Ïlber

Ortayli

BATILILASMA

Tarih

MERKO

idrAPtMt

YOLUNDA

ÍÇÏNDEKÏLER

7
9
29
37
46
55
61
70
77
83

93
100
104
111
124
134
146
156
161
170
178
195
201
216
222
229

Önsöz
Tanzimat adam14e Tanzimat toplumu
Tanzimat döneminde tanassur ve din degigtirne olaylan
Tanzimat devri basuu üzerine notlar
ilk Osmanh parlamentosu ve Osmanh milletlerinin temsili
IL Abdülhamid döneminde anayasal rejim sorunu
ÏlkOsmanh parlamentosunun yapismda eyâlet idare
meclislerinin etkisi
IL Abdülhamid devrinde tagra bürokrasisinde gayrimüslimler
Midhat Papa'nm vilâyet yönetimindeki kadrolan ve politikast
Osmanh Ímparatorlugu'nda
idari modernlegme ve mahallî idare
alamndaki geligmeler
Osmanhlarda ilk telif iktisat elyazmast
sanayilegme anlaylyma bir örnek:
Osmanh Ïmparatortugu'ada
'Islah-1 Sanayi Komisyonu' olayt
Osmanh Ìmparatorlugu
ve Alman diplomasisi: 'Drang nach Osten'
Osmanh Ïmparatorlugu'adaAmerikan okullan uzerinebazi
'

.

gözlemler
Osman Hamdi'nin önundeki gelenek
Osmanh devletinde laiklik hareketteri üzerine
Hilâfet ve Türkiye Íslamdevletinde hil&fet
19. yüzyilda heteredox dinî gruplar ve Osmanh idatesi
Alevîtik, Nusaydlik

ve Bâb2âli
'millet'

Osmanh Ïmparatorlugu'nda
Ortodoks kilisesi

nizann

Tanzimat döneminde Balkan]ar'da ulusal kiliseler ve Rum
Ortodoks kilisesi
Son devirde Osmanh Musevîleri
Osmanh Yahudileri ve Türk dili
Osmanh modernlegmesi ve Sabetaychk
Harf devriminiri nedenleri üzerine

Önsöz
Dostum Murat Bardakça, Merkez Kitaplar adma bazi
derlemeyi teklif ettigi zaman, buna hay1r diyemedim.

7

makalelerimi

Makaleleri genelde benim kadar dagmik ve birbiriyle ilgisiz yaym
organlarmda çakan bagka bir meslektay yoktur. Bu yüzden bunlart bir
araya getirmeyi teklif edenlere, ancak gükran duyarim.
ISIS Yaymlari'ndan Sinan Kuneralp, daha önce Íngilizce,Almanca ve
Fransizca makaleierimi'Studies On Ottoman Transformation' baghgi altinda yayimlamigti. Gene Ankara'da bulunan Turhan Kitabevi de, Osmanh ekonomisi üzerine yazdigim makalelerimi kalm bir cilt halinde
negretti.
Elinizdeki bu ciltte, Osmanh millet sistemi, diplomatik iligkiler ve
ekonomi tarihi üzerine makalelerim yer ahyor. Bu makaleleri toplayip
redije eden dostuin Dr. Erhan Afyoricu'ya ve Merkez Kitaplar Genel
Yaym Müdürü ÍlknurÖzdemitetegekkürü bir borç bilirim.

ÏlberOrtayh
24/05/2007

Tanzimat Adams ve Tanzimat Toplumu

Keçecizade Fuat Paga'ya atfedilen bir nükte vardir: Muhalifierinden
ve
müraî bir kipi, Babiâlî'nin parke dögenerek genigletilencaddesiniöver
pek münasip bir i; yapildigmt söyler Papa da, "Bize attlan taglarla dögettik," cevabuu verit Gerçekten de Tanzimat yöneticilerine çok taglar atilmig, onlar da bu taglan bir devri bina etmek için kullanrmglardir. Ihmh
ve uzlagtinci bir yol izleyeæk karp görüglüleri bile planlarun gerçeklegtirmek için hizmete ald11az Onlara gäre bugünün muhalifi yarmm çahqma arkadagiydi. Tanzimat'm öncil kadrosu, ne geldikleri meslek ve dunya görügü, ne de toplumsalkökenleri bakimindan birbirine ben,zemeyen
kipilerden oluqur; aralannda bir uyum vardi, ama birlik oldugu söylenemez. Bâbiâlî diktatärlerinin birbirleriyle çekigmeleri bazi zaman parlamenter Avrupa rejimlerindeki iktidar ve muhalefet partilerinin sürtüÿmesini aratacak derecedeydi. A. Cevdet Papa gibi Süleymaniye medreselerindeki dik bagh softalan mat etmiÿ medrese bilgini ile sefamthanelerde yetigmig RegitPaya, agirbagh Ali Papa ile nüktedan ve lafmi sakmmaz
Fuat Paga hep birlikte bir devri yaratmiglardir. Tanzimatçilar, 19. yüzyilm ortalarinda reformlarnu gelenekselbir devletin kadrolariyla çegitli dil
ve dinden gruplann çatigtigt bir ortamda yürütmek zorundayd11ar. Muhalifleri çoktu; ama hiç kimsenin burnunu kanatmadan, özgürlügünü
kisitlamadan eski bir imparatorlugu çagdaglagma yoluna çakanhlar.
Tanzimat hareketini bazi çagdag yabanct gözlemciler
sama' faaliyeti olarak yorumlamiglardir i Gerçekten de Tanzimat haæketi, kanun egemenligini kurma ve yönetimi yeniden düzenleme olarak
görülûyor ve anlagihyordu. ÜstelikTanzimat hamketini bäyle niteleyenler sadece Avrupah gäzlemciler degildi, Tanzimat ändederinin kendile'fegislation-ya-

ri de girigimlerinin amacun ve yönetimini aym biçimde degerlendiriyorlardi. Tanzimat hamketibir devrimin atmosferini ve dünya görûçünü tagimiyordu. Tanzimat yöneticileri kipiliklerinde tutuculuk ve pragmatik
reformculugu birlestirmig,dünya görügleri, davramp biçimleri ve politikalanyla 19. yüzyd Osmanh toplumundaki yeni insanm tipik temsilcileri veya öncüleri olmuglardir. Ancak bu yeni Osmanh tipinin büyuk ölçii-

*

En Uzun YR2ydt, Ïstanbul1983, s. 1/0-183.
ÍlberOrtayh, imparatorlugun

1 George Young, Corps de Droit Ottoman, Oxford at the Clarendon Press, 1905, s.XIL

sonra Londra elçisi. Bu son kanh entrika idi ve Pertev Paga'dan sonra Akif Paga'nm da ylldizisöndü ve sürgüne gönderildi.3 1857'de 61 yagmda älene kadar beg kere Osmanh Devieti'nin sadrazann olmug. sonra gene sadrazam olabilirlerdi. Tarih Muhasebeleri. .de eski toplumdaki Osmanh efendisinin yagam tarzuu. Ögrendigi dille dag dünyay1 tanumpti. Bâbiâlî'de süratie yükselen Regit Bey. artik yeni devir bürokrasisinin öncüsü olacak bir kigilikti. A. birbirlerinin kubesini taglyan ve yusunu kazan Akif Papa ve Pertev Paya gibi vezirlerdi.Temkinli. Ali ve Fuat pagalardan olugan Tanzimat dördüsü. "Kallâvi kendisine pek yaktytyor"' diyerek canuu bagiglamigti. 3 a. 51 vd. Kaleme aldig1 belgelerdeki yazi ve anlatun padigahm hoquna gitmig. Buraya kadar klasik Osmanh kalemiyye snufunn yeteneklibir üyesiyle karp karµyay1z. s. 1834'te Paris elçisi. koruyucusu Pertev Paya tarafmdan padigaha övülmüÿtü. 19. hatta ürkek Mehmed Emin Rauf Papa yeni döneme uyum saglayamam19tt.. Mehmed Ali olaymdaki geligmelerde lursuun ve hataIarmm payi görüIdügünden Tekirdag'a sürgüne gönderildi. ÏhtiyarM. Tanzimat döneminin diger ünlüleri de onun geçtigi yolu izlediler. sadrazamlarm giydigi kavuk. öbür gün vali. II. Cevdet Papa. Mustafa Regit Papa. yann nazir. valilik." sözüyle ifade ederdi. "Artik bu kallâvi bizi kurtaramaz. Papa gençIiginde ilk sadrazamhgi sirasmda. 18. Reformcu hükümdar bu yetenekli gencin Fransizca ögrenmesini ister. Bu devir-teslim. Akif Papa ise rakibi Pertev Paga'nm katline neden oldu. Sultan Mahmud dömemi Bâbiâlî bürokrasisinin genç üyelerindendi. Ama her görevde dev'geyh-ul * Kallâvi. 2 Abdurrahman pref. elli beg ylldir nezaret rütvuzera' denilen Hüsrev Papa.Kanun yay.. Ïstanbul1978. reform girigimleri yüzünden Halet Efendi'nin ktgkirtmas1yla Sultan Mahmud'un higmma ugramig ve son anda padigah. Tanzimat döneminin eledigi diger devlet büyükleri. paganm yakipikhhgun kastedip. bugün sadrazam. s.2 Artik meydan Pertev Paga'nm yetigtirmesi olan ve yeni devrin politikacisi Mustafa Regit Paga'ya kalnugtL Regit Paga. iktidari tutuca ve gärünügte reformcu bir kadrodan devraldilar. Mahmud'un ölümünde hariciye nazirhgi üstünde kalarak Londra elçisiydi ve döner dönmez Tanzimat Fermam'm ilan ettirdi. eskilerin gözden dügmesi ve bir köpeye itilmesiyle gerçeklepti. ardmdan hariciye müstegan ve az sonra da vezirlik rütbesiyle hariclye nazin oldu.e.g. Hüsrev Papa gizli bir tutucuydu. dünya görügünü bilinçli biçimde devam ettirdigi de açikttr. Meclisi Vak Meclis-i Tanzimat reislikleri gibi Bâbiâlî'nin yuksek görevlerinde bulunmuqtu. Emin Rauf Papa radikal girigimlere kargi isteksizligini. hariciye nazirhgi. igte Regit Bey ise padigahm bu emrini yerine getirdiginde. yuzydm yüksek bürokratlan.

daha sonra Midhàt Paga'mn. yani kazaskerlikten niülkiye snufma geçig yapmig. Tanzimat döneminin yenilikçi heyecanim veya dig diinyaya dönüklügünü degil. ihmhhŠnu todoks bir Sünni Hanefi oldugu açiktir. Bizzat kaleme aldigi Tarih-i Cevdet'teki. 11 . ve gerisindedir. Arabistan Vahabilerinin isyamru nasil degerlendirdigini biliyoruz. L Chambers.let yönetirnini çok yakmdan etkiledikleri bir gerçektir. ama bunlara bakarak Cevdet Paga'yi saf veya çaginm çok gerisinde bir adam olarak nitelemek de mümkün degildir.bilgi ve yorumlar eserin diger baslasmda çakarihm. Paganm yönetici olarak yazdtgi teftigraporlan. tarihçiligin çok 18. Yüz yllönce yayasa. Íslâmiyetonca hiçbir refornu gerektirmeyecek kadar üstün bir düzen getirmigtir. Laik bürokrasiye kazanacak saygilarun turup geçi. Bu tutumu eyyamcihükümet' anlayigmdan ilehšmdan degil. Ali ve Fuat pa- çalarm. 464. bilgili Papa. A.Nedeni resmi sansür degil. ilmiyye snufmdaki yüksek rütbesinden. yöneticilik söz konusu oldugunda tutuculuguna raga men görüglerinden taviz vermekten çekinmemigtir. yüzydm devlet adamhšmda gelenek gibiydi. Bütün yazdiklarmda ve dügüncelerinde Ornu. ÏIk müderrialiginde saldirgan ve agzi kalabahk softelanm susSüleymaniye medreselerinin kadar bilgisi güç1üydü. 4. The Educationof a Nineteenth Century Ottoman Alim'. Tanzimat adammm olan Ali ve Fuat pagalari elegCevdet kargitt ri gerir. Regit Pagaliz bir tirirken zaman zaman ölçüyü kaçinp Ali Paga'mn tutmadiguu.. üslub kullamr. A. yüzylan her bildigini ve dügündügünü yapmayan. Yazdigi tarih eski vakanüvislerin 19. veya degigtiriknigtir. pagamn kendi sansürüdür. olarak ama tem yüzy11baglarmdaBalkanlar'daki ulusalci hareketleri. Avrupa hukukunu güya ögyönrendi. vezir. Hammer tarihini okudu. hazirlad1þ nizamnameler zaman zaman tarihçiliginin çok ötesinde bir gözlem ve degerlendirme yetenegine sahip oldugunu gösterir. ga'nm tercüme odasanda gayrimüslim memur sürdürur. sirrun mezara götüren devlet adamlarma tipik bir örnektir. Cevdet Paga. fakat böyle yüksek bir rütbeden geçig tek olaydB ve Tanzimat reformlarmm ilmiyye snufnun gücü ve dünya görügü aleyhine geligtiginin ve laik bürokrasi ve dûnya görügünün berikilerin änûne geçtiginin canh bir örnegidir. Fusäzlerle eleptirilerini ise oraya Ermenileri doldurdugu gibi 'hikmet-i 4 A. tutuculugutemsil eder. çagdag ilerisinde. Regit Paga'mn yandaµ Ahmed Cevdet Papa daha ilginç bir hayat çizgisine sahipti. Cevdet Papa IJMES. yapmadan önce Fransizcayiögrendi.olmugtu. Cevdet Paga. ilmiyye snufmm en ände gelen üye1erinden biri olarak kalacak Cevdet Paga.Akilh. Vefik Paga'nm yagam çizgilerinkurumsallagnug bir deki bu paralellik 19. Cevdet Papa 19. Osmanh tarihinde ilmiyye snufmdan mülkiye snufma geçig yapanlar az da olsa yardi.

Halaçoglu. Cevdet Paga özellikle M. Cevdet Paga. Ma'rûzat. 6 Mübahat Kütükoglu. Gülnar Hamm diye bilinen Rus 6 kontes Lebedov(a) da Yddiz'a jurnaledilen bu tür ziyaretçilerdendi Tanzimat insam yüzyillar boyu küçümsenerek bakilan Beyoglu'na atmigtL Lamartine'in tagra kasabalarma benzettigi sözde gik semt ahpap mahallelerine tepeden bakarBeyoglu.s. A. -31-27/5/27/29 . daha dogrusu hüner gösterisini Tanzimatçtlar sik sik tekrarlamiglardir. Ìstanbullu Türk'ün yaçanunda Avrupa'ya aralanan bir kap1ydi. Tanzimat hareketinin ve her türlü yeniligin karÿ1smdaki çevrelerin benimsedigi tek Tanzimatça devlet adami oldu. tag binalariyla istanbul'un de Avrupa'ya özenen aydmlarm bulugtugu yabanci kitapçilan. grup çekigve egine yazdigi mektuplar mesinde igiölçüsüzlüge vardartmg görünilyor.6 Cevdet Papa. 2. Kanaat Matbaasi. islamfelsefesi ve fikth alanlarmdaki genig bilgisini ancak süsleyecek derecedeydi. Avrupa mamulâti satilan magazalanyla Beyoglu. 1332. Fatma Aliye Hanun'm bu vehmi kendisini okuyanlan ve okuyanlarm yazdigim okuyanlart bugüne kadar yamltmigtit Ïngilizve Fransiz politikasmi kullanmak gibi hüner. haz: Y.istanbul1980.. 'Cevdet Papa ve Aile içi tnünasebetteri'. ama igleri bir eiçilige kapilanarak yürütmedikleri açaktir.'familyasinm 12 trz-1 namusu konusunda laubali' oldugu at Paga'um ise dedikodusunu da yapar. restoranlan ve otelleriyle nihaadun S A. Bu bilgileri mukullanardi. Cevdet Paga'mn Avrupa tarihi ve hukuku alamndaki bilgisi. Dersaadet. Cevdet Paga'mn kizi Fatma Aliye Hamm kaleme aldigi Cevdet Paga ve Zamanr adh kitapta? M.Ed. 8 Baçãskunhk Arpivi Yddiz Evrak: (27R. Caféleri. Çagnyay. Cevdet Paga'nm kiz1 Fatma Aliye Hanun Tanzimat döneminin aydm kadm tipine bir örnektit O devrin aydm gruplanyla görügür. özellilde diplomat eçlerini veya Ístanbul'uziyaret eden seçkin yabanci hammlan evine davet.1309-1891).Ü.5 Gerçekte yaçamlari ve familyalanmn yagam tarzlari da birbirinden pek farkh olmadigt halde. Regit Papa ve Cevdet Papa ikilisiyle Ali ve Fuat papalar arasmdaki çekigmeyi. Du laubaliligin rtedeni ona göre Fuat Paga'nm kaympederinin Nuseyrî taifesinden olmasidar. ikincilerin Fransiz politikasma taraftar olmalarma baglar. Fak. bir Cevdet Faça medreseliligine ragmen tek kadmla evlilik taraftartdir duygu doludur. hafazakâr tezlerini savuntrken TanziRegit Paga'ya sadik oldugundan ve devriri geregini anladigmdan mat hareketine hizmet etmiytir. Ne var ki adamlar bir vibastmlmasi veya falan kurumun yeniden dülayetteki ayaklanmanm zenlenmesi gibi sorunlarda bu tür çekigmeleri bir yana birakir ve birbirleriyle aym masanm etrafinda otururlardi. CevdetPaµ Semineri. Ï. davetten ve konuqulanlardan hükümeti haberdar ederdi.eder. Ancak bazen takmd1gi taassup ve saJd2rganhgi da agan üslubu nedeniyle. Ahmed Cevdet Paça ve Zamam. dogu tarihi. 1985 7 Fatma Aliye.

Tanzimatçt grubun alafranga sadrazami olarak bilinen Mehmed Emin Ali Paga.. sefahatiyle Avrupa tagrast olmaktan çikip Osmanhlagti. dügünerek eyleme geçen. delidolu Puat Paga'ydi. Ìzzin olmugtu. tüketim zevkiyle. en hafif saygisizhga kesinlikle müsaade etmezdi. Klasik Osmanh bürokrasisinde aday memurlar kaleme çarak olarak girdiklerin_tip 13 . Birisi aldt Giridi. ÜnIü ulema ailesi Keçecizaögrenimi görmügtü. birisi verdi bugün. Bâblâlî'nin Regit Èaça'dan sonra ikinci diktatärü o oldu. bütün güçlüklerin ustaca çözümünde pay. mir Bursa valiliklerinde bulundu. Daha dogrusu Ali Paga. ama BâblAlfyi de saraym ve butün ülkenin diktatörü haline getirdi. büyüktür. istanbulluBeyoglu'na çok sonralari tagmmaya baglad1. Diplomasi meslegine Regit Paya gibi yeni geçigyapnnyti. A. o günün kopullari içinde. Taµnma artip. Beyoglu'na ayrilan saatler ve günler çogaldikça Beyoglu da tiyatrosuyla. en agar kararlari ve cezalari bile soguk bir tebessümle belli eden adamm yakm çahyma arkadaµ.zit karakterdekibu iki adam birbirleriyle aym politikayt izlediler. Beg kere sadrazamhk. Ani karar ve uygulamalamülteciler sorununa rma ragmen 1861 Suriye olaylarmdan vanncaya dek.yet apartman hayattyla. Attar akgamlari çarymm kapisim da kapatt18mdan muhalifleri. Frans1z dilini kelime delerden geliyordu ve oyunlari ve nükteler yapacak kadar iyi bilirdi. kisa sürelerle Viyana ve Londra elçiliklerinde çahgImytt. tersine ülkenin askerî ve mafî zaafina ragmen Avrupa rnfidañafesini en aza indirecek Bir yöntem iziendigi görülür. Misir Çargisiesnahadan bir attarm ogludur.. Su reformlar gerçekleytirilirken Avrupahlarm oyununa gelinmedigi. Sadaret makamma Sultan Abdülaziz bile sayg1 göstermek zorundayd1. nüktedan. sonra hariciye müsteparhšma tayin edihnig ve o sadrazam olunca da hariciye nasekiz defa hariciye nazirhgi yapti. pætokolde ve resmi iliekilerde Bâbiâlî'yi temsil eden kendisine kargi. Kapacizadeile KöyrùTünün farkt budur. Tanzimat bürokrasisinde fligkiler henüz anonimlegnekteydi.y say1hrdt. Regit Paga'nm elindert tutmasiyla Londra elçiligine. Cevdet Papa gibi büyüleyici bir adamm bulundugu bir ortamda Fuat Paga'dan vazgeçemezdi. Birbirine. kurtarmi. Fransizcayl kendisi ögrenmigti. Gerçekte Girit'i vermemig. kendisine bevvabm (kapicmm) oglu derlerdi Diktatör sadrazanu tarihteki bir diger diktatör sadrazamla karplagtirarak yeren gairin taglamasi ün1üdür. Ali Paga'yla akrandi ama onunkinden çok farkh bir toplumsal çevrede yetigmigti. Ali ve Fuat pagalar yönetimde birbirlerinin süxekli halef-selefi olan aynlmaz bir ikiliydiler. Ali Paga'mn sadrazamhgi sirasmda yönetim ve hukuk alanmda Tanzimat döneminin en kahe düzenlemeleri gerçekleptirildi. Bu agirbagh.

Böyletemlerine uyum saglayamayanlarm 1erinin içinde yabanca dili yanhp yazip konupanlar. Kâmil Bey.9 Tanzimat'in bagmdan beri bürokrasi üyeleri ve paga2adeler arasmda Kâmil Bey gibileri. ancak Tanzimat bürokratlaruun iligkilerinde etmigtir. Franstzcasmm gülünçlügu ile tatunmig olanlardandl. kaynldigi görevlerde gülünç ipler yapanlar boldu. Ahmet Midhat Efendi'nin Felâtun Bey ve Rakim Efendi adh romam. Resmi belgeIerdeki literatüre yanslyan bu egilimin politika ve yönetimdeki grug lagmalarda baghca etken olacagma kugku yoktti. 1867 yilmda yeni kurulan Beyoglu Altmolc1 Belediye Dairesi reisligine tayin edilmigti. koltugunun altmda lâf ola Fransizca gazetelerle dolaganlar. Tanzimat bürokrasisinin yabanci dil bilen. devrinde Prenk mukallidi diye bilinirmig. Bu nedenle siyasal edebiyatumza yerlegmigbir deyim olan Tanzimat tipi. okuyan ve yabanci dil ögrenen Ralom Efendi'yle. Bu yüz yüze iligkilerin modern bir kurumsallagma içinde zamanla kaybolacagi açikti. s." Fransizcay1 az bildigi halde devamh Fransizca deyimler kullanmaya çalgarmig. hatta Tesmî ve gruplagmalannda eski gelenek ve etiket devam yaziemalarda bile bunu gözlemek mümkündür. bizim toplumumuzda kendi kendini yetigtiren. 19. Bir sadrazam. Fuat Paga'nm bacanagi dugundan yeteneksizligine ragmen bu gibi görevlerle Raynhrmig. bir baba gibi baglanir.14 de kendilerine meslegiögreten amire bir usta. yenilige kargi tepki duyanlar tarafmdan devamh hievedilmigtir ve halen hievedilmektedir. dig dûnyay1 izleyebilen yetenekli üyeleriyamnda yeni devrin kultürel atmosferine. I. daha dogrusu ikinci snufuu meydana getirenler için lirülabilir. Tanzimatçilarm sadekulce bir grubunu. gösterigli ve yeni hayati yuzeyden taklit eden Felâtun Bey'in kipiliklerindebu iki konu almaktadir Felâtun Bey tipi memurlarm canh örnegi tip Inemuru o devrin harietye tegrifatçilarmdanKâmil Bey'di. Mecelle-iLímur-u Belediyye. Regit Papa tarafmdan muaheze edil9 Osman Nuri.C. tembel. Gerçekte Tanzimat tipi. eleptiren ve yeni ufuklar aramaya baglayan insanlarm ilk örgelenegin payi vardir ama genegidir: Tanzimat insannun olugumunda 'derletli Roquefort peyniri yemeden sofradan kalkmamay1 Frenk nygarhgr sandigmdan dolayi. mabeyn bagkâtibine yazdigt arz tezkiresinde eger böyle bir yakmhklan varsa 'karmdagi a'azz-u ekreattfetlu oglum efendim hazætleri' veya mim en sevgili laymetli kardegim' gibi bir hitapta bulunurdu. birlikte çahgip yükseldikleri akranlanyla kurduklan kardeglik iligkisi hayat boyu sürerdi. çahgma yönda çokça bulundugu açuktir. yüzy11modernlegen bürokrasisinde gerçekten becerikli. igler çatallagti veya'ol babda irade efendemek için'les affaires sont devenue fourchette' monseigneur' l'irade à gibi gülünç çevirileriyle est dimindir à cette porte ün1ûymüg. peyniri hiç sevmeyen Sadrazam M. . 1421-1422.

Nemegyis. General Kmety. istedik1eri ülkeye gidebileceklerini. Sultan Abdülmecit. Macar halki. Archiv. Przyenski. Ordusunun kurulugu tamamlanamamig ve reformun getirdigi sanct ve sikmtilar içindeki Osmanh Devleti Avusturya ve Rusya'nm baskilari-na ragmen mütecileri geri vermedi. Rusya'da görüldügü gibi orduya ve sivil idareye hizmet suküçük asilzadelerinden çok farkhydinan bagka ûlkelerin maceraperest lar. yüzyildan beri Alman prensliklerinde. Hius Hof-St. Polonya-Macar komutanlarinm bulundugu binlerce kigiye. Topçuluktan haritac1hga. sivil bürokrasiye ve kültür hayatma da yararh hizmetler sundular. IL Mahmud döneminden beri Osmanh ordusu özellikle Prusya'dan uzman getirti. General Bém (Murat Paga). Stein (Fernat). 17. General JozefBém. Osmanh ülkesine sigman Polonyah. 1848'de Kossuth'un önderliginde Avusturya'ya kargi baglattiklan cumhuriyetçi devrime gönüllü olarak katilan Polonya lejyonu komutannun amsma bu heykeli dikmig ve gükran borcunu bildirmigtir. Vimety (Ísmail). Macar ve Ïtalyandevrimci birlikterinin bir kasnu geriye yurtlarina veya. Bu yeni Osmanhlar. matematik egitiminden veterinerlige veya ressamhga kadar 19.Ienegi degigtirme gelenegi. Zanitski (Osman). bagka ülkelere gitmig. PA XII Türkei fog 27.10Dinini degigtirmeden Tuna kiyilarmda kalan veya Haleb ve Kûtahya'ya yerleptirilen küçük rûtbeli subay ve erIerden Osmanh sanayiinin ve tarmumn geligmesine yardimci olacak birçok uzman çikti. kendilerinin ve ailelerinin hayat ve gereflerinin taminat altmda oldugunu.Osmanh hizmetine girenlerin de rütbe ve mesleklerine uygun gärevlere atanacaklarmi bildirdi. Bordy. Borzecki (Mustafa Celâleddin Paga) gibi yüksek rütbeli Polonyah ve Macar subaylar din degigtirerek Osmanh hizmetine girdiler. JozefBém adnu tagir.bilim 10 Ö. 445. Ancak 1849 Polonya-Macar mültecileri sadece Osmanh ordusuna degil. Osmanh ordusunun ünlü Murat Paga'sidir. yüzyil Osmanh hayatma birtakim yeniliklerin girmesinde mültecilerin pay1 oldugu açiktin Bizzat Midhat Papa Tima vilayetindeki sanayi mekteplerini Polonyah-Macar mülteciögretmenIer sayesinde açabilmigti. bir kismi da din degigtirip Osmanh hizmetine girmiglerdi. Tuna klyismdaki kalelere sigman ve bagta Kossuth olmak üzere bütün Macar hükümet üyelerinin. 2 Jaenner1850 ve aym karton fog. 13 . Tanzimat reformlarmm yürütülmesine yeteneklerlyle katkida bulunmuglardir Bir bakikaçarak Türkiye'ye sigman Alman ma 1930'larda nazizmden adamlannm üniversiteye yaptiklari hizmete benzer bir durum söz konusudur. Czaikowsky (Sadik Paga). Budapepte'de Tuna layisada girin bir meydan. Meydanda General JozefBém'in bir heykeli vardir. yeni ülkelerine derin bir baghhkla hizmet etmigler. Tanzimatçilarla baglamighrdenilebilir.

av baglatiyor. Bogaz'daki mehtap olmuytu. Bu yeni hayat tarzi. Ïstanbul gelenekler de ve doktorun yanmda eski Eugeolmugtu. yiyecek ve tamirat meyhane sayisi da artbirlikte müritlerle istanbul'da tekkeler artan ve n batakhaneler. tekkelere kadmlar da devam eskisinden Toplumda hareketlenen. attigma Mustafa Celâleddin Paga'mn ilk ulusala kitabt ve diiÿünceleri artaya aileler çocukgibi izlemigtL Bu yolu gõrmügtük. piddetle protesto savurmugtu..Ü. hizmetine yah subaym Osmanh üzerine olay bu Königsmark. 173-179. Sonra punch içilen sarmaktaydi.. ayin ¾ h alki sürüyordu.12 Polonez lviacar amelesi olduklan akraba çevteye evlilik yaptildan degil. yüzyilda Ístanbulve büyük liman pehirlerinde yeni mobilyasi ve ladi. 20 Auût rapor. Í. denen maktaydi.Ed. N. 98 givibelgelerinden E 7835 kitap 5. Halep'e Kütahya Bunlann ve leri ve sebetteri.ne denli canla bagla hizmet ettiksigman sonra sirasmda önce Íngiltere'ye leri güphelidir. erkek kadm ßörtü tma giriyordu ve gezinti yerlerinde ediyordu. elçisi Prusya etmiplerdi. Türkei VI-68. '1849 . Kaçgöç bûzete ve dergi okunuyordu. tekkelerin yeyhierine maDevlet farkh organize bir mistisizm de bagladt. kalabahk Iarup seyreden sayfiyedeki sefalan. asil änemlisi roman hayatopium kadmi yük älçüde devam etmekle beraber yüksek snufm Bazi baglamigtl. AIbalo dükkânlar. Eczane halki smif arada her cezbesi bir kol keyfiyle. 1831'de elçi mutemsilcisine nezdindeki Bâbialî komitenin mitesi'ni tammig ve AS11110smanli memteve papalari Ve yapangt1. Oglu Ferik Enver Papa da aym tabakanm moda yagantilanyla urak verdikleri kaçgäçten egitim ust ve larma dernlegmesine yakm bir ärnek oldular. sayilabir taraftan yardmu yapayordu. Göyünç. Osmanh1mparatorlugu ile Lehistan Arasmdaki Münasebetterie IlgiSaray Arfi Tarihf Bélgeler. 97. hayat tarzi de yeni bir baglad1. sûrgündeki Polonya Bâbiâll.° çevrede bu Batihlagma ulusalo bir smda bir hayat bag19. Kadmlar egitim okunuyordu. Fak. s. Metternich'e 12'Nigâr Anafarta. fogl 200-201. Bu imparatoriçeye holunu manzarayiçayirda topmig. Avrupa gärilyorlatda. Küffar ManaTürk-Macar Yerleetiriimeleri'. s. mekten pek memnun yordu. renklenen bir hayat yanmda. sadece kâgir honaklar. manh'ya gerçekten hizmet edenler bûyûk devletleri Polonya Millî Koyani hükumetini. Ïmparatoriçe üfürükçüye tagmir yoglu'ndaki hekimden. kendileri ve lan sadece simfi yuksek araOsmanh 19.basim yeri ve tarihi yok (muhtemelen1980). 1976.Gaalafranga sofra adablyla özetlenemez.Topkapi MülteciMacar vd.11 OsPrusya'dan askeri uzman yollanmayacagt tehdidini rahatsiz ediyordu. padigah ikisini kol kola göralafranga arasmdaki zevat. Abdülaziz'le ziyaæte gitnie Ïstanbul'daykenKüçûksu Kasn'm Sultan vennipti. 1830 devrimi maiyetindeki iki PolonGeneral Sknanowski ve Osmanh ülkesine gelen Prusya Rusya ve almmasim Avusturya. Ancak bu Prusyahlarm reforma 16 1838 von Klezi'den 11 Aym argiti. yüzyilnt getirdiler.

Bu gibi farkhhklar119. O yüzden uzun zaman çar saraymdaki balo ve soirfler bir amatör oyunu gibi baglayip profesyonel bir rezalet halinde bitmigtir. model aldigt toplumun kendine göre bir msmini çizer. un Osmanh aydmi Batt'ya dönüp Dogu'yu terk mi ediyordu? 150 yildir 'mani- n . Avrupa saraylarmda kalabahklanna kargi kapris ve hirçmhkla cevap veren büyük müzisyen. süren fazla bir bu tutum söz ama konusuydu. 18. referans noktalari saptar. Kahp degigtiren her toplum gibi. teknigipragmatik bir yaklane kargihenüz bütüncü ve tartigmact olmaktan çok. Türkiye 19.gibi gurarlamr. Eski devirde inbürokrace yayam. özledigi dünyamn atmosferine mûzikle bir girigti bu. Bir uygarhk çevresine girme agamasmdaki topium. bilimine. lerinin model resme göre edindikleri bir tür teatralitedir. Tanzimat bürokratuun Avrupa toplumu için çizdigi betimleyici çerçeveden çok daha farkh cevaplar ahrdik. Siyasî. Voltaire Münif Papa çeviriyordu. dogrudan dogruya hayata yeni gizen bir ögenin. Avrupa'nm ilk anda bir Tanzimat aydnu Avrupa'ya açilnugtL érisme'legelmesi dogaldi. Osmanh saraymdaki dinleyicilerinin dinleme adabi ve vakarma hayran olmuqtu. Kugkusuz. bir bagka soylu ise homurdantrdi. düzenlenigi mühimdi. 19. RciYusuf Kâmíl Papa Fénelon'un Telemaque'im. Rönesans kültürüne geçex1Orta Avrupa'nm 15-16. Baahykanhk hal3ne gelmeden yapihyordu. bildigi gibi devam ediyordu. manh topiumunun nasil yorumlandiglyla ilgileniyor. Avrupa diline. 1859'da sonra SinasiLafontaine. 1847 Haziram'nda o dönemin dialeyicilerin virtüözü Ferenç Liszt Ístanbul'ageldi. górmedigi. yüzyilm yerli ve yabanci literatûründen tarayip Maniérisme kabuk degigtiren toplumun fertsaptamak da mümkündür. Sultan Abdülmecid Avrupa müzigine ve operaya hayrandt Egitimini gördugünden degil. olmadi. yüzyil Fransizma kendi toplumunun betimleyici ve belirleyici noktalarmi sorsak. Fransizcamn üslup ve dil bakimmdan kusursuz ärneklerini önce mütercim benimsemek sonra da tamtmak amacmda olmahydi. yüzyihn Avrupah soylusu karisiyla baloya gitmeyi su içmek gibisinden bir olay olarak görürdü. gimdi ise sivil Inodern si ve pahah yaçam biçimine äncülük ediyordu. olumlu görülen eser sahipleri taltif ve tegvik ediliyordu. ilmî bilgi ve yorumlar için degil. yüzyillan ve Avrupahlagan Rusya'nm 18. yüzyilda yagadi. yeni hayat. Oysa Buyük Petro devrinde Prens Mençikof bu davramplyla yeryüzüne inen bir inkilapçi ilah. o uygarhkta ve hayat tarzmda kendine göre demirleme alanlan.kögklerde kadmh erkekli saz söz meclisleri tutucu çevrelerin ve A. Cevdet paya gibilerin dedikodu ve elegtirilerine neden olayorsa da. Osmanhlar da maniériste bir dönemden geçiyorlardt. ulema sunfmm büyuklerine özgüydü. Lamartine'i ve Fénelon çevirileri ne ve alman tarihleri içinde Oskaleme dünya Bati'da Bâbiâlî Saray ve yapti. Davramplarm zi ahekankklar ünlü amact degil. yüzy1hm. Bati edebiyatmm ilk ürünleri çevriliyordu. Alafrangahk laik egitimin ve laik bürokrasinin derece derece benimsedigibir hayat tarziydi.

19. mistisizme ilgiyi de artirdi. yüzyil seçegitimine kinlerinin çocuklan iiiyano hocasmm. 1981. II Mahmud ve Tanzimat dönemi boyu. . bölümünü bu siralarda çeviærek eser Türkçeye kazandmlmigti. s. Turkish Woman in Tukish Literature of the 19th Century. Güzel olan. renklenen yagamm etrafmdaki iktidar kavgasmm getirdigi yorgunluk. benzer hayat tarzma Osmanldik. Diploma ve düzenli egiaIayh vag ve ayrmu tim 19. Leiden. gemkli olan her gey denenmeli. 2.g. Baticihk.. Türkçülük gibi dügüncelerin kavgasmi yapmaya baglayacaklardir.5L Güzin Dino.. E. yeni imkânlar. Aslmda Tanzimat aydru. degigen topiumun yarattigt yeni partlar. almmah. 1969. Ahmet Cevdet Paya da 6. Kulaktan kulaga geçen besteler dönemi kapandi. No. Íbn-iHaldun'un Mukaddime'si 18. Tnt. of Turkish Studies. Klasik Arap ve Ïranedebiyatimn Türkçedeki en iyi tercüme ve gerhleri 19. yüzyil Osmanh adamnun hayatml ilk yillarda etkileyen ve ayri bir yola sokan iki kuvvetli toplumsal kuruihdu. Zu karmagiklayan renkÏiortamda bir Dogu-Bati sentezi mi doguyordu? Hayir. ailenin intisab ettigi tarikat geyhinin eli de öptürüldü. Paris 1973. 1. III. Reform çagmm pragmatizmi yerini ideolojiye. genç bürokrasinin önünde açilan yeni ufuklarm. tasavvufi dügünce ve tecerüd seçkinlerin hayatmm bir bölümünde yer etti.. Osmanh aydmmm bu döneurde çok okuyup yazdigun söylemek güçtü. S. benzer egitimden geçen. nümismatik tetkikler. tartigmaya daha sonra birakacaktir. Selim. s. Lettres sur la Turquie. Ethem Papa ve Misirh Halim Papa koleksiyonlari gibi derlemelerle musiki eserleri düzgün kay1t ve korunma altma ahndilar. 128. eski tarih eserlerine ciddî zeyiller yazilmasi. s. dûçüncesi. Böyle bir sentezin özlemive tartigmasi uzun bir süre söz konusu bile olmadi. düzgün argiv kurulmas1 da bu yüzyihn faaliyetidir. Yavag yamektepli da baglayacakti. Osmanh vekayinamelerinin negri. A.1822-1842 arasmda 250 kadar eserin basudigi. yüzyilda yapilmaya baglandi. 172-173 ve 175-176. Tanzimat ayduu gelecege yönelik bir tarih bilincine sahip olmaya baglanuçu ve kûltür mirasun da bu anlamda degerlendirmeye bayladig1 görülüyordu. Ïslaun. muzigine yönelirken. Journal v. bütün Tanzimat döneminde basih kitabm ancak birkaç bini geçmedigi biliniyor? Oysa Büyük Petro däneminden Ekim 13 Ubicini. Fransiz mürebbiyenin teslim edilirken. Dogu kültürünü de geçmigyüzyillardaki Osmanh'dan daha sistematik ve ciddî bir ilgiyle incelemekteydi. yüzyil sonunda Pirîzade Mehmed Sadik tarafmdan çevrilmig. Türk musikisi en önemli degigmeleri geçirdi ve parlak çagnu yaçadi. In gendsedu roman turc au XIXe siécle. Osmanh aydmlari medœseli-mekteplidiye ikiye ayrilungti. görkemin.e. Dogramaci. Tietze.18 ¯¯ tartlyilan bu soru veya üstünde durulan bu iddianm ne derecede geçerli oldugunu da dügünmek gerekir. Tekkeler doldu. 'The Study of Ottoman Literature'. sahip insanlar ayn1 kavramlarm etrafmda. Bat1'nm edebiyati. 50-51. boyaldi. a. ögrenilmeliydi. Hayatin hareketliligi. Shaw. s.

öngörülmeyen alanlara da s1çrar. Rusya Müslümanlan kadar güpheci ve itici bir egilim içinde degildi.yt1. hayati ayri bir renge bürünmügtür. Tagra hayatmda muallim ve zabit beraberligi 19. Selanik gibi liman gehirleyaplyordu. Balkan Savagi ve Hamidiye Panislamizmi ile slogan haline dönügmekteydi. yüzyilortalarmda Osmanh aydmlan. Sivil veya asker olsun 19. egitimde görülen bazi yapisal degigmeler ve bütün dünyanm yagadigt haberlegme ve teknolojideki devrimin Osmanh topraklarma da yansimasi. Bat1hayat tarzma ve Bati kültürüne belirli bir rahathkla yaklagabiliyorlardi. Osmanh üIkesinde Islamcihk bile Bati kurumlarma ve Bah kültürüne karp. Ìslamcimodernlegmeci akundan. yüzyil aydm egitiminin ve kültürünün temelini ve çabsim olugtururdu. Avrupa romanlan. Toplumsal ve kultürel degigimin belirli bir ksenophobique(yabano dügmam) tepki yarattigma kugku yoktur. Bir toplumda degigme bagladigmda bu degigim öngärûlen alanlar kadar. notlar tutulur. dügünürleri okunur. benzer geyleriögrenerek laik egitimden geçerlerdi.Devrimi'ne kadar Rusya'da 200 bini agkm kitap basilmi. Hind Müslümanlari. Sözlü kültür ediyordu. liberal dügunceye kadar bütün Ortadogu dügünürleri ldasik aiÏeninyapasi. 19. yabanci dil ögrenmek veya piyano çalmak gibi yeni zevklerden ibaret görmemek gerekir. Siviller de. Bu rinde ve Rumeli'deki bazz merkezlerin nüfusundaki göze çarpan büyü- gelenegi yayamaya devam imparatorlugun. günlük yagamdan. dostlara anlatilir. Nihayet Ortadogu ülkelerinde kadium özgürlegmesi sorunu bu dänemin modernlegme ideolojilerinde önemh yer tutar. kadmm toplumsal yeri üzerinde duruyor ve degigiklik öneriyorlard1. yüzy11da Osmanh ülkelerinde tarimda. Osmanh toplumu belki çok käkJü bir degigim geçirmiyordu ama modernlegme toplumun her kesitine ve her kurumuna siçradi. Bu renk desadece modadan. tüketim kahplarmdaki gigikligini farkhlagmadan.Ïzma. tekrarlannd1.. Batt dügmanhgi Berlin Kongresi. Namik Kemal bu dönemde kadmm epitligi üzerine ilk çalaglari modern Îslamcibir açidan Beyrut. Osmanh aile yapisi ve Osmanh kadml da bu geligmelerin digmda kalmadi. Idasik aile yapismi büyük gehir kadar kirsal alanda da yavag yavag degigim geçirmeye zorlayacaktir. 31 Mart olaylanmn kiglorhcist sayilan Dervig Vahdeti'nin Volkan gazetesinde Ïngilizparlamentarizminin ve demokrasisinin kurumlanm benimseyemk savundugu açiktir. görerek ögrenir ve erken olgunlagirdi. Dügünce ve davramplarmda samldigamn aksine renklilik ve esneklik vard1.ü1keninbagimsizhgrun da rolü vardir. yüzy11Osmanh aydim büyük imparatorlugu bir ucundan õbür ucuna gezerek. askerler de benzer konular igleyip. 19 . Tanzimat döneminde Osmanh kadimmn hayatmda kayda deger geligmeler baglamaktadir. Du yaklagmada o kültürün temeline inmeden onu pragmatik bir tutumla uygulamamn paya oldugu kadar. Ancak 19.

Haliç civarmda ilk gecekondulagma baglamaktaydi. ancak §inasi'nin oyunu o devirde temsil edilen ve tutunan ilk äzelligini korumaktad2r. ardmdan Çukurova'da tarimm yarattigi toprak iççiligi kirsal kesimdeki ailenin geçimini ve yapisim etkilemeye baglayan geligmelerdi. Anadolu kitasmda da. Bu kanunla içlenen topraklarm tapulandmlmasive miras yoluyla intikaliister istemez kirsal kesimdeki büyük aileyi parçalayacak bir süreci baglatti. artik çegitlinedenierle aile göçlerininbagladigi görülüyor. 1274) tarihli Arazi Kanunnamesi'dir. Daha önce büyük gehm bekâr nüfus göç eder ve kismen mevsimlik olarak kahrken. Diger yandan kirsal bölgelerden ülkenin Ïstanbul. Kanunnamenin çok çabuk ve etkin bir biçimde özel mülkiyet düzeni gerçekleptirdiging hele küçük ve orta smif çiftçiligi güç1endiren etkileri oldugunu söylemek güçtür. Nihayet yuzyihn nüfus nedeniyle göçebe yeni m baglayan mono kültürel ortasmda Ege Bölgesi. Tanzimat döneminin getirdigi sosyo-kültürel degigim hiç degilse üst ve orta tabaka kadimmn toplumsal hayata girigini hazirlayan altm bir dönem olmugtur. pedergahî aile düzenini. Alemi Nisvan adh bir kadm gazetesi çikararak feminist hareketi * tiyatromuzun ilk eseri deoyun bulmuytur.Beyrut. Azerî dramaturjisinin kurucusu Mirza Fethali Ahundov ve izleyicileri tiyatro yapitlarmda Ïslamkadimnm kapah hayatuu. Îstanbul'unsurlara yakm kesiminde. Bu olgulari gehirlegme ve çekirdek aileye geçigin baglangio olarak nitelemek abartma sayilmamahdir. geæk diger Ortadogu ülkelerinde ve Rusya periferisindeki dügünür ve yazarlar eski aile yapisi ve evlenme geleneklerine karyl kampanya açamplanh. hukuki yänden önemli bir geligmedir. hayata geçmekteydi.20 baglamasi kaçmilmazme dolayisiyla aile yapismda da modernlegmenin di. Kirsal kesimde bu dönûçümü baglatan faktörlerden biri de 1858 (H. Bundan bagka arazinin miras yoluyla intikalinde kiz evlat da erkeklerle egit pay alacakti ki bu. 1880'lerde Rusya Müslümanlarmdan bir grup kadm. kiz çocuklarmm cahil birakilmasim durmaksizm yeriyorlard1.Çukurova. gerek Osmanli ülkesinde. Modern Ïslamcidügünürler çok kari evliliginin kalkmasma ya da simrlandirdmasma yänelik yeni yorumlar getirirlerken. Selanik gibi büyük gehirlerine yapilan göçte de niteliksel bir degigim gözlenmektedir. Türkiye'nin sosyal tarihi için önemli bir degigAmik. Pabuççu KeggerAhmedin Maceralen diye äzettenecek bu oyundan daha bagka veya eskileri de bulunabilir. ibrahimSinasiBey modern tiyatromuzun ilk eseri sayllan pairEvlenmesfnde biraz naiv bir üslûbla eski evlilik gelenelderini yererken. olma tiyatro oyunu Sinasi'ninpairEvlenmesi adh komedisi bizim modern gildir. Maray yäreIerinde agiretlerin iskâme bagIamaktaydi.Fahir Ïz 1958'de Viyana'da yazma bir Türkçe . Ama tarim topraklarmm mülkiyeti ve miras konulannda yenililder getinnedigi de söylenemez.

Benzer bir geligme ülkemiz kadmlan için henüz baglamaktadtr. ders ve seminer izieyenlerin ise diploma smaviarma kabul edilmedigi bilinmektedir. yürür1ükteki aile hukuku ve evlenme geleneklerinin sorunlar yarattigmm farkmdaydilar. Muallime hammlar. özgürlügünün bedelini çok pahah ödemig. ama kopullarm farkhhgmdandolay1 Türkiye'de kadmm äzgürlük için ödedigi bedelin. Bkz. Türkiye'de MillîIktisat. 9-10. Avrupah kadmmki kadar agir oldugu söylenemez. Tanzimat döneminin devlet adamlan.yaygmlagtirmak çabasmdaydilar. Tanzimat maarifinin en önemli giriimlerinden biri.. 14 Birinci Dünya Savagt bagladigmda bazi nezaretlente kadm memur istihdamma baglannuqu. Bu ferman ve tembihler. Kiz çocuklarmm say11anmn artmast ve 19. Su farkh kogullar. Rengârenk dinî yapida herkese hitap edecek bir aile hukuku. Emin Ali Paga'nm Fransiz Medenî Kanunu'au kabul etme girigimine kadar varmaktadir. Türkiye tarihinde sanayiden änce egitim alanmda olmugtur ki. Tanzimat'm devlet adamlarmdan Cevdet Papa. Sanayileyen Avrupa'da kadm.. yüzyildan beriihmh bir özgürlegme sûrecine girdigi görûlüyor. Nigâr Aliye kizi det Paya'mn Sair rm prototipidir. bu konudaki yasama programlan Sadrazam M. Balkan Savagi'nda ise kadm amele taburlan teykil edilemk kadmlann kol iççiligine çekildigi de gôrulur. yüzyi1 sonunda egitim derecesinin liseye kadar yükselmesi ise yeni bir meslek grubunun ortaya çikiqua sagladt. 15 A.14 yeni aydm gruTanzimat dänemindeki kültürel açihmla ortaya elkan rastlanmaktadu Cevda üyeleri smtftan kadmlara arasmda üst bunun aydinlaHamm bu tip Fatma Hamm. 412. 341. s. Yurt Yaymlan. toplumsal hayatta yeni güçlüklerie kargilagmtytir. bu geligme günümüz Türkiye'sinde kadmm bürokrasideki güçlü durumunun bir nedenidir.. ortaägretim alanmda inas rüpdiyeleri açarak kiz çocukIannm egitim olanagnu geligtirmek olmugtur. Ma'rûzat. Çünküdevirde Avrupa ve Kuya tamamen ya da bazi gubelere kiz ögzey Amerika'nm bazi üniversitelerinde renci kabul edilmedigi. Bogaziçi'ndeki mehtap gezilerinden. Zafer Toprak. Cevdet Paga. yakm tarihimizdeki reformlarm sanayilegmeden önce özgürlük için uygun bir zemin hazirlamasmdan ileri gelmektedir. kizlann egitimindeki geligmenin yarathgt olaganüstü bir durumdur. ama hiçbir cemaat bu konuda müsait davranmadigmdan geleneksel evliligi düzenlemek için bazi ferman ve tembihler çakarmakla yetinmigIerdir. 316. Ankara 1982. Büyük kentlerde kadm evin digma ç1kungtir. 21 . Osmanh Împaratorlugu'nun son döneminde Darülfünun'un muhtelif pubelerinde baza yuksekokullarda kiz ögrencilerin bulunmasi. Kadmm çahyma hayatma girigi.15 Sanayilegme ve kentlegmenin yavashšma ragmen toplumda kadimn 19. Beyoglu'ndaki ahyveriglere kadar birçok yerde kadmm toplumsal hayata girigini.s. zenperestligin ve muayakanm artmasi olarak nitelendirir.

karakollar gibi 19. Selanik gibi zengin liman gehirleri de Íssürecine birlikte degigim tanbul'la girdiler. yüzyilda Ístanbuldevamh kaldirnn. Türkiye bütün Ortadogu'da son yüzy21da ekonomik yönden en luzh degigim geçiren ülkedir Bu degigimde sadece tanmaal. Ízmir. yüzyilda ülkenin büyûk gehirlerinin de fizikî dokusunda ve yagam biçiminde degigmeler görüldü. ilk defa plana göre düzenlenmek isteniyordu. bunlar aile hayatmdaki belirli geligmeleri yansitmaktayddar. Kayikçalarm felaket günü gelip çatmigtr. bu arada 19. Baÿanlamasa bile imparatorlugun bagkenti. yüzyiliçin bu aragtirmalarm smirli sayidaki her yerde pek düzenli olmayan nüfus kay1tlan. hükümet binalariyla imparatorlugun idare merkezi oldugunugösteriyordu.22 esas olarak evlenme sirasmda baghk ödemeyi yasaklamakta. 'Tanzimat Devri'nde Evlenme'. yüzyil halk hayatuu anlamamiza yarayacakmeddah hikâyeleri küçümsenmeyecek kaynaklardir. Bâbiâlî denen sadrazam konagi. 19. Büyük hirlerde varhkh.ge- 16 (erafettinTuran. änemliölçüde hukuk reformlan ve sosyokültürel reformlar da etkin olmugtur. seyahatnameler ve kugkusuz romanlarm ve hikâyelerin taranarak yapilmasi gerekmektedir. Beyrut. magazalar. Tanzimat döneminde hiç degilse gehirli nüfus arasmda ekonomik ve sosyal zorunluluklarla. agir masraflarin yapilmasmi önlemek istemekteydi.16 Kugkusuz bu ferman ve tembihlerin yagayan gelenekleri ortadan kaldudigt söylenemez. saya 182. Özelliklesosyal degigimin hazlandigt 19. sosyo-külturel davramÿ kahplan. restoran ve cafe'lerle doldu. yüzyilm mimarî zevkini yansitan yapilar yükseldi. ÿehirde iskeleler arasi vapur seferleri baglad1. Karaköy ve Eminönü köprüyle baglandi. Çamhca yüzyilda ye sadece azledilmig devletlularm. Karaköy ve Beyoglu arasmda igletmeve Ka19. Bâbiâlî düzgün parke döaym geli caddeleri. Bogaz'm iki yakasmda. devlet daireleriyle donandi. Ïlk park (Tepebagi) bu dänemde yapildi. s. Ïÿ ve Düpünce Dergisi. Ïstanbul'un her yerinde kâgir okullar. Önceleri Rum bahkçilarm yagadigt uzak Bogaz köyleri vapurlarm gidip geldigi mevsimlik oturulan semtler halinde Ístanbul'labütünleptiler.1 Ekim 1956. 14-15. su yolu inçaati ve genigletilencaddelerle bir pantlye görünümü aldi. Nihayet Avrupa'nm ilk metrolarmdan biri olan 'Tünel'. orta halli ve fakirlerin oturdugu semtler birbirlerinden ayrilmaya bagladi. yüzylhn baymda Gümügsuyu. Ïstanbul. Tarabya yazhk sefarethanelerin ve yükselen Rum burjuvazisinin semtiydi. 19. Osmanb toplumunda muhtelif toplumsal tabaka ve bölgelerdeki aile tiplerinin tüketim ve kazançIan henüz þnlükyaçayiça. Beyoglu Taksim'e dogru geligti. Adalaida. eski geleneklerin ve çok kari evliliginin adamalolh geriledigi' ve hog kargilanmadigi bilinmektedir. . Saray. ciddi aragtirma konusu olmanuptir. XXII. dikäy'de sayfiye hayati bagladi. Hüseyin Rahmi Gürpmar veya Ahmet Rasim'in bu eserleri. Süleymaniye'deki Aga Kapist ve Fyeyhülislamhk'tan bagka belli bagh resmî bina tammayan Ïstanbul'unbir bälümü nezaretler. Beyoglu ise bankalar ve ticarethaneler.Ayaspaça gibi semt. smaî geligme degil. Sayfiye yerleri içinde Yeniköy. 20. açtldi.

Aym tarz hayat gayrimüslimlerin gehrin kenar bälgelerine silagtirdnug mahallelerinde de görültirdü. yüzyilm ünlü Ermeni mimarlan Balyanlar. Gerçekte 18. 18 Pars Tuglact.ler her dinden zengin Ïstanbullularmapartman yagamma geçtigibölgey- di. Türk ÍslâmSanaty Ûzerine Denemeler. Sem ayi Eyice'nin Balyanlar'm käkenini Belen olarak göstermesine kargihk P. bu ortamm yaratip zenginleptirdigi aileydi. Marag ve Kozan arasmdaki Belen köyünden çakan. Ve 19. L'Art Turc (Türk Sanati). ayri sosyal sruflarm yayadigi mahallelerde. Ç1ragan Saraya gibi yapilanyla gehre damgasuu vurnuptur. 19. belirli bir sosyal dayamema. s. Geleneksel Osmanh gehrindeki mahalle. ilmiyye ricalinden bir efendinin kâganesinin yam baymda mahalle su yolcusunun kulübesi bulunur. Kugkusuz barok mimad ve sanat için gerekli km gullarm Osmanh toplumunda olup olmadig1 tartigilacakkonudur.115 vd.yüzydm Ïstanbul'undahenüz ilmiyye smifmm ände gelen efendilerinin. 1730'lardan beri faal olan bu aile Istanbul'un Beyazit Kulesi. Arseven'dir. Ortaköy Camiî'ne ve Beylerbeyi Sarayi'na kadar onlarca hinay: yapmiglardir.Osmanh barogul? denen mimadnin ise özellikleri 18. bu gik bina ve konaklar siklagan semtlere y1gilmaya baglaymca. Kasimpaga sakinlerinin givegi. Balyanlar bir yüzyil boyu Dolmabahçe Sarayi'adan.Ístanbul1982. Nuruosmaniye Camiî. büyük memur ve papalarm yagadigiFatih-Aksaray-LalelisemtIerinde Ístanbulgivesinin (agzuun) en makbulü konuquluyordu. 'Osmanh Mimarisini Batthlagtiran Balyan Ailesi' YrifarBoyu Tarih. kaldi ki Avrupa'da barok devrin kaynagt ve niteligi de halen iyi anlagihp tarif edilmig degildit Ancak bu yüzyilda Orta Avrupa barogunun tamamIannug ve daha lyi tammlannug bir üslup olarak bir ölçüde Osmanh ülkesini etkiledigi de aç1kttr. henüz simf ve statü farkma göre biçimlenmigbir mekân degildi. Bu konudaki bir tartigma için Dogan Kuban. Bendler. yüzyilda sadece bagkentte degil. 18-19. Subat1983. bütün bu insantar birbirleriyle her gün kargilagir. Yangmlarm silip süpürdügü gehirde zengin konaklan ahgap da olsa yangm duvarlari ve genig bahçelerle çevriliyor veya kâgir bina mimarîsi geligiyordu. Tipki Avrupa'mn büyük bagkentlerinde oldugugibi. tagradaki bazi kamusal yapilarda ve âyan konaklarmda bile görülür. "Osmanh Mimarisinde Barok ve Rokoko'. Karagümrük mahallesinin gelenekteri küçümsenirdi. 3942. yüzyildan itibaren böyle bir niteleme- yi yapan C E. Ama bazilarmin artan servetleri konak ve gik binalara. Bir pagamnkonagi karpsmda. Ekz. Selimiye Kiglasi gibi yapilan Osmanh barok mimarîsinin örnekleri diye betimlenir. saygi ve himaye kurallan içinde yagarlard1. cemaat ruhunun yaçadigi eski mahalleler de nitelik degigtirmeye baglad1. Aksaray'm ötesi orta halli ve fakirlerin semti oldu. küçük bir evkaf kâtibinin agiboyah küçük evi. Cem Yaymevi.19. s. yüzyildan beri Osmanh mimansi Avrupa'mn etkisi altmdayda. Tuglact Kayseri'yi gästermektedir(?) 23 ¯¯ . farkh bir argo ve give geligti. yùzyil Ïstanbul'ununbazi kasir ve köykleri. 1970." 17 Osmanh barobru deyimini kullanan ve 18.

camcihk gibi geleneksel sanatlan yeni yapt teknikleri ile kaynagtirm1. Avrupa sanati ile mahallî veýa ulusal (?) özelliklerin sentezini yapmak gibi endigeler henüz agir basmamigt1. 1830'larda Ïstanbul'da yanan Rus sefaretinin mimandir.C. egrisi ve dogrusu ile en genig biçimde yansitir. damgasmi vuran bir diger mimar grubu Fossati'lerdir. Balyan ailesi geleneksel ingaat ustahšmdan modern mimarî egitimine ve mimarhga geçigi temsil etmekteydiler. Fossati'lerin güolan Fossati'ler. 19. Fossati'lerin yapilan yöneticileri etkilediginden Darülfünun (sonraki Adliye) binasom yapmu kendilerîne veriliyor. 19. Tanzimat döneminin mimarîsinde - bu bilgiler Semavi Eyice'nin aragttrmasi ve TTK 1982 yih Atatürk Konferanslara dizisindeki konferanslardan elde edilmiÿtir. yüzyil güzelligi ve görkeminden dolayi yeni binamn çann Istanbul'daki müstakbel saray1 olarak tasarlandigi dedikodusu da çikmigt1. çünkü mezun mimarlara göre ve gi'nm orada i. Fossati'ler Bâbiâlî çevresinin aradigt adamlar oldu. Neorönesans dedigimiz üslupla çahyan Fossati'lerden Giuseppe. oymacihk. Bu egitim zevk talebine yapiyordu. yüzyila özgü begeniyi. Tanzimat'm önderi olan Regit kâgir yapilarm artinhnasi Paÿa daha 1830'larda Londra elçiligindeyken için geregi üzerinde durmuÿtu 20 ingaat yetistirilmesi ustasi bunun ve Ancak toplum henüz pahah konut yapimma geçecek durumda degildi.113. Ayasofya'nm çatlaklarmdan dolayi tamiri geækiyordu. Zu yönelig ve araylyta 20. girigleri Ayasofya'mn tamiriyle Fossati'lerin Osmanh mimarîsine bagladi.yüzyihn Osmanh toplumu bir arayië ve yönelig içinde idi. gehirler hedegilnüz yangmlarm silip süpürdügü ahgap yapilardan vazgeçebilmig di. 19. Aynca bkz. s. yüzyilda tamamen Rus Çarhdenlisi'nde yetigmigtir.24 Balyanlar yerel süsleme. Yaptiklan eserler ampir. bulunuyordu. 19. barok. Arkadan Ïran elçiligi de ontara yaptinhyor N Fossati'ler böylelikle Tanzimat Türkiyesi'ndeki mimarî ile Rusya'daki mimarînin benzegmesini saglamiglardir. . Tanzimaf fan Sonra Mahallî ldareler. yüzyll bagmda oldugu gibi ulusal niteligi saptamak. Du ortakhkta neorönesans üslubun görkemi büyük rol oynamaktadir. rokokonun izlerini taç1makia beraber. XL 2D Ortayh. Ïzmir. Is- 19 Fossatfler üzerindeki tanbul Ansiklopedisi. yüzyihn özgün Osmanh Bu yüzyilda ÎstanbuYun modern mimarîsine mimarîsi sayilmaktadir. Kamusal binalar ve sayth konaklarm dtêmda. Sultan Abdülmecid Balyanlafa iltifat etmeyerek tamir igini Fossati'leæ vermig ve Temmuz 1849'da Ayasofya'nm onanmi bitmigti.Selanik gibi pehirler ve Ístanbul'daBeyoglu'nda dar bir bölge kâgir konut mimarîsine ancak geçmigti. Ortaya ç1kan eklektik mimarî.1ardir. Ïsviçreli akademi 19. Sultan Abdühnecid bu arada mozailderi kaziy1p resmeden Fossati'ye bu mozaikleri bastirmasi için para yardimmda bulunmuy ve Ayasofya mozaiklerinin ilk baskist böylece yapunuptir. Milam Biera Akanümüze kalan eserleri azdir.

tiyatrodan gazeteadarundan bu toplumun Devlet yazarma her bilimlerine kadar konuya el atma doga ye. Ankara 1971. AÜDTCFYayinla22 Güzin Dino.Aday yaymlan. Türk Romaninm Doguçu. s. s. mimarîden filolojiye ve olan çabasmdadat Ìlkroman yazan SemsettinSami. Samipagazade Seagir bastigi edebiyat tarihçilezai gibi yazarlarda bu geleneksel ratabilmig 'millî' rimiz tarafmdan "milliyet- yapmm belirlenmigtir. Boratav. pek bilincinde olmadan geleneksel klasik OsmanÏtnesrinin ve piirinin biçimini kosözünü ve 20.içerik yänünden ani bir nitelik degigmesi geçirir. Kemal. zeltme) Iolunü Yüzyihn sonunda (1890-91)yazdigt bu romanda yazar. bunu bir roman türü olarak savunmaktadir. Sinasi. 310-312. Tanzimat toplumunun aydru ansiklopedisyen seçkinleri. n. Ne var ki aym edebiyatin 19. öz yoksa ve biçim yönünden çiligi' kullandiþ için böyle tart1ÿmahdir. Namik Kemal. Türk Edebiyatr'ndaHikaye ve Roman (1859-1959). 3M1. Bema Moran. bir Biçimyönünden bu edebiyat agir bir evrim gekonu. Tanzimat'inn Sonra Edebiyatta GerçeAçiligeDogru. 34-37. 12 129.P. ilk ve düzenleme seçkin bir yeri olamaz. Cevdet Kudmt. Cem Yaymevi. Tanzimat edebiyatmm yazar ve pairi de. s. empresy> niet okul içeriginde sözde kendine özgü yanlan olan bir Türk okulu ya- gü degildir. hikâyelerinin ve romamnm meddah meddah hikâyeleMustafa' gibi 'Hançerli Hamm'. yüzyil dünya edebiyatt içinde bu edebiyat bizi yansittigi için çözülmesi gereken sorundur. Elegtfri. memuriyet. Aslmda Osman Hamdi Bey de seçtigi konularla. Turfa nu adh romanmda ahlak ägretmenligi (tekzib-iahlâk-ahlâki düüstlenmekte. Ahmet Midhat.21 Tanzimat devri Türk edebiyatmin 19. 1982. Ahmet Midhat. bir çirdigi haÏde. Mehmet Murat. yüzydm aldiedebiyatma Rus ustahk düzeyini temsil eden Avrupa edebiyatuun biizleyip sembolizmi tamamen rig etmeden Fransiz parnassién'lerini. N. bir misyon görmügtür. 25 . Folklor Hikâyeleri ve ve Edebiyat. nitelige büründügü çimci bir olma istegindedir. pker Ahmet Paÿa'da Osman Hamdi Bey'de görüIdügibi Bati resmi ile Türk sanatmm sentezini yapma bilinci veya endigesi yoktur. aile hayati gibi kurumlarx ilkel bir anlatunla tek tek ele ahp eleytirmektedir? Biçim ve üsluptaki ilkelligine ragmen Tanzimat yazan toperkenden girigmigve kendisinde siyasal toplumsal lum ögretmenligine sonunda.roman. Bilgi Yaymlan. 21 Güzin Dino. 'Âgik ÍIk Romanlaruniz'. yüzyil Türk hatta koüslup biçiminikorudugu. ÖrneginMehmet Murat Turfanda mt.oldugu gibi edebiyatmda da mahallîlik kendiliginden yayamie ve etkisini sürdürmügtür. N. 'Sansar nulann bile rinden kaynaklandigi. Ankara 1954. Tanzimat edebiyatmdan millî oldugu daha 19. açiktir. s. 1978. askerlik. yüzy11bagmdaki millî edebiyat rumuqtur nitelendiriliyor.Ocak 1983. tiyatro ve çiir dahnda halk ögretmenligi yapmaktadirlar.

Bundan sonra Ösmanhtoplumunu modernleÿme olaymm kahplari içinde degerlendirmek kaçamlmazd1. Sadrazam Ali Papa. Bilgi Yaymlari. Modernlegmeye tepkiler de kugkusuz güçlenmigti. Türkçülûkle Osmanhahk arasmda gidip gelen Ali Suavi idi. Ancak 19. * . Tarih yazicilar için düzenlendayammig argivler yoktu ve Osmanh tarihçiligi halen vakayinamelere yordu. tiyatro çevirmenliginden sözlükçülüge kadar her alana el atmigtL Modernlegme çabasmdakibir toplumda bunlar dogal ve faydah egilimlerdir. geligmelere bakildigmda Osmanh ülkesinin geleneksel siyaset ve hayat tarzmdan çiktigt anlagihyordu. Ankara 1973. Osmanh toplumunda da tepki yaratti.Mart 1864'te Cemiyeti Ílmiyeyyi tüphaneyi açana kadar bagkentte ve tagra gehirlerinde kûtüphane. laik ulusçu dügünceli olan Sinasi. 23 Berkes. Vefik Papa. Midhat Paga'nm anayasalahgiyla landi. Bu toplumda bilgi birikimi. getirdigisbunahm Rusya'daki kadar yiddetli olmasa da. Tanzimat hareketinin devrim olarak baglamadigunn bir göstergesi de budur. yüzyilda Türkiye'de tarihçiligin buyük atihmlar yapip bilimsöylemek mümkün degildir. Kemal ve Mizanci Murat Bey gibileri tarafmdan tarih belli bir tarth ve toplum bilinciyle baglarmy degildi. iktisatta' ve topiumbilimde göstermektedir. Güllü Agop'un Osmanh tiyatrosunu devletin finanse etmesini gereldi görmüÿ ve bazi temsilleri de tegvik için izlemigtin A. aragtirmayi ärgütleme ve kurumlagtirma çabaOsmaniye ilk küsi ise smirh kalmigtir. Ilgili yazma tarafumzdan yayunlanmigtir. siyasal dügünce ve siyasal muhalefet de degigmigti. Çagdaylagmamn le Aksakov.26 sözlükleri ve ansiklopediyi de ortaya koymugtur. Tanzimat Türkiye tarihinde devrim degil. Modernleyme her toplumda yeniye tepki doguyüz elli sene önce giren Rrsya'da biran hir olaydir: Avrupa uygarhšma dönelim' diye hayloriyordu. Ïlk anda yöneticiler de muhalefetin rengini ve niteliginianlayamadilar. 252. ÇünküOsmanh toplumundaki her olay ve kurum gibi. 'geriye Ìktisatbilimiyle ilgili bilinen en eski yazma. Siyasal dügünce ve muhalefet emekleme devrinde olmasma ragmen. Ancak yüzythu sosel temele oturdugunu nunda N.2onun yam bagmda modernlegmeci ÏsIamo Namik Kemal ve Ïslamc1hklalaiklik. Osmanh düpünürü henüz açik seçik siyasal ideolojisini ve programim belirlemig degildi. Dalia çok genel kavramlar ve Malthus nazariyesi üzerinde durmaktadir. Mustafa Regit Paga'nm aydin mutlakanoktayetçiligiyle baglayan dänem. grup ve kipi çekigmesi programh bir siyasal muhalefete dönügtü. hazirlayia sonuçlar doguran bir harekettir. 1860'larda Osmanh dügünce hayatmm en önde gelen üç kipisi. Türkiye'de Çagdaplagma. 19. Yapa dergisi says 1/1983. Tanzimatçi devlet adamlarmm ilk kugagmm pragmatik reformculugu.bir kugak sonra siyasal ideolojiye. yazmalarm yigildigt vakif depolari demekti. yüzyild kadar Türk toplumunun Bati kültürüne olan yabanc1hgi kendisini özellikle tarihçilikte. 1830'lara ait olup mütercirni belli degidir. s.

herkesin bildigi bu gibilere inamlmamasi gerektigi' tembih ve ilan ediliyordu. ama Avrupa. Sultan Abdülmecid yänetimine kary2 bir darbe girigimi bastelmigt1.. Tarihimizde Kuleli Vakasi olarak bilinen bu olaym gerçek bir hükümet darbesi girigimi olup olmadig1 henüz bilinmiyor Ondan bagka darbeciletin siyasal tutumlan da açik degildir. 27 . ihtivermek mh isteyen bu gruplan 7eimparatorluga yeni bir hayat ve yar une Turc' diye adlandirdi. Kendilerini Genç Osmanhlar olarak adlandinyorlardi. alçakhk ve rezaletlerini. 'Paris'te kurulan bir fesad cemiyetinin üyelerinin ätede beride tahrik ve dedikodu yapttgi. Osmanh dönemine girmigti. Tanzimat reformlan Osmanh aydmIanm ayri bir dünya ve yönetim anlayagma götürmügtü. 1288-20Ramazan. direnen bütün ülkelerin muhalifleri bu isimle amldt. istibdatsözünü Genç Türk politikacilan kullamyordu. Köhneyen monargilere kargi ayaklanan. 1840'lurda Tanzimatçalinn yarattigi politikada ayum ve anlagmaya dayanan ortam yerini siyasal kutuplagmaya terk ediyordu. yüzyt1 Gerçi gruplagmalar. ancak siyasal modernleyme sürecine girildigi aç1kti.YeniAydmlar hükümet tarafinTakoimi Vekâyi'nin 6 Subat1866 tarihli nüshasmda dan. Jön Türklük özgün bir siyasal kimlikti. Ali Paga'nm Bâblälî'de kurdugu otoriter yönetimden nefret edenler kaq1hgi kultibdat'tan söz etmeye baglamiglardi. yaplyorlardi. tan siyasal dünyasmdaki ideolojilerin tubu 19. ismi geçen cemiyetin rezil kipilerden olugtugu ve bunlarm bazi zadegân aleyhinde iftira dolu mektup ve imzasiz mazbatalar bastinp dagittiklart.No: 832. tarh veya tutarsiz bilegimi olan programlar etrafmda olugmaktaydilar. Tanzimat aydnu da tutucu yöneticisinden muhalif yazarma kadar çagdag 'is- 'despotizm' 'istibdat' * Takvimi Vekdyi. hükümet aleyhinde bulunmanm kendilerine zaran dokunacagl ihtar edildigi halde. istibdat sözü lamhr olmugtu. Sultan Abdülhamit'in ha'l fetvasinda istibdat suçlamas2 yoktu. Modern çagm toplumlan artik tarihi yagamayip. Ïslamct siyasai kuramda istibdat sözü geçen ve dogru yöne timle özdegtir yhülislam Mehmet Ziyaüddin Efendi'nin verdigi. yoksa anayasac1-demokrat hir egilimle mi hükümete karç1 çikmiglardi? Ïkinci Hamiyyet adh bir grupbir darbe girigimi de 1865'lerde olugan Ìttifak-1 toplumu siyasal gruplaymalar geldi. tutucu bir dügûnceyle mi. Paris'teki muhalifler aleyhinde içerigi ve üslubu ilginç bir bildiri yayunIanmiett. Sözü edilenlerin Genç Osmanhlar oldugu açakta. Oysa daha elli yll önce bir Osmanh efendisi için Ïslamülkesindeki bir yöneticinin olagan yönetimini ifadede kullamlabilecek bir sözdü. Portekizli JönTürkler gibi. 1860'larm muhalifleri henüz laik ulusalci ideolojiye veya billurlagmig radikal görüglem sahip degiller.

Zaten tarih. Osmanh Ïmparatorluguanayasal bir yönetime bu ortam içinde geçti.. etnik ve dinî yönden o çagm kozmopolit Avrupa imparatorluklarmm parlamentolarmda bile görülmeyen bir renklilige sahipti. o günden bugüne çok tekrarlanan bir slogandir. 19 Mart 1877de toplanan ilk Osmanh parlamentosu.. Arap. Avrupa politikasindan modernlegmenin çüsüne kadar hirçok konu tartlyihyordu. Büyük devletlerin bazilari Osmanh Devleti'nin anayasal bir monargi olmasma ilgisiz. Türk ve da geligecegine kugku. imparatorIugu anayasal monaryiye kendinden daha geligmigRusya Çarhgt'ndanönce geçiyordu. Edebiyat zevyöntem ve ölkinden yönetime. bazilara da kargiydi.la da olsa degerlendirmeye ve eleptirmeye baglamigtl. Mebusan Meclisi'nin bu kozmopolit yapisi yüzünden megrutiyetin imparatorlugu yikima götürecegi. Gelenegi korumak için onun bilincinde olmak gerekir. Avrupa'nm iktisadî.yoktu. Bu siyasal siçramayi hazirlayan reformlarm ülkenin siyasal kültüründe de önemli bir geligmeyarattigim kabul etmek gerekir. Parlamento olsa da olmasa da sadece Hiristiyan Balkan uluslarimn degil. Varhgiiçin Osmanh aydun. ülkenin gelecegi için iç geligmelerin baskisiyla ilan ettirmiglerdi. kultürel ve toplurasal yönden en gerikalm1.28 dünyada var olmak için degigmek ve olaylara yön vermek gerektigini anlamigti. hem de kahvehane sohbetiyle degil basm ve yayin aracihglyla. Gùnümüz Türkiye'sinde bilinçle degerlendirilmesi gereken Osmanh mirasi budur. gelenegini ve ortamuu farkh anm sürdürebilmek lay1. 1876 Arahg1'nda Kanun-u Esasi'yi bazi görüglerin tereine dig baskilarla degil. bagArnavut ulusalcihgrun langiçta Íslamci Osmanhci bir çerçevede konfederatif programlar öneren bu ulusçulari kaçimImaz bir biçimde bagimsizhk istemeye itmigtir. .

d) Özellikle vilâyet yönetiminde gayrimüslim temsilcilerin de vilâyet. Hattâ Hiristi- * Tanzimat'm 150. bir dinden bagka dine geçmeler görüldü. pek de äyle degerlendirilmedigi ve hattâ göz yumuldugu görüldü. Dinî ve vicdanî serbesti. bazen de Müs1ümanhgi kabul eden bir eski Hiristiyanm tekrar aslî m zhebine veya bagka bir kiliseye dönmesi gibi olaylarla su yüzüne çikti. yani ebeveyni ve evlâtlan ve egi baglamaz. Íslâmgeriatma göre bir tanassur sayilabilecek bu olaym. . Islâmageçig sadece o ferdi baglar.Tanzimat Döneminde Tanassur ve Din Degigtirme Olaylart Tanzimat Fermam'nm ilâm gayrimüslimlerin hayatma Garp yazarla- aksine önemli yenilikler getirdi. ilginçtir ki. Hattâ aslmda yasak olan. Yrl Sempozyumu.c) Kilise ve gayrimüslim okullarmm sayismm artmasi. s. liva meclislerinde istigare görevi ve vilâyet temyiz divanlarmda karar sahibi üyeler olarak idareye katilmasi. o vakte kadar dinini gizleyen ve geklen Müsfümanhgi kabul etmig bazi gizli Hiristiyan cemâatler asil dinierini açiklamakta bir beis görmediler. 42-49.Ankara 1994. Tanassur ve benzeri vakialar bazen cemaatler.. imparatorlukta o güne kadar gärülmeyen ve tarihçiligin de gözünden kaçan bir geligme daha ortaya çikardi. Íhtidakonusunda da uygulama ilginçtir. Bu geligmeler rmca ifade edildiginin apagidaki noktalarda özetlenebilir. okullar ve yetimhaneler inçâsma izin verilmesi. Gerçi klâsik dönemde Ermeni Gregoryenlerin Katolik olmasi veya Katoliklerin Gregoryen mezhebe geçigi gibi olaylar vardtr. ne usûl ne de fürugu. Bu sonuncu boyut 1877 Osmanh Meb'ûsân ve Âyanmeclislerinin dünyada görülmeyecek bir dil ve din halitasi halinde tegekkülünün de nedeni olmugtur. a) Ruhanî örgütterin ve ruhanî reislerin devlet kargismdaki konumlarmda farkhlagmalar. Bu geligme RumOrtodoks Kilisesi'nin diger cemâatler kargismdaki üstün durumunu kaybetmesi ve nihayet hemen bütün Hiristiyan cemâatierde laik unsurlarm güçlenerek cemâatlerin yönetiminde ruhanî elitin eski nûfuzunun sarsilmastyla sonuçlandi. b) Osmanh Devleti'nin laik egitimi güçlendirerek bu egitime gayrimüslim gençIerin de girmesiyle kilise egitiminin gerilemesi. ama o dönemde daha renkli ve radikal din degigtirmeler gärülmemekteydi. yani yeni kiliseler. Bilindigi üzere Ïslâm devletinde ve klâsik Osmanh toplumunda bir gayrimûslimin sadece ihtida etmesi. yani Íslâmdinine geçmesi mümkündür.

Tanzimat döneminin getirdigi degiqikliklerin pek yüogullarimo yan sipahilerden ihtida edenlerin 30 zeyde kalmadigim da gärürüz.1darf Jararas: Sempozyumu'nda. "Musul ahâlîsinden anasi Hiristiyan iken. samldigmm aksine. bundan otuz bey sene evvel kabul-1 Ïslâmiyyetedüb. Yddönümä Sempozyumu. nek her dänemde ayma ait bir irâzevcesinden H1ristiyan Ali'nin muhtedi kazasmdaki dede Tatarpazan olan çocuklannm durumu hiç de Müslümanhk tarafru mutlak istilzam eden bir çõzümle ele almmlyor (BOA. ylh çogaltilabilir. Bu üç olay yahut geligmebir arada düçûnülecek olursa. no:2 s. s. Müslüman ve Huistiyanlar arasutdaki be gibi olaylan ele alip tahlil ediace. 963'e ait bir Mühîmme kaydmda (BOA. bu konuda tam bir serbestî yoktu ve eski usulle izin almiyordu. 991. hüküm 96) Dilvine beyi bir mektup gönderip. 1857 ylhada Musul'da vukua gelen bir tanassur olays ve bunun Bâbâlî ve yerel yöneticiler tarafmdan çözümü bize çok ilginç geligmeleri göstermektedir. 2. Nihayet devletin kurdugu laik egitim kurumlarmda saptanan kontenjanlarla (toptan üçte bir ve her cemâat için tahmin edilen nüfusa göre bir oranla) gayrimüslim gençIer okuyup Osmanh bürokrasisine girmiplerdir. tanassur Ïslâmdevletinde ölümle cezalandmlacak bir suçtur Bu olayt ögrendigimiz sadâretin arz tezkiresi ve çikan irâdeye göre. Ï. Klâsik Osmanh döneminden 1851 Arahk Meselâ. okul ve hayir kurumlari kurmak alamada eskisinden çok daha büyük ölçüde müsaade almalaridir (maamafih. 1556/H. Tanassur olaylari Tanzimat döneminin ilginç bir uygulama ve yeni anlaytyma konudur. . Millí Kufûphane. . Ankara 1991. bu kerre zevcesi ve erkek * 'Tanzimat Döneminde Balkanlar'da Ulusal Kiliseler ve Rum-Ortodoks Kilisesí'. Tanzimat'm 150. Hariciye. Kuronug nahiyesinde mütemekkin ve on yll önce vefat eden Mustafa'mn oglu Papastrati'nin Ïslâmagelip tunar rica ettigini ve kendisinin Mustafa tesmiye edilip tiverdigimiz bu örmar verildigi görülüyor. Yddönümü Uluskonulu tebligim ile ODTíÏ. Bu konulann bir lasmma bagka çahymalarda deginilmigti. no: 21 S 1268/16 Arahk 1851). 82-88 ÎlimlerFakültesi. Tanzimat asrmm muhtelif dinden tebaast için epitlik kaçimlve dinî hürriyet alamnda önemli bir agama olarak saptanmasi mazdir." Burada Tantimat döneminde görülen bazi toplu ve bireysel tanassur vakalan üzerinde duracagiz. Hiç güphe yok ki.. Tanzimat'm150. Bu olaylarla birlikte gene makalenin digmda birakacagumz iki konuyu birlikte dügünmek gerekir Bunlar: L Osmank gayrimüslim cemâatlerinin kilise. 'Tanzhnat ve Gayrimüslimlerin Ruhanî Reisleri' konulu tebliglerim.eski dinlerini muhafaza ettigibile görülür.

no: 8922. fakat herhalde psikopos düzeyinde din görevlisi) nâmiyle orada bulunan papazm bu maddede medhali ve bu yolda mesaî-i mazarrasi meyhud ve mahsus olmastyla.Íslâm devletinde ihtîda (Ïslâmagirme) digmda Mûsevîlikten Hiristiyanhga yahut Hiristiyanhktan Musevîlige geçig gibi din degigtirmeler de yasaktir.. 25 Q1275/28 Haziran 1859. 1." Anlayildigi üzere bu gibilerin canma ve mahna zarar gelmeden." Anlayalacagi üzere eski dinine dönen biri söz konusudur. gerek gahs-1 merkûmun ve gerek emsâlinin. Fakat Tanzimat döneminde bu kaideye çok uyulmadigim ärneklerle görecegiz. no: 357. ehâlisi yalruz H1ristiyandan ibaret bulunan ve eskiden sakin olduklan mahallere uzak olan yerlere zemîn-i münâsib ile gönderilmeleri ve bu muâmelenin tedâbir-i mülkiye iktizasmdan olacagnun irâeî ve ikfiza edenlere dahi ol vechiyle ifade olunmasi suretlerinin...MM.. hadise çikmayacak bir mahalle ahâlîsi Hiristiyan olan yerlere nakti daha önceden bireysel ve topluca tanassur olaylarmda Bâbiâlî'nin çok dikkat ettigibir husustu..iderek of vakt y give 1 BQA. bundan evvelce Girit'te zuhûr edenler hakkinda yap21d2gi. Gerçekten de bu tarihlerde bu gibi vakalar hiç de nadir olmamahdir ve ülkede daha önceki asirlarda geklen ihtîda etmig görünen gizli Hiristiyan cemâatler hakikiinanç1armi aç1klamaya Ipglamigti ve bundan bagka. Hakkmda ahnan karar ise yerel ve tekil olmayip bir uygulamayi yansitmaktadir:1 "Bu misul1ülerin.. Õrnegin. mahalline cevaben ve bi'l-etraf yazilmastlazim gelecegi beyân olunub. Hariciye. dinden dine dönmeler de görülmekteydi. 1859 ylh Nisan ay1baglarmda Sadâret'in Mâbeyn-i Hümâyûn'a sundugu arz tezkiresinde Üskübve Prizren havalisindeki bazi säzde Müslümanlann din-i as1îlerini ilân ettiklerinden söz ediliyordu:2 "Atûfellû efendihazretleri. zahiren zî Ïslâmdabulunub ara sira mezheb-i aslîlerini ilân eylemekde olduklan ve hâttâ bundan bey on sene evvel bunlardan birtalam familya ilân-1 Ísevîyye. Î.gibi. 14 C 1274/30 Ocak 1858. 2 BOA. Girit ve Trabzon tarallarmda oldugu gibi Üskübve Prizren havâlisinde dahi bazi kesân mine'l-kadîm batinm dinî-i Iseviyyeye salîk olduklan halde. . Ìslâmiyetlerizamanmda ikamet ettikleri yerlerde bazi Íslâmamahsus mahaßât ve kurada veyahud Ïslâmve Hiristiyan muhtelit bulunan gehir ve köyIerde kalmalan mülkçe mahzur hakkmda dahi muhatarat1daî olacagi (dave mazârratz ve mürtediyyin vet edecegi) ve bu cihetle karar-2 megrûh dairesinde olarak bunlar hak- larmda münâsib görünecek muamelenin icrasmda hiç mânî olamayacabu kabilden olarak.evlâdt ile beraber tanassur eylemig olan pahis hakkmda mahallince ierasi tasmîm olunan muameleyi ve ba'd ezîn dahî bu misullu ahvâlde nasiI hareket olunmasi suâlini ve Musul'da mine'l-kadîm Katolik mezhebinden bulunan tebâ'ya talim-i âyîn eylemek üzere mine'I-kadîm âdet oldugu veçhiyle Papa tarafmdan kasid (nunciatur anlammda. .

s. 4 R. 'The Crypto-Christians of Turkey'. 475-495. Girit defterleri 1273. olaylan belgelerinde de veya gizli Hirisiligkin tanassur nin bu konulara bugünün verilmemektedir. a. asir partlan içinde haraç veya cízye gibi vergiter tatlu ve tahakkuku için yapilmadigi açiktir. eski Venedikliler olduklan ve zahiren Müslúmanhg1 kabul ettiklerini ileri sürenler de olmuçtur. Wiesbaden 1989." denmekteydi. lerinden bunun sû-i te'sirati olmasiyle. s. "Bunlarm durutnu ve Müslüman vilâyetteki Meclismezkùr ettirildigi ve olacaþnm Üskübvalisine tahkik mefkud hal-i Íslâmiyet i id are azâlarmm ifadesine gäre de bu makûlelerde Müsliettikleri ahâlî-i ve olub gimdiye degin bir iki defa tahvil-i mezheb aleyhinanlagild1þndan bunlar me tarafmdan bir gey denilmeyecegi dahi de bir gey vuku bulmayacaþna delâlet eder. bir gey halen ve ile zî Îslâmdatutmakdan olduklari cebr halde sahihen H1ristiyan bunlar denülüb de. P. Bunlarm adamn fethinden sonra mü1klerinikorumak isteyen. 258'de Kromni denen grup hakkmda. Tabiî bunun 19. Meselâ. K Dawkins. Benninghaus.S lann raporlarma dayanan bilgiler enönemli kaynaktir. Aslmda bu vesikada. Andrews.5 Pilolojik historik ciddî aragtirmalara konu olmayan bu küçük topluluklann dinî-etnik mengei hep tartigma konusu olmuytur. R.m. 1. Ancak idarenin bu cemâatler hakkmda Íslâmlardandaha farkh bit politika izledigi ve bilgi edinmeye önem verdigi anlagihyor. ed. Su zümrenin etnik mengei de tartigilnugtir.32 terk-i vatan itdürûlüb. Ethnic Groups in the Republicof Turkey. 5 R. deniahâlînin tepkisinin ne yor. no. mezheb-i aslîleriMüslîm bilâkis olmayub.. fasc. Dawkins.g. Trabzon vilâyeti dahilinde var olan bu gibi topluluklarm kahntilarma Hamginli denmekteydi. Devamla. M. yerleri gibi adlan Eu käy tiyatthgm görüldügu " 3 BOA. 137. s. Girit'te bu gibi tanassur eden galuslarm miras davalar da farkh bir gekilGirit'tekibu gibi gizli Hiristiyanlar hakkmda seyyahde çözümlenmigtir. bunÏara bir fâide ni ilân etdikleri suretde ehl-i Ïslâmdaniken tanassur etmig gibi göründükoldugundan. .* Bu gibi topluluklann etnik ve dinî mengeini aragtirmamn güçlügü ortadadir. Byzantion VIII/1933. bu gibilerin bir defterinin düzenlenip merkeze gönderildiginden de söz edilmektedir. A. yimisüllu. bu kere dahi Üskübve Priz ne vatan-l aslîlerine iâde kilmdiklari kimseler yine bu arzuda olduklan ihbar ve ren'de bu talamdan olan bazi denilmemek lazim usûlen gelecegi dahî ihtar olunub. Bruxelles 1933.bkz. 252. Brusa'ya (Bursa) gönderilmig olduklan halde. Gizli valtiz âdeti digmda etTanzimat döneminografik tetkikler de yeterli malumat verememektedir. asillan Hiristiyan kendi hallerine b1ralold1þ gösterilmek daha münasib olur ise de. 'Zur Herkunft und ldentitaet der Hemginli'. Bu tezkirede sözü geçen Girit ve Trabzon vilâyetlerindeki benzer vak'alar buralarda da gizli Hiristiyan cemâatlerin varhgmm bilindigi ve zimnen tamnd1þm igaret etmektedir. Beihefte zum Tübinger Atlas de Vordeten Orients.

diger ogul Arifin gikâyetiyle sorun ortaya 6 Bardhyl Graceni.. Aslen faaliyetierini de daha çok Arap Huistiyanlar ve mezhep kavgalaniçindeki Ermeni topluluklan üzerinde yogunlagtirmigve losmen baganh olmuglardir Bu alanda Balkan Ortodokslan ve hele Rumlar üzerinde etkiliolamadiklan da açikttr..ÿ. yüzy11dabelirli kurallara uynlmaya baglandi. da resmen ilân edilip göze gösterilkat toleransm veya umursamazhgm medigi anlaç1hyor.7 Hemenbelirtelim ki. Gayrimüslim Osmanh Vatandaçãannm HukNNÎܾTNMM (Î$39-lÛ14). yerel tarih aragtincilari ortaya çakarmaktadirlar.. Studia Albanica. Íçkodra. Su çahymada 25 Agustos 1843'te Müslüman olmugken pigmanhkla eski dinine dönen bir gencin idâmi uzerineÏngilteree1çisinin protestolan gibi. 1989 s. TTK. Bozkurt'un bu konudaki tasvirlerinde göze çarpan noksanhk bizce budur.. Graceni. . birkaç vâkiaya ragmen kendilerine Musevî ve Müslümanlardan pek sahib-i ruh katilmayacagnu anlamiëlardir. 'Le Cryptochristianismedans la region du Shpat au Cours de la Derniere Periode Ottoman'. çocuklann yansi analarmm dininde. mas.NWIIIMIEWSEfD-RIET Pr:WM . . 19.. daha önce Katolik misyobir hükme gibi nerler. Fakat kasabada ise hem câmi. Ali adh bir muhtedî kansun evvelce bogamig olup. bunlan Avusturya ve Rusya argivleri konsolosluk kayitlarmdan da çikanyor. 7 G.mmmmmm-. 33 .olayIarma Osmanh Devleti göz yummaktaydt ve bu konuda diplomatik ve faidarî kademelerde tartigilagelen ölüm cezasuun pek uygulanmadigt. Bir gayrimüslimin islâmdinine geçigi(ihtida) için de 19. Olaylan zaman ve mekân itibariyle daha genig bir çevrede aragtirmah ve mutlaka Osmanh devlet aryivlerini taramahdir. Yunanistan konsolosu (Edirne'deki) çocuklann ikisini konsoloshanede ahkoymakta.6 Gerek gu toplu tanassur örnekleri. yarm ise babanm dininde ve onunla birliktedir. Arnavut tarihçi B. Gerçekte Tanzimat devrinde tanassur.. Köylerde câmí yok sadece gizli kiliseleri varmig. gerekse tekil örneklerden de anlailacagi üzere Tanzimat döneminde Íslâmdançikig (irtidâ) olaymi negredilen belirli kararnameler veya dig devlet raporlan ile anlamak pek mümkün degi1dir. literatürde tekrarlanan olaylar zikredilmekte ve Osmanh Devleti'nin bu konuda taviz vermedigi (hilâfet ve kutsal kitabm hükümleri dolayistyla) ve Bäblâlî'nin bu isfaaliyetini engelleyerek faydah oldugu rannm Protestan misyonerlerin varihyor.-.Draç civarmda bazi käylerde görünugte Islam fakat aslmda Ortodoks veya Katolik inançtaki köyleri tesbit etmig.nn--. hem kiliseleri varmi. Son zamanlarda bu alanda ç1kan Dr. 5. as2rda da Protestanlar... Çünkübu gibi olaylar gerçekten kilisenin müdahalesi ve bireyin eski dindaglart ve aile üyelerinin çikardig1 hadiseler ve bunlara bazen konsoloslarm kançoasiyla da neticeleniyordu. 9 102. Bozkurt.XXVI/2. G. Ankara 1989. 10 Ekim 1851'de.. Elbasan.130-139. Bu gibi Hiristiyanlarm vaftiz adlan yamnda köye gelen idarenin temsileilerine kaydettirdikleri ikinci isimleri var...

Hariciye. 12 Ca 1268 /4 Mart 1852 tarihli bir haricîye arz tezkiresinde de belirtildigi üzere. Ï. Bâbiâlî'nin duruma el koymasi gerekebiliyordu. Travels in the ThreeGreat Empires of Austria. 10 C 1297/20 Mayas 1880. 230. DahiliyE. Bu nedenle 19. Kizm eski dininde kaldigi iddiasi Rus konsolosu. 227. yüzyilda bir gayrimüslimin ihtida etmesi her geyden ðnce onun serbest irade beyamna ve regit olmasma dayanan belirli bir usulle mümkündü. Gerçi bu kurala mezhepler ÖrneginErmenilerin Katolik ve Gregorarasi geçigte pek uyulmanugtr. c R.13 Suriye-Lübnan mmtikasmda Protesmesi 'vakia 8 BOA.11 Ïslâmdevletinde gayrimüslimlerinÍslâmmd1pmda bir bagka dine geç- hoy kargilanmaz ve müsaade edilmez. 10 BOA. 12 BOA... 16 Ca 1274/3 Ocak 1858 tarihli bir irâde evlâd ve yâliyle sefil kalan muhtedîye Emine Hatun'a. Fransa viskonsolosunun tegvikiyle vukua gelmig ve Ermeni Patrikhanesi'nin müdahale ve protestosunu yaratrugsa. 21 S 1268/16 Arahk 851. B. 9 BOA. bu gibi toplu mezhep degigtirmeler bazen Bursa valisinin mezkûr tarihteki rnüdahelesi gibi.12 1830'larda Elliott'un gezi notlarmdan anlayildig1üzere imparatorlukta Dogu Avrupa'dan gelen ve Protestanhga geçenbir haham (calman adh) gibi nadir vakalarm yanmda. 11. I. 24L . 16 Ca 1274/2 Ocak 1858. 13 C. London 1838. Sonralan Adliye ve Mezâhib Nezâreti'nin kurulmasiyla säzü geçen memur bu nezâreften geliyordu. Hususi 164/91. Elliott. Bu olay Bursa Gölpazan kazast Türkmen karyesindeki Ermenilerin Fransa'mn tegvikiyle Katolisizme döndürülmesi üzerine patlak vermigti ve Bâbiâli hulefâdan Enis Efendi'yi tahkikat için göreviendirmlyti. no: 4028. Russia and Tùrkey.Hariciye. Edirne valisi duruma mudahale eder ve konsolosu uyarir8 Böyle tipik bir olay 1851 yilmda Sam'da Rum-Ortodoks iken ihtida eden bir kadmm kizi yüzünden çiktr. bir memurun ve papazm önünde irade beyanmda bulunmasi gerekiyordu. 1. yen Ermeni kilisesi arasmdaki seyyaliyetleri böyleydi.10 Muhtedîlerin bazen iktisadî yönden sikmtiya dügtükleri göz önüne ahndigmdan bunlara yardun ediliyordu. yerel yäneticiler ve Ïngiltere konsolosunun da kangmasiyla piddellenen olaylara sebep oldu.10 C 1297/20 Mayis 1880 tarihli Tercüman-1Hakikat gazetesi Bursa'da evinden kaçan bir lazi yamnda Ístanbul'a getiren Sohte Mustafa'mn. 28 B 1267/29 Mayis 1851 tarihli tutanak. Mâliye hazinesinden Evkaf-1 Hümâyûn'a 1150 kurug nakliyle ev verilmesi kararlagti- nlm19ti. no: 4133. kizi Müslüman yapmasi üzerine Rum patriginin gikâyet ettigi ve gikâyetin hakh bulundugunu bildiriyor. BOA. Ï. Hariclye. no: 26024. s. Hiristiyan tebânm tebdil-i mezhep eylemelerinde Devlet-i Aliyyece bir beîs yogisede'. Devlet ve yönetici by konuda son derece titizdi? Aslmda bir gayrimüslimin ihtida etmesinde takip edilecek usul göyleydi: Muhtedinin ægit olmasi. Metropolit de ige kangmca. 12 Ca 1268/15 Mart 1852.34 çikmaktadir. Yddiz Argivi.

s.15Ama belirtboyu Ìngiltere gibi bazi tigimiz Hiristiyanlarm digmda Musevî. yanh. Ortayh. 9 Za 1256/14 Ocak 1841 tarihli arz tezkiresi. anlapldi. Fakat idarenin nezdinde bu grup gayrimüslimlere has bir statüde ele almmaz. s. BOA. Í.1.17 Tanzimat'm getirmek istedigi kurumlar çok yerde kepki doguniu. XXVIII. mukaddema bazi müteallikatiyia ihtWa etmig olan Ahmed Efendi'ye âtiyye-i seniyye itasmdan söz ediyor. Dahillye. Yezîdîler gibi bazi dinî gruplar konusunda Osmanh yönetiminin Tanzimat'tan sonra çeligik bir tutumu da vardu 6 Ekim 1853/3 Muharrum 1270 tarihli bir irâde. Rum patriginin gikâyetlerinden anlÄg1hyor16 Bâblâlî bu gibi geligmeleri änlemeçahgiyordu. ¯ 3 . 9 M 1270/9 Ekim 1853. Ïlk anda memleket meclislerinde gayrimüslim üyelere karp öbür Müs1üman üyelerin tahkîrâne tavir taknup muhalefet ettikleri. Muy sancagmda kâin Yezîdî taîfesinden olup. dogrusu Osmanh yönetimi bu gibi olaylarla megguI de olmamigtir. Bununla birlikte devletle olan iligkilerinde de Miislümanlardan farkh bir muamele ve bakipa maruzdurlar. H. gruplar arasi çatigma ve hadiseler çthmadikça. no: 17756. Dönem bu grubun potektorasmi yüklenmig gibidir. BOA. Kugkusuz gayrimüslimlere getirilen bazi egit statü haklari ve hatta tagra idâæsinin düzenlenmesinden sonra. Du dönemlerde kanµk evliliklere bile bazen koca bir cemântin nasil olaylar çikararak müdahale ettigi bilinmektedir. Dürzî gibi gruplar arasmda din degigtirme olaylarma sikça rastlanmadigt bilinmektedir. 25.. 681. JohnGuest.tan olan bir Marûnî. Belleten. sayi l12. Ankara 1964. Haleb'de Hiristiyan cemâatler ile Müslümanlar arasmdaki münâferet eskisinden daha çok artti ve 1853 ylh sonbahan bundan mütevellid hadiselerle. no: 11312. Mezhep degigtirmek Tanzimat'tan sonra gayrimüslimler için daha da serbest olmug. Buna hürriyet ve egitlik prensipleri de karphk getirilen ye bazen gereginden daha genig yorumlandi. c. s.. Müslüman. Ínalczk. Daha dogrusu sadece Müslümanlar degil. onlarm memleket meclislerinde üyelik yoluyla idareye iytiraklerini saglayan yeni uygulama.18 • 14 15 16 17 18 Dürziler konusunda Osmanh yänetiminin tutumu IIginçtir Müslüman ulemâsi bu grubu kendilerinden sayma egiliminde degildir.geçti ve hükümeti çok ugragttrd1. 1270/6 Ekim 1853. Tanzimat'san Sonra MahalIf idarefer.Tanzimat'm Uygulanmasi ve Sasyal Tepkileri'. The Yezidis. hatta bir Dürzîye bile rastlannuptir. Ìnalctk'mverdigiörnekteki gibi: Konya Çamardi kazasi Megeli karyesi köylüleri cizye-i ger'iyyenin artik kaldirildigru ve ädemeyeceklerini bildirerek ayaklandilar.14 Tanzimat siralarmda bölgede Bedirhan Bey'in Yezidîlere kargi uyguladigt baskici fanatik harekât Bâbiâli'yi rahatsiz etmektedir. BOA. I.3 M. Prof. mutaassib Müslumanlar tarafmdan ilkönce kabul edilmig degildi. no: 226. New York 1987. gayrimüslimlerin bazilan bile digerlerine karµ eski imtiyaz1armi kaybetmekten dogan bir hognutsuzluk içine girdiler. London. MV.Ankara 1974.1. MV. 92 vd.

görütaassubunyamada olmuytur. bu vakte kadar neredeydiniz sorusuna. komgularm omzunda taçanyor diortasmda hücumuna ugradi. etraftaki Hicevabmi verdiler. Taassub lüyordu. dini âmme hayatmdan ç1karmaya baglayan laikleger zümreler doguyordu.. i. 23 S 1266/6 Ocak 1850.36 ¯ 1850 ylh Temmuz bagmda Trablusgam'da bir Hiristiyan cenazesi eskiden oldugu gibi katir s1rtmda degil. Hepsinden önemlisi birçok inanca salik cemâatlerin içinde. .19 ristiyan manastirlarmda kegigkihšmda saldandildan daha derin samIdigmdan Tanzimat däneminin etkileri imparatorlukta degigtirmeler din artlyordu. 19 BOA. Bu sonuncular için Tanzimat dönemi.. MV. hadiseyi çikanp zabtiyeden verdilderi ifadede. Gaye bazi mutaassib Müslümanlarm çargi kaçanlar sonra yakalandiklarmda riptir ki. ottak bir Osinanhhk boyutunun ortaya çiktigi devirdi ve onlarm tesiri tüm Ortadogu'nun modern tarihinde herkesten daha genig boyutludur. no: 5184.

.. Bu 13 ve 19 yüzyil reformlarmda or tak bir özelliktir. s. 18. 4. Gazete Osmanh toplumuna Resmî Gazete olarak girdi. kitap okuma ahgkanhgl yerleptirilememigtir.1 Ancak matbaa yasagibu konuda artik devam etmemig olmah ki. Ankara 1990. 18. basihp getirilip satilmasi pekâlâ mümkün olurdu. BOA. yüzy11daKur'an ve önemli dinî metinler (perh ve tefsir ve En'âm cüzleri) baskt digi b1rakilmig ve bu konudaki yasak 19. yüzyilda da deMushaf-1 Serifierin vam etmigtir. Büyük Petro da Vedemosti adh resmî gazete ile basim Rusya'ya sokmugtu. sonraki dönemde basma nüshalara rastlamyor." için ç1kar11anirade. yüzyilda Türk matbaasi baçanh smav verememig. 25 M 1269/8 Kasim 1852.. 397-404. yüzyilm en önemli olayi gazete ve sûreli yaymlarm hayatumza girmesidir. gene 19. » . rumun 18. Yildiz Argivi Hususi. 'matbu' 18. bas1Ian kitap miktan baghk ve basla adedi olarak pek dügük derecede kalmig. iç ve dig haberlere de en genig ve gü* Cahit Talas'a Armagan. guarâ tezkirelerinin bile yazma koPyalar halinde dolagimda oldugu malûmdur.. Dahiliye. ama asil önemlisi. siyasal ve kültürel tarihimizde âdeta bir tek kudoguçu ve geligmesiyle tammlansa yeridir. birtakim eserlerin o devirde Venedik ve Viyana gibi Sarkdillerinde matbaalarm igledigi yerlerde. 'Mushaf-1 griflerin tab'Irun Matbaa-i Osmaniyye'nin taht-i inbisannda muhafaza edihnesini' ve diger matbaalara yasak edilmesini emreder. emirnâme ve resmî tebligleri yayunlamakla kalmaz. demigtik. 527/H. Çùnküokuma ahykanhg1 ve talebi olsa. O kadar ki. "Maîbaa-i Âmiredenbasahb satilan Mushaf-1prifler oldugu duynlmug. I C 1323/3 Agustos 1905 tarihli irade.Tanzimat Devri Bastm ÛzerineNotlar' Tanzimat dönemi. 1853-54'lü yillarda bile men'ine' dâir yasaknâmeler çikiyordu. hurûfat farkhhgi nedeniyle baslo ve dizgi teknikleri uyarlanamamig. bu saygisizhém änlenmesi. Su eserlerin änemlileri de. bu da kitap ve özellikle süreli yayinlardir. 1. Evvelâ. Bu çagmresmî gazeteleri bugünkü gibi sadece kanun.Su alanda dinî nedenIerin veya despot idarenin rolü ise aslmda gene tartigilmaya deger. Mülkiyeliler Birligi Yayuu. matbaa okuyanlarm hayatma girememigtir. 1 BOA. yüzyilda en çok bagvurulan vakanüvîs tarihleri ve bazi edebî eser ve divânlann. yüzyllda basilmistir Nedenleri ikidir. no: 16207.

polemik mahiyetindeki yazilar (özellikleMisir Vâlisi Mehmed Ali Paga'ya karyi) ve bazi ilim ve fen konularmda makaleler de yay1mlardi. yüzyil Rusya'smda oldugu gibi. hükümetin sansür ve para ile gazeteci ve gazete satin alarak istedigini yazdirmas1. Durada Mehmed Ali Papa. 19 Ra 1249/7 Agustos Í. Eu ig. her gazetede. Midhat Paga'run girigimleriyle vilâyet1erde de gazete ç1kanlmig. Kahire yakinlarmda Bulak kasabasmda 1822'de kurulmuytur.Msir. her gün sütunsütun verilirdi.3 Azmhk gazetelerinde de bu konuda ägretici makalelere önem verildigini görecegiz. resmî gazetenin yabanci basmi yaniltacak haberler vermesi yeterli degildi. Bu gazetenin meselâ. 18. yani Türkçe basun yapan kurum. Arabca 2 TV.. Abartilmig tagra haberlerine de yer verilirdi. Kugkusuz Takvîm-i VeMyîözgün sade bir Türkçe ile haypta girmig ve buna dikkat. bunlar o günkü mahalIî sorunlar ve kültür hayatim etkiledilderi gibi. yaymlar dinî olarak kaldigmdan gazete onlar arasmda da ayni iglevi görmügtür. cografya. Istenen ve istenmeyen veya saptinhm. Matbaaysgayrimüslim cemâatier Türklerden evvel kullanmakla beraber. Rumlarm basm organlan için söylemek de mümkündür. Hattâ. Ortayh. Üstelik. ÍlkTelif ÏktisâtElyazmast'. çok önceden kontrollü ve sansürlü bir basm ve yabanc1gazetecileri. gazeteci ve konsoloslar vardi. s. Malthus kurarm üzerine makalelerin yer aldigma bir yazida deginmigtik. haberler kisa zamanda Avrupa basmma yerel muhabirler aracihgtylaulagryordu. Nihayet yabancilann kapitülasyon haklanndan yararlanarak gazetecilik yapmasi ve gazete çikarmastyla önemli bir kurum daha ortaya çiknuptir. esasli biçimde faaliyete geçen ilk matOsmanh Ímparatorlugu'nda baa. bugün de tarihçilik için en önemli belgeleri içeren koleksiyonlar olmak niteligine erigmiglerdir.edilmigti. 'Osmanhlarda 3 1833 nüshast. 37 . Takoîm-i Vekayfhabellerle de yetinmez. Ülkeninher yermde. Osmanh uluslannm hepsi için tarih. Osmanhlar okumaya kitapla degil.Telgrafm yayildig1bir dünyada. edebiyat ve hattâ iktisat. tüccar. Nihayet 1860'h y111arda. Yayd. son asir devlet örgütünün degigmeyen bir megguliyeti olarak da kalmigtr Tanzimat bürokratlan. bugünkünün aksine. Ermenilerin. yeniçerilere karyi nefreti canh tutmaya yarayacak dedikodulara da sütunlannda yer verdigini. zikredebiliriz.. içtimaiyyat gibi disiplinierde de popüler bir öþetmen oltnuptur Làvûn-i VAôpfa ilk sydamda iktisat üzerine. gazete ve dergi ile baglamiglardir. saya l. ÇünkûOsmanh imparatorlugu büyük devletlerden biriydi ve dünyanm ilginç bir bölgesinde idi.abone yazilma veya bagiglaelde etme metodunu geligtirdiler.38 dümlü anlamda yer verirlerdi. özel gazetelerin negri yarunda. o dönemin Avrupa gazetelerinde Konstantinopl rnahreçli haberler. Aym geyiBulgarlann. T1rnova'da iki yeniçerinin dirildigi ve vampirlik yaptiklan gibi.2 Gazete. Ekim 1983.

MV. ikincisi ise Rumça--Tûrkçeçikiyordu? Takofm-i Velaîyî belki bu yüzden çabukça çikartildi. Gayri-Türk imparatorluk tebaasi için özel gazetelerin çikardmasi da plânlannug gibi görünüyor. Nitekim. no: 1113.Valtá-i Mrsriyye. 5 Orhan KologIu. 18. Ceride-i Havadis'in sahibi ÇörçilEfendi'ye. 1824'te Le Smyrnden. MV.9 Nihayet 29 B 1268/ 19 Mayis 1852 tarihinde Sahhak Ebro ve Krikon Beyler Ermenice bir gazete çikarmak için izin ald11ar... Tercüme Odasi memurlarmdandi ve Takvîm-i Vekâyfnin Fansizcasmi çIkarmakla görevliydi. Ge4 Ercüment Kuran.ki.10 Sahhak Ebro Bey.. Kendisine bu görevinden dolayi maag baglandigi bir yil öncesi hir Meclis-i Vâlâ kararindan anlagiliyor.Ankara 1979. Í. Dahiliye. Türk Kütüphanecifer Dernegi 250.6 Çokdaha erken bir tarihte 1840'ta hükümet Brmenice bir gazete çikarmak tegebbüsündeydi. Basumamy Bildiri (tarihsiz). l. sonra Spectateur Oriental. Ashnda Osmanh idaresinin bilinen ilk vilâyet gazetesi Midhat Paga'nm Tuna valfligi s1rasmda çIkarttig: Tuna-Duna imig gärünüyor. Aynca Rafat el-Tahtavî'nin Fransa Seyâhatnamesi. 11 L 1268/28 Temmuz 1852. 12 C 1272/17 Qubat1856. Ancak endan çok önce muhtar bir idaresi olan Sisam adasmda (Sisam emâreti) bir vilâyet gazetesi çikartilnug olmasi kuvvetle muhtemeldir.21 Q1256/18 Ekim 1840.17.. 11 BOA. 6 Orhan Kologlu. 'Basmacihšm Osmanh Toplumuna Tesirleri'. Sisam emâretinde 'Rumiyu'l. no: 8257. le Courrier de Smyrne ve nihayet Journal de Smyrne bu gazetelerdir? Nihayet Misu'da Mehmed Ali Paya imparatorlugun ilk Resmî Gazete'si diyebilecegimiz Vakâ-i Misriyye'yi 1828'de Misn'da yayma çikardi. no: 6647. Mehmed Ali Paga'nm bunun gibi bir valiliginde çikartda Girit yaymt tigi Vakâ-i Giridiyye'dir (1831'de). Tanzimat dänemi Osmanh-Ermeni aydmlarmm önde gelen isimlerindendi. iktisat gibi dallarda öncü sayilacak derleme ve tercüme yazdart vardir. Yd Toplant2sz BildiriTeri. Böyle bir güdümlü gazetenin Arablar için ç1kar11masi gerekli gärülmüg olmah. MV. no: 15183. tarih. 8 BOA. s. Osmanh Türkiyesi'nde hayata Izmir'de girdi. bu gazete Ïstanbul'un irâdesi digmda ve ona karg1 polemik için yayma baçIamigtir. Ï MV. f. 29 B 1268/19 Mayis 1852. Kugkusuz. Basumamq Bildin (tarihsiz)..eserler yanmda Türkçelerinin de basilmasuu saglanugtir. 'Le PremierJournalOfficiel en Français a Ístanbulet ses Repercussions en Europe'.. gazetesinin Arabcaya çevirilerek basilmast için ruhsat itâsi. olan Vastf Tarihi'nin iki cilt halmde burada asrm vakayinâmelerinden basilmig olmasi buna bir örnektir. 16 C1267/18 Nisan IB5L 39 .11 Sahhak Ebro. no: 9105. The Problem of the Turkish and Arabic Languages and the Role of Miaqai Misriyye'. 9 BOA. 1834'te Arabca ve 1839'da da Türkçe olarak gene burada basilmigtíf Gazete ise. 7 BOA. emredilmigti.ibare bir gazete ç1kanlmasi' için 26 Qubat1852'de bir irâde çikar1Imigt17 Eu gazetenin nüshalanm bulamadik. Arabca-Türkçe.. 10 BOA.

bu y111ardaFransa tebaasmdan Kapol (?)isimlibiri, Ermenice bir gazete negri için ruhsat almigt1.12 Nitekim aym yll içinde (1267H/185051) bu zat ile Uncu Halil Aga'ya litografya destgâlu ve kitab tab'1için

ne

40

müsaade

ve ruhsat

verilmigtir.13

Aynen Rusya Bilimler Akademisi ve Paris'teki Bibliotheque Nationale
örneginde oldugu gibi derleme amaciyla, 'Bâb-1 Seraskerî'deki Tercüme
Odasi'nda tanzim olunan kütübhaneye, basilmig ve bas11acak kütüb ve
resailden bilâsemen (parasiz) birer nüsha itâ olunmast için' bir irâde
çikmigt1. Su derleme ve koleksiyonun alabeti ve ne ölçüde gerçekleytirildigi ve kalmtilan hakkmda bilgi sahibi degiliz." Gene bu yll içinde
(yani 1850-51) kütüphanelerde mevcut kitaplarm telefden vikayesi (gözetilmesi) ve yed-i âhere (diger ellere) geçmemesi zumunda bir rabitâçaktt.15
i hasene (güzel saglam sisteme) konulmasma dair bir irâde de
kuhakkmda
1267/1850-51
ylh
bu
Matbaa ve kitap ylh gibi gärünen
yapilmahdir.
aragtirma
tüphaneciler tarafmdan genigbir tarihî

Aym ytllarda Türk basm tarihinin bizce ilginç olaylarmdan birine
Reâyâ-y1 Devlet-i A1îyye'den Izmirli Evangelos (Tedaha rasthyoruz.
maçâ-i Dünya romamnm yazari Evangelinos Missalidis) ziraat, ticaret
aldi (bu derginin 9. save fenne dâir bir revue (deyimbudur) için izin
Türkçe basilan, yani
harfleriyle
Yunan
argivde
Böylece
mevcuttur).
yisi
girmi.ÿKaramanlica dedigimiz yaza çegidiyle de bir süreliyaymhayata
16 Kendisine politikaya ve saltanat-i seniyyeye dair hiçbir gey tahrir
tir
etmemesi gartiyla izin verilmigti. Burada henüz kanunlagmayan sansürün bir pratik usulüne çahit oluyoruz. Missalidis'e Izmifdeki Rum tâifesi kocabagisi Yunaki kefil gösterilmtytir (1 Nisan 1850/18 Ca 1266).
Osmanh uluslan uyamp çaglarmda gazeteyi daha çok egitimleri
için kullanmiglardir Gazete ön plânda haber orgam degildi. ÌlkBulgar
gazetesi olan Lyuboslovye ki Ïzmifde,Konstantin Fotinov tarafmdan
1842'de-negre baglanuptir, bunun tipik bir örnegidir. Ízmitde dogan,
Bulgar basmima bu öncüsü, negrine qu ifade ile baglamigtt: "Bir halk
dilini iyi bihnek için gramerini, geçvatauru tammak için cografyasuu,
bilmelidir.
Bulgarlar da bunlari bilmelidir."17
tammak
için
tarihi
migini
Biranüddet sonra Ìstanbul,Bulgar basmmm merkezi oldu. Tsarigradski

12 BOA, I; MV., no: 6461, 1267 H.
13 BOA, Î., MV., no: 6021, gurre-i. Ra 1267/3.gubat 1851.
14 BQA, Ï., Dahiliyeno: 13873, 1267 H.
15 BOA, I., MV., no: 6228, 2 R1267/4 Subat1851.
16 BOA, f.,MV., no: 5578, Ca 1266/1 Nisan 1850.
Navkai
17 Georgi Boqukov, Istoriya na Balgarskata fornalistika,
36.

Ízk.Sophia

1976, s.

Ïstanbul'da Balkapaiuham'nda.çikanhyordu.2

Bundan bagka
Tsankov'un ilk nüshasi 28 Mart 1859 tarihini tayiyan Bulgarija adh gazetesi, Fener Patrikhanesi'ne karç2 baþmsiz Bulgar
kilisesi kurma hareketinin kavgasuu veren änemli bir organdi. Bulgar
basim bir ara yabanci himaye de buldu. Ìstanbul'da Britanyah Hanley'in çikarttigi Levant Times, Petko Sandov'u redaktörlüge alarak, Bulgarta bir nüsha da çikarmaya bagladi, ÏztoçnoVreme baghkh gazete için
Britanya Sefiri Elliot, Babiâli'nin bütün isteksizligine ragmen müsaadeyi ald1þm Londra'ya Lord Derby'ye, 10 Eylül 1874 tarihli raporundä
bildiriyor.19
Yabanci devletlerin himayesi Tanzimat'm sansürcü tedbirlerini oldukça etkisiz kihyor gibidir. Avrupa tebaahlarm çikardig1Levant Herald
gibi bir gazetedeki siyasal haberler bu dokunulmazhga bir örnektir. Elçilik himayesi ve kapitülasyou rejimi bu dokunulmazhga yardun etmekteydi.
Ïsmi geçen gazetenin 16 Nisan 1867 tarihli nüshasmda Paris'ten Mustafa Fâzil Paga'nin yolladigi 28 Mart tarihli mektup Young
Turkey bagligiyla yayimlanmaktadir; "In seeking to base the Ottoman
liberty which would establish equality and
Empire upon constitutional
and Christians.. gibi bir ifadeyi içerdiMusulmans
harmony betweeri
halde...20 Oysa Bâbiâlî bundan bir yif änce Mustafa Fâzil Papa ve Pagi
ris'teki arkadaylaruu, yani Genç Osmanhlan, Takvîm-i Vekâyrde yayimlananbir tebligle (20N 1268/6 Subat1866), "Rezil, iftiract, fesat cemiyeti üyeleri," diye aforoz etmigti bile? Bu durtunda yabanci basmm
Bâbiâlî politikasma zarar vermesini önlemenin tek yolu içteki gazeteleabone bedeli ve parayla elde etmekri ve dg basmm da muhabirlerini
ti ve Tanzimat bürokratlari erkenden bu usulü benimsediler.
Vestnik,

Ístanbul'daDragan

'

Tanzimat döneminde sansür daha çok bir gazete veya sümli yaym
orgamma än izinle kurulmasi biçiminde uygulanmaktadir. Ornegin
usul-i ticarete dâir bir gazete için DersaEduard Blaque Bey'in
mahalde
âdet'teki bir
gazete tab'ina mezuniyet verilmesi' gibi bir irârastlamr.22
Digandan
deye
gelen kitaplar da sansür konusu olmaktadir.
Örnegin:'Dersaâdet'e gelmig olan bazi kitaplarm toplattir11masi ve badezin (bundan sonra) gelir ise gümrük tarafmdan inen olunmasma daBu gibi sadâret tezkirelerine rastlanix' bagka bir tedbir almmighr?
'yalmz

18 A.g.e., s. 61-63; Vy. N. Nacov, Tsarigrad kato Kulturen Zenter za Bulgarite do
1877 g. C. BAN, Sophta 1925, s. 1-208.
19 PRO-FO (78),no: 3197, Elliot to Lord Derby'.
20 Levent Herald, 12 Aþstos 1867.
1866 nüshasi.
21 TV, 20 N 1268/6 Qubat
22 BOA, J.,Hariciye, no: 955, 2 S 1259/5 Mart 1843. 23 BOA, 1, Dahitiye, no: 21689,
17 S 1272/29 Ekim 1855,
23 BOA, Í., Dahiliye, no: 21689, 17 S 1272/29 Ekim 1855.

41

42

maktadm Gerçekte IL Abdülhamid devrine kadar sansürün ciddî bir
örgüt olarak kurumlagmadigi görülüyor. Ancak bu durum, Tanzimat
bürokrasisinin demokrat görügünden ileri gelmemektedir. Yaym hayahileri gelen bir
nm geligmedönerlinde, henüz sorunlann artmamasmdan
gevgek politika olarak anlagilmahdir. Onsansür, yani (censuæpréalable)
Tanzintat dönemi boyunca görülmeyen veya mevziî kalan bir uygulamadir Ama II. Abdülhamid yänetimi, 1876 Kam2n-:Esâsfsinin istismara açak
hükmünü (matbuatkanun dâiresinde serbesttir) kötüye kullanarak sansur yänetmeligi ve örgütüyle bu igi bagardi. Hamidiyye sansürünun trajikomikboyutlari üzerinde hepimiz az çok bilgi sahibiyiz. Sansür sansürdür. Imparatoruna ve imparatorluga sadik ve o kurumun degerlerini benimseyip benimseten Avusturyah yazar Franz Grillparzefin oyunlarmdan birinin niçin sansürün htymma ugrad2gma, Habsburg hanedammn
en tutueu üyeleribile paymig ve sansür komiserine nedenini sorduklarmda, cevap, "Mutlaka sakmcah bir yönü vardir," olmug.
Sansürün taraftarian, sadece yöneticiler arasmda degildi. Otokratik
yönetimlerin taraftarlan dünyanm neresinde olursa olsun, aralarmda
bir gizli bag vardir. 19. yüzylhn monargiler dünyasmda, ÇarhkRusyasi
sansürüne yeterince iltifat etmeyig nedenini bir türlü anlayamadigirmz
bir otorite merakhsi, Fransa'nm ünlü hukukçularmdan Gabriel du Four, Osmanh sansur nizâmnâmesine hayranhgim ifade ederek, Fransa'da da uygulanmasmiöneriyordu;
hem de propaganda için yazilabilecek kirahk bir risâlede degil, düpedüz ünlü idare hukuku kitabmda.
Montesquieu, despotik rejimi;
pour l'Orient Dogu için iyi' olarak
degerlendirir.Anlagtlan Dogu'nun bazi orijinal icatlarmi
pour
l'Occident Batl için lyi' olarak degerlendirenler de vardi. Nitekim, 19.
yüzyilm ünlü Fransiz idate hukukçusu A. Batbie'de censure préalable
almalarma ragmen, Fransa
(öncedenkontrolü) Fransiz mevzûatindan
için geri fakat Rusya ve Osmanh Ïmparatorlugu
için progress, ileri bir
mevzuat olarak niteler.¾
1865/1281 tarihli 'Matbûat Nizâmnâmesi'ne kadar sansür resmen
adi konmayan kurumlaçamarug pragmatik bir uygulama halinde görünüyor. Bir yönüyle, dönem içinde dogan Türk basim, bilhassa özel
gazeteler, sonraki devirlerle kargilagtmlamayacak kadar özgür davranabilmig, yazabilmi¢er, hoya gitmeyen kalemler ise (hemen hepsi devlatynemuru idi) memurlara uygulanan tipten cezalarla susturulma yoluna gidilmigti. Tercüman-i Ahvâl maarif ve iktisadî politikaya iligkin
konularda direktif verip tenkitlerde bulunurken, Tasvir-i Efkâr daha da
ileri giderek, iç politika konulan yanmda dig politika konusunda da
hükûmeti tenkit ederdi. Osmanh hükümeti özerk prenslik Sirbistan'daki basmm yazd1klarma da müdahale edenli. 21 1267/21 HaziQ
'bon

-

'bon

-

24 A. Batbie, Traité Droit PuMic et Administratif, Paris 1885, 2. ed. 2. 187.

ran 1851'de Belgrad muhafiz1Mehmed

Vâsif Papa (o sirada Belgrad kaSirb Prensligi gazetelerinde Bosna
Eyâletihakkmda eracîf (pislik)ve muâriz geyler yazildigim teblig etmig
ve Bâbiâlî 1854 Arahgi'ndaß bu gibi negriyata prenslik nezdinde baski

lesi Osmanh egemenligindeydi)

uygulayarak

müdahale

etmigti.

1865 Matbuat Nizâmnâmesi (Düstûr, 1. tertib, 2. cild), Osmanli tebaasmdan birinin, gazete çakarmak için Maarif Nezâreti'ne; ecrebi tebaahlarm ise Hariciye Nezâreti'ne, vilâyetlerde de valiliklere mürataat
edeceklerini âmirdir. Bu gibi kimselerm yagmm 30'un üstünde olmasi
ve mahkûmiyetleri bulunmamasi gerekmekteydi. Önsansürünhenüz
buluumadigi,
teslimisonra nüshalarm idareye muntazaman
nin' emredilmesinden
anlagthyor. Teslim edilen nüshalardaki içerikten
dolay1 takibat ve yarguama söz konusuysa, bu mes'ul müdürlere yöneliktir. Padigaha diger yabanci devlet hükümdar ve reislerine, vüzerä ve
süferâya hakaret yollu ve aleyhte negriyat yasakti; 6 Q1281/4 Ocak
1865 tarihli bu nizâmnâmenin
34. maddesi bunu belirtmektedir. Maamafih eenebî hükümdarlar için, basimn hakaretinden masuniyet 19.
Nitekim, 17 Ekim 1896 nüsyüzyilda genel bir nezaket tygulamasiydi.
hasmda Sultan IL Abdillhamid'i, 'Bir Devlet Sömürücüsu Nasil Yaqiyox' baghgiyla eleptiren, Der Arme Konrad adh Alman sosyalist gazetesini, bagbakan prens Hohenlohe toplattirmigti.26 Kitap basum için bir
tarafmdan önce Maârif Neönsansur vardi. MúsveddelerinOsmanlilar
zâreti'ne, eenebiler tarafmdan ise Hariciye Nezâreti'ne teslimi gerekieyâletlerde
valiliklere verilecek ve
yordu. Aym gekilde müsveddeler
izin öyle ahnacakti. Dig kaynakh kitaplarin ise sansürden sonra satilabildigi anlaçIhyor.
Maamafih daha önce sözünü ettigimiz Fransa tebaah Kapol (7)çikartmak istedigi Ermenice gazeteyi kable't-tab' Hariclye
Nezâreti'ne gösterecekti. Bu nygulamamn dönem içinde yaygmhgi
güphelidir. Matbuat Nizâmnâmesi'nden önce yerlegen uygulama guydu: Bir Osmanh gazeté çikarmak için müracaat ettiginde;
ve
devlet aleyhinde
yazmayacagnu' taahhüd eder ve kefil gösterirdi.
Evangelinos Missalidis'in 1 Nisan 1850 tarihli müracaatmda bu usulün
uygulandigim
gördük. Gene 2 Temmuz 1862'de Hariciye Nezâreti'ne
müracaat eden Bulgar milletinin Dersaâdet'teki vekili, Hristo Topcipligte'nin (muhtemelen Topçileççov) kefaleti ve Kyros Petro'nun idaresindeki bir gazete için, aym usulle izin veriliyor. Yani saltanat ve Devlet-i Âliyye'ninmenâfiine mugayir geyler yazmamak... Bu gazeteye
posta ücretinden muafiyet de tamnnugti.27
'negrden

'saltanat

25 BOA, I., Mariciye, no: 5325, 28 RA 1270/29 Aral1k 1854.

26

Ï. Ortayh,

Osmanu Ïmparatortugu'nda
Alman Nüfutu, Kaynak yay. Ístanbul1983,

s. 53. AAA Türkei (159)Bd. 4-5.
27 BOA, Í., Hariciye, no: 11050, 15 B 1279/6 Ocak 1863.
-

43
¯

. madde vali ve zabtiyenin görevini düzenler. Meclis-i Tanzîmat'm kaleme aldigi dokuz maddelik bir nizâmnâme 12 Ca 1273/7 Qubat1857 tarihli bir padigah irâdesiyle yürürlüge girdi. Kugkusuz onun döneminde bu iglem pek sik tekrarlannug ve kötüye kullamlnuptir. 7) Mülk ve devlete muzir negriyata zaten devlet el koyar ve toplatir 8) Müellife kayd-i hayat partlyla imtiyaz verilmesi durumunu açiklar. 1846 y1h Nisan ayi baglarmda sadrazamm bir yazisi üzerine çikan bir irâde (padigah onayi) ile.155 Osmanh kurugu aynlmasi em28 BOA. yönetim lehinde yazdirmak. Osmanh politikasi. 4) Ecnebî tebaahlar için Hariciye Nezâreti ruhsati parttir. 1) Zabtiye tahkikah ve Meclis-i Maarifin müzâkere ve karan gereklidir. Onun için dig basmm elde edilmesi ve Avrupa kamuçahqihyordu. Kontrol bu esas içinde devam etmigtir. MV. i. Tagkentte ve Ïzmir Selânik gibi merkezlerde yabanct dilde çikan gazetelerin sahiplerine ara sira nigân ve hediye vermek gibi masumâne görünüglü ödüllendirmeler digmda. sadrazamhga arz edecek 3) Kitap Dersaädet'te dogrudan Meclis-i Maarife gönderik vilâyetlerde ise valiler tarafmdan gözden geçirilip mülk ve millete mazarrati olmadigi anlaçaldiktan sonra sadârete arz edilir. Galiba Avrupa gazetelerini satur almak bahanesiyle ödenen paralarm bir kismi da Avrupa bagkentlerindeki bazi temsileiler ve hafiyelerin cebine dönüyor. Tenkitler bazen hakh. . bazen de amaçh olabilirdi. 2) Vilayetlerde valilikler bu fahkikat ve karan verdikten sonra merkeze. naylon gazetelerle bu igten kazanlyorlardi. 6) Ecnebi devletlerden gazete çtkarmak isteyenler için de aym iglem uygulamr. devleti ve yöneticileri hakkmda ne yazacakt1? Ïyigeyler yazmasi. Frankfurt gazetesinden belli miktarda satm almarak desteklenmesiiçin 23. Abdülhamid'e äzgü bir politika olarak bilinir.44 Fakat matbaa kurulmast (litografyadestgâht) ve izni için çak önceden gemkli mekanizma tesbit edilmigti. 12 C 1273/7 Qubat1857. gazete ve gazeteciler satm ahmyordu. 9.28 Dogrudan Avnipa gazetelerini veya onlarm Osmanh bagkentindeki muhabirlerini satm alarak.. Bu yolla satn takdir ve propagandamn önlenmesi veya bazspeylerin yumugatilarak veya savunularak gazete sütunlarma geçmesi için çahg11nugtir. bazi açakgöz Avrupah gazeteciler. Ama bu gelenegin bayim Tanzimat dönemi yöneticilerinde görüyoruz. Fakat sansurün elinin uzanamayacagi dig basm. tenkitlerin agir olmainasi için Tanzimat bürokratlan aynen bugünkü yönetim gibi çok hassasiyet gösterirdi. bizde Sultan II.. Tabiî kabarik abone beoyunun bu yolla etkilenmesine bazen atiyye delleri ve hattâ Osmanh ülkesindeki eenebî muhabirlerin olumsuz ile bazen de düpedüz ahnmast ile. no: 16095. Buna göre. 5) Ecnebî matbaaet kitab1önce Hariciye Nezâreti'ne yollayacaktir.

30Ayni yazida devamla. her y1I böyle bir ödeme yapuageldiginden. bu ige devam olunmasi. devletin çikarma baz1 yazi ve haberler bastmhp. Güya Frankfurt gazetesi her yerde okunan yaygm bir gazete imig. Bu korkulan örnek dolayisiyla. 12 C 1273/7 Subat1857. aym belge. 30 BOA.MV. "Ïstanbul'daçikan Konstantine jurnalininmuharriri Mösyö dä San'a(muhtemelenChamps) da ara sira hediye ve para verilmesi gerektigi. 1.. 31 Aym kaynsk. 4s ¯ . MV. 28 BOA. tadef edilse daha da muzir iglere kalkigacagi" hatirlatihyor? BâInamen adamdan önce. diger Avrupa gazetelerine aleyhde dedikodular ve habërler de verdigi. no: 1551. kitle iletigiminin son derece geligip yaygmlagtigi günümüzde bile. ama ne çare ki. Iarma pek gülecek halimiz yok.29 Frankfurt gazetesi müdürü Schülein'e yapilan yilhk ödemenin.MV. garlaTanzimat devri bürokrattanlarm beslenmesine devam edilmekteydi. gerçi bu adamm güvenifirbiri olmayip. aksi takdirde gazete sahibinin kizip aleyhte bir díl kullanmaya ve propaganda yapmaya baglayacagi belirtiliyordu.rediliyordu. kambiyo degigikligi yüzünden artirilmasi cihetine de gidilmigti. no: 8227.. 26 Ra 1262/24 Mart 1846. no:16095. Devlet-i Aliyye lehinde yazdigi gibi. böylesine buz ustüneyazi yazdirtma tisayisi pinden propaganda faaliyetini hararette tavsiye edenlerimizin hiç de az degiL 29 BOA. i. Ï. sözde satm aldiklari Baray isimli bir bagka dobu biâlî landmemm hipmma ugrarugmig..

çok geçmeden Tuna monargisi bu problemle kargilaçan tek çokuluslu imparatorluk olmaktan çikti. parlamentolar yükselen burjuvazi ile. Sloven. olugan parlamentolarm yapismda da snufsal (çokulusluimparatorluklarda da etnik) bir görünüm agir basmaya baglad1. siyaset arenagözlendigi tek arena sma ç1ktmÿtt. Bu durum ilginçti. Yüzyilm ilk yansmda. diganda sunu olugturuyordu. çokuluslu imparatorluklarm siyasal platformu olan parlamentolara yeni. AÜSBF. içeride oldugu kadar. agirhšmi dayurmaya baglayan diger simflann da bu çatrymaya katildigma gahit oluyordu. Yüzyilm son çeyregi ise. cevval bir saMillivaççi zümre girdi. Ruten gibi unsurlarm temsili. aydmlanma devrinden beri Avrupa siyasal dügününde despotik yänetimin modeli sayilan bir toplum. yüzyilm son çeyæginde genel oyun kabulü ile yeni boyutlara ulagtigi gibi. anayasal rejime geçiyordu? Ustelik bu parlamentonun kompozisyonuna göz attigimizda. Rum.Harvat. Anadolu ve Rumeli'den gelen Türk. ülkenin dört yamndan gelen rengârenk bir heyet toplamyordu. haklar ve temsil yetenekleri kisith da olsa. hele etnik oranlama yapihrsa gayri-Türk unsurlann hayli yüksek bir oranda temsil edilmesiydi. Avrupa ülkelerinde imtiyazh simflarm digmda genig y1gmlar parlamentóyu olugturma hakkmdan yoksundu. oran bakimmdan * Armagan Kanûn-: Esâsinin 100.46 hk Osmanl: Parlamentosu ve Osmanlz Milletlerinin Temsili' -- 19. Ancak.169-182. ezilen etnik grtiplarm temsilcileriydi. ÇünküAvusturya-Macaristan monargisinde Çek. Bulgar ve Arnavut temsileiler. Polonez. Tuna monargisinin parlamentosunda 1405'ten sonraki ve ÇarhkRusyast 'Dume'larmda bile görülmeyen iIginç bir äzellik daha vard1. eski feodal smif sözcülerinin çatigma alam idi. Osmanh Imparatorlugu.. Arabistan vilâyetlerinden gelen çegitli din ve mezhepteki temsilcilerin yanmda. Ancak. Slovak. Siyasal katilma sorunu.Ankara 1978. Yüzyilm ilk yarismda. 5. gayrimüslim unsurlarm. da pagkmhk ve sorular yaratnugtL Nasil oluyordu da.. yetçi burjuvazi. . yüzyil Avrupa'da parlamentolar çagidir. ilk Osmanh parlamentoMeçrûtiyet rejimi. O da imparatorlugun hâkim unsuru olan Müslümanlann yanmda. XIX yüzytlda bu tûr mücadelenin Avusturya-Macaristan monargisi idi. 19 Mart 1877de Osmanh bagkentinde.Y±. Bu zümœ. Hiç umulmayan bir anayasal monargi daha ortaya çikrupti.

eski düzen elan devam ediyordu. Bununla beraber. Eskidünya'nm çok budunlu (kavim) geleneksel imparatorluklan için kullamlacak bir deyimdir. ister Dagistan ve Gürcistan'm uzak köpe1erinden.haksizhk derecesinde dügüktü. dig devletlerin gayrimüslim cemâatler lehine zaman zaman yaptiklart müdahaleler. isterse Bosna ve Mora'dan gelsin. Osmanh Imparatorlugu bir Akdeniz imparatorlugudur. nazir. Tesmî dinin veya Antik Roma'daki gibiimparatorun kipiligini tanrisallagttran kültünin üyesi olmaktir. Ílk parlamentonun yapismda da bu kozmopolitizme rastlamak. Bizans'ta Ortodoks kilisesine mensubiyet ve ontm baç1olan imparatora sadakat. Ïlk mecliste dokuzu âyan azasi ve otuz yedisi meb'ûsân azasi olmak üzere. . Ona tarihin üçüncü ve son Roma Ïmparatorlugu demek pek olmaz. ayanve meb'ûsån azasuun listesi verilmigti. etnik kökenden çok devletin ideolojisini benimsemek ve onun kogullanBu Bizans ve Osmanhlarda oldugu gina uyum saglamakla mümkündür. Nedenleri. toplam kirk alti gayrimüslim meb'ûs vardi. o nedenle istinai bir durum degildir. çifte monarg2kurulmasma kadar aym haksizhga maruzdular. 1905'ten sonra kurulan 'Duma'da gayri-Rus milletlerin. XIX. yüzyilm Osmanh Ímparatorlugu'nda ise Hiristiyan nazirlar. sefirler. Rusya'da ise. Klâsik devirden beri Osmanh eyâlet idaresinde yerei gmplarm temsili gelenegi. Bu uyum. imparatorlugun klâsik dönemdeki kozmopolit bürokrasisinin daha renkli bir görünüm ve yapiya ulagmasiyla neticelendi. devlet ve toplum hayatmda kabul edilmek ve yänetime katilrnak. bi. merkezî hükümet adma yürütmeyi elde bulunduran valilerin bagvurup. ne de Rusya'da hâkim ufusun (yâmbirincisinde Almanca konuçan Katolik Avusturyah'mn. bir yerde uluslagma sürecinin ve ulusalcihk akumnm bagladigt görûlüyor. yüzyilda bu geleneksel kahbin kmlmaya baglandigi. sadece birtaktm dig siyasal baskilari ortaya koymakla mümkün degildir. 19. Bu imparatorluklarda. düpük oranda temsiliözel bir statü ile saglanmigtL Ilk Osmanh parlamentosunun bu konudaki istisnaî durumunun nedenlerini aç1klamak. ikincisinde ise Ortodoks Rus'un) digmda herhangi bir dinî etnik gruptan sefir. yararlandigi bir usuldü. Vergi tahsili. Bu ilginç görünümü sadece büyük devletlerin baskilarma degil. Osmanh imparatorluk geleneginde de aramak geækiyor. zarurî iglerin yaptinin 47 yanÎiç~ * Makalenin arkasmda. Diger yandan. Macar milletvekilleri ise. devlet adarm görülemezdi. 'Roma Ímparatorlugu'. bürokrasinin geleneksel kozmopolit yapisma da dayanarak açiklamak gerekiyor. Osmanhlarda ise dini Ïslâm'amensup olmak ve hükümdara sadakat diye belirlenebilir Bu statü etrafmda toplanan herkes. valiJer ve hattâ milletlerarasi konferans ve barig antlagmalarma gönderilen gayrimüslim murahhaslara rastlamyor. kigi olarak yöneticilige aday ve grup olarak da millet-i hâkimiyye'ye mensuptur. yüzyilda ne Avusturya. Gerçi 19.

(Zaten bunlar ya yoktu.pek cihzdi. burjuva güçleri veya çikarlar ve etnik düzeydesmifsal örgütlü parlamentosu ne de Osmanh mücadele açismdan. özellikle 19. bu durum önemli bir etnik çatigmaya ve ulusal talepler fleri sürülmesine neden olmam19tir. özellikle kalabahk nüfuslu ve dig ticarete açàan vilâyetIerin aydin nitelikteki meb'ûslari tarafmdan ülkenin gerçekleri kavrandikça deele almmaya baglanunggiemeyeyüz tutmug. erkini yürütme ile larmdan itibaren. Ama getemsil da. nitelendirilmigtir. Tarihsel ve toplumsal temelini de göz önüne aldigimizda. Vergi tevzi ve tahsili. bazi Akdeniz adalannda losmen gerçeklegmekteidi. sefer amn- da gereken iglerin yerine getirilmesi gibi konularda yöneticilere yardun sosyal fonksigayesini tagiyan megveret usulü. ruhanî reisler. ele geçirip. budunlu imparatorluldarinda . dig örgütler ve kitle hareketleriyle organik baglar içinde degildi. bugüne kadar literatürde. Esasen yüzyil sonXVIII. ortaçagm baglarmda Avrupa'da da görülüyor. zamanla gehirlerin güçlenmesive sosyal yapidaki degigmelerle ilâve haklar elde etmi§ ve devamhhk kazannuglardtr. geleneksel devletin güçsüzlügünü telâfi etmek için. Hiristiyan reayanm temsilcilerinden kurulan ve demogerenitos denen bu heyet. Gerçi bu durum.48 rilmasi. zamaala ada ahâlisinin örgütlenmesinde ve bagimiilkenin her yesiz hareket etmesinde önemli bir etmen olmugtu. daha önce de facto Balkanlar'da. Almanya'da Rat. Örnegin K1bns adasmda. vergi toplamaktan kamu hizmetlerinin görülmesine kadar. Zaten ilk megrutî egilimleri edenler de görülüyor. (Aym sistem.) Tartigmalar ve elegtiriler zaman zaman cihz kahyordu ve ülkesel sorunlardan çok yerel sorun ve istekleri yansitiyorlardi. çagdaÿ BununIa beraber. Megveret kuralma dayanan bu temsil görevi. baglangaçta bir devamhhk ve hûkmi pahsiyet sahibi degilken. belirgin parlamenfolara ayirt ve göre onun masi. Parlamento. sorunlar ülkesel düzeyde müslim mecliste ve gayrimüslim meb'ûslat arasmtir. yuzyilda Mazzini'nin fikirlerinden esinlenerek örgütlenen ve çabgan 'Diaspora Revolutionnaire'ler haline geldiler ve Balkan bagimsizhgmda önemli rol oynadilar. o çagm çok verilen için ki isteklerin gerçeklegmesi görülen atmosfere sahip degildi. ya da. reayanm temsileilerinden meydana gelen kurullarm yardum ile saglamrd1. devamh bir megveret gelenegi bu kurullar. Tanzimat'tan reformlarla mümkün olmuqtur. Osmanli sahip olparlamentosunun snufsal bir nitelikten çok. merkezin güçsüzlügunden istifade Balkanlar'da kurabilmielerdir. Resmen sonra eyâlet idaresinde yapilan olarak Avrupa'dan beg asir sonra gerçekleyen bu sümç. Rusya'da Veçedenen bu kurullar. her alanda bölge ileri ge- lenlerinin yardimina bagvurmasi demektir.) Türkiye'de bu tür kurumlarm devamlihk kazanmasi ve hükmî çahsiyete sahip olmalan. yonlan göz önüne almmadan. rinde bu-tür kurullar ve onlarmönde gelen temsileileri. etnik bir renklilige edici äzelligidir. Islâmî bir kurum olarak Oysa bu. Hiristiyan reaya adma kocabagilar ve memleket egrafrun temsilcileri (âyanlar) tarahndan yerine getirillyordu.

2 Bkz. Í. dogug haiindeki ulusalci duygu ve egilimlerin zaman meb'ûslar daha çok zaman ortaya ç1ktigt görülecektic Belirtildigi gibi. 84-85. yâni imparatorlugun gelenekselkozmopolit yapismi ve ideolojisini restore etmekti." 1 ÖzellikleSelânik meb'ûslan 49 . Bu vesika Beyoglu Bidayet Mahkemesi üyesi Konstantinidi Bey tarafmdan kaleme ahRum milleti efraduun Türknan bir arz tezkiresidir: "Teba-yi Devlet-i Âliyyeden Türkçe tedris olunmayan Rum memâlik-i gähanede maksadlyla ögrenmeleri çe mekteblerinde Maârif Nezâret-i Celilesi'nin intihabiyle maaglar2 cemiyyet tarafmdan ibka edilerek muallimler nasbi ve fikara çocuklanna meccanen Türkçe kitablar ve her tarafta ders-i umûmî kügadiyle bunlar içün muktezi olan kitab ve Rumlara teshil-i talimi yolunda telif oluresaili. Meclis-i MeVusan Zalut Ceridesi. özellikle vilâyet meclislerinde müslim ve gayrimuslimlerin eçit oranda temsili ilkesiistiyordu. vilâyetlerdeki Eleptiriler megguldür.Ílk Osmanh parlamentosunun etnik görünümünde hükmedilen millet oranmm.. Yanya Meb'ûsu ATtalepleri ileri süærken. daha yüksek olmasma karyihk."2 Gayrimüslim meb'ûslarm arasmda hâkim millete kargi bir temsilcilerinin Mihalaki ve Vasilaki efendilerle. Bu konudaki ilginç bir belge. geldikleri bölgelerin sorunlari ile ehliyetsiz valiler..1 ni tenkidle. 313.. bürokrasideki modernlegme. ÏlkMeclis-i Meb'ûsân'da ulusalci egilim ve çatigmalar belirgin olmamasma ragmen. etnik çatigmalar henüz aym belirginlikte degildi. s. Í. Bkz. Milliyetçilik 19. yüzylhn bagmdan beri Osmanli Ïmparatorlugu'nun gayrimüslim ve gayri-Türk vilâyetlerine sizmaya baglamigtLT. Rum milletine Osmanh lisam talimine mahsus bir cemiyyet-i ilmiyye teykiline ruhsat itås1 hakkmdaki tezkire. nüfus esasma göre temsil ilkesinin getirilmesini bazi Bu gibi çekingen taleplerin yamnda Arabistan vilâyetlerinin meb'ûslars tamamen pratik nedenlerle. Tanzimatçilarm reform girigimlerinin odak noktasi Osmanhhgi... 7 Nisan 1877 oturumu. s.. meb'ûs olacaklarm Türkçe bilme partmm kaldirilmasmi istemisti. Hakla Tank Us. Anadolu ve Rumeli'nin MüslüEfendi bu Kantarci giri man meb'nslan ile Mezopotamya ve Anadolu'nun H1ristiyan meb'ûslan bu taleplere karpt çikuugti. egitimde ve kültürel alandaki modernlegme ile paralei gittigin<ten Türk milliyetçiliginin doguçu da kaçuulmaz olarak hazirlanmigti." BOA. Avusturya parlamentosu ve ÇarhkRusyast 'Duma'sma gäre. no: 2128. eylemek ve Lisan-10smaninin usulüne tevfikan mükâfaat virmek vs. nacak kitablara müsabakat MM. Bütün burlara ragmen. Ahmed Vefik Papa riyaset makammda kültürel milliyetçiligin ilk örnegi sayilan gu çikig1yapruptir: "Gelecek seçime kadar daha dört yll var. s. Akillan varsa bu zaman içinde Türkçe ögrenirler. Buna karphk. lursiz defterdarlar üzerinde yogunlagmaktadir. Meclis-i MeVusan Zalnt Ceridesi. azmhklarm Megrûtiyet ve Tanzimat dönemlerinde Türkçe ögrenmeye istek duydugunu ve Türkçenin imparatarlugun kaçuulmaz resird dili olarak zorunlu biçimde ögrenilmesinin anlagildigim gösterlyor. Ortayh. Tanzimat'tan Sonra Mahallí Ídareler. 191. Ancak Rumeli vilâyetlerinden gelen bir iki gayrimüslim meb'ûs.Ankara 1974. "Beyoglu Bidayet Mahkemesi üyesi Konstantinidi Bey tarafmdan kaleme ahnan.

1840'lardan beri vilâyetlerde. Esasen buraya gelen tabiî millet temsilcileri. Elimizdeki.50 birlik yoktu. geldikleri vilâyetin valisinin seçimiyle. istanbul1328. hem ilgili nizâmnâmeden hem de uygulamadan biliniyor. s. 354 355. Kanaat Kitabevi. Bununla beraber qu noktayi önemle belirtmek gerekir· Osmanh Meclis-i Meb'ûsâtu'ndaki gayrimüslim meb'ûs kalabahg1mnnedeni salt dig baskdar olmadigi gibi. 12 C 1291/27 Temmuz 18'74 tarihli Dahiliye Nezâreti'ne yazilan bir arz tezkiresinde. ilk Meclis-i Meb'ûsên't.. Anadolu'nun Muslim meb'ûslan ile birlikte Mezopotamya vilâyetlerinin Hiristiyan meb'ûslan da karµ çikauplardi. Rumell'nin sözü geçen Huistiyan meb'ûslarmm yukanda bahsettigimiz taleplerine. 82. genel bir oyla degil. âdeta tayin edilerek bu göreve gelmiç1erdi? Ïlk anayasanuzm ilâmndan sonra. Ï. Tanzimat'tan Sonra. valilerin toleransh seçiminden ibaret de degildi. Dahiliye1291. ilk mecliste bilindigi gibi. Ali Regat. Tanzimat'tan beri imparaturluk bir laiklegme ve geleneksel kozmopolitizmin kurumsallagmasi süreci içine girmigti. halihazirdaki sâlise rütbesinin riitbe-i saniyeye çikarilmasim' istlyor. Türkiyeve Tanzimat. Nitekim verecegimiz ömekler de bunu göstermektedir. Bûtün bunlara ragmen.çev. Dahiliye 1291. Bu nederde gelen gayrimüslim meb'ûslann da. 'Manastir vilâyeti Meclis-i Ídareazasmdan Avram Efendi'nin gayreti dolayisiyla kendisine rütbe-i sâlise teveihi' isteniyor.6 Gäze giren bu meclis azasi. Ortayh.hükümetin itimâdmi kazannug kimselerdi. azmhk milletlerin gerçek talep ve egilimlerinin temsil edilebilecegi bir mahal olarak görmek pek yanhytar. 'Suriye vilâyeti. ne bir 'ÍntihabKanunu' ç1kanlabilmig. Suriye meb'ûsu olarak bulunmuytur. liyâ ve kazalarda tegkil edilen idare meclislerinde. 5 BOA. 4 Í. Du durumda livâ ve vilâyet idare meclislerindeki seçimli üyeler arasmdan meb'ûs seçmek tygun görülmügtür. Í. daha änce vilâyetlenie idare meclisi üyeligini merkezî hükümetin güvenini kazanacak gekilde yapanlardan oldugu anlagülyor.C 1291 Temmut 1874 tarihli vilayet tezkiresi. Simdiise. Du kimseler. Esasta bu üyelerin (livâve vilâyet idare meclisi ùyesi) bir seçilmig üye olmaktan çok vali ve mutasarnflar tarafmdan adeta tayin edilen kimseler oldugu. belediye meclisle- 3 Engelhard.Mahallî Ìdareler. s.Meclis-i Meb'usan azasi bölümù. . ne de seçimler için geœkli hazirhk yapilabilmigti.5 Gene elimizdeki Curre-i C 1291 tarihli/16 Temmuz 1874 bir vilâyet arz tezkiresi. 48003 no'lu arz tezkiresi ve 1295/1878 Sâlnâme-iDevlet-iAliyye-i Osmaniyye. Meclis-i Ìdareazasmdan Nikola Nakkap Efendi'nin Arazî Kanûnnâmesi'ni Arabca'ya çevirdigi ve gayretli hizmetinden dolayi. Bu Avram Efendi Meclis-i Meb'ûsân'da Manastir-Selânik'i temsil ediyordu. iro: 47923. valiler bunlann arasmda en çok megrebine uygun ve güvenilir kimselere meb'ûsluk sifatuu âdeta tevcih ediyordu. 6 BOA.

Avusturya-Macaristan parlamentarizmine bakarak ortaya koydugu dügünülebilir. 7 1875 ylhnda Diyarbalar Vilayet ÌdareMeclisi böyle lenkli bir yapida idL Meclis tarihte egi görülmemig bir ruhban gûrasi halinde idi. bu ortam içinde anlagilacak bir olay degildi. bkz. sadakat örnekleri çoktur. Manas Efendi'nin Kalei Sultaniye Ticaret Mahkemesi misligine tayini arz ediliyor. Bu nutuklann bazilari samimiyetten uzak olsa bile. müslim ve gayrimüslim üyelerden kurulan karma mahkemelerde görü- lüyordu? Gene. hattâ kimisi tarihte egi görülmemig. Hele böyle bir vehme dayanarak II. ger'î veya ruhanî mahkemelerde degil. yetî hâkimlerin önünde degil. Parlamentonun milliyetçiligi körüklemesi gibi bir durum. gerçekte pek de var olmayan (dahadogrusu yok olmaya baglayan) özlenir bir örnegini vermigti. Ermeni Katolik murahhas vekili. Rum metropolidi. nizamî mahkemelerde görülüyordu. Bu meclisler bir beynelmilel pûra. Dahiliye 1291. Bu imparatorluR. Ermeni Protestan episkoposu. ilk derece mahkemesi olan getî mahkeme ve gayrimüsJimlerin ruhanî mahkeme kararlan aym biçimde karma olarak kurulan Temyiz Divam'na getiriliyordu. II. ilk Osmanh Meclis-i Meb'ûsâm azmhklarm en genig gekilde temsil edildigi. Ceza davalari. 'Osmanhlar dünyast'nm yikihymi gösteren bazi örneklere de sahne olmugtu. hiçbir üyenin çegitli milliyetçi dernek ve hareketlerle organik bagi oldugu bugüne kadar açikça ve kesinlikle ortaya konamamiettr. no: 48005. Î. Buna ragmen. Ermeni Gregoryan murahhas vekili. Rusya ile savag bagladigmda Osmanh vatanseverliginin örnegi sayilacal nutuklara salme olmugtur. uyanan Balkan milliyetçiligini burada görmek mümkün degildir. ziraat komisyonu. Abdülhamid'in meclisi dagitmasi. ancak 1866'dan sonraki Avusturya-Macaristan Ìmparatorlugu için söz konusudur. Etnik çatigma nedeni olacak konulardan müzakereIer eenasmda özellikle kaçuuhyordu. si - . Süryanî murahhas vekili. G11danimetropolidi. sene 1292 Meclis-i Ídare-iVilayat Bölümä. bir 'Globus Ottomanorum' idi ve bu imparatorlugun ilk parlamentosunun da böylesine bir kozmopolit kurumlar silsilesi içinden çikan ve o nitelikIeri tagiyan bir organ olmast dogaldi. ÍkiMüslim ve gayrimüslim seçilmig üye digmda. Abdülhamid'in meclisi dagitma gerekçesini Osmanh Meclis-i Meb'ûsâru'nm içindeki durumdan degil. Eu belgede. Meclis. Bunun tersine. Çünku.rinde. fakat milliyetçilik sonmunun da en az görüÌdügü bir parlamento idi. Sâlname-i Vilayet-i Diyarbalar. ruhban pûralan halinde toplamyorlard17 Ticarî davalar. Süryant Katolik murahhas vekili ve mûfti bulunuyordu. Gerçi Osmanh parlamentosu. 8 Ömeþn: BOA. Nitekim ilk Osmanh parlamentosu bu kozmopolit birligin. Menâfi-i Umûmiyye Sandig1 gibi kurumlarda gayrimüslim üyelerin de bulunmasma dikkat ediliyordu.

Marugik Bözo Efendi. Îçkodra (Angeli Efendi. Yorgalidi Efendi). Sahak [Yavrumyan] Efendi). Biz 1295 (1878)senesi Sâlnâme-i Devlet-i Aliyyei Osmaniyye'yi esas aldik. 1296. dereceden Mecidiyye) Bâlâ Ferik Evveli Vezir - - Ferik Evveli Ûlâsânisi Ûlâsânisi Û1âsânisi Bagkâtip bu meclise 1296/1879'da Sertabib-i Hazret-i Seh- riyari Mavroyani Efendi ile Konstantin Efendi de tayin edilmigtir (Sâlnâme-i Devlet-iAliyye-iOsmaniyye sene. Mihalaki Bey). Mihalaki Efendi). Sofuzâde Aleksan Efendi). Toros Efendi. Yanya (Nikola [Çanaka veya Cenruh] Efendi]). Kosova (Apostol Aga. Istefan Yani Efendi. Tuna (Petraki [Slatovl Efendi. Devereux. Sutiraki Aga.187Tde Gayrimüslim Meclis-i 52 Âyan" Rütbesi Musurus Faça (Londra sefiri) Mihran Bey Lagofet Bey" Marko Papa (Mekteb-i Tibbiye mâzari) Kostaki Efendi Yorgaki Efendi Daviçon Efendi Serviçon Efendi Kastro Efen Fiilen daþtilmayan ÂyanAzas? (L dereceden Mecidiyye) Bâlå (2. Trabzon(Ohannes Efendi). Pero Efendi). Dimitraki [Teodorov] Efendi). Daha farkh ve eksik. Bosna (Salamon Efendi. Revin Efendi.R. Baltimore 1963. 1295. Akdeniz adalari (Zafiraki Efendi. . daha dogrusu Logothetolup. Haci Vasilaki. Diyarbakir (Osib [Kazazyan] Efendi). Bagdat (Menahim Efendi). * * "" BJkonu. Asil ismini ögrenemedim. ÍHurito] Mihail Efendi.43. Haleb (Karaca (Manok] Efendi). s. Lagofet' olmugtur. Daviçon Efendi). Nufel Efendi). Edirne (Kostaki Peridi Efendi. JohnsHopkins Press. Cezdir-i Bahr-i Sefid (Vasil Efendi). Mihre [Danuç] Aga). Konya (Simonaki [Degirmencizâde] Efendi). Filip Aga Rosto [Yahut Resho]). adh eserde münakayah bir durum gösteriyor. Seldnik (Vasilaki Efendi. Patrikhane muhasebecisi olan L Bey'in unvam yanhghkla hep onun ismi olarak kaydedilmig ve 'Logofet. Zahari Efendi. s. Suriye (Nikola Nakkap Efendi. Sâlnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. Andon Age. Ankara (Malkon Efendi). Argiri [Kantarc1] Efendi. 100-10L Lagofet. Ancak bu ilk oturum. üyelerini hâvî bir listedir.) Böylece gayrimüssayilan lim âyan azasmm on bire ç1kmigttr (Toplam üye sayis136'dir) 1878'de Dagitilan Meclis-i Meb'ûsân'da Bulunan Gayri Müslim Üyeler Istanbul(Kazazyan Agob Efendi. orta Yunancada defterdar. muhasebeci anlanuna gelir. Avram Efendi. Hüdavendigâr (Pavlidi Efendi. bazen yeni isimli liste var. The First Constitutional Period.

Gene gayrimüslim meb'ûs say2si da benim taraf1mdan 40 olarak saptandig1halde. BOA. burakam da 47'ye kadar çikmaktadir. The first Ottoman Constitutional Period). a. umûr-i memûrelerini hass-i ifaya bezl-i mesäi eylediklericihelle mûmâîleyhumsdan Avram Efendi'nin rütbesinin sâliseye terfî'i ve Yusuf Efendi'nin dahi uhdesine müceddeden rütbe-i räbîe tevcîhi ifâdesine dâir devletlû kaymakam paça hatretlerinin tezkiresi leffen arz ve takdtm kihnmig olmagla olbâbda emr u fermân-1hümâyûn-1cenâb-1cihânbänî her ne veçhile müteallik ve gerefsudûr buyrulur ise mantûk-1 mürdfi erzån idilecegi beyäniyle tezkire-i senâvexî terkîm kihndi efendim. Ï. 116 ve Devereux.e. Fi 13C. sene 291 (28 Temmuz 1874) Vesika: II Sadâretin Arz tezkiresi (Nikola Nakkaç Efendi'nin terfî'i hakkmda) BOA. arazî kanûnnâmesiyle ana müteferri pâir fikarât-i nizamiyeyi hâvi telîf eyledigi mecelle ve manzumeden dolayi rütbe-i hâliyesi olan sâlisenin muksfâten saniyeye terfi'i hakkmda vilayet-i mezkûre valisi devletlû paça hazretlerinin vürûd iden tahrîrat11effenarz ve takdhn olunmuy ve bu makule âsâr-i nâfizenin terceme ve tahrîrine sarf-i mesaî ve ihtimam idenIerin tegvik ve taltifi emsali ve pân-1 maârif rúpân-1 äli iktizâsmdan bulunmuy olmag- 53 .Dâhïliyye. Dahiltye..g. Guro-i C 1291/16 Temmuz 1874 tarihli ^Atufetlü Efendim Hazretleri.Not: Meclis-iMeb'ûsân'daki meb'ûs sayisi muhtelif kaynaklarda 115. Manasttr vilâyeti Meclis-i idaresi azasmdan Avram ve sandik emini Yusuf efendiler asdakadan (sâdiklardan)olub.'de 119 olarak geçiyor (bkz.. Suriye vilâyeti Mec11s-i idaresi azasmdan Nikola Nakkay Elendi'nin lisan-i arabîye nakl ve terceme itdigi. no: 47923. Ì. Vesika: I no: 48003. Fi l2 C sene 291/27 Temmuz 1874. Her halükârda oran üçte birin çok üstündedir. 12 C 1291/27Temmuz 1874 tarihli. ÀtufellüEfendim Hazretleri. Derkenar (Mâbeyn-i Hümâyûn'un) Marûz-u çâker-i kemineleridir ki resîde-i dest-i ta'zîm olan igbu tezkîre-i sâmiye-i âsâfâneleriyle zikrolunan tezkire-i manzûr-i äli-i hazzet-i pâdigâlu buyrulmuy ve ber mûcib-i istïzân mûmâileyhümâdan Avram Efendinin rütbesinin sâliseye terfî'i ve Yusuf Efendinin dahi uhdesine müceddeden rütbe-i rabi'e teveihi müteallik ve gerefsudûr buyurulan emr-i irâde-i seniyye-i hazret-i pâdiçâhi mantûk-1 münîfinden olarak. mezkûr tezkire-i seniyye savb-i sâmi-i sadâret penâhîlerine iade lalmmig olmagla olbâbda emru ferman hazret-i veliyu'l-emrindir.

cagi beyâniyle tezkiwi senâveri terkâm Derkenar (Mâbeyn-i Hümâyùn'dan) ' 54 i I .la iltimâs-1 marûz'un isâ'fi emrinde irâde-i mekârim-i mutâde-i cenab-1gehingahî her ne veçhile müteallik ve gerefsünûh buyurulursa mantûk-i celili infaz olakihnda efendim Fi Gurre-i C sene 291.

Bu durum. IL Abdülhamid dönemindeki anayasal rejimin problemlerini bu nedenle. . Nihayet. Anayasa metni Hamidiyye döneminin otoriter uygulamalarma açikti. Hukuk yönünden. parlamenter rejimi henüz tamyan. yüzythn ikinci yarismda Osmanh toplumunda bäyle bir idareyi. HÜ EdebiyatFakültesi Dergisi. yaygm rastlanan bir olay degilken. ömrünün son 46 ylhm bu rejimle tamamladi. sansür veya mutlakiyetçi yönetimden gikâyet etmek. daha çok metni hazirlayanIarm anayasal yasama yollarmi bilmemeleri veya rejimin çatisuu ve temelini saglamca kuracak usul mese1elerine dikkat etmemeIerinden ileri gelmigtir. yani anayasac1 liberallerimiz anayasanm kendisini her geyin çözümü olarak gören. Hamidiyye dönemi için de anayasal monargi veya dönemi' terimini kullanmak gerekmektedir. nihayet imparatorluk cografyasi içinde otonom bölgelerde ve bazi cemâatlerin yönetiminde parlamenter rejimin süregitmesiyle yakmdan ilgilidir. bu dönemde istibdâd säzü bir rejim elegtirisi olarak kullamlmaktadir.IL Abdillhamid Döneminde Anayasal Rejim Sorunu' 23 Arahk 1876'da Osmanh Ímparatorlugu artik anayasal bir monargi oldu ve 1922'de saltanat kaldmlana kadar. belirli zaaflari ve parlamenter rejimin ihlalinikolaylagtirma olanaklarmiiçermekteydi. Hamidiyye döneminde yönetilenlerin tepkisini ve olugan kamuoyunun niteligini de göz önüne almak durumundayiz ki. usul açismdan zaaflari olan bu belgenin. Kasacasi o çagda halk ve aydmlar tarafmdan terimiyle amlmasma ve anayasal kurum ve prensiplerin ihlâline ragmen. Bu durum. Yani toplumda da gözden uzak tutmamamiz gereken bir siyasal geligme gärülmektedir. sendika. IV/1 (Ankara 1986). her geyden önce Kanûn-1 Esâsi'nin lafziyla ve bazi temel kurumlarlyla yürürlükte olmasmdan. anayasanm yürürlükte bulundugu gerçegi etrafmda ele almak gerekmektedir. Osmanh Kanûn-1 Esâsisi metin olarak. hattâ daha despotik bir düzeni diye olumsuz bir terimle betimlemek. Profesär Tunaya'nm tahiriyle romantizm' içindeki aydm bürokratlardi. önceki devirlerden farkh bir atmosferle karydaçtignmz açiktm 19. Osmanh Kanûn-1 Esâsîsi'ni hazirlayanlar. parti gibi ikincil gruplarm bulunmadigt bir toplumda geleneksel desKanûn-1Esâsî metninin lâfzlyla uyum saglamadiguu pot uygulamalarm 'istibdâd' 'megrûtiyet 'istibdâd' 'anayasal * Türkiye'de Demokrasi Hareketleri Konferansa.

istisnaî deæcede sakat ve çarpik bir nitelikki Bir dir.19. saltanata karÿt sorumludur. Bu anayasada temel äzgürlükler ve kipisel hak güvenceleri. Hükümet olprogrammm kabulü.ÿtir. Batbie. ve zamlan degigtirmek. kalkan Fransa'da bu tegkil kileri olsa da. yüzyilm ünlü Fransiz idare hukukçusu Batbie ünfü traité'sinde. Osmanh anayasal sisteminde hükümet bu açidan katiyen meclislerin mahatabi degildir. Kaldi ki. hükümdar res'en bir kimsenin siyasal suçlu veya siyasal yönden mahzurlu olduguna karar verebilir. megrutî bir rejimin amaç ve ruhuna uymasa da. Arablar Mtsn'dan gelen yabanet ve her tür1ü neÿriyati kolayca izlemigier. ama meclis denetimine açik bir hükümet yoktu. lerinden sorumsuz bir hükümdarhk kurumunu tammastIejim megrutî için bu.ileri 56 ¯ sürmek güçtür. Kisacasi eski mutlaktyetçi gelenek anayasal rejimde de de vam etmekteydi.187-188. riazirlan tayin etmek gibi tasarruflan ashnda anayametinle mueyyideleri tasrih ve tarif sa metnine kargi bir durum degildi ve edilmemigti. Garip ve ünlü 113. kanunsuz suç ve ceza olmaz gibi prensiplerin varhgi da çelifik bir biçimde. Eu küçümseyen ifadede. . sürgün cezasma çarptirabilirdi. bir bagka pek orijinal bir maddeyle esash olarak zedeleniyordu. toplumu kûçümseyici degerlandirmeler için vesile teykil ettigi de görülüyor. Kanûn-i Esâsî'deki zay1fkurumlardan biri de basm özgür1ùguydü. Osmanh sansür rejimi. onu dogrudan. II. 1905'ten ancak sonra ÇarhkRusyas1 'Duma'. Orta Avrupa ve Rusya üzerinden. sansürü (censureprealable) önleyemez ve Kanûn-i Esâsinin bu maddesi pekâlâ sansür rejimiyle bir arada yayayabilirdi. sansür mjiminin Napolyon tipi bir model benimseyerek ashnda kanunî bir biçim ve usal kazandigmm ileri sürüldügü görülüyor. Napolyon sansür için model tipi sansürün Rusya ve Osmanh Ímparatorlugu'ndaki ashnda Fransa için geriletici etrejimin ettigini. " 1 A. Ömegin.. yani dogal hâkim. yetigen Türk nesliise düftyaya kapah kalnuptir. toplaniak Abdülhamid'in madigi gibi. 12.1Sansürün varhgi aynca Dogu Avrupahlar için de uygun görülüyordu. Kanûn-i Esâsî'ye pek uygundu. Bäyte kurumlar sadrameclisleri dagitmak. dolayisiyla Osmanh Împaratortugu'ndaanayasamn Osmanh Kanun-1 Esâsîsi'nin en zayif yönkaldirildigmi söyleyemiyoraz. O takdirde. Nihayet bu madde. Paris 1855. yani hükümet meclislere kargt degil. Ïcra. fakat yetkili biri. Prusya Anayasas1'nda görüldugu biçimde bir kabine vardi. hükümdarm daha meclis toplanmadan Midhat Paga'yi sürgüne yollamast ve 33 yll boyu bu cezayi sistematik olarak uygulamasi da.rejiminde benzeri gõrüleve bilirdi. Traité de Droit Public et Administratif. Rusya ve Osmanh'da bir ilerleme tegkil ettigini ileri sürmügtür. güvenoyu gibi kurumlar yoktur. "Matbuat kanun dainsinde serbesttà demekle basm özgürlügunun ihlâline açik bir kapi birakmi. madde. madde ile. ixpparatorlukta en çok Türk unsurun kültüæl hayatinda olumsuz etkilerde bulunmuytur. 5. Bu dõnemde üstelik sansür rejiminin Avrupahlar nezdinde. Balkanhlar.

H. 'Midhat Paga'nm Anayasacahk Anlayigt. yani örgürlükler. ama aym zamanimkân despotizme rm ardmda bekleyenbir aç11migti. 'Le Sort de YHéritage Ottoman en ISIS. Kanûn-1 Esâsî yürür1ükten kalkrug sayilmiyor. bu yönetimine kurumlarm gibi yade siyasal faaliyet. o günden sonra da devlet kesinlikle önleyeper'iyyeyi Bu almigtit hile-i azasmm isimleri hep yer cek bir hüküm yoktur.3 Ru·Dogu gelerinde oldugu gibi faallyet göstermesi söz konusu Seminerr (TTK 2 T. Osmanh cografyasi nasil farkh rejim den ve morfolojiden olugan bir renklilik gösteriyorsa. Özellikle1878 Berlin Kongresi'nden sonra.usul sorunlaMeclis-i Meb'ûsân'm toplanmasi ve dagitilmasma iligkin heyetmaddede irade-i seniyye açik degildi. basm özgürlügü ugratamüesseseleri inlataa vermigtir." da o kapilar bir daha kapanmamak üzere yeni geligmelere 'ba Parlamentarizmin Cografyast iklimlerII. Abdülhamid döneminde. anayasal Çünkü amasma cevaz bälcak veya zedeleyecek bir polis gücünün burada diger imparatorluk degildi. s. Nitekim biçimilân sel bir gösteri olarak. 73. cemiyet kurma. ahykanhklanndan kolay paratorluk bürokrasisi eski anayasal Kisacasi 1293/1876 Arahk sonrasi Osmanh Ìmparatorlugu'nu. alti toplantilan sadece içinde 1878 lirtiliyor. 3 Bernard Lory. yüzyilda Osmanh siyasî cografyasmda özerk bölgeler ortaya Prensligi'nin Bulgaristan ti. ed. maddede de belirtílen. aym kurum düzenlenen) tarafmdan 1984'te Edirne'de Sâlnâme-i Deviet-i Aliyye-i Osmaniyye. Despotik uygulamalara ve kanunsuziuklara ragmen. bölkurulmasi ve bugünkü Guney Bulgaristan'm da Dogu Rumeli özerk meclisin valí yerel ve gesi olarak (Rumeli-i SarkîVilâyeti) Hiristiyan bir de belirli ölçûhem meclisleœ bölgede hem b1ralulmasi. parlamenter renkyeknesak olmayan farkh ve uygulamalari yönünden de öyIesine görünümdedir. bir olugan 1erden ç1k19. basilacaktir. Kugkusuz. Nitekim. Profesör Tunaya'nm bir deytyiyle? "Kanûn-1Esâsî kendini veriyordu. 57 . Tunaya. 26. Kanûn-1 Esâsî metni devlet salnâmelerinde. Ìstanbul1985. yayimlamyordu. monarÿi olarak niteliyoruz. Midhat Papa yakmda tebliþnden. Z. 13-17. Kanûn-1 Esâsinin öngördügü rejimin kurumlari. salnâmelerinde âyan tatil edilmigti. Örnek. 1302 s. Bulgarie'. n da Kanûn-i Esâsî'de seçilecegi' mebus beseçimle ayda yeni i mebûsân fesh ile dagthhrsa. sürekli birlikte listesiyle hatt-1hümayûn âyan edilen ve Osmanh anayasasi Hamidiyye dönemi boyunca tezath bir rejimin belgekap11asiydi. ancak mechs feshedilmemigti. Varia Turcica I. tarafmdan 110-132 ve 147-148. igkence ve sâir rieziyetin yasak oldugu gibi hükümler sürekli olarak ihlâl edilmigtir vazgeçememigtir.

Tilrkiye'de Yerd YönetimGelenegi. 50-52. Bu yan parlamenter düzen digmda.5 Bu özerk statüye göre. 6 Donald J.. Îstanbul1985. bunlarm içinde ulusçu egilimlerle kurulmayan. Cioeta'nm Suriye ve Lübnan'da II. Dogu Rumeli Vilâyeti. yanmda mezheplerin nüfus oramyla temsili esasma göre kurulan ve her cemâatin seçimli temsilcilerinin bulundugu bir idare meclisi ve aynca ayni esasa gäre kurulan mahkemeler bulunacakti. .Ama aym zamanda imparatoriukla olan organik baglan ve vasalhk iligkileri nedeniyle Osmanh anayasal rejimi için açik örnekler saydmaktaydilar ve böylelikle parlamenter rejimin sorunlan imparatorlugun diger köpelerine de s1çramakta ve fartigmah bir atmosfer yaratmaktaydL Cebel-i Lübnan. zaman zaman Osmanh basmi ile polemige bile giriyordu. hattâ bu nedenle de basmda ulusçu hareketlerin tegvik edildigi görülüyordu. içiglerinde yan veya tam bag1msiz bölgeler olarak Osmanh genel yönetiminin digmdaydilar. Cioeta. Mutasamf bälgedeki memurlart o yer halkmdan tâyin ve azil ediyordu. Bir ärnek. bölgeye Haristiyan bir mutasarnf tayin ediliyordu. 5 Ï. bu nedenle de burada bazen prenslikte oldugundan daha özgür bir Bulgar yönetimi ne Ïstanbul. basm kontrol ediImektedir. Ortayh. 167-186. Cebel-i Lübnan Mutasarnfligt. IJMES. 27 Ca 1301/9 Temmuz 1885 tarihli nüshada görülebilir. Donaid J. Abdülhamid devri sansiirü üzerine yazdigi etrafh makaleye göre. adeta bir parlamento gibi çahyyordu. bölgede basm ve yaym hayatmm da daha serbest bir strüktürde oldugu gärülüyordu. muhalif ve kaçak münevverlerin ürnrfüdür. Bâblâlî. Mutasarnfm. bu bälgede çakan Bulgarca Borba-Mücadelegazetesi ve bu gazete.4 Sözünü ettigimiz bu özerk yönetim bölgeleri.ne de Sofya ile kargilagtmlamayacak derecede gevgek bir sansür. Nitekim. s. yani Bulgaristan Prensligi. fakat statüsu cemâatlerin çatigmasi sonucu özel olarak tesbit edilen bir bölge olarak bagta gelir.s. Marunîler ve Dürzîler arasmda Tanzimat ba mdan beri sûregiden çattymalar ve Avrupa devletlerinia Lübnan'a müdahalesi sonucu. Sisam Emareti ve hattâ Girit Vilâyeti.I-Iil yay. Tofk.58 meli vilâyetinde Haristiyan bir vali yamndaki vilâyet idare meclisi.6 4 Borbaile Tarik gazeteleri arasmdaki polemige bir årnek. Eu statû üç yil sonra (16 Eylül1864) aym garantör devletler tarafmdan uzatildi ve sonuna kadar yürürlükte kaldi. yasaklanmaya ragmen ülkeye daha kolay girdigi. yasak kelimeler ve deyimler listesi mevcuttur Ancak bunlarm ihlâli ve sansürden kurtulug Türkiye'ye gäre daha kolaydir Belirli basm ki. Osmanh vilâyet sisteminde oldugundan çok daha etkin bir biçimde. 'Ottoman Censorship in Lebanon and Syria 1876-1908'. 10 (1979).aplagilmak- tadir. 9 Haziran 1861 tarihli Cebel-i Lübnan Nizâmnâmesi'ni hazirladi.

ilk 15 maddesi ise. baymdirhk sorunlarmt. 8 Gandjev-Hristov. Bu bizdeki resmen önerilmig bilinen ilk Anayasa tasartsidir. Prens otoriteyi seçilmig temsilcilerden olugan bir meclis (Sobranye) ile paylaymaktaydi. AbdülhaDersaâdet 1328.B Bu anayasa federal bir sistemde Bulgaristan yänetiminin esaslanm tesbit etmekteydi. yani bagbakan (rels-i müdîrân) Stambulov'un ve taraftarlarnun Osmank Ímparatorluguile federatif bir sistem kurma fikrini devam ettirdikleri görülmektedir. Sisam emiri olarak Bâbiâlî tarafmdan tayin edilen (Fenerli beyzadelerden) bir bey meclis reisi oldugu gibi. ki Hiristiyanlardan oluguyordu. büyük devletlere de teblig edilerek. 1878 Berlin Kongresi'nden sonra Bulgar Prensligi. daha Sultan Abdülaziz zamanmda 1867 ylhnda. 1886 ve 1887'de Volçov (Ïstanbul'daki temsilci) aracthgiyla. 32 332'deki metin. c. s. Sisam adasma özerk bir yöne59 tim verildi (Sisam Emareti). Sultan II. Osmanh Sultam ve Bulgar Çan unvamm tagunasi öngörülen Sultan Abdülaziz ve haleflerinin. II. Rejimin geçirdigi sarsmtilara ve dig müdahalelere Osmanh Devleti ile vasal iligkileri olan bu ülkede äzellikle anti-Rus ve anti-Avrupa partinin. Bulgarlar. Sofia 1969. . ragmen. adamn malî. temsilcilerinden seçilmig bir meclis. konsoloslarm igine bakmak. s. Stambulov bu teklifi iki kere II. askerî örgütlenmede Osmanh Ímparatorlugu ile belirli yasal iligkileri olan bir özerklik sahibidir. 7 ÌsmailHakla. Yerli zenginlerin yönetimi ve baskisi söz konusuydu. Bulgar Gizli Merkez Komitesi (Tainaya Zentralen Bolgarski Komitet) bu amaçla 22 maddelik bir federal anayasa metni teklif etmigtir. Ancak digiglerinde ve malî konalarda. Bulgaristan'i parlamenter bir monargi modeli içinde yönetmesi için gerekli statüyu içeriyordu. dig ticáreti yönetmek ve asayigin sorumlulugunu yüklenmek onun göreviydi. kilisenin ve evkafm idaresini gärüfüp karara baglayacakti. lugu'nda Bulgaristan*m söz sahibi olacagi Osmanh-Bulgar çifte monargisi modeliniönermiglerdi. ancak idarede bir tür parlamentarizmin hâkim oldugu görülüyor ve Osmank yönetimiiqinde. Adada asker bulunmuyordu? Sisam adast demokratik yönetimli bir ada sayilmazdi. idarenin de baµydt Liman yönetimi.Gene Yunan isyam sirasmda Sisam adasmda da ayaklanma belirtileri üzerine durumu yatigttrmak için. içiglerinde tamamen bagimsiz bir devlet olarak kurulmuytur. Mahmud devrinde 1832 ylImda. bu yönüyte bir istisna tepkii ediyordu. Osmanh parlamentarizmi ve anayasacihgi açismdan ilginç hir ömek Bulgar Pænsligi ve 1877-78 Savag öncesindeki Bulgar Ulusçu Hareketi'dir. ticarî iglerini. Projenin 6 maddesi baþms1z Bulgar kilisesinin statüsüyle ilgili olup. gemilere pasaport vermek. AvusOsmanh Ìmparatorturya-Macaristan çifte monargisiörneginiizleyerek. BolgarskoVuzrajdane. 369-371. Ada egrafmm. Hukuk-: Adâre. Bulgaristan 16 Nisan 1879 Anayasasi'yla bir süre için anayasal bir monargi de olmugtur.

Osmanh Devleti. Yddtz Esas Evrala Katalogu. 4/1976. Eskigehir'e gidip seyretmigty10 Bununla birlikte bu tip sapmalann veya istisnalarm. yönetimi etkileme ve yerel temsil ve seçim konularmda imparatorlukta kaçümsenemeyecek bir gelenegin yagamasini sagladilar. Bu içiglerinde bagamsiz bälümlerdeki rejim farkhhga yamnda. Ístanbul'dabir ara. 381-390.60 mid'e sunmuytur. karar alma ve seçim gelenegine sahip ülkedir. Kugkusus bu meclislerin ve cemâat yönetiminin kontolden uzak (kontrolü. otokratik uygulamalarm anayasal kurumlan gölgeledigi bir devirdir. Bu konudaki Bulgaristan komiseri Riza Bey'e yollanan telgraf ve muhaberat için BOA. 'Ï9-89. gerek vilâyet ve belediye yänetimlerindeki meclisler tartigma. 36/2328 (5) ve Z 146/XV (mabeynle Bulgaristan komiserligi arasmdaki muhaberat def teri). yänetim ve toplumsal rejim yänünden 150 yllhk bir meclis.s. Buna ragmen bu otuz yll zarfmda parlamenter gelenek ve kurumlarm da yagamak konusunda direndigi ve süregittigi bir atmosfer de vardir.' Etud25 EDIkaniqu.Ermeni cemâati veya Musevîler bu dönemde laik cemâat üyelerinden. Türk Halk Edebiyyatz. bir monargiden ve Bulgaristan Cumhuriyeti'nden olugan ilginç bir federatif monargi olacakti. zaman zaman sertlegen otokratik rejim kargismda geriledigi de görülüyordu. 9 Stefan Stambulov'un hatiratuu Marinof kaleme almigtir. Marinov. aynca Bozhidar Samardzhiev 'Ottoman Policy Towards the Principality of Bulgaria During the Regency. Osmanh yönetimi içinde parlamenter gelenegin aksak ve suurh olarak devam ettigi diger bir alan da gayrimüslim cemaatlerin Tanzimat dönemi boyunca elde ettikleri yeni statüydü. 10 Ignacz Kunosz. seçimle gelenlerden olugan meclisler tarafmdan yönetiliyorlardt. tartigma. Ìstanbul'agöre daha serbest hir yaym ve tartigma ortamma sahipti. politik taglama yapildigi için yasak edilen ortaoyununu Macar Türkolog ÌgnaczKunös.9 Padigah. Örnegin. Stefan Stambulov i Noveisata na istoriay. Osmanh Ímparatorlugu'nda IL Abdülhamid dönemi anayasal rejimin zorluklarla karg11agtigi. polis ve Selânik. Örnegin. s. Eger teklif gerçekleptirilebilseydi. Ama gerek bu meclisler. Böylece Türkiye bugün. s. 55-57. bu teklifi dig bask11ardan ve Avrupa'dan çekinerek hasir alti etmigtir. En azmdan demokrasinin iglemesi için gerekli kural. kurum ve usuller bir abgkanhk halinde topluma sindiler. sansür otoritesi ülkenin her köpesinde aym giddette degildi. Bir bagka örnek.ÍstanbulÍkbâlKitabhanesi 1343. . sadece Bâblâlî'nin degil patriklerin ve dinî liderlerin kurdugu otorite olarak da anlamak lazimdir) kaldigmi dügünmemeliyiz. karar alma.

hayretle ve inanamazhkla kargilammytir. az za'toplanti * Türk Parlamentoculugunun ilk Yüzyrlt. Bu Bâblâlî'ye pahahya mal olacakttr. 1 Y." diye nitelendiriyordu Açihytan beri. megrutî idareye nasil geçildiginden çok. . Erzurum." diyordu.Ankara 1968. hem o günlerde. Kurat... s. "P. son iddianm ne kadar yanhg ve yüzeysel oldugu anlaplabilir. Böyle bir dig talep yoktu.. tarih ve siyasal bilim literatüründe çegitli yorumlarm ortaya ç1kiÿmdan çok.AÜDTCF Yay.Ílk Osmanl: Parlamentosunun Eyâlet Idare Meclislerinin Yaptstnda Etkisi' ilk Osmanh parlamentosunun toplanmasi ve 1876 yih gibi erken bi anayasal rejime geçig. anayasal rejime geçigin nedeni daha iyi anlag1hyor. Meyrutî rejime iç baskilardan çok dig baskilarla geçildigi öne sürülmügtür. meb'ûslar hatalan tenkit etmeye baglanuglardi. hem de bugün birçok yazann. Bunu 1877 parlamentosunun görünümünü. Oyden yoksun bir kalabahk' olarak sa parlamentonun üyelerine ve bu üyelerin seçilip geldigi vilâyellerdeki birtakun idarî kurul ve kurumlann çahemalanna ve bunlarm tarihî temeline göz attignmzda. ve çahyma geleneginrahathkla nitelendirdigi kurumdur. Bununla beraber bu yazida. Ulkenin içinden gelen direnig bununla bütünlegtirildigi vakit.T. 433448. Bu hayret ve küçümseme. Meyrûtiyet heyet ilk oluemuytu. hem de bugün bilimsel literatürde. Bagdad gibi uzak. Selânik. yakm vilâyetlerden gelen meb'ûslar.hazirlanan anayasa ile Türkitoplamyordy. 1877'de. Osmanh ülkesinin dört yamndan gelen rengârenk bir 19 Mart ilân edi1mig. s. onun baghca kurumu olan parlamentonun çahyma tar zmda bir gelenek olup olmadtgi tartigilacaktir. Henry layard'm ÌsfanbulEfçiligi. parlamentosu ye tarihinin Rusya sefiri olayi çoktart protesto etinigti: "Avrupa'da parlamentosu olmayan tek ülke olmak ay1buu biz tapyamay1z.Siyasi ÍlimlerDernegi.I lemlerden bihaber bir kalabahk.. megrûtiyet rejimi ve ilk meclisin geleneksiz kurumlar olarak farihte nitelendiri1mesine neden olmugtur. Çünkü. 167 vd. Ankara 1978. çahgmasuu ve bir de Osmanh eyâlet idaresinin klâsikten beri var olan kurumlarnun evriminiinceleyerek göstermeye çabgacag1z. Britanya Sefiri Layard ise.agkm.ilk parlamento hem o gün. millî probmeb'ûslan. Oysa o günlerin dig baskilarma boyun egmek için parlamentarizme geçiëgerekli degildi.

havramlardan degildi. Avropa ülkelerinde bile parlamenter rejimin henüz sarsmtidan kurtuldugu söylenemezdi. gerçi Osmanh megrutî meclisi. anayasal haklari rafa kaldirmigt1.150.2 Yüzydm ortalarmdan beri. Biz. sosyal yapismdan daha farkh bir görünümdeydi. .s. bu yargilan hakh ça karacak bir durum yok degildi. Çagdag rupa'mn diger çokuluslu imparatorluklarmm parlamenter kurumlarma veya anayasal hareketler bütününe göz attigunizda. Under Five Sultans. imparatorluk da bir süre sonra Avusturya-Macaristan olarak. Kompu Ïran'dabu fikrin o çagda mevcut olup olmadigt henüz aragtirma konusudur. pagkmhk ve problemler yaratiyordu. Meyrûtiyet rejimi. 1877'de toplanan ilk parlamentonun. 1848'deki kanh ihtilâlden sonra parlamenter rejime henüz yinni yedi y11önce geçmigti. parlanienter rejimin Avusturya'da oturdugunu säylemek de henüz güçtü. Tanzimat hareketinin getirdigi sarsmti ve tephi yaratan reformlar silsilesi. sefalet. Ne var ki. Yazar megrutt dönemde Amerikan Kiz Koleji görevlilerinden idi. meb'ûsân. 1860'ta anayasal rejime yeniden dönügü zorunlu laldi ve meclis 1860'ta toplandi. Orta Avrupa'daki uluslar hapishanesi ve Metternich'in diktatör yönetimini yaçayan kompu imparatorluk Avusturya-Macaristan. bozuk idare gibi derin nedenlerden ileri geldigini ögrendiler. gimdi de megrûtiyet rejimini ve onun kurumlarmi. müzâkere' herhalde imparatorluk halkmm ilk anda anlayabilecegi. O çagm Batih parlamentolan simfsal tabana oturan partilerin gruplagtigi. man-iktisadi politikanm yanmda iççi sorunlarmm da tarhgildigi ve bütün bu sorunlarm ele manda 2 2 Mary Mills Patrick. 1850'de Prens Schwarzenberg idaresi Sylvester Patent'le parladagittp. belirtildigi gibi bu tebligin smirlan digmdadir. London 1929. Anayasal rejim gimdi bagka güçlüklerle karp karµyaydL 1866'daki çifte-monargi rejimine geçigin getirdigi buhranlar göz önüne almdigmda. fikri yapisi üzerindeki bazi yadsiyici iddialan konu edindik.yaratungti. müzâkere ahykanhgi. çagday olan parlamentolarm atmosferinden. Çiftetaçh imparatorluk milliyetlerin çatigtigi bir ortam halinde idi. ülkenin dört bir yamnda hüküm süren.bozukluklarm sadece kendi bölgelerinde degil. etnik sorunlarm. Evet. anayasal rejime geçiyordu. Avusturya'mn mentoyu 1859'da Ïtalyave Prusya kargismdaki yenilgileri. Nasil oluyordu da. aydmlanma devrinden beri Avrupa siyasal dügününde despotik yönetimin modeli sayilan dünyaya ve özellikle Avbir toplum. ikiye ayridt. içte oldugu kadar digarda da. Bütun bu gerçekleri göz önüne ald2gmuzda. ilk meclise geleneksiz gagkm bir meclis demekte acaba hakh miydilar? Osmanh parlamentosunun ve megrutî rejimin kurulug nedenlerini tartigmak. 'Parlamento. Rusya anayasastz ve parlamentosuz bir devasa imparatorluktu. Bu balomdan ilk parlamentomuzun bir gelenege sahip olup olinadigru cevaplandirmak zorundayiz.

geleneksiz bir kurum oldugunu kamtlamaya yeterli degildir. Osmanh parlamentosu ise ilk balagta smifsal temellere dayanmaktan çok. Ama gene de. köksüz. ruhanî reisler. Oysa bu. imparatorluk o tarihte. Bismarck'm dedigi gibi genel oy çok gey degigtirmedi. endüstrilegemeyen. zarurî iglerin yaptmImasi. Vergi tevzi ve tahsili. Gerçi bu durum. her alanda bölge ileri gelenlerinin yardimma bagvurul- e . reayanm temsilcilerinden meydana gelen kurullarm yardum ile saglamrdi. parlamentolar artik etnik çatigmalar yamnda. Igte mahallî halkm temsilcilerinin biçimsel vilâyet yönetimine Natilmasi. mahallî sorun ve istelderi yansitan bir görünümdeydi." demigti. Huistiyan reaya adma kocabaçalar ve memleket egrafmm temsilcileri (âyanlar) tarafmdan yerine getiriliyordu.ahm. bugüne kadar sosyal fonksiyonlari göz önüne almmadan Íslâmî bir kurum olarak nitelendirilmigtir. özellikle kalabahk nüfuslu ve zengince vilâyetlerin aydm nitelikli meb'ûslan tarafmdan. Diger yandan. bir müddettir. biçiminin parlamento digi kaynaklardan geni.Osmanh parlamentosu örgütlü s2mfsal çikarlar. o çagm çokuluslu imparatorluklanmn. Üstelikbu meclis parlamento diçi bir kuruluglar silsilesiyle ve kitle örgütleri ile organik baglar içinde degildi. merkezî hükümet adma yütütmeyi elde bulunduran valilerin bagvurdugu bir kurumdur. mahallî meclis ve temsil gelenegine vilâyet idaæsinin bünyesinde sahipti. Ornegin. ulusal ve etnik düzeydekiisteklerin gerçeklegtirilmesiiçin verilenmücadele açismdan. hattâ 1905'te kurulan Çarhk Rusyasi 'Duma'smm atmosferine sahip degildi. ama çok eskilere uzanan bir tartigma ve temsil gelenegini de devam ettirmekte idi. Megveret. bu mecliste gayrimüslim ve Müslüman meb'ûslar arasmda. hiç degilse ça]Igma ve tegekkül tarzma baktigmuzda. "Bize oy veriyorlar. Ne var ki. sefer anmda genken iglerin yerine getirilmesi gibi konularda yöneticilere yardim gayesini taylyordu. Tartymalar. bir tartigma. simfsal yönden iççi simfmm da sözcülügünün yapildigi siyasal temsil kurumlan haline' gelmeye baglamigt1. otuz yih bulan bir süredir. ölçüde beslendigi kurumlardi. burJuvagüçleri ve egilimleri temsil eden üyelerin de bulundugu görülüyordu. Ancak ilginç olan. Ulusal sorumluluk ve konulan ülkesel düzeyde ele alma egilimi dogdu. Gerçi Osmanh parlamentosu. tutucu hükümetlerin getirdigi statüyle genel oyu kabul etmig. karar alma ve elegtiri gelenegini idarenin genel bünyesi içine sokmugtu. ülkenin gerçekleri kavrandikça degigti. bu nitelik. sosyal bütünlegmesi zayrf bir ülkenin yapisma uygun bir millî meclisti. zaman zaman cihz kahyordu ve ülkesel sorunlardan çok. Eu geligimi bu nedenle gözden geçirmekte yarar vardir Klâsik devirden beri Osmanh eyâlet idaresinde temail gelenegi. etnik göi ünümlü idi. Su megveret kuralma dayanan temsil. Avrupa. tenkitler. bizatihi Osmanh megruti meclisinin. Vergilerin kolay tahsili. geleneksel devletin güçsüzlügünü telâfi etmek için vergi toplamadan kamu hizmetlerinin görülmesine kadar.

Tantimat'tan Sonra Mahalltidareler. onun Chicago 8. Ancak zamanla birlikte çahyma gelenegi yerleyti. Bunlara Müslüman üyeler yan ahâli temsilcilerinin arada ilk zamanlar pek iltifat etmedi. kanunî ve merkeziyetçi bir idarenin gerçekleymesi için yeniden organize etmeyi tercih etti. o yerin ruhanî reisleri. Tanzimat öncesi äyan ve egrafru meydana getiren gruplardandir. yümyddaMazzini'nia fikirlerinden esinlenerek ärgütlenen ve çahyan. . 'Diaspora Revolutionnaire'ler haline geldiler ve Bal- ren. Malî 1slahat için gönderilen fevkalâde yetkili muhassillarm yamna. Gene üyelerin birbirleriyle çatipp bu kurullan bir nüfuz mücadelesi alaama çevirdikleri görülüyor. Lübnan ayti bir idarî statünün gerçekleptirilmesini hiçbir zaman ülke ile bütünlegememigti. Cebel-i Lübnan Ídaresi'ndesóz sahibi ve güvence altmda bulunmalarmi Ínalok bir makale hazirlamaktad1r Bizim derslerine dayanmaktadir. vamhhk ve hükmî çahsiyet mesi ve sosyal yapidaki degigmelerle hak elde etmig ve devamhhk kazanmiglardir. merkezin ler ve devamh kan bagansizhgmda önemli rol oynadilar. H. nâfia ve maarife iligkin konularda tartipyor. vergi tevziî. eyâlet idaresinde islahuu. Esasen. daha bu sonra gerçeklegen facto Akdeniz adalannda k1smen gerçekleymekte idi. Uyelerin idarecilerle çatipp. Ankara 1974. Merkeziyetçi bir atdim saytlan Tanzimat hareketi. Baghca yenilik Hiristibulunmas1yd1. 13-28. ortaçagm 64 ¯¯ güçaüzlügünden istifade ile yürütme erkini ele alabilmigbir megveret gelenegi kurabilmiglerdir? Balkanlaida bu kurullar.4 Bu kurullarm üyeleri. Fransa Marunîleri. s. Rusya'da Vepçedenen bu gehirierin güçlenzamanla sahibi degilken. Ortayh. Türkiye'de bu tür kurumlarm devamhhk kazanmasi ve hükmî çahsiyete sahip olmalan. Simdiise. 5 A. müfti ve ahâli arasmdan seçilen üyelerden kurulan Muhassil Meclisleri verildi.. baglangtçta bir dekurullar Almanya'da Rat.e. Örnegin. Í. 4 Bkz. Ayru sistem. Hiristiyan reayanm temsileilerinden kurulan ve demogerentos denen bu heyet. bagunsiz hareket etmesinde önemli bir etmen olmuÿtu. Gerçekte.13-28. Üniversitesi'ndeki 3 Bu konada Prof. hattâ hakaret ettiler. karar allyordu. Tanzimat'tan sonraki eyalet idaxesinde beg asir yap11an reformlarla mümkün olmugtur. ahalîyi kipkirttiklarma veya onlara boyun egdiklerine dair örnekler vardir. äzellikle 19.5 1845 Lùbnan olaylart ve büyük devletlerin fiilî müdahalesi. Resmen Avrupa'dan bazi Balkanlaida.g. ülkenin her yerinde bu tür kurullar ve oniarm önde gelen temsilcileri 18. olarak önce de süreç. burada gerektirdi. Ílkzamanlar maag da alan bu meclis üyeleri kapah oturumlarda. yüzyil sonlanndan itibabaglarmda Avrupa'da masi demektir.da görülür.Kibns adastnda. zamanla ada ahâlisinin örgütlenmesinde. ÏngiltereDürzîleri kigkirtiyor ve himayesi altma aldigi bu cemâatlerin. bu hükmümüz. yeni strüktürün yerleetirilmebu tür eski kurum ve geleneklerin si. tahsili.

Tabiî üye olan ruhanî reisler ve müfti digmda. Maalesef toplantilar gizli oldugundan. mutasarnf ve kaymakam yamnda icraî bir organ olmaktan çok bir karar ve istigam orgam olarak bulunuyor. Büyük devletler ve Osmanh temsileilerinden kurulu komisNizâmnâmesi'ni hazirlad1. belli miktar vergi verenler seçiyordu. her sancak ve kaza merkezinde idare meclisleri ve vilâyette de vilâyet idare meclisi teykil edildi. livâ ve kaza idare meclisleri böylece. 65 .istiyorlardi. adaylarm üyeligi kesinlegiyordu? Meclisler. Bu 1864 Vilâyet Nizâmnâmesi'dir. 7 Bkz. L tertib. H1ristiyan bir mutasarrifm yönetiminde. Melkit). bagta A. gene bu cemâatlerin ikiger üyesinden kurulu bir merkezî meclis seçilecekti. Cevdet Paya olmak üzeæ. 1916 tarihli Vilâyet Kanûn-1 Muvakkatimn çikanlmasma kadar devam edecektix. s. L lasun. Avnipahlarca bütün ülkede uygulatilmak istendi. Sistemin yaygmlagtmhp son geklini almasi. temenni mahiyetinde karar aldiklan yllhk toplantilar yaparlardi. c. Bu statü apagi yukan imparatorlugun sonuna. müfti ve cemâatlerin ruhanî misleri digmda. vilâyet umûmî meclisleridir ki. 16 Eylöl1864'de yenilendi ve imparatorlugun sonuna kadar yürürlükte kaldi. viläyet yönetiminin gösterdigi adaylan. Dürzî. 1871 Nizâmnâmesi ile mümkün oldu. 1871 Nizâmnâmesi ile gelen yeni bir kurum da.1ivâ ve vilâyet kademesinde yapilan seçimin sonuç1an vali tarafmdan tasdik edilerek. s. ÌsmailHakki Bey. "Bu meclislerin hepsinin üyeleri kaza. Düstûr. merkezde valiyle vilâyet sorunlanm tartipp. ilk anda bazi vilâyetlerde süratle yürür1üge kondu. 608. 9 Haziran 1861 tarihli Cebel-i Lübnan Bu üç yilhk bir statüydü. Viläyet. Ancak ilk parlamentobir görüç verenun müzâkem havasmdaki ahgkanhk bize bu konuda da biliyor. ahâliyi teykil eden cemâatlerden her biri (Marunî. Yaygm gekilde uygulanmasa bile. mutasarnfm yanmda bir vekile sahip olacak.1. her livâdan seçilen temsilciler. seçimle gelen iki Müslim ve iki de gayrimüslim üyeden mütegekkildir. iki Müslim iki de gayrimüslim üye seçilir. hiçbirinin müzâkere usulü hakkmda bilgi edinecegimiz belgelere sahip degiliz. vali. 3045. Hukuk-t idare. Burada Müslim ve gayrimüslim vilayet meclisi üyeleri cemâatlerce seçilmiyor. Ancak Osmanh yäneticileri. 1327. daha mutedil ve merkezî hükümetin etkisine açak bir umumî statü hazirladilar.6 yon. 1871 Vilâyet Nizâmnâmesi ile. Bu agm özerk ståtü. Ru- 6 Nizamnâmenin etrafh bir tahlili için bkz. Kaza." demigtik Gayrimüslim üyelerin sayisiyla ilgili bu hüküm. L tab't Dersaâdet Kanaat Matbaasi. livâ ve vilâyet düzeyinde ka- demeli olarak seçilic Seçim idari âmirlerin onayiyla kesinlegir. 1871 Nizâmnâmesi meclisleri yaygm hale getirmigtir.

umumî seçim hakkmdan säz eden yoktur. Meclise 33'ü gayrimüslim olmak üzere 99 meb'ûs gelmigti. sahifede ise âyan azasmm isimleri var. Siyasal parti gibi kuruluglar olmadigmdan bir seçim yapilsa da aym kimseler meb'ûs olurdu. s. Nitekim Engelhardt. s.e. Gildanî metropolidi.mda. s. konsoloslann taleplerini de rahatçä reddedebiliyorlardi. Süryanî Katolik murahhas vekih ve müfti bulunuyordu. Meclis tarihte egi görülmemig bir ruhban pûrasi hali arz ediyordu. tartigma. 9 Engelhardt. Onemli sorunlar ise. Sâlname-iVilayet-iDiyarbalor."10 Bununla beraber gelen meb'ûslar. Engelhardt. Zaten bu vilâyetlerin rengârenk idare meclislerindeki etnik çatigmalar.. verilen vergiye göre. devlet kapisinm gizliligi ardmda çözüm beklemek zorundaydalar. evvelce tesbit edilen kontenjan dolmamigt1. Skz. Süryanî murahhas vekili. Ermeni Katolik murahhas vekili.meli vilâyetlerinde dikkatte uygulannug. Ístanbuldaha bu sene intihaba girdi. T. Ermeni Protestan episkoposu. MMZB. s. özellikle uygulanmigti. 10 A. güvendikleri kimselere âdeta tevcih ettiklerini ilâve ediyor ve diyordu ki: "Valiler kendi adamlanna. 7 Nisan 1977 oturumu. 18 Nisan 1877 oturumu. vilâyet idare meclisindeki bu üyelerin meb'ûsluk sifatmlkazanmasiyla kurulmugtur.) . kendi yetigtirmeleri olan memur ve agar mültezimlerine meb'ûsluk s1fatim tevcih ettiler. Meb'ûslar intihab hakkma mâlik olacaklarm 200 veya 500 kurug senevî vergi vermeleri konusunu tartiglyor. 13 Sâlnåme-i Deviet-i Aliyye-i Osmaniyye. yan yanya Müslim büyük ölçüde Müslüman'di.S Bir anlaimanm olmadigt bu yerlenie. Us. Ali Regad. Bu igi elbette daha iyi biliriz. Ermeni Gægoryan murahhas vekili. Osmanh parlamentosunun seçmenlig.11 Bu konuda ilginç bir yön de. valilerin meb'ûsluk sifatmi çok defa kendi arzulayip. umûmî seçimlerle degil de.e." demektedir? 1877 meclisinin meb'ûslar yeniden yapilan. varhkh simflara münhasir bir imtiyaz olarak birakma eþlimlidir.13Rumeli meb'ûslan. önemli hiçbir konu görügülemezdi. 102'de Heyet-i Meb'ûsân azasi veriliyor. Anadolu meb'ûslan 8 1875yllmda Diyarbalar vilayet idi ve meeliside böylerenkli bir yapida idi. seçim gibi konularda bir teerübe sahibi idiler ve bunu Ístanbul meb'ûslarma bir üstün1ükleri olarak kabul ediyorlardt. Biz ibtida-i Tanzimattan beri bu igin içindeyiz. Anadolu vilâyetlerinde pek dikkatlice uygulanmamigtir. sene 1295 (1878).g. 11 Edirne Meb'ûsu Rasim Bey· "Biz tagrahyiz. Seçimlerin sonucunda. Türkiye ve Tanzimat. 12 A. 110.12 Istanbul vilâyetiilk defa seçim görüyordu. 98. "Valiler meclislerin bu kozmopolit yapisma sigmarak. 'Meclis-i Idare-i Vilayet' bölümü. (8 gayrimüslim 37 Müslim.. Ístanbul1328. 84-85. s. Rum metmpolidi. çev. bir "Arbiter Mundi Ottomanorum" rolündeki valilere genig inisiyatif ve yetki kazandirnugtir. Meve gayrimüslim. Burada ilk seçmerder mahalle muhtar ve imamlannca tesbit edildiler.g. harc-1 âlem igler hariç. zaten seçilmig sayilan. 2 müslim ve 2 gayrimüslim seçilmig üye d1. 32.sene 1292. 354-355. Babil kulesini andiran bir etnik yapiya sahip olan Mezopotamya vilâyetlerinde ise." H.

herkes önce vilâyetlerde bu niteligi kazananlati uygun görüyordu. Ancak mahalE temsilcilik nitelikleri dolay2siyla genel oy gibi bir fikirden de yoksundular. kendi bölgelerinin dertlerini anlatmaya gelen kimseler niteligindeydi.Seçim her geyden änce bir ärgür sorunudur.. megrutî meclise de sinmieti. bu durum zamanla degigti. Bununla beraber hükmü dogrulayacak ärnek. yer yer hagin davraruÿlar ve azarlamalarla oturumlari yönetiyordu. çagdag Avrupa parlamentolarmm tersine Osmanh parlamengûrast' haline getirecek kadar agir basmaktaydi. 15 Ì. örgütsel ve muz.Maamafih. eski bir valiydi. bu mahallî temsilcilerden meydana geliyor ve buna uygun bir fikri yapiya sahip bulunuyordu. Nâfta. tam bir istatistikî tablo hazirlamanuza engel oldu. Reis Ahmed Vefik Papa. mecliste hükümetin ve Müslüman meb'ùslann görüglerini destekliyorlardi. Meclis-i Meb'ûsyn tagra megveret meclisleri gibiydi. temenni ve taleplerini. Bu nitelik. Gerçi Osmanh meb'ûslan bu konuda luzh bir evrim geçirip. politik nitelikli mücadelelerde suufsal taban1 temsilen geIen üyelerden degil. âdeta bir 'Vilâyet Meclisleri Umûmî Heyeti' meydana gelmigti. baza vilâyet salnâmelerinin eksik olmass. Vilâyet meclislerinin içinden yapalan seçimle. Onlarm terikit. Sonra temsi1cilikve meb'ûsluk gibi sifatlar için. Maarif Komisyonu gibi) birçok nüfuzlu üyesi.. Bu sonuncular. '(iläyet idare meclislerinin ve diger kurullarm (Temyiz I3îvâni. Haci Mustafa Efendi ile Salim Efendi idi. salnâmelerde dahi bir hayli çoktur. Vefik Paga. Gene Suriye meb'ûslarmdan Nikola Nakkap Efendi 1869'dan beri vilâyet meclisinde idi. Ortayh. Örnegin. 1867-1876 yillart arasmda vilâyet idare mecUsinde âdeta demirbag üye olarak bulunan. A. meb'ûslar mahallî temsileilik niteligini kaybeder ve ulusal temsilcilik niteligini kazamr. Tanzimat'fan Sonra Mahalif Idarder. meb'ùs olmugtu. Meclislerin müzakere ve yönetim tarzi. kargismdaki meb'ûslar da eski vilâyet meclisIeri uyeleri. sendikalar yasal par gibi kuruluglarm siyasal hayatta önemli rol oynadigi ülkelerde. Ziraat. Bu nedenIe ilk parlamentosivrilen. müzâkere usulünü kendi saptiyor. 84. e .s. Tersine vilayet kurullanrida oldugu gibi iki dereceli seçimi savunuyorlard1. Meb'ûslar ilk anda bir ülkenin sorunlarina tümuyle sahip çikan kipiler degil.15 Genel oy ülkesel çapta faaliyet gösteren sendika ve smif partileri gibi kuruluglardan gelen temsileilerin savunacagi bir konudur.zopotamya ve Arabistan meb'ûslan arasmda tek tük Hiristiyanlar vardi. Osmanh ülkesinin bu konuda bir tecrübesi yoktu.Kastamonu meb'ûslan. köklü smifsal.14Bu örnekler çogaltilabilir ve böyle olmasi da bu gartlarda dogald1. Bursa Vilâyeti Meclis-i Ïdare azâhberi yürüten SeyhBahaeddin Efendi ile aym meclis üyelegim1870'ten olarak rinden Pavlos Pavlidi Efendi Hüdavendigâr vilâyeti meb'ûslan geldiler. kayda deger ärnekler verdiler. bir valinin despotlugu ve hazircevaphgiiçinde karyihyor. Sitosunu bir tiler. 'vilâyetter 14 Vilâyet tegkilâtula ait kayatlar düzgün degildir Bundan bagka.

Ìstanbulhalki da vergiler verirler de. ilk zamanki atmosferini de gene bu meclisri olugturmaktadir.Nisan "Kantar ve esnaf rüsumu tagralarda maliyeye ait. Bu özellik. 8085. V. maddesine göre. ãbürleri seçilmeden kahr. mecliste.s. Efendi (Sivas): "Ìnçallahbundan sonra. s. lerin fikir iklimi etkiliyordu. etnik çikarlar bile daha çok bölgesel bir hava içinde savunuluyordu. Ïstanbul'daise belediye daire" 1erine verilmig. Bunun genië ölçüde parti disiplininin ve siyasî parti gruplarinm bulunmaylgmdan ileri geldigine güp1877 tarihli oturum." Salim Efendi (Kastamonu): "Meb'ûsu oldugum Kastamoni'da begyüzbin Íslâmvardar.vilâyet ve belediye kanunlan tartigihrken.de tenkitler. H. Rumeli Hiristiyanlarmm bölgesel milliyetçi ve hattâ burjunitelikteki isteklerine. Suriye Meb'ûsu Nufel Bey: "Çok olan cemânt azayi seçer. " - . Tanzimat'tan Sonra Mahallî idareler. livâ Kantan:1) ve vilâyet idare meclislerine üye seçilirken Jugiri Muslim-gayrimuslim aynm ve orammn kaldmlmasmi istediler. zamanla özellikle II. Bölgecilik Müslumarilar kadar gayrimüslim meb'ûslarda da görüluyordu. lursiz defterdan üzerinde yogunlagiyordu. falan veya filan vilâyetin yolsuz valisi." Gerçakte anayasanm 12.83-85. Rumeli ve Oniki Adalar'da Rumlar çogunluktu. 1960'lara kadar göze çarpmayan bir cesaretin örnegini vermig. s." Suriye'nin Hiristiyan meb'ûslan. Ístanbul'un imtiyazâtmdan yakmmayl meb'ûslar âdet haline getirmiëlerdi. Astarcriar Kethüdas: Ahmed Efendi. Paga: "Siz de Ístanbulgibi bir gehir yaparsantz olur. Topu dörtbin Haristiyan bulunur. 17 ÌlberOrtayh. Eger yan yanya olmazsa Hiristiyan'dan hiç aza olmaz. Ôrnegin. MMZC 7 Nisan 1877 tarihli oturumu. 157.. millî bir politika görüç ve savunuculuguna çevrilebilmesi için zaman geçti. Ïçtigimiz suya kadar vergi veririz. öneriyi önlûyorIar. idarenin genel yapismdan çok. Mezopotamya Hiristtyanlan hiç de va-milliyetçi nitelikte olmayan. Gene. s. yasama döneminde giderek kaybolmaya yüz tutacaktir. kaza. Kastamonî Meb'ûsu Salim Efendi: 16 MMZC16. tabu sayilan dig politika konusunda aktif bir izleyicilik ve tartigma ortamma girmigti. "Bagkent Ïstanbul'dur ve diger beldelerden fark ve imtiyaza yok tur Ancak belediye ve vilayet kanunlan bu maddeye ruhen uygun degildir." Mehmet A. 1877 meclisi Türk parlamento hayatmda.. Buna karp Suriye meb'úsu 9e diger Mezopotamya vilâyetierinin Hiristiyan meb'ûslan direndi. tamamen yerel çikarlanm savunan itirazlarla ayni çdayorlardi:17 kargi Osmanh parlamentosunun.68 I. Simdi bir de pencerelerimize vergi koymak istiyorlar." 23 Nisan 1877 tarihli oturum. Eu Ïstanbuligin bir istisnadir Reis A. mahallî idare meclisleMeclisin. tagra halla ile müsavi olurlar.16Bu partikülarist egilimin. Bu milliyetçi bir görügtü. Unutmayalim ki. Ïstanbulaz vergi verir. "Zannolunuyor ki. Osmanh tebaasmm birlik ve bütünlügü üzerine nutuklar atarak. kurulugu için yapilan seçim ve seçilen meb'ûslarm muzâkere ahgkanhgi ile mevcut taleplerinin niteligi açismdan temelini. (Selânikli Mihalaki ve Vasilaki ile Yanya'dan ÖrneginRumeli meb'ûslanndan nahiye. Galiba tagra halki suyu bedava içiyordu. vilâyet yänetiminin organlan olan. 120.

Maamafih bu kurulun hukuk ve id are alanmdaki tecrübe ve bilgi üstunlügünü göz ardi edemeyiz. iç ve dig siyaset sorunlarmda da. Umumî politika. Meb'ûsân Meclisi'nin bu niteligi ÂyanMeclisi'nde görü1emez. vilâyet temsilcilerinin olugturdugu bir kurumdu. birinci meclisin tersine yerel sorunlar konusunda ya bilgi sahibi degildi. O yüzden irâde-i seniyyenin buyunlugunu beklemeitiraz etmemeye.he yoktur. ilk organlan yasama ye yapisal kökeninden ileri gelmektedir.Ìmpaolugan ve üyeleri ratorlugun yüksek rütbeli bülokrat ve askerlerinden tayinle gelen Meclis-i Ayan. saltanata saygih ve hükümet' fikrinin gizlilik ilkeonlar da yönetici elitin tutumu içerisinde bir sine baghydilar. digerlerinin tersine siyasal grup ve partilerden çok. Ílkparlamentomuz. 'hikmet-i 69 . üyelerinin hazirdilar. ya debunlan tartigmaya tenezzül etmiyordu. geyi tartigip arasmdaki bu derin fark.

yaçayan bir tarih olarak devam etmektedir.Asimda. Osmanh Împaratorlugu'nun. çikan kanun ve talimatnâmeler kadar. 1878 Berlin Antlaymasi'nda yapilan tashihle imparatorluk Balkanlaf da otuz yll daha yagayabilmiÿtir. s. Sultan II Abdülhamid'den sonraki on yilda imparatorluk. 163-171. gerekse Maârif Nezâreti ve Dahillye Nezâreti'ne bagh pubeler. gûnümüz simrlarma dogru Akdeniz adalanndan çekilecek ve nihayet Birinci Cihan Savagi sonunda bugünkü anavatan topraklarm müdafaa için yeni bir savagm baglamasi gerekecektir. siyasî izleriyle. Bu yaçayan tarih. hükümdarm tahta çilagmm hemen ardmdan baglayan Türk-Rus Savagi ile Balkan topraklari Ayastefanos Antlagmasi'yIa hemen tamamen elden çtkmigken. yeni uygulamalar göstermektedir. Ïstanbul1993. Osmanh tagra bürokrasisinin bu yeni devrini anlamak için.devrin vilâyet gazetelerinin taranmasmdan ve nihayet son senelerde argivlerimizde tasnif edilip aragtiricilara * Sultan1L Abdülhamid ve Devri Semineri. imparatorluk dig poliüzerine islahât proje ve uygulamalarlyla tikada gerek Avrupa devletleri. Bu bakimdan 1878-1908 arasi. bir dördüncüsü olmamak üzere tarihin mah olmugtur. Bu nedenle Osmanh asirlanmn her biri gibi Hamidiyye dönemi de gittikçe artan bir alâka ve aragtirmaya konu olmak durumundadir. yani Ortadogu-Akdeniz imparatorluklarmin üçüncû ve sonuncusunun alb asar süren hayatamn son otuz yihm kapsar. Balkanlatdaki hâkimiyetini kaybedip. Abdülhamid devri. Tarth Aragtirma Merkezi. ÍÜEF. Ancak bu hâkimiyet. - . Balkanlar'da ve Ortadogu'da oldugu gibi kan ve barutla da kendisini hissettirmektedir. her zaman tath amlar ve izier olarak degil. adliye tegkilâti ve jandarmad-aki islahât konusunda yeni vecheler. Kugkustz Osmanh mirast halen bu úlkelerde kültürel. 27-29 Mayis 1992.70 IL Abdülhamid Devrinde Tagra Bürokrasisinde Gayrimüslimler' Sultan II. bürokratik igleyiçi takip edebilecegimiz Sicill-i Ahvâl gibibiyografik kay2tlarm. gerekse yeni Balkan devletleri ve prenslikleri arasmda denge diplomasisine yönelik bir siyaset devrine girmigtir. Bundan sonra bu tip imparatorluklar. özellikle Rumeli vilâyetierinde gerek memurînin etnik kompozisyonundaki degigiklikler. artik idare ve maliyeye yogun Avtalepleri rupa müdahalesi ve Avrupa devletlerinin tükenmeyen islahât sûrmüÿ.

11. Galiba Sultan II. c. bir devrin kompozisyonunu çizebilmek için bu gibi kaynaklarm gerekliligi açiktir. Bunlar. 55-61. IJMES. yapilan negriyattan anlaµlmaktadar. Türkiye'de DemokrasiHareketferi. Ï. bazi muhtar idarelerin mevcudiyetidir. Bundan bagka.Cioeta. Balkan devletlerinin benzer malzemesi yeni bilgiler getirecektir. Özellikle sonuncusunun ki konsolosluk agt bakunmdan 19. sonradan prensin vali tayin edilmesiyle Bulgaristan'la bütün1eyecek olan ama Berlin Kongresi'nden beri özel bir idamsi olan Dogu Rumeli (yani Filibe'nin merkez oldugu Güney Bulgaristan). ayni zamanda da tarudigr imeiyaziar vardfr. Abdülhamid devrinin büyük problemleri ve bu problemlerin nasil çözüldügüne dair yap11an c1hz degerlendirmeler digmda. Osmanh Rumelisi ve Suriye-Filistin'deki olaylarm ve problemlerin anlayilmasi için bu gibi argiv malzemesi kaçmilmaz olmaktadir. yüzyilm ikinci yansi için zengin olaylan içerdigi. Cebel-i Lübnan Mutasarrifhgi ve Ìngiliziggalindeki Misir Hidivliölçülerde gi'dir. 167 vd. Alman argivleri (son olarak Demokratik Alman Cumhuriyeti'nden geçen Postdam'daki Zentral Staatsarchiv bizim tarihçiler tarafmdan pek kullamlmamigtir). Fransiz Digigleri ve diger aryivleri. merkezî idare sistemi içinde olmalarma tagmen. s.açilan Rumeli MüfettigligiEvrâkt ve Ylldiz belgelerinin yeni tasnif edilen kisunlarmdan önemli bilgiler elde edilecegi açiktir. Rusya argivleri bu konularda zengin malzemeye saherhalde Balkanlar. Ortayh. HÜEF Dergisi. Rusya ve Almanya ve Avusturya için çok änemli ise ve bu ülkelerin millî tarihleri bizim argiv malzèmèmizle yeni bilgi ve yonunlar kazaamaktaysa. yeni kurulan muhtar statüdeki Bulgar Prensligi'nin aryivleri ve bizdebulunmayan gazete koleksiyonlan ile DoguRumeli basuu. sansür için Donald J. Nasil Osmanh argivleri. bizim imparatorluk tarihimiz de. . bu ülkelerin benzer malzemesi ile yeni boyutlar ilâve edilerek yazilabilir. Avusturya-Macaristan'in argivleri (Haus Hof und Staatsarchive) ve diger fonla n. Meselâ. Aragtirmacilarumzm kullanmaya bagladiklan Britanya argivleri (Public Reconi Office). gerek parlamenter rejimin igleyisi.Bu bölgelerin idaæsinde Bâblâli'nin farkh. s. fakat belirli müdahaleci bir m1ü. Suriye ve Filistin'dehiptir. Sisam Emareti. "Ottoman Censorship in Lelbanon and Lübnan'daki 2 Syria". gerek Osmanh ve gerekse Avrupa basuu.1 IL Abdulhamid devrinde isnparatorlugun idarî cografyasmda göze çarpan ilk husus. gerekse sansur gibi idarî tedbirlerin uygulanmasi aç1smdan Dogu Rumeli ve Cebel-i Lübnan'da farkh görünüm ve problemler oldugu anlagdmaktadir? IL Abdülhamid devrinde Yildiz Sarayt'tun Bâbiâlî'yi gölgede biraktigive idarenin bazi bölümlerinin paralelinin sarayda kuruldugu çokça 1 Bu konuda bkz. 10/1979. Hiç kugkusuz önemli bir kaynak devrin büyük devletlerinin argivleridir. Bulgar Prensligi. 'ÍkindAbdülhamid Döneminde Anayasal Rejim Sorunu'.1986.

Bu egsiz.vakladir. vilâyet gazeteleri gibi organiari takip ettigimizde bir tür rapor ve izleme olaya görülmekte. s. 946-951. zengin albüm koleksiyonu yakm tarihçiligimiz için yol gästerici bir kaynaktir Yukarida belirttigimiz duruma ragmen Bäb1âli fonksiyonlarun kaybetmig bir bürokratik makine degildir. Bablâli'nin atlanmasi ve bilgi akigmm digmda btrakilmasmdan ikâyet etmigti? Bu durum maalesef bazi valileri ve Salih Münir Paya gidaha çok göze çarbi süferayi devlet galerisinde Bâbiâlî nazirlarmdan Bilindigi IL Abdülhamid Sultan haline üzere portreler getirmigtir. nafia ve maarif gibi) projeler hazirland1þ. dört ofislerini yirmi saat Umûmî ve Bagkitâbet tekrarlanan 72 ve dogruluk pay1olan bir Bu dänemde Bagkitâbet ve tahriratta Mülkiye Mektebi'nin baçarth mezunlarmdan alman genç kâtibler gece nöbetine de kahrlar ve telgraf baymda gelen tahrirati kabul ederler. Yildiz Sarayl'nda Mâbeyn-i ki sefaretlerimizden devamh bilgi faaliyete sevk etmektedir. 4. Verdigi lâyihada. Tanzimat döneminin ehliyetli bürokratlarmdan eksik kalmayan bir vukufla ele almdigt görülmektedir. Bundan bagka. Taÿra idamsi merkezî bûrokrasinin bu geligmelerinden etkilenmektedir. Thnuslu Hayreddin Paa'nm sadrazam olarak itiraz ettigi noktalardan birincisi budur. Osmanh Deurinde Son Sadrazamlar. demiryolu. Yazigmalarda tezkirelerin (arz tezkiresi) leffinden anlapIdigma gäre ast ve üstler arasmda evrakm ulay1m sürati artmigtir. devamh fotograflarla memâlik-i mahrusamn her ka gesindeki ahâlînin âdet ve kiyafetinden. bu lâyihalakaleme ahndigi gärûlmektedir.VL cüz. Herhangi bir vilâyetin salnâmelerinde belirli arahklarla yapuacak örnekleme ve say1mda bunu memurlarm Bu bilgi ve yeteneklerinde düzelme görülür. tagra ile olan yazismalar daha çabuk takip edilmekte. baski. Türkiye Ímparatorlugu'nunTanzimat asrmdaki modernlegmesi vam etmektedir. memur sayismdaki artig tir. Lâyihalarda birtakun meselelerin. . ihtisaslagma arttigmdan çabuk degerlendirilmekte. kü artik merkezdeki âlî mekteplerin mezunlari bu bürokraside yerlerini artan oranda ahrlar. bazz meselelerin halli için (islah-1sanayi. faaliyet ve iq hacmi artmasma ragmen bu ihtisaslagma iglerin takibini daha kolaylagttrmaktadir. rm çogu ehliyetli bürokratlar. Bunun yam baÿmda evvelki devirlere nazaran önemli bir fark gärülmektedir. bazi idareciler bu 3 ÏbnäleminMahmud Kemal Ïnal. pan imparatorlukta teftig gezilerinde bulunmazdi. çüngörürüz. vilâyetler gibi süferâ da devamh sarayla yazigir ve önce oraya müracaat ederlerdi. s. inçâat ve açuan eserlerden haberdar olurdu. Vilâyetlerden ve hariçteakipi.tarafmdan Kisaca bümkrasi uzman ve teknokrat bir karakter kazanmaya baglamigdetir. Fakat raporlarm ve sözlü haberlerin digmda. IL Abdülhamid döneminde tagra bürokrasisinin iki ana özelligi vardñ. Birinciözellik. Kayitlardan ve aryiv tasniflerinden de görülmektedir ki. törenlerden. 943 ve sözü geçen 21 Ca 1296/13 Mayis 1879 tarihli arize.

apagida bunlarm tahlilini yapacag1z. Esasen Osmanh yüksek egitim kurumlarma Tanzimat baymdan beri belirli kontenjanla (gayrimüslim nüfus üçte bir diye tahmin edildiginden. 6 BOA. 12 N 1273/6 Mayas 1857 tarihii arz tezkiresi ve leffi. ikinciözellik. Meselâ Suriye'de Musevt Farhî ailesi malt igler yükümlenmigti ve sarraflik yapmaktaydi. Bu kayitlar yeni bilgiler verir. üzere asunm mekalabahk bir grup Mektebi. Türk Dunyas: Taril: Dergisi. Í. gerek Ermeni cemâati. saglamaya Íhtisaslagan mam egitimden gidasun almaktadir. 34 vd. müttefik ga'nm yönetimi devrinde. Siciu-i Ahod! Defterferi. 1840'a kadar süren Misirh ÍbrahimPa. ihtisaslaçan baglamaktadirlar. yüzyddan beri belli ofislerde ve özellikle ma1î görevleri yerine getirme konusunda gayrimüslimlerin etkinligi artmaktaydi. 4 Atila 73 .6 kabul mùracaati ler.4Böylelikle ilerideki bir tarabürokrasisi birçok özellikle-.nedenle faaliyet göstermekte ve taltif beklemektedirler. Özellikleson zamanda tasnife açilan Rumeli Müfettigligi Evrâki'nda bu konuda baza cetvellere rastlanmaktadu ki. ve Inukemmellegme geçirmekte. gerekse sonradan müstakîl ekserlya haline gelen Bulgarlar. ayn1 gekilde hamid devrinde islahat ve bürokrasisine gerekli eleda egitim kurumlari yetiytiren tagra teknokrat bürokrasi.137 tane her riitbeden memurun hem devlet hayatma hizmet etmig ve hem de tarihçiligimiz için 196 adet ciltten olugan büyük bir kaynak birakm19ti.5 Bu okul üzerinde bilgi yoktur. Meselâ.12.Fransiz asilh olup Osmanh tabiyetine geçen parl Dersaâdet'te alti sene masonlar (duvarciSaritene(Charles Charitené)'inbelirtiliyor. hattâ bu kay1tlarda görülen bazi okullara maarif tarihiyle ilgili çahymalarda rastlanmamaktadir. yerel Hiristiyanlar Müslümanlari da Haziran Çetin. gayrimüslim milletlerden talebe de üçte bir oramnda) gayrimüslim milletlerin gençlerinin ahndigt görülüyor. Ömegin. 1296 H/1879'da kurulan 'Sicill-iAhvâl Komisyonu' mütekaydiyla akip senelerde ilk anda 92.. Bir bagka konu burada memurlann bile 2-3 dil bilenler arasmda küçük vilâyetlerinde Rumeli Tanzimat Bilindigi olugturmaktadar. s 391. Rum-Ortodoks kontenjan aleyistemighine Mekteb-i Tibbiyye'de kendi kontenjanlanmn artmlmasun etmigti. 5 BOA. Egitimin sonuçlan almmaya baglanmigttr. 1992/66. ettigi hk) mektebine devam Açikça görülüyor ki. memurlarm dilbilgisidir. Hukuk (Mülkiye kurumlari ögrenim mur yetistiren yüksek AbdülIL Sultanî gibi) Mektebi Mekteb-i bilhassa Nuvvâb Mektebi. s. Bâbtâlî de bu Diger yandan tagra vilâyetlerinde 18. Bunlarm devlet nezdindeki rakipleri Huistiyan Bahrî ailesiydi. Nitekim Sicill-i Ahvâl defterlerinde yapilan taramalarda küçük ve büyük memurlarm biyografilerinde bunu gärmek mümkündür.MV. tagra bürokrasisinde artan sayida gayrimüslim memur istihdamidir..'SiciH-i Ahval Defterferi'. ma ve tasnifle Abdülhamid devrinin tagra riyle daha lyi anlagilacaktir.c.

Klett Gotta 1978.. und 19. 10'daki cetveller. dahiliye fen dallarmm digmda silk-i ve zabitaya intisab ve ederlerdi. 9 BOA. hâkim ve zabita sayisi artti Bunlar her zaman mahallî memurlar degildi. 4. Devlet hayatmdaki kozmopolitizmin 18.. Böylelikle Tanzimat döneminde bu alanda gelenekselbümkrasinin bir kahbl degigmekte. Eu geligmeyi dig Hiristlyan devletterin baskisma baglayarak aipklamak pek dogru degildir. mahkemelerde gayrimüslim memur.' . Bosna'daki baz1 merkezlenie ve Arnavutluk'ta Voskopoj gibi merRezierde gayrimüslimlerin idarî görevler edindigi görülmekteydi? Tanzimat'tan sonra meclis-i idareler ve nâfia ve ziraat komisyonlari. Rumeli MüfettipHgi Urnum Evrah.74 olarak celp edip Farhîlerin nüfuzunu kudilarsa da. Osmanh otoritesinin tesisinden soura durmn degigti.12. yüzyilda özellikle laik egitim kurumIarmm yetigtirdigi gayrimuslim genç1erin tipki Müslümanlar gibi hizmete girip muhtelif yerlere tayin edilmesi sör konusudur. Rumeli islahat meselesi Osmanh Devleti'nin Avrupa devletleriyle zitlagtigt bir konudur. "Dahil-i vilâyetde hîdemât-i mülkiye ve adliye ve mäliye ve sâirede tebâ-yi Hiristiyaniyye'den olarak müstahdem bulunan bi'l-umum memurînin isim ve milletleriyle nev'î memuriyet ve tarih-i tâyin ve mikdar-1 maaglarm1 ve nereli olduklariru mübeyyin bir defterin lüzum-1 tanzimi hakkmda irâde üzerine leffen takdim kilman" defterlerde* memurlarm künyeleri göz änüne ahorsa bu gerekçe görülüyor. 'Die Wirtschaftsbeziehungen der Bulgarischen Gebiete mit Mitteleuropa im 18.7 Rumeli eyâletlerinde de gayrimüslimlerin bu gekilde baz1idarî görevler edindigi. Jerusalem1975.s. "Changes in the position of the Jewishcommunities and Syria. Bu gibi cetveller sadece bu gibi beynelmilel müdahaleye bir cevap için mi hazirlamyordu? Belki evet.Wirtschaftswege Hermann Kellenbenz Fesfschrift. ed. Menâfi-i Umûmiyye sandiklari gibi komisyonlarda ve Vilâyet Temyiz Dîvâm ve karma ticagayrimüslim üyeler bulunmaktaydi. yüzyil bagmdan beri bazi muhtar gehir yönetimlerinin ortaya çaktigi. 7. ama devletin kendi iç teykilâtma of Palestine 7 Moshe Ma'oz. Magnes press. en azmdan 18. s. gittikçe merkezden tayin edilen gayrimüslirn memurlar da görülüyordu. 146-151. Gayrimüslim memurlar merkezî. Studies on Palestine dwing the Ottoman Period. olan Manastn'dan 26 Za 1321/19 Nitekim Rumeli vilâyetlerinden 1321/26 Mart 1904 ve Selânik'ten 9 Za Subat1904 tarihinde mektûbî-i vilâyet kaleminden sadârete gänderilen tezkire ve Kosova vilâyeti için Rumeli Vilâyât-i Sahanesi Müfettig-i Umumîhgi memuriyeti celilesinden kaleme alman 16 Za 1321/4 Mart 1904 tarihli tezkirede. TFR-1-UM 21. 3. Giderek merret mahkemelerinde kezî idarenin tagra pubelerinde. 169. Berlin Kongresi'nden sonra. M.idarenin temsilcileri olarak teknik adliyeye. Ma'oz. 9. yeni bir geligmegörülmektedir. . 8 Virginia Paskaleva. yüzyildan beri gekillenmesi ve 19. Jahrhundert'.1321 taríbli evrak no: 2907/2.

Bunun gibi Kosova vilâyeti mahkeme-i istinaf azasmdan Yakob Faik Efendi Diyarbakarh bir Süryanî'dir. Selanik vilâyeti vali muavini Kostantinidi Papa Îstanbul Rumu'dur. Manastir vilâyeti vali muavini Ïstefanaki Bey ÏstanbulRumlarmdand1r. ancak bazi rakamlar vererek konuyu kapatmak gerekmektedir. Du defterlerden çakarttiguniz hülâsa rakamlar göyle sunulabilir: Yukanda ele ahnan Manastir vilâyeti defterine göre.10 Sözü geçen Rumeli vilayetierindeki Hiristiyan ve Musevî memurlarm cetveline baktigimizda. 37 Rum-Ortodoks. Dahiliye dairesinde 1 10 Carter V. Ohri vilâyeti bidayet mahkemesi reisi Filip Efendi Kayseri Rumu'dur (TFR-I-UM-1321-21 2907/3).ve artan Makedonya Balkan milliyetçiliginin kontrolü için bu hususlara önem verdigi agikârdir.1321-12-26 2907/2). diger dört azasi ÏstanbulRumlarmdandir. 2907/7).Adliye müfettigi Paskal Efendi ÍstanbulErmenilerindendir. Mahkeme-i bidayet azasmdan Filip Yuvakis Efendi. Selânik mahkeme azalan içinde AnadoIulu Ermeni. Bulgar. Mûsevîler daha çok yerel memuriyetlerde posta ve maliye dairesinde veya kompu sancaklarda ögretmenlik görevinde bulunmaktadirlar. Carter Findley'in son devir bürokrasisinde araytirdigi gayrimüslimler daha çok merkezî ofisler ve hassaten. Maamafih Musevî memurlarm maliye ofisinde önemlice bir oranda görevde oldugu göze çarpmaktadir Bu uzun listeleri teferruatiyla nakletmek makalenin samrlarim agacagmdan. Florina kazas2 kaymakam muavini Bedros Efendi Sivas Ermenilerindendir. Kosova vilâyetinde ise. Ottoman Civil Oþcialdom. Eu konu henüz genig bir aragtirmaya ve tartigmaya açiktir Bu vakte kadar Osmanh memu2îninin tetkikalmda istatistikî malûmata pek rastlanmtyor. 10 Ermeni. Kayseri Rumu'dur. Diger iki azamn biri Kayserili Rum ve digeri Sivash Ermeni'dir (TFR-I-UM-1321-12-26. Ï1ginçolan Fener Patrikhanesi Bulgar Eksarhhk Kilisesi'ni hâlâ tammamasma ragtnen (bu tamma ancak Ikinci Dünya Savagi'ndan sonra oldu) Bâbiâlî bu kilisenin cemâatini müstakilen zikretmektedir. ÖrneginManastar vilâyetine bakahm· Acemyan Efendi (Nâfia mühendisi) Dersaâdetli bir Ermeni'dir. Findley.2 Katolik (bunJar Makedonya ve BulgarKatoJik kilisesine bagh yem] memurlar). Ovakim Mutafyan Efendi (kondüktör) Ünyelibir Ermeni'dir. önemlice ve yüksek rütbeli olanlarmm gerkezî hukümetin tayiniyle geldiWerive mahallî halktan olmadiklan görulmektedir. M3. Gene aym mahkeme azasmdan Anastas Efendi Ankara Rumlarmdandir (TFR-IUM-1321-12-26-2907/4). ¯¯ 75 . Listeler renkli bir biçimde uzamaktadir. Rum ve Süryanîler göze çarpmaktadtr (TFRI-UM. Bidayet Mahkemesi'nin dört azasi istanbul Ermenilerinden. Princeton 1989. Kiryos Efendi (merkez idadt Rumca ve Fransizca muallimi) Konya Akgehir Rumlarmdandir. Hariclye Nezâreti ile smirhdir. Aym mahkeme azasmdan Corci Efendi Diyarbakirh Kaldanî'dir. 4 U1ah. s. Ulah. 3 Musevî memur ve Bulgar ve Sirb vardir.

Bu konuda Berlin Antlagmasi'ndan sonra Bulgaristan Prenslij!. ehliyetsiz kadrolarla yönetim hayatma baçIamalarma neden oldu. 4 Rum. 1 Musevi vardtr. 1 Kaldanî. Bu iki vilâyesayidir. 4 Ermeni. 2 Katolik. Süphesiz etrafh ve tarihçilerimizin daha ileride yetipecek Balkanist ve Osmanist Sultan IL problemlerini Osmanh mirasmm aragtarmalarla ve degerlendirecekleri daha iyi bümkratik Abdülhamid devrinin yapasim açiktu -mukayeseli 'le Sort de l'Heritage Ottoman en Bulgarie 1878-1900'. Posta ve Telgraf idaresinde ise 2 Rum. Sirb ve Makedon kastediliyor).800 çikmigtt. Harpten önce 2-3 jandarmamnbulunduotuza yakm görevli memur ortaya ç1kti. aksine 1879'da 2. 2 Rum. 6 department ve 28 kanton ihdas edildi. Ruslar ise imparatorluklarmda bunun aksine anormal büyüklükte bir bürokratik gövde yarattilar. S Bulgar. Adliye dairesinde 1 Süryanî. rum düzelmedi. içindeki tavn ve yönetimin igleyigi ise güphesiz yazih kaymekanizma naklarm çok genig taramasma dayanmahdir. 11 Ortodoks (Sirp ve Ulah kastediliyor olmah) ve 1 Musevt vardir. eksik. 28 Bulgar. 1 Katolik memur görevlidir. 12 Musevî. Neticede burada eski 2 sancak ve 14 kaza alanmda.76 Katolik. . Todorov ve Kantchov'a dayanarak yapt1þ tah- liller. ed. Maliye dairesinde 2 Bulgar ve 1 Ortodoks. s. Maarif dairesinde. Polis'te ise 14 Ortodoks (herhalde Ortodoks Arnavut. 4 Musevî. tin Hiristiyan ve Musevî memur sayisi hiç. Rumeli kitasmm elden çalagiyla çok lasa zamanda silindi. 67. mahallî etnik unsurlarm bile bu gibi görevlerden diglanmasi politikasun izlediler. idarî da verilemeyecektir. Memur ve jandarmakalabahšmdan köylüler pagkma dändüler." Bu dugubir küçük bölgede olarak bilinen memur sayisi.1stanbul 1985. 4 Bulgar. Aym vilâyetin Nâfia dairesinde 1 Rum. Eu ön planda kadrolarm içinde igbilir memurlarm yer almamast ve Balkan devletlerinin problemli. 15 Rum. Isis. 4 Ulah polis memuru ve zabita âmiri çahemaktadx. 5 Rum-Ortodoks. Dogu Rumeli'de ise Franstz sistemi tatbik ediliyordu. Bu renkli emperyal görünüm.de küçümsenmeyecek bir kargilagtirmada da bu bir etrafh yapilacak salnâmeleri ile Aym y11m buratablosu ise tesbit mukayeseli bir vurulan sayilara Tam görülebilic Bütün bu memurlarin ve idare edilenlerm.509'a lerinin bu tipteki çahqmalart büfün Balkan ülkeleri için yapudigi takdirbu alanda de benzer bilgiler elde etmek mümkün olabilecektir.i'nin sorunlarla bogugmak zorunda kalan yeni bürokrasisini belgelemnig ve canh bir biçimde tasvir eden Bernard Irry'nin eserinden gu pasaji nakletmek gerekir: "Osmanh idaresi memur sayismda tasarrufa çok riâyet etmekteydi. Varia Tur11 Bernard Lory. Yeni kurulan Balkan devletçikleri. cica I.11 Bernard Lory ve yararlandigi Bulgar tarihçi1896'da 20.

Osmanhc1hk. Bunlar kartograf. Arnavut Birligi'nin kurulan Prizren ne ama Arnavutluk'un Osmanh ittihad1 içinde güçlenip yagayacagma inananiardandi. yänetilenlerin yönetime katildiidareyi yerleptirmek gerekiyordu. gerekOsTanzimat döneminin modernlegmeciideolojisini. Nië. imparatorluktaki yeni bir ihtiyar Bagdad. Ama Midhat Paga. - . anayasaci * tRusiamrast Midhat Paça ve Zamam Semineri. 19. bu zitlar dünyasmda reformcu Osmanhcahgm geligiminin öyküsüdür denilebilir. sadece kanunî ve adil bir idareyi degil. s. O megrûtiyete. Osmanh yönetici smsfmm 19. Midhat Paga'nm ilk kugak Tanzimatçilardan farkh bir yönü vardi. Midhat Paga. Osmanhci dügüncenin de en ak tif adarnlydi. yüzyilm ikinci yarismdaki ulusalcihk ortanuyla ne derece uyugabildigi ayn bir sorundur. Böyle bir orliberalizm ve modernlegen tamda Midhat Papa. Tahrirat müdürü IsmailKemal Bey'di.77 Midhat Paga'mn Vilâyet Yönetimindeki Kadrolart ve Politikast 1860'larda. teknisyen ve açacamalar. Osmanh reformculugu bu degigen dünyaya nasil nyum saglayacakti. klâsik dänemin yöneticilerinden farkh dügüncede. reform ve ulusalci ayaklanOsman11 Ímparatorlugu'nda reaksiyon iç içe yagiyordu. yüzyildaki ideolojisiydi. give ona sahip çakacaklari bir tarz-i arkadaylan da Osmanhca bir kadro Midhat Paga'nm yakm çahyma olugturuyordu. Du vali. Osmanhcihgm. Gerek kendi fikirleri. farkh kadrolarla göreve baglayan. 227-233. Sam. 1878 kopma tehlikesi üzeriyilmda Balkanlaim Osmanh Ïmparatorlugu'ndan ulusçusuydu. Yanmdaki teknisyen kadrolan. yüzyilm ulusçu akimlanyla çalkalanan veya endüstri dünyasmm yarattigi yeni iktisadï iligkiler ortamma giren merkezierdi. Tuna. äncülerindendi. Amavut'tu.Ankara 1986. Diger yakm bir çahyma arkadagi Ermeni Odian Efendi. 1849'da imparatorlugasigman Polonyah ve Macarlardi. ve zamamna ayak uydurmak isteyen zihmiyeti temsil etmekteydi. se maiyetindekiler. Midhat Paga'mn yönetimi. manh yurtseverligini temsil ediyorlardi. Tuna vilàyetine bir Osmanh valisi olarak geldi. Hirvat asdh Kihç Vasif Efendi ve nihayet yakm çahema arkadagl olan Ahmed Midhat Efendi'ydi. Tanzimat dönemi insanmm ve okumug (literati) bümkratmm niteliklerine sahip yeni bir yöneticiydi.her biri 19. O halde. yani anayasal monargiye inanmig bir yöneticlydi.

Daha 1859 senesinde vilâyetlere yazzlan ve tensikat emreden bir yaziya. Bu sorunlar l<asabadanvilâyete. Bulgarlan kurtuluççu hareketlerini kendi baglanna örgütlemeye zorlamigtir. bu yllIarda komiteler halinde örgütlenmeyi luzlandirm191ard1. Bulgar egitimi Tanzimat bagmdan beri geligiyor ve zengin çevreler tarafmdan finanse ediliyordu. Kara Avci diye bilinen bu kimse. valiler ellerinde zaten yeterli sayida memur olmadigi cevabru vermiglerdi. hariçten valinin maag ile adam ve müstahdemin kullandigi dati vaki olub. Bulgarlann yaçadtgi yerdi. Bulgar ulusala hareketi 1860'h yIllarda gerek ideoloji. hattâ bir ÇarhkRusyasi valisi için bu imkân zaten vanh. yüzyllm ikinci yansmda bir Avusturya valisi. Bulgaristan'm büyük Avmpa devletlerinden aym ölçüde bir destek aldigmi söylemek zordur. Bulgar ticaret burjuvazisi. Ïçlerinden ro1Brzozowski'ydi. Midhat Pa- 1 BOA. etnik renldilik ve toleransm bulundugu Romanya'da.78 ¯¯¯ en önde geleni Polonyah Kagisanayi mektebinin hocalanydi. Midhat Papa. ulusçulugun kaynadijfp bir bölgeye olan kozmopolit nitelikçe de Osmanh Osmanhci ideolojinin taraftan ve geliyordu? bir kadroyla Geldigi ülke. Becerikli bir maliyeci. artan bürokratik faaliyetmanh Ïmparatorlugu 1eri yürütecek kâtib kadrosundan. teknik altyaplyt kuracak teknisyenlerden mahrumdu. göre hadd-i kifåyeye tenzili hakkmdaki emrin. Osmanh Trakyasi'nda ve Ege bölgesinde geligmigti. bir yerde özgün bir Balkan komitecilikhareketinin de baglangici sayilmahdir. 2 C 1276/27 Arahk 1859 tarihIi Kastamonî vilâye'tagrada mustahdem ketehenin icab-rmaslahata tinden. Ìlksafhada Rum Patrikhanesi'nden kopmak ve milIî kilisena 1erini kurmak yolunda önemli adunlar atmiglardi. Kimi zaman Rusya'run okullan etkiledigi görülüyor. tenzilin mümkün olmadigi' bildiriliyor. Bulgaristan'da egitim bir sorundu. kimi zaman Fener Patrikhanesi'nin temsileileri Bulgar egitimciIerle çatiç1yor. Ama Osmerkeziyetçilik çagmda. onu Bagdad vilâyetinde de izlemig ve oradaki çahymalara yardimo olmugtur. Rakovski'nin Sirbistan'da kurdugu Verhorma Narodna Grajdanska Naçaitstvo ve VasilLevski'nin Romanya'daki komiteleri Tima vilâyetindeki hareketleri digaridan yönetiyordu. Yunan bagunsizhk hareketinden farkh olarak. Kastamonî meclisinde okundugu hadd-i kifâyede bile olmayub. Bu köylü kitlelerinin katildigi veya katilmak zorunda kaldiklan komiteler. no: 5432. gerekse örgütlenme olarak doruk noktasiulagrupti. kitabet ve teknisyen kadrosunu toplayip örgütlemek Midhat Pasa için önemli bir baçande. onlarin Rus ajani oldugunu Osmanh makamlarma ihbar ediyorlardi. . gene 1863'te Ïstanbul'da Kiryos Petro ve Hristos Topçipligte tarafmdan bir gazete ç1kanlmaktaydi. Íkinciolarak. Cevået Dahiliye. 19. vilâyetten Bâbiâlî'ye ve oradan yabanct sefarethanelere dogru büyüyen problem dalgalan halini ahyordu.Hattâ ilk Bulgar gazetesi LyuboslovyeKonstantin Fotinov tarafmdan Ïzmifde çakanlnug. Sartlar. Sadaret hükmine cevab. G.

Gerçekçi ve dengeli bir egitim politikasigeregi. Midhat Paga'nm egitim politikasmm üç buçuk y11içinde kayda deger sonuçlar sagladigan1 belirtmek gerekir. Sanildigmm aksine. vilâyet. yönetimi daha liberal bir esasa oturtmak ve nihayet çetelerin faaliyetine daha aktif biçimde karp koymak. kaza düzeyinde düzgünce seçimine dikkat ederek. Tuna vilâyetini genig. Bulgal okullarma Türkçe dersi ve Osmanh tarihi ve cografyasi gibi dersler koydurarak. Mahmudiye kazasi. Osmanh Ímparatorlugu'nunRumeli vilayetlerinde.ölçüde Rusya'dan gelen muhacirlerle iskân etmek de bu politikanm bir tamamlayicisi olarak degerlendiri1melidir. Ílminsky. 79 . Sirbistan'dan gelen ihtilâlci negriyatin etkilerini ortadan kaldirmak istiyordu. Bu sayede özellikle Rusya'dan. Bu gazetenin tahli1i yapilruptir. Bagdad ve Suriye'de de aym geyin devam ettigini belirtelim. Eu matbaanm asilönemliigi Duna yahut Tuna isimli Türkçe-Bulgarca vilâyet gazetesini çIkarmak olmuqtu. yerel tarih ve iktisadî-beledî konular agirhkh olarak yer almakta idi. Basm ve egitime Bulgar dilinde el atarak. Midhat Paça vilâyet yönetiminde Tanzimat bagmdan beri izledaha nen modern otokratik yönetimi terk eden ilk devlet adammuz. Körçegme köylüleri. Paga'nm bu projesi. muhtar-i evvel ve muhtar-i sâni ve ihtiyar meclisi üyeliklerine qu kimseleri intihab ettik diye matbu hir mazbata sunuyor. Vilâyet halkma yönetime katilmak ve sorunlan kendileri çözmekte daha çok inisiyatif vermig.. köylerde aym biçimde seçimleri yaptirmaya dikkat etmigtir. Elimizde bir mazbata var. Buna göre Tulca sancagi. dogrusu anayasaca demokratlann ilk temsilcisidir. aymyillarda Rusya Ïfnparatorlugu'nda Türk kabilelerini kazanmak için uygulanan Ilminsky projesini andirmaktayd1. Osmanh vatanseverligini ve Osmanh resmî kontro1ünü yerlegtirmek. Osmanh yurtseverligini kabul ettirmek çabasmda idi.. Rusya Ïmparatorlugu'nun azmhklan olan Tatar ve Türkik uluslarm böyle bir egitim ve yaymla entegrasyonunu amaçlamigti. livâ. Bulgarca gazete çikarip bazi kitaplar yayuntatti.ça'nm politikasi bu durumda üç nokta üzerinde yogunlagti. Tuna bizdeki ilk vilâyet gazetesine ärnektir (daha önce Mistr'da çikan Vekay-iMasriyye'yi bu anlamda ele alamayxz). vilâyet haberleri. Paga'nm Bâbiâlî ile bitmeyen mücadelesi valilere verilen yetkilerin kisithli. ikincisi mahallî halkm yönetimde säz sahibi olmasmi saglayarak. ardmdan Bagdad'da ilk sanayi mektepleri kurmak Midhat Paga'nm igidir. Bu konudaki yardimc11anPolonez-Macar teknisyenler bagta olmak üzere kendi maiyetindekilerdi. Tanzimat bagmdan beri görülen otokratik modernlegme yäntemini ber taraf edip. bu inisiyatifi meclisler sayesinde kurumlagtirmig ve meclislerin seçimli üyelerinin. Bulgarlann kendi dilinde egitim görmeleri yanmda. Midhat Papa. Bulgar okullarmdaki egitim. kâtib ve subay yetiptirecekokullardan çok teknisyen yetigtirecek okullarm geregini anlamigt1. Bulgarca kitap basum için imparatorlukta (Misir hariç) ilk Vilâyet Matbaasi kumlmugtur. bu politika dogrultusunda etkilenebilmig.

Sultan Abdülhamid de ileride Orta Anadolu'yu iskân etmek için bu metodu izlemekte Suriye'de gikonusundayd1.iken asayi. Midhat Paga'nm memleket sandsklarmi o çagm ölçüleri içinde banka olarak uiteleyemeyiz.3 Ayrica. Halk harcamalan yapiyor. edilecegi bertaraf Sabaözellikle Prens Türklere. gerçeklegtiren tasarlayan kurumlaruu ve kredi önlenmesi için taransal adamdi. Sonra çogu zaman bu borç devlete bagiçIanfyordu. meclisleri çogunluk halktan dolayisiyla. s. Türk Anayasa Metinferi. Davison.S. Balkanlar'da nahiye idatokolû'nde (1855) bagindayd1. sadece 15 tane idi. ifade ile bir Anayasast'nda egitim 1921 Eu çarpici yer hattin'e geçmigtir. tehlike getirecegi bu hükmün edilecekti.Gäzübûyük-S. Tuna vilâyeti 7 sancaga ayrilmlyh ve 48 kaza vardi. Rusya'dan gelen Çerkez-Tatar rilmekte ve bizzat köyler ve kasabalar halkuun destegiyle toprak verilip. devlet du.ÿirle.94-95. Tuna kurulmasuu vilâyetinde nahiyelerin geligmesini. Özelliklebagunsiz 80 'mutasamf 'kaymakamt i - tereddüt etmeyecekti. Kili. IL baski. halk Midhat Papa. nüfusun kompozisyonuna yerlegme hiyerargisinin geregine ve engelledi. Ílk Osmanh parlamentosunda ken meb'ûslar.Princeton 1963. Midhat Papa bu geEgmelere ve demokrat tutuverecek bir mahallî özerkligin muna ragmen. konusunda ordu müolarak kullanmasma Midhat Pagîrinin. 19. ÍgteMidhat Paga ragmen. s. yüzyihn ilk yarismda islahatçisi Kont SzecMacaristan tanmmm ve kredi kurumlarunn üntü islahi tefeciligin tanmmm Macar ve Szecheny. Ïsteristemez 19. müdüzünü ve unvanun despotça bularak kaymakama ve vilâyet kanunu görügülürre çevirtmigti. säalmaktaydi. maddeleri 'Vilâyet Sûralan'. 2 1921 Anayasasi'nm . Avusturya ve Rusya'nm Viyana Promemur az israrla üzerinde durduklan. Midhat Paga'mn kurdugu memleket sandildan bizde ulusal kredi kurumlarm1n baglangier sayillyor. Tuna kullan1hyordu. Bunlar daha çok imece usulü bir yardimlagmaya ve kisa vadeli faizli borç vermeye dayamyordu. yüzyihn Dogu Avrupa'si. Paga'dan Midhat Jän yetçilik duçüncesi. gerekse radikalizmin ulusaIci idamye kat11d1kça. 3 R. Midhat Papa'nm vilâyetin nûfusu üzerinde etkin bir degigikligi baglattiga görulümuhacirler bu yillarda bolca yerleptiyor. Nahiye relerinin geligtirilmesi projesini engelleyenlerin onlarm arasmdan tayin müdür seçilecek. 11-14.2 Midhat Paÿa. galiba böyle girigimci büyük yäneticileri yaratiyordu. Midhat Paga'mn kullandigt bu unvanlarm kanunda yer almasim israrla istediler. Tuna Nizâmnâmesi'nde de. ulusalci hareketlere güç vilâyetinde kilit noktalarda Bulgar giddetle kargismda durmuytur. heny Íÿtvan'shatirhyoruz. onlara borçlantyorev yapilmaktaydi. Reformin the Ottoman Empire 1856-1876. pa'mn itiraz ettigi ve geœk mü. mahallî adem-i merkeziidaresinde Vilâyetler kamsmdaydt. Ama nahiye statüsündeki yerlerin sayisi yüzleri agmasi gerekirken. Ankara 1982. 154. yetkilerini validen merkezle çatigtig1 görüldü.

Tarihî aç1dan Midhat Paga'mn trajik konumu burada ortaya ç1kmaktadar.. yekliyle vilâyetinde Bulgar taen yaygm ve güçlü ama Tuna liusçuk'ta sadece arasmda 1864-1866 sanrihçi Maria Todorova'ya göre. 209-10.8 Dahilî emniyet ve refahi saglayacak bu tedbirlere kargihk Midhat PaBulgar komitecilerine kargi etkin bir politika yüriïtmügtûr. dik sermayesi 883. Ì Dahiliye. Memleket sandiklarmm nitelik ve geligmesi her yerde aytekelinde idi. Sayisiz örneklerden biri.6 Ticareti geligtirmek için mahalli vapur girketleri Tuna ve Bagdad'da kuruldugu gibi. MM. Ankara'ya demiryolu gelmesi için Ankaralilarm bedenen çahymaya razi olduklarim bir dilekçeyle saraya bildirdiklerini biliyoruz. MV. Todorova. Bulgar komiteleri ile daha etkin mücadele edildigi anlagilmaktadir.4 Tirnova'da ise. bu artig bey misliydi.Ama olay komün maliyesi açismdan mühimdi. ileri gelenler ve halk kendileri bu ige katilmigtir. sadece sermaye ve kredi piyasasiiçin <iegil. Tarih ÍçindeAnkara. m olmadt Kimi yerlerde sermayedar ve belirli zümrelerin uygulandi. 1984. Midhat Paa'mn Balkanlar'daki valilik yillarma ait bäyle arzuhaBerin sayisi kabanktir. sene 1278. s. Ïmeceusulü. Í. Bagig veya angaryamsi bir hizmetle köprüler ve yollar yapunau biliyoruz. 5 BOA. L. yaratict yörtetimi ve demokratlagma istegi. ODTÜMimarhk Fakülfesi.5 Nig valiligi sirasmda da bu gibi tedbirlerle refah ve güvenlik artmca. bagig ve mahallî imkânlatla Varna limam ile Dunava gölü arasmda bir kanal açalrmgtir.Vidin-Selanik gosesinin. 7 BOA. 6 vd. 81 .000 kurugtan 3. Yapilan igler dolayisiyla egraf. Baganlari. istoriçeskiPregled. 6 BOA. no: 22521.093 kuruga çikti. baymdirhk iglerinde de uygulandt. Nig isyamadan beri ülkeyi terk edip S1rbistan'a ve Rusya'ya kaçan Bulgarlar geri gelmeye baglamigti. . 1972/5. Bâblâlî'nin tutucu çevælerinin hoguna gitmemig ve onu bugüne kadar süren bir de4 M. 8 ÌlberOrtayh. 'Obgçopoleznita Kasina Midhat Paga'.7 Bayindirhk hizmetleriiçin halkm angaryaya kopumu cebren olmuyordu.Hamidîye döneminin Abidin Papa gibi valileri bu gibi igleriörgütlemekte Midhat Paga'yl izlemiylerdir. s. 1864 yth içinde Tuna'da bir Rus gemisinde silâh ele geçirildigini ve zabt edildigini bildirir. ilk anda posta arabalari kumpanyasi da kurulmugtu.. yani Tuna ile Akdeniz'in bu sayede birleptigini dügünmek yeterlidir. 26 C 1280/8 Arahk 1863. Bu alanda ga da yargilamaya ve suçu kanun dairesinde cezalandirmaya dikkat etmigtir. no: 1010. Imece usulü çabgma.665. 1279 yih belgelerine bakilabilir. merkezî devlet kontrolünden ve müdahalesinden uzak komün maliyesinin temellerinin atilmasi demekti. Dönem içinde.'Ankara ve Demiryolu'. Bunun Varna limantnm geligmesi aç1smdan arz ettigiönem açiktir.

sultam.bsmanh Ïmparatorlugutarihinin bilinen bu ilk rasyonculuga bayarih bir yönetim deneanayasa tasarisi. Bâb>âlîmuhafazakârlart ise. sahnedeki muhafazakâr ve otokrat tipli bu devlet adamlarma. Midhat Papa gibi liberal demokrat tutumlu yeni yöneticiler grubunun katildigmi görürüz. çahykan yönetici tipi. Onlarm trajedisi. Midhat Papa. Tolstoy'un Anna Karenina romamndaki Aleksandr Karenin. Gandjev. Tanzimat'm getirdigi kanun devletiözlemini. E. organizatör. c. dikoduyla 'Mehmed Ali özentisi' olarak nitelemiglerdir.9 'Hagmetli Ímparator Efendimiz' diye baglayan öneri. 5 maddede Bulgar kilisesinin statüsü düzenleniyordu. kugkusuz Tuna vilâyetindeki mesinin ve politikasmm izlerini tagiyordu. Ancak. tembel bir bürokrasiyi harekete geçirmekte ve yönetilene bir geyler veimeyi amaçlamaktadtr. 9 Metin: HÆistovi. kadrolar yetigtirmeyi amaçlayan ve yänetim yetenegini daha genig gruplara yayan Tanzimat bürokratlan kugagmm son temsilcisidir. yerini kisa bir süre sürecek ve reddedilecek bir ilunhhga ve fede birakmigtt. Osmanh Hakaiu ve Bulgar Çanolarak iki fedem ülkenin yöneticisi diye taniyordu.modern Türkiye'nin olugum sümcinde bu yönüyle önemlidir. genç memurlar yetigtirmigtir. böyle bir tipin tasviridir. Midhat Paga. BolgarskeVozrajdane. Ulusçu aynlmacihk ve radikalizm. Balkanlar'm bu kesiminde Midhat Paga'mn reformlarla Osmanh egemenligini güçlendirebilecegini dügünerek. Sofia BAN. yuzyil modernlegmesinin yarattigi liberal devlet adamlarma bir örnektir.. anayasacihga dönügtüren Midhat Paga. . Kont Witte. Ehliyetli. baganlan ve bagaris2zhklanyla 19. yüzyrhn otokratik imparatorluklarrnda belirli bir devlet adami tipi vardr. geligen liberalizmin aym bünyedeki çatigmasmm bir sonucudur. Ílk 16 maddede Bulgar yönetimi. Osmanho bir politika izleyemk. 1969. Avusturya ve Rusya ise. Liberal bir monargi için mücadele veren. Ferenç Deak'm hazirladigi federal Avusturya-Macaristan monargisi statüsünün yapisim izleyemk. bu entrikalara hayirhah bir biçimde uymuglar ve pagayi geri çagararak SurâyiDevlet nazirhgma tayin ettirmiglerdi. s. otokrat imparatorluklarm köhne yanlanyla.N. Bulgar ulusçularryla da çatigmaya dügmügtür. Tuna vilâyetinde de yeni kadrolar.82 ¯ . 1867'de yarattig2havaya bir ölçüde ulusçu Bulgar hareketi de katildi. 1867 yilmda Gizli Bulgar Komitesi Sultan Abdülaziz'e 21 maddelik bir anayasa taslagi sundu. Anayasacihgi salt kendine ait bir özlem ve hareket olarak kalmadt. Bâbiâlî üzerinde baskida bulunmuglardu. Diger yandan Bulgar ulusçulugunun en geligtigi zamanda. 324-5. 19.

st Avrupa'da komünterin geligmesine i . Yunan-Roma uygarhgrun gehir demokrasisi birçok kimselerce çagdag dünyadaki siyasal kultürün baglangict olarak dügünülmektedir.Ídarî Modernlegme Ímparatorlugu'nda Osmanlt Mahallî Idare Alanmdaki ve Geligmeler' I Mahallî idare. ne mahallî idare. ister onun bozulmuy biçimi tiranhk otsun. c. ilkçaglarm Mezopotamya ve Misir gehirlerinin idarî-ekonomik yapisi uygarhk tarihinin önemli agamasidir. Ne Eski Ywunan-Romagehir yönetimi. sadece kendi bagma ve * ** ÍÜHF 1982). bir yerde bu tip idarelerin hukuki varhgim tamt* masi. s. AmmeHukuku Derslerí. Sahip oldugu malî kaynaklart kendi organlarmm kararlari dogrultusunda kullanan özerk bir malî- idarl yapi ve bu yapmm tüzel kipilik kazanmasi yoluyla gehirlerin özgürleÿmesi gerçekte 12. yüzyil Avrupa'smda baglayan ve boyutlan bugüne kadar uzanan bir tarihsel olgudur. I/3 (Ístanbul 137-148. Í.371400'de. yeni çaglarm hukukî devriini. hukuk tarihçileri. Ancak buradaki gehir yönetimi ister demokrasi. C. 8. Yani devletin güçlenen erkine ragmen. 1944. kisam1. Çagda§mahalH idare ve olarak ancak genig bir alanda ve toplumun butün kurumlart üzerinde kontrol fonksiyonu yürüten bir merkezî idarenin varhgi kargismda söz konusudur. I. talenegi Eski Roma'mn fiscus olarak aç1klayanlar da vardir. yay. ÌdareHukuku ve ilimleriDergisi. istanbul1944.T. modern ne ortazaman Ïslâmülkelerindekiveya Bizans'takibeledî idareyi.c. mahallî idarenin baglangici ve kaynagi olarak görmek pek dogru sayilmamahdir. Bu geAvrupa'da kurumuna baglayarak açaklayanlar oldugu gibi. mahallî idare veya serbest komün geleneginin dogu. O halde. $ehiruygarhgmm birkaç bin yllönceden Ortadogu-Akdeniz havzasmda dogdugu ve gehir yönetiminin ilk parlak örneklerinin gene bu bölgede görüldügunu yadsimak niyetinde degiliz. Crozat. ne de çagdag demokrasi olmahal1î demokrasi bir kurum gusu ile ilgilidir. II. 243-301 arailigkin çegitli tezlert ele almaktadular. Nihayet. Hükmî çahsiyet kurumunun geligmesiS. siyasî ve hukukî bir kavram ve sosyal-idarî bir kurum olarak geç ortaçag Avrupa'suun ürünüdür. sosyologlar arasmda halen tartigdan çetin bir konudur.gu ve geligmesi. Türk okuyucu Germanik kökenli kurum mamen bu tart1ÿmalart kisa elden ve etrafhca izleyebilmek gansma müteveffa profesör Siddik SamiOrlar ve Charles Crozat sayesinde sahip olabilmigtir. tarihin akigl içinde bir bölgenin veya gehrin malî-idarî alanda özerklik elde edip bunu güçlendirmesiyle mahallî idare denen hukukî varhk ortaya çikmigtir. Sami One idareHukuku. yani tüzel kipilik kazanmasidir.

Zamanda ve nitelikteki bu farkhhgm sonuçlarmi Avrupa ülkelerinin siyasal ve idarî hayatmda bugün de görmek mümkündür. Almanya. Esasen hiçbir Roma gehrinin bagimsiz bir hukukî kipiligi yoktu. Gerek bölgecilik (local patriotizm). kugkusuz 20. hatta respublica bile bir tüzel kipilik sayilamaz. O halde. Bu ci olmamahdir. Britanya'daki mahallî idarelerin 11. Îtalyave Ïsviçre gibi ülkeleri aymölçülerle ve aym düzeyde degerlendirmek mümkün degildir. 1065yilmda bir kralî fermanle bu statüyü elde eden Manse bölgesidir (commundes Mans). Avrupa kitasuun her yerinde mahallî idare geleneginin doguçu ve geliÿmesi egzamanh olmadigi gibi. Bu komün. tiranhk veya diktatorya da olsa. Avusturya ve Almanya'da.Bu kendi kendini yönetme sisteminin devamhhgi. Eskiçagm polis veya sitelerinde devlet veya gehrin özdeglik içinde oldugu görülüyor. mahallî demokrasi diye adlandmlan mekanizma da felce ugrar. Eski Roma gehirlerinin imparatorluk içindeki özerk görünümleri aldatiÏdarî-maE-yönden merkezin baskisi altmda idiler. Modern anlamdaki mahallî idare. Alti yüzyildan beri Avrupa'da mahalli idareler.1pa'smda merkezi hükümet gekli demokrasi. kralhklara. egit luzda da olmadi. bir ölçüde fiseus'un (maliye) böyle bir statüsü olup olmadigim da henüz tartigmaktadirlar. Roma'da birçok kurumun bir tüzel kipilik sahibi olmadigi gärülüyor. cumhuriyetiere. bunun mahallî özerklik ve demokrasi anlamma gelmeyecegi açiktir. Gene maliye.84 kendi içinde var olan Eski Yunan polis'1 veya bunun bir imparatorluk federasyonu içinde biçim degigtirmigi diyebilecegimiz Roma sitelerinin (civitas) modern beledlye ile kavramsal ve hukukî bagru kurmak güçtür. Fransa'da ilk komün. mahallî idareler uzun süren ama kesintisizbir evrimle bugürikü yapilarina ulagnuelardir. Britanya. yarg1ya. modern mahallî idarelerin tarihî kaynagim ve doguçunu Roma Ïmparatorlugu'nda aramak fazla iyimserlik olur. modern çaglar Avn. bünyelerini koruyarak ve geligtirerek yayanuÿlardir. Oysa. idare ve kolluk alanmda örnek ve mükemmele yakm tegkilâtlanma örnegi gösteren ortaçag islâmgehirleri için idarî äzerklikten söz etmek gûçtür. merkezî idareyle birlikte ve ona ragmen vardir. bäylece ayri bir idarî örgüte. mahallî yönetimin varhgnu surtlürdügü görülmektedir.maliyeye ve milice burgeoíse denen kolluk kuyvetine sahip olmustur. Fransa. Romanistler. yüzyil Avrupa demokrasisinin varhgim saglayan en büyük etkenlerden biridir. Var olan demokrasi tiranhga dönügürse. gerekse mahalE idarelerin etkinligi yönûnden Iskandinavya'yi. yüzyddan beri gös- . Ancak mahallî idarelerin Fransa'daki gûcli zaman1a merkezî kralhk tarafmdan lasilmig ve bugünkü niteliklerine ulagmalil için büyük Fransiz Ïhtilâli'ni beklemeleri gerekmigtir Flandre bölgesinde. baski ve merkezîlegme büyük ölçüde yargi alanmda da görülür. ihtilâllere ragmen. Geleneksel toplumlarda ulagun ve haberlegme teknolojisininilkelligi yüzünden bölgeler ve gehirlerde bir dereceye kadar bir merkezkaç sistemi görülürse de.

Avrupa'da mahallî idarenin geligme evreleri ve nedenlerini tarhymak konumuz digmda kalmaktadir. statü ve görevleriyönünden Osmanh kadisindan daha farkh degildi. Viyana National BiM. yüzyll sonuna kadar özerk bir idareye sahip degildi. yüzyila kadar Kuzey Rusya'da Novgood WhirCumhuriyeti'nin oligarpik yönetimini tarihî demokratik bir baglang1ç sayanlar vardir. 260 vd.Wier 1971. Genellikle bûyük mernurlann perözel hizmetlileridir. phrin yargici ve belediye bagkam derecesindeki'Stadtrichter'. ancak Osmanh mahallî idare geleneginin anlagilmasi balammdan etrafhca bilinmelidir.1 Özerkbir gehir yönetimi Tunaboyu ülkelerinde daha geç gerçeklegebildi. lat.terdikleri özerk geligme ise diger bir örnektir ve günümüz Britanya degörkeminde baghca pay. kugkusuz doguptan mahallî bir özerklik veya demokraši niteligine sahip degildi.. belirli bir süre için tayin edildigi bu bölgede yargmm. kolluk iglerinin. malî görevlerin ve gehir yönetiminin sorumlusuydu. görev yerine kendi kapi halki (özel personeli) ile gelir ve giderdí veya gittigi yerde bazt kimseleri istihdam ederdi. civanndaki köy ve nahiyelerin de mülki âmirive yargia idi ki. Bir sosyoekonomik evrim sonucu merkezî yönetimden bu äzerklik almnugti. Ortaçag gehirIerinin çogu gibi Viyana da 12. Böyle bir süreci gözlemlemek için. 1288'de. ilmiyye siolan kadilara birakilunytt Kadisadece gehrin degil. Merkez bürokrasisinin üyesi olan kadt. Rusya tarihçileri arasmda 15. belediye bagkanmi (Bergemteister) seçmek için direnen Viyanahlan Habsburg dìikleri te'dib ettiler. 13. bu bir kaza dairesidir. Kuzey Almanya Hansa gehirlerinde rastlanan oligarvik idare tipinin bu nedenlerle mahalli bir demokrasi gelenegi ile ilgisini kuramayiz. Osmanhlarda mahkeme görevlileri içinde degigmeyenler soneli onlarm 1 1221 tarihli berat. Avrupa gehrinin yönetimi. Ortaçag Avrupasi'nm Ítalya'da. 'Vom Stadtrecht des Mittelalters zur Modernen Verfassung'a. yüzyil sonuna kadar burada gehir yöneticisi. Kadt da. Habsesnaf tüccar ve burg'lu VI. Viyana gehtinin 13.Cod. Önceleri üyeleri arasmdan loncalanum tayin ediliyordu ki. Eu yorumun da bir romantizmden ötede anlami yoktur. Wiener GeschichtsWaetter. gu makaleye bagvurulabilir: Pelix Czeike. Leopold'un 1221'de verdigi bir imtiyaz berahyla devamhhk kazanar bir kuru1 hafine geldi. 85 ¯¯¯ . mokrasisinin II Klâsik dönemde Osmanh gehrinin idaresi ve yargi görevi. 352'de kay1th olup.Geleneksel devlette devamh görev gören ve kurummfmdan sallaçan bürokratik kadro çok dardir. yüzyil bagmdan beri geçirdigi evrimi örnek olarak incelemekte yarar vardir. bu ülkenin saglam ve kesintisiz geligen mahallî idarelerine aittir. Habsburg büyük dükünün tayiniyle olan 24 kipilik meclis (Stadtrat) istigarî görevi gömvlendirilirdi.

3 A g. 2 'gehrdarî' phirlerinde Mahkeme'. mahallî idare gibi bir kavram ve kurumdan. narh konmast).$uhalde. Mahkeme veya gehir kâtibi diyebilecegimiz bu gibilerin her yerde bulunup bulunmadigi da kesinlik kazammy degildir. idarî modernlegme ihtiyacmm giddetle duyulduimparatorlegun son yüzyshdir. Ortadogu medeniyetinin eskiligi ve Bati Avrupa'nm gehir kùltürüne geç girigi ve kabile gelenekleri içinde gehri olupturmasi ve Roma hukuku prensiplerini uyarlamasiyla müesseselerini geligtirmesindenileri gelir. siyasal ve sosyal degiçmeyle birlikte olmuÿtur. hattâ idaieye yanhmet olan devamhhk kazammy mahallî kurullardan söz etmek kesinlikle mümkün degildir.m-. Belediye dahi. ruhanî reislerin varhšma ragmen bu gibi kimselerin gehir yönetimine kat11makiçin devamh kurullar halinde toplanmadiklarive çahymadiklari görülmekteydi. ne yardimet personelinin mahallî halk tarafmdan seçilip denetlenmesi veya idareye halk temsileilerinin belirli bir statü ve kural çerçevesinde katilmalari söz konusuydu. hada böyle bir gelenek olmadigi için demek de gerekmez.Merkez bürokrasinin tekniknedenlerle yükumlenemeyecegi bazi hizmetleri mahal1î gruplara birakmasmm ne tutarh bir adem-i merkeziyyet. s. kolluk gärevinin yerine getirilmesinde. Esnaf loncalarmm temsilcileri olan esnaf kethüdalarmn. Ekonomik iglerde (flyat tesbiti. Esen'e Armagan. 'maire-Bürgermeister' terimleri karyihgt için belediye için gibi pek uyiimsuz Bunlarm hepsibu alandaki geleneksizligin aksidir.kargihkÏmparatorlugun h bir güçler dengesinin yasallagmastiçinde ortak karar veretek yönetimi paylagttklari görülmüyor. Gerte iran gehirlerinde beledlye reisi. 'gehrdax'. Hangi binaya yerlegirlerse orasi mahkeme veya belediye binasi sayiludi. Eu idarî modernlegme ise. aslmda 'Gemeinde'gibi terimlerin tercümesi degildir. kaçimimaz gu olarak hukukî. N.2 Kaddann belediye veya mahkeme gibi kurumsallagmayi temsil eden ofisleri de yoktu. B. malî iglemlerin yürütülmesinde (vergi tarh ve cibayeti gibi) kadt halkm ve eenafm temsilcisi sayilan kimseleæ bagvurdugu takdirde yardimci olurlardi. Astabirler kullamhr. 246-247. 257-258. Bu. gehir ileri gelenlerinin (vücuh-i belde). idarecileriile yerel halkm bir uzlaymaya gittilderi. Ílber Ortayh. kültürel. VOsmanh Ankara 1977. 'commune'. ne de mahallî demokrasiyle ilgisi olmadigi açaktir. AÜHF. .cemâat ärgütlerinden söz edilebilir ama. Hattâ bagkent ÍstanbuYda bile belli bir kadihk ofisi olmadigi. Tanzimat dönemi. ancak IL Mahmud döneminde Ïstanbul kadismm Bab-1 Meçîhat'mbir bälümüne yerleptirildigi ve devamh ofisinin burast oldugu bilinmektedi Ne kadmm.Kabile düzeni mirasi ve Roma hukuk prensip ve kurumlari birbirinden ayrilmaz biçimde bu yapiyi äzgür bir tarihî geligim ortammda olupturmuglardtr. Tanzimat devrine kadar Osmanh ülkelerinde gehir ve eyâlet idatesinden. valaflar gibi ekonomik-sosyal kuruluglardan.86 çok dar saylda olmahdir.

kaza idare meclislerinde. Meselâ. köy ve kasabalardaki halktan. mal sandigi ve belediye tek tarafh tabürokratlarmm hükümet lerin bulunmast. mülkî idarenin her dahnm liükümet kontrolüne ahnmak istendigi ve egitimin de buna yönelik bir biçimde düzenlendigi ortamda. bazi muhtesib yasakça. merkezl hükümetin temsilcileriyle nasil birlikte çahymiglar ve ne ölçüde etkili olmuglardir? genel yönetim mekanizmasi ve Nihayet bu geligmeler imparatorlugun tesirli olmugtur? Bu sorularm cevabnun siyasi geligmesinde ne demcede siyasî Türkiye'sindeki idarî yap1yi tammak açisinaranmasi. yüzyil Türkiye'sinde tanmda. zaten o gruplari diglayacak güçte de letinin merkez bürokrasisi degil. Demokratik degil. zabtile usulü ile yüklenen ragmen Tanzimat liderlebagarisizhklarma güçlendirildi. Bazi ye ärgütü hayli yol algerçekleytirmekte mekanizmasuu devlet ri. gerçeklegmig sarrufu veya inayetiyle devsadece çagda Osmanh degildi. yuzyila kadar imparatorluk idaresi bazi hizmetleri mahallî gruplara. vs gibi kimselerden ahndi. Bu degigikliklerdir ki. sadece merkezî hükümet bu Merkezî degildir. Tanzimatçalar bu gibi hizmetleri de olabildigince merkezî hükümet ärgütüne devrettiler.19. Suhalde 1840'1ardan beri muhassilhk meclislerinde. sadece kanu- . Bu katilma nasil olmugneydi? Kimler siyasai tutumu tur? Merkez bürokrasisinin bu konudaki nasil bir seçimle idareye temsilei olarak katalrmy. yerel gruplarm idareye katildigi görülüyor. Ordunun. mahallî halkm temsilcilerinin yardumna bagvurmak da kaçmilmazdi. bazi yol geçitlerinin korunmasi vergi bagigikhgi kargihšmda derbentçi denen köylere birakilmigken. bu usulden vazgeçildi. sonra memleket meclislerinde. Ílkanda iltizam usulü de kaldmlmig. Osmanh miglardi. valoftara birakmigtt. 19. Íqtebu modern merkeziyetçilik toplumunda modern anlamda mahallî idarelerin çekirdeginin olugtugu. sanayide gözden uzak tutulamayacak bazi degigmelerin meydana geldigi de açaktir. merkeziyetçi bir güçlendigi ölçüde. Asayigin sagÏanmaloncalardan veya bu görevi ihasi ise. idaidaresinde mahallî gruplarm re adamlan pek istekliolmasalar da. mallyenin. Tanzimat'tan sonra bu görev onlardan almnug. livâ. veri1migti. Ancak Tanzimat önderleri bir malî idareyi gerçekleptiœcek bürokratik altyapuun noksanhänu gördüler ve trajik bir biçimde iltizam usufüne dönüldü. maha11î temsilcimeclislerinde raat komisyonu. merkezden gönderilen yetkili muhassillar ve onlara yardimet olarak mahallî halkm temsilcilerive ruiglerhanî reisterden olugan devamh kurullar (muhassiihk meclisleri) bu merkezî kisa samanda le görevlendirilmigtï. dinî cemâatlere. daha sonvilâyet temyiz dîvânlarmda. Vergilerin hükümetin kolluk kuvvetlerinin sorumluluguna tarh ve cibayeti daha önce cemâat idarelerinin. zira vilâyet. günúmüz dan gereklidir. gehir ileri gelenlerinin reyiyle tesbit edilip mültezimler tarafmdan toplamrken. eyâlet 87 idareye bir ölçüde katilmalarmi gerekli kilmigtir. Avrupa'nm hiçbir modern devlet örgütü böyle totaliter bir güce sahip degildi.

4 Õst. sadece Metternich Avusturyahat'ydi. Hattâ böyle bir si. Tanzimat önderlerinin Metternich'e olan hayranhklari ve onu izledikleri biliniyor. Seçmenler ise. kummsallagan ve devamhhk kazanan kurullara yerli halktan temsilei olarak katilacak üyelerin saptanmasi nedeniyle bagvurulacakti. afif ve muteber adamlarmdan olmahdir. 19. Meclis-i Ahkam-1 Adliye'nin ha21rladigi nizâmnâmenin ilk bendinde seçimin usulü tarif edilmeEtedir. bu yapi yerlegtigi ölçüde mahallî idarelerin doguçu da kaçuulmazdi. Ongörülen seçim usulü pek ilkeldi. özellikle Eduard von Klezl.* Osmanh Împaratorluguasrî bir merkeziyetçi yapi kazaruyoniu. Osmanh Ímparatorlugu nezdindeki Avusturya diplomatlart.' .nî ve âdil bir idarenin gerçekleptirilmesiiçin idam edilenlere mak ve onlarin yardunmi almak gerekliydi. Ancak önemli olan bir seçim usulünün öngörültnesi ve hukukîlegmesidir. Adaylar önce mahkemeye gelip isimlerini kardettirecekler. bundan bagka yaygmhkla uygulanmadigi da kesindir. Sözü edilen alti kigi seçimle görevlendirileceklerdi.Seçilecekkimseler bulundugu memleketin akilh. 88 de damy- Tanzimat döneminin idarî reformlan. bu nedenle ülkemizde mahal1î idarelerin dogugu için gereldi ortami da hazirlanupti. Seçim usulüne. mahallî demokrasi gibi bir siyasal programi benimsemig kimseler degillerdi. asker zabiti. Vana 1837-1838. yüzyil tarihimizin en önemli geligmelerinden biri igte budur. Bu meëlisleæ muhassilm maiyyet memurlarmdan bagka. II. ne Íngiltereve ne de Fransa'ydi. yasal geligme onlan ürkütürdü. 6740 Türkei VI. Maliyenin islahl için vilâyetlerde sancak merkezierine gönderilen vali yetkisinde ve validen bagimsix yüksek rätbeli maliye memurlarmm. müftisi. siyasai katalma. Mahmud döneminin reformlanm ayrmtilanna kadar ve olumlu bir degerlendirmeyle bagbakamna bildirmekteydi. sonra seçmenlerin oyuna bagvurulacakti. Osmanh reformlarim onaylayan ve yakmdan izleyen bir devlet adamiydi. kazaya bagh köylerden kura ile saptanan beger kipi ve kaza merkezlerinde de yerlegme yerinin büyuklügiine gäre söz anlar. Eduard von Klaezi'den Metternich'e raporlar. Metternich de. 'Ìstanbul-Büyükdere'den. Kugkusuz Tanzimat döneminin devlet adamlan. ruhanî Ieisler ve memleket ileri gelenlerinden alti kigi katilacakti.Haus Hof und Stats Archiv. yani muhassillarmm yamnda muhassil meclisieri kurulacakt1. emlâk 'akilh. Muhassil meclislerinin kurulug biçimiyle ilgili olarak. memleketin hâkimi. Onlarm istedikleri kanunî ve âdil bir idarenin kurulmasiydi. ÖnlerindekiAvrupai model. III Seçim konusu bizim tarihimizde Tanzimatçzlarm vilayet idaresinde yaptiklan reformlar dolayisiyla gündeme geldi.

II.rr6Ancak bu tür bir mekanizmayi 19. Belleten. giderleri. 634-635. vazgeçildi. Bu kurullarm bir tüzel kipilik kazandigun ileri sürmek güçtür. no: 16602.ilan konulari diganda söz konusu ettiklerinden dolayisuçlanmaktayd11ar. Oylann çogunlugunu elde istemeyenler na.5 Kugkusuz nizâmnâme ile kurumlagan bu seçim usulü genig bir tabaum kattlmasmi saglamaktan uzakti. Çogu.'Tanzimat'm Uygulanmasi'. arazi anlagmazhklarnun çözümlenmesiydi.Cevdet Dahiliye. seçilenler 0) ya mülkî âmirin tayin ettikleri veya benzer biçimde gayrimüslim cemâat ileri gelenlerinin saptadiklan ya da yüksek rütbeli memurlarla anlayilan mahallin ileri gelenleriydi.g. 1864 Vilayet Nizâmnâ"meclislere 5 A. eden aday seçilecek. 6 Halil Inalcik. görev ve yetkilerini kesinlik ve açikhlda belirten hiçbir nizâmnâme veya talimatnâme yoktu.mecliste konugtuklarmdan veya meclïste tart1. yoksa bir dilek niteligi mi tagimaktayd2?Bunlar belirlenmig degildir. yüzy11mOsmanh Ïmparatorlugu için göze fazlaca batan bir kusur olarak görmemek gerekir. Ancak merkezî hükümet memurlarmm bu meclislerdeki seçimli üyelerden ve ruhanî reislerden asil bekledigi. 635. TekalifKavaîdt. okul. Meclis-i idarelerin baçIang1çtan beri baghca iglevi köylüler ve käylüler arasmdaki arazi anlagmazhklarun çözümlemek oldu. 26-27. s. livâ ve kaza idare meclisleri vilâyet bütçesini. s.sahiplerinden gisma adaylar 20-50 kigi olacakti. O çagda Rusya Ïmparatorlugu'nda zemstvo'lar. 7 A. Vefik. isteyen ile istemeyenler egit ise kur'a-i per'iyye'ye bagvurulacakti. Bununla beraber Osmanh Imparatorlugu'nun tarihinde ilk defa kurumsallagan ve mahallî halkm temsilcilerinin katildigi kurullardan söz etmek mùmkün olmaktadir ve bu ileri bir adimdir. Dersaâdet 1329. Üyelerin yetkileri tarif edilmedigi gibi. 1964. Hattâ üyelere belirli bir miktar maa§ baglanungtir.sayi l12. Kugkusuz meclis-i idamlerin arazi sorunlarun ve anlaymazhklan her zaman hakkaniyetle çözdügü dügünülemez. Hattâ inaag konusunda yolsuzluldar görälmesi üzerine. yasayla belirlenmig bir güvenceleri de yoktur. c. 89 ¯ . Mirl arazilerin belli gruplar tarafmdan yagmalanmasi ve tapulanmasi iglemi bu kurullarda baglanny ve yogunlagmigtir. Ancak bu yände bir geligme vardir.m. nizâmnâmenin uygulanmasi için ilgili olarak muhasalhklara gänderilen bir sadâret tezkiæsi ärnegi: BOÁ. hastane vs gibi kuruluglar için yapilacak harcamalan tartigruglardir. Konuyacaklan konular ne olacakti? Anlagtiklan noktalar bir karar ru. Aynca geregi gibi ve yaygmhkla uygulanmadigun da belirtmigtik.. Gerçi bu maaglann kimlere ne miktarda ädenecegi kesinlik kazannug degildi. 23 Safer 1256/26 Nisan 1840 tarihli. Çagdaggäzlemcilerin belirttigi. 1864'ten itibaren vilâyet. Avusturya Ímparatorlugu'nun birçok yerinde idari kurullara getirilen üyeler daha genigtabana dayanan bir seçimle saptamyor degildi? Toplanan meclislerin. Bir araya toplanan bu seçmenlerin karç1kanlacak ve tek tek her adayi isteyen seçmenler bir yaöbür yana geçeceklerdi.

meclisinde üyelik Haci Mustafa ve Salim efendiler. bu gibi kurullan Íslâmî megveret gelenegi içinde ele almanm mümkün olmadtgi açIktir. parlamentoyu veya bu gibi mahallî kurullart Ïslâmîmegveret gelenegi içinde açiklamaya çahylr ama. o yerin halkuu temsilen seçilen yarisi Mûslim. salnâmelerinden kargilagtumayla elde edilen bilgi. lasa zamanda ülkenin genel sorunlaruu kavrarug. ruhanî reislerden ibantti. Tanzimat'tan Sonra Mahallt Idareler. Nakkap Efendi'ydi. sonra 1864 Vilâyet Nizâmnâmesi ve 1871 tarihli Daire-i Umûmiyye-i Vilâyet Nizâmnâmesi'nde yerine getirilmigtir. yani üyelerin niteliklerinin belirlenmesi hususu. daba çok geldikleri yerlerin sorunlan üzerinde durdularsa da. Suriye yet yapan 1869'dan beri vilâyet meclisinin seçilmig üyesi olan Nikola meb'ûsu. Örnegin. 22-23. s. Ídareyeve karar almaya belirli kurallar çerçevesinde gayrimüslimler de katthyordu. 19. Bu geligmenin mahallî idarelerin doguçu açistndan gösterdigi önem digmda. Seçimli üyeler ise. Hüdavendigâr meb'ûslari da 1870'ten beri vilâyet meclisinde bulunan pyh Bahaeddin ve Pavlos Pavlidi efendilerdi. laik bir geligmeye yol açmigttr. Meb'ûs seçimi için hazirlanan tâlimat-i muvakkate.nekler 8 Ì. yüzyilm Osmanh dügünürü megrûtiyet rejimini. Mahallî grupdayanmamakla le idarenin merkezî kararlarma hiç degilse dilekte bulunma yoluyla larm katilmalari 1840'lardan itibaren bir kurumsallagma ve devamhhk kazamyordu. Bu demokratik terbiyede yirmi yih apan vilâyet idare meclisleri ve daha eskiye uzanan muhassilhk meclisleri ge- . mesi'nde 90 19 Mart 1877'de ilk Osmanh Meclis-i Meb'ûsâm toplandigmda.9 Gelen meb'ûslar ilk anda eski götevlerinden gelen ahykanhkla. . hattâ dig politikayi bile tartigmaya baglamiglardi. 9 Kastamonî (1286-1293). vilâyet idare meclislermin seçilmig üyelerinin ilk seçmen sayilarak meb'ûs seçilmelerini öngörüyordu ki. Su son kural Osmanh devlet geleneginde önemlibir geligim ve degigim demektir. 1840'tan beri muhass11hk meclisleri ile ilgili nizâmnâmelerde. Örçogaltuabilir.8 Fakat bu organlann tüzel kipilik kazanmalan için aslî unsurlardan biti olan üyeligin anonimleptirilmesi. imparatorlugun därt bir yanmdan gelen meb'ûslar. vilâyetleri Hüdavendigâr (1287-1293) Suriye (1286-1292).bu nedenle. yanst gayrimüslim dört kigi idi.Tabiî üyeler. kaza idare meclislerindeki seçimli üyelerin faluî olarak çahymalan öngörülüyoidu. livâ. büyük çogunlukla vilâyet idare meclislerinin seçimle gelen üyeleri arasmdan valilerce veya meclis üyelerinin ortak karanyla tayin edilen kimselerdi. vilâyet. mülkî âmir ve memurlar. muhassilhk meclisleri ve onun devaru olan viläyet idare meclislerinin Osmanh Ïmparatorlugu'nunparlamenter hayata geçiginde de önemli bir katleda bulunduklarm1 belirtmek gerekir.Kastamonî meb'ûslan. Kurullarm tegkil tarzr özünde laik bir temebirlikte. Ortayh. pratikte meb'ûslar bunlarm arasmdan seçilmig veya valilerce tayin edil1864-1876 yillari arasmda vilâmiglerdi.Ankara 1974.

mahalli idarelerin gerçek anlamda güçlenigini saglayacak bu kuruluglar bir müddet sonra etkinliklerini tamamen kaybettiOsmanh-Rus savagmdan sonra sadece var olan Menâfi-i ler. Osmanh gehirlerindeki eenafm geleneksel avâriz sandiklarma bile devletçe ei konmuqtur. yerli halkm temsileilerih-den olugan Menâfi-i Umûmiyye sandiklari. Pregled.7 Nisan 1877. s.Güçlenen merkenunu'nun zî hükümet kargismda mahallî gruplarm iktisadî gücü de aym oranda artmadigmdan Türkiye'de mahallî idareler änce iktisadî ve buna bagh olarak da hukukî özerklik konusunda geri kalmiglardir. Yerli tüccarm güçsüzlügü ve iktisadî geligmenin yavaghgindan dolayl.10 Vilâyetlerdeki meclis-i idarelerin digmda. 1860'lardan beri sözde her yerde var olan meclis-i belediyeler. 91 . Ístanbullularm 'ibtida-i Tanzimat'tan beri seçim usulünü bildiklerini' ileri kendilerinin ise sürüyorlardi. Ístoriçeski 1972/5. Bununla birlikte sandiklar imparatorlugun her yerinde aym etkinlige ve güce sahip degildi. Devlet faaliyetlerindeki ihtisaslagma.leneginin büyük payi vardir. Osmanh da merkeziyetçi Ímparatorlugu'nda devlet fel- sefesi ve egilimi egemendi. 10 H. Eski bapkanhreisi Vefik Paga'mn otoriter olan Ahmed lâyet müfettigi meclis her geyin eski vilâyet mecgmdan. 11 Maria Todorova. Merkezî hüve vilâyetlerdeki sanayiden egitime kadar hayatm her alanru düzenleme egiliminkümet Yabanci devletlerin misyonerieri ülkenin her yamnda sayisiz okul dedir. Tank Us. geligememiglerdir. yüzyilda. yatmm yapilacak alanlar mahallî sandik kurullarinca kararlagtirdiyordu.meb'ûslarm tartigma âdabma kadaraçakti. Rumeli vilâyetlerinde özellikle Midhat Paga'nm valiligi sirasmda Tuna vilâye tinde Menâfi-i Umûmiyye sandiklan önemli bir sermaye birikimini gerçekleptiren kuruluglar olmuglardi. 'Obgçopoleznite Kasi na Midhat Paga'. mahal1î üyelerin katildigt ticamt mahkemeleri hayatuu düzenlemekte küçümsenmeyecek rolü olan kurullardi. lar seçim konusu tarttg1hrken. Ziraat ve Nâfla komisyonlamemleketin iktisadî n. Tagradan gelen meb'ûslislerindekitecrübe ve gelenege dayandigt ilk defa seçim görduklerini. 84-85. merkezde örgütlerde ihtisaslagmay1 yaratmaktadir.Ïnikad. üstelik ilk Osmanh Meb'ûsân Meclisi'nde 'Dersaadet ve Vilâyât Belediye Kahazirlanmasina ragmen. IV 19. Meclis-i Meb'ûsân'm bir içtüzügü olmamavisma ragmen meb'ûslar belli bir müzakere abykanhgina sahipti. Ïktisadîkonularda karar alma güçsüzlügii ve sermaye kuruluglanna sahip olamamak baglang1çtan beri ülkemizde mahallî idarelerin geligmesini önleyen bir olgudur. Özellikle Umûmiyye sandiklarmm degil.11 Bu sermayenin kullamhp biçimi. 56-76. Modernlegme bürokratik örgütlerin büyümesine neden olmugtur. Meclis-i MeVüsân Zafnt Ceridesi.

ya da çobanhk ve tanm teknisyenligi kursu açmak istese buna izin verilmeyecegine güphe yoktu. Megrùtiyet döneminde beleolarak geligtirilip. 90-91.92 ve sosyal kurum açarken. c. 16 Nisan 1877. M. tüzel kipilik kazandiklan halde. Us. 'Osmanh Ímparatorlup'nda Amerikan Okullan'. 15. Yetimhane veya sanayi mektebi kurmak. yenivergi demekti. önceki diyeler orgüt devirden daha güçlü merkeziyetçi politik baskiyla yönetildiler ve her yerde merkezî hükümete daha bagimh hale getirildiler. Son devir Osmanh yöneticileri belediye örgütünü sadece düzenli gehir hizmetlerinin gärülmesi için istediler. Ekz. 118. Belediyeye yeni malî kaynaklar saglamak konusunda Bâbiâlî bürokrasisinden daha isteksiz davrananlar ise tagra egrafi idi Yeni kaynak. Bu egìlimiOsmanh meb'ûslar meclisinde de görmek mümkündü.12 Ama herhangi bir yerdeki halk kendi ihtiyacma yönelik bir ç1rak veya ebelik okulu. Amme idaresi. Ortayh. tagradaki mahallî änderlerin degil. anoluyordu. Bâbiâlî bürokrasisi hayirhah davranmasa bile engel olamamaktaydt. Kugkusuz beledlyelere ayrilan malî kaynaklar da çok yetersizdi. yüzydm sonunda Osmanh Împaratorlup'nda sadece ABD'nin kurdugu okul ve yetimhane sayis1400'e yaklagiyordu.Ïstanbul'dabile beledlyenin etkin bir hizmet görmesi mümkün degildi. Merkezî hükümet çogu cak gönderilen valilerin girigimÌyle yerde belediye örgütünü kurmamig ve belediye meclislerine uzun süre tüzel kipilik kazandirmamistir Belediyelerden beklenen hizmetIerin bir losuu vakiflarm.M. Bir semtten diger bir semte suyolu veya kaldiryn dägemek için iki-üç nezâret veya evkafla anlagmak gerekirdi. 13 H. Ï. . 12 19. Inikâd.C.Bu politika imparatorluktan cumhuriyete miras olarak kalmigtir.. Hizh bir gehirlegmeyle birlikte siyasal katilma sorununun da büyük boyutlara ulagtigi günümüz Türkiye'sinde mahallî idareler halen geçmigingetirdigi uyumsuz yapiyi tagunaktadirlar. 14. T. H. bir kismi merkezî hükümet organlarmm elinde oldugundan.Z. sayi 3.1982.

TürkKültürü. Ekim 1965. Tietze'ye tegekkürübir borç bilirim. 207-208.ünceye Dogru'. s. E Fmdikoglu. M. Yakm zamanlara kadar aragtirmacilar. 141-150. Ancak iktisadî dügüncedeki bu önemli degigmeyibelgeleyecek eldeki metinler bugün için o kadar geriye gitmiyor.Ekim-Kasun 1983. pekâlâ 18. 1-2.. Osmanh toplumunda da bir iktisadî dügünce. 'Türkçe'de hk iktisutKitabmm Konusu ve Yeni Bir Eser Üzerine Notlax'. Orhan Okay. r Ilk Telif Iktisat Elyazmast Andreas Tietze'ye Dùçünen ve yazan kimselerin bulundugu her toplum gibi. Ancak Osmanh toplumunda iktisadî dügüncenin bilinen klâsik. 16-18. Osmanhlarda . Osmanh toplumunun Avrupa iktisadî dügüncesiyle ve iktisat ilmiyle tamstig1 zaman olarak kabul edilmelidir. ilk Osmanh vekayinâmeleri ile toplum ve devlet hayatma ait metinlerin kaleme almmaya baçIandigi devir lerden beri var olagelmigtir. Avusturya Millî Kütüphanesi SarkYazmalari bölümünde mevcut bir yazma risale ile bu tarihi pimdiden sonra yirmi yll daha geriye götürebiliriz. geleneksel niteligini degigtirmesi. 1830'lu yillarm bagina ait bir yazmadir ve imdilik bu tarih. Hizru'l-Mülûk. s 72 vd. Osmanh toplumunda egemen olen ekonomik-sosyal görüglere bolca rastlanmaktadir. yüzyll sonlarmda Osmanh aydmmm ilgisini çekmig olabilir. 1ktisatta Milli Dar. bunlarm bir kismi tarihçi ve dilbilimcilerin çahgmalariyla okuyucunun yararlanmasma da sunul* Yaprt. s." Ele alacagimiz küçük risale. 221-230. Orhan Tiitengil. XVIII. vb kitaplarda. Selânikî Tarihi. s. 'ÍktisadîTefekkür Tarihimizden Bir Parça'. Koçi Bey Risalesi. ¯ 93 . Avrupa iktisadî düguncesi.1 Viyana'da. 101F Mecmuasi. c. 25. Osmanh toplumunda Batiiktisadî dügûncësi tarzmda kaleme ahnmig metinleri en çok 1850'li yillara kadar götürebiliyorlardi.1brahim Fazd Pelin'e Armagan. 3744. Ístanbul 1948. yüzyillarda Gelibolulu Mustafa Âli'ninSultanlara Nasihatler'inden veya daha önceki bazi nasihatnâme türü eserlerden baglayarak. S.Z. Memnuniyetle kaydetmek gerekir ki. 1 C. daha dogrusu Yeniçag Avrupasi'nda yeni bir yöntem edinerek geligen iktisat bilgisinin tanrup izlenmesi ne zaman olmugtur? Soruyu cevaplamak zordur. S. ** Yazmaya ele geçirmedeki yanhuu ve metni incelemedeki tegviki için hocam Prof.

Kigiligive Yaprilarmdan 3 Bu fasil için. yüzyil Osmanh. imparatorlugun islahati Osmanh toplumunda Avrupa iktisadî dügüncesine niçin yabanci kaImdigi ve bildigimiz kadanyla niçin 19. AÜDTCF no: 216. Osmanh. Y Yücel. 19. O. sesi ve1640 TariFdiNarh Defteri. Ankara 1974. Tiet2e. Osmanhlarda Narh Müesse- yay. Öst.Y. Fmdikoglu. kismen klâsik devir Osmanh dügüncesinden kaynaklanmaktadir. Katib Çelebi: 'ilm-i tedbir-i Seçmeler. daha dogru olur. bkz. A. Nitekim 19. yüzyildan itibaren bu dügüncenin benimsenmeye baglandigmm cevabi..Akad.1982. Bizim ele aldigimiz yazma baghgi ise menzil'. tadayah bir imparatorlugun yapismi temel olarak kabul nm ekonomisine degigmesindenve o dünyanm ürünü edip. Mustafa Äli'sCounselforSultans of 1581.Türkiye Íç Bankast yay.Yûcel.iktisat bilgisinin sözlügü. Saik Gökyay. Ankara 1981. bir zunün'da arasmdaki iligkileri ve hane düuçaklar hanenin reisinin. . bu eseri Rossi diye bir yazann Economie Politique'inden yararlanarak Fransiz dilinde kaleme almig. -Part I-ll WiMendfi'l-Müen. üslûbla. yüzyilda tedbîr-i menzil' deyimini Kâtib Çelebi. tedhir-i Emrân-1mülki'economie kullamr. yüzyll Osmanh iktisadî dügüncesinde de. Ankara 1982. bu gibi tarihçilik ürünleri ortaya kondugu zaman bu soruya cevap verilebilir demek. Yaçami.Aynca. Menzil tedbîri açaktir.94 muytur? Du metinlerin baghca äzelligi.Keyf-üzkarquig1 kullamlan kullanmaktadir? Kâtip Çelebi'ye göre Menzil tedbîri ilmi. s. derWiss. bkz. no: 307. Yeniçag Avrupasi'umiktisadî iktisadî dügünceden habersiz bir kullanan kavramlar olup yeni dil ve haklanda öneriler getirmektedirler.. 1850'lerde baghgadir.. düzenienmesine degindigi raflarm nin üstünde bütün topluma da yayllarak dügünülmesidir.iktisadt tarihini saglam bilgilere dayanan zengin bir sentez halinde yazmak kadar zordur. bkz. Anolarak ayarlayacagma bilgi iligkin nas11 kurup zenini bölügümüne gelirin ön kaynaklarm bilginin ve masplânda. çok kiginin bildigi gibi. tamttigi risalenin yazan olarak Serendiz Argizan adh bir tabibi gösteriyor. Osmanh amaçlayan eleptiriter olmalandir. Fransizca 'iktisat' 'ilm-i 2 Úmek olarak. iktisat risalelerinin politique' karµhgt menzil deyimini kullanmaz. Kütükoglu. ÍbrahimFazil Pelin'in kütüphanesinde buldugu Tasarrujiît-i Mülkiyye ve 1965 yllmda merhum sosyologumuz Cavit Orhan Tütengil'in tamttigi Ilm-iTedbîr-i Mûlk adh eserlerdir Sonuncusu 1860'ta Londra'da Charles Wells tarafmdan Türkçe yazahp tagbaski olarak bastmlmigtir. Bugüne kadar bilinen ilk Türkçe iktisat kitaplan. üretimin artinlmasi ve dogal kayçok sernaldann bunun için nas11kullamlmasi gerektigi gibi sorunlardan vet ve gelirlerin bölügümü konusu zihinleri meggul etmektedir. Hattâ. Kitab-iMesalihi'l-Müslimin ve minin. M. Esasen 19. E Fmdikoglu'nun. Kitâb-i Müstetab. Serendiz Argizan. Ïzmir1984. ve cak bu aile düzeyiilmi. geleneksel düzeninin restorasyonunu Klâsik Osmanh döneminin bu gibinasihatnâme ve Islabat lâyihalarr. AÜDTCF yay. Z. hane halki ve tarif ediliyor. 365.

Say'den mülhem bir kitabm Ïlm-iTedbtr-iMenzil adiyla Sehak Ebru tarafmdan 1850'lerde çevrildigini belirtir.5 Bunun Economie Politique'ten bir çeviri oldugu düpünülebilir Risalenin yazan ada yazmada yer almadigt gibi. Mâliye Nâzm Mehmed Cavid Bey. Fmdikoglu'na göre. bu tarih. Takvîm-i Vekâyrnin 56. 1315 Hieri/1897-98 miladi tarihli kendi iktisat kitabmm birinci cildinde. sayismda degilse de 54 ve 55. a. her iki eserin de 1850'ler civanna tarihlenehilecegidir. EconomiePolifique kitabmdan Tasarrufât-I Mülkiyye olarak çevrilmigtir. onun nüfus üzerme olan eserini otuz sene önce kaleme aldignu söylüyor ve yakmlarda bu konudaki tatutici bir makaleyi 56 sayih Takoîm-i Vekâyrdeneµettigini belittiyor (nüfusile ve iktisadî durumla ilgili böyle iki makale. gibi görünmektedirler. elimizdeki yazmamn tarihi 1833'ten daha geç olamaz. 'Umûr-i Hariclye' bölümünde çeviriolarak yer almaktadir. J. tamtdan bu risalelerin tag baskisi olarak basilmasi. Mixt 1169. Tedbtr-t ümrân-r mülkî ilmindeki hazîk-i hükeyor. açik ve kesin olan bir pey. Fmdikoglu'nun tamttigi bu eserden önce. Ancak risale sahibi. sayilarmda. National Bibliothek.m. s. Gerçekte ise.Yahuz. özellikle Malthuttan söz ederken. sadeark Yazmace yazma olarak kalmigtir. ps . ele aldigi risale. Millî Kütüphane'nin Jan arasmda bulutunaktadir. bagvurduveya derleyen müterciminin gu Avrupa kaynaklan da belirtilmemigtir. 1860 basunhdir.B. B. Ancak eser için Cavid Bey'in sözünü ettigi kitaptan daha eski bir tarih vermekle beraber. Tütengil'in tamttigi Wells'in kitabt ise. Eu bilgilere göre. Mehmed Cavit Bey'in naklettigiiktisat kitaplanyla Fmdikoglu'nun inceledikleri arasmda kimlik çatiçrnasi gärülmekte ve yazarlar J. Herhalde Bâbiâlî'nin gayrimüslim tercümetni 4 Tütengil. kitabgi künyesinde yoktur. Rossi isimli bir yazarm. Osmanh toplumu yüzyihn ikinci yansinda iktisat bilgisiyle henüz tampma agamasmdadir. Bu eser Sultan Abdülmecid'e takdim edilmigtir. 43 yaprak. sayilan da 1832 yihna rastlad2gma göre. Çevirininrisale sahibi tarafmdan yapildigi anlagihmakale. Viyana'da. Bir Ïngiliz tarafmdan Türkçe kaleme ahnan bu ikinci eser de iktisat bilgisini ve kavramlan kisa ve yetersiz olarak tamtmaktadir. 142-144..de Aleko Sucu Osmanheaya çevirerek bastirmigtir. ilginin yayilmaya bagladigmi gösterebilir? Bizim ele aldigmuz. 5 Viyana. dil özelliklerine dayanarak tahmin etmektedir (tahminen 1268 H/1851 M). Say'in iki ayn kitabrun çevirisinibirbiriyle kangtinm. CodexVindobonensisPalatinus. Yazmamn son sahifesinde muhtemelisim ve tarih belitsizdir. yazan (veyaderleyicisi) meçhul risale ise. Ancak.g. Elimizdeki risale 86 sayfadan olugan bir yazmadir ve 'Risâle-i tedbir-îümrân-1 mülkf adru tagimaktadir. say1daki 55. mâdan Estrada nâm Ïspanyolhir zâtm nüfus meselesi ve iktisadî kaynaklar üzerindeki yazdiklarmm bir tercümesidir). Malthus'un meghur denemesi l798'de basildigma ve 1831'den beri çakan Takvfm-i Vekâyrnin 54-56.

fark baglarmm iktisat literatüründeki ifade ve terimleri kullanmaktadtr ama. ve iktisat bilgisi. kuramla uyum gösteren bir olgu olarak . malî ve iktisadî düzen nitelik degiytirmigtir. Arab. Yazar. farkh çok bir de yanh. "Devlet diger devletlerle ve milletlerle olan ticarette kendi tebaasmm ç1karnu kollamah ve onun ticaretini digerlerine gön artiracak tedbirleri gözetmelidir" (s. Eu yönüyle yazar.s. Fars ve Yiman dilinde bulunmayan ve sadece Ïngilizve Fransiz dilleriyle edinilmesi mümkün olan bu bilgileri dil bilmeyenlere aktarmak için risaleyi kaleme aldignu bildiriyor (yazma. edilecegi 18. eserini ortabenimsedigi yönetsel modernlegmeyi. müteahhîolmagla. sudevletin iç dübay ve ögretmenlerinin yetigtirilip maaglarmmödenmesi.plmig üslûbun digmda. devlet hayatmda ve dünyada iktisadî sistemin niye degigtigini ve niçin yeni bir iktisat bilgisinin gerektigini ve neden risaleyi kaleme aldigun pöyle açikhyor: "Eyyâm-1 eser ve haberi mazîyede vücudi nâbud ve düvel-i salîfe zamanlannda edib.. bünyesi ve iglevleri yönünden büyümüg. risalenin sonu yüzyil Gerçi yazari. giripteki bu açiklama bizce qu açtdan çekici.Osmanh neerinde ah. Risalede. 3 v 4 r). Bu açiklamaya göre. Yeni bir iktisadt Anlayi. yazar tarafmdan benimsenmigtir. barut ve ategli silâhlann icadi ve kullamnuyla merkezî ordular ortaya çikmig. iktisat tarihçilerinin kisaca ticari ve sonra sinai kapitalizm çagi dedikleri (itiraz edilmeyecek bir terim) dönemin kamerkezîyetçi degigiklik mu yönetimi ve idari-askerî bünyede yarattigt gibi olgularla yapilacak birikimi kapital sermaye hareketinin büyümesive almmaktadir.96 manlarmdan olan yazar. Böylebir degigikligi merkezîlegen monargiler olayx olarak açiklayan (ve bir boyutuyla dogru olan) görüg. Yeniçag devleti. derhal konuya giriyor.. I risâle-i oldugu beyamnda istîcab etmig îsâlini lag ve v-2 r-2 v). olarak Ama tariele degigkenler bir aç1klamaya yeg tutulan açiklama sayalmamahdir bu. hattâ orijinaldir: 1820'lerden beri orduda ve merkezî idaæde Yeniçag Avrupasi'ndakine benzer mform ve degigmeleri geçiren Osmanh imparatorluk yönetiminin sorunlarma cevap vermek amaci güdülmekte ve buna uygun bir yaklayimla risalenin kaleme ahndigi görûlmektedir. kudüs tuhur anm mukteolan ecza-1barut ve mâdum ve mefkud lcâd hurûb ve zäsmdan olan eslâha-i natiyyenin karîn-i ve kit'alde istîolan zausul-i matlûb andan muharebe ve mutad mali olduktan sonra. zeninde ve yänetimde degigiklikler yaratip. milel-i düvel tebdil ve fer ve galebe esbabi tagyir ve tebdilini icâb ve ale'1 hurenin pâir nizâmât-i dahiliye-i mülkiyelerinin ilm-i mazbut insabmâ ibtedâbîrin umrân-1mülkiyeye nizâm ve aid sus muhtasaradir" (s. ilk paragraftan itibaren iki sahife kadar. bu olgudan dolay1 gerekli görülüyor. bunlarm egitimi ve donanmu. Risalenin giriginde merkantilist bir yaklagim göze çarpmaktadir. ve hî yönden hiç yüzytl 19. geligmigtir. 39 r). ve üzere. ya koydugu yillarda yùrütülen degerlendirmektedir.

s. (b) amel-i beger (emek yerine say deniyor) olarak aynmhyor. Yazar burada ilginç bir eldemede bulunur: Maziye bakarak degil. risale beg bölüm (fasil) ve bir sonucu (hatime) içermektedir." Yani müstahsile-i esbâb-i kullamImaüretimde malm açak örneklerle. genel veya özel igleriyle ilgisi olmayan. Fasl-t sâni (2. Bölüm). nâzir-i meclisin (yani ticaret meclisi nazmnm) yanmda. ayhk ve (b) ucretliter çabganlarrisk mutemet yüklenmeden gibi fa veya ticarette sandikkâr.mübagirîn-i ummâl) olup. Bölüm). Yani eskinin restorasyonuna yönelik bir iktisadî anlayiëla degil. diger deyor: "Bir devrin halki ve devrin gan ü göhretini virlerle karg11agtirmay1p. ve de siyla (mal-1sermaye) üretim araci niteligini kazandigi açiklamyor. Bu bölümlerin içerigini lasaca gözden geçirelim. kalçoban. servet. 14 v-21 r: "Ístihsaldekullamlan araçlan üzerinüretim emval beyatumdandir.üretim için sermaye ve çirak. Bunun için Ìbn-iHaldun'un bir tümcesine bagvuruanlamak için. Tauri'mn her devir için ortaya koydugu yöne tim ve igleyige uymah ve devietve toplum iq1erinibu biçimde yola koymaya gayret etmelidir" (s. Girig (Mukaddime)'teki bu teorik çerçeve diyebilecegirniz açiklamadan sonra. IhtiyaçIarm dunedmt (kithk) ve örf ve âdete göm biçimlenecegi. zarari yükümlenen.. (b) sanayi ve zenaat (amel-i hîref) aymnaktadir. fes ve gapka gibi geylere kargi Hiristiyan ve Muslümanlarn aym gereksittmeyi duymayacagi söyleniyor. bir En basit duruluyor. Fasl-1evvel (L Bölüm). Bu gibi kimseler davet edilmeli ve dünyafaaliyet izlenmelidir. dar. yaçanan güne bakarak hareket etmelidir. Klâsik Osmanh döneminde fermanlardan kayatlara ve siyasî-edebî metinlere kadar malkelimesi. 6 r-10 v arast:Bu bölümde iktisat biliminin temel kavramlari tammlaniyor. günlük. Degerin ölçütú olarak lothk (nedret) ve emek gösterilmektedir. ücret alan yllhk ve olup. Örneginparap. tedbîr-î ümran-i mülkî (economie politique) ilmi konusunda bilgisi ve tecrübesi olan herhangi bir devlet ve ulustan kimselerin. artacag1üzerinde ruluyor. mn ekonomik durumu.. Uretim araçlanm (a) mal-i sermaye. s. 11 r-14 r: Üretimsürecinin ne oldugu açiklanüzerinde diktan sonra. bunlar kâr ve âlât-edavati saglayanlardir. ona danigmanhk yapmalan gereklidir. bu bölümde üretimin ögeleri (istihsalunsurlan) duruluyor. senede yarattiklan iki devletlerinin yüz Böylece Avrupa Osmanh ü1kelerinde de yirmi yllda gerçeklegebilecektir (s. 5 r).edavat ve Fasl-I sâlis (3. kanunlar ve iktisadî-ticari eserler.. açtk. s.. günün partlarma uyup tedbirler almahdir. Üretimolaynu gerçekleptirenler ve (c) ticaret olarak üçe ise. mal nedir gibi. ingallah 97 . Bu sayede (madde-i asliyye) hammadde iglenip mamul mal haline getirilmektedir. Üretimfaaliyetini (a) tanm. Arapça asrefah ve baymdirhk.Yazarin bu risaleyi kaleme almakta kendini de ilgilendirebilecek pratik bir amact oldugu da bellidir. âlât. (a) mütegebbisler (risalede. 2 y). Devletin gizli. Ïhtiyaçnedir.

daha önceki gazete çeviriferinden de anlagildigi üzere. Fasl-r hami (5. birinci bölümdeki deger kavrammm açiklamastyla çeligki içinde gibi görünmektedir. büyür. Yaniotuz milyonlu Fransa. Risalede. Malthus'un görûçü özetlenmektedir. Risalenin kaynaklan muhtemelen temel. bazi vülgarize kitap ve makalelerdir." Bir tüketim mahnm kiymeti. Risale sahibi.ve devamt: Bu bölümde nüfus sorunu ele aluunakta ve risalede orijinal bir egilim olarak. Hattâ risale sahibi. En uzun bölüm budur ve risale sahibinin. metinde mal sözcügünün bugünkü anlamuu kazandigi görülmektedir. bir sabuncu daha fazia yag ahr ve sabun kazamm yeniler. yazar ek açudamalar yapmak için dipnotu kullanmaktadar). 29 v.Ima uygun olarak para anlammda kullamhrken. her dogan çocuk yagasa. tüketicinin verdigi degere. 33 r). girig bölümünde ileri sürülen dügüncelere atif yapilarak. böylece bu iglemden diger üreticiler de yarar saglar. Malthusçu nüfus kuramma yalon ilgi duydugu açiktir. fizyokratlardan. mahn kullamm imkâmna ve derecesine göredir. Risale sahibininbu konulan daha çok Malthusçu yazarlarm Avrupa gazetelerindeki makalelerinden iziedigi anlaµlmaktadir. Bölüm). Meselâ.Bir memleket nüfusunun artig yetenegi. nüfus artrymm yaratacagt sorunlari kavramak ve çözmek için bir çaæ oldugu kamsmdadu. J. Risalede. orijinal eserleiden çok. Yazar. s. salgm. metinde hangi kaynaklari kullandigmi belirtmemigtir (klasik Osmanh nesrinde pek görülmeyen bir biçimde. Fasi-:rabî (4. Bölüm). o memleketin nüfusunu her 26 yllda üç kat yükseltecek derecededir. s. bir anlamda iktisat bilgisinin. Malthus'un bu konuda verdigi ärnek hesaplamalan nakleder. Bu nedenle hastahk. daha dogrusu. yirmiden fazla çocuklu evililikler yaygmlagir. Bundan sonra. 21 r-29 v: "Krymet-imal-1 sermayenin hakîkat-i 98 zât ve maliyeti ve anm husiil-1 mal emrinde tarîk-iistîmali ve efrâd-i nâsm mülk ve tasarruflarmda sûret i teksir ve terakîmi beyanmdadir. Tanzirnat arifesinde yapilacal reformlar ve yeni iktisadî politikaya uygun bir anlaysym yer aldigi. savag gibi tahripkâr olayla_rkaçmilmazdir. (Bu tümce. Kâr ölçüsünde sermaye artmhr ve i.) Bir mahn üretiminde sermayenin degeri de yer ahr. B. sermaye mah ürüne dönü- o gür. Bu bölûmde devletin zenginliginin de bu yolla artacagivurgulamyor. Malthus'un otuz sene önce kaleme aldigi-eser ve bu konuda Avrupa gazete evrakmdan (!)yaptag1çeviriyiTakoim-iVekayf de bastudigmdan säz ediyor (s. Bu da ashnda bir sermaye mahnm da degerini tayin eder. Say'den Ricardo'ya kadar birçok iktisat kuramci- . 26 sene sonra 90 milyon nüfuslu ve 52 se ne sora 270 milyon nüfuslu bir ülke olacaktir.yisalenin bu sorunlara dikkati çekmek ve tedbir-î ümrân-i mülkt ilminin ögrenilmesi ve ona göm tedbir almmast için yazildigi bildiriliyor. Malthus'un ünlü denemesi hariç. bu gibi ömeklerle açikça görülmektedir. tabiî denge kuramcalarma.

smdan esintiler vardar Belki yazar. 99 Bununla beraber. iktisat biliminin konularina ve temel kayramlarma yazarm zekice yaklagtigi ve bunIarm oldukça yanhysiz ögrenilip ögretildigi bir metin görünümündedir. elimizdeki ilk iktisat kitabt (daha degrusu yazma risale). Daha önemlisi. bu ünlülerin yaptigi tamm ve ileri sürmüg olduklan dügünceleri. bu gibi bilgi1erin ögrenimi ve okunmasi yaygmlagmamig Shra bile. onlarm isimlerini bile bilmeden ikincil kaynaklardan naklen derlemigtir. . askerî endigelerle baglarrug Mahmudiyye reformlari dönemi Osmanh adammm. bütun nahif yapisma ve üslûbuna ragmen. degigen dünyanmiktisadî mekanizmasuu ve dügüncesini ögrenme istegi ve bazi tedbirler ahnmasi özlemi bu risalede göze çarpmaktadir.

Osmanh

Ímparatorlugu'ndaSanayilegme

Anlayzytna Bir Ornek:
'Islah-t Sanayi Komisyonu' Olayr

19. yüzy11a girildiginde taramsal ve endüstriyel geligimgästeremeyen
imparatorlukta, tezgâh ve Lonca sanayiînin ugradigi çöküntü genel olarak bilinmektedir Gene Tanzimatça grubun bazi dallarda, özellikle tekstil ve porselen sanayiînde atdunlar yapip, bazi devlet fabrikalari kurduklan da bilinen gerçeklerdendir. Bunlarm sayilart, sermaye ve üretim
kapasiteleri üzerinde tam ve ayantih bilgi elde etmek qu an mümkün
degildir. 1835'te kurulan feshane ve çuha fabrikalari, ÏzrnitKâgit Fabrikasi, Beykoz Teçhizât-i Askeriyye Fabrikas1, Tophane,
porselen fabrikalan gibi tesisler bunlardandir.1 Bu tesislerin bir kismi
rantablkogullar
altmda ça14maya devam etmig, bir kisnu zaranm sürekli olarak hazine yardim1ylakapatmy, fakat tekstilde öncülük etmesi dugünúlen önemli bir kisuu ise, yolsuzluk ve rezaletler serisi ile iflâs edip
genel üretim yapisanmve dig ticarî iligkiler sistemikapanmigttr. Ülkenin
nin bu geligmeyi önledigi açiktir.
Burada üzerinde durmak istedigimiz asil konu; Osmanh devlet
adamlarrun
sanayilegme programi, daha dogru bir deyigle sanayilegme
anlayigidir. Hemen görülecektir ki, bu konada Osmanh devlet adami bir
bakuna gerçeklerden uzak äneriler getirmektedir, ama bu durumun nedeni de sanayilegme konusunda içinde bulunulan dilemmadir.
Sultan Abdulmecid döneminde büyük umutla girigilen sanayileyme
tegebbüsü, 1asa zamanda olumsuz sonuçlar verdi. Bu durumda 1860'lardan itibaren sanayilegme konusunda baziyeni projeler ortaya kondu. Bu
sözde programi yürutmek için 'Islah-1 Sanayi Komisyonu'nun kuruldugunugöräyoraz. Sultan Abdülazîz devrinin sanayilegme koitusunda
belli bagh tek eylemi sayilabilecek bu komisyon, Meclis-iVâlâ azasmdan
bazilarmm üyelige tayiniyle kuruldu. Komisyon reisi gene Meclis-i Välâ
azaimdan ve birçok komisyonlarda üyelik yapmi.9 olan Riza Efendi idi.
Yayunlanan talimatnameye göre bu komisyonun ugrayip çözümleyecegunlanhr:2
þ sorunlar

Beykoz-Ìnceköy

*

ODTÜGehpimDergisi, 1978 ÕzelSayisi, s.

123-130.

'Tanzimat ve Sanayimiz', Tanzimat I, ÏstanbulMaârif Basunevi,
1940, s. 432-439,
2 Takvim-i Vekayî, no: 1027, 11 Tegrinisani 1284; ayrica bkz. Osman Nuri, Mecelle-i
Limûr-I
Belediyye,Ìstanbul1338-1922, I, s. 718-724.
1

Õ. CelAl Sarç,

a) Halen %5 olan gümrük resmini artirmak,
b) Sergiler açarak sanayii tegvik etmek,
c) Sirketter
(esnaftan) teykili ile sanayii geligtirmek,
açmak.
mektepleri
d) Sanayi

sKomisyon faaliyete muhtemelen 1280-1282/1863-1865 yillarmda geçmigtir.3 Sanayi mektepleri Ïstanbul,Edirne, Tuna vilâyetlerinde
çok sonralan açildi ise de, mezunlarma
i; sahasi bulunamadigmdan dumura
ugradilar. Gümrük resimleri ise imparatorlugun son zamanlarmda bile
%8 oranma ancak yükseltilebilmigtir. Yerli tüccar için ise ihtisâb rüsurim
ve dahin gümrükler yüzünden bu oran çok daha yüksekti. Sanayi fuar
tarihinde göstermelik bir iki önemsiz olaydan
ve sergileri imparatorluk
ibarettir. Bu talimatnamede komisyonun asil hedefinin esnafi, girketler
halinde örgütlemek oldugu görülüyor.
artik münferiden degil,
Nitekim talimatnamenin 3. maddesi;
girket halinde çahymast' lüzumuna deginiyor. 4. madde, bu girketlerin
her suuf esnaf için lonca kethüdasive loncanm ileri gelen esnafmdan seçilen azadan kurulu hir idare cemiyeti tarafmdan yänetilecegini•belirtiyor. Ancak 6. madde, girket idare cemiyetinin kararlan ve faaliyetinin
Meclis-i Vâlâ tarafmdan denetlenecegini belirtmektedir. BöyIece, daha
igin bagmda serbest girigime dayah kapitalist bir geligme kavrammin
yerlegmedigi ve girketlerin bürokratik kontrol ve güdüm altmda tutulmak istendigi anlayihyor.4 Bazi esnafm girketler halinde örgütlendirilmesini ängären komisyonun talimatnamesi, daha çok ikincil maddelerin
üretimi üzerinde duruyor, Örneginsimkey esnafi, saraç, altm varakçi esnafi bagta geliyor. Debbaglar 2000 kese altm, demittiler ise 5000 kese altm sermaye koyarak birer girket kuracaklardir. Demirciler girketinin 100150 beygirlik makine ve telgraf telleri imâl etmesi öngörülüyor. Bu sudan projenin gerçekleytigine dair bir kayda rastlamadik. Bundan bagka
balmumu, kumaçça, yastikçi, dogramac1gibi, yirmi dalda çahgan esnafm
girketler halinde örgûtlenmesi öngörülmügtür. Bu konudaki girigimler
suya dügmügtür. Ciddt bir sanayive pazarlama söz konusu degildir. Sanayilegme halinde ortadan kalkmasi gereken üreticilerle, yani esnafla bir
sanayilegme girigiminde bulunulmak isteniyordu. Nitekim bu girketlerin hiçbiri gerçeklegememigtir.
IL Abdülhamid döneminde ülkede ulagun, bürokratik örgütlenme,
egitimin yayilmasi alanmda kayda deger hazi geligmelergözlemlenmigse de, sanayide ciddî girigimler göze çarpmlyor ve sanayilegme alanm'esnafin

-

3 Osman Nuri, a.g.e., s. 718.
4 A.g.e., s. 724 ve devami; bu talimatnamenin son gekli olup 22 Temmuz 1290 (1873)
tarihini tagiyor.

101

102

daki bu çarpik tutum ve dügünce devam ediyordu. Yildiz Argivi'nde
Islah-1
sanayi raporu bu gerrastladigumz
ve burada ele alacagmuz bir
etmektedir.5
çege igaret
Bu raporda Ístanbul'da
ve vilâyetlerde kurulan sanayi mekteplerinin
arzu edilen sonucu dogurmaylp iglerligini yitirdigi ve sanayiin tegvikiislah
komisyonune yarduna olmadigi belirtiliyor. Kurulacak bir sanayl
mahallî
çöküg nedallarmda
sanayün
demircilik
tekstil,
camcthk,
nun
denlerini aragtirmast isteniyor. Ïkinciolarak, bu mallara talep yaratilmast için refer gerektiginin aragtmlmasi ve üçüncü olarak mimarî ve ingaIslalu
at dahnda eleman yetigtirilmesi için güzel sanatlar okulunun
gerektigi belirtiliyor. Dördüncü olarak kâgit ve cam üsetiminde öncelik1e
yerlisanayiin geligtirilmesi ve nihayet pamuklu dokumaahkta yerliüretimin geligtirilmesi gerektigi belirtiliyor. Ancak burada ilginç bir nokta
göze çarpiyor "Bu dalda fabrikalar kurulmast amaca ulagmaya mümkün
dokumamn ahäliye imâl ettirilkilmaz," deniyor Istenen gey,
mesi', yani küçük üretimin tegvikidir ki, böylece ciddî bir sanayi programindan sõz etmek mümkün olmuyor. Raporda bu husus açikça apagidaki gibiifade edilmektedir: "Tegekkül edecek komisyou tarafmdan müracaat olunmasi lâzun gelen tedâbir; evvelen memâlik-i mahrusa-i pahane
(de) vaktiyle sanayi hayli terakkî ederek oldukça ihtiyac-1 dahiliyemize
kifayet edecek derecede iken, gimdi bunlardan evvelki kadar istifade dilememekte olup, meselâ Ankara soflan, Bursa ve Haleb ipekli ve kumaglari ve Bilecik çatmalan ve vilâyât-1 gahanelerinin ekserinde imâl edilmekte olari alaca ile debbaghk ve Kütahya'mn çinileri ve hah imâli ve
bahusus sanayice derece-i vücûbda olan demircilik sanatlan heman
mahv u münkariz olmak derecesine gelmig olmagla bunlarm yine mahallince ihyâsi ve ilerletilmesi tahtu'z-zeminde olmagla tegekkül edecek
hey'etin evvel enfinle; sanayi-i mezkûrenin inkirazur mucib olan esbabi ve badehu bunlann hal ve zamanm terakkisi nisbetinde islahi içün ne
gelecegini arîz ve âmik teemmül
gibi tegübbüsâta ibtidar edilmesilazun
'pamuklu

ve mülâhaza etmesi.
Sâniyen; mahsûlât-i dahiliyenin beyn-el ahâlî nazar-iitibâre almmasi
ve revâc-1 çâresinin istihsâli zunnmda ne yapmak lâzun gelecegini pîç-i
nazar-i mütâlaaya almasi.
Sâlisen; teb'a-i Islâmiyyeden fenn-i mimarîde hayli zevât-i meghûre
gehnig ise de her ne esbâba mebnî ise bir müddetten berû bu zenaât-i
âlîyeye ragbet edilmemig oldugu gibi, oymacihk ve hakkâkhk ve fenn-i
nakkag dahi gerüde kahm; oldugundan
bunlann ilerledülmesi lâzimeden bulundugu cihetle sâye-i terakkîvâye-i hazzet-i mülkdârîlerinde
derece-i
el'ân mevcut olan ve hâl-i haziriyle intizâm ve mükemmeliyeti
matlûbede bulunan senâyi-i nefîse mektehinin bu nokta-i nazardan tev5 BOA, YgdazArgivi Evrakt, 12-88/35, ID Ca 1306/9 Ocak 1889.

sîi

ve mekteb-i

sanâyîin dahi tanzîm ve islahi çâresin dügünmesi.
Râbien; cam ve kagit gibi pek çok sürümü olan egya içün memâlik-i
mahrûsa-i gâhâneden her serie milyonlarca paralar Avrupa'ya gitmekte
oldugu cihetle bu paralar harice çikmayarak dâhil-i memâlikde kalmak
ve pek çok ehâli-i Ïslâmiyyekullari dahi bu yüzden müstefid olarak erbäb-i zenaâtden ustalar yetiptirilmek üzere muntazam fabrikalar inçâsi
zunmnda îcâb eden tedâbirin teemmül ve mülâhaza etmesi.
Hâmisen; ehâli ekseriyet üzem pamuk bezi iksâ ve istihlak etmektroldugu.cihetle, bu yüzden dahi Avrupa'mn memâlik-i pâhâneden almakda oldugu para, cam ve kâþt içün çakan akçeden daha ziyâde oldugu cihetle bunun dahi hârice çikmayarak dâhil-imemâlikde kalmasma bir çâre bulunmasi ve fakat bunun içün fabrika inçâsi hâlinde maksad-i aksaum husulü mümkün olmayacagmdan, bunun ehâlîye îmâl ettirilerek, bu
istifâdesi çâredinin istihsâli."
yüzden pek çok efrâd-1Ïslâmiyye'nin
Fi 10 Ca sene 306 ve fi 21 Kânûmevvel sene 304 tarihli raporda Müze-i Hümâyûn müdîri kullari Hamdi (muhtemelen Osman Hamdi) ve
mügir kullan (Said?) imzasi görüluyor.
Yüzyilm sonuna gelinmigtirama, Osmanh devlet adamlarisanayileyme at11mum gerçeklegtirmekiçin hâlâ esnaf ve fezgâh uretiminifeda etOsmanh sanayiînin bu temel üzerinde
meye cesaret edememektedirler.
kurulup geligtirilmesineçahqilmakta ve tabiî girigimler bir yana, hazirla·nan raporlar bile çarptk bir nitelik göstermektedirler. Küçük üretimin ve
lonca düzeninin Avrupa'da 15. yüzyildan beri büyük olaylar ve istiraplar yaratarak y21aldigi,aym deneyin Japonya'dalasa zamanda yogun biçimde tekrariandigt
dügünülürse; Osmanh devlet adamlari böyle bir
toplumsal devrime cesaret edemediler denebilir. Ancak, sorun bu kadar
basit degildir. Tanmsal fazIayi yaratamayan ve kirsal alanda önemli degipmelergeçiremeyen ülkede, fabrika endüstrisine gepecek partlas da
mevcut degildi. O nedenle, Osmanh sanayi programlarmm çarpik mantigi büyük ölçüde ülkenin tarimsal yapismdaki çarpildiklardan ileri gel-

mektedir samyoruz.
II. Megrûtiyet'ten.sonra
da esnafi feda edemeyen bu sanayilegme
programlarma devam edilmig ve Osman Nuri Bey'in dedigi gibi6 kurulan bazi esnaf girketleri yolsuzluk ve iflâs denemeleriyle ostadan kalkm1gt1r.

6 Osman Nuri, a.g.e., s. 728.

103
¯¯

Büyük devletve milliyetler' çagru olgu olarak ler dünyanm bu parçasmda kabul etmig görünüyorlar ve Balkanlar'm kopuçu konusunda. Osmanh Devleti'nin birliginden yana bir politika izlemigtir. smaî yatirunlarm büyük özellikle Rusya. Nitekim Gladstone ve Liberaller bu politikamn aksini izledilderinden. asil önemlisi romantik bir hava içinde. bir millî devletin Versailles'da kurulugu olarak anlamahyxz.215-221. Osmanl2 Imparatorlugu ve Alman Diplomasisi: "Drang Nach Osten"* ile olan iligkilerinde tesis ettigi Osmanh Ïmparatorlugu imparatorlugu esas itiAlman nasil edebiliriz? sistemi tarif diplomatik bariyle bir kara devletidir ve Reich sözünü kozmopolit bir imparatorluk degil. 18. Disop Roma ÏmparaterluguAvrupa topraldarmda gerilemeye bulamadi. Ìngiltere'demuhafazakâr hükümetler. Ankara 1999. Avrupa umdugunn Rusya Kongresi'nde Berlin yanda ger ugrunda döonun kargismdaydi.104 . Ìngiltere'ningerçek menfaatini görebilmesiydi. politik diplomatik rolù. Ïngilterebirinci derecede güçIü devletta Fransa ise Ïngiltereile bagkalan arasmda vardan uyugmalari er ya da geç izlemek zonmdadtr. yüzyilda Fransa'run Osmanh Devleti lehine izledigi. yüzyll sonundan itibaren nyguladigt politik dengenin unsurlan degigmektedir. Almanya'mn 'ihtillâller * Türk Diplomasisi. 1791 Zigtovi ve Yaq antlagmalarmdan beri kendisi ile harb edilmeyen Avusturya (1867'den beri Avusturya-Macaristan) gimdi kongrede Bosna-Hersek'i iggal ederek Balkanlar üzerindeki mütecaviz emellerini kuvveden fiile çikarmaktadir. Balkan halklanmn milliyetçiligini desteklediler ve tarihin bagladt. Osmanh Ïmpatagir) sulhsever unvamni kendisi minde (ki Mirotvoretz. 1878 Berlin Kongresi'nden sonra Osmanh Ïmparatorlugu'nun18. ve tabiî Alkültürünü politikasuu vügtükleri Balkan Slavlan. Osmanh bütünlügünü koruma prensibinden vazgeçilmigtir. Bagbakam kugkusuz pro-Türk iten saik Sefarad Yahudî mengeînden çok. s. Alman ve ediyorlardi. Hattâ Ïngiltere bagbakam bu politikasmdan dolay1 parlamentoda 'Yahudi' diye tahkirapolitikaya ne bir protestoya da ugramigtir. Fazarabuluculuk ladan Ïngiltereve Fransa'mn bundan böyle Osmanh Devleti'ni Rusya aleyhine eskisi kadar desteklemeleri söz konusu degildir. hassaten Benjamin Disraeli. 15-17 Ekim1997. artik 1878'den sonra söz konusu olmamaktadir. . durumda Du tercih manya ile iktisadî baglantry1 Rusya'ya döneAleksandr yapildigi III.20DYdhk Çagdag Sureç.

Hayn. serbest bater mjim Rusya tipi bir aç1k zorba tedbirlerle kulagt çekilebilen.. Almanya'da bu sistemin bir tarihî miras olarak belirgin ölçüde devam ettigini anlamahdir. ratorlugu 'otokrasi' 'devletin 'halkm 1 Der Arme Konrad. no: 1. ama istenanayasal tolere sesler. Belirtildigi üzere kitleler bu rejimi. ama sistemin miras1 olan bir mekanizmadtr. 105.1 Bu gibi tasarHohenlohe-Schillingfüst'ün ruflann diç politikada. Bazt halde bazi sestilir ve lerin yükseltilmesi ve bazi halde kisilmasi halen devam eden ve otoriter Totaliter rejim yrkilabuir. 1896. Türkei 159. liyor. Alman toplumunda Karl Liebknecht ve Rosa Luxemburg da toplatmak da Ìngiltereve yazip faallyet gösterebiliyordu. no: 8. Alman-Osmanh yakmlagmasmi tersîm ve tesis eden diplomatik iligkiler agt. Bugünkünün aksine Almanya 19. Berlin sefirimiz Tevfik Papa gazeteyi gikâyet emriyle gazete toplattir11di. Fransa ve Almanya digigleri aym prensiple igZannediliyor ki Ïngittere. otoriter rejim yikilamaz. Alman dig politikasi kapah kapilar ardmda diplomatlar. . Íngiltereve Fransa'am Balkan milletlerini destelder tavri da Osmanh Devleti'ni Almanya'ya yakmlagtiran nedenlerden biridir. Archiv de. O anhasir ile sester ise. bir müdahaleye ve daima som hükümetin parlamentodan çok hükümdara karpi sorumlu bulundugu sistemdir bu. yüzyilda Balkanlar'da aktif politika gütmeyen ve henüz çtkarlanyla sahneye çikmamig bir devletti. Parlamentonun. Almanya'da ise edilir. Auswaertiges Amt. Der bir tulduguna paraziti nasil yagiyoir diye yazmrihte Sultan Abdülhamid için etti ve arunda Bagbakan ca. arkasi iligkinin. Bugün diplomasimiz. günkü politika ayugmayan meyen o da hükümetin politik manevralarma yararh ise hoparlörün sesi yükselsesi hakkm sesi' formülü ileri sürülür. askerler tarafmdan tespit edilir ve kitleler basm ve cemiyetler yoluyla bu politikayi desteklemeye çagrdir ve yönlendirilirler. esas itibariyle otoriter bir toplum ve devlet yapisma dayanlyor'totaliteiden farkh bir yapidir."etmigtir. ama gazete altmda tunastlkontrol basmm bir Hür kolay igti.bkz. ancak uzun bir tarih içinde erir. 17 Okt.. sistem geægi çikardigi sistemin alti edilir. belirli bir dünya görûçu (Weltanschauung) etrafmda biçimlenen bir toplum yapisi ve bir egitim sistemine dayamr. 'Otoritet rejim oloji ve idareden çok. bütün perde Ïstanbul de Rusya sefaretinde bulunan Riza Papa aracihglyla sürdürûldügü rivayet edilmektedir. Wilhelmstrasse'ye kazandirdig1 manevra kabiliyetini göz önüne almak lâzim. Tek merkezli bir idedu. Hohenlohe raporu. bu sansürü ve bu tekmerkezlilige egilimi desteklemeye hazirdir. Otoride degildir. Arme örnek. çok Fransa'ya göre (!) sosyalist adh bir taparti Konrad orgaru. ilk ikisinde pluralist sistemin elemanlari çok eskiden beri rademokratik çogulcu yina oturmuy ve igleyig kazanmty. Hattâ Rusya ile ile bariççi bir politika izlemeyi tercih daha änce g ehreminlerinden olan. 4-5. Demek ki Balkanlar'da Avusturýa ve Ïtalya'nmemelleri.

Sermayedarlarm bu ihtiyatmi Rosa Luxemburg gibi militan iççi hareketi Uderleri de paylagiyor. Helfferich ve Sanders ise Wilhelmstrasse ve Osmanh'yi kullamr. Wilhelmstrasse Kurt Sanders ve Helfferich'i kullamr. Bu demiryolu 106 ¯¯ Fransizlann yaptigi Manisa-Kasaba veya ÌngilizIerin Aydm demiryoln gibi degil. Witte'ci çevreler. Gerçekten ticaret. Basra'ya kadar uzanacak demiryolunu ise Almanya'da kim istiyor? Kayzer IL Wilhelm istiyor. Bundan bagka Çumra'dagörüldügü gibi. Çukurova'daki gibi ziraatm islâluyla yeni bir yatmm modeli giriyor. Yani'gunu tagi' deyince diyor. Bu ikili iligkiyi bilhassa Bagdat Demiryolu konusunda görmekteyiz. yüzyil için yenilik ve atihmdo Almanya bir demiryolu agt tesis ediyor. Bagdat Demiryolu malûmdur ki. yüzyil sonu ve 20. hastaneleriyle. Bu kadar aktif bir yatmm söz konusu oldugu vakit ister istemez diplomaside yeni vasitalar geligmekte. 'tagiyamam' . lojmanlanyla. Proje pahahdir ve bir noktadan sonra faidesiz yatirundir. Bunun için diplomasi de bu gibi yeni olugumlari (ki bu çok yenidir) 19. Nitekim Heniken'e ulagan Rus demiryolunun daha güneye inmesi hedeflenmigken. Bu. ama tapima masrafi denize göre yüksek. Genelkurmay'da Graf von'Waldarsee istiyor. Transsibirya demiryolunun invasim bu projeye tercih ettiler. demiryolunun etrafmda aym zamanda müthip bir sosyal tesisler manzumesini bugün bile görüyorsunuz. tamamlanamayan bir hat olarak kaldi. yüzytl bagi itibariyle göz önünde bulundurmak zorunday1z.Bagdat'tan kuzeye olan kismi da gene Ïngilizmanda idaresi tamamlamigttr. Askerler ve diplomattar ve bir de birtakim yan münevverler. sermayeyi yöneten gruplar bu konuda çok ihtiyath ve gerçekçidir. Ingiliz sermayesi de girmigtir. Süvey. gemiyle naldiyata gäre Avrupa-Hind Denizi arasi demiryoluyla birkaç gün daha kisahyor. sanayi ve bankacilikla ugraçan. kasaba ögretmenleri. Bu 19. militarist Pan-Cerman birligi üyelerí istiyor. Kanah açalmig. Mamafih Witte gibi akilh maliyeci bagbakan bu nafile prestij projesinden vazgeçmigtir.. ve harb ortasmda bile girket statüsünü koruyor ki bu ilginç bir yapidir. birinci harbden sonra Ïngilizler. sulama kanallanyla. yani her iki tarafm da bagh oldugu ve her iki tarafm da yönettigi ÿenisilahlar söz konusu oluyor.Ve girketin Isviçreli müdürü Birinci Büyük Harb içinde Liman Von Sanders'in ve Istanbul'daki Alman kurmay heyetinin taleplerini her zaman dinlememektedir. gerek Anadolu Demiryollari Kumpanyasi ve onun geniglemesiolan Bagdat Demiryolu Kumpanyasi adru alan girketlerde lisan Fransizca olmugtur. Bagdat-Basra arasim. demiryoluna baglanan poselerle.. büyücü çiragma benzer bir olaydir. Basra'da en uç nokta Hamad'a kadar oluptu. Öte yandan Rusya kuzeyde Ìran'da Henekin'e kadar demiryolu dögüyor ve kendince Basra körfezine ulagmayi hedefliyor. Fransiz sermayesi hâkim olmug. Her yeye ragmen punu söyleyeyim.Osmanh ülkesindeki Alman demiryolu yatirimlan ve teknolojik üstünlük Alman diplomasisinin önemli birer aracidir.

diplomatik amaç ve seçimleri çok etkileyecek bagh bagma bagnnsiz bir olayd2r.Sabah ailesinden Mübarek'le çat19ti. (Benim Alman geneperdesindeki rallerim var. Sultan II Abdülhamid'in nadir aldanmalarmdan biri bu skandaldir ve Íngiltere'ninkärfeze yerlegmesini hizlandiracak biçimde sonuçlanmigtir. But since it is practically under Turkish influence. Osmanhya tabi Necid Emiri ÍbnRagid. Alman yardmu dig dünyaya karp adeta bir Karagöz abartilrug ittifak gibi gösterilecektir. Ashnda bu olayda Alman diplomasisi Türkiye'yi belirsiz bir hedef ve yolda kullanmaktan çok. ÇûnküDeviet-i Aliyye jandarmay1 ve askeri sevk edecek emm ve kisa bir vasita ariyor. Eu dönemde Hindistan kral naibi olan Lord Elgin de OsmanhlarmKuveyt'te katantina istasyonu kurmalari. London 1991.2 Bu skandal Alman güdümünün ve desteginin pek güvenilmez oldugunu göstermigtir. Ìçtebu yatmm. Anadolu ve Arabistan imparatorluk ile bütünlegecek. in prac2 Richard. Fakat Osmanh idaresini böyle bir hâkimiyeti pekigtirmeyekykirtan Almanya'nm Íbn-iRagid'i SeyhMübaæk es-Sabah'a karç1kigkirtmäst da gerekli askerî tedbirler almarak önleniyor. aym ingiltere Almanya'ya kargi. kendi teknik bilgisizliginin de kurbam olmugda açakça göralüyor ki. whether we could deny the latter. it is doubtful. Kayzer dostum var dercesine. 107 . artik ilerde Ìttihatçalarm askerî sadece yecek. s. Schofeld. 15-17. Ve äbür yandan Mezopotamya ürünleri demiryoluyla daha süratli ve ucuz olarak merkeze gelecek.Pahah bedel ödeyen IL Abdülhamid Alsafdil tavrmm aksine fazla güvenmemanya'ya. imparatorlugunu daha etkin biçimde kontrol etmek istiyor. "Sivas'a dahi uzanmaya degmez. Ïngiltere'nircevabi quydu: "Her Majesty's Government have never admitted that Kuwait is under the protection of the Turkish Government. technically a subject of the Ottoman Sultan. Osmanh idaresini sadece Basra degil. "Shaikh Mübarek. Kuveyt üzerinde de hâkimiyetini pekigtirmesihususunda kipkirtiyor ve ingilizmüdahalesine karçi sözde garanti ve destek veriyor. Schoefield'in aragtirmasmda Ïngiliz büyüke1çisi Sir Philippe Currie Türklerin Kuveyt'te hâkimiyet haklan olmadignu' kabaca ifade ederken. Sonunda Îbn'ur Rapid de 28 Mayis 1901'de Britanya protektorasuu kabul ediyor." deniyor. Mamafih Kayzer. "Bu yol ne zaman bitecek?" diye soruyor. Avusturya'mn Balkanlar'daki emelleri dizginlenebilecek. I<uvoait and Iraq: Historical Claims and Territorial Disputes. Temmuz 1897'de ilginç bir çatigma çikti. hattâ Britanya'mn hak iddia ettigi yerlerde de aym geyi yapmalarma itiraz etmedi.Bir yandan Helfferich. The Royal Institute of International Affaires. Basra'ya ve Bagdat'a gelen her vali Alman konsoloslarma.) Bu sayede Rusya ile sulh içinde geçinilecek. Íngilizve Fransiz diplomasisinin saygisizhgt önlenmeye çahgilacaktir. Istanbul'daki tur." derken. Buna ragmen Britanya Kuveyt üzerinde Osmanh hâkimiyetini veya korunmasuu tanmuyor.

Buna karç1hk Tahran'daki bûyükelçiyi ve civar bölgelerdeki konsoloslan India Government tayin ediyor. man mügavir Genelkurmay1ile de arast o derebir papaydi. Acil bölge degil.79. sahayi bilen.ikinci basla. Ortayh. Bunda da papilacak bir yön yoktu. Bu Îngiliztarifi de Almanlan harekete geçirmeye yetmig olmahdir. Trabve konsoloslan tayin eder. iki taraf da karg1hkh istihbarati açiga vurmadan belirli ölçülerde devam ettirmig görünüyor. Osmanh imparatortugu'nda . 3 Ï." diyebiliyor. Saraym cömert hediyeleri. Bunu her iki tarafm da yaptigt anlagiliyor. dili bilen adamlardir. m temelen Paga'mn döneminde Sabah ailesini'paga' olarak kaymakam tayin etmesi gibi tasarruflan. Malum kuAinun Nüfu2:u. Rumeli dahildir. sirasmda Bagdat'a yalAslmda Midhat Papa Bagdat valiligi (1869-72) renklerini vermelde kalmamigttr. Sicak bölgenin içine girdi. Du demek ki India Government'in tayin ettigi diplomatlar Londra ile çok hizla ve direkt bir temas halinde degiller. yazdiklanmn üç para ettiginifakat beg para etmedigini säyleyebilirim. 78. Baktilar ki Osmanh Imparatorlugu ve Almanya ile çatigma çikti. Zaten seyrek yazilan raporlardir. Ïligkilerdebelirli galuslann hediye ve rügvet ile satm almmasi söz konusudur. Basra'daki konsolosu India Government tayin ediyordu. 1912-18 arasmda bu sureç Almanya lehine yogun bir biçimde geligmigtir.Avrupa'daki bütün elçi. 1983. Hepimizin bildigi gibi Yakmdogu'daki diplomatik misyonlar Ïngiltere açasmdan pöyle bir düzene göre kurulup igler: Londra'da Foreign Office. Bu en enteresan degigmelerden biri. s. Bu çok ilginç. büyükelçi. Ízmirve Ïskenderundahildir.nedeniyle Londra Berlin'e böyle ikin bir ifadede bulunmugtu. Prusya gi gören cede kätüydü. niçin böyle bir durum ortaya çtkiyor? Ben kendi tezimi çahytigim zaman Irak konusunda pahsen bölgedeki Alrnan konsoloslarun Richarz dahil. Mesela von der Goltz Paga'nm bir darbe planlayan mektubu Woldersee'ye yazilmig ve bazi papalan elde ettigini söyleyen satirlan IL Abdülhamid'in eline nasil geçmigtir?3 Von der Goltz üzerinde dig Abdülhamid'in perde dünyaya gãsterdigi 'Bendeki AlIL Kendisi Türk ordusunda sevilen ve sayPapalan'ndan bir tanesidir. Onun baymdirhk faOsmanh'mn mz Ama. yazdiklan raporlara bakin. orta elçi dahildir.fakat bunlarm hepsi Ïngilizhariclyesinin en uzman kipileridir. Papa ayaliyetleri bu cografyaya Osmanhhšm rengini birakmigtL Muhetme zamanda Kuveyt üzerinde hâkimiyet tesis gayretindedir.108 ¯ tice he enjoys a fair degæe of independence. Tabû Alman askeriydi ve gereken görevleri yapti: Ístihbarat ve Alman silâh sanayiî için Türk ordusunu tavsiyeletiyle bir pazar haline getirnek. tevcih edilen niganlar ve rütbelerle bazi misyon geflerinin bilgilenmede kullamldigi aç1ktar. Buna Ìstanbul zon. hemen Londra'dan tayin etmege bagladilar. Dosyalarma bakm.

1901-1909 yillan arasmdaki bu çatigmada tabiî Sabah ailesi Ïngiltere'dengöntügü müzaheretle Ìbni Ragid'i püskürtüyorlar ve kesin talimat geliyor: "Bundan böyle hiçbirimizin Kuveyt'te hâkimiyeti yoktur. Kuveyt sizin ecdad mirasunz.." diyor. "Hemen niye saldirahm?" diyor. Lüks masa bile yüksek memur için bir imtiyazdir. "Kuveyt'in üzerindeki hükümranhgi tammayiz. tabiî Ïbnu'r-Rapid'i. Bu gibi geyler hem dogrudur hem degildir.yazumigtLr. Ancak bundan hemen sonra Ïngiltereartik Berlin nezdinde de yumugak davranmanm faydasi olmayacagim anlanu. 1900 y11mda Almanya ve Osmanh Devleti arasmda ne oluyor? Simdi herkes Kayzer Wilhelm fazla zeki degil ve yalanci diyecek. bütün ihtidemiryolu yapilma safhasma girmistir. saldmverin. banuna kadar uzatasmiz' diye. daha dogrusu Yildiz Saray1'nm da ihtiyath politikasma ragmen maalesef bu yeni girdigimiz dolayisiyla Alman diplomarent yaziyla 'demiryolunu -çünku "memorandum' 'concert' 109 . Hemen 1899 Kasum'nda bir irade çikmig. Ve Ocak 1900'de Alman mühendislerin y çektigi demiryolu fen heyeti ilk saptamalari yapiyor. Yani Osmanh Ïmparatorlugu'nu Wilhelm kalkip Abdülhamid'i kigkirt1yor. Bülow'a. 19. Bunu da hesaba katmak zorunda1898'de ziyaret ettiginde Kayzer yiz. ne de Osmanh Devleti'nin hat çekmesine müsaade etmeyiz. Hele sizin hiç yoktur. Yani zamanmda adimlarla tartigmah bir hükümranhšm-somutlagmakta oldugu bir sahada. yüzyilm son on yllmda daktilo kullamhyor. Bâblâlî'nin.. sahamizda kendi bulunan Necid Emiri Sabah ailesinin üzerine saldirtacak. 1900 Haziram'nda BerEn sefiri olan Nagel. iktidarda bulunan kigi en azmdan bizim kadar zeki ve bizim kadar yalancidir. Herkesin masasi bile tayin edilir. Ve buradan tabiî alman bilgi son derece ilginç ve ayrmtthdir. British India çok cimridir. Halbuki aym dönemin içinde Basra'daki India raporlan mütGovernment'in veya Londra'nm tayin ettigikonsoloslarm hig degerli geylerdir. ne Rusya. Buna ragmen 1901'de maalesef Ïngiltere'nin Almanya'dan aldigi sözünü ettigimiz çifte tarif ve diger taraftan da Almanya'nm buna güvenerek Osmanh'yi kigkirtmasi." diye bize ültimatom veriyor. Tabiî Sultan Abdülhamid tedbirli oldugu için. bunlar kitap halinde yayimlanmaya deger belgelerdir. "Siz Íngilizierebakmaym. Sultan Abdülhamid Íbnu'rRapid'i Sabah ailesinin üzerine saldirtlyor. Bu çok ilginç. Kimi saldirtacak." Bu talimat Ïngiltere'dengeliyor ve bu kesin bir kopugMidhat Paga'nm Bagdat valiligi sirasmda atilan tur. Bölgeyi çok iyi tammaktadirlar.hiç degilse yata ragmen Bagdat-Basra arasmm tamamlanmasi dügünülmektedir). Aym yll 1900'de padigahm irade-i seniyyesinin ç1kmasi ve demiryolu iginin ciddiyet kazanmasi üzerine. igi sallantida birakiyor. 1898 yilmda. Fakat faaliyet baghkärfezin soyor. olacak ki. Fakat daktilo kullamhyor. Çünküdaktilo yeni çiktmg bir alet ve adamlar bunu kullamyorlar Bu bürokrasinin niteligini gösteriyor." diyor. "Kuveyt'e ne Almanya.

Basra üzerinde yazdtgim küçük bir tetkikte de ifade ediyorum ki. Fakat pimdi bu bölgede demiryolu inga edemiyorduk ve elimizde Fao ve Kuveyt gibi bir bölge olmadigi için. O kadar ki l906 yihnda buradan 50 bin ton tahil ve 40 bin balya yünü Avrupa'ya sevk ediyoruz. 5.221-232. Bu sürüklenme sonunda ki. çünkü bölge askerî bakundan emin degildir. yanibirbirine gablonlanmig. 4 'Basra limam ve XIX. buradaki liman ve hinterland tehlike altindada. Dolayisiyla bu tip bir diplomasinin. Abdülhamid yillari Basta vilayetinin en çok geligtigi ve imparatorlukla iktisadî bakimdan en bütünleÿtigi yillardir.1979 Ankara. Kuveyt tekrar uzaklapyor. Hacettepe ÛniKonferans:Tebliþeri.4 II. maalesef 1878'den sonra Osöbür Balkan devletterinin politik karakteri içimanh Ímparatorlugu'nu ne çektigi görülüyor. yanhy ata oynamigiz ve bir yamlgmm içine hepimizin malûmudur girmigizdir. yani iktisadî geligmesi açasindan tehlike altmdadir. versitesi Türk-Arap fligicileri Ï. Ortayh. yeni tip bir Balkan politikasmm. yûzyilda Osmanh-Arap dünyasa'. Bu yeni tip diplomasi çok güdümlüdür ve Berlin kolay gey1er vaat ettigi ve bazi geyleri yönlendirdigi için. kurmakta oldugumuz sistem batrmytir ve bu hazîn bir geligmedir. .110 sisi bizi büyük politik yamlgiya itiyor ve bu da Kuveyt'in kesin olarak Osmanh'dan kopmasma neden oluyor. Çokilginç bir geligme ve önemli bir gelir art1µ baglamigt1. Osmanh'yt bazi yönlere ve olaylara sürnkleyebilmektedir.

SehaMeray'm amsma 19. ile Osmanh ticareti.000 Almanya Ïhracat Toplam Ticaret (ABDdolan alarak) (ABD dolan olarak) 1. 52-53.000 Rusya .000 1. sayi 3.000 905.680. Gerçi bu devletin 19.799.000. siyaset arenasma henüz büyük güçler arasmda çrkmayan bir devlet olarak bilinir. Avrupa devletlerinin nüfuz alanmi göz önünde tutarsak bu dogru bir yargidrr.800.000 2.000. Osmanh devlet adamlari arasmda ABD'ye karp ger' bir güç olarak yakIayma egilimi beslendigini de biliyoruz.108. dördüncü sirada yer ahyordu.980. hacim bakipek Daha ABD 1876'da gi mmdan.c.000 ABD 420.918.292.066. Agagidaki tabloda bu durumu 'ehven-i görüyoruz.000 Fransa 797.203. of Pennslyvania Press.101.015.302. Univ. yüzyil boilgilenmedigi ve faaliyet göstermediyunca Osmanh Ímparatorlugu'yla söylenemez.980. * Amme ÍdaresiDergisi.000 332. yüzyllda ABD.000.Ankara. Eylül 1981.000 594.000 363.000 695.000 1.268. s. .000 1. Bu nedenledir ki.000 715. American RelationsWith Turkey 1836-1980.350. 1 Leland JamesCordon.000. 14.Prof.512.120.DDO 3.Osmanlz Ímgaratorlugu'ndaAmerikan Okullar: Uzerine Bazz Gözlemler' Aziz hocam.1 ithalat (ABDdolan clarak) Büyük Britanya LS23. fondon 1932.

gayretli. Ermeni-Protestan faaliyetine yen Ermenilerin itiraz ve önleyici kargi çikanlar. Schaufle ile büyükelçi Boutinev'in bu konudaki 46. Or oda görmek mümkündür. Rus sefarethanesinin müracaati idi. tarihli 1899 28. yüzyil li Ìmparatorlugu'aunher yerinde Amerikan egitimi görmüg.Fransa. M.2 Btt durumu ABD elçilik raporlarmda faaliyetinden dokslann hâmisi Rusya Çarhgt. Ermeni kilisesonra yöneldikleri asil cemâat Ermeni Gregoryenler ugrad1 ve Katolik ve Gregorsi bu sayede yeni bir parçalanmaya daha ragmen. September rapor. ölçüde bilmigti. Fransa Katoliklerin hâmisi sadece eski inançta sebat eden Ermeniler ve gikâyet nezdindeki Bâbtâlî ve degildi. Bu sayededir ki Amerika. yetimhane lari diplomatlan desteklemiglerdir. Bir tarihte bir tuklanmasuun nedeni.112 Fakat ticarî faaliyet digmda diger devletlerle loyas edilemeyecek deæcede Osmanh devletinin dig ve iç sorunlarina kargi yansiz kalan ve kangdinamik bir politika izledigimayan Amerikan diplomasisinin bir konuda faaliyeti. Bundan oldu. giriÿen. Ancak bagmda Osmanyonerlik faaliyetinin desteklenmesi dolayisiyla 20. bulunuyordu. müstakbel ABD çikarlannm ve bagkaca bir yigm idarî ve etnik probleminplatformunu hazirlayan yan bilinçli veya bilinçsiz öncüler olmuglardir. 2 American National Archives. Despatcheso(LI.S Ministers to Turkey. çahekan. bir kendi Ortadogusu'ada politika ve ticaretine Anadolu ve en çok da Arap AmeEu kazançta.. Amerikan misyonunun gefi Dr. Osmanmisyonerlerin fah yöneticileri sirf isyan ve kangikhklan önlemek için.Protestan misyonerlerin Amerikan misyonerinin tuen çok rahatsiz olan devletti. Osmank at ileri gelenleri.. no: . Du dänemde ABD. ABD vatandaylannm kurdukAmefikan adami laik misyona mensup din veya Amerikan çahgabilmelerini tesislerin okul. Müslümanlar ve Ortodoks Rumlar arasmda ganslartolmadigmi çabuk anlamaçIardt. ingiltere. Almanya ve Rusmisya'mn tersine. 113. yardimcl olacak genig gruplar kazannug inançla ige vardi. sik stk Osmanh makamlanna. Bâbrâli'yi müdahaleleriyle rahatsiz eden bir devlet degildi. yayilmasma Protestanhgm kilisesi günden güne güçlendi. dini Nahif bir büyük payi rikan misyonerlerinin çisaf. Yerli Ortodokslann yöneticilerinin cemâruhanî liderleri Ortodokslarnun ve itirazlan bitmiyordu. Protestanhgi yaymak isteyen bu misyonerler. Bu dönemde misyonerlik vatandaëlanmn ni görüyoruz. bu sefer de AUD elçisinin ve konsoloslarm bitmez tukenmez itirazlan baghyordu. büyükelçilik düzeyinde de temail edilmiyordu. ama Katolik tik nitelikten yoksun bu misyonerler. Roll 65. Amerikan aydm tabaka yetiytiriletarz-i hayatma ve politikasma sempati duyan bir fakat özellikle Balkanlar'da. gibi hastane. aliyetini yasaklaylp kendilerini yönetim bölgelerinden kovunca. Amerikan misyonerlerini gikâyet ediyor ve cemâatlerini onlar aleyhine kigkirtlyorlardi. zaman zaman mahallî yöneticileri inatçihklanyla poliderecede karplagtinlmayacak Cizvitlerle leden çikaran.

29.1869'da ruhsatsiz çahyç1kartti.. (2.7 sempatik bir hava yaratmalan ve uygun taktik kullanmalanm 'bilâruhsat' 'ruhsatsiz 1893.3 Mart 1906 tarihli Ístanbul 1308. 113 .). Suriye.. Arahk 1886 tarih6 American National Archives. mezkûr mekteplerin faaliyete devam1"4 geklindeki karan yüzünden..M.. Suriye vali". ed. Örnegin. fiilî bir ülkenin sûrdürmüglerdir. 46.k.. 1824'ten 1886'ya kadar imparatorluktaki Amerikan egitim kurum1840'larda kulannm sayisi 400'e yaklagti.. Ministers Despatches Archives. 187-188. Bunlar. 4 American National 47.nizâmnâmenin çaki§tarihinden evvel kurulan okulsi Esad Paga'mn. almalan ruhsat degildi ve mast mümkün devletin bu ruhsat almiglardir 1890'larda ve ancak 1880'ler ve çok okul konuda ciddî bir müdahalesine de rastlanmanugtir. ruh1874 yumda Suriye vilâyetinde bu nizâmnâmeye mahallî yäneticiler okullan satsiz çahytiklan gerekçesiylebazi Amerikan tarafmdan kapatúdi. maslahatgüzarm famimi. 46. 16 Arahk 1886 tarihli rapor.smanh marulmugtu ve ruhsatsiz olarak müesseseleri maarif okullan ruhsatsiz arif salnameleri buna ragmen bu damgikh dövüy olbir konuda çekinmiyorlard1. e1çilik ra5 American National Archives. eenebi okul ve kurumlar getirdikleri egya için gümrük ädemezken.Imparamünakayast ilginçtir. Rolt 47deki16 li no: 23'deki Maârif Naziruun Türkça tamiminin kopyasi. 41. 6 Maârif Nialabileceklerdir lar da müracaat ettikleri takdirde ruhsat tamîminin umumî nezâretin zâmnâmesi'itin 129'uncu maddesinin ve Pendleton maslahatgüzar verdigi bu haktan yararlamlmasi gerektigini. Despatches. Du saymaktan arasmda Nizâmnâmesi'ni Devleti'Maârif Osmanh duguna güphe yoktur). Elçi. 3 Cyrus Hamlin. M. Bunun 1. Ancak lerini okul ve kurumAmerikan üreyen durum sonucu çahyan ve mantar gibi ettigini için göruyoagnsi teykil bag bir yänetim larmm birçok konuda diger kurumlan. mahallî idare derhal bildirdi ve King blitün Amerikan misyonerlerine davranip akilhca çahgmalan içinde edip ve âmirlerine müracaat uyum istedi.3 vermeyecektir.S. no: poru.5 Bununla beraber. My Life and Times. gümrükte kargilagtildan farkh muameleden yakmmaktadirlar. çogunlukla 1830'lar ve faaliyetlerinisürdürüyorlardi (O. Maârif ÑazmMünif Paga'nm2 Ra 1304 / 16 Arahk çahyan okul1886 tarihli bir memorandutriuna (tamîm) göre. Roll of To U. 7 A. RoH 71." as1a izin Protestanhgt torlugu'nda yaymamza Osmanh Ímparatorlugu'ndailk Amerikan okulu 1824'te Beyrut'ta açaldi. "Efendimiz ÇarHazretleri. Boston and Chicago Turkey. Beyrut zamanlara kadar faaliyetve Lübnan'da bu okullar kapatilmanug ve son her yerinde. larm durumu igbu nizâmnâmede de belirtilmediginden. OsmanÌ1 diyordu. vilâyetindeki Amerikan misyoner Beyrut ruz. maddesine göre yabana okullarm ragmen birBuna gerekiyottlu. Despatches. M. ortaya çikan tatsizhk.. Bununla beraber.g. dayandarak. no: 276. s..

a.10 "industrial 19. Açtiklan okullarda okuyanlarm diganda is bulamamasi säz konusuydu. Papa ise 'Paris sefareti eenasmda tahsisatm tam venlmedigi ve borç1andigi. 10 Ham[in. a-g. Lübnan. bu kimselem toplumda bulunmayan modern ve nadir zenaatlann ägretilmesiiçin school'lar da kuruldu. Dogu 8 Sâlnâme-i Nezaret-i Maârif-i lImûmiyye. sonraki yillarda birçok okulun (özellikle Suriye ve Lübnan'da) ruhsatsiz çahqmaya devam etmelerinden anlagthyor. MahalH halka bazi hizmetler götürerek. Çukurovave kismen de Orta Anadolu oldugu gärülmektedit. yukan Mezopotamya. 1264 ve 1292 ylllarmda (M. 649-650. Türkiye Maârif Tarihi. Hamlin bu sonuncu kuruluglarm nedenini etrafhca açiklamaktadir. Katolik misyonerlere has kurnazca ve diplomatça siyaseti izleyemedikleri ve ruhsat elde edemedikleri veya konuyla hiç ilgilenmedikleri. Kosova ve Yanya gibi önemli Rumeli eyâletlerindeki kurumlar yok denecek kadardir. gerekse her din ve irktan ahâli. Manastir. bu okullarm kurulmasuu hoÿ görenler. yüzyilda sayilarmm 400'e yaklagtigt resmî raporlarda belirtilen bu okullann. Ek'te venligimiz listede de hepsini gãrmek mürfikün degildir. Ístanbul. 2.. sene 1318/1900. Cyrus Hamlin. Osman Nuri Ergin. s. Gene bu makalenin Ek'inde sayilan yetimhane ve hastane gibi tesislerin tam gerçek sayiyi vermedigi de açiktir. c. Ancak liste bize Amerikan okul ve sosyal hizmet kurumlannm cografî dagilmu hakkmda kesin bir fikir vermektedir.e. s. Filistin. bu nedenle ne halt etse müstahak oldullarmt söylemigtfr. Ïçkodra'daÏtalyan. Íçkodra.114 ¯ Buna ragmen.. 1847 ve 1875) açilan bazi okullar 1900'lerde yeni ruhsat elde etmigtir. Amerikan misyonerlerinin faaliyet alamnm SuriAnadolu. Vefik Paga'dan ahnabildi. Sadâœt makann dahi pagamn bu hareketini hoggörmedi.1387. Protestan Amerikan misyonerlerinin. dispanser ve hastane açarak saghk hizmetlenni de birlikte götürmek gibi bir yolizlediler. Selânik. 9 ÖrneginRobert College arazisi ancak A. 292.g. aralarmda taraftar toplama ve tutunma çaresine bagvurdular. arazi ve bina kiralayan ve satanlara iyi gözle bakmiyordu? Ama Amerikan misyonerleri okul yamnda. s. Õzellikle Protestanhga girmekle suçlanan Ermeni gençlerin ve diger Hiristiyanlann. s. . ÖrneginH.S Anado- lu'da da durum pek farkh degildir. 474-478. onlann elinden ahnacagi dügünülerek. Ekz. Önemlibir ltür ve ticaretmerkezi olan Selânik'te bu ylllarda Amerikan misyoner kurumlan görülmüyor. Gerek hükümet. ye.1940. C. Listeye bakildiginda. cemâat yönetiminin tekelinde ve kontrolünde olan igyerlerine girebilmeleri ve tezgâh sahibi olmalan imkâmnm.e. Du okullarm kurulmast da bir mesele oluyordu. etrafta dedikodu yayildi.

1840'larda istanbul'daki faaliyetlerinin. New York 1896. Fleming H.12 Hattâ bir keresinde patrigin sekreteri Baron Niyan. patrigin defalarca..g. ordar arasmda faaliyet göstermeyi yeglemigtir. Türk bizi istemeyebilir ama oramn sahibi Türkler degil ki. The American Board. ilâç gätürüyoruz. Ermeni gençligin egitimi iglerine karqmamalarmi ihtar httigini' anlatir. 14 Everett Wheeler. 13 A. Talebenin %75'i Gregoryen Ermenilerden.15 Bu nedenle de Amerina en çok vatandaghk 11 Idavid Brewer Eddy. misyonerlerinin faaliyetinin daima bu yönde desteklendigi açaktir. Massac hussets 1913. Esasen Amerikan diplomatlari hiçbir zaman misyonerlerin bu gibi agirihklarmi fænlemek için ciddî bir girigimBir de bulunmamiglar. Avusturya egitim kurumlan oldugu halde. 124. tebaasiyandan da bir göçmen ülkesi olarak ABD gayrimüslim Osmanh hakki veren bir devletti." demekteydi. Daha 1896'da Everett P.Yukayogun bir Amerikan rida saydigmuz bölgelerin etnik niteligine baktigiruzda gärülen özellik gudur: Amerika.Fransiz.11 Buna kargihk Gægoryen ve Katolik Ermenilerin baglangiçta bu Protestan propagandasmdan genellikle rahatsiz olduklarl çok aç1kti.. 5. What Next in Turkey. Ermeni patrigi geri döntarafmdan engellendigini. a. mektebe devam eden ögrenci ve veli1erinin isimlerini istelmig ve bu kimselerin hapsedilecegini bildirmigti. bazen küçük kasabalar ve gekilde bulundugu misyonerlerinin görülüyor. Amerikaldar faal degarktaise bunun gildi.Gene kalabahk Edirne vilâyeti de bu cümledendir. Ancak. s.g.. hastane açiyoruz. Cyms Hamlin. 35. Wheeler. 1910'da bu sayi 325'e yor." diyordu. Revell Comp. 221-222. modern hbbi ve egitimi kuruyoruz. melerini. ABD'nin Türkiye hakkmda iyi hisler beslemedigi. The Duty of United States of America to American Citizens in Turkey.. Bâbiâli'yi suçIu göstermeyi âdet edinmiglerdi. "Van'da 1872'de kurulan okul geligivarken.13 Zamanla bu direnig gevgemig olabilir.e. 15 ABD Digigleri argiv belgelerinde (Türkiye bölümü) en çok rastlanan vesika türü. s.Ermeni cemânti bazi hallerde Amerikart misyonerlerine kargi olumlu tutum takmmig. bunlarm bazilarim rahipler yolluyor ve bir losun masraflari da piskoposluk kargihyor. 12 Hamlin.14 Bu tür negriyat eksik degildi. Ermeniler ve SarkKatoliklerini kendine hedef olarak seçmig. s. 213-214.e. vilâyetierde ayak basmadtgi himsenin tersine. bir Ermeni Protestan cemâatinin kurulup geligmesinde Amerikan misyoner1erinin büyük paya varda. Boston. Örneginmisyoner David Brewer Eddy. 1910'larda Van'daki faaliyetlerini anlatirken. 'memleketlerine . vatandaglik iglemleriyle IIgili olanlardir 115 . hattâ yardimci olmugtur. 1905'te erkek okulunda 120 ögænci ulagtt. "Biz Türkiye'de Hiristiyanlar ve H1ristiyanhk için okul.

S Ministers to Turkey' adh serideki 25 Subat1903 tarihli bir listenin kargilagtirilmasi ile hazirlandi. Urfa.S. 25 Subat1903 tarihli Leishmann'm raporu. Gümülcine'yi Ïzmir. Amerikan listesi teferruathdir. Antakya'yt Amasya. Bahkesir. Hastane ve Dispanserler Bu liste 1318/1900 tarihli Maârif Sâlnâmesi ve American National Archives'de bulunan 'Despatches of U. Eski isimlerin yenileri verildi: - * ** Ankara vilâyeti Bitlis Halep Sivas Erzurum Edirne : Aydm : Hüdavendigâr Adana Diyarbakir Trabzon : : : : : : : : : Bugünkü Kirgehir ve Kayseri'yi Bitlis ve Mup'u Antep. American National Archives. 46. Ancak Osmanh listesinde mekteplerin ruhsat tarihi de verilmektedir. bunlar belirtildi. . Diyarbaktfi Bütün Dogn Karadeniz'i Sälnâme-i Nezâret-î Maârif-i Umûmiyye. Bu mekteplerin Osmanh Ïmparatorlugu'nun uzak köpelerine Bati kültürünü ve hayat tarzuu ne derecede getimbildiklerinibilemiyoruz. s. Erzurum'u Gelibolu. Mentege (Mugla). Tokat ve Sivas'1 Erzincan. Minister to Turkey. Büyük ölçüde toplumdan izole edilmig bir muhite ve belirli gruplara hitap eden kuruluglar olarak kald11ar. 968-1490 arasi.Aydm. Bilecik'i Mersin. Manisa (Saruhan). Dar-ü]-Hilâfet-ül-Âliyye. Roll 71. EK LÏSTE Osmanh Ímparatorlugu'ndaAmerikan Okullan.116 ¯ kan misyon mektepleri Osmanh ülkesinde âdeta Amerikan vatanday yetigtiren kurumlar olma iglevini yükümlenmig oldular. Maraq. Listede o zamanki vilâyet taksimatma uyuldugu görülecekti. Adana'yl Mardin. sene 1318. Teoloji Semineri." Osmanh resmî listesi Amerikan raporuna göre üç yll evvel olup kurumlarm sayisi dügük gärünüyor. 362. Bazi cografî yerlerin bügünkü ismi tesbit edilemedi. M. Denizli'yi Bursa. Tekirdag. Despatches of U. Kütahya. Yetimhane. Kirklarell. s.

vilâyetinden 117 Bu taksimata göre listede önce okulun adi. Bu konuda en mükemmel liste ancak Boston'daki Misyonerler Merkezi'nin argivlerinde hazirlanabilir kanismdayiz. Bu okullarm talebe ve personel sayisi listede tespit edemedigimizönemli bir noktadtr. Okullarm tarihleri bulunabildigi ölçüde verildi.içeriyordu. Cebel-i Lübnan özerk mutasamfhgi ve Beyrut oluguyordu (bu vilâyete Trablusgam ve Hayfa sancaklan da dahildir). Karg1Iagtirmaya ragmen her iki listenin yeterince sihhatli veriler ihtiva etmemesi baghca sorun olmuytur. sonra bulundugu kaza. Ruhsatsiz çahganlar belirtildi. Lübnan ise. . Yetimhane. sancak ve vilâyet verildi. dispanser ve hastaneler aynca belirtildi.

2 Tegrin-isani 1309 (1891) Kayseri Erkek YatzhOkulu Talas-Kayseri Kaz Yatih Okulu. Anadolu'daki Amerihr (19. bu konuda bekleneni veriyor. Ìstanbul1989. Ruhsatsiz çahyyor - - Uygur Kocabagoglu. Kilise " " Akhisar-Saruhan Okul ve Kilise Manisa Merkezi " Okul ve Kilise Öclemig-izmir " Amerikan Erkek Koleji Merkez-Izrnir " Merker Ízmir " KIz Koleji AYDIN Anackulu ve Tesisleri Merkez-Ízmir BAÖDAT'TA Amerikan akulu ve diger tesis yok Amerikan Koleji Arnerikan Kadin Semineri Beyrut Merkez - - " " BASRA'DA * " Oku] ve Kilise Amerikan " ANKARA Anaokulu BEYRUT 1240'ta (1824)açahmg. Kazan Erkek Okulu 4 Mart 131§ (1895) - " - w " - . Arba. Sanat Okulu " " " Erkek Okulu " " . .AMERÍKAN OKULLARI 118 Egitim Kummunun Kaza ve Ada Sancak Erkek Yabh Okulu Ruheat yda Vilâyet (Bilinenler yazada) ADANA Metsin 5 Subat1309 (1891) " KazYahh Okulu Merkez Kaz Yabh Okulu.yiltydda AmerikanMisyoner Okullart). KiBse Sis-Kozan Km Okulu Hacin. Tarsus-Mersin a.

.. BÌTLÏS " Mogunk' (Bitlis) - " Mug « Kaz ve Erkek Ílkokulu Tuk* BAHR-i SEFit (Ege Adalan'nda) CEZÂÍR-Í - x. Kiz YatzhOkulu Merkea ERZURUM Erkek YatzhOkulu - EDÍRNE vilayetinde Ameríkan okul tesisleri yoktur. Erkek Yanh Okulu Kaz ve Erkek Ruhsat yah (Bilinenier yar dda) Ìlkokulu Ílkokulu Erkek Okulu Kaz Okulu " Derkevank* (Bitlis) .merikan<kulu DÍYARBAKIR Erkek Okuin ve Tesislati Kiz Okulu ve Tesisleri Teologi Semineri .Eþtim Kurumunun Kaza ve Ada yimyet Sancak Teoloji Semineri BEYRUT Suku'l Garb Erkek Yahh Okillu • - K:z Lisesi (Nablus) Yahudiye Akademi ve Sanat Okulu Sidon Kiz lizesi - Sveyr Kaz Semineri Trabiusgam Erkek Lisesi Abein Erkek Yahh Okulu Lazkiye Kaz Yatih Okulu - ' Beyrut Amerikan Okulu Beyrut-Merkez - Kilise ve Okul Humus Kilise ve Okul ible's-Suki (Merci Avun) Kilise ve Okul UI-Khiyun (Merci Avun) Kilise ve Okul Mualleke " Kilise ve Okul Bugbun " Kiz Yabh Okulu BitWMerkez Kaz ve Erkek --- ». Bugûnkü isimleri bulunamanughr yoktur.. 119 . . .

okulu yoktur. KONYA Burdur Amerikan okulu ve tesisiyoktur. Harput-Merkez MAMURETÛt. Beylan « " Bias Bursa Hüdavendigâr " Yetimhane igKODRA vilâyetinde Amerikan . " " 1318 (1900)yah Sâlnâme-i Nezaret-i Maârif-i Umûmiyyesi. Rumelihisan Amerikan Koleji(Robert College) ÏSTANBUL ÜsküdarAmerikan Okulu (Rahibe Kilise ve Okul Kiliseve Okui Kilise ve Okul Kiz Koleji Misyon egitimi için) Kumkap1'dada Ain-i Zehaltah Abein Zahleh vilayetinde KASTOMONÎ Kilise ve Okul KOSOVA vilâyetinde HarputAaserikanKoleji (Euphrates College) Amerikan Kiz Koleji ve Yatih Okul Teoloji Semineri Anaokulu CEBEL-I LUBNAN MUTASARRIFLId] (Õzerkve äzel stattilü bölge) Amerikan okulu ve tesisi yoktur.E'gitim Kurumunun Ada Erkek Okulu 120 Kaza ve Vilâyer Sancak Ruhsat y1h (Bilinenler yaz:Idt) HALEB Suveydiye KazOkulu Antep Amerikan Koleli (Central Turkey College) Anteb . bu vilayette Amerikan kurumunun aduu bildirmiyor hiçbir . u Kaz Yatih Okulu " ilkokullar " Kilise ve Okullar Kilise ve Okullai - r " Geral Cabbin KassaWHaleb K2zOkulu Amerikan Kiz Koleji * = Mara§ " Teoloji Semineri Okul ve Kilise Urfa Haleb (Merkez) Kilise ve Okullar Kilise ve Okullar Kilise ve Okullar Kilise ve Okullar Kiz Yatih Okulu . Antakya .-ÄZiZ 130S(1908} - .

.1308 (1890) Manastir Amerikan okulu ve tesisi yoktur. Fakat Amerikan var.itim Kurumanun Kaza ve Adi MUSUL viläyetinde SELÂNÌK (Bilineuler yazaldr) Sancak Amerikan Kiz Koleji Ruhsat ysh Viläyet MANAS 1L6. Erkek Okulu Merkez VAN " Kiz Okulu YANYA vilâyetinde Amerikan okulu ve resisi yoktur. YEMEN " " " "Salname-i Nezâret-i Maarif-i Umûmiyye'de gerçek olmayan ve muglak bir sayi belgelerinde Suriye konusunda bir bilgi yok.Ej[. - - Merzifon-Amasya Metzifon Amerikan Koleji (A'notolia n College) " " Amerikan Kaz Kolejl SÌVAS Mart 1315 (1897) SÏVAS Mart 1315 (1897) Sanat Okulu Teoloji Semineri - Gürün-Merkez Okul ve Kilise Kiz Okulu Erkek Okulu ve Kilise " Okul ve Kilise " Okul ve Kilise Tokat Kiz Lisesi gam SURÍYE* 14 Tegrinevvel 1309 (1891) Erkek Lisesi Okul TRABZON Merkez TRABLUSGARB vilâyetinde Amerikan okulu ve tesisi yok tur.

(SANCAK) MERKEZE BAÒLI MUTASARRIFLIKLARDAKÍ AMERÏKAN OKULLARI Egitim Kurumunun Kaza ve Adi Erkek Lisesi (Bilinenter yazilda) N Bagçecik saucagmda BÌNGA2Í Haziran 1893 (Libya kuzey) Amerikan okulu yoktur. HASTANE VE DÏSPANSERLER Kurumun Cinsi Yetimhane " 1 Kaza ve Sancak Hacin-Kozan Merkez " " Anteb " Marag e " - Vilâyet Adana Bitlig Erzurum Haleb " " Urfa Buna Hüdavendigar Harput Mamuzet-ül-ôziz Görün-Merkez Sivas " Merzifon-Amasya Merket Van " " Hastane Amerikan Haslanesi ve Rispanseri . ÇATALCA sancagmda Amerikan Krz Yatih Okulu Ruhsat yah Vilâyet Sancak okulu yok tur. - ÌzmitSancajþ Anteb Halep Talas-Kayseri Ankara Merkez g¡g¡s Iazkiye Beyrut . MUHTELÍF YERLERDEKÍ YETÍMHANE. KUDÜS Ramallah " Erkek Yatth Okulu Amerikan Arkeoloji Okulu SULTANÍYE (Çanakkale) sancagmda KALE-Í Amerikan okulu yoktur.

Kurumun Cirisi Kaza vc Sancak Vilayet Hastane Trablusgam * Dispanser Sidon " Hastane Sveyr Haslane ve Dispanser Maahnetein Hastane ve Dispanser Halput Mamuret-ül-âziz Merzifon-Amasya Sivas Merkez Van " Cebel-i Lübnan Mutasarnfh . .

Aslmda Polonya asilh Mustafa Celaleddin Papa (Borzecki) ile Frans1z kültürüne baghhk gösteren Osman Hamdi Bey veya daha Türkçü Ziya Paga gibileri yer yer Osmanhhktan çok bir Türklügü. IL Megrutirederek vurgulamig degildir. laiklegerek. s. bazen isim. Okumuglarm ortak direniginasil korumaltyd1. Osman Hamdi Bey KongresiBildiriferi. ce Müslümanlar almaktayd1.2-5 Ekim 1990. Planlanmig bu beraberlik digmda. Bu asnn kültür tarihinin en önemli bir olmasidir. Bu dönemde aruk Osmanh tarihini butün Osmanh milletleri ve onlarm seçkinleri birlikte yapmaktadir. Ancak bu gruplann birlikteligi sadece olumlu ve ayumlu olarak görülmemelidir. var olan benimsenmig cemaat kurumlarmi. hayat tarzi ve davram. degi.Osman Hamdi'nin ÖniindekiGelenek' Osmanh Ïmparatorlugu'nuntarihinde Tanzimat sadece bürokrank reformlar silsilesinden ibaret bir dänem olmayip aym zamanda zihniyette ve tarz-i hayatta vukua gelen bir degigme demektir. yüzyil aydnundan * 1. Taraftarlar Bati'nm. istesek de istemesek de hayatirniza girmig sadeve kargitlar Bati'yi yagatmakta ve tartigmaktadir. Tipk: Müstüman yurttaglari ve hemgehrileri gibi. 123-131. Su yet'le ve Cumhuriyet dönemiyle kargilagttrmak inümkün boyut önemlidir ve 19. Aynca bu mesele imparatorlugun gayrimüslimleri de varid için degildi. 19. ruhbam. bütün bir zihniyet. Protestanhk Osmanh ülkesinin Hiristiyanlan arasinda sadece birkaç misyonerin kurdugu kilise. oldu gi Osmanhhk adma ve Batt'mn kargismda ve digmda kalarak. okul ée bu mezhebe giren bazi Hiristiyanlarm sebep oldugu hadiseler zinciri alarak kalmamakta. ayaklanma ve ulusçuluk gibi olugumlarla birlikte geligenbir bagka tarih yapvechesi de ma süreci daha vardir. yüzytl Türkçülügünü. Bu nedenle Osman Hamdi'nin çagdaylatim bu dönemin ve bu kültürel çevrenin içinde degerlendirmek gerekir. aile yapisim. . inanci ve ananeyi sarsmaktaydi. Bati'yt tamyip benimseyerek. kadrun konumunu. âdet ve geleneCevap Osmanhhk oldu. Ïstanbul1992. Bu sarsmtiya en eski H1ristiyan topluluklan nasil kargi duracakti. bazen de o kültür ve edebiyati zikolsalar da. yüzyil Osmanhhšmda Avrupaî ögeler kadar (ki daha büyük bir içtahla ve fazla bunlar ekseriye 20.fikligine neden olmaktaydi. olurnlu olumsuz konusunda tavir veya Bati'yi yagamak ÇünküBati etkisi. ortak cografya ve tarihlerinin mirasma sahip ç1karak. Bati'yi benimseme tutumunun adt böyle kondu. kiliseyi.

Õrnegin bu yüzyilm ilk çeyreginde Ístanbul'daEflak beyzadesi Dimitri Cantimir Fenerli beyzadelerden Padova'da tahsil gören Mavrokordato Kardepler. ÖrneginAzerbeycan. Aslmda 19. yüzy11Battmese de. I. o kahtun ve mirasla daha yakmdan ilgilidir.I Benzeri tayinlerden sadece birisidir bu. Kazan gibi Rusya çevre vilayetlerinin aydmlari arasmda da Rus medeniyeti ve onun mengei olan Avrupa. yüzyilm bu geligmeleri 19. Askerí Tarih Bülteni.D. Subat1990/28. 18. Bugün Osman Hamdi gibi. oldugu Sarkmedenlyetini de geçmig asirlara göre daha yogun. hüsn-ü hattla resim sanabir arada ögreniyordu. 18. Latince ve Yunanca bilen böyle bir grup olugturuyordu. 2 BA. Sultan Abdülmecid'e takdim ettigi tablolar nedeniyle dördüncü rütbeden bir nigan verilmigti? Ancak Ayvazovski Osmanh saray1 tarafmdan taltif edilen ressamlarm en ünlüsü olmakla beraber tek degildi.tim 1 Bagbakanhk Argivi (BA). yüzyilda oldugu kadar sevilip edebiyati incelenmemigtir. Gerçi Bati dillerine ve felsefeye ilgi. tablolarmda Sarkhattatlanm tuvale aksettirecek bir ressam yoktur en azmdan). 3CA 1275 (Arahk 1858). istese de istemese cihšmda Avrupahhk sorunu bir baloma 20. Bu yillarda Istanbul ve tagra mekteblerine Mekteb-i Harbiye çikigh resim ögretmenleri tayin edîliyordu. Bu yeni olugumun bayru asker ressamlar çekiyordu. daha titiz ve daha metodik bir biçimde incelemektedir. yüzyil Osmanh cemiyeti. Farsça hiçbir asirda 19.H. çok saygiyla ve ürkülmeksizin kabul edilmigtir. Öte yandan aslen Macar olan Ïbrahim Müteferrika'nm yanmda ilginç bir kigi vardi.. Arapça ve ardmdaki edebiyatla da bu as2rda daha yogun ve ustaca ilgüenilmigti. 3 Cemaziyyelevvel 1275 (9 Arahk 1858) tarihli bir irade Üsküdarve Begiktag riigdiyelerine Mülazun Necib ve Mülazim Salim efendilerin. 39 vd. Eski Galata kadisi olan ve Yanyah Hoca olarak da bilinen Mehmed Esad Efendi.tartigmadan almmig göiiinüyor) Sarkda hâkimdir (insanlarbilse de bilde o kültür. yüzyilda artik kurumlagmig anlamda bir aydm (intelligentsia)zümænin varhšmi hazirlasadece idarede degil hayatm her safhamigti ve Tanzimat reformlarim smda götürecek grup buydu. No: 7991-12CD 1274 (Ocak 1858). s. 125 ¯ . Nefriyoglu gibi kibar bir Tûrk hep birlikte Aristoteles üzerine tesfirler yapan. yüzyilda oldugu kadar büyük bir sorunsal olmanugttr. Osmanh. Garb'i fakat aym zamanda mensubu tamma ve benimseme mücadelesindedir. iki yüz elliger kurug maagla resim hocahklarma tayinmi_ emretmekteydi. yüzyil Osmanh okumuglannm her dil ve dinden gruplan arasmda yaygmhk kazanmytz. bildigi Rumcanm yam sira Latinceyi de ögrenmig bir ilmiyye mensubuydu. Osman- . Aym yillarda ünlü ressam Ayvazovski'ye. 'Askerî Okullarda Ïlk Resim Dersleri ve Asker Ressamlannuz'. Asluida Osman Hamdi'nin içine dogdugu 19. 27764. Tülin Erlan Çomhlu. Okullara kadar resim dersleri ve Osmanh hayatmda Battà anlamda ressamlar ortaya çakmigtt. I..

Öteyandande devlet. edeb ile geÿt-üguzar 4 BA.5 ÏmparatorlukBaTuhsat Arapça eserler temsil edecekti) tihlagiyor. ona ithaf edilerek uygarhga sunulmuytur..V. söz numunesinin irsal rafyasimögzenmeyóbaç1amigttr. Ayasofya'mn tamiri esnasmda Fossati kardegler mozaik ve freskleri ortaya çikartmig ve resmetmiglerdir. Bu pahah basklyi Fossatiler Rus çarma sunmak istemig ama çar gerekli parayi vermek istemedigi için.5 sterline ahamast hakkmda irade. 5 BA. Bir irade edilen nebatm 1854'te 'Yemen ahalisinin tenavül eyIedikleri kat tesmiye cogvatan Osmanh artik olundugundan' ediliyor. Naum T1yatrosu piyango ile desteklenmekte ve daha 1851'de Beyrut'ta meclis-i ticaret azasi Maron Nakkay'm açtigt tiyatroya (ki vari1mektedir.koleksiyonunu derlemekteydi. Öteyandan ingastm ve yagamasim.V. Bir yanda ordudaki subay ressamlarm faaliyet gösterdigi Ïstanbul'da.3 Subat1856'da Sultanahmet Meydam'ndaki obeliks (Dikilitag) ile. ülkeyi Batt müzigine açmakta ve Muzika-yi HüOsmanh musikisimayun komutani Ethem Paya 'Frenk' usulü notayla nin en genig. Eski eserleri korumaya ve anlamaya yönelik bir faaliyet ve genelde yeni bir anlayig vardi. Muzika-yi Hümayun. 1268 (Mayis 1852) tarthli 'Mesirelerde edilmesi'. Aya Sofia Constantinopleas Resfored by Order of H. malî olarak desteklemektedir. yasaklar çikar. No: 45223-14 RA 1289 (Mayis 1872).1.1. Osmanh. ama 19.4 vapurlarda harem-selamhk usulüne dikkat edilmesi iste'kat' denen ve çignenen bir nirdi. 400 yildir yönettigi Yemen'de ile Ekim bitkinin ne oldugunu o stralarda tahkik etmeye baglar. Bati'ya ilgi artiyor ama Dogu'nun edebiyat ve tarihi de gene Bat1'dan gelen bir esintiyle daha yogun ve bilimsel olarak inceleniyordu. yüzyilda bu alanda bir yogunlayma görülür.H.. T.. Sultan Abdülmecid'in cömert yardimlanyla basilan bu fresk ve mozaikler. zaman ve der.öbür yandan kadm ve erkeklerin mesire yerlerinde edepli davranmalan için sik sik iradeler. makhkla çevrilmesi için irade süregisimrlamasi tammadan uygarhk eserlerin korunmasi. Osmanh'nm 600 yilhk hayatmdakiilk örnekler degildir bunlar. LD. No: 19680 20 Muhç 1271 (Ekim tarihLi 'Kat denilen nebat hakkmda'. No: 5212-27 Safer 1261 (Mart 1845) tarihli'Vapurlarda kadm 1854) erkek yerlerine dikkat edilmesi'. No: 5976:12 1266 {Apstos 1856). aym fasnif. M.126 h bagkentine ve saraya Ferenc Liszt ve bagka birçok vitûöz gelmekte. The Sultan Abdul Mejid adlyla basilan kitaplardan 20 adedinin 178. . frad-Dah.. ÏbniHaldun tercümesini Ahmet Cevdet Papa tamamhyor. Mart 1867'de Tepebaç1'nda bir tiyatro ingasi için 3 bin m2'lik bir arazi satm almmast için irade çakar. No: 830. onun kaleme Recently 3 BA..No: 4813-16 Safer 1269 (Kasun 1852). Pers Savaglan sonunda Platea zaferi adadiklan üzerine Yiman §ehirlerinin Delphoi'deki Apollon Sunaga'na etrafmm (Yilanh ayag1 Sütun) burmadiregin parolan trophaei'nin bir eski alandaki kentsel dönemde Bu çikar. tiyatrolarm ve cografyasmi ägrenmeye baglamigtir.M.M.

. Bat1Avrupa. elOkaynûsü'l-Basit ffl Tercemetî'I-Kamusi'l-Mûhit baghgiyla baskaya veriliyor. Suriye-Filistin gibi bölgeleri kapstyor. daha israrh ve pervasizdt. imparatorlugun dogal zenginlikleri kadar. LH.aldigi tarihle artrk vakanüvislik gelenegi sona eriyor ve Osmanh modern tarih yazicihšma adim atiyordu. Èöylebir ilgilenme ve bilgilenmenin. IMV. ama ikincisine de hayir demek yanhÿ. birkaç binyildir uygarhšm eit zengin merkezlerini olugturmug olan Anadolu. 22 Safer 1266 (Ocak 1850). tariht zenginlikleri de Bati Avrupa koleksiyonculari ve müzelerinin iytahm1 kabartlyordu. Bâb1âlî Tercüme Odasi'ndan sahhak Ebro'nun Bati iktisadmdan ve tarihinden yaptigi tertüme ve derlemeler yanmda Ïstanbullular Iranh pair Hafiz'a yogun ilgi duyuyor ve Iranhlardan çok Hafiz gerhi telif ediyorlardi. Bu kaide arkeoloji ilmi için de geçerlidir ve Türk arkeolojisi de biraz daha yakm asirlarla ilgilenmek ve Osmanh-Türk toplumunda antik dünyaya duyulan ilginin tarihini bilmek durumundadir. meydana çakartacak bol miktarda para bulunuyordu. uygarkgm bekçisi bir dünya olarak niteliyordu. nunda çeviniigi Firuzâbadi'nin ünlü Arapça lügati Kamusü'l-Muhit. bilim adammm çahytiga ve entelektüel hesaplagma içinde bulundugu zamam ve mekâm. yüzy11so- . 19. egitim kadar önemli görülüyor ve sadece belirli bir zümrenin ugragisi olmaktan çikar11mak isteni'punççi'6 'gekerle- 6 BA. eski eserlerin deger kazanmasi konusunda bilgi birikiminin bulundugu bir düi)yayd1. Birinci soruyu evet diye cevaplamak zor. Ancak Mütercim Asun'in 18. ülkedeki eski eserler acaba yeterince korunabiliyor ve degerleri anlagilabiliyor mu sorularma getiriyordu. Aslolan her ilim qubesinin kendi tarihini bilmek zorunda olmasidir. 17 M 1275 (Aj'pastos 1858). kendini. 7 BA. m . Eu da akla. Toplama ve envanter tespit çahymalan da bu tarihlerde baglar. Aslmda Avrupa küItür çevresi (Kulturkreis). Aynca bu IIgi ve bilgisi sadece kendi Hiristiyan kültür çevresinin kahplarlyla smirh degildi. yani hâlihazir ve geçmigteki çevresini tammak için kaçmilmaz oldugu da aç1ktu Osmanh ülkeleri. kultür tarihinin her türlü malzemesini degerlendirecek ve sahiplenecek. Devletlerin ve varhkh smtflarm bütçelerinde. Osman Hamdi bey'in dogdugu yillarda Osmanh'da âsâr-t atikaya karp olan ilgi de birden artnug ve resmîlegmigti. ve 19. müzik ve arkeoloji derken Osman Hamdi'nin boy atacagi ortam adeta olugmaktadir. Ïstanbul'unher yerinde kadmlara dahi gerbet ve çay içinde gizlice kanyak ve rom kangtirip satan dükkânlan türedigi gibi gekerlemeciligi tegvik için Francesko Vallaury'nin dükkânma meci-i gehriyari' serlevhasinm asilmasma izin veriliyordu? Viyana'mn imparatorluk gekerlemecisi Demmel gibi ÏstanbuYda daha niceleri taltif edilecekti. eski eserleri koruyacak. Eski eserlerin tamnmasi. yüzyil Bati Avrupa'simn bu alandaki iddia ve talehi bugünkünden daha fazla. 18. No: 8463. No: 4582.. Resim. yüzyillarda.

merak bükurmuglardir. aslmda. memlekette oliçinde aydin zümna vardi ve kitap merakhlan örneginde oldugu gibi. gündelik yagamina kesimi tarih boyu. eski eser. yerde kitabeler her lamlan elinden zor kurtanlmigtir. Paris ve birlikte. devleti yönetenler arasmda da eski Aydin vilayeti salnamelerinde rastlanmaktayd1. vaftiz Kale (!) yapmu üzerine haç kaziyarak Paris'teki Place yil birkaç önce Daha görülür. Her geligir refah egitimle ve ve saygt. hükümdar ve ansiklæ Diderot'nun istiyordu. türlerini içenebat hayvan tropik ve lerde patriciler. Roma-Bizans'a rum olmasi ihtimal dahilinde. müzeciligin olay Bu açilmigtir halka düzenlenmig Republique' olatak ve 'müze' I 128 'pinokothe- yaygmlagmasmda baglang1ç noktasidir. Dolayisiyla Fransiz yeterli degildir. yahut kultamiratta ve etmiglerdir. eski dünyamn kahntist eserler gûya mavi gök kubbenin ve telendirilmigtir. Roma'da papa ve Rörlesans Floransasi'nda Medici'ler. Çünkübazi mügahede. yüzyilda Osmanh toplumu ve aydmlari eski nitelendirilir. çizilen hakkmdaki Kalesi Bodrum Örnegin 'tag 'tay pildigt görülür. gösterenlere gi sahife sahife anla(yillik). Ïlk müzenin Atina'da benzer bir kuque' oldugu. kullammma ve hele eserleri. görebilmesini koleksiyonlanm herkesin koleksiyonlannm. eski kitap. Efes ve Bergama'nm nasil gezilmesi gerektigi rehberini ve hazarlaarkeolojik hazirlayan mükemmel gezi tilmigtir. pek äyle bagnna basmamigtir. eski Sedyabanct olan tarihsel kalmtilan. Çin ugrayagmasma civardaki köylülerin di. olmakla koleksiyonlar birlikte. eski eserleri. Antik mig ttr. pedisindeki müzelerde herkese açalmasi gerektiginden söz eder. Oysa. yüzyilm aydmlanmaci dügünürleri. eski eseri degerlendiren ve bunun için didinenler. ilk ya kafasmi koparmig. Berlin'in soguk Akdeniz güneginin altmdan kaldirip Londra. zooloji ve kralhga hususî. biolmakla bir söz müzelerme yrgmak isteyenlerin tekrarladigi halkm genig dünyada bütün zim aranuzda da yaygm bir inançtir. Bu bakmadiye efes yagam' Bergama'ya ve tan Osmanh bürokratlarmm tarafmdan memurlar vilayetteki tespitlerin yadigt açtktir. daha çok. Ptolemaioslar devrinde de Ïskenderiye'de müzesiz ise devir denir. Eski esere des Vosges yapsatçi müteahhitlerin ancak son çagm bir egilimidir. 1789 Fransiz Devriaçik bir müze hami'nden sonra yapilan iglerden biri Louvre'un halka Akropolis'teki linde düzenlenmesidir. Bu iddia. Du botardk bahçeleri ren müzelerle. asirlardir. ev yapmak isteyen luzsizlarimn elinden çok çekmigtir. Bu yaygm fakat dogralugu güpheli yan bir toplum olarak parçasi' olarak nikamya göre. eserden anlayan ve saydugu kadar. resim ve krokiler bunu rehber gösterir ve dogrusu günümüzde yazilan . etmeleri telkin görmesini zenginlikleriherkesin rinin.soylularm yordu. 18. kapah smifm imtiyazh maddesi. heykellerin. Misir piramitleri mezar bazilannm Hiristiyanlar. Örnegin. bu 'Museum de la 27 Temmuz 1793 tarihli bir kararname ile Louvre Sarayi. eserlerden anlama19. tün Avrupa'ya yayilmig dügünürleaydmlanmaci ait ve hep halka kapahdir. gehirkardinaller.

BelgelerleTürk Tarihi. IX. aym tasnif.10 O siralar Kirun Savagibitmig. siyasî nedenlerden ötürú reddedilmiyordu. Vilayet yilhgmda y1gnu' diye.Aiolia. No: 5457. Bu rehber hiç de bagtan bu savma olmaylp titizce ve dikkatlice hazirlanmigtir. IX. Prokesch'in temsilcisi olduiçin o da bu mükâfatt hak eden bir diplomat olguülke tarafsiz kaldigl verilen sikkeler gunlardir: muytu. Îonya. Ïstanbulve Çanakkale'yi avlusundaki eskibir kitabeyi begenmigti. 10 BA. Frigya ve Karia tarihlerinden bahseder.Y1manca olan bu kitabe musalla tagi olarak kullanihyordu. Antiochus. önce saraya getirilmig. 40 pieces 8 Aydm VilayetineMohsus SalnameH. ancak böyle bir hedlyenin dedikodu ve hognutsuzluk yaratacagindan korkuldugu için kapak. 'Eski Eserlerimizin Yagmalanmasma Ait Örnekler'. Örneginbüyük devletlerin hükümdar allelerinden Türkiye'yi gezen prenslere veya o sitada iligkilerin iyi oldugu bir devletin Ïstanbul'daki sefirlerinden gördügüne imrenenleœ politika geregi bazi geyler hediye ediliyordu. Gene IIL Selim devrinde. No: 1478. Philetairy. Temmuz 1845'te Rus grandüklerinden Konstantin Türkiye'ye gezmigve Pirkâr denen köyde bir cami gelmig. gökadar iyi tamtilan Bergama Zeus Sunagi. 9 BA. Ama bu hediyeler bilinçsizce degil. sayi 4. 80MS5. ÏngiltereelçisiNuruosmanlye Camiî avlusunda bir lahit kapagi begenmig. 5 pieces. 10 pieces. 27-31.. 2308.S Hierî 1308 (Miladî 1890) tarihli vilayet salnamesinin tam 80 sahifesi bazi plan ve kokilerte Ízmirve Ege'nin önemli bütun harabeleri için yazdmig ilginç bir rehber olarak düzenlenmigtir. oradan da kendisine gizlice verilmigtir? Avrupa devletlerinin eski eser talepleri. 23 L 1270 (Temmuz 1854). cigerden koparir gibiveriliyordu. B 1272 (10 Mart 1856). Kugkusuz böyle olaylara rastlamyordu. Turgut Ipksal. Lydia. Almanlara nül rahathg1yla nas11birakilabilirdi ki? Bu olaym arkasmda büyük olasihkla Alman kayzerine dayulan siyasî borcun ve o siralarda yapilmakta olan demiryollarmm etkisi vardi. s. s. Yazigmalardan sonra tag kendisine hediye edildi. Philippus." deniyordu. 2 Receb 1272'de ($ubat 1856) Avusturya'nm Ìstanbul'dakibuyükelçisi Baron Prokesch'e hazine-i celîleden bazi antik meskûkâtm verilmesi için çikanlan iradede "Prokey. 129 . Kendisine 'tag En or: Alexandre Magnus. 76 pieces. No: 6778.kitaplarda gözden kaçan bazi noktalar bu eski metinlerde yer almakta- dir. 28 pieces En argent: Lysimachy. hazine-i celîlede mevcut bazi merkûkât-î atîkayt görmüg ve bu misullu âsâr-1atikamn cem'îne pek hevesli bulunmuy oldugundan meskûkât-i mezkûreden birer mil<darnun yadigâr-i âlî olmak üzere kendisine îta ve ihsan buyurulmasi..

I.. J.12 Oysa bundan 10 atikayil sonra. bunlar daha çok define arayanlarla yapilan Bu gibiihsanlarda bir mübadele ne aym sava. Eenebi devletlere pegke. 8441. Mösyö Kanin (Canning?) Bodmm Kalesi'nde bulunan bazi miisavver taglan. Haziran 1858'de Lahey sefiri Karaca Bey Flemenk krah hazzetlerinin meskûkât koleksiyonu için mevcut eski ve yeni Osmanh sikkelerinin gönderilmesinden memnun olacagim' yaziyordu. hayatuu verenlerle bu kazilara aynlan tahsisati tenkit edenler varsa.. No: BA. Bergama kazisi ile ilgili efiçin hangi eserlerin verildigini saneler müzeciler arasmda kugaktan kugaga geçmigtir. mahalli doldurularak Tophane mügiri devletlu paga. No: 1478. çekilen âsâr-i atikadan bir grubu da Mausoleum'un parçalariyla Haçhlar'm inga ettigi Bodrum Kalesi'ndeki bazi antik parçalar olugturur. 16 M 1275 (Aþ1stos 1858). dahada ün yapan.." dedigi anlatihr. 24654.D. yerlerine digerlerini koydurmak partryla talep ediyor ve bunlann ihracma musaade ediliyordu. 2 Muh. Bugün nasil ki Türk gençlerine ve halka göstermek sergi tertipletip Turkiye'ye getirmek için çiriçin Avrupa müzelèrinden diganya gezi sergileri yollayanlar ve klasik arkeoloji putanlar yanmda.hi 'hapmetlu 11 BA..l* Ama aym yillarda Sisam kaymakami Kife Bey 'Anadolu'nun mahall-i münsabesinde baz1 âsâr-i atikanin keyf ve taharrisiyle bulunacak geylerin Dersaadet'e nakli için bir yüzbin gurug tahsis edilirse. Ramazan 1298 (Agustos antika üç Ízmir'de 1880) tarihli bir irade ile "Bergama (Aydin vilayeti dahili) da eda edilen hafriyattan ihraç olunan bazi âsârm Berlin müzerine îtasi. Gûya Almanlarm almak istedigi sunagt vermemek için. 1262 (1 Ocak 1846). GeSevval1270'te (Temmuz 1854) bulunan hediye edilmig. Iskender Lahdi için de Osman Hamdi Bey'in. irade zuhur .IX.D. 24347. yillarmda Èrusyaelçisine de 130 ¯ 'âsâr-i . No: BA. Avrupa'nm maghur müzeleri gibi bir müzenin dogacagmdan' söz edlyofl5 Aslmda olay açiktir. o gün de bu gibi eserlerin peginedügenler veya onlari diplomatik iligkiler için gözden çikarardar vardi. Kazi izinleri de bu yillarda verilmeye baglanmigti ama. 6 C 1273 ($ubat 1857). 1. Ïzmitden bir garnizon yollamig.13 Sözü geçen Tophane Mügiri FetAhmed Paga'dir. "Kayzere bu lahdi içinde cesedimle hediye edersiniz. 1881) kayd1 var. yani Qubat1857de ayni kalenin duvarlarmdaki dan mermer bir arslan bagmm.. Ïradelertasnifi katalogunda kay1tli iradenin metni argivde olmadigi bilemiyoruz.hazzetlerininbir lata tezkiresinden ve buna binaen müzeye naklinden' söz ediliyor ve emir veriliyor.D. ama sonunda iradei seniyye ile Almanlar sunagi almig. IX. 18 B 1273 (Mart 1857).veya degigim zihniyeti de yoktu. No: BA. mahallinden ihraci halinde asia mazarrat tegkil etmeyecegi misullu." emredilmigtir. vali. No: 67046. Y Ramazan 1298 (Apstos 12 13 14 15 etmedi. BA.

131 . Bunlarm bazilari bugün ÍstanbulArkeoloji Müzeleri'ndedir. Gazze sancagmda Askalan deni1en yerde. I.. 2 RA 1269 (Arahk 1852). 19 BA. O bir gelenegin yetigtirdigi büyük bir Türk müzecisiydi.. No: 8335. No: 2807.19 Kabartmamn tasviri hazirlattmlnug ve bir raporla birlikte Bâbrâlî'ye gänderilytigtir. aragtirmalari sonucu bir sfenks kabartmasi bulundurdugunu yaziyor. No: 16351. I.) O yillarda uzak yakm her sancakta bu gibi aramalarm bagladigi anlagthyor. Daha Tanzimat döneminin baglarmda bu konuda saygm bir ärgütlenme ve faaliyet vana ama.H. I. seramik gibi antik parçalarm bir envanâsâr-1 asriyyeterini Istanbul'a göndermiçti. bulma ve gönderme emrinin Bâbialfden geldigi anlaµImaktadar. Dömeke meydan muharebesmin galip komutam Gazi Ethem Papa Yunanistan'dan bazi eserler getirmigti. Y1manSavagi sirasmda. Anlagudigi üzere.Raporda nahif bir üslupla sfenks'in ne oldugu. 28 CA 1274 (Ocak 1858). Yukandaki ärnekleri yaygmlagtirmak gene de pek dogru degildir. samldigi gibi Osman Hamdi Bey ile baglarug degildir. Eu eserin bir yll içinde Ístanbul'a getirtildigi izIeyen yazagmalardan anlayihyor. UzmanIara incelettigi bu somaki mermer eser. Arahk 1847de Kudüs mutasarnft. Ancak bu kazi raporlarmm ne denli saghkh 0) oldugu tartsmahydi.D. No: 5148. Eski SarkEserleri Müzesi de dünyamn en eski çiviyazisi argivine sahiptir. Oidipus tragedyasmdan örneklerle nakledilmektedir. iki ve daha ziyade olanlariam birinin saltanat-i seniyye müzerine degerinin hafire verilmesini part kopuyor? Aym müzeye (Aya Ïrini Kilisesi) Selanik valisi Yusuf Paga'nm gönderdigi mermer sanduka (lahit)gibisinden egerler gelmekteydi? Ama örnegin Musul'da Fransizlara verilen kazi ruhsati üzerine18 onlarin ihraç ettikleri âsâr-i atikanm raporlari da geliyordu. Ekim 1847de. 18 BA.. 12 R 1270 (Ocak 1854). Ahmed Ata Bey 'mehasin-i 16 BA.anlayma gibisinden izinlerdi. Ìdarecilerbu alan- da ilgili ve hilgili olmasalar bile eski eser arama. (Bu dönemde müzenin adi müzehane olarak geçiyor.. bölgelerindeki eski eserleri araytp belirlemeleri ve degerlilerini Ístanbul'a göndermeleri veya mahallinde müze kurmalan bildirilmigti. 27 L 1263 (Ekim 1847). Eski eser dügkünlügü. Osmanh eski eserler iradesinin düzenleyip yürüttügü kazilarda elde edilen zengin koleksiyonIar bu müzeleri doldurur. 3600 senelik (1) olmahym19. IR. bu faaEyet parasizhk ve imkânsizhk yüzünden geligememigti. daha 1840'larda bütün vilayetlerdeki yäneticilere.D. Tersine olaylar da çoktur. ingilteredevlet-i fahimesinin Midilli'deki konsolos vekili Mister Noto'nun bazi âsâr-1 atika ve kadime taharrisi için Bodrum havalisinde yapacagi kazi için aldigi jznin bir yil daha uzat11masi gibi bir irade (28 Cemaziyyelevvel 1274/Ocak 1858) çakan eserlerden tek örnek olanlarmm saltanat-i seniyye müzesi için zabtolunmasmi. 17 BA. Adana mal müdürü Ahmed Ata Bey topladigi sikke.

sonra Maktul lakab1yla amlan ÏbrahimPapa Budin'den getirttigi üç güzeller heykelini Sultanahmet Meydam'ndaki Paya Sarayi) önüne diktirmigti. Vilayetierde bazi valilerin bu Hamdi Osman Bey sonra konuda gayret gösterdigi ve eski eser topladigt gönilür. BA. 1. No: 8060 ve No: 8207. aym tasnif.D. vilayetlerde ve çevrelerinde bulunan antik sikkelerin üçte bir kadanm bulana veriyor. Siverek Samsat'ta Gägoglu Mehmed'in hanesinden zuhur eden meskûkât. Rusya'da Ìspandoni'nindefine taharrisine izin. 13 CA 1268 (Mart 1852).ilaveten. Receb 1267 (Mayis 1851). Bu yillanla Osmanh idaresi sagda solda. nun emeklemeye baglamigt1. Osmanli tarihinde zaman zaman antik dünyaya kargi böyle amatär ilgiler duyan kipiler görülmügtür. daha sonra Osman Hamdi Bey döneminde de Vallaury'nin plamm çizdigi bugünkü büyük imparatorluk müzesine geçilmiÿtir. Midilli ceziresinde Butre köyände çikan gumüy sikkeler.. . yüzyilda artik giderek profesyonellegen bir ilgiden ve bu ilgiyi götüren.20 16.21 g nedenle 1880'de çakartdan 36 maddelik 'Subhi Papa Nizamnaatika mevzuatuu bundan mesi'nin esasi böyle clugmuy gibidir.V. No: 5255. No: 8023. padigah tarafmdan kurulan müzeye konmak üzere takdim ediyor bu buluntulan.. yayan bir zümreden aydúu. Eu emekleme dönemi bugün daha dogrusu te. yani kisacasi devrin güzel eserleri arasmda.Osmanh kisacasizamanda ve mekânda hareketarihe ilgi digmda.4 Safer 1308 (19Eylül 1890). dig dünyaya ve kenditoplumusäz etmek mümkündür. I.V. Diger yandan define aramak isteyen yerli ve yabancilara bu partla izin veriliyordu. 22 Bu konularda Semavi Eyice'nin 'Arkeoloji Müzeleri'. Âsâr-1 1slah edecektir. 1025-1032'deki makalesine bagvurulmahdir. önce Makbul. c. yüzyilm gik ve Avrupa.M. s. 21 BA. 23 Sabah.22 19 Eylül 1890 tarihli Sabah gazetesi 'Amasra'da halen eczacuik yapan refeth Ahmet Refik efendinin elde etmig oldugu 16 parça eski eserin terbi'lvasita Müze-i Hümaýun müdürü atufetli tip olunan resimlerinin Hamdi beyefendi hazretlerine arzedildigi ve Ahmet Refik efendinin bu babdaki gayret ve hizmetinin takdir edilip. J. No: 6220. gerisini kendi ahyordu.modasma düqkün. duymaya. Ama 19. onun i¾ Tanzimat'm aydm gelenegini pek küçümseyebilecek bir durumda degiliz. saye-yi gevketvayeyi hazret-i mülükânede tahsis olunmuy olan'. ÏstanbulAnsiklopedisi.M. hâlâ luzh bir kopuya dönügmüg degil. Italya'yi Osmanh sarayma tagiyan ve kendisi de muhtemelen Ïtalyanasilh olan Kanuni'nin ünlü sadrazamt.2. SairFigani'nin hievikonagimn (Ïbrahim ahalinin gulgulesine sebep olan bu heykeller neden sonra ortadan ne ve kaldiraldi. Aym yillarda müze ÇiniliKögk'e tagm1my.. gayan-i mükafat bulundugu'nuyaziyordu? Osman Hamdi Bey'in mensubu oldugukültür daim- yi cenab-1 132 mülükâneye 20 BA.

yüzyilmda bu aydmlar yeni bir dünyayi kurmak isteyen kugagi olugturmaktadirlar. Ïmparatorlugun 19. onlari etkisi altma almaktadir. 13' .si halkalar halinde uzak Anadolu ve Rumelikentlerine ve her yagtan Osmanldara dogru yayilmakta.

Roma gelenegini devam ettiren kilise örgütü idi.. Laique. targisini kabul tamamlammy olarak yeni dininin konsüller ve kilise babalan tarafmdan çoktan gekillendirildigini belirterek.Y. Laicusladini. Avrupa tarihinin kavimler göçü sonunda olugumunu saptayan bir ikilem söz konusudur burada. kavram olarak ruhban snufma ait olmayan düÿün ve yagam biçimini ifadede kullam1an ve rubaniyete bir deyimdir. ." diyen Hiristiyan dininin temelde böyle bir felsefe ve toplum tarzi üzerine kurulmadigi ve dinî toplumun. toplum düzeni ve çakan taya kurumlardaki degigmeleri bu açidan yeterli biçimde inceleyemedigimiz madigi de söylenebilir. idaiî ve siyasî düzeninin laik olup olçokça tartigilan bir konudur. Û. Genel sanmm tersine dünyada laik tutumlu din yoktur. Barbar akmlari sonunda Avrupa. Osmanh toplum düzeninin laik veya ger'i oldugu konusundaki tartrymalara girmeden önce laik kavrammdan ne anlagilmast geæktigi üzerinde durmahyiz. Bu tartigmanm yam bagmda Osdevlet manh ve toplum hayatmda zamanla dogan ánemli geligmeterin hukuk. Ístanbul1982. Burada Avrupa tarihinin geligimini saptayan bir äzellikten söz etmek gerekir Görünügte Roma kilisesinin hiyerargisi yeni germanik topluma egeashnda germanik gelenegin temelmen olmuy gibi görünuyorsa da. kabile düzeni kitada yeni imparatorlugun yönetim düzenini. yeni bir dõnem ve düzene girdi. Avrupa tarihinin uzun yüzyt1Iarru kapsadigi açiktir. igin de bir degigtiren ve devindiren etkisi vard1. hiyerargi ve hukukî mevzuatim belirleyecek tek güç. "Bu neden1e dig görünügte Germen dûnyastada yeni bir tin (Geist) vardi. Germen kavminin bünyesindeki ihmb kaygisizhk.Osmanh Devleti'nde Laiklik Hareketleri Üzerine' Osmanh Devleti'nin toplumsal. Doganny'a Armagan. yönetim ve toplum düzenindeki degigmeler sonucu oryarattig. sezarin hakki sezara. "Tanri'nm hakki Tann'ya. Hegel Helen-Hiristiyan Avrupa'nm olugumunu betimlerken. barbarlave hiyeIm (ona göre germanik dünyamn) Roma dini ve müesseselerini ettikleri Hiristiyan aldiklarmi. öznelcilige dayanan bir sada- * I Prof.. Su tin dünyayi yenileyecek tindir ve ondaki öznelligin direnigi esasta mutlak bir degigikligin meydana gelmesi demektir. Roma Ïmparatorlugu yikilmigti ve barbar kabilelerin.i ikilegmeleri çogu gözümüzden kaçtigi gibi.

ilk alti paragraf.' dünyevî otoritesini. * Dogu'da Bizans'ta imparator patrigin elinden taç giydiginde bu patrigin otorite ve görevinin imparatorca tasdik edilmesi deinektir. ama ayni zamanda da bir yol ayrdigl içinde geligmelerinedevam etmigierdir. Gerçekten de Camlus Magnus 800 yilmda papanm elinden taç giydiginde.. invevestitur kavgasuu kazanan kilise tarafmdan yerine getirilmeye baglandikça devlet-kilise çatigmast artti."3 demigti. Bu devirde Justinianus'un kodifikasyonundan sonra Glossatörler döneminde sadece perh ve ezber gelenegi ile sürdürülen Roma hukuku kaynaklarma yeni bir anlay1pla yaklagildi. Hem de bu geligme ancak yakm zamanlarda tamamlanacakt1T. Roma hukuk sisteminin principia ve kunimlari etüt edilerek bu ilkeler 191gmda yeni hayat düzeninin - 1 G. Tarunm zenginleptigi.kat (yani mevcut kurumlarm äzüne ve meselelere kargi lakayt kalarak. Bu uzun mücadeleyi burada özetleyecek degiliz. Papahk bu dönemden sonra üstünlügü kazamnca. 1L asir sonuna kadar Avrupa'da da boyleydi. F. 135 . ve 15. Bäylece kilise ve devlet bir kargithk ve bir beraberlik. modern anlamdaki laik düzene inkilap etmesi için uzun zaman geçmesi gerekti. 'Germanische Welt'. Geligmenin bu safhasmda Avrupa hayatmm. Bir müddet sonra bu geligmeler. manifaktürün geliptigi ve gehirlegme denen olaym bagladigi Avrupa'da mil1î pazar íligkileri de yogunlagti. kiliseye kargi germanik lakaydi ve gösteripteki sadakatin devamnu imkânsiz kddr. Vorlesungen über die Philosophieder Geschichte. imperyal loca gibi bölümler dünyevî otoritenin kilise üzeríndeki håkimiyetini gösterir.W. Bo nedenle 13. ne Balkanlax'daki Bogomiller ve hatta Ïtalyan Rönesanst'nm Pietro Pomponazzi'si ve benzerleri degil. Aix la Chapelle ve Sepyr katedrallerinde bu imperyal localar ve narthex tipi tören koridórlan vardir. Ama laiklik Avrupa kitasmda kanh kavgalarla tarihte ilk defadir ki bir toplum ve yönetim düzeni olarak ortaya ç1kacaktir. Germanik bünyede varhgi ileri sürülen bu özgür1ük ve dogal laisizm. kiliselerdünyevî otoriteye hiçbir yer vermez ve mimariden bile atarlar. Hegel. Avrupa tarihinin evrimini saglayan iki zit unsurdu. görünügte bir sadakat) ve Roma hiyerargisinin bu ölçüler içindekikonumu ve degigimi. BU tarihten sonradir ki papamnmonarka taç giydirmesi anun hâkimiyetini tasdik anlamma gelir. Almanya'daki kilise çevrelerinin eski düzeni sessizce ve sabirla kemiren bu yeni Romanistler için 'Juristen sind böse Hukukçular kötü H1ristiyanlardr' meseli bunu gästermektedir. düpedüz hukukçular çektiler. yüzyillar boyu Avrupa dünyasmda laik hareketin baim ne Hussitterne Unitarist kilise mensuplan. Avrupa'nm toplumsal örgütlenmesi. Bölüm. ruhanî elitin düzenleyecegi kurallarla birlikte ve onlara ragmen (veya onlart istismar ederek) kullanacagim dügünüyordu Kilise egitimi. hukuk hayatml ve toplum ideolojisini belirlemeye bagladi. yeni Avrupa insaninm iligkilerini dúzenlemek yeni bir hukukçu metotla mümkündü. Büyuk bazilikalardaki narthex.4.

Buna kargthk devlet da gayrimüslim gruplara da tolerans gösterildigini belirterek. toplum hayatma katihmda kisitlama ve farkhhk gibi).Osmanh Devleti gefi bir devlet miydi? Bu sorunun cevaplan çoktur bir konudur. Bizans ve digi bir hukuk mevzuatt uygulanabilir Cengiz imparatorluklan gibi).. kamu kurumlarmdaki laiklegme ve standart hukuk uygulamasi dolduAncak devletin ve toplum düzeninin laikleçmesi. bazi yazarlar. bunun laikligin ta kendisi demek oldugunu ileri sûrerler. merkeziyetçi gerçeklegebilecegi açiktr.kanunlar Ïslamdininin kaynaldandu. Hukuk düzeninde gerçek kipi esas almdi. kadm ve erkek için dinî inanca dayah farkh düzenleme ve norm varsa (mirasta egitsizlik. Gerçekten de Osmanh sonra dinî toleransin Ímparatorlugutarihte Roma Ïmparatorlugu'ndan - . Ancak de toplumun belirli bir geligme düzeyinde bu ideoloji modern bir toplumun geligimini hizlandrabilir de. Eski Roma. Laik toplum düzeni Avrupa kttasmda da gok güç ve geç sorunlanm 136 yerlegmigtfr Laik toplum düzeninin tannnnu burada ele almahyiz. Kimi zaman her din ve inanca mensup gruplarm tolere edildigi. Su standartlagtirma ve kodifikasyonu izledi. áma yeterli özellikler degildir. kimi zaman da toÿlum hayatino düdinî kaynaklann digmda kaynaklara dayanan hukuk oldugu bir hukuk düzeni anlag1hr. din savaglari gibi kanh legebilmigtir. "Devletin dini." dibir ye tezlerini özetlerler ve bununla Osmanh Devleti'ni periata dayah toplumunOsmanh olarak nitelerler. hiç kimseye dinsel ayricahk ve üstünluk tammayan bir toplum dümodern toplum yapistyla zeni diye tammlanan laikligin. din-i Ílam'dtr. sayede özdeg o toplumun modern önkogullarmm gerçekleymesine baghdr. Bazi yazarlar Osmanh Devleti'ni yönetim ve ve yargida gefi hükümlerin egemen oldugu bir sistem olarak tammlar. egemen .Avrupa tarihini olaylardan sonra gerçekran mezhep kavgalarr. Yani bir toplumda dinî hoygörü olabilir (Eski Roma ve Osmanhimparatorluklarmda oldugu gibi). Böyle bir tarum muhtelif biçimde yapilagelmigtir. Laik toplum standart ve monist bir yänetim düzeninin ve her din ve cinsiyete mensup insanlarm egit kogullarlabagh oldugu bir hukuk mevouatmm bulundugu toplum düzeni demektir. hatta sadece belirli bir sm1f için örnegin rubban megruiyeti taniçin imtiyazlar tanmmig ve yönetici elitin imtiyazlarunn orada laiklikten söz edidayandmlarak açildantyorsa. Oysa bu iki koqui laik bir toplumda bulunmasi gerekli. Laiklik bir yerancak oldugu.l çörmek ve iligkileri düzenlemek yoluna gidildi.tartiplan . risal bir kaynaga zenlenmesinde normlarman lemez. ama toplumda her dinî cemaat aym yasalarla yönetilmiyorsa. din d1µ kaynaklardan esinlenen veya bu gibi kaynaklarm agirhk kazan(Osmanh. .. Kisacasi tüm toplumsal smiflar için aym hukukî mevzuatm uygulanmasi.

3 Yildiz Gene aryivini nast1rm lunan. üstelik bu durumun zaman ve Dinî gruplarm iktisadî. adbagh olmaksazm kurumsallagtigi bir devletti. Ermeni patrigi. maliye gibi und seine Zeit.Ûniv. Müesseselerinin Ser'iIigi Mese5 Ö. XI. Bunun sayisiz larmdan sadece birkaç1m verelim: Ocak 1454'te Gennadios'a resmen gòsteriRum Ortodoks patrikligi bah.hukümdarm kipiligine en çok görüldügü.L. s. bunun laiklik olup olmadigrun tartigmasmi Osmanh devlet ve ise. 1945. göstermekte yazm mütemadiyen yenilendigini argioinde bir kopyasi budoldermaktadir. Devlet hayatmi. Musevî hahambagi protokolde önde vergi ve manastirlar tarafmdaki bir därt yere sahipti. Fak.þir olmanupt1. dinî ve maarife i1igkinigleri kendilerine birakumig. imtiyazlar bahy edilmigtir.L. Mec. Turkei Dokumenti na RilskiyaManatira. 1910. Sofya 3 D. Barkan'in gefi mevzuattan çok. Rilskiyat manastir. ettigi bir öncüluk yazar grup Ö. Sayi C. F. Ïmparatorlugun sürdürmeleriiçin faaliyetlerini oldugu gibi. Íst. hatta mahallî gelenek ve teamülle düzenlemeyi tercih konularda migtir. lesi'. tasdik de döneminde aynen (Kasun 1465) Manastirin argivindeki Evahiri Rebi'ulevel 870 tarihli verihnig olup. Osmanh kadisi bile sadece toprak düzeni. Bizans devri patrikterine gelen. Vemn Yavuz Selim'in Ferman 4 B. dünyevî otorite toplum hayatmdaki uygulämada oldugunu. 'Aynaro2 Papazlanna Mülkiyet 24 Ylldiz (128). mevzuattan gefi lum ve devlet hayatmin temel kurum ve iligkilerini etörff kanunlarla. ruhanî liderlî. 110-111. hatta kamtler ve kurumlara rütbe.Bruchrnann. kanunnameler gefi hukukla uyum içinde çok. bu imtiimtiyaz berat1Fatih tarafmdan Filibe sahrasmda bu tür beratlar maolup. H uk. toprak düzenini tayin idaresi topOsmanh degildir. 203-224.. bu vesikalann bazilartni içerir. tarahndan konan kurallarm (ärfi sultanî) örf ve âdetin hâkim pek kolay olmad1bu nedenle Osmanh Devleti'ne gefi devlet demenin bakildigmda bu hükmü doguygulamaya guu belirtirler. Sureti'. Yavuz Sultan Selim'in Aynaroz (Athos dagi) manastm kegiglerine ileri verdigi benzer bir imtiyaz beratuu belirtelim. Yrldiz Argivi.. .4 Tolerans kurumunu ki belirtirler sürenler her cemaatin kendi iglerini kendinizi gördügünu apag1da yapacagiz. Barkan. Izd. 2 Franz Babinger. edildiginde ona yapilan tären ve bile nasip len ihtiram gäz aheiyd12 ve böylesi. angarya bagigildigma sahip sik sik ihtar huzur ve güvenlikterinin saglanmasi mahallî yöneticilere gönderilirdi. Ihçiyev.5Cerçekten de eden rulaÿacak bir durum vardir. 1959. 'Osmanh imparatorlupTeekilât ve 3-4.A. München. Mehmedder Eroberer s. Örnegin dahi mirî hediyeler edilà hatta bazi manastirlara civari) 21 Sofya (Bulgaristan'da Balkanlar'daki ünlü Rio Manastirfnin Osmanh aldigi imtiyaz Ívan'dan Eylül 1378'de son Bulgar çari Sigman edilmigti.

Ornekler: a). Ïmparatorlukdagtlana kadar. Sebebi Ískender'inEdhem'in kizi Aype'yi nikâluna alan Kara Yeniçeri'ye kefil olmasidir. UI'ulemr ne ise äyle o1sa. Su nedenle Osmanh yönetiminde o çagm Avitpa'sma göre bir dinî tolerans Osmanli hukuk düzeninde dindigi uygulamalarm yaygmhgim gördügümüz halde. yani ayri cinsten (kadmve erkek). yüzyil Ankara Sez'iyesicillerine baktigmuzda kadmm Ïslamhukukunun merb ve nikâh akdine iligkin kurallarindan çok. Türkler. merkeziyetçi bir devlet olmak oldugunu belirtmigtik.Etnografya Müzesi H. vergilerin bu esasa göre tarh ve tevziî. yargi düzeninin ve egitimin bu anlay1g içinde dinî cemaat liderleri tarafmdan örgütlendirilip yürütülmesidir. 358 (M.Ankara per'iyeSicili. maliye ve belediyeye ait konu- i ÖrneginXVI. Dinî cemaat örgüt ve liderleri.6 Ulemamn bazi konularve âdet hukukuna baŒvurmayi da verdigi fetva. Araplar Ïslammilleti idi. dinsel gruplama esas ahnmigtir. Ískenderveled-i Devlet adh bir z1mni hakkmda gikâyette bulunuyor ve 600 akçe kefalet borcunu ödemesini talep ediyor. Namzedlik diye bir âdet gäze çarpar ve kiz çocuk çokküçük yagta baba tarahndan ahnan bir paraya kargihk nikâh için birine vaat edilir. 1. toplumun æsmen dini mensubiyet esasina dayanan milatadiverilen gruplara bälünmesi. Bunun baghca nedeni. yönetsel ve adlî kurallann standardize edildigi. Aym dili konuyan Ermeniler mensup olduklari kiliseye göre. Ermeni.No. Kayit 1010: Cüneyd bin Mustafa adh biri Bali bin Emir Ahmed'i dava ediyor ve davahnm kiz kardeginin kiziKatun Bula'mn onun namzedi oldugunu fakat. hatta bazen aile hukukuna iligkin sorunlarda bile periattan çok örf tercih etmigtir. 1551). Ancak bütün bunlara ragmen Osmanliörgütlenmesine baktigimizda ger'i ve geleneksel bir düzenle karµlagiriz. Tabiî bu özellikle dinî kurallarin ve ayrimlarm kalkmas1. Osmanh devlet ve toplum düzeninilaik diye adlandiramayiz." yeklindedir. yargi. yüzyilda bir de Ermeno-Protestan milletleri olarak geçerdi. Bu ise adlî ve yönetsel örgütlenmede bir tür dine dayah ademi merkeziyetçilik ve çegitlilik demektir. Buna kargthk Bulgarlar ve Rumlar ayni millet sayihyordu. Kara Yeniçeri kizi ahrken daha evvel onun namzedi olan ve bunun içfa 600 akçesayan simitçi 6 Yunus'a parayi verecegini vaat etmigtir. ayri dinden insan gruplarma aym mevzuatin uygulanmasi demektir. Bu soruna yaklayim biçimi toplumsal örgütlenmeyi incelemek olmahdir. b) Ankara ger'iyeSicil No. Laik devletin ulkeninher yaninda her vatandag için aym mevzuatm uygulandigi. ErmeniKatolik ve 19. Arnavutlar. nüfus say1mmda bile etnik ayrrn degil. Kadi Ïslamhukukunun merh konusundaki açik hükümlerinin ih181iolan bu durutnu kabul ederek hükümler vermigtir. Millet ayrimmda ise dil ve irk esasi gözetilmezdi.. "Ser'imaskalat degildir.. egitim. . birtaktm mahallî örf ve âdete göre hüküm verdigini görürüz. 2. Namzedlik akdi merh ahkåruna aykiri oldugu halde kadi davacilan hakh görmektedir. Buradaki Ul'ulemr dünyevî otoritenin koydugu kanunlardir.138 l degil. Kayst 1314'te: Edhem adh biri. buna ragmen bagkasina verildigini iddia ediyor.

larda soruniu ve yükümlü tutulmuytur. yüzyillarda ise gelen felaketlerin tesellisi Íslamdinini bir ideoloji haline getirmekte aramyordu. kullanmanny. yüzyilda Yunan heykelleri getiriliyor. Osmanh padigahlarrun ruhanî demesek bile dinî bir unvan olan hilafet unvamna da sahip olduklarim belirtelim. Selim Y avuz unvam dan ortaya Üstelik unvanla Fermanyetinmigtir. SeYavuz dayamyor bir genge tarihçinin bu gayreti politik çagaldigi merasimle rivayeti. Osmanh padigahlan içinde Fatih Sultan Mehmet ve IL Bayezid'in bilgilere dayamr. Klasik Osmanh devrinde rinde rolü yoktu. 17. ise yüzy111ann faaliyet gösteriyordu. Bellini gibi neredeyse mistisizmi 18. Molgesaptigmi iddia eden ve her âdet ve kurumu bid'at diye niteleyentaraftar la Kabiz ve Ustünavi Mehmed Efendi gibi yobazlar türemig ve toplamiglardir (Bunlarm Ïbni Taymiyya'dan esinlenmeleri mümkündür. Bumüftüler gibi Efendi önemini 16. yüzy11da ise ger'iye naziri devlet iglegeyhülislamlarm bineye) girdiler. emin olduklarmi iddia ederlerdi. gibi bir Haremeynuggerifeyn' ce 'Haim u larda ve anlagmalarda son derece çaçaah bir elkab (titülatür)kullanan 7 ÏbniKemal. makam Seriataait sorunlan çözmekle görevli olan geyhülislamdr.) 18.7 Resmî Bayezid'e bu (Fatih). Eu tutum imparatorluk olgusuyla bir bütünlük meydana getirir. 18. 19. Sünnî olmayan Müslümanlara hiç gösterilmemigtir. 5.1. onun de sembollerini hem hilafet lim'in Ata tarafmdaylan tarafmdan degil de. ve 19. 1954. yüzyildan itibaren bagkent müftüsüne vukelaya (kaolarak heyeti lam denmigtir. yüzyil vakarüvisiEnderunlu sadebu atiluugtir. yay: grafettin Turan. yüzy11daKemalpagazade ve Ebusuud geyhülissayesinde kazandi. 15. Fiilî hukuk alamna ntüdahale etmezlerdi. TTk. Ankara 139 . Esasen bu yüzyildan itibaren dinî basle da ressamlar artti. 16. Osmanli padigahr 15. Fetihten beri Misir Memluklerine karp takmilan tavir bunu gösterir. yüzyilda artik Oguz boylarnunbagkanhgindan çok bir Roma kayzeri olmayi benimsemigtir. 18. ve yüzyildan itibaren toplumun dinsizliminyatürü bile reddediyordu. yüzÿil dan sonra sosyal rolleri artti. Esasen egemenligin meyruiyetini ilahî bir kaynaga dayandirmak da Osmanli devlet ve toplum hayatmdaki ideolojinin laik olmadigam gösteren bir diger noktadir. Buun yamnda bütün Islam hükümdarlan gibi Müslümanlann koruyucusu.16. Bundan bagka gayrimüslimlere gästerilen tolerans. IL hem unvam Mehmet'e hem IL ohnahdir. Özelbenzer unvam kullandiklari vakayinamelerdeki aldigi tarihinde 1494'te kaleme Ahmet likle Kemalpagazade Semseddin yakigtirir. Seri No. G. Tevarih-i Ali Osman. Esasen Osmanh hükümdarlanum hilafet müessesestyle olan iligkilerini incelemekte yarar vardir. Bu nedenledir ki böyle bir düzeni laik olarak niteleyememekteyiz.

yüzy1la kadar soren edinmediklerini belirtelim. Bûyük Pet'hog 'za- * Scak bu unvanm bazi halde kullaruldigt görülüyor. Maliyesi iflas etmig. 329-330. Tafel L Örnek:Bagbakanhk Argivi.943 (1536) tarihti Veziriazam Ayas Paga'nm I. H. hilafet penahi" gibi elkabm kullanildigt bir yazigma için bkz. Müslümanlar arasmda bazi girigimlerde bulunuyordu. Ferdinand'a mektubu. Protestanhþ bu amaçla himaye ettiler. padigah bir temsilei göndererek geldiniz' diyordu. Macar unitarizmini. Osmanh hükûmdari bu Müsluman ülke üzerinde bilafetin kendisine bah. Haristiyanlar arasi aynhklan politik amaçlarla desteklediler. tayin ve emeklilik iglemleri güya Osmahh sultam tarafmdan yapihyordu. hem halk ve hem tüm dünya Müslügianlannca hararette benimsendi.9 III. Bu araci kullanarak IL Abdülhamid. Ludwig FEKETE.bunu ülkenin ruhani reisi olarak yaplyordu. Hicaz demiryolu ingasi için bütün dünya Müslümanlanndan iane topladt.140 Kanuni Süleyman'da bile halife unvamna rastlanmaz. bütûn kurumlan sarsmt1 içindeki bir ûlke bu dänemde beynelmilel alanda kendisinden beklenmeyecek girigimler ve entrikalar düzenliyordu. Mrsr'da. Sultan IL Abdülhamid ti kudsiye i tacidari' gibi adeta cesaro-papist bir unvam yaztymalarda kullanm19tir. Abdülhamid her sene Mabeyn-i Hümayun'dan Tahran Paga'yl Livadya Sarayi'na gelen çara geldiniz' demeye gönderlyor. IL Abdülhamid Ìngiltereve Rusya imparatorluklarmm topraklarmdaki Íslamahali üzerinde nüfuzunu devam ettirme çabasiridaydi. Ìrade-Dahiliyye. Cava'da. yüzytlda bu unvan hem hükümdar. Kmm'm Rusya tarafmdan ilhaki tamnmakla beraber. Hindistan'da Delhi hükümdarlan da kuBamyorlardi. Zaten halife unvanmi tek Osmanhlar kullanmtyoxtlu. Yalta'daki (Livadya) yazhgma geldiginde. ettigi ruhanî haklardan yararlanmak istiyordu ve bunun Rusya tarafmdan tanmmasuu saglady Böylece artik hilafet adeta beynelmilel bir ruhanî kurum halini aldi. Selim'den itibaren hilafet unvam bäylece resmî unvanlar arasmda yer aldi. 923.sara no. 19. 'Varçova Hafiz Elendi'nin tekaüdlügü hakkinda œ'sen tezkire-i âIllye'. Dünya Savagi sirasmda anlayildi. Osmanhlar. BalkanIafdaki bogomilizmi. 1924'te de hilafet kaldmldiþnda tek önemli tepki Hind Müslümanlarmdan geldi. hem de mutlak mbnargi görügünü yansitan bir unvan takmdilar. yll 1259 (1840).S Aynca çar her sene K1nm'da. Einführung die Osmanisch Turkische DiplomatikBudapest 1926. 9 Sultan II. zill'ullalu fi'raz' (Allah'm yeryüzündeki gälgesi) gibi hem panislamist. Hindistan'da halife ruhanî otoritesini kullanarak. zillulah. Ancak hilafetin etkin bir araç olmad1þ I. 8 müftüsü 'hog . Ornegin fiiliyatta Kmm ve Polonya Müslûmanlanmn müftülügünü Bütün Rusyalar Çankendi güvendiklerinden birine tevcih ediyorsa da. Bilhassa Sultan Abdülaziz ve IL Abdülhamid 'Halifei müslümin. Hilafet unvammn kullamlmasi 1789 Aynah Kavak Tenkihnamesi ile baÿIar. "Haledet hilafetehu. Burada Osmanh yöneticilerinin Íslambirligi gibi bir ideali 19.

fasillarm düzenle nigi ve eserin sistematigi göz önüne almdigmda. Bati hukukunun üstünlügü kurul üyelerince ister istemez kabul edilmig görülmektedir. A. Her cemaat kendi kurallan ve dünyast içinde yagamaya devam etti. ' Tanzimat'tan Sonra Kurumlarda Laiklegme Baglangtet ve bürokratik yabir hukukî derlenmig olan standart. Fransiz Medenî Kanunu'nu kabul ettirmek istedigi halde. Gene modern anlamdaki girketler dahi. periatça görüç sahiplerinin modern dünya kopullan kargismda çamsizliklerini kabul ettiklerinin açak belirtisidir. Cevdet Paga'mn bagmi çekfigi muhafazakâr grup. moderalegme ve kanunî yönetim sistekaçuulmaz olarak yeni mini benimseyen Osmanh Ìmparatorlugu'nda Türklegme girigimlerini doþirmugtur.Huk. Mumcu. 1863 ylhnda da 'Ticaret-i Bahriye Kanunnamesi' kabul edildi. A. 141 . 1868-1876 ydlan arasmda 16 kitaptan meydana gelen Mecelle-i ahkâm-I Adliye adh eseri hazirladilar.10 Üstelikticarî davalara bakacak mahkemeler de. Yeni kanuna göre faiz kabul ediliyor. Mecelle esasta Islamm Hanefî fikhmm esaslarma dayanmak1a birlikte. bir yänetimin gereþ bu tür piya ve mevzuata sahip olmasi kaçmilmaz olan Osmanh Ïmparatorlugu.moislahatla beraber hudernlegmenin ilk adunlaruu askerî mekteplerdeki kuk alanmda atrugtir. Ankara 1976. Nihayet. ticarî davalarda haliyle din ve mezhep aynmi söz konusu olmuyordu. nizamiye mahkemesi hâkimleri denen yeni hukukçulardan ve mahallin tüccarmdan olugan karma kurullardi. Ímparatorlukdünyanm yeni ekonomik düzenine ayak uydurmak için.aile hukukuna ve çahsm hukukuna ait konularm bu eserde düzenlenmeyigi. Ïslamhukukunda yer almayari bir müessese. nizamî mahkemelerin kurulup yargi alamma Yargi usulünde mahkemeler aleyhine geniplemesi Tanzimat'tan sonra günden güne gefi görülen bir geligmedir. geri häkimlerden degil. yüzyilda belirgin bir merkezîlegme.Ü. zel kipilef olarak kanunda yer alnuglardir. Fak.. Islam 19. Nihayet 1828'de gikartlan Teykilat-iMehakim Kaavukathk için çinunu ile savcihk. demek pek yanhy olmaz. Hukukî mevzuattaki bu çegitlilik ve dinsel farkhlagma 19. Yay.ro'dan kaçan starovertsleri ve ÍspanyaMusevîlerini ülkeye buyur ettiler. Üçok - A.338. de. Ancak modernlegen dünyanm kopullarma bu yapiyla uyum kolay olmayacakhr. yüzyil dünyasinm kopullan içinde merkeziyetçi 'tü- 10 C. Tanzimat Devri'nin aydm sadrazaru Ali Paga. ilk elde Fransiz Ticaret Kanunu'nu adapte etti (Kanunname-i Ticaret 1850 yih). Bu sonuncusu da denizci Avrupa uluslarmm kanunlanndan hazirlannugti. 1879'da noterlik ve daha änceden de mahkemelerindeki asil önemlisi ferman kanlan bir ceza (1875yih) ve hükümlerin sayismm artirilmasi ve temyiz merciînin tegekkülu ile. Türk Hukuk Tarihi.

Barkan. yerel bilecegini dügündüler.. 321-323. Üçok A. verilen ragmen sinde görülüp. kamunun veya bireyin mahkeme änünde savunulmasi gibi esaslar islamda hukukunun monist yargilama usulü geçerliydi. 12 C. a. Mumcu. Yönetimde moderalegmeyi halkm temsilcilerinin idarî karar organlannm çahymasma katilmalarnu kaçuulmaz bir part olarak görüyorlardi. hükme davac1 taraf kadiya müracaat ederek verilen hapis cezasmi uygulattirmayip.12 Bu düalizmin yarattigt problemler devam Tanzimat döneminde modern anlamda standart bir hukukî uygulama getiæn ve laiklige dogru en önemli adim sayilabilecek olay. Leiden-Brill.Gözlem Yaymlan. örfi (dünyevî) hukuk aracihgiyla yapilmasmdan ileri gelmektedir. edegelmigtir.11 Modernlegen Osmanh yargi düzeninde istinaf ve temyiz gibi müesseselerle mahkemeler bit hiyerargiye baglamyor ve bir tür denetim geliyordu ki.Íslam Düalist Bir Hukukî Yapt ilk aynlKamu hukuku alanmda da ger'i mevzuat veörgütlenmeden kabulü olmugtur Temmuz 1840'ta Ceza Kanunu'nun ile 14 ma ve 1851'de yeniden dûzenlenen Ceza Kanunnamesi. - .. 'Türk Toprak Hukuku Tarihinde Tanzimat ve 1274 (1858)Tarihli Arazi Kanunnamesi'... Histoire de POrganisation Juridique: 1960. Edit. 11 Emile Tyan. Ancak Tanzimat döneminin hukuk sisteminin düalist niteligi en çok bu alanda görülecek ve trajik denecek problemler dogacaktir. kanunî bir yönetim kurmayt ve malî sistemin bu yolla düzeltilesaglamak için. 33 O.142 hukukunun monist yargdama usulü agir bir darbe yemigtic Zira davada vekâlet. 291-375. tagra yänetimini islah etmeyi. s. 1858 tarihli Arazi Kanunnamesi'dir. Bütün tebaa için hazirlanan bu kanunun hükümlerine göre agir ceza davalarmda saver resmen kamu adma dava açtig1halde isteyenleri davamn (Müslim veya gayrimuslim) kendi cemaat mahkemelerinde kendi periBöy1eceärnegin ceza mahkemeatma göre niyetini talep edebiliyorlardr. L. yoktur.e. Arazi konusundaki bu yenilik esas olarak klasik Osmanh devrinde de toprak sistemine ait düzenlemelerin gerti degil de. s. Deux. smif ve mezhep ve din farki gözetmeksizin bütün Osmanhlara uygulanmak üzere yürürlüge girmigtir. s. Tanzimatçi bürokratlar daha ilk elde.. Gerçi kanun Ïslamhukukunun esaslarma göre vakif arazi ve mirî arazi gibi kategoriler tespit etmiyse de esasta mülkiyet ve miras konusunda mühim sayilacak laik hukümler getirmig tir. kadmm müstakil (mahkemenin istiklal prensibi) ve hukuken tek otorite oldugu Ïslamîsistemden oldukça uzaklagilmigtir. ve idareye yardunci olmalarm Islam. 3 Kamusal alanda laiklegme sürecinin luzlandigi bir bölüm de tagra idaresidir. 212. diyet almakla yetinebilirdi. Türkiye'de ToprakMeselesi.g..

bazi uy'hali- 14 S.' genelde IL Meyrutiyet laikleyme yönünden bir geçip dönemi olarak adlandirilabilir. Tanzimat I. olmayan bir biçimde modern laik geligme surecme girmigtir. • geriataba¡i. Islamin megveret kuralmi temelden zedelemigtir. Esasen. ferman sayesinde Bati hukukunun bazi temel kurumlari ilk defadir ki Íslamtoplumunun içine giriyor ve düalist bir yapi geligtiriyordu. bir bakima anayasa degigildiklerini göz önüne aldigirmzda laiklik ýönünden bir ölçüde gerileme sayilsa da. ilkesinin getiriImesi 1876'da bulunmayan bir hususun ila- 143 . özellikle parlamento. ci etkiler yaptilar. ziraat komisyonu gibi ihtisas organlarmda yan yartya temsil ilkesinin kanunî teminat altma almdigmi görüyoruz.unhhk vesidir. Arsal.. O çagm hukukçu ve bazi duçünürlerinin rejimi Ïslamdakimegveret ragmen anayasal kuprensibi ve kurumuna baglayarak açiklamalarma rumlar. Bu nizamnamelen liva. Açik yargi. s. 1876 Anayasasi bir Íslamülkesinde ilk defadir ki laik devlet düzeninin temellerini hazirlayan bir belgedir.1864'te çikarilan ve bazi yerlextle denenen Vilayet Nizamnamesi'nden sonra 1871 yih bagmda çikardan Ìdare-iUmumiye-i Vilayet Nizamnamesi va 1878'deki. megveret prensibiyle alakasiz ve ters bir nitelige sahipti. Esasen daha 1839 Tanzimat Fermam'nda. 1940. Müslümanlarm menfaat ve refahmm saglanmasi için yap11masi gerekenler stralamyor ise de. Ïstanbul Devlet Basunevi.ilk parlamentomuzun kabul ettigi Dersaadet ve Vilayet Belediyè Kanunu kamu yönetimi alanmda laiklegme sürecini luzlandinve belediye kanununa göre vilayet. "Tanzimat ve Laiklik'. (Fiiliyatta bu duruma klasik devirde de rastlamyordu. anayasa seçme ve seçilme yoluyla her dinden bütün tebaanm idareye katilmasmi ve simrh da olsa yürütme erki üzerinde temsili organIar vasitastyla denetimini öngörüyordu ve böyle bir görevi ilk defadir ki gayrimüslimler de üstleniyordu. kaza idare meclislerinde ve gehirlerde meclisi belediyelerde memurlardan bagka ahalinin temsili esas kabul ediliyor ve Müs1üman ve gayrimüslim ahalinin temsilinde eÿitlik sistemi amaçlamyordu. laik bir devlet düzeninde görülmeyecek bu hassasiyet. hukuken bir devlet düzeni haline getiriliyordu. Ïslamdininin üstünlügü vurgulamyor. Devletin dininin din-i Íslamoldugu ve padigahm feligi' özellikle belirtilmesme ragmen. Ikinci Megrutiyet dönemi.) Nihayet 1876 Anayasasi ile devlet sistemi dönügü. Bu idare karar organlarmdan bagka vilayet temyiz divarunda memleket sandigt. 59-95. Bu dönemde çikanlan bazi kanun ve kararnameler. devletin dinî gruplara dayanan ve homojen olmayan yönetiminin ilunh bir tasfiyesi de gäze çarpryordu.14 pri karakterine ragmen. tebaanm egitligi ve gayrimüslimlere daha fazla kamusal hak ve ödevler verilmesi askerlik ve memuriyet fermanm belirgin bir niteligidir. Yani ilk defadir ki gayrimüslim ahalinin idareye kattlmast. Ní.

büduçünürIerinde ce Osmanh toplumunun i¢nden çikan islam dügünürledade görüyoruz. Tanzimat'tan önce egitim düzeninde bir ikilegme baglamigti. Klasik dönemde her simf halk ve her dinî grup için. çeligki kangildigm da büyümesine neden olmuytur. aym zamanda da idare ve toplum hayatmda gefi ve laik unsurlarm bir arada buluumasmdan ileri gelen sancilan artirmiglardir. 19. Her Müslüman bir ictihad ileri sürebilir. geligmeyebagladilar. kisa yetersiz uygulamadan sonra. II. egitimin iki tür okulda yapudigi. Nigeligmeier zorlayan etmeye Kanun'u bir an evvel kabul nunu' 144 ¯ hayet Birinci Dûnya Savagi'nm getirdigi lhtiyaç dolayisiyla. Anayasal rejimi Islami içma ve megveret kurah ve her yeniligi (hatictihad sista Bati hukukunun temel kurumlannm kabulünü bile) Ïslamî temi içinde mümküti gören ve böyle adlandmlan bu görügler. tamauuyla dini egitimin hâkim oldugu Osmanh Ímparatorlugu'nda.gulamalar düalist yapiyi güç1endirmigtir. Bu düalizm yeni düzenin egitim sisteminde de ortaya çikmaktadir.19. mütakerede kaldinlan 'Hukuk-u Aile Kararnamesi' medenî kanuna dogru yaklaadamlarmt Medenî gan ve ilerde mantik ve cesaret sahibi radikal devlet dogurdular. yürütmeye çabalamaktadir degil.ama. Tanzimat'la baylayan uygulama laiklige dogru bir gidigtir. tün Ïslamülkelerinin modernlegme taraf tan Nanuk Kemal. yüzyil dügünür ve ve yan Batici bir dilemma (ikiryöneticisi geœkli reformlan yan Íslamci Bu niteligisadeciklenme) içinde tasarlayip. Cemaluddin Efgani. dualist bir geligmeyi önleyememigtir. en azmdan yurttaglann din ve inanç farknu pek dikkate almayan tarafsiz egitim veren bir sistem kurmak zorundadir. son nesil Osmanh aydmlan çektiler. Íslammcemaati adma belirli bir kurulun ileri sürdügu ictihad itiraz görmez veya çogunlugun tasvibi ile kargilamrsa Ïslamîbit ictihaddir. modernlegtirmeyi kolaylagtiracak kogullarm Islamdaki ictihad sistemi ve kurumu içinde mümkün oldugunu savunurlar. Gayrimüslimler de ilkegitime geçme ihtiyaom duydular. Seyyid Ahmet Han. bürokraside iki smif memurun yan yana çahetigi (daha dogrusu birbiriyle çekigtigi). Osmanh Ïmparatorlugutebaaya adaletin iki çegit mahkemede (ger'i ve nizamî) iki ayn sistemdeki kanunlarla dagitildigi. yüzyil dobagmdan itibaren orduda ve nihayet mulki idaredeki modernlegme okullar kuruldu egitim nitelige ve modem yakm veren layisiyla laik aleyhine onlarm bagmda kurumlarmm ve yayiegitim bdhlar dinî yam lip. . 1913'te çikanlan 'Kiliseler Ka- ve 1915'te çikanhp. iki tür dünya görügünün birbiriyle çatigtigi bir toplum sistemi halinde ömrünü tamamladi. Merkeziyetçi modern bir devlet kendiideolojisini agalamak ve ihtiyao olan bürokrat kadrolan yetigtirmek için. medrese takaldmlmasi ve daha önceden cizye-i lebesinin askerlik muafiyetinin de askere almmasi gibiuygulalagvedilerek gayrimüslimlerin getiyenin malar laiklige yaklagtino etkiler yarattigi gibi. Bunun idarî ve sosyal hayatta yarattigi sanalan.

fakat siyasî ve idarî kadrolar bu sancly1 dindirmeden perde kapandi. Aym dili konugan ve aym kültürel mirasa sahip bir halkin mezhep ayrshklari ve çatigmasi içinde yagamasma son verilmek istenmigtir. Bu nedenle yeni Türkiye 1925'te tevhidi tedrisat ve 1926'da hukuk devrimiyle laik kurumlarm temelini radikal bir biçimðe atti. oniarl yönlendirecegi çegitli tarihsel örneklerle sabittir. Laik düzene geçigle son Osmanh asrmdaki modernlegmenin yarattidogan yeni kurumlarm eskileriyle olan çatigmasigereksinimlerden gi ortadan kaldmlmasi hazlandm1migtir. yüzyil bagmdaki Türkiye'nin degigmekte olan sosyal yapismm laik devrimlerinden etkilenip yönlendigi açiktir. yuzyildan beri degigmeye baglayan ve bu degigimin sanc11anm çeken Türk toplumunda laiklik ve onunla bir bütun meydana getiren devrimlerin. Tarihin belirli bir geligmeanmideolojininönemli laik payl gmda da ideolojik bir degigmenin yapisai degigmelereluz verip. sosyal-siyasal geligmeyi h2zlandmo etkiler yarattiklarnu görüyoruz.Megrutiyet dönemi bu sanciya dindirme çareleri öneren reçetelerle açildt. 145 . Tarihsel geligim içinde. Bata toplumlarmdakine benzer Türkiye'de siyasal moderalegmenin varhbiçimde geligebilmesi ve demokratik bir toplumsal mücadelenin vardar. devlet düzeniyle görügü ve ya geçigmümyönetim sistemine ve hukukî düzenin mükemmelleymesine kün olmuytur. 1928'de Türkiye Cumhuriyeti Anayasasi'na laikligin ilk olarak girmesi bu geligmelerjn bir sonucudur. Ekonomik modernlegmeye girigi Turkiye kadar eski olan bazi Ortadogu ülkelerinde (Misir. siyasal modernlegmenin ön parti sosyal ve ekonomik geligmedir. Bu son Osmanh asrmm yarattiga ikiligi ortadan kaldirdi. Ancak bu yeterli degildir. 19. Laik dünyarattigi kargaçamn mn modern toplumlara özgü siyasal yap1ya. 20. Ïran) siyasal kurumlagmalarin ve ideolojinin ülkemizdekine göre çok daha geridüzeyde bulundugunu ve nihayet aksakhklarma ragmen Türk demokrasisi duzeyinde bir demokrasinin bu ülkelerde henüz bulunmadignu göz önüne getirdigimizde.

say1: 31. 4M5. Handwörterbuch des islâm. Allah'in halifesi. meleklerin ardth ve Allah'm yeryüzündeki nizâmmi saglayan. H. 'Allah'm onu insanlara hakikati anlatmak için. kelime anlamiyla ardil. bunu bir papahk niyabeti. El Nâsr'm unvanma 'Kaffetûl Müslimîn' sözunü de eklemesi.1941." der. daha çok Hz. Allah'm yolundan aynlmamalanm saglamak için (halife) olarak gönderdigi' bildirilmektedir. Universityof Chicaga 1988. el Nâsir.Hilâfet ve Tiirkiye Íslâm Devletinde Hilâfet' Halife. s. mahiyeti ve me§ruiyetiise (legitimity)1slam siyasal dügüncesinin baghca sorunsallarmdan biridir. Kendisinden sonra gelen halife Ömerise.unvamm reddeder ve "Ancak hazir olmayana halife olunur. 'emîr-ü'l-rnü'minîn' * Türkiye Günlügü. Ancak. Bugün hilâfet kurumu lagvedilmigtir ve restorasyonunun pek mümkün olmamasi da bu yamyla ilgilidir. Ancak. . Íslâmcemâatinde reis. 25-31. 251). asir) bu unvam zaman zaman kullanmiçtir. yänetici ve Muslümanlarm peygamberinin vekili olarak kullamhr. bu anlamlann ve yetkilerin hangisine sahip oldugu tarhymahdir. Âdemiçin (Kur'an.awis. Kramers. A3il ilginci. Abbasîhalifelerinden el Memun (9. yani Müslûmanlarm peygamberi Hz. MüslümanIarm kutsal kitab1 Kur'an'da (vahiy) halife sözü birkaç kere geçer. Ïslam tarihinde halifetu'llah unvamm Hasan bin Sabit bir giirinde halife Osman için kullanmig. Hilâfet kurumu daha bagmdan. gi gösterisi olarak reddeder ve Bununla birlikte. ilâhî makam anlamtada almamahdir Íslâm cemâ. Müslümanlann tarihinde ilk halife olan Ebubekir. Emevî hukümdan Abdülmelik ise. 63/11'den naklen Wensinck-J. Ebubekit'in halife unvanmi kullandigi güphelidir (Caetani. Eu anlannyla.V. Bir bagka deyigle. (Ankara 1994). Davûd gibi peygamberler için bildirilen bir niteliktir.1 onun bu makami neredeyse üniversal bir dinî makam olarak yorumlamasiyla ilgili olmahdir. Hz. muhtemelen Bizans rotokolüneözenerek bu unvam almigtir.(1180-1225)Selçukî denetimi altmda zaylf bir iktidar sahibi olarak bu unvant kullanmigtir. U 30). s. Davûd (Kur'an XXXVIE. 1 Bernard I.) vefatmdan beri (632 ylh) münakagah olan. Âdemve Hz. Hz. Fakat bu. ThePoliNcalLanguageofislam. Muhammed'in (S. succesor (Nachfolger) demektir. fakat praf žkte çözümlenen bir kurumduz Bununla birlikte. onun adma hükmeden.26) için ise. s.A. Resulullah'm halifesi unvanru Ebubekir'e bir sayunvamm benimser. Annali Îslâmanno II. hilâfet ashada teoride tartymah ojan. pratikteki problemler de hilâfetin tarihinj en ilginç ve aragtirmaya deger kilan bir yöndür.

gayri Arap veya bir köle dahi olsa halife seçilebilir. Íslâmcemâatinin liderligi meselesi. bu gärügler. c) Üçüncügrup.. Burada konunun asil odak noktasi bîat. cemâat ile hükümdar arasmda bir akid gibidir.Ancak. Alive Samvalisi Muâviye arasmdaki Siffin Savag'ndan (M.19L 147 . ve bu konuda Kur'an'da aykm bir hüküm yoktur. Ídaresiahlâk ve fazilete dayanmayan. yani ¶îa firkasi. siyasî iktidara itaat ve Samhalifelerinin megruîyeti meselesi söz konusu oldu. hilâfetin Müs1ümanlarm peygamberi tarafmdan veda haecmdan sonra. 3 Vecdi Akyüz. 184- 189'da bulabiliziniz. periattan aynlambir halîfe azil ve hattâ idam bile edilebilir. Hilâfetin Satanata Dönügmesi. vücut ve ruhça saghk. ÏslâmfakihleAhkâmu's. Devrin Ïslâm ulemâsmdan el Sehristanî bu görügleri bildirir (Kitabu'l-milel nel-nihal). liderlik vasfina sahip bir Müsluman.atinde bu anlamda bir klerikalizm. s. Ali'ye verildigini ileri sürerler. Bu görügün taraftarlari. Askerî ve idarî kabiliyet. Bu radikal görüy aslmda samldigmdan daha uzun zaman yagamigtir ve zamanm modernist Íslâmakimlari içinde de yeniden yoruma tabi tutulmaktadir. cesaret ve fazilet. daha dogru deyimle imâmetin peygamber soyuna. "Eger Sabâ melikesi örneginiahrsak kadmlarm liderligi üzerinde dügünülebilir de.Ïstanbul1991. Íslâmhukukçulan (fukaha)ve siyaset teoricilerinin hilâfet kurumuna bakiplari üç kategoride toplanabilir ki.. kabilesinden olmak part degildir. halifede bulunmasi gereken partlar da sayihp tartigihr. Hilâfetin Muâviýe'den itibaren bir irsî monargiye dönüymesiyle.2 Onlara göm. daha baglangiçta muhtelif siyasî gruplar arasmda mahiyet ve megruîyyet açismdan münakagah olmugtur. 657) sonra gekillenip ortaya çikmigtir a} Hilâfetin Kureyg kabilesinden birine (Hz.Sultâniyye' ve Belazurî Ensâb adh eserri Ebu Ya'la el Furra lerinde 'bfar iglemini bu gekilde formüle etmigler ve bu büyük ölçüde kabul edi1migtir. Siffin Savagive Hakem olaymdan sonra. iki tarafa da (yani Muâviye veya Ali) katilmayan ve bundan dolayi Haricî (diptakalan) diye adlandir11an göräg sahipleridir. bir ruhanî snuf ve kurum yoktur. The Caliphate. yani Ali ibn Ebu Talîb ile peygamberin kizi Fatima'nm torunlanna (ehl-i beyt'e) ait olmasidir. Bu eserde. yani halifenin megruîyetini tamma. büyük ölçüde halife Hz. s. halife Íslâm cemâatinin lideridir ve seçimle gelmelidir. yeterli bilgi sayilan partlar arasmdadir. Peygambefin kabilesi) ait olmasi gerektigini Ïslâmsiyasî doktrininde en etkili biçimde el Maver èl Ahkamu's Sultanlyye adh eserinde savunor. Dindar." gärügu son tarafmdan ileri sürûlmektedir (Süleyman Ateg). onun damadi ve kuzeni Hz. Ïslâmdoktrini kadmlara yasaklanug gibi görünüyor.3 Ïslâmmonargisinin karµsmda olan veya onu destekle'hilâfet' 'imâmet'i 'ei 2 Bu göriigleri özet halinde Thomas Arnold. Soyluluk veya Kurey. bilgili. zamanm modernistleri b) Ïkincigörüg hilåfetin. Oxford 1924.

hilâfetin sinin hellenizasyonu demek.148 yen veya bitaraf kalan akunlar vardir. Aym zamanda siyasal teori. müesseastrda Buveyhî ve Selçukî örneginde gárüldügü gibi artik sesi ortaya çikmigti. Bununla birlikte Abbasî döneminde halife unvam ve hilâfet kurumu da rekabetten kurtulamada. olarak Tarihi itibariyle Sam'dakiEmevî halifeleri emîr-ül-mü'minîn imparatorlugun bütün ordularmm ve idarenin bagidir. otorite ve devletin digmda kalmayive tenkit ve dogru yolu gösterme görevini benimsemiplerdir. Abbasiler devrinde teoride Ïranasilh Ïbnu'l-Mukaffa'nm bagi çektigi bir akim hilâfetin yetkileri ve konumu itibariyle eski Iran monarldan gibi olmasnu änermektedir. anargiye kargi otoriteyi tercih ettigi için. Nihayet 11. Íslâmulemâsigenellikle Ebu Hanife örneginde oldugu gibi. rakibiydiler. Endülüs Emevî hükumdarl IIL Abdurrahman unvamm benimsedi. Hz. felsefe ve ilimlerde de kozmopolit kadrolar söz sahibi oldu. Hattâ unutmayahm. Nihayet Misir Fatimîleri l2.ÿami daha parlak bir biçimde sürdürmesini de sagladive monargik yapibuna ragmen daha münakapasiz olarak kabul edildi. bugünün Islâm dünyasom ünlü merkezi el Ezher Üniversitesi'nin kurulugu da bu devirdedir ve Siî 'sultanhk' 'halife' . Bu devirde Arap olmayan Ïranh ve Türk gibi unsurlar orduya ve idareye daha çok girdi.olan monargik tegkilâtlanigma karÿ1 tartigmada tarafsiz veya suskun siyaset takip ettiler. imparatorlukmonargik bir sistem içindeydi ve kalabahk bir kâtib grubundan çikan Ïbnu'lMukaffa gibileri rejimin megruiyetini formüle ediyorlardi. Samanîler. Imam-1 azam Ebu Hanife gibi fakihler bu görügü engelleme gayretindeydiler. Ímam clarak Ïslâm cemâatinin ibadet esnasmda adma hutbe okunan lideridir. Bazi radikal akunlar ise. Ona (Buveyhî veya Se1çukîsultanma) sultan olarak vekâlet vermigtir ve dinî bir lider konumundadir. Aglebiler (Tunus). bir tür baglantlyi devam ettirmek için bu yeni hükümdarlara emîr-ülûmerâ gibi unvan ve beratlar veriyor. Burada halifenin siyasî hiçbir otoritesi yoktur. Milâdî 928' de. halifenin adaletsiz oldugu takdirde azlinin gerekli oldugunuileri sürmüglerdir. asrmsonlarmda (1171)Sultan Selahaddin tarafmdan ortadan kaldirilana kadar Abbasî halifesinin en büyük. Mürcie akum. daha önceki Harictlerin görügünü benimseyerek. milâdî asuda Ïslâmfelsefe'mutezîle' akum mensuplan. Nihayet Emevî hanedam bir loyamile görevden uzaklagtinlmigti. Ali ve Fatuna soyundan geldikleri için kendiIerini giî mezhebin koruyucusu ve ehl-i beyt mensubu olarak gerçek halife ve imam ilân etmiÿlerdi. hükümdara itaati ve imamet ve hilâfet makammdaki kiginin kötü ve adaletsiz davramplan için hükmün kiyamet günune birakilmasi gerektigini ileri sürüyordu. Ancak bir taraftan imparatorluk parçalanmaya da baglamigt1. Abbasî devrinde (750'den itibaren) Íslâm peygamberinin akrabas1 olan bu aile halîfenin aym titulatürü ve ihti. Tahirîler (Horasan) gibibu yeni siyasî güç1eritammak zorunda kalan Bagdad halifeleri. 9.

The Moghal Empetors. asirIarda Osmanhlar digmda tek Sünnî hanedan ve devlet olan Hind-Babür devletinde. s. Ekber Sah'tanberi merkezierinden 'Dâr-ül-hilâfet' diye söz edilmektedir.6 Esasen Abbasîlerden sonra hâkimiyetin mengeînin Allah'dan geldigini gösteren bir unvandir. Arnold. III. London 1886. Hüläg. s. 116.e. Sonuncular Sünni mezhebin sadik hamîleri olarak Bagdad halifesi ile ili. Buveyhî hanedam (ki Siîolmalanna ragmen. Osmanhlarm aksine Ekbefin altm sikkesinde de bu unva'sultan' unvam hâkimiyet ve na rastlamr. Abbasî egemenliginin Hülâgü'nün Bagdad'i istilasiyla kanh biçimde sona ermesi ve ailenin son fertlerinin Misir Memlûkleri yanma sigmmasiyla baglayan yeni dãnemde. S. Soçinenija. s. 5 T. C. yeni tarihî tetkiklerle sayisi artabilecek bazi örnekler verelim. 6 Arnold. unvanlaGlyaseddin Keyhusrev kitabede kendisi için ve Müslürun kullamr. Ïlhanh hükümdartCazanMahmud Han 1260 Ayn Callut Savagtndan sonra fethettigi Sam'dabu görügü açikça ilân etmig.selâtin' yahut vassâllanyla olan iligkilerinde de ustahlda kullanKliçük Asya'daki nm miglardL4 kanh istilasindan Fakat Hülâgü'nün sonra Abbasî hanedannun iki üyesi Memlûk Sultam Baybars'a sigmd11ar 1261 y11mdabirincisi. V. halifeyi nufuz ve idareleri altmda yerinde birakmayt tercih ettiler) ve onlardan sonra da Selçukîler aym durumu devam ettirdiler.görügünü iglemek ve yaymakla göreve girmigtir. Catafogueoffndían Coins in theBritish Museum. ardmdan 1262'de digeri halife olarak ilân edildi. unvani asImda muhtelif bölgelerde hüküm süren bazi Müslüman hükümdarlar tarafmdan kullamlnugtr Íki astrhk bir dönem içinde.. sultanhgm Allah vergisi oldugu vè Misif daki halife ve Memlûkilerin tasdikini gerektirmedigisiyaset ve imamet 'gehingah' 'hilâfet' 'halife' 'hakan' 4 V.g. Abbasî tirene degillerdi. 369. durumlan da Mukaddes Roma-Germen imparatorunun yamnda ve Avrupa saraylarmda gezinen. DOOGIL 145 . 'HaIif i Sultan'. c. 30-31. Bagdad't istilâ ve halife el Mustasîm'i idam et1256 yihnda otoriter bir idarenin ve tahtm üstünde kadar halifeleri da. Meselâ 1271'de Sivas'ta inga ettirdigi medresede III. 'Epigraphie Arabe d'Asie Mineure'. a. Lane-Poole.VI.g. Kudus dügtükten sonraki Kudüs kralmdan daha farkh degildi.159. s. 118.. Huart. a. By dönemde bir parçalanma geçizen Ìspanya'daki man devletçilderinin hükümdarlan da bu unvam ayn ayn benimserler.ÿkileri kendine özgü bir saygi gösterisi ve perde arkast otorite iligkileriyle sürdürmügler ve-'sulgibi bir unvam kendi imparatorluklantanu's. Revue Semitique.5 16-17. s. 1500-1510 ylllannda Orta Asya'da hüküm süren Özbekhükümdari Muhammed Saybanî tahtmdan hilâfet makami olarak söz eder. Bartold. Ama Memlûk saraymdaki Abbasî halifeleri bir daha Kahire'den Bagdad'a dönemedikleri gibi. Moskova 1936.e.

temasta bulunduþx Osmanh hukuk ve devlet adamlarimn telkinlerinin etkisi altmda kalnugtar. Osmanh hükümdarlan Ïslâmdünyasmdaki üstün durumlarru Hac yollarma hâkim olmak. IL Mehmed. 150 ve Osmanh Devleti ve Hilâfet Kugkusuz bu durumun devanu. 15-19. Leipzig 1961. Nitekim.K. bäyle bir kurum bagmdan beri var maydi? Yeni çagar tarihiboyunca Avrupa medeniyetiyle en yogun temas ve çatigma içindeki bu toplum ve devletin Batt kurumlan karpsmdaki direnci ve Osmanh kurumlannm degigen dunyaya göre biçimlenmesi söz konusudur. 514 s. Bu dönemde artik hilâfet ve Kureyg arasmdakibaghhk zorunluluk da siyasî literatürde açakça gereksiz görülüyordu? . Du iddia.g. Tevdrih-iÀlîOsman. hocaruz Prof.nisöylemigtir. Blochet.A.. Von Kremer. 483'ten nakil A...Ankara 1991. Muhtemelen. Sam-Hicaz koruyuculugunu üstlenmekte görmüglerdir.514.inalcik. Fatih'in Bosna seferinden säz ederken de bu unvam kullamr). yay. Ebubekr Bakillarû'nin görügleri. Íbn-iKemal. Gerçekte Osmanh hükümdarlarmm L Selim'den änce de zaman zaman hilâfet unvamm kullandiklan görülmektedir.8 Ama gunu ehemmiyetle belirtmelidir ki. s. Mufaddal ibn Abi'l Fedah. sonra Ìsveç tabiyetine geçen ve Ísveç'idiplomat olarak ÍstanbuYda da temsil eden mütebahhir (erudite) tazihçi Mouradgea D'Ohhson'un Osmanli kaynaklarmm tetkikiyle ve Osmanh ketebe takum ve hukukçular1yla olan münasebet ve tartigmalarla kaleme aldiþ ünlü eserinde ileri sürülmügtür. Mehmed'den itibaren Osmanh hükümdarlarmm Memlûkler kargismda bu göreve talip oldugunu belirtir. III. daha çok sonraki tarihlerde ortaya atilan ve zamanumzda okul kitaplarma kadar giren bir iddiadtr. Geschichteder herrschendenIdeendes Islams. E. siyasî çartlar ve cografyadaki degigimle bagka bir mecraya girdi.Ì. . Osmanh asirlannda Avrupa siyaseti ile olan fligkilerin agirhkh etkisi altmda yeniden bir biçimlenme geçirecektir. s. s.L Selim'in Misn'1 fethiyle hilâfeti aldigi. Tdleau General de Empire Ottoman'da ortaya attlan.e. s. 233 ve 235 GL Bayezid'den. asarlar boyu islâmcamiasmm en güçlü temsilcisiOsmanh Devleti'nde hilâfet kurumunun durumu neydi. T.T. Meselâ IL Mehmed (Fatih) kanunnâmesinin dibacesinde bu unvaru kullannugtu IL Bayezid'io de bu unvam kulland1þ tarihçi ibn-iKemal tarafmdan ileri sürülmügtü. Inalcak daha II. 7. a. çev. d'Ohhson bu olayt naklederken.. DefTuran. 8 H. Selim'in 1517'de kesinlikle üstlendigi 'Hâdim-ül-haremeyn-üg'bu 7 Arnold. Serafettin i Hakan-1 saîd Sultan Bayezid harun hilâfet zamanmda. aslen bir Osmanh Ermenisi olup. hazretter. Hildesheim.1868. Bu temsilî bir otoriter görev ve unvandir ve Ïslâmâlemi karpsmda sadece hilâfet unvanmdan daha yücelticidir. Hilâfet. I. 414. V11. Histoire dq Sultans Mamiouks. devralman hilâfet' olayi sonralan da çok tekrarlannugtir.

I.10 Süphesizsiyasî iktidara sahip olmayan ve iktidar araçlanm kullanamayan bir halifenin durumu 1924 $ubatve Mart aylarmdan çok önce tartigilmaya baglannupti. Eylül1922'de zafer kazamlmca son sultan VI. siyasî iktidan yoktu. yani onu tamd1. Misir Exher ulemâsi ve Hind Müslümanlan hilafet komitesi bu seçimi onayladiklarnu bildirdiler. mücadele ve gerilime. Ömrü uzun olmayacakti. Vakia bu halifenin. hissediliyordù. kopma ve yurtdagma ilticalara sebep oldu.Budapeyte 1926. Bey'in Müngeat adh eserinde evvelki sultanlar gibi Kanunî Süleyman. Ankara 1982. 10 Mete Tuncay. s. ashnda 23 Nisan 1920'de. Sultan-Süleymanda bu unvam her zaman kullanmig degildir. Ancak. Meclisin. Hilâfetin muhafazasuu isteyenler bile. Osmanh kançilaryasuun örnek metinlerini içeren Feridun. Türkiye Büyük Millet Meclisi. s. meselâ Sadrazam Aya. saltanat lagvedilince. Ankara'daki iktidar ile Ìstanbul'daki hilâfet arasmdaki iligkilerin gelecegini 'hâledet 9 L. s. o bunu kullandi ve hutbede okutturdu. Einführung in die Osmanisch-TürkischeDiplomatik. veliahd Abdülmecid sadece halife. Selim'in bunun digmda hilâfeti törenle ve beratla devraldigma dair çagdagi Osmanh ve Sarkkaynaklarmda bir malûmata rastlanmaz.6 67. 70. 5.9 Hilâfet müessesesi herhalde on üç asirhk tarihi içinde en zor ve ilginç dönemini 1919-1924 Türkiye'sinde yaçamigttr.300yil içinde ilk defa bütün milleti temsil eden bir çûra halifeyi seçiyordu. hilâfet kurumu meb'ûslarm zihinlerinde ve gönüllerinde aym gekilde mütâlâa edilmiyordu. Rusya Müslümanlar1Kongresi adma da cuma namazi hutbesi için halifeye müracaat etti.için de bu unvamn kullamldigi görülür (Halîfe-i Rûyi Zemîn veya Halîfe-i Müslimîn gibi). Ankara'da toplamrken telâffuz edilmiyorsa dahi. Türkiye Cumhunyeti'nde TekParti Yönetiminin Kurulmasi. millî mücadeleyi fürüten kadrolar arasmda bile derin görüç ayrihklarma. Tafel.Sexîfeyn (Mekke ve Medine hizmetkâri) unvanmin nedeni anlayihyor. Zu Íslâm'milk asrmda Haricîlerin önerdigi sistemin garip ve degigik gartlar altmda gerçekleymesiydi adeta. Hilâfetin kaldm1masiyla biten bu dönem. L Süleyman'dan Ancak gunu belirtmelidir ki. Paga'nm ÌmparatorFerdinand'a yazdigi nâmede hilâfetehu' gibi invocatio (duâ) ile säz edilir.1919'da Anadolu'da iggal kuvvetlerine kargi mùcadele. seçilerek (18 Kasun 1922) lagvedildi. Saltanatm ömrünün çok uzun olmayacagi. 18 Kasim 1922'de veliahd Abdülmecid Efendi'yi sadece halife olarak seçmesi niçin önemliydi? 1. Fëkete. Mehmed Vahdettin ülkeyi terk etti ve saltanat makami. 'Hilâfet ve Saltanati Kurtarmak' slogamm ihmal etmiyordu. Ankara'daki Büyük Millet Meclisi tarafmdan. Aynca Kinm'dan gelen bir heyet. Feridun Bey Müngent:H. Devrin protokoler vesikalarmda. ¯ 151 .

dünyevî ve siyasi bir kurumdur. Topkap1'da Mukaddes Emanetler ziyaret edildi. Hattâ dua... kat Kemalist iktidarm hilâfeti. G.g. Halifenin tahta çikigi. 10. Abbasî halifelerinin son zamanlan ve Memlûk hanedamyla MIsn'da olan iligkilerinin dunimuydu.Hilâfete karµ siyasal söylemin en çarpict örnegi.13 "Hilâfet dinî degil. (1923). Hilâfet'in Makiyet-i periyyesi. Mears gibi yazarlar vardir. Cumhuriyet rejimi. laik cemiyet kurulmasi için kaldtrdigmi ileri süæn bir siyasî söylem veya açddama da ortaya çikti..11 Halife selefierinin sarayinda ikamet ediyordu.s. Türkiye Büyük Millet Meclisi 13 Seyyid Bey." der. Bu cuma selâmhklari az zamanda çegitliyorumlara dedikodulanna neden oldu.e. ileri sürülmügtür. Türkçe okundu. Hilâfet kurumu üzerinde tartigmalar 1924 Subatve Mart aylarmdan çok önce baglaadh migt1. Hükümet bu konuda kararhydi. Seyyid Bey'in Hildfetin Mahiyet-i Ser'iyyesi risalesi.e.152 ¯ kesin bir biçimde tarif edemiyorlardi. tarihteki ömek. hilâfeti siyasî iktidardan koparmiytt ve gimdibu siyast iktidarsazhk nedeniile (ashndateoriye uygun olarak) hilâfeti ilga ve hanedam yurtdigma sürme hazir11gmdayd1. hilâfeti saltanatin bir uzantasi olarak gördügü ve iktidara tam sahip olmak için bu kurumu kaldarmak istedigi. 'Hilâfet-i Íslâmiye'kavranu burada tartigilmaya açilnugti. Daha 1923 yllinda. 24 Kasim 1922 günkü bir törende halifenin Arap âlemiyle ilgisi kalmadigmiTürkçe dua okunmastyla izah eden E. 68 12 A. . ôzellikle Hind Müslümanlan açis1ndan gimdi bagka türlü bir änem kazanmigt1. Cuma selâmhk törenleri yapihyordu. bir hükümdârmkinden farkhydi. cumhurbagkam Gazi Mustafa Kemal'in (Atatürk) 2 Mart 1924'te meclise irâd ettigi nutukta görülür. Daha sonra kanunun mecliste müzâkenleri sirasmda adliye vekili olan bu Íslam âlimi (aym zamanda Ïzmirmeb'ûsu) bir yil evvel kaleme aldigi risaleye dayanarak hilâfetin ilgasi geregini muhalifleœ kargi savunmugtur. Hatirlayacagimiz üzere. Bizzat Ïslâmcihanket ve dügünce ile ilgisi olmayan siyaset bilimci Fave tarihçiler. Mustafa Kemal.D. o günden bugüne literatürde ve siyasî mahfellerde hep tartigiluug. Matbaast. 60-78. N.. Sonradan Seyyid Bey'iri Meclis zabatlarmdaki konugmasi (aynbasim) bir risale olarak yeniden basildi. saltanatm kaldmlmasmdan sonra Osmanh hamedam ve yeni cumhuriyet arasmdaki iligkileri modern bir dünyada ayarlamak için bir model olamazd1. Hattâ bu kurum tarihte görûlmeyen bir nitelemeye ve yeni bir karaktere kavugturulmak isteniyordu. Diger yandan hilâfet kurumu diy dünyada. Ama bu örnek.g. ve halife Abdülmecid'in saltanatiözledigi Kemalist iktidarm. s. Tûrkiye'de tedrisatm birlegtirilmesin- 11 A. s. Ankara. meselâ Mete Tuncay da bu görügü ileri sürmüglerdir. hilâfet kurumunun Ïslâmitikads ile baglantisi olmadigim savunur. Eyüb Sultan Camiî'nde kdiç kuganma (yani bir nevi taç giyme) töreni yap21madi.

Açihe dersini Seyyid Bey veriyor. Bu anlay17 yerini Türkçü bir kavrama birakiyor ve laisist bir ifade biçimi kazamyor. Fransiz ve Ítalyanrahiblerin okullari için Vakît gazetesi bagmuharriri Mehmet Âsim. Hele Fransa kendisi. kelâm tarihi. mektep ile kiliseyi kaç zaman önce birbirinden ayirmigtir. Müslüman din adamlarmm yetigtiÏlahiyatFakültesi'ni yenirilmesi için Dârülfünûn (ÏstanbulÜniversitesi) den kuruyor ve yeni bir ders prograru tesbit ediliyordu." diyor. dönmeligin ve Sabetay Zvi'nin kurdugu tarikatm muhalif bir Yahudi tarikatt oldugu konusunda demeç vermek- 14 VaHt. Bunun vicdan hürriyeti ile alâkasi da yoktur. 15 VaHt. kelâm. 9 Nisan 1924. kozmopolit yapisma da yönelikti.1437 adet Fransiz ve Ïtalyanmektebi kapaldmagttr. ve iki yll önceden eden zaman içinde dinî egitim kurumlan kapatildi. . 9 Nisan 1924. eski imparatorlugun Ìslâmîyapm kadar.den (yanidinî egitimin kaldm1masi ve yabanci okullarm Maarif Vekâleti gözetiminde millî okullarla program uyumu saglamasmdan) söz ediyor ve aile hukukunda ve vatandag hukukunda Medenî Kanun'un getiæformo rileceginden gündeme gelmi§ 153 säz ediyordu. Buna karyihk. Kugkusuz bütün bu olaylar s1rasmda bir mÎllfyetçi hava da gô2e çarptyor. Buradaki tepki. dinî tasvir bulundurulamaz. 16 VaHt. filah gibi klâsik Ïslâmîilimlerin adi tefsir tarihi.tekkeler kapatildi ve K1yafet Kanunu çakanld1. Bu olayla muhtemelen kültüœl velaik bir degigim birbirine baglanrmy olarak bir radikal reform döneminé girildi. Ïslâmîtarîkatlar dagitildi. laiklik ve Türk milliyetçiligi bir arada geligiyordu. Fransiz sefaretinin kapatilan Fransiz okullan konusunda çekimser kaldigi ve matbuata bu yönde demeçler verildigi görülüyor. Bu 37 adet okul (7'si Ïtalyan)maarif müfettiplerinin bir gün1ük aragtirmast ile kapatildi. Buralarda. 8 Mayis 1924. tefsir. 1924 ylluun Mart-Nisan aylan boyunca kapatilan Fransiz ve Ítalyanmektepleriyle ilgili haberler gazetelerde tasvibkår bir biçimde yer ahyordu. Ortahk hareketlenmigtir. Dinî egitim kummlari tefrik edilmeden tenkit ve hücum konusu oluyordu. hkih tarihi adun almigtir ve bol miktarda sosyoloji.16 Laisist bir akun birçok çevreyi sarmaktada 1924 ylh baglarmda Selânik dänmesi (Sabbataist) ailelerin önde gelenlerinden Karakay Rügdü Bey dönmeliginne oldugunu açtkhyor ve artik Cumhuriyet Türkiyesi'nde bu gibi dügünce ve inanç gruplagmasmm yeri olmadigim söylüyordu. 12 Ocak 1924 tarihli Vakît gazetesinde Musevî Hahambagisi Bacarano.15 Rejim modern g4rüglü. psikoloji ve edebiyat tarihi gibi dersler ilâve edilmigtir."Mektepler mabet degildir. 1926'daki hukuk edilmig kaldir11masim takip Hilâfetin ilân demektir. Genig bir kitlenin geçmigtekikapitülasyon uygulamalarim tasvib etmedigi açikti.

teydi. Laiklik antiklerikal, fakat Türkçü bir tepkiyi de birlikte getirdi. Bir
meb'ûs

154
¯

ismini vermeden 10 Mart 1924 tarihli Vatan gazetesinde, "Inkilâbm tamamlanmast için gerekli olan iglem, patrikhaneler ve hahambagihklarm da hilâfet gibi kaldirilmasidir. Ïslämi tedrisat kurumlan gibi
Rum, Ermeni, Musevî mektepleri de kapatilmahdu," diyordu.17
$üphesizOsmanh hilafetinin son birkaç on yih Hindistan Müslüman
hareketinin tarihi ile iç ice geçen bir tarihî dönemdir. 'Hind Hilifet Komitesi' genelde hilâfetin aynlmasi ve cumhuriyet yönetimi ile (daha
dogrusu Millet Meclisi hükümeti) birlikte var olmasmi olumlu kargilanugtir. Sünnî Müslümanlar digmda Aga Han ve Seyyid Emir Ali de bu
tarz çözümü tebrik ve tegvik etmiglerdir.18 Zaten Osmanh Devleti'nin
son zamanlarmda Hind Müslümanlarnun ünlü liderlerinden Mevlâna
Azad, Osmanh hilâfetinin Avrupa emperyalizmine karyi Asya direnigini
yönlendirecek bir kurum oldugu üzerinde duruyordu. O, hattâ M. 628
yilindaki Hudeybiye Bangi'm örnek göstererek Hindu ve Müslûmanlann ittifak halinde bu harekete kattlmalan önerisinde bulunmugtur. Eylül
1919'da 'Ali Indian Khilafat Conference'ta, Britanya mallarina boykot
ilân edilmesi istenmigtir. Valaa Gandhi burada, sadece barig genliklerinin protestosuyla yetimlmesiniistemigti, ama Pencab ve Bengal gibi yerlerde Müslüman hilâfet komiteleri 1929 yih boyunca Ïngilizlerekargi iktisadî boykot tegebbüslerini sürdürdüler. Hindistan Müslümanlan için,
hilâfetin kaldmlmasi güphesiz büyük bir sarsmti oldu. Bir Hind Müslüman tarihçinin ifade ettigi gibi bundan sonra Müslümanlar artak Hind
topragmda birlikte yaçadiklan diger dinden kardepleriyle kendi toplumlarmm kurtulugu için yol aramahydilar."
Kanaatimizce bu anlayi; ve
strateji Hind Müslüman liderleri arasmda da yerlegmeye baglamigt1. Bizzat Mevlâna Azad'm bundan sonraki hayat ve siyasî kariyeri bunun bir
örnegidir.
Son Osmanh halifesi Abdülmecid ve hanedan üyeleri çok kisa zaman
içinde yurtdi.yma çikar11dilar.Maddî ve manevî sikmtdar içinde uzun bir
sürgün hayati bagladi. 9 Mart 1924 tarihli gazeteler Misir kralmm hanedan üyelerini mülteci olarak kabul etmedigini yaztyordu. Bu arada Irak
ye Mavera-1 Sarîa(Transjordan) Krah Hüseyin'e hilâfet teklif edildigi,
bunu kabul ettigi bildiriliyordu, Fakat Ïslâm81emi SerifHüseyin'in hilâfet äddiasmi ciddiye almayacaktu,
Vatan gazetesi bagmuharriri Ahmed
Emin (9 Mart 1924), hanedan üyelerinin sürgünü için, "Bu insanlara acrmahyxz, ama igin esasmi unutmayalun,"
diye baglayan yazismda,
danm Türkiye'ye yaptigikötülük ve yükledigi borçIardan' söz ediyordu.
'hane·

17 Vatan, 10 Mart 1924.
18 Mete Tuncay, a.g.e., s. 76-77.
19 Mushiru'l-Hasan, Nationalism and Communal Politics in India, Yeni Delhi 1991,
s. 129-130 ve 172-173.

Benzeri yazi ve mektuplar ve tagra gazetelerinden yapilan iktibaslar gazetelerde yer ahyordu.
Son halife Abdülmecid sikmtih sürgün hayatmdan sonra1944'te Paris'te öldü. Naâgmm Türkiye'ye nakIl uzun görügmelerden sonra Demokrat Parti devrinde de imkânsiz görüldü. Nihayet 30 Mart 1954'te
Medine'de lytüslümanlarm peygamberinin civarma Cennet-ûl-Bakî menakledilip,
zaritþna
gömüldü. SundîIerin halihazir geleneklerine göre
kendisiiçin gösteriëli ve yazith bir mezar yapilamadigindan, bugün kabrini tam olarak tesbitin mümkün olmadigi söyleniyor.20

20 Murat Bardakç1, Son Osmanhlar, Osmanh Hanedamnm Sürgün ve Miras
tanbul 1991, s. 49.

ÍsÖyküsu,

155

19. Yüzytida Heterodox Dinî Gruplar ve
Osmanlz Idaresi*

Osmanh Ímparatorlugu'nda
geklinde örgütlenmenin ne dealtinda Ï9mek oldugunu biliyoruz. 'Ehl-i kitab' veya
lâmm tamdigi farldl inanç topluluklan; özel statü, özel idarî-malî düzenlemeÏeileidare edilirdi. Ruhanî snuflan ve yöneticileri belliydi, inançlari açikt1 ve sadece dinî degil, dünyevî igleri de ruhanî liderlerine biralol'millet'

'zimmî'-statusü

m1gt1.

Bu arada inançIarru belli etmeyen, gizienen veya daha ilginci, devletin inançlarmi bilmezIikten geldigi gruplar da vardir. Osmanh Ïmparatorlugu'nda bazi H1ristiyan gruplar vardi ki (Chrypto-Christians), bunlar
asil dinlerini gizlerlerdi. Bunian bazi aragttrmalardan
biliyoruz. Fpahsen
Tanzimat döneminde bu gibi bazi gizli Hiristlyan cemâatlerin Trabzon,
Girit, Makedonya bölgesinde hakikî inançIaruu aç1kladigmi ve ilginç biçimde bunlann toplumsal reaksiyonla pek kargilagmadigim bir makalemizde ele aldik) $üphesiz
gizli cemâatlerin içinde en ilginci; iyi incelemensuplarmm
ritüelini, akîdesini ve ibâdet gekillerini açiknemeyen ve
lamadigi topluluk Sabetaistlerdir. Dönme denen bu grup hakkmda bir
mensubu tarafmdan son zamanlarda baz1 makaleler yazihyor.2 Osmanh Împaratorlugu,en kalabahk dinIer konglomerastyda. Tamnan, kurumlaymig din ve mezhebler kadar; kendini gizleyen, resmen tanmmayan,
ancak kompu cemâatlerin tamdigi inanç veya ritüellere sahip gruplar da
vardi. BunIarm bazisi tarihin akigmda eridi gitti, bazilart ise aksine yagihayli önemli kültürel siyasî rol oynuyor. Sözü ediyor ve zamanmuzda
len cemäatIer Islâm dini içinde kategorize edilirken rafizî (heretik) olarak adlandirihr; gene bazl yazarlar tarafmdan da yanhy olarak 'harici'
ismiyie an11an gruplardir. Devlet bunlari gayrimüslim diye görmez, ama
ulemâ ve bazen halk kendi digmda degerlendirir. Malî ve idarî alandaki
uygulamalar
Müslüman Sünni cemâatten farkh degildir. Ídareninbu
gruplar hakktndaki görüg ve yaklaçamifarkhdir. Bu farkh görügü de ba+

ÍslâmAraphrmalan Dergisi, l/I (Ístanbul1996,67, s.63-68.)
Í. Ortayh, 'Tanzimat Döneminde Tanassur ve Din Degigtirme

Olaylan', Tanzimat'm150.Yds tIluslararast Sempozyumu,TTK.1989Ankara,TYK.1994, s.481487.
2 Ilgaz Zorlu, 'Atatürk'ünÍlk Ögretment
gmsi Efendi', Toplumsal Tarih, Ocak
1994/1, s. 5%0; "Sabetaycahk ve Osmanh Mi.stisizmi", Topiumsal Tarih 1994/10,
s. 22-24; 'Sabetaycdar 1-2', Tiryaki, sayx 2, 3, Ìstanbul1994, s. 4‡47.
1

zen açiklar, bazen de aç1klamazlar. Argivlerdeki resmî yazigmalar ve bazi tarihçi ve ulemânm görüpü ele ahmrsa, Ìslâmabagh heterodox gruplar için 19 yüzyilda ilginç görüç ve uygulamalar vardir
Sözünü edecegimiz üç grup Suriye-Lübnan-Filistin'de kalabahk bir
grup teykil eden, iyi tegkilâtlanmig; Arabca konugmalarma ragmen, artik
âdeta ayri bir ethnie olarak yagamuu sürdüren Dûrzîler; Kuzey Irak ve
Güneydogu Anadolu'da yasayan Yezîdîler ve Anadolu ve Rumeli'nin
her yerinde yagayan Alevîler ve bazen Alevî diye amlmakla beraber, Suriye-Antakya bölgesinde yagayan Nuseyrîlerdir. Bu gruplara devletin'
bakig1 ve idare ile olan iligkilerinde hukukî, idarî, malî uygulama çok ilginçtir ve aslmda birbirinden de farkhdir. Kugkusuz bunlar gibi mûtalaa
edilmeyen
ve kurumlagan bir mezhep olan Qîahakkinda da Osmanh
idaresi imparatorluk dahilinde bazi kargi tedhirler almaktadir.
Son iki yilda argivlerimizde, tasnif edilerek okuyucuya açalan 'Ïrâde-i
Hususiyye' ve 'Yddiz Evraki' fonlan yeni bilgiler getirmektedir. Bunlardan bazilarmm igigmda bu saydigimiz topluluklarm resmî çevrelerde nasil mütalaa edildiklerini ele alabiliriz.
19. yüzyil boyu Osmach idatesinin en çeligkili politikasi Yezîdîler
üzerindedit Hiç kugku yok ki, Osmanh ulemâsi bunlara kargi yogun bir
ilk derli tophi deneme, 1892'de
iIgi göstermemigtir.Önümüzdekibilinen
bölgede valilik yapan Mustafa Nuri Paga'nm, Abede-i Ïblisadh eseridir
1910). Eski Íslâm ulemäsmm meselâ Ïbn-iTeymîyye'nin Mec(Ìstanbul
muatu'r Resaffi'l-Kübra's1 gibi bunlar hakkmdaki tractatlar ne kadar okunuyordu, bilmiyoruz. Ama hem Osmank ulemâsi, hem çevredeki halk
Yezîdileri Müslüman olarak mütalaa etmemiytir Îdare ise Yezidîleri vergi, askerlik gibi konularda nasil bir muameleye tabi tutuyordu? Ne Ìslâm, ne de gayrimüslimler gibi, diye cevab verebiliriz. Yezîdîlerden cizye-i ger-'iyye almdigma dair bir kayit yoktur. Hattâ kendilerinin diger
Mûslümanlar gibi askerlik yükümlülügu de vardir. Bu hizmetin yerine
getirilmesi bazen idare ile ihtilâflara da neden oluyordu, 7 Z 1277/17 Mayis 1861 tarihli bir irâde Erzurum valisine ilginç bir emir veriyor; buna göre Rusya'dan Bayezid sancagina gelen 200 hane Yezidî halk, bedel-i âgar
ve resm-i agnam gibi vergileri veriyor. Ancak bunlar kura-i ger'iyye ile askere almmaktadir. Yezîdîler askerlikten muaf tutulmak istiyorlar. Bahaaykineleri ise, askerin mavi üniforma giymesi ve bunun mezheplerine
aksi
takdirde
üniforma
ri olmas1ymig. Ïrâde bunlara ayri
giydirilmesini,
muaf tutulup bedel-i askeriye öderlerse, bütün civardaki cahil Kürd agibildiriyor.3 (Cahil bir tazorlaçacagnu
retterinin de askere almmasinm
olur). Askerlik hizmuafiyet
birakmak
agâîre
açik
kapt
ekrâd
için
lam
ve
almmayan Yezid11erin,inançmeti yapan, kendilerinden cizye (capitation)
larim terk etmeleri ise ihtida (convert)ve (geref-iÍslâm ile mügerref ol3 BOA, L, MM, no: 895, 7 Za 1277/17 Mayis 1861.

157

büyük devletlerce tasdik edilmigti.. Fakat asil önemlisi toplu oturmalan.. Sözünü ettigimiz tarihte Marunî-Dürzî çatigmalan yeni sakinleymig ve 9 Haziran 1861'de. Gene bu yillara ait bir irâde ile Sehr-iZor eyâletinde Íslâmile gereßenen (peref-iÏslâmile mügerref olan) SeyhMustafa'ya 150 kurug maag tahsis edilir. Dahiliye.Oysadigergruplar için tashih-i itîkad (inancrdüzeltme) tabiri kullaruhrdi 6 Ekim 1853/3 M 1270 tarihli bir irâde. Cebel-i Lübnan'm yeni statüsü (reglementorganique). 138. daire-i sadåret.MV. hat Papa.158 mak). Yddtz Argivi. Íslâmiapereflenmek diye ziklediliyor. Yezîdîler için (ihtidâ)tabiriisrarla kullamhr. Guest. diye dügunulüyordu.KPI. 4 S 1278/11 Aþstos 186L . Ï.. Í. Dürzîler. yani Dürzî-Marunî çatigmasi ve asayië bozuklugudur.5 Sivas vilâyetinden telgrafla bildirildigi anlagihbunun gayret 1310/27 1892 Kasim tarihli sadrazam tezkiresi. yüzyil boyunca bunun örnekleri çok görülür. Bagdad valisi iken (1872)Yezîdîleri askere almaya çahymig. Nitekim Midgildi. Sultan Abdülaziz'in aynca Mîr Hüseyin Bey'i kaçuhadart' unvannu verdigi biliniyor. no: 131213 M 1270/6 Ekim 1853. Sünnî-Hanefî hukuku tatbik ettiklerindenkamu hayatmda bir sorun tegkil etmiyorlardi. Yezîdî agireti ümerâsmdan (liderlerinden)Kastamonu'ya gönderilmek üzere Sivas'a getirilen Ali Paga'nm ihtida ettigi ve açîretinin dahi ihtida bu agiretten Hamidiyye Alaylari'nm tegkiline edecegi anlagildigmdan edilecegi. no: 17209. 7 BOA.6 Benzer durumdaki Dùrzïlerden de cizye gibi vergiler almmaz ve kura-i ger'iyye usulü ile asker toplanird1. The Yezîdis. 4 1315/2 Eylul 1897 tarihli bir padigah irâdesi Cebel-i Duruz'un nüfus 'kapi 4 BOA. 19. Lalig'teki kutsal ziyaretgâlu tamir ettirmig. açakça belirtilmeyen durum ve nedenler dolayisiyla o y1l asker ahnmamasi isteniyor? Açikça belirtilmeyen durum. Ï.4 9 1278/1 Agugtos 1861 tarihli bir irâde. no: 267-24: 7 Ca 1310/27 Kasim 1892 tezkire-i saniye. IL Abdülhamid devrinde Dürzîlerin Osmanh sistemiyle bütünlegmeleri için okul açma faaliyetine luz verilmigti. liderleri Mîr Hüseyin Bey'in ve etrafmm 1200 imzah dilekçesi üzerine bu iglemden vazgeçmigtir. 6 JohnS.. Dürzîler güçlü bir baski grubuydu. 5 BOA. s. o yilki Lübnan olaylan. Gene Abede-i Ïblisyabul edip zan Mustafa Nuri Papa bölgede valiyken. 116. Cebel-i Duruz halkmdan Arabistan ordusuna asker ahndigi halde. (7 Za samimidir? kadar Anlag11an bu Bâbiâlî'nin de sorunu dene gigiklikleri huzursuzluk çikmasm yeter.* Sultan II Abdülhamid devrinde be uygulama devam etmigtir.) Bu inanç deyor. New York 1987. Dahiliye. BOA. iktisaden kuvvetli ve ärgütlü ve savaçç1 bir grup olmalan. Hususî. Osynanh idaresini onlara olumlu yaklaymaya zorluyordu. no: 32713. Mug sancaginda kain (oturan)Yezîdt taifesinden (grubundan)daha änce bazi adamlanyla (müteallikati)ihtida etmig olan Ahmed Efendi'ye bir mükâfat (atiyye-iseniyye) verilmesini emreder.

. 10 Cevdet. Tarih. NuseyrîIer hakkmda oldukça garip bir ifade kullamr ve daha da ileri giderek.. Í. bul. s. asirda Suriye'de Lazkiye ve Antakya'daki Nuseyrîler (Nuseyrîlere Alevî de deniyor) ve genig ve dagnuk olarak Anadolu ve Rumeli'deki Alevî topluluklard1. "Hafazan Allah'a min gurur-l akaîdehum. misyonerlerin Nuseyrî liderlerini malî yönden destekledigini. haliyle ciddî bir aragtirmayla tammasi mümkün degildir.9Burada dinî degil etnik bir bütünleptirme çabasi da görülüyor Resmî yaztyma ve tutum digtnda devlet adamlan ve ulemâ Nuseyriler haklanda ne dügünüyordu? Ulemâ ve idareci zümrenin mensubu olan eski ilmiyye flyesi. rakibi Fuat Paga'mn kaympederi ve ailesi Nuseyrî oldugu için. daha önce Markab ve Cebele bölgesi Nuseyrîlerinin de ayni geyi yaptiklanm. yay. I. Tarih'inin 1. Y. bölgedeki Hiristiyan misyonerlerinin faaliyetine karpt acîlen bu isteklerui kargilanmasi.. görmezlikten geldigi bu gibi rafizî (heterodox) gruplarla ise ilginç iligkiler yürütüyorlu. 1980. ayni yazar. II Abdülhamid devrinde buraya gänderilen propagandistler sayesinde Antakya ve Ïskenderun kazalarmdaki (bölge)Nuseyrîlerin tashih-i itîkad ettikleri ve bunun için gereken yerlerde mektepler açalmast için kabine (meclis-ivükelâ) karan almm19t1. tabiî bu gruptan gayrimüslimler gibi cizye aluuyor ve onlan resmen bir gayrimüslim (millet)olarak görmüyordu.1 Verdigi bilgiler kismen dogru. c. Nuseyrîler hakkmdaki fash gu cümleyle bitirir. 9 BOA.Halaçoglu. ama itikatlarrun derinliginde änemli farklar vardir. Dürzîler ve Nuseyrîler özellikle gärünügte Müslümandirlar ve birbirlerine benzerler. s. Í. Selim Deringil'e göre. gerektigini belirtiyor Bâblâli de. 1309. Bunlar 19. 2. Ístan- 159 . 8 R 1311/19 Ekim 1893. cildinde Nuseyrîler için yaptig1yorum da böy1edir. 332-334. tashih-i itîkad (inancm düzeltilmesi) deyimi kullatuhyor. Ma'rûzât adh derlemesinde hafife ahr. kismen rivayettir. Îstanbul'agönderdigi yazida Sahvun bölgesi Nuseyrîlerinin Sünaî-Hanefî mezhebe geçtiklerini dilekçe ile bildirip. Lazkiye ve Trahlus daglarmda yagarlar der ve sevimsiz bir tasvirle bu fash kapatir. kazasker tarihçi Cevdet Paa.miktarma göre tesisi kararlayttr11an okullann rediyordu? bir an evvel açtlmasim em- Bâb>âlî. kargi tedbir olarak aym yeyin 8 BOA. Maârif no: 67/804/1. Sayetbunlar Sünnî olduklarnu veya bu görüÿü kabul ettiklerini söylerse. 1-4 R 1315/30 Agustas-2 Eylül 1897.." Bununla birlikte idare adamt bu görüglerin digmda bir politika güder. Dürzilerle bazi benzerlik de kurar. Hususiye no: 243/613. aileyi galiz bir ifadeyle. Babiâli Nuseyriferi sadece heretique veya saplan olarak görüyor. Fakat bu kapah toplumu. bu mezhepte egitim için okullar ve camiler istediklerini. Beyruggam. Ma'rûzät. 26 Haziran 1890 tarihinde Lazkiye (Latakia) mutasarnft Muhammed Hassa.

yüzyilm idarecisi herhalde konnyu görmezlikten geliyordu. görüldügü 19. 'The Invention of Traditionin the Late Ottoman Empire'.a'lam. 13 BOA. 23 Qubat de de bu iglemi tekrarhyor. Basra vilâyeti gibi yerlerde tranhgiî ule karei tedbirler ahyordu mâmn propagandasma (mezheb-i $îa'run men'üçin). Bu mezhebi yayan iranji ulemâya karµ bölgeye özel maagh 1901 tarihli bir irâmüderris ve din görevlileri tayin ediliyordu.12 Ïlâve edelim ki. Muhtemelen bu konudaki suskunluk. 11 S. yüzyil basimm alam olarak ciddî bir tehlike diye aragtirmalart tarih Sözlü için geciktik. asirda yerleptigi anlaplan Türk ulusçu tutumun da etkisi olabilir Kugkusuz Osmanh idaresi. yüzyil boyu Nuseyrtler hakkmda kullamlan ifadeler veya resmî yazigmalarda ortaya konan görüglerinbenzerine. Abdülhamid devri boyunca Alevîlerle ilgili bir tek kayda rastladim.. 4 Za 1318/23 ubat 1901.160 yapilmasi gerektigini dügünüyordu. 18 Ca1316/4 Ekim 1898. Nitekim. no: 1196/1118/5. Deringil. Adliye ve Mezâhib Nezáreti'ne ait irâdelerde II. bölgedeki Hiristiyan misyonerlerin propagandast dolayis1yla devletin dikkatini çekiyordu. 8. Bubölge 226'da 'Agçadag' maddesinde. Bu suskunlugun muhtelif sebepleri vardir.11 Nuseyrîlerin durumu. birçok din ve mezhep üzerinde bilgi verip yorum yaptigi halde. Semseddin Sami. . Mevtlerinden hiç söz etmiyor. Su konuda 19. 35. açtktir. Kamûs-ül. 19. Cevdet Papa çok uzun yillar Adliye Nâziri olmuy ve muhtemelen bu konudaki politikay1 da tesbit etmigtir. (4 Ekim 1898) tarihinde Akçadag kazasi (Malatya) Domkili käyünde Sünnîler ve Alevîler arasmda vuku bulan mukâtele (kargihkh öldürme) hakkmda adlî tahkikat yapilmasmdan vazgeçilmesi. vol. konuda tetkiki bu yeni çarprei bilgiler getirekat basth ve yazih evrakm Bilfr.. yüzyil Osmanh belgelerinde Anadolu veya Rumell'deki Alevî gruplarm ihtidâ(!) ettiklerine dair belgelere rastlamty degiliz. I. Adliye Nezâreti'nin politikas1da Cevdet Paga'mn suskunlugundan farkh degildir. c. imparatorluk cografyasm1âdetleri ve inanç gruplarlyla taruyan Ahmed Cevdet Paga.15-16. 19. 19. s.. Kaldi ki. Anadolu Alevilerihakkmda gahit olmak mümkün degildir. siyasî bir gimizmezhep ve inançlar gibi mütalaa edilmedigi. 1. I. nazirm tezkiresiyle emrediliyor. fave kitabin yaytidigt bir asirdir. AvM. AvM. rada geleneksel suskunluk ve mezhep arasi gerginlik ve taraflann birbirini diglama tutumunu örtbas etme ve görmeme egilimi görülüyor. Comparative Studies in Societyand History. Alevllik konusunda susmay1 tercih etmigtir. no: 439/2775/1.13 Fakat Qîa'amakîde yönünden sözünü ettiama aksine. 12 BOA.1993/1. devletin Alevî gruplarm farkh ritüelini görmezlikten gelmesi ile izah edilebilir.

JeanPaul Roux. yani Türk Samanizmi ile temel baglantisi açiktir. ritueli. Zerdüglükteki gibi düaf (ikilemli) Samanizmi karakterde bir inanç olarak görmek ve degerlendirmektir. Mircea Eliade. asir dünyasmda Zvi'ye birtakim Türkmen gruplardan. bu 1 Tarihî ve Kültürel Boyutlanyla Türkiye'de Alevfler.bir ruhban simf ve hiyerargisinin olmadigidir. gereken tetkikler yapilmanuyt1L Meselâ 17. Sahsenbu görüg popüler bir yazar olan JeanPaul Roux'da dahi görülebilmektedir. Bu nedenle çok tekrarlanan bir nokta. New York 1964. Ístanbul1999. liturjisi (dua metinleri ilâhileri) ile tarifi yapiluug. folklor ve din tarihi alamnda baçanh bilimsel monografilerle aydmlatilmaruptir. Ancak bu tarihî-kültürel bagm mahiyetive teferruatt. Ensar Negriýat. ibâdet biçimleri. bir dünya görüçü müdür? Galiba her ikisi için de evetler ve hayirlar izhar1 mümkündür.Alevîlîk. re . merkezî bir teykilâtlanmasi. Hristiyanlardan da katilan olabilir miydi? Bizzat Selânik Sabetaycalari içinde Sâmi asilh olmadiklarmi iddia edenler vardir. konusundaki bilgi ve yoSaniyen Türk Samanizmi rumlar henüz karanhktadir. Nitekim Selânikli Müslüman bir aileden olan romanci Cahit Uçuk. Bu nedenle günümüzde Türk Alevîligi Türkiye çapmda bir tegkilâtlamma ve de bir bölüm isterken. kabul edilmig ortaktatehism'ive ögretisi olan bir inanç mid1r? Yoksa tamamen bir ahlâk siste mi. Eliade gibi bilginIerin eserleri iµgmda. Paris 1985. Alevîligin kesin hay1r denebilecek yam ise.1 Türkiye Aleviliginin kaynaklan bahsinde ihmal edilen ikinci soru. Histoire des Turcs. Nusayrîlîk ve Bâbtâlî• Osmanh Alevîligi nedir? Alevîlik akîdesi. Pantheon Books. asirda Sabbatai Zvi'yi Mesih olarak benimseyenler sadece Yahudiler miydi? Millenarist (kiyamet günü geldigine inanan) dügünce ve beklentilerin hâkim oldugu 17. bizzat Alevi dügübu meyanda Diyanet Íÿleri'nde nür ve liderler tarafindan ortaya konan programlar farkhdir ve bunlann nasil gerçeklegecegi de muhtelif cepheleriyle bir problem olarak ortada durmaktadir. Shamanisme. Fayard. Bektaçîler. Su konudaki son yorum M. Aleviligin mensuplarnun bir lasuu bu dinlere geçmigmidir veya o inançlardan Alevîlige geçen olmug mudur? Bu sorunun cevabi aranmamig. Nusayriler. Alevilik esas itibariyle (bâziistisnaî gruplar hariç) Türk unsura has bir inançttr. Alevîligin topraklarmuzda görtilen gizli H1ristiyanhk (Chrypto-Chretianisme) Sabbataist Yahudilik gibi (Chrypto Judaist)cemaatlerle rituel ve folklorik iligkisi olup olmadagidir.

Gene ilk elde Ïslânukabul eden bâzi zümrelerin.3 Bu Müslümanlann muhtemelen Zeydî olmaktan çok Yemen'de az bildigimiz Mûslüman inanç gruplanna mensup olmalan mümkündür. Daha ziyâde Alevîligi görmezlikten gelen bir görüg Osmanh asirlari için çok tipik ohnahdir ve özellikle 19.Ïstanbul1995. yüzyil muhafazakârlari diyebilecegimiz çevrelerde bu durumu daha açtk olarak gözlemek mümkündür. Modernlegmeci ve Türkçü gruplar Alevîligi ilerilik. Resmî Sünnî Islâm bu gibi yeni muhtedîIere pek câzib gelmiyor olmahdir. BatemÇökerken. Çünkü Yemen'de bunu destekleyecek benzer olaylar belgelenebilmektedir. Ïstanbul1995..162 zümre hakkmda. kadm-erkek epitligi olarak yorumladilar. Aynca devletin Islâmî kurumlanm genig ölçüde tegkil edemedigi Girit gibi yerlerde bu hal yaygm olmahdir Dogu Anadolu'da da henüz yeterince aragtirilmayan böyle küçük gruplarin varhgi bilinmektedir. banççalhk. yani k1âsik idarî yapi ve teykilâti içinde megruiyet kazanmayan bazi mezhepler hakkmda fikir beyan edilip. s. ya Bat Zion Eraqi Klorman. Fakat bunun digmda Alevîlige kargi gedîd ve ithamci davranan yönetici bir çevre her zaman var m1yd1? Bu sorulara cevap verirken. Bir ÍmparatorfukÇökerken. Yapi Kredi Yay.714 vd. 1861-65'te Yemen'de ortaya çikan SukurKuheyl I. Cumhuriyet'in belirli grup aydim için Alevilik sola açik bir inançtir. bu asirda Alevîlik ile benzer durungla olan.. Dikkati-çeken nokta. 1888'de Yosef Abdullah ortaya çikti. Bir Ìmparatoriuk Yapt Kredi Yay. zaman zaman demelidir. 79. Alevîlik için bu gibi beyanlarm söz konusu olmamasidir. 3 Cahit Uçuk. vol. Demek ki Türk unsur arasmdaki bu dinî ihtilâf onlan itiraf edemeyecekleri bir rahatsizhk içine sokmug ve herhangi bir degerlendirmede bulunmaktan kaçmrniglardir. Nihayet devlet Alevîlige ve diger bu gibi diglamyor bilinen mezheplere kargi nasil bir tutum ve görüy sahibidir? Resmî Ïslâm acaba Alevîligi dighyor. Middle Eastern Studies. te'dîb ve takip mi ediyordu? Her zaman mi ediyordu? Bunun da cevabi verilmemigtir. 19. 1993. 'millet' 2 Cahit Uçuk. Bu üçünü de destekleyen Müslümanlar vardi ve bunlar âhir zaman mesihleri olarak bu adamlara itaat ettiler. . "SahsenMüslümanlar bu tarikata (öyle diyor) diger dialerden Hiristiyan ve Müslümanlarm girdigini säylerlerdi. açúdik." diyor. çünkü Yavuz Selim Han politikast Osmanh asarlan içiit tipik ve devamh bir uygulama degil gibidir. s. s. yüzytl Ïslânn.bilhassa devlet sözcülügünü üstlenen çevreler.2 Belgesi bulunmayan bu yaygm söylenti ve kanaat aragtmlmahdir. tutum ahndigi halde. Alevîlik konusunda suskun kalmayi tercih etmig görünüyorlar. sahte mesihti. IL Qukur Kuheyl 1868'de ortaya çikti. 29/4. Girit ve Arnavutluk'ta oldugu gibi Bektaçî ama daha çok köy Alevîligi gibi dinî inanç gruplarma intisab ettigi malûmdur. 'Muslim Supporters of JewishMessiahs in Yemen'. Du konuda bir suskunluk söz konusudur. 79.

kurumlagmig din ve mezhepler kadar. heretique (Rafizi) gibi deyimlerin ardi gelmez. Ehl-i Sünnet digindaki zümrelerin bu gekilde örgütlenmesi ve idarî bir hiyerargi içinde liderlerini tayin sõz konusu degildi. Sabbatai Zvi olaymda görülmügtür. Bektaçî dergâhlarmda köy Alevîligi ritüelinden çok Bektaçîligin kendi âdabmm izlendigi. meselâ Ístanbul'un az saytdaki Bektaçî zümreleri tarafmdan pek ilgi görmemekte ve ziyaret edilmemektedir. Bu deyimleri . 19. Ínançla. Bektagî tekkelerinin kapatilmasive tekkelerin kayyumiugunun Nakgibendîlere verilmesi ve asil önemlisi. tarihteki en kalabahk dinler konglomerasiydi. Dolayasiyla Musevîlikte ruhban smifi yoksa da. Bektaçîlerin takib ve te'dîbiyle sonuçlandi. yüzyilda II. tasdik ettigi bir akidenin digmda kalanlan yeya muhalifieri tarumlama biçimi bir genig lügat yaratti. äzel statü. Nitekimbugün artik ortaya çikan Alevî cemevleri ve dergâhlar. farkh kima tamdigi inanç topluluklari. Ïslâm.yorumladigt. Ranzi (heretik) olarak adlandmlmalan ashnda bir zaruret geregidir ve pek dogru bir deyim degildir. din gärevli1eribelli bir hiyerargi ile cemaat reisi statüsünü almigttr ve hatta akideye iligkin meselelerde de bunlar yetkili makamdi. Sunnî ve gayr-i müslimlerin de tarikata intisaba veya baglantisi oldugu malumdur. Mahmud reformlan en bagta. dünyevî igleri de ruhanî liderlerine birakilmigt1. 'Heterodox' gibi bir kavrami ise Türkçeye çevirmeyigimiz filolojik bir meseleden çok itikada iligiktir. ama tamndigt Bektaçîlerte her zaman ve izlendigi söylelorik zenginliginin 'millet' nebilir mi? Osmanh Devleti. Ruhanî simflan ve yöneticileri belliydi. Bâzilan ise hayli änemli kültürel. SüphesizBektaçî edebiäzgün katki ve folkAlevîligin yati Alevîler tarafindan benimsenir. Alevî dedeligi ile Bektagî babahgt ve postniginliginin de ne kadar ilgisi kurulabilir. kilisenin yeniden ortaya koydugu. Heterodox (dogru yolda olmayan). Var olan liderler de fiiliyatta (Dürzî ve Yezidî geyhleri) idare taraftadan muhatab almsalar bile. Bu statüdeki dinî görevlilerin etkisi. Yeniçeriligin ilgasi. bir millet teykilâtmm bagi (einarh)olarak tanmmazlardi. özel idârî-mâlî düzenedilirdi.geklinde örgütlenmenin ne demek olduOsmanh Devleti'nde 'Ehl-i Kitap' veya 'Zimmî' statüsü altmda Ïslâmmbir bagunu biliyoruz. Bugün literatürde bu olay bâzl yazarlarca yanhg olarak Alevîligin takib ve te'dîbi ile aynîlegtiriliyor. resmen ta- ancak kompu cemaatlerin tamdigiinanç veya ritüellere sahip gruplar da vard1. kendini gizleyen. Haristiyanhkta ilâhî bir niyâbet iddiasi taglyan rubban smifmm. Bunlarm bâzisi tarihin akigmda eridi gitti. aksine yagiyor ve zamanimizda mnmayan. siyasî rol oynuyor. Müslüman tebaa için ise böyle bir teykilâttan söz edilemez. Sözü edilen bu cemaatter Ïslâmdini içinde smiflandmhrken. Taninan. bu bir sorundur.163 Iemelerle idare r1açikti ve sâdece dinî degil.devletin kendisi idi. Oysa müesseselegmig Bektaçîligin her daim Alevîlik ile bir olmadigi.

Antakya bölgesinde yaçayan Nusayrîlerdir. Kugkusuz bunlar gibi mütalaa edilmeyen ve kurumlaÿan bir mezhep olan giahakkmda da Osmanh idaresi imparatorluk dahilinde bâzi kargi tedbirler almaktadir. kuvvetli sosyal hiyerarpi. No: 243/613/1-4 R 1315. Islâmm tarihî Bu da pek toptanci ve gerçekle ve ye yapistyla bagdagmayan bir smiflandirmadir. toplu yagamalan. . iktisäden kuvvetli ve savaççi olmalan nedeniyle. ÇünküHiristiyanhk-Müslümarthk arasmda para1ellik kurmak da mümkün degil. No: 32713/4. Cemaat ve devlet iligkilerinde mâli ve idad alandaki uygulamalar. Müslüfarkh degildir. bazen aç1klamazIar. s. Íslâmdaki lamalar vardir. asir) gibilerinin belirli otonomisi dahi olmuytur. Kuzey Irak ve âdeta ayn bir Anadolu'da Güneydogu yagayan Yezidîler ve Anadolu ve Rumeli'nin her yerinde yagayan Aleviler ve Alaví diye amimakla beraber. Devlet bunlan gayr-i müslim diye gärmez. irtidad (mürted) gibi deyimlerle eëlegtirmek de pek kolay olmuyor. Dürzîler hakkmda ulemâmn reyi ve görügü politikaya yansimaruptir ve hatta Cebel'deki liderlerin Mâ'ânî Emir Fahreddin (XVIL asir). 1278 ve BOA. Ama ulema ve bazen halk kendi digmda degerlendirir.) Bu gruplara devletin bakigi ve idare ile olan iligkilerinde hukukî. Dürziler'in Sünnî fiklum tatbik etmesinden dolayi amme hayatmda bir problem teykil etmemeleri.164 bizdeki zendeka (zmdik). mâlî nygulama çok ilginçtir ve aslmda birbirinden de farkhdir. Argivlerdekiresmî yazigmalar ve bâzi tarihçilerin ve ulemânm görügü ele almirIteterodox(!)gruplar için 19. Yezidîlerle de ayru düzIslemde iligki yürütülmügtü. Ir-Dah. Son iki yllda argivlerimizde. Bürokratlar (mülkî erkân) bu farkh görüpü de bazen açiklar. Sözunü edecegimiz üç grup Suriye. SihabîEmir Begir (IX. Filistin'de kalabahk bir grup teykil eden. Bunlardan bu saydigimiz topluluklarm resmî çevrelerde nasil bâzilanmn igigmda mütalaa edildiklerini ele alabiliriz.* Dürzîlerin Osmanh cemiyetinin ve resmî Ïslâmaentegrasyonu için IL Abdülhamid devrinde okul açma faaliyetine luz verilmigti. ídarî. vergi vermeleri ve hele askerlik yapmalan nedeniyle devletle Dürzîler arasmda . Suriye. Bunlar gayet Sunniinanca geçerse ettiklerinden' söz edildigi lâm ile mügerref olmalanndan' veya 'haricî' 'ethnie' 'geref-i 'ihtida 4 BOA. iyi teykilatlannug. Bâbiâli. Lübnan.Arapça konupmalarma ragmen artik olarak yaçammi sürdüren Dürzîler. Ir-Har. fakat idarenin man Sünnî cemaate yapilan muameleden bu gruplar hakkmdaki gärüy ve yaklagimi farklidir. tasnif edilerek okuyucuya açalan 'Îrade Hususiye' ve 'Yddiz Evralo' fonlan yeni bilgiler getirmektedir. yüzyilda ilginç görüç ve uygusa.iyi iligki kurulmugtur. diBu gruplar gene bâzi yazarlar tarafmdan da yanhg olarak nitelendiriliyor. bu grubu Ïslâm ümmeti içinde görmüg. (Nusayrîler kendileri bu isimle amlmaktan hoglanmaz.

Paga. Ama Nusayrîlerin degerlendiriligi ve ele aluuça Anadolu ve Rumeli'nin her tarafmda yaçayan Türk-Alevt gruplardan da farkhd2r. YAdiz Argivi IJmumiNo: 267-24/7 CA 1310. cildinde Nusayrîler için yaptigt yorum da böyledir Beyrut. rakibi Fuat Paga'nm kaympederi ve ailesi Nusayrî oldugu için. mülkiyye silkine geçerek idareci zümrenin mensubu olan eski kazasker tarihçi Ahmed Cevdet Papa. s. 8 Rebiulâhir 1311 (19Ekim 1893).2. Ma'ruzút. Tarih. ama bu zümreden gayr-i müslimler gibi cizye alnuyor ve onlan resmen bir gayr-i müslim (millet) topluluk olarak da görmüyor. Bunlar 19. Fuat Paga'nm haremini pagamiza yalagmayacak galiz bir ifadeyle.hâlde. 17203. Ma'ruzât adh derlemesinde hafife abr: "Fuat Papa o rütbe Rayitsiz idi ki. Ona göre: Dürzîler ve Nusayrîler äzellikle görünügte Müslüderin/Iþde mandirfar ve birhirterúie benzerfer. II.. görmezlikten geldigi bu gibi Rafiz1 (heterodox) grupiarla ililigkiler yürütüyordu. 7 Cevdet. Lâzkiye ve Trablus daglarmda yaçarlar der ve namus anlay1glarma ait olumsuz bir tasvirle bu fash kapatar 7 Verdigi bilgiler k1smen rivayettir. Bâb-i Alî Nusayrneri sadece sapkm (heretique)olarak görmüyor. No. Nusayrîler ve Dürzîler arasinda bâzi benzerliklere de igaret eder. 332-4. cizye ahnve kendi1erine askerlik yaptirildigi mâlumdur. Va. hammm mübalâtsizhgi pederinden mevrus olup madigt vs. Nusayrîlerde ise irz u hamiyyet dâiyeIeri olmad2gmdan. 6 BOA. Abdülhamid devrinde buraya gönderilen propagandistler (tebligei) sayesinde Antakya ve Iskenderun kazalarmdaki Nusayrîlerin fashih-i i'tikâd ettikleri ve bunun için gereken yerlerde mektepler açilmasi için hükümet (Meclis-i Vükelâ) karan ahnmig. gene BOA. etnik ve entegrasyon (bütünleptirme) çabasi da görülüyor. pm. Irade-Maanf.6 Burada dinî degil.5 SüphesizOsmanh idaresi Alevî aduu alan Nusayrïlere Yezîdîlerden daha farkh bakar. 3 Muh 1270-No:11312. Nusayrî tâifesinden olup." Tarih'inin 1. Ir-Dah. No: 67/804/1.. familyasmin 1rz u nâmusunca lâubaliyâne harekâtam bildigi halde igmaz eÿIerdi. gayr-i müslim bir millet gibi muamele görmedikleri.tezkire-i samiye. Sayetbunlar Sünnî olduklan veya bu görügü kabul ettiklerini söylerse. asirda Suriye'de Lâzkiye ve Anginç takya'daki Nusayrîler (veya Alevî de deniyor).BOA. Resmî yazigma ve tutum diginda devlet adamlan ve ulema Nusayrî·ler hakkinda ne dugünüyordu? Ulema arasmda yetigen ve göhret bulan. genig ve dagmik olarak Anadolu ve Rumeli'deki Türk-Alevî topluluklardi. I. 1 5 - . Bâblâlî ise. çünkü zevcesi hammm pederi Ahmed Efendi. Ir-Mec. Nusayrîler hakkmda oldukça garip bir ifade kullamyor ve daha ileri giderek. ama firicidlarmm 5 BOA. Yezidîlerin aksine fashih-i i'tikûd (inancm düzeltilmesi) deyimi kullamhyor.

Her iki halk da bâzi dinî liderler tarafmdan yönetiliyor. içinde oldugu Ama Nusayrtler Sünnî kimlik aynîlegmesi olarak gärürler. Wiesbaden 1989. Bir ara iç göç ve gehirleyme Arapçay1eritmeye baglarugken. Konumuz haricîdir. bir dirilme göstermektedir. Studies in Societyand History. Nusayri topluluklar arasmda iletigim kuvvetliydi.166 önemli farklar vardir. ticaret yapiyordu. bu mezhebin egitimi için okullar ve camiler istediklerini. 'Ethnie Groups in the Republic of Turkey'. bir zamanlar Türkmenlerle çevrili bir denizde Arapça konugan bir etnik gruptu.356 ve Íçeliçin 9A30 kargilanmahdir. Geçmig asirdakiidare ile Alevî köy topluluklari arasmdaki sotolerans etrafh belgesel aragt1rþkluk veya idarenin onlara gösterdigi mälara konu olmaktan çok bir edebiyat ve abartma mevzuudur. baglarmda merkezî bir organ yoktu. Meselâ. Comparative 8. dügünüyor? Nusayrîlerin durumu. haliyle ciddî bir aragtirmayla tammy olmasi miimkün degildir. Bâblâlî de misyonerlerin Nusayrî liderleri mâlî yönden destekledigini. ortakhk kuruyor. Nusayrîliginin Araphk ile ulusal bir Bugün için Antakya ve Çukurova söylenemez. bölgedeki Hiristiyan misyonerlerin propagandast dolayistyla devletin dikkatini çekiyor. hele bir memigtir. Mersin mmtikasmdakiAlevî Nusayritopluluk Lâzkiye'den göç etmigtir.9 Ama Anadolu-Rumeli Alevîleriyle. Hatay mi ihtiyatla ve Suriye Alevîleri arasmdaki en büyük fark güphesiz lisandir.i Adana için 22. son yillarda Nusayrî topluluklar arasmda Arapça. vol XXXY. Tubingen Atlas. 'The Invention of Tradition in late Ottoman Empire'. Selim Deringil'e göre: 26 Haziran 1890 tarihinde Lâzkiye (Latakia) mutasarnfi Muhammed Hassa Ïstanbul'a gänderdigi yazida Sahyun hälgesi Nusayrîlerinin Sünnt-Hanefî mezhebe geçtiklerini dilekçe ile bildirip. daha önce Markab ve Cebele bölgesi Nusayrîlerinin de aym geyi yaptiklarmi. s. Teorik bilgi ve sözlü tahkikat cümleyle bive rivayetle bilgi edinmigtir. 19.1993/1. Eu halk. 9 Peter Alfred Andrews. Nusayrîler hakkmdaki görügler veya Yezîdîler hakkmda Mustafa Nuri Pa'millet' 8 Selim Deringil. Lâzkiye ile Mersin'deki Nusayrîler aralarmda haberlegiyor." Bununla birlikte idare adaru bu görüglerin dqmda bir politika güder. 151-152. kiz ahp veriyor. . Burada Suriye Nusayrîligi (Alavî) ile Anadolu käy Alevîhgi arasmdaki benzerlikler ve aynhklar üzerinde duracak degiliz. yüzyil idatesi ise Anadolu-Rumeli Alevîleri hakkmda Nusayxîlerin aksine. bölgedeki Hiristiyan misyonerlerin faallyetine kargr acilen bu isteklerin kargilanmasi gerektigini belirtiyor. Fakat Nusayrîlerin kendi aralarmdaki iligki daha sikidir. ihtiyatla ifade dahi kullanmaktan da çok susmay1 textih etmektedir.15-16. Nusayrîler hakkmdaki fash çu tirir: "Hafazan Allahu min purûrî akaidihim. aynîlegmemeyi de bagh bir strateji belli lle topluluklari olarak görOsmanh idaresi Alevîligi bir inanç grubu. Fakat bu kapah toplumlan. Mamafih Perakater Alford Andrews'in verdij!. . karei tedbir olarak aym geyin yapilmasi geœktigini.

yüzyslm idarecisi herhalde konuyu görmezlikten geliyordu.Kisacas: büyük kitlelenien çok. 167 ¯ . asirda yerlegmeye baglayan Türk milliyetçi tutumun da etkisi olabilir. adh makalemizde Tanzimat devrinde merkezî hükümetin tekkeleri ve tarikatlarl kontrol usulüne de þilmektedir. 226'da 'Agçadag' maddesinde bölge Alevîlermden hiç söz etmiyor. yüzytl Osmanh belgelerinde Anadolu veya Rumeli'deki Alevî gruplarm ihtida (!)ettiklerine dair belgelere rastlarny degiliz. Tekkeler ve parlatan dervig ve mügid namma kimseler gene takip edilip surülmektedir." (14M 967/15 Ekim 1559 tarihli Mühimine 3). 473/172 29 M. Semseddin Sami dahi nazirin tezkiresiyle emrediliyor. Muhtemelen bu konudaki suskunluk.'Les Orders Mystiques et L'Administration Ottoman â l'Epoque du Tanzimat' s. Alevîler konusunda meselâ Nusayrîler ve Yezidîlenie oldugu gibi terimler kullarulamiyor. Aym tarihlerde 'Tekkelerde ehl-î sünnetten olmayan âgildarm men edilmesine dair Varna kadisma ve nâzir-1 emval olan Mehmed'e hüküm' (Mühimme 3. Arade-Adliye ve Mezahib. Meselä 16. Adliye ve Mezahih Nezareti'ne ait irâdelerde II. 967-1559ylh Kas2m). 11 Bu konuda Studies in Ottoman Transformation. Avamî ve sözlü bazibetimlemeler vardir ve Sünnî-Alevî çatigmast bu nedenle devlet rhetorique'inden (säylem)kaynaklanmaz.ga'mn yaptigi degerlendirmelerin benzerine Anadolu Alevîleri hakkmda mümkün degildir. c. bazi tarikat ve dergâh mensuplart takibata ugrada. 18 Cemâziye'l-evvel 1316/4 Ekim 1898 tarihinde Akçadag kazas1(Malatya) Domkili köyünde Sünnîler ve Aleviler arasmda vuku bulan mu. 1. no: 1196/1118/5. asra ait gu mühimme hükümlerini görelim: Sekkelerin etrafma üzüm dikip. Bu suskunlugun muhtelif sebepleri vardir." IGimûsu'l-A'fâm. 18 Cemaziyel evvel 1316. Nitekim imparatorluk cografyasim âdetleri ve inanç gruplanyla tamyan Ahmed Cevdet Papa birçok din ve mezhep ûzerinde bilgi verip yorum yaptagi halde. s. Burada geleneksel suskunluk ve iki mezhep arasi gerginlik ve karµhkh diglama tutumunu ärtbas etme ve görmeme egilimi gärülüyor. devletin Alevî gruplarm farkh ritüelini görmezlikten gelmesi ile izah edilebilir. 19. Adliye Nezâreti'nin politikasi da Cevdet Paga'mn suskunlugundan farkh degildir. Ïlâveedelim ki. Bektaçî ve Melâmi gibi tarikat rastlamak 10 BOA.. Bäyle bir tâbir kullanmazlar Alevîler hakkmda. Kaldi ki Cevdet Papa çok uzun yillar adliye naz1r1olmuy ve muhtemelen bu konudaki politikaya da tespit etmigtic Bu konuda 19. propaganda yaparak etran kendine çekecek dervig zùmreieri takip edilmektedir.11 ÍkinciMegrutiyet'te Mevlevî. Alevîlik konusunda susmay1 tercih etmigtir. Abdülhamid devri boyunca Alevîlerle ilgili bir tek kayda rastladim. Tanzimat'tan sonra devlet bu konuda çok daha dikkatlidir ve galiba tebaa da aym ölçiide dikkatli ve siyast nizamla ters dügmeme gayretindedir.katele hakkmda adlî tahkikat yapilmasmdan vazgeçilmesi. Klâsik Osmanh devrinde bu gibi mezheplerden çok. 151-156. 19.. hamr yapan agiklarm istanbul'agänderilmeleri hakkmda' 2 RA 968/10-XI 1561 tarihli hüküm: (Mühimme 3) veya "Kaliakra nam hisardakiSaru Saltuk zäviyesi asiklan eh]-ibid'at m1yoksa ehl-i sünnet velcemaat nudir? Nicedür bildiresiz.

Ïttihadve Terakki'yi destekledigi biliniyor. - . denetim ve suurlayict bir mekanizma geligtirdiler. aym gey söylenebilir Ramsaur bu konuya temas etmiglerdir. myi sakinleptirme yoluna gittigi bilinlyor. 180. Özelliklebâzi münevver kimselerin. Ferruh ham olunarak. Garb ve söz eder: Nitekim Ketmûsikisinden. devlet tekkenin gözeticisi ve hamisi oldu. 'Arif Efendi'. Mahmud devrinde Baktaçîlerin takibi ve dergâhlannm kapatumasi konusunda da ihtiyath ve âdil bir üslûp kullanmaktadz.. "O zaman megahîr-i felâsife-i Íslâmiyye'denolan Begiktagh Kethüdazâde Efendi dahil3 haftada iki gün ol meclise devam ile gerek felsefîyata ve gerek edebiyata dair olan mübahesätda bulunurmug. Tarih. ganizâde Efendi Bursa'ya süruldüler. Amma hükümet esasta Sünni-Alevî gibi ayrimlan zikretmek ve taraf tutmak cihetine o zaman da gitmemigti. . 996. c. s. aynca R. Nitekim Tanzimat dönemi bürokratlan II. Mehmet Esad ÜssiZafer. dilindeki derinliginden Fars Sark hüdazâde'nin mütevazi ve dürüst hayah üzerinde anekdotlar elyazma mecmualarla elden ele dolagmytir. Cevdet Paga. Fakat genelde bütün tarikatlar üzerinde gözetleme. laskanç ulemâmn zulmüne ugramasim gayet tesirli bir biçimde nakleder. H. 1942. E. World. Türkiye'de SiyasiPartiler. Cevdet Papa Tanzimat däneminin Bektaçîlik ve Alevîlik konusundaki akl-1 selimini temsil eder. c. Bunlarm Bektaçîlikle hiç teallûk ve münâsebetleri yok idi.168 ehlinin birlegip cemiyetler tegkiliylehükümeti." der. önünde imtihan edildikte $i"Genellikle Bektaçîler îlerin usulü uzere(takiyye)yolunu seçerek Sünnt göründüler." der. Koçu. ve III. The Moslem XXXII. hop inagörmedigi. 205209. IstanbulAnsiklopedisi. Kisacasi Begiktag Cemiyet-i Ïlmiyyesidëdigimiz özel ilmî grup dagilm19ti ve ulemâ ve üdebâmn zarif kipileri birilerinin gazabma ugrarmytt. Aym gekilde tarikatlar için de ben'ayakh Seyhu'l-Íslâm - 12 Ramsaur. 12. 'The Bektashi Dervishes and the Young Turks'.II. Mekke-i Mükerreme payelulerinden vak'anüvis-i sabik SanizâdeMehmed Ataullah Efendi ve defterdan meghur Ïsmail Ferruh Efendi dahi Bektaçîlikle itgik-a-sâlis Menemen'e. Mahmut devrinin aksine Bektaçîlik ve Melâmîlikle böyle amansizca ugragmak yäntemini terk etmiglerdir." Kendisini Cevdet Papa kütüphane' diye tammlar. s. Nitekim Cevdet Paça Bektaçîlik iftirasi ile sürülen zevati da saylyor: "Garibdir ki bu sitada Anadolu payeluleiden Melekpagazâde Abdülkâdir Bey.. Dersaadet 1309.Tek parti dönemi için de 12 Literatürde Tartk Zafer Tunaya ve daha önce E. 13 Cevdet Paµ. Abdülkâdir Bey Manisa'ya.I.Devletin Vahhabîlik ve Ísmailiyyegibi mezhepleri tantmadigi. Zamanla bu tarikatlann bir rehabilitasyonu da saglandi. Esasen Íttihatçilann bu gibi tarikatlara dahil oldugu da malum. buna karythk Dürzîlik ve Yezidîlik gibi inançlar1Íslâm eritme dqmda gördügü halde idarî sabir yänden ve gösterip. Tekke devlete yamandi. Tunaya.

Guest. tedib ve idam edilmig. izlâle müncasir olan Mustafa sual ve tezkire olunan ahvâli. 15 14 Eylül 1851.zer tavir söz konusudur. Lewis. IMV. Sancagl'ada ihtida eden Ye zidîler BOA. Hurufilik hop görülmemig ve halen 15. Írade-Adliye ve Mezahib.17 Fakat Sianmakîde yönünden sözünü ettigimiz mezhep ve inanç1ar gibi mütalaa edilmedigi. Mah. YezidîIer ve kur'ai pefiy- ye.14 Tanmmayan ve tasdik edilmeyen tarikatlar veya buna rnessup olanlanu tekke kurmalan devlet tarafmdan yasak edilir. Tanzimat devri boyunca tekkelerin düzenine. IMV.ilkaade 1318.etmig ve Anadoluhisari'mn sadik ahalisinin mezkûr gyh Mustafa'dan gikâyet ettigini ve takibini talep etmig. Meselâ 1851'de Istanbul Anadoluhisan'nda tanmmayan bir tarikat geyhi. yüzdirde devlet katmda mesele olarak mütalaa edilmez. Buna kargilik Osmanh devlet idaresi Íran Siîligikonusundaki olumsuz tavrim sonuna kadar devam ettirmig görünüyor. bäzi ihtiyaçlarria. bâzrhalde kabul edici tavir bu alanda sürdürûlmemigtir. sürgün edilmigti. Bahaîlik gibiinançlar: B. folkloru olarak hayirhah bir bakigla mütalaa edilirdi. The Jewsof Islam. London 1987. 17 BOA. No: 895 gurre-i CA 1277. s. nam gahsm taraf-i valî-i megîhatpenahîden seair-i is1âmiyyeye bakigaun sûi ef alde ohnasma ve bir mahalle nefyi" mealindeki tezkire ve irade ile sürgününe karar verilmigti. 1267/21 Kasim TB50. bu alandaki merkezî kontrol politikasim gösterir. Mahalle muhtan bâzi sekene-i mahalle ile beraber Meclis-i Vâlâ'ya bir arzuhal takdim. 5733 16 Mu. Meclis-i Vâlâ kararmda:35 "Göksu taraflannda bâzi bî idrakler geyhim diyerek. Säzlü tarih aragttrmalar1 için geciktik. The Yezidis. Meclis-i Vâlâ. 19. No: 439/2775/14 169 . siyasî bir alam olarak ciddî bir tehlike diye gärüldügü açiktir. asirda takib. ÍradeMec. No: 11312/3 Mart 1270 tarihliirade Mu. dergâh ve tekkeleri kapatihrdi. 23 Subat1901 tarihli bir irade de bu içIemi tekrarhyordu. beslenmelerine ve mâlî yardunlara karar veren organdi. Alevîlik ve Bektaçîlik konusundaki suskun veya gärmezci. Bektaçîlik ve bilhassa köy Aleviligi siyasî bir direnige geçmedigi tak19. fakat hiç degilse basih ve yazih evrakm tetkiki bu konuda yeni ve çarpici bilgiler getirebilir. IMV.JohnS. Ticanîlik tarikati Ïslâm akidesine aykiri görülmemig ve fakat resmen tammp himaye gärmemigtir. parlatanhlda vasiflandmhp. Nr. ama aksine. 20. yüzyll basmun ve kitabm yayild2gi bir asirdu. Yezidîler ve Osmanh idaæsi için BOA. mensuplan 14 Ahmedîlik. Princeton 1984. Özellikle yllm liberal ulusçu veya radikal çevrelerinde ise Alevîlik milIî Türk inanc1. Meselâ Valide Sultan'm Cerrahî Dergâlu'na yaptigi bir bagiqut16 dahi Meclis-i Vâlâ'dan geçmesi. No: 11131 18 Za 1287/14 Eylül 1851. 16 BOA. 2.

bir * Prof. arazisi olacak biçimde tefsir edilmig ve arazi harací olarak sunflandinlmigttr Burada tatbikattaki bazi meselelèrin de Halid bin Velîd (Irak fatihi). . vergi gayrimüslimlerden bedel-i askerî adi altmda almmigtir. Osmanh sistemi bugünkü dünyamn hadiseleri içinde kaImtilariyla vardir. Ne var ki kimi gayrimüslimlerin orduda ve donanmada asker oldugu malûmdur. Mesela Sasani Ímparatorlugu'nda Hiristiyan kiliselerinin çan çalmasi uygun görûlmez. Dr. Sair yönden Birinci Cihan Savaga'nda askerlik muafiyeti genig ölçüde lagvedilmig. Bizans. gezit) ad1 altmda devlet dini d1pmdaki unsurlardan ahnmaktaydi. Ömerzamamadaki fütuhatla baglar) daha Ïslâmdevletinin ve tarihinin baçIangicmda Medine-i münevverede gayrimüslim cemaatle yagama uygulamasi baglamigtr. gayrimüslimler de orduya ahnmigttr. kephaletikon. bir müddet sonra verginin matrahi mükellefin kendi degil.Osmanlz Ímparatorlugu'nda'Millet' Nizamt Osmanh Devleti bir Müslüman devletti ve halihazir tarih çizgisi itibariyle son Íslâmimparatorlugu olma vasfmi tagunaktadir. Hâmide Topçuoglu'na Armagan. Bundan bagka Ïslâm imparatorlugu eski imparatorluklarm bu sahadaki âdet ve kurumlarmdan uygun görûnenleri kabul etmigtir. Buna kargihk bazi vergi mükelleflyeti (tarnnda harac) altmdadirlar ve kafa vergisi (cizye)äderler. Hatta donanmada nefer olatak da bulunuyorlardi. Íslâmimparatorlugundan önce (ki bu devir ikinci halife Hz. yani Tanzimat'tan sonra kalkmig ise de. Bundan bagka bazi Müslüman gençlerin de bu bedeli ödeyip askerlikten muaf old'ugu görülmügtür. Íslâmtarihinde bu tabir Osmanh'nm son asrmda. Sasani imparatorluklarmda da (capitatio. Cizye gibi bir bag vergisi de uygulamada Roma. Íslâm devletinde gayrimuslimler himaye altindadir. Ankara 1995. Cizye islâm hukukunun esaslan içinde askerlik mükellefiyetine kargihk almmaktadir. Ordunun meslek simflarmda bir hayli gayrimüslim zabit vardir. Mamafih bu iki konunun zengin tefermati vardir. Binaenaleyh Daful Ïslâmiçinde kitap ehli olan gayrimüslim zümrelerin zzmmî statüsü altmda hukuk ve mükellefiyeti olmuçtur. Epüphesizbu devletin tarihe kangmasi demek. Íslâmimparatorlugunun daha ilk asrmda harac vermekle mükellef gayrimüslimlerin ihtida etmesiyle vergi geliri azaldigmdan. eski Sasani dihkan'larm (köy rüesasmm) gömvlendiriImesi ile çözüldügü malumdur. bu tarihin älümû demek degildir. tarih elan yaç1yor.zamanmda.

hatta Kobtlarm ve 19.20/22-51 Yenicevardar'a bagh masma mâni olunmamasi. Kendi topve sülale ve cemaat içinde bir glivenlik ve hatta lumsal grubu içinde kendi annesi ve babadan ogla sözlü külturü içinde yagar. (Yahudi cemaatinden geçig gibi.tahta. rekabet söz koelitin nusu degildir.. Ekalliyet (minorité. gayrimüslim gruplar da beoturma gibi zorunluluklari. asimile olma (çogunluk tarafmdan emilme) veya asimilasyona kargi direnme dolayis1yla çatigmac1 davramelara girme gibi durumlar säz konusu degildir. Bu ananesini bu yolla devam ettirme gibi nokta mühimdir. Kudüs'teki mukaddes mezar kilisesi St.) Fakat Hiristiyan cemaatin kendi içinde mezhep degigtirme olaylari gärülür. modern toplumdaki azmhgm aksine bazi davranig ve tutum sergiler. Bu gibi rekabet ve cemiyet hayatmda kozmopolit 'nation' 1 B. idarl otoritesine baj!. çatigma azdir. pratikte de bu pek olmaHiristiyanhga. Kompartimanlar arasmda ilighi azdir. Gene degigik din mensuplannm Mamafih kdik kiyafet ayrimi ve ayleri de bu gibi mükellefiyetlerdendir.2. Íslamdevletindeki ve ezcümle Osmanh'daki millet biçiminde teykilâtlanma ve ferdin bu kesime aidiyeti modern dünyadaki azmhk statüsü ve psikolojisinden hem objektif hem de sübjektif esaslan itibariyle farkhdir. Modern toplumdaki azmhk ferdi gibi çevre ile didigme. yerlenie kiliselerde çan çal- ni .. Nitekim Ermeni Gregoryenlerin Katolik ve Protestan. ADVNH. millet komparumamnm içinde o cemaatin ruhanî. 1263. Ancak ihtida ederse bu kompartimam degiytirir Ïslam devleti gayrimüslimlerin ihtida (yanisadece Íslamageçmesi) digmda bir dinden öbürüne geçmesini hog görmez. Sepulchre denen Kamame Kilisesi'ne Rus çart dev bir çan hediye etti.. bir ruh hali ve tebaamn birazmhk) sözü devlet ve topbirine bak1pml ifade eder. ancak 1856 Islahat Fermant hükümleriyle mutabakat halinde bu yasak kalkb1 ve çan çalmdi. Millet bir kavram degil bir içtimaî teykilatlanma. Millet sözü gerçekten de dinî bir aidiyeti ifade eder. yillarmda imparatorlugun hayatmuza lum son on Millet kompartmanma mensub olan kimse. ri mahallelerde Müslüman'la kangmama. bugün dahi ayin bagmda çanlarla birlikte aym yerde tahta tokayrikiyafet giymemak vurulmaktadir. Ancak eski tahta oymak çalma ananesini Hiristiyanlar da benimsemig olmah ki. asirda bazz Bulgarlarm Katolik olmast gibi olaylari kastedlyoruz. Bu aidiyet fertlere aile vekar verir. dinini ve nimsemigtir. Bu kavrami buanlammda kullanmak. Sarkmilletlerine Osmanh asirlagünkü hassaten son asirda getirdigi bir kullanun biçimidit Fert dogdugu rmm. tokmakla dövûlmek suretiyle cemaat ayine çagrihrdi. Suryani Kadim (monofizist) cemaat azasmm Katolik.A. Hiristiyanlardan Yahudilige mietir. girmigtir. mâlî. Aç1k toplum denen asrt smai cemiyetteki gruplagmalar. Bu usul hep benimsendi. kimlik ispati.h olarak yaçar. Gayrimüslim için de keyfiyet bir söz konusuydu.

fakat Slavlan. edici bir ahit ile Íslamdevletinin idaresi altma girmesinden dogan bir teykilat. ruhban ve toprak sahiplerine bazen Íslamhukukunu bile zorlayan imtiyazat. Bunun yanmda RumOrtodoks milleti fetihten beri sadece Hellen degil. aynldigim görmektedir. Millet teykilati nedir? Bir bölgenin Datulislâm'a katilmasmdan sonra buradaki kitap ehlinin (ehl-i zimmet) bir ahfdname. Bu ahîdname tek tarafh bir tasarruftur. eski yönetici gruplar ve toprak sahiplerini son asirdaki uluslagma 172 . Osmanh Ïmparatorlugutarihtekison Ïslamimparatorlugu olarak bu konularda bir mükemmellegme ve hukuki-idarî yapida baztmügahhas vecheler ortaya koyma durumundadir. milletin hukukî vechesinin farkh ve aynntih yönleri vardir. fetih öncesi hukuk müessese ve kaidelerini tatbik etmig. Bu iki asirhk dönemin geraîti Ïslaminilk asirlarmdaki dünyadan farkhdir. politikayla hassaten uzun vadeli politik uygulamalarla birlikte yürümek zorundaydi. yüzyilda da daha ziyade Amerikan misyonerlerin Protestan propaganda ve faaliyeti Ermeni cemaatini bölen. diger kalabahk üçüncü grup ise asirlardan beri sürdürdugü hayatt köylü ve gehirli zanaatkâr ve esnaf olarak devam ettirmìçtir. kendine tabi ruhlarm koptugunu dehgetle yagam19tir. yüzyillarda Katolik Cizvit ve Lazarist rahiplerin propaganda ve tegkilatlanmasi.Ïlk fütühat döneminde propaganda fetihten sonra köylü. degigen dünya partlarmda vukua geldi.. Osmanh ilerlemesi 14 ve 15.19. yükselmig ve Osmanh seçkinleri içinde yer almigken. ulusçu akimlar ve çatigmalara katilung. yüzyll boyu zayifladigiru. Prof. hukuk ve himaye bah. eski düzen agir partlar içeriyorsa.içine girmek için rekabet ve çekigme gibi tutumlar. Fütühat için Osmanh askerî gücü ve askerî teknigi. Feneideki patrikhane 19. lagvetmig. asirda her ve modernlegme dinden bir grup genç imparatorlugun egitim müesseselerinde bûtün digerkompartunanlardan insanIarla birlikte egitilmig. Osmanh idaresi ve bürokrasisi içinde etkisini artirmig ve devlete sadik kalmayi tercih etmiÿtir. yavag yava. Arnavut ve Arap unsurlan da ihtiva ettiginden. burada ulusçu akunlar kiliseyi bölmekte ve zayiflatmaktadir. bürokrasiye girmig. gehirli zanaatkâr. yüzyilda hareketli. tutumu ile Batfya kargi olmug. Osmanh cemiyetinde ile baglam19tir. O kadar ki 1829'daki Yunan bagunsizhgmdan sonra Fener Patrikhanesi. Yunan kilisesinin kendini autocephal (özek) ilan edip. Buna kargihk Yahudi cemaati ananesi. Bati tipi ulusçulugu bir Haristiyan ideolojisi olarak görmüg ve iltifat etmemiglerdir. Halil Ïnalcik'mdeyimiyle gayrimüslimler Osmanh idaresi altmda dört farkh devir ve agamadan geçmigtir. bir grup bu süreem digmda kalm24. iç çatigmaya sevk eden ve bu dagt1ma kargismda cemaat üyelerini ulusçu akimlara iten bir manzara arz etmektedir. bir hukukî varhktir. Bu tarifin diginda. Son asirda gayrimüslim comaatlerin içindeki çatigmalar OsmanL otoriteleri ile çatigmalardan çok daha baskmdir Kilise kendi cemaati üzerinde otoritesini kaybetmektedir. Asil önemlisi17-18. 19.

" demieti. Ama Osmanh cemiyet nizann bu muhtelif dinlerin millet nizamt içinde varhšnu sürdürmesi geklinde olmuytur. Bunu Eski Roma'daki civis-fides ayrimma da pek benzetemeyiz. Roma Ímparatorlugu'ndacivis (yurttag)kavranu zamanla latium arazisi digma tagmigtir. Genellikle askeri tabiri altinda smiflandmlan ve hizmet karythgmda belirli veya hemen tüm vergilerden menfzümre. Ïncil'dekiünlü lasasa göre Tarsuslu bir haham olan St. Ermenilerin hepsi Ermeni milleti olarak degil. Onun civis gibi belirli haklan yoktur. Írsen buna sahip olanlar gibi. Askerî suufm diganda reaya dedigimiz vergi veren. yüzyilda da Protestan olarak üç millet halinde teykilatlanmigti. Centurion äzür dileyerek zincirlerini çözdü ve serbest birakta (Yeni Ahit. 25 vd. Ermeni-Katolik (Katolik) ve 19. Burada civis/fides'e tabiolana göre belirli vatandaghk haklarma ve muafiyetlere sahip biridir. Bir süre Süryani kadim cemaati Ermeni cemaati ile birlikteydi. Balkanlar'da zamanla eski feodal zümænin ya Müslüman cemiyet içinde eridigi veya bu durumlarim kaybettikleri gözleniyor. 25-29). mütevelli vs gibidir. 'Resullerin Ïçleri'. Paul bir vaazi sirasmda oradaki Centurion tarafmdan tevkif edilip zincirlendiginde. Bir kismmm (Muslümanlartn) cizye vermemesi digerlerinin vermesi gibi. voynuk dedigimiz sipahi statüsündeki muhtelif dinden derbentçiler veya bir Rum metropolid. din ve mezhep aidiyeti esasma dayanir. "Civis Romanus sum Roma vatandaç1ylm. Millet tegkilatt etnik (kavmî) ve lisan aidiyetine göre degil. Her millet grubu içinde Osmanh toplumunun imtiyazhlari olabilir. Yahudi herkes dahildir. XXH. Hiristiyan. - 'anti<haicedon' 2 'Status of the Greek Orthodox Patriarch under the Ottomans'. Bunun nedeni ikisinin de (Kadiköy konsülü) karµtt denen monofizisist mezhep içinde olmalaridir. belirli hizmetler karghgmda sadece imtiyaz ve yetkisiolan kipidir. KIq 1922. s. Bu hizmet statüsüne de her milletten (yani dinden) seçkinler sahiptir. Bunlarm illa irsî olarak devami da gerekmez. Gregoryen (Ermeni). 173 . Oysa Osmanh düzeninde askerî simf üyesi haklar degil. Turkish ReviewQu arterly Digest. Ferman ve iglemlerde Musevi milleti haaskexî zümreye sokmuglardir. Musevî milleti ise Karaim mezhebindeki Yahudiler ile hem bir arada hem degildi. Bunlarm yükümlülüklerinde kalem farki olur. hizmetle sahip olanlar daha çoktur.2 Fetihten sonra da durumun degigmesiiçin mücbir sebepler olmadikça bu statü devam eder. yan askerler. Yönetici olmasi veya bäyle bir yetkisi olmasi gerekmez. bir Ermeni vartabed veya amira zümresi üyesi (memurlar) Ermeniler veya bir haham ve hahambaqi tipkt bir Müslüman müderris. angarya yükümlüsü ve silah tag1yamayan genig zümteye Müslüman.Bu politika ve sisteme istimalet denir. Millet teykilatibir sosyal smillama esasma da müstenit degildir. her millet grubunda vardir Mesela Martolos dedigimiz H1ristiBulgar savagçalar.

Halep gibi gehirlerde Osmanh devrinde yerlegen tüccar. Mezopotamya'da Aramca. Bu iki cemaatin ayrihgi daha çok idarî mall meseleler açasindan böyle gärülmüy olmaltdir? Patrikligi kurulmuy ise de Bulgarlar. yüzyil sonundadir). malî. Trablusgam. asir bagma kadar bu açidan mevcut olmamigtir). bizatihî Makedonya ve Bulgaristan'da Katolik kilisesi kurma ve bu mezhebe girme nedeni de bu gibi ulusçu duygular olmugibadet ve egitimde kendi dillerini kullanma tur. yüzyx11ardaÏtalyave Bati Avrupa'dan hayat ve ekmek arayan türlü kavimden insanlar da buralara göç etti. Bu unsurlar arasmdaki çatigma ve olaylar cemaatlerin tarihinde derin izler birakm1ÿ.. Ortodoks Arnavut ve Rum Ortodoks Araplar Hellen unsurla beraber Fener'de Rum-Ortodoks Patrikhanesi'nin ruhanî. Íçte19. .Ïzmirve Selanik'te eskiden beri giderek Sayda.A. 38-42.cilt 18. 18-19. manla hepsi kendine özgü deyi. Bu durum. sair magnk ülkelerinde Arapça konuçar Yahudiler vard1. idarî ve hukukî ve sansurcü (egitimve yaym sansürü) denetim ve yönetimine tahi idiler (Fener semtinde patrikhanenin tagmmasi 16. Ïtalyancakonuganlar vardt. Zira Fener bu unsurlara izni vermiyor. kendi özgün ritüel ve hiyerargilerini bir nevi özerklik içinde korarlar. Ímparatorlukta. s. Efläk Bulgar ve hatta Yunan kiliselerinin autocephal (özerk)olarak kopmalarlyla zaytfladi. o günden bugüne bir huzursuziuk yaratti ve Grek-Katolik denen (Melkit) kiliseye geçme egilimini artirdt Esasen ökümenik (universal) unvaniyla an11an ve itibar ve kudretine Osmanh devrinde ulaçaa Ortodoks kilisesi. yüksek rütbeli ruhbam hep Hellen unsur arasmdan tayin ediyordu. Su millet öbürleri gibi bir merkezin silo rabti altm' 3 B. Musevî milleti Osmanh topraklarmda en dagruk ve en çok dilli bir cemaatti. Çekçe. yüzyillarda Dogu ve Orta Avrupa'dan göç edenler (Ashkenasi Yahudiler) Yidig diye bir dil konugurdu. Ortodoks Araplar arasmda da. Bunlarm içinde AlFransizca. 19. Lübnan Marunileri ve Melkitler (Grek-Katolik) de bu cümledendir. Yahudive Karni defterferi. Sirplar (bir ara 16. zanaatçi ItalyanIar vardt Ancak 18-19. yüzydda ulusçu hareketler suasmda bu unsurlarm Bâblâlf den çok Rum (Hellen) unsurla ve patrikhaneyle mücadelesinin nedeni budur. SüryanKatolik. Ìstanbul. o çagda kiliselerinde ibadet Latince idi. ve giveli bir Fransizca kullanmaya bagIadt Latin milleti dogrudan Roma-Katolik ritüeline tabidir. Macarca. gayrimüslim cemaat defterleri. Kobt-Katolik ve 1860'da Bulgar-Katolik cemaatleri idi. Roma kilisesine tabi olmakla beraber. asirda Peç-Ïpek lagvedilmig ve Strp Kilisesi 19. EparkKatolikleri ise Ermeni-Katolik. yüzyilda Sirp. RomaKatolik kilisesine tabi ve bizim ve Avrupalilarm 1evanten' dedigi bu gruplar Latin milleti olarak idarî tasnife tabi tutulur. fakat zamanca. Ïspanya'dangelenleœ Sefarad denir ve Judeo-Espanyol (Ladino) konugurlardi.174 hambagisi ve Karaîm milletbagmdan söz ediliyor. Bunlar ibadette kendi dillerini kullamrlar.

A. I.6 Dürzîlerin kendi aralarmda teykilatlanmalan ve idarî malî otoritelenuam bsk emaat ha¾rà temas etukku. Irad. Íslamulemasi bu iki zümreyi Ïslamümmetinin içinde saymak durumunda degildir. hahassa W61 tankä 17 maddeyle yürürlüge giren ve 16 Eylül 1864'te yeniden düzenIenen 'Cebel-i Lübnan Nizamnamesi'ne gäte.. Su gibi olaylar 19. yüzyilda (bilhassa II. Ancak iki grubu millet olarak nitelemek de mümkün degildi. No: 5129. Su sahada bir mesele ve nizas çakartmama yolu seçitmigtir. laik unsurlarm da cemaat idatesine kat11matalebiyIe yavag yavag birer nizamname 'kefere' 'kefere 'katt 'abes 'ihtida 4 B. 7 Ca 1310. Bâblâlî bu gibi ni fermanlarla tenbih etmigtit. 2 Saban1266/Haziran 1850. 5 B. Hus. No: 17209... cürmü' suçlamasiyla devlet ve mahkemeçocuk kaçarip katlettikleri davamn' dinIenmemesiye müracaat ettiklerinden. 7 Safer 1274.V.A...A. äzellikle I-fellen Rum-Ortodokslar arasmdaki münferet malûmdur. Yezidîlerin Ïslamitiksdi içinde görülme diklerine dair resmî tutumu bazi belgelerde de görmek mümkündür. No: 895. Musevîlerle Hiristiyanlar. 7 B.4 Osmanh sistemi içinde. Meyrutiyet'te hahambagt Haim Nahum devri) Ïstanbul'daki hahambaymmöbür cemaatler üzerindeki üstünlügünün resmîlegmesi saglandt Osmanh kançilaryasimn klasik devir kayúlarmda bazi ahvalde Haristiyanlar için tabiri kullaruldigi halde.V. Mesela Kastamonu'da sürgürtde olan bazi Yezidîliderlerinin kendiferini ettirecelderine' dair söyledikleri.daki bir cemaat degildi..A. Zamania Osmanh politikasmm da tegvikiyle 19.5Gene 1857 ve 1858 tarihlerine ait iki iradede. muhtar Cebel-i Lübnan idatesine cemaat temsili esasma gäre katddaklar malûmdur. Hassaten Tanzimat'tan sonra cemaatlerin her biri. 4 Safer 12î8- Sevval ns . Müslümanlar bu iki zümreyi organik olarak cemaatin üyesi diye göreinemiglerdir. LD. digeri Bayezid sancagma Rusya'dan gelen Yezidîlerin 'Seref-iIslâm ile mügerref olmalarmdan' söz edilmektedir. Kaldi ki Dürzîler kura-i per'iyye ile askere de mesele çikarmadan almlyorlardi. 1892 tarihIi bir save agiretlerini daret tezkîresinde görülüyor.. Y. ve Yahudi taffesi' denir. Meclis-i Mahsus.7 üphe yok ki Osmanh millet teykilatt alti asn aym yapi içinde geçirmemigtir. Ancak hukuk yönünden Sünnî-Haneff fiklu ile önemli ölçüde mutabik olduklan da malûmdur. 267-24. No: 32712. yüzyilda da görülmüç ve Bâbiâlî özellikle Yahudi cemaatini bu gibi Rum baslolarmdan korumak ve tagkinhklan yasaklantak durumunda kalnugttr. Yahudiler için bu deyim kullamlmaz. Her Pesah bayrammda Rumlar Yahudilerin aleyhinde. ÇüngüYahudilikte de Ïslämiyetgibi nihban sinift ve kilise yoktur. 6 B. dairumu degigik iki dinî zümre vardi.. A.. LM. 27 1274. Dürzîler ve Yezîdiler.M. biri Sehrizorsancagt. Abdülhamit devrinde hahambagi kaymakamt Moshe Halevy ve II.

Ortagark ülkelerinde ise farkh din bazen aym dilden gruplar arasmdaki nyugma. Trablusgarb'm Ítalyatarafmdan ilhaki üzerine de benzer antlagmanm oraya tatbiki gibi hükümler. ruhban dryilaik unsurlarm idarede ve fikir liayatmda rolü artiyordu. IL Megrutiyet yillarmda azalmasiyla gerilimin millet arasmdaki gruplan len ve bu hata sonucu sonaçIar dogurmuytur. Patrikhanelerin yetkileri azabyor. Bu gibi kurumlagmalar aslmda ulusçuluk ve ayrihkçihgi dogubu milran ve artiran sebepler miydi? Bir bakima evet. Bäytece millet teekilati adeta bir çahsiyet-i hükmiye kazamyor. Daful harbde yagayan Müslümanlann hukuku ne olacakti. yüzyilda Osmanh millet tegkilatmm yeniden düzenlenmesi. ne de federatif yap1imparatorluklarda larla benzeptirilemez. Ett bir idarî tegkilatlanma özgünlügü kadar. 1908'de Bosna-Hersek'in Avusturya-Macaristan tarafmdan resmen ilhakmdan sonra Ístanbul'dakibüyükelçi Marki Pallavicini ile yapalan protokolde (tenkihname)Bosna Müslümanlarnun reis-ul ulema's1 ve ruhanî dairenin ve evkafm Istanbul'da Makam-1 Megihat-u Islâmiye'ye bagh olmasi. 19. nasil bir teykilatlanma lazimd1? Endülüs'teki trajik örnekten beri tartigilan ama vuzuha az kavugan teorik ve hukukî bir mesele bütün agirhg1yla ortadaydi. bilinen bir modelin digta uygulanmasidir. cemaatlerin vaktf. okul ve içtimaî tesislerinin idaresi ve denetimi bu meclislerin eline geçiyordu. Osmanh hilafeti ise modern dünyamn. Osmanh millet nizami tarihin sui generis (kendine özgü) bir olay1dir. Ne koloniyalist azmhk milletlerin durumuyla. Ïmparatorlugu 'kiliseler kanunu' ile vazgeçiyönetme sistemi. artiran ulusçu hareket ve birlegmeleri Osmanh millet teykilati. dâhiyane bir bulugtur. tayin ve azillerin Ístanbultarafmdan yapalmasi. Osmanh cemiyetinin özgün içtimaî kültüæl ortammda geligen bir tegkilatlanmadtr. yani Müslüman tebaamn daful harbde yaçama durumunda kaldigi bir dönemde. yüzyilda Osyönlendirme mekanizmalan manh dünyasi ulusçu akunlarm dig ve içteki patlamasma açakti. 19. Ïtalya gibi devletlerle eski Osmanh tebaasimn bazi de simetrik bir model haklarnu korumak için yapilan müzakerelerde olagmugtur denebilir. Zaman . bir politik uzlagma durumundadir. asrm çetin partlan gäz önüne ahmrkompartunanlara dayanarak sa. Osmanh mirasuu devralan Ortagark ülkelerindeki zümmlerin durumu da bununla ve Balkaniar'daki farkh din ve dilden baglantih degildir. cemaatlerin elit yetigtirmek ve bu organlan kullanarak gayrimüslim cemaatleri yönetmek için bir platform haline getirmigtir. Millet içinde Osmanhet bir tegkilatmi Tanzimat devri yöneticisi.176 ç1karttirmig ve patrik ve ruhanî kurullarm yamnda millet meclislerinin tegekkülü safhasma girilmigtir. Avusturya. Müslüman topraklarmm kaybedildigi. koloniyalist politikalan kargismda bu meseleyle yogun olarak karyi kargiya kalmigtir. ama öbür yandan Bâblâlî'nin kontrol da hareketlere karµ ulusçu ve egilim meclisleri ve let olarak rol oynamiglardir. Balkanlafda azmhk sorunu çözülemeyen bir hukuksuziuk yumagidtr.

Buna ragmen milliyetçiligin millet sisteminin de yeni biçimleniÿinde tarihî tecrübe. Bütün bu kültürel cografya ve tarih henüz sarih sonuçlar getiren bir tetkik ve bilginin digmdadir. Ayni gekilde Müslüman olan bazz unsurlar da. dinî kompartimanm içinde geçigme ve kimlik özümsemeleri olmugtur. dilleri farkh olsa da. belirttigimiz gibi bu kavimlerin tarihi bütün hadiseli safhalariyla birlikte yaçamalarmdan ileri gelmektedir. Osmanh millet nizanu belli bir cografyada yagayanlar kadar. özellikle Mûslüman havimler arasmda yeni bir kaynaptmci kimlik oluyturulmasma yanhmci oldugunu gästeriyor. tarihî yönden uyugmazhgi da aksettirmektedir. politik geligmelerle altüst olmaktadir Misr'da Kobtlarla Müslümanlar.zaman dengeler. Bati tipi milliyetçilik bu sistemle çatigarak ve onun silinmesiyle gelebilmigtir. Millet sistemi. Bizatihi millet sözünün (nation) ve milliyetçilik (nationalisme)gibi terimlerin tercümesi olamayacagi aç1ktir. Suriye ve Lübnan'daki gerilim ve çatigmalar buna örnektir. Hatta o kadar ki bu sistem sayesinde. Su çeligik geligme. Bazi Bulgarlar Ye Haristiyan Arnavutlar Hellenlegmig. Terim uyugmazhgi. bazi Avrupa tipi milliyetçilige temel olamaz. aym gekilde Anadolu'nun Karamanh denen Türk asilh Türkçe konugan Ortodoks Hiristiyanlari tarihlerini Hellen olarak kapamak zorunda kalm1ptir. Türk kimligini benimsemig veya buna bitigmigtir (Pomaklar gibi). dag1mk yerleyme biçimi gösteren ve bazen aralarmda dil vahdeti olmayan (Musevîler gibi) gruplarm da imparatorlugun ämrü boyunca kültürel degilse de dinî kimliklerini korumasuu saglamigtir. 177 .

Protestan gibi Avrupa kökenli kiliselerin Türkiye'de küçük de olsa bulunan cemâatlerini saymaya kalksak. Mülkiyeliler Birligi. Rum Ortodoks Kilisesi. ibâdet biçimleri itibariyle renklilik ve bölümlenme Müslümanlar için de söz konusudur..Ìstan'memleketimizin * '86-87 ÇargambaSäylegilexi'. akîde. Süryani Kadim dedigimiz Süryanî Ortodoks. Bu dinler buna ragmen aym akîdeye.. Hem bildigimiz Talmud (Tevrat) -Torah gelenegini izleyen Mûsevîler. iki elin parmaklari da yetmez. Gördügünüz gibi iki el bitti. burasi ise dinlerin otokton topragidir. Yine aym gey Mûseviler için söz konusudur. Türkiye'de insanlar dinleri tammaz1ar ve merak etmez1er. Roma-Katolik. dünyada pek az ülkede rastlanacak dinî bir çeyitlilik gösterir. gibi ayn dinî kültürel çevreler söz konusu degildir.dinler bakunmdan en renkli ve kalabahk listeye sahipti. Türkiye. Ü1kemizde var olan bütün kiliseleri (yanicemäatleri) saymaya kalkarsam. Hiristiyanhk açasindan äzellikle böyledir. üç büyük dinin parçalarrun çoguna Türkiye'de rastlamr. Kaldanî eski kilisesi ve Kaldanî Katolik. isterseniz sayahm. Eu bir mübalâga degil. Yani Budizm. Ermeni-Protestan. Bu. Tüm bunlara ragmen. Ama sayalamayacak kadar bölümlenmig. ama orasi göçmen ü1kesidir. Konfüçyanizm vs. Türkiye ashnda sayilmayacak kadar çok dinî cemâatin ülkesidir. bugünkü suurlan içinde dahi. duâlan itibariyle onlardan farkh uygulamalan olan Mûsevîlervardir (sayllari epey azalmakla birlikte Karaim cemâatinin Ìstanbul Hasköy'de eski bir kinisalan lsinagogdemezler] da vardir. Hazreti ibrqþim'inögretisine. Ermeni-Katolik. Bu kadar çegitlilik nerede olabilir? Amerika'da olur. Örnegin. Kiliseler bitmedi. 129-141. hem de Karaîm dedigimiz. ayîn ve gelenekleri. yüzde doksan dokuzu Çoktekrarlanan bir söz de.178 Ortodoks Kilisesi' Ïmparatorluk. aym inanç sistemine dayamr. Süryani Katolik. Müslüman' säzüdür. Bu saydiklarm. Yani. Ermeni Gregoryen. iki elin parmaklan yetmez. Nasturî Kilisesi (bizde u sira hemen hemen hiç üyesi kalmadi ve Nasturîlik de bir ara üç patriklige aynlmigt1). Ankara 1987. tek Tanr1'ya. üstelik bu topraklarda dogan ve geligen veya önemli merkezleri burada olan kiliselerdi. Anglikan. Cumburiyet devrinde ortaya çikanbir niza dolayisiyIa Türk-Ortodoks kilisesinin ortaya çikipi. s. Mezheb. .

Ama hiç olmazsa titüler olarak ona bir yöneticilik vasfiveriliyordu. Tarihte haþfenin yönetici olmadig1. Hiläfet bunun gibi bir yey olmug bizde.bul'da dogar. yäneticilik olmadigi anda bitmigtir. zaten onun artik halifeligi de söz konusu degildir.Yönetici olmadtgi zaman. 179 . Hilâfet bir müessesedir her geyden evvel siyasî erk sahibi olmave bu müessesenin gerekir. Papahk gibi dügünmektir. Hattâ rahmetli Avctoglu' bile bir makalesinde. biz laikligi ilân ettik. ama bir kilisenin içine girip de." diyor ki. kukla gibi bir bagka yõneticinin yanmda durdugu durumlar vardir. Hiristiyanlar da Müslûmanhgi tammazlar.Íslâm'myöneticisi olmasi gerekir. Ortodoks kilisesi ve inanci da bu bilgisizlik havasmm digmda kalmig degildir. Bu hata çok yapihyor. ölürler. daru'l. kapalt kompartimanlar halinde yagayan bir toplumduk ve halen öyle bir toplumuz. Bir diger yanhp da.5. Bunun üzerinde de çok tartigma yapihyor. burada pazar âyini nas11 yapihyor. Memlûk zamamnda Misifda Abbasî halîfesinin durumu budur. Bunu diyenler. Meclis ve cumhuriyet rejiminin yamnda güçsüz bir kurum olarak yayamig. hiläfetle. bürokrasiye de yansimaktadir. hele makaleyi yazdigi tarihte hiç geçerli bir rakam degildi. ve birincisi Ístanbul'dadir. dualan nedir. Bulgaristan. Selçuklular zamanmda Bagdad halifesi bu cÌurumdaydt. ruhanî bir makam gibi devami söz konusu degildir. Patrikhane'yi niye tutuyoraz diyorlar. burlarm inanct nedir. yüz yirmi milyon nüfus ortaya konuluyor ve Fener de * D. Avcioglu. "Yüz yirmi milyon Ortodoksun bap. eksik bilgilere göre tarih yorumlamyor. Sokaktaki insandan vazgeçtik. Yunanistan vs. Bilmiyorlar ki. okumug-yaznuglarm da bu konudaki bilgisizlik ve ilgisizlikleri. merak ve hoggö-rü ciddî bilgiyle temellenmig degildir. yagar. Böyle bir vasfi yoksa. patriklik aym gey degildir. Feneideki patrikhane için. inançlan nasil açtklamr diye merak etmezler. imam olmasi. politik görüg ve dunya gärügü sahibi olanlar da ayru geyi söyleyebiliyor. Ortodoks kilisesi asUnda Türkiye topraklarmda. birincilerin tam tersi. si Müslüman cemâatinin.3. 1924'te de halifeyi attik. Meselâ. Dolay1siyla. laik bir tutum. Nitekim. MüslümanIarm halifesi olan kimsenin. Kisacasi.. 1922 ila 1924 arasmdaki hilâfet bu anlamda temelsiz bir müessesedir. s. Yani. hesaplanarak. Ama hilâfet aslmda. orta çaglarda yeëeren. hilâfet denilen müessesenin böyle bir uhrevî. Dinin sözü buna ragmen çok ediliyor. Patrikhane'yî dünyadaki bütün Ortodokslarm Roma'st gibi. Din külturüne kargi ilgi ve bilgilenme olayi bizim toplumumuzun üyelerine gerçekten uzaktir Dinle ilgili. "Patrikhane sorunu". Herhalde Rusya. Halbuki patriklik için durum böyle degildir.1970. Mogollar zamanmda. Patrik dünyevî makamdan aynlarak her zaman var olabilir ve öyle de olmuytur. 2. bayram günleri nedir. YeniGazete.de kisa bir süre. geligen bir müessesedir ve elan bu dinin mühim merkezlerinden biri. hem sadece belli bir görüg sahibi degil.

istanbul'daki devrinde bagladigru görürPatrik'in çattymasom apagi yukan Sarlman sünüz. Ortodoksluk için böyle bir vahdet. tabû ki. Bu dönemde Batihlarm. Asimda sorun o kadar kolay degiL Íkonlan yapan ve satan manastirlarm da bunu satamayacagmi. Yani. asirda. özellikle Anadolu'da ve Suriye'deki Hiristiyan ahâlînin. hukuk sisteminin. belki görsum. musunuz?" dediginizde. bu iglemin küfür oldugunu. yani arlman ekolünün ve Roma'daki papahšm ileri sürdügü bir gerekçe. Ortodokske1ûnesiyanligdegildir. Evvelen. böyle bir büyük kitle olma dunimu hiçbir zaman söz konusu degildir. dogru inançh adam demekYani siz bu dinde olan birisine. ortaya çikan teolojik yorumlardir. ruhban smifmm birtakim topraklan da elde tutmasmm mümkün olmadigmi söyleyerek isyan çikarmalaridir. Bizans'm medeniyetinin. hem itikad bakunmdan çok farkhdir Biri birisine epitleptirilemez ve patrikin durumu ile papamn durumu arasmda. Katolik ve Ortodoks kilisesi niye ayndir? Niçin bir Katolisizm vardir? Niye bir Ortodoksi vardir? Bu aralanndaki ayrrhk ne zaman ortaya çikmigtir? Tarihe baktigmiz zaman. bu görüg ve harekete karyiydi. Hem kilisenin birligi bakmundan (yani vahdet). gerek iki kilisenin ruhanî hiyerargisi. Ortodoks hepinizin bildigi gibi. "Evet ben Ortodokdoks adi Ama Ortodoks patrikligi degildir.180 ¯ onun bagi sayihyor." der. yani çoktannh Slavlan I-Ì1ristiyanlagtirdigi. IIL Leo'nun 726'da topladigt konsüL Halefi V Konstantin bu kararlan uygulatti ve 754'te topladigt konsülde ikona tapinanlan ünlü aziz SanbYahya da (Joannis Ðimascenus) dahil olmak üzere afaroz ettirdi. Íkonaklast hareket 8. Katoliklikle Ortodoksi arasmda büyük fark vardir. bagdagmamaktadir iddia hükmettigi iddiasmdadir. Makedonya sûlalesi dedigimiz bir Rönesans dönemine. yani putkiranlan œddetmesi sirasmda. fakat tam dogru da degifdir. "Siz Ortotit. Sarlmandevrinin de. Biraz sonra konuya girdigimizde görecegiz ki. dünyevî kuvvetIerle iligkisi ve geœkse iç idarelerinde dünyevî kurumlann temsili bakimmdan çok büyük aynhklar vardir. yüzyilda tutunan Protestantizmi gäz änünde tutmazsak. Tabiî bu gerçekle ya Dünyada 16. zmdikhk olarak nitelemesidir. . Anadolu kangmigtir o devirde. yüzydlarda kaptirdigt bazi topraklari yeniden aldigi. En bit vasanandirmadu. aslmda Roma'daki Papa ile. Ístanbul'datoplanan bir konsülün ikonaklastlari. isminin yeniden partadigi bir döneme rastladignu görürüz. sapmaz. Arablara 7-8. ashnda Sarlman'm vârisleri ile Makedonya sülalesinin yänettigi Dogu Roma arasmda bir unvan ve iktidar patlamasi söz konusudur. Kilise bütün dünyaÖkümenikPatriyark'tir (Üniversal). Halbuki. büyük bir diplomatik beceri ve propagandayla pagan. Bizans'ta. Bizans Trakyasi ise. hem dayandiklan kültür ortam1 bakmundan. patrikligin mügsünüzdür. hay1r demez. yani Bizans'm yeniden kuvvetlendigi. aziz tasvirleri ve Ïsa tasvirlerini ve hele bunlann aziz1erle aynîleptirilmesini dinsizlik.

1204 Haçh Seferi'nden souradir.(putkmNihayet asrm sonunda Bizans. Su olay Patriklik'in hoguayinleri yasak edip kiliseleri kapatti. St. Hatta biliyorsunuz. Katolik kilisesi içinde putlann. Oysa Batt Kilisesi {Roma) kendi öyle pek ikon seven bibu konsülün karanm mddediyor. kavga genig halk kitlelerine yayilmig degildi ve ashnda iki kilisenin iligkileri devam edegelmigtir zaman zaman. Roma'daki Papa I. tasvirlerin birtakun aziz kahntdannm (relique)kudsiyyeti vardir. yani Bizans ruhbamyla konugmamiettr bile. 14 ve 15. Photios. Photios ise diyor ki: "Hayir biz papay1 tamnz. Fakat 1204'te Haçhlar Ístanbul'u adamakilh talan edip. Nicolas ile Ìstanbul'daki Patrik Photios (St. 1054'teki aforoz vakasinm nedeni ise. Bizans küfür içindedir. na gitmedi ve o kiliselerdeki o tip Sebeb budur. Ortodoks kilisesinin azizlerindendir) arasmda bir dinî tartigma ve karghkh aforozlayma söz konusudur. kilise doktrini üzerinde etkili fikir ve yazilan olan bir rahibdir ve sonradan azizlik mertebesine çakarilmigtir. Fakat baçIaortalarmda 1054'te yan kavga kesintilerle sürmügtür. asirlarda iki kiliseyi birleytirme çabalari da vardar. dogrudan dogruya bir aforoz fermamm papa adina. Demek ki.bundan sonra iki dünya. Roma'daki ruhbary Aziz Peter'in ve Aziz Paul'un Roma'da çarmtha gerildigini. beraberlerinde rahibleriyle KaGalata'ya hattâ Ïstanbul'da lari. Ayasofya'mn mihrabma biräkip çakmigtir. 13. Ruhban I. Papa devamla. bu bir sebeb olamaz. Nihayet 11. Nicolas'm ileri sürdügü gemkçeler dogrudan dogruya. yani YunanLatin gelenegini bilen. dolayistyla kiliseye ve Hiristiyanhga kargi çilahyor. devrinin tanman bir hümanistidir. Kaniinal Humbert'i Ístanbul'a Humbert." diyor. Photios denir." Ashnda St. ona ruhban arasmda birincilik de tamriz. ahâlîyi kihçtan geçirince. Yani. asrm ortasmda 850'lerde. Sarlman ri degildir ama. küfürfe itham ederek. Fakat papanin bizim üzerimizde ruhanî ve uhrevî bir üstun1ûgü olamaz. hattâ saygt da gösteririz. Sonra IX. astm Kardinal y ollamqtir ve Roma'daki papa. ashnda bugün hepimiz biliyoruz ki. karar vermigtir: Ïkonaklastisizm cihk) kâfirliktir diye ve bu hareket bastirlnugttr. dolayisiyla Roma'daki papamn onlarm vekili olarak kudsiyyet ve öncelik kazandigru söylüyor. Ama bütün bu olaylara ragmen. o zaticaret yapmak için Bizans'ta koloniler kurmaman Katolik italyanlarm yerlegip. "Patrik bu vekâ1etimizi tammiruhbant yor. tolik tipi bir ibadet ve liturjiyi getirmeleridir. 787'de Imparatoriçe Irene'nin Íznik'te toplattigt bir konsül karanyla. aforoz etmig oluyorlar. Katolik 181 . Bunun uzerineBizans da tabiî kargi vaziyet almigttr. Ortodokslarm Roma'mn üstünlügünü tammamalandar. Ortodokslar kendilerini o kadar ay1rdi ki. As21OrtódokslarlaKatoliklerin birbirleriyle kan dügmam olmalari. iki millet arasmda derin bir nefret bagladi. genig kit1elere nefretin yayalmasibildigimiz gibi. Böylelikle iki kilise birbirierini dinsizlikle.

182

olanlara komünyon ekmegi vermezlerdi. Oysa, herhangi bir Katolik kilisesine kim giderse gitsin, rahibin änüne çöktügü zaman komünyon verilir, dinini mezhebinisormazlar.
Ama Ortodokslar, Ortodoks olarak vafÏsa'nm
tiz edilmemiglere vermezler. Bu âdet bu dönemden kalma,
ümmetinden saymiyoruz'
görügünün bir ifadesidir.
Îki dinî grup arasmdaki nefretin nedenleri derindir. Bir kere papanm
üstünlügü
meselesi vardir, bu hiç degigmemigtir. 12. asirda Ízmit,yani
Nikomedya piskoposu olan Niketas'm yazdigi bir denemeye baktL 1W1Z
zaman, "Roma'daki papa kim oluyor da, kendisinde ulûhiyyet görüp bizim üstümüze çakiyor? O bizierin kardegi degil de, efendisi oluyor ve
bizleri köle olarak görüyor," gibi bir ana fikir vardir. 1846 yilmda Rus
dügunürü, Slavyanofillerden ve kilisenin önemli teologlanndan Aleksis
Chomiakov'un bir ingilizeyazdigi mektuba bakarsak, gene aym fikirleri görürüz; "Bütün Katolikler cryptopapistta yani Tanri'nm kullart degil,Roma'daki kepige kulluk etmektedir ve bunlar hangi hakla Hiristiyan câmiasi ve Tanri'nm insanlari üzerinde bir üstünlük kuruyorlar?"
Churchs, s. 950; T.
diye sormaktadir (W. J. Birkbeck, Russia and
1964 s. 255-257).
Ware, the Orthodox Church, Harntondsvvorth
Demek ki, iki câmia arasmdaki asil mesele, papanm ulûhiyyet iddimukaddes',
asi ve üstün1ügüdür. Papaya hitap edildiginde;
kudsiyetpenâhileri' gibi deyimler kullamhr Bunu kabul etmiyor Ortodoks kilisesi. ÇünkäOrtodoks kilisesine göre, üç tane derece vardir ruhban arasmda; bildiginiz (asket) keyië, sonra papaz, yani cemâati aydmlatan, ibadeti yaptiran ve nihayet piskopos. Piskoposun rahanî bir vasfx
vardir ve rahiblerin üstünde bir yöneticidir. Patrik ise, ilahî bir makara
degildir; piskoposlardan bir tanesinin bir idareci-koordinatär olmasidir.
Yani Ortodoks kilisesinde aslmda ulûhiyyet kesp etmig tek bir yüksek
ruhanî yoktur
Halbuki Roma
Hele
papaya bu ulûhiyyet verilmektedir.
19. yüzy11da papanm yamlmazhgt da kabul edilmigtir ve hükümleri tartigilmaz olmugtur. Ortodoks kilisesinde piskoposlar (metropolit) bekâr
olmak zorundadir Papazlar evlenebilir. Katolik kilisesi ruhbam ise, toptan bekârdir ve rahib olmayan manastir üyeleri dahi evlenemezler. Tabiî
ikinci önemli sorun kültür ve dil meselesidir. Yani Ítalya'da merkezlegen, Latin diline ve kültürüne dayanan ve o iklimin havasiyla yegemn
bir din; Dogu Akdeniz için yabancidir. Yani, Dogu kilisesiher zaman için
Yunancayi kullanmaktadir veya Süryanîler gibi Aramcayi, ölü dillerden
birini kullanmaktadir. Dil farki önemlidir. Gerçi Bizans'ta Iustinianus
devrinde Latince üstün bir dildir, lustinianus, hattâ (Institutiones) denen
'seni

EnglÍsh
,

'eb-i

'zat-1

-kilisesinde

.

Petros A. Botsis, 'Was ist OrtGünümüzde Yunan kilisesinin ilahiyarçuarmdan
hodoxie' baghkh (Athen s.d.) polemik risalesinde papanm St. Petrus'un vekili ve
en üst ulûhiyyet keep eden rahib aldugu tezini aym gekilde reddediyor (s. 15-22).

Roma hukukunun teorik bölümünü Latince tertib ettirmi.ÿti. Kanunlan
Yunanca derlettigiiçin çok üzgündür, Maamafih bu Latin etkisi çabuk silinmigtir. 8. asirda meselâ, Ímparator
III. Mikhael'in nazarmda; Latince,
Iskitlerin konugtugu bir barbar dilidir. Yine ll, asrm çok âlim ve çok fâzil ve çok derin
yazan bir bagka Bizanshsi Psellus ise Latince bildigini de
iddia ediyor, ancak Cicero ile Caesar'i birbirine kanyttracak kadar bu
dünyanm kültüründen habersizdir.
Dolayisiyla Latin diliyle ibâdet eden, Latince yazan, bütün dogmalari Latince tartigan bir dünya; Dogu kilisesi için çok uzaktt. Ìnsanlann
arasmda diyalog kuracak ortak bir araç olmaymca, ayrihk da kaçuulmazdir.

Sonra kugkusuz siyasî nüfuz söz konusudur. 9. asrm baymda
garlman Imparatorlugu ortaya çiknug Bati Avrupa'da; Dogu'da da Bizans
var. Bunlar artik iki ayn kuvvetti ve maruz kaldiklan tehlike aym degildi. Bizans Arablarla mücadele halindeydi. Sarlmanise, tam tersine,
Arablarla iyi geçinmekteydi. Bunlarm misyoner faaliyetleri de birbirleriyle çatigmaktaydt. Papahk Bulgarlan ve Ruslan kendine baglama çabasindaydi. Bizans da aym geyin pegindeydi ve bagardt. Pagan dünya
üzerindeki nüfuz mücadelesi bagka kavgalar da kaçmilmaz kildi.
Tabiî bütün bu derûnî kavgamn da filozofik, dogmatik bir görünümü
vardi ki,
diye ifade edilebilir. Ortodoksi ve Katolisizmin gûnümüzde dahi birleymesi söz konusu oldugunda bu terim ortaya çiktyor.
Bu
8. asirdan beri büyük tarhyma konusudur. Çünkü
anlamma gelir. Aslinda tam tartigilacakbir gey de degil, gayet basit bir olay.
Daha ziyade dedigim gibi, iki kilisenin artik çoktan parçalanmiçhgma
hizmet eden bir deyim. Ekanîm-i selâse (trinite),Baba, Ogul, Ruhu'l-Kudüs'ü ifade eder. Katolik ve Ortodoks herkes için bu aym geydir. Fakat
Ortodokslar için Ogul, Baba'nm ulûhiyyetini alan onun bir parçasi olarak vardir. Katolik kilisesi ise Baba'dan ve Ogul'dan (jïlíoque)söz ettigi
için; bu terim yüzünden Ortodokslatca Tann'ya ortak kogmak, Tann'yi
ikiye epitlemekle, küfürle suçlamyor. Gerçi bu filioque'nin de sadece bir
yanhy tercüme ile ortaya çaktigi söyleniyor. 5. yüzyildaki konsül kararlaruun Yunaricadan Latinceye yanhy tercümesi olmahynug. Hülâsa kib
kirk yaran ve niteligi karanhk bu teolog kavgast, ïki kilisenin dogma aynhgi gibi gärunüyor, Hülâsa
sorunu, iki kilise arasmda çatiÿma
kadar, birlegme de säz konusu olunca ortaya çikmahtadir.
Bütün bu görünümün ve aynmm digmda; Katolik kilisesi büyük bir
dünyevî kuyvettir. Roma'daki papanm yanmda en güçlü rahib-kardinal
olan bir devlet sekreteri vardir. Aym zamanda digigleri bakamdir. Vatikan'm her yerdeki temsilciliklerinigörüyoruz. Bunlara
deapostolicus' denir. Bir yerde kordiplomatigin bagmda
gil,
yer
ahrlar. Bütün dünyada yatinmlan olan, bankalan ve bütün dünyada
emlâki olan, hayir kurumlan, pmpaganda misyonlan, saghk kurumlan
'filioque'

'filioque'

'oþdla'

'filioque'

'ambassadeur'

'nuncius

183

tegkilâttir Vatikan. Kiliseye renk ænk insanlar bagh. Conclau
toplandiginda Afrika zencisinden, Hintli kardinalMeclisi)
(Kardinal
den, Çinlive JapondanGüney Afrikahya, Amerikahya kadar, hepsi oradadir ve bu bir bütün dünyadir aslmda. Buradaki hiyerarçi belirlidir. Bu
hiyerarginin içinde insanlarm dereceleri belirlidir ve bu bütün kalabahgmyaptigt her i; Vatikan'm denetimindedir. Kaç kurug ahrlar? Kaç kurug sarf ederler? Nerede ne ige yatirim yaparlar? Nasil hayir yaparlar?
Burdann hepsi Vatikan'm bilgisi dahilindedir ve bütün dünyada muazzam bir misyon teÿkilâts vardir. Bu da Vatikan'm bilgisi ve yänetimi altindadir.
15-16. asirdan beri bütün dünyanm dillerini ögrenen ilk büyük filologlar Katolik rahibleridir; nereye hangi dili bilen adam yetigtirilecek, bu
plânlanu. Meselâ, Paris civarmda Manse'da bir Benedicten manastin
vardir. Ïçindekiher bir rahib birincí smif filologdur; nadir Kafkas dillerinden, Çinceye
kadar bilen insanlardir.
Katolisizmde bir özerk yapi var gibi görünür. Yamlticidir, Bakarsak
Afrika'daki kilisede yerel âdetlerin, tamtam çalmak gibi, yerel eski pagan âdetlerin güya âyîne sokuldugunu görüyorsunuz. Ama hiçbir gekilde o bir muhtâriyeti ifade etmez; itikatta ve duada, her gey Vatikan'm
bilgisi, müsaadesi, anlayigi nisbetinde olmaktadir. Düpünün ki, II. Dünediliyorya Savagt sonrasma kadar, bu kilisede, her yerde Latince ibâdet
ister Bavyera'da, ister Ïspanya'dabir kiliseye gidildu; ister ganghay'da,
sin, (Latince) aym dilden ibâdet ediliyordu. Ancak 1960'larda millî dillere müsaade ettiler. Ïstisnasibunun, SarkKatolikleriydi.Yani Ermeni-Katolik, Süryariî-Katolik, Marunî, Kobt-Katolik gibi daha çok Osmanh Ímparatorlugu'ndaki Katolik kiliseleri ile Roma'daki papa, kendi dillerini
kullanma konusunda daha evvelden anlagm19t1.Onlar kendi dillerinde
ibâdet ederlerdi; begendikleri adami da patrik o1arak Roma'nm tasdikine sunarlardt; orasi da tasdik ederdi. Ama bunun digmda Roma her geyi kontrol ederdi, halen de öyledir. Güya millî dillerle ibâdet ediliyor ve
yerel dinî önderlere itimat ve saygi gösteriliyor; hiçbir zaman Cracovv
Bagpiskoposluguna bir italyan tayin edilmiyor; böyle bir gey säz konusu degil, ama gene her gey o dünyamn içindedir ve bu monolitik bûyük
bir müessesedir.
JIalbuki Ortodoks kilisesi için böyle bir renklilik ve güç söz konusu
degildir. Ortodoksinin yayildigi alanlarda görecegiz ki, idarî yönden de,
itikat yönünden de, dil yönünden de, hiyerargi yönünden de çok büyük
farkhhklar vardar Bugunkü Ortodoks kilisesinde belki bir tek standart
unsur vardir; bir tek renk var<iir; o da Hellenizmdir. Yani bu kilisenin, bu
itikata sahip olanlarm bir bölüinünde Yunanhhk ve Yunan dili hâkimdir.
Bu bir gerçektir. Görünügte Ortodoks kilisesi dünyevî iktidarla, siyasetle Katoliklerden daha fazla ugrapiyor gibidir. Gärünügte diyorum; Katolikler siyasetle daha az ugragnuyorlar, ama onu örtüyorlar, daha kozmovs olan bir

184

-

vardir. Halbuki Ortodokside bir Hellenizm, bir
Hellen ulusçulugu, Hellen rengi söz konusudur. Nitekim Kudüs Katolik

polit bir görünümleri

Grek (daha dogrusu Arab Katolik) kilisesi bagpiskoposu Luffi Iaham,
Rum-Ortodoks kilisesinin tamamen Hellenlegen ve Hellenlerden bagka
kimsenin patrik ve din adami olamadigi, oysa asil müminlerin Filistinli
Arablar oldugundan gikâyet eder (Hoffnung auf eine Oekumene in Jerusalem, Luthe Verlag, Käln 1985, s. 10).
Herhangibir Ortodoks din adamma rastladignuz zaman; isterse dajdaki manastirm basit bir kepigi olsun, isterse bir metropolit olsun, biraz
konugtugunuz zaman, Katolikleri; kryptopopist, yalanct, paparun zayif
imanh mensuplan olarak itham eder. Dahasi var; "Bütün bu Hiristiyanhktaki bölünmeler, bu saçmahklar, Amerika'da çikan mezhebler, bu Yehova Sahitlerigibi manasizhklar, Katolisismin günaludir, bälünme bu
Katolikliklebaglamigiar ve devam etmektedir, sebebi Katolisizmdir," der.
"Ortodoksluk ise, hiçbir zaman bölünmeyen, güçlü tek kilisedir, itikattir," der. Fakat tabiî bu ashnda Ortodoksi için hiç dogru olmayan bir görügtür.

Bir kere itikat yönünden alahm, Hiristiyanhšm ilk bûyük konsülü
(Nicea) Iznik'tetoplandi (325yih). Orada bir bölünme baglamigtir. Rahib
Arius çikungtir; Arius'un fikirleri ve ilâhi teslis üzerindeki çok maddeci
görügleri kabul edilmemigtir ve aforoz edilmigtir ve Arianizm böylece
Kuzey'deki barbar kabileler arasma itilmigtir.
pat431'de Efes Konsülü'nde, Nasturîlerle henüz degil ama, Ístanbul
riki Nestorios ile, akidesine kargi olantar arasmda kavga çikmigtir. 451'de
Khalkedon'da ise, Antakya ve Ïskenderiyepatrikleri, Ísa'dakiulûhiyyetikisinin bir oldugunu ileri
le, Tann'daki ulûhiyyetin aynlamayacagim,
sürmüglerdir;
yani görünen Isa düpedüz Tann'mn kendisidir. Bu görügû
ettive inanel o zamanki Ermenistan kilisesi ve Ïskenderiyekilisesikabul
aynhktan,
bildiBu
reddetmesine
ragmen tutunmuytur.
giiçin, konsülün
Misn'daki Kobt kilisesi (veya Kabtî kili
Ermeni43mgoryen
ve
gibi,
giniz
için diyoruz)
sesi, bizdeki Kibtî kelimesi yanhp kullamhyor, Çingeneler
HiristiyanlaMisn'daki
dillerinde
ashnda
Kibtiler
Sark
ortaya çiknugtir.
rahip,
bir YuOrtodoks
bugünkü
bir
bunlara
ktsnudir
ve
rm önemli bir
diye küçümseyerek bakar. Hem kilinanh veya Rus rahip monophysist
adsenin resmî doktrininde, hem de halk arasmda bu monofizism diye
Iandmlan inanca ve monofizist kiliselere kargi bir yabancilagma vardir.
Yani kilise tegkilâtlan, âdetleri itibariyle Ermeni-Gregoryenin, Rum Ortodoksun, Misir Kobtlarmin arasmda bir yakmhk var gibi görünüyorsa
da bir ayrihk ve aralannda didigme de vardir. Sonra Misir Kobtlarmdan
da; Habegistan Kobt kilisesi aynldi ve Habey kilisesi 1960'tan beri müstakildir. Birbirleri ile de anlagmazhk içindedirler. Meselâ Kudüs'teki mukaddes yerleri nasil paylaçacaklarmi bilemiyorlar. Araya Ïsrail'i koyuyorlar. Ïsrail,hem Habeglerie lyi, hem Misn'la iyi gimdi; o da ne yapaca.

185

inanctedildigi bölümlerden. Antakya.gimbilemiyor 186 içinde yer alamaymca büyük kilisenin. bu adla degil. Kudüs Patrikligi söz konusudur. Su bakundan Ankara'ya da ugramt. Su çok ilginçtir.Hiristiyanhgm neyet ettigi. bugün geride därt tane patrik var. Paul'un veya St. Eu patriklerin içinde. 451'de Bizans'tan ayrilan monofizist kiliseleriise. aslmda yalruz bölge piskoposlan arasmda önde gelenleridir. yine Ïsa'mn ulûhiyyet-i selâsedeki yerine yänelik bir münakagayla Ïstanbul patrikinden aynlmiglardi. Du bölge Hiristiyanhk akaidinin. bir imparatorlugun bagkenti oldugu için oradaki piskoposa da patriklik izâfe edilmiytir. Kamame kilisesi- nin damina manastir kurmug Habegler. Sonra tabiî Süryanî dedigimiz kilisenin aynhga söz konusudur ve nihayet 431 Efes Konsülü'nden beri Nasturîler de. Roma dedigim gibi bu beÿ patrik içinde protokolde önde geleniydi. Demek ki. Kobtluga. dördüncü Ïskenderiye. Bunlar Roma. digerleri. yani monofisizme ve Katolisizmle Protestanizmden 'primus .bu kilise dogrudan dogruya dil ve hiyerargi bakirmndan bölünmügtür. yerlerden biridir. Antakya böyledir. Selâ. Galatyahlara Mektop diye bir epistula yer aldi. Paul'un ve St Pierre'in kiliseler kurdugu. Korinth böyledir. Huistiyanhšm ilk dönemlerinde kilise kurulan.nm vaaz nik böyledir. Ortodoks kilisesi itikat bakunmdan bir birlik içinde degil çok evvel bälünmelere ugramig bir kilisedir. Bu en büyük beg piskoposun içinde Ïstanbulhariç. Ortodoks kilisesi de bu esasa göre bölünmügtür. Bugün dünyadaki Ortodoks kilisesinin durumuna baktigtruz zaman bunu görürüz. Pierre'in gelip cemâat kurup. Antakya Patrikligi söz konusudur. apostolik piskoposluldardir. ÏstanbulPatrikligi säz konusudur. yani Ìncil'inbir bölümünde. ahäliyiiniana davet ettikleri bir yer degildir. ÌmparatorIustinianus da bunu bäyle tamrdt o zaman. Kudüs ve Iskenderiye patrikleridir. ama Ïstanbuliçin bu söz konusu degildir. Yani Ankara'nm meselâ mukaddes bir yer olmasi mümkün. Antakya. Istanbul. çünkü St. Patrik dedigimiz. Ìkincisi. Öbürleride yine büyük patriklerdi.yani Roma. olabilir. anti Khalkedon diye adlandirmak gerekir. Simdinormal olarak Hiristiyanhkta bagmdan beri beg tane patrik vardir. Paul bu bölgede Galatyahlara hitaben vaaz verdi ve Yeni Ahid'in. Efes böyledir.' Roma ayrildigma göre. Bunlarm içinde sadece ÍstanbuYun bu vasfi yoktur. Istanbul dogrudan dogruya Konstantin devrinde. Ístanbulbildiginiz gibi. Kudüs ve Ïskenderiye. ilk cemâatleri olugturdugu. bir tür inter pares. yani havarilere ait episkopal makamlardir. vaaz verip. Büyük Roma Ímparatorlugu'nunve artik Hiristiyanligm resmen tanmdigi ve Theodosius'tan beri de resmen din oldugu. Çünkü.Fakat bu Ískenderiye'dekipatriklik. St. Roma kilisesi änce geliyor. St. biraz önce sözünü ettigim Kobt kilisesi degildir.

autocephaldirler. Fener ise. Ashnda iligkilerine Ortodoks inancm ve Hellenliligin getirdigibir bag egemendir. yani Ïsrail ve Ürdün'ünbatisiyla simrh bir dairedir ve istanbul Patrikligi dedigimiz zaman da güya dünyamn diger bölgeleri üzerindeki bir ruhanî örgüt söz konusudur. Bulgaristan. Bu olay da Moskova ve Fener'in arasun açtt. Bulgaristan ise. Catherine manastmdr. Romanya.Xibns'tal<i cemâatin dünyevî yöneticisi olarak da Osmanh hükümeti oradaki episkoposu tamnuptir.Polonya. Bu ayri bir cumhuriyet gihidir ve autocephat bit kilisedir. artik bu Fener Patrikhanesi'nin zulmünden kurtulahm diye. Kudüs Filistin'le ilgilidir. Büyük patriklikten. bir cografî mekân degildir. Tabiî bu geeig alan için ya' deyimini kullanmak gerekir. agagiyukari. Bunlar birbirinden müstakildir görünügte. Bulgarlardan biraz evve1Romanya kilisesi için söz konusudur. Rusya. Ístanbul'daki patriklikten Yunariistan kopmugtur. onlar dogrudan dogruya Rusya kilisesi kargismda. Çekya. Butlann ür. Grek-Ortodoks inanca sadik kalan. gibi. yakm zamanda dogrudan Ístanbul'abagland11ar. Fener. Aym.gey. güya bütün Afrika'y1içeriyor. Finlandiya Ortodokslart ise. Karelya ise elan Moskova'mn sahasmdadir. sadece dagm etegindeki St. Yunanistan. autocephai dedigimiz özerk kiliseler vardir.° 'gü- Osmanh hâkimiyeti dolayisiyla daha önce kazandigt (3. Çekyave Polonya'daki Ortodokslarm ise. Sina dedigimiz yer. bizim Osmank Hükümeti ile veya Fener Patrikhanesi ile bir ilgisi yoktur. Fakat bu patrikliklerin digmda. bu özerkligi tammanugtir. Dünya Savaç1'ndan sonra. bu därt patriklik vardir. Ökumenik Konsil'de) autocephalie perçinlenen Roma Ortodoks kilisesiise Kibns'tir. Bulgar kilisesinin autocephal oldugunu lûtfen tammigttr.bugünkü bütün Suriye-Lübnan ve Antakya ve Hiristiyanlann bulundugu Kilikya ve yukan Mezopotamya'yi kapsiyor. eksarhhk olarak tarumigtir. Simdinüfuslan çok azaldi. ÇünkübBdiginiz Suyakmlarda Estonya'daki küçük Ortodoks cemâat büyük gürültüyle Moskova Patrikligi'nden kopup Feneste biat etti. Misu'daki çok az say1daki Yunanca konu. Iskenderiye Patrikligi ise. 187 . ÇünküYunan ayaklanmasmdan hemen sonra. Katolik olmaya kalkmiglardir. elan vard2r Bir zanianlar Iskenderiye en kalabahk Hellen gehriydi. hepinizin bildigi gibi.gatunbagh oldugu bir patrikhanedir. Du dört patrikligin daireleri bellidir. Osmanh hükümeti l870'te Bulgar kilisesiniözerk bir kilise.etinde dusmak gerekit. Bunlar Kibns. Demek ki. Antakya. Rusya'nm içinde Gürcistan ve Sina kiliseleridir. birtakun Bulgarlar. o hem ruhanî liderdi. Hattâ. Ancak II. 1840'larda çakan bir mücadele ile 1870'te aynldi.geçmeyen. sadece Filistin. bu kilise bir kere milli simrlan itibariyle ve Ortodoksinin tek hür bölgesi olarak ayrihmytir.

Aym geyleri Y1manca dinleyecektir Fakat iki kilisenin idaresi arasmda büyük fark vardir. hem de cumhurbagkam olmuytur. Rusya 9. yani burada kullamlan ibâdet ÿeklini. iki parmakla mi. çünkü Grekligini birakmigtir) Arabca kullanmaya baÿladi. Çar. Özellikle artik kendini Ortodoksinin merkezi. Ïstanbulfethedildikten sonra ise Rusya. ibâdet geklini ve hiyeraryiyi gözden geçirmigtir. (O yüzden de artik kilisenin harem kisnu biraktlnug. maruptir. hem idarî igiere bakardi ve Demosgerentos denilen halk pûrasmm bagkamydi. Ïngilizyänetiminde de ve sonra da bu usul devam etmigtir ve o yüzden de Makarios'un olmasi bu durumun yarattihem kilisenin bagi.çekildikten sonra da. büyük kavgalar çikuugtir o devirde. kafesli yerde ibâdet sunuz kadinlar tipki camilerdeki ederler. diplomasi ustast olarak bu kilisenin diline de karty15. Tabiî kabul ettirmek kolay olmamiÿtir. Büyük Petro. liturji ve dogma bakunmdan iki kilise birbirine egitlenmigtir. bizim top aklatimiza sigmmigtir o zaman. asirda Romanovlar zamanmda. apagi tarafta ibâdet ediyorlar. Arabca kullanan ve merkezi de Antakya'dan ain'a giden bir patrikhanedir. imdi kangik oturuyorlar. Bizans kanunlanru almigtir. olay bir gi Antakya Patrikligi ise. katliâm olmurtur. biliyorgibi yukanda. hepsi birbiriyle akraba oldugu için kadm erkek aym yerde. herhangi bir Rus'un. Söyleki. gu duayi mi ederiz. Marmara civannda Malokan denilen. asarda. Bu Osmanhlar ile gelen bir özerkliktir ve o yüzden de Kibns adasmda biz. Ortodoks. bäyle bir bölümlenme söz konusudur. Demek ki. malî yönden ortak tarafl yoktur Hiçbir gekilde de yoktur.) Demek ki. hâmisi olarak takdim etmigtir dünyaya ve bu kilisenin Fener'le idarî. yenilik taraftarlan arasmda çok kanh kavgalar olmugtur. Daima eski Slovince ibâdet edilmigtir ve ashnda Bizans. yakm zamanlarda (Grek Ortodoks diyemeyecegiz artik. bu eski inanct saklayan Ruslar vardi. Atina'da bir kiliseye gidip dua etmestade itikat ve ibâdet baktmmdan bir sakmca yoktur. asirda Hiristiyanlaymigtir.Prokurator .Oldugu gibi Bizans'm liturjisini. Ortak yönleri liturji. âdeta yirmi kigi kadar tutan bir sülâledir. dualan. hiyerargiyi aynen Rusya'ya kabul ettirmigtir. Storoverts denilen eski inanç sahipleriile. Yani ilk önce ayn oturdular. bir kismi da biliyorsunuz. Rusya kilisesinin yönetimini.188 hem vergileri toplardi. diye millet bölünmügtür. Bugün için en kalabahk Ortodoks kilisesi Rusya kilisesidir. Dogu Anadolu'da. Yani biz üç parmakla m1 istavroz çakanrtz. Eski devirlerde Bati'da da öyleydi. yani görünügte. Ínsanlar atege gitmiglerdir inatlan yüzunden. Rusya kilisesinin bagmda olan Patrik Nikon bütün dinî metinleri. 17. Fakat kilisede pek kisa süre hariç hiçbir zaman Rumca kullam1mamigtir. yani Mukaddes Sinodu tamamiyle devletin denetimi altina alnugtir. Antakya'da eski patrikhanenin kilisesine devam edenler. yani ibâdettir. yani Osmanh Ïmparatorlugu'nasigmmiglardi o kavga strasmda. Sarkkiliselerinde de.

kendi Rusçulugu hâkimdir. Paris'te sürgündeki Rus kilisesi kurulmuytur. Rumca konuquyorlar. Ïstanbul'dakiPatrikhane. birisinin dili Rusçadir. hiç kimseninkine karigmaz. Selânikli insanlan görürsûnüz. Bu iki Ortodoks kiliseden birisinin dili Rumcadir. Yunanistan kilisesi. Dolayisiyla bir iletigim söz konusudur. K1bns'taki kilise mensuplan ise ora halkmdan daha çok. Öbürü ise. gayet reaksiyoner bir adamdl. Patrikhanenin. hiç samldig1 kadar çok degildir. kendisiyle Küçük Asya'daki ve Bizans'm kalmtisi bir zümre oldugunun bilincinde ve onu temsil ediyor. Bugün iki Rus kilisesi vardir. sadece Yahudileri degil. 189 Rusya'da Yahudi pogromlarnu tertipleyen. panslavizmin teorisyenlerinden. Sovyetler Birligi'ne yani Moskova kilisesine vermig. 1948'de kurulduge zaman Ïsraildevleti. Yunanistan'a tagmma zamam gelmigtir demektedir. malî yönden ayn kiliselerdir. tarihî gelenegin tesiriyle. bildiginiz Moskova'deki patrikliktir. Ïskenderiye'de aym geyi görürsünüz. Çünküorada hiçbir gey yapamiyor. Oras! New York'a bagh ve ikisinin de hiyerargisi. örgutii ayridir. Çünkü ¯ . tagmmamasiiçin de bazisebepler var. Hattâ Yunanistan. Rus kilisesi l917 devriminden sonra. Bizim Fener'deki patrikhanenin ökümeniklik (üniversal)vasfmi burada artik tartigmamn yeri gelmigtir. Du da çok mühimdir. çok kuvvetsiz. Ananenin. bu yerlerin hiçbirisinin üzerinde söz hakki yoktur. Bunlar Yunancayi kullamrlar liturjide ve rahipler hepsi aym kaynaktandir.denen bir sivil memur tayin ederdi ve Sinodu o yänetir. Ama tagmm1yor. böyle bir bölünme de söz konusudur. patrikten çok onun sözü geçerdi. Bu gibi bölünmelerin digmda Kibns. Bagkirlarm topraklarmi aldirtan. ikiye bölünmügtür. IsraiYdeki Rus kilise emlâki ikiye bölünmügtür. Bu patrikhanenin kontml ettigi. ama yine bunlarla bir iligkisi var. Yani mukaddes topraklarda da emlâki ve topraklart äbürlerinden ayndu. Yani Kudüs'e gittiginiz zaman Peleponezli. çok kipinin sandigmm tersine. Yunanistari'la o kadar da halühamur olmaya niyeti olmamasidir. Müslümanlari vs'yi de topraklarmdan sürdürten. Stalin devrinde pek sesi çikmayan. ama IL Büyük Savag'tan sonra restore edilen. Meselâ. Yani bunlar idaxî. Demek ki. sonra New York merkez seçilmigtir. Fakat 1967 savagmda iggal ettigi Filistin. Patrikhane artik bizim topraklanruza tagmsin demektedir. Kudüs Patrikligi ve ÍskenderiyeRum Ortodoks Patrikligi arasmda kugkusuz ki. dünyadaki merkezlere gelince. organik bir bag vardir. hiç kimse. HL Aleksandr'm hocasi Pobedonovtzev'di. Rusya kilisesinin bütün dünyadaki emlâki ve yönetimi de farkhdir. Seriavadisindeki Rus kilise topraklanm ise vermemig Sovyet kilisesine. Amerika üzerinde kontrolü vardir. Sebeplerden bir tanesi Türkiye'deki Ortodoksinin. Birisinde Helenizm hâkimdir ötekinde kendi Slavizmi. Sina. Albaylar Cuntasi devrinden beri. Bu memurlarm en korkunçlarmdan biri de biliyorsunuz. Tarihteki büyük aniisemitlerdendir. Rus kilisesinin oradaki topraklarmi anlagma sonucu.

ÇünküAmerika zengin bir memleket. Yunan kilisesinin. Onun için 1923'te. yani erime problemlerinin bulundugu bir mernleket. Finlandiya'daki yirmi bin kipi.Ortodoks kiliselerinde ayakta durularak ibâdet edilir. Meselâ. Çokdaha ilginç bir durum patrikhaneye bagh Finlandlya'daki Ortodoks kilisesidir. Amerika da Turkiye'ye bagh alsun dediIer. ÜstelikKuzey ve Güney Amerika'daki Ortodokslarm kendi bagma buyruktugu ve Fener'le çatigmalan malumdur. ben Amerika'da bazi Ortodoks kiliselerinde düpedüz sira kuruldugunu. Bugün için Yunan kilisesinin artak Fener üzerinde etkisi yoktur ve aym gekilde Fener'in de Amerika üzerinde etkisi yoktur. ÇünküABD. bizim Ïstanbul'lane ilgimiz olabilir. Amerika garip bir ülke ve bu garipliklerden Ortodoks kilisesi de payim ahyor. bankta kadm erkek kangik oturdugunu gördüm ki. "Allah aykma biz bir Kudüs.190 Amerika'daki Rum Ortodoks Kilisesi. Böyle münakagalar var ve Ortoayn patriklik olmayahm?" dokslugun âdet ve örfü orada çok degigik. Hepsi budur. Avustralya ve Amerika'daki bir milyonu agkm kipiyle. Fakat 1917 ihtilâli olunca hem Sovyetler'den koptular. Amerika'daki Ortodokslann bagpiskoposuydu. Patrikhanenin Amerika ile iligkileri son derece ilginçtir. ÍstanbulFener patrigi olunca. agtocephal degildir. patrik olarak Fenefe gelmigtir. Turkiye arasm¾aki iligkilerinin çok iyi oldugu bir zamanda. Amerika çok çegitli insanlarm bulundugu bir memleket ve Amerika büyük asimilasyon. IL Dünya Savagi'ndan sonra. Sayahm gimdi: Türkiye'deki 2500 Rum Ortodoks. hem de zaten Rus kilisesinden koptular. dogrudan güya Fener Patrikhanesi'ne baghdir. Çünkü. Yunanistan'a baglanahm diyorlar. Yani her gey degigiyor. Fakat ondan sonra Venizelos'un hempehrisiolan oradaki bagpiskopos. hareketlerin oldugu bir dünyadir Ortodoksi ashnda bugün. Reformist sinagoglar çikmigtir. birdenbire Türkiye'ye baglandilar. Bir k1smi ise. ruhanî alam bundan ibaætfir. gayret gösterip özerk olarak Fener Patrikhanesi'ne bagland11ar. ÇünküFinlandiya'daki Ortodokslar ashnda Rusya'ya bagliydilar. Katolik kilisesinin aksine diinya üzerinde . Athenagoras da aslmda. Avustralya için de aym gey söz konusudur. kavgalann. Allah'm yarattigi bu yeni kita üstünde niye diyorlar. Dolayistyla Fener patrikinin güya orada bir söz hakki vardir Igte buradaki bu Okümenik Patrikarya'nm bütün nüfuzu budur. anlaymazhklann. hepinizin bildigi gibi. orada Yahudilik bile degigiyor. Ashnda Amerika'daki bagpiskoposlugu Venizelos kurdurmuytu ve bir müddet Yunanistan kilisesine bagh olarak devam etmigti. ABD. son derece büyük nüfuz mücadelelerinin. Türkiye'de de o zaman. Yunanistan. bu diger ülkelerdeki kiliselerde olacak bir gey degildir. Fenerin bütün beynelmilelligi. bir Ískenderiye kadar da degil miyiz ki. mübadeleye ragmen tahminen iki yüz bin kadar Rum-Ortodoks yagiyordu. Bugün iki milyon Amerikan Rum-Ortodokslanmn bir kismt.

Rum-Ortodoks kilisesinde Yunanh ruhbanm ve . 191 . Yani laik teolog grubu dogrudan dogruya Alman egitimli. Orada.Yunan dilinin kesin * Son birkaç yildaki geligmeter ilginç sonuçlara sebep olacak gibidir. Rum-Ortodoks kilisesinin daha o tarihlerde dünyadan tecrit edilritigbir hali vardi. domates yetigtirir. hepinizin bildigi gibi. rm durumu malumdu. äyle dinî bilgisi kuvvetli ve Katoliklerin köy papazi gibi. Ístanbul'daki Ortodoks papazlan da Yunanistan'dakinden daha farkh bir egitim ve yagayag içindedirler Íçlerinde bayagi bilgili olanlan vardu. Arnavutluk ateistti ve dinî kurumlaymalaYunanistan kilisesindeki hiyerargi daha ilginçtir. yoksa Ortodoks almaya nu agirhk verecekler görecegiz. Russia and Turkey. Köy papazi marangozluk yapar. Travels in the Three Great Empires of Austria. bir kilise degildir. 230. ne görev gördügünü bilmedigini' mügahâde etmig (biliyorsunuz Canterbury bagpiskoposu. devede kulak bile degildir. Meselâ Rus kilisesinde dunim daha degigikti. ki. Yunanistan'da ise teoloji sivil fakültelerde yapilmaktadir. C. 1950'lerde rahiplerin därtte biri okuma yazma bilmiyormug. Käyün din i. Amavut olmaya nu. 1838. Anglikan kilisesinin en yüksek rütbeli rahibidir).Elliott. Varpova gibi yerlerde yetigen papazlar vardi ve bazilan da iyi filologdu.1. c.evlidir. hayretle onun 'Canterbury bagpiskoposuvun kim oldugimu. B. Demek s. Dünyadaki H1ristiyanhk ve din1erin duremu hakkmda da fazla bilgileri yoktur ki. çünkü çok ciddî bir laik ülkeydi. Bu kapamklihk teoloji bilgisinde. Bu millî kiliselerde bugün durum aslmda nedir? Arnavutluk'taki Ortodoks kilisenin autocephaiie'sinden säz etmek mümkün degildir. bu durum misyoner faaliyetin olmadigmi da gösterir. Hattâ bizim käy imamlarmdan bile daha dünyed bir hava içindedir. Daha çok kendi millî bünyesi içine kapannugtir. ihtilâlden evve1Kiev'deki Ruhban Akademisi'nde. Osmanh Ïmparatorlugu'nagelen Ïngilizseyyahlardan biri 1830'lania. Heybeliada'daki seminerli ve Ortodoks dünyasi içinde tanmm1pt1. Arnavutluk'ta Ortodoks Hiristlyanlar. Protestanlann ve Arab parasiy1a çahgan Müslümanlarin yaptiklan misyoner faaliyet yanmda. yani aynen bizim ilahiyat fakülteleri gibi. Yakm zamanlara kadar Fener Patrikhanesi'nin egitim merkezi. Ama Yunanistan'da papaz dediginiz zaman. Fener'deki Patrik cenaplariyla konugtugu zaman. Vakia bugün Yunan kilisesi (daha dogrusu ABD Ortodokslart) biraz misyoner faaliyetlerde bulunuyor ve Afrika'da yirmi bin kadar kipiyi dine kazandirdiklarmi säylüyorlar ise de.91erinebakan bir adamdir. ruhanîlerin 11gi ve bilgisinde de görülür. Afrika'da Katoliklerin. kendini cemâatin digma ve üstüne çekecek bir adam dügünmeyin. Bu egitimden ileri gelmektedir.etkisi olan bir din. Bu yüzden Almanya'ya gidip egitim gören laik ilahiyatçilar Yunan kilise mënsuplarmdan daha çok tanimr.

. yüzyildan beri Rum-Ortodoksinin yamnda Grek-Katolik kilisesinin güçlenmesi bu yüzdendir. protokolde Ortodoks patrik1erine tarihte gösterilmeyen bir yer vermig. Ïlk patrikhane o zaman Fener as(Fener) geçiyor. Fakat Kilisesi'ydi. Yani Bulgaristan. Osmanh devrinde Bizans'taki durum yeniden restore ediliyor. 1986. S1rph. Bizans'm son patrigi M. Metropolit Bessarion Katolik taraftariyd1. Yunanhhk Rum-Ortodoks kilisesinin vazgeçemeyecegi birçok Burada ele alahm. ama besbelli ki. S1rb.' Ben burada bazi noktalari vurgulamak istfyorum. Athanasios.Osmanh devrinde Fenet Patrikhanesi'nin yönetiminde ibâdet ve egitimde Rumca kullanmak zorunda oldugu halde bu milletler kendi dillerini koruyabiliyorlar? Osmanh idaresinin burada vardir. Fakat Aynamz la anlapilmipti ve Sirb manastirlarma bu artik beynelmilel vasfru kaydediyor. Bulgar. Kilisesi'ne asirda. bugünkü yerine. * TTK Atatürk konferanslan Ankara. dizisinde ve IIL Askeri Tarih Semineri'nde. Fakat buna oluyor da. Romanya JEflak-Bogdan). Buna ragmen bir unsurdur. Cennadios'tan daha fazla Latin ve Katolik dügmamydi. birlegme taraftariydt. Ama bunlar da de YuÇünküBulgaristan'la Rusya'dan artik rahip gelmiyor. 19. Arabcamn kullamlmamasi ve Arab asilhlarm hiyerargide terfi edememesi yüzünden sogumuglardir bu kiliseden. Yunanistan'da Aynaroz manastirlanm bogahyor. Fâtih bundan istifade 16. Meselâ. tabiî bütür Yunanistan Ïstanbul'dakipatrikliragmen nastl ge baglamyor ve patrik birinci dereceyi ahyor. ÇünkûArabca kullanlyor. Sirbistan. Rum. ÇünküOsmanhlar devrinde Ortodoks kilisesi için Copkun Üçok'uniki konferansi vardir. Fâtih Ístanbul'ufethettikten sonra. Yani Suriye-Filistin'in Ortodoks lar bir memnuniyetsizlik Arablar1. Latin düpmam olmayan ruhanî yok o zaman Bizans'ta. süratle hellenize oluyor. Pammakaristos dügündü. kaldt orada. Aya Yorgi hnda eskiden beri Bizaris patrikhanesinin bulundugu. Romen. Floransa Konsülü'ne gitti. manastir vardir. Rus vs.192 hâkimiyeti vardir Du yüzden Ortodoks inanca mensup sâir etnik grupiçindedirler. Simdi hallan evrime kisaca ve ana kilisenin Osmanhlar döneminde geçirdigi ile bakahm. Kudüs Patrikligi'adeki Ortodoks manastarlari artik bombogtur. Grek-Katolik kilisesinin Gmklikle alâkasi yok. Ama onun hayati fetihle bitti. iltifat etmigtir Gennadios'u tayin ettigi zaman (bizim tarih kitaplanmizm tekrariadigt gibisadece Katolik dügmanhgmdan degil. Rum aristokrasisinin bulundugu bir yer degiL Sonradan olmuy. Bulgar. gelenleri dolayisiyPakti Balkan nan hükümeti sokmuyor. Maregal Tito'yla bir ara rahipler geliyordu. Ortodoksluktan kopan bir cemâattir. kardinal olda. Burada Fâtih'inbagka bir politikast Gennadios aym zamanda siyasî muhalefetin gözbebegi olan ve etmeyi kitlelerin çok tapmdtgi bir din adamiydi).

asmia. telkinleri altmda kahyorlar. orada halkm gelip gecelemesi sevaptir. Arahiplerin hikâyelerini dinliyor. Slavlarm hellenizasyonunun¡önlenmesinde etkili olmuytur. s. gikâyet ediyorlar YahudileríBablâli'ye: "Bunlar çocuk kesiyorlar. naklediyor. Sik sik burlarm ma1î yolsuzluklart vs için tedbirler dügünülmektedir. bazen dinler aras1meseleler çiSik kardig1 bilinmektedir. hediyeler veriyorlar.hamursuza katiyorlar kamm. Rum metropolitlerinin bölgelerindeki tarz-1idaresi olmuçtur ki. a. Fener'de idarî yönden pek fazla bir degigiklik olmamigtir.." diye ve muhtelif fermanlarlaböyle saçma davalarm dinlenmemesi için kadilara ferman1ar veriliyottlu. 19. 449'da da Elliott. Nitekim Bulgar tarih ve dil aragtirmálarma. Manastirlara Osmanh politikasinm bu özerkligi göstermesi. kütüphanelerini kurmak. mal mülk ve emlak kavgasi olmugtur. gerekse Bâbiâlî'nin en büyük problemlerinden birisi. Sultan Hamid bu tip münazaadan ristan'daki 193 . Manastirlarm her biri bir hac yeridir.1. bizim sultanlar hemen onu yeniliyor ve devamh hediyeler veriyorlar. Hellen asilh olmayan Ortodokslar kendi manastirlarmda egitim görmek. menfaat çatigmalan. yirmi yedisi istifa etmig. yuzyil sonunda Ízmir'de makale yazdi (Tarih ve Topium.g. Sirb tarih ve dil aragtirmalarma öncülük eden simalarm bagmda rahiplerin gelmesi tesadüf degildir. vergi muafiyetleri tanmmig. en büyük olay da antisemitizmdir. manastirlarin otonomisini tanump olmasidir. Bu bitmez tukenmez bir davayd1 ve. manastirlar. Hâttâ 1849 yllma ait bir fermanda da islah-1 ahvâl için patrikhanede bir meclis (H.YaniBulgaen önemli yam. Genelde her c. Meselâ. rahiplerin (Rilo Manasttr1) gibi Sirbistan'daki yetigtigi yerlerdi ve burlara malî özerklik. Benbassa bunun için uzunca bir Rumlarm hücumuna uçamasuu Yahudilerin Pesah'ta 1986). 1265) Rum metropolitlerin dair emir teykiline var. gruplagmalarm dabüyük rolü var ve Osmanh devrinde gerek patrikhanenin. Kral $igman bir berat vermig Rilo Manastm'na. gelen halk1 egitmek gibi görevleri rahatça yapabiliyorlar. Rum Patrikhanesi'nin ve metropolitterin. say1 30. Kiliseler arasmda. yeniden tayin edilmig. nas11patrik seçilecek. Geliyorlar. Çünkü yüz elli dokuz patrigin Osmanh devrinde yüz begi azledilmig. igneli fiçadangeçiriyorlar. Dolayisiyla. Bunda Bâbiâli'nin politikasi kadar. özellikle bu Balkan kiliseleri autocephalie (özerklik) kazandiktan sonra. bizzat reaya çok gikâyet etmigtir. bey alti kipi de birkaç kere azledilip.açaktir ki. Fenerrin bütün üstünlügüne ragmen. Esth er de yine 19. sik igneli fiça hikâyeleriyle Rumlar. patrikhane-i mesture'de toplanan bir komisyon. meclisler nasd çaligacak diye bir nizâmnâme hazirladi ve bu arada 117 adet metropolitlik isim be isim tesbit edilmigtir. Genel Islahat Fermani'ndan sonra 1279/1859-60 M Rum Patrikhanesi'nin islahi zimmnda. Tarih ve Toplum'da. Bunlardan en büyük ve gürilltülüsù almugtur. parlalarmi toplamak. araytirma yapmak. cemaatin içindeki itigmeler.e.

Mersin'den geçince Konya'ya dogru. Kadikäy metropoliti olan Gogorius patrik seçilmigtir. ÍkinciMeyrûtiyet'in bence en kayda deger laik icraati ve kahci müesseselerinden biridir. bugün için de devam etmektedir. bu konuya egildi. "Ah igte basiretsizler. Bu yorumda da tabiî bir gerçek payi vardit Lozan'dan sonra hepinizin bildigi gibi. kavga eden kiliseleri birleptirdiler. . Du teykilât yapisi. 1925'te o simr di i edildikten sonra. Türk Hiristiyanlan temsil eden Papa Eftim. Meselâ Mut diye bir yer vardir. Türkçe konuqur. uhuvvet ve düzen için ÏttihadTerakki tesirmdeki hükümetler. ama o bir metropolitliktir ve Mut'un da metropoliti vardir.194 ¯ pek güzel istifade etmekteydi. Du önemli bir olaydir. yani on iki metropolitten olugan ruhanî meclise damsmak zorundadir Ídarîkonularda patrikhanenin logothet denen muhasebe müdürü (bu unvan Bizans'ta maliye nazirlarma verilirdi) büyük yetkilere sahiptir ve laik idad memur zümresinin kadrosunu da o yänetir asimda. bir Türk Ortodoks patrikhanesikuruldugunu ilân etmigtir. yerargi elan devam etmektedir. mübadeleye tâbidir denmigtir. orada ararsamz bir tane Ortodoks bulamazsunz. kilisenin yönetimine. Alagehir'de de (Philadelphia) aym gekilde Rum-Ortodoks artik yoktur. 1925'te Gregorius'u tammamigtir Türk hukümeti. daha evvel Anadolu'da Rumca bilmez. Her kilisenin yanmda yine laik cemâat üyelerinden olugan bir ephoria. Ülkemizde okullar patrikhane denetiminde degildir. vakiflarm denetimine bakarlar. hiyerarginin tesbit edilmesi. Yani. bütün Balkan ve bu Ortadogu bölgesinde kilise em1âkinin bu kiliseler arasmda taksim edilmesi ve lastasm konmasi." geklinde yorumlamaktadirlar. Kanunda sayilan 117 piskopostuk. yani dernek vardir. St Sinod Meclisi'ne. metropolittik elan devam etmektedir. Vebu metopolitler patrikhane nezdinde muhtelif görevler görürler. Fakat bunun baghca etkilerinden birisi. 3 Temmuz 1910'da. Tabiî Hamidiye rejimi taraftarlari da bu olayive kanunu. Venizelos'un dostu olan Giritli Meletios'un patriklikten istifa etmesi üzerine. Türkiye simrlan digmda dogdugu için. bugün bile geçerli olacak bir saglamhk derecesinde. Çünkübu tip kavgalar ruhban arasmda kalmiyor. 30 Kasim 1921'de. ama orasi da çok önemli bir metropolitliktir. Bâbiâli ile kiliseler arasmdaki iligkilerin tesbit edilmesidir. 6 Arahk 1923'te. artik bir nevi bürriyet. Burada patrikhanenin idare tarzma lasaca deginelim: Patrik bir papa gibi her geye karar verme yetkisine sahip degildir. eski hibugün Ortodoks vaktflar. Kiliseler Kanunu çikarihmptir Bunu uzun uzun anlatacak degilim. yerine ÍznikMetropoliti Vasilius gelmigtir ve patrikhane bugünkü statüsüne ve idaresine de o gekilde oturmuytur. bu yüzden Balkan daglarmdaki komitacilar da birbirini ylyorlardL ikinciMeyrûtiyet'ten sonra. her birinin kendi vakif idare hey'eti ve kilise cemiyeti (ephoria)sorumlu makamdir ve patrikhane Rum-Ortodoks yurttaglarm ruhanî merciîdir. Uyelerle birlikte.

Osmanh modernlegmesi de. Ïstanbul'unfethiidarî. Osmanh kiliselerinin tarihi bu nedenle birbirinden aynlmaz bir biçimde metodik inceleme ve bilgi kadar diger dinlerin ve birikimine muhtaçtir.C. kiHseler Bati'yi arkalarma ahp ona tabi olarak Bâbiâlî ile çatigmig degilleniir. yüzydlania Ba* Tanzimat'm150. kilisenin ancak de boyutlan bugün bile tartigilan politikanm anlaµlmasmm. Bati ile ilgisi birinci derecede rol oynanugttr." 15. "Frenk'in ekmegindense Türk'ün kihct evlâdu. Osmanh Ìmparatorlugu cemâatlerin hayatuu bilmeyi gerektiren bir konu yoktur. adlî.Tanzimat Döneminde Balkanlar'da Ulusal Kiliseler ve Rum-Ortodoks Kilisesi' Osmank Ìmparatorlugu'ndakilise deyince akla ilk önce 'Rum-Ode doks Patrikhanesi' ve buna tabi Huistiyanlarm gelmesidogaldir. Ankara 1991. yüzyd boyu Bati ve Dogu kiliselerinin birlegmesine hakh olarak karyi çakan bu zihniyet. 5.ytu. sonra. Batt'mn etkileri. Türklerin imparatorlugu. tesbitinhiyerargisinin. Osmanh gayrimuslimlerini de çogu zaman Müslüman muhafazakâr çevæler kadar rahatsiz etmigtir. yüzyilda. Gerçektehepimizin bildigi gibi. reaksiyonlannm tarihidir. imparatorlukta nünden imtiyazh ve diger gayrimüslim tebaaya kargi son derecede ustünlügü olan bir kurumun ortaya çikmasuu da saglamigtir.imparatorlugun ile mümkün olacagi açiktir. önemli bir boyntuyla Balkanlar ve Ortadogu bölgesindeki Hiristiyan cemâatlerin Batt ve Bâblâlî kargismdaki tutumlan. Ïstanbul'unfethinden örtce bu önemli sorunu çözümlemek ve partlara uyum saglamak ve birlikte yagama tarzuu kurmak yolunda daha kurulug döneminde ahykanhk kazannugte Fetihten imtiyazlarmm ve nüfuz alanmm. malî ve egitim yönin tamamlanmasiyla. M53'e kadar Osmanh gayrimushm cemâatlerinin hayatmmve idare tarzuun yerli ve yabanci ve Osmanh Balkan dillerindeki kayitlarm tetkiki . gerekse 19. 17 ve 18. Bu tecrübede Hiristiyan tebaanm çoklugu ve çegitli kompartmanlara mensup olugu. Bizans'm yikihymdan çok önce gayrimüslim tebaaya Balkanlar ve Bati Anadolu'da hükmetmekteydi ve gayrimüslimlerin idaresi yönünden tarihteki diger Íslâmdev1etierinde az gärülen bir tecrübeye sahip olmu. Osmanh idaresi ve adlî mekanizmast.385-388. Çokkere peginen iriandtgumzm tersine. Yani. dinî. Kültür Bakanhþ Millî Kütüphane Bagkanhþ. YddönlimüUlusfamrast Sempazyumu. i . T. Gerek klâsik çagda.25-27 Aralik 1989.

48-49. kilïseyi restore eden Osmanh yönetimine sadakati tercih etmekteydi. The Balkans in TranUniv.2 Kilisenin bu dönemdeki teolojik münakagalari ve dinler konusunda ortaya koydugu gärügler. kupkusuz S1rblarmAvusegitim. Stavrianos. Bu erimenin nedeni Bati'nin dinî propagandast kadar. s. Jelavich. sonralan genç Mmanistan'ida hesaptan çakar'deiste' 1 L S. 'an Orthodox reaction to French s. Fener'deki Rum-Ortodoks Patrikhanesi.Rum-Ortodoks patrikhanesi kullandigi dil ve akîdesi itibarlyle halâ Bizans ortaçagma sadikti ve bu sadakat dolayisiyla ulusalci bir dünya görügünü benimsemekten çok. Revolutionary PIppaganda'. klâsik kilise yönetimini rahatsiz etmig ve tepki duymalarma neden olbir yerde klâsik Rum-Ortodoks mugtur. Sirblarm topraklarmda yagamasuu ve egitim görmelerini bir yerde tegvik etmigti. of California Press. Sirb ve Bulgar kiliseleriyatan bir eskiörgütlenmeye nin ayrilmasada bu özellik göze çarpar. 1771'de Sirb kilisesinin laik din adamlarmdan Dositei Obradoviç. ed.m. Balkan kavimlerinin tarihinde de dayanmaktadir. 193. 'Dhidaskaita Patriki' (1798). Fransiz Ïhtilâli'nin pek çabuk karyi çikmiglar. 2 A. 104-105.. insanlar aydm bir egitim görüp batddan kurtulmah ve Allah'a öyle yaklagmahdir. Her geye ragmen ulusal ayaklanma ve bagunstzhk sonucu. Fenerli beyler. sition.Çünkü. 1963. imparatorlukta dogan yeni Osmanh dünya görügü ve laiklegmeye baglayan egitim ve basmdir. yüzyilda Protestanhšm etkileri.s. Bütun Ortodoks kilisesi için bu egilimi genelleptirerneyiz. tirfndaki bir Bulgar kegig. Yunanistan kilisesinin Fener'den ayrilmasi önemli ve yeni bir geligmeydi.. yüzyil sonlarmda benliklerini de aramaktaydilar. Bulgarlara dillerini ve tarihlerini ve ülkelerinin ganh geçmigini ögrenmelerini vaaz ediyordu. Steiner-Wiesbaden 1979. Paissij Hillanderskij popüler bir üslûbla kaleme aldigt Slav-Bulgar Tarihfnde. ve B. uluslagma çagmda kilise günden güne nüfuz alanuun daraldigim görmügtür. Nihayet.g.196 ¯¯¯ ti'dan gelen Katolisizmin etkileri ve 19. Tanzimat dönemi reformlan Patrikhanesi'nin ve hattâ Ermeni-Gregoryen kilisesinin erime tarihidir denebilir. C. çok önceden kiliseye bagh muhtelif dilden etnik cemâatlerin içinde dogan Bat1Avrupa tesirine ve özellikle laiklegme egilimlerine kargi mücadele vermek zorunda kalnugtir. Islämdan çok bati Katolisizmi ve Protestanhga yänegetirdigi fikirlere lik bir mücadeledir.1 Bu tip bir dünya ve din görügü. Fikret Adamr. 'The Influence of the West on the Balkans'. kuuluklan ile turya Avusturya. s. Gene aym dönemlerde Aynaroz'daki manastirlarda etkisi altmda kendi tarihî Sirb ve Bulgar rahipleri Yunan ulusçulugunun Hillander Manas18. Aslmda uluslagma çagmda gärecegimiz ulusal kiliselerin dogugu ve Fener'den kopma süreci. MES 5 (1969). "Martasttrlarumz lüzumsuz. Bunlar Fener Patrikhanesi'nin çizgisi digmdaki geligmelerdir. Die MakedonischeFrage. 186-187. Clogg R." der. . kültür ve ticaret iligkilerinin bir neticesidir.

malî yönetimini de Fener Patrikhanesi'ne vermigti. Bulgar. Buna Müslüman dinine geçenleride ilâve edersek. siyasî entrikalar zinciri içinde ylldizi sönen bir ruhanî kipiliktir. 106). netin Bati kargiti tutumu. Yunan ayaklanmasmda œddetmigtir. Ama bu gibi egilimler kendisinden sonra piddetle yasaklandi ve kilise dil olarak da Koinae dedigimiz Bizans dönemi Yunancasuu kulland1. s.000 Katolik vardi. Bulgarlar. Bu yetkiler Ermeni Patrikhanesi için de söz konusuydu. The Orthodox Church. Alti defa patriklige tayin ve azil edilen. kugkusuz Rönesans'a kadar 197 asir sonunda Patrik Kyril Loukaris'in Ïncil'ihalk diline (Dimefiki) çevirdigi ve Protestanhga yakm fikirler besledigi biliniyor. Bu iglerde de Osmanh kolluk kuvvetterinin müzaheretini görürdü. s. Bununla birlikte imparatorlukta bütün Yunanca konuganlar Ortodoks mezhepte degildi. Yani. Bonn 1965. Bouvier Verlag. D. . Penguin-1973. Aym gekilde bu kilisenin önemli bir destegi Babiâli nezdinde nüfuz ve görev dereceleri kudretli olan Fenerli beyler dedigimiz. Ìçlerinde vardi. M.Hiristiyan Arnavut ve italyanasilh aileIer de 3 Demetrios Tsakonas. Ancak gayrimüslim tebaa arasmda Rum Ortodoks Patrikhanesi tabileri itibarlyle en yaygm ve kalabahk nüfusa hükmediyordu ve Fener'deki patrikler diger gayrimüslim ruhani reisler arasmda protokol bakumndan öneelik sahibiydiler. Patrigi sadece Dîvân-i Hümâyûn yargilayabilirdi. Fener ölen ve aziz olarak amlan bir taFatrikhanesi.Türk ve Hellenlerin miglar ve amaç olarak Osmanh Ïmparatorlugu'nu mügterek bir imparatorlugu olarak geligtirmeyi tercih etmiplerdir. Ïonadalarmda. Kilisenin tesbit ettigi bölgelerdeki metropolitler de oralarda patrigin mutlak yetkili temsileileriydi. mufassal bilgt için bkz.3 Fekun tarihi kipilerin azizligini tammay1 uzun bir süre uzanmaktadir. Egitimi ve basun iglerini sansürcü olarak denetler ve cezalandirdiklarnu sürgüne yollayabilirdi. Frango-Chiotiki denen Latin harfleriyle yazilan ve el Camiya dedigimiz Arab harfleriyle yazilan Yunanca metinIeri de. Katolik propaganProtestan diplomat ve misyonlarm daya kargi savagirken. Calvinist fikirlerin agir bastig1 görülmugtür (Timothy Ware.4 Fenermen. Vârissiz terekelere patrikhane sahip olurdu. Osmanh. 19 ve 22. Chios'ta (Sakiz) apagi yukan 11. Ístanbul'daki ve destegini aranug ve giderek Protestan çevreierin tesiri altmda kalÍmg Confessions adiyla Cenevre'de çok sonra 1629'da basilan eserinde. Yunan alfabesiyle yazilan Ytmancaya ilâve etmemiz gerekir. Fener Rosoylularmm hepsi Bizans'tan kalma safkan Rumlar degildi.. 16. Grandes famil4 Fenerli aristokrasihakkmda HistohquE EÉÛBngüÌOgŠggfi les de Grece d'Albanie et de Constantinople (Dictionnaire Paris 1983. Ortodoks Arnavullar ve Arablarm dirû. Geist und Gesellscimftin Griechenland. egemenligi Sirblar. imparatorlukta Yunanca üç alfabeyle yazihrdi. Patrik butün kilise evkafina hükmederdi. Fener'deki Rum aristokrasisi idi. Sturdza.

onlarm ruhanî reislerine idarî-malî meselelerde daha fazla söz hakla ve temsil önceligi tanmdi. bu ldâsik protokoler imliyaz kaldmldi ve Marunî. Ì. Diger gayrimüslim cemâatlerin. Süryanî tebaadan kim kalabahksa. yüzyilda baz18ulgarlarm Roma'ya tabi diger SarkKatolikleri gibiözerk bir Katolik kilise teykil etmek istedikleri biliniyor. Bilindigi üzere 1235 T1rnova Patrikligi ve Stefan Dugan tarafmdan 1341'de teykil edilen Ohrid-Peç Patrikligi Bulgaristan ve Sirbistan'm müstakil ulusal kiliseleri mesabesindedir. idari üttünlügüne tabi oldular ve basona erdi. bu kurumun kendi milleti içindeki nüfuzunu kirmigttr. . no: 383. Bulgar eksarhiasmm bu olaylar sonucu doguçu. yüzyilda baglamig ve güçlü bir Amira zümresi dogmuytu. malî. Çünkübu sonuncular itikad ve akîde meselesinden degil. Yani bir bölgede Rum-Ortodokslar ne kadar az olursa olsun. nihaAfmma.bu nedenle önemlidir. Bu dönemden beri Bulgarlar arasmda bagimsiz kilise özlemi vardi ve bir ara 17. Asimda Ermeniler için bu süreç.li beylerin devlet nezdindeki nüfuzlan da. 18. Süryanî gibi cemâatlerin riufusunun daha kalabahk oldugu bölgelerde. Balkanlar'da sayica az taraftari olmakla beraber. evvelen Yunan ayaklanmastyla egitim Tanzimat boyunca geligen laik yet ve basm ve nihayet diger gayri-Yunan Hiristlyanlarm ulusal kilise hareketleriyle luzlanmigtir. Rum patriklerinin protokoldeki öncelikleri.eden Peç Patrikligi de 1767'de bir daha lagvedildi.. 15 S 1273/15 Ekim1856. Sokullu Mehmed Papa sayesinde 16. ulusal dilde ve ulusal ruhbanla toplumsal yagamlaruu surdürme isteginin ifadesiolarak geligtilerve Ortodoks kilisesinin parçalanmasmda dolayh bir rollèri oldu. eyâletlerde de metropolitlere tegmil edilmigti. Ermeni ve Rum patrikhane meclislerinin tegkili (bunlata millet meclisleri deniyor) ve kilisenin kontrolü digmda laik egitim gören Hiristiyan gençlerinvarhgi. adE. Ïstanbul'daki Fransa büyükelçisi Girardin 13 Subat1686 tarihli bir raporunmat'tan 198 5 BOA. Osmanh fetihleriile bu kiliseleria bagunsizhét ilk anda devam etti ise de. Tanzimat'tan sonra Ermeni-Gregoryen. tipki patrilder gibi Tanzigayrimüslimunsurlann sonra yava. Marunî.. Katolik. Ermeni. yüzyilda yegimsizhklan niden bagunsizhgim elde. MV. yüzy1ldan beri geligen Makedonya ve nihayet Bulgar-Katolik kilise hareketinin de bu çözülmede manevî bir pay1vardir. ruhanî reisler arasmda mettopolitter öncelikli bir yere sahipti. yavag agmacak ve diŠer seçkinIeri de bu alanda onlarla eg rütbe ve movkie kavugacaktir. Diger yandan. 18.5 Nasil oldu da Fâtih Sultan Mehmed devrinde muhtegem yetkilere ve gönïnúme Aavugan Rum-Ortodoks Fadkägfnm yetki ve afaru agmdt? kopan Yunanistan kilisesi. 1453'te bütün Balkan Ortodokslan Ïstanbul'dakiRum-Ortodoks patriginin ruhanî.

. II.g. 1686. VVürzburg 1977. 9 A. 7 Osmanh tarihi konusunda pek iptidaï bir bilgi sardetmekle birlikte. Suriye ve Filistin'de daha da belirgindi.9 Balkanlaida Rum-Ortodoks Kilisesi'nin zay1flamasi. Rum kilisesinin bu tutumunu. dönemin Rus kilise görevlilerinden Porfirij (opolejenii jerusalemskih tzerkwi) adh risalesinde. YeniYunanistan'm lideri Kapod'istria Ístanbul'dan gelen Fener temsilcisinigüphe ile kargilamtyt1. Elliott. s. Eu süreç.e.227 ve 241. yükselen Arab ulusçulugunun (äzellikle bu akim H1ristiyanlar arasmda güçlü idi) taleplerine cevap verememig ve onlar1Protestan ve Katolik misyonlarm kucagma itmigtir. Bu gibi bazi din degigtirme vakalari için C. özellikle Filibe gibi kangik etnik yapifi gehirlerde. 1850'de Íngiltere. P. voL 18. Kohthammer-Stuttgart 1984. Turouie. s. hattâ Dürzîler arasinda faaliyet göstermesi yanmda. 210. c. Eu yillarda ümidini kaybe6 Girardin'in raporu için: Fransiz DigigleriArgivi. örnegin Protestanhga ve Katolisizme geçig bagladi. Ulusal Bulgar Kilisesi'nin kurulugu ile tamamlannugttr denebilir. ÖrneginLazarist rahip Girolomo Bono'nun 1742'de Selanik'te kurdugu kilisede Fransizca. 199 . Travels in the ThreeGreat Empires of Austria. yüzydda genel bir egilimdi. C. 8 Priedrich Heyer. Ìtalyancave Yunanca âyin yap2hyordu? Giderek bu mezhep küçük gruplar arasmda yayddi. Olaym etkisi görüldü. Kirchengeschichtede.8 Protestan misyonerlerin bölgede Arab Hiristiyanlar. Ama belirtildigi üzere. Die unierte Kirche in Mazedonien (1856-1919). Ortodoks-Rum kilisesinden kopug 19.6 1773'te Cizvitler Osmanh ülkelerinden kovulunca bu yerlerdeki Katolik misyon Lazaristlere geçti. Ortodoks kilisesinin Arab müminleœ ve isteklerine karpi lâkaydiligini elegtirir. 1829-31 arasmda Yunan Kilisesi Fenef den koptu ve kendini autocephal olarak ilân etti. s. 19. Protestanhga geçigi kolaylagtiracak müsaadeyi elde etti ve Protestan misyonerler Rum ve Ermeni kiliselerinin itiraz ve änlemesine ragmen daha kolay faaliyet gösterebildiler. Heiligen Landes. Fener'in zayiflamasmda asil cesamtlendirici örnek. 102. Bulgarlar ve Rum ruhban arasmda bazen kan dökülmeye kadar varan kavgalarla geçti. yüzyilda diger mezheplerden. Russia and Turkey. 203. s. Marunîler. London 1838. Oysa 19. bagunsiz Yunanistan'dan dogdu. bazi Bulgarlarm Fransa kralmm bu konuda himaye ve muzahentini istediklerini bildiriyor. gürültülü bir finalle. s. Makedonya Katolik Kilisesi için gu esere bakilmahdir. 33-34. Augustinus Veri. yüzyil sonunda bu oran yüzde 30'a kadar dügtü. B. Ashnda Íslâmdevletinde din degigtirme sadece ihtida (yani Íslâmageçig)biçiminde mümkùndü. smda geçig kabul edilmiyordu. 1830'lar Bulgaristan'm her yerinde. Rum-Ortodoks kilisesinin yüksek rütbeli ruhbanm tayminde Arablara iltifat etmemesi ve dil sorunu. Örnegin1830'da Arab Hiristiyanlarm yüzde 90'1Rum-Ortodoks kilisesine baghyken.. 13 Feb. Rudolf Grulich. Yoksa bagka dinler ara-.da.

Sayilan samldigmm aksine hiç de az degildir ve yeni tetkiklerle daha çok ortaya çikmaktadir. . bagunsizulusal kiliselerin dogmasi kadar önemli bir olay. Mezkûr 1860 yih sonunda 2000 kadar Bulgar. Selanik. Atina ve Londra sefiri Musurus Papa bu grubun örneklerinden biridir. yüzy11da bütün Tanzimat aydmlari gibi. 1860'ta Ïstanbul'dakibirkaçbin kigi. s. Bulgar Katolik kilisesi hareke ti üzerine. yapti ve ErmeniKatolik patriki Hason Efendi ve Ïstanbul'dakiPapahk temsilcisine mûracaat ederek ark-Katolikleri arasmda sayllacak bir özerk Katolik Bulgar kilisesinin tamnmasuu sagladilar. Babiâlî'nin bu konuda tereddüdü. rimüsliinferin saylSL. bizzat Rum milletinin seçkinlerinin gördükleri laik egitim ve Takvim4 Vakayi'nin Rumca nüshasiyla baglaylp gideæk yayllan ve özellegen Rumca basm organlan ve negriyattir.Sofia BAN 1982. merkezi Belgrad olmak üzere Sirb Kilisesi için. Rumlarin da önemli bir kesimi Osmanhhk gibi yan laik bir imparatorluk ideolojisi etrafmda toplandilar. Tabiî Fener'deki Rum-Ortodoks Patrikhanesi bu kiliseyi. Gene Ermeninaztrlardan Dadyan Artin Papa Ermeniler a. buna ragmen sam1dtgi kadar yayllmadi. 1878'de Arnavutluk ligasi kuruldugunda bu halkm Ortodoks kesimi de. ancak IL Dünya Savãçi'ndan sonra tamdi. f. 1885'te de Romanya için söz konusudur. Ortayh. who"su henüz hazirlanmig de19. bu grubu da bir vakia olarak kabul etmeliyiz.dindeki kardefieriyle Arnavut olduklarmi ve Osmanh Împaratorlugu'nunsadik tebaast olduklarmt açaklayarak patrikhaneden ruhen ve hattâ pratik olarak koptuklanm aç1klamtytir. yüzydda arth. Osmanh yüksek okullart bunu -kilisede "who's 10 'Dejatel'nost Bolgarskoi Katoliçeskoi Tserkvi'. Kugkusuz kilisenin ideolojik ve siyasal önderliginin erimesinde. dogacak bir çatigmadan çekinmesi ve Rusya'nm Fener Patrikhanesi'nden yana takmdigi tavirdan ileri gelmekteydi. Pervi Meidunaroden KongressPo BolgaristiAn. 19. Ïstanbul'dabir nümayi. Bulgar kiliseleri için bagimsizhk isteyen bir harekete bagladi ve Bâbrâlî'denböyle bir talepte bulundular. 1879'da aym hareket. Ulusaleilar kadar.200 den Slav unsurlann küçük gruplar halinde yeni kurulan ve garkKatolikleri meyanmda sayilan Makedonya ve 1860'larda da Bulgar-Katolik Kilisesi'ne geçigi bundan ileri gelmekteydi.10 Bu kilise. Bu hareketin teorik öncülügünü 1859'dan beri Bolgaria gazetesini ç1karan Dragan Tsankov yapiyordu.rasmdaki bu tip Osmanhlara örnek tegkil eder. Bulgaristan ulusal kilise hareketi Balkan Ortodokslan arasmda ulusal kiliselerin tamnmasim luzlandirIruptir. fakat bu olaylart izIeyen ilk on sene içinde Ortodoks Bagamsiz Bulgar Eksarhiasi Bâbtâll tarafmdan tanmdt. yüzyil Osmanh toplumunun 18. 6%9. Edirne gibi yerlerde bu dönemde Bulgar-Katolikhanketi yayilmaya baglad1. 19. diger. yüzy11da ancak Avrupa'da okuyarak edinen gayegitimi Laik gildir.

bir yerde. Tanzimat dönemine. re dayanir. 'ArµruniOhannes'. 1063. 19. geligmesi alamlarmm ulusalci Slav genellikle erimesi. basin idare ve ve Tanzimat'm sinde hizlanmigtir.II. istanbulAnsiklopedisi.sagladi. genelde Ermemda kalan yaym organlanyla zayifhyordu. baglangtçta ruhanî reislerin hiç hoguna gitmemigti. 11 K. Rum-Ortodoks kilisesinin aymma tarihi demek pek de gerçekdigi bir de- gerlendinnesayilmamahdir. Su nedenledir ki. Ozellikle. Galatasaray (Mekteb-i Sultanî). Pamukçuyan. todoks kilisesinin reformlar sayealanmda getirdigi maarif. Topkapih mütevazi bir Ermeni genci Ohannes Aryaruni burada okudu ve ilerinin Ermeni patrigi oldu. yüzydda kiliselerin zenaatkâr ve esnâftan gelen üyelerle ve zenginlegen laik zenginlerden onlarm idareye iëtirak etmedenettenip kurulan meelisler tarafmdan da klâsik Rum-Oreyâletlerinde Balkan Fakat leri de önemli bir geligmeydi. 201 . Ama bir müddet sonra. ni-Gregoryen kilisesi için de dogrudur ve yukanda saydiginuz sebepleruhanî yöneticileriyanmda.11 Kilisenin ideolojive telkinleri ve dünya görügü onun sansürü diBu agmma.

Selanik ve Gelibolu gibi kalabahk merkezrupa eyâletlerinde ler digmda Bosna. Bütün Arab vilâyetlerinde ve eski Osmanh egemenlik bölgeleri olan Magrib ve Misifda. imparatorlugun en genig alana yayilan grubudur. imparatorlugun genig cografyasiiçinde. zira Mûsevîler kadar degigik dil konuçan bagka bir grup yoktur.Avde Edirne. yani Ïspanyave Akdeniz'den göçen Mûsevîlerden oluguyordu. bu düalizm Yahudi cemâatinin yönetim kademelerine de yansumptL O zamandan beri tekrarlanan ve bilinen olay. Ïsfanbul1992. Íspanya'dangelen asil kalabahk cemâatin diliJudeo-Espagnol (Ladino) d1pmda.Son Devirde Osmanl: Musevîleri' 2o2 siyasal ve sosyal tarihi içindeki en ilginç unbiri de Osmanh Mûsevîligidir. Ïkinci Meyrùtiyet yillarmda Osmanh Mûsevîlerinin genel durumu öyle äzetlenebilir. Musevî milleti ilginç bir sosyo-politik konumdaydt Cemânt içinde megrutî rejim taraftarlan etkin oldugu gibi. Cografî yönden Müsevîler. Dit bakimmdan Osmanh ÍmparatorluguMûsevîlerini sadece bu iki grupla smirlayamayiz. Güney Bulgaristatt ve Makedonya'da birçok kentlerde Musevî cemâatine rastlamak mümkündü.iptan. DoguAvrupa'dan ve Rusya'dan gelen dag1mk göçmen gruplarm (Açkenazî) konugtugu ve ibâdet esnasmda da kullamlan Yidig denen dildi. yerini Jön Türklerin taraftan olan partlye hadise ç1karmaksizm terk etmek yolunu seçmigti. Trablusgarb'da (Libya). 1908 Temmuzu'nda Osmanh Ïmparatorlugu'ndamegrûtiyet ilân edildiginde. IL Abdülhamid'in 1909'da 31 Mart vakasmdan sonra tahttan indirilmesi üzerine hahambagi (kaymakam) Moshe Levi'nin istifa etmesidir. Osmanh Yahudiligi. Müslüman Türklerinkine paralellik gösterir. Ye men. Fakat özellikle Dogu Avrupa ve Rusya'dan gäçlerin artmasiyla her yerde Aykenazî gruplar da göze çarpmaktaydi. Suriye. ÏstanbulBarosu yay. ancak zamanIa eridiler ve yerli Sefarad cemâatle kaynagtilar. äzellikle Bati Anadolu'da hemen her kentsel merkezde ve Ïzmitdegenig bir cemâat halinde yagiyorlarda. 501-515. Orta Anadolu'da. Bu tutum. aslmda Sefardi gn.. Aslmda galiba eski yönetim. . Önceleri Aykenazî sinagoglari ayriyd1. özellikle Mezopotamya ve Arab vilâyetle- Osmanh megrûtiyetinin surlardan * Tank Zafer Tunaya'ya Armagan. s. Agkenazi sinagoglaribugün Ístanbul'dadil degilsoy ve gelenek dolayistyla ibâdete devam ediyor. Lübnan ve Filistin digmda Mezopotamya ve Güneydogu Anadolu'da. Nitekim. Hamidiyye rejimine sempati duyanlar da vardi.

bundan sonra bu gehirde ve imparatorlukta Sionist temsilei olarak gärev görmeye bagladilar. Ashada politik balamdan etkin bir örgütlenme de göze çarpmaz. no: 5129. Bu nedenle devlet.Ïzmir. yüzyilm ve okullanndan 'Alliance Israelite Üniverselle' sonra. bu bankanm bagmda bahmmast onan gayrimsmîdurumuyfa gilidir.. sadece Sionist hareket açismdan degil. F4kat kadm için yabanc1 uyruklu kocaya varmak mümkün degildi. Özellikleegitimin yapisma bakihnca da bu durum anlagihr. 1 Naim Güleryüz. 2 BOA.)1 Italyan Yahudileriimparatorlukta uzun zaman önee yerlegmeye baglamigt1. önce onlarm modern çagm ulusçulugu kargisindaki tutumlarm1 anlamak gerekir.2 arasmdaki Osmanh lisan renkliligiMusevîleri lanmasmi siralannda renklilik denebilir. yüzyd çúamptir. MV.rinde Arabca. giuyrukluk ortaya sorunu re. Osmanh Musevîleri için ulusçuluk makbul ve moda bir akun olmanupts. 1910'da Anglo-Levantin Banking Company. Ístanbul. gerekse Bâbiâli'nin tutumu aç1smdan çok kannagik boyutlar arz eder ve literatürde bu konuda kolayca verilen kugku hükümlerin. (Omeþn Istanbul'da Yazici Sokaþ ve Karaköy'de 26Jfam Sokagt'nda sinagoglan vardt ve gigli'dede onlara ayrt bir mezarhk tahsis edilmigti. yûzyd ortalannda Toscana devletinin pasaportunu tagiyan Musevî erkeklerle. Cemâatin maarif örgütünün yapist. Su dönem. gerek Osmanh Musevî milletinin yönetimi. Ama. fakat son devir Osmanh yänetimi ve bagkentteki diplornasinin tarihi açasmdan da ilginç belgelerdir. Osmanh Mûsevîlerinin Sionizm kargismdaki tutumlanm anlamak için. Haziran 1850 tarihinde çikan 2$ ne. s.1980. 2 $ 1266/13 Haziran 1850. 203 . hattâ Âramcakonuguluyordu. bu sefer Osmanh Musevîligi modernist bir ideoloji ile de tamgiyordu.Selanik gibi büyük liman gehirlerinde ayn sinagoglan olan ÍtalyanYahudi gruplan da vard2. Kugkusuz Osmanh Ïmparatorlugu'nda Rcis2nin. no. yüzyila özgü bir olaydir Bu konudaki belgelerde rastladtgimiza göBilindigi ortalannda 19. örnegin 19. Osmanh Ïmparatorlugu'nunbagkentinden yazilan raporlar. Osmanh Yahudilerinin imparatorgösterir. 1986. Heuzak olduldanm luktaki ulusalci akimlar atmosferinden merkezlerde dint tahsil kurumlarmm ögretildigi ilk bilgilerin bütün men 'Ístanbulitalyan Musevî Cemâati'. sorunu anlamamizi daha da zorlagtirdigma Sionist hareketin temsilyoktur. duruma müdahale olaylarm özellikle Selânik'te bir fennan bu gibi görliidügürfü ve yasakemrediyordu. katúdi de Meerûtiyet bir ideolojik ne IL dünya ikinci yarisurda laik egitim görügü getiren bir 19. Istanbul'da bir gube açtL Sionist liderlerin en ünlüleri bu bankamn bagmda. bi Osmanh hukukunda her dinden Osmanh erkegi için yabanci uyrukhi zevce almak mümkündü. Ama yerli cemâatie kaynagma ve tebaaya geçmeleri 19. I. Osmanh sakça görülmeye baglanmas1 üzeriMûsevîsi kadmlann evlenmelerinin 1266/13 etmigtir. 17 Arahk Salom.. 2.

Ílkokullarda yaygmdir. s. ama Musevî cemâatiyle ilgisi olan daha yûksek kurumlar hahambagihk veya ilgili vak1flar tarafmdan kuralmuy degildir. IL Meyrûtiyet döneminde Ìttihad. yih içinde. laik üst düzey egitimini Osmanh Mûsevîlerine Alliance Israelite gibi kendi cemâatlerinin kurmadig1 kuruluçIar getirmigtir Bunun dagmda Osmanh Musevî gençleri hemen her türlu okulda ve mali imkâm olmayanlar ise burs sisteminin yaygm olarak uygulandigi Osmanh egitim kuntmlarmda okumuglardir. Örnegin Hahambagmm kethüdasi Moiz Fresco'nun 1888-1890 yillarmda Ízmifde Üstài adh. Daha yüksek derecede egitim veren Alliance okullart yabanci kökenliydi ve baglanglçta bilindigi gibi Osmanh Musevî milleti idaœcilerinin ve dinî liderlerin kargi ç1ktigi kurumlardi. Tibbiye gibi kurumlara gidiyorlardt. Musevt memurlar komusunda Bagbakanlik Osmanh Argivfndeki yeni tasniflerden çtkan bazi bilgileri yakmda yayunlayacagaz. Türkler ve Yahudifer. Dolayisiyla modern. 128-136. Nesim Maziiyah. örnegin Aydm vilâyetinde de görülüyor. Türkçeyi anadili gibi bilenler az degildi. Türk dilinde. 1915-18'de ÏktisadiyâtMecmûasr'ni çakarnuglardir. II. sefirleri. Meprûtiyetle Musevî okullan öncü bir uygulama ile Türkçe lisans derslerini artird2 ve programlara Türkçe okutulan Osmanh tarihi ve Osmanh cografyasi gibi dersler koydular Bu ikili egitim yapisuun Galatasaray (Mekteb-i Sultanî)'dan sonra ilk uygulayanlan Musevî mektepleri oldugu anlagthyor (bu nygulamanm 1925'te bütün yabanc1 okullara nygulanan program için örnek olup olmadigi aragtinlmaya deger). gençler bagka okullara ve Mekteb-i Mülkiye. rügdiye say1stnda azalma görülüyor ve o yillarda daha yüksek egitimi Musevî cemâati kendi düzenlemiyor. Izmifde Musevî ilk tahsil kurumlan yaygmken. Hukuk. . Nihayet Avram Galanti de bu dönemin sivrilen iki dilli Osmanh aydmlarmdandi. Dolayisiyla ulusalci ve laik egitimin verilebilecegi daha üst düzeydeki egitim kurumlanm Osmanh cemaat örgütleri meydaria getirmernig ve gençIeri bir düzeyden sonra kendi haline birakmigtir. Bir sayisal veriyle durumu aç1klayabiliriz: Îstanbul'da 1909/1327 H. imparatorluktaki bazi unsurlar gibi. valileri arasmda Musevî seçkinlerine rastlanmlyordu.204 bulunmasma änem verilmigtir. Sihhiye örgütiinün yüksek kademelerindekiOsmanh Mûsevîsibürokrattarm sayist küçümsenecek gibi degildi. ama muhtelif nezâœtlerin. Aym durum bagka yerlerde. Osmanh nazirlan.3 Nihayet. 3 Avram Galanti.Moiz Kohen ise. Ashnda Osmanh üst bürokrat kesimi içinde Osmanhlagmig Musevî seçkinlerin varhšx da bundan ileri gelmektedir. fakat Íbrariîharfli bir gazete çtkardigru biliyoruz. Dindarhk ve dinî kimligi saglayacak bir egitim yeterli görülmekteydi. Ïstanbul1928. Musevî aydinlan arasmda da iki dilli olanlar. Maliye örgütünün. devlet salnamesine gäre 7 adet Musevî rüçdiyesi (ortaokul) vardir. Zaten Musevî gençIigin okudugu tüm okullarda Türkçe dersi oldugu gibi.

Ama kariyerinin Íttihadve Terakki ile yükselme gösterdigi ve hahambaµhgin Osmanh Musevileri üzerinde hem idarî. mezkûr hahambaghšm mûmaîleyh uhdesine tevcîhini mutazammm purût-u kadtmenin derciyle igbu berat-i hümayûnu verdim ve buyürdüm ki: mumaileyh Hayim Nahum Efendi Ïstanbul ve tevâbü millet-i Yehûdâ'nm hahambaç1s1 olub. hattâ bazi Arnavut ve Arablarm aksine.4 Nahum'un kipiligi. Karay ve Yahûd Defterleri. Bulgarlar. Mûsevilenie bu egilim hiç olmanug. BOA. Albert Ferid Asseo. Nesim Maziyah. Bosna'dan Ziver ve Yanya'dan Daviçon Irvi vard1). Ízmir'denNesim Mazliyah. millî kulüpler dahi tegkil etmemiglerdir.. Du gruba son dönemin ünlü simalarmdan Avram Galanti'yi de ekleyelim. lânik kaybedilince Emanuel Karasso. Nitekim dönemi içinde laik bir ulueçuluk olan Sionizme de iltifat edilmemig ve imparatorlugun diger unsurlarma karp Yahudiler hep uzak kalmiglardir. kendi âyinleri üzere itaat ve inkiyâzda kusur eylemiyeler. Balkan Harbi'nden sonraki devrede Seseçildi. Bagdad'dan Hezekiyel Sason vardi.. Ikinci Megrûtiyet parlamentosunda Mûsevîler 1877ye göœ daha etkili bir grupla temsil ediliyorlard1(1877'de Avram Aciman. Paris'te Mepveret gazetesi grubundan Albert Feva. Ahmed Riza ile muhalefet yillarmda temasa geçen ve destekleyen. Simdiistanbul'dan Vitali Faraci. Fakat Mûseviler diger yandan siyasal hayatla daha çok ilgilenen. Bu destegi bazi Balkan uluslaripm veya Rum ve Ermeni aydmlari gibi bir ulusal uzlagma olarak degil. Misir Cemiyyet-ilsraillyyesi adh örgütte yer almigti. bugün bile tarihçiler arasmda tartigma konusudur." 205 ¯ . 38-42: "Niçân-1hümâyûn odur ki: Münhal olan âsitâne-i âliyyem ve tevabii hahambaghšma bermûceb-i nizâm tegekkül eden heyet-i intihabiyye tarafmdan intihâb kalmmig clan kudvetu'l-milleHAYÍM NAHUM Elendi damet rütbetühunun ti'l-Mûseviyye icra-yi memuriyeti Adliyye ve Mezâhib Nezâreti'nden vukûbulan ig'âr ve Meclis-i Mahsûs-1 Vükelã-y2 fîhhamca virilen karar üzerine tensib kilmmagla.Mûsevîler megratiyet hareketini destekleyen äncü bir gruba sahiptiler. dogrudan Osmanh patriyotizmi çerçevesinde gösterdiler. meghur Emmanuel Karasso ve Nesim Russo Ïttihadci grupla. ÂyanMeclisi'nde Daviçon Karmano ve Behor Egkinazi bulunuyordu. daha Sultan Abdülhamid devrinde temasta olan politikacilardi. . Megrûtiyet dönemine yakm tarihimizin ilginç simalarmdan biri olan Hahambaµ Hayim Nahum'un temsilciligi ve yönetimi altmda girdiler. Íttihadve Terakki'yi destekleyen konumdaydilar. Ruin ve Ermeniler seçimlere ulusal programlarla girerken. II. Ìstanbul'dan Osmanh Musevileri. Selanik'ten Emanuel Karasso. 4 2 Temmuz 1909/23 C 1327 tarihli pu tayin fermam ilginçtir. kâffe-i memâlik-i mahrûsamda bulunan millet-i Yehûda'nm hahamlan ve cemâat basilari ve gâir büyügü üzerlerine hahambagi bilerek bahambaghga müteallik ve kûçügü mumaileyhi umurlan da mumaileyhe müracaat edib ve yolunda olub ve sözünden tecâvüz etmeyib. s. Musevî aydmlar II. Megrûtiyet'i tam desteklediIer. Menahim Salih.

. H. reis-i ruhanîsi. özellikle Rumeli kitasmdaki Rum-Ortodoks ahâlî.6 Ama olaylar tekrarlamyordu. Karaîm cemâatinin nüfus tahriri aynca yap111rdi. Oxford 1973. ayn mahallede kurulan ayn sinagog (Karaim cemânti kinisa tabirini kullamr) ve malî. 25 M 1018/30 Nisan 1609. hahambagx olduktan sonra yart resmî ve gayri"Memâlik-i Osmaniyye Musevi milletinin resmî belgelenle. Gerçekte "Ístanbul Yehûda'mn haham-baç1simn bütün memâlik-i mahrusa (Osmanh ülkelerindeki) Mûsevîlerinin ruhanî liderleri arasmda üstün durumda bulunmasi" keyfiyeti IL Mahmud'dan beri tayin fermanlarmda belirtilir." deynnis kullamlmaktaydi. yasak eden fermanlar da çikarmigtt. Menage..zod hem siyasî.Bunda iki cemâatin mezhep farkhhgi.Nahum'un liderliginde vurguland1. . Bu konuda Uriel Heyd. Musevî cemâatini igneli ftçi ve çocuk katli suçlamalariyla yöneticilere gikäyet edip dava açmayiöteden beri yaygtn hale dinlemek' deyimiyle pegimen getirmigtir. s. 616.. ama bu gerçek II. 223. Belirtildigi üzere Ïstanbul'dakihahambaquun butünMûsevîlerin dinî ve idarî lideri olma statüsü klâsik Osmanh devrinden beri gärülür. bir yerde Toskana Devleti'nin ricasiyla ayn bir mezarhk hazirlanmasi gibi)." Bununla birlikte Hayim Nahum için. idarî kompartunan farkhhgirol oynamaktaydt ÏkinciMeyrûtiyet'le Musevi hahambagmm titulatürú (elkâb) belgelerde göyle geçer: ve tevâbii Yahûd taifesi hahambagis1.. aym defter.. Musevî milletinin yarn bagmda bundan bagka ayn bir mezhep olan Karay (çogulu Karaim) grubu için Karay cemântbay1hšr statüsü vardi.) Nahum'dan hahambagi ve diger 27 önemli merkezdeki reislerden baghahamdiye säz edilmektedir. s. 1255--1327/18391909 yillan için Karay ve Yahûd Defterled iki cemâatle ilgili idarî strüktürü gösterecek bir hayli yazigma ihtiva eder (meselâ imparatorluktaki ÏtalKuzguncuk'ta ve bagka yan Mûsevîler için Hasköy'de ve Bogaziçi'nde. Kendisi birinci dereceden mecidî nigan tagimaktaydi ve protokoldeki ve hükümet nezdindeki itibar ve nüfutu kuvvetliydi. Gerçi imparatorluk tarihinde. Aym yll devlet salnamesinde (1327H. Bu titulaturde.. Tirhala gibi eyâletler. 6 BOA. edi. hüküm 17 Ca 1259/15 Haziran 1843. En gibi gikâyetieri devlet. Studies in Old Ottoman Criminni Izw. bu itibarh konumuydu. hutîmet avakîbehu bi'l-hayr. no: 78. Megrûtiyet ve Hayim. iftiharu'1-mille-ti'lMûseviyye.. Genellikle herhangi bir yerdeki haham tayinlerinde ve diger önemli iglerde Ïstanbul'dakihahambagmm görügü almiyordu. hahambagi rütbelû Hayim Nahum efendi. güya iki kipinin rüyada Meryem Ana'yi gördügü ve Yahudiler aleyhinde bazi mesajlar aldiklarl "istanbul 'abes 5 BOA. yüzyil ortalarmda Yanya. hem de potokol yönünden üstün ve etkin bir makam hâline ve tevâbii millet-i gelmesi onun döneminde olmuëtur. M. Ittihad ve Terakki ideolojisi kadar. 19. Nahum'un rolünü de görmek gerekir ve esasen imparatorluktaki diger gayrimüslim grupIarm ileri gelenlerinin Nahum'u hedef almalarmm bir nedeni de. matbuatta.

Bingazi. IS Ra 1273 / 13 Kasim 1856 tarihli bir irâdede. Esther Benbassa tarafmdan yayim207 lanmigtir. Ikinci Meyrûtiyet yillarmda ticarî faaliyetler ve ekonomik refah yönünden Musevî cemilati henüz kayda deger bir geligme göstermemigtir. Çanakkale. Selanik.Hariciyye. Rodos. 1. Lewis-B. no: 3902. Bu.eskicilik. Manastir. Edirne (bu siralarda baghahamönce Meit. Kudüs. ufak tamir igleri gibi) büyük kentlerdeki Mûsevîler arasmda yaygmdi. New York 1982 c. Celibolu. Kmm'dan hicot edenlerin Rumeli canibindeki mahallem yerleptirildigi ve bunlar da Kmmh olduklari için oralarda münasip mahallere yerlegtirilmeleri emrolunuyor (BOA. Musul. '1901'de . Yafa. 1907'deki bu durum zamanla degigecektir. bu gibi muhacirlerin Osmanh uyruguna geçmeleri ve yeni ha7 BOA. Beyrut. 217. en azmdan Müslümanlar kadar hognut olmamalarmdan ileri geliyordu. no: 23899). bu yillarda meselâ Silivri'de 7000 Yahudi nüfus içinde. Bir müddet sonra 1 Ocak 1857'de çikanlan bir irâde ise.Sam. Osmanh vilâyet salnameleri bunlari baghaham olarak belirtir ve Ïstanbul'dakihahambagimn alunda yari müstakil dinî cemâat idareleridir. Kahire. Braude. Bursa. 44-50. Seçkin Mûsevîler tababet. Örnegin. Tokat. s. 1986 Haziran. Yanya. 50.rivayeti üzerine bir anda yüzlerce kipinin verdigi dilekçelerle antisemit çalkantrya girdi.Trablusgarb.Kmm savagi sirasmda da muhtemelen yerli Müslüman halkla beraber Osmanh ve müttefik kuvvetleri desteklemig olmahlar ki.. Ìzmir'deCereyan Etmig Bir Kan Ïftiras1Vakast'.000 frank serveti olan sadece bir kipi vardi. Haleb. 1. Ìskenderiye Ìmparatorlukta (imparatorluga sadece hukuken hidivlik olarak bagh olmasma ragmen). Bagdad.olanlar için iskân edilecek bir mahal seçilmesi ve kendilerine rikâb-i merâhimât-i cenâb-i mülûkâneye (padigaha) takdim eyledikleri ar2uhal dolay2siyla. s. Ïzmir. Trablusgam. Safed'de baghahamlar vard1. yüzyll sonunda Ïzmir'deçok hadiseli bir benzer kan cürmü davasi dolayisiyla çikan çabgmalar. Dahiliye. 'Jevvish Communities in Turkey During the Last Decades of the Nineteenth Century in the Light of Azthives of the Alliance Israelite Üniverselle'. CIrristians and Jerosin the Ottoman Empire. Tarih ve Topium.7 Gene 19. büyük ölçiide H1ristiyan idarelerden. Sayda. Girit. Bundan bagka Mûsevîler imparatorlugun ugradigi toprak kaybmdan Müslümanlarla birlikte en çok zarar gören ve muhacir olan bir gruptu. Paul Dumont'a göre. Kinm ahâlîsinden ve Yahûd milletinden olup Dersaâdet'e nakl ve hieret etmig. ed. saye 30. Î. 1267/1850-51.9 Küçük ticaret ve zenaatler Selanik ve Ízmirgibi merkez1erde bile henüz yaygm bir geçim alamydi.. çerçilik. 9 Paul Dumont. 8 Esther Benbassa. B. savagm bitiminde baglayan Müsfuman muhacerefine K1rim Milsevíferi de kalifdifar. at gelir getiren zenaatler (kundurachk. hukukçuluk ve devlet memurlugu gibi görevleri yerine getiriyordu. Ama henüz. sonra Becerano).

Alman Yahudileriyle Rus Yahudi1erinin politik farkhhgi dügünce ve pogramlara kadar yansmug. Yahudî dini ve akaidi kadar. Ígtebu linde olan bir hareket ülkesinde gerek Mûseviler. aus der Frühzeit des Deutscherl . 1877-78 OsmanhRus Savagt. niteligi. yüzyd bagmda Osmanh Musevîliginin kültürel. hattâ pek sicak bakilmayan Avrupa H1ristiyan dünyasma karp bir direnig olarak degerlendirilmigtir. Dogu Avrupa'dan gelenleri de göz önüne ahrsak. Avrupa muhitinin etki ve tepkileri içinde yegerenbir dügünceydi ve yaythp geligtigialan itibariyle Sionizm. Stuttgart 1970. Lichtheim dogru olarak teghis etmigti]O Sionizm çok kiginin alg11adigmm tersine. zaman zaman bazi Osmanh yöneticilerinin ve aydmlarmm sempatiyle baktigi. Rückkerhr-Lebenserinnerungen Zionismus. yüzyil bagmda muhaceret.1912 Balkan Savaç1sonucu Rumeli'den Müslümanlarla birlikte Mûsevîler de göç etti ve 20. biridir. 3 Ca 1273). Bu geligmehenûz ayrmtilanyla tetkik edilmemig bir konu olarak Osmanh tarihçiliginin önunde durmaktadir. Ermeni ulusçulugu ve Makedonya'deki etnik gmplar çatlymastyla aynîlegmigti. no: 24120 ve 24122. göze gigik kafasmda ayduunm Osmanh alomi yöneticisi Ulusçuluk ve planmigtir. tarihi aragtirmalart henüz çocukluk agamasmda oldugu halde. Araÿtirmanu çok yap11anama o nisbette de az lar kimi zaman Sionizmin Osmarth Mûsevîleriile olan iligkileri üzerinde yogunlaquugtir. faaliyet tarzi itibarlyle önemli tepkiler dogurmadig1 gibi. Bu nedenle Sionizm hareketi. Kugkusuz vatan edinmek emeDogu Avrupa ulusçuluklarmdan izledigi olarak. tipki yeni bir Türk burjuvazisi gibi dogma ve yükselme agamasmdayd1. 5 Dahiliye. 188. Bulgar silâhh bagvuran mücadeleye örgütlenen. Osmanh Musevî toplumunda fakirlik ve problemler yaratti. Bir bagka deyigle 19. s. homojen dügüncede üyelerden olugan bir alam degildi. Ama diger yandan Musevî burjuvazisi özellikle II Meyrûtiyet ydlarmda. politika çok farkh olacakhr. Sionizm 19. Bu gibi göçler geligen olaylarla devam etti. çogunlukla Sionizme kargi Osmanh Yahudiliginin tutumu ve yaklagimi hazar bir hipotez olarak kabul edilmig ve âdeta Polonya. hattâ halinde komiteler ulusçulugu. geOsmanh da Sionizm farkhhk dolayislyla biçimde algxlanrmy ve de degigik aydmlar tarafmdan rek yäneticiler ve tepkisizlikle de karölçüde çarpacak bazen tepkiler yamada. dinî. yüzyil sonu ve 20. 208 - 10 Richard Lichtheim. yüzy1hn bütün ulusalciliklari gibi laik bir ulusçuluktu.yatlarmi düzenlemek için toprak verilmesi ve vergi muafiyeti saglanmasi gibi durumlan düzenlemekteydi (BOA Ï. ekonomik. Rusya veya Bati Ayrupa Musevîligi gibi ele almmigttr. Galiba Sionistlere sempatiyle bakan Ahmet Agaoglu'nun bu niteligini de gene istanbul'dakiSionist temsilei Dr. IL Megrûtiyet'te Osmanh Musevîligi ve Sionizm konusu spekülasyoaragtirilan bir konudur.ama Osmanh Musevîliginin bu alomla temasa geçmesini saglayacak neden ve ögeler gerçekten nedir sorusu üzerinde durulmamigtir. siyasî.

hem de cografî dagrukhgi dolayistyla beklenemezdi. yüzyil Avrupa kültürüyle geç temasa geçmigti. Gene Filistin'de Mûsevilerin yerlegmesinde önemli rolü olan bir bagka yardunlagma ve egitim kurumu 'Hilfsverein der Deutschen Juden'de Sionizm aleyhmdeki kurulugtu. Hiristiyan karrolü gänüllülerinin masmda. Lichtheim. yüzytl sonundan beri Balkan uluslan.11Belki bu gibi geligmelerin Osmanh Mûsevîlerinin Sionizme kargi cephe almalar1 gibi bir durum yarattigi söyleneakuna mez. Imparatorlugun ulusçulukla en geç temasa geçen unsurlanndan birisi Türklerse. Osmanh Musevîligi 19.Ama bu taraftar11 Isaiah Friedman. her yagtan üyelerin de bulunmastyla. s. Alliance Israelite gibi Sionizme sempati duymayan bir egitim ve sosyal yardimlagma kurumunun etkisi altmda girmektedir. Rus Sionistler içlerinde her akuna mensup. 249. göze çarpiyordu. yüzy21mürünü olan modern Osmanherhk akmu Yahudi seçkin çevrelerde daha fazla il- gi görüyor gibidir. içinde bulunduklan partlar itibarlyle bu Avrupaî akimla nas11 temasa geçerdi ve nas11bir tutum aludi? Bu sorunun cevaplan üzerinde durmak geækir. Germany Turkey and Zionism 2897-1918. yabanct ilgisiz veya tarafsiz birlikte büyük merkezlerde bazi gruplarla temasa geçtigi ve taraftar kazandigi aragtirmacilarm üstünde birleptigi bir gerçektir. ulusçuluk dogugu hareketinin (ulusçu gruplar Philiborçludur. yani 19. tarihî ve kültürel yapisi itibariyle bu modern bununla Sionizmin davranmigte. 1 Haziran 1915 tarihli raporunda bu sonuncu örgütün engelleyici çahymalarmdan ve Efraim Cohn Reiss'in kendilerini Osmanh makamlari nezdinde yiloci faaliyette bulonmakIa itham ettiginden dert yanmaktadir. Bulgar antiseunsurlarmm imparatorlugun Hiristiyan kalan degligi digmda ve mitizmini hisseden Osmanh Mûsevîlerinin onlar arasmda yayilan bu gibi akunlara ilgi ve sempati duymasma imkân yoktur. öbürünün Mûsevîler oldugunu söylemek mümkündür. Museviler imparatorlukta dag1mk bölgelerde. 209 .18. Osmanh Musevileri. ulusçulugu soyut bir kavram olarak ögrenip hayata uygulamast hem bu açidan. Kisacasi imparatorlugun sonunda Osmanh Musevîliginin modern ulusçu akimlara mensup olmasi için objektif partlar görülmemektedir ve Osmanh patriyotizmi. Kaldi ki. Yunan ayaklanmasi. özellikle Hiristiyan unsurlar birbirinden ögrenmig ve Osmanh yönetimine kargi baglang1çta birbibir yeyler Sirb ayaklanmastna rini desteklemigtir. Yunan hetairialanna gey Oysa bilinmektedir. ama cemâat. Diger yandanulusçulugu.ti. kahrug. Bulgar borçludur çok ve Yunan ayaklanke Hetairia). Osmanh Museviligi aslmda dili ve ädetleri itibariyle de Dogu ve Bat1Avrupa Yahudiligiyle de ne kadar iligki ve etkilegim içinde idi? Bu konuda da fazIa olumlu cevap verecek bilgiler pek mevcut degildir. ayra dil ve kültür çevrelerinde yagayan daha çok kentli bir toplumdur. Bunlarm digmda Osmanh Musevîligi modernleyme dönemine de.Oxford 1977.

no: 18. Sionizmi ciddiye almayan tutum da bu dönemde yaygin olmahydi (CZA.12 Osmanh bürokratlari ve aydm çevreieriiçinde.2. hattâ Íslâm dininin Musevîlige karyt Hiristiyanlardan daha toleransh oldugunu bile ilâve ediyordu. Çegitli çevrelerin Sionizme kargi tepkisi farkhyd1. Sionizm. Sionizme ve Musevîlige sempatisini belirtiyor. s. parlamento üyelerinin ve bazi gazetelerin birbirinden farkh. . Jacobson'unIstanbul'dan 8 Kasim 1909'da Dr. 3-4. bu duruµida haliyle Sionistlere kargi pupheyle bakinaktan bagka iç kalmlyor. a 19/7. Sionist temsilci Dr. Dogu Avrupa'nm tereine Sionizmin cemâat önderleri ve halk içinde popüler bir ideoloji ve hareket olmadigi anlagilmaktadir. 12 Die Welt. no: 17. 2 October 1897. Ortaya konan örnekler. zamandan zamana degigen politikalarmda bunlan güdülendiren sâikleri aramak gerekmektedir. bundan bagka Bâbiâli'nin.Jacobson'danWolfssohn'a rapor Constantinople. yüzyildaki laik irkçihgina tepki olarak çakti. Bu dönemde Sionist temsiIcilere sempatiile bakan Celal Nuri Bey (Ïleri). Viktor Jacobson ile Evkaf Naziri Harnada Paya arasmda bir randevu ayarlar ve Celâl Nuri onu Sionist olarak takdim edince. nazir gaka yollu.210 ¯ larm. yani Westminister çevresi adma Kardinal Vaughan. 1909 tarihli). Ama bu olaym vukua geldigi sirada daha bagimsizdügünen ÍngilizKatolikligi. "Evet. Avrupa'mn 19. Dr. Ghetto'dan çikmay1 ümit eden Avrupa Yahudileri. Sionist temsilciler Ïstanbul'da Anglo-Palestine Company'nin kurdugu Anglo-Levantine Bank'm gu- + Ístanbul'dakipapahk temsilcisi (Delegue Apostoligue). demek Filistin'de Yahudi devletinikuracaksruz?" der ve Dr. Yahudi vataiçin daha bir program ve hareketin etrafmda toplanmaya bagsomut m ladi. Jacobson'unizahatmm bitmesini beklemeden. bu manasizhklarm sebebi bizIere gelen her Musevinin kesinlikle Sionist olmadigim söyleyip söze baglamasi ve Filistin'deki yerlegmeler ile ilgili müracaatindan önce bunu tekrarlamasidir. "Ha. Biz Türklere. Papahk 1897'de Osmanh yönetimini Sionizme karµ uyarmak için kardinal Bonetti'yi' resmen görevlendirmigti. özellikle Kudüs mutasarnflan ile Beyrut valilerinin Sionist yerleymelere karµ izledigi politikalar. XI. s. ama genellikle Osmanh seçkinleri Sionizm konusunda pegin fikiriere ve belirli bir davramÿa sahip degillerdi. VVoifssohn'a yazdigi bir rapor. eski Haristlyan antisemitizminin arkçt bir nitelik kazandigim gõrdükten sonra. Sionizm konusunda Osmanh yäneticileri ve Osmanh Musevîleri arasmdaki önyargilan veya bilgisizlik ve ilgisizligi anlamaya yarar. 7. cemânt içinde önemli ikna edici bir rol oynayamad1klan. Sionizm ve Osmanh politikasi konusunda hemen hiçbir organ veya zümreyi kesin çizgilerle betimlemeyi imkänsiz kilar. Avrupa'daki antisemitizmden dolayh veya dolaysiz etkilenen bazi kimselerin oldugu biliniyor." der. 8. Buna ragmen Osmanh politikasi ve idatesinin Sionizm kargismda genelde nötr oldugunu söylemek mümkündür.

gerek d2. Örnegin. . A 19/7 Jacobson'dan tember 1908 tarihli rapor. aym dönemde Birinci Dünya Savagt'nda Sionist gruplarm bazilarinm ilerleyen Britanya kuvvetleriyle temasa geçtikleri ve onlara istihbarat hizmetleri arz ettikleri de bilinen vakiad2r. Osmanh Ímparatorlugu'nun son on yilmda Sionizmin de bag1msizhk.. 3 Mayis 1904'te Kudüs mutasarnfmm Çoktekrarlanan 'devletin 13 Central Zionist Archive.g.konusunda güpheci olmakla birlikte. Osmanh yöneticismin bu politikalarinda günün partlarmm. Nihayet Sionizmin Trablusgarb Savagi.SionistlerinBalkan Savagi'nda tibbî yardim için orduya katilacak bir grup ve Birinci Cihan Savagi'nda da Osmanh birliklerine yaniim için gönüllü birlikler kurma konusunda girigimleri görülmektedir. zaman zaman takdirden ve hatta Sionistlerle temastan çekinmemiglerdir. aynca CZA.. bu nedenle de diytaki kamuoyunun aleyhte kampanya ve baslalarmdan bunalan. Kugkusuz ki. Sionizm. devletlerin. Dügman olmayan. aldigi bir borç üzerine Levontin. destekler görünen gruplara karµ bu tutum dogal kargilanmahdtr.be yöneticileri olarak bulunmaktaydilar. eskiKudüs valisi Ekrem Bey'in 1907 senesin'tehlikeli unsurlar oldugu' ve de. Ashnda Sionist gruplarm Osmanh birliginin devamimve Osmanh idaresini Filistin'deki yerlegme için en uygun bir varhk olarak gördükleri de açakg13 Ba nedenlerle örnegin Hicaz demiryolu yapmuna bile Sionist organizasyon teberruda bulunmak istedi. Sympathieaktionen der Zionistischen Kriege-Entwurf von Dr M. ancak idarî ve kültürel bir äzerklik program1yla 21/ ortaya çiktigi göriilmektedir ki iligkilerde bu unsuru gäz ardi etmemek gerekmektedir. iligkiler tek boyuttu olarak ele ahnamayacak kadar kangik bir yumak haliradedir. 3. Bu gibi destek gästerilerinden Sionist örgütler kaçmmadalar. 4. hattâ belirlisuurlar içinde mutlak bir özerklik degil. gerekse digta ye içte birtakim bagka gruplarin destegini arayan Osmanh yönetici çevrelerinin Sionist hareketten rahatsiz olmadiklara anlagilmaktadir. Her geye ragmen. Organisation der Türkei in Türkisch-Ïtalienischen Nordau. Du denge politikast.e. Osmanh egemenliginin son zamanlannda belirgin biçimde ortaya çik¯ migtir. tek örnek bu degildir Osmanh yöneticileri. aytu biçimde A11d/Z2 Sionistlerin Hicâz demiryoluna baþç girigimleri de burada zikrediliyor. 141. degigen yapilarm etkin oldugu keyfiyetine. a. 39-A II a2. Jacobsonve Lichtheim bu temsileilerin arasmda en önemli iki portredir. Wolfssohn'a 10 Sep14 L Friedman. 5 October 1911. özellikle Rusya'dan gelen Musevilerin selâmeti açismdan göçün önlenmesi ve kontrollerinin gerektigini' dahiliye nazarma telkin etmesidir14 Aym mutasarnfm Kudüs'te bulundugu sirada bunun aksi bir tutumda oldugu ve dogrusu Rusya Yahudilerimn göçüne kapi etkin tedbirlerden söz etmedigi bilinlyor. s. bir olay. Birinci Dûnya Savagi gibi olaylarda Osmanh yönetim ve politikasma destekledigi veya destekler göründügü.

ZI/541 Levontin'den Herzl'e. Ancak diger yandan Arab-Yahudi çatigmasuun artmasi. Abdullah Cevdet Yahudiligin ve Sionist hareketin sempatizamdir.16 IL Meyrûtiyet döneminde de. bu meblaþ da ödemekte bir mahyur görmüyorum.Herzl'e yu raporu yazlyordu: "Mutasarnf beni acele çagudi ve maliye naaldigt bir telgraf. 18 Lichtheim. Sio1ùst31her3erhenmo31sso3m unun ùzeñíieMr3m'kuiçu o3anMa3òg Paga'ya 10 Agustos 1911 tarihinde qu mektobu yaziyor:" "Votre altesse n'a pas besoin de Iongues explications pour comprendre que le terme public' ne rend [1öffentlich-rehctlich] que Yexpression française qu'imperfaitement appliqué à des relations entre l'individu ou un group d'individue. s. Íngilizlerekarp ve diger ulusalci Osmanh gayrimüslim unsurlara kargi Musevileri ve Sionistleri destekler göründüklerini belirtmektedir. toprak alumnm önlenme tegebbüsleri görülmektedír. terimin n'ndan ötede bir talep ifade etmedigini açaldiyordu. Rusya tebaahlarm Osmanh uyruguna geçmeleri üzerinde israrla durmugtu.. antisemit ve anti-Sionist bir tavir almqti. Ancak bu rak bilhassa Sionist temsilei Jacobson konularda daha sogukkanh bir degerlendirmeci olan halefi Lichtheim. Rückkehr. büyük devletlerin kolonizasyondan kendi çikarlari dogrultusurida istifade ve müdahaleleri dolayistyla. s.18 Dr. 16 M. 17 CZA. 'Türkische Parlamentsangriffe auf den Zionysmus'. Filistin'in kalkmmasi ve vergi gelirlerinin artmasmda Sionist koloniteri takdirle izledigi görülüyor." Mutasarnfm daha önce de sikmtih durumlgrda Sionist liderden-böyle borç aldigi anlagihyor. Diger taraftan Sionist temsilciler tarafmdan antisentit olarak degerlendirilen ikdam ve Peyâm yazan Ali Kemal'in pek de öÿle olmadigi. . Basmda Ebüzziya Tevfik.15 Bu arada ilginç olan durum maliyedeki sikinh yüzünden yöneticiterle Sionist koloni arasmda dogan bu gibi alacak-borç iligkilerinin literatürde sadece yerel yöneticilerin bir hatasi. Kemal Öke. Levontin. "Bu yilki koyun vergisi (resm-i agnam) iyi olacak." geklinde baglayan açiklamasinda. VYolfssohn'dan Sadrazam Hakki Paga'ya. (Käln) Cologne.." diyor. s. bunlarm Sion dostu olmaktan çok. Talât Paga'dan diger Íttihad ve Terakki liderlerine kadar bazi kimselerin. Sionistlerin deyimiyIe ifâde ettikleri kültürel özerklik ye idareye katilma talepleri Osmanh parlamentosunda göç.ûzerine benden 3000 sterling daha borç istedi. Özellildebu nedenle Talât Papa. 188. d4 devletlerin zmndan 212 'öffentlich-rechflich' 'droit 'âmme-hakla- 15 CZA. 90. Buna karghk Ahmed Agayeff (Agaoglu Ahnted) ve Esad. Ancak Alemdar gazetesi ve Ebüzziya Tevfik devamh antisemit ve anti Sionist bir negriyat yapmaktadirlar. hattâ suiistimali olarak gästerilmesidir. Ïstanbul1982.Siyonizm ve Filistin Sorunu. Dr. kolonizasyon ve bagimsizhk faaliyeti olarak tenkit edildiginde (özellikle Cosmidi Efendi tarafmdan).401-410. Z2/1. Jaffa3 Mag 1904. 1DApril 1911. Sadrazam Hakki Paga Sionist emellerine karp tedbir almacag1m bildirdi. Sion dostu olatarafindan gästeriliyor.

sivil yarg1ç ve iddianameyi hazirlayan savc11arm da onlardan daha fazla bir gey bilmedigini söylüyor. Savag içinde Cemal Papa ve yardimasi Bahaeddin. hattâ 19. 20 Arthur Ruppin. Jacobson'dan Tschlenow'a Rusya sefàretindeki gärüpme hakkmda. 21 CZA.. dönem içinde antisemit bir kadronun yänettigiAlman politikasi. «Hact Adil Sionist dostu olduldanm ama göçe karpi olduklarm:» söylemig.bazilartnm Sionizmi destekler görünmesinden dolayi. pa'nm Sionizme kargi uygulamalan Ruppin'in hattralarmdaki gu ifade dikkate degerdir. zaman zaman kizdirnugtir.20 "Türkische Offiziere die als Richter fungierten hatten von Zionizmus nicht die geringste Ahnung. Beyrut Bagkentte Talât. Filistin'de Yahudi varhšmi kabule egilimli görünüyorlar. 2 Mai 1914. Onlarm bu tutumu Ïstanbul'dakiSionist temsilcileri de baglang1çta yamltmig. Íttihadve Terakki liderleri Osmanhlaymayi gart koparak. Yalruz Cemal Papa ve Bahaeddin'in Arablara kargi da ayni sert tutumu izledilderini biliyoruz. 4 Januar1912 tarihli. Türk askerî yargiçlarm Sionizm hakkmda hiçbir gey bilmediklerini ve adliye silkindeki. 2/3 . Nitekim.. Valisi Bekir Sami. s. TageMcher Briefe Erinnerungen. özellikle Ïstanbul'dakiAlman imparatorluk temsileiIeri. 24M4. Gene Ïttihadç11arm muhalifi Rizâ Tevfik. yüzyilda antisemitizmin gampiyonu olan Rusya'am Ístanbul'dakidiplomatlanmn bile Rus pasaportlu Filistin kolonizatärlerine benzer egilimlerle pek karyi olmadiklan bilinmektedir? Anti-Sionist politikanm veya Sionizm sempadnedenle zanhgnun hiçbig Osmanh çevresinde bir firka üyeligi veya bu muhalif veya iktidar taraftan olmakla pek paralelligi yok gibi görünmektedir. Sionizme kargi oldugu görülüyor." Yani. Kaldi ki. Sionist liderleæ kargi sempatizandir.Atheneaum 1985. Bu daha çok bölgenin huzurunu despot bir idam ile saglayip Arab ve Musevî gruplarm çekigmesine meydan vermemek gibi bir tavirla açiklanabilir. Osmanh Mûsevîlerinde de bu dönemde Sionizme kargi suskun ve ihtiyatlr bir tavir gözlemleniyor. içinde Alman elçisi Wangenheim ve ABD eiçisi Morgenthau'nun Sionist göçü destekleyen politikalaruun hükümet tarafmdan önlenmedigi de biliniyor.21 ancak iktisadî bagarilari dolayis1yla Sionizme karÿi nätr kalmiglardir. bulunan liderlerCavid ve Haci Adil Sionist göçe karça uygulamalarda di. Sionist kolonizatörlere karg1 bir tavir içindedir. Sionizme sempati duyan bir dügünürdü. 264. savag. und mit den Zivilrichtern vvelche die Anklage vorbereiteten stand es nicht besser. Judischeveriag. Wangenheim'dan.. Z3/51 8 Februar 1915. Savag yillarmda Cemal Panedeniyle mahkemeye verilen Dr. Onlarm Lichtheim'a telgraf CZA. Z3/43-00186... 19 CZA. Büyüke1çi Wangenheim'in sirf Almanya'am Filistin'deki çikarlanna uyar dügüncesiyle Sionizme destek oldugu. Bir yerde Sionizm hakktnda Türk yöneticilerin bilgisizligi de bu ilgisizligin bir belirtisidir. Z3/49 s.

Lichtheim'm raporu. Oysa Nahum için 16 Subat1912'de Lichtheim. 'Nahum zu stürzen und medjlis-i cismanî zu haiten-laik konseyi yerinde biralop. Jacobsonve Lichtheim'm en çok hayal kmkhšma ugradiklart ve bir inüddet sonra nefret ettikleri kigi hahambagi Hayim Nahum oldu."° Kupkusuz bu sert degerlendirme. Onu genel Musevî tarihi veya anti-Sionist negriyata balop degerlendir- Seyh-ül-Íslâm '¾ Auerbach'a. Sionistlere bu arada (sefârette)biraz bühtanda buIundugunu söyledi. Osmanh Ímparatorlugu ve yeni Türkiye'de Mûsevîlerin siyasal tutumü ve toplumla bütunlegmeleri genelde çok özgün bir nitelik gösterir. degerlendirilen bir tarihî kiMuiliktir. Nahum'u alagagi ettirmekten' söz etmektedir? Gerçekte Nahum frankofil ve Alman aleyhtan gruplardandi.Lichtfrankofil olsa da.214 raporlarmda ve yazigmalarmda bu lazginhgm izierini görmek mümkündür. Z3250. Maliye Nâziri Cavid Bey'i. 22 CZA. 16 Februar 1911. Jacobson tarafmdan degerlendirme yapdnugtir.. namuslu ve lyi tanmm19bir genç yarg1ç.Jacobson. onun Sionistlerden pek hoglanmadignu qu ifade ile belirtiyor:24 seiner Dummheit hat er mir selbst erzaehlt.1914. Jacabson'dan 23 CZA. Mazliyah gibi ileri gelen Musevî meb'ûslarla da anlaçamamaktadirlar. Z3/43-0014. Nahum. Nahum'la olan konugmasim da degerlendirk ken.XII. Diger yandan sava. ÖrneginBatzaria Efendi'nin kod ada 'Aprilnarr' olarak geçmektedir. 1912. Nahum'un Almanlar ve o paralelde bir politikayi desfékiememesi ve çekingenliginden ileri gelen nötr tutumuna kargi sert bir tepkidir. Karasso." . 24 CZA. Osmanh ÍmparatorluguAlmanya'nm yanmda savaga girince de devam ettirmigtir. Talât Paga'yt. Lichtheim'dan Auerbach'a. sonrasmda Sionizmin Osmanh Musevileri arasmda ne gibi bir etki kurabildigini de aragtirmak ihmal edilmemesi gereken bir konudur. * "Malûm hamâkatiyle bana.. Ashnda bizden nefret ediyor. bu konuda anlayipi var.. buna göre Nahum. Kudüs'tekiOsmanh Mûsevîlerinden Yarg1çHammon. Bu tutumunu. denn im Grunde hasst er uns. o günden bugüne literatürde de yanh. Jacobsontarafmdan Meclis-i Meb'ûsân seçimlerinde aday olmaya teqvik edilmig ve kendisinin Sionistleri temsil edebilecek bir kiqi oldugu yolunda Dr. Ístanbul'dakiSionist temsilciler E. olmadigmi büyükelçiye söylemig. 11 Nov. Nitekim.Auerbach'a."diyor.E Anlagilan Hammon da söz gümügse sükût altmdir demeyi tercih edenlerdendi. 2. N. Nahum'un Alman elçiliginde elçi Wangenheim'la olan görügmesini naklediyor. "Sionist degilse de. 14 Arahk 1914 tarihinde Ístanbul'danJacobson. Z3/43 d. germanophobe heim bu mülakat üzerine. hattâ eden olarak Efendi'yi çikarlarma hizmet kipiler Kâzim sionist gösteren sa belirli literatürün Nahum'u da aytu kategoriye kolayca soktugu görülür.Hammon için 11 Kasim 1912'de. dass er bei dieser Gelegenheit die Zionisten etwas verleumdet hat.

fakat Siyonist olan ve olmayan Musevileri ayiran bir ärgür olarak - niteler. c.Zafer Tunaya'mn çahyma ve aragttrma yöntemi ve IL Meerûtiyet'in siyasal hayatmda Mûsevilerin rolü üzerindeki degerlendirmesi bu yöndeydi ve önemli bir baglangici olupturmaktaydi. Bu nedenle abartzh hiikümlere rastlamyor 215 . 1984. ÍttihatçaTürk meb'uslann ve Rum meb'uslarm (bu yanhg) Arablan Sionistlere karça desteklemedigini söylüyor. Türkiye'de Siyasal Parfiler-Ikinci Meprûtiyet Dönemi. Galiba muhterem hocanuz Prof. Ïarail'lidiplomat Neville J. Kaynaklarm tetkiki ve mukayeseli olarak degerlendirilmesi kaçuulmazdir.. of California Pmss 1976. Univ. Hürriyet Vakfi yay.1. Ìstanbul.mek mümkün degildir. 555-563.E 25 Tank Zafer Timaya. Fakat Osmanh kaynaklarun ve Arab kaynaklarun yeterli kullanmadig1 görülüyor.The Arabs and Zionism before World War. s. IvÍandel. Eu kitap Sionist argiv belgelerini genig ölçüde kullamyor. burada 'Museviler ve Örgütleri Osmanh ÜlkesindeSiyonizm Sorunlan' baghkh bölüm Íttihadve Terakki'yi Yahudi dostu. T.

Judeo-Espagnol gibi Yahudi renklerini alan ve o cemäste özgü bir ispanyollehçesi Osmanh Yahudileri arasmda hâkim dildi. Türkiye Yahudilerinin hayatmda Judeo-Espagnol gazeteden çok Fransizca gazete vardir ve bunlar uzun ömürlü ohnuptur. iki dil arasmdaki tartiemaya görüg ve tavar olarak bir üçüncüsü. Judeo-Espagnol için gerileme baglayacakti. ulusal edebiyata katkida bulunan münevverlerle ortaya çakti.Artik Türk Yahudileri herkes gibi sadece Türkçe yaziyor ve Türkçe okuyor.Moiz Kohen ise 1915-18 . Osmanh Yahudilerinin bu dille uyum saglamalan mümkün görünmüyordu. Çünküegitim yaygmlaymty. Ne var ki. Asd önemlisiilmi kitap ve edebi yaymlar (romanIar ve meselâ Avram Galanti'nin kitaplan) Fransizca yazilmig ve basilmigtir (40yildir bu durum degigti). IL Meyrûtiyet döneminde Nesim Mazliyah Ïttihad. yani Osmanh ülkelerindeki Yahudiler muhtelif dilleri konuquyordu. Acaba Yahudi toplumu millî dilleri mi konugmahyd1? Ortadogu. Malum oldugu gibi. Türk Musevî yazarlan roman ve hikâyeleriyle Türkçe edebiyat dunyasmda yerini ahyor. millî kimligi ifade vasitalannm baymda da dil geliyordu. Bunlann Ìbrancaveya Yidig gibi Yahudilere äzgún diller oldugunu söylemek zor. yüzyil ortalarma kadar Osmanh Yahudi toplumunun dil sorunu oldugu säylenemez. Ama asnn ikinci yansmda Franstzcanm girmesiyle.Osmanl: Yahudileri ve Tiirk Dili 19. Türkçenin 19. $urasimönemle belirtelim. yüzyd sonlanndan itibaren Yahudi aydmlar arasinda kabul gören bir dil oldugu basm hayatmdan da anlaç1hyor. 19. En büyük problem Yahudilerin bulunduklan ülkeyle bütünlegmeleri ve ulusal dili çok iyi bilen. astrda Yahudiler bütün dünyada dilproblemiyle karpikargiya geldifer. gazete ve kitap hemen hemenher eve girmigti ve asil önemlisi herkes milliyetçiydi. Örneginhahambagt (Chiefrabby) kethüdasi Moiz Fresco 1888-1890 yillannda Ïzmir'de Ostadadh Türkçe (fakat Íbranîharfli) bir gazete çakanyordu. bu linguistic denge bozuldu. yüzy1hn ihtiyaçlanna cevap veremezdi ve asrî medeniyete. Nitekim. toplum hayatmda da Judeo-Espagnol'un gerilemesine ve seçkin zümrenin günlük hayatta Fransizca konugup yazmaya baglamasiyla neticelendi. modern egitim diIinin Fransizca olmasi (üstelikbu okullar bu dili çok iyi ögretiyordu). yani Türkçe taraftarlart da katilacakti. Salom ve Tin¡aki gazeteleri temelde Türkçe çiktyor. Türkiye Yahudilerine modern egitimi Alliance Israelite Üniverselle'in getirmesi. bu dilde egitim ve yaym 19.

Türk MusevfBasom Örneklerte Tarihçesi. kurulduktan sonra bu nüfus gäç edince Âramca merkezinde Bursa'da. Türklegmeyi Cografi yönden Mûsevîler imparatorlugun en genigalana yaydan grubudur. Franstz dili. kent Ízmirbagta. Bütün Arab vilâyetlerinde. okullarda Türk dilinin iyi memurlar. Ìsrail änemli bir darbe yedi. Nâfia ettigimiz ve Ziraat komisavantajdi. Vakia bu talepte hepsinin lyi Fransizca bildikleri malumdur. Türk cografyasi. Bu 'Alokutanlar Yahudiler oldu. Bilinmeyen denle. 19. Musevî mekteplerinde yazih Türkçe lyi bir gerçek. 1925'te çikan Tevhîd-i Tedrisat (egitimin standartlagmasi) Kanunu'ndan sonraki gibi bir program vardi. s. tagra idaresinde özellikle Mallye Nezâreti'nde kalabahk sayida Musevi meögrenilmesiyle sagmurun bulunmasidir. âdeta Galatasaray (Mekteb-i Sultanî) ile paralel bir program izlemekteydi. asimile etmigti. Buralarda Judeo-EsOrta Anadolu gehirlerinde cemâatler (kahal) Selanik bir Yahudi da. 57-62. cografyasim edebiyati.1 Maamafih Moiz Kohen ylllarmda iktisadiyât mecmuasuu döneminde sadece Türkçeyi degil. Musevî Alliance okullarinda gerçi temel egitim Fransizca idi ama. dedigi) yerini almaYahudice arasmda Tûrklerin deo-Espagnol'un (halk dügünüyorlardi? konuda sarih bilgiBu suu isteyenler Fransizca için ne aydmlarmm Yahudi önde bulunan gelen miz yoktur. kurulunca da yol okullan ayni Israelite Üniverselle' liance Osmanh Yahudilerinin özgün dili Judeo-Espagnol. merkezde bakanhklarda. Türk itaat çok içinde ve gayrimüslimler en kaideye kondu. bu içine kapanmig ve iki as1rdir ekonomik kültürel çöküntü içindeTürkçenin Juki cemäati dünyaya açan ve dirilten bir rol oynamaktaydi. asirdan beri tarafmdan yeniden düdevlet merkezî maarif hayatmm yor. Osmanh üIkesine göç eden Dogu ve Orta Avrupah Açkenazî Yahudilerin konugtugu Yidig. bul 1988. Bu konuda Alliance okullan. yüzydda olarak zorunlu okullarma Türkçe zenlenmesi gayrimüslim Osmanh ile eden dili. tamamen cumhuriyet Tekinalp'in savundugu malumdur.çakarruplard1. Mezopotamya'da yaçarlaid1. Turk dili ve edebiyatma agirhk okullardaki egitim veren bu programlarm. imparatortugun yüksek rütbeli yöneticileri arasinda çok fazla sayida Musevî olmamasma ragmen. hemen her Bati Anadolu'da vardi.Arabça diymda yukan Mezopotamya'da Âramcave Kürdçe konuganlar vardi. Türkçe ve Fransizcaya egit derecede õnem veriliyordu. Gene Osmanh demografik tetkiksahipti. Tarihî cemâate ehri denecek kadar kalabahk oldugunu ortaya koyuYahudiligin egemen gehirde ler 16. belki 1925'ten sonra yabanct oldugu dügünülebilir. Bu necurriculum'unun düzenlenmesine model ögrenilirdi. Türk tarihi. Avrupasi'nda pagnol temel dildi. Bu. Fakat Ítalya'dan göç edenlerin konuptugu Ítalyancay1 Franstzca ve Fransiz etkisi kargismda aym baçanyi gösteremedi. Türk tarihi Türk ve izlendi. Istan- 217 . Sözünü lanan bir 1 Bu listeler için Nesim Benbanaste.

Ottoman Civil Officialdom. 3. Ístanbul-1992. Argivlerimizde tasnif edilip açalan yeni vesika fontlan bize bu konuda yeni bilgiler veriMüfettig-i Umumiligi Memuriyet-i Celileyor. merkezî hükümet tarafmdan tâyin edilen memurlardan söz ediyoruz (Carter Findley'in son devir Osmanh bürokrasisinde zikrettigi gayrimüslimler daha çok merkezî ofisler ve özellikle Hariclye Nezareti'ndedir. no: 6.000 kigi tahmin ediliyor. Bu bölgelerdeki Musevî nufus azdi ve Osmanh Ïmparatorlugu'nda memur sayisi da kalabahk olmadig1için rakamlar küçümsenecek miktarda degildir? 20. p. Dr.1326. TFR-IUM. Aykenazi sinagoglarmda bile dil. Kosova'da Dahiliyye Dairesi'nde bir Musevî. Türk dilinin Ïspanyolca yerine Osmanh yahadilerinin millî dili olarak kabulünü ve yerleymesini isteyen ele alacagmuz girigim ve kurulan komisyon bu bakundan önemlidir. kisa zamanda Judeo-Espagnola dönügmügtür.. 7 nolu listeler. bunu bazdan daha uç noktaya. Markus-Osmanli'dan Cumhuriyet'e Geçiple. Cumhuriyet'in ilk yillarmda"Vatanday Türkçe Konug' kampanyasi strasmda. s. 7. 200 binden fazlasi imparatorlugun çekirdek bölgesinde yagiyordu. burada dil olarak Judeo-Espagnol hâkimdi-ve Italyanca ve Yidig gibi bagka dilleri eritmigti.12 1911 nüshasmdan 5 BOA. Ru meli Vilâyât-i gahanesi si'nden gönderilen 16 Za 1321/4 Mart 1904 tarihli bir raponia Manastir. Markus kurdugu lisenin açrhy töreninde Türk dilinin üzerinde önemie durulmasuu belirtir. O kadar ki. 3. 4. Mülkiye ve Maliye'de çahyan gayrimüslim memurlarm listesi veriliyor? Bu listelere gõre. Carter Eindley. 1989.. Anlaµlan son devir Osmank Yahudilerine bakarsak. no: 2907/2. bu kampanya dola- 2 Yeni tasnifler için BOA. Bizzat Açkenazi cemântinin bilgin din adanu Rav. Í. yuzyil bagmda imparatorlugun Yahudi nüfusu en az 400. Adliye Dairesinde yine bir Musevî vardir. 2. 17 Ca 1318/12 Eylül 1900 (8 belge). 10.TürkYahudileri'nden Görunúmler. Burada posta idaresinde dört Musevî memur vardir. Ayni yerin Nâfia Dairesi'nde 12 adet Musevî zabita memuru vardir. genig halk tabakasi arasmda 'Osmanhhk' ve 'Türkçe' bilinci yoksa da. 3 Ayfu dosya. TFR-I-UM-132142-26'da 2907/4. Princeton. 132112-21-26. münevverler arasmda bir 'Osmanhhk' bilinci vardi. nakiL . 'Türklük'e kadar götürdüler. 4 Moye Grossman. 3. 143-168). Bkz.000 kadart Filistin'de ve civarmda. Dr.* Vebu örnek Musevî egitimciler tarafindan takip edilmigtir.5 Burada bir konunun üzerinde durmahy1z. Selânik ve Kosova vilâyetlerinde Adliye. Rumeli Umumî Müfettigliþ Evraki. 9.218 yono ve Menâfi-i Umûmiyye Sandig1(umumî tasarruf kredi sandigi) gibi mahallî kurullardaki üyeler degillerdi sadece. BunIarm 120. 29-Hannavasser gazetesi.AM. Manastir vilâyetinde üç Musevî memur merkezden tayin edilmig.

. Bunun için bir 'Tamim-i I isan-10smanî Komisyonu' (Osmanhcayi yayma komisyonu) teykil edilmig olup. ekte bu komisyon azasuun isimleri takdim edilmigtir. Lisan-i Osrnanî yi (Türkçe) kabul ederek. hukuki. iktisadî. Hariciye Nâzin (28 May1s 1900). belge 1).y1siyla hücum edilen bir grup da. Du dil politikasi. Bunun üzerine ayni gün saraydan irâde çakmigtir. Özetle dilekçede gu hususlar belirtilmektedir. 23 Za 1317/24 Nisan 1900 taxihinde Dersaâdet Musevileri HahambaMoshe Levi cenahlarmm imza ve mührüygi Kaymakann (locum-tenens) le Adliye ve Mezâhib Nezâreti'ne verilen bir dilekçede Lisan-1 Osmanînin (Türkçenin) lisan-i millî olarak kabulünü talep etmekteydi. Yahudilere asirlardan beri dost ve efendi muamelesi eden ve ifrat cereyanlarnun ilerlemesine imkân birakmayan Türkiye. 219 . Türkçeyi özgün telâffuz ile konugan veya özellikle yagh kadmlann konugamadiklan Musevî grubuydu: Ahmet Emin Yalman (kendisi SelânikIi Sebatayct gruptan) dahi. Musevilerin dilini ÍspanyolcadanTürkçeye çevirmek ve yaymak için komisyonun varhgmi ve faaliyetini 5 Eylül 1900 (10 Ca 1318) tarihinde kabul etmigtir (bkz. 13). kültürel bütünlegme mi rol oynad1. Eu komisyonun azalan Osmanh Yahudi cemâati içinde tanman ve sonraki yillarda politik ve kültürel hayatta da rol oynayacak simalardir (bkz. Tarih ve Toplum. Maârif Nâztri (9 Mayis 1900). Adliye Nâzin (25Mayis 1900) tarihlerinde bu talebi uygun gördülderini sadârete (bagbakanhk)bildirmigler ve Osmanh kabinesi hahambagi kaymakanu (locum tenens) tarafmdan verilen rapor üzerine. 'Cumhuriyetin Ìlk Y111arindaUygulanan Türkleytirme Politikalan'. s.. Moiz Kohen Tekinalp gibiler tarafmdan da takip edildi Bugünkü Türk Mûsevîlerinin Türkçe yi kullanmast ve onu iyi yazan bir grup olmasmda bu politikalar mi. liberal tutumuna ragmen dil milliyetçilexi arasmda yer almigtive Mûsevîlere §öyle hitap ediyordu: "Dünyanm hiçbir memleketi yoktur ki. belge 3). belge 2). yaymak ve gimdiye kadarki lisanlan olan Ìspanasil dil olayolcayt ortadan kald2rmak ve mevcut Musevî mekteplerinde rak Türkçeyi kabul ve tatbik etmek istlyorlar (bkz. Asirlarca bizi himaye eden ve nimetini veren Osmanh saltanatma gükran vesilesi olarak. Arahk 1996. bunun yegâne istisnasi Türkiye'dir." Yazar Íspanyolca ve Fransizcano umumt yerlerde kullamlmasuu tenkit ediyordu (Ayhan Aktar. yoksa siyasî. sadik bir millet olan Museviler. komi tartigthr. orada yerlegen Mûsevîler memleketin dilini benimsemesinler ve anadili haline koymasmlar. Çokgariptir.

ciddî bir biçimde Türkçe okuma yazma ve konugmaya yönehk bir egine sonra) 6 Lizi Behmoaras. O da gelecegin (11 seimparatorluk haharnbagisi olacak Hayim Nehum efendidir. k) Ettbbâ-i mülkiyeden refetlu JakMandil efendi Bu listede bir tek kigi devlet memuru degildi.7 Fakat. Galanti'nin Türkler ve Yahudiler adh eserinde belirttigi gibi mekteplerdeki Türkçe girigiminden evvel. sonraki hahamba- parkdemiryollart idâresi hukuk mügâviri refettu JakSamanon efendi Bu konuda Jak Samanon'un büyük torun çocugu Lizi Behmoaras benden aldigi vesika ve aile hatiralanyla Salom'un 21 Haziran 1995 nüshasinda bir makale hazirlad1. s. güphesizki. 21 Haziran 1995. 7 Avram Galanti. Tùrkler ve Yahudder.üyeleri ve ilgili bürokratik procedure'den söz etmez. Bunlar bagbakanhk argivi fontlarmda mevcuttur. Salom. Torunu Matilda ünlü Türk yazan YagarKemal Gökçeli ile evlidir. zikrettigimiz Prens Yusuf Izzettin ve Galib Papa gibi aristokrat Türklerle ahbabdir ve edebî bir grup olugturmuglardir. Digerleri hepsi askerî ve mülkî erkândandir. 48 yagmda ölmügtûr. Jak Mandil efendi saraym hekimi olmugtur. Ïstanbul1947 s. Talmud ve Tevrat'm Türkçe tefsir tercümeleri de vardir.Tamim-i Lisan-1 Osmanî Komisyonu (Osmanhcayi yayma komisyonu) üyeleri: 220 a) Rüsumat emâneti celïlesi fercüme kalemi müdür muavini Haruna-çizâde saadeflujak bey b) Bahriye Nezâreti celîlesi sertercümam kaymakam izzettu Moiz bey c) Daire-i celîle-i Hâriciye ve umûr-i pehbenderîkaleminden Hakî izzellu Yusuf bey d) Maârif Nezdreti cefilesi encümen-i teffi. 'JakSamanon Efendi ve Türkçe Açki Asrumz Dogarken'. SarkDemiryollan hukuk mügaviri Jak Samanon'un torunu Lizi Behmoaras (Salom. Yahudi aydmlann yanada Bu genç Yahudi aydru. 156. Osmanh cemiyetinde 1840'larda Moiz Fresko gibi Yahudi aydmlann Tûrkçenin kabulünü önerdigini de bu vesile ile hatirlatahm. 162. komisyen. . i) .ederse de üyelerden ve ilgili arzuhal ve iradelerden söz etmez. Ün1ütarihçi Avram Galanti böyle bir girigim ve komisyondan bahsetmigse de. 23 Haziran 1995) da dedesi hakkmda biyografik bilgi veriyor. 5. ve muayene azaamdan refetlu Ïshak efendi e) Daire-i celîle-i Hâriclye ve umûr-i ticariye kaleminden izzetlu JakMenage odast müpavirlerinden izzellu ishakYença efendi Ístiçâre f) g) Ebbbâ-i bahriyeden kolagast refeilu Viktor efendi h) Muallimin-i Mûseviyyeden hahamHayim Nahum efendi.6 Avram Galanti bu komisyondan söz.

okullarda terk edilmigti. 221 ¯¯ . Fakat zaten bu tarihlerden itibaren Íspanyolca. Gazetelerde ve ibadette daha uzun zaman kullam1migsa da. Yahudi cemâati arasmda çok kere eve münhasir kalnug.tim görmek için bilinen ilk girigim budur ve Türk Yahudilerinin Türkçeyle butünlegme tarihi için bu änemlidir. Komisyonun çahymalan ûzerine fazla bilgi yoktur. gittikçe gerilemigtir. Bugün Türkiye Yahudileri için Judeo-Espagnol artik arkaik bir dildir.

Bunu kendisine telkin eden muhtedî bir Yahudi olan hekimbagi Hayatîzade'ydi. Kavga Dogu Avrupa'ya da s1çradi. Bundan sonra Selânik gehcemaatinin yerleyme ri baghca yeri oldu. Bir lasun Yahudiler Zvi'nin korktugunu dügünüp beise kapildi.Efendi yarg1çlardanda. Üçüncübir Yahudi sahte mesih ise (1883-93)yillarmda ortaya çikan Yusuf Abdullah'tr. 'Müslim supporters of jewish Messiahs in Yemen'. Kimisi onu izledi. Bizzat Seyhülislam Ölümemahkûm edilecegini ögrendigi son anda bir tereddût ve ardmdan bir telkinle Müslümanhgi kabul etti ve Aziz Mehmet Efendi adim aldi. Cemaat ise kendine inananlan.Ìzmir'de kazandigi etkiden dolay1. Hatta gukrKuheyI II Musevilerle Zeydigiîler arasmda sahiplenme konusunda bir çekigmeye bile neden olmuytur. eski dindaglan. Kendisine inananlar Mesih'in tekrar luk'a geçmig ve 'dönme' dönmesini bekliyorlard1. 714. s. kendisine 150 akçe yevmiye bag landive kapucubaphk memuriyetinden emekli edildi. Sabetai bundan sonra Arnavutorada ölmügtür. SukrKuheyl . Kendisine inananlarla birlikte özellikle zer rütbe ve armaganlar oldugu hadiselere sebeb Ízmit'iterk edecekti. ma'aminim diye adlandmr. Sayi: 24. asirdan sonraki dekadansmm nedeni olarak gösterenler var. nedeniydi. s. Bir müddettir beklenen Mesih oldugunu iddia eden ve imparatorlugun birçok käyesinde.9-18. bu vakayt Osmanh Yahudiliginin 17. 'av- * Tiryaki. Frankistler cemaatin içinde huzursuzluk yaratti. Fakat asil kanyikhk histeriografide sürüyor. Ekz. Mehmed tarafmdan Edirne'ye getirtilmig ve orada divanda yargilammyt1. hem de Türklye tarihi için önemli bir olay meydana geldi. hatta Dogu Avrupa'daki Yahudilerin bile bir kesimini ikna eden Sabetai Zvi Sùltan IV.1 Esasen Türkiye tarihçiliginde de paralel bir yaklagimla gerilemeyi Ïslamdin adamlarma hasredenler vardi. yani Yahudiler ise sazanikos (renkleridegigen bir bahk oldugundan) demekteydi. Ashnda Sabetaycihk bazilarmm sandigmm aksine basit bir gizli din degildir. Bet-Zion Eraqi Klorman. Sabatai Zvi bagiglandi. VoL29/4 1992. Middle Eastern Studies. hahamlann gikâyeti ve huzursuzluk bunun Vanî Mehmet . 1 Benzer gekilde Yemen'de art arda iki tane sahte mesih gukrKuheyl I (1861-65)ve II (1868-75)çaknug. Sabetaym cemaatine Türkler veya deti'. Mayis 1998.222 Osmanla Modernleymesi ve Sabetayctlzle 16 Eylül 1666'da hem Yahudilik. Miiridlerin kimi eski inamga döndü. Laik tarihçiler bazen dine gereginden çok önem verirler. Her üçünün de Mûslümanlar arasmda hemfikir ve mürifleri olmugtur. Maiyyetine de benverildi.

cild 1. iyi memur yetigtirdigini belirtmektedir. yüzyilda kimin Sabetaya oldugu kayitla belli degildi ve ritüellerinden vazgeçtikleri için birçok mensubu bakimmdan da önemli bir egilim olma vasfmi kaybetti. 1stanbul1995. s. (Bir devlet adammm [Mehmed Tevfik Biren111. Müslümanlan da söylenti arasmda..Sabetaycihšm Müslümanhkla sirf görünüç olarak nu ilgisi var. Esasen geçmig asirlarda da Sabetaycilar idare nezdinde Müslümandi ve 19." eklinde bir rivayettir bu. Kuvvetle muhtemelen. Sabetayolar sonraki asarlarda Edirne ve bazi Rumeli gehirlerinde 1912-1913 Balkan savaglanndan soara Müslümanlarla birlikte imparatorluga göç ederek Ïstanbulve Ïzmirgibi gehirlere de yerleptiler Osmanh Ìmparatorlugu'nda böyle bir millet grubu yoktu. Bilhassa Kemalist laisizm Türk toplumunda bu meseleyi adamakilh silmig ve k1y1ya itmigtir. Makalemizin konusu da bu modernleyme süreci olacaktir. Halkm bu tefsir ve inancmm tarihi bir temeli de olmahdir. Cahit Uçuk da Selânik'te Sabataî Zvi cemaatinin gibi Müslüman adetlerine riyayetkâr oldugunu nakledlyor. padigahm da bu nedenle hepiniz Müslüman olmazsamz boynunuz vurulacak diye Sabatai Zvi'yi tehdit ettigini. dönemde Selânik'te dolaçan bu rivayete deginlyor. Hele 20. Diger yandan o günden bugüne dolaçan bir rivayet. s.. yoksa olarak da baz1iligkileri var mi? Gizli bir inanç olarak hakkmda fazla bilgi sahibi degiliz.Abdülhamid ve Meyrutiyet demi hattratart. yüzyilm tüm dünyada (kiyametbekleyen millienarist) insanhgi için bu hareketin Yahudi olmayanlar tarafmdan da izlenip benimsendigi ve Sabetay'm mesih olarak selamlandigidir. Saray'm ve Osmanh idaresinin Sabatai Zvi ve taraftarlanm zahiren de olsa Islam'a döndürerek büyük bir idam faaliyetini ve kriz atlatmay. oruç-namaz 19. 223 - . Ancak Selânik yöresiyle ailevî baglan olan ve o ülkenin kültürelkahp ve rivayet ve görügleriniönyargisiz olarak hayathikâyesinde nakleden Cahit Uçuk (Bir Imparatorluk Yap1Kredi yayuu.bunun üzerine hepsinin görünügte Müslümanhgt kabul ettigi. SUahdarTarihi.cild I. Nitekim Mayis 1901'de Selânik'e vali olan Mehmet Tevfik Bey hatiralarmda Fevziye Mektebleri'nin (mektebleribu cemaatin kurdugunu zikretmiyor ve belki bilmiyor) diger mekteblerin fevkinde oldugunu. Sabetaycdarm basit bir gizli din ve gizli Yahudi mezhebi olmadiklan muhteva "$ehrin 2 Fmdikli Mehmed. Belgelere yansimayan bu säylenti dogruysa. 17. bir kisun mensublar Yahudilikten degil bagka dinden gelmelerdir. Arma yaym. becerdigi açiktir. Sene 1077 8/1666. 170). s. bu tarikata (öyIe diyor) diger dinlerden Hristiyan ve Müslümanlarm girdigini.2 BaziSabetaycilarm nesilden nesile kendi içlerinde tapidiklari bu bilgiyi belgelemek güçtür. yüzyil modernlegmesi boyunca bu adi konmamig asimilasyonun hadisesiz bir gekilde ilerleme kaydettigi görülüyor. 431. yüzyilda Selânik'te bu cemaatin iktisadî ve kültürel bakimdan herkesi geçtigi anlagihyor. Istanbul 1993. 79) o Çökerken.

155. Girit. Devlet bu cemaati tammaz. Nitekim bu dönemde çakardiklarmi bildigimiz tek yaym orgam da ne dinî ne de siyasîdir. Sabetay Sevi. istanbul.Sine D. Nitekim 1856 Islahat Fermam sonrasi. Bu nedenle Sabetaycilarm sayisi geçmigte ve günümüzde kimsenin vâkif olmadig bir sirdn Selânik Sabetaycilarm elimizde bilinen ilk periyodikorgani Gonca-i Edeb adh bir on beg günlük meemuadir. Ortodoks Musevîler bu konuda onlardan daha katlydi. Abdurrahman Küçük. Dogu Sirbistan. Makedonya. I-V Ístanbul. Daha çok yurtsever hareketlere karryti ve nitelikli serbest meslekler icra ettiler. Ama säzünü ettigimiz organ laik ve medenî bir gençlik yetiptirmeye yönelik iki haftahk bir dergidir. yüz(Ïspanya'daki yll ve öncesinde. bilhassa Arnavutluk ve Dogu Karadeniz'de birtaeskim gizli Huistiyan cemaatler artik bir hürriyet havasi sezdiklerinden saklamadilar? Selânik'teki Halbuki açakladi kimliklerini ve ki dinlerini kalabahk Sabetayc1 cemaat böyle bir açiklamada bulunmadi ve üstelik görünügte Ìslamiibadeti gene softica devam ettirdi ve kendi eski ritüelionlar da resmen ne devam etti. Ïkincive önemli unsur. lüman olduklarun söyler ve ibadeti pek yerine larm bu sofu davrarugi dikkati çeker ve kendi mistisizmleri bakunmdan önemli bir noktadir. Dönmeler ve Dönmelik Tarihi. Osmanh nüfus sayunlari din esasina göre olur. ama Sabetaycilar çe olmugtu. Zaten Sabetai Zvi'den sonra cemaat kendi içinde parçalanmigttr ve bu gibi bir örgüt ve gizli kayit ve nüfus sayunmm da fazla bir gey göstermeyecegi açiktir. Tam aksine eski devrin tüccar ve zenaatçi Sabetayc11aridaha çok egitime önem verdi ve Osmanh bürokrasisinde dalla çok gärev aldilar. Duderginin üzerinde duracag1z. une secte judeo-musulmane de Salonique'. Revuedu monde musulman. No XU. Sabetaycilann 19.224 ~ Maranoslarm aksine) gu iki husustan da anlaghr. 5. 19. Sefarad Yahudiler ya JudeoEspagnol konugmuy sonra Fransizca kullanmigken. gene Talmud-Tevrat inançIari hakkmda hiçbir aç1klama yapan risale kaleme alan ç1kmadi (son zamanlarda bu konuda yazan ÍlgazZorlu hariç). cemaatin de gizli bir örgütlenme içinde kendi kay1tlarim tuttugu güphelidir. Faris-1908'de yer ahr. Ïlknüshasi I Mart 1299'da (1882) 3 Bu konada rivayetler: Slousch N: 'Lesdeunmes. Ötüken. Bilinen hahamlari olmalarma ragrnen. ÍbrahimA. Mûslümanlar arasmda kayst edilir. Mesih'i bekleyen (yani Sabatai Zvi) bu cemaat her iki dinin ibadetini çok sofuca yeücra köpelerinrine getirmekteydi Nitekim Osmanh Ímparatorlugu'nun kayttlartkargismda Müsdeki gizli Hiristiyan cemaatler sadece idarenin Sabetaycigetirmezken. asirdan itibaren ev dili Türkonlan aforoz etmiyti. 1939. Selânik Sabetaycilari Yahudiler arasmda degil. 19. . Resimii Yeni Lugat ve Ansildopedi. Gövsa. yüzyildan itibaren bir açiklama gene söz konusu degildir. Yahudileriyle iligki kurmadilar ve aç11danmadi.

5 bu pasaji tesbit parlatanhkla Ben itham. Normalde bu gazetede dinî bahislerin yer aldigru görmek zor (Mevleviligi methetmek digmda). edebî yazi.Türk Tarih Kurumu. daha iyi egitim ve dünyaya aç11madir. Daha dogrusu kozmopolit bir Türk tarikat1 olan Mevlevttarikati (mensublan arasmda. seyahatriameler.4 Bu kozmopolit tarikat.ç11amqtir.ettiklerini Zvi'yi burada gençlerin bu batil mezimzah bu seride tarih aragtiricisi' edemedim. Anlagilan modernist Sabetayci seçkinIer modern Bati egitimiyle. Fakat amaç egitim. Ankara 1989. Ìstanbul'dayabilgilerimiz yok. Fakat derginin amaci sansürle uyugmaktan çok. Edirne. 93-102. rir. Meç. kapah cemaat hayat biçiminin degigecegine de inaniyotlardi. çayan Sabetayc11arm modernlegme sürecine dair Resin 'Tanzimat Döneminde Tanassur ve Din Degiptirme Olaylarf. 19. 4 Í. piir (bazilart çok amatörce). Yahudi ve Hiristiyarilar devamli) çok övülur.' Bir tarih müdekkiki. Abdülhamid devri modasma uygun olarak açilan okullar ve egitimde ilerlemeden söz etmek. Ortayh. Tanzimat3n 150. Musevîlerden änce Batihlayma ve egitim ile Sabetaycdar daha önce durumlarim yükselttiler (emancipelvebir yerde Bati Avrupa'da Musevîlerin kendi cemiyetlerine yaptiklan kültürel katkiyi. 1-7. 225 . Açikça gôrülüyor. 5 Vatan. 25 L 1275 (28-VI-1859) ve Arnavutluk için. Aç11an okullardan söz eder.14 C1274 (30-1-1858) Üsküpiçin BA. 'Tarihin Esratengiz Bir Sahifesi. s. Türk cemiyetinde Sabetaycilar yaptilar. her saytda kimya. Selânik Mevlevî dergâhmdaki âyinler ve dergâhm duvarlapndaki yazilardan söz edilir. Nitekim bir müddet sonra kurulacak Fevziye ve Terakki gibi gerçek anlamdaki gymnasiumlar-laikegitime änem vermigtir. sonra entellektüel bir genç nasil yetipir ve davramr gibi yazilar ihtiva ediyor. niyetinde olduklar. Batihlagmig kozmopolit çevrelerde çok seviliyordu. Studia Albanica. biyoloji terimleri üzerinde açiklamalar yer ahr. Onlarm bugänku devami olan Ipk Lisesi de (Istanbul)kanunî zorunluluk olan din dersleGonca-i Edeb egitime önem verini laik bir retorique ile sürdurmektedir. Jr. Girit için. Bun)arin çogu nahif ve tagra havasi düzeyindedir. 2. Ancak dönmelik üzerine bir seri yazi negredilen Vatan gazetesi l924 Ocak aymda (10 Ocak 1924'te) Gonca-i Edeb mecbunlarm Sabatai muasim progressiv modern dönmelerin çikardignu ve yazar.Asil redaktörü Fazh Necib Bey'di. fakat dinden söz etmez. Victor Hugo tercümeleri (hep laik yazarlar seçiliyor). No: 357. 20 Ocak 1924. Selanik Sabetaycilari Istanbul'agöç ettiklerinde benzer mektebleri kurdular ve laik ulusalc1 bir Türk egitim sisteminde öncti oldular. Gençlere hitap eder. Irad-Han No: 8922. BA. 'Le Crypto-christianisme dans la region du Shpat au cours de la derniere période Ottoman'. XXVI/2 1989. s. 'Bir kavugmak Türk Müslüman gruba yoluyla izdivaç hepten hoglanmayip. Bu rejimin ve sansürun de hoguna gider. Battlilagmaydi. YrfrSempozyumu. Bu dergi. Mah. s. Bardhyl Graceni. Bu risalede Sabetaycihga ait bir telkin ve bilgi yoktur.i söyleniyordu. yüzyil boyu Selânik.

okuyucularm civar Edirne'ye kadar uzandig1 anlagihyor. Nitekim imparatorlugun ünlü maliye nazin Mehmed Cavid Bey. Bu arada dönme denen Sebataycilar laik bir ulusalc1hgi benimseyen grup olarak Jön Türk hareketi ve Íttihadve Terakkiiçin<ie de yer alnuglardar. Gazetenin egitimi ve yazarlarm kipiligi. kolordunun saghk zabiti Selânikli E2ükrü Bey de bir Sabetayclydi. Vatan gazetesi sahibi Ahmed Emin (Yalman) da Sabetayciidi ve bu konnda ilk tef rika 1924 Ocak aymda onun gazetesinde yayunlandi. ki aym zamanda kuvvetli bir iktisatça idi. 2) Karakaglar(yahut Osman Baba grubu). ÍstanAncak mecmuamn yazarlarmm memur zümresinden bul'dan giden bazi zevatm yazi ve demeçlerinin basildigi. Neticede kendisi de Sabetayci kökenli olan Ahmed Emin gazetesinde bu konuda dänmeleri anlatan bir tefrikay1 10-22 Ocak 1924 tarihleri arasmda neÿretti ve dön'dönme' . ancak hepsinin batil inamy ve tavirlarim biraktp Türklügiikabul etmeleri gartiyla Türkiye'de yagayan Türkler olarak-kabul edilmelerini Millet Meclisi'nden istedi. Bunlardan ikinci gruba mensub Karakay Rügdi Bey bugün pek anlagilamayan bir sebeb'dönme'leri gile 1924 Ocak ayi bagmda Türkiye Büyük MilletMeclisi'ne kâyef eden. yabanct dil egitimi sayesinde dig ticarette de Müsluman Türkler ve Yahudilerden daha niteliklive lyi durumda olduklan anlagihyor. Sabetayct kökenliydiler. Sabetaycidir. dahiliye nazirlanndan Mustafa Arif ve maarif mûstegan ve hukuk profesörü Muslihiddin Adil.. Bunlardan ünlü Hasan Tahsin (Osman Nevres) 1919 yih 15 Mayis'mda Yunan kitalan Ízmirleçikarken onlara ilk kurgunu sikti ve dimnigi baglatan kahraman olarak tarihe geçti. Cavit Bey saltanat ve hilâfetin aynlmasuu isteyenlerdendi. ahIâksiz diye suçSabetayct (dönme) inanci ladi. Cumhuriyet dönemi baglarmda 1924 yib Ocak aymda Türkiye kamumeselesi ile yüz yüze geldi. 1) Yakubî (veya Hamdi Bey grubu).226 oldugu. Sebeb cemaatin kenoyu ani olarak di içinden çikmigtt. gayri-Islam ve Türklügu sömüren bir grup olarak itham etti ve bunlarm Timanistan'la olan ahali mübadelesinde Tiirk olarak bu topraklara getirilmemelermi. Ancak basinda bir münakaga baglanugtL üzerine birtakun rivayetler yazihp konuquluyordu. bir ve ger olan Ahmed Emin (Yalman) gazetesinde onu müflis. Türk matbuatmm önemli simasi. Hasan Tahsin (Osinan Nevres) Íttihatve Terakki grubu içinde anar gizme varan fikirleriyle tamnan ilginç bir gahsiyetti. Bilindigi üzere Sabetaym izleyicileri Sabatai Zvi'nin ölümünden sonra zaman içinde birbirine rakip ve kopuk üç partiye aynlmigti. Onunla birlikte direnen ve vurulan bir zabit. bunlan (yani kendisinin de dahil oldugu grubu) gayri Türk. matbuatta ve Ìttihadve Terakki parti çevrelerinde Sabetaycilar vardi.. Sebataycilar arasmda Osmanh bürokrasisine bir katuma egilim ve eyleminin oldugu. Orduda. 3) Kapancilar (yahut Íbrahim Aga grubu). Sebeb alle içi bir anlagnazhk ve diKendisi Sabetayci dönme liderleri tehdit intikamdir dendi. Diger bir maliye nazin olan Nüzhet Faik.

175. yoksa. 'Dönme' denen unsurlarm durumunu. Bu nedenle. 4 Ocak 1924 (1340H). yeni Cumhuriyet'in Iaik ulusçuIari ve Cumhuriyet Halk Partisi tartigmamista. Sabatai Zvi vakasmdan sonraki iki asir içinde. bu yüzden mübadele ile ev.melerin bu inançtan vazgeçen Iaik. Muhafazakâr Sebifürregad dergisi bayyazari Ebuzziya Tevfik ise Ahmed Emin'e hücum eden yazilar yayimladi. çekingen demeç bile ashnda. "Ben dinler konusunda çok tetkikat yaptun. Yunan hükümetine müracaatla. Bu Sabetaycilarm kendilerini ilk defa anlattiklari ve tamttiklan bir yazi serisidir. hem de Sebifürregad'i itham eden yazilar yazdi.kendilerinin Türk ve Müslüman degil. Hüseyin Cahid (Yalçm) ise Tanin'de hem Karakap Rügdi'yi tenkit ve itham eden. Ancak yazanm ismi yoktur tarih aragtincist' diye imza atilmigtr. aksi görügün irkçihk ve Osmanh imparatorluk realitesi ve Türkiye realitesi ile bandaymadigim ileri türüyordu. ulusalci. sh. Sansür bu gibi tartigmalan muhafazakâr çevrelerdeki ftsiltilara terk etmigtir.cild 23. Herkes ne kadar biliyorsa ben de o kadar biliyorum. * Bu kelime eenebi dillerle dahi deunme veya dönmek diye yazumakta. bir Osmanh ve Türkiye Yahudi dinî liderinin Selânik hakkmdaki ilk resmi aç1k degerlendirmesidir. 12 Ocak 1924 (1340H) Hahambay Haim Becerano ile mülakat. Bu dönemi bir suskunluk izlenügtir. 8 Vækit. Sabetaycilarm Türk oldugunu.ola'bir 'dönmeler'le 'dönme"leri 6 Sebilurregad. bazi bakanlar Sabetayc11armYunanistan'a Türk'ten daha zararh olduklanm ve bu yüzden derhal Türkiye'ye gönderilmelerini istemiglerdi? 'Dönmelef. 7 Vakit. Abdurrahman Küçük. gerçekten mübadele yüzünden Selânik'te i. 5 Ocak 1924 (1340H). aslen Yahudi olduklarun. ve güçlerini birakmak istemeyen Sabetayci cemaate yardunci olmak mi istedi? Zira o stralarda Selânik'te Mustafa Bey. bu bakimdan ilginçtir. yani Sabetaycihšm üzerindeki münakayamn arttigi günlerde bazi gazeteciler Türkiye hahambagisi ünlü bilgin Haim Becerano'ya da Yahudiligin ne dereceye kadar alakast oldugunu sormuç1ardir. ancak bu Selânikliler konusunda bilgim yoktur. ilerici. yurtsever bir kitle oldugunu yazdudi." diyor. 232. i. gimdi Türkiye smirlan digmda kalan Selânik Sabetaycilannm ahali mübadelesi dig birak1hp Türkiye'ye getirilmemeleri münasebetsiz ve tehlikelidir diyordu? Karakay Rüçdi Bey'in bu dilekçesinin nedeni pek belli degil Cemaatine duydugu bir kizgmhk ve ihbar nu. Karakap Rügdi. 12 Ocak 1924 tarihli mülakatmda hahambaµ. 22: ¯ . Tanin. ve yurtlanndan sürülerek gönderilmemelerini istemiyti. Sabetayci de- yimi israrla kullamImamaktadr. Ancak arkasi gelmemig ve Türkiye Yahudileri bu konuda susmayi tercih etmiglerdir. age sh. Konortas bu fikre yatkm görünmüç ise de. Ancak bir ara 'Sabatai Zvi kabilesinin Musevî itikadma kismen ve muhalif bir tarikat oldugunu' ilave ediyor? Sti mübhem.

bu inanç üzerinde bir aragtirma yapip yayimlamaz. En olayla Sabetayci çevreler unutma ve susmayi. Vergi kategorileri içinde 'D' cetvelinin dönmelere konan vergiler oldugunu o zamanki Ïstanbul defterdari Faik Ökte yazrmétir. A s.9Ma1ûmdur ki en yüksek varlik vergisi meblagt da bu kategoridekiBezmen ailesiiçin tahakkuk ettirilmigti. 87. sayilanm kimse bilmez. yeni toplumun laik vatandaghgiböyle laikm benimsemeyi tercih etmiglerdir. 258.) belirtmek görünuyor Öyle ve gunutakdirle sahip olanlar halen var fakat. Sabetaycihk laik ideoloji. Onun için aragtirmanm mülakat ve bazi kalmti belgeleri (yazih veya yazisiz) aramak eklinde olmasi gerekir. hiçbir gey veremez. fakat daha çok laik hayat tarzi içinde erimigtir. ama hakikaten tekistisoldunanm Tinjaki ve Toplumsal Tarih gibi dergilerde yazan Ilgaz Zorlu kimlige ki bu inanç gerekir. laik ideolojinin önde gelen bazi pahsiyetlerini olmakla itveya yanhg veya dogm fisilti gazetesinde sürdürmüglerdir. 85.s. bkz. Tabil Osmanh arpivleri. age . Ìstanbul1947 (?). Ondan sonra da buna benzer açik veya kapah bir uygulama görülmez. Üstelikbu laisizmin en ategliöncü ve uygulayicisi da bu grup olmugtur.Varhk VergisiFaciast. Esasen 19. Bugün Sabetaycilar kendilerini henüz açiklamaz. kanaatlerin aksine. Bu grup üzerinde halen Lucette Valensi'nin bir aragttrma yaptigru duyuyoruz. yüzyildan beri ulusalci toplumu isteyenferin arasmda onlar da vardi. Herhalde son yetmig yllm laik geligmeleri ve yeni kent kültürü içinde. ham etmeyi Harb içinde 1942'de çakardan fazla kazançtan ahnmak istenen sitasmda meselesine ilginç bir biçimde vergisi' uygulamalart bümkrat yönetici çevreler yeniden el atmigtir. yi da bu konuda Sabetayc11arm susmasim 228 'dänme' zorlamig 'mason' 'varhk 'dönme' 'varhk 9 Faik Ökte. (Tekistisnanm. Bununla beraber dar bir antisemit çevre. Küçük. 195. Anvergisi' Türkiye malî tarihinde çabuk terk edilen rezilane bir cak uygulamaydi ve çegitli çevrelerden tephi gärmügtür.olmahdir.

Yazi ve kay1t igleri ile dar bir bürokratik kadronun birkaç rahib ve pairin ugragtigt geleneksel toplumlarda yazi ile ilgisi olmayan genig y1gmlarböyle bir degigimden haberli bile olmamiglardir. 80.Harf Devriminin Nedenleri Üzerine' 3 Kasim 1928'de" Türkiye modern dünya kogullan içinde çok cesur bir denemeye girdi. Alfabe degigtirmek tarihte ilk kez görülen bir olay' degildi. 1928 Türkiye'sinde Arap harflerine muhalif. böyle bir degigiklik kolay cesaret edilip yürütülecek bir iy degildi. Eu son olay her ne kadar eski Íranuygarhgom kaynaklanm bir süre karanhkta olanak kabirakmigsa da. Çünkugeleneksel toplumun sözlü olarak saklanmasidir. kitaplarm ve eski çaglara oranla yaygin egitimin görüldügü modern çaglarda. ilk ve ortaçag toplumlan için köklü bir degigiklik sayilmayabilir. 3 Kastm'dan baglayarak yürürlüge girmietir. Sasanîler ÏramPahlavi denilen kökü Aramî alfabesine dayah yazlyi kullanmig ve Araplar Ïran'ifethedince Arap alfabesi bunlarm yerini almigti. Hatta en bagta Türkler. Ankara 1998. s. Iran'm ünlü çairi Farsçanm üstaderlebu tip sözlü anlatimlardan di Firdevsî (Firdosî) bile $ehname'sini migtir. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu. 9-10. Ïlkçagm parlak uygarhk örneklerini veren Ahamaniglbr Ïraruçiviyazismi. Böylece eski Ïran kültürünün destan. Ne var ki alfabenin degigtirilmesi. Atatürk Kültür. Tûrk Tarih Kurumu Yaymlan. 68-84 Yasa 1 Kasun 1928'de kabul edilip. . yüzyillarda eski kültürün restorasyono bir özelligi. kökü 19. Oysa basmm. yüzyilm ilk yansma kadar uzanan edebt ve fikrî bir akmun varhgidar. Arap harflerinin yerine Türk dili için en uy gun alfabenin hangisi olacagi soru* •• Türkiye Cumhuriyeti'nin YetmigBeg Yth Armagam. Dizi XVI. tarih boyu birkaç kez alfabe degigtiren bir toplum olarak bu olaym önde gelen örnegi sayllabilirler. Du akmun varolug nedenini ve yayihyra bu yazida göstermeye çahyacag1z. hatta dinî metinleri buyuk oranda halkm tüm kesimlerinin belleginde yagadigmdan. sonraki dönemlerde yeniden yazih olarak saptanmasi mümkün olmuçtur. kültür ürünlerinin zanmigti. yiir masal gibi ürünleri. Nitekim toplumlar bu konuda çok ürkek ve tutucu davranmaktadir. S. Baganya gerçekleptirmeye yardim eden ilk nokta. Degigimden önemli say1da kigi ve kümeler olumsuz biçimde etkilenir ve yeninin benimsenmesi birçok güçlük yaratin Bunlara karym Türk inkilâbmm bu konudaki Israrh tutumu nasil olup da bayanya ulagmigtar.

alfabetik degildir. Alfabe tarihine baktigimizda Latin harfleri. 'ÇiviYazistrun Dogugu ve Geligmesi'. sayun ve bälügümü rahipler tarafmdan yapihyordu. Örnegin. Çin.Japonve Proto-Hind (Mohanjo) kültürlerinin de yazilari vardt Ancak bu yazilar resim yazisi olup. Bu yazi tahminen Sümerlerin Mezopotamya'ya geliglerinSümer sitelerinin bu dönemdeki topden üç yüz yil sonrabulunmuytur. Fakat bunlarda tek ses gösteren baziiçaretler vardir Bu nedenledir ki Mezopotamya kültürlerinin kullandigi yazi. Burada iki igaretten a ve b sesleri ahamakta ve yan yana ya da alt alta yazildiklarmda ab kelimesi ortaya çtkmaktadtr. DTCF Tarih Araphrmalan Dergisi. Uruk IV katmamnda ilk resim yazilan ele geçti. . C. Hitit hiyeroglifi. iftisaki) bir dildi. S. miktan ve verenin adim kaydetmek için baziözel igaretler kullandilar. Ashnda uçses (akrofoni) dedigimiz yäntemle modern alfabenin temelini atanlar eski Misirhlardir.. VII.öküz=k alef. Teslim edilen ürünlerin yaz2m.1 Resim yazismdan daha sistematik bir yazi olan çivi yazisma geçigin agamalan tam olarak aydinlanmig degildir.ÿimtarihinde saptamak mümkündür. bugün Varka. Latin alfabesi en uygun görülmügtür. 12-13. ev= O = beth. Fonetik ba- yazmm 230 ¯ kimdan en mütekämil alfabe oldugundan. geligiminin doruk noktasi olarak kargimiza çikar. igaretlerini alahm. Aztek hiyeroglifi gibiyazilar da böyledir. Böylelikle. modern alfabeyi doguracak bir baglangiç olarak uitelendirilmektedir. 5-7. s. Ankara 1973.Ö. ÍIk yazi M. Ama çivi yazist gekillgri dört-beg tane sesli harfi verebiliyordu. bu tür fonemlerin daha çok 'mabed - 1 Füntzan Kinal. Latin harflerinin kabülü ile çözùlmügtür. Bilinen Sümer metinleri bir hece yazist olan çiviyazisi ile yazilmi. sesIllerin (vokal)önemli oldugu Türk dili için. Hele Ïranhlartüm igaretterin sayistru otuz dokuza indirerek çivi yazisim neredeyse alfabetik bir agamaya getirdiler. sosyalizmi' ad2 veriliyor. Zamanla bu igaretleri her birinin anlayacaþ gekilde sistemleytirdi1er. Gerçi. Bu da harf devrimini olanakh kilan ikinci noktadir. Tevrat'ta ise Erek diye geçen eski Uruk gehrinde Jordantarafmdan yapilan kazilarda. Sümer dilinin grameri. Sümerce aglutinant (ek ve kök yapist ile kurulan kelimelerden meydana gelen. Mezopotamya'da daha sonra siyasî bir birlik kuran ve Samî bir toplum olan Akadlar tarafmdan yazdnugttr.Böylece resim yazisi dogmug oldu. Bunu yazmin geli.su ise.ptir ve resim yazismdan (pictographique) geligerek ortaya çakmigtar.XXXILyüzyilda uygarhšm egigi olan Mezopotamya'da Sümerler tarafmdan kullaruld1. Her toplulugun üyeleri y1gma tepeler üzerindeki tapmaklar etrafmda yagamakta ve elde ettikleri ürlinü bu tapmaklardaki rahiblere teslim etmekteydiler. Eu düzende özelmüllumsal düzenine kiyet geligmemigti. Rahipler getirilen ürünün cinsi.Hiyeroglifte her resmin (iyaretin) kargihþ olan kelimenin bag harfleri kullamlarak sesli ve sessiz harfler ortaya çakti. Güney Mezopotamya'da.

Bir toplumda zaman içinde degigen ve geligen toplumsal iligkiler ne deniyle daha standart ve mükemmel bir imlâya gerek duyulur. 732). gimdi ses yöntemine geçiliyordu.) Bo konuya ilerde yeniden deginilecektir. bilim dünyasi bir olayla kargilagtL GÖk- 231 - .403'te Attika'mn resmi alfabesi olarak kabul edilen klasik Yunan alfabesi ortaya çikmigtir. Saderin gibi sessizlerini de sesli harf olarak aldilar. vav. Alfabe dogdugu günden beri degigmektedir ve halen de son geklini aldig1 söylenemez. Türklerin bilinen ilk yazth amtidir.Õ. Y.XI. BäyIece M. aleph. Türkçedeki Q.Ö. a-e. 'ayn' Tarihte Türk Alfabeteri Radlov ve Thomsen gibi türkologlarm bilim dünyasma tamttiklan Orhun yazitlan. M. Bazi dillerin gereksinimlerini kargilamak için harf alti ve üstü igaretler (diacritique'ler) kullamhr. Türk dilini konuyanlar da tarih boyu kullandiklan alfabeyi dört kez degigtirmiçIerdir. Latin yazismda (C) fonemiyle verilen Yunanblarm (K) harfi Latin alfabesinde yer almaz. Sami dilleri konugan toplumlar bu alanda Akdeniz uygarhšmm äncüsü olacak ve alfabe giderek modern yap2sma kavugacaktir.U. 2. yüzyilda Íonadalan ve Yunanistan olmuçtur. Augustus devrinde Y ve Z harfleri eldendi.Ö. O. Thomsen 1893 ylhnda Orhun vadisinde bulunan bu yazitlarm sirrmi çözdügünde. sonralar1 Araplarda Kuji ve Neshf. Ì. Fenike alfabesi. A. (Örnegin. Bunlardan biri hiyeroglif ve çivi yazisma göm harfleri yirmi ikiye indiren ve ses yöntes mine dayanan Fenike alfabesidir.Çekçedeki 6 I Almancadaki Ä gibi. Bu yazitlardaki ilk alfabe. gerekse çivi yazismda hece yöntemine bagh kaImdig1halde. Fenike alfabesinden çikan bir kol ise Suriye'de Aramî. Yunanhlar.L yüzydda yerlerini tümüyle daha geligken ve sistematik alfabelere biraktdar. Süryanîlerde Estrangelosve dolayh olarak da Turfan yazitIarmda gördügümüz Uygur alfabelerinin temelini olugturmugtur. Latin alfabesi hece yöntemiyle kurulmuytur. onu kullanan siyasal grubun adi olan 'Göktürk' terimiyle adlandinhr (M. Bu nedenle bugün dünyada çeyitli gruptan dillerin en yaygm olarak kullandiklari alfabedir. seslilerini içeriyordu. yodh harfleri ile 1. Yunan alfabesine göre daha sistematik bir alfabe olan Latin alfabesi baglangiçta yirmi bir harften oluguyordu..kullamldigi Misir hiyeroglifi bir antamda modern alfabenin baglangici sayllabilir. Fenike alfabesinin asil geligme alam. 1. y-i. 3. Bununla beraber sonralari bazi kelimeler için istianaî olarak kullamImigtir. Bu da bir yerden sonra alfabeyi etkileyip degigime zorlamaktadir. Kolay okuyup yazmaya ve standart imlâya olanak hazirlamaktadir. u-o seslilerini aldiklan gibi. Çiviyazisi ve hiyeroglif apagi yukan M. 3..Ç ve Õ. Gerek resim. Ïran'da Pahlavî. 2.Ö.

Bu yaz2y2 Zerdügtîler. s. XIX. Türk ligine karym bu bagla11-13. Burada Türk topraklannda bir hayli sogdça ve sernitik belge ve kahnti bulunduþi bildiriliyor. kuraIsizhk yaratrug ve ahykanhk kazamlmasi (meleke) geregi gibi önemli sorunlar yaratmigtar. Eu yazi ve üzerindebagvurulacak temel kaynak. Eski Türk Yazrtlarr. I (a. o. demirci= ota. Türk ses yabürokrafik kayatlarda igleklipisim ifadeye elverigli olmamasma kargm. Uygurlardan ve ge sahip oluguydu. ü) ve J (i. Sidgwick and Jackson. N. Dolayis1yla Gäktürk alfabesi bürokratik hizmetler için nygun olmaylp daha çok amtsal bir yaz1çegidiolarak kalmiptin Bu yazi türüne bagka yerPeçenekler ve Hiristiyanhktan önce Macarlar lerde de rastlanir. 3-4. Bu-örneklere Macaristan'm Szekel bölgesinde Nagy Szént Miklós'da rastianmigtir. s. mkhk. Eu alfabenin äzelligi ise içinde yalutzca dört tane seslinin bulunmasidu Bu sesliferin ince ya da kahn olarak degerlendirilmesi. e.S gibi) kullamldigi dilimizde. Orken. Ïranldarm tersine rak dillerine uygun bir biçimde degigtirdikleri söylenemez. Ìgleksesli kargilayan üç mîlerin. P= y Ç 5 ve J = 3 gibi harfler ise alfabemize Ìranhlaryoluyla girmigtir. Pre-Of f aman Turkey. Otta Asya'nm diger Türk toplumlan tarafindan da kullamlan Uygur alfabesi kültür tarihimizde Gäktürk alfabesine oranla daha çok yaygmhk kazannuptir.).London. Ïytebu nedenlerden ötürü. von Gabain. kelimeler ustüste konan iki nokta ile ayri lir. Arap harflerinin baglatetrafmda yogun bir tartigma harflerinin kabulü glbi seçenekler = 'islalu' - nuptir. Zaten imparatorluk bürokrasisi de Uygurcada Sakimselerden olugmugtu. . 1968.232 türkler yazigma iglerinde Sugdaklan (Sogdianahlar) kullamyorlardi. TDK Yay. seçilen diger Türk toplumlardan vardt. 188-206.2 8 ve M. Bunun nedeni. II. yüzyillardan biri edilme nedenlerinden nin kabul olasoyundan toplumlar arasmda alfabesi Türk artik yaygm yarak Arab kendi harflerini Arap Türklerin kullamhyordu. yüzyillar arasmda yalmzca Uygurlar tarafmdan degil. Yazi bitigik yazilmaz. 2 Claude Cahen. a (u. amtsal yazitlarda böyle runik bir yazi kullanmiglardar. Masturî Hiristiyanlar ve Budistler de kulIanmiglardtr.3 Özellikle döneminde Uygur alfabeMogol Ímparatortugu si. Özellikle imlâmizin konuqulan dili arkadan izlemesi olayt (oda= gibi) imlâmizda dagimaydonor=midenuvaz teymurci. Altfürkische Grammatik. Ïstanbul 1939. Bu nedenle sessizler ince ve kahn olarak birkaç tanedir. olabilir. C. 15-28.Leipzig 1950. metinier 3 A. Okuyucu. yuzyillar boyu Arap alfabesinin üç seslisiyle yetinilmigtir. H.iYami harfleriArap alfabenin im1âsim kargilayamamasi. yüzyilda ya da Latin baylayan modernleyme hareketleri. Büyük bir olasilikla bu yazi Sugdaklar tarafmdan geligtirilmigtir. Seslilerin yerinin çok önemli oldugu ve higdtih sessiz harflerin de (Ç. Örnegin. resmi yazigmalarda daha çok kullamldi. Aynca eserierde bu bilgilere rastlayabilir.s.yanma geleasessizin ince ya da kalm oluguna baghdir.

Öyleki. RusskiYazak. nerdeyse her yazarm kendine göre bir imlâsi vardi. yüzyil Türkiye'sinde aym ihtiyaç duyulmustur. 18. Yeniçaglarm bagmdan bu yana Latin ve Kiril (Rus-Bulgar-Sirb) alfabelerini kullanan. Rusya'da basin hayatuu baglatti.Íz. Bu durum salt Türkiye tarihine özgü degildir. Alman diliimlâsnun düzelmesine. Herkesin kabul ettigi standart imlâ kurallan ve okunmast bayüzyila sit bir yazi yoktu. Rusya bürokrasisini ve egitim yaçarum çagm gereklerine göreyeniden düzenliyordu. Bu teknik aygitm içIerligini saglayacak gekilde mükemmellegtirilmesinin toplumsal-teknolojikmoderalegmede büyük änemi varðir.yaym yagamrda canlam1770fermamyla ilkokul yordu. 116-117. modernlegen toplumlar imlâ reformlari yürütmüy ve alfabeleri üzerinde degigiklikler yapmiglardinYagayan dillerin hiçbirinde ortaçag boyunca standart bir imlâ yoktu. daha dogrusu düzeltilmesine neden oldu.Bu. Syrov. degin okuryazar oram% 5-10'u geçen ülke yoktur. Çünkül8. Oyleyse üretimde denetim olgusunu saglayan bir araç olarak teknik bir altyapisal ögedir. netimini modernlegtirdigi döneme Ìmparatoriçenin13 Agustos egitimi genelleptirilirken. Bu yargumzla bir toplumun temel üretim birim ve araçlan arasmda yazty1ön siraya koymuyoruz. 1713'te Vedemosti(Haberler) adh gazeteyi çakarttirarak.. Íncil'inAlmanca'ya çevrildigi reformasyondönemine degil. Ornegin Alman imlâ æformu. Moskva 1975. Fransa'da ise Kardinal Richelieu konuçulan dile uygun standart bir imlâ düzenlemesi için ünlü Fransiz Akademisi'ni kurdurmug- tur 4 S.Ímlâve Harf Degigtirme Sorununun Ortaya Çakapr Yaz1 bürokratik örgütlerde temel bir teknik aygittir. Bir kay1t aract olarak mal ve hizmet ahmlarmm denetimine yarar. Bu nedenle eski kilise Slavcasmm kahntisi olan Rus harflerini ve imlâsim da 1710 yilmda yeniden düzenlettirdi. n3 . Prusya Maria Theresia'nm Avusturya yöKralhgi'nm güçlendigi ve Ïmparatoriçe rastlar. gerekse 19. Stmnitsiy Istorii.ve sakhk ve uyumsuzluklar bürokratik örgütlerde reform yapan gruplar tarafmdan ele ahnmasi kaçam1mazdir. Bu nedenle gerek modernlegen yeni çaglar Avrupa'smda.Okuma yazma bilgisinin yayilmasuu gerektiren bu gibi hareketler önlerinde engel olarak Rus alfabesini buluyordu. Arap harflerinin 'Islalu' ya da tümüyle degigtirilmesikonusundaki tartigmalarm Türkiye tarihinde bürokratik örgütterdeki ve egitim alanmdaki reform denemeleri kadar eski oldugunu ve onlarla atbagi gittigini belirtmigtik. Ama üretimde modernleyme baçladigi an. Böylece egitim alamnda. 1921'de Sovyetter döneminde gerçeklegtirilmigtir. s. yüzyil bagmda Büyük Petro. N.4Rus alfabesindeki ikinci önemli düzeltme iglemi. Eski bürokrat kadrolar ve dar bir aydm tabakanm kullandigi yazi bellege ve ahgkanhga dayanmaktayd1. im1â ve yazidaki akrahatsiz edici olur. Aslmda buna ihtiyaç duyulmarmytir.harf çikart11di. Onun için imlâ düzeltilerek alfabeden 18.

Almanca gibi Bati dillerinin imläsimn geçirdigi deböyle bir büyük toplumsal degigime ve modernlegen bûrokgigiklikler rasinin ihtiyaçlanna dayanmaktadir. Fransazca. Eu modern savag adamlarmm ise. Filoloji ve linguistik aragtirmalan bir yandan Bati uluslarmm tarih bilincini ve ulusalcthgim besledigi gibi. 19. dilbilim aragtirmalari. toplumlann ulusalcibilincini de yönlendiriyordu. matematik. Kasacasi. Aydmlar. Filoloji. Dil araptumalan sonucu. filoloji. birinci etkenin de içinde bulundugu bu zincirleme toplumsal geligmelerin soBati Avrunucu olarak ortaya çaknugtir. 18. 19. yaym yagammm geligmesi. Alfabe ve imlâ degigmeleri konusundaki ikinci önemli etken. egitim sanayilegme kentleyme. Bu etken ulusaledik akunlandir.Rusça. ulusalcihk gibi dügünce ve eylemler. Ote yandan modernlegen ordulann yeni subay kadrolan artik eskisi gibi okuma yazma bilmeyen kahramanlardan degil. topografya. Ítalyanca. standart imlâ ve basit kusi güçtür. yüzyila toplumlari gibi ve pa yaygm olgularla giverken ortaya çakan vatandaghk. bir Çinmandarini. etkinlik alam büyüyen bürokrasilerde eleman ihtiyaci da artmaktadir Ama diger yandan yazi konusundaki ah. genig y1gmlarm okuma yazmayi kolayca kavramasuu geæktiriyordu. 'talimname- . tarih ve filoloji aragtumalanmn geligtigi bir çagdir. söz konusu bir dile iligkin hetinlerinkargilagtirmah bilimi ve o dilin tarihsel evriminin saptanmasi.ÿkanhgi ve yetenegi eski bürokrat tabaka ve gruplarmki ile kargilagti234 nlamayacak kadar az olan yeni memurlarm bürokratik örgütleæ girmeÇünkügeligen toplumsal yagam maliye. Macar filolog Samuel Gyarmathy XVIII yûzyilm sonunda bu dallardaki incelemeleriyle Macarca ve Fince'nin akrabahgru saptadi. Bu nedenlerden m da etkileyerek ulusalci bilincin uyanmasmi ötürü 19. bir yandan da daha standart ve dogru bir imlânm yerlegtirilmesiiçin çaba gösterilmesine neden oluyordu. epitlik. yazih kültür ürünlerinin yaçamm önemli parçasi haline geldigi Avrupa endüstri toplumlarmm gereksinimine hizmet ettigi gibi. etnoloji gibi bilimlerin geligmesi için uygun bir ortamm dogdugu dönemdir. yüzyil ise belirtildigi gibi. sentaks ve morfoloji (yani grameri) içeren bir bilimsel disiplin oldu. adliye ve egitim örgütlerinin eleman gereksinmesini arbrmigtr. mekanik ve leti okuyup anlayabilen kipilerden olugturulmak zorundayda.Genellikle faaliyetleri artan. iki ayn disiplinin adi oldular. yüzyddan beri Ïngilizce. 18. örgüt ve iligkiler sistemi anonimlegen. uIusalcihk bilinci dolay1slyla. yüzydda imlâ reformlanmn ne gibi nedenlerle yapildigru yukarda açaldamaya çahytik. Bundan bagka. Dogu Avrupa'mn boyunduruk altindaki toplumlansagladi.Modernlegen ordularda kolay bir imlânm geligtirilme gereginin de bu reformlarda etkisi várdir. o zamana degin karmakangik olarak kullamlan filoloji ve linguistik terimleri. bir Osmanh divan kâtibi ya da bir manastir rahibi gibiömürleriniyaziya ve karmagik imlâya adayacak kimseler olamayacaklari açiktir. yüzy11. tarih. linguistik ise.

Bu durumda karmagik ve ahekanhga dayanan im1â bir sorun haline gelmemigtir. (Örnek. 6 L. Böyle bir örgütte kaylt sistemleri ve yazigmalar da genig y1gmlarm deg.T. Arnavue dili için Latin harflerine dayanan bir alfabe önermesidir. Böyle bir ortamda Romenler.K. yüzyilda böyle bir ortamda yagiyor ÍgteOsmanh Ïmparatorlugu sürecine gixïyordu. New York 1958. Dönemin bazikay1tlanm okumak uzmanlarm i. 505 235 ¯ . yüzyil sonunda Osmanh Ímparatorlugu'nda.Arnavutlar Latin harflerinin kabulü sorununu tartigmaya baglad11ar.gidir). T.sorun haline getirmig ve baçIamigtL yazi üzerinde tartigmalar Osmants Ímparatorlugu'ndaReformlar ve Alfabe Sorunu Geleneksel toplumda bürokratik örgütlerin kadrolan dardir. bir Ortodoks. 245. Okuma yazma oram dügüktür ve yükseltilmesi için gerek de duyulmaz. yüzylla kadarki belge ve nan Ïtalyanca-Fransizca] tutuldugu görülür. Böylece Arnavut okullarmm kullanmasi için Latin ve Grek harflerinden meydana gelen bir alfabe hazirlanmig ve Arnav'utlar bu alfabeyle egitim ve kültürel yagamlarmi sürdürmeye baglanuglardir Ílginçolan gmseddig/Samî'nin Kaamus-u Türkî ve Kaamus'ul AIâm da islah edilmig bir imlâ kuHamrken. Stavrianos. Osmanh bürokrasisinin ahykanhklan da bu durumun-tipik 5 Fevziye A. Kullamlan Almanca bile yaban. Arap Harfferinin Islahr ve Degigtidimesi Hakkmda Ílk Tegebbüsler ve Netkeleri. Slavlarla mügtereken kullandiklan Kiril alfabesini atip 1860'ta Latin alfabesini kabul ettiler. Avusturya devlet argivlerinde bulukay1tlarm çegitli dillerde [Latince veya 18. kilise Slavcasi kalmtasi bir yazi türünden rahatsiz. s. olmamigtir. Ïçlemleri az oldugundan bürokratik kayitlar da simrhdtr. ve modernlegme yaygm egitim çabalan. S.Bellten. Tansel. Latin kökenli bir dil konuyan bir ulus olarak. küçuk bir yänetici tabakamn denetimi altmdadir. Bundan bagka kullanilan kaligrafi türleri az kimsenin tahathkla okuyabilecegi yazi türleriydi. çapragik ve karmaµk imlây1bir. 30 Eylül 1879'da kurulan 'Cemiyet-i Ïlmiyye-iArnavudiye' Latin harflerinin kabulü porununa ciddiyetle egildi. Hatta bürokrasinin içinde bazi uzmanlagnug bölümlerin memurlan kendilerine özgü bir yazi ve kayit sistemine sahiptirler. s. Belirtildigi gibi Büyük Petro'dan önee. XVII. ci terim ve deyimlerle doludur. 19.ralh yazly1bir ulus için övünç kaynagi saymaktayd11ar. Rus bümkrasisi. The Balkans Since 1453. bir Katolik ve bir Müslüman Arnavut'tan olugan bir kurula Abetare (ABC) denilen bir alfabe hazarlatti. Bürokratik merkeziyetçilik.5 Bu Cemiyet.Say116. Venedik devlet argivleri yan Latince ve gotik türü bir yaziyla kaleme alman belgeler ve hay1tlarla doludur. Holt Reinhart and Winston. 19. C.

Azerbaycanh olup. . En bilim adami. Zaten bu çok sayida memurun kipiler olmalari mümkün olmadigmtümünün yetenekli hattat ve dan. Türk dilleri için ortak bir dil ve imlâ önermektedir. 1840'ta Ingiliz Kraliyet Bilim Cemiyeti üyesi olmuytur) Türk lehçeleri ve dilleri üzerindeki araÿhrmalariyla tanmmig bir bilgindir. daha önemliydi. Osmanh Cemiyet-i Ílmiyesi'ne 'edib' "imlâ . Bu gruba girenler 19.236 ¯¯ bir örnegidir. Tanzimat bürokrasisinin kayatlarmda ve yazigmalarinda bir üslûp sadeleymesi. Tüm bürolarm belge ve yazigmalari nesih yazi ile yazihnaktadir. egitim ve dügün alamada yeni bir uyamp dänemine giren Çarhk Müslüman aydmlar da ugragmaya bagRusyasi periferi vilâyetlerindeki Lamigti. begenilen dogalbir davramytir.Osmanh Ïmparatorlugu yuzyd baglarmda ÇarhkRusyasi'nda rasthyoruz. Ülkede ortaokullar (rügdiyeler)her yerde açihyor. . özellikle Türk dili ile bu alfabenin uyugmazligi sorunu kendini duyurdu. Eu yaz1yi okuyup anlayanlar da yine kendileri olurdu. Bir niganamn ve hattâ bir divan-1hümayun kâtibinin kendine özgü edebî üslûbu fermanlara ve yazigmalara iglemesi. Bu sadelegme. siyakat denen bir yaz1ve rakam türü kullarurdi. Bugün bile bu belgeleri çok az sayida uzman tarihçi degerlendirebilmektedir. digmdaki ulusalci aydmlarm ilk ömegine 19. kaligrafide de görülür. yeni yeni sivil okullar kuruluyordu. Her memurun güzel yazi yazmas1 yetmez. Maliyeci grup. Latin harflerinin kaher iki grup da bulünü savunmaya kadar igi vardmhlar. Zaten tersi de dügünülemez. maliye. fermanlarm hitab ve elkab bölümlerindeki (titulaturde)yazigma kurallarmda görüldügü gibi. Kanunî devrinin ünlü nigancisi Celâlzade Mustafa (Koca Niganct) bu bürokrat tipinin en parlak ärnegiydi. Bu sorunlarla salt Osmanh bürokrasisi üyeleri degil. Hiristiyanhga geçen (Aleksandr) Mirza IGîzunBey (kendisi 1835'te Ìmparatorluk Bilimler Akademisi üyeligine seçilmig. yabano artmigtir. Yine 1863'te Ïstanbul'agelen Azerbaycanh ünlü dramaturg Mirza Fethali Ahundzade. yüzyilda modernlegme sürecine gimerkezindeki bürolarda ve vilâyetlerde memur ihtiyaci hükümet rince bürokrasinin yeni adaylannm. hukuk. bir basillik gärûlmektedir. yüzyil baglarindan beri ulusalci bir bilinçyazarlardL Sözü geçen le tarih ve dil araghrmalari yapan egitimciter ve 1slahatt' önerileriyle ige girigip. Yaziÿmalarda edebî bir uslûb yaratmasi dogal görülür ve takdirle kargilamr. adeta hattat olmast istenir. divanî denen bir yazi türnyle kaleme ahmtdi. Çünkühükümet merkezi ile en uzak vilâyet arasmdaki yazigmalar bile eskisine oranla çok artmigtir Böylece Tanzimat dönemi kendiliginden ilk yazi düzenlemesinin yapildigi. Yaygmlagtirilmak istenen egitim dolayisiyla Arap harflerinin güçlügü. yönetimin her kesiminde standart yazi türünün kullamldig1 bir dönem oldu. cografya bilmeleri. Ama imparatorluk 19. Ustelik dil. Kisacasi devlet argivlerinin bürokrasi üyeleri digmda kimseye hitab etmesine gerek görülmüyordu. Divan-1hümayundan çakan fermanlar.

Tansel. Ekm.D. daha ihtiyath ve gerçelçi öt11emler öneriyorlardt. izlenmesini 3. Örnegin. 4. s. okumakla kelime dagarcigmi artirmaz. modernlegme dönemine daha geç giren Osmanh Ïmparatorlugu'ndabenzer partlan yaratmaktadir. 7477dedir.Atatürk ve Harf Devrimi. Arap harfleri baski iglerinde güçlük dogurur. on (al). TDK Yayun.e.a.K. okumayi aligkanhga dayandirmaktadir.K. Bu.. Gazetenin 13 Rebiülalur 1281 (9 Agustos 1869) tarihli sayismda Melkom Han. bir dizgi kasasmda 30-40 tane degil. ortada ve sonda ayri yazilmalan nedeniyle.m. 1868 say1 14. 'Arap harflerinin islain.g. mn Türk diline uydurulmasi. Ekz. Ankara 1949. Du äneriler.Tarih. Ahundzade ashnda Türkçenin I. Nitekim. sundugu. o gün kullamlmakta olan yazi üzerindeki eleptirilerini pu dört noktada toplanugti. Münif Papa 13 Zilkaade 1278'de (12Mayis 1862) Osmanh Cemiyet-i Ilmîyyesi'ne sundugu önergede. uç (gal) kelimeleri birkaç türlü okunabilir. s. s. 170. Gerçekten de Arap harfleri. Bagta. Ahundzade'den bir yil önce Osmanh devlet adanu Münif Papa (Efendi) bir imlâ 1slahi önerisiyle ortaya çikmigti.T. Türk Dilinde Geligmeve Sadelegme Safhalan. yani imlâdügüncesi etrahnda toplanmaktadir. e. T. Ülkütapr. "Fevaîd ve muhassenati tasdik 7 Ahundzade'nin ve teslim olunmug ise de. Ankara 1973. gene aym konu üzerinde Namik Kemal ile Íran'mÎstanbul büyükelçisi Mirza Melkom Han arasmda Hiirriyet gazetesinde bir tartlyma açildi.kürk ( JJ ). 17. imlâmn bu yeniöneriyle pek de kolaylagmayacagnu belirtmigtir. 100'ü agkm harf gereklidir..20 Safer 1280 (6Agustos 1863) tarihlibir äneride. me dagarcigi yüklü olanlann rahat okuyabilecekleri cümlelerin güç1egtirir. 8 Münif Paga'mn bu projesi Mecmua-i Fünun Hic. 2. Ancak Cemiyet bu öneriyi olumlu ve yararh görmekle birlikte. Büyük harf olmamasi. milcerred icrasmda derkâr olan mügkulat-i azîmi ve eski âsâr-l islamiyyenin nisyamnda müeddi olacagmt" ileri sürüyordu. Farsça tamlamalar okumayi daha da güçlestirir.atin harfleriyle yazilmasi gerektigi görügünde olan bir dügünürdü. 225-226. Basimevi. Ahundzade projesine Cemiyet'in cevabi hakkmda ayrmtih bilgi için bkz. T.g..8 Birkaç yll sonra. 1270/M. ancak kelibir yazidir. aynca bkz. s..T Aym dänemiçinde Osmanh devletadamlan.S. Agâh Sirn Levend. s. "Arap harflerinin halihazir durumu Ìslamçocuk- layihasmi ise Cemiyet cevabmda. Arapça.Ülkütaµr. 'ihtiyat' 1. 19. 237 . 'Imla islahati' projesi Fuat Papa ve Cemigerekçesiyle reddedilmig. fakat Ahundzade'ye bir yet tarafmdan Mecidi nigan ihsan buyrulmuytur. imlâmn düzeltilmesini önermektedir./D 31. Q. Dilin imlâsmdakikuralsizhk.' daha önce gördügümüz Büyük Petro tipi bir yenilikçiliktir.

Tansel. Tausel. Örnegin.) Nanuk Kemal. Osmanh imlâsmm yalmzca güçlük degil bazi tutarsizhklan da barmdirdigmi zikretmemeyi tercih etmigtir. .g. Ebüzziya Tevfik gibi aydmlar önerilerini hep Suavi. 231 ve Melkom Han'm Farsça mektubunun vermektedir. Melkom Han'a aym gazetede verdigi cevapta ve sonralari yayunlanan bagka mektuplarmda. överdigi projeyi uygulamaya koyuyordu. dir. okuma güçlüklerinin Fransiz ve Ïngilizdillerinde de bulundugunu söylüyordu. Sesfiharflerin artirdmasi. Ancak Namik Kemal. ustelikdaha cüretkâr degigiklik öneriteri de yapildigim görüyoruz. Mirza Melkom Han daha sonralar1 Londra'da büyükelçi iken 1885 yihnda Durub-u Emsal adh bir kitap bastirdi. 'Maarifi Umumiye' adh makalesinde Rusya'yt örnek göstererek elif bada degigikligiöneriyor ve Ebüzziya Tevfik Bey'le tartigmaya giriyordu. 2.11Bu tür tartigmalarm ÍkinciMegrutiyet'ten sonra yogunlagtiguu. Namik Kemal. Ustelik imlânm Türkçeye uydurulmasi için sesliler bol bol kullamhyordu. s. Hüsebagta gelir. a. a. Mirza Melkom Han tarafmdan ortaya atilmigtt. 3.. Reform isteklilerinin tüm çabalan da bu durumu düzehmekti.g. Arap alfabesinde seslilerin yerine kullamlan igaretierdir. metni ile Devlet Basimevi. Aym kelimenin birkaç türlü okunabilmesi. 234-238. A. (Hareke." diyerek harflerin yeniden düzenlenmesini ve apagidakiiglerin yapilmasuu öneriyordu: 238 1.. Bunu yazi biçiminde yaziyordu. Hareke sisteminin getirilmesi.larmm maarif ve terakküne mâni olmaktadir.10 Mirza Melkom Han burada. latin harflerinin kabulünü änerenler içinde Abdullah Cevdet. Harfler ayn ayn basilnupts. Semseddin Arap harflerinin düzeltilmesi etrafmda yogunlagtirnuglardi. Eu yazi türü verecegimiz örnekte de görülecegi gibi okumayi kolaylagtmak akçe kara gün içinyorsa da yazmak için pek pratik degildir. imlânm saygin bir düzeyi olmadigim gösterir. s. Bunlar Arap harfleriyle yin Cahit (Yalçm) ve Celal Nuri (Íleri) Türk yazi dilinin karigskhktan kurtulamayacagim.m. Nanuk Kemal ve Mirza Melkom Han arasmdaki tartxÿmasüretken Terakki gazetesinde Hayreddin Bey. Nanuk Kemal'in özel mektuplamu Îskit. 19. bu harflerle híçbir dü9 F. Böylelikle sonralan Huruf-u Munfasila adiyla Enver Papa tarafmdan orduda kuß lamlacak olan bu alfabe. Ek'teki fotogaf 10 Server 11 E A. Arap harflerini oldugu gibi savundu? Namik Kemal'in buradaki savunmasi ve ileri sürdügû tez sonralan Arap harflerini savunanlarca tekrar ele almagelmigtir. yüzy11boyunca Ali Sami.Türkiye'de Negriyat Hareketleri Tarihine Bir Baky Ístanbul1939.m. Oysa gimdi Latin harflerinin kabulünden söz edenler de vardir. Harflerin ayrr yazzimast.

Õrnegin ya dve olarak yazilan kelime. Qinasi'dir.14 Taraftarlarmm artmasma karym. Celal Sahir (Erozan) ve Cihangirli M. . 15 Ülkütapir. seslilerin bol bol kullamlmasmi istemekteydiler.zenlemenin mümkün olmadigim minin geligmesinin ancak Latin ileri sürüyorlardi.. Hüseyin Cahit Bey. 12 . Sinasi. hiç degilse bir sancak 239 merkezinde birkaç yil bu sistemin uygulanmasmi istiyordu.Iolnmy 'takrii' 'islahi' . ÏsmailHakki (Baltactoglu). çev. Latin harflerine taraftar oldugu için iginden atilmietir. 31-32. bu takrir aleyhine §eyhülislam'dan bir fetva alarak. s. Sultan Abdülhamid. 177-178. Latin harflerinin kabulü sorunu nygulamada cesaretsižlik nedeniyle hasir alti edilmektedir Arap harflerinden memnun olmayanlar ïçinde Uygur harflerinin kabulünü savunanlar da vardir. a.12 Latin hartlerinin. 13 Suhan Abdülhamid'in 1930'dan sonra yayunlanan bu görüg ve dügüncelerini içaren defter.15 Fakat ÏkinciMeyrutíyet döneminde Arap harflerinin taraftarlari dügüncelerini kismen uygulamaya koyabildiler. Bu öneri ve tartigmalarm sonucunda Arnavut halkmi temsil eden bir grup. a. Bkz. 356-357.." Sultan Abdülhamid. 1912'de 'TadîI-i Huruf Mãselesi' adh bir risale yayimlayarak önerilerini sundular. Ancak Manastir Valisi Ali Münif Paga'mn ricastyla 4 Kasun 1327 (16 Ocak 1911) tarihinde yeniden ige almm14tir.13 ÍkinciAbdulhamid'in tersine bu konuda inandigim cesaretle savunanlar da vardir. Celâl Nuri.a. Türk dilinin ve egiti- harflerinin kabulü ile mümkün olacagnu savunmaktaydilar. s. Oysa Türk dilinin ek käk yapisma ve ses uyumu temeline dayanan morfolojik äzelligi (analitik fleksibl). Meclis-i Mebusan'a Latin harflerinin kabulü için bir de verdirmigtir. H. Ìranhlarm daha VIII-IX. Milash ÏsmailHakki. bu tür düzenlemeleri kaçmilmaz kilmaktadir.e. diye yazilan kelime Agg olunmuy diwe deve o1arak. Cumhuriyet. y.g. Salih Can. Türklerin ayru titizligigösteremediginibelirtmigtik. Manastir vilâyetinin Görice Sancagi'nda Kuran-1Kerim ve Ulûm-u Diniye muallimi olan Hafiz Ali Efendi. Ülkütagir. s." demektedir. Siyasi Hataraftm. okuma yazma ögrenimindeki güçlüktür.1974. Hareket Yaymlari. Bu kipiler. "Belki bu igi kolaylagttrmak için Latin alfabesini kabul etmek yerinde olur. Mustafa Bey'in bu dömemde Uygur harflerinin kabulünü önerdigi bilirtiliyor. yüzyillarda Arap harflerini bir ölçüde kendi dillerine uydurabilmelerine kargm. dilimize çavrilmigtir.g. 32'de Dobrucah A. s. Ona göre: "Halkmuzm büyük cehaletine sebep. Bu gûç1ügünnedeni ise harflerimizdir.g. 16 Levend. uygulama için Arnavutlarm Latin harflerini almasuu ärnek gösterirken.e. Ançak Sinop mebusu Hasan Fehmi Efendi.. 'Harf Ínkilaba ve Eski Bir Vesika'.e. Bu dänemde islahatçilarm bapnda gelenler. kendini gizleyen bir taraftari da Sultan IL Abdülhamid gibi görunüyor. 14 Elif Naci. Ístanbul.16 Bunlardan Ismail Hakki ve Cihangirli M. yasalaymasimänlemittir. 29 Haziran 1963.

daha önceden genig bir gekilde gerçeklegtiren ikinci kigi ise Ïsmail Gaspirah (Gaspirinski) Bey'dir. Ísislalu". (Sonralan Arap ülkelerine göçen ve Sateorisini yapan I¿igidir) t:-Al Husrî olarak tamnan ve Arap ulusalcihšmm Sati Bey. Buular digmda örnegini daha önce Mirza Melkom Han'm verdigi ve tümü ile Tür. Bundan bagka.Tadil-i Huruf Meselesi. bireyin egitimi sirasmda bireyci bir topluma yönelik degerlerin kazandirlntasi ve uygulamah ögretime agirhk verilmesi taraftanydi. dilde de sadelegme yönüne gitmig ve Azeri-Oguz lehçelerinden alman kelimeleri bolca kullanm14ttr.Hatti olarak .Nefaset matbaasi.ly yapse diye çekilen fiil. I Türk fonetigi ile ilgisi olmayan g (ayn). Türk Yurdu. . Sinasi. (dad) harfleri kullanilmamahdir.Enver Paga'nm emriyle orduda uygulamasma geçildigini belirtmigtik. imlâ ile haberleri bu ve için Gaspirah. (sad) ve . Huruf-u Munfastla. 8 tanbul 1330 (1912). ses uyumuna uygun ye yazilmahdir. Orda Elifbasedenilen bu alfabenin pratik olmadiEnverî Yaz2. Cihangirli M... (ti). Ustelik bu iki egitimeinin bu yoldaki katkilar bugüne degin literatürde yadsmmigtir. noktalamaya önem verildigi bilinen gerçeklerdendii.18 Caspirahimlâ düzenlemesi konusunda Tanzimat'tan beri rastladig1mix Osmanh dügünürlerinin önerilerini de dikkate almig görünüyor. Bunlardan birincisi Sat1 Bey'dir. eski im1â terk edilmeliydi. megrutiyetin fikir iklimi içinde änemli bir dügünür ve egitimcidir. Göre) tarihli Tercüman'da yer alan bir haberde. Basilan kitaplarda yeni imlâya bir õlçúde dikkat edildigi. 1910 yllmda kendisinin kurdugu ve bizdeki ilk örnek olan anaokuluna 'Yuva' adnu vermigtir. 17 . "Yere atub. hanelerine kaytmaya mecbur bulundular" gibi kelimelere rasthyoruz.bu fikirlerini ÍsmailHakki "Harflerin Mart 1328 (1910)No: 8'deki makalesinde yaymIandt. Daha çok fizik-pozitivist olan bu dügünür. Cedid. Burada Satt Bey. Türk fonetigine uygun bir imlâyi esas almig ve çocuklara kisa zamanda okuma yazma ögœtmigtir.k fonetigini dikkate alan bir yazmm geligtirilip. Ïmlâ reformu konusundaki bu öneri ve uygulamalar megrutiyetten sonra etlsili olmugtur.a ÍsmailHakki. Rusya periferisindeki Türk toplumlart. Sati Bey'inkine benzer bir uygulamayi.17 Islahatçilann bu fikirlerini egitim yoluyla uygulamaya koyan iki dügünur ve-egitimci üzerinde durmak gerekir kamsmdayiz. a ly yapsa diye kullaruhp yazilmahdir. Aynca kelimeler konuquldugu gibi yazilmah. Türk fonetigine uygun imlâyi okullarda ägretmek için 1883'te Kinm Bahçesaray'da ilk IJsul-ü Cedid mektebini kurmuy ve üç ayda okuma ögrettigi görülünce 20 yil içinde Rusya periferisinin her yerinde bu okullarm samakale yist 5000'e çikmigtm Ayrica çakanhgt Tercüman gazetesinin bazi uygulanmasi Kugkusuz bu imlâmn yazihyordu. 18 Örney 23 EylüI 1895 (Ortodoks Rus Tak. ayak ile basub. üzerinde egitim ve basm organlari ile etkili olan bu dügünür.

gerekçesiyle birakildigmi Birinci Dünya Savagi'nda GaliçSukadarru da belirtelim ki." diyor ve Arnavutlarla Azerbaycanhlarm bu yüzden çoktan pigman oldugunu ekliyordu.Türkiye lktisetKongresi1923 izmir. yer ahnaktadn. bu konuyu i. c. Darülfünun müderrislerinden pkib (Hüsnü) Bey'in Akoldugund. . Bu dügüncedilin kabulû gerektigini savunan yazisi üzerine olarak'. no: 75.. no: 19. Der 176. Arahk 1926'da Millî Mecmua'da yayunlakonusu ile ihtisas sahibi olmayanlarm ugnan bir makalesinde. 473-426'da 23 Konferansm metni.22Köprülü tutunamayacagi'm dolayisiyla zorluklar tacagt Nitekim Türk Ocagi'nda verdigi aleyhindedir. Agamalioglu tüm Türk dillerini konuganlar için Latin harflerinin kabulünü savundular ve bir genel alfabe projesi önerdiler. Mehmet Fuat. siralarda harflerin yeni o açiklamigtir. S." muhaberatuu sekteye ugratacagi' 'harßer 'ilmin 19 Bkm. II. XVI. "Latin harflerinin kabulü meselesi. 21 Bakû Türkoloji kongresi için bkz: Thedor Menzel 'Der. 4. Millî Mecmua. delegeleiden biri Latin harflerinin kabulü için bir öneride bulundugunda Kazun Paça (Karabekir). s. Ìstanbul1330 (1914).ÖrduSainamesi.E Türk Ocagi'nda veribir konferansta da bu dügüncelerini len konferans." Ancak kendisi. 241 Bütün bu uygulama ve giriçimler yeni Türkiye Devleti'ne bir miras harfda. Ankara 1971. Türk imKõprülü.Ancak bu bir yeyi gösteriyor o 1erinin modern bürokraside ve yaygm egitimde kullamlabilecek bir araç olmadigiydi: Bu nedenle 1920'lerde Latin harflerinin kabulü konusu Türkiye içinde ve digmda tekrar canhhk kazandi. yeni Türkiye Cumhuriyeti daha ilk günlerinden bu tartigmalarla karyt kargtya kalacaktar.B. Türk Yurdu. Türkologische KongIslam bd. Yorumlar.IIL 1926)' Sonderdruck aus der Z. (ikincibasig). Bu kongreye katilan Köprülüzade Mehmet Fuat Bey'in tutumu ögTenilemedi. harfleriLatin sesi ye karpi dogan hakh tepkileri Köprülü. 1926. miras olarak geçmi. Hasan Sabn Ayvarof. Belgeler. 318-320. Daha 1923 yilmda Ízmir ÍktisatKongresi'nde. 1925'te Bakû'da toplanan Türkoloji Kongresi'nde Bekir Çobanzâde. 7. ya cephesinde haberlegme Latin harfleri ile yapihyordu. Avrupahlarca bizi bölmek ve Ïslam âleminden koparmak için ortaya atilan bir nifak tohumudur.1Lbis 6. Berlin Leipzig s. 20 Gündüz Okçun (derleyen). Latin zaten yeni alfabenin yaraharfleriyle medeni terakki saglanamayacagi. s. 22 Käprülüzade Kânunevvel 1926. ress in Baku (26.F.Haberler. ragmamasi maarif ve kültür hayatmda harflerin önemsiz bir mesele oldugu. s. 'Harf Meselesi'.ptir. yazmaktadir. Görülüyor ki. edindigi. bir yabanct gam gazetesinde çakan ve Türkçenin ilkel bir dil verilmfytir. Fuat ne kargi bir kampanya yürütmelde kullanruytic durüzerinde harflekinin lâsi ile Arap ne derecede bagdagtig1 sorunu 'harb gi ve biliyoruz. c. bir milletin gerektigi herkesin halde. 1206-1207. Arap ki. Temmuz 1926 sayisi.

Apstos 1953. gelecek yil derslerin yeni harflerle yapilacagm1 aç1kladi. Namik Kemal'in bu konudaki itirazlan etrafmda Arap harfle- rinin savunmasuu yaplyordu. Ayrica.Falih Rifkt. Bu s1ralarda Dr.. Ïstanbul 1340 (1926).Latin Harfleri LisammrzaKabil-i Tatbik Midir? ÍkdamMatbaasi. . 26 Faik Regit Unat. Cevad. ti & 21 & dad y sad . 1927 ve 1928 ytllarmda Falih Rifki (Atay). aslen ulemadan olan Hasan Fehmi. 721-737. Hulusi. 1930'larda harf devriminin hemen ardmdan baglayan dilde sadelegme hareketi ile oldu. Latin harfleri kampanyasimyürütenlerin ände gelenlerinden Adliye Vekili Mahmut Esat (Bozkurt). Kader Matbaasi. harflerin bagta. ortada. Üyeler. Bu kanunun görügmeleri s1rasmda. Latin harflerinin kabulü ve uygulanmasi sorunuyla ciddî olarak ugraç1yordu. bir ölçüde uygulamaya geçilmigtir. Latin Harfierinden ve Arap Harfierinden Daha ÏyisiniBulahm admi tapyordu. c. T. Arap asilh Latin (1)rakamlarmi lcabul etmigtir.27 1 Kasim 1928'de Atatürk. gecikmesindeki sebebi' hükümete sormaktadir26 20 Mayis 1928'de bir dil encümeni kuruldu. S. 2. ÍsmailSükrü'nündaha iyisi dedigi alfabede.Agustos ay1içersinde. Türk Dili. Hukuk Fakültesi diplomalärmm yeni harflerle basilmasuu emretti. Meclis'i açaynutkunda. Yakub Kadri. Anlagilan Cumhuriyet yöneticileri bu konuda kesin ve kararh tutumlarmi duyur. ayn g gibi yabanct sesli harflerin ve yin j çe y gibi noktahlarm kaldmlmasi önerilmekteydi. Özerdim.. no: 202. A.K. 25 Ísmail gükrü. Ali Seydî Bey'in baghca itiraza. Çxkardigt broçür. 23. Fazil Ahmet. 27 Sami N. Mithat Sadullah (Sander) basmda sürekli olarak Latin harflerinin propagandasmi yapmaktadirlar. Encümen.. s. s. Emin ve ÏhsanBey'dir. M. 17-21. Bir ara Latin harflerinin savunuculugundan vazgeçen Celal Nuri (Ìleri)gimdi gene Îkdam'daAhmet Cevat (Emre) Vakit'te bu kafileye katilmiglardir. bagka Latin hurufunun ne zaman kabul edilecegini. ÌsmailSükrü. O tarihten sonra basmda yalnizca Latin harflerinin savunucularma rastlamyor. .Infin Alfabesi. latin Harfleri ve Arap Harflerinden Daha Îyisini Bulahm.maksizm. muglardir. ÍstanbulÜniversitesiRektärlügü. Yunus Nadi.R. Arap harf'rakamlardan 24 Ali geydi. 1926 yih bir yerde.Harf Devriminin Öyküsü.E Bütün bu tartigmalar 1927 yllmda kesilmektedir. bu konudaki tartigmalann doruk noktasm1 teykil eder.D. Mayis 1928'de Büyük Millet Mechsi. sonda farkh yazilmasmm da kaldmlmas11stenmekteydi. 'Latin Alfabesinden Türk Alfabesine'. benzer fi242 kirlere dayanarak Latin harflerínin aleyhinde bulunan bir risale yayimlamigt1r. Ístanbul1926. . Arapça kelimelerin Latin harfleri ile yazilamayacagidiru Gerçekten de bu tür itirazIara cevap. Aym yll içinde Ali Seydi Bey. Rugen Egref. getirilen kanuntasarismdan söz ederek.Latin harflerinin kabulüne karç1 ç1kmakta fakat Arap harflerinde de önemli bir düzenlemeyi gerekli görmektedir. . 9 Agustos'ta Atatürk'ün Sarayburnu konugmasmdan sonra.

Kumik ve Karaçaylar tarafmdan. Vienne 1838. bu örneklere göre Türk fonetigine daha .30 Türkiye'de Latin harflärinin kabulünden sonra. bazi sözlüklerdea2 Yunan harflerinin kullamldigun biliyoruz. olaya etrathca incelemedigi için varmaktadit 31 'Alfabe' Türk Ansiklopedisi. Nitekim. I Tegrînisani l928. s.Birinci Celse. Oysa literatürde bu konuda bir yamlgi devam edegelmektedir.lerini savunan görüglerin inandmci olmadigini. EmergenceOf Modern Turkey. Iran'da da Latin harflerinin kabufü tarbymalan uzum zamandir sürdügü halde. II. Latin alfabesi yaym yaçaru ve egitim düzeyinin oldukça dügük bulundugubir dönemde kabul edildiginden. 32 Örnegin.Artin Hindoglu. MEB Basunevi. ahykanhklanndan fedakârhk etmek zorunda oldugunu bildirdi. 63. 1961. Atatürk'ün.271'de Sovyet Türkik cumhuriyetlerinde Latin harflerinin kabul edilme sinin Türkiye'yi etkitemek amacim tayidignu söyler. 30 Bernard Lewis. Harf devrimini kisa sürede gerçekleptirmekbiçimindekitu radikal uygulama.c. gazetelerin satiplan da ilk aylarda dügtü. Devrimin ilk anda sarsici etkileri görüldü. Falih Rifki'ya göre. Mat. bu konuda bir baglangiç oldugu halde. degigiklige kimse cesaret edememigti. Eu yanhp yarglya. Ístanbul1966. o zamana kadar fleri sürülen alfabe projelerinden daha mükemmeldi.Georgi Polumeri'nin Basmas'inde tab olunmuëtur. lasa sürede sona ermigtir. bu kugagm. Dogan Karde. gelecek kugaklarm egitimi ve ilerlemesi için.¶. Çankaya. ise Karaman Rumlarmm Íncil'lerinde 1928 devrimi ile getirilen alfabe.E Gerçekten de yeni harflere direnme. 243 . Ancak. Ïstanbul1969. 5. 1838. 1 Ocak 1929'dan baglayarak Latin harflerinin istisnasiz uygulanmasi. ders kitab2 stoku yapan bazi yaymevlerinin iflâsma neden olurken. c. 1 Kasun 1928'de kabul edilen alfabe. Ashnda Türkçede Latin harflerinin Tanzimat'tan beri telgraflarda. Latin harfleri 1924'te Kafkasya'da Azeriler.31 Benzer tartigmayt yapan bir grup Ísrail'dede vardu. Türkiye'de yeni harflerin kabulünden önce.* Ancak. 33 Panaia Diatiki. amlan yörelerde Latin harfleri uygulamasi smirh bir deneme niteliginde kalmigtar. s. degigikligin büynk soruniar yarattigi säylenemez. A. 29 Falih Rifla Atay. Eger bu tür bir yenilik hareketi gecikseydi. tartigmalar yakm zamana kadar sürmügtü. s. daha büyük sorunlar yaratacagma kugku yoktur. s.Atinata. yazikonusundaki yetenegini kaybetmek korkusundan da geliyordu.29 Fakat bu sarsmti dönemi. Dictionnaire AbrégéTurc-Français. Soxyetlef deki Türk cumhuriyetlerde de Latin harfleri yaygmhk kazanmigtir Üstelik1928 sonlarmda K1run'da ve Kazakistan'da da Latin harfleri nygulamaya baglanmigtir. Giani Teurati Senf. 440. 28 Zalnt Ceridesi. 1946'da Ebulkasim Azâd Meragi tarafmdan kurulan 'Encümen-i Taraftaran-1Elifbay1Asân'm faaliyeti. Birinci Ínikad. Sa. 1927'de de Özbekler ve Kazanhlar tarafmdan kabul edilmigtir. 5. 'Latin harflerinin de yolundaki endigesinden kayEnvetï yazmm akibetine ugrayabilecegi' naklamyordu. Oxford University Pmss London.

244 . .uygundu. Sadelegen ve-konuguldugu gibi yazahnaya baglanan Türkçe için bu harflerden bagkasi da düÿünülemezdi.

K. Cauvin / Çocuk Cedric 2 Kar Tatili / Laudec. Magden / Deneme . Sonsuz Çelikta. Cauvin / Çacut Cedric 3 Tehlikeli Oyunlar / Izudec.Yaym Katalogu 1929'da Plaklarda Dinledigz Sanatkârlar / H. Cauvin / Çocuk Cedric 5 Ah QuSinekler / Laudec. De Quincey/ Deneme Hayatm Sessizliginde / Ash Erdogan / SiirselDGzyaz: Hayalhane / Berrin Karakap / Roman Hangimiz Uþamadik Sanki Haksizhklara / P. Gezgin| Seyfe i 27 Mayis / Nazh Ihcak / Tarih Ajda'tun Elmaslan / Mehmet Murat Somer / Polisiye Albayun Beni Nezahat ÌleEvlendir / ÍlhamiAlgör / Roman Altt Bardakta Dünya Tarihi / Tom Standage / Ìnceleme Amanvermez Avni'nin Serüvenleri L Cilt / E. Yalom / Deneme Dilz Yazu 10DYazi / Haydar Ergillen / Deneme Edgafin Laneti / Marc Dugain / Roman El Yordamiyla / Claudia Magris / Roman Eyvah Açk / Sylvie Overnoy / Roman Fakat Müzeyyen Bu Derin Bir Tutku / ÎlhamiAlgör / Roman Farkh Rüyalar Sokag:| Nazh Eray / Roman Ferhad ile $irin/ Feridun Andaç / Halk Hikayesi FBrin Einstein Dosyasi / Fred Jerome/ Inceleme Erom Tallinn To Turkey / Henrik Liljegren / Memoir Gece Yolculugu / JanCostin Wagner / Polisfye Citmek / Tahar Ben Jelloun/ Roman Güzel Sanatlarm Bir Dah Olarak Cinayet / T. Chesterton / Roman BaysizSüvari / Washington Irving / Ôykü Batihlagma Yalunda / îlber Ortayh / Tarih Best Of ( Perihan Magden / Deneme Birileri Kadmlarmuzi Fena Kandmyor / H. Cauvin / Çocuk Cedric 4 Benim Becerikli Babam / Laudec. / Deneme Bir Sen Kaldm Yalnizhk Gelince / Ali Poyrazoglu / Öyküler Bir SapkaBir Tabanca / Celil Oker / Polisiye Bulutlar Kuranu / Stephane Audeguy / Roman Bulutlarm Prensi / Gianni Riotta / Roman Bono'nun Odasmda / Michka Assayas / Söylegi Cedric 1 ilkDersler / Laudec. Mazzini / Deneme Bay Pergembe / G.Sami/ Polisiye Amanvermez Avni'nin Serûvenleri 2. S. Cilt / ESami / Polisiye Senem / Adnan Özyalçmer / Halk Hikayesi ÂgikGarip ile @ah Athkarmeada Bir Tur Daha / Tiziano Terzani / Anlatr Atlasm Yüku / JeanetteWinterson / Mitoloji At Sirtmda Anadolu / Frederick Burnaby / Tarih Avrupa'da Demokrasi ÜzerineDü§ünceler / G. Cauvin / Çocuk Cumhuriyetin Kara Kutusu / Yavuz Donat / Ana Ceset / Celil Oker / Polisiye Ç1plak Darwin Komplosu / JohnDamton / Roman Dehget Migferi / Viktor Pelevin / Mitoloji Dillerin Gizli DünyAst / Cevdet Kudret / Deneme Din ve Psikiyatri / Irvin D.

Kaygsh / ÎstanbulKitabi / Kolektif / Anlatr ÏkiGençKazm Romaru / Perihan Magden / Roman Isa'ya Göte Incil / JoséSaramago / Roman Kalemin Ucu / Cevdet Kudret / Deneme Kalfa ile Krahça / ÍlhamiAlgör / Roman lçi Yoksul Halkbilim Kapitalizmi Kapitalistlerden Kurkarmak /R. G.ÍçimdekiTimsah / Ali Poyrazoglu / Anfata / Tahir Musa Ceylan / Roman Ïstanbul'daSemai Kahveleri ve Meydan gairlerij O. Rajan L Zingales / IgDünyas Karda Kalan Íz / Ali Koçak / Öykü Kartal Yuvasi / Anna Kavan / Roman Kûçûk Ada / Andrea Levy / Roman Krampanlu Ceset / Celil Oker / Polisiye Lizka ve Erkekleri / Aleksandr Ikonnikov / Roman Mavi Kanh Prenses / Jean-Patrick Manchette / Polisiye Merhaba Tembellik / Corinne Maier / Deneme Miguel Sakagt / V. Naipaul / Roman Mitlerin Kisa Tarihi / Karen Armstorig / Mitoloji Nefertiti'nin Esran / Pierre Boulle / Roman N'Gustro Vakasi / Jean-Patrick Manchette / Polisiye Oguisuz / Walter Veltroni / Anlati Once Kalbim / Ayge Emze / Saghk ÖdünçYaçamlar / Ali Poyrazoglu / Anlat: Ölüm Bir Skandal / Haydar Ergülen / Qiir ÕlümBir Varrrug Bir Yokmuy | JoséSaramago / Roman Politik Yazdar / Perilian Magden / Deneine Penelopia / Margaret Atwood / Mitoloji Refakatçi / Perihan Magden / Roman Safran San / ÎnciAral / Roman SavrulanIar / Esmahan Aykol / Roman Smav Stresi / Bengi Semerci / Saghk / Uzodinma Iweala / Roman Sinekkupu'nun Kizi / Luis Alberto Urzea / Roman Stilist / Aleksandra Marinina / Polisiye Sudan Adam / John Irving / Roman Suursiz Canavarlar afak Portreleri / Erdal Safak/ Deneme SuBenim Ülkem/ Mehmet Ali Kihçbay / Deneme üpheli Bir Ölüm/ Esmahan Aykol / Polisfye Tarihin Dänügü / JoschkaFischer / Düguce Talin'den Tilrkiye'ye / Henrik Liljegren / Aru Ufuklarm Efendisi Osmanldar / JasonGoodwin / Tarih ÜzgûnKediler Gazeli / Haydar Ergülen / giir Veronica / Nicholas Christopher / Roman -Yqlmz Adam Adnan Menderes / Nazh Iheak / Am Yaradamm12 Medya / Marshall McLuhan / Ìnceleme Araphrma Yeniçeri Agaci / JasonGoodwin / Roinan Yddiziara Yolculuk / Nicholas Christopher / Roman Yitik Adanm Öyküsü / JoséSaramago / Roman Vatan Dersleri Hal ve Zaman Mektuplan I lbrahim Yildmm Vampirle Görügme / Anne Rice / Roman Zaman Geriye Dänmez / Ferhan gayhman / Roman - / Roman .S. C.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful