac metode poléw- kowa, méglbys losowo podzielié te dziesieé Pytari na dwa zbiory pigcioelementowe. Jak Wi- deiclismy w rozwazaniach na temat ,wza- fa pel Womieniainosei wskafnik6w" Lazarsfl- ni Z28Y zbi6r powinien stanowié dobry mier- uprzedzefi wobec kobiet, a oba zbiory jenny Prowadzi¢ do takiej samej klasyfikac- pagnsondenta. Gayby Klasyfikacja Iudzi: wy- wt N6inie wedhug kazcego ze zbior6w py- - hajprawdopodobniej masz.problem z rze- ‘NoSciq pomiaru tej zmienne}. ‘Stosowanie ustalonych miornikow Innym sposobem zapewnienia rzetelnosci in- formacji otrzymywanych od Iudzi jest stosowa- nie miernik6w, ktSrych rzetelnos¢ zostata udo- wodniona w poprzednich badaniach. Mierzac na pryklad anomig, mégibys péjsé sladami Srole’a. Jednak powszechne stosowanie miemika nie daje gwarangji jego rzetelnosci. Na prayktad ‘Testy Umiejetnosci Szkolnych (Scholastic Aptitu- de Tests) oraz Wielofazowa Skala Osobowosci Minnesota (Minnesota Multiphasic Personality In- ventory - MMPI) przyjely sie w ciagu dziesiecio- leci jako ustalone standardy w swoich dziedzi- nach. Jednak w ostatnich latach potrzebne oka- zaly sig ich fundamentalne zmiany, ktore pozwolily uwzglednié przemiany spoleczne oraz wyeliminowaé przestarzate tematy i sek- sistowskie obcigzenie sformutowati. Reetelnosé osdb zatrudnionych a przy realizagji badart Yak juz wyzej wspomniatem, pomiar moze sie okazaé nierzetelny takze z powodu os6b za- trudnionych przy realizacji badaf, takich jak an- kieterzy czy koderzy. Sprawdzenia rzetelnogci_ moéna w tym praypadku dokonaé na kilka spo- sobéw. Powszechna praktyka zabezpieczania sig przed nierzetelnoscig ankieter6w w bada- niach sondazowych jest zatrudnianie kontrole- ra, ktéry przeprowadza rozmowy telefoniczne z respondentami z wybranej podproby i weryfi- kuje w ten sposdb niektére informacje. W innych sytuacjach przydatne moze sig okazaé powtérzenie bada. Jesli sadzisz, ze ar- tykuly redakcyjne lub zawody moga nie zostaé rzetelnie sklasyfikowane, mozesz kazaé je 2a- kodowaé niezaleznie od siebie réznym kode- rom. Praypadki zakodowane w spos6b niesp6j- ny mozna wéwczas ocenié bardzie| dokladnie i rozwigzaé problemy. Jasnosé, precyzja i praktyka moga wreszcie oszczedzié ci wielu probleméw z rzetelnoscia. Gdybysmy poswigcili troche czasu na porozu- mienie sig co do sposobu oceniania stanowiska redakcji w jakiejé sprawie — omawiajqc rozmai- te mozliwosci i czytajac razem niektére arty- kuly — udatoby sig nam prawdopodobnie zakla- syfikowaé je niezaleznie w ten sam sposdb. Rzeteinosé pomiaru to kwestia fundamen- talna dla kazdych badaii spotecenych, Bedzie- my do niej wracaé niejednokrotnie w nastep- nych rozdzialach. ‘lymczasem jednak postara) sig zapamigtaé, Ze nawet pelna rzetelnos¢ nie daje_gwarancji, Ze nasze pomiary dotycza wlasnie tego, co sadzimy, Ze jest mierzone. Zajmijmy sig teraz kwestig trafinosci. Tratnosé W awyczajowym ujeciu trafnosé odnosi sie do zakresul, w jakim miemik empirycany adekwat- nie odzwierciedla prawdziwe znaczenie dane- go pojecia. Hal Przeciez zgodziligmy sig juz co do tego, ze pojecia nie maja prawdziwego zna- crenia, Jak wigc mozemy okreslié, czy dany miernik adekwatnie odawierciedla znaczenie pojecia? Oczywiscie, ostatecznie nie mozemy. Zarazem jednak, jak juz widzielismy, calosé zjawisk spotecznych, wlgcznie z badaniami spolecznymi, bazuje na porozumieniu co do znaczeft uzywanych terminéw i odpowiadaja- cych im pojgé. Istnieje kilka kryteriéw udanego pomiaru odpowiadajacego uzgodnionym zna- czeniom poieé. + Po pierwsze, istnieje tak zwana trafnose fa- sadowa. Konkretny miernik empiryczny moze ~sig zgadzaé albo nie zgadzaé z naszymi wzgod- nieniami i indywidualnymi obrazami mentalny- mi dotyczacymi danego pojecia. Ty i ja mogli- bySmy sig na prayklad spieraé co do adekwat- nosci pomiaru nastrojéw wsrdd robotnikéw na podstawie liczby skarg zwiqzk6w zawodowych, Zgodzilibysmy sig jednak z pewnoscia, Ze skar- gi te maja cog wspélnego z nastrojami wéréd ro- botnikéw. Oznacza to, ze miernik ten jest tra- fay co do fasady”, niezaleénie od tego, czy jest zadowalajacy. Gdybym cheiat mierzyé nastroje wérdd robotnik6w liczba ksiazek wypozycza- aych przez nich z biblioteki w czasie wolnym, iwoje obiekcje bylyby niewatpliwie powaznie)- sze: ten miemik nie mialby wiele wspélnego 2. trafnoscia fasadowa, Po drugie, jak juz wskazywalem wezesniej, istnieje wiele bardziej formalnie ustalonych konwengji co do znaczenia pojeé. Biuro we stworzyto na przyktad definicje operan pojeé takich jak rodzina, gospodarstwo qa we czy status zatrudnienia, kt6re wydaj, praktycznie trafne w wigkszosci bada oe raystujacych te pojecia. % Tray inne typy trafhosci okrestajg ty, konkretne sposoby sprawdzania tratnoge miernik6w, Pierwszy z nich, trafnos€ kryeeya tna, zwana niekiedy trafnoscig predykcying, ont fa sig na jakims kryterium zewnetrzayin 9S Praykiad trafnosé egzamindw na studia prog wia sig w mozliwosci przewidywania na te podstawie przyszlych sukces6w student, Tap, nnoS€ pisemnych testw na prawo jazdy je w tym sensie okreslona preez zaleznosé mig. dzy wynikami zdajacych a ich pééniejszymi da, Swiadczeniami jako kierowcw. W tych dwéch prayktadach sukcesy studenta i umiejgtnos kierowcy sq owymi kryteriami. Aby przekonaé sig, na ile zrozumiales ideg trafhosci kryterialne), sprawdé, czy potrafise wymyslié zachowania, ktére mogiyby stuiye ocenie trafinosci nastepujacych postaw: Jest bardzo religijny Popiera réwnouprawnienie kobiet i mgzczyzn Popiera skrajnie prawicowe ugrupowania para militame ‘Troszczy sig 0 Srodowisko naturalne W5réd moéliwych kryteriw moglyby sie mnalezé na przyktad: uczeszcza do kosciola, glosuje na kobiety, nalezy do NRA, naledy 40 Klubu Sierra, Niekiedy nielatwo znaledé réwnie bezposrednie kryteria behawioralne trafnos. W takim przypadku mozna jednak przybliéy¢ sig do takich kryteridw, stosujgc inny test ‘Mozemy zastanowié sie, jak dana zmienna P” winna byé, teoretycznie, powiazana z innym! zmiennymi. Trafnosé teoretyczna opiera sig ™ logicznych powigzaniach migdzy zmiennyt- Zatoimy na przyktad, ze zamierzasz bade! drédta i konsekwencje satysfakci z pozy"* matzeriskiego. W ramach badaf opracowujes miernik owej satysfakgji, po czym sprawdzes” jego trafnosé, Oprécz miernika wypracowates rownie? pewne przewidywania teoretyczne co do rel ji miedzy satysfakcja z pozycia matzeriskieB? © casey, a ieay aly, le eretelny ‘rainy rzetelny 2 innymi zmiennymi. Mégibys na_prayktad dojsé do wniosku, ze zadowoleni mezowie i ony rzadzie} niz niezadowoleni oszukuja swoich wspolmatzonk6w. Jesli tw6j_mierik pozostaje w przewidywangj relacji do wiernos ‘ci matietiskiej, stanowi to dowéd jego trafno ci teoretycanej. Jesli jednak matzonkowie za- dowoleni oszukuja rownie czesto jak niezado- woleni, podwazaloby to trafnosé twojego miernika, 3 Testy trafhnoSci teoretycznej moga wiec do- starcayé watkich oznak tego, ze tw6j miemnik dotyczy — badé nie dotycay — wlasnosci, ktéra ma byé mierzona, nie zapewniajac jednak osta- tecanego na to dowodu. Mimo Ze twierdzitem, e testy trafnosci teoretycznej sq mnie] godne Polecenia niz trafhosci kryterialnej, mozna by sig spierag, jaki rodzaj testu zapewnia w da- tych okolicznosciach okreslona zmienna po- rownaweza (doswiadczenia kierowcéw, wier- Nosé malzeriska). .Wazne jest nie tyle Tozrdénienie tych dwéch typéw testéw traf. aes zrozumienie logiki walidacji, kira aa ich ceche wspéina: jesti udato nam sig ‘YC jakas zmienng, nasz mierik powi- Bey é : ins ” Pozostawaé w jakiejé relacji logiczne} do nych miemikéw, sed Tathos€ tresciowa wreszcie oznacea 2a age Jtkim miemik obejmuje skale znaczes ef ow Pojeciu. Na prayed test umieje- crac yatematyeanych nie moze sie ogrant tylko do dodawania, ale musi obyjmowaé “€ odejmowanie, mnozenie, dzielenie itd Jesli mierzymy uprzedzenia, to czy nasz mier- nik uwzglednia wszystkie typy uprzedzen, w tym uprzedzenia wobec grup rasowych i et- nicanych, mniejszosci religijnych, kobiet, oséb starszych itd.? ! Rysunek 5.2 przedstawia ilustracje gra ficzna r6iicy migdzy trafnosciq a rzetelnos- cig. Jesli wyobrazisz sobie pomiar jako co$ po- dobnego do wielokrotnego strzelania do tar cay, stwierdzisz, ze rzetelnosé oznacza ,maly rozraut", niezaleznie od miejsca, w ktére dany strzat trafia, poniewaé rzetelnosé jest funkcjq spdjnosci, ‘Trafnosé z Kole’ to funkeja roz- mieszczenia strzaléw wokél celu. Brak rzetel- nosci oznacza losowy rozrzut trafiest wokél celu; brak trafitosci obrazuje rysunek z trafie- nniami systematycznie poza celem. Zauwai, Ze zaréwno miernik nierzetelny, jak i miernik nie- trafay nie beda prawdopodobnie zbyt uzy- tecane; at Kto decyduje, co jest traine? ts Nasze rozwatania na temat trafnosci roz- poczatem od przypomnienia faktu, ze nasze ustalenia co do tego, co jest rzeczywiste, aleza od uzgodnieh spolecanych. Zapoznalis- my sig ted z kilkoma sposobami, jakie stosuia przedstawiciele nauk spotecanych, by uzgod- nié migdzy soba, ze ich pomiary sq trafne. Na trafnosé modna jednak spojrzeé w zupelnie inny sposdb. Badacze spoteczni krytykuja niekiedy si bie samych i innych 2a prayjmowanie nieswia- domego zalozenia, ze badacz jest kimé nad- rzednym w stosunku do badanego. Badacze usituja na preyktad czesto odkryé motywacj kt6rych sami aktorzy spoteczni sq nieswiado- mi. Myslisz, 2e kupiles nowe Burpo-Blasto, bo ma dobre parametry i swietnie wyglada, ale my wiemy, ze tak naprawde starasz sig podniesé sw6j status spolecany. To ukryte poczucie wyészoSci doskonale pasuje do podejécia skrajnie pozytywistyczne- g0 (biolog odezuwa wyzsz0s¢ wobec zaby na stole laboratoryjnym), kiéci sig jednak z podej- Sciem bardziej humanistycanym i na ogét ja- koSciowym, reprezentowanym przez wielu przedstawicieli nauk spotecznych. Zajmiemy sie doktadnie} tym tematem w rozdziale 10. Prdbujac zrozumieé, w jaki sposdb zwykli ludzie interpretuja sw6j Swiat, etnometodoto- gowie starali sig sktonié wszystkich badaczy spotecznych, by poswiecili wigce} uwagi natu- ralnym procesom spotecznym konceptualizacji i podzielania znaczert. W koricu zachowanie, ktére moze sig wydawa€ irracjonalne w para- dygmacie naukowym, moze mieé logicany sens z punktu widzenia paradygmatu aktora. Ostatecznie badacze spoteczni powinni traktowaé zar6wno swoich kolegéw, jak i ba- danych jako Zrédia uzgodniefi dotyczacych najbardziej uzytecanych znaczeti i pomiaréw badanych przez siebie pojeé. Niekiedy jedno, innym zas razem drugie z tych érddet okade sie bardziej przydatne. Zadnego z nich nie nalezy jednak lekcewazyé. Napiecie migdzy rzetelnoscia a tratnoscia Oczywiste jest, ze cheemy, by nasze mierniki byly zarazem rzetelne i trafne. Czesto jednak powstaje napiecie migdzy kryteriami rzetel- nnoSci i trafitosci, co wymusza dokonywanie wy- bor migdzy nimi. Przypomnij sobie prayktad z mierzeniem nnastrojéw wéréd robotnik6w w réznych fabry- kach. Strategia zanurzania sig w codzienna ru- yng tasmy produkeyjnej, obserwacji zdarzef i rozméw z robotnikami zapewnitaby na piery, say raut oka bardziej trafiy miemik owych n. stroj6w, nid liczenie skarg. Wydaje sig oc, wiste, Ze pray uayciu pierwsze} metody urye. kalibysmy jasniejsze pojgcie o tym, nastroje sq dobre, czy zle. Jak juz wezeSnie) wskazywatem, strategia liczenia skarg bytaby jednak rzetelniejsza B82. Syty. acja ta stanowi prayklad bardzie) ogsinegy, problemu pomiaréw badawczych. Wiekszoge naprawdg interesujacych pojec, kt6re cheiey. bySmy badaé, ma wiele subtelnych nivanséyy znaczeniowych i nietatwo jest dokladnie okreg, lig, co przez nie rozumiemy. Badacze uzywajg niekiedy okreslenia ,bogactwo znaczent" w sto, sunku do tej cechy pojgé. Mimo Ze na tematy takie jak na prayklad anomia napisano juz mnéstwo ksiazek i artykulbw, ciagle jeszcze nie ‘wyczerpano znaczenia tego pojecia. Niezwykle czesto wydaje sig wige, ie okreslenie rzetelnych definicji operacyjnych i pomiaréw pozbawia pojecia catego bogactwa ich znaczef. Dobre nastroje to cos znacznie wiecej niz brak skarg ze strony zwiazkéw za- wodowych, anomia to cos znacznie wigce} nié to, co mierzymy za pomoca pigciu pytari Leo Srole’a. Im wigcej jednak zachowamy zmien- nogci i bogactwa danego pojecia, tym wigcej bedzie okazji do nieporozumiesi co do jego 2 stosowania w konkretne} sytuaqji, co obniza raetelnosé. Dylemat ten wyjasnia do pewnego stopnia trwalosé dwéch réznych orientacji w bade iach spotecznych: technik ilosciowych, nomo- tetycznych, ustrukturyzowanych, takich jak sondaze i eksperymenty oraz metod jakosci wych, idiograficznych, takich jak badania tere nowe i studia historycane. NajogéInie} moana powiedzie¢, ze metody pierwszego rodzaju $4 taetelniejsze, drugiego zaé trafniejsze. Skoro zostates juz ostrzezony, jestes te wyposazony w narzedzia walki z tym uporcey” wie powracajacym i nieuniknionym dylemé tem. Jesli nie istnieje jasne porozumienie co 4 sposobu mierzenia jakiegos pojecia, nalezy J® mierzyé na kilka sposobdw. Jesli pojgcie ma kit ka wymiaréw, zmierz je wszystkie. Przed® wszystkim jednak pamigtaj, Ze pojecie to ma zadnego innego znaczenia poza tym, kt6 s cay mu przypisujemy. Jedynym uzasadnie- ty 1? "janego pojeciu znaczenia jest uaytecz- mrjerz poiecia W spose, tory ulatwi 905" ozumienic Swiata wokét nas. nat [towne zageriena ’ Koncepcje to obrazy mentalne, kt6rych uzy- vramy jako synterycznych sposob6w gro- wradzenia obserwacii i doswiadczeh, kt6- fe, jak sig 2daje, maja ze soba cos wspél- nego. Odwolujac sig do tych koncepcii nzywamy pewnych termindw lub etykiet. fe Pojecia sq konstruktami; odzwierciedlaja one uzgodnione znaczenie przypisywane ferminom. Nasze pojgcia nie istnieja w swiecie rzeczywistym, tak wiec nie jest modliwy ich bezposredni pomiar. Mozemy jednak mierzyé zjawiska, ktére one podsu- mowuja. @ Konceptualizacja to proces okreslania ob- serwaqji i pomiaréw, ktore nadaja pojeciom konkretne znaczenie dla celow badan. © Konceptualizacja wymaga _okreslenia ‘wskaznikéw pojecia i opisania jego wymia- row. Definicje operacyjne precyzuja, jak beda mierzone zmienne odnoszace sig do danego pojecia. © Precyzyjne definicje sq bardziej istotne w badaniach opisowych niz w wyjasniaja- eych. Stopiert niezbednej precyzji zalezy od typu i clu bad Operacjonalizacja to przediuzenie koncep- tualizacji, kiedy okresla sie konkretne pro- Cedury, ktére maja byé zastosowane do Pomiaru wartosci zmiennych Operacjonalizacja wymaga dokonania wie- lw wzajemnie powigzanych wybordw: okreslenia zakresu zmiennosci wlasciwego dla celéw badasi, oznaczenia stopnia pre- ‘¥2ji_ pomiaruzmiennych, wyjasnienia © Do standardéw oceny trafnosci Kluczowe pojecia interwatowy lub ilorazowy. Wybér najod- powiedniejszego poziomu pomiaru zalezy od celéw pomiaru. @ Okreslona zmienna mozna niekiedy mie- ray€ na réznych poziomach. W razie watpli- wosci badacze powinni wybieraé najwyészy motliwy poziom pomiaru danej zmiennej, aby uzyskac maksymalna ilos¢ informacji. foperacjonalizacja zacayna sie w fazie pla- nowania badaf i trwa przez wszystkie fazy projektu badawczego, wlacznie z analiza danych. ® Kryteria jakoSci pomiaru to migdzy innymi ptecyzja, poprawnosé, rzetelnosé i traf- nose, ® Rzetelnosé oznacza otrzymywanie spéj- nych wynik6w za pomoca tego samego miernika, trafnosé zaé oznacza uzyskiwa- nie wynik6w, ktére sq adekwatnym odbi- ciem mierzonego pojgcia. ® Badacze moga testowaé i poprawiaé rze- telnosé pomiaréw dzieki metodzie testu powtérnego, metodzie poléwkowej, dzie- ki uzyciu ustalonych miernikéw oraz kon- troli pracy os6b zatrudnionych przy prze- prowadzaniu badan. nika naleza: trafnos¢ fasadowa, trafnose kryte- rialna, trafnosé teoretycana i trafnos¢ tres- iowa. % ‘Tworzenie precyzyjnych, rzetelnych mier- nikéw wplywa czesto na zubozenie bogac- twa znaczefi naszych ogélnych pojeé. Problemu tego nie da si¢ uniknaé. Najlep- szym jego rozwiazaniem jest wykorzysta- nie kilku réznych miernikéw, ujmujacych réane aspekty danego pojecia. 'stotnych wymiaréw zmiennych, jasnego _konceptualizacja rzetelnosé 2definiowania wartosci zmiennych i zalez- — wskaznik trafnosé nosci migdzy nimi oraz decyzji dotycza- wymiar trafnosé fasadowa Yt wlasciwego poziomu pomiaru. adacze musza wybraé jeden z czterech Pozioméw pomiaru, ktére zawieraja coraz ‘Wigcej informacji: nominalny, porzadkowy, pomiar nominalny pomiar porzadkowy pomiar interwatowy pomiar ilorazowy trafnos¢ kryterialna trafnosé teoretyczna trafnosé tresciowa [Pytania i éwiczenia) 1. Wybierz jedno z pojeé z dziedziny nauk spolecznych, takie jak liberalizm lub alie- nacja, po czym doprecyzuj to pojecie na tyle, by moglo byé wykorzystane w projek- cie badawczym. Upewnij sig, Ze okresliles wskazniki, ktore zastosujesz, jak rowniez wymiary, ktére chciatbys uwzglednié lub wykluczyé w trakcie konceptualizacji. 2. Znajdé raport z badari w jakiejs ksiqzce lub czasopismie. Okresl, ktéra zmienna jest kluczowa dla badaczy i opisz, jak zmienna ta zostala zoperacjonalizowana na potrze- by pomiaru. 3. Do ktérego poziomu pomiaru - nominalne- go, porzadkowego, interwalowego czy ilo! zowego — odnosza sig nastepujace zmienne: a) rasa (biala, afroamerykariska, azjatycka itd) b) kolejnosé na mecie w wyscigu (pierw- szy, drugi, trzeci itd.); 6) licaba dzieci w rodzinie; d) ludnosé poszczegélnych krajéw; e) stosunek do energii jadrowej (bardzo przychylny, przychylny, nieprzychylny i bardzo nieprzychylny); region pochodzenia (pétnocny Wschéd, Srodkowy Zachéd itd.); 8) poglady polityczne (bardzo liberalne, raczej liberalne, raczej konserwatywne, bardzo konserwatywne). 4. Znajdé w jakiejs gazecie lub czasopismie prayktad nierzetelnego iub nietrafnego pomiaru. Uzasadnij sw6j wybér. 5. Wejdé na strone Badati na temat Holokaustu: uprzedzenia (httpy/catalog.socialstudies. comvc/(@HG432G I hE1 Kc2/Pages/holo.html) i przejrzyj opisane tam materialy. Sporzadé liste réénych wymiaréw uprzedzen, ktore uda ci sie w nich znalezé. Bohrnstedt George W., Measurement, w: Hand- book of Survey Research, Peter H. Rossi, Ja- mes D. Wright, Andy B. Anderson (ted.), ‘Academic Press, New York 1983, s. 70-121. Esej ten prezentuje logiczne i statystycy,, podstawy rzetelnosei i trafnosci pomisny Grimes Michael D., Class in Twentieth-Centy, American Sociology: An Analysis of Theorie and Measurement Strategies, Praeger, Ney, York 1991. Ksigeka zawiera Swietne, szen kie oméwienie konceptualizacji Wray 2 prezentacja wielu teoretycznych wing kKlasy spoteczne} i wlasciwych tym teorion technik pomiaru. Miller Delbert, Handbook of Research Design ang Social Measurement, Sage, Newbury Park 1991. Swietna pozycja_bibliograficzna, Ksigzka ta, a zwtaszcza jej czesé 6, zawiers prayklady i opisy wielu miemnikéw operacy. rnych stosowanych we wczesniejszych stad. iach rozwoju badai spolecznych. W kilky przypadkach podane sq zastosowane ww. czas formaty kwestionariuszy. Mimo nieréw- nego poziomu przykladéw daja one dobre wyobrazenie o wielosci modliwych odmian Silverman David, Interpreting Qualitative Data: 1 Methods for Analysing Talk, Text and Interac tion, rozdz. 7, Sage, Newbury Park 1993, 1 Rozdziat ten traktuje o trafnosci i rzetel- nosci w kontekscie badat jakosciowych. The Language of Social Research, Paul F. Lazars- feld, Morris Rosenberg (red.), Free Press of Glencoe, New York 1955, Wspanialy i uroz- maicony Klasyczny zbiér opiséw konkret- nych pomiaréw, dokonanych w przeszlosci w badaniach spotecznych. W 14 artykutach przedstawiono praktycane i czytelne opisy faktycanych operagi pomiars, wykonanych przez badaczy spotecznych, a takze omé- wienie ogélnych zagadnieri pomiaru 0 cha- rakterze bardziej pojeciowym. USS. Department of Health and Human Services: Survey Measurement of Drug Use, Government Printing Office, Washington 1992. Obszerty preeglad technik wykorzystywanych pr pomiarach réznych rodzajéw uzywania nat kotykow. Odwiedz strong Wadsworth Sociology Resource Center, Virtual Society, gdzie znajdziesz dodat fink, internetowe viczenia i quizy do kowe “1, oraz inne materialy: tu ron puww sociology.wadsworth com jjfrac College Edition rodsunowanie—wyszukiale sw Wejdé na strong Wadsworth Sociology Resource one virtual Society, gdzie znajdziesz liste szukanych st6w do kazdego rozdziatu. Uzywa- jac wyszukiwarki idz do Infotrac College Edi- tion ~ biblioteki internetowej z zasobami po- nad 900 czasopism. Mozesz tam przeprowa- dzi€ badanie online i znaledé lektury zwiazane z twoimi badaniami, Pomoca w_poszukiwa- niach i przydatnymi wskazéwkami stuzy The Student Guide to Infotrac College Edition na stronie The Virtual Society: httpyAvww-sociology.wadsworth.com nozaziat “or J Indeksy, skale i typologie © Preeglad +holograticeny BaGacze muszq czesto stosowat liczne wskaznikj by zmierzyé dang zmienna w sposdb trafny i adekwatny. Indeksy, skale / typologie to raktyczne mierniki zlozone z kilku wskaznikow Zmiennych. Fee, Wprowadzenie ‘Typologie ieeiey setae Glowne zagadnienia Budowa indeksu i ee Kluczowe pojgcia Badanie zaleznosci empirycznych Pytania i éwiczenia Punktacja indeksu Braki danych Dodatkows lektury Walidacja indeksu Socjologiczna strona w sieci ‘Status kobiety: przyklad ‘tworzenia pare eae Infotrac College Edit Budowa skali Skala dystansu spotecznego Bogardusa Skala Thurstone'a Skala Likerta Dyferencjat semantyczny ' Skala Guttmana : worowadzenie sig przekonalismy w rozdziale 5, wiele po- a snaukach spotecanych ma ztozone i 2r6%- wane znaczenie, Przeprowadzenie pomia- nictoryezacego takich pojeé moze byé ryzy- ne. Przypomnij sobie rozwazania na temat fanos tresciowe}, dotyczace oceny tego, czy sr aelwie uchwycilismy wszystkie wymiary po- Jecia w ich zxznicowanit. : ‘aby uzyskaé dane uwzgledniajace rézne po prostu na liczbe w odpowiedniej nubryce. Jed- nak w przypadku pojeé zlozonych rzadko udaje i¢ badaczom wypracowaé pojedyncze wskaéniki przed przeprowadzeniem badaf. Dotycay to wtaszcza postaw i pogladéw. Badacz prowadza- cy sondaz zwykle nie jest w stanie zaproponowaé pojedynczych pytati, ktore mierzylyby nalezycie poziom uprzedzesi respondenta, jego religiinosé, poglady polityczne, alienacje itp: Jest znacanie bardziej prawdopodobne, Ze badacz uiyje kilku . Pytati, z ktérych kazde stanowi jakis wskaznik iary pojecia, musimy zwykle poczynié roz-f/ zmiennej. Kazde z tych pytafi z osobna mogtoby mite obserwacje zjawisk z nim zwigzanych. Bruce Berg (1989, s. 21) na przyktad radzi prze- - prowadzié wywiady pogiebione w celu przygo- fowania zasadniczych pytai, ,obliczonych na wydobycie konkretaych, pozadanych informa- ji’. Badacz powinien précz tego przygotowaé pytania dodatkowe: ,pytania z grubsza odpo- wiadajace pewnym pytaniom zasadniczym, tecz nieco inaczej sformutowane”. W badaniach ilosciowych réwnied stosuje sie wielorakie wskadniki, Zaldémy, Ze planujesz sondaz. Méglby$ co prawda niekiedy stworzyé pojedyncze pytanie, ktére wyczerpuije catosé in- formagji o danej zmiennej — ,Pleé: 0 meéczyzna Dkobieta” to najprostszy przyktad. Inne zmien- ne nie sq jednak proste i ich pomiar moze wyma- g2€ zastosowania kilku pytat kwestionariusza. Analitycy danych ilosciowych wypracowali specjalne techniki stuzqce potaczeni wskaZni- kéw w pojedynczy miemik. Ten rozdziat omawia budowe dwéch typ6w zlozonych miemik6w ‘zmiennych: indeks6w i skal. Mierniki te najcz@s- Cie} spotykane sq w badaniach sondazowych !winnych metodach ilosciowych, moga by¢ jed- nak stosowane w kazdym typie badati spolecz- Aych, Krdtki fragment pod koniec tego rozdziaht dotyczy typologii, ktére pojawiaja sie zaréwno W badaniach ilosciowych, jak i jakoSciowych. Miemiki zlozone wykorzystywane sq czesto W badaniach ilosciowych, a to z kilku powodow. 7D Pierwsze, nauki spotecane czesto badaja fenne, dla ktérych nie ma jasnych i jedno- woe Pojedynezych wskadnikow. Dla nie- "ch zmiennych, takich jak wiek, wystarcza poniinezy ‘wskaénik. Mozemy okreSlié wiek res- Tauachtas Zadajge mu proste pytanie: lle masz ~Mozemy ted, okreslié naklad gazety patrzac okaza€ sig nierzetelne lub nietrafne w odniesie- niu do wieli respondentéw. Miernik zlozony Mode jednak przezwycigzyé ten problem Po drugie, badacze moga si¢ zdecydowaé ; Na uzycie dos precyzyjnego, miernika porzad: kowego danej zmiennej — na przyktad alienac} = grupujac przypadki w kilku kategoriach porzadkowych, na prayktad od bardzo wyso- kiej do bardzo niskiej. Pojedyncze pytanie moze nie mieé dostatecznie wielu kategorii, by zapewniaé podadany zakres zmiennosci. In- deks lub skala zloZona z kilku pytaii moze jed- snak obejmowa¢ konieczny zakres. J _Indeksy i skale sa wreszcie wydajnymi na / ragdziami analizy danych{Jesti analiza pojedyn- czej informacji_stanowi tylko bardzo ogéiny wskaanik danej zmiennej, to uwzglednienie kil ku informacii moze byé Zrédtem bardzie} calos- ciowych i doktadniejszych wskazan. Na przyklad pojedynczy artykul redakcyjny moze byé pew- nym wskadnikiem orientacji polityczne}_ danej gazety. Zbadanie kilku artykuléw redakcyjnych umoiliwiloby nam prawdopodobnie lepsza oce- ne, ale jednoczesne poshigiwanie sie wieloma danymi mogtoby sig okazaé bardzo skompliko- wane. Indeksy i skale (a zwlaszcza skale) to Wy- dajne narzedzia redukeji danych: pozwalaja one podsumowa¢ wiele wskaznikGw w pojedynezym wyniku liczbowym, zachowujac niekiedy niemal wszystkie szczegély kazdego ze wskaznikow, Indeksy a skale Terminy indeks i skala sq na og6t w literaturze z zakresu badafi spotecznych stosowane nie- precyzyjnie i zamiennie. ‘Te dwa typy mierni- kaw maja pewne cechy wspélne, w tej ksigzce bedziemy je jednak rozrézniac. Po pierwsze, zastandwiny sig, co je taczy. Za- rowno skale, jak i indeksy sq ’porzadkowymi miernikami zmiennych. Jedne i drugie porzad- “kuja jednostki analizy w kategoriach konkret- nych zmiennych, takich jak religijnosé, alienacja, status spoleczno-ekonomiczny, uprzedzenia lub poziom intelektualny. Wynik dane} osoby na przyklad na skali lub indeksie religijnosci stano- wi wskazanie co do wzglednej religijnosci tej osoby W poréwnaniu z innymi badanymi. {Co wigcej, zaréwno skale, jak i indeksy sq aozonymi miemikami zmiennych — oznacza to, Ze pomiar opiera sig na wigcej niz tylko jed- nnej jednostce danych. Tak wiec wynik respon- denta na indeksie lub skali religijnogci bedzie uzaledniony od jego odpowiedzi na kilka pytati kwestionariusza, z ktorych kazde stanowi pe- wien wskaZnik religiinosciPodobnie wynik da- nej osoby na skali IQ jest pochodna odpowie- dzi na wiele pytati testowych. Orientacja poli- tycana gazety moze znale#€ odbicie w wyniku, uzyskanym za pomoca indeksu lub skali od- zwierciedlaigce} polityke redakeji gazety wo- bec réznych kwestii politycznych, Pomimo tych cech wspélnych zasadne jest rozr6anianie indeks6w i skal. W te} ksigzce rozréznimy je na podstawie sposobu ustalania wyniku punktowego prey kazdej z metod. In- deks tworzymy przez proste zsumowanie wy- nikéw przypisanych poszczegdinym wartos- ciom. MoglibySmy na prayklad mierzyé uprze- dzenia dodajgc liczbe uznawanych przez danego respondenta twierdzefi swiadczacych © uprzedzeniach, Skalg natomiast tworzymy praypisujqc okreslony wynik punktowy pew- nym uktadom odpowiedzi, przy zalozeniu, ze niektére pytania swiadcza o relatywnie nit. szym, inne zaS 0 wyzszym poziomie dane} zmiennej. Na pryklad akceptacja twierdzenia skobiety réznia sig od mezczyzn" jest w naj- lepszym razie bardzo stabym dowodem seksiz~ mu w pordwnaniu z akceptacja twierdzenia skobiety nie powinny mieé praw wyborczych”. Skala wykorzystuje réanice w intensywnosci wartosci tej same} zmiennej, by odnal r6ine wzorce odpowiedzi. Na rysunku 6.1 graficenie preedstawion, jest réznica miedzy skalami a indleksami, Zats,, my, Ze cheemy stworayé miemike aktywnosg polityeznej, dzielac Iudzi na bardzo aktywnye, w iyciu polityeznym, nie bioracych Wim udzialu oraz wszystkich innych pomigdzy ty, skrajnosciami. SE gOrna rysunku 6.1 ilustruje Logik, indeksu. Rysunek praedstawia szesé réznyeh dzialah politycznych. Moglibysmy oczywigcig spieraé sig co do pewnych szczegstow, mysig jednak, ze zgodzimy sig, iz owe szesé form dziatania stanowi odbicie mniej wigcej tego sa. mego stopnia aktywnosci polityczne). Za pomoca takich szeSciu pytati moglibys, my’ zbudowa€ indeks aktywnosci polityczne), przyznajac kazdej osobie jeden punkt za katde z podigtych dzialat. Gdyby$ napisat do urzed. niika paristwowego i podpisal petycje, dostathys w sumie dwa punkty, Gdybym dat pieniadze kandydatowi i przekonywal kogos, by zmienit swoje preferencje wyboreze, uzyskalbym taki sam wynik jak ty. Pray takim podejsciu uznali- bysmy, Ze ty i ja reprezentujemy ten sam po- ziom aktywnosci polityczne}, mimo ze podlis my réine dziatania, Cagsé dolna rysunku 6.1 opisuje logike two- rrenia skali. W tym przypadku dziatania repre. zentuja wyraznie rézny poziom aktywnosci poli- tycznej, poczawszy ad zwyklego glosowania ai po kandycowanie w wyborach. Co wigcej, zato- Zenie istnienia pewnych prawidtowosci dziatai wydaje sig tutaj zupelnie bezpieczne. Na przy- Kad wszyscy, ktérzy dali pieniadze, najprawdo- podobniej réwnied glosowali. Ci, ktérzy praco- wali przy kampanii wyborczej, prawdopodobnie dali jakies pienigdze i glosowali. Oznacza to, 2 wigksz0$¢ ludzi przejawia jeden z pigciu wyide- alizowanych wzorcéw zachowali przedstawio nych w dolnej czesci rysunku, Rozwazania na te mat skal w dalszej czeSci tego rozdziatu pozwola nam opisa¢ sposoby przypisania danej osoby do typu, ktéry ja najlepiej charakteryzuje. Jak sig juz zapewne zorientowates, skale maja generalnie te wyisz0S¢ nad indeksami, 2 uwzgledniaja intensywnos¢ obrazowania dane} zmiennej przez. rane pytania. Jak widaé nat" sunku 6.1, wyniki na skali obejmujq wigcej im” formacji nid. wyniki na indeksie.iMusisz jednak pysunek 6.4 indeksy | skale Logika bony des rapisane dawarie * ; etsdo popisanie sre, rota rodzajow dala oltycenyn, uzednka pene aaa fareudoe mega poseronat rata, poliyezns : Roomate dzialnia reprezentuja oe Poliyezne ork Sua poy poze abywnat : Beane Ay Sven chs og ‘ Bees poze mony ae napisanie itu przekonywanie przyanat dane} 020. oe a ppieniedzy otresci ‘kogos, by zmienit rata pi pas ia alan Kandyéatow | | sotezneco | | evo greteenge wnjorach tedte gazaly || wyborze % BAY, Logika bony sta aa oka dala poiyaryeh, tre repreneni bardzo 2ncovary pion devare ‘kyo napryiad Kano dowariew wborach sano swadecte wigs waorach ‘kyo poze nie samo gosoran Wyese ej prantopedone, {eta Ho pa bare) maga lane, ody rie wsayse = iawepe. by zbudowat ska altos potycane,noaibySy payenat = Ion tee ota yx onsc ay ann chowah ere ajo oh 9 ani yb g Q ag oO aware rity f na kane wybrea [ [ I rr ° 1 2 a 4 byé swiadom, Ze termin skala jest czgsto myl- nie stosowany na oznaczenie miernikéw, ktére 8a w istocie tylko indeksami. Fakt, Ze nazywa- ‘my jakié miernik skala zamiast indeksem, nie wplywa bynajmniej na jakos¢ tego miernika, _ Powinienes zapozna€ sie takze z dwoma innymi blednymi wyobrazeniami na temat uzycia skal. Po pierwsze, to, czy kombinacja Kilku pytai okaze sig skalg, niemal zawsze Zalezy od konkretnej proby objetych badaniem Sbserwagji. Pewne informacje moga wehodzié do skali w jednej probie, w innej zas nie. Z tego Powodu nie powinienes zakladaé, ze dany ze- RaW Informacji stanowi skale, poniewag taki "vl wynik w poprzednich badaniach. Po drugie, uzycie konkretnych technik skalo- ‘ania ~ na prayklad skali Guttmana, 0 ktdrej po- wiemy pééniej ~ nie daje gwarangji stworzenia skali, Techniki te pozwalaja raczej oceni¢, czy dany zestaw jednostek informagi stanowi skal. Przeglad faktycznych raportéw 2 badait z zakresu nauk spolecznych pozwala stwierdzi Ze badacze znaczanie czesciej uzywaja indeksow niZ skal. Jak na ironig jednak w literaturze me- todologicznej nie znajdujemy wlasciwie zad- nych tekstéw na temat tworzenia indeksow, choé jest wiele tekstéw o tworzeniu skal. Zr62- nicowanie to wynika, jak sig wydaje, z dwéch przyczyn. Po pierwsze, indeksy sq czesciej sto- sowane, poniewaz z danych, ktore sq do dyspo- Zygji, czgsto nie da sig stworzy€ skali — albo jest to trudne. Po drugie, metody tworzenia indek- séw wydaja sig tak proste i oczywiste, Ze nie- wiele sig o nich mowi. 1/0 Hozaziai 6. indeKsy, skale | typologie Budowa indekséw nie jest jednak przed- siewzigciem prostym. Niepowadzenie wysitkéw. majacych na celu opracowanie technik budowy indeks6w przyniosto skutek w postaci wielu kiepskich indeks6w w badaniach socjologicz- nych. Majac to na uwadze, poswigcitem ponad polowe tego rozdzialu metodom budowy in- deks6w. Dysponujac gruntownym zrozumie- niem logiki tej czynnosci, bedziesz lepiej przy- gotowany do podjecia préby utworzenia skali. Zres7ta starannie skonstruowany indeks moze tez okazaé sig skalq. Budowa indeksu j Prayjrzyimy sig teraz czterem zasadnicrym eta- “pom budowy indeksu: wyborowi modliwych pytafi, zbadaniu zaleznosci empirycanych mig- dzy nimi, ustaleniu punktacji indeksu i jego walidacji, Zakoriczymy te czesé rozwazan ana- liza procesu tworzenia indeksu, ktéry dostar- cayl ciekawych informacji na temat statusu ko- biet w réznych krajach; Dobér pytart Pierwszym krokiem pray tworzeniu indeksu jest dobér pytait sktadajacych sig na zlozony indeks, kt6ry tworzymy w celu pomiaru jakiejs zmiennej. Tratnos¢ fasadowa ‘Pierwszym kryterium wyboru pytafi do indeku jest trafnosé fasadowa (albo trafnos¢ logiczna).. JeSli chcesz mierzyé na przyktad konserwatyzm Polityczny, kazde z twoich pytaf powinno ‘wskazywaé na konserwatyzm (albo jego przeci- wietistwo, c2yli liberalizm)g Sympatie partyjne bylyby jednym z. tego typu pytai. Innym bytoby pytanie, czy badani zgadzaja sig, czy nie zga- dzaja 2 pogladami jakiegos znanego polityka konserwatywnego. Tworzac indeks religijnosci, mégtbys wzigé pod uwage takie pytania, jak pytanie 0 chodzenie do kosciota, 0 akceptacjg pewnych wierzeti religijnych, 0 czestotliwosé modlitw. Wydaje sie, 2e katde x tych pytag ww jakig sposéb wskazuje na religijnosé, Jednowymiarowose W literaturze metodologicznej na temat kon, ceptualizagji i pomiaru podkresla sig potrzebg jednowymiarowosci w tworzeniu skal i indek. s6w. Oznacza to, Ze zlozony miernik powinien odzwierciedla¢ tylko jeden wymiar danego po. igcia. Nie powinnigmy zatem umieszcaa€ pytaf © fundamentalizm religijny w miemniku konser. watyzmu politycznego, mimo mozliwej empj- rycanej zaleznosci migdzy tymi zmiennymi. Ogéinie czy szczegdiowo Miemniki powinny co prawda trafiaé w ten sam wytniar mierzonego pojecia, moze on jednak mieé wiele niuansow. Na przykladzie religij nosci widaé, ze wymienione wezesnie} wskat- niki ~ partycypacja, wierzenia itp. - odpowia- dajq réznym typom religijnosci. Gdybys cheial sig skoncentrowaé na uczestnictwie w obrze- dach religijnych, wybratbys pytania wskazujace na ten wiasnie typ religijnosci: chodzenie do koSciola, komunia, spowied# itd. Gdybys cheial mierzyé religinosé w znaczeniu bardzie} og6!- nym, wybralby$ zréwnowazony zbior pytati, reprezentujgcych kazdy z réénych typow tel gijnosci. Ostatecanie to charakter dobranych przez ciebie pytaii zadecyduje o tym, jak og6t nie czy jak szczegétowo dana zmienna bedzie mierzona. Zmiennosé | Wybierajgc pytania do indeksu, musisz, rownie® awrdcié uwage na obejmowany przez nie zakres zmiennosci. Jesli jakies pytanie ma wskazywae na konserwatyzm politycany, powinienes spr” dzié, jaki odsetek respondentéw zostanie pre” hie zaklasyfikowany jako konserwatysci. Jes! dane pytanie nie klasyfikuje nikogo jako konse watysty albo Klasyfikuje w ten sposéb wszy5t kich— na przyktad jesti zaden respondent nie 2 deklarowat poparcia dla jakiegos skrajnie pra” cowego polityka — pytanie to nie na wiele ci s# przyda przy tworzeniu indeksu! Aby zapewnié odpowiedni poziom 2x6: wania, mozesz wybraé jedna z.dwéch opgji (cour jerwsze, mozesz dobraé kilka pytai, wed- ce Sapowiedzi na kt6re mozna podzielié res- “ondent6w mnie) wigce| na polowy w kategor- poy dane} zmienne}, na przyklad na konserwa- eisw i liberal6w. Mimo ze zadna We dpowiedsi samodzielnie nie daje podstaw, a uznaé dana osobe za bardzo konserwa- sna, mozemy ja jednak w ten sposob zakla- syfikowaé, jesli odpowiedziata w spos6b kon- cerwatywny na wszystkie pytania, : spruga modliwoSé polega na wyborze pytai réanym stopniti réznicowania. Jedno pytanie note klasyfikowa€ jako konserwatystow okolo potowy badanych, inne zaé zaledwie kilku res- pondentéw. Zauwad, Ze ta druga mozliwose sta- je sig koniecznoscia w praypadku skalowania, ale jest godna polecenia takze w przypadku in- deksu Badanie zaleznosci empirycznych fosom krokiem w tworzeniu indeksu jest adanie zaleznosci empirycanych migdzy pyta- niami wehodzacymi potencjalnie w jego sktad. Wyprzedzamy w tym miejscu rozwazania roz- dziatéw 15 i 16. Zaleznos¢ empiryczna polega na tym, Ze odpowiedZ respondenta na jedno Pytanie ~ na prayklad w kwestionariuszu — po zwala nam przewidzie€ jego odpowiedé na inne pytania, Jesli dwa pytania sq ze soba em- piryeznie powigeane, mozemy zakladaé, ze Wskazuja one na t¢ sama zmienng i mozemy wlaczyé je obie do jednego indeksu. Istnieja wa typy modliwych zaleznogci miedzy zmien- nymi: dwuzmiennowe i wielozmiennowef ,Zaleénosci dauemiennowe eas dwuzmiennowa to po prostu zaleznosé _ a dwiema zmiennymi. Zalézmy, ze chce- tn ie Poparcie respondentsw dla calon- Ze wake at OW Ziednoczonych w ONZ. Jednym Cia meg gkOw tSénych pozioméw tego popar- nakege oe by€ pytanie: ,Czy sadzi Pan(i), ze zho fmansowe USA na dziatalnosé ONZ. sa Yt wysokie OI wiasciwe OI zbyt niskie?”. a Innym wskaénikiem poparcia dla ONZ mo- stoby byé pytanie: ,Czy Stany Zjednoczone po- winny udostepniac swoje sity zbrojne dla celéw operacji pokojowych ONZ? D1 zdecydowanie tak Ci raczej tak O raczej nie D1 zdecydowanie nie”. W warstwie fasadowej tresé obu tych py- tat, jak sig wydaje, odawierciedla réine stop- nie poparcia dla ONZ. Niektérzy ludzie moga byé jednak zdania, Ze USA powinny dawa¢ wie- cej pieniedzy, ale nie dostarczaé wojska. Inni moga uwazaé, Ze nalezy wysylaé oddziaty woj- skowe, ale obnizyé naklady finansowe. Jedi jednak oba te pytania odzwierciedlaja rane natezenie tej samej postawy, mozemy oczekiwaé, 4e udzielone na nie odpowiedzi beda sobie w ogéinych zarysach odpowiadaé, W szczegdlnosci osoby, ktére popieraja wspar- cie militame dla ONZ, powinny czgSciej niz. wro- gowie udostepnienia amerykaiiskich sit zbroj- nych wypowiada€ sie takze za je) wspomaga- niem finansowym. I na odwrét: zwolennicy pomocy finansowej powinni czesciej niz. osoby niechgtne wsparciu. finansowemu Organizacji popieraé uaycie amerykatiskich wojsk w ope- racjach ONZ. Jesli przewidywania te sig spraw- dza, mozemy powiedzieé, 4 migdzy obiema zimiennymi istnieje zaleznosé dwuzmiennowa. Oto kolejny przyktad. Zat6zmy, ze chcemy okresli¢ stopieni poparcia respondenta dla pra- wa kobiet do aborcji. Moglibysmy zapytaé: (1) ,Czy sadzi Pan(i), Ze kobieta powinna mieé prawo do aborcji, jesli cigza jest wynikiem gwaltu?” i (2) ,Czy uwaza Pan(i), ze kobieta po- winna mieé prawo do aborcji, jesli dalsza cigza zagrazalaby powadnie je) zdrowiu?”, Z cala pewnosciq niektérzy respondenci zgodziliby sig z pytaniem (1) i nie zgodziliby sig z pytaniem (2), inni zas na odwrét. Jesli jed- nak oba pytania dotycza pewnej ogélne} opinii ludzi na temat aborgji, to odpowiedzi na oba pytania powinny byé wzajemnie powigzane. Osoby popierajace prawo do aborgi w przy- padku gwaltu powinny czesciej popierac je tez w razie zagrozenia iycia kobiety, niz przeciw- nicy aboreji w przypadku ciazy bedacej wyni- m gwaitu. Mielibysmy zatem kolejny przy- ktad zaleznosci dwuzmiennowej. Powinienes zbadaé wszystkie modliwe 7a- lednosci_ dwuzmiennowe migdzy pytaniami eee majacymi ewentualnie wchodzié w sklad indek- su, Pozwala to okreslié wzgledna site zwiazkow miedzy poszczegélnymi parami pytai. Mozna w tym celu wykorzysta¢ tabele procentowe lub wspétczynniki korelacji (patrz rozdziat 17) — albo jedne i drugie. Ocena sity zaleznosci moze sig jednak okaza¢ sprawa dos¢ trudna. Niekt6- re z tych trudnosci oméwiono w ramce ,Wskaé- niki «przyczynowes i «skutkowes”. Uwataj na pytania, kt6re nie sq ze soba po- wigzane empirycznie: jest mato prawdopodob- ne, by mierzyly te sama zmienng. Powinienes prawdopodobnie usunaé kazde pytanie, ktére nie jest powigzane z kilkoma innymi pytaniami. YBardzo silna zalednosé migdzy dwoma taniami moze stanowic inny problem. Jesh a pytania sa doskonale mwigzane, wystarczy tylko jedito 2 nich zostanie wlaczone dg deksu. Skoro jedno pytanie w peini odtwann, odpowiedzi na drugie, wlaczenie ich oby 4 indeksu nie wnosi nic nowego. (Wyjasnig 4° problem w nastepnym podrozdziale), : Oto przyklad ilustrujacy testowanie zal, nosci dwuzmiennowych w tworzeniu indeks,, Przeprowadzitem kiedys sondaz wsréd prof soréw uczelni medycznych, aby sprawdzic wplyw ,orientacji naukowej” na jakos¢ opiey, sprawowanej przez lekarzy nad pacjentani, Wskazniki ,,przyczynowe” | ,,skutkowe” Kenneth Bollen ‘Wydziat Soojologii, Uniwersytet North Carolina, Chapel Hill Zazwyczaj rozsadnie jest oczekiwaé, Ze wskaéniki tej samej zmiennej beda ze soba dodatnio powia- zane, jak to zostalo oméwione w tekscie. Zdarzala sie jednak réwnie? inne przypadki Wskaéniki powinny byé ze soba powiazane, jesli sa zasadniczo ,skutkami" danej zmiennej. Mie- zac na przyktad samoocene, moglibyémy zadaé badanym pytanie, czy zgadzaia sie, czy tez nie zga- dzaja z nastepujacymi stwierdzeniami: (1) ,Jestem dobrym cztowiekiem' i (2) Jestem z siebie zadowo- lony(a}". Osoba o wysokiej samoocenie powinna zgodzié sie z oboma stwierdzeniami, podozas gdy Ktos z niska samoocena prawdopodobnie nie zgo- dzilby sig z zadnym z nich. Skoro oba wskadniki zalezq od poziomu samooceny - lub tez go ,od- zwierciedlaja’, oczekujemy, ze bedg ze soba dodat- nio skorelowane. Ogélniej rzecz biorac, wskazniki zalezne od tej same) zmiennej, jesli sa trafne, po- winny byé weajemnie powiazane. Prawidtowosé taka nie zachodzi jednak w przy- padku wskaznikéw bedacych raczej ,przyczyna’ niz: ,skutkiem* zmiennej. W takie| sytuaoji. wskadniki moga byé skorelowane dodatnio, ujemnie lub moga w ogdle nie byé skorelowane. Na przyktad mogli- bysmy uznaé ple¢ i rase za wskaéniki zmiennej za- grozenie dyskryminacja. Bycie nie-biatym lub ko- bieta zwieksza prawdopodobieristwo doswiadczenia dyskryminacji, tak wigc sa to dobre wskaéniki nasze) zmiennej, Nie przewidywalibysmy jednak zapewne, ie pleé i rasa pojadynczych ludzi sq ze soba silnie powiazane. Moglibysmy tez mierzyé na prayklad interakgje spoleczne za pomoca trzech wskaznik6w: czasu spedzanego z przyjacisimi, czasu spedzanego z 0- dzina i czasu spedzanego ze wspdipracownikami Mimo Ze kaidy ze wskadnikdw jest tratny, nie musza ‘one byé pozytywnie skorelowane. Czas spedzany Z przyjacidimi moze byé na prayklad ujemnie zwiazany z czasem spedzanym z rodzina. W tym przypadku te trzy wskadniki sq ,przyczyna’ poziomu interakoji spolecznych, Ostatni prayklad: zagrozenie stresem moéna mierzyé tym, czy dana osoba doswiadczyla ostatrio rozwodu, Smierci wspélmatzonka lub utraty pr20y. Mimo ze kazde 2 tych zdarzeni moze wskazywat Na sires, nie musza one byé wzajemnie powigzane. Krétko méwigc, mozemy oczekiwaé zwiazku migdzy wskaénixami, ktére sq zalezne od jakies zmienne| lub ja .odawierciedlaja’, caylitakimi, Kore sq je) .skutkami’, Jesli jednak to dana zmienna jest zalezna od wskadnikéw — jesli wskazniki sq jej PY czynami" - wskaéniki te moga byé skorelowane 6 dainio lub ujemnie badé ted moga nawet nie byé 2# soba powiazane. Powinnigmy wigc okresiié, C2 wskazniki sq przyczynami, czy tez skutkami zmien” ej, zanim postanowimy ocenié ich trafnosé 2a PO” moca ich wzajemnych korelagji. pierwotnie zamiar stwierdzié, czy leka- klinacjami naukowymi traktujg pacjen- zie] bezosobowo niz.inni. jewestionariusz. sondazu zawieral kilka wayeh wskaZnikOw otientagi naukowe| vadenta. Tizy pytania wycawaly sie szcze- Se yasniymi wskaznikami tego, Ze dany le- i orient wany naukowo: iatem 7 inl tow bard oil are je8 1. Jako profesor uezelni medyezne, w jaki} Aji moze Pan(i), Pana(i) zdaniem, byé lep- fay nauczycielem: praktykujacego lekarza czy badacza w driedzinie medycyny? 3, Cry sadzi Pani’), Ze w miare pogtebiania Pana(i) wiedzy medycznej, Pana(i) zaintere- sowania medyczne kierujq sig raczej w strong kompleksowego leczenia pacjen- ta czy tex w strong znajomosci podstawo- wych mechanizméw? |Celem tego pytania bylo oddzielenie os6b zainteresowanych przede wszystkim calosciowym leczeniem pacjenta od tych, kt6re interesowaty sig ra- czej procesami biologicznymi}. 3, Wzakresie bada terapeutycznych, czy inte- resuja Pana(ia) bardzie) artykuly dotyczace oceny efektywnosci réAnych terapil, czy ter te, ktGre analizujg uzasadnienie poszczegél- nych metod leczenia? (W tym przypadku bylo podobnie — staralem sig odr6znié oso- by zainteresowane artykutami na temat opieki nad pacjentem od tych, kt6re zajmo- waly sie raczej procesami biologicanymil (Babbie 1970, s. 27-31) W przypadku kazdego z powyzszych pytan Moglibysmy dojs¢ do wniosku, ze respondenci, Kwotzy wybrali druga odpowiedé, sa zoriento- Wani bardzie) naukowo nié ci, kt6rzy wybrali Sdpowieds pierwsza. Mimo Ze ten wniosek —meZy wydaje sig logicany, nie powin- co da€ sig zwiesé przekonaniu, Ze respon- latde ktorzy wybrali druga odpowiedé na ao a, sa naukowcami w jakims sensie ‘nym. Sq po prostu zorientowani bar- pow earetteznie niz. osoby wybierajace od- iz pierwsza. 7 a Uzmystowié to sobie nalezycie, przyjrzyj- die, W teow! odpowiedsi na kazde pyta- os eetiach Pierwszego pytania — sku- “Cl Nauczania ~ tylko jedna trzecia res- pondentéw okazala sig zorientowana naukowo. Oznacza to, ze w przyblizeniu co trzeci z nich stwierdzil, Ze lepiej naucza jako badacz w dzie- dzinie medycyny. Odpowiadajac na drugie pyta- nie — kierunek zainteresowai medycanych — okoto dwéch trzecich badanych wybrato odpo- wiedé naukowa, twierdzac, ze bardzie} niz catosciowe leczenie pacjenta interesuje ich zna- jomosé podstawowych mechanizmow, Pray py- taniu trzecim — o preferencje czytelnicze - okoto 80% wybralo odpowied# naukowa. ‘Te try pytania kwestionariusza nie po- zwalaja nam powiedzieé, ilu mamy ,naukow- c6w” w probie, poniewaé zadne z nich nie jest powigzane ze zbiorem kryteriéw bycia na- ukowcem w sensie beawzglednym. Wykorzys- tanie tych pytaf w takim celu stawia nas przed problemem trzech zupelnie réznych oszaco- wati liczby naukowcéw w prdbie. Pytania te stanowig jednak trzy niezalezne wskafniki wzglednych sklonnosci responden- téw do zajmowania sig medycyng jako nauka. Kazde z pytaf drieli respondentow na bardziej i mniej naukowo zorientowanych. Jednak kazde grupowanie respondent6w jako mnie] lub bardziej naukowo zorientowanych bedzie nieco inne niz, pozostale. Respondenci zorien- towani naukowo w swietle odpowiedzi na jed- no pytanie nie okaga sig tacy w przypadku in- nego pytania. Niemniej jednak w takim zakre- sie, w jakim kagde z pytafi mierzy ten sam ogéiny wymiar, powinnismy odnalez¢ jakas od- powiedniosé migdzy tymi trzema grupowania- mi, Respondenci, ktérych uznaligmy za nauko- wo zorientowanych na podstawie odpowiedzi na jedno pytanie, powinni czesciej okazywae sig zorientowani naukowo przy odpowiedzi na inne pytanie nié ci, ktérzy na pierwsze pytanie nie udzielili odpowiedzi naukowej. Rysunek 6.2 przedstawia powigzania mig- dzy odpowiedziami na te trzy pytania, Zapre- zentowalem tam trzy tabele dwuzmiennowe, ukazujace rozklad odpowiedzi dla kazdej z moiliwych par pytaf. Analiza trzech relacji dwuzmiennowych przedstawionych na rysunku pozwala podtrzymaé przypuszczenie, Ze te trzy pytania mierza te sama zmienna: orientacie na- ukowg. Aby przekonaé sie, dlaczego, prayir2yj- my sig pierwszej zaleznosci_ dwuzmiennowej icin RIN ttl woe w tabeli. Tabela wykazuje, Ze profesorowie, ktérzy zadeklarowali, Ze to w roli ,badacza” sq najbardziej skutecani jako nauczyciele, czeScie} tez twierdzili, Ze ich zainteresowania medycz. ne dotycza ,podstawowych mechanizméw” (87%) niz respondenci, ktérzy wybrali wariant wlekarz” (51%). Fakt, 2e ,lekarze” podzielili sie niemal réwno na pét w kwestii zainteresowan medycznych, jest dla naszych celw nieistotny. Waine jest tylko, ze ich zainteresowania me- dyczne sq mnie naukowe nit ,badaczy”. Sile tej zaleznosci mozna podsumowa¢ jako réznicg 36 punktéw procentowych. Podobny wniosek ogélny stosuje si¢ do in- nych relacji dwuzmiennowych. Site zaleznosci miedzy preferencjami czytelniczymi a kierun- kiem zainteresowari medycznych mosna okreé- lié w skrécie jako réznice 38 punktow procen- towych, natomiast migdzy preferencjami cy, telniczymi a rola w nauczani ~ 21 punktéy, Kaide pytanie daje zatem w efekcie podziay respondent6w na zorientowanych ,naukoyo i ynienaukowo". Odpowiedzi udzielone ng katde z pytaii odpowiadaja jednak w mnie; szym lu wigkszym stopniu odpowiedziom ny, pozostate pytania, Trzy omawiane pytania zostaly poczatkowa wybrane na podstawie ich trafhosci fasadowe| —kazde 2 nich zdawato sig w jakis sposdb wska zywaé orientacje naukowa profesora. Badajge zaleinosci dwuzmiennowe migdzy parami py. tati, znaledligmy argumenty na poparcie nasze. go oczekiwania, Ze wszystkie pytania mierag zasadniczo to samo zjawisko. Argumenty te nie wystarcza jednak dla uzasadnienia decyyji © wiaczenia tych pytati do zlozonego indeksu, ysunek 6.2 Zalednoéci dwuzmiennowe migdzy pytaniami dotyczacymi orientaci naukowe} A SkutecznoSé nauczania lekare badace caloSciowe leczenie pacienta 49% | 13% Kierunek zainteresowati medycarych podstawowe mechanamy 51% | ar% 100% 100% (268) (159) B. Preferencie czytelnicze efeMywnosé _uzasadnienie COdsetekzainteresowanych uczeszezaniem na wyNady naukowe w szkolach medycznych ue ee Cdsetek wierdzacych, 26 rofesorowie pawinnl miag doswiadezenie jako badacze ea a: Cdsetsk yeh, térzy wolelby, Zeby ich cbowiazki obejmowaly tylko dzilainosé badaweza 9 8 wy Odsotk zaangazowanych w badariaw boghm roku akademickin deo | réwnied okazaé sig najbardzie} konserwatywni na podstawie odpowiedzi na inne pytania. Ci, kt6rych oceniono jako najmniej konserwatyw- nych na podstawie indeksu, powinni okazaé sig najmniej konserwatywni w odpowiedziach na inne pytania, Whasciwe uporzadkowanie grup respondentéw wedlug indeksu powinno umo- dliwié przewidywanie porzadku tych grup wedlug odpowiedzi na inne pytania dotyczace pogladéw politycznychi W naszym przykladzie indeksu orientacji naukowej w kwestionariuszu znalazlo sig kilka pytari, ktére umoiliwity taka walidacje ze- wnetrzng. Tabela 6.1 przedstawia kilka spostéd tych pytari, ktére dostarczaja nam informacji © trafnosci indeksu. Po pierwsze, zauwazamy, Ze indeks pozwala w duzym stopniu przewidy- waé odpowiedzi na pytania uéyte w sprawdzia- nie w tym znaczeniu, e porzgdek odpowiedzi naukowych we wszystkich czterech grupach jest ten sam, co porzadek ustalony na podstawie sa- mego indeksu. Oznacza to, ze odsetki odawier- ciedlajq coraz wyészy poziom orientacji nauko- Wej w miarg przesuwania sie wzdtué rzedéw ta- beli. Jednoczesnie kaide pytanie daje inny opis ogdlngj orientacji naukowej. Na przyktad ostat nie pytanie wskazuje, Ze znakomita wigkszoS¢ profesoréw byta w ciagu ubieglego roku zaan- gazowana w projekty badawcze. Gdyby byt to jedyny wskagnik orientacji naukowej, musieli- byémy uznaé, Ze niemal wszyscy profesorowie sq zorientowani naukowo. Niemniej jednak oso- by, ktére uzyskaly wyiszy wynik na podstawie indeksu, byly cz¢Sciej zaangazowane w projekty badawcze niz osoby, ktére na podstawie indek- su ocenione zostaly jako stosunkowo mniej na- ukowo zorientowane. Trzecie pytanie rysuje ob, raz nieco odmienny: jedynie mniejszosé ogsp, profesoréw twierdzi, Ze woleliby, gdyby ich obowigzki ograniczaly sig tylko do badas na. ukowych. Jednak wzgledne odsetki badanych podajacych te odpowiedd sa zgodne z wynikam uzyskanymi na podstawie indeksu. 2y indeks kontra fe wskadnikitrafnosci Niemal kazdy twétca indeksu musi czasem sta wié czolo wyraéne} porazce zewngtrznego sprawdzianu trafnosci indekst Jesli wewnetrz- na analiza pytah wykazuje niespdjne relacie migdzy pytaniami wchodzacymi w sktad indek- uu a samym indeksem, cog jest nie tak z tym indeksem. Jesli jednak indeks nie umozliwia dobrego przewidywania odpowiedzi na pyte- nia uzywane do walidacji zewnetrznej, wnioski sq mniej jednoznacane. Musimy w takiej sytt- acji wybraé jedng z dwéch mozliwosci: (1) im deks nie mierzy adekwatnie badanej zmienne] lub (2) pytania uzyte do walidacji nie mierZi adekwatnie owej zmiennej i nie stanowig (vi samym wystarczajqcego testu dia indek: Biorgc pod uwage, jak dtugo i sumiennie pracowales nad stworzeniem danego indekst zapewne uznasz drugie wyjasnienie za bardziel przekonujace. Na ogét bedziesz sadzit, ze sko" ro wigczyles do indeksu najlepsze wskaénik! badanej zmiennej, to pytania uzyte do walidad! sq wskaénikami drugorzednymi, Powiniene> jednak pamigtaé, Ze indeks jest pomystany jak° bardzo skuteczny miemnik zmiennej. Powinie? wigc byé jako$ powigzany 2 kazdym pytanie™ coy w niewielkim stopniu dotyczy yoote ON rzenen zmienne. vt niepowodzeniia zewnetr7ne} wali fares powinienes raz jeszcze zbad act mem zdecydujesz, Ze pytania uiyte S. jacii sa niewystarczajgce. Jednym ze aw moze byé badanierelacii migdzy py- sposoP zytymi do walidagi a pojedynezymi sant i wehodzacytni W sklad indeksu. Jest oyeaniatier, #e niicktOre pytania indekst sq ewierane 7 pywaniami uzytymi do walidacji, aoe nie, pozwoli ci to lepie) zrozumieé inv yotna budowe indekst. Pie ie ma prostego rozwiazania tego proble- nus tg meke musi przejs¢ kazly powazny ba- Tacx, To, na ile rozsadna okaze sig twoja de- tyiia prayjecia danego indeks, zalezy osta- Rinie od ufytecznosci tego indekst wdalszej analizie, Byé moze w pierwszej chwi- jiuznasz, 2e indeks jest dobry, a pytania uzyte do walidacji wadliwe, potem jednak stwier- dsisz, 2 badana zmienna (mierzona przez in- deks) nie pozostaje w oczekiwanych zaleznos- ciach z innymi zmiennymi. Byé moze bedziesz, wtedy zmuszony stworzyé nowy indeks. indeks. wali Status kobiety: przyklad procesu tworzenia indeksu Nasze rozwazania na temat tworzenia indeksu Koncentrowaly sig jak dotad na konkretnym kontekécie badafisondazowych, jednak inne ‘py badat réwniez coraz czesciej postuguia sie {ym rodzajem miemika zlozonego. Na przyklad kiedy ONZ postanowila zbadaé status kobiety W Swiecie (1995), zdecydowano sig stworzyé wa indeksy, mierzqce dwa rézne wymiary. Indeks Rozwoju wedlug Plci (Gender-related ietopment Index ~ GDI) poréwnywat mezczyzn Wig Pod katem trzech wskaznik6w: prze- Chogtne) dlugosei aycia, wyksztatcenia i do- lu. Wskagnikéw tych czesto uzywa sie yzeettiach statusu kobiety w Swiecie, Naj sig fag? Podstawie tego indeksu uplasowaly Finns Skatdynawskie: Norwegia, Szwecja, Na i Dania. : Orugi indeks, Miara Dostepu do Wtadzy \'S Phci (Gender Empowerment Measure — GEM), dotyczyt raczej kwestii wtadzy i zawierat trzy rétne wskazniki: ® udziat kobiet wér6d parlamentarzyst6w, © udzial kobiet wéréd os6b na stanowiskach administracyjnych, kierowniczych, wysoko kwalifikowanych i technicanych, ® miernik dostepu do pracy i wynagrodzen, Raz jeszcze kraje skandynawskie uplasowaly sig bardzo wysoko, ale dotaczyly do nich Kanada, Nowa Zelandia, Holandia, Stany Zjednoczone i Austria. Wykorzystanie dwéch miemik6w réw- nosci plci zamiast jednego pozwolito badaczom na wprowadzenie bardziej zlozonych réinico- wari. Na prayklad w kilku krajach, zwiaszcza w Gregji, Frangji czy Japonii, status kobiety zostal oceniony stosunkowo dobrze wedhug GDI, ale wypad! kiepsko wedlug GEM. Tak wigc kobiety, radzace sobie nieZle w zakresie dochodu, wy- ksztalcenia i dtugosci zycia, nadal nie mialy do- stepu do wtadzy. Wyniki GDI okazywaly sie wyisze w krajach zamoaniejszych, natomiast wyniki GEM dowodzily, e dostep kobiet do wladzy w mniejszym stopniu zalezy od bogac- twa kraju, jako Ze wiele biednych kraj6w rozwi- jajacych sig wyprzedzito pod tym wgledem Tiektére bogate kraje przemystowe. Badanie kilku réznych wymiaréw analizo- wanych zmiennych pozwolito badaczom ONZ odkryé zwykle niezauwazany aspekt zarobkow kobiet. Miedzynarodowe Komunikaty 0 Stanie Populacji (Population Communications Interna- tional) podsumowaly to odkrycie nastepujaco: Co roku kobiety wnosza w gospodarke Swiatowa niewidzialny wktad w wysokosci 11 bie lionéw dolaréw, twierdza autorzy raportu UNDP (United Nations Development Programme), po obli- czeniu wartosci zaréwno bezptatnej, jak i niedo- statecznie optacane} pracy kobiet wedlug cen rynkowych. «Niedoocena» pracy kobiet nie tylko wplywa negatywnie na ich site nabyweza, 2g0d- nie 2 HDR (Human Development Report) 2 1995 roku, ale takée obniza i tak jué niski status spo- tecany kobiet i wplywa na modliwosé posiadania przez. nie wlasnosci i wykorzystywania kredytu. Mahbub al Hag, glowny autor raportu, twierdzis egdyby praca kobiet zostala nalezycie uwzgled- niona w krajowych statystykach, wstrzasngloby ray eras «AY PUNOY TE to mitem © mezczyznach jako gléwnych zywicie- tach Swiata». Raport UNDP ujawnia, %e kobiety niemal we wszystkich krajach pracuja dhuzej nit mezczyéni, biorgc pod uwage prace platna i bezplatna. W krajach rozwijajacych sie kobiety wykonuja okolo 53% pracy og6tem i spedzaja dwie trzecie czasu pracy na zajgciach bezptat- nych. W krajach uprzemystowionych kobiety wykonujg przecigtnie 51% pracy ogétem i — po- dobnie jak ich odpowiedniczki w krajach rozwi- jaiacych sig — wykonuja okolo dwéch trzecich swojej pracy bezplatnie. Mezczyéni w_krajach uprzemystowionych sq wynagradzani za dwie trzecie swojej pracy” (1996, s. 1) Jak widaé, modna worzyé indeksy dla roz- maitych rodzajéw danych i w réznych celach. Teraz, przejdziemy od tworzenia indeksow do Tozwatati na temat technik skalowania, Budowa skali Dobry indeks umodliwia uporzadkowanie przy- padkw wedug wartosci okrestonej zmiennej. ‘Wszystkie indeksy opieraiq sig na tej przestan- ce: senator, ktéry glosowat za siedmioma kon- serwatywnymi projektami ustaw, jest uwazany za bardzie} konserwatywnego niz ten, ktory gtosowal tylko za czterema. Indeks moze jed- nak nie uwzgledniaé faktu, %e nie wszystkie wskaéniki danej zmienne} sq réwnie wagne lub rOwnie silne. Pierwszy senator mégt glosowad za siedmioma umiarkowanie konserwatywnymi projektami ustaw, natomiast drugi még! gloso- waé za caterema projektami skrajnie konserwa- tywnymi. (Dnugi senator mégt uznaé pozostate siedem projektéw ustaw za zbyt liberalne i glo- sowa¢ przeciw nim). Skale zapewniaja wiekszy stopien pewnos- ci uszeregowania dzieki uwzglednieniu inten- sywnosci wskatnikow. Kilka pytati wchodza- cych w sklad miemika ztozonego moze mierzy: réine natgzenie zmiennej. Istnieje wiele metod skalowania. Oméwimy cztery sposrdd nich, aby zilustrowaé réinorodnosé dostepnych technik, wlacznie z technika zwana dyferencjatem se- mantycznym. Mimo ze w_przykladach tye odwoluje sig przede wszystkim do kwestiona, riuszy, logika skalowania, podobnie jak logi,, indeksowania, stosuje sig rownie# do innych metod badawczych. ‘Skala dystansu spolecznego Bogardusa Zaléamy, Ze interesuje cig, do jakiego stopnig obywatele Stanéw Zjednoczonych sktonni sq integrowaé sig, powiedzmy, z Albariczykami, Mogtbys zadaé nastepujace pytania: 1. Cay 2godzitbys sig, by Albaticzycy mieszka. li pwoim kraju? 2. Cay zgodzitbys sig, by Albaficzycy mieszka- iw pwoje} miejscowosei? 3. Cay 2godzilbys sig, by Albaticzycy mieszka- Jiw twoje} dzielnicy? 4, Cay zgodzitbys sig, by Albariczyk by! ewoim sqsiadem? Cay zgodzilbys sig, by twoje dziecko po- Slubito Albanke/Albaticzyka? Pytania te stopniuja bliskoSé kontaktu res- pondenta z Albaticaykami, Wychodzac od po- czatkowego zainteresowania pomiarem skton- noSci do integragi z Albariczykami, opracowales oto kilka pytaii wskaZnikujacych rézny stopiei intensywnosci tej zmiennej. Zaprezentowane typy pytat tworza skale dystansu spoteczniego Bogardusa (stworzong przez Emory Bogardusa). Skala ta sluzy do pomiaru sktonnosci ludzi do uczestniczenia w ~ zrGznicowanych co do stop- nia bliskosci - stosunkach spotecznych z innymi grupami ludzi. Wyradne réinice intensywnosci sugertit istnienie struktury pytati. Osoba, ktéra akcep- tuje pewien stopies\ integracji, bedzie tex prZv- puszczalnie sklonna zaakceptowad wszystkie modliwosci poprzedzajace go na ligcie — cz¥lt ‘© mniejszej intensywnosci. Na przyktad osob@ zgadzajqca sig, by Albaticzycy mieszkali z "ia w jednej dzielnicy, zgodzi sig z pewnoscia, PY mieszkali oni w tej samej miejscowosci lub kt” ju, moze jednak nie zgadzaé sig, by byli Jd sqsiadami czy krewnymi. Tak zatem wyglad# struktura logicmna zawarta w wymieniony’? pytaniach. Moina by oczekiwac, Ze w badaniach em- vaych najwigce} os6b zaakceptuje Albat- Pi jako wspolobywateli, najmnie}zas jako cavk iw rodziny. W tym sensie moana mowié cane” (jak zamieszkiwanie Albaticzykow oO wygA) i gtrudnych” (ak matzesistwo dziecka w Abafczykiem) pytaniach kwestionatiusza, fhe pyania tae przystanie wigce) badanych, Netrudne ~ mnie). Logika wymaga, by ~ me eaglednieniem Kilkt nieuniknionych wyjat ow ~ osoba, Kt6ra odraucita dana relacje pedstawion na skali, odrzucita rowniez rraystkie nastepujace Po nie} trudniejsze re- lacje. “Skala dystansu spotecznego Bogardusa ikazuje znaczaca oszczednos¢ skalowania jako narzedzia redukcji danych, Wiedzac, ile rodza~ jow stosunk6w z Albariczykami zaakceptuje dany badany, wiemy tez, kt6re z nich zaakcep- tuje. Tak wige jedna liczba pozwala poprawnie podsumowa€ pigé czy szeé¢ pytati bez zadnych strat informacji. ’ i we ‘Skala Thurstone’a Wewngtrzna struktura skali Bogardusa czesto nie odpowiada rodzajowi mierzonych zmien- nych. ‘lego typu logiczna struktura kilku wskainikow zdarza sig tak naprawde dosé tzadko. Skala Thurstone'a (stworzona przez Louisa Thurstone’a) stanowi prébe opracowa- nia formatu grupowania wskaénik6w zmien- nej, ktére powiazane sq przynajmniej w struk- ture empiryczng. Grupa sedzidw otrzymuje na Prayklad setki pytaii, kt6re uznawane sq za wskaéniki danej zmiennej. Kazdy sedzia ma na- Stepnie ocenié, jak mocnym wskagnikiem “miennej jest kazde z pytat, przypisujgc im ‘artoS¢ punktowa, powiedzmy, od 1 do 13. Na cad gdyby ta zmienna byty uprzedzenia, Btiowie przypisywaliby wartosé 1 najstab- cam Wkednikom uprzedze', 13 ~ najsinie weet, Wskaznikom, wartosci za6 posrednie ‘@énikom lezacym gdzies posrodku. rene Wykonaniu tego zadania przez sedzi6w ym Shalizuje oceny przyznane poszczegsl ust atom przez wszystkich sedzi6w, by % co do ktérych pytati byli oni najbar- dziej zgodni. Pytania, co do ktérych zdecydo- wanie nie ma zgodnosci, zostalyby odrzucone jako niejednoznaczne, Sposréd pytari, ktérych punktacja okazata sig zgodna, badacz wybraiby jedno lub wigcej, by odpowiadaly kazdemu punktowi od 1 do 13 na skali. Wybrane w ten sposdb pytania mogtyby zo- staé wlaczone do kwestionariusza. Oczekiwali- bysmy w6wezas, ze respondenci, kt6rzy okazali sig uprzedzeni w kategoriach pytati o wartosci punktowej 5, byliby uprzedzeni rownie? w ka- tegoriach pytai o niészych wartosciach punkt wych. Mofna by sig réwniez spodziewaé, ze jeSli nie okazali sig uprzedzeni na podstawie py- tai o mocy 6 punkt6w, nie beda tez uprzedzeni na podstawie pytati o wigkszej mocy., Starannie opracowana i wypunktowana ska- la Thurstone’a odpowiada pod wagledem oszczednosci i efektywnosci, zwigzanej z re- dukeja danych, skali dystansu spolecznego Bo- gardusa. Kazdemu respondentowi mozna przy- pisa¢ pojedynczy wynik (moc najtrudniejszego stwierdzenia, z ktérym zgodzil sig respondent), ktéry w sposdb adekwatny odzwierciedlalby odpowiedzi na kilka pytati kwestionariusza. Po- dobnie jak w przypadku skali Bogardusa, res- pondenta z wynikiem 6 mozemy uwazaé za bar- dzie uprzedzonego ni. respondenta z wyni- kiem 5 lub nizszym. Skali ‘Thurstone’a nie uzywa sig obecnie zbyt czgsto, przede wszystkim ze wgledu na ogrom- ny naklad energii i czasu, kt6rego wymaga zaan- gazowanie od 10 do 15 sedzidw do oceny pytat. Moiliwe, ze trzeba by bylo skorzystaé z ustug profesjonalnych badaczy, poniewaz, jakosé sadu ty od doswiadczeit sedzi6w zwigzanych zokreslong zmienna. Co wigcej, znaczenie pytari wskaénikujacych dang zmienna zmienia sig 2wy- le z czasem, tak wigc moze sig okazaé, ze pyta- nie o okreslonej wadze zyskuje péénie} zupetnie inna wage. Zachowanie uzytecznosci skali ‘Thur- stone’a wymaga jej okresowej aktualizacji. Skala Likerta Byé moze zdarzyto ci sig juz zetknaéz terminem skala Likerta, uzywanym na okreslenie pytania kwestionariuszowego zawierajacego kategorie 196 — MUCUEHH O, IGERSY, SKAIe I typolagie odpowiedzi w rodzaju ,zdecydowanie sie nie zgadzam”, ,nie zgadzam sie”, .zgadzam sie” i ,zdecydowanie sie zgadzam”. Technicznie rzecz biorac jest to okreslenie niewlasciwe, ac: kolwiek Rensis Likert (wymawia si¢ tak, jak sie pisze: LiKert) istotnie jest tworca tego po- wszechnie stosowanego formatu pytania, ° Szcregéina praydatnosé tego format za- sadza sie na jednoznacznym uporzadkowaniu kategorii odpowiedzi. Gdyby respondentom pozostawiono swobodg lub dano wybér po- miedzy kategoriami takimi, jak: .w zasadzie sig zgadzam”, ,wlasciwie sig zgadzam", ,napraw- de sie zgadzam” itp., badacz nie bytby w stanie ocenié wzglednej intensywnosci akceptacji da- nego stwierdzenia przez poszczegélnych res- pondentéw. Format Likerta rozwiqzuje ten problem. Likertowi chodzito jednak 0 cos wiecej. Stworzyt metode, za pomoca ktorej ten format pytania umo‘liwia okreslenie wzgledne] inten- sywnoSci réznych pytar, Weémy najprostszy przyklad: chcemy zmierzyé uprzedzenia wobec kobiet. Tworzymy w tym celu zestaw 20 stwier- dzesi, z kt6rych kazde jest wyrazem tego typu uprzedzei. jedno z nich mogtoby bramieé: ,ko- biety sq gorszymi kierowcami niz medczyéni", inne za na przyklad: ,kobiety nie powinny mieé praw wyborczych”. ‘Technika skalowania Likerta ukazalaby réznice intensywnosci mig- dzy tymi pytaniami, a zarazem ustalila inten- sywnosé pozostalych 18 stwierdzeni. Zalbimy, 4 prosimy probe ludzi, by po- wiedzieli, czy sig zgadzaja, czy nie zgadzaja z kazdym z tych 20 twierdzen.. Przyznanie kaz- demu ze wskainik6w uprzedzefi wzgledem ko- biet jednego punktu daloby nam indeks z za- kresem wynik6w od 0 do 20. Skala Likerta idzie © krok dalej i oblicza przecigtne wyniki uzyska- ne za pomoca indeksu dla os6b zgadzajacych sig % poszczegdInymi zdaniami. Zatzmy, Ze wszyscy, ktérzy zgodzili sig, Ze kobiety pro- wadza gorzej niz mei uzyskali na pod- stawie indeksu przecigtny wynik 1,5 punktu (na 20 modliwych). Osoby, kt6re zgodzily sig, Ze kobiety nie powinny mieé praw wyborczych, mogtyby uzyskaé przecigtnie 19,5 punktu - co oznacza, ze odpowiedé ta wskazuje na wy2szy poziom uprzedzei.” }w wyniku anatizy pytas mona ponoyy przypisaé respondentom wyniki_punktoy, sktadajace sie na skale: 1,5 dla os6b uwajay cych kobiety 2a gorszych niz. mgzczyéni kiero céw, 19,5 dla tych, kt6rzy twierdza, Ze kobien, nie powinny glosowaé, i odpowiednie og? punktéw dla innych odpowiedi, odwiercieg, lajace awigzek poszezegsinych pytah z pocaae kowym prostym indeksem. Jesli osoby nie 73. laajace sig ze zdaniem: mégibym glosowaé n, obiete w wyborach prezydenckich” ryskiwaly na podstawie indeksu przecigtny wynik 15, ska la prayznawalaby 15 punktw respondenton nie zgadzajqcym sig z tym stwierdzeniem, W praktyce skalg Likerta stosuje sie obec. nie dosé rzadko. Nie wiem dlaczego ~ byg moze wydaje sig zbyt skomplikowana. Format pytaii zaproponowany przez Likerta jest na. tomiast jednym z najpowszechniej uzywanych we wspdtczesnych kwestionariuszach, Jest on na ogét wykorzystywany obecnie do tworzenia prostych indekséw. Na prayklad przy pieciu ke tegoriach odpowiedzi mozna ustalié punktacjg od 0 do 4 lub od 1 do 5, uwzgledniajac kien nek pytaii (na przyktad przypisujac wynik 5 od- powiedzi ,zdecydowanie sig zgadzam” prey pytaniu pozytywnym i ,zdecydowanie sig nie zgadzam" przy negatywnym). Kazdemu z res- pondentéw zostalby wowczas przypisany wy nik ogélny, stanowigcy podsumowanie wyni- kow uzyskanych przez niego za odpowiedzi na poszczegéine pytania, ie Dyferencjal semantyczny Podobnie jak w formacie Likerta, w przypadk dyferencjatu semantycznego prosimy resPo™ dentéw w kwestionariuszu, by wybrali migd2¥ dwiema przeciwnymi postawami, stosujac P"™ tym wyrazenia okreslajace stopien intensy* nosci postawy miedzy przeciwieistwami. O° prayklad. Zatozmy, 2e oceniasz skutecznosé woly*” wykladu na temat odbioru nowej muzyki odbiér muzyki przez badanych, W ramach b® dati zamierzasz odtwarzaé badanym kilka ¥Y branych utwordw muzycznych i prosié ich, opisali swoje wrazenia. Dobrym narzedzie™ t an ucenia och wae edie forma mit semantyczego. ference caatku musis7. okreslig, jakie aspekty No Poveda oceniane przez, badanych, Na- wor sis znaleZé dwa przeciwstawne ter- suepnie mi Meslenie dwéch biegundw kaiclego my 9 7 samy, Ze jeden z interesujacych cig aspekte to pytati, eZy badanentu podoba sig a ee czy nie. W tym przypadku dwa dany revtawne okresienia brZmialyby: ,podoba ae janie podoba mi sig". Mégtbys rownies ie sig dowiedzieé, czy badany uznat dany fragment. 7a »prosty”, CLY »skomplikowany’ . monijay”, c7Y 4fieharmonijny” itp. Soro jué masz odpowiednie aspekty + okrestenia ich skrajnoSci, méglbys preygoto- wat arkusz ocen, ktory badany wypeinialby po Vpstuchania kazdego fragmenta muzyki. Ryst- tek6.5 praedstawia, jak mogtoby to wyghadac. ‘W kazdym wierszu arkusza ocen badany wskazywaiby, jakie byly jego wrazenia: cay mu- ‘ka mu sig podobala, czy nie podobala, i cry saroche", zy ybardzo”. By uniknaé obcigzei we ‘wzorcach odpowiedzi na tego typu pytania, nie naledy umieszczaé po tej same) stronie termi- nw, co do ktdrych mozemy praypuszczaé, ze sq ze soba powigzane, Zauwaz.na przyklad, Ze nie harmonijny" i ,tradycyjny” sq po lewej stronie arkusza ocen, natomiast ,harmonijny” i ,nowo- zesty” sq po prawej. Fragmenty ocenione jako stieharmonjine” bedg prawdopodobnie zara- zem odbierane jako .nowoczesne”, w przeci Wietisewie do ,tradyeyjnych”. Zaréwno skala Likerta, jai i dyferencjat se- Mantycany charakteryzuja sig wieksza Scislos- ia i ustrukturyzowaniem nif inne formaty py- batt Rysunek 6.5 Drferenjlsemantyceny: wradenia dtyczqoe utworéw muzyeznych tafi_kwestionariuszowych. Jak juz wezesnie| wspominalem, formaty te przydatne sq pray pozyskiwaniu danych zaréwno dla cel6w ska- lowania, jak i indeksowania, Skala Guttmana Badacze stosuja dzig czesto skale stworzong przez Louisa Guttmana. Podobnie jak Bogardus, Thurstone i Likert, Guttman wyszedt z zalozenia, ze niektore sposréd analizowanych pytahi moga okaza¢ sig bardziej intensywnymi wskagnikami zmiennej. Jeden przyklad powinien zapewnié dostateczng ilustracjg tej prawidlowosei, Przypominasz sobie zapewne, Ze w uaytym poprzednio przykladzie pomiaru orientacji na- ukowej wsréd profesorw uczelni medycznych stworzyligmy prosty indeks. Trzy pytania, wehodzace w sklad tego indeksu, zasadniczo tworza jednak — niekiedy tak sie zdarza ~ ska- lg Guttmana, Iworzenie skali Guttmana zaczyna sig od tych samych krok6w, co tworzenie indeksu. Wy- chodzimy od badania trafnosci fasadowej pytati dostepnych analizie, Nastepnie badamy zaled- nosci dwuzmiennowe i niekiedy - wielozmien- nowe migdzy pytaniami. Jednak konstruujac ska- |e, poszukujemy réwnie? dosé ,trudnych” i tax twych" wskafnikéw badanej zmienne}. Nieco wezesniej, gdy méwilismy 0 posta- wach wobec prawa kobiety do aborcji, ombwilis- ny kilka czynnikow, ktére moga wplywa¢ na opi- nie badanych: to, czy kobieta jest zamedna, czy jej zdrowie jest zagrozone itp. Te rézne warunki stanowig doskonaly przyklad skali Guttmana.,, bardzo raczej ——cboigtnie rac bardzo Podoba mi sig Oo O Ba] rie podoba mi sig prosty o skomplikoweny ‘icharmoniiny Oo hharmoniiny adeyny 4d tl - 4 O rowoczesny itd Oto odsetki ludzi, kt6rzy w badaniach GSS w 1996 roku popierali prawo kobiety do abor- Gi w trzech réénych sytuacjach: Powaine zagrozenie zdrowia kobiety 92% Ciaza w wyniku gwattu 86% Kobieta nie jest zamezna 48% Réanice w odsetkach oséb popierajacych aborcig w tech wymienionych sytuacjach zdaja sie prowadzié do wniosku, Ze kazde py- tanie wskaznikuje inny poziom poparcia. Jesli a przyklad kto$ popiera aborcje w sytuacii powadnego zagrozenia Zycia matki, nie jest to zbyt silny wskaénik ogélnego poparcia dla aborcji, poniewaz niemal wszyscy sig z tym zgadzaja. Poparcie prawa kobiet niezameznych do aborgji jest wskaénikiem znacznie wigksze- g0 poparcia dla aboreji w ogdle — postawe te przyjela mnie} niz potowa prdby. Skala Guttmana opiera sig na zatozeniu, Ze kazdy, kto wykazuje wysoki poziom danej amiennej, wykaze tez poziom niészy. W tym przypadku moglibysmy zatozyé, ze kaady, kto popiera prawo niezameznych kobiet do aboreji, popieralby takie aborcje w przypadku ciazy po- wstalej w wyniku gwaltu lub zagrazajacej zyciu matki. Tabela 6.2 podaje wyniki sprawdzianu tego zatozenia, prezentujac odsetki responden- t6w wpisujacych sie w kazdy z moéliwych wzorcéw odpowiedzi. Tabela 6.2 ‘Skalowanie poparcia da prawa do aboreji ‘Zdrowia kobiaty Pierwsze cztery worce odpowiedz} w beli mozna by nazwaé typami skalarnymi: sq i weorce, kt6re bworra.strukture skal po chodzac od respondentéw, ktérzy popigs® aborcje w kaide} ztrzech sytuacji(wiers 1 tych, ktérzy podali tylko dwie odpowieds;" zytywne (wiers2 2), widzimy, Ze ci ostatn, bral dwie latwiejsze opcje. Osoby, ktore uae hy tylko jedne} pozytywne} odpowiedsi, yh raly najtatwiejszy wariant (zagrozenie ze mati). Sq wreszcie i tacy respondenci, kign sprzeciwiaia sie prayznaniu Kobiecie prawa 2 abore}i w kaédej z trzech sytuac}i wietse 4). W dnugiej czeSci tabeli przedstawione zy staly te wzorce odpowiedzi, kt6re wylamujy sig ze skalarnej struktury pytati. Najbardziej me dykalne odstepstwo reprezentuja tu dws ostathie wzorce: osoby akceptujace tylko ns tnudniejsza opcje i osoby odraucajace tylko najtatwiejsza. Ostatnia kolumna tabeli wskazuje liczbe respondentow w sondazu, ktérzy dali odpo- wiedzi pasujace do kazdego 7 wzorcéw. Zia komita wigksz0S¢ (1231 os6b, czyli 98%) paste je do jednego z typéw skalamych. Obecnosé typéw mieszanych wskazuje jednak, #e pytania te nie stanowiq doskonatej skali Guttmana. Przypomnijmy w tym miejscu, Ze jedna z gléwaych funkc)i skali jest efektywna reduk- cia danych. Skale sq technika prezentacji da cere Kobieta niezameina —_Liezba praypadkow Typy skalame ‘Typy mieszane += pope prawo kabity do wyboryaboro ~= nie pena prawa kobialy do wyboru aor + . 2 : : a - 7 92 . n cote: 121 formie syntetyczne} przy zachowaniu chi W ude] czesci pierwotnych informacji, aliwie przednie} czesci rozwazan ujelismy Kiedy W Por entacje naukowa w forme indek- pycania awalismy respondentom po jednym st, DF ee kazda naukowa odpowiedé. Gdyby unkcle zy pytania zostaly wypunktowane te sam ya Gutimana, niektorzy_respondenci jake iby na skali wynik umodliwiajacy naj. xy je odtworzenie ich pierwotnych odpo- cra na wszystkie tr7y pytania. wed obeenym przykladzie dotyczacym po- say wobec aborcji Fespondenci wpisujacy sie senpy skalame otrzymaliby te same wyniki, co vray eworzei iekSu, Osoby wybierajce t7y Mpowied2i wa" (+ + +) tak samo mialyby Spunkty; te, Kt6re wybraly die latwiejsze gpde, a nie zaakceptowaly najtrucniejszego variantu (+ + -) mialyby 2 punkty itd. Dla kad- diego 2 czterech typdw skalarnych moglibysmy na podstawie ustalonych wynikéw trafhie prze- widzieé wszystkie faktyczne odpowiedzi udzi lone przez wszystkich respondent6w. Typy mieszane w tabeli stanowig jednak problem. Pierwszy typ mieszany (+ — +) na podstawie indeksu otrzymal tylko 1 punkt, co wskazywalo na jedna odpowiedé pozytywna. Jest jednak 1 punkt zostalby przyznany na pod- stawie skali, przewidywalibysmy, ze 15 respon- dentéw w tej grupie wybrato tylko najlatwie}- sze stwierdzenie (akceptacje aborcit w sytua zagrozenia zdrowia matki), przez co popetnil bysmy dwa bledy w przypadku kazdego takiego respondenta, Punkty na skali sq wigc przyzna- wane w taki sposéb, by zminimalizowaé ewen- tualne bledy w rekonstrukgji pierwotnych od- powiedzi. Tabela 6.3 przedstawia wyniki, ktére zosta- tyby przypisane kazdemu z wzorcéw odpowie- dai w naszym przyktadzie na podstawie indek- su i na podstawie skali. Zauwaz, ze w przypad- ku kazdego respondenta z typu mieszanego popetniamy co najmniej jeden biad. Jest to mi- nimum, do ktérego mozemy dazyé w przypadku typéw mieszanych. Na przyklad w pierwszym typie mieszanym przewidywalibysmy myinie, ze kazdy 2 15 respondentéw w tej grupie od- powiedzial pozytywnie na pytanie o najlatwiej- szy watiant, co daloby w sumie 15 bled6w. To, wjakim stopniu zbiér danych empirycz- nych uklada sig w skalg Guttmana, zalezy od stopnia poprawnosci, z jaka pierwotne odpo- wiedzi dajq sig odtworzyé na podstawie wyni- kéw uzyskanych na skali. Dla kazdego z 1258 respondentow w tych badaniach przewidywali- bysmy trzy odpowiedzi, co daje w sumie 3774 Tebela 63 on Punta indeku i skal Weorzec Liceba Wynik Wynik Biody skal __o¢powicdi _preypadkéw —_nappodstawioindaksu na posi skal" og6len 1, ve 612 3 3 0 OY ska te 448 2 2 ° + 92 1 1 ° 8 ° ° ° 5 1 5 Try miewane oy 5 2 3 5 a+ 2 1 ° m+ 5 2 3 5 bhedy sal ogdlem a W eer oars =|-——_eatataden_y__27__ 279.999. 993% a Teaba pb preewaywana\ 1258x3 3774 wet ta Fra z poplamych tod utalaniapurktacytypaw miszanyc, powniene eda pail, zo w uly sq ronee imme przewidywania. Tabela 6.3 wykazuje, 2e uzywa- Jac wynikéw uzyskanych na skali popetnimy 27 bigdéw. Odsetek poprawnych przewidywati nosi nazwe wspétczynnika odtwarzainosci: odse- tek pierwotnych odpowiedzi, ktére mozemy odtworzyé, znajac wyniki uzyskane na skali, sta- nowigce ich podsumowanie. W omawianym przykladzie wspétczynnik odtwarzalnosci wy- nosi 3747/3774 lub 99,3%. ‘Zwyiatkiem przypadkéw pelne} (100%) od- twarzalnosci nie mozemy nigdy stwierdzié, ze dany zbidr pytat stanowi skale Guttmana w ja- kimkolwiek sensie bezwzglednym. Niemal wszystkie zbiory tego typu pytaf zblizaia sig do skali, Generalnie nalezy jednak kierowa€ si¢ powszechnie przyjeta zasada, Ze standard sta- nowia wspélczynniki od 90% do 95%. Jesli zaob- serwowana odtwarzalnosé przekracaa ustalony poziom, zechcesz prawdopodobnie wypunkto- wat i wykorzystaé dany zbidr pytat jako skales Decyzja co do kryteriéw jest w tym wzgle- drie oczywigcie arbitralna. Co wigce), wysoki stopieft odtwarzalnosci nie gwarantuje, ze ska- la mierzy naprawdg badane pojecie. Jedyna ko- rye 2 wysokiego wspdtezynnika odtwar nogci to wigksza pewnosé, ze wszystkie pozy. je skladowe mierza to samo. Nalezy tee zdawaé sobie sprawe, Ze prawdopodobieristwo uzyska- nia wysokiego wspélczynnika odtwarzalnosci jest wieksze pray mniejszej liczbie pytan. Na koniec zauwazmy, Ze skalowanie Gutt- mana opiera sig na obserwacii struktury faktycz- fnych danych. Fakt ten, bardzo istotny, czesto jest mylnie rozumiany. Nie ma sensu méwié, ze zbiér pytafi kwestionariusza (byé moze opracowany i wykorzystany wezesniej przez innego badacza) stanowi skale Guttmana, Powinnismy raczej mé- wig, Ze stanowig one skal w obrebie konkret- ego zestawu analizowanych danych. Skalowal- nosé jest wige cecha danych zaleéng od proby, empiryczna. Zestaw pytati moze stanowié skale Guttmana na prayktad dla jednej proby respon- dentéw w sondazu, nie daje to jednak gwarancji, Ze restaw ten okaze sig skalq dla inne) proby. Wtym sensie zestaw pytaii kwestionariusza sam w sobie nigdy nie tworzy skali, natomiast zbiér obserwacji empirycznych niekiedy owszem. Zamykamy w ten sposdb rozwazania na te- mat indeksowania i skalowania. Podobnie jak indeksy, skale sq zloZonymi miernikami nych, umodliwiajacymi na og6t rozszergen” znaczenia zmiennej poza zaktes pojedyncz, = wskaznika. Zardwno skale, jak i indeksy si” pomiarowi zmienne} na poziomie porzady wym. Skale jednak, inaczej nié indeksy, wy raystuja kadda strukture intensywnosci, iil motna wykryé wéréd pojedynczych wskazn kow. W takim zakresie, w jakim owa strukun, intensywnosci mozna WyKIVé, a jejlogika da sig pogodzié z danymi uzyskiwanymi od lugs czy innych jednostek analizy, mozemy bye ewni, Ze stworzyligmy miemik porzadkowy. Typologie ns Zamkniemy ten rozdziat krétkim oméwienier tworzenia i analizy typologii. Przypomnij sobie, Ze indeksy i skale eworzymy, by uzyska¢ mier. nik porzadkowy dane} zmiennej. Przypisujemy poszczegdInym przypadkom punkty na skal lub indeksie w taki sposdb, by wskaznikowaly werastajacy poziom uprzedzef, religijnosci, konserwatyzmu itd. W_ takich przypadkach mamy do czynienia z pojedynczymi wymiarami Cagsto jednak badacz postanawia podsumo- ‘waé skrzyzowanie dwéch lub wigcej zmiennych, tworzac w ten sposbb zbidr kategorii lub typow ~zmienna nominalna ~ zwany typologia. Moda by na prayklad badaé orientacje politycana gazet oddzielnie w kategoriach spraw wewnetranych i polityki zagranicznej. Czteropolowa tabela 64 przedstawia taka whasnie typologi Gazety w polu A sq konserwatywne at ho w polityce zagranicznej, jak i wewnetrZne): gazety w polu D saw obu tych dziedzinach P™ lityki liberalne. W polach B i C znajduja si¢ 8* zely konserwatywne w jednej z tych dzied2it i liberalne w drugiej. Bedziesz sie czesto natykat na typolog® probujac stworzye indeks lub skale. Nagle oko Je sig, Ze pytania, ktsre swoim zdaniem mialy © zwierciedlaé pojedyncza zmienna, tak naprw odawierciedlaja dwie. Byé moze probowals! stworzyé pojedynczy indeks orientacji palit nie gazet, lecz odkrylismy empirycanie, ze 7!” tozdzielié polityke wewnetrang i zagranica™™! Tabela 6.4 ‘Typologia poltyozna gazet Poltyka zagrariczna konserwatywna liberalna ‘konserwatywna A B Sprawy wennetrane liberaina c D *powinienes byé zawsze Swiadom trudnosci ay typologiczne). Jesli udywasz typologi jako zmienne}_siezalezne), pravdopodobnie nie bedzie problemu.’W powyzszym preykta- daie mogibys obliczyé w kazdym polu odsetki gazet na 086! popierajacych kandydatéw de- mnokratycznych, nastepnie z fatwoscia mégibys sprawdzié wplyw orientacji polityczne} w za- kresie polityki wewnetranej i zagranicznej na poparcie polityczne. c Niezwykle trudno jest jednak analizowaé typologie jako zmienna zalezna. Gdybys chciat odkryé, dlaczego gazety znajduja sig w réznych polach typologii, mialbys problem. Staje sig on oczywisty, Kiedy zastanowimy sie, w jaki spo- sob mégiby$ tworzyé i odczytywaé tabele. Zatsimy na prayklad, ze chcialbys zbadaé wplyw wielkosci miejscowosci na poglady poli- tyczne gazety. Dysponujac jednym wymiarem, 7 latwoscig mégtbys przelicayé odsetki gazet Wiejskich i miejskich ocenionych na podstawie ‘woje} skali lub indeksu jako konserwatywne lub liberaine. W praypadku typologii musialbys jednak Praedstawié rozktad gazet wiejskich w twojej Probie miedzy typami A, B, C i D. Nastepnie Musiatbys powtorzyé te procedure dla gazet mieiskich i poréwna€ oba rozklady. Zalozmy, ze ue wiejskich i 30% miejskich zostaloby a ne do typu A (konserwatywny ae rach). Zalozmy tet, Ze tylko 5% ga- up skich ~ a 408 miejskich ~ nalezy do Detrenep ewan tylko W sprawach wew- vapode h). Niepoprawne bytoby wnioskowanie aie) nee B, ze gazety miejskie sq bar- Wwewnet Wiejskie konserwatywne w sprawach Znych, poniewaz ceche te wykazuje Wagieaet Wigiskich, a tylko 706 miejskich, Na niedoreprezentacja gazet wiejskich anali w typie B spowodowana jest ich koncentracja w typie A. Jasne jest, Ze interpretacja tego typu danych w celach innych niz opisowe bytaby nie- zwykle trudna. W rzeczywistosci zbadalby$ prawdopo- dobnie kazdy wymiar oddzielnie, zwlaszcza gdyby zmienna zalegna miata wigcej kategorii odpowied2i nit w podanym przyktadzie. fie mysl, Ze w badaniach spotecznych na- zawsze unikaé typologii — czesto stanowia one najbardziej uéyteczne narzedzie wyjasnia- nia danych. Aby zbadaé w sposdb poglebiony poglady okreslone jako pro-life” (dostownie: «ta iyciem" — przyp. red, nauk.), mogtbys stwo- rzy€ typologig dotyczaca zaréwno aboreji, jak i kary Smierci. Libertarianizm mozna badaé za- réwno w kategoriach permisywizmu spoteczne- 0, jak i ekonomicznego. Powinienes jednak byé Swiadom szczegélnych trudnosci, pojawia- Jacych sig przy wykorzystaniu typologii jako zmiennych zaleanych.f [Gléwne zagadnienia @ Pojedynczy wskaénik zmiennej rzadko uwzglednia wszystkie wymiary pojecia i rzadko jest dostatecznie trafny, by uzasad- nig jego uéycie. Rzadko tez zapewnia do- stateczny zakres zmiennosci, by umoéliwié wprowadzenie uszeregowania_porzadko- wego. Mierniki zlozone, takie jak skale i in- deksy, rozwiqzuja te problemy, gdyz tacza kilka wskaénikow zmiennej w jeden synte- tyczny miernik. © Mimo ze zaréwno indeksy, jak i skale sq w zamierzeniu porzadkowymi miernikami zmiennych, skale na ogét spelniajg to za- danie lepiej niz indeksy. Indeksy opieraig sig na proste) kumulacii ‘wskaznikéw zmiennej, skale natomiast wy- korzystuja kazdg logiczng lub empiryczna strukturg intensywnosci wéréd_wskazni- kéw danej zmiennej. Gtowne etapy tworzenia indeksu to wybor moiliwych pytai, zbadanie zaleznosci em- pirycenych migdzy nimi, ustalenie punk- tacji indeksu i sprawdzeniee jego trafnosci. Do kryteri6w wyboru pytafi zaliczamy traf- nogé fasadowa, jednowymiarowosé, sto- pien szczegdtowosci planowanego pomia- ru danego aspektu i zakres zmiennosci za~ pewniany przez dany zbiér pytat. Jesli réine pytania sq naprawde wskadni- kami tej samej zmiennej, powinny one byé ze soba empirycznie powiazane. Tworzac indeks badacz musi sprawdzié zaleznosci dwu- i wielozmiennowe migdzy pytaniami. Punktacja indeksu wymaga podjecia de- cyzji co do pozadanego zakresu punktow i ustalenia, czy poszczegéine pytania majq mieé rowne czy tez rézne wagi. ja rézne techniki umodliwiajace wy- korzystanie pytai w indeksie pomimo bra- kéw danych. Analiza pytan jest rodzajem walidacji wew- ngtrznej. Opiera sig ona na zaleznosci mig- dzy pojedynczymi pytaniami wehodzacymi w sklad zlozonego miemika a samym tym miernikiem. Walidacja zewnetrzna odwo- tuje sig do zaleznosci migdzy miernikiem zlozonym a innymi wskaznikami zmiennej, nie uwzglednionymi w mierniku. Prayktad caterech technik skalowania moga stanowié odpowiednio: skala dys- tansu spotecznego Bogardusa, narzedzie pomiaru réznego stopnia sklonnosci da- nej osoby do integracji z okreslona klasa ludzi; skala Thurstone’a, technika wyko- rzystujaca opinie sedziéw do okreslenia stopnia intensywnosci poszczegdlnych wskatnikéw; skala Likerta, technika po- miarowa oparta na wykorzystaniu standa- tyzowanych kategorii odpowiedzi i skala Guttmana, metoda stuzqca do odkrywania i wykorzystywania empirycznej struktury intensywnosci migdzy kilkoma wskaznika- mi dane} zmiennej. Skala Guttmana jest chyba najbardziej popularna technika sj, fowania we wspéiczesnych badaniach spq. tecznych. % Dyferencjat semantyczny to format pyta, nia, w ktérym prosimy respondentéw, py dokonali oceny pomigdzy dwiema skray nosciami, takimi jak ,bardz0 pozytywne i ,bardzo negatywne”. © Typologia to nominalny miemik zlozony stosowany czesto w badaniach spolecz, nych, Typologie moga byé skutecznie wy. korzystywane jako zmienne niezalezne, Jecz wykorzystanie ich jako zmiennych zaleznych powoduje trudnosci interpreta. cyine. 192 skala Guttmana skala Thurstone'a skala Likerta dyferencjat seman- tycany typologia skala analiza pytaf walidacja zewnetrzna skala dystansu spolecz- nego Bogardusa 1. Opisz wlasnymi stowami réénice miedzy indeksem a skala. 2. Zatézmy, ze chcialbys stworzyé indeks oce- ny jakosci ksztatcenia na wyaszych ucze niach. Wymien trzy pytania, ktére moglyby sig znalezé w takim indeksie. 3. Wymyél trzy pytania kwestionariusza mie Tzace postawy wobec energii jadrowe}, Kt6- re skladatyby sie prawdopodobnie na skale Guttmana. : 4, Stworz typologig postaw pro-life”, om wiona w tym rozdziale. 5. Ekonomisci uzywaja czesto indekséw do po- miaru zmiennych ekonomicanych, takich jak koszty utrzymania. Wejdé na strong Biu? Statystyk Pracy (http:/stats.bls.gov) i znajdé sondaé dotyczacy Indeksu Cen Konsument# (Consumer Price Index). Jakie na prayktad WY" miary kosztéw utrzymania uwzglednia te miernik? anderson Andy B.,Basilevsky Alexander, Hum Derek P. Ju. Measurement: Theory and Techni- ques, w: Handbook of Social Research, Peter fi Rossi, James D. Wright, Andy B. Ander- son (red.), Academic Press, New York 1983, =. 731-287. Analiza logiki pomiaru w kon- fekscie miernik6w zlozonych. gobo Lawrence, Licari Frederick C., Education ‘and Political Tolerance: Testing the Effects of Cognitive Sophistication and Target Group Ef ject, ,Public Opinion Quarterly” 1989, 53, 5. 285-308. Autorzy wykorzystuja wiele rozmaitych technik, by okreslié, jak mozna najlepie) mierzyé tolerance wobec r6t- nych grup spotecanych. Indrayan A., Wysocki M. J., Chawla A., Kumar R, Singh N., Three-Decade Trend in Human Development Index in India and Its Major Sta- tes, ,Social Indicators Research” 1999, 1, s. 91-120. Autorzy wykorzystuja kilka indek- séw rozwoju ludnosci, by poréwnaé sytu- acjg w réanych stanach indyjskich. Lazarsfeld Paul, Passanella Ann, Rosenberg Morris, Continuities in the Language of Social Research, Free Press, New York 1972. Zapo- anaj sie przede wszystkim 2 czeéciq 1. Swietny zbi6r dyskusji pojeciowych i kon- kretnych prayklad6w. Tworzenie mierni- kéw zlozonych zostalo tu przedstawione w ogéiniejszym kontekscie konceptualiza- Gi i pomiaru. Melver John P,, Carmines Edward G., Unidimen- sional Scaling, Sage, Newbury Park 1981. Swietny spos6b, by lepiej poznaé skalowa- nie Thurstone’a, Likerta i Guttmana, Miller Delbert, Handbook of Research Design and Social Measurement, Sage, Newbury Park 1991. Swietny zbidr czesto stosowanych ina wpél standaryzowanych skal. Liczne prayklady z czeSci 4 ksia2ki Millera daja sie wprost zastosowaé w badaniach, w kazdym zaé razie moga stuéyé jako sugestia co do modyfikaci miernikéw. Co wigcej, prze- studiowanie kilku réznych_praykladow moze ulatwié ci ogélne zrozumienie logiki miernikéw ziozonych. Odwied? strong Wadsworth Sociology Resource Center, Virtual Society, gdzie znajdziesz dodat- kowe linki, internetowe éwiczenia i quizy do rozdzialu oraz inne materiaty: httpyvww.sociology.wadsworth.com [Infotrac College Edition] = Podsumowanie ~ wyszukiwanie stow ‘ Wejdé na stron Wadsworth Sociology Resource Center, Virtual Society, gdzie znajdziesz liste szukanych stow do kazdego rozdzialu. Uzywa- jac wyszukiwarki idé do Infotrac College Edi tion — biblioteki internetowej z zasobami po- nad 900 czasopism. Mozesz tam przeprowa- dzié badanie online i znalezé lektury zwiazane z twoimi badaniami. Pomoca w poszukiwa- niach i praydatnymi wskazwkami stuzy The Student Guide to Infotrac College Edition na stronie The Virtual Society: ’ httpywww.sociology.wadsworth.com nozaziat a Logika doboru préoby Wprowadzenie Krétka historia doboru préby Prezydent Alf Landon Prezydent Thomas E. Dewey Dwa typy doboru préby Préby nieprobabilistyczne Dobér oparty na dostepnosci badanych Dobér celowy lub arbitralny Metoda kuli énieznej Dobér kwotowy \Wybér informatoréw Teoria i logika doboru losowego Swiadome i nieswiadome obciazenie préby Reprezentatywnos¢ i prawdopodobieristwo wyboru Dobsr losowy Rachunek prawdopodobiefistwa, rozklad 2 prob i szacowanie bledu z proby Populacje i operaty losowania Przeglad populacji i operatéw losowania Typy doboru proby Prosty dobér losowy Dobor systematyczny Dobér warstwowy Przeglad holograticzny Jak to sie dzieje, 2e badacze spoleceni wybiera do rozmowy niewielka liczbe ludzi, a dokonuig ‘odkryé odnoszacych sie do setek milionéw, ktérych nie objell obserwacia? Logika doboru préby dostarcza odpowiedzi na to pytanie, Ukryty podziat na warstwy w doborze systematycznym Prayklad: dobér préby studentow uniwersytetu Dobér préby wielostopniowy grupowy Schematy doboru wielostopniowego a blad z proby | Warstwowanie w wielostopniowej probie grupowe Dobér proporcjonalny Dobér nieproporcjonalny i wazenie Prayktad: dobor préby kobiet chodzacych do kosciola Podsumowanie probabilistycznego doboru proby Glowne zagadnienia Kluczowe pojecia Pytania i éwiczenia Dodatkowe lektury Socjologican: Infotrac College Edi j j | { { i i worowadzenie jatopadzie 1996 roku demokrata Bll Clinton fal ponownie wybrany w powszechnym ost8 niu na prezydenta USA, Clinton zdobyt os vw, republikanin Robert Dole za§ uzys- _ “trreci kandydat, Ross Perot zdobyl 9%. rot A wsborami wiele sondazy przewidiato to Prat esto Clintona, W tabeli 7.1 przytoczono v4 kiku ogdlnokrajowych sondazy, prze- wyadzonych na krotko przed wyborami, pod prec paziemika ina poczatku listopada, Dia repewnienia pordwnywalnosci_przydzielitem Niexdecydowanych” wyborc6w poszczegélnym jandydatom proporcjonalnie do liceby gloséw sdanych na nich przez tych, kt6rzy byli zdecy- towani, Mimo Ze sondaze z reguly praecenialy fiezbe wyborcéw Clintona W 1996 roku, to jed- ak wieks708¢ z nich nie odbiegata o wigce} niz 2-3% od faktycanego wyniku. Tabola 7.1 sowati. Zatem decyzja o tym, co obserwowaé, a czego nie obserwowaé, stanowi krytyczng czesé badaiti w naukach spotecanych. Jesli na prayktad zamierzasz badaé wyborcéw, to kté- tych wyboreéw wedmiesz pod uwage? Proces wyboru obserwacji nazywa sie dobo- rem préby. 1 chociaz dobér préby moze ozna- czaé kaéda procedure wyboru jednostek obser. wacji — na prayklad ankietowanie co dziesia- tego przechodnia na nichliwej ulicy — kluczem, do uogélniania wnioskéw z proby na szersza populace jest probabilistyczny dobor préby', powigzany z wazna ideq doboru lasowego. Duzo miejsca w tym rozdziale zajmuje logi- ka i warsztat doboru probabilistycznego. Temat ten podlega