Ïlber

Ortayli

BATILILASMA

Tarih

MERKO

idrAPtMt

YOLUNDA

ÍÇÏNDEKÏLER

7
9
29
37
46
55
61
70
77
83

93
100
104
111
124
134
146
156
161
170
178
195
201
216
222
229

Önsöz
Tanzimat adam14e Tanzimat toplumu
Tanzimat döneminde tanassur ve din degigtirne olaylan
Tanzimat devri basuu üzerine notlar
ilk Osmanh parlamentosu ve Osmanh milletlerinin temsili
IL Abdülhamid döneminde anayasal rejim sorunu
ÏlkOsmanh parlamentosunun yapismda eyâlet idare
meclislerinin etkisi
IL Abdülhamid devrinde tagra bürokrasisinde gayrimüslimler
Midhat Papa'nm vilâyet yönetimindeki kadrolan ve politikast
Osmanh Ímparatorlugu'nda
idari modernlegme ve mahallî idare
alamndaki geligmeler
Osmanhlarda ilk telif iktisat elyazmast
sanayilegme anlaylyma bir örnek:
Osmanh Ïmparatortugu'ada
'Islah-1 Sanayi Komisyonu' olayt
Osmanh Ìmparatorlugu
ve Alman diplomasisi: 'Drang nach Osten'
Osmanh Ïmparatorlugu'adaAmerikan okullan uzerinebazi
'

.

gözlemler
Osman Hamdi'nin önundeki gelenek
Osmanh devletinde laiklik hareketteri üzerine
Hilâfet ve Türkiye Íslamdevletinde hil&fet
19. yüzyilda heteredox dinî gruplar ve Osmanh idatesi
Alevîtik, Nusaydlik

ve Bâb2âli
'millet'

Osmanh Ïmparatorlugu'nda
Ortodoks kilisesi

nizann

Tanzimat döneminde Balkan]ar'da ulusal kiliseler ve Rum
Ortodoks kilisesi
Son devirde Osmanh Musevîleri
Osmanh Yahudileri ve Türk dili
Osmanh modernlegmesi ve Sabetaychk
Harf devriminiri nedenleri üzerine

Önsöz
Dostum Murat Bardakça, Merkez Kitaplar adma bazi
derlemeyi teklif ettigi zaman, buna hay1r diyemedim.

7

makalelerimi

Makaleleri genelde benim kadar dagmik ve birbiriyle ilgisiz yaym
organlarmda çakan bagka bir meslektay yoktur. Bu yüzden bunlart bir
araya getirmeyi teklif edenlere, ancak gükran duyarim.
ISIS Yaymlari'ndan Sinan Kuneralp, daha önce Íngilizce,Almanca ve
Fransizca makaleierimi'Studies On Ottoman Transformation' baghgi altinda yayimlamigti. Gene Ankara'da bulunan Turhan Kitabevi de, Osmanh ekonomisi üzerine yazdigim makalelerimi kalm bir cilt halinde
negretti.
Elinizdeki bu ciltte, Osmanh millet sistemi, diplomatik iligkiler ve
ekonomi tarihi üzerine makalelerim yer ahyor. Bu makaleleri toplayip
redije eden dostuin Dr. Erhan Afyoricu'ya ve Merkez Kitaplar Genel
Yaym Müdürü ÍlknurÖzdemitetegekkürü bir borç bilirim.

ÏlberOrtayh
24/05/2007

Tanzimat Adams ve Tanzimat Toplumu

Keçecizade Fuat Paga'ya atfedilen bir nükte vardir: Muhalifierinden
ve
müraî bir kipi, Babiâlî'nin parke dögenerek genigletilencaddesiniöver
pek münasip bir i; yapildigmt söyler Papa da, "Bize attlan taglarla dögettik," cevabuu verit Gerçekten de Tanzimat yöneticilerine çok taglar atilmig, onlar da bu taglan bir devri bina etmek için kullanrmglardir. Ihmh
ve uzlagtinci bir yol izleyeæk karp görüglüleri bile planlarun gerçeklegtirmek için hizmete ald11az Onlara gäre bugünün muhalifi yarmm çahqma arkadagiydi. Tanzimat'm öncil kadrosu, ne geldikleri meslek ve dunya görügü, ne de toplumsalkökenleri bakimindan birbirine ben,zemeyen
kipilerden oluqur; aralannda bir uyum vardi, ama birlik oldugu söylenemez. Bâbiâlî diktatärlerinin birbirleriyle çekigmeleri bazi zaman parlamenter Avrupa rejimlerindeki iktidar ve muhalefet partilerinin sürtüÿmesini aratacak derecedeydi. A. Cevdet Papa gibi Süleymaniye medreselerindeki dik bagh softalan mat etmiÿ medrese bilgini ile sefamthanelerde yetigmig RegitPaya, agirbagh Ali Papa ile nüktedan ve lafmi sakmmaz
Fuat Paga hep birlikte bir devri yaratmiglardir. Tanzimatçilar, 19. yüzyilm ortalarinda reformlarnu gelenekselbir devletin kadrolariyla çegitli dil
ve dinden gruplann çatigtigt bir ortamda yürütmek zorundayd11ar. Muhalifleri çoktu; ama hiç kimsenin burnunu kanatmadan, özgürlügünü
kisitlamadan eski bir imparatorlugu çagdaglagma yoluna çakanhlar.
Tanzimat hareketini bazi çagdag yabanct gözlemciler
sama' faaliyeti olarak yorumlamiglardir i Gerçekten de Tanzimat haæketi, kanun egemenligini kurma ve yönetimi yeniden düzenleme olarak
görülûyor ve anlagihyordu. ÜstelikTanzimat hamketini bäyle niteleyenler sadece Avrupah gäzlemciler degildi, Tanzimat ändederinin kendile'fegislation-ya-

ri de girigimlerinin amacun ve yönetimini aym biçimde degerlendiriyorlardi. Tanzimat hamketibir devrimin atmosferini ve dünya görûçünü tagimiyordu. Tanzimat yöneticileri kipiliklerinde tutuculuk ve pragmatik
reformculugu birlestirmig,dünya görügleri, davramp biçimleri ve politikalanyla 19. yüzyd Osmanh toplumundaki yeni insanm tipik temsilcileri veya öncüleri olmuglardir. Ancak bu yeni Osmanh tipinin büyuk ölçii-

*

En Uzun YR2ydt, Ïstanbul1983, s. 1/0-183.
ÍlberOrtayh, imparatorlugun

1 George Young, Corps de Droit Ottoman, Oxford at the Clarendon Press, 1905, s.XIL

Ïstanbul1978. yann nazir.g. 1834'te Paris elçisi. Emin Rauf Papa radikal girigimlere kargi isteksizligini. öbür gün vali. dünya görügünü bilinçli biçimde devam ettirdigi de açikttr. 2 Abdurrahman pref.de eski toplumdaki Osmanh efendisinin yagam tarzuu. yuzydm yüksek bürokratlan. Tanzimat döneminin eledigi diger devlet büyükleri. II. Mehmed Ali olaymdaki geligmelerde lursuun ve hataIarmm payi görüIdügünden Tekirdag'a sürgüne gönderildi. eskilerin gözden dügmesi ve bir köpeye itilmesiyle gerçeklepti. s. Akif Papa ise rakibi Pertev Paga'nm katline neden oldu. Sultan Mahmud dömemi Bâbiâlî bürokrasisinin genç üyelerindendi.e.Kanun yay. Cevdet Papa. paganm yakipikhhgun kastedip. Reformcu hükümdar bu yetenekli gencin Fransizca ögrenmesini ister. Tarih Muhasebeleri. birbirlerinin kubesini taglyan ve yusunu kazan Akif Papa ve Pertev Paya gibi vezirlerdi.2 Artik meydan Pertev Paga'nm yetigtirmesi olan ve yeni devrin politikacisi Mustafa Regit Paga'ya kalnugtL Regit Paga. "Kallâvi kendisine pek yaktytyor"' diyerek canuu bagiglamigti. Bâbiâlî'de süratie yükselen Regit Bey. Ama her görevde dev'geyh-ul * Kallâvi. Tanzimat döneminin diger ünlüleri de onun geçtigi yolu izlediler. Buraya kadar klasik Osmanh kalemiyye snufunn yeteneklibir üyesiyle karp karµyay1z. reform girigimleri yüzünden Halet Efendi'nin ktgkirtmas1yla Sultan Mahmud'un higmma ugramig ve son anda padigah. Hüsrev Papa gizli bir tutucuydu.3 1857'de 61 yagmda älene kadar beg kere Osmanh Devieti'nin sadrazann olmug. Kaleme aldig1 belgelerdeki yazi ve anlatun padigahm hoquna gitmig. 3 a. igte Regit Bey ise padigahm bu emrini yerine getirdiginde. 18. bugün sadrazam. Meclisi Vak Meclis-i Tanzimat reislikleri gibi Bâbiâlî'nin yuksek görevlerinde bulunmuqtu. Mahmud'un ölümünde hariciye nazirhgi üstünde kalarak Londra elçisiydi ve döner dönmez Tanzimat Fermam'm ilan ettirdi. koruyucusu Pertev Paya tarafmdan padigaha övülmüÿtü. Ögrendigi dille dag dünyay1 tanumpti. iktidari tutuca ve gärünügte reformcu bir kadrodan devraldilar." sözüyle ifade ederdi. artik yeni devir bürokrasisinin öncüsü olacak bir kigilikti. ardmdan hariciye müstegan ve az sonra da vezirlik rütbesiyle hariclye nazin oldu. valilik. Bu devir-teslim. Bu son kanh entrika idi ve Pertev Paga'dan sonra Akif Paga'nm da ylldizisöndü ve sürgüne gönderildi. sonra gene sadrazam olabilirlerdi. . Papa gençIiginde ilk sadrazamhgi sirasmda. ÏhtiyarM. hariciye nazirhgi. "Artik bu kallâvi bizi kurtaramaz. sadrazamlarm giydigi kavuk. 19. A.. hatta ürkek Mehmed Emin Rauf Papa yeni döneme uyum saglayamam19tt. Mustafa Regit Papa. elli beg ylldir nezaret rütvuzera' denilen Hüsrev Papa.. Ali ve Fuat pagalardan olugan Tanzimat dördüsü. sonra Londra elçisi. 51 vd.Temkinli. s.

Tanzimat döneminin yenilikçi heyecanim veya dig diinyaya dönüklügünü degil. üslub kullamr. Bizzat kaleme aldigi Tarih-i Cevdet'teki. A. yani kazaskerlikten niülkiye snufma geçig yapmig.olmugtu. Paganm yönetici olarak yazdtgi teftigraporlan. The Educationof a Nineteenth Century Ottoman Alim'. Bu tutumu eyyamcihükümet' anlayigmdan ilehšmdan degil. yüzydm devlet adamhšmda gelenek gibiydi. Cevdet Paga. pagamn kendi sansürüdür. Yüz yllönce yayasa. vezir. Bütün yazdiklarmda ve dügüncelerinde Ornu. Hammer tarihini okudu. tutuculugutemsil eder. 11 . Íslâmiyetonca hiçbir refornu gerektirmeyecek kadar üstün bir düzen getirmigtir. bilgili Papa. Fusäzlerle eleptirilerini ise oraya Ermenileri doldurdugu gibi 'hikmet-i 4 A. 464. ama bunlara bakarak Cevdet Paga'yi saf veya çaginm çok gerisinde bir adam olarak nitelemek de mümkün degildir. çagdag ilerisinde. 4. Yazdigi tarih eski vakanüvislerin 19. yöneticilik söz konusu oldugunda tutuculuguna raga men görüglerinden taviz vermekten çekinmemigtir.bilgi ve yorumlar eserin diger baslasmda çakarihm. sirrun mezara götüren devlet adamlarma tipik bir örnektir. Regit Paga'mn yandaµ Ahmed Cevdet Papa daha ilginç bir hayat çizgisine sahipti.let yönetirnini çok yakmdan etkiledikleri bir gerçektir. daha sonra Midhàt Paga'mn. yapmadan önce Fransizcayiögrendi. Cevdet Papa 19. ihmhhŠnu todoks bir Sünni Hanefi oldugu açiktir. Osmanh tarihinde ilmiyye snufmdan mülkiye snufma geçig yapanlar az da olsa yardi. olarak ama tem yüzy11baglarmdaBalkanlar'daki ulusalci hareketleri. ve gerisindedir.Nedeni resmi sansür degil. hazirlad1þ nizamnameler zaman zaman tarihçiliginin çok ötesinde bir gözlem ve degerlendirme yetenegine sahip oldugunu gösterir. Ali ve Fuat pa- çalarm. Avrupa hukukunu güya ögyönrendi. ilmiyye snufmdaki yüksek rütbesinden. A. Cevdet Paga. Laik bürokrasiye kazanacak saygilarun turup geçi. Vefik Paga'nm yagam çizgilerinkurumsallagnug bir deki bu paralellik 19. Cevdet Papa IJMES. fakat böyle yüksek bir rütbeden geçig tek olaydB ve Tanzimat reformlarmm ilmiyye snufnun gücü ve dünya görügü aleyhine geligtiginin ve laik bürokrasi ve dûnya görügünün berikilerin änûne geçtiginin canh bir örnegidir. Tanzimat adammm olan Ali ve Fuat pagalari elegCevdet kargitt ri gerir. Regit Pagaliz bir tirirken zaman zaman ölçüyü kaçinp Ali Paga'mn tutmadiguu. ga'nm tercüme odasanda gayrimüslim memur sürdürur. yüzylan her bildigini ve dügündügünü yapmayan. veya degigtiriknigtir. tarihçiligin çok 18.Akilh. ilmiyye snufmm en ände gelen üye1erinden biri olarak kalacak Cevdet Paga. Arabistan Vahabilerinin isyamru nasil degerlendirdigini biliyoruz. L Chambers. ÏIk müderrialiginde saldirgan ve agzi kalabahk softelanm susSüleymaniye medreselerinin kadar bilgisi güç1üydü..

Ma'rûzat. Ahmed Cevdet Paça ve Zamam. Gülnar Hamm diye bilinen Rus 6 kontes Lebedov(a) da Yddiz'a jurnaledilen bu tür ziyaretçilerdendi Tanzimat insam yüzyillar boyu küçümsenerek bakilan Beyoglu'na atmigtL Lamartine'in tagra kasabalarma benzettigi sözde gik semt ahpap mahallelerine tepeden bakarBeyoglu.Ü. Avrupa mamulâti satilan magazalanyla Beyoglu. Fatma Aliye Hanun'm bu vehmi kendisini okuyanlan ve okuyanlarm yazdigim okuyanlart bugüne kadar yamltmigtit Ïngilizve Fransiz politikasmi kullanmak gibi hüner.s. grup çekigve egine yazdigi mektuplar mesinde igiölçüsüzlüge vardartmg görünilyor. Tanzimat hareketinin ve her türlü yeniligin karÿ1smdaki çevrelerin benimsedigi tek Tanzimatça devlet adami oldu. 1985 7 Fatma Aliye. Kanaat Matbaasi. ikincilerin Fransiz politikasma taraftar olmalarma baglar. davetten ve konuqulanlardan hükümeti haberdar ederdi. 'Cevdet Papa ve Aile içi tnünasebetteri'. Cevdet Paga. ama igleri bir eiçilige kapilanarak yürütmedikleri açaktir. Cevdet Paga'mn Avrupa tarihi ve hukuku alamndaki bilgisi. özellilde diplomat eçlerini veya Ístanbul'uziyaret eden seçkin yabanci hammlan evine davet. Ìstanbullu Türk'ün yaçanunda Avrupa'ya aralanan bir kap1ydi. Ancak bazen takmd1gi taassup ve saJd2rganhgi da agan üslubu nedeniyle. Çagnyay.1309-1891). restoranlan ve otelleriyle nihaadun S A. dogu tarihi. Halaçoglu. -31-27/5/27/29 .. hafazakâr tezlerini savuntrken TanziRegit Paga'ya sadik oldugundan ve devriri geregini anladigmdan mat hareketine hizmet etmiytir. Fak. islamfelsefesi ve fikth alanlarmdaki genig bilgisini ancak süsleyecek derecedeydi.istanbul1980. 8 Baçãskunhk Arpivi Yddiz Evrak: (27R. A. 6 Mübahat Kütükoglu.Ed.eder.6 Cevdet Papa. bir Cevdet Faça medreseliligine ragmen tek kadmla evlilik taraftartdir duygu doludur. Du laubaliligin rtedeni ona göre Fuat Paga'nm kaympederinin Nuseyrî taifesinden olmasidar.'familyasinm 12 trz-1 namusu konusunda laubali' oldugu at Paga'um ise dedikodusunu da yapar. Cevdet Paga'nm kiz1 Fatma Aliye Hanun Tanzimat döneminin aydm kadm tipine bir örnektit O devrin aydm gruplanyla görügür. Bu bilgileri mukullanardi. Cevdet Paga'mn kizi Fatma Aliye Hamm kaleme aldigi Cevdet Paga ve Zamanr adh kitapta? M. Cevdet Paga özellikle M. Caféleri. 2. tag binalariyla istanbul'un de Avrupa'ya özenen aydmlarm bulugtugu yabanci kitapçilan. CevdetPaµ Semineri. daha dogrusu hüner gösterisini Tanzimatçtlar sik sik tekrarlamiglardir. Regit Papa ve Cevdet Papa ikilisiyle Ali ve Fuat papalar arasmdaki çekigmeyi. haz: Y. Ne var ki adamlar bir vibastmlmasi veya falan kurumun yeniden dülayetteki ayaklanmanm zenlenmesi gibi sorunlarda bu tür çekigmeleri bir yana birakir ve birbirleriyle aym masanm etrafinda otururlardi. Dersaadet. 1332.5 Gerçekte yaçamlari ve familyalanmn yagam tarzlari da birbirinden pek farkh olmadigt halde. Ï.

Ali Paga'mn sadrazamhgi sirasmda yönetim ve hukuk alanmda Tanzimat döneminin en kahe düzenlemeleri gerçekleptirildi.. istanbulluBeyoglu'na çok sonralari tagmmaya baglad1. nüktedan. Beyoglu'na ayrilan saatler ve günler çogaldikça Beyoglu da tiyatrosuyla.zit karakterdekibu iki adam birbirleriyle aym politikayt izlediler. en agar kararlari ve cezalari bile soguk bir tebessümle belli eden adamm yakm çahyma arkadaµ. dügünerek eyleme geçen. Beg kere sadrazamhk. kisa sürelerle Viyana ve Londra elçiliklerinde çahgImytt. Regit Paga'nm elindert tutmasiyla Londra elçiligine. Birisi aldt Giridi. Tanzimat bürokrasisinde fligkiler henüz anonimlegnekteydi. Fransizcayl kendisi ögrenmigti. Bâblâlî'nin Regit Èaça'dan sonra ikinci diktatärü o oldu. sonra hariciye müsteparhšma tayin edihnig ve o sadrazam olunca da hariciye nasekiz defa hariciye nazirhgi yapti.. delidolu Puat Paga'ydi. Su reformlar gerçekleytirilirken Avrupahlarm oyununa gelinmedigi. Gerçekte Girit'i vermemig. Bu agirbagh. o günün kopullari içinde. Misir Çargisiesnahadan bir attarm ogludur. Klasik Osmanh bürokrasisinde aday memurlar kaleme çarak olarak girdiklerin_tip 13 . Frans1z dilini kelime delerden geliyordu ve oyunlari ve nükteler yapacak kadar iyi bilirdi. Ìzzin olmugtu. Cevdet Papa gibi büyüleyici bir adamm bulundugu bir ortamda Fuat Paga'dan vazgeçemezdi. Diplomasi meslegine Regit Paya gibi yeni geçigyapnnyti. Birbirine. tersine ülkenin askerî ve mafî zaafina ragmen Avrupa rnfidañafesini en aza indirecek Bir yöntem iziendigi görülür. ama BâblAlfyi de saraym ve butün ülkenin diktatörü haline getirdi. kurtarmi. birisi verdi bugün. Kapacizadeile KöyrùTünün farkt budur. büyüktür. kendisine bevvabm (kapicmm) oglu derlerdi Diktatör sadrazanu tarihteki bir diger diktatör sadrazamla karplagtirarak yeren gairin taglamasi ün1üdür. Ali Paga'yla akrandi ama onunkinden çok farkh bir toplumsal çevrede yetigmigti. en hafif saygisizhga kesinlikle müsaade etmezdi. Daha dogrusu Ali Paga. Taµnma artip. ÜnIü ulema ailesi Keçecizaögrenimi görmügtü. mir Bursa valiliklerinde bulundu. Attar akgamlari çarymm kapisim da kapatt18mdan muhalifleri. A. Ani karar ve uygulamalamülteciler sorununa rma ragmen 1861 Suriye olaylarmdan vanncaya dek. bütün güçlüklerin ustaca çözümünde pay. sefahatiyle Avrupa tagrast olmaktan çikip Osmanhlagti.y say1hrdt. pætokolde ve resmi iliekilerde Bâbiâlî'yi temsil eden kendisine kargi. Ali ve Fuat pagalar yönetimde birbirlerinin süxekli halef-selefi olan aynlmaz bir ikiliydiler. Sadaret makamma Sultan Abdülaziz bile sayg1 göstermek zorundayd1. Tanzimatçt grubun alafranga sadrazami olarak bilinen Mehmed Emin Ali Paga.yet apartman hayattyla. tüketim zevkiyle.

okuyan ve yabanci dil ögrenen Ralom Efendi'yle. Bu yüz yüze iligkilerin modern bir kurumsallagma içinde zamanla kaybolacagi açikti. kaynldigi görevlerde gülünç ipler yapanlar boldu. Tanzimatçilarm sadekulce bir grubunu. hatta Tesmî ve gruplagmalannda eski gelenek ve etiket devam yaziemalarda bile bunu gözlemek mümkündür. Tanzimat bürokrasisinin yabanci dil bilen. igler çatallagti veya'ol babda irade efendemek için'les affaires sont devenue fourchette' monseigneur' l'irade à gibi gülünç çevirileriyle est dimindir à cette porte ün1ûymüg. yenilige kargi tepki duyanlar tarafmdan devamh hievedilmigtir ve halen hievedilmektedir. Bir sadrazam. Regit Papa tarafmdan muaheze edil9 Osman Nuri. bir baba gibi baglanir. I. Fuat Paga'nm bacanagi dugundan yeteneksizligine ragmen bu gibi görevlerle Raynhrmig. dig dûnyay1 izleyebilen yetenekli üyeleriyamnda yeni devrin kultürel atmosferine. eleptiren ve yeni ufuklar aramaya baglayan insanlarm ilk örgelenegin payi vardir ama genegidir: Tanzimat insannun olugumunda 'derletli Roquefort peyniri yemeden sofradan kalkmamay1 Frenk nygarhgr sandigmdan dolayi. Mecelle-iLímur-u Belediyye. bizim toplumumuzda kendi kendini yetigtiren." Fransizcay1 az bildigi halde devamh Fransizca deyimler kullanmaya çalgarmig. çahgma yönda çokça bulundugu açuktir. 1867 yilmda yeni kurulan Beyoglu Altmolc1 Belediye Dairesi reisligine tayin edilmigti. tembel.9 Tanzimat'in bagmdan beri bürokrasi üyeleri ve paga2adeler arasmda Kâmil Bey gibileri. peyniri hiç sevmeyen Sadrazam M. birlikte çahgip yükseldikleri akranlanyla kurduklan kardeglik iligkisi hayat boyu sürerdi. Ahmet Midhat Efendi'nin Felâtun Bey ve Rakim Efendi adh romam. yüzy11modernlegen bürokrasisinde gerçekten becerikli. koltugunun altmda lâf ola Fransizca gazetelerle dolaganlar. . gösterigli ve yeni hayati yuzeyden taklit eden Felâtun Bey'in kipiliklerindebu iki konu almaktadir Felâtun Bey tipi memurlarm canh örnegi tip Inemuru o devrin harietye tegrifatçilarmdanKâmil Bey'di.C. Franstzcasmm gülünçlügu ile tatunmig olanlardandl.14 de kendilerine meslegiögreten amire bir usta. 1421-1422. Böyletemlerine uyum saglayamayanlarm 1erinin içinde yabanca dili yanhp yazip konupanlar. Gerçekte Tanzimat tipi. Bu nedenle siyasal edebiyatumza yerlegmigbir deyim olan Tanzimat tipi. devrinde Prenk mukallidi diye bilinirmig. daha dogrusu ikinci snufuu meydana getirenler için lirülabilir. mabeyn bagkâtibine yazdigt arz tezkiresinde eger böyle bir yakmhklan varsa 'karmdagi a'azz-u ekreattfetlu oglum efendim hazætleri' veya mim en sevgili laymetli kardegim' gibi bir hitapta bulunurdu. Kâmil Bey. 19. ancak Tanzimat bürokratlaruun iligkilerinde etmigtir. Resmi belgeIerdeki literatüre yanslyan bu egilimin politika ve yönetimdeki grug lagmalarda baghca etken olacagma kugku yoktti. s.

yüzyil Osmanh hayatma birtakim yeniliklerin girmesinde mültecilerin pay1 oldugu açiktin Bizzat Midhat Papa Tima vilayetindeki sanayi mekteplerini Polonyah-Macar mülteciögretmenIer sayesinde açabilmigti. Przyenski. 1848'de Kossuth'un önderliginde Avusturya'ya kargi baglattiklan cumhuriyetçi devrime gönüllü olarak katilan Polonya lejyonu komutannun amsma bu heykeli dikmig ve gükran borcunu bildirmigtir. Tanzimat reformlarmm yürütülmesine yeteneklerlyle katkida bulunmuglardir Bir bakikaçarak Türkiye'ye sigman Alman ma 1930'larda nazizmden adamlannm üniversiteye yaptiklari hizmete benzer bir durum söz konusudur. Zanitski (Osman). Polonya-Macar komutanlarinm bulundugu binlerce kigiye. 445. sivil bürokrasiye ve kültür hayatma da yararh hizmetler sundular. Macar ve Ïtalyandevrimci birlikterinin bir kasnu geriye yurtlarina veya. Archiv. Sultan Abdülmecit. bir kismi da din degigtirip Osmanh hizmetine girmiglerdi. JozefBém adnu tagir.Ienegi degigtirme gelenegi. Ordusunun kurulugu tamamlanamamig ve reformun getirdigi sanct ve sikmtilar içindeki Osmanh Devleti Avusturya ve Rusya'nm baskilari-na ragmen mütecileri geri vermedi.10Dinini degigtirmeden Tuna kiyilarmda kalan veya Haleb ve Kûtahya'ya yerleptirilen küçük rûtbeli subay ve erIerden Osmanh sanayiinin ve tarmumn geligmesine yardimci olacak birçok uzman çikti. General JozefBém.Osmanh hizmetine girenlerin de rütbe ve mesleklerine uygun gärevlere atanacaklarmi bildirdi. kendilerinin ve ailelerinin hayat ve gereflerinin taminat altmda oldugunu. 17. Meydanda General JozefBém'in bir heykeli vardir. General Kmety. Vimety (Ísmail). matematik egitiminden veterinerlige veya ressamhga kadar 19. Nemegyis. Bordy.bilim 10 Ö. Hius Hof-St. Czaikowsky (Sadik Paga). General Bém (Murat Paga). yüzyildan beri Alman prensliklerinde. Macar halki. IL Mahmud döneminden beri Osmanh ordusu özellikle Prusya'dan uzman getirti. Bu yeni Osmanhlar. Budapepte'de Tuna layisada girin bir meydan. Osmanh ordusunun ünlü Murat Paga'sidir. bagka ülkelere gitmig. yeni ülkelerine derin bir baghhkla hizmet etmigler. Tanzimatçilarla baglamighrdenilebilir. 13 . Rusya'da görüldügü gibi orduya ve sivil idareye hizmet suküçük asilzadelerinden çok farkhydinan bagka ûlkelerin maceraperest lar. Topçuluktan haritac1hga. Borzecki (Mustafa Celâleddin Paga) gibi yüksek rütbeli Polonyah ve Macar subaylar din degigtirerek Osmanh hizmetine girdiler. Osmanh ülkesine sigman Polonyah. Tuna klyismdaki kalelere sigman ve bagta Kossuth olmak üzere bütün Macar hükümet üyelerinin. Stein (Fernat). PA XII Türkei fog 27. 2 Jaenner1850 ve aym karton fog. Ancak 1849 Polonya-Macar mültecileri sadece Osmanh ordusuna degil. istedik1eri ülkeye gidebileceklerini.

attigma Mustafa Celâleddin Paga'mn ilk ulusala kitabt ve diiÿünceleri artaya aileler çocukgibi izlemigtL Bu yolu gõrmügtük. Abdülaziz'le ziyaæte gitnie Ïstanbul'daykenKüçûksu Kasn'm Sultan vennipti. Bu imparatoriçeye holunu manzarayiçayirda topmig. Kadmlar egitim okunuyordu. hizmetine yah subaym Osmanh üzerine olay bu Königsmark.Ed. Fak. 97. s. Kaçgöç bûzete ve dergi okunuyordu. Ïmparatoriçe üfürükçüye tagmir yoglu'ndaki hekimden. sayilabir taraftan yardmu yapayordu.ne denli canla bagla hizmet ettiksigman sonra sirasmda önce Íngiltere'ye leri güphelidir. N. yüzyilda Ístanbulve büyük liman pehirlerinde yeni mobilyasi ve ladi. ayin ¾ h alki sürüyordu. Türkei VI-68. manh'ya gerçekten hizmet edenler bûyûk devletleri Polonya Millî Koyani hükumetini. sadece kâgir honaklar. 1976. yiyecek ve tamirat meyhane sayisi da artbirlikte müritlerle istanbul'da tekkeler artan ve n batakhaneler. Eczane halki smif arada her cezbesi bir kol keyfiyle. asil änemlisi roman hayatopium kadmi yük älçüde devam etmekle beraber yüksek snufm Bazi baglamigtl. Osmanh1mparatorlugu ile Lehistan Arasmdaki Münasebetterie IlgiSaray Arfi Tarihf Bélgeler. Halep'e Kütahya Bunlann ve leri ve sebetteri. Küffar ManaTürk-Macar Yerleetiriimeleri'. Oglu Ferik Enver Papa da aym tabakanm moda yagantilanyla urak verdikleri kaçgäçten egitim ust ve larma dernlegmesine yakm bir ärnek oldular.12 Polonez lviacar amelesi olduklan akraba çevteye evlilik yaptildan degil. elçisi Prusya etmiplerdi. Í. Bu yeni hayat tarzi. erkek kadm ßörtü tma giriyordu ve gezinti yerlerinde ediyordu. tekkelere kadmlar da devam eskisinden Toplumda hareketlenen.° çevrede bu Batihlagma ulusalo bir smda bir hayat bag19. renklenen bir hayat yanmda.. AIbalo dükkânlar. hayat tarzi de yeni bir baglad1. 173-179. s. Ïstanbul gelenekler de ve doktorun yanmda eski Eugeolmugtu. tekkelerin yeyhierine maDevlet farkh organize bir mistisizm de bagladt.Topkapi MülteciMacar vd. av baglatiyor. Sonra punch içilen sarmaktaydi. sûrgündeki Polonya Bâbiâll. kendileri ve lan sadece simfi yuksek araOsmanh 19. Bogaz'daki mehtap olmuytu.Gaalafranga sofra adablyla özetlenemez. mekten pek memnun yordu. 1831'de elçi mutemsilcisine nezdindeki Bâbialî komitenin mitesi'ni tammig ve AS11110smanli memteve papalari Ve yapangt1.11 OsPrusya'dan askeri uzman yollanmayacagt tehdidini rahatsiz ediyordu. 20 Auût rapor. Metternich'e 12'Nigâr Anafarta. piddetle protesto savurmugtu.basim yeri ve tarihi yok (muhtemelen1980).. Ancak bu Prusyahlarm reforma 16 1838 von Klezi'den 11 Aym argiti. Avrupa gärilyorlatda. denen maktaydi. fogl 200-201. padigah ikisini kol kola göralafranga arasmdaki zevat. yüzyilnt getirdiler.Ü. 98 givibelgelerinden E 7835 kitap 5. kalabahk Iarup seyreden sayfiyedeki sefalan. Göyünç. '1849 . 1830 devrimi maiyetindeki iki PolonGeneral Sknanowski ve Osmanh ülkesine gelen Prusya Rusya ve almmasim Avusturya.

yeni hayat. Tanzimat bürokratuun Avrupa toplumu için çizdigi betimleyici çerçeveden çok daha farkh cevaplar ahrdik. yüzyillan ve Avrupahlagan Rusya'nm 18. RciYusuf Kâmíl Papa Fénelon'un Telemaque'im. Bu gibi farkhhklar119. Rönesans kültürüne geçex1Orta Avrupa'nm 15-16. Kahp degigtiren her toplum gibi. gimdi ise sivil Inodern si ve pahah yaçam biçimine äncülük ediyordu. referans noktalari saptar. Avrupa'nm ilk anda bir Tanzimat aydnu Avrupa'ya açilnugtL érisme'legelmesi dogaldi. düzenlenigi mühimdi. model aldigt toplumun kendine göre bir msmini çizer. Bir uygarhk çevresine girme agamasmdaki topium. 1859'da sonra SinasiLafontaine. Osmanhlar da maniériste bir dönemden geçiyorlardt. olumlu görülen eser sahipleri taltif ve tegvik ediliyordu. Cevdet paya gibilerin dedikodu ve elegtirilerine neden olayorsa da. Oysa Buyük Petro devrinde Prens Mençikof bu davramplyla yeryüzüne inen bir inkilapçi ilah. Kugkusuz. özledigi dünyamn atmosferine mûzikle bir girigti bu.gibi gurarlamr. yüzyil Fransizma kendi toplumunun betimleyici ve belirleyici noktalarmi sorsak. dogrudan dogruya hayata yeni gizen bir ögenin. yüzyilm yerli ve yabanci literatûründen tarayip Maniérisme kabuk degigtiren toplumun fertsaptamak da mümkündür. Türkiye 19. Baahykanhk hal3ne gelmeden yapihyordu. 19. Lamartine'i ve Fénelon çevirileri ne ve alman tarihleri içinde Oskaleme dünya Bati'da Bâbiâlî Saray ve yapti. bildigi gibi devam ediyordu. teknigipragmatik bir yaklane kargihenüz bütüncü ve tartigmact olmaktan çok. bilimine. bir bagka soylu ise homurdantrdi. Sultan Abdülmecid Avrupa müzigine ve operaya hayrandt Egitimini gördugünden degil. yüzyihn Avrupah soylusu karisiyla baloya gitmeyi su içmek gibisinden bir olay olarak görürdü. Voltaire Münif Papa çeviriyordu. górmedigi. olmadi. O yüzden uzun zaman çar saraymdaki balo ve soirfler bir amatör oyunu gibi baglayip profesyonel bir rezalet halinde bitmigtir. 18. Osmanh saraymdaki dinleyicilerinin dinleme adabi ve vakarma hayran olmuqtu. 1847 Haziram'nda o dönemin dialeyicilerin virtüözü Ferenç Liszt Ístanbul'ageldi. süren fazla bir bu tutum söz ama konusuydu. un Osmanh aydmi Batt'ya dönüp Dogu'yu terk mi ediyordu? 150 yildir 'mani- n . ilmî bilgi ve yorumlar için degil. lerinin model resme göre edindikleri bir tür teatralitedir. Davramplarm zi ahekankklar ünlü amact degil. ulema sunfmm büyuklerine özgüydü. manh topiumunun nasil yorumlandiglyla ilgileniyor. Fransizcamn üslup ve dil bakimmdan kusursuz ärneklerini önce mütercim benimsemek sonra da tamtmak amacmda olmahydi. Siyasî. Bati edebiyatmm ilk ürünleri çevriliyordu.kögklerde kadmh erkekli saz söz meclisleri tutucu çevrelerin ve A. Eski devirde inbürokrace yayam. Avrupa diline. yüzyilda yagadi. yüzy1hm. Alafrangahk laik egitimin ve laik bürokrasinin derece derece benimsedigibir hayat tarziydi. o uygarhkta ve hayat tarzmda kendine göre demirleme alanlan. Avrupa saraylarmda kalabahklanna kargi kapris ve hirçmhkla cevap veren büyük müzisyen.

ailenin intisab ettigi tarikat geyhinin eli de öptürüldü. Fransiz mürebbiyenin teslim edilirken. E. Türkçülük gibi dügüncelerin kavgasmi yapmaya baglayacaklardir.g. düzgün argiv kurulmas1 da bu yüzyihn faaliyetidir.18 ¯¯ tartlyilan bu soru veya üstünde durulan bu iddianm ne derecede geçerli oldugunu da dügünmek gerekir. Yavag yamektepli da baglayacakti. s.1822-1842 arasmda 250 kadar eserin basudigi.e. of Turkish Studies. Osmanh aydmmm bu döneurde çok okuyup yazdigun söylemek güçtü. eski tarih eserlerine ciddî zeyiller yazilmasi. yüzyil seçegitimine kinlerinin çocuklan iiiyano hocasmm. Dogramaci. Osmanh vekayinamelerinin negri. Reform çagmm pragmatizmi yerini ideolojiye. s. 19. nümismatik tetkikler. Ahmet Cevdet Paya da 6. Böyle bir sentezin özlemive tartigmasi uzun bir süre söz konusu bile olmadi. Zu karmagiklayan renkÏiortamda bir Dogu-Bati sentezi mi doguyordu? Hayir. Türk musikisi en önemli degigmeleri geçirdi ve parlak çagnu yaçadi. yüzyilda yapilmaya baglandi. III. yüzyil Osmanh adamnun hayatml ilk yillarda etkileyen ve ayri bir yola sokan iki kuvvetli toplumsal kuruihdu. genç bürokrasinin önünde açilan yeni ufuklarm. Ethem Papa ve Misirh Halim Papa koleksiyonlari gibi derlemelerle musiki eserleri düzgün kay1t ve korunma altma ahndilar. Hayatin hareketliligi. Tnt. dûçüncesi. gemkli olan her gey denenmeli. 2. 128. Journal v. görkemin. renklenen yagamm etrafmdaki iktidar kavgasmm getirdigi yorgunluk. 'The Study of Ottoman Literature'. Tanzimat ayduu gelecege yönelik bir tarih bilincine sahip olmaya baglanuçu ve kûltür mirasun da bu anlamda degerlendirmeye bayladig1 görülüyordu. mistisizme ilgiyi de artirdi. Diploma ve düzenli egiaIayh vag ve ayrmu tim 19. tartigmaya daha sonra birakacaktir. tasavvufi dügünce ve tecerüd seçkinlerin hayatmm bir bölümünde yer etti. muzigine yönelirken. ögrenilmeliydi. Selim. Güzel olan. Paris 1973. Ïslaun. a. bölümünü bu siralarda çeviærek eser Türkçeye kazandmlmigti. No. Dogu kültürünü de geçmigyüzyillardaki Osmanh'dan daha sistematik ve ciddî bir ilgiyle incelemekteydi. yüzyil sonunda Pirîzade Mehmed Sadik tarafmdan çevrilmig. sahip insanlar ayn1 kavramlarm etrafmda. 1. almmah. yeni imkânlar. II Mahmud ve Tanzimat dönemi boyu. Baticihk. Tekkeler doldu. Leiden. degigen topiumun yarattigt yeni partlar. Klasik Arap ve Ïranedebiyatimn Türkçedeki en iyi tercüme ve gerhleri 19. benzer hayat tarzma Osmanldik.. bütün Tanzimat döneminde basih kitabm ancak birkaç bini geçmedigi biliniyor? Oysa Büyük Petro däneminden Ekim 13 Ubicini. s. . Lettres sur la Turquie. A. 172-173 ve 175-176. Íbn-iHaldun'un Mukaddime'si 18. 1969. In gendsedu roman turc au XIXe siécle. S.. benzer egitimden geçen.5L Güzin Dino. Tietze. 1981. Shaw. s. Osmanh aydmlari medœseli-mekteplidiye ikiye ayrilungti. 50-51.. Turkish Woman in Tukish Literature of the 19th Century. Aslmda Tanzimat aydru. boyaldi. Bat1'nm edebiyati. Kulaktan kulaga geçen besteler dönemi kapandi.

Sözlü kültür ediyordu. Batt dügmanhgi Berlin Kongresi.Ïzma. Osmanh üIkesinde Islamcihk bile Bati kurumlarma ve Bah kültürüne karp. askerler de benzer konular igleyip.Devrimi'ne kadar Rusya'da 200 bini agkm kitap basilmi. Selanik gibi liman gehirleyaplyordu. Bat1hayat tarzma ve Bati kültürüne belirli bir rahathkla yaklagabiliyorlardi. Dügünce ve davramplarmda samldigamn aksine renklilik ve esneklik vard1.yt1. Hind Müslümanlari. Bu rinde ve Rumeli'deki bazz merkezlerin nüfusundaki göze çarpan büyü- gelenegi yayamaya devam imparatorlugun. Nihayet Ortadogu ülkelerinde kadium özgürlegmesi sorunu bu dänemin modernlegme ideolojilerinde önemh yer tutar. liberal dügunceye kadar bütün Ortadogu dügünürleri ldasik aiÏeninyapasi. Toplumsal ve kultürel degigimin belirli bir ksenophobique(yabano dügmam) tepki yarattigma kugku yoktur. Balkan Savagi ve Hamidiye Panislamizmi ile slogan haline dönügmekteydi. Bu renk desadece modadan. günlük yagamdan. tekrarlannd1. 19 .ü1keninbagimsizhgrun da rolü vardir. hayati ayri bir renge bürünmügtür. Ancak 19. Osmanh toplumu belki çok käkJü bir degigim geçirmiyordu ama modernlegme toplumun her kesitine ve her kurumuna siçradi. 31 Mart olaylanmn kiglorhcist sayilan Dervig Vahdeti'nin Volkan gazetesinde Ïngilizparlamentarizminin ve demokrasisinin kurumlanm benimseyemk savundugu açiktir. Tanzimat döneminde Osmanh kadimmn hayatmda kayda deger geligmeler baglamaktadir. Sivil veya asker olsun 19. Namik Kemal bu dönemde kadmm epitligi üzerine ilk çalaglari modern Îslamcibir açidan Beyrut. yabanci dil ögrenmek veya piyano çalmak gibi yeni zevklerden ibaret görmemek gerekir. yüzy11Osmanh aydim büyük imparatorlugu bir ucundan õbür ucuna gezerek. 19.. Osmanh aile yapisi ve Osmanh kadml da bu geligmelerin digmda kalmadi. Tagra hayatmda muallim ve zabit beraberligi 19. Avrupa romanlan. Ìslamcimodernlegmeci akundan. yüzy11da Osmanh ülkelerinde tarimda. Siviller de. dügünürleri okunur. notlar tutulur. öngörülmeyen alanlara da s1çrar. yüzyil aydm egitiminin ve kültürünün temelini ve çabsim olugtururdu. kadmm toplumsal yeri üzerinde duruyor ve degigiklik öneriyorlard1. benzer geyleriögrenerek laik egitimden geçerlerdi. Du yaklagmada o kültürün temeline inmeden onu pragmatik bir tutumla uygulamamn paya oldugu kadar. görerek ögrenir ve erken olgunlagirdi. dostlara anlatilir. egitimde görülen bazi yapisal degigmeler ve bütün dünyanm yagadigt haberlegme ve teknolojideki devrimin Osmanh topraklarma da yansimasi. Rusya Müslümanlan kadar güpheci ve itici bir egilim içinde degildi. yüzyilortalarmda Osmanh aydmlan. Idasik aile yapismi büyük gehir kadar kirsal alanda da yavag yavag degigim geçirmeye zorlayacaktir. tüketim kahplarmdaki gigikligini farkhlagmadan. Bir toplumda degigme bagladigmda bu degigim öngärûlen alanlar kadar.

Pabuççu KeggerAhmedin Maceralen diye äzettenecek bu oyundan daha bagka veya eskileri de bulunabilir. Ama tarim topraklarmm mülkiyeti ve miras konulannda yenililder getinnedigi de söylenemez. 1274) tarihli Arazi Kanunnamesi'dir. hayata geçmekteydi. 1880'lerde Rusya Müslümanlarmdan bir grup kadm. Daha önce büyük gehm bekâr nüfus göç eder ve kismen mevsimlik olarak kahrken. artik çegitlinedenierle aile göçlerininbagladigi görülüyor. geæk diger Ortadogu ülkelerinde ve Rusya periferisindeki dügünür ve yazarlar eski aile yapisi ve evlenme geleneklerine karyl kampanya açamplanh. ancak §inasi'nin oyunu o devirde temsil edilen ve tutunan ilk äzelligini korumaktad2r. Tanzimat döneminin getirdigi sosyo-kültürel degigim hiç degilse üst ve orta tabaka kadimmn toplumsal hayata girigini hazirlayan altm bir dönem olmugtur. Kanunnamenin çok çabuk ve etkin bir biçimde özel mülkiyet düzeni gerçekleptirdiging hele küçük ve orta smif çiftçiligi güç1endiren etkileri oldugunu söylemek güçtür.Beyrut. Bu kanunla içlenen topraklarm tapulandmlmasive miras yoluyla intikaliister istemez kirsal kesimdeki büyük aileyi parçalayacak bir süreci baglatti. Kirsal kesimde bu dönûçümü baglatan faktörlerden biri de 1858 (H. gerek Osmanli ülkesinde. Selanik gibi büyük gehirlerine yapilan göçte de niteliksel bir degigim gözlenmektedir.20 baglamasi kaçmilmazme dolayisiyla aile yapismda da modernlegmenin di. Diger yandan kirsal bölgelerden ülkenin Ïstanbul.Çukurova. ibrahimSinasiBey modern tiyatromuzun ilk eseri sayllan pairEvlenmesfnde biraz naiv bir üslûbla eski evlilik gelenelderini yererken. hukuki yänden önemli bir geligmedir. Azerî dramaturjisinin kurucusu Mirza Fethali Ahundov ve izleyicileri tiyatro yapitlarmda Ïslamkadimnm kapah hayatuu. Nihayet yuzyihn nüfus nedeniyle göçebe yeni m baglayan mono kültürel ortasmda Ege Bölgesi. ardmdan Çukurova'da tarimm yarattigi toprak iççiligi kirsal kesimdeki ailenin geçimini ve yapisim etkilemeye baglayan geligmelerdi.Fahir Ïz 1958'de Viyana'da yazma bir Türkçe . Bundan bagka arazinin miras yoluyla intikalinde kiz evlat da erkeklerle egit pay alacakti ki bu. Îstanbul'unsurlara yakm kesiminde. pedergahî aile düzenini. Türkiye'nin sosyal tarihi için önemli bir degigAmik. olma tiyatro oyunu Sinasi'ninpairEvlenmesi adh komedisi bizim modern gildir. Bu olgulari gehirlegme ve çekirdek aileye geçigin baglangio olarak nitelemek abartma sayilmamahdir. Modern Ïslamcidügünürler çok kari evliliginin kalkmasma ya da simrlandirdmasma yänelik yeni yorumlar getirirlerken. Alemi Nisvan adh bir kadm gazetesi çikararak feminist hareketi * tiyatromuzun ilk eseri deoyun bulmuytur. Haliç civarmda ilk gecekondulagma baglamaktaydi. kiz çocuklarmm cahil birakilmasim durmaksizm yeriyorlard1. Maray yäreIerinde agiretlerin iskâme bagIamaktaydi. Anadolu kitasmda da.

Tanzimat döneminin devlet adamlan. Tanzimat maarifinin en önemli giriimlerinden biri. 341. 14 Birinci Dünya Savagt bagladigmda bazi nezaretlente kadm memur istihdamma baglannuqu. Kadmm çahyma hayatma girigi. Tanzimat'm devlet adamlarmdan Cevdet Papa. Bogaziçi'ndeki mehtap gezilerinden. Nigâr Aliye kizi det Paya'mn Sair rm prototipidir. 15 A. Çünküdevirde Avrupa ve Kuya tamamen ya da bazi gubelere kiz ögzey Amerika'nm bazi üniversitelerinde renci kabul edilmedigi. ama hiçbir cemaat bu konuda müsait davranmadigmdan geleneksel evliligi düzenlemek için bazi ferman ve tembihler çakarmakla yetinmigIerdir. Benzer bir geligme ülkemiz kadmlan için henüz baglamaktadtr.15 Sanayilegme ve kentlegmenin yavashšma ragmen toplumda kadimn 19. 412. yürür1ükteki aile hukuku ve evlenme geleneklerinin sorunlar yarattigmm farkmdaydilar. Sanayileyen Avrupa'da kadm. 21 . Osmanh Împaratorlugu'nun son döneminde Darülfünun'un muhtelif pubelerinde baza yuksekokullarda kiz ögrencilerin bulunmasi. Bu ferman ve tembihler. Emin Ali Paga'nm Fransiz Medenî Kanunu'au kabul etme girigimine kadar varmaktadir. 9-10. ortaägretim alanmda inas rüpdiyeleri açarak kiz çocukIannm egitim olanagnu geligtirmek olmugtur. yüzyi1 sonunda egitim derecesinin liseye kadar yükselmesi ise yeni bir meslek grubunun ortaya çikiqua sagladt. ama kopullarm farkhhgmdandolay1 Türkiye'de kadmm äzgürlük için ödedigi bedelin. Cevdet Paga. ders ve seminer izieyenlerin ise diploma smaviarma kabul edilmedigi bilinmektedir. Bkz. kizlann egitimindeki geligmenin yarathgt olaganüstü bir durumdur. Ankara 1982. özgürlügünün bedelini çok pahah ödemig. yüzyildan beriihmh bir özgürlegme sûrecine girdigi görûlüyor. bu konudaki yasama programlan Sadrazam M. yakm tarihimizdeki reformlarm sanayilegmeden önce özgürlük için uygun bir zemin hazirlamasmdan ileri gelmektedir.. Muallime hammlar. Yurt Yaymlan.. Balkan Savagi'nda ise kadm amele taburlan teykil edilemk kadmlann kol iççiligine çekildigi de gôrulur.14 yeni aydm gruTanzimat dänemindeki kültürel açihmla ortaya elkan rastlanmaktadu Cevda üyeleri smtftan kadmlara arasmda üst bunun aydinlaHamm bu tip Fatma Hamm. Beyoglu'ndaki ahyveriglere kadar birçok yerde kadmm toplumsal hayata girigini. Türkiye tarihinde sanayiden änce egitim alanmda olmugtur ki. Rengârenk dinî yapida herkese hitap edecek bir aile hukuku.. Su farkh kogullar. Zafer Toprak. s. zenperestligin ve muayakanm artmasi olarak nitelendirir. bu geligme günümüz Türkiye'sinde kadmm bürokrasideki güçlü durumunun bir nedenidir.s. Ma'rûzat. Türkiye'de MillîIktisat. Avrupah kadmmki kadar agir oldugu söylenemez. toplumsal hayatta yeni güçlüklerie kargilagmtytir. Kiz çocuklarmm say11anmn artmast ve 19. Büyük kentlerde kadm evin digma ç1kungtir.yaygmlagtirmak çabasmdaydilar. 316.

saya 182. hükümet binalariyla imparatorlugun idare merkezi oldugunugösteriyordu. Baÿanlamasa bile imparatorlugun bagkenti. smaî geligme degil.16 Kugkusuz bu ferman ve tembihlerin yagayan gelenekleri ortadan kaldudigt söylenemez. 19. XXII. Hüseyin Rahmi Gürpmar veya Ahmet Rasim'in bu eserleri. yüzylhn baymda Gümügsuyu. Önceleri Rum bahkçilarm yagadigt uzak Bogaz köyleri vapurlarm gidip geldigi mevsimlik oturulan semtler halinde Ístanbul'labütünleptiler. Ïstanbul. devlet daireleriyle donandi. Özelliklesosyal degigimin hazlandigt 19. Nihayet Avrupa'nm ilk metrolarmdan biri olan 'Tünel'. Selanik gibi zengin liman gehirleri de Íssürecine birlikte degigim tanbul'la girdiler.ge- 16 (erafettinTuran. 14-15. yüzyilda ülkenin büyûk gehirlerinin de fizikî dokusunda ve yagam biçiminde degigmeler görüldü. açtldi. orta halli ve fakirlerin oturdugu semtler birbirlerinden ayrilmaya bagladi. Osmanb toplumunda muhtelif toplumsal tabaka ve bölgelerdeki aile tiplerinin tüketim ve kazançIan henüz þnlükyaçayiça. Karaköy ve Eminönü köprüyle baglandi. dikäy'de sayfiye hayati bagladi. änemliölçüde hukuk reformlan ve sosyokültürel reformlar da etkin olmugtur. s. yüzyil halk hayatuu anlamamiza yarayacakmeddah hikâyeleri küçümsenmeyecek kaynaklardir. yüzyilda Ístanbuldevamh kaldirnn. Ïlk park (Tepebagi) bu dänemde yapildi.22 esas olarak evlenme sirasmda baghk ödemeyi yasaklamakta. Bâbiâlî denen sadrazam konagi. ÿehirde iskeleler arasi vapur seferleri baglad1. Türkiye bütün Ortadogu'da son yüzy21da ekonomik yönden en luzh degigim geçiren ülkedir Bu degigimde sadece tanmaal. Saray. seyahatnameler ve kugkusuz romanlarm ve hikâyelerin taranarak yapilmasi gerekmektedir. Karaköy ve Beyoglu arasmda igletmeve Ka19. bu arada 19. Sayfiye yerleri içinde Yeniköy. 20.1 Ekim 1956. agir masraflarin yapilmasmi önlemek istemekteydi. Bogaz'm iki yakasmda. karakollar gibi 19. yüzyiliçin bu aragtirmalarm smirli sayidaki her yerde pek düzenli olmayan nüfus kay1tlan. Tarabya yazhk sefarethanelerin ve yükselen Rum burjuvazisinin semtiydi. 19.Ayaspaça gibi semt. Beyoglu ise bankalar ve ticarethaneler. Kayikçalarm felaket günü gelip çatmigtr. Beyrut. Ïstanbul'un her yerinde kâgir okullar. Adalaida. sosyo-külturel davramÿ kahplan. Büyük hirlerde varhkh. . magazalar. eski geleneklerin ve çok kari evliliginin adamalolh geriledigi' ve hog kargilanmadigi bilinmektedir. bunlar aile hayatmdaki belirli geligmeleri yansitmaktayddar. su yolu inçaati ve genigletilencaddelerle bir pantlye görünümü aldi. Süleymaniye'deki Aga Kapist ve Fyeyhülislamhk'tan bagka belli bagh resmî bina tammayan Ïstanbul'unbir bälümü nezaretler. yüzyilm mimarî zevkini yansitan yapilar yükseldi. Bâbiâlî düzgün parke döaym geli caddeleri. ciddi aragtirma konusu olmanuptir. restoran ve cafe'lerle doldu. Beyoglu Taksim'e dogru geligti. Ïÿ ve Düpünce Dergisi. ilk defa plana göre düzenlenmek isteniyordu. Ízmir. Tanzimat döneminde hiç degilse gehirli nüfus arasmda ekonomik ve sosyal zorunluluklarla. 'Tanzimat Devri'nde Evlenme'. Çamhca yüzyilda ye sadece azledilmig devletlularm.

19. Bu konudaki bir tartigma için Dogan Kuban. Nuruosmaniye Camiî. Aksaray'm ötesi orta halli ve fakirlerin semti oldu. Türk ÍslâmSanaty Ûzerine Denemeler. Bendler. Yangmlarm silip süpürdügü gehirde zengin konaklan ahgap da olsa yangm duvarlari ve genig bahçelerle çevriliyor veya kâgir bina mimarîsi geligiyordu. yùzyil Ïstanbul'ununbazi kasir ve köykleri. kaldi ki Avrupa'da barok devrin kaynagt ve niteligi de halen iyi anlagihp tarif edilmig degildit Ancak bu yüzyilda Orta Avrupa barogunun tamamIannug ve daha lyi tammlannug bir üslup olarak bir ölçüde Osmanh ülkesini etkiledigi de aç1kttr. Gerçekte 18. belirli bir sosyal dayamema. L'Art Turc (Türk Sanati). "Osmanh Mimarisinde Barok ve Rokoko'. Tipki Avrupa'mn büyük bagkentlerinde oldugugibi.Ístanbul1982. ilmiyye ricalinden bir efendinin kâganesinin yam baymda mahalle su yolcusunun kulübesi bulunur. Cem Yaymevi. yüzyildan beri Osmanh mimansi Avrupa'mn etkisi altmdayda. bütün bu insantar birbirleriyle her gün kargilagir.ler her dinden zengin Ïstanbullularmapartman yagamma geçtigibölgey- di. Subat1983.yüzydm Ïstanbul'undahenüz ilmiyye smifmm ände gelen efendilerinin. Ve 19. Ortaköy Camiî'ne ve Beylerbeyi Sarayi'na kadar onlarca hinay: yapmiglardir. henüz simf ve statü farkma göre biçimlenmigbir mekân degildi. Selimiye Kiglasi gibi yapilan Osmanh barok mimarîsinin örnekleri diye betimlenir. bu ortamm yaratip zenginleptirdigi aileydi.Aym tarz hayat gayrimüslimlerin gehrin kenar bälgelerine silagtirdnug mahallelerinde de görültirdü. yüzyilm ünlü Ermeni mimarlan Balyanlar. 3942. Ekz. Kasimpaga sakinlerinin givegi. Arseven'dir. küçük bir evkaf kâtibinin agiboyah küçük evi. Ama bazilarmin artan servetleri konak ve gik binalara. s. Sem ayi Eyice'nin Balyanlar'm käkenini Belen olarak göstermesine kargihk P. bu gik bina ve konaklar siklagan semtlere y1gilmaya baglaymca. 18 Pars Tuglact. ayri sosyal sruflarm yayadigi mahallelerde. Bir pagamnkonagi karpsmda. Ç1ragan Saraya gibi yapilanyla gehre damgasuu vurnuptur. yüzyildan itibaren böyle bir niteleme- yi yapan C E. farkh bir argo ve give geligti.Osmanh barogul? denen mimadnin ise özellikleri 18. Karagümrük mahallesinin gelenekteri küçümsenirdi. Marag ve Kozan arasmdaki Belen köyünden çakan. büyük memur ve papalarm yagadigiFatih-Aksaray-LalelisemtIerinde Ístanbulgivesinin (agzuun) en makbulü konuquluyordu. 'Osmanh Mimarisini Batthlagtiran Balyan Ailesi' YrifarBoyu Tarih. yüzyilda sadece bagkentte degil. s. 19. saygi ve himaye kurallan içinde yagarlard1. Balyanlar bir yüzyil boyu Dolmabahçe Sarayi'adan. 1970. Kugkusuz barok mimad ve sanat için gerekli km gullarm Osmanh toplumunda olup olmadig1 tartigilacakkonudur. 1730'lardan beri faal olan bu aile Istanbul'un Beyazit Kulesi." 17 Osmanh barobru deyimini kullanan ve 18. 18-19. Geleneksel Osmanh gehrindeki mahalle. cemaat ruhunun yaçadigi eski mahalleler de nitelik degigtirmeye baglad1.115 vd. tagradaki bazi kamusal yapilarda ve âyan konaklarmda bile görülür. Tuglact Kayseri'yi gästermektedir(?) 23 ¯¯ .

Tanzimat'm önderi olan Regit kâgir yapilarm artinhnasi Paÿa daha 1830'larda Londra elçiligindeyken için geregi üzerinde durmuÿtu 20 ingaat yetistirilmesi ustasi bunun ve Ancak toplum henüz pahah konut yapimma geçecek durumda degildi. yüzyila özgü begeniyi. Milam Biera Akanümüze kalan eserleri azdir. yüzyil güzelligi ve görkeminden dolayi yeni binamn çann Istanbul'daki müstakbel saray1 olarak tasarlandigi dedikodusu da çikmigt1. Bu egitim zevk talebine yapiyordu. Ayasofya'nm çatlaklarmdan dolayi tamiri geækiyordu. Fossati'ler Bâbiâlî çevresinin aradigt adamlar oldu. Balyan ailesi geleneksel ingaat ustahšmdan modern mimarî egitimine ve mimarhga geçigi temsil etmekteydiler. Tanzimat döneminin mimarîsinde - bu bilgiler Semavi Eyice'nin aragttrmasi ve TTK 1982 yih Atatürk Konferanslara dizisindeki konferanslardan elde edilmiÿtir. Ïzmir. Yaptiklan eserler ampir. Neorönesans dedigimiz üslupla çahyan Fossati'lerden Giuseppe. yüzyll bagmda oldugu gibi ulusal niteligi saptamak. barok. .C. damgasmi vuran bir diger mimar grubu Fossati'lerdir. yüzyihn özgün Osmanh Bu yüzyilda ÎstanbuYun modern mimarîsine mimarîsi sayilmaktadir. çünkü mezun mimarlara göre ve gi'nm orada i.24 Balyanlar yerel süsleme. 19. XL 2D Ortayh. Arkadan Ïran elçiligi de ontara yaptinhyor N Fossati'ler böylelikle Tanzimat Türkiyesi'ndeki mimarî ile Rusya'daki mimarînin benzegmesini saglamiglardir. Kamusal binalar ve sayth konaklarm dtêmda. yüzyilda tamamen Rus Çarhdenlisi'nde yetigmigtir. Avrupa sanati ile mahallî veýa ulusal (?) özelliklerin sentezini yapmak gibi endigeler henüz agir basmamigt1. s. Sultan Abdülmecid Balyanlafa iltifat etmeyerek tamir igini Fossati'leæ vermig ve Temmuz 1849'da Ayasofya'nm onanmi bitmigti. 19. oymacihk. girigleri Ayasofya'mn tamiriyle Fossati'lerin Osmanh mimarîsine bagladi.113.1ardir. 19.Selanik gibi pehirler ve Ístanbul'daBeyoglu'nda dar bir bölge kâgir konut mimarîsine ancak geçmigti. Ïsviçreli akademi 19. Ortaya ç1kan eklektik mimarî. 19. 1830'larda Ïstanbul'da yanan Rus sefaretinin mimandir. Sultan Abdühnecid bu arada mozailderi kaziy1p resmeden Fossati'ye bu mozaikleri bastirmasi için para yardimmda bulunmuy ve Ayasofya mozaiklerinin ilk baskist böylece yapunuptir.yüzyihn Osmanh toplumu bir arayië ve yönelig içinde idi. bulunuyordu. Aynca bkz. camcihk gibi geleneksel sanatlan yeni yapt teknikleri ile kaynagtirm1. Fossati'lerin yapilan yöneticileri etkilediginden Darülfünun (sonraki Adliye) binasom yapmu kendilerîne veriliyor. gehirler hedegilnüz yangmlarm silip süpürdügü ahgap yapilardan vazgeçebilmig di. Zu yönelig ve araylyta 20. Du ortakhkta neorönesans üslubun görkemi büyük rol oynamaktadir. Fossati'lerin güolan Fossati'ler. Tanzimaf fan Sonra Mahallî ldareler. egrisi ve dogrusu ile en genig biçimde yansitir. Is- 19 Fossatfler üzerindeki tanbul Ansiklopedisi. rokokonun izlerini taç1makia beraber.

34-37. Ne var ki aym edebiyatin 19. Ankara 1971. s. Mehmet Murat. Cevdet Kudmt. Samipagazade Seagir bastigi edebiyat tarihçilezai gibi yazarlarda bu geleneksel ratabilmig 'millî' rimiz tarafmdan "milliyet- yapmm belirlenmigtir. 1982. Türk Edebiyatr'ndaHikaye ve Roman (1859-1959). aile hayati gibi kurumlarx ilkel bir anlatunla tek tek ele ahp eleytirmektedir? Biçim ve üsluptaki ilkelligine ragmen Tanzimat yazan toperkenden girigmigve kendisinde siyasal toplumsal lum ögretmenligine sonunda.içerik yänünden ani bir nitelik degigmesi geçirir. 3M1. Namik Kemal. N. Bilgi Yaymlan. Ahmet Midhat. AÜDTCFYayinla22 Güzin Dino. Folklor Hikâyeleri ve ve Edebiyat. bir çirdigi haÏde. ilk ve düzenleme seçkin bir yeri olamaz. yüzyil dünya edebiyatt içinde bu edebiyat bizi yansittigi için çözülmesi gereken sorundur. tiyatro ve çiir dahnda halk ögretmenligi yapmaktadirlar. bir Biçimyönünden bu edebiyat agir bir evrim gekonu. öz yoksa ve biçim yönünden çiligi' kullandiþ için böyle tart1ÿmahdir. tiyatrodan gazeteadarundan bu toplumun Devlet yazarma her bilimlerine kadar konuya el atma doga ye. mimarîden filolojiye ve olan çabasmdadat Ìlkroman yazan SemsettinSami. pker Ahmet Paÿa'da Osman Hamdi Bey'de görüIdügibi Bati resmi ile Türk sanatmm sentezini yapma bilinci veya endigesi yoktur. hikâyelerinin ve romamnm meddah meddah hikâyeleMustafa' gibi 'Hançerli Hamm'. s. s. Tanzimat toplumunun aydru ansiklopedisyen seçkinleri. Boratav. bir misyon görmügtür. empresy> niet okul içeriginde sözde kendine özgü yanlan olan bir Türk okulu ya- gü degildir. Türk Romaninm Doguçu. Ahmet Midhat. Sinasi. pek bilincinde olmadan geleneksel klasik OsmanÏtnesrinin ve piirinin biçimini kosözünü ve 20. N. Ankara 1954.Aday yaymlan.21 Tanzimat devri Türk edebiyatmin 19. yüzyil Türk hatta koüslup biçiminikorudugu. memuriyet. askerlik. Tanzimat edebiyatmdan millî oldugu daha 19. s. 'Âgik ÍIk Romanlaruniz'. 1978. Tanzimat edebiyatmm yazar ve pairi de.Ocak 1983.roman. n. Aslmda Osman Hamdi Bey de seçtigi konularla. bunu bir roman türü olarak savunmaktadir. 21 Güzin Dino. Elegtfri. açiktir.P. zeltme) Iolunü Yüzyihn sonunda (1890-91)yazdigt bu romanda yazar.oldugu gibi edebiyatmda da mahallîlik kendiliginden yayamie ve etkisini sürdürmügtür. yüzy11bagmdaki millî edebiyat rumuqtur nitelendiriliyor. 12 129. 310-312. Turfa nu adh romanmda ahlak ägretmenligi (tekzib-iahlâk-ahlâki düüstlenmekte. Bema Moran. 'Sansar nulann bile rinden kaynaklandigi. nitelige büründügü çimci bir olma istegindedir. Tanzimat'inn Sonra Edebiyatta GerçeAçiligeDogru. ÖrneginMehmet Murat Turfanda mt. Cem Yaymevi. yüzydm aldiedebiyatma Rus ustahk düzeyini temsil eden Avrupa edebiyatuun biizleyip sembolizmi tamamen rig etmeden Fransiz parnassién'lerini. Kemal. 25 .

Ankara 1973. Tanzimat hareketinin devrim olarak baglamadigunn bir göstergesi de budur. Vefik Papa. Türkiye'de Çagdaplagma. Modernlegmeye tepkiler de kugkusuz güçlenmigti. Siyasal dügünce ve muhalefet emekleme devrinde olmasma ragmen. * . yüzyilda Türkiye'de tarihçiligin buyük atihmlar yapip bilimsöylemek mümkün degildir. Bu toplumda bilgi birikimi. ÇünküOsmanh toplumundaki her olay ve kurum gibi. hazirlayia sonuçlar doguran bir harekettir. Mustafa Regit Paga'nm aydin mutlakanoktayetçiligiyle baglayan dänem. Tanzimatçi devlet adamlarmm ilk kugagmm pragmatik reformculugu. Tarih yazicilar için düzenlendayammig argivler yoktu ve Osmanh tarihçiligi halen vakayinamelere yordu. Ancak 19. yüzyild kadar Türk toplumunun Bati kültürüne olan yabanc1hgi kendisini özellikle tarihçilikte. Bilgi Yaymlari. Çagdaylagmamn le Aksakov.2onun yam bagmda modernlegmeci ÏsIamo Namik Kemal ve Ïslamc1hklalaiklik. s. 'geriye Ìktisatbilimiyle ilgili bilinen en eski yazma. 19. Güllü Agop'un Osmanh tiyatrosunu devletin finanse etmesini gereldi görmüÿ ve bazi temsilleri de tegvik için izlemigtin A. 23 Berkes. 252. Osmanh toplumunda da tepki yaratti. Modernleyme her toplumda yeniye tepki doguyüz elli sene önce giren Rrsya'da biran hir olaydir: Avrupa uygarhšma dönelim' diye hayloriyordu. Kemal ve Mizanci Murat Bey gibileri tarafmdan tarih belli bir tarth ve toplum bilinciyle baglarmy degildi. Midhat Paga'nm anayasalahgiyla landi. iktisatta' ve topiumbilimde göstermektedir. Sadrazam Ali Papa. grup ve kipi çekigmesi programh bir siyasal muhalefete dönügtü. Ïlk anda yöneticiler de muhalefetin rengini ve niteliginianlayamadilar. siyasal dügünce ve siyasal muhalefet de degigmigti. Ancak yüzythu sosel temele oturdugunu nunda N. Ilgili yazma tarafumzdan yayunlanmigtir. aragtirmayi ärgütleme ve kurumlagtirma çabaOsmaniye ilk küsi ise smirh kalmigtir. geligmelere bakildigmda Osmanh ülkesinin geleneksel siyaset ve hayat tarzmdan çiktigt anlagihyordu. tiyatro çevirmenliginden sözlükçülüge kadar her alana el atmigtL Modernlegme çabasmdakibir toplumda bunlar dogal ve faydah egilimlerdir. Bundan sonra Ösmanhtoplumunu modernleÿme olaymm kahplari içinde degerlendirmek kaçamlmazd1. Osmanh düpünürü henüz açik seçik siyasal ideolojisini ve programim belirlemig degildi.26 sözlükleri ve ansiklopediyi de ortaya koymugtur. Dalia çok genel kavramlar ve Malthus nazariyesi üzerinde durmaktadir.bir kugak sonra siyasal ideolojiye. Yapa dergisi says 1/1983. yazmalarm yigildigt vakif depolari demekti. laik ulusçu dügünceli olan Sinasi.Mart 1864'te Cemiyeti Ílmiyeyyi tüphaneyi açana kadar bagkentte ve tagra gehirlerinde kûtüphane. Tanzimat Türkiye tarihinde devrim degil. Türkçülûkle Osmanhahk arasmda gidip gelen Ali Suavi idi. 1860'larda Osmanh dügünce hayatmm en önde gelen üç kipisi. 1830'lara ait olup mütercirni belli degidir. getirdigisbunahm Rusya'daki kadar yiddetli olmasa da.

Modern çagm toplumlan artik tarihi yagamayip. 1860'larm muhalifleri henüz laik ulusalci ideolojiye veya billurlagmig radikal görüglem sahip degiller. yüzyt1 Gerçi gruplagmalar. 27 . Tanzimat aydnu da tutucu yöneticisinden muhalif yazarma kadar çagdag 'is- 'despotizm' 'istibdat' * Takvimi Vekdyi. istibdat sözü lamhr olmugtu. ancak siyasal modernleyme sürecine girildigi aç1kti. Kendilerini Genç Osmanhlar olarak adlandinyorlardi. Osmanh dönemine girmigti. herkesin bildigi bu gibilere inamlmamasi gerektigi' tembih ve ilan ediliyordu. hükümet aleyhinde bulunmanm kendilerine zaran dokunacagl ihtar edildigi halde. ama Avrupa. Tanzimat reformlan Osmanh aydmIanm ayri bir dünya ve yönetim anlayagma götürmügtü. ismi geçen cemiyetin rezil kipilerden olugtugu ve bunlarm bazi zadegân aleyhinde iftira dolu mektup ve imzasiz mazbatalar bastinp dagittiklart. Sultan Abdülmecid yänetimine kary2 bir darbe girigimi bastelmigt1. 'Paris'te kurulan bir fesad cemiyetinin üyelerinin ätede beride tahrik ve dedikodu yapttgi. 1288-20Ramazan. alçakhk ve rezaletlerini. Ïslamct siyasai kuramda istibdat sözü geçen ve dogru yöne timle özdegtir yhülislam Mehmet Ziyaüddin Efendi'nin verdigi. tutucu bir dügûnceyle mi. Köhneyen monargilere kargi ayaklanan. istibdatsözünü Genç Türk politikacilan kullamyordu. Paris'teki muhalifler aleyhinde içerigi ve üslubu ilginç bir bildiri yayunIanmiett. yaplyorlardi. ihtivermek mh isteyen bu gruplan 7eimparatorluga yeni bir hayat ve yar une Turc' diye adlandirdi. direnen bütün ülkelerin muhalifleri bu isimle amldt. Sultan Abdülhamit'in ha'l fetvasinda istibdat suçlamas2 yoktu. tarh veya tutarsiz bilegimi olan programlar etrafmda olugmaktaydilar. Oysa daha elli yll önce bir Osmanh efendisi için Ïslamülkesindeki bir yöneticinin olagan yönetimini ifadede kullamlabilecek bir sözdü. Sözü edilenlerin Genç Osmanhlar oldugu açakta.YeniAydmlar hükümet tarafinTakoimi Vekâyi'nin 6 Subat1866 tarihli nüshasmda dan.No: 832. Ali Paga'nm Bâblälî'de kurdugu otoriter yönetimden nefret edenler kaq1hgi kultibdat'tan söz etmeye baglamiglardi. 1840'lurda Tanzimatçalinn yarattigi politikada ayum ve anlagmaya dayanan ortam yerini siyasal kutuplagmaya terk ediyordu. yoksa anayasac1-demokrat hir egilimle mi hükümete karç1 çikmiglardi? Ïkinci Hamiyyet adh bir grupbir darbe girigimi de 1865'lerde olugan Ìttifak-1 toplumu siyasal gruplaymalar geldi. Portekizli JönTürkler gibi.. Tarihimizde Kuleli Vakasi olarak bilinen bu olaym gerçek bir hükümet darbesi girigimi olup olmadig1 henüz bilinmiyor Ondan bagka darbeciletin siyasal tutumlan da açik degildir. tan siyasal dünyasmdaki ideolojilerin tubu 19. Jön Türklük özgün bir siyasal kimlikti.

Bu siyasal siçramayi hazirlayan reformlarm ülkenin siyasal kültüründe de önemli bir geligmeyarattigim kabul etmek gerekir. Osmanh Ïmparatorluguanayasal bir yönetime bu ortam içinde geçti. . Avrupa politikasindan modernlegmenin çüsüne kadar hirçok konu tartlyihyordu.la da olsa degerlendirmeye ve eleptirmeye baglamigtl.. Zaten tarih. imparatorIugu anayasal monaryiye kendinden daha geligmigRusya Çarhgt'ndanönce geçiyordu.yoktu. ülkenin gelecegi için iç geligmelerin baskisiyla ilan ettirmiglerdi. bazilara da kargiydi. Mebusan Meclisi'nin bu kozmopolit yapisi yüzünden megrutiyetin imparatorlugu yikima götürecegi. Gelenegi korumak için onun bilincinde olmak gerekir. Varhgiiçin Osmanh aydun. Edebiyat zevyöntem ve ölkinden yönetime. Parlamento olsa da olmasa da sadece Hiristiyan Balkan uluslarimn degil. gelenegini ve ortamuu farkh anm sürdürebilmek lay1. Avrupa'nm iktisadî. 19 Mart 1877de toplanan ilk Osmanh parlamentosu. Türk ve da geligecegine kugku. hem de kahvehane sohbetiyle degil basm ve yayin aracihglyla. Gùnümüz Türkiye'sinde bilinçle degerlendirilmesi gereken Osmanh mirasi budur. Arap.. kultürel ve toplurasal yönden en gerikalm1. 1876 Arahg1'nda Kanun-u Esasi'yi bazi görüglerin tereine dig baskilarla degil. o günden bugüne çok tekrarlanan bir slogandir.28 dünyada var olmak için degigmek ve olaylara yön vermek gerektigini anlamigti. bagArnavut ulusalcihgrun langiçta Íslamci Osmanhci bir çerçevede konfederatif programlar öneren bu ulusçulari kaçimImaz bir biçimde bagimsizhk istemeye itmigtir. etnik ve dinî yönden o çagm kozmopolit Avrupa imparatorluklarmm parlamentolarmda bile görülmeyen bir renklilige sahipti. Büyük devletlerin bazilari Osmanh Devleti'nin anayasal bir monargi olmasma ilgisiz.

bazen de Müs1ümanhgi kabul eden bir eski Hiristiyanm tekrar aslî m zhebine veya bagka bir kiliseye dönmesi gibi olaylarla su yüzüne çikti. Íhtidakonusunda da uygulama ilginçtir.. Islâmageçig sadece o ferdi baglar. b) Osmanh Devleti'nin laik egitimi güçlendirerek bu egitime gayrimüslim gençIerin de girmesiyle kilise egitiminin gerilemesi. a) Ruhanî örgütterin ve ruhanî reislerin devlet kargismdaki konumlarmda farkhlagmalar. ilginçtir ki. 42-49. yani yeni kiliseler. imparatorlukta o güne kadar gärülmeyen ve tarihçiligin de gözünden kaçan bir geligme daha ortaya çikardi. pek de äyle degerlendirilmedigi ve hattâ göz yumuldugu görüldü. Bilindigi üzere Ïslâm devletinde ve klâsik Osmanh toplumunda bir gayrimûslimin sadece ihtida etmesi. Dinî ve vicdanî serbesti. Bu sonuncu boyut 1877 Osmanh Meb'ûsân ve Âyanmeclislerinin dünyada görülmeyecek bir dil ve din halitasi halinde tegekkülünün de nedeni olmugtur. Bu geligme RumOrtodoks Kilisesi'nin diger cemâatler kargismdaki üstün durumunu kaybetmesi ve nihayet hemen bütün Hiristiyan cemâatierde laik unsurlarm güçlenerek cemâatlerin yönetiminde ruhanî elitin eski nûfuzunun sarsilmastyla sonuçlandi. s. bir dinden bagka dine geçmeler görüldü. Gerçi klâsik dönemde Ermeni Gregoryenlerin Katolik olmasi veya Katoliklerin Gregoryen mezhebe geçigi gibi olaylar vardtr. Tanassur ve benzeri vakialar bazen cemaatler. ama o dönemde daha renkli ve radikal din degigtirmeler gärülmemekteydi. okullar ve yetimhaneler inçâsma izin verilmesi. Bu geligmeler rmca ifade edildiginin apagidaki noktalarda özetlenebilir. Yrl Sempozyumu. yani Íslâmdinine geçmesi mümkündür. Íslâmgeriatma göre bir tanassur sayilabilecek bu olaym. . yani ebeveyni ve evlâtlan ve egi baglamaz.c) Kilise ve gayrimüslim okullarmm sayismm artmasi. Hattâ Hiristi- * Tanzimat'm 150. liva meclislerinde istigare görevi ve vilâyet temyiz divanlarmda karar sahibi üyeler olarak idareye katilmasi.Tanzimat Döneminde Tanassur ve Din Degigtirme Olaylart Tanzimat Fermam'nm ilâm gayrimüslimlerin hayatma Garp yazarla- aksine önemli yenilikler getirdi. o vakte kadar dinini gizleyen ve geklen Müsfümanhgi kabul etmig bazi gizli Hiristiyan cemâatler asil dinierini açiklamakta bir beis görmediler. d) Özellikle vilâyet yönetiminde gayrimüslim temsilcilerin de vilâyet.Ankara 1994. Hattâ aslmda yasak olan. ne usûl ne de fürugu.

Millí Kufûphane. tanassur Ïslâmdevletinde ölümle cezalandmlacak bir suçtur Bu olayt ögrendigimiz sadâretin arz tezkiresi ve çikan irâdeye göre. samldigmm aksine. okul ve hayir kurumlari kurmak alamada eskisinden çok daha büyük ölçüde müsaade almalaridir (maamafih. Yddönümä Sempozyumu. s. Tanzimat'm150. Ï. 82-88 ÎlimlerFakültesi. 2. bu konuda tam bir serbestî yoktu ve eski usulle izin almiyordu. Bu üç olay yahut geligmebir arada düçûnülecek olursa. . 991. Hiç güphe yok ki. no:2 s. "Musul ahâlîsinden anasi Hiristiyan iken. bu kerre zevcesi ve erkek * 'Tanzimat Döneminde Balkanlar'da Ulusal Kiliseler ve Rum-Ortodoks Kilisesí'. 'Tanzhnat ve Gayrimüslimlerin Ruhanî Reisleri' konulu tebliglerim. . Tanzimat asrmm muhtelif dinden tebaast için epitlik kaçimlve dinî hürriyet alamnda önemli bir agama olarak saptanmasi mazdir. Kuronug nahiyesinde mütemekkin ve on yll önce vefat eden Mustafa'mn oglu Papastrati'nin Ïslâmagelip tunar rica ettigini ve kendisinin Mustafa tesmiye edilip tiverdigimiz bu örmar verildigi görülüyor. Hariciye. bundan otuz bey sene evvel kabul-1 Ïslâmiyyetedüb.1darf Jararas: Sempozyumu'nda. 1857 ylhada Musul'da vukua gelen bir tanassur olays ve bunun Bâbâlî ve yerel yöneticiler tarafmdan çözümü bize çok ilginç geligmeleri göstermektedir. 1556/H. no: 21 S 1268/16 Arahk 1851).. Klâsik Osmanh döneminden 1851 Arahk Meselâ." Burada Tantimat döneminde görülen bazi toplu ve bireysel tanassur vakalan üzerinde duracagiz. Müslüman ve Huistiyanlar arasutdaki be gibi olaylan ele alip tahlil ediace.eski dinlerini muhafaza ettigibile görülür. nek her dänemde ayma ait bir irâzevcesinden H1ristiyan Ali'nin muhtedi kazasmdaki dede Tatarpazan olan çocuklannm durumu hiç de Müslümanhk tarafru mutlak istilzam eden bir çõzümle ele almmlyor (BOA. Nihayet devletin kurdugu laik egitim kurumlarmda saptanan kontenjanlarla (toptan üçte bir ve her cemâat için tahmin edilen nüfusa göre bir oranla) gayrimüslim gençIer okuyup Osmanh bürokrasisine girmiplerdir. 963'e ait bir Mühîmme kaydmda (BOA. Yddönümü Uluskonulu tebligim ile ODTíÏ. Bu olaylarla birlikte gene makalenin digmda birakacagumz iki konuyu birlikte dügünmek gerekir Bunlar: L Osmank gayrimüslim cemâatlerinin kilise. ylh çogaltilabilir. Ankara 1991. Tanassur olaylari Tanzimat döneminin ilginç bir uygulama ve yeni anlaytyma konudur. hüküm 96) Dilvine beyi bir mektup gönderip. Bu konulann bir lasmma bagka çahymalarda deginilmigti. Tanzimat'm 150. Tanzimat döneminin getirdigi degiqikliklerin pek yüogullarimo yan sipahilerden ihtida edenlerin 30 zeyde kalmadigim da gärürüz.

gibi. dinden dine dönmeler de görülmekteydi." Anlayalacagi üzere eski dinine dönen biri söz konusudur... Î. hadise çikmayacak bir mahalle ahâlîsi Hiristiyan olan yerlere nakti daha önceden bireysel ve topluca tanassur olaylarmda Bâbiâlî'nin çok dikkat ettigibir husustu. 14 C 1274/30 Ocak 1858.iderek of vakt y give 1 BQA. . ehâlisi yalruz H1ristiyandan ibaret bulunan ve eskiden sakin olduklan mahallere uzak olan yerlere zemîn-i münâsib ile gönderilmeleri ve bu muâmelenin tedâbir-i mülkiye iktizasmdan olacagnun irâeî ve ikfiza edenlere dahi ol vechiyle ifade olunmasi suretlerinin.MM. Hariciye." Anlayildigi üzere bu gibilerin canma ve mahna zarar gelmeden. Girit ve Trabzon tarallarmda oldugu gibi Üskübve Prizren havâlisinde dahi bazi kesân mine'l-kadîm batinm dinî-i Iseviyyeye salîk olduklan halde. Hakkmda ahnan karar ise yerel ve tekil olmayip bir uygulamayi yansitmaktadir:1 "Bu misul1ülerin... Gerçekten de bu tarihlerde bu gibi vakalar hiç de nadir olmamahdir ve ülkede daha önceki asirlarda geklen ihtîda etmig görünen gizli Hiristiyan cemâatler hakikiinanç1armi aç1klamaya Ipglamigti ve bundan bagka.evlâdt ile beraber tanassur eylemig olan pahis hakkmda mahallince ierasi tasmîm olunan muameleyi ve ba'd ezîn dahî bu misullu ahvâlde nasiI hareket olunmasi suâlini ve Musul'da mine'l-kadîm Katolik mezhebinden bulunan tebâ'ya talim-i âyîn eylemek üzere mine'I-kadîm âdet oldugu veçhiyle Papa tarafmdan kasid (nunciatur anlammda. bundan evvelce Girit'te zuhûr edenler hakkinda yap21d2gi. Õrnegin. . 2 BOA. 25 Q1275/28 Haziran 1859. fakat herhalde psikopos düzeyinde din görevlisi) nâmiyle orada bulunan papazm bu maddede medhali ve bu yolda mesaî-i mazarrasi meyhud ve mahsus olmastyla. zahiren zî Ïslâmdabulunub ara sira mezheb-i aslîlerini ilân eylemekde olduklan ve hâttâ bundan bey on sene evvel bunlardan birtalam familya ilân-1 Ísevîyye.Íslâm devletinde ihtîda (Ïslâmagirme) digmda Mûsevîlikten Hiristiyanhga yahut Hiristiyanhktan Musevîlige geçig gibi din degigtirmeler de yasaktir. mahalline cevaben ve bi'l-etraf yazilmastlazim gelecegi beyân olunub. gerek gahs-1 merkûmun ve gerek emsâlinin... no: 8922. Fakat Tanzimat döneminde bu kaideye çok uyulmadigim ärneklerle görecegiz. 1. Ìslâmiyetlerizamanmda ikamet ettikleri yerlerde bazi Íslâmamahsus mahaßât ve kurada veyahud Ïslâmve Hiristiyan muhtelit bulunan gehir ve köyIerde kalmalan mülkçe mahzur hakkmda dahi muhatarat1daî olacagi (dave mazârratz ve mürtediyyin vet edecegi) ve bu cihetle karar-2 megrûh dairesinde olarak bunlar hak- larmda münâsib görünecek muamelenin icrasmda hiç mânî olamayacabu kabilden olarak. no: 357. 1859 ylh Nisan ay1baglarmda Sadâret'in Mâbeyn-i Hümâyûn'a sundugu arz tezkiresinde Üskübve Prizren havalisindeki bazi säzde Müslümanlann din-i as1îlerini ilân ettiklerinden söz ediliyordu:2 "Atûfellû efendihazretleri.

5 Pilolojik historik ciddî aragtirmalara konu olmayan bu küçük topluluklann dinî-etnik mengei hep tartigma konusu olmuytur. lerinden bunun sû-i te'sirati olmasiyle. Benninghaus. s. Andrews. Dawkins.m. no. P. asir partlan içinde haraç veya cízye gibi vergiter tatlu ve tahakkuku için yapilmadigi açiktir. K Dawkins. R. M. mezheb-i aslîleriMüslîm bilâkis olmayub.bkz. 137. yimisüllu. 475-495. Aslmda bu vesikada. eski Venedikliler olduklan ve zahiren Müslúmanhg1 kabul ettiklerini ileri sürenler de olmuçtur. 4 R. Bu tezkirede sözü geçen Girit ve Trabzon vilâyetlerindeki benzer vak'alar buralarda da gizli Hiristiyan cemâatlerin varhgmm bilindigi ve zimnen tamnd1þm igaret etmektedir. yerleri gibi adlan Eu käy tiyatthgm görüldügu " 3 BOA.* Bu gibi topluluklann etnik ve dinî mengeini aragtirmamn güçlügü ortadadir. A. bunÏara bir fâide ni ilân etdikleri suretde ehl-i Ïslâmdaniken tanassur etmig gibi göründükoldugundan. Byzantion VIII/1933. olaylan belgelerinde de veya gizli Hirisiligkin tanassur nin bu konulara bugünün verilmemektedir.. 5 R.S lann raporlarma dayanan bilgiler enönemli kaynaktir. "Bunlarm durutnu ve Müslüman vilâyetteki Meclismezkùr ettirildigi ve olacaþnm Üskübvalisine tahkik mefkud hal-i Íslâmiyet i id are azâlarmm ifadesine gäre de bu makûlelerde Müsliettikleri ahâlî-i ve olub gimdiye degin bir iki defa tahvil-i mezheb aleyhinanlagild1þndan bunlar me tarafmdan bir gey denilmeyecegi dahi de bir gey vuku bulmayacaþna delâlet eder. 'The Crypto-Christians of Turkey'. 'Zur Herkunft und ldentitaet der Hemginli'. Su zümrenin etnik mengei de tartigilnugtir. Girit defterleri 1273.g. 252. Trabzon vilâyeti dahilinde var olan bu gibi topluluklarm kahntilarma Hamginli denmekteydi. Gizli valtiz âdeti digmda etTanzimat döneminografik tetkikler de yeterli malumat verememektedir. . Devamla. Brusa'ya (Bursa) gönderilmig olduklan halde. bu gibilerin bir defterinin düzenlenip merkeze gönderildiginden de söz edilmektedir. 258'de Kromni denen grup hakkmda. Meselâ. Tabiî bunun 19. ed. s. Beihefte zum Tübinger Atlas de Vordeten Orients. s. Ancak idarenin bu cemâatler hakkmda Íslâmlardandaha farkh bit politika izledigi ve bilgi edinmeye önem verdigi anlagihyor. deniahâlînin tepkisinin ne yor." denmekteydi. Bunlarm adamn fethinden sonra mü1klerinikorumak isteyen. asillan Hiristiyan kendi hallerine b1ralold1þ gösterilmek daha münasib olur ise de. bu kere dahi Üskübve Priz ne vatan-l aslîlerine iâde kilmdiklari kimseler yine bu arzuda olduklan ihbar ve ren'de bu talamdan olan bazi denilmemek lazim usûlen gelecegi dahî ihtar olunub. Wiesbaden 1989. bir gey halen ve ile zî Îslâmdatutmakdan olduklari cebr halde sahihen H1ristiyan bunlar denülüb de.32 terk-i vatan itdürûlüb. a. 1. Girit'te bu gibi tanassur eden galuslarm miras davalar da farkh bir gekilGirit'tekibu gibi gizli Hiristiyanlar hakkmda seyyahde çözümlenmigtir. Ethnic Groups in the Republicof Turkey. Bruxelles 1933. fasc.

Su çahymada 25 Agustos 1843'te Müslüman olmugken pigmanhkla eski dinine dönen bir gencin idâmi uzerineÏngilteree1çisinin protestolan gibi. as2rda da Protestanlar. 'Le Cryptochristianismedans la region du Shpat au Cours de la Derniere Periode Ottoman'.. Ankara 1989. 5. Bozkurt. TTK.. Yunanistan konsolosu (Edirne'deki) çocuklann ikisini konsoloshanede ahkoymakta. Studia Albanica.olayIarma Osmanh Devleti göz yummaktaydt ve bu konuda diplomatik ve faidarî kademelerde tartigilagelen ölüm cezasuun pek uygulanmadigt.nn--. literatürde tekrarlanan olaylar zikredilmekte ve Osmanh Devleti'nin bu konuda taviz vermedigi (hilâfet ve kutsal kitabm hükümleri dolayistyla) ve Bäblâlî'nin bu isfaaliyetini engelleyerek faydah oldugu rannm Protestan misyonerlerin varihyor. yüzy11dabelirli kurallara uynlmaya baglandi.130-139..XXVI/2.. Son zamanlarda bu alanda ç1kan Dr. Köylerde câmí yok sadece gizli kiliseleri varmig. Graceni. 1989 s. Bu gibi Hiristiyanlarm vaftiz adlan yamnda köye gelen idarenin temsileilerine kaydettirdikleri ikinci isimleri var.. Aslen faaliyetierini de daha çok Arap Huistiyanlar ve mezhep kavgalaniçindeki Ermeni topluluklan üzerinde yogunlagtirmigve losmen baganh olmuglardir Bu alanda Balkan Ortodokslan ve hele Rumlar üzerinde etkiliolamadiklan da açikttr. . yerel tarih aragtincilari ortaya çakarmaktadirlar. Elbasan. 7 G. . da resmen ilân edilip göze gösterilkat toleransm veya umursamazhgm medigi anlaç1hyor. gerekse tekil örneklerden de anlailacagi üzere Tanzimat döneminde Íslâmdançikig (irtidâ) olaymi negredilen belirli kararnameler veya dig devlet raporlan ile anlamak pek mümkün degi1dir.. Olaylan zaman ve mekân itibariyle daha genig bir çevrede aragtirmah ve mutlaka Osmanh devlet aryivlerini taramahdir. 33 . Arnavut tarihçi B.. mas.7 Hemenbelirtelim ki. G.Draç civarmda bazi käylerde görünugte Islam fakat aslmda Ortodoks veya Katolik inançtaki köyleri tesbit etmig. Íçkodra. yarm ise babanm dininde ve onunla birliktedir. Ali adh bir muhtedî kansun evvelce bogamig olup. hem kiliseleri varmi.ÿ. bunlan Avusturya ve Rusya argivleri konsolosluk kayitlarmdan da çikanyor. çocuklann yansi analarmm dininde.NWIIIMIEWSEfD-RIET Pr:WM . 19.. Çünkübu gibi olaylar gerçekten kilisenin müdahalesi ve bireyin eski dindaglart ve aile üyelerinin çikardig1 hadiseler ve bunlara bazen konsoloslarm kançoasiyla da neticeleniyordu. daha önce Katolik misyobir hükme gibi nerler.6 Gerek gu toplu tanassur örnekleri... birkaç vâkiaya ragmen kendilerine Musevî ve Müslümanlardan pek sahib-i ruh katilmayacagnu anlamiëlardir. Fakat kasabada ise hem câmi. Bozkurt'un bu konudaki tasvirlerinde göze çarpan noksanhk bizce budur.. Gayrimüslim Osmanh Vatandaçãannm HukNNÎܾTNMM (Î$39-lÛ14). diger ogul Arifin gikâyetiyle sorun ortaya 6 Bardhyl Graceni. 9 102.mmmmmm-. 10 Ekim 1851'de.-. Gerçekte Tanzimat devrinde tanassur. Bir gayrimüslimin islâmdinine geçigi(ihtida) için de 19.

Russia and Tùrkey. B. 11. 12 Ca 1268 /4 Mart 1852 tarihli bir haricîye arz tezkiresinde de belirtildigi üzere. kizi Müslüman yapmasi üzerine Rum patriginin gikâyet ettigi ve gikâyetin hakh bulundugunu bildiriyor. no: 26024.. London 1838. yüzyilda bir gayrimüslimin ihtida etmesi her geyden ðnce onun serbest irade beyamna ve regit olmasma dayanan belirli bir usulle mümkündü.10 C 1297/20 Mayis 1880 tarihli Tercüman-1Hakikat gazetesi Bursa'da evinden kaçan bir lazi yamnda Ístanbul'a getiren Sohte Mustafa'mn.13 Suriye-Lübnan mmtikasmda Protesmesi 'vakia 8 BOA. Mâliye hazinesinden Evkaf-1 Hümâyûn'a 1150 kurug nakliyle ev verilmesi kararlagti- nlm19ti.. 230. 227. s. no: 4028. Devlet ve yönetici by konuda son derece titizdi? Aslmda bir gayrimüslimin ihtida etmesinde takip edilecek usul göyleydi: Muhtedinin ægit olmasi.12 1830'larda Elliott'un gezi notlarmdan anlayildig1üzere imparatorlukta Dogu Avrupa'dan gelen ve Protestanhga geçenbir haham (calman adh) gibi nadir vakalarm yanmda. yerel yäneticiler ve Ïngiltere konsolosunun da kangmasiyla piddellenen olaylara sebep oldu. Bâbiâlî'nin duruma el koymasi gerekebiliyordu. 16 Ca 1274/2 Ocak 1858. 12 BOA. 1. 9 BOA. Metropolit de ige kangmca. bu gibi toplu mezhep degigtirmeler bazen Bursa valisinin mezkûr tarihteki rnüdahelesi gibi. DahiliyE. Travels in the ThreeGreat Empires of Austria. 10 C 1297/20 Mayas 1880. 13 C. 28 B 1267/29 Mayis 1851 tarihli tutanak.34 çikmaktadir. 12 Ca 1268/15 Mart 1852. Ï. Bu olay Bursa Gölpazan kazast Türkmen karyesindeki Ermenilerin Fransa'mn tegvikiyle Katolisizme döndürülmesi üzerine patlak vermigti ve Bâbiâli hulefâdan Enis Efendi'yi tahkikat için göreviendirmlyti. Yddiz Argivi. Elliott. c R.Hariciye. no: 4133. 24L .10 Muhtedîlerin bazen iktisadî yönden sikmtiya dügtükleri göz önüne ahndigmdan bunlara yardun ediliyordu. Fransa viskonsolosunun tegvikiyle vukua gelmig ve Ermeni Patrikhanesi'nin müdahale ve protestosunu yaratrugsa.11 Ïslâmdevletinde gayrimüslimlerinÍslâmmd1pmda bir bagka dine geç- hoy kargilanmaz ve müsaade edilmez. yen Ermeni kilisesi arasmdaki seyyaliyetleri böyleydi. Hiristiyan tebânm tebdil-i mezhep eylemelerinde Devlet-i Aliyyece bir beîs yogisede'. BOA. Hususi 164/91. I. 16 Ca 1274/3 Ocak 1858 tarihli bir irâde evlâd ve yâliyle sefil kalan muhtedîye Emine Hatun'a. 21 S 1268/16 Arahk 851. Edirne valisi duruma mudahale eder ve konsolosu uyarir8 Böyle tipik bir olay 1851 yilmda Sam'da Rum-Ortodoks iken ihtida eden bir kadmm kizi yüzünden çiktr. Sonralan Adliye ve Mezâhib Nezâreti'nin kurulmasiyla säzü geçen memur bu nezâreften geliyordu. Ï. Kizm eski dininde kaldigi iddiasi Rus konsolosu. Bu nedenle 19. Gerçi bu kurala mezhepler ÖrneginErmenilerin Katolik ve Gregorarasi geçigte pek uyulmanugtr. Hariclye. Hariciye. 10 BOA. bir memurun ve papazm önünde irade beyanmda bulunmasi gerekiyordu.

gruplar arasi çatigma ve hadiseler çthmadikça. onlarm memleket meclislerinde üyelik yoluyla idareye iytiraklerini saglayan yeni uygulama. no: 11312. no: 17756. no: 226. I. 1270/6 Ekim 1853.. s. ¯ 3 . s. 25.geçti ve hükümeti çok ugragttrd1. Kugkusuz gayrimüslimlere getirilen bazi egit statü haklari ve hatta tagra idâæsinin düzenlenmesinden sonra. MV. Ankara 1964.3 M. c. Muy sancagmda kâin Yezîdî taîfesinden olup. dogrusu Osmanh yönetimi bu gibi olaylarla megguI de olmamigtir. sayi l12.18 • 14 15 16 17 18 Dürziler konusunda Osmanh yänetiminin tutumu IIginçtir Müslüman ulemâsi bu grubu kendilerinden sayma egiliminde degildir. Buna hürriyet ve egitlik prensipleri de karphk getirilen ye bazen gereginden daha genig yorumlandi. hatta bir Dürzîye bile rastlannuptir. Prof.tan olan bir Marûnî. s. Du dönemlerde kanµk evliliklere bile bazen koca bir cemântin nasil olaylar çikararak müdahale ettigi bilinmektedir. The Yezidis. 9 Za 1256/14 Ocak 1841 tarihli arz tezkiresi.1..15Ama belirtboyu Ìngiltere gibi bazi tigimiz Hiristiyanlarm digmda Musevî. anlapldi.Ankara 1974. mutaassib Müslumanlar tarafmdan ilkönce kabul edilmig degildi. JohnGuest. Belleten. Í. mukaddema bazi müteallikatiyia ihtWa etmig olan Ahmed Efendi'ye âtiyye-i seniyye itasmdan söz ediyor.1. Rum patriginin gikâyetlerinden anlÄg1hyor16 Bâblâlî bu gibi geligmeleri änlemeçahgiyordu. Ïlk anda memleket meclislerinde gayrimüslim üyelere karp öbür Müs1üman üyelerin tahkîrâne tavir taknup muhalefet ettikleri. BOA. New York 1987.17 Tanzimat'm getirmek istedigi kurumlar çok yerde kepki doguniu. Ínalczk. 92 vd. Ortayh. Bununla birlikte devletle olan iligkilerinde de Miislümanlardan farkh bir muamele ve bakipa maruzdurlar. Ìnalctk'mverdigiörnekteki gibi: Konya Çamardi kazasi Megeli karyesi köylüleri cizye-i ger'iyyenin artik kaldirildigru ve ädemeyeceklerini bildirerek ayaklandilar. 9 M 1270/9 Ekim 1853. Haleb'de Hiristiyan cemâatler ile Müslümanlar arasmdaki münâferet eskisinden daha çok artti ve 1853 ylh sonbahan bundan mütevellid hadiselerle. H. Fakat idarenin nezdinde bu grup gayrimüslimlere has bir statüde ele almmaz.Tanzimat'm Uygulanmasi ve Sasyal Tepkileri'. BOA. MV. BOA. Dürzî gibi gruplar arasmda din degigtirme olaylarma sikça rastlanmadigt bilinmektedir. Dahillye. yanh.14 Tanzimat siralarmda bölgede Bedirhan Bey'in Yezidîlere kargi uyguladigt baskici fanatik harekât Bâbiâli'yi rahatsiz etmektedir. London. Müslüman. XXVIII. Mezhep degigtirmek Tanzimat'tan sonra gayrimüslimler için daha da serbest olmug. Yezîdîler gibi bazi dinî gruplar konusunda Osmanh yönetiminin Tanzimat'tan sonra çeligik bir tutumu da vardu 6 Ekim 1853/3 Muharrum 1270 tarihli bir irâde. Dönem bu grubun potektorasmi yüklenmig gibidir. Tanzimat'san Sonra MahalIf idarefer. gayrimüslimlerin bazilan bile digerlerine karµ eski imtiyaz1armi kaybetmekten dogan bir hognutsuzluk içine girdiler. Daha dogrusu sadece Müslümanlar degil. 681.

görütaassubunyamada olmuytur.19 ristiyan manastirlarmda kegigkihšmda saldandildan daha derin samIdigmdan Tanzimat däneminin etkileri imparatorlukta degigtirmeler din artlyordu. etraftaki Hicevabmi verdiler. hadiseyi çikanp zabtiyeden verdilderi ifadede. Bu sonuncular için Tanzimat dönemi. Gaye bazi mutaassib Müslümanlarm çargi kaçanlar sonra yakalandiklarmda riptir ki. 19 BOA. komgularm omzunda taçanyor diortasmda hücumuna ugradi.. ottak bir Osinanhhk boyutunun ortaya çiktigi devirdi ve onlarm tesiri tüm Ortadogu'nun modern tarihinde herkesten daha genig boyutludur. i. no: 5184.36 ¯ 1850 ylh Temmuz bagmda Trablusgam'da bir Hiristiyan cenazesi eskiden oldugu gibi katir s1rtmda degil. bu vakte kadar neredeydiniz sorusuna. 23 S 1266/6 Ocak 1850. . dini âmme hayatmdan ç1karmaya baglayan laikleger zümreler doguyordu.. Taassub lüyordu. Hepsinden önemlisi birçok inanca salik cemâatlerin içinde. MV.

1 BOA. yüzyilda en çok bagvurulan vakanüvîs tarihleri ve bazi edebî eser ve divânlann. 18.. » . Dahiliye.Su alanda dinî nedenIerin veya despot idarenin rolü ise aslmda gene tartigilmaya deger. 4. bu saygisizhém änlenmesi. 1853-54'lü yillarda bile men'ine' dâir yasaknâmeler çikiyordu. demigtik. yüzyilda da deMushaf-1 Serifierin vam etmigtir. bas1Ian kitap miktan baghk ve basla adedi olarak pek dügük derecede kalmig. yüzyilda Türk matbaasi baçanh smav verememig. Ankara 1990. Su eserlerin änemlileri de. Bu 13 ve 19 yüzyil reformlarmda or tak bir özelliktir. sonraki dönemde basma nüshalara rastlamyor. gene 19.. birtakim eserlerin o devirde Venedik ve Viyana gibi Sarkdillerinde matbaalarm igledigi yerlerde. 18. "Maîbaa-i Âmiredenbasahb satilan Mushaf-1prifler oldugu duynlmug. Yildiz Argivi Hususi.Tanzimat Devri Bastm ÛzerineNotlar' Tanzimat dönemi. O kadar ki. 527/H. iç ve dig haberlere de en genig ve gü* Cahit Talas'a Armagan. guarâ tezkirelerinin bile yazma koPyalar halinde dolagimda oldugu malûmdur. I C 1323/3 Agustos 1905 tarihli irade. 'matbu' 18.1 Ancak matbaa yasagibu konuda artik devam etmemig olmah ki. matbaa okuyanlarm hayatma girememigtir. yüzyllda basilmistir Nedenleri ikidir. yüzyilm en önemli olayi gazete ve sûreli yaymlarm hayatumza girmesidir. 1. Mülkiyeliler Birligi Yayuu. Bu çagmresmî gazeteleri bugünkü gibi sadece kanun. BOA. yüzy11daKur'an ve önemli dinî metinler (perh ve tefsir ve En'âm cüzleri) baskt digi b1rakilmig ve bu konudaki yasak 19. basihp getirilip satilmasi pekâlâ mümkün olurdu. bu da kitap ve özellikle süreli yayinlardir. Evvelâ. no: 16207." için ç1kar11anirade.. 'Mushaf-1 griflerin tab'Irun Matbaa-i Osmaniyye'nin taht-i inbisannda muhafaza edihnesini' ve diger matbaalara yasak edilmesini emreder. s. Gazete Osmanh toplumuna Resmî Gazete olarak girdi. ama asil önemlisi. siyasal ve kültürel tarihimizde âdeta bir tek kudoguçu ve geligmesiyle tammlansa yeridir. Çùnküokuma ahykanhg1 ve talebi olsa. hurûfat farkhhgi nedeniyle baslo ve dizgi teknikleri uyarlanamamig. Büyük Petro da Vedemosti adh resmî gazete ile basim Rusya'ya sokmugtu. kitap okuma ahgkanhgl yerleptirilememigtir. rumun 18. emirnâme ve resmî tebligleri yayunlamakla kalmaz. 25 M 1269/8 Kasim 1852. 397-404..

2 Gazete.. her gazetede. Osmanh uluslannm hepsi için tarih. Ermenilerin. her gün sütunsütun verilirdi. T1rnova'da iki yeniçerinin dirildigi ve vampirlik yaptiklan gibi. 37 . cografya. gazeteci ve konsoloslar vardi. Matbaaysgayrimüslim cemâatier Türklerden evvel kullanmakla beraber. özel gazetelerin negri yarunda.Msir. saya l. son asir devlet örgütünün degigmeyen bir megguliyeti olarak da kalmigtr Tanzimat bürokratlan. hükümetin sansür ve para ile gazeteci ve gazete satin alarak istedigini yazdirmas1. resmî gazetenin yabanci basmi yaniltacak haberler vermesi yeterli degildi. Abartilmig tagra haberlerine de yer verilirdi. içtimaiyyat gibi disiplinierde de popüler bir öþetmen oltnuptur Làvûn-i VAôpfa ilk sydamda iktisat üzerine.38 dümlü anlamda yer verirlerdi. yani Türkçe basun yapan kurum. ÍlkTelif ÏktisâtElyazmast'. bunlar o günkü mahalIî sorunlar ve kültür hayatim etkiledilderi gibi. Midhat Paga'run girigimleriyle vilâyet1erde de gazete ç1kanlmig. Osmanhlar okumaya kitapla degil. Yayd. Malthus kurarm üzerine makalelerin yer aldigma bir yazida deginmigtik.edilmigti. 19 Ra 1249/7 Agustos Í. zikredebiliriz. Ülkeninher yermde. polemik mahiyetindeki yazilar (özellikleMisir Vâlisi Mehmed Ali Paga'ya karyi) ve bazi ilim ve fen konularmda makaleler de yay1mlardi. 'Osmanhlarda 3 1833 nüshast. haberler kisa zamanda Avrupa basmma yerel muhabirler aracihgtylaulagryordu. yaymlar dinî olarak kaldigmdan gazete onlar arasmda da ayni iglevi görmügtür. Takoîm-i Vekayfhabellerle de yetinmez. Kugkusuz Takvîm-i VeMyîözgün sade bir Türkçe ile haypta girmig ve buna dikkat. 18. Üstelik. s. Bu gazetenin meselâ.. o dönemin Avrupa gazetelerinde Konstantinopl rnahreçli haberler. Durada Mehmed Ali Papa. Kahire yakinlarmda Bulak kasabasmda 1822'de kurulmuytur. yeniçerilere karyi nefreti canh tutmaya yarayacak dedikodulara da sütunlannda yer verdigini. Nihayet 1860'h y111arda. Eu ig. yüzyil Rusya'smda oldugu gibi. ÇünkûOsmanh imparatorlugu büyük devletlerden biriydi ve dünyanm ilginç bir bölgesinde idi. esasli biçimde faaliyete geçen ilk matOsmanh Ímparatorlugu'nda baa.3 Azmhk gazetelerinde de bu konuda ägretici makalelere önem verildigini görecegiz. Nihayet yabancilann kapitülasyon haklanndan yararlanarak gazetecilik yapmasi ve gazete çikarmastyla önemli bir kurum daha ortaya çiknuptir. Istenen ve istenmeyen veya saptinhm. edebiyat ve hattâ iktisat. çok önceden kontrollü ve sansürlü bir basm ve yabanc1gazetecileri. Ekim 1983.Telgrafm yayildig1bir dünyada. tüccar. Rumlarm basm organlan için söylemek de mümkündür.abone yazilma veya bagiglaelde etme metodunu geligtirdiler. bugün de tarihçilik için en önemli belgeleri içeren koleksiyonlar olmak niteligine erigmiglerdir. gazete ve dergi ile baglamiglardir. Aym geyiBulgarlann. Hattâ. Ortayh. Arabca 2 TV. bugünkünün aksine.

gazetesinin Arabcaya çevirilerek basilmast için ruhsat itâsi. 1834'te Arabca ve 1839'da da Türkçe olarak gene burada basilmigtíf Gazete ise. 7 BOA. Türk Kütüphanecifer Dernegi 250..21 Q1256/18 Ekim 1840. 1824'te Le Smyrnden. tarih. MV. 8 BOA.. no: 6647. emredilmigti. 12 C 1272/17 Qubat1856. Aynca Rafat el-Tahtavî'nin Fransa Seyâhatnamesi. Í. Ge4 Ercüment Kuran. Kugkusuz. s. l. 29 B 1268/19 Mayis 1852. no: 9105.Valtá-i Mrsriyye. Mehmed Ali Paga'nm bunun gibi bir valiliginde çikartda Girit yaymt tigi Vakâ-i Giridiyye'dir (1831'de). Tanzimat dänemi Osmanh-Ermeni aydmlarmm önde gelen isimlerindendi. 9 BOA. Basumamy Bildiri (tarihsiz).17. Arabca-Türkçe. Gayri-Türk imparatorluk tebaasi için özel gazetelerin çikardmasi da plânlannug gibi görünüyor. Ceride-i Havadis'in sahibi ÇörçilEfendi'ye. Kendisine bu görevinden dolayi maag baglandigi bir yil öncesi hir Meclis-i Vâlâ kararindan anlagiliyor. Basumamq Bildin (tarihsiz). Yd Toplant2sz BildiriTeri. Ancak endan çok önce muhtar bir idaresi olan Sisam adasmda (Sisam emâreti) bir vilâyet gazetesi çikartilnug olmasi kuvvetle muhtemeldir. Sisam emâretinde 'Rumiyu'l. MV.. bu gazete Ïstanbul'un irâdesi digmda ve ona karg1 polemik için yayma baçIamigtir. 16 C1267/18 Nisan IB5L 39 . olan Vastf Tarihi'nin iki cilt halmde burada asrm vakayinâmelerinden basilmig olmasi buna bir örnektir.10 Sahhak Ebro Bey.6 Çokdaha erken bir tarihte 1840'ta hükümet Brmenice bir gazete çikarmak tegebbüsündeydi. Ï MV. 'Le PremierJournalOfficiel en Français a Ístanbulet ses Repercussions en Europe'. no: 15183. f. 10 BOA. Tercüme Odasi memurlarmdandi ve Takvîm-i Vekâyfnin Fansizcasmi çIkarmakla görevliydi. 11 L 1268/28 Temmuz 1852.ki. iktisat gibi dallarda öncü sayilacak derleme ve tercüme yazdart vardir. no: 8257. Nitekim. Ashnda Osmanh idaresinin bilinen ilk vilâyet gazetesi Midhat Paga'nm Tuna valfligi s1rasmda çIkarttig: Tuna-Duna imig gärünüyor. The Problem of the Turkish and Arabic Languages and the Role of Miaqai Misriyye'. 'Basmacihšm Osmanh Toplumuna Tesirleri'.. no: 1113. Osmanh Türkiyesi'nde hayata Izmir'de girdi. Dahiliye.Ankara 1979. Böyle bir güdümlü gazetenin Arablar için ç1kar11masi gerekli gärülmüg olmah. MV. 11 BOA.11 Sahhak Ebro. 6 Orhan Kologlu. sonra Spectateur Oriental...9 Nihayet 29 B 1268/ 19 Mayis 1852 tarihinde Sahhak Ebro ve Krikon Beyler Ermenice bir gazete çikarmak için izin ald11ar. 5 Orhan KologIu.eserler yanmda Türkçelerinin de basilmasuu saglanugtir.ibare bir gazete ç1kanlmasi' için 26 Qubat1852'de bir irâde çikar1Imigt17 Eu gazetenin nüshalanm bulamadik. le Courrier de Smyrne ve nihayet Journal de Smyrne bu gazetelerdir? Nihayet Misu'da Mehmed Ali Paya imparatorlugun ilk Resmî Gazete'si diyebilecegimiz Vakâ-i Misriyye'yi 1828'de Misn'da yayma çikardi. ikincisi ise Rumça--Tûrkçeçikiyordu? Takofm-i Velaîyî belki bu yüzden çabukça çikartildi.. 18.

bu y111ardaFransa tebaasmdan Kapol (?)isimlibiri, Ermenice bir gazete negri için ruhsat almigt1.12 Nitekim aym yll içinde (1267H/185051) bu zat ile Uncu Halil Aga'ya litografya destgâlu ve kitab tab'1için

ne

40

müsaade

ve ruhsat

verilmigtir.13

Aynen Rusya Bilimler Akademisi ve Paris'teki Bibliotheque Nationale
örneginde oldugu gibi derleme amaciyla, 'Bâb-1 Seraskerî'deki Tercüme
Odasi'nda tanzim olunan kütübhaneye, basilmig ve bas11acak kütüb ve
resailden bilâsemen (parasiz) birer nüsha itâ olunmast için' bir irâde
çikmigt1. Su derleme ve koleksiyonun alabeti ve ne ölçüde gerçekleytirildigi ve kalmtilan hakkmda bilgi sahibi degiliz." Gene bu yll içinde
(yani 1850-51) kütüphanelerde mevcut kitaplarm telefden vikayesi (gözetilmesi) ve yed-i âhere (diger ellere) geçmemesi zumunda bir rabitâçaktt.15
i hasene (güzel saglam sisteme) konulmasma dair bir irâde de
kuhakkmda
1267/1850-51
ylh
bu
Matbaa ve kitap ylh gibi gärünen
yapilmahdir.
aragtirma
tüphaneciler tarafmdan genigbir tarihî

Aym ytllarda Türk basm tarihinin bizce ilginç olaylarmdan birine
Reâyâ-y1 Devlet-i A1îyye'den Izmirli Evangelos (Tedaha rasthyoruz.
maçâ-i Dünya romamnm yazari Evangelinos Missalidis) ziraat, ticaret
aldi (bu derginin 9. save fenne dâir bir revue (deyimbudur) için izin
Türkçe basilan, yani
harfleriyle
Yunan
argivde
Böylece
mevcuttur).
yisi
girmi.ÿKaramanlica dedigimiz yaza çegidiyle de bir süreliyaymhayata
16 Kendisine politikaya ve saltanat-i seniyyeye dair hiçbir gey tahrir
tir
etmemesi gartiyla izin verilmigti. Burada henüz kanunlagmayan sansürün bir pratik usulüne çahit oluyoruz. Missalidis'e Izmifdeki Rum tâifesi kocabagisi Yunaki kefil gösterilmtytir (1 Nisan 1850/18 Ca 1266).
Osmanh uluslan uyamp çaglarmda gazeteyi daha çok egitimleri
için kullanmiglardir Gazete ön plânda haber orgam degildi. ÌlkBulgar
gazetesi olan Lyuboslovye ki Ïzmifde,Konstantin Fotinov tarafmdan
1842'de-negre baglanuptir, bunun tipik bir örnegidir. Ízmitde dogan,
Bulgar basmima bu öncüsü, negrine qu ifade ile baglamigtt: "Bir halk
dilini iyi bihnek için gramerini, geçvatauru tammak için cografyasuu,
bilmelidir.
Bulgarlar da bunlari bilmelidir."17
tammak
için
tarihi
migini
Biranüddet sonra Ìstanbul,Bulgar basmmm merkezi oldu. Tsarigradski

12 BOA, I; MV., no: 6461, 1267 H.
13 BOA, Î., MV., no: 6021, gurre-i. Ra 1267/3.gubat 1851.
14 BQA, Ï., Dahiliyeno: 13873, 1267 H.
15 BOA, I., MV., no: 6228, 2 R1267/4 Subat1851.
16 BOA, f.,MV., no: 5578, Ca 1266/1 Nisan 1850.
Navkai
17 Georgi Boqukov, Istoriya na Balgarskata fornalistika,
36.

Ízk.Sophia

1976, s.

Ïstanbul'da Balkapaiuham'nda.çikanhyordu.2

Bundan bagka
Tsankov'un ilk nüshasi 28 Mart 1859 tarihini tayiyan Bulgarija adh gazetesi, Fener Patrikhanesi'ne karç2 baþmsiz Bulgar
kilisesi kurma hareketinin kavgasuu veren änemli bir organdi. Bulgar
basim bir ara yabanci himaye de buldu. Ìstanbul'da Britanyah Hanley'in çikarttigi Levant Times, Petko Sandov'u redaktörlüge alarak, Bulgarta bir nüsha da çikarmaya bagladi, ÏztoçnoVreme baghkh gazete için
Britanya Sefiri Elliot, Babiâli'nin bütün isteksizligine ragmen müsaadeyi ald1þm Londra'ya Lord Derby'ye, 10 Eylül 1874 tarihli raporundä
bildiriyor.19
Yabanci devletlerin himayesi Tanzimat'm sansürcü tedbirlerini oldukça etkisiz kihyor gibidir. Avrupa tebaahlarm çikardig1Levant Herald
gibi bir gazetedeki siyasal haberler bu dokunulmazhga bir örnektir. Elçilik himayesi ve kapitülasyou rejimi bu dokunulmazhga yardun etmekteydi.
Ïsmi geçen gazetenin 16 Nisan 1867 tarihli nüshasmda Paris'ten Mustafa Fâzil Paga'nin yolladigi 28 Mart tarihli mektup Young
Turkey bagligiyla yayimlanmaktadir; "In seeking to base the Ottoman
liberty which would establish equality and
Empire upon constitutional
and Christians.. gibi bir ifadeyi içerdiMusulmans
harmony betweeri
halde...20 Oysa Bâbiâlî bundan bir yif änce Mustafa Fâzil Papa ve Pagi
ris'teki arkadaylaruu, yani Genç Osmanhlan, Takvîm-i Vekâyrde yayimlananbir tebligle (20N 1268/6 Subat1866), "Rezil, iftiract, fesat cemiyeti üyeleri," diye aforoz etmigti bile? Bu durtunda yabanci basmm
Bâbiâlî politikasma zarar vermesini önlemenin tek yolu içteki gazeteleabone bedeli ve parayla elde etmekri ve dg basmm da muhabirlerini
ti ve Tanzimat bürokratlari erkenden bu usulü benimsediler.
Vestnik,

Ístanbul'daDragan

'

Tanzimat döneminde sansür daha çok bir gazete veya sümli yaym
orgamma än izinle kurulmasi biçiminde uygulanmaktadir. Ornegin
usul-i ticarete dâir bir gazete için DersaEduard Blaque Bey'in
mahalde
âdet'teki bir
gazete tab'ina mezuniyet verilmesi' gibi bir irârastlamr.22
Digandan
deye
gelen kitaplar da sansür konusu olmaktadir.
Örnegin:'Dersaâdet'e gelmig olan bazi kitaplarm toplattir11masi ve badezin (bundan sonra) gelir ise gümrük tarafmdan inen olunmasma daBu gibi sadâret tezkirelerine rastlanix' bagka bir tedbir almmighr?
'yalmz

18 A.g.e., s. 61-63; Vy. N. Nacov, Tsarigrad kato Kulturen Zenter za Bulgarite do
1877 g. C. BAN, Sophta 1925, s. 1-208.
19 PRO-FO (78),no: 3197, Elliot to Lord Derby'.
20 Levent Herald, 12 Aþstos 1867.
1866 nüshasi.
21 TV, 20 N 1268/6 Qubat
22 BOA, J.,Hariciye, no: 955, 2 S 1259/5 Mart 1843. 23 BOA, 1, Dahitiye, no: 21689,
17 S 1272/29 Ekim 1855,
23 BOA, Í., Dahiliye, no: 21689, 17 S 1272/29 Ekim 1855.

41

42

maktadm Gerçekte IL Abdülhamid devrine kadar sansürün ciddî bir
örgüt olarak kurumlagmadigi görülüyor. Ancak bu durum, Tanzimat
bürokrasisinin demokrat görügünden ileri gelmemektedir. Yaym hayahileri gelen bir
nm geligmedönerlinde, henüz sorunlann artmamasmdan
gevgek politika olarak anlagilmahdir. Onsansür, yani (censuæpréalable)
Tanzintat dönemi boyunca görülmeyen veya mevziî kalan bir uygulamadir Ama II. Abdülhamid yänetimi, 1876 Kam2n-:Esâsfsinin istismara açak
hükmünü (matbuatkanun dâiresinde serbesttir) kötüye kullanarak sansur yänetmeligi ve örgütüyle bu igi bagardi. Hamidiyye sansürünun trajikomikboyutlari üzerinde hepimiz az çok bilgi sahibiyiz. Sansür sansürdür. Imparatoruna ve imparatorluga sadik ve o kurumun degerlerini benimseyip benimseten Avusturyah yazar Franz Grillparzefin oyunlarmdan birinin niçin sansürün htymma ugrad2gma, Habsburg hanedammn
en tutueu üyeleribile paymig ve sansür komiserine nedenini sorduklarmda, cevap, "Mutlaka sakmcah bir yönü vardir," olmug.
Sansürün taraftarian, sadece yöneticiler arasmda degildi. Otokratik
yönetimlerin taraftarlan dünyanm neresinde olursa olsun, aralarmda
bir gizli bag vardir. 19. yüzylhn monargiler dünyasmda, ÇarhkRusyasi
sansürüne yeterince iltifat etmeyig nedenini bir türlü anlayamadigirmz
bir otorite merakhsi, Fransa'nm ünlü hukukçularmdan Gabriel du Four, Osmanh sansur nizâmnâmesine hayranhgim ifade ederek, Fransa'da da uygulanmasmiöneriyordu;
hem de propaganda için yazilabilecek kirahk bir risâlede degil, düpedüz ünlü idare hukuku kitabmda.
Montesquieu, despotik rejimi;
pour l'Orient Dogu için iyi' olarak
degerlendirir.Anlagtlan Dogu'nun bazi orijinal icatlarmi
pour
l'Occident Batl için lyi' olarak degerlendirenler de vardi. Nitekim, 19.
yüzyilm ünlü Fransiz idate hukukçusu A. Batbie'de censure préalable
almalarma ragmen, Fransa
(öncedenkontrolü) Fransiz mevzûatindan
için geri fakat Rusya ve Osmanh Ïmparatorlugu
için progress, ileri bir
mevzuat olarak niteler.¾
1865/1281 tarihli 'Matbûat Nizâmnâmesi'ne kadar sansür resmen
adi konmayan kurumlaçamarug pragmatik bir uygulama halinde görünüyor. Bir yönüyle, dönem içinde dogan Türk basim, bilhassa özel
gazeteler, sonraki devirlerle kargilagtmlamayacak kadar özgür davranabilmig, yazabilmi¢er, hoya gitmeyen kalemler ise (hemen hepsi devlatynemuru idi) memurlara uygulanan tipten cezalarla susturulma yoluna gidilmigti. Tercüman-i Ahvâl maarif ve iktisadî politikaya iligkin
konularda direktif verip tenkitlerde bulunurken, Tasvir-i Efkâr daha da
ileri giderek, iç politika konulan yanmda dig politika konusunda da
hükûmeti tenkit ederdi. Osmanh hükümeti özerk prenslik Sirbistan'daki basmm yazd1klarma da müdahale edenli. 21 1267/21 HaziQ
'bon

-

'bon

-

24 A. Batbie, Traité Droit PuMic et Administratif, Paris 1885, 2. ed. 2. 187.

ran 1851'de Belgrad muhafiz1Mehmed

Vâsif Papa (o sirada Belgrad kaSirb Prensligi gazetelerinde Bosna
Eyâletihakkmda eracîf (pislik)ve muâriz geyler yazildigim teblig etmig
ve Bâbiâlî 1854 Arahgi'ndaß bu gibi negriyata prenslik nezdinde baski

lesi Osmanh egemenligindeydi)

uygulayarak

müdahale

etmigti.

1865 Matbuat Nizâmnâmesi (Düstûr, 1. tertib, 2. cild), Osmanli tebaasmdan birinin, gazete çakarmak için Maarif Nezâreti'ne; ecrebi tebaahlarm ise Hariciye Nezâreti'ne, vilâyetlerde de valiliklere mürataat
edeceklerini âmirdir. Bu gibi kimselerm yagmm 30'un üstünde olmasi
ve mahkûmiyetleri bulunmamasi gerekmekteydi. Önsansürünhenüz
buluumadigi,
teslimisonra nüshalarm idareye muntazaman
nin' emredilmesinden
anlagthyor. Teslim edilen nüshalardaki içerikten
dolay1 takibat ve yarguama söz konusuysa, bu mes'ul müdürlere yöneliktir. Padigaha diger yabanci devlet hükümdar ve reislerine, vüzerä ve
süferâya hakaret yollu ve aleyhte negriyat yasakti; 6 Q1281/4 Ocak
1865 tarihli bu nizâmnâmenin
34. maddesi bunu belirtmektedir. Maamafih eenebî hükümdarlar için, basimn hakaretinden masuniyet 19.
Nitekim, 17 Ekim 1896 nüsyüzyilda genel bir nezaket tygulamasiydi.
hasmda Sultan IL Abdillhamid'i, 'Bir Devlet Sömürücüsu Nasil Yaqiyox' baghgiyla eleptiren, Der Arme Konrad adh Alman sosyalist gazetesini, bagbakan prens Hohenlohe toplattirmigti.26 Kitap basum için bir
tarafmdan önce Maârif Neönsansur vardi. MúsveddelerinOsmanlilar
zâreti'ne, eenebiler tarafmdan ise Hariciye Nezâreti'ne teslimi gerekieyâletlerde
valiliklere verilecek ve
yordu. Aym gekilde müsveddeler
izin öyle ahnacakti. Dig kaynakh kitaplarin ise sansürden sonra satilabildigi anlaçIhyor.
Maamafih daha önce sözünü ettigimiz Fransa tebaah Kapol (7)çikartmak istedigi Ermenice gazeteyi kable't-tab' Hariclye
Nezâreti'ne gösterecekti. Bu nygulamamn dönem içinde yaygmhgi
güphelidir. Matbuat Nizâmnâmesi'nden önce yerlegen uygulama guydu: Bir Osmanh gazeté çikarmak için müracaat ettiginde;
ve
devlet aleyhinde
yazmayacagnu' taahhüd eder ve kefil gösterirdi.
Evangelinos Missalidis'in 1 Nisan 1850 tarihli müracaatmda bu usulün
uygulandigim
gördük. Gene 2 Temmuz 1862'de Hariciye Nezâreti'ne
müracaat eden Bulgar milletinin Dersaâdet'teki vekili, Hristo Topcipligte'nin (muhtemelen Topçileççov) kefaleti ve Kyros Petro'nun idaresindeki bir gazete için, aym usulle izin veriliyor. Yani saltanat ve Devlet-i Âliyye'ninmenâfiine mugayir geyler yazmamak... Bu gazeteye
posta ücretinden muafiyet de tamnnugti.27
'negrden

'saltanat

25 BOA, I., Mariciye, no: 5325, 28 RA 1270/29 Aral1k 1854.

26

Ï. Ortayh,

Osmanu Ïmparatortugu'nda
Alman Nüfutu, Kaynak yay. Ístanbul1983,

s. 53. AAA Türkei (159)Bd. 4-5.
27 BOA, Í., Hariciye, no: 11050, 15 B 1279/6 Ocak 1863.
-

43
¯

Tagkentte ve Ïzmir Selânik gibi merkezlerde yabanct dilde çikan gazetelerin sahiplerine ara sira nigân ve hediye vermek gibi masumâne görünüglü ödüllendirmeler digmda. Kugkusuz onun döneminde bu iglem pek sik tekrarlannug ve kötüye kullamlnuptir. Buna göre. Ama bu gelenegin bayim Tanzimat dönemi yöneticilerinde görüyoruz. Meclis-i Tanzîmat'm kaleme aldigi dokuz maddelik bir nizâmnâme 12 Ca 1273/7 Qubat1857 tarihli bir padigah irâdesiyle yürürlüge girdi. gazete ve gazeteciler satm ahmyordu. Onun için dig basmm elde edilmesi ve Avrupa kamuçahqihyordu. no: 16095. 6) Ecnebi devletlerden gazete çtkarmak isteyenler için de aym iglem uygulamr. yönetim lehinde yazdirmak. Kontrol bu esas içinde devam etmigtir.155 Osmanh kurugu aynlmasi em28 BOA. 4) Ecnebî tebaahlar için Hariciye Nezâreti ruhsati parttir. Galiba Avrupa gazetelerini satur almak bahanesiyle ödenen paralarm bir kismi da Avrupa bagkentlerindeki bazi temsileiler ve hafiyelerin cebine dönüyor. MV. 1846 y1h Nisan ayi baglarmda sadrazamm bir yazisi üzerine çikan bir irâde (padigah onayi) ile. 5) Ecnebî matbaaet kitab1önce Hariciye Nezâreti'ne yollayacaktir. Abdülhamid'e äzgü bir politika olarak bilinir.28 Dogrudan Avnipa gazetelerini veya onlarm Osmanh bagkentindeki muhabirlerini satm alarak. bazi açakgöz Avrupah gazeteciler. 7) Mülk ve devlete muzir negriyata zaten devlet el koyar ve toplatir 8) Müellife kayd-i hayat partlyla imtiyaz verilmesi durumunu açiklar. devleti ve yöneticileri hakkmda ne yazacakt1? Ïyigeyler yazmasi.44 Fakat matbaa kurulmast (litografyadestgâht) ve izni için çak önceden gemkli mekanizma tesbit edilmigti. sadrazamhga arz edecek 3) Kitap Dersaädet'te dogrudan Meclis-i Maarife gönderik vilâyetlerde ise valiler tarafmdan gözden geçirilip mülk ve millete mazarrati olmadigi anlaçaldiktan sonra sadârete arz edilir. Bu yolla satn takdir ve propagandamn önlenmesi veya bazspeylerin yumugatilarak veya savunularak gazete sütunlarma geçmesi için çahg11nugtir. 9. Tenkitler bazen hakh. tenkitlerin agir olmainasi için Tanzimat bürokratlan aynen bugünkü yönetim gibi çok hassasiyet gösterirdi. .. madde vali ve zabtiyenin görevini düzenler.. naylon gazetelerle bu igten kazanlyorlardi. bazen de amaçh olabilirdi. 1) Zabtiye tahkikah ve Meclis-i Maarifin müzâkere ve karan gereklidir. Frankfurt gazetesinden belli miktarda satm almarak desteklenmesiiçin 23. Tabiî kabarik abone beoyunun bu yolla etkilenmesine bazen atiyye delleri ve hattâ Osmanh ülkesindeki eenebî muhabirlerin olumsuz ile bazen de düpedüz ahnmast ile. bizde Sultan II.. 12 C 1273/7 Qubat1857. 2) Vilayetlerde valilikler bu fahkikat ve karan verdikten sonra merkeze. i. Osmanh politikasi. Fakat sansurün elinin uzanamayacagi dig basm.

no:16095. no: 1551. Ï. kambiyo degigikligi yüzünden artirilmasi cihetine de gidilmigti. "Ïstanbul'daçikan Konstantine jurnalininmuharriri Mösyö dä San'a(muhtemelenChamps) da ara sira hediye ve para verilmesi gerektigi. 12 C 1273/7 Subat1857. ama ne çare ki.29 Frankfurt gazetesi müdürü Schülein'e yapilan yilhk ödemenin.. 1.rediliyordu. 31 Aym kaynsk. 26 Ra 1262/24 Mart 1846. her y1I böyle bir ödeme yapuageldiginden.MV. aksi takdirde gazete sahibinin kizip aleyhte bir díl kullanmaya ve propaganda yapmaya baglayacagi belirtiliyordu. garlaTanzimat devri bürokrattanlarm beslenmesine devam edilmekteydi. Iarma pek gülecek halimiz yok. i. 30 BOA. devletin çikarma baz1 yazi ve haberler bastmhp. Bu korkulan örnek dolayisiyla. sözde satm aldiklari Baray isimli bir bagka dobu biâlî landmemm hipmma ugrarugmig. gerçi bu adamm güvenifirbiri olmayip.. 4s ¯ . bu ige devam olunmasi. tadef edilse daha da muzir iglere kalkigacagi" hatirlatihyor? BâInamen adamdan önce. MV.30Ayni yazida devamla. Güya Frankfurt gazetesi her yerde okunan yaygm bir gazete imig. 28 BOA.. aym belge. kitle iletigiminin son derece geligip yaygmlagtigi günümüzde bile. no: 8227.MV. diger Avrupa gazetelerine aleyhde dedikodular ve habërler de verdigi. Devlet-i Aliyye lehinde yazdigi gibi. böylesine buz ustüneyazi yazdirtma tisayisi pinden propaganda faaliyetini hararette tavsiye edenlerimizin hiç de az degiL 29 BOA.

Ankara 1978. Rum. siyaset arenagözlendigi tek arena sma ç1ktmÿtt. O da imparatorlugun hâkim unsuru olan Müslümanlann yanmda. Bu zümœ. haklar ve temsil yetenekleri kisith da olsa. çok geçmeden Tuna monargisi bu problemle kargilaçan tek çokuluslu imparatorluk olmaktan çikti. Yüzyilm ilk yansmda. Ancak. cevval bir saMillivaççi zümre girdi. ÇünküAvusturya-Macaristan monargisinde Çek. Ruten gibi unsurlarm temsili. anayasal rejime geçiyordu? Ustelik bu parlamentonun kompozisyonuna göz attigimizda. oran bakimmdan * Armagan Kanûn-: Esâsinin 100. Arabistan vilâyetlerinden gelen çegitli din ve mezhepteki temsilcilerin yanmda. Anadolu ve Rumeli'den gelen Türk. ilk Osmanh parlamentoMeçrûtiyet rejimi. gayrimüslim unsurlarm. Bulgar ve Arnavut temsileiler..169-182. Slovak. Osmanh Imparatorlugu. 19 Mart 1877de Osmanh bagkentinde. içeride oldugu kadar. Avrupa ülkelerinde imtiyazh simflarm digmda genig y1gmlar parlamentóyu olugturma hakkmdan yoksundu. Hiç umulmayan bir anayasal monargi daha ortaya çikrupti. çokuluslu imparatorluklarm siyasal platformu olan parlamentolara yeni. . aydmlanma devrinden beri Avrupa siyasal dügününde despotik yänetimin modeli sayilan bir toplum. hele etnik oranlama yapihrsa gayri-Türk unsurlann hayli yüksek bir oranda temsil edilmesiydi. yüzyilm son çeyæginde genel oyun kabulü ile yeni boyutlara ulagtigi gibi. ezilen etnik grtiplarm temsilcileriydi. diganda sunu olugturuyordu. Yüzyilm ilk yarismda. eski feodal smif sözcülerinin çatigma alam idi. olugan parlamentolarm yapismda da snufsal (çokulusluimparatorluklarda da etnik) bir görünüm agir basmaya baglad1. AÜSBF. ülkenin dört yamndan gelen rengârenk bir heyet toplamyordu. Ancak. Tuna monargisinin parlamentosunda 1405'ten sonraki ve ÇarhkRusyast 'Dume'larmda bile görülmeyen iIginç bir äzellik daha vard1. parlamentolar yükselen burjuvazi ile.Y±.. Yüzyilm son çeyregi ise. Sloven. agirhšmi dayurmaya baglayan diger simflann da bu çatrymaya katildigma gahit oluyordu.Harvat. yüzyil Avrupa'da parlamentolar çagidir. da pagkmhk ve sorular yaratnugtL Nasil oluyordu da. Bu durum ilginçti. Siyasal katilma sorunu.46 hk Osmanl: Parlamentosu ve Osmanlz Milletlerinin Temsili' -- 19. yetçi burjuvazi. XIX yüzytlda bu tûr mücadelenin Avusturya-Macaristan monargisi idi. 5. Polonez.

bürokrasinin geleneksel kozmopolit yapisma da dayanarak açiklamak gerekiyor. yüzyilm Osmanh Ímparatorlugu'nda ise Hiristiyan nazirlar. Nedenleri.haksizhk derecesinde dügüktü. Osmanh Imparatorlugu bir Akdeniz imparatorlugudur. Bu imparatorluklarda. Bu ilginç görünümü sadece büyük devletlerin baskilarma degil. XIX. yüzyilda ne Avusturya. Klâsik devirden beri Osmanh eyâlet idaresinde yerei gmplarm temsili gelenegi. Bizans'ta Ortodoks kilisesine mensubiyet ve ontm baç1olan imparatora sadakat. Bu uyum. Bununla beraber. yararlandigi bir usuldü. Ona tarihin üçüncü ve son Roma Ïmparatorlugu demek pek olmaz. nazir. Ílk parlamentonun yapismda da bu kozmopolitizme rastlamak. toplam kirk alti gayrimüslim meb'ûs vardi. düpük oranda temsiliözel bir statü ile saglanmigtL Ilk Osmanh parlamentosunun bu konudaki istisnaî durumunun nedenlerini aç1klamak. Eskidünya'nm çok budunlu (kavim) geleneksel imparatorluklan için kullamlacak bir deyimdir. valiJer ve hattâ milletlerarasi konferans ve barig antlagmalarma gönderilen gayrimüslim murahhaslara rastlamyor. eski düzen elan devam ediyordu. etnik kökenden çok devletin ideolojisini benimsemek ve onun kogullanBu Bizans ve Osmanhlarda oldugu gina uyum saglamakla mümkündür. ister Dagistan ve Gürcistan'm uzak köpe1erinden. Ïlk mecliste dokuzu âyan azasi ve otuz yedisi meb'ûsân azasi olmak üzere. bi. merkezî hükümet adma yürütmeyi elde bulunduran valilerin bagvurup. . Diger yandan. çifte monarg2kurulmasma kadar aym haksizhga maruzdular. kigi olarak yöneticilige aday ve grup olarak da millet-i hâkimiyye'ye mensuptur. Vergi tahsili. bir yerde uluslagma sürecinin ve ulusalcihk akumnm bagladigt görûlüyor. ikincisinde ise Ortodoks Rus'un) digmda herhangi bir dinî etnik gruptan sefir. Gerçi 19. zarurî iglerin yaptinin 47 yanÎiç~ * Makalenin arkasmda. ayanve meb'ûsån azasuun listesi verilmigti. Rusya'da ise. yüzyilda bu geleneksel kahbin kmlmaya baglandigi. 1905'ten sonra kurulan 'Duma'da gayri-Rus milletlerin. dig devletlerin gayrimüslim cemâatler lehine zaman zaman yaptiklart müdahaleler. Osmanh imparatorluk geleneginde de aramak geækiyor. isterse Bosna ve Mora'dan gelsin. 19. imparatorlugun klâsik dönemdeki kozmopolit bürokrasisinin daha renkli bir görünüm ve yapiya ulagmasiyla neticelendi. sadece birtaktm dig siyasal baskilari ortaya koymakla mümkün degildir. o nedenle istinai bir durum degildir. Macar milletvekilleri ise. devlet ve toplum hayatmda kabul edilmek ve yänetime katilrnak. ne de Rusya'da hâkim ufusun (yâmbirincisinde Almanca konuçan Katolik Avusturyah'mn. sefirler. Osmanhlarda ise dini Ïslâm'amensup olmak ve hükümdara sadakat diye belirlenebilir Bu statü etrafmda toplanan herkes. devlet adarm görülemezdi. 'Roma Ímparatorlugu'. Tesmî dinin veya Antik Roma'daki gibiimparatorun kipiligini tanrisallagttran kültünin üyesi olmaktir.

daha önce de facto Balkanlar'da. her alanda bölge ileri ge- lenlerinin yardimina bagvurmasi demektir. Osmanli sahip olparlamentosunun snufsal bir nitelikten çok. erkini yürütme ile larmdan itibaren. Esasen yüzyil sonXVIII. bazi Akdeniz adalannda losmen gerçeklegmekteidi.48 rilmasi. dig örgütler ve kitle hareketleriyle organik baglar içinde degildi. Ama getemsil da. sorunlar ülkesel düzeyde müslim mecliste ve gayrimüslim meb'ûslat arasmtir. belirgin parlamenfolara ayirt ve göre onun masi. o çagm çok verilen için ki isteklerin gerçeklegmesi görülen atmosfere sahip degildi. zamaala ada ahâlisinin örgütlenmesinde ve bagimiilkenin her yesiz hareket etmesinde önemli bir etmen olmugtu. Tanzimat'tan reformlarla mümkün olmuqtur. reayanm temsileilerinden meydana gelen kurullarm yardum ile saglamrd1. ortaçagm baglarmda Avrupa'da da görülüyor. Hiristiyan reaya adma kocabagilar ve memleket egrafrun temsilcileri (âyanlar) tarahndan yerine getirillyordu. merkezin güçsüzlügunden istifade Balkanlar'da kurabilmielerdir.) Türkiye'de bu tür kurumlarm devamlihk kazanmasi ve hükmî çahsiyete sahip olmalan. ya da.) Tartigmalar ve elegtiriler zaman zaman cihz kahyordu ve ülkesel sorunlardan çok yerel sorun ve istekleri yansitiyorlardi. ele geçirip. geleneksel devletin güçsüzlügünü telâfi etmek için. etnik bir renklilige edici äzelligidir. sefer amn- da gereken iglerin yerine getirilmesi gibi konularda yöneticilere yardun sosyal fonksigayesini tagiyan megveret usulü. çagdaÿ BununIa beraber. Parlamento. Gerçi bu durum. burjuva güçleri veya çikarlar ve etnik düzeydesmifsal örgütlü parlamentosu ne de Osmanh mücadele açismdan. baglangaçta bir devamhhk ve hûkmi pahsiyet sahibi degilken. Hiristiyan reayanm temsilcilerinden kurulan ve demogerenitos denen bu heyet. Islâmî bir kurum olarak Oysa bu. Tarihsel ve toplumsal temelini de göz önüne aldigimizda. Örnegin K1bns adasmda.pek cihzdi. Vergi tevzi ve tahsili. bugüne kadar literatürde. yuzyilda Mazzini'nin fikirlerinden esinlenerek örgütlenen ve çabgan 'Diaspora Revolutionnaire'ler haline geldiler ve Balkan bagimsizhgmda önemli rol oynadilar. devamh bir megveret gelenegi bu kurullar. Zaten ilk megrutî egilimleri edenler de görülüyor. zamanla gehirlerin güçlenmesive sosyal yapidaki degigmelerle ilâve haklar elde etmi§ ve devamhhk kazannuglardtr. vergi toplamaktan kamu hizmetlerinin görülmesine kadar. Almanya'da Rat. budunlu imparatorluldarinda . özellikle kalabahk nüfuslu ve dig ticarete açàan vilâyetIerin aydin nitelikteki meb'ûslari tarafmdan ülkenin gerçekleri kavrandikça deele almmaya baglanunggiemeyeyüz tutmug. Megveret kuralma dayanan bu temsil görevi. özellikle 19. (Aym sistem. ruhanî reisler. Rusya'da Veçedenen bu kurullar. bu durum önemli bir etnik çatigmaya ve ulusal talepler fleri sürülmesine neden olmam19tir. nitelendirilmigtir. Resmen sonra eyâlet idaresinde yapilan olarak Avrupa'dan beg asir sonra gerçekleyen bu sümç. (Zaten bunlar ya yoktu. yonlan göz önüne almmadan. rinde bu-tür kurullar ve onlarmönde gelen temsileileri.

Ahmed Vefik Papa riyaset makammda kültürel milliyetçiligin ilk örnegi sayilan gu çikig1yapruptir: "Gelecek seçime kadar daha dört yll var. Bütün burlara ragmen. 313. lursiz defterdarlar üzerinde yogunlagmaktadir. yâni imparatorlugun gelenekselkozmopolit yapismi ve ideolojisini restore etmekti. Bu vesika Beyoglu Bidayet Mahkemesi üyesi Konstantinidi Bey tarafmdan kaleme ahRum milleti efraduun Türknan bir arz tezkiresidir: "Teba-yi Devlet-i Âliyyeden Türkçe tedris olunmayan Rum memâlik-i gähanede maksadlyla ögrenmeleri çe mekteblerinde Maârif Nezâret-i Celilesi'nin intihabiyle maaglar2 cemiyyet tarafmdan ibka edilerek muallimler nasbi ve fikara çocuklanna meccanen Türkçe kitablar ve her tarafta ders-i umûmî kügadiyle bunlar içün muktezi olan kitab ve Rumlara teshil-i talimi yolunda telif oluresaili. Ancak Rumeli vilâyetlerinden gelen bir iki gayrimüslim meb'ûs. s.. Akillan varsa bu zaman içinde Türkçe ögrenirler. Bkz. bürokrasideki modernlegme. nüfus esasma göre temsil ilkesinin getirilmesini bazi Bu gibi çekingen taleplerin yamnda Arabistan vilâyetlerinin meb'ûslars tamamen pratik nedenlerle. etnik çatigmalar henüz aym belirginlikte degildi. 84-85. Tanzimat'tan Sonra Mahallí Ídareler. geldikleri bölgelerin sorunlari ile ehliyetsiz valiler. yüzylhn bagmdan beri Osmanli Ïmparatorlugu'nun gayrimüslim ve gayri-Türk vilâyetlerine sizmaya baglamigtLT." BOA.Ankara 1974. 2 Bkz. daha yüksek olmasma karyihk.. 191. Yanya Meb'ûsu ATtalepleri ileri süærken. Milliyetçilik 19. Meclis-i MeVusan Zalnt Ceridesi. Hakla Tank Us. egitimde ve kültürel alandaki modernlegme ile paralei gittigin<ten Türk milliyetçiliginin doguçu da kaçuulmaz olarak hazirlanmigti. Avusturya parlamentosu ve ÇarhkRusyast 'Duma'sma gäre. Buna karphk. no: 2128.. "Beyoglu Bidayet Mahkemesi üyesi Konstantinidi Bey tarafmdan kaleme ahnan. nacak kitablara müsabakat MM. Anadolu ve Rumeli'nin MüslüEfendi bu Kantarci giri man meb'nslan ile Mezopotamya ve Anadolu'nun H1ristiyan meb'ûslan bu taleplere karpt çikuugti. dogug haiindeki ulusalci duygu ve egilimlerin zaman meb'ûslar daha çok zaman ortaya ç1ktigt görülecektic Belirtildigi gibi. Meclis-i MeVusan Zalut Ceridesi. özellikle vilâyet meclislerinde müslim ve gayrimuslimlerin eçit oranda temsili ilkesiistiyordu. 7 Nisan 1877 oturumu. vilâyetlerdeki Eleptiriler megguldür. eylemek ve Lisan-10smaninin usulüne tevfikan mükâfaat virmek vs.1 ni tenkidle."2 Gayrimüslim meb'ûslarm arasmda hâkim millete kargi bir temsilcilerinin Mihalaki ve Vasilaki efendilerle.. s. Í. meb'ûs olacaklarm Türkçe bilme partmm kaldirilmasmi istemisti..Ílk Osmanh parlamentosunun etnik görünümünde hükmedilen millet oranmm. azmhklarm Megrûtiyet ve Tanzimat dönemlerinde Türkçe ögrenmeye istek duydugunu ve Türkçenin imparatarlugun kaçuulmaz resird dili olarak zorunlu biçimde ögrenilmesinin anlagildigim gösterlyor. ÏlkMeclis-i Meb'ûsân'da ulusalci egilim ve çatigmalar belirgin olmamasma ragmen." 1 ÖzellikleSelânik meb'ûslan 49 .. Í. Rum milletine Osmanh lisam talimine mahsus bir cemiyyet-i ilmiyye teykiline ruhsat itås1 hakkmdaki tezkire. s. Ortayh. Bu konudaki ilginç bir belge. Tanzimatçilarm reform girigimlerinin odak noktasi Osmanhhgi.

liyâ ve kazalarda tegkil edilen idare meclislerinde. ne bir 'ÍntihabKanunu' ç1kanlabilmig. ne de seçimler için geœkli hazirhk yapilabilmigti.Mahallî Ìdareler. 354 355. Rumell'nin sözü geçen Huistiyan meb'ûslarmm yukanda bahsettigimiz taleplerine. 4 Í. Du durumda livâ ve vilâyet idare meclislerindeki seçimli üyeler arasmdan meb'ûs seçmek tygun görülmügtür.50 birlik yoktu. 12 C 1291/27 Temmuz 18'74 tarihli Dahiliye Nezâreti'ne yazilan bir arz tezkiresinde. Í. 82. geldikleri vilâyetin valisinin seçimiyle.5 Gene elimizdeki Curre-i C 1291 tarihli/16 Temmuz 1874 bir vilâyet arz tezkiresi. Suriye meb'ûsu olarak bulunmuytur. 'Manastir vilâyeti Meclis-i Ídareazasmdan Avram Efendi'nin gayreti dolayisiyla kendisine rütbe-i sâlise teveihi' isteniyor. . genel bir oyla degil. Bu Avram Efendi Meclis-i Meb'ûsân'da Manastir-Selânik'i temsil ediyordu. daha änce vilâyetlenie idare meclisi üyeligini merkezî hükümetin güvenini kazanacak gekilde yapanlardan oldugu anlagülyor. istanbul1328. ilk mecliste bilindigi gibi. hem ilgili nizâmnâmeden hem de uygulamadan biliniyor. Esasta bu üyelerin (livâve vilâyet idare meclisi ùyesi) bir seçilmig üye olmaktan çok vali ve mutasarnflar tarafmdan adeta tayin edilen kimseler oldugu. Ortayh. iro: 47923. 48003 no'lu arz tezkiresi ve 1295/1878 Sâlnâme-iDevlet-iAliyye-i Osmaniyye. Ali Regat. Tanzimat'tan beri imparaturluk bir laiklegme ve geleneksel kozmopolitizmin kurumsallagmasi süreci içine girmigti. Kanaat Kitabevi. azmhk milletlerin gerçek talep ve egilimlerinin temsil edilebilecegi bir mahal olarak görmek pek yanhytar. 5 BOA. Dahiliye1291. belediye meclisle- 3 Engelhard. Simdiise. s. valiler bunlann arasmda en çok megrebine uygun ve güvenilir kimselere meb'ûsluk sifatuu âdeta tevcih ediyordu. valilerin toleransh seçiminden ibaret de degildi. s. 1840'lardan beri vilâyetlerde. âdeta tayin edilerek bu göreve gelmiç1erdi? Ïlk anayasanuzm ilâmndan sonra. ilk Meclis-i Meb'ûsên't. Meclis-i Ìdareazasmdan Nikola Nakkap Efendi'nin Arazî Kanûnnâmesi'ni Arabca'ya çevirdigi ve gayretli hizmetinden dolayi.Meclis-i Meb'usan azasi bölümù. Türkiyeve Tanzimat.çev. Du kimseler. Tanzimat'tan Sonra. Nitekim verecegimiz ömekler de bunu göstermektedir. Anadolu'nun Muslim meb'ûslan ile birlikte Mezopotamya vilâyetlerinin Hiristiyan meb'ûslan da karµ çikauplardi. 6 BOA. Esasen buraya gelen tabiî millet temsilcileri. halihazirdaki sâlise rütbesinin riitbe-i saniyeye çikarilmasim' istlyor. Bununla beraber qu noktayi önemle belirtmek gerekir· Osmanh Meclis-i Meb'ûsâtu'ndaki gayrimüslim meb'ûs kalabahg1mnnedeni salt dig baskdar olmadigi gibi. Bu nederde gelen gayrimüslim meb'ûslann da. 'Suriye vilâyeti. Bûtün bunlara ragmen.hükümetin itimâdmi kazannug kimselerdi. Elimizdeki..C 1291 Temmut 1874 tarihli vilayet tezkiresi.6 Gäze giren bu meclis azasi. Dahiliye 1291. Ï.

Hele böyle bir vehme dayanarak II. ziraat komisyonu. Bu imparatorluR. Rum metropolidi. Eu belgede. sadakat örnekleri çoktur. Süryant Katolik murahhas vekili ve mûfti bulunuyordu. Süryanî murahhas vekili. hattâ kimisi tarihte egi görülmemig. 'Osmanhlar dünyast'nm yikihymi gösteren bazi örneklere de sahne olmugtu. Gerçi Osmanh parlamentosu.rinde. si - . 8 Ömeþn: BOA. Bu meclisler bir beynelmilel pûra. Ceza davalari. ilk derece mahkemesi olan getî mahkeme ve gayrimüsJimlerin ruhanî mahkeme kararlan aym biçimde karma olarak kurulan Temyiz Divam'na getiriliyordu. Meclis. Bunun tersine. bu ortam içinde anlagilacak bir olay degildi. ger'î veya ruhanî mahkemelerde degil. bkz. ÍkiMüslim ve gayrimüslim seçilmig üye digmda. Ermeni Gregoryan murahhas vekili. Abdülhamid'in meclisi dagitmasi. yetî hâkimlerin önünde degil. fakat milliyetçilik sonmunun da en az görüÌdügü bir parlamento idi. Ermeni Katolik murahhas vekili. G11danimetropolidi. Etnik çatigma nedeni olacak konulardan müzakereIer eenasmda özellikle kaçuuhyordu. Avusturya-Macaristan parlamentarizmine bakarak ortaya koydugu dügünülebilir. nizamî mahkemelerde görülüyordu. gerçekte pek de var olmayan (dahadogrusu yok olmaya baglayan) özlenir bir örnegini vermigti. ruhban pûralan halinde toplamyorlard17 Ticarî davalar. müslim ve gayrimüslim üyelerden kurulan karma mahkemelerde görü- lüyordu? Gene. Menâfi-i Umûmiyye Sandig1 gibi kurumlarda gayrimüslim üyelerin de bulunmasma dikkat ediliyordu. Nitekim ilk Osmanh parlamentosu bu kozmopolit birligin. sene 1292 Meclis-i Ídare-iVilayat Bölümä. Çünku. Parlamentonun milliyetçiligi körüklemesi gibi bir durum. Dahiliye 1291. Sâlname-i Vilayet-i Diyarbalar. Buna ragmen. Ermeni Protestan episkoposu. Î. uyanan Balkan milliyetçiligini burada görmek mümkün degildir. hiçbir üyenin çegitli milliyetçi dernek ve hareketlerle organik bagi oldugu bugüne kadar açikça ve kesinlikle ortaya konamamiettr. Rusya ile savag bagladigmda Osmanh vatanseverliginin örnegi sayilacal nutuklara salme olmugtur. ilk Osmanh Meclis-i Meb'ûsâm azmhklarm en genig gekilde temsil edildigi. no: 48005. 7 1875 ylhnda Diyarbalar Vilayet ÌdareMeclisi böyle lenkli bir yapida idL Meclis tarihte egi görülmemig bir ruhban gûrasi halinde idi. Abdülhamid'in meclisi dagitma gerekçesini Osmanh Meclis-i Meb'ûsâru'nm içindeki durumdan degil. II. ancak 1866'dan sonraki Avusturya-Macaristan Ìmparatorlugu için söz konusudur. bir 'Globus Ottomanorum' idi ve bu imparatorlugun ilk parlamentosunun da böylesine bir kozmopolit kurumlar silsilesi içinden çikan ve o nitelikIeri tagiyan bir organ olmast dogaldi. Manas Efendi'nin Kalei Sultaniye Ticaret Mahkemesi misligine tayini arz ediliyor. Bu nutuklann bazilari samimiyetten uzak olsa bile.

orta Yunancada defterdar. Îçkodra (Angeli Efendi. 100-10L Lagofet. Sofuzâde Aleksan Efendi). Daha farkh ve eksik. Revin Efendi. 1295.) Böylece gayrimüssayilan lim âyan azasmm on bire ç1kmigttr (Toplam üye sayis136'dir) 1878'de Dagitilan Meclis-i Meb'ûsân'da Bulunan Gayri Müslim Üyeler Istanbul(Kazazyan Agob Efendi. muhasebeci anlanuna gelir. Devereux. adh eserde münakayah bir durum gösteriyor. Yorgalidi Efendi). Biz 1295 (1878)senesi Sâlnâme-i Devlet-i Aliyyei Osmaniyye'yi esas aldik. Patrikhane muhasebecisi olan L Bey'in unvam yanhghkla hep onun ismi olarak kaydedilmig ve 'Logofet. Edirne (Kostaki Peridi Efendi. s. Asil ismini ögrenemedim. Haleb (Karaca (Manok] Efendi).187Tde Gayrimüslim Meclis-i 52 Âyan" Rütbesi Musurus Faça (Londra sefiri) Mihran Bey Lagofet Bey" Marko Papa (Mekteb-i Tibbiye mâzari) Kostaki Efendi Yorgaki Efendi Daviçon Efendi Serviçon Efendi Kastro Efen Fiilen daþtilmayan ÂyanAzas? (L dereceden Mecidiyye) Bâlå (2. Diyarbakir (Osib [Kazazyan] Efendi). Dimitraki [Teodorov] Efendi). Andon Age. Lagofet' olmugtur. The First Constitutional Period. Baltimore 1963. Seldnik (Vasilaki Efendi. Trabzon(Ohannes Efendi). Daviçon Efendi). Cezdir-i Bahr-i Sefid (Vasil Efendi). Avram Efendi. Mihalaki Efendi). Sahak [Yavrumyan] Efendi). Bosna (Salamon Efendi. Nufel Efendi). Filip Aga Rosto [Yahut Resho]). Yanya (Nikola [Çanaka veya Cenruh] Efendi]). Ancak bu ilk oturum. * * "" BJkonu. Tuna (Petraki [Slatovl Efendi. Toros Efendi. daha dogrusu Logothetolup. Mihalaki Bey). Mihre [Danuç] Aga). Sâlnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye.43. Konya (Simonaki [Degirmencizâde] Efendi). Sutiraki Aga. bazen yeni isimli liste var. s. Suriye (Nikola Nakkap Efendi. Ankara (Malkon Efendi). . Akdeniz adalari (Zafiraki Efendi. Zahari Efendi. Hüdavendigâr (Pavlidi Efendi. Marugik Bözo Efendi. JohnsHopkins Press. Argiri [Kantarc1] Efendi. Bagdat (Menahim Efendi). üyelerini hâvî bir listedir. 1296. ÍHurito] Mihail Efendi.R. dereceden Mecidiyye) Bâlâ Ferik Evveli Vezir - - Ferik Evveli Ûlâsânisi Ûlâsânisi Û1âsânisi Bagkâtip bu meclise 1296/1879'da Sertabib-i Hazret-i Seh- riyari Mavroyani Efendi ile Konstantin Efendi de tayin edilmigtir (Sâlnâme-i Devlet-iAliyye-iOsmaniyye sene. Haci Vasilaki. Kosova (Apostol Aga. Istefan Yani Efendi. Pero Efendi).

The first Ottoman Constitutional Period). mezkûr tezkire-i seniyye savb-i sâmi-i sadâret penâhîlerine iade lalmmig olmagla olbâbda emru ferman hazret-i veliyu'l-emrindir. Her halükârda oran üçte birin çok üstündedir. no: 47923. umûr-i memûrelerini hass-i ifaya bezl-i mesäi eylediklericihelle mûmâîleyhumsdan Avram Efendi'nin rütbesinin sâliseye terfî'i ve Yusuf Efendi'nin dahi uhdesine müceddeden rütbe-i räbîe tevcîhi ifâdesine dâir devletlû kaymakam paça hatretlerinin tezkiresi leffen arz ve takdtm kihnmig olmagla olbâbda emr u fermân-1hümâyûn-1cenâb-1cihânbänî her ne veçhile müteallik ve gerefsudûr buyrulur ise mantûk-1 mürdfi erzån idilecegi beyäniyle tezkire-i senâvexî terkîm kihndi efendim. Gene gayrimüslim meb'ûs say2si da benim taraf1mdan 40 olarak saptandig1halde. Suriye vilâyeti Mec11s-i idaresi azasmdan Nikola Nakkay Elendi'nin lisan-i arabîye nakl ve terceme itdigi. Fi l2 C sene 291/27 Temmuz 1874. 12 C 1291/27Temmuz 1874 tarihli.. burakam da 47'ye kadar çikmaktadir.Dâhïliyye. BOA. 116 ve Devereux. arazî kanûnnâmesiyle ana müteferri pâir fikarât-i nizamiyeyi hâvi telîf eyledigi mecelle ve manzumeden dolayi rütbe-i hâliyesi olan sâlisenin muksfâten saniyeye terfi'i hakkmda vilayet-i mezkûre valisi devletlû paça hazretlerinin vürûd iden tahrîrat11effenarz ve takdhn olunmuy ve bu makule âsâr-i nâfizenin terceme ve tahrîrine sarf-i mesaî ve ihtimam idenIerin tegvik ve taltifi emsali ve pân-1 maârif rúpân-1 äli iktizâsmdan bulunmuy olmag- 53 .Not: Meclis-iMeb'ûsân'daki meb'ûs sayisi muhtelif kaynaklarda 115. Manasttr vilâyeti Meclis-i idaresi azasmdan Avram ve sandik emini Yusuf efendiler asdakadan (sâdiklardan)olub. Ì.'de 119 olarak geçiyor (bkz. Fi 13C.e. Derkenar (Mâbeyn-i Hümâyûn'un) Marûz-u çâker-i kemineleridir ki resîde-i dest-i ta'zîm olan igbu tezkîre-i sâmiye-i âsâfâneleriyle zikrolunan tezkire-i manzûr-i äli-i hazzet-i pâdigâlu buyrulmuy ve ber mûcib-i istïzân mûmâileyhümâdan Avram Efendinin rütbesinin sâliseye terfî'i ve Yusuf Efendinin dahi uhdesine müceddeden rütbe-i rabi'e teveihi müteallik ve gerefsudûr buyurulan emr-i irâde-i seniyye-i hazret-i pâdiçâhi mantûk-1 münîfinden olarak. Vesika: I no: 48003. Dahiltye.. ÀtufellüEfendim Hazretleri. Guro-i C 1291/16 Temmuz 1874 tarihli ^Atufetlü Efendim Hazretleri. sene 291 (28 Temmuz 1874) Vesika: II Sadâretin Arz tezkiresi (Nikola Nakkaç Efendi'nin terfî'i hakkmda) BOA.g. Ï. a.

la iltimâs-1 marûz'un isâ'fi emrinde irâde-i mekârim-i mutâde-i cenab-1gehingahî her ne veçhile müteallik ve gerefsünûh buyurulursa mantûk-i celili infaz olakihnda efendim Fi Gurre-i C sene 291. cagi beyâniyle tezkiwi senâveri terkâm Derkenar (Mâbeyn-i Hümâyùn'dan) ' 54 i I .

IL Abdillhamid Döneminde Anayasal Rejim Sorunu' 23 Arahk 1876'da Osmanh Ímparatorlugu artik anayasal bir monargi oldu ve 1922'de saltanat kaldmlana kadar. yaygm rastlanan bir olay degilken. sansür veya mutlakiyetçi yönetimden gikâyet etmek. Profesär Tunaya'nm tahiriyle romantizm' içindeki aydm bürokratlardi. hattâ daha despotik bir düzeni diye olumsuz bir terimle betimlemek. Osmanh Kanûn-1 Esâsîsi'ni hazirlayanlar. anayasanm yürürlükte bulundugu gerçegi etrafmda ele almak gerekmektedir. bu dönemde istibdâd säzü bir rejim elegtirisi olarak kullamlmaktadir. IL Abdülhamid dönemindeki anayasal rejimin problemlerini bu nedenle. Hamidiyye dönemi için de anayasal monargi veya dönemi' terimini kullanmak gerekmektedir. yani anayasac1 liberallerimiz anayasanm kendisini her geyin çözümü olarak gören. Hamidiyye döneminde yönetilenlerin tepkisini ve olugan kamuoyunun niteligini de göz önüne almak durumundayiz ki. her geyden önce Kanûn-1 Esâsi'nin lafziyla ve bazi temel kurumlarlyla yürürlükte olmasmdan. parlamenter rejimi henüz tamyan. belirli zaaflari ve parlamenter rejimin ihlalinikolaylagtirma olanaklarmiiçermekteydi. Yani toplumda da gözden uzak tutmamamiz gereken bir siyasal geligme gärülmektedir. IV/1 (Ankara 1986). Nihayet. yüzythn ikinci yarismda Osmanh toplumunda bäyle bir idareyi. . Hukuk yönünden. önceki devirlerden farkh bir atmosferle karydaçtignmz açiktm 19. daha çok metni hazirlayanIarm anayasal yasama yollarmi bilmemeleri veya rejimin çatisuu ve temelini saglamca kuracak usul mese1elerine dikkat etmemeIerinden ileri gelmigtir. Bu durum. Bu durum. Osmanh Kanûn-1 Esâsisi metin olarak. sendika. nihayet imparatorluk cografyasi içinde otonom bölgelerde ve bazi cemâatlerin yönetiminde parlamenter rejimin süregitmesiyle yakmdan ilgilidir. Kasacasi o çagda halk ve aydmlar tarafmdan terimiyle amlmasma ve anayasal kurum ve prensiplerin ihlâline ragmen. parti gibi ikincil gruplarm bulunmadigt bir toplumda geleneksel desKanûn-1Esâsî metninin lâfzlyla uyum saglamadiguu pot uygulamalarm 'istibdâd' 'megrûtiyet 'istibdâd' 'anayasal * Türkiye'de Demokrasi Hareketleri Konferansa. ömrünün son 46 ylhm bu rejimle tamamladi. HÜ EdebiyatFakültesi Dergisi. usul açismdan zaaflari olan bu belgenin. Anayasa metni Hamidiyye döneminin otoriter uygulamalarma açikti.

Paris 1855. sansürü (censureprealable) önleyemez ve Kanûn-i Esâsinin bu maddesi pekâlâ sansür rejimiyle bir arada yayayabilirdi. riazirlan tayin etmek gibi tasarruflan ashnda anayametinle mueyyideleri tasrih ve tarif sa metnine kargi bir durum degildi ve edilmemigti. 12.187-188. Bu anayasada temel äzgürlükler ve kipisel hak güvenceleri. güvenoyu gibi kurumlar yoktur. Napolyon sansür için model tipi sansürün Rusya ve Osmanh Ímparatorlugu'ndaki ashnda Fransa için geriletici etrejimin ettigini. kalkan Fransa'da bu tegkil kileri olsa da. onu dogrudan. Ïcra. toplumu kûçümseyici degerlandirmeler için vesile teykil ettigi de görülüyor. sansür mjiminin Napolyon tipi bir model benimseyerek ashnda kanunî bir biçim ve usal kazandigmm ileri sürüldügü görülüyor. ixpparatorlukta en çok Türk unsurun kültüæl hayatinda olumsuz etkilerde bulunmuytur. istisnaî deæcede sakat ve çarpik bir nitelikki Bir dir. O takdirde.ileri 56 ¯ sürmek güçtür. Kaldi ki. Rusya ve Osmanh'da bir ilerleme tegkil ettigini ileri sürmügtür.rejiminde benzeri gõrüleve bilirdi. Kanûn-i Esâsî'ye pek uygundu. Bu dõnemde üstelik sansür rejiminin Avrupahlar nezdinde. Traité de Droit Public et Administratif. Ömegin. yani hükümet meclislere kargt degil. bir bagka pek orijinal bir maddeyle esash olarak zedeleniyordu. . lerinden sorumsuz bir hükümdarhk kurumunu tammastIejim megrutî için bu. Batbie. " 1 A. Osmanh anayasal sisteminde hükümet bu açidan katiyen meclislerin mahatabi degildir. 5. Hükümet olprogrammm kabulü. Arablar Mtsn'dan gelen yabanet ve her tür1ü neÿriyati kolayca izlemigier. II. Eu küçümseyen ifadede. Kisacasi eski mutlaktyetçi gelenek anayasal rejimde de de vam etmekteydi. Balkanhlar. fakat yetkili biri.1Sansürün varhgi aynca Dogu Avrupahlar için de uygun görülüyordu. sürgün cezasma çarptirabilirdi. toplaniak Abdülhamid'in madigi gibi. ama meclis denetimine açik bir hükümet yoktu. Prusya Anayasas1'nda görüldugu biçimde bir kabine vardi. "Matbuat kanun dainsinde serbesttà demekle basm özgürlügunun ihlâline açik bir kapi birakmi. Garip ve ünlü 113.. yüzyilm ünlü Fransiz idare hukukçusu Batbie ünfü traité'sinde.19. yani dogal hâkim. kanunsuz suç ve ceza olmaz gibi prensiplerin varhgi da çelifik bir biçimde. hükümdarm daha meclis toplanmadan Midhat Paga'yi sürgüne yollamast ve 33 yll boyu bu cezayi sistematik olarak uygulamasi da. Nihayet bu madde. Bäyte kurumlar sadrameclisleri dagitmak. Osmanh sansür rejimi. ve zamlan degigtirmek. yetigen Türk nesliise düftyaya kapah kalnuptir. Kanûn-i Esâsî'deki zay1fkurumlardan biri de basm özgür1ùguydü. madde ile. saltanata karÿt sorumludur. madde. Orta Avrupa ve Rusya üzerinden. hükümdar res'en bir kimsenin siyasal suçlu veya siyasal yönden mahzurlu olduguna karar verebilir. 1905'ten ancak sonra ÇarhkRusyas1 'Duma'. megrutî bir rejimin amaç ve ruhuna uymasa da. dolayisiyla Osmanh Împaratortugu'ndaanayasamn Osmanh Kanun-1 Esâsîsi'nin en zayif yönkaldirildigmi söyleyemiyoraz.ÿtir.

basilacaktir. cemiyet kurma. anayasal Çünkü amasma cevaz bälcak veya zedeleyecek bir polis gücünün burada diger imparatorluk degildi. 'Le Sort de YHéritage Ottoman en ISIS. yani örgürlükler. Kanûn-1 Esâsinin öngördügü rejimin kurumlari. Nitekim. Örnek. H. 3 Bernard Lory. n da Kanûn-i Esâsî'de seçilecegi' mebus beseçimle ayda yeni i mebûsân fesh ile dagthhrsa. Varia Turcica I. 26. igkence ve sâir rieziyetin yasak oldugu gibi hükümler sürekli olarak ihlâl edilmigtir vazgeçememigtir. tarafmdan 110-132 ve 147-148. 73. Tunaya. 57 . Kugkusuz. 'Midhat Paga'nm Anayasacahk Anlayigt. bir olugan 1erden ç1k19. bu yönetimine kurumlarm gibi yade siyasal faaliyet. Osmanh cografyasi nasil farkh rejim den ve morfolojiden olugan bir renklilik gösteriyorsa. ahykanhklanndan kolay paratorluk bürokrasisi eski anayasal Kisacasi 1293/1876 Arahk sonrasi Osmanh Ìmparatorlugu'nu. Nitekim biçimilân sel bir gösteri olarak. aym kurum düzenlenen) tarafmdan 1984'te Edirne'de Sâlnâme-i Deviet-i Aliyye-i Osmaniyye. yayimlamyordu. Abdülhamid döneminde.3 Ru·Dogu gelerinde oldugu gibi faallyet göstermesi söz konusu Seminerr (TTK 2 T. 1302 s. monarÿi olarak niteliyoruz. sürekli birlikte listesiyle hatt-1hümayûn âyan edilen ve Osmanh anayasasi Hamidiyye dönemi boyunca tezath bir rejimin belgekap11asiydi. Kanûn-1 Esâsî metni devlet salnâmelerinde. salnâmelerinde âyan tatil edilmigti. Bulgarie'. Despotik uygulamalara ve kanunsuziuklara ragmen. Özellikle1878 Berlin Kongresi'nden sonra. Kanûn-1 Esâsî yürür1ükten kalkrug sayilmiyor. o günden sonra da devlet kesinlikle önleyeper'iyyeyi Bu almigtit hile-i azasmm isimleri hep yer cek bir hüküm yoktur. Z. ed.usul sorunlaMeclis-i Meb'ûsân'm toplanmasi ve dagitilmasma iligkin heyetmaddede irade-i seniyye açik degildi. Ìstanbul1985. basm özgürlügü ugratamüesseseleri inlataa vermigtir. s. maddede de belirtílen. yüzyilda Osmanh siyasî cografyasmda özerk bölgeler ortaya Prensligi'nin Bulgaristan ti. ancak mechs feshedilmemigti. parlamenter renkyeknesak olmayan farkh ve uygulamalari yönünden de öyIesine görünümdedir. bölkurulmasi ve bugünkü Guney Bulgaristan'm da Dogu Rumeli özerk meclisin valí yerel ve gesi olarak (Rumeli-i SarkîVilâyeti) Hiristiyan bir de belirli ölçûhem meclisleœ bölgede hem b1ralulmasi. Profesör Tunaya'nm bir deytyiyle? "Kanûn-1Esâsî kendini veriyordu." da o kapilar bir daha kapanmamak üzere yeni geligmelere 'ba Parlamentarizmin Cografyast iklimlerII. ama aym zamanimkân despotizme rm ardmda bekleyenbir aç11migti. 13-17. alti toplantilan sadece içinde 1878 lirtiliyor. Midhat Papa yakmda tebliþnden.

bu nedenle de burada bazen prenslikte oldugundan daha özgür bir Bulgar yönetimi ne Ïstanbul.4 Sözünü ettigimiz bu özerk yönetim bölgeleri. Cioeta. Eu statû üç yil sonra (16 Eylül1864) aym garantör devletler tarafmdan uzatildi ve sonuna kadar yürürlükte kaldi. 167-186. adeta bir parlamento gibi çahyyordu. fakat statüsu cemâatlerin çatigmasi sonucu özel olarak tesbit edilen bir bölge olarak bagta gelir. yasaklanmaya ragmen ülkeye daha kolay girdigi. Bâblâlî. bunlarm içinde ulusçu egilimlerle kurulmayan. bölgede basm ve yaym hayatmm da daha serbest bir strüktürde oldugu gärülüyordu.aplagilmak- tadir. Dogu Rumeli Vilâyeti. zaman zaman Osmanh basmi ile polemige bile giriyordu. bölgeye Haristiyan bir mutasarnf tayin ediliyordu. Marunîler ve Dürzîler arasmda Tanzimat ba mdan beri sûregiden çattymalar ve Avrupa devletlerinia Lübnan'a müdahalesi sonucu. Cioeta'nm Suriye ve Lübnan'da II. 50-52.I-Iil yay.58 meli vilâyetinde Haristiyan bir vali yamndaki vilâyet idare meclisi. muhalif ve kaçak münevverlerin ürnrfüdür. Osmanh vilâyet sisteminde oldugundan çok daha etkin bir biçimde. Tofk. 10 (1979). 6 Donald J. Îstanbul1985. Bir ärnek. Donaid J. Tilrkiye'de Yerd YönetimGelenegi. yani Bulgaristan Prensligi. Cebel-i Lübnan Mutasarnfligt.s.ne de Sofya ile kargilagtmlamayacak derecede gevgek bir sansür. s. yasak kelimeler ve deyimler listesi mevcuttur Ancak bunlarm ihlâli ve sansürden kurtulug Türkiye'ye gäre daha kolaydir Belirli basm ki. Sisam Emareti ve hattâ Girit Vilâyeti. 9 Haziran 1861 tarihli Cebel-i Lübnan Nizâmnâmesi'ni hazirladi. Mutasarnfm. Ortayh.. 27 Ca 1301/9 Temmuz 1885 tarihli nüshada görülebilir. yanmda mezheplerin nüfus oramyla temsili esasma göre kurulan ve her cemâatin seçimli temsilcilerinin bulundugu bir idare meclisi ve aynca ayni esasa gäre kurulan mahkemeler bulunacakti.Ama aym zamanda imparatoriukla olan organik baglan ve vasalhk iligkileri nedeniyle Osmanh anayasal rejimi için açik örnekler saydmaktaydilar ve böylelikle parlamenter rejimin sorunlan imparatorlugun diger köpelerine de s1çramakta ve fartigmah bir atmosfer yaratmaktaydL Cebel-i Lübnan. 5 Ï. 'Ottoman Censorship in Lebanon and Syria 1876-1908'.6 4 Borbaile Tarik gazeteleri arasmdaki polemige bir årnek. hattâ bu nedenle de basmda ulusçu hareketlerin tegvik edildigi görülüyordu. bu bälgede çakan Bulgarca Borba-Mücadelegazetesi ve bu gazete. Mutasamf bälgedeki memurlart o yer halkmdan tâyin ve azil ediyordu. içiglerinde yan veya tam bag1msiz bölgeler olarak Osmanh genel yönetiminin digmdaydilar. . Nitekim. basm kontrol ediImektedir. IJMES.5 Bu özerk statüye göre. Abdülhamid devri sansiirü üzerine yazdigi etrafh makaleye göre. Bu yan parlamenter düzen digmda.

II. yani bagbakan (rels-i müdîrân) Stambulov'un ve taraftarlarnun Osmank Ímparatorluguile federatif bir sistem kurma fikrini devam ettirdikleri görülmektedir. baymdirhk sorunlarmt. Sofia 1969. Ancak digiglerinde ve malî konalarda. askerî örgütlenmede Osmanh Ímparatorlugu ile belirli yasal iligkileri olan bir özerklik sahibidir. daha Sultan Abdülaziz zamanmda 1867 ylhnda. Rejimin geçirdigi sarsmtilara ve dig müdahalelere Osmanh Devleti ile vasal iligkileri olan bu ülkede äzellikle anti-Rus ve anti-Avrupa partinin. lugu'nda Bulgaristan*m söz sahibi olacagi Osmanh-Bulgar çifte monargisi modeliniönermiglerdi. s. Sisam emiri olarak Bâbiâlî tarafmdan tayin edilen (Fenerli beyzadelerden) bir bey meclis reisi oldugu gibi. Bulgarlar. 1886 ve 1887'de Volçov (Ïstanbul'daki temsilci) aracthgiyla. 32 332'deki metin. Bulgaristan 16 Nisan 1879 Anayasasi'yla bir süre için anayasal bir monargi de olmugtur. Sultan II. Bulgaristan'i parlamenter bir monargi modeli içinde yönetmesi için gerekli statüyu içeriyordu. konsoloslarm igine bakmak. Bulgar Gizli Merkez Komitesi (Tainaya Zentralen Bolgarski Komitet) bu amaçla 22 maddelik bir federal anayasa metni teklif etmigtir. adamn malî. . Bu bizdeki resmen önerilmig bilinen ilk Anayasa tasartsidir. s. BolgarskoVuzrajdane. 369-371. 1878 Berlin Kongresi'nden sonra Bulgar Prensligi. ragmen. Adada asker bulunmuyordu? Sisam adast demokratik yönetimli bir ada sayilmazdi. ilk 15 maddesi ise. dig ticáreti yönetmek ve asayigin sorumlulugunu yüklenmek onun göreviydi. Yerli zenginlerin yönetimi ve baskisi söz konusuydu. Ada egrafmm. c. Osmanh Sultam ve Bulgar Çan unvamm tagunasi öngörülen Sultan Abdülaziz ve haleflerinin. ancak idarede bir tür parlamentarizmin hâkim oldugu görülüyor ve Osmank yönetimiiqinde. Prens otoriteyi seçilmig temsilcilerden olugan bir meclis (Sobranye) ile paylaymaktaydi.B Bu anayasa federal bir sistemde Bulgaristan yänetiminin esaslanm tesbit etmekteydi. Mahmud devrinde 1832 ylImda. 7 ÌsmailHakla. Stambulov bu teklifi iki kere II. idarenin de baµydt Liman yönetimi. ki Hiristiyanlardan oluguyordu. Osmanh parlamentarizmi ve anayasacihgi açismdan ilginç hir ömek Bulgar Pænsligi ve 1877-78 Savag öncesindeki Bulgar Ulusçu Hareketi'dir. bu yönüyte bir istisna tepkii ediyordu. ticarî iglerini. kilisenin ve evkafm idaresini gärüfüp karara baglayacakti. temsilcilerinden seçilmig bir meclis. büyük devletlere de teblig edilerek. AvusOsmanh Ìmparatorturya-Macaristan çifte monargisiörneginiizleyerek.Gene Yunan isyam sirasmda Sisam adasmda da ayaklanma belirtileri üzerine durumu yatigttrmak için. 8 Gandjev-Hristov. içiglerinde tamamen bagimsiz bir devlet olarak kurulmuytur. gemilere pasaport vermek. Sisam adasma özerk bir yöne59 tim verildi (Sisam Emareti). AbdülhaDersaâdet 1328. Hukuk-: Adâre. Projenin 6 maddesi baþms1z Bulgar kilisesinin statüsüyle ilgili olup.

Eskigehir'e gidip seyretmigty10 Bununla birlikte bu tip sapmalann veya istisnalarm. aynca Bozhidar Samardzhiev 'Ottoman Policy Towards the Principality of Bulgaria During the Regency. sansür otoritesi ülkenin her köpesinde aym giddette degildi.s. Osmanh yönetimi içinde parlamenter gelenegin aksak ve suurh olarak devam ettigi diger bir alan da gayrimüslim cemaatlerin Tanzimat dönemi boyunca elde ettikleri yeni statüydü. tartigma. karar alma ve seçim gelenegine sahip ülkedir. polis ve Selânik. . Eger teklif gerçekleptirilebilseydi. Bu konudaki Bulgaristan komiseri Riza Bey'e yollanan telgraf ve muhaberat için BOA. Bu içiglerinde bagamsiz bälümlerdeki rejim farkhhga yamnda. Örnegin. Böylece Türkiye bugün. Ama gerek bu meclisler. 9 Stefan Stambulov'un hatiratuu Marinof kaleme almigtir. gerek vilâyet ve belediye yänetimlerindeki meclisler tartigma. sadece Bâblâlî'nin degil patriklerin ve dinî liderlerin kurdugu otorite olarak da anlamak lazimdir) kaldigmi dügünmemeliyiz. 55-57. Türk Halk Edebiyyatz. 4/1976. Ístanbul'dabir ara. Kugkusus bu meclislerin ve cemâat yönetiminin kontolden uzak (kontrolü. karar alma. 36/2328 (5) ve Z 146/XV (mabeynle Bulgaristan komiserligi arasmdaki muhaberat def teri). 'Ï9-89. 10 Ignacz Kunosz.' Etud25 EDIkaniqu. bu teklifi dig bask11ardan ve Avrupa'dan çekinerek hasir alti etmigtir. En azmdan demokrasinin iglemesi için gerekli kural. Bir bagka örnek. zaman zaman sertlegen otokratik rejim kargismda geriledigi de görülüyordu.60 mid'e sunmuytur. seçimle gelenlerden olugan meclisler tarafmdan yönetiliyorlardt. otokratik uygulamalarm anayasal kurumlan gölgeledigi bir devirdir. Ìstanbul'agöre daha serbest hir yaym ve tartigma ortamma sahipti. Marinov. kurum ve usuller bir abgkanhk halinde topluma sindiler.ÍstanbulÍkbâlKitabhanesi 1343. Osmanh Ímparatorlugu'nda IL Abdülhamid dönemi anayasal rejimin zorluklarla karg11agtigi. Yddtz Esas Evrala Katalogu.Ermeni cemâati veya Musevîler bu dönemde laik cemâat üyelerinden. s. bir monargiden ve Bulgaristan Cumhuriyeti'nden olugan ilginç bir federatif monargi olacakti. yänetim ve toplumsal rejim yänünden 150 yllhk bir meclis. s.9 Padigah. politik taglama yapildigi için yasak edilen ortaoyununu Macar Türkolog ÌgnaczKunös. Stefan Stambulov i Noveisata na istoriay. Örnegin. Osmanh Devleti. yönetimi etkileme ve yerel temsil ve seçim konularmda imparatorlukta kaçümsenemeyecek bir gelenegin yagamasini sagladilar. 381-390. Buna ragmen bu otuz yll zarfmda parlamenter gelenek ve kurumlarm da yagamak konusunda direndigi ve süregittigi bir atmosfer de vardir.

Oyden yoksun bir kalabahk' olarak sa parlamentonun üyelerine ve bu üyelerin seçilip geldigi vilâyellerdeki birtakun idarî kurul ve kurumlann çahemalanna ve bunlarm tarihî temeline göz attignmzda. onun baghca kurumu olan parlamentonun çahyma tar zmda bir gelenek olup olmadtgi tartigilacaktir. Erzurum. çahgmasuu ve bir de Osmanh eyâlet idaresinin klâsikten beri var olan kurumlarnun evriminiinceleyerek göstermeye çabgacag1z. hem de bugün birçok yazann.. s. 433448. megrutî idareye nasil geçildiginden çok. tarih ve siyasal bilim literatüründe çegitli yorumlarm ortaya ç1kiÿmdan çok. hem de bugün bilimsel literatürde. megrûtiyet rejimi ve ilk meclisin geleneksiz kurumlar olarak farihte nitelendiri1mesine neden olmugtur.ilk parlamento hem o gün. Bu hayret ve küçümseme. hayretle ve inanamazhkla kargilammytir. Meyrûtiyet heyet ilk oluemuytu. Çünkü.Ílk Osmanl: Parlamentosunun Eyâlet Idare Meclislerinin Yaptstnda Etkisi' ilk Osmanh parlamentosunun toplanmasi ve 1876 yih gibi erken bi anayasal rejime geçig. Bunu 1877 parlamentosunun görünümünü.Ankara 1968. parlamentosu ye tarihinin Rusya sefiri olayi çoktart protesto etinigti: "Avrupa'da parlamentosu olmayan tek ülke olmak ay1buu biz tapyamay1z. Oysa o günlerin dig baskilarma boyun egmek için parlamentarizme geçiëgerekli degildi. Bagdad gibi uzak. son iddianm ne kadar yanhg ve yüzeysel oldugu anlaplabilir. Böyle bir dig talep yoktu. Osmanh ülkesinin dört yamndan gelen rengârenk bir 19 Mart ilân edi1mig. Ankara 1978.Siyasi ÍlimlerDernegi. Britanya Sefiri Layard ise." diye nitelendiriyordu Açihytan beri. Ulkenin içinden gelen direnig bununla bütünlegtirildigi vakit. meb'ûslar hatalan tenkit etmeye baglanuglardi. 1877'de. Meyrutî rejime iç baskilardan çok dig baskilarla geçildigi öne sürülmügtür. Bununla beraber bu yazida.agkm. 167 vd.I lemlerden bihaber bir kalabahk. Selânik... yakm vilâyetlerden gelen meb'ûslar.AÜDTCF Yay. anayasal rejime geçigin nedeni daha iyi anlag1hyor..T. Bu Bâblâlî'ye pahahya mal olacakttr. Henry layard'm ÌsfanbulEfçiligi. 1 Y. "P. s. millî probmeb'ûslan.hazirlanan anayasa ile Türkitoplamyordy. . az za'toplanti * Türk Parlamentoculugunun ilk Yüzyrlt. hem o günlerde." diyordu. Kurat. ve çahyma geleneginrahathkla nitelendirdigi kurumdur.

Yazar megrutt dönemde Amerikan Kiz Koleji görevlilerinden idi. ilk meclise geleneksiz gagkm bir meclis demekte acaba hakh miydilar? Osmanh parlamentosunun ve megrutî rejimin kurulug nedenlerini tartigmak. gerçi Osmanh megrutî meclisi. içte oldugu kadar digarda da. aydmlanma devrinden beri Avrupa siyasal dügününde despotik yönetimin modeli sayilan dünyaya ve özellikle Avbir toplum. O çagm Batih parlamentolan simfsal tabana oturan partilerin gruplagtigi. Biz. Meyrûtiyet rejimi. parlanienter rejimin Avusturya'da oturdugunu säylemek de henüz güçtü. anayasal rejime geçiyordu. Ne var ki. Rusya anayasastz ve parlamentosuz bir devasa imparatorluktu. Anayasal rejim gimdi bagka güçlüklerle karp karµyaydL 1866'daki çifte-monargi rejimine geçigin getirdigi buhranlar göz önüne almdigmda. 1877'de toplanan ilk parlamentonun. havramlardan degildi. müzâkere' herhalde imparatorluk halkmm ilk anda anlayabilecegi. Kompu Ïran'dabu fikrin o çagda mevcut olup olmadigt henüz aragtirma konusudur. Tanzimat hareketinin getirdigi sarsmti ve tephi yaratan reformlar silsilesi. ikiye ayridt. 1860'ta anayasal rejime yeniden dönügü zorunlu laldi ve meclis 1860'ta toplandi. Nasil oluyordu da. 1848'deki kanh ihtilâlden sonra parlamenter rejime henüz yinni yedi y11önce geçmigti. Bütun bu gerçekleri göz önüne ald2gmuzda. belirtildigi gibi bu tebligin smirlan digmdadir. 1850'de Prens Schwarzenberg idaresi Sylvester Patent'le parladagittp. 'Parlamento.2 Yüzydm ortalarmdan beri. müzâkere ahykanhgi. Çagdag rupa'mn diger çokuluslu imparatorluklarmm parlamenter kurumlarma veya anayasal hareketler bütününe göz attigunizda. çagday olan parlamentolarm atmosferinden. meb'ûsân. sosyal yapismdan daha farkh bir görünümdeydi. anayasal haklari rafa kaldirmigt1. Avusturya'mn mentoyu 1859'da Ïtalyave Prusya kargismdaki yenilgileri. Under Five Sultans. London 1929.150. imparatorluk da bir süre sonra Avusturya-Macaristan olarak. bu yargilan hakh ça karacak bir durum yok degildi. pagkmhk ve problemler yaratiyordu. Avropa ülkelerinde bile parlamenter rejimin henüz sarsmtidan kurtuldugu söylenemezdi. gimdi de megrûtiyet rejimini ve onun kurumlarmi. ülkenin dört bir yamnda hüküm süren. fikri yapisi üzerindeki bazi yadsiyici iddialan konu edindik. Orta Avrupa'daki uluslar hapishanesi ve Metternich'in diktatör yönetimini yaçayan kompu imparatorluk Avusturya-Macaristan. etnik sorunlarm.bozukluklarm sadece kendi bölgelerinde degil. Evet. Çiftetaçh imparatorluk milliyetlerin çatigtigi bir ortam halinde idi. bozuk idare gibi derin nedenlerden ileri geldigini ögrendiler. . Bu balomdan ilk parlamentomuzun bir gelenege sahip olup olinadigru cevaplandirmak zorundayiz.s. man-iktisadi politikanm yanmda iççi sorunlarmm da tarhgildigi ve bütün bu sorunlarm ele manda 2 2 Mary Mills Patrick.yaratungti. sefalet.

Megveret. mahallî sorun ve istelderi yansitan bir görünümdeydi. bizatihi Osmanh megruti meclisinin. bu mecliste gayrimüslim ve Müslüman meb'ûslar arasmda. parlamentolar artik etnik çatigmalar yamnda. Igte mahallî halkm temsilcilerinin biçimsel vilâyet yönetimine Natilmasi. köksüz. zaman zaman cihz kahyordu ve ülkesel sorunlardan çok. geleneksiz bir kurum oldugunu kamtlamaya yeterli degildir. Vergi tevzi ve tahsili. merkezî hükümet adma yütütmeyi elde bulunduran valilerin bagvurdugu bir kurumdur. Tartymalar. Vergilerin kolay tahsili. endüstrilegemeyen. o çagm çokuluslu imparatorluklanmn. geleneksel devletin güçsüzlügünü telâfi etmek için vergi toplamadan kamu hizmetlerinin görülmesine kadar. ruhanî reisler. özellikle kalabahk nüfuslu ve zengince vilâyetlerin aydm nitelikli meb'ûslan tarafmdan. Su megveret kuralma dayanan temsil. etnik göi ünümlü idi. Huistiyan reaya adma kocabaçalar ve memleket egrafmm temsilcileri (âyanlar) tarafmdan yerine getiriliyordu. tenkitler. ama çok eskilere uzanan bir tartigma ve temsil gelenegini de devam ettirmekte idi. karar alma ve elegtiri gelenegini idarenin genel bünyesi içine sokmugtu. sosyal bütünlegmesi zayrf bir ülkenin yapisma uygun bir millî meclisti. hiç degilse ça]Igma ve tegekkül tarzma baktigmuzda. Ne var ki." demigti. bir müddettir. Bismarck'm dedigi gibi genel oy çok gey degigtirmedi. burJuvagüçleri ve egilimleri temsil eden üyelerin de bulundugu görülüyordu. bugüne kadar sosyal fonksiyonlari göz önüne almmadan Íslâmî bir kurum olarak nitelendirilmigtir. Ama gene de. reayanm temsilcilerinden meydana gelen kurullarm yardum ile saglamrdi. sefer anmda genken iglerin yerine getirilmesi gibi konularda yöneticilere yardim gayesini taylyordu. Diger yandan. Oysa bu. Ulusal sorumluluk ve konulan ülkesel düzeyde ele alma egilimi dogdu. otuz yih bulan bir süredir.ahm. imparatorluk o tarihte. hattâ 1905'te kurulan Çarhk Rusyasi 'Duma'smm atmosferine sahip degildi. ulusal ve etnik düzeydekiisteklerin gerçeklegtirilmesiiçin verilenmücadele açismdan. Ancak ilginç olan. her alanda bölge ileri gelenlerinin yardimma bagvurul- e .Osmanh parlamentosu örgütlü s2mfsal çikarlar. biçiminin parlamento digi kaynaklardan geni. Avrupa. Gerçi Osmanh parlamentosu. Gerçi bu durum. ölçüde beslendigi kurumlardi. Ornegin. "Bize oy veriyorlar. mahallî meclis ve temsil gelenegine vilâyet idaæsinin bünyesinde sahipti. ülkenin gerçekleri kavrandikça degigti. bir tartigma. tutucu hükümetlerin getirdigi statüyle genel oyu kabul etmig. simfsal yönden iççi simfmm da sözcülügünün yapildigi siyasal temsil kurumlan haline' gelmeye baglamigt1. Eu geligimi bu nedenle gözden geçirmekte yarar vardir Klâsik devirden beri Osmanh eyâlet idaresinde temail gelenegi. zarurî iglerin yaptmImasi. Osmanh parlamentosu ise ilk balagta smifsal temellere dayanmaktan çok. bu nitelik. Üstelikbu meclis parlamento diçi bir kuruluglar silsilesiyle ve kitle örgütleri ile organik baglar içinde degildi.

Rusya'da Vepçedenen bu gehirierin güçlenzamanla sahibi degilken. Malî 1slahat için gönderilen fevkalâde yetkili muhassillarm yamna. Í.13-28. Merkeziyetçi bir atdim saytlan Tanzimat hareketi. nâfia ve maarife iligkin konularda tartipyor. . 4 Bkz. burada gerektirdi. Ortayh.5 1845 Lùbnan olaylart ve büyük devletlerin fiilî müdahalesi. yüzyil sonlanndan itibabaglarmda Avrupa'da masi demektir. karar allyordu. müfti ve ahâli arasmdan seçilen üyelerden kurulan Muhassil Meclisleri verildi. Lübnan ayti bir idarî statünün gerçekleptirilmesini hiçbir zaman ülke ile bütünlegememigti. yümyddaMazzini'nia fikirlerinden esinlenerek ärgütlenen ve çahyan.da görülür.. Örnegin. Türkiye'de bu tür kurumlarm devamhhk kazanmasi ve hükmî çahsiyete sahip olmalan. bagunsiz hareket etmesinde önemli bir etmen olmuÿtu. Gene üyelerin birbirleriyle çatipp bu kurullan bir nüfuz mücadelesi alaama çevirdikleri görülüyor. Esasen. Bunlara Müslüman üyeler yan ahâli temsilcilerinin arada ilk zamanlar pek iltifat etmedi. hattâ hakaret ettiler. tahsili. olarak önce de süreç. kanunî ve merkeziyetçi bir idarenin gerçekleymesi için yeniden organize etmeyi tercih etti. 5 A. zamanla ada ahâlisinin örgütlenmesinde. o yerin ruhanî reisleri. Ancak zamanla birlikte çahyma gelenegi yerleyti. baglangtçta bir dekurullar Almanya'da Rat. Cebel-i Lübnan Ídaresi'ndesóz sahibi ve güvence altmda bulunmalarmi Ínalok bir makale hazirlamaktad1r Bizim derslerine dayanmaktadir. Uyelerin idarecilerle çatipp. Ílkzamanlar maag da alan bu meclis üyeleri kapah oturumlarda. daha bu sonra gerçeklegen facto Akdeniz adalannda k1smen gerçekleymekte idi. äzellikle 19. ÏngiltereDürzîleri kigkirtiyor ve himayesi altma aldigi bu cemâatlerin. Üniversitesi'ndeki 3 Bu konada Prof. Gerçekte. H. vergi tevziî. Tanzimat'tan sonraki eyalet idaxesinde beg asir yap11an reformlarla mümkün olmugtur. yeni strüktürün yerleetirilmebu tür eski kurum ve geleneklerin si. Hiristiyan reayanm temsileilerinden kurulan ve demogerentos denen bu heyet. bu hükmümüz.Kibns adastnda. 13-28.e. Fransa Marunîleri. eyâlet idaresinde islahuu. Tanzimat öncesi äyan ve egrafru meydana getiren gruplardandir. 'Diaspora Revolutionnaire'ler haline geldiler ve Bal- ren. ülkenin her yerinde bu tür kurullar ve oniarm önde gelen temsilcileri 18. Resmen Avrupa'dan bazi Balkanlaida.g. Tantimat'tan Sonra Mahalltidareler. s. Baghca yenilik Hiristibulunmas1yd1. onun Chicago 8. ortaçagm 64 ¯¯ güçaüzlügünden istifade ile yürütme erkini ele alabilmigbir megveret gelenegi kurabilmiglerdir? Balkanlaida bu kurullar. Ankara 1974. Ayru sistem.4 Bu kurullarm üyeleri. Simdiise. merkezin ler ve devamh kan bagansizhgmda önemli rol oynadilar. ahalîyi kipkirttiklarma veya onlara boyun egdiklerine dair örnekler vardir. vamhhk ve hükmî çahsiyet mesi ve sosyal yapidaki degigmelerle hak elde etmig ve devamhhk kazanmiglardir.

Bu agm özerk ståtü. Ru- 6 Nizamnâmenin etrafh bir tahlili için bkz. daha mutedil ve merkezî hükümetin etkisine açak bir umumî statü hazirladilar. her livâdan seçilen temsilciler. L lasun. Burada Müslim ve gayrimüslim vilayet meclisi üyeleri cemâatlerce seçilmiyor. L tertib. gene bu cemâatlerin ikiger üyesinden kurulu bir merkezî meclis seçilecekti.6 yon.istiyorlardi." demigtik Gayrimüslim üyelerin sayisiyla ilgili bu hüküm. müfti ve cemâatlerin ruhanî misleri digmda. ilk anda bazi vilâyetlerde süratle yürür1üge kondu. ahâliyi teykil eden cemâatlerden her biri (Marunî. mutasarnfm yanmda bir vekile sahip olacak. bagta A. Hukuk-t idare. Tabiî üye olan ruhanî reisler ve müfti digmda. 3045. vali. livâ ve vilâyet düzeyinde ka- demeli olarak seçilic Seçim idari âmirlerin onayiyla kesinlegir. Avnipahlarca bütün ülkede uygulatilmak istendi. her sancak ve kaza merkezinde idare meclisleri ve vilâyette de vilâyet idare meclisi teykil edildi. Sistemin yaygmlagtmhp son geklini almasi. hiçbirinin müzâkere usulü hakkmda bilgi edinecegimiz belgelere sahip degiliz. adaylarm üyeligi kesinlegiyordu? Meclisler. s. Ancak ilk parlamentobir görüç verenun müzâkem havasmdaki ahgkanhk bize bu konuda da biliyor. 1871 Vilâyet Nizâmnâmesi ile. c. L tab't Dersaâdet Kanaat Matbaasi. merkezde valiyle vilâyet sorunlanm tartipp. Cevdet Paya olmak üzeæ. iki Müslim iki de gayrimüslim üye seçilir. 1871 Nizâmnâmesi meclisleri yaygm hale getirmigtir. ÌsmailHakki Bey. livâ ve kaza idare meclisleri böylece. Dürzî. temenni mahiyetinde karar aldiklan yllhk toplantilar yaparlardi. Bu statü apagi yukan imparatorlugun sonuna. belli miktar vergi verenler seçiyordu. 65 . Viläyet. Kaza. Yaygm gekilde uygulanmasa bile. 1871 Nizâmnâmesi ile mümkün oldu.1. s. 16 Eylöl1864'de yenilendi ve imparatorlugun sonuna kadar yürürlükte kaldi. 1916 tarihli Vilâyet Kanûn-1 Muvakkatimn çikanlmasma kadar devam edecektix. Ancak Osmanh yäneticileri. vilâyet umûmî meclisleridir ki. viläyet yönetiminin gösterdigi adaylan.1ivâ ve vilâyet kademesinde yapilan seçimin sonuç1an vali tarafmdan tasdik edilerek. seçimle gelen iki Müslim ve iki de gayrimüslim üyeden mütegekkildir. Melkit). 1871 Nizâmnâmesi ile gelen yeni bir kurum da. Düstûr. Büyük devletler ve Osmanh temsileilerinden kurulu komisNizâmnâmesi'ni hazirlad1. H1ristiyan bir mutasarrifm yönetiminde. 608. 7 Bkz. Maalesef toplantilar gizli oldugundan. "Bu meclislerin hepsinin üyeleri kaza. Bu 1864 Vilâyet Nizâmnâmesi'dir. 9 Haziran 1861 tarihli Cebel-i Lübnan Bu üç yilhk bir statüydü. mutasarnf ve kaymakam yamnda icraî bir organ olmaktan çok bir karar ve istigam orgam olarak bulunuyor. 1327.

umumî seçim hakkmdan säz eden yoktur. Ali Regad. Ermeni Gægoryan murahhas vekili.e. 18 Nisan 1877 oturumu.sene 1292. valilerin meb'ûsluk sifatmi çok defa kendi arzulayip. çev." demektedir? 1877 meclisinin meb'ûslar yeniden yapilan.12 Istanbul vilâyetiilk defa seçim görüyordu. Meclise 33'ü gayrimüslim olmak üzere 99 meb'ûs gelmigti.meli vilâyetlerinde dikkatte uygulannug. Nitekim Engelhardt. Meclis tarihte egi görülmemig bir ruhban pûrasi hali arz ediyordu.. harc-1 âlem igler hariç. s. 7 Nisan 1977 oturumu. Ístanbul1328. Süryanî Katolik murahhas vekih ve müfti bulunuyordu. Zaten bu vilâyetlerin rengârenk idare meclislerindeki etnik çatigmalar. varhkh simflara münhasir bir imtiyaz olarak birakma eþlimlidir. Türkiye ve Tanzimat.. Sâlname-iVilayet-iDiyarbalor. önemli hiçbir konu görügülemezdi. s. Anadolu meb'ûslan 8 1875yllmda Diyarbalar vilayet idi ve meeliside böylerenkli bir yapida idi. Ermeni Protestan episkoposu.e.13Rumeli meb'ûslan. Osmanh parlamentosunun seçmenlig.S Bir anlaimanm olmadigt bu yerlenie. 98. T. Ermeni Katolik murahhas vekili. Skz. seçim gibi konularda bir teerübe sahibi idiler ve bunu Ístanbul meb'ûslarma bir üstün1ükleri olarak kabul ediyorlardt. umûmî seçimlerle degil de. 32. 110. "Valiler meclislerin bu kozmopolit yapisma sigmarak. 84-85. 13 Sâlnåme-i Deviet-i Aliyye-i Osmaniyye. Burada ilk seçmerder mahalle muhtar ve imamlannca tesbit edildiler. 9 Engelhardt. sahifede ise âyan azasmm isimleri var. s. verilen vergiye göre. Onemli sorunlar ise. özellikle uygulanmigti. (8 gayrimüslim 37 Müslim. Süryanî murahhas vekili. tartigma. 102'de Heyet-i Meb'ûsân azasi veriliyor. s. sene 1295 (1878). Biz ibtida-i Tanzimattan beri bu igin içindeyiz.g." H. MMZB. 354-355.) .11 Bu konuda ilginç bir yön de. Gildanî metropolidi. Siyasal parti gibi kuruluglar olmadigmdan bir seçim yapilsa da aym kimseler meb'ûs olurdu. Bu igi elbette daha iyi biliriz. Rum metmpolidi."10 Bununla beraber gelen meb'ûslar. güvendikleri kimselere âdeta tevcih ettiklerini ilâve ediyor ve diyordu ki: "Valiler kendi adamlanna. vilâyet idare meclisindeki bu üyelerin meb'ûsluk sifatmlkazanmasiyla kurulmugtur. kendi yetigtirmeleri olan memur ve agar mültezimlerine meb'ûsluk s1fatim tevcih ettiler. 2 müslim ve 2 gayrimüslim seçilmig üye d1.g. 11 Edirne Meb'ûsu Rasim Bey· "Biz tagrahyiz. zaten seçilmig sayilan. Meb'ûslar intihab hakkma mâlik olacaklarm 200 veya 500 kurug senevî vergi vermeleri konusunu tartiglyor. Meve gayrimüslim. Seçimlerin sonucunda. 'Meclis-i Idare-i Vilayet' bölümü. Anadolu vilâyetlerinde pek dikkatlice uygulanmamigtir. 10 A.mda. Us. Ístanbuldaha bu sene intihaba girdi. Engelhardt. devlet kapisinm gizliligi ardmda çözüm beklemek zorundaydalar. 12 A. konsoloslann taleplerini de rahatçä reddedebiliyorlardi. evvelce tesbit edilen kontenjan dolmamigt1. s. Babil kulesini andiran bir etnik yapiya sahip olan Mezopotamya vilâyetlerinde ise. yan yanya Müslim büyük ölçüde Müslüman'di. bir "Arbiter Mundi Ottomanorum" rolündeki valilere genig inisiyatif ve yetki kazandirnugtir.

çagdag Avrupa parlamentolarmm tersine Osmanh parlamengûrast' haline getirecek kadar agir basmaktaydi. temenni ve taleplerini. müzâkere usulünü kendi saptiyor. mecliste hükümetin ve Müslüman meb'ùslann görüglerini destekliyorlardi.14Bu örnekler çogaltilabilir ve böyle olmasi da bu gartlarda dogald1. 1867-1876 yillart arasmda vilâyet idare mecUsinde âdeta demirbag üye olarak bulunan. Tersine vilayet kurullanrida oldugu gibi iki dereceli seçimi savunuyorlard1. Meclis-i Meb'ûsyn tagra megveret meclisleri gibiydi. Nâfta. Haci Mustafa Efendi ile Salim Efendi idi. Ziraat.zopotamya ve Arabistan meb'ûslan arasmda tek tük Hiristiyanlar vardi. Örnegin. tam bir istatistikî tablo hazirlamanuza engel oldu. Vefik Paga. Osmanh ülkesinin bu konuda bir tecrübesi yoktu. 84. 15 Ì. köklü smifsal.s. baza vilâyet salnâmelerinin eksik olmass. kargismdaki meb'ûslar da eski vilâyet meclisIeri uyeleri. âdeta bir 'Vilâyet Meclisleri Umûmî Heyeti' meydana gelmigti. '(iläyet idare meclislerinin ve diger kurullarm (Temyiz I3îvâni. Ortayh. Tanzimat'fan Sonra Mahalif Idarder. kendi bölgelerinin dertlerini anlatmaya gelen kimseler niteligindeydi. e . salnâmelerde dahi bir hayli çoktur. Vilâyet meclislerinin içinden yapalan seçimle. eski bir valiydi.. bir valinin despotlugu ve hazircevaphgiiçinde karyihyor. meb'ùs olmugtu. bu mahallî temsilcilerden meydana geliyor ve buna uygun bir fikri yapiya sahip bulunuyordu.15 Genel oy ülkesel çapta faaliyet gösteren sendika ve smif partileri gibi kuruluglardan gelen temsileilerin savunacagi bir konudur. Bu nitelik. Gerçi Osmanh meb'ûslan bu konuda luzh bir evrim geçirip. Gene Suriye meb'ûslarmdan Nikola Nakkap Efendi 1869'dan beri vilâyet meclisinde idi. yer yer hagin davraruÿlar ve azarlamalarla oturumlari yönetiyordu. Ancak mahalE temsilcilik nitelikleri dolay2siyla genel oy gibi bir fikirden de yoksundular. Sitosunu bir tiler.. Meb'ûslar ilk anda bir ülkenin sorunlarina tümuyle sahip çikan kipiler degil. örgütsel ve muz. Bu nedenIe ilk parlamentosivrilen. bu durum zamanla degigti. megrutî meclise de sinmieti. Bursa Vilâyeti Meclis-i Ïdare azâhberi yürüten SeyhBahaeddin Efendi ile aym meclis üyelegim1870'ten olarak rinden Pavlos Pavlidi Efendi Hüdavendigâr vilâyeti meb'ûslan geldiler. Meclislerin müzakere ve yönetim tarzi. sendikalar yasal par gibi kuruluglarm siyasal hayatta önemli rol oynadigi ülkelerde. Sonra temsi1cilikve meb'ûsluk gibi sifatlar için. Reis Ahmed Vefik Papa. herkes önce vilâyetlerde bu niteligi kazananlati uygun görüyordu. politik nitelikli mücadelelerde suufsal taban1 temsilen geIen üyelerden degil. meb'ûslar mahallî temsileilik niteligini kaybeder ve ulusal temsilcilik niteligini kazamr. Onlarm terikit.Kastamonu meb'ûslan.Seçim her geyden änce bir ärgür sorunudur. A.Maamafih. Bu sonuncular. Maarif Komisyonu gibi) birçok nüfuzlu üyesi. 'vilâyetter 14 Vilâyet tegkilâtula ait kayatlar düzgün degildir Bundan bagka. kayda deger ärnekler verdiler. Bununla beraber hükmü dogrulayacak ärnek.

lursiz defterdan üzerinde yogunlagiyordu. vilâyet yänetiminin organlan olan. Ïstanbul'daise belediye daire" 1erine verilmig.. " - . s. Bu milliyetçi bir görügtü. Paga: "Siz de Ístanbulgibi bir gehir yaparsantz olur. Tanzimat'tan Sonra Mahallî idareler. 8085. Osmanh tebaasmm birlik ve bütünlügü üzerine nutuklar atarak. s. etnik çikarlar bile daha çok bölgesel bir hava içinde savunuluyordu. mecliste. lerin fikir iklimi etkiliyordu. "Zannolunuyor ki. Ístanbul'un imtiyazâtmdan yakmmayl meb'ûslar âdet haline getirmiëlerdi. Topu dörtbin Haristiyan bulunur." Salim Efendi (Kastamonu): "Meb'ûsu oldugum Kastamoni'da begyüzbin Íslâmvardar. tabu sayilan dig politika konusunda aktif bir izleyicilik ve tartigma ortamma girmigti." Suriye'nin Hiristiyan meb'ûslan. kurulugu için yapilan seçim ve seçilen meb'ûslarm muzâkere ahgkanhgi ile mevcut taleplerinin niteligi açismdan temelini. 120. Bölgecilik Müslumarilar kadar gayrimüslim meb'ûslarda da görüluyordu. Efendi (Sivas): "Ìnçallahbundan sonra. Rumeli Hiristiyanlarmm bölgesel milliyetçi ve hattâ burjunitelikteki isteklerine. Ïstanbulaz vergi verir. 1960'lara kadar göze çarpmayan bir cesaretin örnegini vermig. Ìstanbulhalki da vergiler verirler de.vilâyet ve belediye kanunlan tartigihrken. Rumeli ve Oniki Adalar'da Rumlar çogunluktu.Nisan "Kantar ve esnaf rüsumu tagralarda maliyeye ait. ilk zamanki atmosferini de gene bu meclisri olugturmaktadir. (Selânikli Mihalaki ve Vasilaki ile Yanya'dan ÖrneginRumeli meb'ûslanndan nahiye. yasama döneminde giderek kaybolmaya yüz tutacaktir. s. zamanla özellikle II. Bunun genië ölçüde parti disiplininin ve siyasî parti gruplarinm bulunmaylgmdan ileri geldigine güp1877 tarihli oturum. Astarcriar Kethüdas: Ahmed Efendi. V. Kastamonî Meb'ûsu Salim Efendi: 16 MMZC16. idarenin genel yapismdan çok. maddesine göre.s. Suriye Meb'ûsu Nufel Bey: "Çok olan cemânt azayi seçer. MMZC 7 Nisan 1877 tarihli oturumu.16Bu partikülarist egilimin. tamamen yerel çikarlanm savunan itirazlarla ayni çdayorlardi:17 kargi Osmanh parlamentosunun. Gene. Eu Ïstanbuligin bir istisnadir Reis A. 1877 meclisi Türk parlamento hayatmda. Mezopotamya Hiristtyanlan hiç de va-milliyetçi nitelikte olmayan. livâ Kantan:1) ve vilâyet idare meclislerine üye seçilirken Jugiri Muslim-gayrimuslim aynm ve orammn kaldmlmasmi istediler. Unutmayalim ki.de tenkitler.83-85. öneriyi önlûyorIar. Ôrnegin. Bu özellik." Gerçakte anayasanm 12. mahallî idare meclisleMeclisin. ãbürleri seçilmeden kahr.. kaza. H. "Bagkent Ïstanbul'dur ve diger beldelerden fark ve imtiyaza yok tur Ancak belediye ve vilayet kanunlan bu maddeye ruhen uygun degildir. tagra halla ile müsavi olurlar. millî bir politika görüç ve savunuculuguna çevrilebilmesi için zaman geçti. Eger yan yanya olmazsa Hiristiyan'dan hiç aza olmaz." 23 Nisan 1877 tarihli oturum." Mehmet A. 17 ÌlberOrtayh. falan veya filan vilâyetin yolsuz valisi.68 I. Buna karp Suriye meb'úsu 9e diger Mezopotamya vilâyetierinin Hiristiyan meb'ûslan direndi. 157. Ïçtigimiz suya kadar vergi veririz. Galiba tagra halki suyu bedava içiyordu. Simdi bir de pencerelerimize vergi koymak istiyorlar.

iç ve dig siyaset sorunlarmda da. O yüzden irâde-i seniyyenin buyunlugunu beklemeitiraz etmemeye. geyi tartigip arasmdaki bu derin fark. birinci meclisin tersine yerel sorunlar konusunda ya bilgi sahibi degildi. vilâyet temsilcilerinin olugturdugu bir kurumdu. Maamafih bu kurulun hukuk ve id are alanmdaki tecrübe ve bilgi üstunlügünü göz ardi edemeyiz. Ílkparlamentomuz. ya debunlan tartigmaya tenezzül etmiyordu.he yoktur. 'hikmet-i 69 . saltanata saygih ve hükümet' fikrinin gizlilik ilkeonlar da yönetici elitin tutumu içerisinde bir sine baghydilar. digerlerinin tersine siyasal grup ve partilerden çok. üyelerinin hazirdilar. Meb'ûsân Meclisi'nin bu niteligi ÂyanMeclisi'nde görü1emez. Umumî politika.Ìmpaolugan ve üyeleri ratorlugun yüksek rütbeli bülokrat ve askerlerinden tayinle gelen Meclis-i Ayan. ilk organlan yasama ye yapisal kökeninden ileri gelmektedir.

bir dördüncüsü olmamak üzere tarihin mah olmugtur. imparatorluk dig poliüzerine islahât proje ve uygulamalarlyla tikada gerek Avrupa devletleri. özellikle Rumeli vilâyetierinde gerek memurînin etnik kompozisyonundaki degigiklikler. her zaman tath amlar ve izier olarak degil. siyasî izleriyle.Asimda. bürokratik igleyiçi takip edebilecegimiz Sicill-i Ahvâl gibibiyografik kay2tlarm. Osmanh tagra bürokrasisinin bu yeni devrini anlamak için. Balkanlatdaki hâkimiyetini kaybedip. gerekse Maârif Nezâreti ve Dahillye Nezâreti'ne bagh pubeler. hükümdarm tahta çilagmm hemen ardmdan baglayan Türk-Rus Savagi ile Balkan topraklari Ayastefanos Antlagmasi'yIa hemen tamamen elden çtkmigken. gûnümüz simrlarma dogru Akdeniz adalanndan çekilecek ve nihayet Birinci Cihan Savagi sonunda bugünkü anavatan topraklarm müdafaa için yeni bir savagm baglamasi gerekecektir. yeni uygulamalar göstermektedir. 27-29 Mayis 1992. 1878 Berlin Antlaymasi'nda yapilan tashihle imparatorluk Balkanlaf da otuz yll daha yagayabilmiÿtir. Balkanlar'da ve Ortadogu'da oldugu gibi kan ve barutla da kendisini hissettirmektedir. artik idare ve maliyeye yogun Avtalepleri rupa müdahalesi ve Avrupa devletlerinin tükenmeyen islahât sûrmüÿ. 163-171. - . adliye tegkilâti ve jandarmad-aki islahât konusunda yeni vecheler. yani Ortadogu-Akdeniz imparatorluklarmin üçüncû ve sonuncusunun alb asar süren hayatamn son otuz yihm kapsar. Sultan II Abdülhamid'den sonraki on yilda imparatorluk.70 IL Abdülhamid Devrinde Tagra Bürokrasisinde Gayrimüslimler' Sultan II. Bu yaçayan tarih. Tarth Aragtirma Merkezi. yaçayan bir tarih olarak devam etmektedir. Bu nedenle Osmanh asirlanmn her biri gibi Hamidiyye dönemi de gittikçe artan bir alâka ve aragtirmaya konu olmak durumundadir. Bu bakimdan 1878-1908 arasi. ÍÜEF. çikan kanun ve talimatnâmeler kadar. Ancak bu hâkimiyet. Bundan sonra bu tip imparatorluklar. gerekse yeni Balkan devletleri ve prenslikleri arasmda denge diplomasisine yönelik bir siyaset devrine girmigtir. Ïstanbul1993. Kugkustz Osmanh mirast halen bu úlkelerde kültürel. s.devrin vilâyet gazetelerinin taranmasmdan ve nihayet son senelerde argivlerimizde tasnif edilip aragtiricilara * Sultan1L Abdülhamid ve Devri Semineri. Osmanh Împaratorlugu'nun. Abdülhamid devri.

Nasil Osmanh argivleri. yüzyilm ikinci yansi için zengin olaylan içerdigi. Türkiye'de DemokrasiHareketferi. Galiba Sultan II. . Sisam Emareti.açilan Rumeli MüfettigligiEvrâkt ve Ylldiz belgelerinin yeni tasnif edilen kisunlarmdan önemli bilgiler elde edilecegi açiktir. bizim imparatorluk tarihimiz de. bir devrin kompozisyonunu çizebilmek için bu gibi kaynaklarm gerekliligi açiktir. 55-61. Balkan devletlerinin benzer malzemesi yeni bilgiler getirecektir. Özellikle sonuncusunun ki konsolosluk agt bakunmdan 19. Fransiz Digigleri ve diger aryivleri. Meselâ. Rusya ve Almanya ve Avusturya için çok änemli ise ve bu ülkelerin millî tarihleri bizim argiv malzèmèmizle yeni bilgi ve yonunlar kazaamaktaysa. Cebel-i Lübnan Mutasarrifhgi ve Ìngiliziggalindeki Misir Hidivliölçülerde gi'dir. Avusturya-Macaristan'in argivleri (Haus Hof und Staatsarchive) ve diger fonla n. Osmanh Rumelisi ve Suriye-Filistin'deki olaylarm ve problemlerin anlayilmasi için bu gibi argiv malzemesi kaçmilmaz olmaktadir. Bundan bagka. yapilan negriyattan anlaµlmaktadar. Bunlar. Suriye ve Filistin'dehiptir. Ï. Abdülhamid devrinin büyük problemleri ve bu problemlerin nasil çözüldügüne dair yap11an c1hz degerlendirmeler digmda. HÜEF Dergisi.Bu bölgelerin idaæsinde Bâblâli'nin farkh. Ortayh. s. bu ülkelerin benzer malzemesi ile yeni boyutlar ilâve edilerek yazilabilir. yeni kurulan muhtar statüdeki Bulgar Prensligi'nin aryivleri ve bizdebulunmayan gazete koleksiyonlan ile DoguRumeli basuu. s. merkezî idare sistemi içinde olmalarma tagmen.1986. Aragtirmacilarumzm kullanmaya bagladiklan Britanya argivleri (Public Reconi Office). Rusya argivleri bu konularda zengin malzemeye saherhalde Balkanlar. sansür için Donald J. Bulgar Prensligi. "Ottoman Censorship in Lelbanon and Lübnan'daki 2 Syria". 'ÍkindAbdülhamid Döneminde Anayasal Rejim Sorunu'.Cioeta. 10/1979. Alman argivleri (son olarak Demokratik Alman Cumhuriyeti'nden geçen Postdam'daki Zentral Staatsarchiv bizim tarihçiler tarafmdan pek kullamlmamigtir). fakat belirli müdahaleci bir m1ü. Hiç kugkusuz önemli bir kaynak devrin büyük devletlerinin argivleridir. sonradan prensin vali tayin edilmesiyle Bulgaristan'la bütün1eyecek olan ama Berlin Kongresi'nden beri özel bir idamsi olan Dogu Rumeli (yani Filibe'nin merkez oldugu Güney Bulgaristan). ayni zamanda da tarudigr imeiyaziar vardfr. gerekse sansur gibi idarî tedbirlerin uygulanmasi aç1smdan Dogu Rumeli ve Cebel-i Lübnan'da farkh görünüm ve problemler oldugu anlagdmaktadir? IL Abdülhamid devrinde Yildiz Sarayt'tun Bâbiâlî'yi gölgede biraktigive idarenin bazi bölümlerinin paralelinin sarayda kuruldugu çokça 1 Bu konuda bkz.1 IL Abdulhamid devrinde isnparatorlugun idarî cografyasmda göze çarpan ilk husus. 167 vd. c. gerek parlamenter rejimin igleyisi. 11. gerek Osmanh ve gerekse Avrupa basuu. bazi muhtar idarelerin mevcudiyetidir. IJMES.

s. Osmanh Deurinde Son Sadrazamlar. Thnuslu Hayreddin Paa'nm sadrazam olarak itiraz ettigi noktalardan birincisi budur.vakladir. Lâyihalarda birtakun meselelerin. Vilâyetlerden ve hariçteakipi. Bunun yam baÿmda evvelki devirlere nazaran önemli bir fark gärülmektedir. Birinciözellik. demiryolu.VL cüz. ihtisaslagma arttigmdan çabuk degerlendirilmekte. bu lâyihalakaleme ahndigi gärûlmektedir. 946-951. . devamh fotograflarla memâlik-i mahrusamn her ka gesindeki ahâlînin âdet ve kiyafetinden. rm çogu ehliyetli bürokratlar. Verdigi lâyihada. Bundan bagka. Tanzimat döneminin ehliyetli bürokratlarmdan eksik kalmayan bir vukufla ele almdigt görülmektedir. 4. vilâyetler gibi süferâ da devamh sarayla yazigir ve önce oraya müracaat ederlerdi. dört ofislerini yirmi saat Umûmî ve Bagkitâbet tekrarlanan 72 ve dogruluk pay1olan bir Bu dänemde Bagkitâbet ve tahriratta Mülkiye Mektebi'nin baçarth mezunlarmdan alman genç kâtibler gece nöbetine de kahrlar ve telgraf baymda gelen tahrirati kabul ederler. Kayitlardan ve aryiv tasniflerinden de görülmektedir ki. vilâyet gazeteleri gibi organiari takip ettigimizde bir tür rapor ve izleme olaya görülmekte. Herhangi bir vilâyetin salnâmelerinde belirli arahklarla yapuacak örnekleme ve say1mda bunu memurlarm Bu bilgi ve yeteneklerinde düzelme görülür. nafia ve maarif gibi) projeler hazirland1þ. Yazigmalarda tezkirelerin (arz tezkiresi) leffinden anlapIdigma gäre ast ve üstler arasmda evrakm ulay1m sürati artmigtir. Bablâli'nin atlanmasi ve bilgi akigmm digmda btrakilmasmdan ikâyet etmigti? Bu durum maalesef bazi valileri ve Salih Münir Paya gidaha çok göze çarbi süferayi devlet galerisinde Bâbiâlî nazirlarmdan Bilindigi IL Abdülhamid Sultan haline üzere portreler getirmigtir. bazi idareciler bu 3 ÏbnäleminMahmud Kemal Ïnal. zengin albüm koleksiyonu yakm tarihçiligimiz için yol gästerici bir kaynaktir Yukarida belirttigimiz duruma ragmen Bäb1âli fonksiyonlarun kaybetmig bir bürokratik makine degildir. tagra ile olan yazismalar daha çabuk takip edilmekte. memur sayismdaki artig tir. s. 943 ve sözü geçen 21 Ca 1296/13 Mayis 1879 tarihli arize. Taÿra idamsi merkezî bûrokrasinin bu geligmelerinden etkilenmektedir. kü artik merkezdeki âlî mekteplerin mezunlari bu bürokraside yerlerini artan oranda ahrlar. inçâat ve açuan eserlerden haberdar olurdu. bazz meselelerin halli için (islah-1sanayi. Fakat raporlarm ve sözlü haberlerin digmda. pan imparatorlukta teftig gezilerinde bulunmazdi.tarafmdan Kisaca bümkrasi uzman ve teknokrat bir karakter kazanmaya baglamigdetir. faaliyet ve iq hacmi artmasma ragmen bu ihtisaslagma iglerin takibini daha kolaylagttrmaktadir. IL Abdülhamid döneminde tagra bürokrasisinin iki ana özelligi vardñ. Yildiz Sarayl'nda Mâbeyn-i ki sefaretlerimizden devamh bilgi faaliyete sevk etmektedir. çüngörürüz. Bu egsiz. Türkiye Ímparatorlugu'nunTanzimat asrmdaki modernlegmesi vam etmektedir. baski. törenlerden.

34 vd.. Bu kayitlar yeni bilgiler verir. Bâbtâlî de bu Diger yandan tagra vilâyetlerinde 18. Meselâ Suriye'de Musevt Farhî ailesi malt igler yükümlenmigti ve sarraflik yapmaktaydi.'SiciH-i Ahval Defterferi'. Nitekim Sicill-i Ahvâl defterlerinde yapilan taramalarda küçük ve büyük memurlarm biyografilerinde bunu gärmek mümkündür. 1296 H/1879'da kurulan 'Sicill-iAhvâl Komisyonu' mütekaydiyla akip senelerde ilk anda 92. 1992/66. üzere asunm mekalabahk bir grup Mektebi. Hukuk (Mülkiye kurumlari ögrenim mur yetistiren yüksek AbdülIL Sultanî gibi) Mektebi Mekteb-i bilhassa Nuvvâb Mektebi.6 kabul mùracaati ler. ayn1 gekilde hamid devrinde islahat ve bürokrasisine gerekli eleda egitim kurumlari yetiytiren tagra teknokrat bürokrasi. Ömegin. Esasen Osmanh yüksek egitim kurumlarma Tanzimat baymdan beri belirli kontenjanla (gayrimüslim nüfus üçte bir diye tahmin edildiginden. saglamaya Íhtisaslagan mam egitimden gidasun almaktadir. yerel Hiristiyanlar Müslümanlari da Haziran Çetin.. Egitimin sonuçlan almmaya baglanmigttr. tagra bürokrasisinde artan sayida gayrimüslim memur istihdamidir.4Böylelikle ilerideki bir tarabürokrasisi birçok özellikle-. 1840'a kadar süren Misirh ÍbrahimPa. gayrimüslim milletlerden talebe de üçte bir oramnda) gayrimüslim milletlerin gençlerinin ahndigt görülüyor. 12 N 1273/6 Mayas 1857 tarihii arz tezkiresi ve leffi. Bir bagka konu burada memurlann bile 2-3 dil bilenler arasmda küçük vilâyetlerinde Rumeli Tanzimat Bilindigi olugturmaktadar. ve Inukemmellegme geçirmekte. s 391.MV.5 Bu okul üzerinde bilgi yoktur. gerekse sonradan müstakîl ekserlya haline gelen Bulgarlar.Fransiz asilh olup Osmanh tabiyetine geçen parl Dersaâdet'te alti sene masonlar (duvarciSaritene(Charles Charitené)'inbelirtiliyor. ettigi hk) mektebine devam Açikça görülüyor ki. s. yüzyddan beri belli ofislerde ve özellikle ma1î görevleri yerine getirme konusunda gayrimüslimlerin etkinligi artmaktaydi. Í. müttefik ga'nm yönetimi devrinde. ihtisaslaçan baglamaktadirlar. Türk Dunyas: Taril: Dergisi. 5 BOA. apagida bunlarm tahlilini yapacag1z. Rum-Ortodoks kontenjan aleyistemighine Mekteb-i Tibbiyye'de kendi kontenjanlanmn artmlmasun etmigti.12. hattâ bu kay1tlarda görülen bazi okullara maarif tarihiyle ilgili çahymalarda rastlanmamaktadir.nedenle faaliyet göstermekte ve taltif beklemektedirler. ma ve tasnifle Abdülhamid devrinin tagra riyle daha lyi anlagilacaktir.137 tane her riitbeden memurun hem devlet hayatma hizmet etmig ve hem de tarihçiligimiz için 196 adet ciltten olugan büyük bir kaynak birakm19ti. 4 Atila 73 . Özellikleson zamanda tasnife açilan Rumeli Müfettigligi Evrâki'nda bu konuda baza cetvellere rastlanmaktadu ki.c. Siciu-i Ahod! Defterferi. ikinciözellik. Bunlarm devlet nezdindeki rakipleri Huistiyan Bahrî ailesiydi. 6 BOA. memurlarm dilbilgisidir. gerek Ermeni cemâati. Meselâ.

mahkemelerde gayrimüslim memur. yüzyildan beri gekillenmesi ve 19.. M.7 Rumeli eyâletlerinde de gayrimüslimlerin bu gekilde baz1idarî görevler edindigi.12. Berlin Kongresi'nden sonra. 9. und 19. 10'daki cetveller. Magnes press. Gayrimüslim memurlar merkezî. yeni bir geligmegörülmektedir. dahiliye fen dallarmm digmda silk-i ve zabitaya intisab ve ederlerdi. 9 BOA. en azmdan 18. gittikçe merkezden tayin edilen gayrimüslirn memurlar da görülüyordu. 7. Menâfi-i Umûmiyye sandiklari gibi komisyonlarda ve Vilâyet Temyiz Dîvâm ve karma ticagayrimüslim üyeler bulunmaktaydi. 3. Rumeli islahat meselesi Osmanh Devleti'nin Avrupa devletleriyle zitlagtigt bir konudur. ed. Devlet hayatmdaki kozmopolitizmin 18. Studies on Palestine dwing the Ottoman Period. ama devletin kendi iç teykilâtma of Palestine 7 Moshe Ma'oz. Giderek merret mahkemelerinde kezî idarenin tagra pubelerinde. Ma'oz. yüzyilda özellikle laik egitim kurumIarmm yetigtirdigi gayrimuslim genç1erin tipki Müslümanlar gibi hizmete girip muhtelif yerlere tayin edilmesi sör konusudur.Wirtschaftswege Hermann Kellenbenz Fesfschrift.idarenin temsilcileri olarak teknik adliyeye. Eu geligmeyi dig Hiristlyan devletterin baskisma baglayarak aipklamak pek dogru degildir. "Dahil-i vilâyetde hîdemât-i mülkiye ve adliye ve mäliye ve sâirede tebâ-yi Hiristiyaniyye'den olarak müstahdem bulunan bi'l-umum memurînin isim ve milletleriyle nev'î memuriyet ve tarih-i tâyin ve mikdar-1 maaglarm1 ve nereli olduklariru mübeyyin bir defterin lüzum-1 tanzimi hakkmda irâde üzerine leffen takdim kilman" defterlerde* memurlarm künyeleri göz änüne ahorsa bu gerekçe görülüyor. Jerusalem1975. 146-151. 4. TFR-1-UM 21.1321 taríbli evrak no: 2907/2. Rumeli MüfettipHgi Urnum Evrah. Klett Gotta 1978.s. 'Die Wirtschaftsbeziehungen der Bulgarischen Gebiete mit Mitteleuropa im 18. 8 Virginia Paskaleva.74 olarak celp edip Farhîlerin nüfuzunu kudilarsa da. hâkim ve zabita sayisi artti Bunlar her zaman mahallî memurlar degildi. .' . olan Manastn'dan 26 Za 1321/19 Nitekim Rumeli vilâyetlerinden 1321/26 Mart 1904 ve Selânik'ten 9 Za Subat1904 tarihinde mektûbî-i vilâyet kaleminden sadârete gänderilen tezkire ve Kosova vilâyeti için Rumeli Vilâyât-i Sahanesi Müfettig-i Umumîhgi memuriyeti celilesinden kaleme alman 16 Za 1321/4 Mart 1904 tarihli tezkirede. "Changes in the position of the Jewishcommunities and Syria. Bu gibi cetveller sadece bu gibi beynelmilel müdahaleye bir cevap için mi hazirlamyordu? Belki evet. yüzyil bagmdan beri bazi muhtar gehir yönetimlerinin ortaya çaktigi. Jahrhundert'. Osmanh otoritesinin tesisinden soura durmn degigti.. Böylelikle Tanzimat döneminde bu alanda gelenekselbümkrasinin bir kahbl degigmekte. s. Bosna'daki baz1 merkezlenie ve Arnavutluk'ta Voskopoj gibi merRezierde gayrimüslimlerin idarî görevler edindigi görülmekteydi? Tanzimat'tan sonra meclis-i idareler ve nâfia ve ziraat komisyonlari. 169.

2 Katolik (bunJar Makedonya ve BulgarKatoJik kilisesine bagh yem] memurlar). Kosova vilâyetinde ise. önemlice ve yüksek rütbeli olanlarmm gerkezî hukümetin tayiniyle geldiWerive mahallî halktan olmadiklan görulmektedir. Mûsevîler daha çok yerel memuriyetlerde posta ve maliye dairesinde veya kompu sancaklarda ögretmenlik görevinde bulunmaktadirlar. Aym mahkeme azasmdan Corci Efendi Diyarbakirh Kaldanî'dir. Eu konu henüz genig bir aragtirmaya ve tartigmaya açiktir Bu vakte kadar Osmanh memu2îninin tetkikalmda istatistikî malûmata pek rastlanmtyor. Kiryos Efendi (merkez idadt Rumca ve Fransizca muallimi) Konya Akgehir Rumlarmdandir. 10 Ermeni. 37 Rum-Ortodoks. Ulah. Du defterlerden çakarttiguniz hülâsa rakamlar göyle sunulabilir: Yukanda ele ahnan Manastir vilâyeti defterine göre. Ohri vilâyeti bidayet mahkemesi reisi Filip Efendi Kayseri Rumu'dur (TFR-I-UM-1321-21 2907/3). Manastir vilâyeti vali muavini Ïstefanaki Bey ÏstanbulRumlarmdand1r. Ï1ginçolan Fener Patrikhanesi Bulgar Eksarhhk Kilisesi'ni hâlâ tammamasma ragtnen (bu tamma ancak Ikinci Dünya Savagi'ndan sonra oldu) Bâbiâlî bu kilisenin cemâatini müstakilen zikretmektedir. Diger iki azamn biri Kayserili Rum ve digeri Sivash Ermeni'dir (TFR-I-UM-1321-12-26. diger dört azasi ÏstanbulRumlarmdandir. Rum ve Süryanîler göze çarpmaktadtr (TFRI-UM. 4 U1ah. Listeler renkli bir biçimde uzamaktadir. Findley.1321-12-26 2907/2). Selanik vilâyeti vali muavini Kostantinidi Papa Îstanbul Rumu'dur. s. Bidayet Mahkemesi'nin dört azasi istanbul Ermenilerinden. Kayseri Rumu'dur. Ovakim Mutafyan Efendi (kondüktör) Ünyelibir Ermeni'dir. ÖrneginManastar vilâyetine bakahm· Acemyan Efendi (Nâfia mühendisi) Dersaâdetli bir Ermeni'dir. Dahiliye dairesinde 1 10 Carter V. M3. Princeton 1989. Ottoman Civil Oþcialdom. ¯¯ 75 .Adliye müfettigi Paskal Efendi ÍstanbulErmenilerindendir. Maamafih Musevî memurlarm maliye ofisinde önemlice bir oranda görevde oldugu göze çarpmaktadir Bu uzun listeleri teferruatiyla nakletmek makalenin samrlarim agacagmdan. Selânik mahkeme azalan içinde AnadoIulu Ermeni. Carter Findley'in son devir bürokrasisinde araytirdigi gayrimüslimler daha çok merkezî ofisler ve hassaten. 3 Musevî memur ve Bulgar ve Sirb vardir. Gene aym mahkeme azasmdan Anastas Efendi Ankara Rumlarmdandir (TFR-IUM-1321-12-26-2907/4). Bunun gibi Kosova vilâyeti mahkeme-i istinaf azasmdan Yakob Faik Efendi Diyarbakarh bir Süryanî'dir.ve artan Makedonya Balkan milliyetçiliginin kontrolü için bu hususlara önem verdigi agikârdir. Mahkeme-i bidayet azasmdan Filip Yuvakis Efendi. Florina kazas2 kaymakam muavini Bedros Efendi Sivas Ermenilerindendir. Hariclye Nezâreti ile smirhdir.10 Sözü geçen Rumeli vilayetierindeki Hiristiyan ve Musevî memurlarm cetveline baktigimizda. 2907/7). Bulgar. ancak bazi rakamlar vererek konuyu kapatmak gerekmektedir.

Memur ve jandarmakalabahšmdan köylüler pagkma dändüler. mahallî etnik unsurlarm bile bu gibi görevlerden diglanmasi politikasun izlediler. ehliyetsiz kadrolarla yönetim hayatma baçIamalarma neden oldu. Bu renkli emperyal görünüm. aksine 1879'da 2. Varia Tur11 Bernard Lory. ed. Harpten önce 2-3 jandarmamnbulunduotuza yakm görevli memur ortaya ç1kti. Sirb ve Makedon kastediliyor). Todorov ve Kantchov'a dayanarak yapt1þ tah- liller. rum düzelmedi.11 Bernard Lory ve yararlandigi Bulgar tarihçi1896'da 20. 4 Musevî. 4 Ermeni.76 Katolik. 12 Musevî. Polis'te ise 14 Ortodoks (herhalde Ortodoks Arnavut. . 11 Ortodoks (Sirp ve Ulah kastediliyor olmah) ve 1 Musevt vardir. Isis.509'a lerinin bu tipteki çahqmalart büfün Balkan ülkeleri için yapudigi takdirbu alanda de benzer bilgiler elde etmek mümkün olabilecektir. 5 Rum-Ortodoks. 6 department ve 28 kanton ihdas edildi. Bu iki vilâyesayidir.de küçümsenmeyecek bir kargilagtirmada da bu bir etrafh yapilacak salnâmeleri ile Aym y11m buratablosu ise tesbit mukayeseli bir vurulan sayilara Tam görülebilic Bütün bu memurlarin ve idare edilenlerm. Adliye dairesinde 1 Süryanî. cica I. Eu ön planda kadrolarm içinde igbilir memurlarm yer almamast ve Balkan devletlerinin problemli. 67. 4 Bulgar. 2 Rum. 4 Rum. Neticede burada eski 2 sancak ve 14 kaza alanmda.1stanbul 1985. Süphesiz etrafh ve tarihçilerimizin daha ileride yetipecek Balkanist ve Osmanist Sultan IL problemlerini Osmanh mirasmm aragtarmalarla ve degerlendirecekleri daha iyi bümkratik Abdülhamid devrinin yapasim açiktu -mukayeseli 'le Sort de l'Heritage Ottoman en Bulgarie 1878-1900'. Maliye dairesinde 2 Bulgar ve 1 Ortodoks. idarî da verilemeyecektir. Rumeli kitasmm elden çalagiyla çok lasa zamanda silindi. s. Maarif dairesinde. Posta ve Telgraf idaresinde ise 2 Rum." Bu dugubir küçük bölgede olarak bilinen memur sayisi. 1 Musevi vardtr. 1 Katolik memur görevlidir. S Bulgar. Aym vilâyetin Nâfia dairesinde 1 Rum. Ruslar ise imparatorluklarmda bunun aksine anormal büyüklükte bir bürokratik gövde yarattilar. Yeni kurulan Balkan devletçikleri. eksik.i'nin sorunlarla bogugmak zorunda kalan yeni bürokrasisini belgelemnig ve canh bir biçimde tasvir eden Bernard Irry'nin eserinden gu pasaji nakletmek gerekir: "Osmanh idaresi memur sayismda tasarrufa çok riâyet etmekteydi. tin Hiristiyan ve Musevî memur sayisi hiç. içindeki tavn ve yönetimin igleyigi ise güphesiz yazih kaymekanizma naklarm çok genig taramasma dayanmahdir. 1 Kaldanî. 2 Katolik. 28 Bulgar. Bu konuda Berlin Antlagmasi'ndan sonra Bulgaristan Prenslij!. 4 Ulah polis memuru ve zabita âmiri çahemaktadx.800 çikmigtt. 15 Rum. Dogu Rumeli'de ise Franstz sistemi tatbik ediliyordu.

Diger yakm bir çahyma arkadagi Ermeni Odian Efendi. manh yurtseverligini temsil ediyorlardi. Osmanh reformculugu bu degigen dünyaya nasil nyum saglayacakti. se maiyetindekiler. Ama Midhat Paga. 19. ve zamamna ayak uydurmak isteyen zihmiyeti temsil etmekteydi. reform ve ulusalci ayaklanOsman11 Ímparatorlugu'nda reaksiyon iç içe yagiyordu. Midhat Paga'mn yönetimi. yüzyilm ikinci yarismdaki ulusalcihk ortanuyla ne derece uyugabildigi ayn bir sorundur.her biri 19. klâsik dänemin yöneticilerinden farkh dügüncede. yänetilenlerin yönetime katildiidareyi yerleptirmek gerekiyordu. äncülerindendi. Tahrirat müdürü IsmailKemal Bey'di. Midhat Paga. yüzyildaki ideolojisiydi. 1849'da imparatorlugasigman Polonyah ve Macarlardi. Midhat Paga'nm ilk kugak Tanzimatçilardan farkh bir yönü vardi. Nië. yani anayasal monargiye inanmig bir yöneticlydi. Bunlar kartograf. Du vali. Arnavut Birligi'nin kurulan Prizren ne ama Arnavutluk'un Osmanh ittihad1 içinde güçlenip yagayacagma inananiardandi. Tuna vilàyetine bir Osmanh valisi olarak geldi. imparatorluktaki yeni bir ihtiyar Bagdad. 1878 kopma tehlikesi üzeriyilmda Balkanlaim Osmanh Ïmparatorlugu'ndan ulusçusuydu. yüzyilm ulusçu akimlanyla çalkalanan veya endüstri dünyasmm yarattigi yeni iktisadï iligkiler ortamma giren merkezierdi. teknisyen ve açacamalar. give ona sahip çakacaklari bir tarz-i arkadaylan da Osmanhca bir kadro Midhat Paga'nm yakm çahyma olugturuyordu. Hirvat asdh Kihç Vasif Efendi ve nihayet yakm çahema arkadagl olan Ahmed Midhat Efendi'ydi. Osmanhcihgm. gerekOsTanzimat döneminin modernlegmeciideolojisini. Amavut'tu. Tuna.Ankara 1986. sadece kanunî ve adil bir idareyi degil. Gerek kendi fikirleri. - . Osmanhci dügüncenin de en ak tif adarnlydi. anayasaci * tRusiamrast Midhat Paça ve Zamam Semineri. bu zitlar dünyasmda reformcu Osmanhcahgm geligiminin öyküsüdür denilebilir. Osmanhc1hk. Yanmdaki teknisyen kadrolan. Tanzimat dönemi insanmm ve okumug (literati) bümkratmm niteliklerine sahip yeni bir yöneticiydi. Sam. 227-233. Böyle bir orliberalizm ve modernlegen tamda Midhat Papa. O halde. farkh kadrolarla göreve baglayan. Osmanh yönetici smsfmm 19. s. O megrûtiyete.77 Midhat Paga'mn Vilâyet Yönetimindeki Kadrolart ve Politikast 1860'larda.

Kastamonî meclisinde okundugu hadd-i kifâyede bile olmayub. Sadaret hükmine cevab. Kara Avci diye bilinen bu kimse. Íkinciolarak. Daha 1859 senesinde vilâyetlere yazzlan ve tensikat emreden bir yaziya. Cevået Dahiliye. Bulgarlann yaçadtgi yerdi. valiler ellerinde zaten yeterli sayida memur olmadigi cevabru vermiglerdi. Kimi zaman Rusya'run okullan etkiledigi görülüyor. artan bürokratik faaliyetmanh Ïmparatorlugu 1eri yürütecek kâtib kadrosundan. tenzilin mümkün olmadigi' bildiriliyor. teknik altyaplyt kuracak teknisyenlerden mahrumdu. .78 ¯¯¯ en önde geleni Polonyah Kagisanayi mektebinin hocalanydi. Ïçlerinden ro1Brzozowski'ydi. onlarin Rus ajani oldugunu Osmanh makamlarma ihbar ediyorlardi. Bulgar egitimi Tanzimat bagmdan beri geligiyor ve zengin çevreler tarafmdan finanse ediliyordu. no: 5432. hariçten valinin maag ile adam ve müstahdemin kullandigi dati vaki olub. vilâyetten Bâbiâlî'ye ve oradan yabanct sefarethanelere dogru büyüyen problem dalgalan halini ahyordu. G. Midhat Pa- 1 BOA. Bulgaristan'm büyük Avmpa devletlerinden aym ölçüde bir destek aldigmi söylemek zordur. kitabet ve teknisyen kadrosunu toplayip örgütlemek Midhat Pasa için önemli bir baçande. Becerikli bir maliyeci. Bulgar ticaret burjuvazisi.Hattâ ilk Bulgar gazetesi LyuboslovyeKonstantin Fotinov tarafmdan Ïzmifde çakanlnug. göre hadd-i kifåyeye tenzili hakkmdaki emrin. Ìlksafhada Rum Patrikhanesi'nden kopmak ve milIî kilisena 1erini kurmak yolunda önemli adunlar atmiglardi. Sartlar. Bu sorunlar l<asabadanvilâyete. 2 C 1276/27 Arahk 1859 tarihIi Kastamonî vilâye'tagrada mustahdem ketehenin icab-rmaslahata tinden. yüzyllm ikinci yansmda bir Avusturya valisi. Osmanh Trakyasi'nda ve Ege bölgesinde geligmigti. Ama Osmerkeziyetçilik çagmda. gene 1863'te Ïstanbul'da Kiryos Petro ve Hristos Topçipligte tarafmdan bir gazete ç1kanlmaktaydi. Yunan bagunsizhk hareketinden farkh olarak. kimi zaman Fener Patrikhanesi'nin temsileileri Bulgar egitimciIerle çatiç1yor. bu yllIarda komiteler halinde örgütlenmeyi luzlandirm191ard1. Bulgarlan kurtuluççu hareketlerini kendi baglanna örgütlemeye zorlamigtir. hattâ bir ÇarhkRusyasi valisi için bu imkân zaten vanh. etnik renldilik ve toleransm bulundugu Romanya'da. onu Bagdad vilâyetinde de izlemig ve oradaki çahymalara yardimo olmugtur. Rakovski'nin Sirbistan'da kurdugu Verhorma Narodna Grajdanska Naçaitstvo ve VasilLevski'nin Romanya'daki komiteleri Tima vilâyetindeki hareketleri digaridan yönetiyordu. bir yerde özgün bir Balkan komitecilikhareketinin de baglangici sayilmahdir. Bulgar ulusala hareketi 1860'h yIllarda gerek ideoloji. ulusçulugun kaynadijfp bir bölgeye olan kozmopolit nitelikçe de Osmanh Osmanhci ideolojinin taraftan ve geliyordu? bir kadroyla Geldigi ülke. gerekse örgütlenme olarak doruk noktasiulagrupti. Bulgaristan'da egitim bir sorundu. Midhat Papa. Bu köylü kitlelerinin katildigi veya katilmak zorunda kaldiklan komiteler. 19.

Basm ve egitime Bulgar dilinde el atarak.. Midhat Paga'nm egitim politikasmm üç buçuk y11içinde kayda deger sonuçlar sagladigan1 belirtmek gerekir. Elimizde bir mazbata var. Bu konudaki yardimc11anPolonez-Macar teknisyenler bagta olmak üzere kendi maiyetindekilerdi. Rusya Ïmparatorlugu'nun azmhklan olan Tatar ve Türkik uluslarm böyle bir egitim ve yaymla entegrasyonunu amaçlamigti. köylerde aym biçimde seçimleri yaptirmaya dikkat etmigtir. Bu sayede özellikle Rusya'dan. Gerçekçi ve dengeli bir egitim politikasigeregi. Paga'nm Bâbiâlî ile bitmeyen mücadelesi valilere verilen yetkilerin kisithli. Sanildigmm aksine. vilâyet. Midhat Papa. kaza düzeyinde düzgünce seçimine dikkat ederek. kâtib ve subay yetiptirecekokullardan çok teknisyen yetigtirecek okullarm geregini anlamigt1. Vilâyet halkma yönetime katilmak ve sorunlan kendileri çözmekte daha çok inisiyatif vermig. yerel tarih ve iktisadî-beledî konular agirhkh olarak yer almakta idi. ardmdan Bagdad'da ilk sanayi mektepleri kurmak Midhat Paga'nm igidir. Sirbistan'dan gelen ihtilâlci negriyatin etkilerini ortadan kaldirmak istiyordu. bu inisiyatifi meclisler sayesinde kurumlagtirmig ve meclislerin seçimli üyelerinin. Bulgarca kitap basum için imparatorlukta (Misir hariç) ilk Vilâyet Matbaasi kumlmugtur. Bulgal okullarma Türkçe dersi ve Osmanh tarihi ve cografyasi gibi dersler koydurarak. bu politika dogrultusunda etkilenebilmig. Mahmudiye kazasi.ölçüde Rusya'dan gelen muhacirlerle iskân etmek de bu politikanm bir tamamlayicisi olarak degerlendiri1melidir.. Bu gazetenin tahli1i yapilruptir. ikincisi mahallî halkm yönetimde säz sahibi olmasmi saglayarak. aymyillarda Rusya Ïfnparatorlugu'nda Türk kabilelerini kazanmak için uygulanan Ilminsky projesini andirmaktayd1. Bulgarlann kendi dilinde egitim görmeleri yanmda. Bagdad ve Suriye'de de aym geyin devam ettigini belirtelim. Tanzimat bagmdan beri görülen otokratik modernlegme yäntemini ber taraf edip. Tuna vilâyetini genig.ça'nm politikasi bu durumda üç nokta üzerinde yogunlagti. Eu matbaanm asilönemliigi Duna yahut Tuna isimli Türkçe-Bulgarca vilâyet gazetesini çIkarmak olmuqtu. Bulgarca gazete çikarip bazi kitaplar yayuntatti. 79 . Körçegme köylüleri. livâ. Osmanh yurtseverligini kabul ettirmek çabasmda idi. muhtar-i evvel ve muhtar-i sâni ve ihtiyar meclisi üyeliklerine qu kimseleri intihab ettik diye matbu hir mazbata sunuyor. Osmanh Ímparatorlugu'nunRumeli vilayetlerinde. Paga'nm bu projesi. Buna göre Tulca sancagi. Tuna bizdeki ilk vilâyet gazetesine ärnektir (daha önce Mistr'da çikan Vekay-iMasriyye'yi bu anlamda ele alamayxz). Bulgar okullarmdaki egitim. Midhat Paça vilâyet yönetiminde Tanzimat bagmdan beri izledaha nen modern otokratik yönetimi terk eden ilk devlet adammuz. Ílminsky. dogrusu anayasaca demokratlann ilk temsilcisidir. vilâyet haberleri. yönetimi daha liberal bir esasa oturtmak ve nihayet çetelerin faaliyetine daha aktif biçimde karp koymak. Osmanh vatanseverligini ve Osmanh resmî kontro1ünü yerlegtirmek.

Nahiye relerinin geligtirilmesi projesini engelleyenlerin onlarm arasmdan tayin müdür seçilecek. s. Tuna kullan1hyordu.iken asayi. pa'mn itiraz ettigi ve geœk mü. s. gerçeklegtiren tasarlayan kurumlaruu ve kredi önlenmesi için taransal adamdi. mahallî adem-i merkeziidaresinde Vilâyetler kamsmdaydt. Sultan Abdülhamid de ileride Orta Anadolu'yu iskân etmek için bu metodu izlemekte Suriye'de gikonusundayd1. meclisleri çogunluk halktan dolayisiyla. Avusturya ve Rusya'nm Viyana Promemur az israrla üzerinde durduklan. heny Íÿtvan'shatirhyoruz. Bunlar daha çok imece usulü bir yardimlagmaya ve kisa vadeli faizli borç vermeye dayamyordu. Ílk Osmanh parlamentosunda ken meb'ûslar. maddeleri 'Vilâyet Sûralan'. yüzyihn Dogu Avrupa'si.Gäzübûyük-S.S. konusunda ordu müolarak kullanmasma Midhat Pagîrinin. ifade ile bir Anayasast'nda egitim 1921 Eu çarpici yer hattin'e geçmigtir. Özelliklebagunsiz 80 'mutasamf 'kaymakamt i - tereddüt etmeyecekti. galiba böyle girigimci büyük yäneticileri yaratiyordu.ÿirle. 11-14. 3 R. Sonra çogu zaman bu borç devlete bagiçIanfyordu. Midhat Papa'nm vilâyetin nûfusu üzerinde etkin bir degigikligi baglattiga görulümuhacirler bu yillarda bolca yerleptiyor. devlet du. Midhat Papa bu geEgmelere ve demokrat tutuverecek bir mahallî özerkligin muna ragmen. Balkanlar'da nahiye idatokolû'nde (1855) bagindayd1. IL baski. ÍgteMidhat Paga ragmen. Tuna Nizâmnâmesi'nde de. Kili. säalmaktaydi. nüfusun kompozisyonuna yerlegme hiyerargisinin geregine ve engelledi. yüzyihn ilk yarismda islahatçisi Kont SzecMacaristan tanmmm ve kredi kurumlarunn üntü islahi tefeciligin tanmmm Macar ve Szecheny. Ama nahiye statüsündeki yerlerin sayisi yüzleri agmasi gerekirken. 154. edilecegi bertaraf Sabaözellikle Prens Türklere. müdüzünü ve unvanun despotça bularak kaymakama ve vilâyet kanunu görügülürre çevirtmigti. Rusya'dan gelen Çerkez-Tatar rilmekte ve bizzat köyler ve kasabalar halkuun destegiyle toprak verilip. Halk harcamalan yapiyor. onlara borçlantyorev yapilmaktaydi. Ankara 1982. Midhat Paga'nm memleket sandsklarmi o çagm ölçüleri içinde banka olarak uiteleyemeyiz. tehlike getirecegi bu hükmün edilecekti. Tuna vilâyeti 7 sancaga ayrilmlyh ve 48 kaza vardi. 2 1921 Anayasasi'nm .2 Midhat Paÿa. Reformin the Ottoman Empire 1856-1876. gerekse radikalizmin ulusaIci idamye kat11d1kça. yetkilerini validen merkezle çatigtig1 görüldü. Midhat Paga'mn kullandigt bu unvanlarm kanunda yer almasim israrla istediler. Türk Anayasa Metinferi. halk Midhat Papa.94-95. 19.Princeton 1963. Midhat Paga'mn kurdugu memleket sandildan bizde ulusal kredi kurumlarm1n baglangier sayillyor. Paga'dan Midhat Jän yetçilik duçüncesi. Davison. ulusalci hareketlere güç vilâyetinde kilit noktalarda Bulgar giddetle kargismda durmuytur. Tuna kurulmasuu vilâyetinde nahiyelerin geligmesini.3 Ayrica. Ïsteristemez 19. sadece 15 tane idi.

ilk anda posta arabalari kumpanyasi da kurulmugtu. 6 BOA.4 Tirnova'da ise. Imece usulü çabgma. m olmadt Kimi yerlerde sermayedar ve belirli zümrelerin uygulandi.6 Ticareti geligtirmek için mahalli vapur girketleri Tuna ve Bagdad'da kuruldugu gibi. 81 . Bâblâlî'nin tutucu çevælerinin hoguna gitmemig ve onu bugüne kadar süren bir de4 M.. Bagig veya angaryamsi bir hizmetle köprüler ve yollar yapunau biliyoruz. 7 BOA.Vidin-Selanik gosesinin. MM.. Baganlari. s. istoriçeskiPregled. 1972/5. sadece sermaye ve kredi piyasasiiçin <iegil. 209-10. Bunun Varna limantnm geligmesi aç1smdan arz ettigiönem açiktir. MV. 1984.8 Dahilî emniyet ve refahi saglayacak bu tedbirlere kargihk Midhat PaBulgar komitecilerine kargi etkin bir politika yüriïtmügtûr. 8 ÌlberOrtayh. 1279 yih belgelerine bakilabilir. Ankara'ya demiryolu gelmesi için Ankaralilarm bedenen çahymaya razi olduklarim bir dilekçeyle saraya bildirdiklerini biliyoruz. Bulgar komiteleri ile daha etkin mücadele edildigi anlagilmaktadir. ODTÜMimarhk Fakülfesi. L. 26 C 1280/8 Arahk 1863.Hamidîye döneminin Abidin Papa gibi valileri bu gibi igleriörgütlemekte Midhat Paga'yl izlemiylerdir. 1864 yth içinde Tuna'da bir Rus gemisinde silâh ele geçirildigini ve zabt edildigini bildirir. Yapilan igler dolayisiyla egraf. . Tarihî aç1dan Midhat Paga'mn trajik konumu burada ortaya ç1kmaktadar. Dönem içinde. Tarih ÍçindeAnkara.093 kuruga çikti. yani Tuna ile Akdeniz'in bu sayede birleptigini dügünmek yeterlidir. s. no: 22521.665.5 Nig valiligi sirasmda da bu gibi tedbirlerle refah ve güvenlik artmca.'Ankara ve Demiryolu'.000 kurugtan 3. 5 BOA. bagig ve mahallî imkânlatla Varna limam ile Dunava gölü arasmda bir kanal açalrmgtir. 6 vd. Ì Dahiliye. yaratict yörtetimi ve demokratlagma istegi. dik sermayesi 883. yekliyle vilâyetinde Bulgar taen yaygm ve güçlü ama Tuna liusçuk'ta sadece arasmda 1864-1866 sanrihçi Maria Todorova'ya göre. Bu alanda ga da yargilamaya ve suçu kanun dairesinde cezalandirmaya dikkat etmigtir.7 Bayindirhk hizmetleriiçin halkm angaryaya kopumu cebren olmuyordu. bu artig bey misliydi. Sayisiz örneklerden biri. Todorova. 'Obgçopoleznita Kasina Midhat Paga'. Nig isyamadan beri ülkeyi terk edip S1rbistan'a ve Rusya'ya kaçan Bulgarlar geri gelmeye baglamigti. no: 1010. merkezî devlet kontrolünden ve müdahalesinden uzak komün maliyesinin temellerinin atilmasi demekti. Midhat Paa'mn Balkanlar'daki valilik yillarma ait bäyle arzuhaBerin sayisi kabanktir.Ama olay komün maliyesi açismdan mühimdi. sene 1278. Memleket sandiklarmm nitelik ve geligmesi her yerde aytekelinde idi. Í. Ïmeceusulü. ileri gelenler ve halk kendileri bu ige katilmigtir. baymdirhk iglerinde de uygulandt.

Balkanlar'm bu kesiminde Midhat Paga'mn reformlarla Osmanh egemenligini güçlendirebilecegini dügünerek.modern Türkiye'nin olugum sümcinde bu yönüyle önemlidir. Bâb>âlîmuhafazakârlart ise. 324-5. yuzyil modernlegmesinin yarattigi liberal devlet adamlarma bir örnektir.82 ¯ . dikoduyla 'Mehmed Ali özentisi' olarak nitelemiglerdir. Bâbiâlî üzerinde baskida bulunmuglardu. . Osmanh Hakaiu ve Bulgar Çanolarak iki fedem ülkenin yöneticisi diye taniyordu. Ferenç Deak'm hazirladigi federal Avusturya-Macaristan monargisi statüsünün yapisim izleyemk. 19. s. c. çahykan yönetici tipi. 9 Metin: HÆistovi. Tanzimat'm getirdigi kanun devletiözlemini. kadrolar yetigtirmeyi amaçlayan ve yänetim yetenegini daha genig gruplara yayan Tanzimat bürokratlan kugagmm son temsilcisidir.bsmanh Ïmparatorlugutarihinin bilinen bu ilk rasyonculuga bayarih bir yönetim deneanayasa tasarisi. geligen liberalizmin aym bünyedeki çatigmasmm bir sonucudur. Midhat Papa gibi liberal demokrat tutumlu yeni yöneticiler grubunun katildigmi görürüz. böyle bir tipin tasviridir. Osmanho bir politika izleyemk. 1867 yilmda Gizli Bulgar Komitesi Sultan Abdülaziz'e 21 maddelik bir anayasa taslagi sundu. yerini kisa bir süre sürecek ve reddedilecek bir ilunhhga ve fede birakmigtt. anayasacihga dönügtüren Midhat Paga. 1969. Tolstoy'un Anna Karenina romamndaki Aleksandr Karenin. Kont Witte. BolgarskeVozrajdane. Ehliyetli. baganlan ve bagaris2zhklanyla 19. 5 maddede Bulgar kilisesinin statüsü düzenleniyordu. sultam. yüzyrhn otokratik imparatorluklarrnda belirli bir devlet adami tipi vardr. Diger yandan Bulgar ulusçulugunun en geligtigi zamanda. Ancak. sahnedeki muhafazakâr ve otokrat tipli bu devlet adamlarma..9 'Hagmetli Ímparator Efendimiz' diye baglayan öneri. 1867'de yarattig2havaya bir ölçüde ulusçu Bulgar hareketi de katildi. Sofia BAN. bu entrikalara hayirhah bir biçimde uymuglar ve pagayi geri çagararak SurâyiDevlet nazirhgma tayin ettirmiglerdi. E. Gandjev. kugkusuz Tuna vilâyetindeki mesinin ve politikasmm izlerini tagiyordu. Tuna vilâyetinde de yeni kadrolar. Midhat Paga. Liberal bir monargi için mücadele veren.N. Ulusçu aynlmacihk ve radikalizm. Anayasacihgi salt kendine ait bir özlem ve hareket olarak kalmadt. organizatör. Midhat Papa. Ílk 16 maddede Bulgar yönetimi. genç memurlar yetigtirmigtir. Avusturya ve Rusya ise. Onlarm trajedisi. tembel bir bürokrasiyi harekete geçirmekte ve yönetilene bir geyler veimeyi amaçlamaktadtr. otokrat imparatorluklarm köhne yanlanyla. Bulgar ulusçularryla da çatigmaya dügmügtür.

Í. ne mahallî idare. Sahip oldugu malî kaynaklart kendi organlarmm kararlari dogrultusunda kullanan özerk bir malî- idarl yapi ve bu yapmm tüzel kipilik kazanmasi yoluyla gehirlerin özgürleÿmesi gerçekte 12. Sami One idareHukuku. ilkçaglarm Mezopotamya ve Misir gehirlerinin idarî-ekonomik yapisi uygarhk tarihinin önemli agamasidir. yüzyil Avrupa'smda baglayan ve boyutlan bugüne kadar uzanan bir tarihsel olgudur.Ídarî Modernlegme Ímparatorlugu'nda Osmanlt Mahallî Idare Alanmdaki ve Geligmeler' I Mahallî idare. st Avrupa'da komünterin geligmesine i .gu ve geligmesi. sosyologlar arasmda halen tartigdan çetin bir konudur. Türk okuyucu Germanik kökenli kurum mamen bu tart1ÿmalart kisa elden ve etrafhca izleyebilmek gansma müteveffa profesör Siddik SamiOrlar ve Charles Crozat sayesinde sahip olabilmigtir. bir yerde bu tip idarelerin hukuki varhgim tamt* masi. II. mahallî idarenin baglangici ve kaynagi olarak görmek pek dogru sayilmamahdir. Nihayet.371400'de. C. istanbul1944. mahallî idare veya serbest komün geleneginin dogu. ÌdareHukuku ve ilimleriDergisi. O halde. yani tüzel kipilik kazanmasidir. Yani devletin güçlenen erkine ragmen. kisam1. s. siyasî ve hukukî bir kavram ve sosyal-idarî bir kurum olarak geç ortaçag Avrupa'suun ürünüdür. tarihin akigl içinde bir bölgenin veya gehrin malî-idarî alanda özerklik elde edip bunu güçlendirmesiyle mahallî idare denen hukukî varhk ortaya çikmigtir. Ne Eski Ywunan-Romagehir yönetimi. sadece kendi bagma ve * ** ÍÜHF 1982). Yunan-Roma uygarhgrun gehir demokrasisi birçok kimselerce çagdag dünyadaki siyasal kultürün baglangict olarak dügünülmektedir. I. ne de çagdag demokrasi olmahal1î demokrasi bir kurum gusu ile ilgilidir. talenegi Eski Roma'mn fiscus olarak aç1klayanlar da vardir. Bu geAvrupa'da kurumuna baglayarak açaklayanlar oldugu gibi. yeni çaglarm hukukî devriini. I/3 (Ístanbul 137-148. Crozat. Hükmî çahsiyet kurumunun geligmesiS. Ancak buradaki gehir yönetimi ister demokrasi. Çagda§mahalH idare ve olarak ancak genig bir alanda ve toplumun butün kurumlart üzerinde kontrol fonksiyonu yürüten bir merkezî idarenin varhgi kargismda söz konusudur.c. hukuk tarihçileri. 8. 243-301 arailigkin çegitli tezlert ele almaktadular. c. yay.T. $ehiruygarhgmm birkaç bin yllönceden Ortadogu-Akdeniz havzasmda dogdugu ve gehir yönetiminin ilk parlak örneklerinin gene bu bölgede görüldügunu yadsimak niyetinde degiliz. ister onun bozulmuy biçimi tiranhk otsun. 1944. AmmeHukuku Derslerí. modern ne ortazaman Ïslâmülkelerindekiveya Bizans'takibeledî idareyi.

kugkusuz 20. bunun mahallî özerklik ve demokrasi anlamma gelmeyecegi açiktir. Britanya'daki mahallî idarelerin 11. Almanya. yüzyil Avrupa demokrasisinin varhgim saglayan en büyük etkenlerden biridir. mahallî demokrasi diye adlandmlan mekanizma da felce ugrar. mahallî idareler uzun süren ama kesintisizbir evrimle bugürikü yapilarina ulagnuelardir. bünyelerini koruyarak ve geligtirerek yayanuÿlardir. tiranhk veya diktatorya da olsa. Alti yüzyildan beri Avrupa'da mahalli idareler. Avrupa kitasuun her yerinde mahallî idare geleneginin doguçu ve geliÿmesi egzamanh olmadigi gibi.84 kendi içinde var olan Eski Yunan polis'1 veya bunun bir imparatorluk federasyonu içinde biçim degigtirmigi diyebilecegimiz Roma sitelerinin (civitas) modern beledlye ile kavramsal ve hukukî bagru kurmak güçtür. Fransa'da ilk komün. gerekse mahalE idarelerin etkinligi yönûnden Iskandinavya'yi. Gerek bölgecilik (local patriotizm). merkezî idareyle birlikte ve ona ragmen vardir. Esasen hiçbir Roma gehrinin bagimsiz bir hukukî kipiligi yoktu. yüzyddan beri gös- . mahallî yönetimin varhgnu surtlürdügü görülmektedir. idare ve kolluk alanmda örnek ve mükemmele yakm tegkilâtlanma örnegi gösteren ortaçag islâmgehirleri için idarî äzerklikten söz etmek gûçtür. hatta respublica bile bir tüzel kipilik sayilamaz. Roma'da birçok kurumun bir tüzel kipilik sahibi olmadigi gärülüyor. ihtilâllere ragmen. kralhklara. bir ölçüde fiseus'un (maliye) böyle bir statüsü olup olmadigim da henüz tartigmaktadirlar. baski ve merkezîlegme büyük ölçüde yargi alanmda da görülür. bäylece ayri bir idarî örgüte. yarg1ya. Var olan demokrasi tiranhga dönügürse. Bu ci olmamahdir. Modern anlamdaki mahallî idare.maliyeye ve milice burgeoíse denen kolluk kuyvetine sahip olmustur. Geleneksel toplumlarda ulagun ve haberlegme teknolojisininilkelligi yüzünden bölgeler ve gehirlerde bir dereceye kadar bir merkezkaç sistemi görülürse de. Ancak mahallî idarelerin Fransa'daki gûcli zaman1a merkezî kralhk tarafmdan lasilmig ve bugünkü niteliklerine ulagmalil için büyük Fransiz Ïhtilâli'ni beklemeleri gerekmigtir Flandre bölgesinde. Îtalyave Ïsviçre gibi ülkeleri aymölçülerle ve aym düzeyde degerlendirmek mümkün degildir. O halde. cumhuriyetiere.1pa'smda merkezi hükümet gekli demokrasi. Oysa. Eski Roma gehirlerinin imparatorluk içindeki özerk görünümleri aldatiÏdarî-maE-yönden merkezin baskisi altmda idiler.Bu kendi kendini yönetme sisteminin devamhhgi. Eskiçagm polis veya sitelerinde devlet veya gehrin özdeglik içinde oldugu görülüyor. 1065yilmda bir kralî fermanle bu statüyü elde eden Manse bölgesidir (commundes Mans). Romanistler. Fransa. modern çaglar Avn. Zamanda ve nitelikteki bu farkhhgm sonuçlarmi Avrupa ülkelerinin siyasal ve idarî hayatmda bugün de görmek mümkündür. egit luzda da olmadi. Bu komün. Avusturya ve Almanya'da. modern mahallî idarelerin tarihî kaynagim ve doguçunu Roma Ïmparatorlugu'nda aramak fazla iyimserlik olur. Gene maliye. Britanya.

lat. Genellikle bûyük mernurlann perözel hizmetlileridir. belediye bagkanmi (Bergemteister) seçmek için direnen Viyanahlan Habsburg dìikleri te'dib ettiler. Önceleri üyeleri arasmdan loncalanum tayin ediliyordu ki. 'Vom Stadtrecht des Mittelalters zur Modernen Verfassung'a. 260 vd. kolluk iglerinin. Habsburg büyük dükünün tayiniyle olan 24 kipilik meclis (Stadtrat) istigarî görevi gömvlendirilirdi. Rusya tarihçileri arasmda 15. Habsesnaf tüccar ve burg'lu VI.Cod. 13. görev yerine kendi kapi halki (özel personeli) ile gelir ve giderdí veya gittigi yerde bazt kimseleri istihdam ederdi. Ortaçag Avrupasi'nm Ítalya'da. Avrupa gehrinin yönetimi. gu makaleye bagvurulabilir: Pelix Czeike. 352'de kay1th olup. Kuzey Almanya Hansa gehirlerinde rastlanan oligarvik idare tipinin bu nedenlerle mahalli bir demokrasi gelenegi ile ilgisini kuramayiz. Merkez bürokrasisinin üyesi olan kadt. Bir sosyoekonomik evrim sonucu merkezî yönetimden bu äzerklik almnugti. Wiener GeschichtsWaetter.Geleneksel devlette devamh görev gören ve kurummfmdan sallaçan bürokratik kadro çok dardir. phrin yargici ve belediye bagkam derecesindeki'Stadtrichter'. yüzyll sonuna kadar özerk bir idareye sahip degildi. Viyana gehtinin 13. ancak Osmanh mahallî idare geleneginin anlagilmasi balammdan etrafhca bilinmelidir. statü ve görevleriyönünden Osmanh kadisindan daha farkh degildi. Kadt da. Eu yorumun da bir romantizmden ötede anlami yoktur. Ortaçag gehirIerinin çogu gibi Viyana da 12. mokrasisinin II Klâsik dönemde Osmanh gehrinin idaresi ve yargi görevi. Böyle bir süreci gözlemlemek için..terdikleri özerk geligme ise diger bir örnektir ve günümüz Britanya degörkeminde baghca pay. Leopold'un 1221'de verdigi bir imtiyaz berahyla devamhhk kazanar bir kuru1 hafine geldi. kugkusuz doguptan mahallî bir özerklik veya demokraši niteligine sahip degildi. 85 ¯¯¯ .Wier 1971. yüzyil bagmdan beri geçirdigi evrimi örnek olarak incelemekte yarar vardir. Osmanhlarda mahkeme görevlileri içinde degigmeyenler soneli onlarm 1 1221 tarihli berat. bu bir kaza dairesidir. Avrupa'da mahallî idarenin geligme evreleri ve nedenlerini tarhymak konumuz digmda kalmaktadir. Viyana National BiM. bu ülkenin saglam ve kesintisiz geligen mahallî idarelerine aittir. yüzyila kadar Kuzey Rusya'da Novgood WhirCumhuriyeti'nin oligarpik yönetimini tarihî demokratik bir baglang1ç sayanlar vardir.1 Özerkbir gehir yönetimi Tunaboyu ülkelerinde daha geç gerçeklegebildi. civanndaki köy ve nahiyelerin de mülki âmirive yargia idi ki. yüzyil sonuna kadar burada gehir yöneticisi. ilmiyye siolan kadilara birakilunytt Kadisadece gehrin degil. 1288'de. belirli bir süre için tayin edildigi bu bölgede yargmm. malî görevlerin ve gehir yönetiminin sorumlusuydu.

kültürel.cemâat ärgütlerinden söz edilebilir ama. Ílber Ortayh. narh konmast).kargihkÏmparatorlugun h bir güçler dengesinin yasallagmastiçinde ortak karar veretek yönetimi paylagttklari görülmüyor. ruhanî reislerin varhšma ragmen bu gibi kimselerin gehir yönetimine kat11makiçin devamh kurullar halinde toplanmadiklarive çahymadiklari görülmekteydi. hattâ idaieye yanhmet olan devamhhk kazammy mahallî kurullardan söz etmek kesinlikle mümkün degildir. 2 'gehrdarî' phirlerinde Mahkeme'. s. ancak IL Mahmud döneminde Ïstanbul kadismm Bab-1 Meçîhat'mbir bälümüne yerleptirildigi ve devamh ofisinin burast oldugu bilinmektedi Ne kadmm. ne yardimet personelinin mahallî halk tarafmdan seçilip denetlenmesi veya idareye halk temsileilerinin belirli bir statü ve kural çerçevesinde katilmalari söz konusuydu. valaflar gibi ekonomik-sosyal kuruluglardan. Bu. gehir ileri gelenlerinin (vücuh-i belde). Astabirler kullamhr. Mahkeme veya gehir kâtibi diyebilecegimiz bu gibilerin her yerde bulunup bulunmadigi da kesinlik kazammy degildir. 'gehrdax'. ne de mahallî demokrasiyle ilgisi olmadigi açaktir. aslmda 'Gemeinde'gibi terimlerin tercümesi degildir. Belediye dahi. 'maire-Bürgermeister' terimleri karyihgt için belediye için gibi pek uyiimsuz Bunlarm hepsibu alandaki geleneksizligin aksidir. AÜHF.2 Kaddann belediye veya mahkeme gibi kurumsallagmayi temsil eden ofisleri de yoktu. Gerte iran gehirlerinde beledlye reisi.Merkez bürokrasinin tekniknedenlerle yükumlenemeyecegi bazi hizmetleri mahal1î gruplara birakmasmm ne tutarh bir adem-i merkeziyyet. Hattâ bagkent ÍstanbuYda bile belli bir kadihk ofisi olmadigi. Hangi binaya yerlegirlerse orasi mahkeme veya belediye binasi sayiludi. Esnaf loncalarmm temsilcileri olan esnaf kethüdalarmn. mahallî idare gibi bir kavram ve kurumdan. malî iglemlerin yürütülmesinde (vergi tarh ve cibayeti gibi) kadt halkm ve eenafm temsilcisi sayilan kimseleæ bagvurdugu takdirde yardimci olurlardi.m-. kaçimimaz gu olarak hukukî. Tanzimat devrine kadar Osmanh ülkelerinde gehir ve eyâlet idatesinden. hada böyle bir gelenek olmadigi için demek de gerekmez. Tanzimat dönemi. 246-247. 3 A g. B. Ekonomik iglerde (flyat tesbiti. Ortadogu medeniyetinin eskiligi ve Bati Avrupa'nm gehir kùltürüne geç girigi ve kabile gelenekleri içinde gehri olupturmasi ve Roma hukuku prensiplerini uyarlamasiyla müesseselerini geligtirmesindenileri gelir. Eu idarî modernlegme ise.86 çok dar saylda olmahdir. N. 257-258.Kabile düzeni mirasi ve Roma hukuk prensip ve kurumlari birbirinden ayrilmaz biçimde bu yapiyi äzgür bir tarihî geligim ortammda olupturmuglardtr. 'commune'. kolluk gärevinin yerine getirilmesinde. siyasal ve sosyal degiçmeyle birlikte olmuÿtur. idarî modernlegme ihtiyacmm giddetle duyulduimparatorlegun son yüzyshdir. . VOsmanh Ankara 1977. Esen'e Armagan.$uhalde. idarecileriile yerel halkm bir uzlaymaya gittilderi.

sonra memleket meclislerinde. Íqtebu modern merkeziyetçilik toplumunda modern anlamda mahallî idarelerin çekirdeginin olugtugu. yüzyil Türkiye'sinde tanmda. daha sonvilâyet temyiz dîvânlarmda. Bazi ye ärgütü hayli yol algerçekleytirmekte mekanizmasuu devlet ri. 19. merkeziyetçi bir güçlendigi ölçüde. zaten o gruplari diglayacak güçte de letinin merkez bürokrasisi degil. bazi yol geçitlerinin korunmasi vergi bagigikhgi kargihšmda derbentçi denen köylere birakilmigken. Asayigin sagÏanmaloncalardan veya bu görevi ihasi ise.19. Ílkanda iltizam usulü de kaldmlmig. Ordunun. Vergilerin hükümetin kolluk kuvvetlerinin sorumluluguna tarh ve cibayeti daha önce cemâat idarelerinin. sadece merkezî hükümet bu Merkezî degildir. Tanzimat'tan sonra bu görev onlardan almnug. Tanzimatçalar bu gibi hizmetleri de olabildigince merkezî hükümet ärgütüne devrettiler. mülkî idarenin her dahnm liükümet kontrolüne ahnmak istendigi ve egitimin de buna yönelik bir biçimde düzenlendigi ortamda. köy ve kasabalardaki halktan. bazi muhtesib yasakça. kaza idare meclislerinde. yerel gruplarm idareye katildigi görülüyor. merkezl hükümetin temsilcileriyle nasil birlikte çahymiglar ve ne ölçüde etkili olmuglardir? genel yönetim mekanizmasi ve Nihayet bu geligmeler imparatorlugun tesirli olmugtur? Bu sorularm cevabnun siyasi geligmesinde ne demcede siyasî Türkiye'sindeki idarî yap1yi tammak açisinaranmasi. Ancak Tanzimat önderleri bir malî idareyi gerçekleptiœcek bürokratik altyapuun noksanhänu gördüler ve trajik bir biçimde iltizam usufüne dönüldü. zabtile usulü ile yüklenen ragmen Tanzimat liderlebagarisizhklarma güçlendirildi. günúmüz dan gereklidir. zira vilâyet. gerçeklegmig sarrufu veya inayetiyle devsadece çagda Osmanh degildi. Meselâ. maha11î temsilcimeclislerinde raat komisyonu. Osmanh miglardi. idaidaresinde mahallî gruplarm re adamlan pek istekliolmasalar da. eyâlet 87 idareye bir ölçüde katilmalarmi gerekli kilmigtir. Bu katilma nasil olmugneydi? Kimler siyasai tutumu tur? Merkez bürokrasisinin bu konudaki nasil bir seçimle idareye temsilei olarak katalrmy. vs gibi kimselerden ahndi. Suhalde 1840'1ardan beri muhassilhk meclislerinde. sanayide gözden uzak tutulamayacak bazi degigmelerin meydana geldigi de açaktir. mahallî halkm temsilcilerinin yardumna bagvurmak da kaçmilmazdi. veri1migti. yuzyila kadar imparatorluk idaresi bazi hizmetleri mahallî gruplara. mal sandigi ve belediye tek tarafh tabürokratlarmm hükümet lerin bulunmast. sadece kanu- . mallyenin. Avrupa'nm hiçbir modern devlet örgütü böyle totaliter bir güce sahip degildi. livâ. merkezden gönderilen yetkili muhassillar ve onlara yardimet olarak mahallî halkm temsilcilerive ruiglerhanî reisterden olugan devamh kurullar (muhassiihk meclisleri) bu merkezî kisa samanda le görevlendirilmigtï. Demokratik degil. gehir ileri gelenlerinin reyiyle tesbit edilip mültezimler tarafmdan toplamrken. bu usulden vazgeçildi. dinî cemâatlere. valoftara birakmigtt. Bu degigikliklerdir ki.

'Ìstanbul-Büyükdere'den. siyasai katalma. ruhanî Ieisler ve memleket ileri gelenlerinden alti kigi katilacakti. Bu meëlisleæ muhassilm maiyyet memurlarmdan bagka. 19. kummsallagan ve devamhhk kazanan kurullara yerli halktan temsilei olarak katilacak üyelerin saptanmasi nedeniyle bagvurulacakti.* Osmanh Împaratorluguasrî bir merkeziyetçi yapi kazaruyoniu. sonra seçmenlerin oyuna bagvurulacakti. III Seçim konusu bizim tarihimizde Tanzimatçzlarm vilayet idaresinde yaptiklan reformlar dolayisiyla gündeme geldi. müftisi. sadece Metternich Avusturyahat'ydi. 4 Õst. Ancak önemli olan bir seçim usulünün öngörültnesi ve hukukîlegmesidir. Seçim usulüne. kazaya bagh köylerden kura ile saptanan beger kipi ve kaza merkezlerinde de yerlegme yerinin büyuklügiine gäre söz anlar. Maliyenin islahl için vilâyetlerde sancak merkezierine gönderilen vali yetkisinde ve validen bagimsix yüksek rätbeli maliye memurlarmm. özellikle Eduard von Klezl. bundan bagka yaygmhkla uygulanmadigi da kesindir. yasal geligme onlan ürkütürdü. Adaylar önce mahkemeye gelip isimlerini kardettirecekler. 88 de damy- Tanzimat döneminin idarî reformlan. Kugkusuz Tanzimat döneminin devlet adamlan.Seçilecekkimseler bulundugu memleketin akilh. Mahmud döneminin reformlanm ayrmtilanna kadar ve olumlu bir degerlendirmeyle bagbakamna bildirmekteydi. Osmanh Ímparatorlugu nezdindeki Avusturya diplomatlart. 6740 Türkei VI. bu nedenle ülkemizde mahal1î idarelerin dogugu için gereldi ortami da hazirlanupti. Muhassil meclislerinin kurulug biçimiyle ilgili olarak. Meclis-i Ahkam-1 Adliye'nin ha21rladigi nizâmnâmenin ilk bendinde seçimin usulü tarif edilmeEtedir. Osmanh reformlarim onaylayan ve yakmdan izleyen bir devlet adamiydi. emlâk 'akilh. Onlarm istedikleri kanunî ve âdil bir idarenin kurulmasiydi. Ongörülen seçim usulü pek ilkeldi. yüzyil tarihimizin en önemli geligmelerinden biri igte budur. II. memleketin hâkimi.Haus Hof und Stats Archiv. Sözü edilen alti kigi seçimle görevlendirileceklerdi. yani muhassillarmm yamnda muhassil meclisieri kurulacakt1. afif ve muteber adamlarmdan olmahdir. mahallî demokrasi gibi bir siyasal programi benimsemig kimseler degillerdi. Seçmenler ise. asker zabiti. bu yapi yerlegtigi ölçüde mahallî idarelerin doguçu da kaçuulmazdi. Eduard von Klaezi'den Metternich'e raporlar. Hattâ böyle bir si.' . Vana 1837-1838. Tanzimat önderlerinin Metternich'e olan hayranhklari ve onu izledikleri biliniyor. ne Íngiltereve ne de Fransa'ydi.nî ve âdil bir idarenin gerçekleptirilmesiiçin idam edilenlere mak ve onlarin yardunmi almak gerekliydi. ÖnlerindekiAvrupai model. Metternich de.

89 ¯ .g. 1864'ten itibaren vilâyet. 26-27.Cevdet Dahiliye. Vefik. Üyelerin yetkileri tarif edilmedigi gibi. Çogu. yüzy11mOsmanh Ïmparatorlugu için göze fazlaca batan bir kusur olarak görmemek gerekir. Bir araya toplanan bu seçmenlerin karç1kanlacak ve tek tek her adayi isteyen seçmenler bir yaöbür yana geçeceklerdi. nizâmnâmenin uygulanmasi için ilgili olarak muhasalhklara gänderilen bir sadâret tezkiæsi ärnegi: BOÁ.. eden aday seçilecek. s. hastane vs gibi kuruluglar için yapilacak harcamalan tartigruglardir. 634-635. Belleten. Dersaâdet 1329. Aynca geregi gibi ve yaygmhkla uygulanmadigun da belirtmigtik. isteyen ile istemeyenler egit ise kur'a-i per'iyye'ye bagvurulacakti. 7 A. Ancak merkezî hükümet memurlarmm bu meclislerdeki seçimli üyelerden ve ruhanî reislerden asil bekledigi. Bununla beraber Osmanh Imparatorlugu'nun tarihinde ilk defa kurumsallagan ve mahallî halkm temsilcilerinin katildigi kurullardan söz etmek mùmkün olmaktadir ve bu ileri bir adimdir. c. arazi anlagmazhklarnun çözümlenmesiydi. 1964.sayi l12. Ancak bu yände bir geligme vardir. okul. 6 Halil Inalcik.'Tanzimat'm Uygulanmasi'. Kugkusuz meclis-i idamlerin arazi sorunlarun ve anlaymazhklan her zaman hakkaniyetle çözdügü dügünülemez. no: 16602.rr6Ancak bu tür bir mekanizmayi 19. Avusturya Ímparatorlugu'nun birçok yerinde idari kurullara getirilen üyeler daha genigtabana dayanan bir seçimle saptamyor degildi? Toplanan meclislerin. Oylann çogunlugunu elde istemeyenler na. s. Bu kurullarm bir tüzel kipilik kazandigun ileri sürmek güçtür. vazgeçildi.ilan konulari diganda söz konusu ettiklerinden dolayisuçlanmaktayd11ar. seçilenler 0) ya mülkî âmirin tayin ettikleri veya benzer biçimde gayrimüslim cemâat ileri gelenlerinin saptadiklan ya da yüksek rütbeli memurlarla anlayilan mahallin ileri gelenleriydi. Gerçi bu maaglann kimlere ne miktarda ädenecegi kesinlik kazannug degildi. görev ve yetkilerini kesinlik ve açikhlda belirten hiçbir nizâmnâme veya talimatnâme yoktu. Meclis-i idarelerin baçIang1çtan beri baghca iglevi köylüler ve käylüler arasmdaki arazi anlagmazhklarun çözümlemek oldu. II. 1864 Vilayet Nizâmnâ"meclislere 5 A. Mirl arazilerin belli gruplar tarafmdan yagmalanmasi ve tapulanmasi iglemi bu kurullarda baglanny ve yogunlagmigtir. yoksa bir dilek niteligi mi tagimaktayd2?Bunlar belirlenmig degildir. yasayla belirlenmig bir güvenceleri de yoktur. TekalifKavaîdt.sahiplerinden gisma adaylar 20-50 kigi olacakti.5 Kugkusuz nizâmnâme ile kurumlagan bu seçim usulü genig bir tabaum kattlmasmi saglamaktan uzakti. Konuyacaklan konular ne olacakti? Anlagtiklan noktalar bir karar ru. livâ ve kaza idare meclisleri vilâyet bütçesini.m. 23 Safer 1256/26 Nisan 1840 tarihli. O çagda Rusya Ïmparatorlugu'nda zemstvo'lar. Hattâ inaag konusunda yolsuzluldar görälmesi üzerine. 635. Çagdaggäzlemcilerin belirttigi. Hattâ üyelere belirli bir miktar maa§ baglanungtir. giderleri.mecliste konugtuklarmdan veya meclïste tart1.

parlamentoyu veya bu gibi mahallî kurullart Ïslâmîmegveret gelenegi içinde açiklamaya çahylr ama. Suriye yet yapan 1869'dan beri vilâyet meclisinin seçilmig üyesi olan Nikola meb'ûsu. laik bir geligmeye yol açmigttr. s. Kurullarm tegkil tarzr özünde laik bir temebirlikte. büyük çogunlukla vilâyet idare meclislerinin seçimle gelen üyeleri arasmdan valilerce veya meclis üyelerinin ortak karanyla tayin edilen kimselerdi. kaza idare meclislerindeki seçimli üyelerin faluî olarak çahymalan öngörülüyoidu. Hüdavendigâr meb'ûslari da 1870'ten beri vilâyet meclisinde bulunan pyh Bahaeddin ve Pavlos Pavlidi efendilerdi. Örnegin. 9 Kastamonî (1286-1293). salnâmelerinden kargilagtumayla elde edilen bilgi. sonra 1864 Vilâyet Nizâmnâmesi ve 1871 tarihli Daire-i Umûmiyye-i Vilâyet Nizâmnâmesi'nde yerine getirilmigtir. 22-23. vilâyet idare meclislermin seçilmig üyelerinin ilk seçmen sayilarak meb'ûs seçilmelerini öngörüyordu ki.nekler 8 Ì. Ídareyeve karar almaya belirli kurallar çerçevesinde gayrimüslimler de katthyordu. lasa zamanda ülkenin genel sorunlaruu kavrarug.Ankara 1974. yüzyilm Osmanh dügünürü megrûtiyet rejimini.9 Gelen meb'ûslar ilk anda eski götevlerinden gelen ahykanhkla. ruhanî reislerden ibantti. daba çok geldikleri yerlerin sorunlan üzerinde durdularsa da. imparatorlugun därt bir yanmdan gelen meb'ûslar. muhassilhk meclisleri ve onun devaru olan viläyet idare meclislerinin Osmanh Ïmparatorlugu'nunparlamenter hayata geçiginde de önemli bir katleda bulunduklarm1 belirtmek gerekir. Nakkap Efendi'ydi. Meb'ûs seçimi için hazirlanan tâlimat-i muvakkate. yani üyelerin niteliklerinin belirlenmesi hususu. livâ. 1840'tan beri muhass11hk meclisleri ile ilgili nizâmnâmelerde. Seçimli üyeler ise. vilâyet. Tanzimat'tan Sonra Mahallt Idareler. vilâyetleri Hüdavendigâr (1287-1293) Suriye (1286-1292).8 Fakat bu organlann tüzel kipilik kazanmalan için aslî unsurlardan biti olan üyeligin anonimleptirilmesi. bu gibi kurullan Íslâmî megveret gelenegi içinde ele almanm mümkün olmadtgi açIktir. . mülkî âmir ve memurlar.Tabiî üyeler.bu nedenle. hattâ dig politikayi bile tartigmaya baglamiglardi. Ortayh. pratikte meb'ûslar bunlarm arasmdan seçilmig veya valilerce tayin edil1864-1876 yillari arasmda vilâmiglerdi. yanst gayrimüslim dört kigi idi. 19.Kastamonî meb'ûslan. meclisinde üyelik Haci Mustafa ve Salim efendiler. Bu demokratik terbiyede yirmi yih apan vilâyet idare meclisleri ve daha eskiye uzanan muhassilhk meclisleri ge- . Mahallî grupdayanmamakla le idarenin merkezî kararlarma hiç degilse dilekte bulunma yoluyla larm katilmalari 1840'lardan itibaren bir kurumsallagma ve devamhhk kazamyordu. Su son kural Osmanh devlet geleneginde önemlibir geligim ve degigim demektir. Örçogaltuabilir. o yerin halkuu temsilen seçilen yarisi Mûslim. mesi'nde 90 19 Mart 1877'de ilk Osmanh Meclis-i Meb'ûsâm toplandigmda. Bu geligmenin mahallî idarelerin doguçu açistndan gösterdigi önem digmda.

10 Vilâyetlerdeki meclis-i idarelerin digmda. 1860'lardan beri sözde her yerde var olan meclis-i belediyeler. Ziraat ve Nâfla komisyonlamemleketin iktisadî n. geligememiglerdir. 'Obgçopoleznite Kasi na Midhat Paga'. Tank Us. Modernlegme bürokratik örgütlerin büyümesine neden olmugtur. Osmanh da merkeziyetçi Ímparatorlugu'nda devlet fel- sefesi ve egilimi egemendi.leneginin büyük payi vardir. 10 H. Eski bapkanhreisi Vefik Paga'mn otoriter olan Ahmed lâyet müfettigi meclis her geyin eski vilâyet mecgmdan. Devlet faaliyetlerindeki ihtisaslagma. 84-85.7 Nisan 1877. yüzyilda. Meclis-i MeVüsân Zafnt Ceridesi. Ístanbullularm 'ibtida-i Tanzimat'tan beri seçim usulünü bildiklerini' ileri kendilerinin ise sürüyorlardi. Pregled.meb'ûslarm tartigma âdabma kadaraçakti. Rumeli vilâyetlerinde özellikle Midhat Paga'nm valiligi sirasmda Tuna vilâye tinde Menâfi-i Umûmiyye sandiklan önemli bir sermaye birikimini gerçekleptiren kuruluglar olmuglardi. yerli halkm temsileilerih-den olugan Menâfi-i Umûmiyye sandiklari. Tagradan gelen meb'ûslislerindekitecrübe ve gelenege dayandigt ilk defa seçim görduklerini.Ïnikad. Ístoriçeski 1972/5. merkezde örgütlerde ihtisaslagmay1 yaratmaktadir. lar seçim konusu tarttg1hrken. s. Bununla birlikte sandiklar imparatorlugun her yerinde aym etkinlige ve güce sahip degildi. Osmanh gehirlerindeki eenafm geleneksel avâriz sandiklarma bile devletçe ei konmuqtur. üstelik ilk Osmanh Meb'ûsân Meclisi'nde 'Dersaadet ve Vilâyât Belediye Kahazirlanmasina ragmen. mahal1î üyelerin katildigt ticamt mahkemeleri hayatuu düzenlemekte küçümsenmeyecek rolü olan kurullardi. Meclis-i Meb'ûsân'm bir içtüzügü olmamavisma ragmen meb'ûslar belli bir müzakere abykanhgina sahipti. 11 Maria Todorova.Güçlenen merkenunu'nun zî hükümet kargismda mahallî gruplarm iktisadî gücü de aym oranda artmadigmdan Türkiye'de mahallî idareler änce iktisadî ve buna bagh olarak da hukukî özerklik konusunda geri kalmiglardir. mahalli idarelerin gerçek anlamda güçlenigini saglayacak bu kuruluglar bir müddet sonra etkinliklerini tamamen kaybettiOsmanh-Rus savagmdan sonra sadece var olan Menâfi-i ler. IV 19. Ïktisadîkonularda karar alma güçsüzlügii ve sermaye kuruluglanna sahip olamamak baglang1çtan beri ülkemizde mahallî idarelerin geligmesini önleyen bir olgudur. yatmm yapilacak alanlar mahallî sandik kurullarinca kararlagtirdiyordu. Merkezî hüve vilâyetlerdeki sanayiden egitime kadar hayatm her alanru düzenleme egiliminkümet Yabanci devletlerin misyonerieri ülkenin her yamnda sayisiz okul dedir. Özellikle Umûmiyye sandiklarmm degil. 56-76. Yerli tüccarm güçsüzlügü ve iktisadî geligmenin yavaghgindan dolayl.11 Bu sermayenin kullamhp biçimi. 91 .

C. 13 H. Us. Belediyeye yeni malî kaynaklar saglamak konusunda Bâbiâlî bürokrasisinden daha isteksiz davrananlar ise tagra egrafi idi Yeni kaynak. 16 Nisan 1877. önceki diyeler orgüt devirden daha güçlü merkeziyetçi politik baskiyla yönetildiler ve her yerde merkezî hükümete daha bagimh hale getirildiler. c.Ïstanbul'dabile beledlyenin etkin bir hizmet görmesi mümkün degildi. ya da çobanhk ve tanm teknisyenligi kursu açmak istese buna izin verilmeyecegine güphe yoktu. tagradaki mahallî änderlerin degil. 14. M. Amme idaresi.Z. anoluyordu. bir kismi merkezî hükümet organlarmm elinde oldugundan. Ekz. yüzydm sonunda Osmanh Împaratorlup'nda sadece ABD'nin kurdugu okul ve yetimhane sayis1400'e yaklagiyordu. 15. Bâbiâlî bürokrasisi hayirhah davranmasa bile engel olamamaktaydt. Son devir Osmanh yöneticileri belediye örgütünü sadece düzenli gehir hizmetlerinin gärülmesi için istediler. Megrùtiyet döneminde beleolarak geligtirilip.12 Ama herhangi bir yerdeki halk kendi ihtiyacma yönelik bir ç1rak veya ebelik okulu. yenivergi demekti.92 ve sosyal kurum açarken. H. Ï.1982. T. 118. Kugkusuz beledlyelere ayrilan malî kaynaklar da çok yetersizdi.M. Hizh bir gehirlegmeyle birlikte siyasal katilma sorununun da büyük boyutlara ulagtigi günümüz Türkiye'sinde mahallî idareler halen geçmigingetirdigi uyumsuz yapiyi tagunaktadirlar. Bir semtten diger bir semte suyolu veya kaldiryn dägemek için iki-üç nezâret veya evkafla anlagmak gerekirdi.Bu politika imparatorluktan cumhuriyete miras olarak kalmigtir. 90-91. tüzel kipilik kazandiklan halde. Merkezî hükümet çogu cak gönderilen valilerin girigimÌyle yerde belediye örgütünü kurmamig ve belediye meclislerine uzun süre tüzel kipilik kazandirmamistir Belediyelerden beklenen hizmetIerin bir losuu vakiflarm. Yetimhane veya sanayi mektebi kurmak. 'Osmanh Ímparatorlup'nda Amerikan Okullan'. 12 19. . Inikâd. Bu egìlimiOsmanh meb'ûslar meclisinde de görmek mümkündü.. sayi 3. Ortayh.

1830'lu yillarm bagina ait bir yazmadir ve imdilik bu tarih. 16-18. 141-150. Osmanhlarda . 3744. M. yüzyll sonlarmda Osmanh aydmmm ilgisini çekmig olabilir.1brahim Fazd Pelin'e Armagan. Orhan Tiitengil. pekâlâ 18. 221-230. Memnuniyetle kaydetmek gerekir ki." Ele alacagimiz küçük risale. S. Hizru'l-Mülûk. s. ** Yazmaya ele geçirmedeki yanhuu ve metni incelemedeki tegviki için hocam Prof. Orhan Okay..Z. TürkKültürü. Koçi Bey Risalesi. daha dogrusu Yeniçag Avrupasi'nda yeni bir yöntem edinerek geligen iktisat bilgisinin tanrup izlenmesi ne zaman olmugtur? Soruyu cevaplamak zordur. Ekim 1965. s. S. E Fmdikoglu. XVIII. Ancak Osmanh toplumunda iktisadî dügüncenin bilinen klâsik. Tietze'ye tegekkürübir borç bilirim. s 72 vd. bunlarm bir kismi tarihçi ve dilbilimcilerin çahgmalariyla okuyucunun yararlanmasma da sunul* Yaprt. c. Osmanh toplumunda Batiiktisadî dügûncësi tarzmda kaleme ahnmig metinleri en çok 1850'li yillara kadar götürebiliyorlardi. 'Türkçe'de hk iktisutKitabmm Konusu ve Yeni Bir Eser Üzerine Notlax'. Ístanbul 1948. Yakm zamanlara kadar aragtirmacilar. Osmanh toplumunun Avrupa iktisadî dügüncesiyle ve iktisat ilmiyle tamstig1 zaman olarak kabul edilmelidir. 101F Mecmuasi. vb kitaplarda. 207-208. 1-2. s. Avusturya Millî Kütüphanesi SarkYazmalari bölümünde mevcut bir yazma risale ile bu tarihi pimdiden sonra yirmi yll daha geriye götürebiliriz. Osmanh toplumunda da bir iktisadî dügünce. Osmanh toplumunda egemen olen ekonomik-sosyal görüglere bolca rastlanmaktadir. 1ktisatta Milli Dar. yüzyillarda Gelibolulu Mustafa Âli'ninSultanlara Nasihatler'inden veya daha önceki bazi nasihatnâme türü eserlerden baglayarak. geleneksel niteligini degigtirmesi.ünceye Dogru'. Selânikî Tarihi. Ancak iktisadî dügüncedeki bu önemli degigmeyibelgeleyecek eldeki metinler bugün için o kadar geriye gitmiyor. 25.Ekim-Kasun 1983. ilk Osmanh vekayinâmeleri ile toplum ve devlet hayatma ait metinlerin kaleme almmaya baçIandigi devir lerden beri var olagelmigtir.1 Viyana'da. Avrupa iktisadî düguncesi. 'ÍktisadîTefekkür Tarihimizden Bir Parça'. r Ilk Telif Iktisat Elyazmast Andreas Tietze'ye Dùçünen ve yazan kimselerin bulundugu her toplum gibi. ¯ 93 . 1 C.

Keyf-üzkarquig1 kullamlan kullanmaktadir? Kâtip Çelebi'ye göre Menzil tedbîri ilmi.94 muytur? Du metinlerin baghca äzelligi. Tiet2e. Bugüne kadar bilinen ilk Türkçe iktisat kitaplan. Kitâb-i Müstetab. Fransizca 'iktisat' 'ilm-i 2 Úmek olarak. no: 307. M. bkz. Kütükoglu. -Part I-ll WiMendfi'l-Müen. geleneksel düzeninin restorasyonunu Klâsik Osmanh döneminin bu gibinasihatnâme ve Islabat lâyihalarr. Anolarak ayarlayacagma bilgi iligkin nas11 kurup zenini bölügümüne gelirin ön kaynaklarm bilginin ve masplânda. bkz.. Fmdikoglu. yüzyilda tedbîr-i menzil' deyimini Kâtib Çelebi. imparatorlugun islahati Osmanh toplumunda Avrupa iktisadî dügüncesine niçin yabanci kaImdigi ve bildigimiz kadanyla niçin 19. kismen klâsik devir Osmanh dügüncesinden kaynaklanmaktadir. AÜDTCF yay. sesi ve1640 TariFdiNarh Defteri. daha dogru olur. Saik Gökyay.. 1850'lerde baghgadir. ve cak bu aile düzeyiilmi. Yeniçag Avrupasi'umiktisadî iktisadî dügünceden habersiz bir kullanan kavramlar olup yeni dil ve haklanda öneriler getirmektedirler. O. Esasen 19. Ïzmir1984. Kitab-iMesalihi'l-Müslimin ve minin. Kigiligive Yaprilarmdan 3 Bu fasil için. Osmanhlarda Narh Müesse- yay. tedhir-i Emrân-1mülki'economie kullamr. yüzyll Osmanh iktisadî dügüncesinde de. yüzyil Osmanh. hane halki ve tarif ediliyor. E Fmdikoglu'nun. Osmanh amaçlayan eleptiriter olmalandir. bu eseri Rossi diye bir yazann Economie Politique'inden yararlanarak Fransiz dilinde kaleme almig.iktisat bilgisinin sözlügü. Mustafa Äli'sCounselforSultans of 1581. Öst. Serendiz Argizan. Ankara 1974. tadayah bir imparatorlugun yapismi temel olarak kabul nm ekonomisine degigmesindenve o dünyanm ürünü edip. Yaçami. Katib Çelebi: 'ilm-i tedbir-i Seçmeler. 365.1982.Aynca. düzenienmesine degindigi raflarm nin üstünde bütün topluma da yayllarak dügünülmesidir.. Y Yücel. Osmanh.Türkiye Íç Bankast yay. Hattâ. üslûbla. üretimin artinlmasi ve dogal kayçok sernaldann bunun için nas11kullamlmasi gerektigi gibi sorunlardan vet ve gelirlerin bölügümü konusu zihinleri meggul etmektedir. çok kiginin bildigi gibi.Y. bkz. A. iktisat risalelerinin politique' karµhgt menzil deyimini kullanmaz. s.Yûcel. ÍbrahimFazil Pelin'in kütüphanesinde buldugu Tasarrujiît-i Mülkiyye ve 1965 yllmda merhum sosyologumuz Cavit Orhan Tütengil'in tamttigi Ilm-iTedbîr-i Mûlk adh eserlerdir Sonuncusu 1860'ta Londra'da Charles Wells tarafmdan Türkçe yazahp tagbaski olarak bastmlmigtir. Ankara 1982. Menzil tedbîri açaktir. bu gibi tarihçilik ürünleri ortaya kondugu zaman bu soruya cevap verilebilir demek. AÜDTCF no: 216. Z. yüzyildan itibaren bu dügüncenin benimsenmeye baglandigmm cevabi. Nitekim 19. 19. Ankara 1981.Akad. bir zunün'da arasmdaki iligkileri ve hane düuçaklar hanenin reisinin.iktisadt tarihini saglam bilgilere dayanan zengin bir sentez halinde yazmak kadar zordur. Bizim ele aldigimiz yazma baghgi ise menzil'. . derWiss. tamttigi risalenin yazan olarak Serendiz Argizan adh bir tabibi gösteriyor.

Bir Ïngiliz tarafmdan Türkçe kaleme ahnan bu ikinci eser de iktisat bilgisini ve kavramlan kisa ve yetersiz olarak tamtmaktadir. Gerçekte ise. Mixt 1169. Takvîm-i Vekâyrnin 56. her iki eserin de 1850'ler civanna tarihlenehilecegidir. sadeark Yazmace yazma olarak kalmigtir. kitabgi künyesinde yoktur. CodexVindobonensisPalatinus. Say'den mülhem bir kitabm Ïlm-iTedbtr-iMenzil adiyla Sehak Ebru tarafmdan 1850'lerde çevrildigini belirtir. say1daki 55. mâdan Estrada nâm Ïspanyolhir zâtm nüfus meselesi ve iktisadî kaynaklar üzerindeki yazdiklarmm bir tercümesidir). özellikle Malthuttan söz ederken. ps . Malthus'un meghur denemesi l798'de basildigma ve 1831'den beri çakan Takvfm-i Vekâyrnin 54-56. Tedbtr-t ümrân-r mülkî ilmindeki hazîk-i hükeyor. tamtdan bu risalelerin tag baskisi olarak basilmasi.. B. a. Bu eser Sultan Abdülmecid'e takdim edilmigtir. 'Umûr-i Hariclye' bölümünde çeviriolarak yer almaktadir. 142-144. Fmdikoglu'na göre. Millî Kütüphane'nin Jan arasmda bulutunaktadir. 5 Viyana. National Bibliothek. yazan (veyaderleyicisi) meçhul risale ise. dil özelliklerine dayanarak tahmin etmektedir (tahminen 1268 H/1851 M). Osmanh toplumu yüzyihn ikinci yansinda iktisat bilgisiyle henüz tampma agamasmdadir. Yazmamn son sahifesinde muhtemelisim ve tarih belitsizdir. 1315 Hieri/1897-98 miladi tarihli kendi iktisat kitabmm birinci cildinde. ele aldigi risale. 1860 basunhdir.B.5 Bunun Economie Politique'ten bir çeviri oldugu düpünülebilir Risalenin yazan ada yazmada yer almadigt gibi. Ancak risale sahibi. Viyana'da. Ancak eser için Cavid Bey'in sözünü ettigi kitaptan daha eski bir tarih vermekle beraber. EconomiePolifique kitabmdan Tasarrufât-I Mülkiyye olarak çevrilmigtir. Ancak. Mehmed Cavit Bey'in naklettigiiktisat kitaplanyla Fmdikoglu'nun inceledikleri arasmda kimlik çatiçrnasi gärülmekte ve yazarlar J. Herhalde Bâbiâlî'nin gayrimüslim tercümetni 4 Tütengil. Eu bilgilere göre. Say'in iki ayn kitabrun çevirisinibirbiriyle kangtinm. ilginin yayilmaya bagladigmi gösterebilir? Bizim ele aldigmuz. sayismda degilse de 54 ve 55. Elimizdeki risale 86 sayfadan olugan bir yazmadir ve 'Risâle-i tedbir-îümrân-1 mülkf adru tagimaktadir. gibi görünmektedirler. onun nüfus üzerme olan eserini otuz sene önce kaleme aldignu söylüyor ve yakmlarda bu konudaki tatutici bir makaleyi 56 sayih Takoîm-i Vekâyrdeneµettigini belittiyor (nüfusile ve iktisadî durumla ilgili böyle iki makale. Rossi isimli bir yazarm.m. açik ve kesin olan bir pey.Yahuz. sayilarmda. Tütengil'in tamttigi Wells'in kitabt ise. elimizdeki yazmamn tarihi 1833'ten daha geç olamaz. sayilan da 1832 yihna rastlad2gma göre.de Aleko Sucu Osmanheaya çevirerek bastirmigtir. Fmdikoglu'nun tamttigi bu eserden önce. Çevirininrisale sahibi tarafmdan yapildigi anlagihmakale. bu tarih. 43 yaprak. Mâliye Nâzm Mehmed Cavid Bey.g. s. J. bagvurduveya derleyen müterciminin gu Avrupa kaynaklan da belirtilmemigtir.

bunlarm egitimi ve donanmu.. zeninde ve yänetimde degigiklikler yaratip. hattâ orijinaldir: 1820'lerden beri orduda ve merkezî idaæde Yeniçag Avrupasi'ndakine benzer mform ve degigmeleri geçiren Osmanh imparatorluk yönetiminin sorunlarma cevap vermek amaci güdülmekte ve buna uygun bir yaklayimla risalenin kaleme ahndigi görûlmektedir. 39 r). sudevletin iç dübay ve ögretmenlerinin yetigtirilip maaglarmmödenmesi. devlet hayatmda ve dünyada iktisadî sistemin niye degigtigini ve niçin yeni bir iktisat bilgisinin gerektigini ve neden risaleyi kaleme aldigun pöyle açikhyor: "Eyyâm-1 eser ve haberi mazîyede vücudi nâbud ve düvel-i salîfe zamanlannda edib. Risalenin giriginde merkantilist bir yaklagim göze çarpmaktadir. derhal konuya giriyor. barut ve ategli silâhlann icadi ve kullamnuyla merkezî ordular ortaya çikmig. malî ve iktisadî düzen nitelik degiytirmigtir. risalenin sonu yüzyil Gerçi yazari. iktisat tarihçilerinin kisaca ticari ve sonra sinai kapitalizm çagi dedikleri (itiraz edilmeyecek bir terim) dönemin kamerkezîyetçi degigiklik mu yönetimi ve idari-askerî bünyede yarattigt gibi olgularla yapilacak birikimi kapital sermaye hareketinin büyümesive almmaktadir. Yeniçag devleti. eserini ortabenimsedigi yönetsel modernlegmeyi. ve hî yönden hiç yüzytl 19.s. ve üzere. kuramla uyum gösteren bir olgu olarak . geligmigtir.Osmanh neerinde ah. fark baglarmm iktisat literatüründeki ifade ve terimleri kullanmaktadtr ama. edilecegi 18. farkh çok bir de yanh. ya koydugu yillarda yùrütülen degerlendirmektedir. bünyesi ve iglevleri yönünden büyümüg. "Devlet diger devletlerle ve milletlerle olan ticarette kendi tebaasmm ç1karnu kollamah ve onun ticaretini digerlerine gön artiracak tedbirleri gözetmelidir" (s. Eu yönüyle yazar. ve iktisat bilgisi. Böylebir degigikligi merkezîlegen monargiler olayx olarak açiklayan (ve bir boyutuyla dogru olan) görüg. ilk paragraftan itibaren iki sahife kadar. Yeni bir iktisadt Anlayi. Yazar.96 manlarmdan olan yazar. milel-i düvel tebdil ve fer ve galebe esbabi tagyir ve tebdilini icâb ve ale'1 hurenin pâir nizâmât-i dahiliye-i mülkiyelerinin ilm-i mazbut insabmâ ibtedâbîrin umrân-1mülkiyeye nizâm ve aid sus muhtasaradir" (s.plmig üslûbun digmda. I risâle-i oldugu beyamnda istîcab etmig îsâlini lag ve v-2 r-2 v). Bu açiklamaya göre. Fars ve Yiman dilinde bulunmayan ve sadece Ïngilizve Fransiz dilleriyle edinilmesi mümkün olan bu bilgileri dil bilmeyenlere aktarmak için risaleyi kaleme aldignu bildiriyor (yazma. giripteki bu açiklama bizce qu açtdan çekici. kudüs tuhur anm mukteolan ecza-1barut ve mâdum ve mefkud lcâd hurûb ve zäsmdan olan eslâha-i natiyyenin karîn-i ve kit'alde istîolan zausul-i matlûb andan muharebe ve mutad mali olduktan sonra. Arab. olarak Ama tariele degigkenler bir aç1klamaya yeg tutulan açiklama sayalmamahdir bu. yazar tarafmdan benimsenmigtir. müteahhîolmagla. Risalede. 3 v 4 r). bu olgudan dolay1 gerekli görülüyor..

s. diger deyor: "Bir devrin halki ve devrin gan ü göhretini virlerle karg11agtirmay1p. Bu bölümlerin içerigini lasaca gözden geçirelim.. 11 r-14 r: Üretimsürecinin ne oldugu açiklanüzerinde diktan sonra. mal nedir gibi.üretim için sermaye ve çirak. açtk. s. bu bölümde üretimin ögeleri (istihsalunsurlan) duruluyor. Ïhtiyaçnedir. mn ekonomik durumu. nâzir-i meclisin (yani ticaret meclisi nazmnm) yanmda. Arapça asrefah ve baymdirhk. Bu gibi kimseler davet edilmeli ve dünyafaaliyet izlenmelidir. 5 r).edavat ve Fasl-I sâlis (3. Girig (Mukaddime)'teki bu teorik çerçeve diyebilecegirniz açiklamadan sonra. kanunlar ve iktisadî-ticari eserler. IhtiyaçIarm dunedmt (kithk) ve örf ve âdete göm biçimlenecegi. risale beg bölüm (fasil) ve bir sonucu (hatime) içermektedir. fes ve gapka gibi geylere kargi Hiristiyan ve Muslümanlarn aym gereksittmeyi duymayacagi söyleniyor. Üretimfaaliyetini (a) tanm. kalçoban. (b) sanayi ve zenaat (amel-i hîref) aymnaktadir. senede yarattiklan iki devletlerinin yüz Böylece Avrupa Osmanh ü1kelerinde de yirmi yllda gerçeklegebilecektir (s. Örneginparap. Klâsik Osmanh döneminde fermanlardan kayatlara ve siyasî-edebî metinlere kadar malkelimesi. s. bir En basit duruluyor.mübagirîn-i ummâl) olup. dar. ona danigmanhk yapmalan gereklidir. Devletin gizli. Bu sayede (madde-i asliyye) hammadde iglenip mamul mal haline getirilmektedir. 6 r-10 v arast:Bu bölümde iktisat biliminin temel kavramlari tammlaniyor. (b) amel-i beger (emek yerine say deniyor) olarak aynmhyor. Tauri'mn her devir için ortaya koydugu yöne tim ve igleyige uymah ve devietve toplum iq1erinibu biçimde yola koymaya gayret etmelidir" (s. zarari yükümlenen.." Yani müstahsile-i esbâb-i kullamImaüretimde malm açak örneklerle. artacag1üzerinde ruluyor. Degerin ölçütú olarak lothk (nedret) ve emek gösterilmektedir. Yani eskinin restorasyonuna yönelik bir iktisadî anlayiëla degil. ayhk ve (b) ucretliter çabganlarrisk mutemet yüklenmeden gibi fa veya ticarette sandikkâr.. yaçanan güne bakarak hareket etmelidir. ingallah 97 . günün partlarma uyup tedbirler almahdir. ücret alan yllhk ve olup. Üretimolaynu gerçekleptirenler ve (c) ticaret olarak üçe ise. Fasl-t sâni (2. genel veya özel igleriyle ilgisi olmayan. Bölüm). bunlar kâr ve âlât-edavati saglayanlardir. 14 v-21 r: "Ístihsaldekullamlan araçlan üzerinüretim emval beyatumdandir. 2 y). Fasl-1evvel (L Bölüm). tedbîr-î ümran-i mülkî (economie politique) ilmi konusunda bilgisi ve tecrübesi olan herhangi bir devlet ve ulustan kimselerin. Yazar burada ilginç bir eldemede bulunur: Maziye bakarak degil. ve de siyla (mal-1sermaye) üretim araci niteligini kazandigi açiklamyor.. (a) mütegebbisler (risalede. Uretim araçlanm (a) mal-i sermaye. Bölüm). servet. âlât.Yazarin bu risaleyi kaleme almakta kendini de ilgilendirebilecek pratik bir amact oldugu da bellidir. günlük. Bunun için Ìbn-iHaldun'un bir tümcesine bagvuruanlamak için.

bir anlamda iktisat bilgisinin. tüketicinin verdigi degere. savag gibi tahripkâr olayla_rkaçmilmazdir.Ima uygun olarak para anlammda kullamhrken. En uzun bölüm budur ve risale sahibinin. s. Bu nedenle hastahk. mahn kullamm imkâmna ve derecesine göredir. metinde hangi kaynaklari kullandigmi belirtmemigtir (klasik Osmanh nesrinde pek görülmeyen bir biçimde. metinde mal sözcügünün bugünkü anlamuu kazandigi görülmektedir. Bundan sonra. nüfus artrymm yaratacagt sorunlari kavramak ve çözmek için bir çaæ oldugu kamsmdadu. Tanzirnat arifesinde yapilacal reformlar ve yeni iktisadî politikaya uygun bir anlaysym yer aldigi." Bir tüketim mahnm kiymeti. Bu bölûmde devletin zenginliginin de bu yolla artacagivurgulamyor. daha dogrusu. böylece bu iglemden diger üreticiler de yarar saglar. Meselâ. Bölüm). 29 v. Risalede. Risalede. 21 r-29 v: "Krymet-imal-1 sermayenin hakîkat-i 98 zât ve maliyeti ve anm husiil-1 mal emrinde tarîk-iistîmali ve efrâd-i nâsm mülk ve tasarruflarmda sûret i teksir ve terakîmi beyanmdadir. Risalenin kaynaklan muhtemelen temel. s. her dogan çocuk yagasa. Bölüm). daha önceki gazete çeviriferinden de anlagildigi üzere.Bir memleket nüfusunun artig yetenegi. Yazar. Malthus'un bu konuda verdigi ärnek hesaplamalan nakleder. Fasi-:rabî (4. Malthus'un ünlü denemesi hariç. tabiî denge kuramcalarma.yisalenin bu sorunlara dikkati çekmek ve tedbir-î ümrân-i mülkt ilminin ögrenilmesi ve ona göm tedbir almmast için yazildigi bildiriliyor. sermaye mah ürüne dönü- o gür. Malthus'un otuz sene önce kaleme aldigi-eser ve bu konuda Avrupa gazete evrakmdan (!)yaptag1çeviriyiTakoim-iVekayf de bastudigmdan säz ediyor (s. o memleketin nüfusunu her 26 yllda üç kat yükseltecek derecededir. yirmiden fazla çocuklu evililikler yaygmlagir. salgm.) Bir mahn üretiminde sermayenin degeri de yer ahr. büyür. Malthusçu nüfus kuramma yalon ilgi duydugu açiktir. 33 r). Yaniotuz milyonlu Fransa. Bu da ashnda bir sermaye mahnm da degerini tayin eder. 26 sene sonra 90 milyon nüfuslu ve 52 se ne sora 270 milyon nüfuslu bir ülke olacaktir. fizyokratlardan. Say'den Ricardo'ya kadar birçok iktisat kuramci- . yazar ek açudamalar yapmak için dipnotu kullanmaktadar). Fasl-r hami (5. Malthus'un görûçü özetlenmektedir. B. orijinal eserleiden çok. Risale sahibi. bir sabuncu daha fazia yag ahr ve sabun kazamm yeniler. girig bölümünde ileri sürülen dügüncelere atif yapilarak. Kâr ölçüsünde sermaye artmhr ve i. birinci bölümdeki deger kavrammm açiklamastyla çeligki içinde gibi görünmektedir. bu gibi ömeklerle açikça görülmektedir. (Bu tümce. J. Risale sahibininbu konulan daha çok Malthusçu yazarlarm Avrupa gazetelerindeki makalelerinden iziedigi anlaµlmaktadir. Hattâ risale sahibi. bazi vülgarize kitap ve makalelerdir.ve devamt: Bu bölümde nüfus sorunu ele aluunakta ve risalede orijinal bir egilim olarak.

bu gibi bilgi1erin ögrenimi ve okunmasi yaygmlagmamig Shra bile. iktisat biliminin konularina ve temel kayramlarma yazarm zekice yaklagtigi ve bunIarm oldukça yanhysiz ögrenilip ögretildigi bir metin görünümündedir. bütun nahif yapisma ve üslûbuna ragmen. degigen dünyanmiktisadî mekanizmasuu ve dügüncesini ögrenme istegi ve bazi tedbirler ahnmasi özlemi bu risalede göze çarpmaktadir.smdan esintiler vardar Belki yazar. . Daha önemlisi. onlarm isimlerini bile bilmeden ikincil kaynaklardan naklen derlemigtir. elimizdeki ilk iktisat kitabt (daha degrusu yazma risale). askerî endigelerle baglarrug Mahmudiyye reformlari dönemi Osmanh adammm. 99 Bununla beraber. bu ünlülerin yaptigi tamm ve ileri sürmüg olduklan dügünceleri.

Osmanh

Ímparatorlugu'ndaSanayilegme

Anlayzytna Bir Ornek:
'Islah-t Sanayi Komisyonu' Olayr

19. yüzy11a girildiginde taramsal ve endüstriyel geligimgästeremeyen
imparatorlukta, tezgâh ve Lonca sanayiînin ugradigi çöküntü genel olarak bilinmektedir Gene Tanzimatça grubun bazi dallarda, özellikle tekstil ve porselen sanayiînde atdunlar yapip, bazi devlet fabrikalari kurduklan da bilinen gerçeklerdendir. Bunlarm sayilart, sermaye ve üretim
kapasiteleri üzerinde tam ve ayantih bilgi elde etmek qu an mümkün
degildir. 1835'te kurulan feshane ve çuha fabrikalari, ÏzrnitKâgit Fabrikasi, Beykoz Teçhizât-i Askeriyye Fabrikas1, Tophane,
porselen fabrikalan gibi tesisler bunlardandir.1 Bu tesislerin bir kismi
rantablkogullar
altmda ça14maya devam etmig, bir kisnu zaranm sürekli olarak hazine yardim1ylakapatmy, fakat tekstilde öncülük etmesi dugünúlen önemli bir kisuu ise, yolsuzluk ve rezaletler serisi ile iflâs edip
genel üretim yapisanmve dig ticarî iligkiler sistemikapanmigttr. Ülkenin
nin bu geligmeyi önledigi açiktir.
Burada üzerinde durmak istedigimiz asil konu; Osmanh devlet
adamlarrun
sanayilegme programi, daha dogru bir deyigle sanayilegme
anlayigidir. Hemen görülecektir ki, bu konada Osmanh devlet adami bir
bakuna gerçeklerden uzak äneriler getirmektedir, ama bu durumun nedeni de sanayilegme konusunda içinde bulunulan dilemmadir.
Sultan Abdulmecid döneminde büyük umutla girigilen sanayileyme
tegebbüsü, 1asa zamanda olumsuz sonuçlar verdi. Bu durumda 1860'lardan itibaren sanayilegme konusunda baziyeni projeler ortaya kondu. Bu
sözde programi yürutmek için 'Islah-1 Sanayi Komisyonu'nun kuruldugunugöräyoraz. Sultan Abdülazîz devrinin sanayilegme koitusunda
belli bagh tek eylemi sayilabilecek bu komisyon, Meclis-iVâlâ azasmdan
bazilarmm üyelige tayiniyle kuruldu. Komisyon reisi gene Meclis-i Välâ
azaimdan ve birçok komisyonlarda üyelik yapmi.9 olan Riza Efendi idi.
Yayunlanan talimatnameye göre bu komisyonun ugrayip çözümleyecegunlanhr:2
þ sorunlar

Beykoz-Ìnceköy

*

ODTÜGehpimDergisi, 1978 ÕzelSayisi, s.

123-130.

'Tanzimat ve Sanayimiz', Tanzimat I, ÏstanbulMaârif Basunevi,
1940, s. 432-439,
2 Takvim-i Vekayî, no: 1027, 11 Tegrinisani 1284; ayrica bkz. Osman Nuri, Mecelle-i
Limûr-I
Belediyye,Ìstanbul1338-1922, I, s. 718-724.
1

Õ. CelAl Sarç,

a) Halen %5 olan gümrük resmini artirmak,
b) Sergiler açarak sanayii tegvik etmek,
c) Sirketter
(esnaftan) teykili ile sanayii geligtirmek,
açmak.
mektepleri
d) Sanayi

sKomisyon faaliyete muhtemelen 1280-1282/1863-1865 yillarmda geçmigtir.3 Sanayi mektepleri Ïstanbul,Edirne, Tuna vilâyetlerinde
çok sonralan açildi ise de, mezunlarma
i; sahasi bulunamadigmdan dumura
ugradilar. Gümrük resimleri ise imparatorlugun son zamanlarmda bile
%8 oranma ancak yükseltilebilmigtir. Yerli tüccar için ise ihtisâb rüsurim
ve dahin gümrükler yüzünden bu oran çok daha yüksekti. Sanayi fuar
tarihinde göstermelik bir iki önemsiz olaydan
ve sergileri imparatorluk
ibarettir. Bu talimatnamede komisyonun asil hedefinin esnafi, girketler
halinde örgütlemek oldugu görülüyor.
artik münferiden degil,
Nitekim talimatnamenin 3. maddesi;
girket halinde çahymast' lüzumuna deginiyor. 4. madde, bu girketlerin
her suuf esnaf için lonca kethüdasive loncanm ileri gelen esnafmdan seçilen azadan kurulu hir idare cemiyeti tarafmdan yänetilecegini•belirtiyor. Ancak 6. madde, girket idare cemiyetinin kararlan ve faaliyetinin
Meclis-i Vâlâ tarafmdan denetlenecegini belirtmektedir. BöyIece, daha
igin bagmda serbest girigime dayah kapitalist bir geligme kavrammin
yerlegmedigi ve girketlerin bürokratik kontrol ve güdüm altmda tutulmak istendigi anlayihyor.4 Bazi esnafm girketler halinde örgütlendirilmesini ängären komisyonun talimatnamesi, daha çok ikincil maddelerin
üretimi üzerinde duruyor, Örneginsimkey esnafi, saraç, altm varakçi esnafi bagta geliyor. Debbaglar 2000 kese altm, demittiler ise 5000 kese altm sermaye koyarak birer girket kuracaklardir. Demirciler girketinin 100150 beygirlik makine ve telgraf telleri imâl etmesi öngörülüyor. Bu sudan projenin gerçekleytigine dair bir kayda rastlamadik. Bundan bagka
balmumu, kumaçça, yastikçi, dogramac1gibi, yirmi dalda çahgan esnafm
girketler halinde örgûtlenmesi öngörülmügtür. Bu konudaki girigimler
suya dügmügtür. Ciddt bir sanayive pazarlama söz konusu degildir. Sanayilegme halinde ortadan kalkmasi gereken üreticilerle, yani esnafla bir
sanayilegme girigiminde bulunulmak isteniyordu. Nitekim bu girketlerin hiçbiri gerçeklegememigtir.
IL Abdülhamid döneminde ülkede ulagun, bürokratik örgütlenme,
egitimin yayilmasi alanmda kayda deger hazi geligmelergözlemlenmigse de, sanayide ciddî girigimler göze çarpmlyor ve sanayilegme alanm'esnafin

-

3 Osman Nuri, a.g.e., s. 718.
4 A.g.e., s. 724 ve devami; bu talimatnamenin son gekli olup 22 Temmuz 1290 (1873)
tarihini tagiyor.

101

102

daki bu çarpik tutum ve dügünce devam ediyordu. Yildiz Argivi'nde
Islah-1
sanayi raporu bu gerrastladigumz
ve burada ele alacagmuz bir
etmektedir.5
çege igaret
Bu raporda Ístanbul'da
ve vilâyetlerde kurulan sanayi mekteplerinin
arzu edilen sonucu dogurmaylp iglerligini yitirdigi ve sanayiin tegvikiislah
komisyonune yarduna olmadigi belirtiliyor. Kurulacak bir sanayl
mahallî
çöküg nedallarmda
sanayün
demircilik
tekstil,
camcthk,
nun
denlerini aragtirmast isteniyor. Ïkinciolarak, bu mallara talep yaratilmast için refer gerektiginin aragtmlmasi ve üçüncü olarak mimarî ve ingaIslalu
at dahnda eleman yetigtirilmesi için güzel sanatlar okulunun
gerektigi belirtiliyor. Dördüncü olarak kâgit ve cam üsetiminde öncelik1e
yerlisanayiin geligtirilmesi ve nihayet pamuklu dokumaahkta yerliüretimin geligtirilmesi gerektigi belirtiliyor. Ancak burada ilginç bir nokta
göze çarpiyor "Bu dalda fabrikalar kurulmast amaca ulagmaya mümkün
dokumamn ahäliye imâl ettirilkilmaz," deniyor Istenen gey,
mesi', yani küçük üretimin tegvikidir ki, böylece ciddî bir sanayi programindan sõz etmek mümkün olmuyor. Raporda bu husus açikça apagidaki gibiifade edilmektedir: "Tegekkül edecek komisyou tarafmdan müracaat olunmasi lâzun gelen tedâbir; evvelen memâlik-i mahrusa-i pahane
(de) vaktiyle sanayi hayli terakkî ederek oldukça ihtiyac-1 dahiliyemize
kifayet edecek derecede iken, gimdi bunlardan evvelki kadar istifade dilememekte olup, meselâ Ankara soflan, Bursa ve Haleb ipekli ve kumaglari ve Bilecik çatmalan ve vilâyât-1 gahanelerinin ekserinde imâl edilmekte olari alaca ile debbaghk ve Kütahya'mn çinileri ve hah imâli ve
bahusus sanayice derece-i vücûbda olan demircilik sanatlan heman
mahv u münkariz olmak derecesine gelmig olmagla bunlarm yine mahallince ihyâsi ve ilerletilmesi tahtu'z-zeminde olmagla tegekkül edecek
hey'etin evvel enfinle; sanayi-i mezkûrenin inkirazur mucib olan esbabi ve badehu bunlann hal ve zamanm terakkisi nisbetinde islahi içün ne
gelecegini arîz ve âmik teemmül
gibi tegübbüsâta ibtidar edilmesilazun
'pamuklu

ve mülâhaza etmesi.
Sâniyen; mahsûlât-i dahiliyenin beyn-el ahâlî nazar-iitibâre almmasi
ve revâc-1 çâresinin istihsâli zunnmda ne yapmak lâzun gelecegini pîç-i
nazar-i mütâlaaya almasi.
Sâlisen; teb'a-i Islâmiyyeden fenn-i mimarîde hayli zevât-i meghûre
gehnig ise de her ne esbâba mebnî ise bir müddetten berû bu zenaât-i
âlîyeye ragbet edilmemig oldugu gibi, oymacihk ve hakkâkhk ve fenn-i
nakkag dahi gerüde kahm; oldugundan
bunlann ilerledülmesi lâzimeden bulundugu cihetle sâye-i terakkîvâye-i hazzet-i mülkdârîlerinde
derece-i
el'ân mevcut olan ve hâl-i haziriyle intizâm ve mükemmeliyeti
matlûbede bulunan senâyi-i nefîse mektehinin bu nokta-i nazardan tev5 BOA, YgdazArgivi Evrakt, 12-88/35, ID Ca 1306/9 Ocak 1889.

sîi

ve mekteb-i

sanâyîin dahi tanzîm ve islahi çâresin dügünmesi.
Râbien; cam ve kagit gibi pek çok sürümü olan egya içün memâlik-i
mahrûsa-i gâhâneden her serie milyonlarca paralar Avrupa'ya gitmekte
oldugu cihetle bu paralar harice çikmayarak dâhil-i memâlikde kalmak
ve pek çok ehâli-i Ïslâmiyyekullari dahi bu yüzden müstefid olarak erbäb-i zenaâtden ustalar yetiptirilmek üzere muntazam fabrikalar inçâsi
zunmnda îcâb eden tedâbirin teemmül ve mülâhaza etmesi.
Hâmisen; ehâli ekseriyet üzem pamuk bezi iksâ ve istihlak etmektroldugu.cihetle, bu yüzden dahi Avrupa'mn memâlik-i pâhâneden almakda oldugu para, cam ve kâþt içün çakan akçeden daha ziyâde oldugu cihetle bunun dahi hârice çikmayarak dâhil-imemâlikde kalmasma bir çâre bulunmasi ve fakat bunun içün fabrika inçâsi hâlinde maksad-i aksaum husulü mümkün olmayacagmdan, bunun ehâlîye îmâl ettirilerek, bu
istifâdesi çâredinin istihsâli."
yüzden pek çok efrâd-1Ïslâmiyye'nin
Fi 10 Ca sene 306 ve fi 21 Kânûmevvel sene 304 tarihli raporda Müze-i Hümâyûn müdîri kullari Hamdi (muhtemelen Osman Hamdi) ve
mügir kullan (Said?) imzasi görüluyor.
Yüzyilm sonuna gelinmigtirama, Osmanh devlet adamlarisanayileyme at11mum gerçeklegtirmekiçin hâlâ esnaf ve fezgâh uretiminifeda etOsmanh sanayiînin bu temel üzerinde
meye cesaret edememektedirler.
kurulup geligtirilmesineçahqilmakta ve tabiî girigimler bir yana, hazirla·nan raporlar bile çarptk bir nitelik göstermektedirler. Küçük üretimin ve
lonca düzeninin Avrupa'da 15. yüzyildan beri büyük olaylar ve istiraplar yaratarak y21aldigi,aym deneyin Japonya'dalasa zamanda yogun biçimde tekrariandigt
dügünülürse; Osmanh devlet adamlari böyle bir
toplumsal devrime cesaret edemediler denebilir. Ancak, sorun bu kadar
basit degildir. Tanmsal fazIayi yaratamayan ve kirsal alanda önemli degipmelergeçiremeyen ülkede, fabrika endüstrisine gepecek partlas da
mevcut degildi. O nedenle, Osmanh sanayi programlarmm çarpik mantigi büyük ölçüde ülkenin tarimsal yapismdaki çarpildiklardan ileri gel-

mektedir samyoruz.
II. Megrûtiyet'ten.sonra
da esnafi feda edemeyen bu sanayilegme
programlarma devam edilmig ve Osman Nuri Bey'in dedigi gibi6 kurulan bazi esnaf girketleri yolsuzluk ve iflâs denemeleriyle ostadan kalkm1gt1r.

6 Osman Nuri, a.g.e., s. 728.

103
¯¯

yüzyll sonundan itibaren nyguladigt politik dengenin unsurlan degigmektedir. bir millî devletin Versailles'da kurulugu olarak anlamahyxz. asil önemlisi romantik bir hava içinde. Osmanh Ïmpatagir) sulhsever unvamni kendisi minde (ki Mirotvoretz. Avrupa umdugunn Rusya Kongresi'nde Berlin yanda ger ugrunda döonun kargismdaydi. Ankara 1999. 15-17 Ekim1997. 18. Alman ve ediyorlardi. hassaten Benjamin Disraeli. politik diplomatik rolù. Disop Roma ÏmparaterluguAvrupa topraldarmda gerilemeye bulamadi. smaî yatirunlarm büyük özellikle Rusya. Ìngiltere'ningerçek menfaatini görebilmesiydi. Balkan halklanmn milliyetçiligini desteklediler ve tarihin bagladt.104 . . Osmanl2 Imparatorlugu ve Alman Diplomasisi: "Drang Nach Osten"* ile olan iligkilerinde tesis ettigi Osmanh Ïmparatorlugu imparatorlugu esas itiAlman nasil edebiliriz? sistemi tarif diplomatik bariyle bir kara devletidir ve Reich sözünü kozmopolit bir imparatorluk degil. artik 1878'den sonra söz konusu olmamaktadir. Hattâ Ïngiltere bagbakam bu politikasmdan dolay1 parlamentoda 'Yahudi' diye tahkirapolitikaya ne bir protestoya da ugramigtir. Osmanh bütünlügünü koruma prensibinden vazgeçilmigtir. s. Fazarabuluculuk ladan Ïngiltereve Fransa'mn bundan böyle Osmanh Devleti'ni Rusya aleyhine eskisi kadar desteklemeleri söz konusu degildir. Bagbakam kugkusuz pro-Türk iten saik Sefarad Yahudî mengeînden çok. ve tabiî Alkültürünü politikasuu vügtükleri Balkan Slavlan.20DYdhk Çagdag Sureç. Nitekim Gladstone ve Liberaller bu politikamn aksini izledilderinden.215-221. yüzyilda Fransa'run Osmanh Devleti lehine izledigi. 1878 Berlin Kongresi'nden sonra Osmanh Ïmparatorlugu'nun18. durumda Du tercih manya ile iktisadî baglantry1 Rusya'ya döneAleksandr yapildigi III. 1791 Zigtovi ve Yaq antlagmalarmdan beri kendisi ile harb edilmeyen Avusturya (1867'den beri Avusturya-Macaristan) gimdi kongrede Bosna-Hersek'i iggal ederek Balkanlar üzerindeki mütecaviz emellerini kuvveden fiile çikarmaktadir. Ìngiltere'demuhafazakâr hükümetler. Büyük devletve milliyetler' çagru olgu olarak ler dünyanm bu parçasmda kabul etmig görünüyorlar ve Balkanlar'm kopuçu konusunda. Ïngilterebirinci derecede güçIü devletta Fransa ise Ïngiltereile bagkalan arasmda vardan uyugmalari er ya da geç izlemek zonmdadtr. Osmanh Devleti'nin birliginden yana bir politika izlemigtir. Almanya'mn 'ihtillâller * Türk Diplomasisi.

Fransa ve Almanya digigleri aym prensiple igZannediliyor ki Ïngittere. ancak uzun bir tarih içinde erir. 17 Okt. belirli bir dünya görûçu (Weltanschauung) etrafmda biçimlenen bir toplum yapisi ve bir egitim sistemine dayamr. yüzyilda Balkanlar'da aktif politika gütmeyen ve henüz çtkarlanyla sahneye çikmamig bir devletti. Alman toplumunda Karl Liebknecht ve Rosa Luxemburg da toplatmak da Ìngiltereve yazip faallyet gösterebiliyordu. Wilhelmstrasse'ye kazandirdig1 manevra kabiliyetini göz önüne almak lâzim. ratorlugu 'otokrasi' 'devletin 'halkm 1 Der Arme Konrad.bkz. Parlamentonun. Türkei 159. bir müdahaleye ve daima som hükümetin parlamentodan çok hükümdara karpi sorumlu bulundugu sistemdir bu. no: 8. sistem geægi çikardigi sistemin alti edilir. O anhasir ile sester ise. ama sistemin miras1 olan bir mekanizmadtr. bu sansürü ve bu tekmerkezlilige egilimi desteklemeye hazirdir. günkü politika ayugmayan meyen o da hükümetin politik manevralarma yararh ise hoparlörün sesi yükselsesi hakkm sesi' formülü ileri sürülür. esas itibariyle otoriter bir toplum ve devlet yapisma dayanlyor'totaliteiden farkh bir yapidir. Arme örnek."etmigtir.. Íngiltereve Fransa'am Balkan milletlerini destelder tavri da Osmanh Devleti'ni Almanya'ya yakmlagtiran nedenlerden biridir. Belirtildigi üzere kitleler bu rejimi. bütün perde Ïstanbul de Rusya sefaretinde bulunan Riza Papa aracihglyla sürdürûldügü rivayet edilmektedir. . otoriter rejim yikilamaz. Almanya'da bu sistemin bir tarihî miras olarak belirgin ölçüde devam ettigini anlamahdir. Auswaertiges Amt. Almanya'da ise edilir. arkasi iligkinin. 1896. liyor. 105. Alman dig politikasi kapah kapilar ardmda diplomatlar. Bugünkünün aksine Almanya 19. 'Otoritet rejim oloji ve idareden çok. Bugün diplomasimiz. 4-5. Demek ki Balkanlar'da Avusturýa ve Ïtalya'nmemelleri. Alman-Osmanh yakmlagmasmi tersîm ve tesis eden diplomatik iligkiler agt. Archiv de. Hohenlohe raporu.. Der bir tulduguna paraziti nasil yagiyoir diye yazmrihte Sultan Abdülhamid için etti ve arunda Bagbakan ca. askerler tarafmdan tespit edilir ve kitleler basm ve cemiyetler yoluyla bu politikayi desteklemeye çagrdir ve yönlendirilirler. Tek merkezli bir idedu. ilk ikisinde pluralist sistemin elemanlari çok eskiden beri rademokratik çogulcu yina oturmuy ve igleyig kazanmty.1 Bu gibi tasarHohenlohe-Schillingfüst'ün ruflann diç politikada. ama istenanayasal tolere sesler. serbest bater mjim Rusya tipi bir aç1k zorba tedbirlerle kulagt çekilebilen. no: 1. çok Fransa'ya göre (!) sosyalist adh bir taparti Konrad orgaru. Otoride degildir. Bazt halde bazi sestilir ve lerin yükseltilmesi ve bazi halde kisilmasi halen devam eden ve otoriter Totaliter rejim yrkilabuir. Hattâ Rusya ile ile bariççi bir politika izlemeyi tercih daha änce g ehreminlerinden olan. Hayn. Berlin sefirimiz Tevfik Papa gazeteyi gikâyet emriyle gazete toplattir11di. ama gazete altmda tunastlkontrol basmm bir Hür kolay igti.

Öte yandan Rusya kuzeyde Ìran'da Henekin'e kadar demiryolu dögüyor ve kendince Basra körfezine ulagmayi hedefliyor.. Bu ikili iligkiyi bilhassa Bagdat Demiryolu konusunda görmekteyiz. Yani'gunu tagi' deyince diyor. gerek Anadolu Demiryollari Kumpanyasi ve onun geniglemesiolan Bagdat Demiryolu Kumpanyasi adru alan girketlerde lisan Fransizca olmugtur. Her yeye ragmen punu söyleyeyim.Osmanh ülkesindeki Alman demiryolu yatirimlan ve teknolojik üstünlük Alman diplomasisinin önemli birer aracidir. Süvey. ama tapima masrafi denize göre yüksek. Basra'ya kadar uzanacak demiryolunu ise Almanya'da kim istiyor? Kayzer IL Wilhelm istiyor. Bu kadar aktif bir yatmm söz konusu oldugu vakit ister istemez diplomaside yeni vasitalar geligmekte. Wilhelmstrasse Kurt Sanders ve Helfferich'i kullamr. Mamafih Witte gibi akilh maliyeci bagbakan bu nafile prestij projesinden vazgeçmigtir. sanayi ve bankacilikla ugraçan. Fransiz sermayesi hâkim olmug. yani her iki tarafm da bagh oldugu ve her iki tarafm da yönettigi ÿenisilahlar söz konusu oluyor. Çukurova'daki gibi ziraatm islâluyla yeni bir yatmm modeli giriyor.Bagdat'tan kuzeye olan kismi da gene Ïngilizmanda idaresi tamamlamigttr. Bagdat-Basra arasim. gemiyle naldiyata gäre Avrupa-Hind Denizi arasi demiryoluyla birkaç gün daha kisahyor. Genelkurmay'da Graf von'Waldarsee istiyor. Nitekim Heniken'e ulagan Rus demiryolunun daha güneye inmesi hedeflenmigken. Witte'ci çevreler. büyücü çiragma benzer bir olaydir. Bu demiryolu 106 ¯¯ Fransizlann yaptigi Manisa-Kasaba veya ÌngilizIerin Aydm demiryoln gibi degil. birinci harbden sonra Ïngilizler. Ingiliz sermayesi de girmigtir. Askerler ve diplomattar ve bir de birtakim yan münevverler. 'tagiyamam' . hastaneleriyle. Proje pahahdir ve bir noktadan sonra faidesiz yatirundir. Bu. yüzyil için yenilik ve atihmdo Almanya bir demiryolu agt tesis ediyor. ve harb ortasmda bile girket statüsünü koruyor ki bu ilginç bir yapidir. Transsibirya demiryolunun invasim bu projeye tercih ettiler. Gerçekten ticaret. lojmanlanyla. yüzytl bagi itibariyle göz önünde bulundurmak zorunday1z. tamamlanamayan bir hat olarak kaldi. Bunun için diplomasi de bu gibi yeni olugumlari (ki bu çok yenidir) 19. Sermayedarlarm bu ihtiyatmi Rosa Luxemburg gibi militan iççi hareketi Uderleri de paylagiyor..Ve girketin Isviçreli müdürü Birinci Büyük Harb içinde Liman Von Sanders'in ve Istanbul'daki Alman kurmay heyetinin taleplerini her zaman dinlememektedir. sulama kanallanyla. Bundan bagka Çumra'dagörüldügü gibi. demiryolunun etrafmda aym zamanda müthip bir sosyal tesisler manzumesini bugün bile görüyorsunuz. sermayeyi yöneten gruplar bu konuda çok ihtiyath ve gerçekçidir. Helfferich ve Sanders ise Wilhelmstrasse ve Osmanh'yi kullamr. yüzyil sonu ve 20. Bu 19. demiryoluna baglanan poselerle. militarist Pan-Cerman birligi üyelerí istiyor. Kanah açalmig. kasaba ögretmenleri. Bagdat Demiryolu malûmdur ki. Basra'da en uç nokta Hamad'a kadar oluptu.

2 Bu skandal Alman güdümünün ve desteginin pek güvenilmez oldugunu göstermigtir. Ìçtebu yatmm. Alman yardmu dig dünyaya karp adeta bir Karagöz abartilrug ittifak gibi gösterilecektir. Íngilizve Fransiz diplomasisinin saygisizhgt önlenmeye çahgilacaktir. Kayzer dostum var dercesine. in prac2 Richard. Ashnda bu olayda Alman diplomasisi Türkiye'yi belirsiz bir hedef ve yolda kullanmaktan çok. "Sivas'a dahi uzanmaya degmez. Temmuz 1897'de ilginç bir çatigma çikti. imparatorlugunu daha etkin biçimde kontrol etmek istiyor. Osmanh idaresini sadece Basra degil. diplomatik amaç ve seçimleri çok etkileyecek bagh bagma bagnnsiz bir olayd2r. Anadolu ve Arabistan imparatorluk ile bütünlegecek. Buna ragmen Britanya Kuveyt üzerinde Osmanh hâkimiyetini veya korunmasuu tanmuyor.Pahah bedel ödeyen IL Abdülhamid Alsafdil tavrmm aksine fazla güvenmemanya'ya. hattâ Britanya'mn hak iddia ettigi yerlerde de aym geyi yapmalarma itiraz etmedi. (Benim Alman geneperdesindeki rallerim var. Basra'ya ve Bagdat'a gelen her vali Alman konsoloslarma. Sultan II Abdülhamid'in nadir aldanmalarmdan biri bu skandaldir ve Íngiltere'ninkärfeze yerlegmesini hizlandiracak biçimde sonuçlanmigtir. I<uvoait and Iraq: Historical Claims and Territorial Disputes. Sonunda Îbn'ur Rapid de 28 Mayis 1901'de Britanya protektorasuu kabul ediyor. Schoefield'in aragtirmasmda Ïngiliz büyüke1çisi Sir Philippe Currie Türklerin Kuveyt'te hâkimiyet haklan olmadignu' kabaca ifade ederken. Osmanhya tabi Necid Emiri ÍbnRagid. 15-17. Mamafih Kayzer. aym ingiltere Almanya'ya kargi. Ïngiltere'nircevabi quydu: "Her Majesty's Government have never admitted that Kuwait is under the protection of the Turkish Government." deniyor. London 1991. Ve äbür yandan Mezopotamya ürünleri demiryoluyla daha süratli ve ucuz olarak merkeze gelecek. Schofeld. s. Fakat Osmanh idaresini böyle bir hâkimiyeti pekigtirmeyekykirtan Almanya'nm Íbn-iRagid'i SeyhMübaæk es-Sabah'a karç1kigkirtmäst da gerekli askerî tedbirler almarak önleniyor." derken. Eu dönemde Hindistan kral naibi olan Lord Elgin de OsmanhlarmKuveyt'te katantina istasyonu kurmalari.) Bu sayede Rusya ile sulh içinde geçinilecek. whether we could deny the latter. 107 . The Royal Institute of International Affaires. Avusturya'mn Balkanlar'daki emelleri dizginlenebilecek.Sabah ailesinden Mübarek'le çat19ti. "Bu yol ne zaman bitecek?" diye soruyor. But since it is practically under Turkish influence. Kuveyt üzerinde de hâkimiyetini pekigtirmesihususunda kipkirtiyor ve ingilizmüdahalesine karçi sözde garanti ve destek veriyor. Istanbul'daki tur. it is doubtful. kendi teknik bilgisizliginin de kurbam olmugda açakça göralüyor ki. artik ilerde Ìttihatçalarm askerî sadece yecek.Bir yandan Helfferich. ÇûnküDeviet-i Aliyye jandarmay1 ve askeri sevk edecek emm ve kisa bir vasita ariyor. technically a subject of the Ottoman Sultan. "Shaikh Mübarek.

Hepimizin bildigi gibi Yakmdogu'daki diplomatik misyonlar Ïngiltere açasmdan pöyle bir düzene göre kurulup igler: Londra'da Foreign Office. Bu en enteresan degigmelerden biri. Papa ayaliyetleri bu cografyaya Osmanhhšm rengini birakmigtL Muhetme zamanda Kuveyt üzerinde hâkimiyet tesis gayretindedir. Tabû Alman askeriydi ve gereken görevleri yapti: Ístihbarat ve Alman silâh sanayiî için Türk ordusunu tavsiyeletiyle bir pazar haline getirnek. Rumeli dahildir. Ïligkilerdebelirli galuslann hediye ve rügvet ile satm almmasi söz konusudur. sirasmda Bagdat'a yalAslmda Midhat Papa Bagdat valiligi (1869-72) renklerini vermelde kalmamigttr. 1983. Ízmirve Ïskenderundahildir. Du demek ki India Government'in tayin ettigi diplomatlar Londra ile çok hizla ve direkt bir temas halinde degiller. Dosyalarma bakm. Basra'daki konsolosu India Government tayin ediyordu. hemen Londra'dan tayin etmege bagladilar. büyükelçi. 3 Ï. m temelen Paga'mn döneminde Sabah ailesini'paga' olarak kaymakam tayin etmesi gibi tasarruflan. tevcih edilen niganlar ve rütbelerle bazi misyon geflerinin bilgilenmede kullamldigi aç1ktar. Osmanh imparatortugu'nda .ikinci basla. man mügavir Genelkurmay1ile de arast o derebir papaydi. Trabve konsoloslan tayin eder. sahayi bilen." diyebiliyor. Bunu her iki tarafm da yaptigt anlagiliyor. Ortayh. Bu çok ilginç. Buna Ìstanbul zon. Acil bölge degil. iki taraf da karg1hkh istihbarati açiga vurmadan belirli ölçülerde devam ettirmig görünüyor.108 ¯ tice he enjoys a fair degæe of independence. Bu Îngiliztarifi de Almanlan harekete geçirmeye yetmig olmahdir. Saraym cömert hediyeleri. orta elçi dahildir. Bunda da papilacak bir yön yoktu. Prusya gi gören cede kätüydü. Zaten seyrek yazilan raporlardir.nedeniyle Londra Berlin'e böyle ikin bir ifadede bulunmugtu.fakat bunlarm hepsi Ïngilizhariclyesinin en uzman kipileridir. Onun baymdirhk faOsmanh'mn mz Ama. Buna karç1hk Tahran'daki bûyükelçiyi ve civar bölgelerdeki konsoloslan India Government tayin ediyor. 1912-18 arasmda bu sureç Almanya lehine yogun bir biçimde geligmigtir. s. Mesela von der Goltz Paga'nm bir darbe planlayan mektubu Woldersee'ye yazilmig ve bazi papalan elde ettigini söyleyen satirlan IL Abdülhamid'in eline nasil geçmigtir?3 Von der Goltz üzerinde dig Abdülhamid'in perde dünyaya gãsterdigi 'Bendeki AlIL Kendisi Türk ordusunda sevilen ve sayPapalan'ndan bir tanesidir. Baktilar ki Osmanh Imparatorlugu ve Almanya ile çatigma çikti. 78. Malum kuAinun Nüfu2:u.Avrupa'daki bütün elçi. Sicak bölgenin içine girdi.79. yazdiklan raporlara bakin. niçin böyle bir durum ortaya çtkiyor? Ben kendi tezimi çahytigim zaman Irak konusunda pahsen bölgedeki Alrnan konsoloslarun Richarz dahil. yazdiklanmn üç para ettiginifakat beg para etmedigini säyleyebilirim. dili bilen adamlardir.

Hele sizin hiç yoktur. 19. Herkesin masasi bile tayin edilir. Bu çok ilginç. Bu gibi geyler hem dogrudur hem degildir. saldmverin. Hemen 1899 Kasum'nda bir irade çikmig. Kimi saldirtacak. Lüks masa bile yüksek memur için bir imtiyazdir. 1898 yilmda. tabiî Ïbnu'r-Rapid'i. Aym yll 1900'de padigahm irade-i seniyyesinin ç1kmasi ve demiryolu iginin ciddiyet kazanmasi üzerine. Çünküdaktilo yeni çiktmg bir alet ve adamlar bunu kullamyorlar Bu bürokrasinin niteligini gösteriyor. Kuveyt sizin ecdad mirasunz. Yani zamanmda adimlarla tartigmah bir hükümranhšm-somutlagmakta oldugu bir sahada." diye bize ültimatom veriyor. bunlar kitap halinde yayimlanmaya deger belgelerdir. Sultan Abdülhamid Íbnu'rRapid'i Sabah ailesinin üzerine saldirtlyor.yazumigtLr." Bu talimat Ïngiltere'dengeliyor ve bu kesin bir kopugMidhat Paga'nm Bagdat valiligi sirasmda atilan tur. Halbuki aym dönemin içinde Basra'daki India raporlan mütGovernment'in veya Londra'nm tayin ettigikonsoloslarm hig degerli geylerdir. Bülow'a. 1901-1909 yillan arasmdaki bu çatigmada tabiî Sabah ailesi Ïngiltere'dengöntügü müzaheretle Ìbni Ragid'i püskürtüyorlar ve kesin talimat geliyor: "Bundan böyle hiçbirimizin Kuveyt'te hâkimiyeti yoktur. ne Rusya.hiç degilse yata ragmen Bagdat-Basra arasmm tamamlanmasi dügünülmektedir).." diyor. igi sallantida birakiyor. Bâblâlî'nin. Bölgeyi çok iyi tammaktadirlar. bütün ihtidemiryolu yapilma safhasma girmistir. yüzyilm son on yllmda daktilo kullamhyor. Tabiî Sultan Abdülhamid tedbirli oldugu için. Ancak bundan hemen sonra Ïngiltereartik Berlin nezdinde de yumugak davranmanm faydasi olmayacagim anlanu. 1900 y11mda Almanya ve Osmanh Devleti arasmda ne oluyor? Simdi herkes Kayzer Wilhelm fazla zeki degil ve yalanci diyecek. "Kuveyt'in üzerindeki hükümranhgi tammayiz. Ve buradan tabiî alman bilgi son derece ilginç ve ayrmtthdir. Ve Ocak 1900'de Alman mühendislerin y çektigi demiryolu fen heyeti ilk saptamalari yapiyor. olacak ki.. British India çok cimridir. "Hemen niye saldirahm?" diyor. Fakat faaliyet baghkärfezin soyor. 1900 Haziram'nda BerEn sefiri olan Nagel." diyor. Buna ragmen 1901'de maalesef Ïngiltere'nin Almanya'dan aldigi sözünü ettigimiz çifte tarif ve diger taraftan da Almanya'nm buna güvenerek Osmanh'yi kigkirtmasi. "Kuveyt'e ne Almanya. daha dogrusu Yildiz Saray1'nm da ihtiyath politikasma ragmen maalesef bu yeni girdigimiz dolayisiyla Alman diplomarent yaziyla 'demiryolunu -çünku "memorandum' 'concert' 109 . "Siz Íngilizierebakmaym. sahamizda kendi bulunan Necid Emiri Sabah ailesinin üzerine saldirtacak. iktidarda bulunan kigi en azmdan bizim kadar zeki ve bizim kadar yalancidir. Fakat daktilo kullamhyor. Yani Osmanh Ïmparatorlugu'nu Wilhelm kalkip Abdülhamid'i kigkirt1yor. ne de Osmanh Devleti'nin hat çekmesine müsaade etmeyiz. banuna kadar uzatasmiz' diye. Bunu da hesaba katmak zorunda1898'de ziyaret ettiginde Kayzer yiz.

Basra üzerinde yazdtgim küçük bir tetkikte de ifade ediyorum ki. Çokilginç bir geligme ve önemli bir gelir art1µ baglamigt1. Abdülhamid yillari Basta vilayetinin en çok geligtigi ve imparatorlukla iktisadî bakimdan en bütünleÿtigi yillardir. Kuveyt tekrar uzaklapyor.221-232. . yûzyilda Osmanh-Arap dünyasa'. yanibirbirine gablonlanmig. buradaki liman ve hinterland tehlike altindada. versitesi Türk-Arap fligicileri Ï. Dolayisiyla bu tip bir diplomasinin. kurmakta oldugumuz sistem batrmytir ve bu hazîn bir geligmedir. O kadar ki l906 yihnda buradan 50 bin ton tahil ve 40 bin balya yünü Avrupa'ya sevk ediyoruz. 4 'Basra limam ve XIX.110 sisi bizi büyük politik yamlgiya itiyor ve bu da Kuveyt'in kesin olarak Osmanh'dan kopmasma neden oluyor. Fakat pimdi bu bölgede demiryolu inga edemiyorduk ve elimizde Fao ve Kuveyt gibi bir bölge olmadigi için. 5.4 II. çünkü bölge askerî bakundan emin degildir. Osmanh'yt bazi yönlere ve olaylara sürnkleyebilmektedir. yani iktisadî geligmesi açasindan tehlike altmdadir. Ortayh. Bu yeni tip diplomasi çok güdümlüdür ve Berlin kolay gey1er vaat ettigi ve bazi geyleri yönlendirdigi için. maalesef 1878'den sonra Osöbür Balkan devletterinin politik karakteri içimanh Ímparatorlugu'nu ne çektigi görülüyor. Bu sürüklenme sonunda ki. yanhy ata oynamigiz ve bir yamlgmm içine hepimizin malûmudur girmigizdir. yeni tip bir Balkan politikasmm.1979 Ankara. Hacettepe ÛniKonferans:Tebliþeri.

000.000.918.302.DDO 3. dördüncü sirada yer ahyordu.292.c.000 332.120.000 594.000 1.000 ABD 420. Univ.000 695. * Amme ÍdaresiDergisi. Gerçi bu devletin 19.680. siyaset arenasma henüz büyük güçler arasmda çrkmayan bir devlet olarak bilinir.000 Almanya Ïhracat Toplam Ticaret (ABDdolan alarak) (ABD dolan olarak) 1.1 ithalat (ABDdolan clarak) Büyük Britanya LS23. hacim bakipek Daha ABD 1876'da gi mmdan.268.512.000. SehaMeray'm amsma 19.350.Ankara. Agagidaki tabloda bu durumu 'ehven-i görüyoruz.203.Osmanlz Ímgaratorlugu'ndaAmerikan Okullar: Uzerine Bazz Gözlemler' Aziz hocam. sayi 3. Osmanh devlet adamlari arasmda ABD'ye karp ger' bir güç olarak yakIayma egilimi beslendigini de biliyoruz.000 715.066.800. fondon 1932.000 1. yüzyil boilgilenmedigi ve faaliyet göstermediyunca Osmanh Ímparatorlugu'yla söylenemez.000 Fransa 797. . 14.980.Prof. 1 Leland JamesCordon. Eylül 1981. 52-53.015. Avrupa devletlerinin nüfuz alanmi göz önünde tutarsak bu dogru bir yargidrr.000 Rusya . American RelationsWith Turkey 1836-1980.000 905.000 2. Bu nedenledir ki.000 363.000. yüzyllda ABD.980. of Pennslyvania Press.000 1.101.799. s.108. ile Osmanh ticareti.

Du dänemde ABD. bu sefer de AUD elçisinin ve konsoloslarm bitmez tukenmez itirazlan baghyordu. büyükelçilik düzeyinde de temail edilmiyordu. Fransa Katoliklerin hâmisi sadece eski inançta sebat eden Ermeniler ve gikâyet nezdindeki Bâbtâlî ve degildi. gibi hastane. Bir tarihte bir tuklanmasuun nedeni. no: . gayretli. zaman zaman mahallî yöneticileri inatçihklanyla poliderecede karplagtinlmayacak Cizvitlerle leden çikaran. giriÿen. 2 American National Archives. ölçüde bilmigti.. Amerikan misyonerlerini gikâyet ediyor ve cemâatlerini onlar aleyhine kigkirtlyorlardi. Protestanhgi yaymak isteyen bu misyonerler. yardimcl olacak genig gruplar kazannug inançla ige vardi.2 Btt durumu ABD elçilik raporlarmda faaliyetinden dokslann hâmisi Rusya Çarhgt. Yerli Ortodokslann yöneticilerinin cemâruhanî liderleri Ortodokslarnun ve itirazlan bitmiyordu. çahekan. bir kendi Ortadogusu'ada politika ve ticaretine Anadolu ve en çok da Arap AmeEu kazançta. yetimhane lari diplomatlan desteklemiglerdir. müstakbel ABD çikarlannm ve bagkaca bir yigm idarî ve etnik probleminplatformunu hazirlayan yan bilinçli veya bilinçsiz öncüler olmuglardir. ABD vatandaylannm kurdukAmefikan adami laik misyona mensup din veya Amerikan çahgabilmelerini tesislerin okul. yüzyil li Ìmparatorlugu'aunher yerinde Amerikan egitimi görmüg. Osmanmisyonerlerin fah yöneticileri sirf isyan ve kangikhklan önlemek için. Ermeni-Protestan faaliyetine yen Ermenilerin itiraz ve önleyici kargi çikanlar.112 Fakat ticarî faaliyet digmda diger devletlerle loyas edilemeyecek deæcede Osmanh devletinin dig ve iç sorunlarina kargi yansiz kalan ve kangdinamik bir politika izledigimayan Amerikan diplomasisinin bir konuda faaliyeti. Bundan oldu. Müslümanlar ve Ortodoks Rumlar arasmda ganslartolmadigmi çabuk anlamaçIardt. bulunuyordu. ama Katolik tik nitelikten yoksun bu misyonerler. Despatcheso(LI.. yayilmasma Protestanhgm kilisesi günden güne güçlendi. Amerikan aydm tabaka yetiytiriletarz-i hayatma ve politikasma sempati duyan bir fakat özellikle Balkanlar'da. Or oda görmek mümkündür. Ancak bagmda Osmanyonerlik faaliyetinin desteklenmesi dolayisiyla 20. Almanya ve Rusmisya'mn tersine. sik stk Osmanh makamlanna.S Ministers to Turkey. 113. Bu dönemde misyonerlik vatandaëlanmn ni görüyoruz. Schaufle ile büyükelçi Boutinev'in bu konudaki 46. Bâbrâli'yi müdahaleleriyle rahatsiz eden bir devlet degildi.Protestan misyonerlerin Amerikan misyonerinin tuen çok rahatsiz olan devletti. M. Ermeni kilisesonra yöneldikleri asil cemâat Ermeni Gregoryenler ugrad1 ve Katolik ve Gregorsi bu sayede yeni bir parçalanmaya daha ragmen. Rus sefarethanesinin müracaati idi. ingiltere. Osmank at ileri gelenleri. Bu sayededir ki Amerika. September rapor.Fransa. dini Nahif bir büyük payi rikan misyonerlerinin çisaf. tarihli 1899 28. Roll 65. Amerikan misyonunun gefi Dr. aliyetini yasaklaylp kendilerini yönetim bölgelerinden kovunca.

gümrükte kargilagtildan farkh muameleden yakmmaktadirlar.. Du saymaktan arasmda Nizâmnâmesi'ni Devleti'Maârif Osmanh duguna güphe yoktur). Roll of To U.nizâmnâmenin çaki§tarihinden evvel kurulan okulsi Esad Paga'mn. 16 Arahk 1886 tarihli rapor.3 Mart 1906 tarihli Ístanbul 1308.). almalan ruhsat degildi ve mast mümkün devletin bu ruhsat almiglardir 1890'larda ve ancak 1880'ler ve çok okul konuda ciddî bir müdahalesine de rastlanmanugtir. Despatches. 46. 41. Despatches. çogunlukla 1830'lar ve faaliyetlerinisürdürüyorlardi (O. 7 A.7 sempatik bir hava yaratmalan ve uygun taktik kullanmalanm 'bilâruhsat' 'ruhsatsiz 1893.smanh marulmugtu ve ruhsatsiz olarak müesseseleri maarif okullan ruhsatsiz arif salnameleri buna ragmen bu damgikh dövüy olbir konuda çekinmiyorlard1. s.M.. Ancak lerini okul ve kurumAmerikan üreyen durum sonucu çahyan ve mantar gibi ettigini için göruyoagnsi teykil bag bir yänetim larmm birçok konuda diger kurumlan.Imparamünakayast ilginçtir.1869'da ruhsatsiz çahyç1kartti.k. maslahatgüzarm famimi. 187-188. M. Beyrut zamanlara kadar faaliyetve Lübnan'da bu okullar kapatilmanug ve son her yerinde. larm durumu igbu nizâmnâmede de belirtilmediginden. maddesine göre yabana okullarm ragmen birBuna gerekiyottlu. no: 276.. (2. ortaya çikan tatsizhk. Boston and Chicago Turkey. ruh1874 yumda Suriye vilâyetinde bu nizâmnâmeye mahallî yäneticiler okullan satsiz çahytiklan gerekçesiylebazi Amerikan tarafmdan kapatúdi.S.. 4 American National 47. e1çilik ra5 American National Archives. 46. Rolt 47deki16 li no: 23'deki Maârif Naziruun Türkça tamiminin kopyasi. Suriye. mahallî idare derhal bildirdi ve King blitün Amerikan misyonerlerine davranip akilhca çahgmalan içinde edip ve âmirlerine müracaat uyum istedi. Bununla beraber. Suriye vali". Arahk 1886 tarih6 American National Archives. mezkûr mekteplerin faaliyete devam1"4 geklindeki karan yüzünden. 113 . Bunun 1." as1a izin Protestanhgt torlugu'nda yaymamza Osmanh Ímparatorlugu'ndailk Amerikan okulu 1824'te Beyrut'ta açaldi. OsmanÌ1 diyordu.. fiilî bir ülkenin sûrdürmüglerdir. ed. no: poru. dayandarak. "Efendimiz ÇarHazretleri. 3 Cyrus Hamlin.g. Maârif ÑazmMünif Paga'nm2 Ra 1304 / 16 Arahk çahyan okul1886 tarihli bir memorandutriuna (tamîm) göre. 29... 1824'ten 1886'ya kadar imparatorluktaki Amerikan egitim kurum1840'larda kulannm sayisi 400'e yaklagti. Bunlar.3 vermeyecektir.5 Bununla beraber. RoH 71. Elçi. M.. eenebi okul ve kurumlar getirdikleri egya için gümrük ädemezken. Örnegin. Ministers Despatches Archives. vilâyetindeki Amerikan misyoner Beyrut ruz. My Life and Times. 6 Maârif Nialabileceklerdir lar da müracaat ettikleri takdirde ruhsat tamîminin umumî nezâretin zâmnâmesi'itin 129'uncu maddesinin ve Pendleton maslahatgüzar verdigi bu haktan yararlamlmasi gerektigini.

. Protestan Amerikan misyonerlerinin. ÖrneginH. C. s. onlann elinden ahnacagi dügünülerek..1387. Gerek hükümet. bu okullarm kurulmasuu hoÿ görenler. 474-478.e. Hamlin bu sonuncu kuruluglarm nedenini etrafhca açiklamaktadir. Õzellikle Protestanhga girmekle suçlanan Ermeni gençlerin ve diger Hiristiyanlann.. gerekse her din ve irktan ahâli. Ïçkodra'daÏtalyan. Vefik Paga'dan ahnabildi.10 "industrial 19. Kosova ve Yanya gibi önemli Rumeli eyâletlerindeki kurumlar yok denecek kadardir. Ancak liste bize Amerikan okul ve sosyal hizmet kurumlannm cografî dagilmu hakkmda kesin bir fikir vermektedir. s. 292. c.S Anado- lu'da da durum pek farkh degildir. Ístanbul.g. arazi ve bina kiralayan ve satanlara iyi gözle bakmiyordu? Ama Amerikan misyonerleri okul yamnda. Çukurovave kismen de Orta Anadolu oldugu gärülmektedit. Ekz. Osman Nuri Ergin. sonraki yillarda birçok okulun (özellikle Suriye ve Lübnan'da) ruhsatsiz çahqmaya devam etmelerinden anlagthyor. Selânik. Gene bu makalenin Ek'inde sayilan yetimhane ve hastane gibi tesislerin tam gerçek sayiyi vermedigi de açiktir. Açtiklan okullarda okuyanlarm diganda is bulamamasi säz konusuydu. Katolik misyonerlere has kurnazca ve diplomatça siyaseti izleyemedikleri ve ruhsat elde edemedikleri veya konuyla hiç ilgilenmedikleri. a.1940. cemâat yönetiminin tekelinde ve kontrolünde olan igyerlerine girebilmeleri ve tezgâh sahibi olmalan imkâmnm. MahalH halka bazi hizmetler götürerek. bu kimselem toplumda bulunmayan modern ve nadir zenaatlann ägretilmesiiçin school'lar da kuruldu. s. s. 2. Amerikan misyonerlerinin faaliyet alamnm SuriAnadolu. yukan Mezopotamya. bu nedenle ne halt etse müstahak oldullarmt söylemigtfr. 10 Ham[in. Filistin. 9 ÖrneginRobert College arazisi ancak A. Manastir. Türkiye Maârif Tarihi. a-g. Íçkodra. Önemlibir ltür ve ticaretmerkezi olan Selânik'te bu ylllarda Amerikan misyoner kurumlan görülmüyor. Du okullarm kurulmast da bir mesele oluyordu. yüzyilda sayilarmm 400'e yaklagtigt resmî raporlarda belirtilen bu okullann. Ek'te venligimiz listede de hepsini gãrmek mürfikün degildir. Lübnan. sene 1318/1900. aralarmda taraftar toplama ve tutunma çaresine bagvurdular.e.114 ¯ Buna ragmen. Cyrus Hamlin. 1847 ve 1875) açilan bazi okullar 1900'lerde yeni ruhsat elde etmigtir. Sadâœt makann dahi pagamn bu hareketini hoggörmedi. Papa ise 'Paris sefareti eenasmda tahsisatm tam venlmedigi ve borç1andigi. dispanser ve hastane açarak saghk hizmetlenni de birlikte götürmek gibi bir yolizlediler. 649-650. 1264 ve 1292 ylllarmda (M. Dogu 8 Sâlnâme-i Nezaret-i Maârif-i lImûmiyye. ye. Listeye bakildiginda. etrafta dedikodu yayildi.

s. Talebenin %75'i Gregoryen Ermenilerden. melerini. s.11 Buna kargihk Gægoryen ve Katolik Ermenilerin baglangiçta bu Protestan propagandasmdan genellikle rahatsiz olduklarl çok aç1kti. 1910'da bu sayi 325'e yor. 1905'te erkek okulunda 120 ögænci ulagtt.e.Gene kalabahk Edirne vilâyeti de bu cümledendir.13 Zamanla bu direnig gevgemig olabilir. patrigin defalarca.12 Hattâ bir keresinde patrigin sekreteri Baron Niyan. 35. Avusturya egitim kurumlan oldugu halde. The Duty of United States of America to American Citizens in Turkey.g.Yukayogun bir Amerikan rida saydigmuz bölgelerin etnik niteligine baktigiruzda gärülen özellik gudur: Amerika. Daha 1896'da Everett P. 14 Everett Wheeler. Cyms Hamlin. hattâ yardimci olmugtur. 1840'larda istanbul'daki faaliyetlerinin. tebaasiyandan da bir göçmen ülkesi olarak ABD gayrimüslim Osmanh hakki veren bir devletti. bir Ermeni Protestan cemâatinin kurulup geligmesinde Amerikan misyoner1erinin büyük paya varda. Amerikaldar faal degarktaise bunun gildi.. Boston. 1910'larda Van'daki faaliyetlerini anlatirken. 5. The American Board. 213-214. 124. Wheeler. ordar arasmda faaliyet göstermeyi yeglemigtir. ABD'nin Türkiye hakkmda iyi hisler beslemedigi. Fleming H. 13 A. modern hbbi ve egitimi kuruyoruz.Ermeni cemânti bazi hallerde Amerikart misyonerlerine kargi olumlu tutum takmmig. Esasen Amerikan diplomatlari hiçbir zaman misyonerlerin bu gibi agirihklarmi fænlemek için ciddî bir girigimBir de bulunmamiglar. New York 1896. "Biz Türkiye'de Hiristiyanlar ve H1ristiyanhk için okul. 'memleketlerine ." diyordu. hastane açiyoruz. Ancak. bazen küçük kasabalar ve gekilde bulundugu misyonerlerinin görülüyor.15 Bu nedenle de Amerina en çok vatandaghk 11 Idavid Brewer Eddy. a. s. Bâbiâli'yi suçIu göstermeyi âdet edinmiglerdi.14 Bu tür negriyat eksik degildi. 221-222. Örneginmisyoner David Brewer Eddy. "Van'da 1872'de kurulan okul geligivarken. misyonerlerinin faaliyetinin daima bu yönde desteklendigi açaktir." demekteydi. What Next in Turkey..g. vatandaglik iglemleriyle IIgili olanlardir 115 .. 12 Hamlin. 15 ABD Digigleri argiv belgelerinde (Türkiye bölümü) en çok rastlanan vesika türü. Massac hussets 1913. Türk bizi istemeyebilir ama oramn sahibi Türkler degil ki. Ermeni gençligin egitimi iglerine karqmamalarmi ihtar httigini' anlatir. ilâç gätürüyoruz. bunlarm bazilarim rahipler yolluyor ve bir losun masraflari da piskoposluk kargihyor. mektebe devam eden ögrenci ve veli1erinin isimlerini istelmig ve bu kimselerin hapsedilecegini bildirmigti. vilâyetierde ayak basmadtgi himsenin tersine.e.. Ermeni patrigi geri döntarafmdan engellendigini.Fransiz. Revell Comp. Ermeniler ve SarkKatoliklerini kendine hedef olarak seçmig.

M. Adana'yl Mardin. Mentege (Mugla). 362. Yetimhane. Diyarbaktfi Bütün Dogn Karadeniz'i Sälnâme-i Nezâret-î Maârif-i Umûmiyye. Manisa (Saruhan). Roll 71. Ancak Osmanh listesinde mekteplerin ruhsat tarihi de verilmektedir. Bilecik'i Mersin. Hastane ve Dispanserler Bu liste 1318/1900 tarihli Maârif Sâlnâmesi ve American National Archives'de bulunan 'Despatches of U. s. s. bunlar belirtildi. Gümülcine'yi Ïzmir. Amerikan listesi teferruathdir.S. sene 1318. Tekirdag. 25 Subat1903 tarihli Leishmann'm raporu." Osmanh resmî listesi Amerikan raporuna göre üç yll evvel olup kurumlarm sayisi dügük gärünüyor. . 46. Teoloji Semineri. Denizli'yi Bursa. Minister to Turkey. Antakya'yt Amasya. Erzurum'u Gelibolu. Tokat ve Sivas'1 Erzincan. Büyük ölçüde toplumdan izole edilmig bir muhite ve belirli gruplara hitap eden kuruluglar olarak kald11ar. Dar-ü]-Hilâfet-ül-Âliyye. 968-1490 arasi. Bahkesir. EK LÏSTE Osmanh Ímparatorlugu'ndaAmerikan Okullan. Urfa. American National Archives.S Ministers to Turkey' adh serideki 25 Subat1903 tarihli bir listenin kargilagtirilmasi ile hazirlandi. Eski isimlerin yenileri verildi: - * ** Ankara vilâyeti Bitlis Halep Sivas Erzurum Edirne : Aydm : Hüdavendigâr Adana Diyarbakir Trabzon : : : : : : : : : Bugünkü Kirgehir ve Kayseri'yi Bitlis ve Mup'u Antep. Bu mekteplerin Osmanh Ïmparatorlugu'nun uzak köpelerine Bati kültürünü ve hayat tarzuu ne derecede getimbildiklerinibilemiyoruz. Maraq.Aydm. Kütahya. Bazi cografî yerlerin bügünkü ismi tesbit edilemedi. Despatches of U.116 ¯ kan misyon mektepleri Osmanh ülkesinde âdeta Amerikan vatanday yetigtiren kurumlar olma iglevini yükümlenmig oldular. Kirklarell. Listede o zamanki vilâyet taksimatma uyuldugu görülecekti.

Okullarm tarihleri bulunabildigi ölçüde verildi. . Ruhsatsiz çahganlar belirtildi. Bu okullarm talebe ve personel sayisi listede tespit edemedigimizönemli bir noktadtr. dispanser ve hastaneler aynca belirtildi. Cebel-i Lübnan özerk mutasamfhgi ve Beyrut oluguyordu (bu vilâyete Trablusgam ve Hayfa sancaklan da dahildir). Yetimhane.içeriyordu. Bu konuda en mükemmel liste ancak Boston'daki Misyonerler Merkezi'nin argivlerinde hazirlanabilir kanismdayiz. Lübnan ise. Karg1Iagtirmaya ragmen her iki listenin yeterince sihhatli veriler ihtiva etmemesi baghca sorun olmuytur. sancak ve vilâyet verildi. vilâyetinden 117 Bu taksimata göre listede önce okulun adi. sonra bulundugu kaza.

bu konuda bekleneni veriyor. Arba. Sanat Okulu " " " Erkek Okulu " " . KiBse Sis-Kozan Km Okulu Hacin. .yiltydda AmerikanMisyoner Okullart). Ruhsatsiz çahyyor - - Uygur Kocabagoglu. Kazan Erkek Okulu 4 Mart 131§ (1895) - " - w " - . Ìstanbul1989. Tarsus-Mersin a. Kilise " " Akhisar-Saruhan Okul ve Kilise Manisa Merkezi " Okul ve Kilise Öclemig-izmir " Amerikan Erkek Koleji Merkez-Izrnir " Merker Ízmir " KIz Koleji AYDIN Anackulu ve Tesisleri Merkez-Ízmir BAÖDAT'TA Amerikan akulu ve diger tesis yok Amerikan Koleji Arnerikan Kadin Semineri Beyrut Merkez - - " " BASRA'DA * " Oku] ve Kilise Amerikan " ANKARA Anaokulu BEYRUT 1240'ta (1824)açahmg. 2 Tegrin-isani 1309 (1891) Kayseri Erkek YatzhOkulu Talas-Kayseri Kaz Yatih Okulu. Anadolu'daki Amerihr (19.AMERÍKAN OKULLARI 118 Egitim Kummunun Kaza ve Ada Sancak Erkek Yabh Okulu Ruheat yda Vilâyet (Bilinenler yazada) ADANA Metsin 5 Subat1309 (1891) " KazYahh Okulu Merkez Kaz Yabh Okulu.

119 ... Kiz YatzhOkulu Merkea ERZURUM Erkek YatzhOkulu - EDÍRNE vilayetinde Ameríkan okul tesisleri yoktur.merikan<kulu DÍYARBAKIR Erkek Okuin ve Tesislati Kiz Okulu ve Tesisleri Teologi Semineri . . . Erkek Yanh Okulu Kaz ve Erkek Ruhsat yah (Bilinenier yar dda) Ìlkokulu Ílkokulu Erkek Okulu Kaz Okulu " Derkevank* (Bitlis) .Eþtim Kurumunun Kaza ve Ada yimyet Sancak Teoloji Semineri BEYRUT Suku'l Garb Erkek Yahh Okillu • - K:z Lisesi (Nablus) Yahudiye Akademi ve Sanat Okulu Sidon Kiz lizesi - Sveyr Kaz Semineri Trabiusgam Erkek Lisesi Abein Erkek Yahh Okulu Lazkiye Kaz Yatih Okulu - ' Beyrut Amerikan Okulu Beyrut-Merkez - Kilise ve Okul Humus Kilise ve Okul ible's-Suki (Merci Avun) Kilise ve Okul UI-Khiyun (Merci Avun) Kilise ve Okul Mualleke " Kilise ve Okul Bugbun " Kiz Yabh Okulu BitWMerkez Kaz ve Erkek --- ».. BÌTLÏS " Mogunk' (Bitlis) - " Mug « Kaz ve Erkek Ílkokulu Tuk* BAHR-i SEFit (Ege Adalan'nda) CEZÂÍR-Í - x. Bugûnkü isimleri bulunamanughr yoktur.

KONYA Burdur Amerikan okulu ve tesisiyoktur. " " 1318 (1900)yah Sâlnâme-i Nezaret-i Maârif-i Umûmiyyesi.-ÄZiZ 130S(1908} - . Rumelihisan Amerikan Koleji(Robert College) ÏSTANBUL ÜsküdarAmerikan Okulu (Rahibe Kilise ve Okul Kiliseve Okui Kilise ve Okul Kiz Koleji Misyon egitimi için) Kumkap1'dada Ain-i Zehaltah Abein Zahleh vilayetinde KASTOMONÎ Kilise ve Okul KOSOVA vilâyetinde HarputAaserikanKoleji (Euphrates College) Amerikan Kiz Koleji ve Yatih Okul Teoloji Semineri Anaokulu CEBEL-I LUBNAN MUTASARRIFLId] (Õzerkve äzel stattilü bölge) Amerikan okulu ve tesisi yoktur. bu vilayette Amerikan kurumunun aduu bildirmiyor hiçbir . u Kaz Yatih Okulu " ilkokullar " Kilise ve Okullar Kilise ve Okullai - r " Geral Cabbin KassaWHaleb K2zOkulu Amerikan Kiz Koleji * = Mara§ " Teoloji Semineri Okul ve Kilise Urfa Haleb (Merkez) Kilise ve Okullar Kilise ve Okullar Kilise ve Okullar Kilise ve Okullar Kiz Yatih Okulu .E'gitim Kurumunun Ada Erkek Okulu 120 Kaza ve Vilâyer Sancak Ruhsat y1h (Bilinenler yaz:Idt) HALEB Suveydiye KazOkulu Antep Amerikan Koleli (Central Turkey College) Anteb . okulu yoktur. Harput-Merkez MAMURETÛt. Beylan « " Bias Bursa Hüdavendigâr " Yetimhane igKODRA vilâyetinde Amerikan . Antakya .

- - Merzifon-Amasya Metzifon Amerikan Koleji (A'notolia n College) " " Amerikan Kaz Kolejl SÌVAS Mart 1315 (1897) SÏVAS Mart 1315 (1897) Sanat Okulu Teoloji Semineri - Gürün-Merkez Okul ve Kilise Kiz Okulu Erkek Okulu ve Kilise " Okul ve Kilise " Okul ve Kilise Tokat Kiz Lisesi gam SURÍYE* 14 Tegrinevvel 1309 (1891) Erkek Lisesi Okul TRABZON Merkez TRABLUSGARB vilâyetinde Amerikan okulu ve tesisi yok tur.1308 (1890) Manastir Amerikan okulu ve tesisi yoktur. YEMEN " " " "Salname-i Nezâret-i Maarif-i Umûmiyye'de gerçek olmayan ve muglak bir sayi belgelerinde Suriye konusunda bir bilgi yok. Erkek Okulu Merkez VAN " Kiz Okulu YANYA vilâyetinde Amerikan okulu ve resisi yoktur. Fakat Amerikan var.itim Kurumanun Kaza ve Adi MUSUL viläyetinde SELÂNÌK (Bilineuler yazaldr) Sancak Amerikan Kiz Koleji Ruhsat ysh Viläyet MANAS 1L6.Ej[. .

- ÌzmitSancajþ Anteb Halep Talas-Kayseri Ankara Merkez g¡g¡s Iazkiye Beyrut .(SANCAK) MERKEZE BAÒLI MUTASARRIFLIKLARDAKÍ AMERÏKAN OKULLARI Egitim Kurumunun Kaza ve Adi Erkek Lisesi (Bilinenter yazilda) N Bagçecik saucagmda BÌNGA2Í Haziran 1893 (Libya kuzey) Amerikan okulu yoktur. HASTANE VE DÏSPANSERLER Kurumun Cinsi Yetimhane " 1 Kaza ve Sancak Hacin-Kozan Merkez " " Anteb " Marag e " - Vilâyet Adana Bitlig Erzurum Haleb " " Urfa Buna Hüdavendigar Harput Mamuzet-ül-ôziz Görün-Merkez Sivas " Merzifon-Amasya Merket Van " " Hastane Amerikan Haslanesi ve Rispanseri . KUDÜS Ramallah " Erkek Yatth Okulu Amerikan Arkeoloji Okulu SULTANÍYE (Çanakkale) sancagmda KALE-Í Amerikan okulu yoktur. ÇATALCA sancagmda Amerikan Krz Yatih Okulu Ruhsat yah Vilâyet Sancak okulu yok tur. MUHTELÍF YERLERDEKÍ YETÍMHANE.

.Kurumun Cirisi Kaza vc Sancak Vilayet Hastane Trablusgam * Dispanser Sidon " Hastane Sveyr Haslane ve Dispanser Maahnetein Hastane ve Dispanser Halput Mamuret-ül-âziz Merzifon-Amasya Sivas Merkez Van " Cebel-i Lübnan Mutasarnfh .

var olan benimsenmig cemaat kurumlarmi. inanci ve ananeyi sarsmaktaydi. kadrun konumunu. Ancak bu gruplann birlikteligi sadece olumlu ve ayumlu olarak görülmemelidir. Bu asnn kültür tarihinin en önemli bir olmasidir. aile yapisim. bazen de o kültür ve edebiyati zikolsalar da. istesek de istemesek de hayatirniza girmig sadeve kargitlar Bati'yi yagatmakta ve tartigmaktadir. ayaklanma ve ulusçuluk gibi olugumlarla birlikte geligenbir bagka tarih yapvechesi de ma süreci daha vardir. Bati'yt tamyip benimseyerek. yüzyil Osmanhhšmda Avrupaî ögeler kadar (ki daha büyük bir içtahla ve fazla bunlar ekseriye 20. okul ée bu mezhebe giren bazi Hiristiyanlarm sebep oldugu hadiseler zinciri alarak kalmamakta. âdet ve geleneCevap Osmanhhk oldu.Osman Hamdi'nin ÖniindekiGelenek' Osmanh Ïmparatorlugu'nuntarihinde Tanzimat sadece bürokrank reformlar silsilesinden ibaret bir dänem olmayip aym zamanda zihniyette ve tarz-i hayatta vukua gelen bir degigme demektir. Okumuglarm ortak direniginasil korumaltyd1. Bu nedenle Osman Hamdi'nin çagdaylatim bu dönemin ve bu kültürel çevrenin içinde degerlendirmek gerekir. yüzyil aydnundan * 1. olurnlu olumsuz konusunda tavir veya Bati'yi yagamak ÇünküBati etkisi. Bu dönemde aruk Osmanh tarihini butün Osmanh milletleri ve onlarm seçkinleri birlikte yapmaktadir.2-5 Ekim 1990. 123-131. Bati'yi benimseme tutumunun adt böyle kondu. IL Megrutirederek vurgulamig degildir. bütün bir zihniyet. ruhbam. Planlanmig bu beraberlik digmda. ce Müslümanlar almaktayd1. Aslmda Polonya asilh Mustafa Celaleddin Papa (Borzecki) ile Frans1z kültürüne baghhk gösteren Osman Hamdi Bey veya daha Türkçü Ziya Paga gibileri yer yer Osmanhhktan çok bir Türklügü. Ïstanbul1992. yüzytl Türkçülügünü. laiklegerek. Tipk: Müstüman yurttaglari ve hemgehrileri gibi. kiliseyi. Bu sarsmtiya en eski H1ristiyan topluluklan nasil kargi duracakti. 19. Osman Hamdi Bey KongresiBildiriferi. . Aynca bu mesele imparatorlugun gayrimüslimleri de varid için degildi. Taraftarlar Bati'nm. hayat tarzi ve davram. oldu gi Osmanhhk adma ve Batt'mn kargismda ve digmda kalarak. bazen isim.fikligine neden olmaktaydi. ortak cografya ve tarihlerinin mirasma sahip ç1karak. degi. Protestanhk Osmanh ülkesinin Hiristiyanlan arasinda sadece birkaç misyonerin kurdugu kilise. Su yet'le ve Cumhuriyet dönemiyle kargilagttrmak inümkün boyut önemlidir ve 19. s.

tablolarmda Sarkhattatlanm tuvale aksettirecek bir ressam yoktur en azmdan). 125 ¯ . yüzyilda oldugu kadar sevilip edebiyati incelenmemigtir. Subat1990/28. 18. Õrnegin bu yüzyilm ilk çeyreginde Ístanbul'daEflak beyzadesi Dimitri Cantimir Fenerli beyzadelerden Padova'da tahsil gören Mavrokordato Kardepler. Gerçi Bati dillerine ve felsefeye ilgi.I Benzeri tayinlerden sadece birisidir bu. Kazan gibi Rusya çevre vilayetlerinin aydmlari arasmda da Rus medeniyeti ve onun mengei olan Avrupa. Bu yillarda Istanbul ve tagra mekteblerine Mekteb-i Harbiye çikigh resim ögretmenleri tayin edîliyordu.. Arapça ve ardmdaki edebiyatla da bu as2rda daha yogun ve ustaca ilgüenilmigti. Latince ve Yunanca bilen böyle bir grup olugturuyordu. yüzyilda artik kurumlagmig anlamda bir aydm (intelligentsia)zümænin varhšmi hazirlasadece idarede degil hayatm her safhamigti ve Tanzimat reformlarim smda götürecek grup buydu. 18. Bugün Osman Hamdi gibi. Tülin Erlan Çomhlu. Farsça hiçbir asirda 19. iki yüz elliger kurug maagla resim hocahklarma tayinmi_ emretmekteydi. yüzyil Osmanh okumuglannm her dil ve dinden gruplan arasmda yaygmhk kazanmytz. 3CA 1275 (Arahk 1858). I. Nefriyoglu gibi kibar bir Tûrk hep birlikte Aristoteles üzerine tesfirler yapan. hüsn-ü hattla resim sanabir arada ögreniyordu.tim 1 Bagbakanhk Argivi (BA). 27764. bildigi Rumcanm yam sira Latinceyi de ögrenmig bir ilmiyye mensubuydu.D. 2 BA.tartigmadan almmig göiiinüyor) Sarkda hâkimdir (insanlarbilse de bilde o kültür. Garb'i fakat aym zamanda mensubu tamma ve benimseme mücadelesindedir. Bu yeni olugumun bayru asker ressamlar çekiyordu.H. s. Öte yandan aslen Macar olan Ïbrahim Müteferrika'nm yanmda ilginç bir kigi vardi.. yüzyilda oldugu kadar büyük bir sorunsal olmanugttr. Osmanh. 'Askerî Okullarda Ïlk Resim Dersleri ve Asker Ressamlannuz'. yüzyilm bu geligmeleri 19. No: 7991-12CD 1274 (Ocak 1858). Asluida Osman Hamdi'nin içine dogdugu 19. Osman- . Sultan Abdülmecid'e takdim ettigi tablolar nedeniyle dördüncü rütbeden bir nigan verilmigti? Ancak Ayvazovski Osmanh saray1 tarafmdan taltif edilen ressamlarm en ünlüsü olmakla beraber tek degildi. 3 Cemaziyyelevvel 1275 (9 Arahk 1858) tarihli bir irade Üsküdarve Begiktag riigdiyelerine Mülazun Necib ve Mülazim Salim efendilerin. daha titiz ve daha metodik bir biçimde incelemektedir. o kahtun ve mirasla daha yakmdan ilgilidir. Aym yillarda ünlü ressam Ayvazovski'ye. Okullara kadar resim dersleri ve Osmanh hayatmda Battà anlamda ressamlar ortaya çakmigtt. I. Aslmda 19. istese de istemese cihšmda Avrupahhk sorunu bir baloma 20. oldugu Sarkmedenlyetini de geçmig asirlara göre daha yogun. yüzyil Osmanh cemiyeti. yüzy11Battmese de. Askerí Tarih Bülteni. Eski Galata kadisi olan ve Yanyah Hoca olarak da bilinen Mehmed Esad Efendi. ÖrneginAzerbeycan. çok saygiyla ve ürkülmeksizin kabul edilmigtir. 39 vd.

LD. Osmanh. edeb ile geÿt-üguzar 4 BA..M. Mart 1867'de Tepebaç1'nda bir tiyatro ingasi için 3 bin m2'lik bir arazi satm almmast için irade çakar.5 sterline ahamast hakkmda irade. 5 BA..H. 400 yildir yönettigi Yemen'de ile Ekim bitkinin ne oldugunu o stralarda tahkik etmeye baglar. frad-Dah.öbür yandan kadm ve erkeklerin mesire yerlerinde edepli davranmalan için sik sik iradeler.V. Osmanh'nm 600 yilhk hayatmdakiilk örnekler degildir bunlar. Öteyandan ingastm ve yagamasim. onun kaleme Recently 3 BA.No: 4813-16 Safer 1269 (Kasun 1852). M. Bir irade edilen nebatm 1854'te 'Yemen ahalisinin tenavül eyIedikleri kat tesmiye cogvatan Osmanh artik olundugundan' ediliyor. Bati'ya ilgi artiyor ama Dogu'nun edebiyat ve tarihi de gene Bat1'dan gelen bir esintiyle daha yogun ve bilimsel olarak inceleniyordu. zaman ve der.3 Subat1856'da Sultanahmet Meydam'ndaki obeliks (Dikilitag) ile.koleksiyonunu derlemekteydi. . malî olarak desteklemektedir.126 h bagkentine ve saraya Ferenc Liszt ve bagka birçok vitûöz gelmekte. Pers Savaglan sonunda Platea zaferi adadiklan üzerine Yiman §ehirlerinin Delphoi'deki Apollon Sunaga'na etrafmm (Yilanh ayag1 Sütun) burmadiregin parolan trophaei'nin bir eski alandaki kentsel dönemde Bu çikar. ona ithaf edilerek uygarhga sunulmuytur. 1268 (Mayis 1852) tarthli 'Mesirelerde edilmesi'. Ayasofya'mn tamiri esnasmda Fossati kardegler mozaik ve freskleri ortaya çikartmig ve resmetmiglerdir.5 ÏmparatorlukBaTuhsat Arapça eserler temsil edecekti) tihlagiyor. No: 5976:12 1266 {Apstos 1856). Muzika-yi Hümayun. No: 45223-14 RA 1289 (Mayis 1872). aym fasnif.4 vapurlarda harem-selamhk usulüne dikkat edilmesi iste'kat' denen ve çignenen bir nirdi.. The Sultan Abdul Mejid adlyla basilan kitaplardan 20 adedinin 178. Bu pahah basklyi Fossatiler Rus çarma sunmak istemig ama çar gerekli parayi vermek istemedigi için.1. ÏbniHaldun tercümesini Ahmet Cevdet Papa tamamhyor. tiyatrolarm ve cografyasmi ägrenmeye baglamigtir. Sultan Abdülmecid'in cömert yardimlanyla basilan bu fresk ve mozaikler. T.M.V. Bir yanda ordudaki subay ressamlarm faaliyet gösterdigi Ïstanbul'da. ülkeyi Batt müzigine açmakta ve Muzika-yi HüOsmanh musikisimayun komutani Ethem Paya 'Frenk' usulü notayla nin en genig. Eski eserleri korumaya ve anlamaya yönelik bir faaliyet ve genelde yeni bir anlayig vardi.1. Aya Sofia Constantinopleas Resfored by Order of H. yasaklar çikar. ama 19.Öteyandande devlet. makhkla çevrilmesi için irade süregisimrlamasi tammadan uygarhk eserlerin korunmasi. No: 830.. yüzyilda bu alanda bir yogunlayma görülür. Naum T1yatrosu piyango ile desteklenmekte ve daha 1851'de Beyrut'ta meclis-i ticaret azasi Maron Nakkay'm açtigt tiyatroya (ki vari1mektedir. No: 5212-27 Safer 1261 (Mart 1845) tarihli'Vapurlarda kadm 1854) erkek yerlerine dikkat edilmesi'.. No: 19680 20 Muhç 1271 (Ekim tarihLi 'Kat denilen nebat hakkmda'. söz numunesinin irsal rafyasimögzenmeyóbaç1amigttr.

birkaç binyildir uygarhšm eit zengin merkezlerini olugturmug olan Anadolu. Bâb1âlî Tercüme Odasi'ndan sahhak Ebro'nun Bati iktisadmdan ve tarihinden yaptigi tertüme ve derlemeler yanmda Ïstanbullular Iranh pair Hafiz'a yogun ilgi duyuyor ve Iranhlardan çok Hafiz gerhi telif ediyorlardi. eski eserleri koruyacak. yüzy11so- . No: 8463. daha israrh ve pervasizdt. tariht zenginlikleri de Bati Avrupa koleksiyonculari ve müzelerinin iytahm1 kabartlyordu. imparatorlugun dogal zenginlikleri kadar. kendini. 22 Safer 1266 (Ocak 1850). Ïstanbul'unher yerinde kadmlara dahi gerbet ve çay içinde gizlice kanyak ve rom kangtirip satan dükkânlan türedigi gibi gekerlemeciligi tegvik için Francesko Vallaury'nin dükkânma meci-i gehriyari' serlevhasinm asilmasma izin veriliyordu? Viyana'mn imparatorluk gekerlemecisi Demmel gibi ÏstanbuYda daha niceleri taltif edilecekti. Osman Hamdi bey'in dogdugu yillarda Osmanh'da âsâr-t atikaya karp olan ilgi de birden artnug ve resmîlegmigti. egitim kadar önemli görülüyor ve sadece belirli bir zümrenin ugragisi olmaktan çikar11mak isteni'punççi'6 'gekerle- 6 BA. IMV. m . Ancak Mütercim Asun'in 18. ülkedeki eski eserler acaba yeterince korunabiliyor ve degerleri anlagilabiliyor mu sorularma getiriyordu. Bu kaide arkeoloji ilmi için de geçerlidir ve Türk arkeolojisi de biraz daha yakm asirlarla ilgilenmek ve Osmanh-Türk toplumunda antik dünyaya duyulan ilginin tarihini bilmek durumundadir. meydana çakartacak bol miktarda para bulunuyordu. Aynca bu IIgi ve bilgisi sadece kendi Hiristiyan kültür çevresinin kahplarlyla smirh degildi. Bat1Avrupa. yani hâlihazir ve geçmigteki çevresini tammak için kaçmilmaz oldugu da aç1ktu Osmanh ülkeleri. LH. Eu da akla. Birinci soruyu evet diye cevaplamak zor. Suriye-Filistin gibi bölgeleri kapstyor. yüzyillarda. 18. eski eserlerin deger kazanmasi konusunda bilgi birikiminin bulundugu bir düi)yayd1.aldigi tarihle artrk vakanüvislik gelenegi sona eriyor ve Osmanh modern tarih yazicihšma adim atiyordu. müzik ve arkeoloji derken Osman Hamdi'nin boy atacagi ortam adeta olugmaktadir. uygarkgm bekçisi bir dünya olarak niteliyordu. elOkaynûsü'l-Basit ffl Tercemetî'I-Kamusi'l-Mûhit baghgiyla baskaya veriliyor. No: 4582.. kultür tarihinin her türlü malzemesini degerlendirecek ve sahiplenecek.. Eski eserlerin tamnmasi. Toplama ve envanter tespit çahymalan da bu tarihlerde baglar. Aslmda Avrupa küItür çevresi (Kulturkreis). 7 BA. ama ikincisine de hayir demek yanhÿ. 19. nunda çeviniigi Firuzâbadi'nin ünlü Arapça lügati Kamusü'l-Muhit. bilim adammm çahytiga ve entelektüel hesaplagma içinde bulundugu zamam ve mekâm. ve 19. 17 M 1275 (Aj'pastos 1858). Resim. Devletlerin ve varhkh smtflarm bütçelerinde. yüzyil Bati Avrupa'simn bu alandaki iddia ve talehi bugünkünden daha fazla. Èöylebir ilgilenme ve bilgilenmenin. Aslolan her ilim qubesinin kendi tarihini bilmek zorunda olmasidir.

Antik mig ttr. daha çok.soylularm yordu. eski eser. Çünkübazi mügahede. etmeleri telkin görmesini zenginlikleriherkesin rinin. Roma-Bizans'a rum olmasi ihtimal dahilinde. eski kitap. gündelik yagamina kesimi tarih boyu. aslmda. eserlerden anlama19. asirlardir. Misir piramitleri mezar bazilannm Hiristiyanlar. gehirkardinaller. hükümdar ve ansiklæ Diderot'nun istiyordu. zooloji ve kralhga hususî. yüzyilda Osmanh toplumu ve aydmlari eski nitelendirilir. eski dünyamn kahntist eserler gûya mavi gök kubbenin ve telendirilmigtir. Du botardk bahçeleri ren müzelerle. 18. Ïlk müzenin Atina'da benzer bir kuque' oldugu. 1789 Fransiz Devriaçik bir müze hami'nden sonra yapilan iglerden biri Louvre'un halka Akropolis'teki linde düzenlenmesidir. kullammma ve hele eserleri. müzeciligin olay Bu açilmigtir halka düzenlenmig Republique' olatak ve 'müze' I 128 'pinokothe- yaygmlagmasmda baglang1ç noktasidir. pek äyle bagnna basmamigtir. tün Avrupa'ya yayilmig dügünürleaydmlanmaci ait ve hep halka kapahdir. kapah smifm imtiyazh maddesi. resim ve krokiler bunu rehber gösterir ve dogrusu günümüzde yazilan . Eski esere des Vosges yapsatçi müteahhitlerin ancak son çagm bir egilimidir. vaftiz Kale (!) yapmu üzerine haç kaziyarak Paris'teki Place yil birkaç önce Daha görülür. Berlin'in soguk Akdeniz güneginin altmdan kaldirip Londra. eski eserleri. memlekette oliçinde aydin zümna vardi ve kitap merakhlan örneginde oldugu gibi. Paris ve birlikte. ilk ya kafasmi koparmig. devleti yönetenler arasmda da eski Aydin vilayeti salnamelerinde rastlanmaktayd1. Efes ve Bergama'nm nasil gezilmesi gerektigi rehberini ve hazarlaarkeolojik hazirlayan mükemmel gezi tilmigtir. eserden anlayan ve saydugu kadar. olmakla koleksiyonlar birlikte. merak bükurmuglardir. biolmakla bir söz müzelerme yrgmak isteyenlerin tekrarladigi halkm genig dünyada bütün zim aranuzda da yaygm bir inançtir. yerde kitabeler her lamlan elinden zor kurtanlmigtir. Oysa. yahut kultamiratta ve etmiglerdir. görebilmesini koleksiyonlanm herkesin koleksiyonlannm. Bu yaygm fakat dogralugu güpheli yan bir toplum olarak parçasi' olarak nikamya göre. heykellerin. yüzyilm aydmlanmaci dügünürleri. Bu bakmadiye efes yagam' Bergama'ya ve tan Osmanh bürokratlarmm tarafmdan memurlar vilayetteki tespitlerin yadigt açtktir. Her geligir refah egitimle ve ve saygt. eski eseri degerlendiren ve bunun için didinenler. Dolayisiyla Fransiz yeterli degildir. Roma'da papa ve Rörlesans Floransasi'nda Medici'ler. Çin ugrayagmasma civardaki köylülerin di. bu 'Museum de la 27 Temmuz 1793 tarihli bir kararname ile Louvre Sarayi. türlerini içenebat hayvan tropik ve lerde patriciler. Ptolemaioslar devrinde de Ïskenderiye'de müzesiz ise devir denir. eski Sedyabanct olan tarihsel kalmtilan. çizilen hakkmdaki Kalesi Bodrum Örnegin 'tag 'tay pildigt görülür. ev yapmak isteyen luzsizlarimn elinden çok çekmigtir. pedisindeki müzelerde herkese açalmasi gerektiginden söz eder. Bu iddia. gösterenlere gi sahife sahife anla(yillik). Örnegin.

Gene IIL Selim devrinde. oradan da kendisine gizlice verilmigtir? Avrupa devletlerinin eski eser talepleri. 80MS5. No: 1478. sayi 4. gökadar iyi tamtilan Bergama Zeus Sunagi. ancak böyle bir hedlyenin dedikodu ve hognutsuzluk yaratacagindan korkuldugu için kapak. IX. aym tasnif.Y1manca olan bu kitabe musalla tagi olarak kullanihyordu. 2308. Îonya.kitaplarda gözden kaçan bazi noktalar bu eski metinlerde yer almakta- dir. Frigya ve Karia tarihlerinden bahseder.Aiolia. BelgelerleTürk Tarihi. s.. önce saraya getirilmig. 2 Receb 1272'de ($ubat 1856) Avusturya'nm Ìstanbul'dakibuyükelçisi Baron Prokesch'e hazine-i celîleden bazi antik meskûkâtm verilmesi için çikanlan iradede "Prokey. Kendisine 'tag En or: Alexandre Magnus. hazine-i celîlede mevcut bazi merkûkât-î atîkayt görmüg ve bu misullu âsâr-1atikamn cem'îne pek hevesli bulunmuy oldugundan meskûkât-i mezkûreden birer mil<darnun yadigâr-i âlî olmak üzere kendisine îta ve ihsan buyurulmasi. Ïstanbulve Çanakkale'yi avlusundaki eskibir kitabeyi begenmigti." deniyordu. Turgut Ipksal. No: 5457. Kugkusuz böyle olaylara rastlamyordu. 10 BA. siyasî nedenlerden ötürú reddedilmiyordu. Bu rehber hiç de bagtan bu savma olmaylp titizce ve dikkatlice hazirlanmigtir. 9 BA. Örneginbüyük devletlerin hükümdar allelerinden Türkiye'yi gezen prenslere veya o sitada iligkilerin iyi oldugu bir devletin Ïstanbul'daki sefirlerinden gördügüne imrenenleœ politika geregi bazi geyler hediye ediliyordu. 5 pieces. 'Eski Eserlerimizin Yagmalanmasma Ait Örnekler'. 129 . Ama bu hediyeler bilinçsizce degil. Antiochus. Prokesch'in temsilcisi olduiçin o da bu mükâfatt hak eden bir diplomat olguülke tarafsiz kaldigl verilen sikkeler gunlardir: muytu. Philetairy. cigerden koparir gibiveriliyordu. 10 pieces. 27-31. B 1272 (10 Mart 1856). Temmuz 1845'te Rus grandüklerinden Konstantin Türkiye'ye gezmigve Pirkâr denen köyde bir cami gelmig. Lydia. 28 pieces En argent: Lysimachy. s. 40 pieces 8 Aydm VilayetineMohsus SalnameH. Almanlara nül rahathg1yla nas11birakilabilirdi ki? Bu olaym arkasmda büyük olasihkla Alman kayzerine dayulan siyasî borcun ve o siralarda yapilmakta olan demiryollarmm etkisi vardi.. No: 6778. IX. 76 pieces. Vilayet yilhgmda y1gnu' diye. Philippus. ÏngiltereelçisiNuruosmanlye Camiî avlusunda bir lahit kapagi begenmig. Yazigmalardan sonra tag kendisine hediye edildi.S Hierî 1308 (Miladî 1890) tarihli vilayet salnamesinin tam 80 sahifesi bazi plan ve kokilerte Ízmirve Ege'nin önemli bütun harabeleri için yazdmig ilginç bir rehber olarak düzenlenmigtir.10 O siralar Kirun Savagibitmig. 23 L 1270 (Temmuz 1854).

yani Qubat1857de ayni kalenin duvarlarmdaki dan mermer bir arslan bagmm. No: 1478.veya degigim zihniyeti de yoktu.IX. I. Ïzmitden bir garnizon yollamig. 24347.. dahada ün yapan.. çekilen âsâr-i atikadan bir grubu da Mausoleum'un parçalariyla Haçhlar'm inga ettigi Bodrum Kalesi'ndeki bazi antik parçalar olugturur. 1262 (1 Ocak 1846). IX. "Kayzere bu lahdi içinde cesedimle hediye edersiniz.. yerlerine digerlerini koydurmak partryla talep ediyor ve bunlann ihracma musaade ediliyordu.D." dedigi anlatihr. 2 Muh.hi 'hapmetlu 11 BA. Mösyö Kanin (Canning?) Bodmm Kalesi'nde bulunan bazi miisavver taglan. Y Ramazan 1298 (Apstos 12 13 14 15 etmedi.D.. J. Kazi izinleri de bu yillarda verilmeye baglanmigti ama.l* Ama aym yillarda Sisam kaymakami Kife Bey 'Anadolu'nun mahall-i münsabesinde baz1 âsâr-i atikanin keyf ve taharrisiyle bulunacak geylerin Dersaadet'e nakli için bir yüzbin gurug tahsis edilirse. BA. mahallinden ihraci halinde asia mazarrat tegkil etmeyecegi misullu. 6 C 1273 ($ubat 1857). No: 67046. irade zuhur .hazzetlerininbir lata tezkiresinden ve buna binaen müzeye naklinden' söz ediliyor ve emir veriliyor. Ramazan 1298 (Agustos antika üç Ízmir'de 1880) tarihli bir irade ile "Bergama (Aydin vilayeti dahili) da eda edilen hafriyattan ihraç olunan bazi âsârm Berlin müzerine îtasi. Avrupa'nm maghur müzeleri gibi bir müzenin dogacagmdan' söz edlyofl5 Aslmda olay açiktir.12 Oysa bundan 10 atikayil sonra. Bugün nasil ki Türk gençlerine ve halka göstermek sergi tertipletip Turkiye'ye getirmek için çiriçin Avrupa müzelèrinden diganya gezi sergileri yollayanlar ve klasik arkeoloji putanlar yanmda. Bergama kazisi ile ilgili efiçin hangi eserlerin verildigini saneler müzeciler arasmda kugaktan kugaga geçmigtir. Ïradelertasnifi katalogunda kay1tli iradenin metni argivde olmadigi bilemiyoruz. 16 M 1275 (Aþ1stos 1858). Iskender Lahdi için de Osman Hamdi Bey'in. 18 B 1273 (Mart 1857). Gûya Almanlarm almak istedigi sunagt vermemek için. hayatuu verenlerle bu kazilara aynlan tahsisati tenkit edenler varsa. ama sonunda iradei seniyye ile Almanlar sunagi almig. vali. o gün de bu gibi eserlerin peginedügenler veya onlari diplomatik iligkiler için gözden çikarardar vardi. No: BA. 24654. Haziran 1858'de Lahey sefiri Karaca Bey Flemenk krah hazzetlerinin meskûkât koleksiyonu için mevcut eski ve yeni Osmanh sikkelerinin gönderilmesinden memnun olacagim' yaziyordu." emredilmigtir. mahalli doldurularak Tophane mügiri devletlu paga.. yillarmda Èrusyaelçisine de 130 ¯ 'âsâr-i .D. 8441. Eenebi devletlere pegke. 1. No: BA. bunlar daha çok define arayanlarla yapilan Bu gibiihsanlarda bir mübadele ne aym sava.13 Sözü geçen Tophane Mügiri FetAhmed Paga'dir. GeSevval1270'te (Temmuz 1854) bulunan hediye edilmig. 1881) kayd1 var. No: BA.

27 L 1263 (Ekim 1847). Oidipus tragedyasmdan örneklerle nakledilmektedir. bulma ve gönderme emrinin Bâbialfden geldigi anlaµImaktadar.. 28 CA 1274 (Ocak 1858). seramik gibi antik parçalarm bir envanâsâr-1 asriyyeterini Istanbul'a göndermiçti.Raporda nahif bir üslupla sfenks'in ne oldugu. daha 1840'larda bütün vilayetlerdeki yäneticilere.. 19 BA.H. Ekim 1847de. Eski SarkEserleri Müzesi de dünyamn en eski çiviyazisi argivine sahiptir. aragtirmalari sonucu bir sfenks kabartmasi bulundurdugunu yaziyor. Yukandaki ärnekleri yaygmlagtirmak gene de pek dogru degildir. I. Ìdarecilerbu alan- da ilgili ve hilgili olmasalar bile eski eser arama. iki ve daha ziyade olanlariam birinin saltanat-i seniyye müzerine degerinin hafire verilmesini part kopuyor? Aym müzeye (Aya Ïrini Kilisesi) Selanik valisi Yusuf Paga'nm gönderdigi mermer sanduka (lahit)gibisinden egerler gelmekteydi? Ama örnegin Musul'da Fransizlara verilen kazi ruhsati üzerine18 onlarin ihraç ettikleri âsâr-i atikanm raporlari da geliyordu. 3600 senelik (1) olmahym19. Ahmed Ata Bey 'mehasin-i 16 BA.. bölgelerindeki eski eserleri araytp belirlemeleri ve degerlilerini Ístanbul'a göndermeleri veya mahallinde müze kurmalan bildirilmigti.. No: 8335. Ancak bu kazi raporlarmm ne denli saghkh 0) oldugu tartsmahydi. IR. I. 18 BA.anlayma gibisinden izinlerdi. 17 BA. O bir gelenegin yetigtirdigi büyük bir Türk müzecisiydi. Bunlarm bazilari bugün ÍstanbulArkeoloji Müzeleri'ndedir. Arahk 1847de Kudüs mutasarnft.) O yillarda uzak yakm her sancakta bu gibi aramalarm bagladigi anlagthyor. (Bu dönemde müzenin adi müzehane olarak geçiyor. bu faaEyet parasizhk ve imkânsizhk yüzünden geligememigti.D. Daha Tanzimat döneminin baglarmda bu konuda saygm bir ärgütlenme ve faaliyet vana ama. No: 2807. Y1manSavagi sirasmda. 131 . Eski eser dügkünlügü. I. No: 5148.D. Eu eserin bir yll içinde Ístanbul'a getirtildigi izIeyen yazagmalardan anlayihyor. Dömeke meydan muharebesmin galip komutam Gazi Ethem Papa Yunanistan'dan bazi eserler getirmigti. UzmanIara incelettigi bu somaki mermer eser. 2 RA 1269 (Arahk 1852). No: 16351. Anlagudigi üzere. Gazze sancagmda Askalan deni1en yerde. 12 R 1270 (Ocak 1854). samldigi gibi Osman Hamdi Bey ile baglarug degildir. Osmanh eski eserler iradesinin düzenleyip yürüttügü kazilarda elde edilen zengin koleksiyonIar bu müzeleri doldurur. Tersine olaylar da çoktur. Adana mal müdürü Ahmed Ata Bey topladigi sikke. ingilteredevlet-i fahimesinin Midilli'deki konsolos vekili Mister Noto'nun bazi âsâr-1 atika ve kadime taharrisi için Bodrum havalisinde yapacagi kazi için aldigi jznin bir yil daha uzat11masi gibi bir irade (28 Cemaziyyelevvel 1274/Ocak 1858) çakan eserlerden tek örnek olanlarmm saltanat-i seniyye müzesi için zabtolunmasmi.19 Kabartmamn tasviri hazirlattmlnug ve bir raporla birlikte Bâbrâlî'ye gänderilytigtir.

V. hâlâ luzh bir kopuya dönügmüg degil.M. aym tasnif.M. No: 6220. gayan-i mükafat bulundugu'nuyaziyordu? Osman Hamdi Bey'in mensubu oldugukültür daim- yi cenab-1 132 mülükâneye 20 BA. 1... 1025-1032'deki makalesine bagvurulmahdir. yani kisacasi devrin güzel eserleri arasmda. Osmanli tarihinde zaman zaman antik dünyaya kargi böyle amatär ilgiler duyan kipiler görülmügtür. padigah tarafmdan kurulan müzeye konmak üzere takdim ediyor bu buluntulan..V.D. c.21 g nedenle 1880'de çakartdan 36 maddelik 'Subhi Papa Nizamnaatika mevzuatuu bundan mesi'nin esasi böyle clugmuy gibidir. 23 Sabah. Diger yandan define aramak isteyen yerli ve yabancilara bu partla izin veriliyordu. saye-yi gevketvayeyi hazret-i mülükânede tahsis olunmuy olan'. Bu yillanla Osmanh idaresi sagda solda.4 Safer 1308 (19Eylül 1890). 13 CA 1268 (Mart 1852).20 16. Aym yillarda müze ÇiniliKögk'e tagm1my. duymaya. Rusya'da Ìspandoni'nindefine taharrisine izin. Siverek Samsat'ta Gägoglu Mehmed'in hanesinden zuhur eden meskûkât. yayan bir zümreden aydúu. yüzyilm gik ve Avrupa.Osmanh kisacasizamanda ve mekânda hareketarihe ilgi digmda. vilayetlerde ve çevrelerinde bulunan antik sikkelerin üçte bir kadanm bulana veriyor.modasma düqkün. I. dig dünyaya ve kenditoplumusäz etmek mümkündür. ÏstanbulAnsiklopedisi. 22 Bu konularda Semavi Eyice'nin 'Arkeoloji Müzeleri'. No: 8023. gerisini kendi ahyordu. Eu emekleme dönemi bugün daha dogrusu te. No: 5255. daha sonra Osman Hamdi Bey döneminde de Vallaury'nin plamm çizdigi bugünkü büyük imparatorluk müzesine geçilmiÿtir. Vilayetierde bazi valilerin bu Hamdi Osman Bey sonra konuda gayret gösterdigi ve eski eser topladigt gönilür. J. Midilli ceziresinde Butre köyände çikan gumüy sikkeler. SairFigani'nin hievikonagimn (Ïbrahim ahalinin gulgulesine sebep olan bu heykeller neden sonra ortadan ne ve kaldiraldi.2.ilaveten. önce Makbul. s. BA. No: 8060 ve No: 8207. nun emeklemeye baglamigt1. yüzyilda artik giderek profesyonellegen bir ilgiden ve bu ilgiyi götüren. Ama 19. Receb 1267 (Mayis 1851). onun i¾ Tanzimat'm aydm gelenegini pek küçümseyebilecek bir durumda degiliz. sonra Maktul lakab1yla amlan ÏbrahimPapa Budin'den getirttigi üç güzeller heykelini Sultanahmet Meydam'ndaki Paya Sarayi) önüne diktirmigti.22 19 Eylül 1890 tarihli Sabah gazetesi 'Amasra'da halen eczacuik yapan refeth Ahmet Refik efendinin elde etmig oldugu 16 parça eski eserin terbi'lvasita Müze-i Hümaýun müdürü atufetli tip olunan resimlerinin Hamdi beyefendi hazretlerine arzedildigi ve Ahmet Refik efendinin bu babdaki gayret ve hizmetinin takdir edilip. . Âsâr-1 1slah edecektir. 21 BA. Italya'yi Osmanh sarayma tagiyan ve kendisi de muhtemelen Ïtalyanasilh olan Kanuni'nin ünlü sadrazamt.

yüzyilmda bu aydmlar yeni bir dünyayi kurmak isteyen kugagi olugturmaktadirlar. Ïmparatorlugun 19. 13' . onlari etkisi altma almaktadir.si halkalar halinde uzak Anadolu ve Rumelikentlerine ve her yagtan Osmanldara dogru yayilmakta.

Avrupa tarihinin uzun yüzyt1Iarru kapsadigi açiktir. Germen kavminin bünyesindeki ihmb kaygisizhk. Û. Hegel Helen-Hiristiyan Avrupa'nm olugumunu betimlerken." diyen Hiristiyan dininin temelde böyle bir felsefe ve toplum tarzi üzerine kurulmadigi ve dinî toplumun. Barbar akmlari sonunda Avrupa. Genel sanmm tersine dünyada laik tutumlu din yoktur. "Tanri'nm hakki Tann'ya. hiyerargi ve hukukî mevzuatim belirleyecek tek güç.. sezarin hakki sezara. Burada Avrupa tarihinin geligimini saptayan bir äzellikten söz etmek gerekir Görünügte Roma kilisesinin hiyerargisi yeni germanik topluma egeashnda germanik gelenegin temelmen olmuy gibi görünuyorsa da. yönetim ve toplum düzenindeki degigmeler sonucu oryarattig. kabile düzeni kitada yeni imparatorlugun yönetim düzenini. öznelcilige dayanan bir sada- * I Prof. toplum düzeni ve çakan taya kurumlardaki degigmeleri bu açidan yeterli biçimde inceleyemedigimiz madigi de söylenebilir. yeni bir dõnem ve düzene girdi. Bu tartigmanm yam bagmda Osdevlet manh ve toplum hayatmda zamanla dogan ánemli geligmeterin hukuk. kavram olarak ruhban snufma ait olmayan düÿün ve yagam biçimini ifadede kullam1an ve rubaniyete bir deyimdir. Laique.Y. Osmanh toplum düzeninin laik veya ger'i oldugu konusundaki tartrymalara girmeden önce laik kavrammdan ne anlagilmast geæktigi üzerinde durmahyiz. Doganny'a Armagan. . Roma Ïmparatorlugu yikilmigti ve barbar kabilelerin.Osmanh Devleti'nde Laiklik Hareketleri Üzerine' Osmanh Devleti'nin toplumsal. Avrupa tarihinin kavimler göçü sonunda olugumunu saptayan bir ikilem söz konusudur burada. idaiî ve siyasî düzeninin laik olup olçokça tartigilan bir konudur. Roma gelenegini devam ettiren kilise örgütü idi. barbarlave hiyeIm (ona göre germanik dünyamn) Roma dini ve müesseselerini ettikleri Hiristiyan aldiklarmi. Ístanbul1982. igin de bir degigtiren ve devindiren etkisi vard1.i ikilegmeleri çogu gözümüzden kaçtigi gibi. targisini kabul tamamlammy olarak yeni dininin konsüller ve kilise babalan tarafmdan çoktan gekillendirildigini belirterek. Su tin dünyayi yenileyecek tindir ve ondaki öznelligin direnigi esasta mutlak bir degigikligin meydana gelmesi demektir.. Laicusladini. "Bu neden1e dig görünügte Germen dûnyastada yeni bir tin (Geist) vardi.

kiliseye kargi germanik lakaydi ve gösteripteki sadakatin devamnu imkânsiz kddr. yeni Avrupa insaninm iligkilerini dúzenlemek yeni bir hukukçu metotla mümkündü. Vorlesungen über die Philosophieder Geschichte.W.4.' dünyevî otoritesini."3 demigti. Bu uzun mücadeleyi burada özetleyecek degiliz. Bäylece kilise ve devlet bir kargithk ve bir beraberlik. Aix la Chapelle ve Sepyr katedrallerinde bu imperyal localar ve narthex tipi tören koridórlan vardir. modern anlamdaki laik düzene inkilap etmesi için uzun zaman geçmesi gerekti. Gerçekten de Camlus Magnus 800 yilmda papanm elinden taç giydiginde. ve 15. ne Balkanlax'daki Bogomiller ve hatta Ïtalyan Rönesanst'nm Pietro Pomponazzi'si ve benzerleri degil. Avrupa'nm toplumsal örgütlenmesi. Hegel. 135 . BU tarihten sonradir ki papamnmonarka taç giydirmesi anun hâkimiyetini tasdik anlamma gelir. invevestitur kavgasuu kazanan kilise tarafmdan yerine getirilmeye baglandikça devlet-kilise çatigmast artti.kat (yani mevcut kurumlarm äzüne ve meselelere kargi lakayt kalarak. Avrupa tarihinin evrimini saglayan iki zit unsurdu. * Dogu'da Bizans'ta imparator patrigin elinden taç giydiginde bu patrigin otorite ve görevinin imparatorca tasdik edilmesi deinektir. Geligmenin bu safhasmda Avrupa hayatmm. imperyal loca gibi bölümler dünyevî otoritenin kilise üzeríndeki håkimiyetini gösterir. manifaktürün geliptigi ve gehirlegme denen olaym bagladigi Avrupa'da mil1î pazar íligkileri de yogunlagti. görünügte bir sadakat) ve Roma hiyerargisinin bu ölçüler içindekikonumu ve degigimi. Hem de bu geligme ancak yakm zamanlarda tamamlanacakt1T. 1L asir sonuna kadar Avrupa'da da boyleydi. Büyuk bazilikalardaki narthex. Roma hukuk sisteminin principia ve kunimlari etüt edilerek bu ilkeler 191gmda yeni hayat düzeninin - 1 G.. Bölüm. Almanya'daki kilise çevrelerinin eski düzeni sessizce ve sabirla kemiren bu yeni Romanistler için 'Juristen sind böse Hukukçular kötü H1ristiyanlardr' meseli bunu gästermektedir. ilk alti paragraf. Germanik bünyede varhgi ileri sürülen bu özgür1ük ve dogal laisizm. hukuk hayatml ve toplum ideolojisini belirlemeye bagladi. kiliselerdünyevî otoriteye hiçbir yer vermez ve mimariden bile atarlar. yüzyillar boyu Avrupa dünyasmda laik hareketin baim ne Hussitterne Unitarist kilise mensuplan. ruhanî elitin düzenleyecegi kurallarla birlikte ve onlara ragmen (veya onlart istismar ederek) kullanacagim dügünüyordu Kilise egitimi. Tarunm zenginleptigi. Bir müddet sonra bu geligmeler. F. ama ayni zamanda da bir yol ayrdigl içinde geligmelerinedevam etmigierdir. Bo nedenle 13. Bu devirde Justinianus'un kodifikasyonundan sonra Glossatörler döneminde sadece perh ve ezber gelenegi ile sürdürülen Roma hukuku kaynaklarma yeni bir anlay1pla yaklagildi. Papahk bu dönemden sonra üstünlügü kazamnca. Ama laiklik Avrupa kitasmda kanh kavgalarla tarihte ilk defadir ki bir toplum ve yönetim düzeni olarak ortaya ç1kacaktir. 'Germanische Welt'. düpedüz hukukçular çektiler.

din d1µ kaynaklardan esinlenen veya bu gibi kaynaklarm agirhk kazan(Osmanh.Avrupa tarihini olaylardan sonra gerçekran mezhep kavgalarr. bazi yazarlar.tartiplan . . din savaglari gibi kanh legebilmigtir. egemen . Böyle bir tarum muhtelif biçimde yapilagelmigtir. ama toplumda her dinî cemaat aym yasalarla yönetilmiyorsa.. Laik toplum standart ve monist bir yänetim düzeninin ve her din ve cinsiyete mensup insanlarm egit kogullarlabagh oldugu bir hukuk mevouatmm bulundugu toplum düzeni demektir. Su standartlagtirma ve kodifikasyonu izledi. Laik toplum düzeni Avrupa kttasmda da gok güç ve geç sorunlanm 136 yerlegmigtfr Laik toplum düzeninin tannnnu burada ele almahyiz. Kimi zaman her din ve inanca mensup gruplarm tolere edildigi.Osmanh Devleti gefi bir devlet miydi? Bu sorunun cevaplan çoktur bir konudur. Oysa bu iki koqui laik bir toplumda bulunmasi gerekli.l çörmek ve iligkileri düzenlemek yoluna gidildi. Ancak de toplumun belirli bir geligme düzeyinde bu ideoloji modern bir toplumun geligimini hizlandrabilir de. "Devletin dini. kamu kurumlarmdaki laiklegme ve standart hukuk uygulamasi dolduAncak devletin ve toplum düzeninin laikleçmesi. Hukuk düzeninde gerçek kipi esas almdi. Bazi yazarlar Osmanh Devleti'ni yönetim ve ve yargida gefi hükümlerin egemen oldugu bir sistem olarak tammlar. Kisacasi tüm toplumsal smiflar için aym hukukî mevzuatm uygulanmasi. hatta sadece belirli bir sm1f için örnegin rubban megruiyeti taniçin imtiyazlar tanmmig ve yönetici elitin imtiyazlarunn orada laiklikten söz edidayandmlarak açildantyorsa.kanunlar Ïslamdininin kaynaldandu. merkeziyetçi gerçeklegebilecegi açiktr. sayede özdeg o toplumun modern önkogullarmm gerçekleymesine baghdr. Eski Roma. bunun laikligin ta kendisi demek oldugunu ileri sûrerler. din-i Ílam'dtr. risal bir kaynaga zenlenmesinde normlarman lemez. kimi zaman da toÿlum hayatino düdinî kaynaklann digmda kaynaklara dayanan hukuk oldugu bir hukuk düzeni anlag1hr. Gerçekten de Osmanh sonra dinî toleransin Ímparatorlugutarihte Roma Ïmparatorlugu'ndan - . Bizans ve digi bir hukuk mevzuatt uygulanabilir Cengiz imparatorluklan gibi). áma yeterli özellikler degildir. Buna kargthk devlet da gayrimüslim gruplara da tolerans gösterildigini belirterek. Yani bir toplumda dinî hoygörü olabilir (Eski Roma ve Osmanhimparatorluklarmda oldugu gibi).. toplum hayatma katihmda kisitlama ve farkhhk gibi). hiç kimseye dinsel ayricahk ve üstünluk tammayan bir toplum dümodern toplum yapistyla zeni diye tammlanan laikligin." dibir ye tezlerini özetlerler ve bununla Osmanh Devleti'ni periata dayah toplumunOsmanh olarak nitelerler. Laiklik bir yerancak oldugu. kadm ve erkek için dinî inanca dayah farkh düzenleme ve norm varsa (mirasta egitsizlik.

1910. ettigi bir öncüluk yazar grup Ö. . lesi'. imtiyazlar bahy edilmigtir. Fak. Izd.Bruchrnann.L. angarya bagigildigma sahip sik sik ihtar huzur ve güvenlikterinin saglanmasi mahallî yöneticilere gönderilirdi.4 Tolerans kurumunu ki belirtirler sürenler her cemaatin kendi iglerini kendinizi gördügünu apag1da yapacagiz.þir olmanupt1. dinî ve maarife i1igkinigleri kendilerine birakumig. Devlet hayatmi.. 1945. üstelik bu durumun zaman ve Dinî gruplarm iktisadî. Ermeni patrigi. Yrldiz Argivi. tasdik de döneminde aynen (Kasun 1465) Manastirin argivindeki Evahiri Rebi'ulevel 870 tarihli verihnig olup. H uk. Örnegin dahi mirî hediyeler edilà hatta bazi manastirlara civari) 21 Sofya (Bulgaristan'da Balkanlar'daki ünlü Rio Manastirfnin Osmanh aldigi imtiyaz Ívan'dan Eylül 1378'de son Bulgar çari Sigman edilmigti. mevzuattan gefi lum ve devlet hayatmin temel kurum ve iligkilerini etörff kanunlarla. tarahndan konan kurallarm (ärfi sultanî) örf ve âdetin hâkim pek kolay olmad1bu nedenle Osmanh Devleti'ne gefi devlet demenin bakildigmda bu hükmü doguygulamaya guu belirtirler.. Musevî hahambagi protokolde önde vergi ve manastirlar tarafmdaki bir därt yere sahipti. göstermekte yazm mütemadiyen yenilendigini argioinde bir kopyasi budoldermaktadir.5Cerçekten de eden rulaÿacak bir durum vardir. kanunnameler gefi hukukla uyum içinde çok. maliye gibi und seine Zeit.hukümdarm kipiligine en çok görüldügü. München.Ûniv. Vemn Yavuz Selim'in Ferman 4 B. 2 Franz Babinger. edildiginde ona yapilan tären ve bile nasip len ihtiram gäz aheiyd12 ve böylesi. F. hatta kamtler ve kurumlara rütbe. bu imtiimtiyaz berat1Fatih tarafmdan Filibe sahrasmda bu tür beratlar maolup. Sofya 3 D. s. Bunun sayisiz larmdan sadece birkaç1m verelim: Ocak 1454'te Gennadios'a resmen gòsteriRum Ortodoks patrikligi bah. Sayi C.3 Yildiz Gene aryivini nast1rm lunan. Ïmparatorlugun sürdürmeleriiçin faaliyetlerini oldugu gibi. adbagh olmaksazm kurumsallagtigi bir devletti. hatta mahallî gelenek ve teamülle düzenlemeyi tercih konularda migtir. bu vesikalann bazilartni içerir.A. Rilskiyat manastir. 203-224. Barkan'in gefi mevzuattan çok. dünyevî otorite toplum hayatmdaki uygulämada oldugunu. toprak düzenini tayin idaresi topOsmanh degildir. 1959. Bizans devri patrikterine gelen. Mehmedder Eroberer s. 'Osmanh imparatorlupTeekilât ve 3-4. Turkei Dokumenti na RilskiyaManatira. Ihçiyev. bunun laiklik olup olmadigrun tartigmasmi Osmanh devlet ve ise. 'Aynaro2 Papazlanna Mülkiyet 24 Ylldiz (128). XI. Osmanh kadisi bile sadece toprak düzeni. Yavuz Sultan Selim'in Aynaroz (Athos dagi) manastm kegiglerine ileri verdigi benzer bir imtiyaz beratuu belirtelim. ruhanî liderlî. Barkan. Mec. Íst.L. Sureti'. Müesseselerinin Ser'iIigi Mese5 Ö. 110-111.

358 (M. Ornekler: a). Bunun baghca nedeni. buna ragmen bagkasina verildigini iddia ediyor. Araplar Ïslammilleti idi.138 l degil. Bu soruna yaklayim biçimi toplumsal örgütlenmeyi incelemek olmahdir. Namzedlik diye bir âdet gäze çarpar ve kiz çocuk çokküçük yagta baba tarahndan ahnan bir paraya kargihk nikâh için birine vaat edilir.Etnografya Müzesi H. yüzyilda bir de Ermeno-Protestan milletleri olarak geçerdi. hatta bazen aile hukukuna iligkin sorunlarda bile periattan çok örf tercih etmigtir. merkeziyetçi bir devlet olmak oldugunu belirtmigtik. Bu ise adlî ve yönetsel örgütlenmede bir tür dine dayah ademi merkeziyetçilik ve çegitlilik demektir. . nüfus say1mmda bile etnik ayrrn degil. UI'ulemr ne ise äyle o1sa. Arnavutlar. Namzedlik akdi merh ahkåruna aykiri oldugu halde kadi davacilan hakh görmektedir. Sebebi Ískender'inEdhem'in kizi Aype'yi nikâluna alan Kara Yeniçeri'ye kefil olmasidir. birtaktm mahallî örf ve âdete göre hüküm verdigini görürüz. Kayst 1314'te: Edhem adh biri. 1551). Ískenderveled-i Devlet adh bir z1mni hakkmda gikâyette bulunuyor ve 600 akçe kefalet borcunu ödemesini talep ediyor. 1. yani ayri cinsten (kadmve erkek).. Millet ayrimmda ise dil ve irk esasi gözetilmezdi. yönetsel ve adlî kurallann standardize edildigi. Osmanh devlet ve toplum düzeninilaik diye adlandiramayiz. Buna kargthk Bulgarlar ve Rumlar ayni millet sayihyordu. dinsel gruplama esas ahnmigtir.6 Ulemamn bazi konularve âdet hukukuna baŒvurmayi da verdigi fetva. Ermeni. yargi düzeninin ve egitimin bu anlay1g içinde dinî cemaat liderleri tarafmdan örgütlendirilip yürütülmesidir. b) Ankara ger'iyeSicil No. egitim." yeklindedir. yüzyil Ankara Sez'iyesicillerine baktigmuzda kadmm Ïslamhukukunun merb ve nikâh akdine iligkin kurallarindan çok. toplumun æsmen dini mensubiyet esasina dayanan milatadiverilen gruplara bälünmesi. ErmeniKatolik ve 19. Tabiî bu özellikle dinî kurallarin ve ayrimlarm kalkmas1. "Ser'imaskalat degildir. vergilerin bu esasa göre tarh ve tevziî.No. 2. Su nedenle Osmanh yönetiminde o çagm Avitpa'sma göre bir dinî tolerans Osmanli hukuk düzeninde dindigi uygulamalarm yaygmhgim gördügümüz halde. Ancak bütün bunlara ragmen Osmanliörgütlenmesine baktigimizda ger'i ve geleneksel bir düzenle karµlagiriz.. Türkler. yargi. Kayit 1010: Cüneyd bin Mustafa adh biri Bali bin Emir Ahmed'i dava ediyor ve davahnm kiz kardeginin kiziKatun Bula'mn onun namzedi oldugunu fakat. Buradaki Ul'ulemr dünyevî otoritenin koydugu kanunlardir. Dinî cemaat örgüt ve liderleri.Ankara per'iyeSicili. Ïmparatorlukdagtlana kadar. maliye ve belediyeye ait konu- i ÖrneginXVI. Aym dili konuyan Ermeniler mensup olduklari kiliseye göre. Kadi Ïslamhukukunun merh konusundaki açik hükümlerinin ih181iolan bu durutnu kabul ederek hükümler vermigtir. Laik devletin ulkeninher yaninda her vatandag için aym mevzuatm uygulandigi. Kara Yeniçeri kizi ahrken daha evvel onun namzedi olan ve bunun içfa 600 akçesayan simitçi 6 Yunus'a parayi verecegini vaat etmigtir. ayri dinden insan gruplarma aym mevzuatin uygulanmasi demektir.

ise yüzy111ann faaliyet gösteriyordu. Bundan bagka gayrimüslimlere gästerilen tolerans.7 Resmî Bayezid'e bu (Fatih). ve yüzyildan itibaren toplumun dinsizliminyatürü bile reddediyordu. Klasik Osmanh devrinde rinde rolü yoktu. Eu tutum imparatorluk olgusuyla bir bütünlük meydana getirir. Tevarih-i Ali Osman. Osmanh padigahlan içinde Fatih Sultan Mehmet ve IL Bayezid'in bilgilere dayamr. Esasen Osmanh hükümdarlanum hilafet müessesestyle olan iligkilerini incelemekte yarar vardir. gibi bir Haremeynuggerifeyn' ce 'Haim u larda ve anlagmalarda son derece çaçaah bir elkab (titülatür)kullanan 7 ÏbniKemal. yüzy11da ise ger'iye naziri devlet iglegeyhülislamlarm bineye) girdiler. Osmanli padigahr 15. 1954. makam Seriataait sorunlan çözmekle görevli olan geyhülislamdr. SeYavuz dayamyor bir genge tarihçinin bu gayreti politik çagaldigi merasimle rivayeti. 16. Bumüftüler gibi Efendi önemini 16. Molgesaptigmi iddia eden ve her âdet ve kurumu bid'at diye niteleyentaraftar la Kabiz ve Ustünavi Mehmed Efendi gibi yobazlar türemig ve toplamiglardir (Bunlarm Ïbni Taymiyya'dan esinlenmeleri mümkündür. yay: grafettin Turan. kullanmanny. yüzyillarda ise gelen felaketlerin tesellisi Íslamdinini bir ideoloji haline getirmekte aramyordu. yüzyil vakarüvisiEnderunlu sadebu atiluugtir. 18. Buun yamnda bütün Islam hükümdarlan gibi Müslümanlann koruyucusu. Sünnî olmayan Müslümanlara hiç gösterilmemigtir. onun de sembollerini hem hilafet lim'in Ata tarafmdaylan tarafmdan degil de.larda soruniu ve yükümlü tutulmuytur. Seri No. Bellini gibi neredeyse mistisizmi 18. yüzÿil dan sonra sosyal rolleri artti. emin olduklarmi iddia ederlerdi. Bu nedenledir ki böyle bir düzeni laik olarak niteleyememekteyiz.) 18.16.1. yüzyilda artik Oguz boylarnunbagkanhgindan çok bir Roma kayzeri olmayi benimsemigtir. yüzy11daKemalpagazade ve Ebusuud geyhülissayesinde kazandi. 18. Esasen bu yüzyildan itibaren dinî basle da ressamlar artti. Özelbenzer unvam kullandiklari vakayinamelerdeki aldigi tarihinde 1494'te kaleme Ahmet likle Kemalpagazade Semseddin yakigtirir. G. Esasen egemenligin meyruiyetini ilahî bir kaynaga dayandirmak da Osmanli devlet ve toplum hayatmdaki ideolojinin laik olmadigam gösteren bir diger noktadir. 15. TTk. 19. Selim Y avuz unvam dan ortaya Üstelik unvanla Fermanyetinmigtir. Fetihten beri Misir Memluklerine karp takmilan tavir bunu gösterir. IL hem unvam Mehmet'e hem IL ohnahdir. 5. Fiilî hukuk alamna ntüdahale etmezlerdi. Osmanh padigahlarrun ruhanî demesek bile dinî bir unvan olan hilafet unvamna da sahip olduklarim belirtelim. yüzyildan itibaren bagkent müftüsüne vukelaya (kaolarak heyeti lam denmigtir. yüzyilda Yunan heykelleri getiriliyor. ve 19. Ankara 139 . 17.

Ìrade-Dahiliyye. hem halk ve hem tüm dünya Müslügianlannca hararette benimsendi. BalkanIafdaki bogomilizmi. Macar unitarizmini. Yalta'daki (Livadya) yazhgma geldiginde. Bilhassa Sultan Abdülaziz ve IL Abdülhamid 'Halifei müslümin. Bûyük Pet'hog 'za- * Scak bu unvanm bazi halde kullaruldigt görülüyor. 329-330. Hindistan'da halife ruhanî otoritesini kullanarak. Tafel L Örnek:Bagbakanhk Argivi. Zaten halife unvanmi tek Osmanhlar kullanmtyoxtlu.S Aynca çar her sene K1nm'da. Haristiyanlar arasi aynhklan politik amaçlarla desteklediler. Ancak hilafetin etkin bir araç olmad1þ I. Sultan IL Abdülhamid ti kudsiye i tacidari' gibi adeta cesaro-papist bir unvam yaztymalarda kullanm19tir. Einführung die Osmanisch Turkische DiplomatikBudapest 1926. Abdülhamid her sene Mabeyn-i Hümayun'dan Tahran Paga'yl Livadya Sarayi'na gelen çara geldiniz' demeye gönderlyor. Osmanhlar.sara no.140 Kanuni Süleyman'da bile halife unvamna rastlanmaz.943 (1536) tarihti Veziriazam Ayas Paga'nm I. 19. IL Abdülhamid Ìngiltereve Rusya imparatorluklarmm topraklarmdaki Íslamahali üzerinde nüfuzunu devam ettirme çabasiridaydi. 'Varçova Hafiz Elendi'nin tekaüdlügü hakkinda œ'sen tezkire-i âIllye'. yüzy1la kadar soren edinmediklerini belirtelim.9 III. Cava'da. Mrsr'da. Osmanh hükûmdari bu Müsluman ülke üzerinde bilafetin kendisine bah. Protestanhþ bu amaçla himaye ettiler. ettigi ruhanî haklardan yararlanmak istiyordu ve bunun Rusya tarafmdan tanmmasuu saglady Böylece artik hilafet adeta beynelmilel bir ruhanî kurum halini aldi. 9 Sultan II. Maliyesi iflas etmig. Selim'den itibaren hilafet unvam bäylece resmî unvanlar arasmda yer aldi. H. Hicaz demiryolu ingasi için bütün dünya Müslümanlanndan iane topladt. 923. 8 müftüsü 'hog . yüzytlda bu unvan hem hükümdar. hilafet penahi" gibi elkabm kullanildigt bir yazigma için bkz. Dünya Savagi sirasmda anlayildi. 1924'te de hilafet kaldmldiþnda tek önemli tepki Hind Müslümanlarmdan geldi. Kmm'm Rusya tarafmdan ilhaki tamnmakla beraber. Ludwig FEKETE. zillulah. Burada Osmanh yöneticilerinin Íslambirligi gibi bir ideali 19. yll 1259 (1840). zill'ullalu fi'raz' (Allah'm yeryüzündeki gälgesi) gibi hem panislamist. Müslümanlar arasmda bazi girigimlerde bulunuyordu. bütûn kurumlan sarsmt1 içindeki bir ûlke bu dänemde beynelmilel alanda kendisinden beklenmeyecek girigimler ve entrikalar düzenliyordu. "Haledet hilafetehu. hem de mutlak mbnargi görügünü yansitan bir unvan takmdilar. Hindistan'da Delhi hükümdarlan da kuBamyorlardi. Bu araci kullanarak IL Abdülhamid. Ornegin fiiliyatta Kmm ve Polonya Müslûmanlanmn müftülügünü Bütün Rusyalar Çankendi güvendiklerinden birine tevcih ediyorsa da. Hilafet unvammn kullamlmasi 1789 Aynah Kavak Tenkihnamesi ile baÿIar.bunu ülkenin ruhani reisi olarak yaplyordu. padigah bir temsilei göndererek geldiniz' diyordu. Ferdinand'a mektubu. tayin ve emeklilik iglemleri güya Osmahh sultam tarafmdan yapihyordu.

ilk elde Fransiz Ticaret Kanunu'nu adapte etti (Kanunname-i Ticaret 1850 yih). Mecelle esasta Islamm Hanefî fikhmm esaslarma dayanmak1a birlikte. nizamiye mahkemesi hâkimleri denen yeni hukukçulardan ve mahallin tüccarmdan olugan karma kurullardi. Nihayet 1828'de gikartlan Teykilat-iMehakim Kaavukathk için çinunu ile savcihk. Hukukî mevzuattaki bu çegitlilik ve dinsel farkhlagma 19. bir yänetimin gereþ bu tür piya ve mevzuata sahip olmasi kaçmilmaz olan Osmanh Ïmparatorlugu. 141 .10 Üstelikticarî davalara bakacak mahkemeler de. fasillarm düzenle nigi ve eserin sistematigi göz önüne almdigmda. 1863 ylhnda da 'Ticaret-i Bahriye Kanunnamesi' kabul edildi. nizamî mahkemelerin kurulup yargi alamma Yargi usulünde mahkemeler aleyhine geniplemesi Tanzimat'tan sonra günden güne gefi görülen bir geligmedir.aile hukukuna ve çahsm hukukuna ait konularm bu eserde düzenlenmeyigi. ' Tanzimat'tan Sonra Kurumlarda Laiklegme Baglangtet ve bürokratik yabir hukukî derlenmig olan standart. 1879'da noterlik ve daha änceden de mahkemelerindeki asil önemlisi ferman kanlan bir ceza (1875yih) ve hükümlerin sayismm artirilmasi ve temyiz merciînin tegekkülu ile. yüzyilda belirgin bir merkezîlegme. moderalegme ve kanunî yönetim sistekaçuulmaz olarak yeni mini benimseyen Osmanh Ìmparatorlugu'nda Türklegme girigimlerini doþirmugtur. Ímparatorlukdünyanm yeni ekonomik düzenine ayak uydurmak için.338. Türk Hukuk Tarihi. Ïslamhukukunda yer almayari bir müessese. Gene modern anlamdaki girketler dahi. yüzyil dünyasinm kopullan içinde merkeziyetçi 'tü- 10 C. Mumcu. Tanzimat Devri'nin aydm sadrazaru Ali Paga. de. periatça görüç sahiplerinin modern dünya kopullan kargismda çamsizliklerini kabul ettiklerinin açak belirtisidir. Bu sonuncusu da denizci Avrupa uluslarmm kanunlanndan hazirlannugti. A. Yay. geri häkimlerden degil. Islam 19. Bati hukukunun üstünlügü kurul üyelerince ister istemez kabul edilmig görülmektedir..moislahatla beraber hudernlegmenin ilk adunlaruu askerî mekteplerdeki kuk alanmda atrugtir. Her cemaat kendi kurallan ve dünyast içinde yagamaya devam etti.Ü.Huk. 1868-1876 ydlan arasmda 16 kitaptan meydana gelen Mecelle-i ahkâm-I Adliye adh eseri hazirladilar. Fak. Ancak modernlegen dünyanm kopullarma bu yapiyla uyum kolay olmayacakhr.ro'dan kaçan starovertsleri ve ÍspanyaMusevîlerini ülkeye buyur ettiler. zel kipilef olarak kanunda yer alnuglardir. Ankara 1976. Yeni kanuna göre faiz kabul ediliyor. Üçok - A. ticarî davalarda haliyle din ve mezhep aynmi söz konusu olmuyordu. demek pek yanhy olmaz. Cevdet Paga'mn bagmi çekfigi muhafazakâr grup. Fransiz Medenî Kanunu'nu kabul ettirmek istedigi halde. A. Nihayet.

Arazi konusundaki bu yenilik esas olarak klasik Osmanh devrinde de toprak sistemine ait düzenlemelerin gerti degil de. Leiden-Brill. tagra yänetimini islah etmeyi.Íslam Düalist Bir Hukukî Yapt ilk aynlKamu hukuku alanmda da ger'i mevzuat veörgütlenmeden kabulü olmugtur Temmuz 1840'ta Ceza Kanunu'nun ile 14 ma ve 1851'de yeniden dûzenlenen Ceza Kanunnamesi.. Yönetimde moderalegmeyi halkm temsilcilerinin idarî karar organlannm çahymasma katilmalarnu kaçuulmaz bir part olarak görüyorlardi. yoktur. verilen ragmen sinde görülüp.. 212. 33 O.. Histoire de POrganisation Juridique: 1960.142 hukukunun monist yargdama usulü agir bir darbe yemigtic Zira davada vekâlet. Mumcu. Bütün tebaa için hazirlanan bu kanunun hükümlerine göre agir ceza davalarmda saver resmen kamu adma dava açtig1halde isteyenleri davamn (Müslim veya gayrimuslim) kendi cemaat mahkemelerinde kendi periBöy1eceärnegin ceza mahkemeatma göre niyetini talep edebiliyorlardr. L. Üçok A. diyet almakla yetinebilirdi. Türkiye'de ToprakMeselesi. Deux. 321-323. s. s. 291-375. kamunun veya bireyin mahkeme änünde savunulmasi gibi esaslar islamda hukukunun monist yargilama usulü geçerliydi. Edit. Barkan.. ve idareye yardunci olmalarm Islam. s. Gerçi kanun Ïslamhukukunun esaslarma göre vakif arazi ve mirî arazi gibi kategoriler tespit etmiyse de esasta mülkiyet ve miras konusunda mühim sayilacak laik hukümler getirmig tir.g. 3 Kamusal alanda laiklegme sürecinin luzlandigi bir bölüm de tagra idaresidir. hükme davac1 taraf kadiya müracaat ederek verilen hapis cezasmi uygulattirmayip. örfi (dünyevî) hukuk aracihgiyla yapilmasmdan ileri gelmektedir.. 11 Emile Tyan. Tanzimatçi bürokratlar daha ilk elde. - . 12 C. edegelmigtir. a.11 Modernlegen Osmanh yargi düzeninde istinaf ve temyiz gibi müesseselerle mahkemeler bit hiyerargiye baglamyor ve bir tür denetim geliyordu ki. 1858 tarihli Arazi Kanunnamesi'dir. kadmm müstakil (mahkemenin istiklal prensibi) ve hukuken tek otorite oldugu Ïslamîsistemden oldukça uzaklagilmigtir.12 Bu düalizmin yarattigt problemler devam Tanzimat döneminde modern anlamda standart bir hukukî uygulama getiæn ve laiklige dogru en önemli adim sayilabilecek olay. yerel bilecegini dügündüler. Ancak Tanzimat döneminin hukuk sisteminin düalist niteligi en çok bu alanda görülecek ve trajik denecek problemler dogacaktir.. 'Türk Toprak Hukuku Tarihinde Tanzimat ve 1274 (1858)Tarihli Arazi Kanunnamesi'.Gözlem Yaymlan. kanunî bir yönetim kurmayt ve malî sistemin bu yolla düzeltilesaglamak için.e. smif ve mezhep ve din farki gözetmeksizin bütün Osmanhlara uygulanmak üzere yürürlüge girmigtir.

Arsal. Devletin dininin din-i Íslamoldugu ve padigahm feligi' özellikle belirtilmesme ragmen. Ïslamdininin üstünlügü vurgulamyor. 1876 Anayasasi bir Íslamülkesinde ilk defadir ki laik devlet düzeninin temellerini hazirlayan bir belgedir. ci etkiler yaptilar. Ní. 1940. (Fiiliyatta bu duruma klasik devirde de rastlamyordu. bazi uy'hali- 14 S. Bu nizamnamelen liva. hukuken bir devlet düzeni haline getiriliyordu.' genelde IL Meyrutiyet laikleyme yönünden bir geçip dönemi olarak adlandirilabilir. bir bakima anayasa degigildiklerini göz önüne aldigirmzda laiklik ýönünden bir ölçüde gerileme sayilsa da. Bu idare karar organlarmdan bagka vilayet temyiz divarunda memleket sandigt. Müslümanlarm menfaat ve refahmm saglanmasi için yap11masi gerekenler stralamyor ise de. megveret prensibiyle alakasiz ve ters bir nitelige sahipti. devletin dinî gruplara dayanan ve homojen olmayan yönetiminin ilunh bir tasfiyesi de gäze çarpryordu. O çagm hukukçu ve bazi duçünürlerinin rejimi Ïslamdakimegveret ragmen anayasal kuprensibi ve kurumuna baglayarak açiklamalarma rumlar. ilkesinin getiriImesi 1876'da bulunmayan bir hususun ila- 143 . anayasa seçme ve seçilme yoluyla her dinden bütün tebaanm idareye katilmasmi ve simrh da olsa yürütme erki üzerinde temsili organIar vasitastyla denetimini öngörüyordu ve böyle bir görevi ilk defadir ki gayrimüslimler de üstleniyordu.. Ikinci Megrutiyet dönemi. ferman sayesinde Bati hukukunun bazi temel kurumlari ilk defadir ki Íslamtoplumunun içine giriyor ve düalist bir yapi geligtiriyordu. • geriataba¡i. Esasen daha 1839 Tanzimat Fermam'nda. Tanzimat I.unhhk vesidir. Ïstanbul Devlet Basunevi. Yani ilk defadir ki gayrimüslim ahalinin idareye kattlmast. kaza idare meclislerinde ve gehirlerde meclisi belediyelerde memurlardan bagka ahalinin temsili esas kabul ediliyor ve Müs1üman ve gayrimüslim ahalinin temsilinde eÿitlik sistemi amaçlamyordu. ziraat komisyonu gibi ihtisas organlarmda yan yartya temsil ilkesinin kanunî teminat altma almdigmi görüyoruz. olmayan bir biçimde modern laik geligme surecme girmigtir. "Tanzimat ve Laiklik'. laik bir devlet düzeninde görülmeyecek bu hassasiyet. tebaanm egitligi ve gayrimüslimlere daha fazla kamusal hak ve ödevler verilmesi askerlik ve memuriyet fermanm belirgin bir niteligidir.14 pri karakterine ragmen.1864'te çikarilan ve bazi yerlextle denenen Vilayet Nizamnamesi'nden sonra 1871 yih bagmda çikardan Ìdare-iUmumiye-i Vilayet Nizamnamesi va 1878'deki.) Nihayet 1876 Anayasasi ile devlet sistemi dönügü. Bu dönemde çikanlan bazi kanun ve kararnameler. Islamin megveret kuralmi temelden zedelemigtir.ilk parlamentomuzun kabul ettigi Dersaadet ve Vilayet Belediyè Kanunu kamu yönetimi alanmda laiklegme sürecini luzlandinve belediye kanununa göre vilayet. 59-95. Açik yargi. Esasen. s. özellikle parlamento.

aym zamanda da idare ve toplum hayatmda gefi ve laik unsurlarm bir arada buluumasmdan ileri gelen sancilan artirmiglardir.gulamalar düalist yapiyi güç1endirmigtir. tün Ïslamülkelerinin modernlegme taraf tan Nanuk Kemal. Cemaluddin Efgani. mütakerede kaldinlan 'Hukuk-u Aile Kararnamesi' medenî kanuna dogru yaklaadamlarmt Medenî gan ve ilerde mantik ve cesaret sahibi radikal devlet dogurdular. en azmdan yurttaglann din ve inanç farknu pek dikkate almayan tarafsiz egitim veren bir sistem kurmak zorundadir. yüzyil dügünür ve ve yan Batici bir dilemma (ikiryöneticisi geœkli reformlan yan Íslamci Bu niteligisadeciklenme) içinde tasarlayip. Bunun idarî ve sosyal hayatta yarattigi sanalan. yürütmeye çabalamaktadir degil. Tanzimat'la baylayan uygulama laiklige dogru bir gidigtir. Íslammcemaati adma belirli bir kurulun ileri sürdügu ictihad itiraz görmez veya çogunlugun tasvibi ile kargilamrsa Ïslamîbit ictihaddir. Her Müslüman bir ictihad ileri sürebilir. son nesil Osmanh aydmlan çektiler. Tanzimat'tan önce egitim düzeninde bir ikilegme baglamigti. Anayasal rejimi Islami içma ve megveret kurah ve her yeniligi (hatictihad sista Bati hukukunun temel kurumlannm kabulünü bile) Ïslamî temi içinde mümküti gören ve böyle adlandmlan bu görügler. tamauuyla dini egitimin hâkim oldugu Osmanh Ímparatorlugu'nda. II. modernlegtirmeyi kolaylagtiracak kogullarm Islamdaki ictihad sistemi ve kurumu içinde mümkün oldugunu savunurlar. iki tür dünya görügünün birbiriyle çatigtigi bir toplum sistemi halinde ömrünü tamamladi. . geligmeyebagladilar. bürokraside iki smif memurun yan yana çahetigi (daha dogrusu birbiriyle çekigtigi). dualist bir geligmeyi önleyememigtir. medrese takaldmlmasi ve daha önceden cizye-i lebesinin askerlik muafiyetinin de askere almmasi gibiuygulalagvedilerek gayrimüslimlerin getiyenin malar laiklige yaklagtino etkiler yarattigi gibi. Bu düalizm yeni düzenin egitim sisteminde de ortaya çikmaktadir. Gayrimüslimler de ilkegitime geçme ihtiyaom duydular. büduçünürIerinde ce Osmanh toplumunun i¢nden çikan islam dügünürledade görüyoruz.19. Seyyid Ahmet Han. çeligki kangildigm da büyümesine neden olmuytur. Osmanh Ïmparatorlugutebaaya adaletin iki çegit mahkemede (ger'i ve nizamî) iki ayn sistemdeki kanunlarla dagitildigi. 19. 1913'te çikanlan 'Kiliseler Ka- ve 1915'te çikanhp. Klasik dönemde her simf halk ve her dinî grup için.ama. yüzyil dobagmdan itibaren orduda ve nihayet mulki idaredeki modernlegme okullar kuruldu egitim nitelige ve modem yakm veren layisiyla laik aleyhine onlarm bagmda kurumlarmm ve yayiegitim bdhlar dinî yam lip. kisa yetersiz uygulamadan sonra. Nigeligmeier zorlayan etmeye Kanun'u bir an evvel kabul nunu' 144 ¯ hayet Birinci Dûnya Savagi'nm getirdigi lhtiyaç dolayisiyla. egitimin iki tür okulda yapudigi. Merkeziyetçi modern bir devlet kendiideolojisini agalamak ve ihtiyao olan bürokrat kadrolan yetigtirmek için.

sosyal-siyasal geligmeyi h2zlandmo etkiler yarattiklarnu görüyoruz. yuzyildan beri degigmeye baglayan ve bu degigimin sanc11anm çeken Türk toplumunda laiklik ve onunla bir bütun meydana getiren devrimlerin.Megrutiyet dönemi bu sanciya dindirme çareleri öneren reçetelerle açildt. 1928'de Türkiye Cumhuriyeti Anayasasi'na laikligin ilk olarak girmesi bu geligmelerjn bir sonucudur. Laik düzene geçigle son Osmanh asrmdaki modernlegmenin yarattidogan yeni kurumlarm eskileriyle olan çatigmasigereksinimlerden gi ortadan kaldmlmasi hazlandm1migtir. yüzyil bagmdaki Türkiye'nin degigmekte olan sosyal yapismm laik devrimlerinden etkilenip yönlendigi açiktir. devlet düzeniyle görügü ve ya geçigmümyönetim sistemine ve hukukî düzenin mükemmelleymesine kün olmuytur. Tarihsel geligim içinde. 145 . Laik dünyarattigi kargaçamn mn modern toplumlara özgü siyasal yap1ya. 19. fakat siyasî ve idarî kadrolar bu sancly1 dindirmeden perde kapandi. Bu son Osmanh asrmm yarattiga ikiligi ortadan kaldirdi. Ïran) siyasal kurumlagmalarin ve ideolojinin ülkemizdekine göre çok daha geridüzeyde bulundugunu ve nihayet aksakhklarma ragmen Türk demokrasisi duzeyinde bir demokrasinin bu ülkelerde henüz bulunmadignu göz önüne getirdigimizde. Ancak bu yeterli degildir. Aym dili konugan ve aym kültürel mirasa sahip bir halkin mezhep ayrshklari ve çatigmasi içinde yagamasma son verilmek istenmigtir. Bata toplumlarmdakine benzer Türkiye'de siyasal moderalegmenin varhbiçimde geligebilmesi ve demokratik bir toplumsal mücadelenin vardar. Tarihin belirli bir geligmeanmideolojininönemli laik payl gmda da ideolojik bir degigmenin yapisai degigmelereluz verip. oniarl yönlendirecegi çegitli tarihsel örneklerle sabittir. Ekonomik modernlegmeye girigi Turkiye kadar eski olan bazi Ortadogu ülkelerinde (Misir. siyasal modernlegmenin ön parti sosyal ve ekonomik geligmedir. Bu nedenle yeni Türkiye 1925'te tevhidi tedrisat ve 1926'da hukuk devrimiyle laik kurumlarm temelini radikal bir biçimðe atti. 20.

bunu bir papahk niyabeti. mahiyeti ve me§ruiyetiise (legitimity)1slam siyasal dügüncesinin baghca sorunsallarmdan biridir.) vefatmdan beri (632 ylh) münakagah olan. (Ankara 1994). kelime anlamiyla ardil. Annali Îslâmanno II. gi gösterisi olarak reddeder ve Bununla birlikte.A. succesor (Nachfolger) demektir. Handwörterbuch des islâm. Bugün hilâfet kurumu lagvedilmigtir ve restorasyonunun pek mümkün olmamasi da bu yamyla ilgilidir. yänetici ve Muslümanlarm peygamberinin vekili olarak kullamhr. Ebubekit'in halife unvanmi kullandigi güphelidir (Caetani. Hilâfet kurumu daha bagmdan. s. ThePoliNcalLanguageofislam. daha çok Hz. U 30). hilâfet ashada teoride tartymah ojan. onun adma hükmeden. Muhammed'in (S.1 onun bu makami neredeyse üniversal bir dinî makam olarak yorumlamasiyla ilgili olmahdir. H. Kendisinden sonra gelen halife Ömerise. 'Allah'm onu insanlara hakikati anlatmak için. 4M5. bu anlamlann ve yetkilerin hangisine sahip oldugu tarhymahdir. Allah'm yolundan aynlmamalanm saglamak için (halife) olarak gönderdigi' bildirilmektedir. 'emîr-ü'l-rnü'minîn' * Türkiye Günlügü. Íslâmcemâatinde reis. pratikteki problemler de hilâfetin tarihinj en ilginç ve aragtirmaya deger kilan bir yöndür. Âdemiçin (Kur'an. Hz." der. MüslümanIarm kutsal kitab1 Kur'an'da (vahiy) halife sözü birkaç kere geçer. Ïslam tarihinde halifetu'llah unvamm Hasan bin Sabit bir giirinde halife Osman için kullanmig.unvamm reddeder ve "Ancak hazir olmayana halife olunur.(1180-1225)Selçukî denetimi altmda zaylf bir iktidar sahibi olarak bu unvant kullanmigtir. Abbasîhalifelerinden el Memun (9. A3il ilginci. Davûd (Kur'an XXXVIE. Hz. Allah'in halifesi. el Nâsir. Kramers. Ancak.Hilâfet ve Tiirkiye Íslâm Devletinde Hilâfet' Halife. Eu anlannyla. meleklerin ardth ve Allah'm yeryüzündeki nizâmmi saglayan. Fakat bu. Müslümanlann tarihinde ilk halife olan Ebubekir. Emevî hukümdan Abdülmelik ise. 1 Bernard I.awis. El Nâsr'm unvanma 'Kaffetûl Müslimîn' sözunü de eklemesi. 251). yani Müslûmanlarm peygamberi Hz. Davûd gibi peygamberler için bildirilen bir niteliktir. s. Universityof Chicaga 1988. Âdemve Hz.1941. asir) bu unvam zaman zaman kullanmiçtir. say1: 31. 63/11'den naklen Wensinck-J. Resulullah'm halifesi unvanru Ebubekir'e bir sayunvamm benimser. Bir bagka deyigle. s.V.26) için ise. 25-31. . ilâhî makam anlamtada almamahdir Íslâm cemâ. fakat praf žkte çözümlenen bir kurumduz Bununla birlikte. muhtemelen Bizans rotokolüneözenerek bu unvam almigtir. Ancak.

The Caliphate. Burada konunun asil odak noktasi bîat. vücut ve ruhça saghk. yani ¶îa firkasi. 3 Vecdi Akyüz. ve bu konuda Kur'an'da aykm bir hüküm yoktur. 657) sonra gekillenip ortaya çikmigtir a} Hilâfetin Kureyg kabilesinden birine (Hz. siyasî iktidara itaat ve Samhalifelerinin megruîyeti meselesi söz konusu oldu. zamanm modernistleri b) Ïkincigörüg hilåfetin. daha baglangiçta muhtelif siyasî gruplar arasmda mahiyet ve megruîyyet açismdan münakagah olmugtur. Bu eserde." gärügu son tarafmdan ileri sürûlmektedir (Süleyman Ateg). halife Íslâm cemâatinin lideridir ve seçimle gelmelidir. Hilâfetin Muâviýe'den itibaren bir irsî monargiye dönüymesiyle. Siffin Savagive Hakem olaymdan sonra. Devrin Ïslâm ulemâsmdan el Sehristanî bu görügleri bildirir (Kitabu'l-milel nel-nihal).Sultâniyye' ve Belazurî Ensâb adh eserri Ebu Ya'la el Furra lerinde 'bfar iglemini bu gekilde formüle etmigler ve bu büyük ölçüde kabul edi1migtir. Peygambefin kabilesi) ait olmasi gerektigini Ïslâmsiyasî doktrininde en etkili biçimde el Maver èl Ahkamu's Sultanlyye adh eserinde savunor.atinde bu anlamda bir klerikalizm. Ali'ye verildigini ileri sürerler.Ïstanbul1991. bir ruhanî snuf ve kurum yoktur. periattan aynlambir halîfe azil ve hattâ idam bile edilebilir. Soyluluk veya Kurey. Dindar. hilâfetin Müs1ümanlarm peygamberi tarafmdan veda haecmdan sonra.2 Onlara göm. Bu görügün taraftarlari. Askerî ve idarî kabiliyet. ÏslâmfakihleAhkâmu's. yani Ali ibn Ebu Talîb ile peygamberin kizi Fatima'nm torunlanna (ehl-i beyt'e) ait olmasidir. büyük ölçüde halife Hz. "Eger Sabâ melikesi örneginiahrsak kadmlarm liderligi üzerinde dügünülebilir de. iki tarafa da (yani Muâviye veya Ali) katilmayan ve bundan dolayi Haricî (diptakalan) diye adlandir11an göräg sahipleridir. s. daha dogru deyimle imâmetin peygamber soyuna. yani halifenin megruîyetini tamma. Alive Samvalisi Muâviye arasmdaki Siffin Savag'ndan (M.Ancak. bilgili.. kabilesinden olmak part degildir.19L 147 . 184- 189'da bulabiliziniz. yeterli bilgi sayilan partlar arasmdadir. halifede bulunmasi gereken partlar da sayihp tartigihr. liderlik vasfina sahip bir Müsluman. c) Üçüncügrup. cesaret ve fazilet. Hilâfetin Satanata Dönügmesi. bu gärügler.. Ídaresiahlâk ve fazilete dayanmayan. gayri Arap veya bir köle dahi olsa halife seçilebilir. Oxford 1924. s. Ïslâmdoktrini kadmlara yasaklanug gibi görünüyor. Íslâmhukukçulan (fukaha)ve siyaset teoricilerinin hilâfet kurumuna bakiplari üç kategoride toplanabilir ki. Bu radikal görüy aslmda samldigmdan daha uzun zaman yagamigtir ve zamanm modernist Íslâmakimlari içinde de yeniden yoruma tabi tutulmaktadir. cemâat ile hükümdar arasmda bir akid gibidir.3 Ïslâmmonargisinin karµsmda olan veya onu destekle'hilâfet' 'imâmet'i 'ei 2 Bu göriigleri özet halinde Thomas Arnold. onun damadi ve kuzeni Hz. Íslâmcemâatinin liderligi meselesi.

rakibiydiler. Samanîler. Nihayet Misir Fatimîleri l2.ÿami daha parlak bir biçimde sürdürmesini de sagladive monargik yapibuna ragmen daha münakapasiz olarak kabul edildi.148 yen veya bitaraf kalan akunlar vardir. Ali ve Fatuna soyundan geldikleri için kendiIerini giî mezhebin koruyucusu ve ehl-i beyt mensubu olarak gerçek halife ve imam ilân etmiÿlerdi. Nihayet 11. bugünün Islâm dünyasom ünlü merkezi el Ezher Üniversitesi'nin kurulugu da bu devirdedir ve Siî 'sultanhk' 'halife' . imparatorlukmonargik bir sistem içindeydi ve kalabahk bir kâtib grubundan çikan Ïbnu'lMukaffa gibileri rejimin megruiyetini formüle ediyorlardi. asrmsonlarmda (1171)Sultan Selahaddin tarafmdan ortadan kaldirilana kadar Abbasî halifesinin en büyük.olan monargik tegkilâtlanigma karÿ1 tartigmada tarafsiz veya suskun siyaset takip ettiler. 9. Bazi radikal akunlar ise. Milâdî 928' de. müesseastrda Buveyhî ve Selçukî örneginde gárüldügü gibi artik sesi ortaya çikmigti. olarak Tarihi itibariyle Sam'dakiEmevî halifeleri emîr-ül-mü'minîn imparatorlugun bütün ordularmm ve idarenin bagidir. Burada halifenin siyasî hiçbir otoritesi yoktur. Mürcie akum. Hz. felsefe ve ilimlerde de kozmopolit kadrolar söz sahibi oldu. Imam-1 azam Ebu Hanife gibi fakihler bu görügü engelleme gayretindeydiler. hilâfetin sinin hellenizasyonu demek. Ímam clarak Ïslâm cemâatinin ibadet esnasmda adma hutbe okunan lideridir. Aym zamanda siyasal teori. hükümdara itaati ve imamet ve hilâfet makammdaki kiginin kötü ve adaletsiz davramplan için hükmün kiyamet günune birakilmasi gerektigini ileri sürüyordu. Hattâ unutmayahm. bir tür baglantlyi devam ettirmek için bu yeni hükümdarlara emîr-ülûmerâ gibi unvan ve beratlar veriyor. daha önceki Harictlerin görügünü benimseyerek. Ona (Buveyhî veya Se1çukîsultanma) sultan olarak vekâlet vermigtir ve dinî bir lider konumundadir. anargiye kargi otoriteyi tercih ettigi için. otorite ve devletin digmda kalmayive tenkit ve dogru yolu gösterme görevini benimsemiplerdir. Abbasiler devrinde teoride Ïranasilh Ïbnu'l-Mukaffa'nm bagi çektigi bir akim hilâfetin yetkileri ve konumu itibariyle eski Iran monarldan gibi olmasnu änermektedir. Aglebiler (Tunus). Bu devirde Arap olmayan Ïranh ve Türk gibi unsurlar orduya ve idareye daha çok girdi. Tahirîler (Horasan) gibibu yeni siyasî güç1eritammak zorunda kalan Bagdad halifeleri. Íslâmulemâsigenellikle Ebu Hanife örneginde oldugu gibi. milâdî asuda Ïslâmfelsefe'mutezîle' akum mensuplan. Abbasî devrinde (750'den itibaren) Íslâm peygamberinin akrabas1 olan bu aile halîfenin aym titulatürü ve ihti. Endülüs Emevî hükumdarl IIL Abdurrahman unvamm benimsedi. Bununla birlikte Abbasî döneminde halife unvam ve hilâfet kurumu da rekabetten kurtulamada. Ancak bir taraftan imparatorluk parçalanmaya da baglamigt1. Nihayet Emevî hanedam bir loyamile görevden uzaklagtinlmigti. halifenin adaletsiz oldugu takdirde azlinin gerekli oldugunuileri sürmüglerdir.

Ïlhanh hükümdartCazanMahmud Han 1260 Ayn Callut Savagtndan sonra fethettigi Sam'dabu görügü açikça ilân etmig. ardmdan 1262'de digeri halife olarak ilân edildi. Arnold. 30-31. Meselâ 1271'de Sivas'ta inga ettirdigi medresede III. The Moghal Empetors. S. Bagdad't istilâ ve halife el Mustasîm'i idam et1256 yihnda otoriter bir idarenin ve tahtm üstünde kadar halifeleri da. 'Epigraphie Arabe d'Asie Mineure'. 116. s.g.ÿkileri kendine özgü bir saygi gösterisi ve perde arkast otorite iligkileriyle sürdürmügler ve-'sulgibi bir unvam kendi imparatorluklantanu's. halifeyi nufuz ve idareleri altmda yerinde birakmayt tercih ettiler) ve onlardan sonra da Selçukîler aym durumu devam ettirdiler. Abbasî tirene degillerdi. C..6 Esasen Abbasîlerden sonra hâkimiyetin mengeînin Allah'dan geldigini gösteren bir unvandir. Soçinenija. asirIarda Osmanhlar digmda tek Sünnî hanedan ve devlet olan Hind-Babür devletinde. a. s. durumlan da Mukaddes Roma-Germen imparatorunun yamnda ve Avrupa saraylarmda gezinen. 5 T. 1500-1510 ylllannda Orta Asya'da hüküm süren Özbekhükümdari Muhammed Saybanî tahtmdan hilâfet makami olarak söz eder. Hüläg.görügünü iglemek ve yaymakla göreve girmigtir.g. Moskova 1936. Ama Memlûk saraymdaki Abbasî halifeleri bir daha Kahire'den Bagdad'a dönemedikleri gibi. Ekber Sah'tanberi merkezierinden 'Dâr-ül-hilâfet' diye söz edilmektedir. London 1886. yeni tarihî tetkiklerle sayisi artabilecek bazi örnekler verelim. Revue Semitique. Buveyhî hanedam (ki Siîolmalanna ragmen.159. Catafogueoffndían Coins in theBritish Museum. unvanlaGlyaseddin Keyhusrev kitabede kendisi için ve Müslürun kullamr.e. By dönemde bir parçalanma geçizen Ìspanya'daki man devletçilderinin hükümdarlan da bu unvam ayn ayn benimserler. Bartold. 6 Arnold.selâtin' yahut vassâllanyla olan iligkilerinde de ustahlda kullanKliçük Asya'daki nm miglardL4 kanh istilasindan Fakat Hülâgü'nün sonra Abbasî hanedannun iki üyesi Memlûk Sultam Baybars'a sigmd11ar 1261 y11mdabirincisi. unvani asImda muhtelif bölgelerde hüküm süren bazi Müslüman hükümdarlar tarafmdan kullamlnugtr Íki astrhk bir dönem içinde. Abbasî egemenliginin Hülâgü'nün Bagdad'i istilasiyla kanh biçimde sona ermesi ve ailenin son fertlerinin Misir Memlûkleri yanma sigmmasiyla baglayan yeni dãnemde. a. Lane-Poole. 369. Sonuncular Sünni mezhebin sadik hamîleri olarak Bagdad halifesi ile ili. DOOGIL 145 . 118. c. sultanhgm Allah vergisi oldugu vè Misif daki halife ve Memlûkilerin tasdikini gerektirmedigisiyaset ve imamet 'gehingah' 'hilâfet' 'halife' 'hakan' 4 V. s. s. III. 'HaIif i Sultan'.5 16-17. V. Kudus dügtükten sonraki Kudüs kralmdan daha farkh degildi.VI.. Osmanhlarm aksine Ekbefin altm sikkesinde de bu unva'sultan' unvam hâkimiyet ve na rastlamr. Huart. s.e.

s. asarlar boyu islâmcamiasmm en güçlü temsilcisiOsmanh Devleti'nde hilâfet kurumunun durumu neydi. Ebubekr Bakillarû'nin görügleri. Gerçekte Osmanh hükümdarlarmm L Selim'den änce de zaman zaman hilâfet unvamm kullandiklan görülmektedir.e.K.514. a. Du iddia. Bu temsilî bir otoriter görev ve unvandir ve Ïslâmâlemi karpsmda sadece hilâfet unvanmdan daha yücelticidir. DefTuran. I. daha çok sonraki tarihlerde ortaya atilan ve zamanumzda okul kitaplarma kadar giren bir iddiadtr. Tdleau General de Empire Ottoman'da ortaya attlan. 514 s. sonra Ìsveç tabiyetine geçen ve Ísveç'idiplomat olarak ÍstanbuYda da temsil eden mütebahhir (erudite) tazihçi Mouradgea D'Ohhson'un Osmanli kaynaklarmm tetkikiyle ve Osmanh ketebe takum ve hukukçular1yla olan münasebet ve tartigmalarla kaleme aldiþ ünlü eserinde ileri sürülmügtür. Hilâfet. Meselâ IL Mehmed (Fatih) kanunnâmesinin dibacesinde bu unvaru kullannugtu IL Bayezid'io de bu unvam kulland1þ tarihçi ibn-iKemal tarafmdan ileri sürülmügtü.nisöylemigtir. . IL Mehmed. siyasî çartlar ve cografyadaki degigimle bagka bir mecraya girdi.A.T. Osmanh asirlannda Avrupa siyaseti ile olan fligkilerin agirhkh etkisi altmda yeniden bir biçimlenme geçirecektir. Serafettin i Hakan-1 saîd Sultan Bayezid harun hilâfet zamanmda. Blochet. s.g. Osmanh hükümdarlan Ïslâmdünyasmdaki üstün durumlarru Hac yollarma hâkim olmak.8 Ama gunu ehemmiyetle belirtmelidir ki. Bu dönemde artik hilâfet ve Kureyg arasmdakibaghhk zorunluluk da siyasî literatürde açakça gereksiz görülüyordu? . Íbn-iKemal. Mufaddal ibn Abi'l Fedah. temasta bulunduþx Osmanh hukuk ve devlet adamlarimn telkinlerinin etkisi altmda kalnugtar. 483'ten nakil A. Nitekim. Selim'in 1517'de kesinlikle üstlendigi 'Hâdim-ül-haremeyn-üg'bu 7 Arnold. Tevdrih-iÀlîOsman. yay.L Selim'in Misn'1 fethiyle hilâfeti aldigi. devralman hilâfet' olayi sonralan da çok tekrarlannugtir. d'Ohhson bu olayt naklederken. hocaruz Prof. hazretter. III.. Geschichteder herrschendenIdeendes Islams. aslen bir Osmanh Ermenisi olup.Ì. 150 ve Osmanh Devleti ve Hilâfet Kugkusuz bu durumun devanu. Hildesheim.. s. bäyle bir kurum bagmdan beri var maydi? Yeni çagar tarihiboyunca Avrupa medeniyetiyle en yogun temas ve çatigma içindeki bu toplum ve devletin Batt kurumlan karpsmdaki direnci ve Osmanh kurumlannm degigen dunyaya göre biçimlenmesi söz konusudur. 414. 7.inalcik. Inalcak daha II. 8 H. Leipzig 1961. V11. 15-19. E. T..Ankara 1991. Mehmed'den itibaren Osmanh hükümdarlarmm Memlûkler kargismda bu göreve talip oldugunu belirtir.1868. Von Kremer.. Fatih'in Bosna seferinden säz ederken de bu unvam kullamr). Histoire dq Sultans Mamiouks. s. 233 ve 235 GL Bayezid'den. Muhtemelen. çev. Sam-Hicaz koruyuculugunu üstlenmekte görmüglerdir.

9 Hilâfet müessesesi herhalde on üç asirhk tarihi içinde en zor ve ilginç dönemini 1919-1924 Türkiye'sinde yaçamigttr. 10 Mete Tuncay. seçilerek (18 Kasun 1922) lagvedildi. Osmanh kançilaryasuun örnek metinlerini içeren Feridun. Hilâfetin muhafazasuu isteyenler bile. veliahd Abdülmecid sadece halife.Budapeyte 1926. Paga'nm ÌmparatorFerdinand'a yazdigi nâmede hilâfetehu' gibi invocatio (duâ) ile säz edilir. Aynca Kinm'dan gelen bir heyet. 18 Kasim 1922'de veliahd Abdülmecid Efendi'yi sadece halife olarak seçmesi niçin önemliydi? 1. Ankara'da toplamrken telâffuz edilmiyorsa dahi. Meclisin. Tafel. Hilâfetin kaldm1masiyla biten bu dönem. 70.6 67. Ankara'daki iktidar ile Ìstanbul'daki hilâfet arasmdaki iligkilerin gelecegini 'hâledet 9 L. siyasî iktidan yoktu. Saltanatm ömrünün çok uzun olmayacagi. yani onu tamd1. millî mücadeleyi fürüten kadrolar arasmda bile derin görüç ayrihklarma. Ankara'daki Büyük Millet Meclisi tarafmdan. mücadele ve gerilime. s. Rusya Müslümanlar1Kongresi adma da cuma namazi hutbesi için halifeye müracaat etti.10 Süphesizsiyasî iktidara sahip olmayan ve iktidar araçlanm kullanamayan bir halifenin durumu 1924 $ubatve Mart aylarmdan çok önce tartigilmaya baglannupti. Ömrü uzun olmayacakti. Eylül1922'de zafer kazamlmca son sultan VI. Bey'in Müngeat adh eserinde evvelki sultanlar gibi Kanunî Süleyman. Feridun Bey Müngent:H.1919'da Anadolu'da iggal kuvvetlerine kargi mùcadele. meselâ Sadrazam Aya. s. Misir Exher ulemâsi ve Hind Müslümanlan hilafet komitesi bu seçimi onayladiklarnu bildirdiler. Sultan-Süleymanda bu unvam her zaman kullanmig degildir. s.300yil içinde ilk defa bütün milleti temsil eden bir çûra halifeyi seçiyordu. 5. Ancak. Devrin protokoler vesikalarmda. Ankara 1982. L Süleyman'dan Ancak gunu belirtmelidir ki. ashnda 23 Nisan 1920'de. Türkiye Cumhunyeti'nde TekParti Yönetiminin Kurulmasi. o bunu kullandi ve hutbede okutturdu. Türkiye Büyük Millet Meclisi. Selim'in bunun digmda hilâfeti törenle ve beratla devraldigma dair çagdagi Osmanh ve Sarkkaynaklarmda bir malûmata rastlanmaz. Mehmed Vahdettin ülkeyi terk etti ve saltanat makami. kopma ve yurtdagma ilticalara sebep oldu. I. Fëkete. Zu Íslâm'milk asrmda Haricîlerin önerdigi sistemin garip ve degigik gartlar altmda gerçekleymesiydi adeta. hissediliyordù.Sexîfeyn (Mekke ve Medine hizmetkâri) unvanmin nedeni anlayihyor. Einführung in die Osmanisch-TürkischeDiplomatik. 'Hilâfet ve Saltanati Kurtarmak' slogamm ihmal etmiyordu. ¯ 151 . hilâfet kurumu meb'ûslarm zihinlerinde ve gönüllerinde aym gekilde mütâlâa edilmiyordu. saltanat lagvedilince. Vakia bu halifenin.için de bu unvamn kullamldigi görülür (Halîfe-i Rûyi Zemîn veya Halîfe-i Müslimîn gibi).

13 "Hilâfet dinî degil. Seyyid Bey'in Hildfetin Mahiyet-i Ser'iyyesi risalesi.e. 10.11 Halife selefierinin sarayinda ikamet ediyordu. (1923). 'Hilâfet-i Íslâmiye'kavranu burada tartigilmaya açilnugti. Cuma selâmhk törenleri yapihyordu. 68 12 A. hilâfet kurumunun Ïslâmitikads ile baglantisi olmadigim savunur. Mears gibi yazarlar vardir. N.Hilâfete karµ siyasal söylemin en çarpict örnegi. Abbasî halifelerinin son zamanlan ve Memlûk hanedamyla MIsn'da olan iligkilerinin dunimuydu. Hatirlayacagimiz üzere. bir hükümdârmkinden farkhydi.. Türkçe okundu..e." der. Daha 1923 yllinda.. meselâ Mete Tuncay da bu görügü ileri sürmüglerdir. . kat Kemalist iktidarm hilâfeti. Hilâfet'in Makiyet-i periyyesi. Sonradan Seyyid Bey'iri Meclis zabatlarmdaki konugmasi (aynbasim) bir risale olarak yeniden basildi.g. hilâfeti siyasî iktidardan koparmiytt ve gimdibu siyast iktidarsazhk nedeniile (ashndateoriye uygun olarak) hilâfeti ilga ve hanedam yurtdigma sürme hazir11gmdayd1. Bu cuma selâmhklari az zamanda çegitliyorumlara dedikodulanna neden oldu. o günden bugüne literatürde ve siyasî mahfellerde hep tartigiluug. Cumhuriyet rejimi. Ankara. Hilâfet kurumu üzerinde tartigmalar 1924 Subatve Mart aylarmdan çok önce baglaadh migt1. Diger yandan hilâfet kurumu diy dünyada. Mustafa Kemal. G. Bizzat Ïslâmcihanket ve dügünce ile ilgisi olmayan siyaset bilimci Fave tarihçiler. Hükümet bu konuda kararhydi. 60-78. 24 Kasim 1922 günkü bir törende halifenin Arap âlemiyle ilgisi kalmadigmiTürkçe dua okunmastyla izah eden E. ôzellikle Hind Müslümanlan açis1ndan gimdi bagka türlü bir änem kazanmigt1. Ama bu örnek. s.152 ¯ kesin bir biçimde tarif edemiyorlardi.s. dünyevî ve siyasi bir kurumdur. Eyüb Sultan Camiî'nde kdiç kuganma (yani bir nevi taç giyme) töreni yap21madi. Matbaast. Halifenin tahta çikigi.D.. Hattâ dua. ve halife Abdülmecid'in saltanatiözledigi Kemalist iktidarm. ileri sürülmügtür. Tûrkiye'de tedrisatm birlegtirilmesin- 11 A.g. s. hilâfeti saltanatin bir uzantasi olarak gördügü ve iktidara tam sahip olmak için bu kurumu kaldarmak istedigi. tarihteki ömek. Türkiye Büyük Millet Meclisi 13 Seyyid Bey. cumhurbagkam Gazi Mustafa Kemal'in (Atatürk) 2 Mart 1924'te meclise irâd ettigi nutukta görülür. Hattâ bu kurum tarihte görûlmeyen bir nitelemeye ve yeni bir karaktere kavugturulmak isteniyordu. saltanatm kaldmlmasmdan sonra Osmanh hamedam ve yeni cumhuriyet arasmdaki iligkileri modern bir dünyada ayarlamak için bir model olamazd1. laik cemiyet kurulmasi için kaldtrdigmi ileri süæn bir siyasî söylem veya açddama da ortaya çikti. Topkap1'da Mukaddes Emanetler ziyaret edildi. Daha sonra kanunun mecliste müzâkenleri sirasmda adliye vekili olan bu Íslam âlimi (aym zamanda Ïzmirmeb'ûsu) bir yil evvel kaleme aldigi risaleye dayanarak hilâfetin ilgasi geregini muhalifleœ kargi savunmugtur.

9 Nisan 1924. 1926'daki hukuk edilmig kaldir11masim takip Hilâfetin ilân demektir. filah gibi klâsik Ïslâmîilimlerin adi tefsir tarihi. Ortahk hareketlenmigtir." diyor. dinî tasvir bulundurulamaz. Buradaki tepki. Bu olayla muhtemelen kültüœl velaik bir degigim birbirine baglanrmy olarak bir radikal reform döneminé girildi. ve iki yll önceden eden zaman içinde dinî egitim kurumlan kapatildi. . Hele Fransa kendisi. kelâm tarihi. 8 Mayis 1924. 9 Nisan 1924. Dinî egitim kummlari tefrik edilmeden tenkit ve hücum konusu oluyordu. 15 VaHt. laiklik ve Türk milliyetçiligi bir arada geligiyordu. mektep ile kiliseyi kaç zaman önce birbirinden ayirmigtir. Fransiz ve Ítalyanrahiblerin okullari için Vakît gazetesi bagmuharriri Mehmet Âsim. kozmopolit yapisma da yönelikti. psikoloji ve edebiyat tarihi gibi dersler ilâve edilmigtir.15 Rejim modern g4rüglü. Açihe dersini Seyyid Bey veriyor. 16 VaHt. 12 Ocak 1924 tarihli Vakît gazetesinde Musevî Hahambagisi Bacarano. 1924 ylluun Mart-Nisan aylan boyunca kapatilan Fransiz ve Ítalyanmektepleriyle ilgili haberler gazetelerde tasvibkår bir biçimde yer ahyordu.1437 adet Fransiz ve Ïtalyanmektebi kapaldmagttr.den (yanidinî egitimin kaldm1masi ve yabanci okullarm Maarif Vekâleti gözetiminde millî okullarla program uyumu saglamasmdan) söz ediyor ve aile hukukunda ve vatandag hukukunda Medenî Kanun'un getiæformo rileceginden gündeme gelmi§ 153 säz ediyordu. kelâm."Mektepler mabet degildir. Kugkusuz bütün bu olaylar s1rasmda bir mÎllfyetçi hava da gô2e çarptyor. Ïslâmîtarîkatlar dagitildi. Bu anlay17 yerini Türkçü bir kavrama birakiyor ve laisist bir ifade biçimi kazamyor.tekkeler kapatildi ve K1yafet Kanunu çakanld1. hkih tarihi adun almigtir ve bol miktarda sosyoloji. Müslüman din adamlarmm yetigtiÏlahiyatFakültesi'ni yenirilmesi için Dârülfünûn (ÏstanbulÜniversitesi) den kuruyor ve yeni bir ders prograru tesbit ediliyordu. dönmeligin ve Sabetay Zvi'nin kurdugu tarikatm muhalif bir Yahudi tarikatt oldugu konusunda demeç vermek- 14 VaHt. Buralarda. eski imparatorlugun Ìslâmîyapm kadar. Genig bir kitlenin geçmigtekikapitülasyon uygulamalarim tasvib etmedigi açikti. tefsir. Bunun vicdan hürriyeti ile alâkasi da yoktur.16 Laisist bir akun birçok çevreyi sarmaktada 1924 ylh baglarmda Selânik dänmesi (Sabbataist) ailelerin önde gelenlerinden Karakay Rügdü Bey dönmeliginne oldugunu açtkhyor ve artik Cumhuriyet Türkiyesi'nde bu gibi dügünce ve inanç gruplagmasmm yeri olmadigim söylüyordu. Fransiz sefaretinin kapatilan Fransiz okullan konusunda çekimser kaldigi ve matbuata bu yönde demeçler verildigi görülüyor. Buna karyihk. Bu 37 adet okul (7'si Ïtalyan)maarif müfettiplerinin bir gün1ük aragtirmast ile kapatildi.

teydi. Laiklik antiklerikal, fakat Türkçü bir tepkiyi de birlikte getirdi. Bir
meb'ûs

154
¯

ismini vermeden 10 Mart 1924 tarihli Vatan gazetesinde, "Inkilâbm tamamlanmast için gerekli olan iglem, patrikhaneler ve hahambagihklarm da hilâfet gibi kaldirilmasidir. Ïslämi tedrisat kurumlan gibi
Rum, Ermeni, Musevî mektepleri de kapatilmahdu," diyordu.17
$üphesizOsmanh hilafetinin son birkaç on yih Hindistan Müslüman
hareketinin tarihi ile iç ice geçen bir tarihî dönemdir. 'Hind Hilifet Komitesi' genelde hilâfetin aynlmasi ve cumhuriyet yönetimi ile (daha
dogrusu Millet Meclisi hükümeti) birlikte var olmasmi olumlu kargilanugtir. Sünnî Müslümanlar digmda Aga Han ve Seyyid Emir Ali de bu
tarz çözümü tebrik ve tegvik etmiglerdir.18 Zaten Osmanh Devleti'nin
son zamanlarmda Hind Müslümanlarnun ünlü liderlerinden Mevlâna
Azad, Osmanh hilâfetinin Avrupa emperyalizmine karyi Asya direnigini
yönlendirecek bir kurum oldugu üzerinde duruyordu. O, hattâ M. 628
yilindaki Hudeybiye Bangi'm örnek göstererek Hindu ve Müslûmanlann ittifak halinde bu harekete kattlmalan önerisinde bulunmugtur. Eylül
1919'da 'Ali Indian Khilafat Conference'ta, Britanya mallarina boykot
ilân edilmesi istenmigtir. Valaa Gandhi burada, sadece barig genliklerinin protestosuyla yetimlmesiniistemigti, ama Pencab ve Bengal gibi yerlerde Müslüman hilâfet komiteleri 1929 yih boyunca Ïngilizlerekargi iktisadî boykot tegebbüslerini sürdürdüler. Hindistan Müslümanlan için,
hilâfetin kaldmlmasi güphesiz büyük bir sarsmti oldu. Bir Hind Müslüman tarihçinin ifade ettigi gibi bundan sonra Müslümanlar artak Hind
topragmda birlikte yaçadiklan diger dinden kardepleriyle kendi toplumlarmm kurtulugu için yol aramahydilar."
Kanaatimizce bu anlayi; ve
strateji Hind Müslüman liderleri arasmda da yerlegmeye baglamigt1. Bizzat Mevlâna Azad'm bundan sonraki hayat ve siyasî kariyeri bunun bir
örnegidir.
Son Osmanh halifesi Abdülmecid ve hanedan üyeleri çok kisa zaman
içinde yurtdi.yma çikar11dilar.Maddî ve manevî sikmtdar içinde uzun bir
sürgün hayati bagladi. 9 Mart 1924 tarihli gazeteler Misir kralmm hanedan üyelerini mülteci olarak kabul etmedigini yaztyordu. Bu arada Irak
ye Mavera-1 Sarîa(Transjordan) Krah Hüseyin'e hilâfet teklif edildigi,
bunu kabul ettigi bildiriliyordu, Fakat Ïslâm81emi SerifHüseyin'in hilâfet äddiasmi ciddiye almayacaktu,
Vatan gazetesi bagmuharriri Ahmed
Emin (9 Mart 1924), hanedan üyelerinin sürgünü için, "Bu insanlara acrmahyxz, ama igin esasmi unutmayalun,"
diye baglayan yazismda,
danm Türkiye'ye yaptigikötülük ve yükledigi borçIardan' söz ediyordu.
'hane·

17 Vatan, 10 Mart 1924.
18 Mete Tuncay, a.g.e., s. 76-77.
19 Mushiru'l-Hasan, Nationalism and Communal Politics in India, Yeni Delhi 1991,
s. 129-130 ve 172-173.

Benzeri yazi ve mektuplar ve tagra gazetelerinden yapilan iktibaslar gazetelerde yer ahyordu.
Son halife Abdülmecid sikmtih sürgün hayatmdan sonra1944'te Paris'te öldü. Naâgmm Türkiye'ye nakIl uzun görügmelerden sonra Demokrat Parti devrinde de imkânsiz görüldü. Nihayet 30 Mart 1954'te
Medine'de lytüslümanlarm peygamberinin civarma Cennet-ûl-Bakî menakledilip,
zaritþna
gömüldü. SundîIerin halihazir geleneklerine göre
kendisiiçin gösteriëli ve yazith bir mezar yapilamadigindan, bugün kabrini tam olarak tesbitin mümkün olmadigi söyleniyor.20

20 Murat Bardakç1, Son Osmanhlar, Osmanh Hanedamnm Sürgün ve Miras
tanbul 1991, s. 49.

ÍsÖyküsu,

155

19. Yüzytida Heterodox Dinî Gruplar ve
Osmanlz Idaresi*

Osmanh Ímparatorlugu'nda
geklinde örgütlenmenin ne dealtinda Ï9mek oldugunu biliyoruz. 'Ehl-i kitab' veya
lâmm tamdigi farldl inanç topluluklan; özel statü, özel idarî-malî düzenlemeÏeileidare edilirdi. Ruhanî snuflan ve yöneticileri belliydi, inançlari açikt1 ve sadece dinî degil, dünyevî igleri de ruhanî liderlerine biralol'millet'

'zimmî'-statusü

m1gt1.

Bu arada inançIarru belli etmeyen, gizienen veya daha ilginci, devletin inançlarmi bilmezIikten geldigi gruplar da vardir. Osmanh Ïmparatorlugu'nda bazi H1ristiyan gruplar vardi ki (Chrypto-Christians), bunlar
asil dinlerini gizlerlerdi. Bunian bazi aragttrmalardan
biliyoruz. Fpahsen
Tanzimat döneminde bu gibi bazi gizli Hiristlyan cemâatlerin Trabzon,
Girit, Makedonya bölgesinde hakikî inançIaruu aç1kladigmi ve ilginç biçimde bunlann toplumsal reaksiyonla pek kargilagmadigim bir makalemizde ele aldik) $üphesiz
gizli cemâatlerin içinde en ilginci; iyi incelemensuplarmm
ritüelini, akîdesini ve ibâdet gekillerini açiknemeyen ve
lamadigi topluluk Sabetaistlerdir. Dönme denen bu grup hakkmda bir
mensubu tarafmdan son zamanlarda baz1 makaleler yazihyor.2 Osmanh Împaratorlugu,en kalabahk dinIer konglomerastyda. Tamnan, kurumlaymig din ve mezhebler kadar; kendini gizleyen, resmen tanmmayan,
ancak kompu cemâatlerin tamdigi inanç veya ritüellere sahip gruplar da
vardi. BunIarm bazisi tarihin akigmda eridi gitti, bazilart ise aksine yagihayli önemli kültürel siyasî rol oynuyor. Sözü ediyor ve zamanmuzda
len cemäatIer Islâm dini içinde kategorize edilirken rafizî (heretik) olarak adlandirihr; gene bazl yazarlar tarafmdan da yanhy olarak 'harici'
ismiyie an11an gruplardir. Devlet bunlari gayrimüslim diye görmez, ama
ulemâ ve bazen halk kendi digmda degerlendirir. Malî ve idarî alandaki
uygulamalar
Müslüman Sünni cemâatten farkh degildir. Ídareninbu
gruplar hakktndaki görüg ve yaklaçamifarkhdir. Bu farkh görügü de ba+

ÍslâmAraphrmalan Dergisi, l/I (Ístanbul1996,67, s.63-68.)
Í. Ortayh, 'Tanzimat Döneminde Tanassur ve Din Degigtirme

Olaylan', Tanzimat'm150.Yds tIluslararast Sempozyumu,TTK.1989Ankara,TYK.1994, s.481487.
2 Ilgaz Zorlu, 'Atatürk'ünÍlk Ögretment
gmsi Efendi', Toplumsal Tarih, Ocak
1994/1, s. 5%0; "Sabetaycahk ve Osmanh Mi.stisizmi", Topiumsal Tarih 1994/10,
s. 22-24; 'Sabetaycdar 1-2', Tiryaki, sayx 2, 3, Ìstanbul1994, s. 4‡47.
1

zen açiklar, bazen de aç1klamazlar. Argivlerdeki resmî yazigmalar ve bazi tarihçi ve ulemânm görüpü ele ahmrsa, Ìslâmabagh heterodox gruplar için 19 yüzyilda ilginç görüç ve uygulamalar vardir
Sözünü edecegimiz üç grup Suriye-Lübnan-Filistin'de kalabahk bir
grup teykil eden, iyi tegkilâtlanmig; Arabca konugmalarma ragmen, artik
âdeta ayri bir ethnie olarak yagamuu sürdüren Dûrzîler; Kuzey Irak ve
Güneydogu Anadolu'da yasayan Yezîdîler ve Anadolu ve Rumeli'nin
her yerinde yagayan Alevîler ve bazen Alevî diye amlmakla beraber, Suriye-Antakya bölgesinde yagayan Nuseyrîlerdir. Bu gruplara devletin'
bakig1 ve idare ile olan iligkilerinde hukukî, idarî, malî uygulama çok ilginçtir ve aslmda birbirinden de farkhdir. Kugkusuz bunlar gibi mûtalaa
edilmeyen
ve kurumlagan bir mezhep olan Qîahakkinda da Osmanh
idaresi imparatorluk dahilinde bazi kargi tedhirler almaktadir.
Son iki yilda argivlerimizde, tasnif edilerek okuyucuya açalan 'Ïrâde-i
Hususiyye' ve 'Yddiz Evraki' fonlan yeni bilgiler getirmektedir. Bunlardan bazilarmm igigmda bu saydigimiz topluluklarm resmî çevrelerde nasil mütalaa edildiklerini ele alabiliriz.
19. yüzyil boyu Osmach idatesinin en çeligkili politikasi Yezîdîler
üzerindedit Hiç kugku yok ki, Osmanh ulemâsi bunlara kargi yogun bir
ilk derli tophi deneme, 1892'de
iIgi göstermemigtir.Önümüzdekibilinen
bölgede valilik yapan Mustafa Nuri Paga'nm, Abede-i Ïblisadh eseridir
1910). Eski Íslâm ulemäsmm meselâ Ïbn-iTeymîyye'nin Mec(Ìstanbul
muatu'r Resaffi'l-Kübra's1 gibi bunlar hakkmdaki tractatlar ne kadar okunuyordu, bilmiyoruz. Ama hem Osmank ulemâsi, hem çevredeki halk
Yezîdileri Müslüman olarak mütalaa etmemiytir Îdare ise Yezidîleri vergi, askerlik gibi konularda nasil bir muameleye tabi tutuyordu? Ne Ìslâm, ne de gayrimüslimler gibi, diye cevab verebiliriz. Yezîdîlerden cizye-i ger-'iyye almdigma dair bir kayit yoktur. Hattâ kendilerinin diger
Mûslümanlar gibi askerlik yükümlülügu de vardir. Bu hizmetin yerine
getirilmesi bazen idare ile ihtilâflara da neden oluyordu, 7 Z 1277/17 Mayis 1861 tarihli bir irâde Erzurum valisine ilginç bir emir veriyor; buna göre Rusya'dan Bayezid sancagina gelen 200 hane Yezidî halk, bedel-i âgar
ve resm-i agnam gibi vergileri veriyor. Ancak bunlar kura-i ger'iyye ile askere almmaktadir. Yezîdîler askerlikten muaf tutulmak istiyorlar. Bahaaykineleri ise, askerin mavi üniforma giymesi ve bunun mezheplerine
aksi
takdirde
üniforma
ri olmas1ymig. Ïrâde bunlara ayri
giydirilmesini,
muaf tutulup bedel-i askeriye öderlerse, bütün civardaki cahil Kürd agibildiriyor.3 (Cahil bir tazorlaçacagnu
retterinin de askere almmasinm
olur). Askerlik hizmuafiyet
birakmak
agâîre
açik
kapt
ekrâd
için
lam
ve
almmayan Yezid11erin,inançmeti yapan, kendilerinden cizye (capitation)
larim terk etmeleri ise ihtida (convert)ve (geref-iÍslâm ile mügerref ol3 BOA, L, MM, no: 895, 7 Za 1277/17 Mayis 1861.

157

o yilki Lübnan olaylan.* Sultan II Abdülhamid devrinde be uygulama devam etmigtir. 7 BOA. Dahiliye. 138. 5 BOA. 4 S 1278/11 Aþstos 186L .. Yezîdî agireti ümerâsmdan (liderlerinden)Kastamonu'ya gönderilmek üzere Sivas'a getirilen Ali Paga'nm ihtida ettigi ve açîretinin dahi ihtida bu agiretten Hamidiyye Alaylari'nm tegkiline edecegi anlagildigmdan edilecegi. (7 Za samimidir? kadar Anlag11an bu Bâbiâlî'nin de sorunu dene gigiklikleri huzursuzluk çikmasm yeter. Gene Abede-i Ïblisyabul edip zan Mustafa Nuri Papa bölgede valiyken. 116. 19. Sultan Abdülaziz'in aynca Mîr Hüseyin Bey'i kaçuhadart' unvannu verdigi biliniyor. Ï. Ï. diye dügunulüyordu. no: 267-24: 7 Ca 1310/27 Kasim 1892 tezkire-i saniye. büyük devletlerce tasdik edilmigti. s. no: 17209. yüzyil boyunca bunun örnekleri çok görülür. hat Papa. Gene bu yillara ait bir irâde ile Sehr-iZor eyâletinde Íslâmile gereßenen (peref-iÏslâmile mügerref olan) SeyhMustafa'ya 150 kurug maag tahsis edilir.KPI. Sözünü ettigimiz tarihte Marunî-Dürzî çatigmalan yeni sakinleymig ve 9 Haziran 1861'de. Yezîdîler için (ihtidâ)tabiriisrarla kullamhr. Dürzîler güçlü bir baski grubuydu. yani Dürzî-Marunî çatigmasi ve asayië bozuklugudur. Nitekim Midgildi.. IL Abdülhamid devrinde Dürzîlerin Osmanh sistemiyle bütünlegmeleri için okul açma faaliyetine luz verilmigti. no: 32713. 4 1315/2 Eylul 1897 tarihli bir padigah irâdesi Cebel-i Duruz'un nüfus 'kapi 4 BOA. Dahiliye. Sünnî-Hanefî hukuku tatbik ettiklerindenkamu hayatmda bir sorun tegkil etmiyorlardi. Lalig'teki kutsal ziyaretgâlu tamir ettirmig. Íslâmiapereflenmek diye ziklediliyor.158 mak). açakça belirtilmeyen durum ve nedenler dolayisiyla o y1l asker ahnmamasi isteniyor? Açikça belirtilmeyen durum. Yddtz Argivi.Oysadigergruplar için tashih-i itîkad (inancrdüzeltme) tabiri kullaruhrdi 6 Ekim 1853/3 M 1270 tarihli bir irâde. BOA. Dürzîler.MV.. Guest.5 Sivas vilâyetinden telgrafla bildirildigi anlagihbunun gayret 1310/27 1892 Kasim tarihli sadrazam tezkiresi. Osynanh idaresini onlara olumlu yaklaymaya zorluyordu.) Bu inanç deyor. daire-i sadåret. New York 1987. Cebel-i Lübnan'm yeni statüsü (reglementorganique).4 9 1278/1 Agugtos 1861 tarihli bir irâde. no: 131213 M 1270/6 Ekim 1853. iktisaden kuvvetli ve ärgütlü ve savaçç1 bir grup olmalan. Bagdad valisi iken (1872)Yezîdîleri askere almaya çahymig. Hususî. 6 JohnS. Cebel-i Duruz halkmdan Arabistan ordusuna asker ahndigi halde. Í. The Yezîdis.6 Benzer durumdaki Dùrzïlerden de cizye gibi vergiler almmaz ve kura-i ger'iyye usulü ile asker toplanird1. Fakat asil önemlisi toplu oturmalan.. liderleri Mîr Hüseyin Bey'in ve etrafmm 1200 imzah dilekçesi üzerine bu iglemden vazgeçmigtir. Mug sancaginda kain (oturan)Yezîdt taifesinden (grubundan)daha änce bazi adamlanyla (müteallikati)ihtida etmig olan Ahmed Efendi'ye bir mükâfat (atiyye-iseniyye) verilmesini emreder.

ama itikatlarrun derinliginde änemli farklar vardir. "Hafazan Allah'a min gurur-l akaîdehum. Bunlar 19. cildinde Nuseyrîler için yaptig1yorum da böy1edir. kismen rivayettir. rakibi Fuat Paga'mn kaympederi ve ailesi Nuseyrî oldugu için." Bununla birlikte idare adamt bu görüglerin digmda bir politika güder.9Burada dinî degil etnik bir bütünleptirme çabasi da görülüyor Resmî yaztyma ve tutum digtnda devlet adamlan ve ulemâ Nuseyriler haklanda ne dügünüyordu? Ulemâ ve idareci zümrenin mensubu olan eski ilmiyye flyesi. Nuseyrîler hakkmdaki fash gu cümleyle bitirir. tabiî bu gruptan gayrimüslimler gibi cizye aluuyor ve onlan resmen bir gayrimüslim (millet)olarak görmüyordu. NuseyrîIer hakkmda oldukça garip bir ifade kullamr ve daha da ileri giderek. Ma'rûzät. kargi tedbir olarak aym yeyin 8 BOA.. Y. Fakat bu kapah toplumu. . 1309. Hususiye no: 243/613. Tarih. Îstanbul'agönderdigi yazida Sahvun bölgesi Nuseyrîlerinin Sünaî-Hanefî mezhebe geçtiklerini dilekçe ile bildirip. ayni yazar. Í. yay. II Abdülhamid devrinde buraya gänderilen propagandistler sayesinde Antakya ve Ïskenderun kazalarmdaki (bölge)Nuseyrîlerin tashih-i itîkad ettikleri ve bunun için gereken yerlerde mektepler açalmast için kabine (meclis-ivükelâ) karan almm19t1.1 Verdigi bilgiler kismen dogru. s. daha önce Markab ve Cebele bölgesi Nuseyrîlerinin de ayni geyi yaptiklanm. 1-4 R 1315/30 Agustas-2 Eylül 1897. Lazkiye ve Trahlus daglarmda yagarlar der ve sevimsiz bir tasvirle bu fash kapatir.miktarma göre tesisi kararlayttr11an okullann rediyordu? bir an evvel açtlmasim em- Bâb>âlî. 2. I. görmezlikten geldigi bu gibi rafizî (heterodox) gruplarla ise ilginç iligkiler yürütüyorlu. Dürzilerle bazi benzerlik de kurar.Halaçoglu. Ma'rûzât adh derlemesinde hafife ahr. haliyle ciddî bir aragtirmayla tammasi mümkün degildir. Ístan- 159 . Beyruggam.. misyonerlerin Nuseyrî liderlerini malî yönden destekledigini. Maârif no: 67/804/1. Babiâli Nuseyriferi sadece heretique veya saplan olarak görüyor. 10 Cevdet. c. bul. Tarih'inin 1. 26 Haziran 1890 tarihinde Lazkiye (Latakia) mutasarnft Muhammed Hassa. tashih-i itîkad (inancm düzeltilmesi) deyimi kullatuhyor. Selim Deringil'e göre. Sayetbunlar Sünnî olduklarnu veya bu görüÿü kabul ettiklerini söylerse. kazasker tarihçi Cevdet Paa. bölgedeki Hiristiyan misyonerlerinin faaliyetine karpt acîlen bu isteklerui kargilanmasi. Dürzîler ve Nuseyrîler özellikle gärünügte Müslümandirlar ve birbirlerine benzerler. aileyi galiz bir ifadeyle. 332-334. asirda Suriye'de Lazkiye ve Antakya'daki Nuseyrîler (Nuseyrîlere Alevî de deniyor) ve genig ve dagnuk olarak Anadolu ve Rumeli'deki Alevî topluluklard1. bu mezhepte egitim için okullar ve camiler istediklerini. gerektigini belirtiyor Bâblâli de. 8 R 1311/19 Ekim 1893. s. 9 BOA.. Í. 1980.

Alevllik konusunda susmay1 tercih etmigtir. 18 Ca1316/4 Ekim 1898. 11 S. 19. Comparative Studies in Societyand History. Bubölge 226'da 'Agçadag' maddesinde. 19. (4 Ekim 1898) tarihinde Akçadag kazasi (Malatya) Domkili käyünde Sünnîler ve Alevîler arasmda vuku bulan mukâtele (kargihkh öldürme) hakkmda adlî tahkikat yapilmasmdan vazgeçilmesi.13 Fakat Qîa'amakîde yönünden sözünü ettiama aksine. Kamûs-ül. Cevdet Papa çok uzun yillar Adliye Nâziri olmuy ve muhtemelen bu konudaki politikay1 da tesbit etmigtir. Bu suskunlugun muhtelif sebepleri vardir.15-16. Deringil. yüzyilm idarecisi herhalde konnyu görmezlikten geliyordu.a'lam.1993/1. Abdülhamid devri boyunca Alevîlerle ilgili bir tek kayda rastladim. Basra vilâyeti gibi yerlerde tranhgiî ule karei tedbirler ahyordu mâmn propagandasma (mezheb-i $îa'run men'üçin). 8.. Muhtemelen bu konudaki suskunluk. vol. 4 Za 1318/23 ubat 1901. I.12 Ïlâve edelim ki. I. bölgedeki Hiristiyan misyonerlerin propagandast dolayis1yla devletin dikkatini çekiyordu. Semseddin Sami. Bu mezhebi yayan iranji ulemâya karµ bölgeye özel maagh 1901 tarihli bir irâmüderris ve din görevlileri tayin ediliyordu. devletin Alevî gruplarm farkh ritüelini görmezlikten gelmesi ile izah edilebilir. c. 35. no: 439/2775/1. Anadolu Alevilerihakkmda gahit olmak mümkün degildir. 'The Invention of Traditionin the Late Ottoman Empire'.. Mevtlerinden hiç söz etmiyor. açtktir. s. 23 Qubat de de bu iglemi tekrarhyor.. yüzyil Osmanh belgelerinde Anadolu veya Rumell'deki Alevî gruplarm ihtidâ(!) ettiklerine dair belgelere rastlamty degiliz. 1. konuda tetkiki bu yeni çarprei bilgiler getirekat basth ve yazih evrakm Bilfr. Adliye ve Mezâhib Nezáreti'ne ait irâdelerde II. siyasî bir gimizmezhep ve inançlar gibi mütalaa edilmedigi. Kaldi ki. birçok din ve mezhep üzerinde bilgi verip yorum yaptigi halde. AvM. Su konuda 19. 12 BOA. 19. görüldügü 19. AvM. imparatorluk cografyasm1âdetleri ve inanç gruplarlyla taruyan Ahmed Cevdet Paga. nazirm tezkiresiyle emrediliyor. 13 BOA.11 Nuseyrîlerin durumu. no: 1196/1118/5.160 yapilmasi gerektigini dügünüyordu. Adliye Nezâreti'nin politikas1da Cevdet Paga'mn suskunlugundan farkh degildir. asirda yerleptigi anlaplan Türk ulusçu tutumun da etkisi olabilir Kugkusuz Osmanh idaresi. yüzyil basimm alam olarak ciddî bir tehlike diye aragtirmalart tarih Sözlü için geciktik. . yüzyil boyu Nuseyrtler hakkmda kullamlan ifadeler veya resmî yazigmalarda ortaya konan görüglerinbenzerine. rada geleneksel suskunluk ve mezhep arasi gerginlik ve taraflann birbirini diglama tutumunu örtbas etme ve görmeme egilimi görülüyor. Nitekim. fave kitabin yaytidigt bir asirdir.

Bektaçîler. Sahsenbu görüg popüler bir yazar olan JeanPaul Roux'da dahi görülebilmektedir. re . Hristiyanlardan da katilan olabilir miydi? Bizzat Selânik Sabetaycalari içinde Sâmi asilh olmadiklarmi iddia edenler vardir. gereken tetkikler yapilmanuyt1L Meselâ 17. Shamanisme. JeanPaul Roux. bir dünya görüçü müdür? Galiba her ikisi için de evetler ve hayirlar izhar1 mümkündür.bir ruhban simf ve hiyerargisinin olmadigidir. Nusayrîlîk ve Bâbtâlî• Osmanh Alevîligi nedir? Alevîlik akîdesi. ibâdet biçimleri. Nusayriler. asirda Sabbatai Zvi'yi Mesih olarak benimseyenler sadece Yahudiler miydi? Millenarist (kiyamet günü geldigine inanan) dügünce ve beklentilerin hâkim oldugu 17. Bu nedenle çok tekrarlanan bir nokta. folklor ve din tarihi alamnda baçanh bilimsel monografilerle aydmlatilmaruptir. asir dünyasmda Zvi'ye birtakim Türkmen gruplardan. Nitekim Selânikli Müslüman bir aileden olan romanci Cahit Uçuk. Alevilik esas itibariyle (bâziistisnaî gruplar hariç) Türk unsura has bir inançttr. Ensar Negriýat. Ancak bu tarihî-kültürel bagm mahiyetive teferruatt. New York 1964. liturjisi (dua metinleri ilâhileri) ile tarifi yapiluug. Pantheon Books. ritueli. Alevîligin kesin hay1r denebilecek yam ise. yani Türk Samanizmi ile temel baglantisi açiktir. Aleviligin mensuplarnun bir lasuu bu dinlere geçmigmidir veya o inançlardan Alevîlige geçen olmug mudur? Bu sorunun cevabi aranmamig. Su konudaki son yorum M.Alevîlîk. bu 1 Tarihî ve Kültürel Boyutlanyla Türkiye'de Alevfler. kabul edilmig ortaktatehism'ive ögretisi olan bir inanç mid1r? Yoksa tamamen bir ahlâk siste mi. Paris 1985.1 Türkiye Aleviliginin kaynaklan bahsinde ihmal edilen ikinci soru. konusundaki bilgi ve yoSaniyen Türk Samanizmi rumlar henüz karanhktadir. bizzat Alevi dügübu meyanda Diyanet Íÿleri'nde nür ve liderler tarafindan ortaya konan programlar farkhdir ve bunlann nasil gerçeklegecegi de muhtelif cepheleriyle bir problem olarak ortada durmaktadir. Eliade gibi bilginIerin eserleri iµgmda. Histoire des Turcs. Mircea Eliade. Zerdüglükteki gibi düaf (ikilemli) Samanizmi karakterde bir inanç olarak görmek ve degerlendirmektir. Alevîligin topraklarmuzda görtilen gizli H1ristiyanhk (Chrypto-Chretianisme) Sabbataist Yahudilik gibi (Chrypto Judaist)cemaatlerle rituel ve folklorik iligkisi olup olmadagidir. Ístanbul1999. Fayard. merkezî bir teykilâtlanmasi. Bu nedenle günümüzde Türk Alevîligi Türkiye çapmda bir tegkilâtlamma ve de bir bölüm isterken.

"SahsenMüslümanlar bu tarikata (öyle diyor) diger dialerden Hiristiyan ve Müslümanlarm girdigini säylerlerdi. Dikkati-çeken nokta. Gene ilk elde Ïslânukabul eden bâzi zümrelerin. te'dîb ve takip mi ediyordu? Her zaman mi ediyordu? Bunun da cevabi verilmemigtir. yüzyil muhafazakârlari diyebilecegimiz çevrelerde bu durumu daha açtk olarak gözlemek mümkündür. Cumhuriyet'in belirli grup aydim için Alevilik sola açik bir inançtir. Yapi Kredi Yay. Girit ve Arnavutluk'ta oldugu gibi Bektaçî ama daha çok köy Alevîligi gibi dinî inanç gruplarma intisab ettigi malûmdur. s. Bu üçünü de destekleyen Müslümanlar vardi ve bunlar âhir zaman mesihleri olarak bu adamlara itaat ettiler. Bir ÍmparatorfukÇökerken. 'Muslim Supporters of JewishMessiahs in Yemen'. Bir Ìmparatoriuk Yapt Kredi Yay. Fakat bunun digmda Alevîlige kargi gedîd ve ithamci davranan yönetici bir çevre her zaman var m1yd1? Bu sorulara cevap verirken. zaman zaman demelidir. . 1861-65'te Yemen'de ortaya çikan SukurKuheyl I. Daha ziyâde Alevîligi görmezlikten gelen bir görüg Osmanh asirlari için çok tipik ohnahdir ve özellikle 19.. vol. Modernlegmeci ve Türkçü gruplar Alevîligi ilerilik. 3 Cahit Uçuk. 1993. yani k1âsik idarî yapi ve teykilâti içinde megruiyet kazanmayan bazi mezhepler hakkmda fikir beyan edilip. 29/4.714 vd. Du konuda bir suskunluk söz konusudur. Alevîlik konusunda suskun kalmayi tercih etmig görünüyorlar.. Aynca devletin Islâmî kurumlanm genig ölçüde tegkil edemedigi Girit gibi yerlerde bu hal yaygm olmahdir Dogu Anadolu'da da henüz yeterince aragtirilmayan böyle küçük gruplarin varhgi bilinmektedir." diyor. ya Bat Zion Eraqi Klorman.Ïstanbul1995. banççalhk.2 Belgesi bulunmayan bu yaygm söylenti ve kanaat aragtmlmahdir. 79. yüzytl Ïslânn. 79. sahte mesihti. Nihayet devlet Alevîlige ve diger bu gibi diglamyor bilinen mezheplere kargi nasil bir tutum ve görüy sahibidir? Resmî Ïslâm acaba Alevîligi dighyor.3 Bu Müslümanlann muhtemelen Zeydî olmaktan çok Yemen'de az bildigimiz Mûslüman inanç gruplanna mensup olmalan mümkündür. BatemÇökerken. s. s. açúdik. çünkü Yavuz Selim Han politikast Osmanh asarlan içiit tipik ve devamh bir uygulama degil gibidir. Alevîlik için bu gibi beyanlarm söz konusu olmamasidir.bilhassa devlet sözcülügünü üstlenen çevreler. IL Qukur Kuheyl 1868'de ortaya çikti. kadm-erkek epitligi olarak yorumladilar. bu asirda Alevîlik ile benzer durungla olan. 'millet' 2 Cahit Uçuk. 1888'de Yosef Abdullah ortaya çikti. Demek ki Türk unsur arasmdaki bu dinî ihtilâf onlan itiraf edemeyecekleri bir rahatsizhk içine sokmug ve herhangi bir degerlendirmede bulunmaktan kaçmrniglardir. 19.162 zümre hakkmda. Çünkü Yemen'de bunu destekleyecek benzer olaylar belgelenebilmektedir. tutum ahndigi halde. Resmî Sünnî Islâm bu gibi yeni muhtedîIere pek câzib gelmiyor olmahdir. Middle Eastern Studies. Ïstanbul1995.

äzel statü. Bektagî tekkelerinin kapatilmasive tekkelerin kayyumiugunun Nakgibendîlere verilmesi ve asil önemlisi. Sabbatai Zvi olaymda görülmügtür. bir millet teykilâtmm bagi (einarh)olarak tanmmazlardi. resmen ta- ancak kompu cemaatlerin tamdigiinanç veya ritüellere sahip gruplar da vard1. meselâ Ístanbul'un az saytdaki Bektaçî zümreleri tarafmdan pek ilgi görmemekte ve ziyaret edilmemektedir. din gärevli1eribelli bir hiyerargi ile cemaat reisi statüsünü almigttr ve hatta akideye iligkin meselelerde de bunlar yetkili makamdi. kilisenin yeniden ortaya koydugu. Ranzi (heretik) olarak adlandmlmalan ashnda bir zaruret geregidir ve pek dogru bir deyim degildir. bu bir sorundur. Müslüman tebaa için ise böyle bir teykilâttan söz edilemez. farkh kima tamdigi inanç topluluklari. Bugün literatürde bu olay bâzl yazarlarca yanhg olarak Alevîligin takib ve te'dîbi ile aynîlegtiriliyor. yüzyilda II. 'Heterodox' gibi bir kavrami ise Türkçeye çevirmeyigimiz filolojik bir meseleden çok itikada iligiktir. Bektaçîlerin takib ve te'dîbiyle sonuçlandi. tarihteki en kalabahk dinler konglomerasiydi. siyasî rol oynuyor. Ruhanî simflan ve yöneticileri belliydi.yorumladigt. Ínançla. Bu statüdeki dinî görevlilerin etkisi. Ïslâm. Oysa müesseselegmig Bektaçîligin her daim Alevîlik ile bir olmadigi. kurumlagmig din ve mezhepler kadar. ama tamndigt Bektaçîlerte her zaman ve izlendigi söylelorik zenginliginin 'millet' nebilir mi? Osmanh Devleti. heretique (Rafizi) gibi deyimlerin ardi gelmez. Haristiyanhkta ilâhî bir niyâbet iddiasi taglyan rubban smifmm. Heterodox (dogru yolda olmayan). Sunnî ve gayr-i müslimlerin de tarikata intisaba veya baglantisi oldugu malumdur. Alevî dedeligi ile Bektagî babahgt ve postniginliginin de ne kadar ilgisi kurulabilir.geklinde örgütlenmenin ne demek olduOsmanh Devleti'nde 'Ehl-i Kitap' veya 'Zimmî' statüsü altmda Ïslâmmbir bagunu biliyoruz. Mahmud reformlan en bagta. aksine yagiyor ve zamanimizda mnmayan.163 Iemelerle idare r1açikti ve sâdece dinî degil. SüphesizBektaçî edebiäzgün katki ve folkAlevîligin yati Alevîler tarafindan benimsenir. Bâzilan ise hayli änemli kültürel. kendini gizleyen. Sözü edilen bu cemaatter Ïslâmdini içinde smiflandmhrken. 19. Bektaçî dergâhlarmda köy Alevîligi ritüelinden çok Bektaçîligin kendi âdabmm izlendigi. Bunlarm bâzisi tarihin akigmda eridi gitti.devletin kendisi idi. Ehl-i Sünnet digindaki zümrelerin bu gekilde örgütlenmesi ve idarî bir hiyerargi içinde liderlerini tayin sõz konusu degildi. Nitekimbugün artik ortaya çikan Alevî cemevleri ve dergâhlar. Var olan liderler de fiiliyatta (Dürzî ve Yezidî geyhleri) idare taraftadan muhatab almsalar bile. Dolayasiyla Musevîlikte ruhban smifi yoksa da. dünyevî igleri de ruhanî liderlerine birakilmigt1. Bu deyimleri . özel idârî-mâlî düzenedilirdi. Taninan. Yeniçeriligin ilgasi. tasdik ettigi bir akidenin digmda kalanlan yeya muhalifieri tarumlama biçimi bir genig lügat yaratti.

Antakya bölgesinde yaçayan Nusayrîlerdir. toplu yagamalan. diBu gruplar gene bâzi yazarlar tarafmdan da yanhg olarak nitelendiriliyor. Cemaat ve devlet iligkilerinde mâli ve idad alandaki uygulamalar. Sözunü edecegimiz üç grup Suriye.* Dürzîlerin Osmanh cemiyetinin ve resmî Ïslâmaentegrasyonu için IL Abdülhamid devrinde okul açma faaliyetine luz verilmigti. Íslâmdaki lamalar vardir. Argivlerdekiresmî yazigmalar ve bâzi tarihçilerin ve ulemânm görügü ele almirIteterodox(!)gruplar için 19.Arapça konupmalarma ragmen artik olarak yaçammi sürdüren Dürzîler. bu grubu Ïslâm ümmeti içinde görmüg. bazen aç1klamazIar. iktisäden kuvvetli ve savaççi olmalan nedeniyle. Filistin'de kalabahk bir grup teykil eden. fakat idarenin man Sünnî cemaate yapilan muameleden bu gruplar hakkmdaki gärüy ve yaklagimi farklidir. No: 243/613/1-4 R 1315. Kugkusuz bunlar gibi mütalaa edilmeyen ve kurumlaÿan bir mezhep olan giahakkmda da Osmanh idaresi imparatorluk dahilinde bâzi kargi tedbirler almaktadir. yüzyilda ilginç görüç ve uygusa. Ama ulema ve bazen halk kendi digmda degerlendirir. Islâmm tarihî Bu da pek toptanci ve gerçekle ve ye yapistyla bagdagmayan bir smiflandirmadir. Dürziler'in Sünnî fiklum tatbik etmesinden dolayi amme hayatmda bir problem teykil etmemeleri. SihabîEmir Begir (IX. Bâbiâli. Bunlar gayet Sunniinanca geçerse ettiklerinden' söz edildigi lâm ile mügerref olmalanndan' veya 'haricî' 'ethnie' 'geref-i 'ihtida 4 BOA. iyi teykilatlannug. Bunlardan bu saydigimiz topluluklarm resmî çevrelerde nasil bâzilanmn igigmda mütalaa edildiklerini ele alabiliriz. mâlî nygulama çok ilginçtir ve aslmda birbirinden de farkhdir. Yezidîlerle de ayru düzIslemde iligki yürütülmügtü. asir) gibilerinin belirli otonomisi dahi olmuytur. irtidad (mürted) gibi deyimlerle eëlegtirmek de pek kolay olmuyor.iyi iligki kurulmugtur. Müslüfarkh degildir. Lübnan. tasnif edilerek okuyucuya açalan 'Îrade Hususiye' ve 'Yddiz Evralo' fonlan yeni bilgiler getirmektedir. ídarî. 1278 ve BOA. (Nusayrîler kendileri bu isimle amlmaktan hoglanmaz. kuvvetli sosyal hiyerarpi. Bürokratlar (mülkî erkân) bu farkh görüpü de bazen açiklar. Ir-Dah. Son iki yllda argivlerimizde. Kuzey Irak ve âdeta ayn bir Anadolu'da Güneydogu yagayan Yezidîler ve Anadolu ve Rumeli'nin her yerinde yagayan Aleviler ve Alaví diye amimakla beraber. vergi vermeleri ve hele askerlik yapmalan nedeniyle devletle Dürzîler arasmda . Ir-Har.) Bu gruplara devletin bakigi ve idare ile olan iligkilerinde hukukî. ÇünküHiristiyanhk-Müslümarthk arasmda para1ellik kurmak da mümkün degil. No: 32713/4. Suriye.164 bizdeki zendeka (zmdik). . Dürzîler hakkmda ulemâmn reyi ve görügü politikaya yansimaruptir ve hatta Cebel'deki liderlerin Mâ'ânî Emir Fahreddin (XVIL asir). s. Devlet bunlan gayr-i müslim diye gärmez.

hammm mübalâtsizhgi pederinden mevrus olup madigt vs. Nusayrîler ve Dürzîler arasinda bâzi benzerliklere de igaret eder. 1 5 - . cizye ahnve kendi1erine askerlik yaptirildigi mâlumdur. 8 Rebiulâhir 1311 (19Ekim 1893). cildinde Nusayrîler için yaptigt yorum da böyledir Beyrut. Ma'ruzât adh derlemesinde hafife abr: "Fuat Papa o rütbe Rayitsiz idi ki. 6 BOA. Va.BOA. 3 Muh 1270-No:11312. Ma'ruzút. asirda Suriye'de Lâzkiye ve Anginç takya'daki Nusayrîler (veya Alevî de deniyor). s. Nusayrîlerde ise irz u hamiyyet dâiyeIeri olmad2gmdan.5 SüphesizOsmanh idaresi Alevî aduu alan Nusayrïlere Yezîdîlerden daha farkh bakar. Resmî yazigma ve tutum diginda devlet adamlan ve ulema Nusayrî·ler hakkinda ne dugünüyordu? Ulema arasmda yetigen ve göhret bulan. Fuat Paga'nm haremini pagamiza yalagmayacak galiz bir ifadeyle.2. genig ve dagmik olarak Anadolu ve Rumeli'deki Türk-Alevî topluluklardi. mülkiyye silkine geçerek idareci zümrenin mensubu olan eski kazasker tarihçi Ahmed Cevdet Papa.. Ir-Dah.hâlde. çünkü zevcesi hammm pederi Ahmed Efendi. Abdülhamid devrinde buraya gönderilen propagandistler (tebligei) sayesinde Antakya ve Iskenderun kazalarmdaki Nusayrîlerin fashih-i i'tikâd ettikleri ve bunun için gereken yerlerde mektepler açilmasi için hükümet (Meclis-i Vükelâ) karan ahnmig. Sayetbunlar Sünnî olduklan veya bu görügü kabul ettiklerini söylerse. 17203. Nusayrîler hakkmda oldukça garip bir ifade kullamyor ve daha ileri giderek. Tarih. 332-4. YAdiz Argivi IJmumiNo: 267-24/7 CA 1310. pm.. Ir-Mec. Bâb-i Alî Nusayrneri sadece sapkm (heretique)olarak görmüyor. Irade-Maanf. No. Lâzkiye ve Trablus daglarmda yaçarlar der ve namus anlay1glarma ait olumsuz bir tasvirle bu fash kapatar 7 Verdigi bilgiler k1smen rivayettir. Ama Nusayrîlerin degerlendiriligi ve ele aluuça Anadolu ve Rumeli'nin her tarafmda yaçayan Türk-Alevt gruplardan da farkhd2r. 7 Cevdet. familyasmin 1rz u nâmusunca lâubaliyâne harekâtam bildigi halde igmaz eÿIerdi. rakibi Fuat Paga'nm kaympederi ve ailesi Nusayrî oldugu için. II. Yezidîlerin aksine fashih-i i'tikûd (inancm düzeltilmesi) deyimi kullamhyor. ama bu zümreden gayr-i müslimler gibi cizye alnuyor ve onlan resmen bir gayr-i müslim (millet) topluluk olarak da görmüyor. ama firicidlarmm 5 BOA. gayr-i müslim bir millet gibi muamele görmedikleri. Ona göre: Dürzîler ve Nusayrîler äzellikle görünügte Müslüderin/Iþde mandirfar ve birhirterúie benzerfer. No: 67/804/1. etnik ve entegrasyon (bütünleptirme) çabasi da görülüyor. Paga.tezkire-i samiye. Nusayrî tâifesinden olup. Bunlar 19." Tarih'inin 1. Bâblâlî ise. gene BOA. I.6 Burada dinî degil. görmezlikten geldigi bu gibi Rafiz1 (heterodox) grupiarla ililigkiler yürütüyordu.

Nusayrîler hakkmdaki görügler veya Yezîdîler hakkmda Mustafa Nuri Pa'millet' 8 Selim Deringil. içinde oldugu Ama Nusayrtler Sünnî kimlik aynîlegmesi olarak gärürler. bölgedeki Hiristiyan misyonerlerin propagandast dolayistyla devletin dikkatini çekiyor. Nusayrîler hakkmdaki fash çu tirir: "Hafazan Allahu min purûrî akaidihim. dügünüyor? Nusayrîlerin durumu. Tubingen Atlas. Nusayrîliginin Araphk ile ulusal bir Bugün için Antakya ve Çukurova söylenemez." Bununla birlikte idare adaru bu görüglerin dqmda bir politika güder. hele bir memigtir. Selim Deringil'e göre: 26 Haziran 1890 tarihinde Lâzkiye (Latakia) mutasarnfi Muhammed Hassa Ïstanbul'a gänderdigi yazida Sahyun hälgesi Nusayrîlerinin Sünnt-Hanefî mezhebe geçtiklerini dilekçe ile bildirip. haliyle ciddî bir aragtirmayla tammy olmasi miimkün degildir. Fakat bu kapah toplumlan. ticaret yapiyordu. daha önce Markab ve Cebele bölgesi Nusayrîlerinin de aym geyi yaptiklarmi. Wiesbaden 1989. Hatay mi ihtiyatla ve Suriye Alevîleri arasmdaki en büyük fark güphesiz lisandir. ihtiyatla ifade dahi kullanmaktan da çok susmay1 textih etmektedir. Mersin mmtikasmdakiAlevî Nusayritopluluk Lâzkiye'den göç etmigtir. kiz ahp veriyor. 'Ethnie Groups in the Republic of Turkey'.166 önemli farklar vardir. Eu halk. . Burada Suriye Nusayrîligi (Alavî) ile Anadolu käy Alevîhgi arasmdaki benzerlikler ve aynhklar üzerinde duracak degiliz.15-16. aynîlegmemeyi de bagh bir strateji belli lle topluluklari olarak görOsmanh idaresi Alevîligi bir inanç grubu. Meselâ. vol XXXY.356 ve Íçeliçin 9A30 kargilanmahdir. bölgedeki Hiristiyan misyonerlerin faallyetine kargr acilen bu isteklerin kargilanmasi gerektigini belirtiyor. Mamafih Perakater Alford Andrews'in verdij!. Konumuz haricîdir. 9 Peter Alfred Andrews. bir dirilme göstermektedir. Her iki halk da bâzi dinî liderler tarafmdan yönetiliyor.9 Ama Anadolu-Rumeli Alevîleriyle. s. 'The Invention of Tradition in late Ottoman Empire'. son yillarda Nusayrî topluluklar arasmda Arapça. Comparative 8. baglarmda merkezî bir organ yoktu. Geçmig asirdakiidare ile Alevî köy topluluklari arasmdaki sotolerans etrafh belgesel aragt1rþkluk veya idarenin onlara gösterdigi mälara konu olmaktan çok bir edebiyat ve abartma mevzuudur. Studies in Societyand History. Fakat Nusayrîlerin kendi aralarmdaki iligki daha sikidir. 19. Bâblâlî de misyonerlerin Nusayrî liderleri mâlî yönden destekledigini. yüzyil idatesi ise Anadolu-Rumeli Alevîleri hakkmda Nusayxîlerin aksine. ortakhk kuruyor. 151-152. karei tedbir olarak aym geyin yapilmasi geœktigini.i Adana için 22. bir zamanlar Türkmenlerle çevrili bir denizde Arapça konugan bir etnik gruptu. Teorik bilgi ve sözlü tahkikat cümleyle bive rivayetle bilgi edinmigtir. . Lâzkiye ile Mersin'deki Nusayrîler aralarmda haberlegiyor. Nusayri topluluklar arasmda iletigim kuvvetliydi. Bir ara iç göç ve gehirleyme Arapçay1eritmeye baglarugken. bu mezhebin egitimi için okullar ve camiler istediklerini.1993/1.

yüzyslm idarecisi herhalde konuyu görmezlikten geliyordu. Adliye ve Mezahih Nezareti'ne ait irâdelerde II. Abdülhamid devri boyunca Alevîlerle ilgili bir tek kayda rastladim. 226'da 'Agçadag' maddesinde bölge Alevîlermden hiç söz etmiyor. Alevîlik konusunda susmay1 tercih etmigtir. bazi tarikat ve dergâh mensuplart takibata ugrada. s. no: 1196/1118/5. Klâsik Osmanh devrinde bu gibi mezheplerden çok. 1." IGimûsu'l-A'fâm. devletin Alevî gruplarm farkh ritüelini görmezlikten gelmesi ile izah edilebilir. 967-1559ylh Kas2m). yüzytl Osmanh belgelerinde Anadolu veya Rumeli'deki Alevî gruplarm ihtida (!)ettiklerine dair belgelere rastlarny degiliz. Bäyle bir tâbir kullanmazlar Alevîler hakkmda. Semseddin Sami dahi nazirin tezkiresiyle emrediliyor. Burada geleneksel suskunluk ve iki mezhep arasi gerginlik ve karµhkh diglama tutumunu ärtbas etme ve görmeme egilimi gärülüyor. 19. Muhtemelen bu konudaki suskunluk. 18 Cemaziyel evvel 1316.ga'mn yaptigi degerlendirmelerin benzerine Anadolu Alevîleri hakkmda mümkün degildir.Kisacas: büyük kitlelenien çok. propaganda yaparak etran kendine çekecek dervig zùmreieri takip edilmektedir. Meselä 16. 473/172 29 M. Nitekim imparatorluk cografyasim âdetleri ve inanç gruplanyla tamyan Ahmed Cevdet Papa birçok din ve mezhep ûzerinde bilgi verip yorum yaptagi halde. 19. adh makalemizde Tanzimat devrinde merkezî hükümetin tekkeleri ve tarikatlarl kontrol usulüne de þilmektedir. 18 Cemâziye'l-evvel 1316/4 Ekim 1898 tarihinde Akçadag kazas1(Malatya) Domkili köyünde Sünnîler ve Aleviler arasmda vuku bulan mu. Adliye Nezâreti'nin politikasi da Cevdet Paga'mn suskunlugundan farkh degildir.11 ÍkinciMegrutiyet'te Mevlevî. Tanzimat'tan sonra devlet bu konuda çok daha dikkatlidir ve galiba tebaa da aym ölçiide dikkatli ve siyast nizamla ters dügmeme gayretindedir. Alevîler konusunda meselâ Nusayrîler ve Yezidîlenie oldugu gibi terimler kullarulamiyor.. Ïlâveedelim ki. Tekkeler ve parlatan dervig ve mügid namma kimseler gene takip edilip surülmektedir. asra ait gu mühimme hükümlerini görelim: Sekkelerin etrafma üzüm dikip. Bu suskunlugun muhtelif sebepleri vardir. Kaldi ki Cevdet Papa çok uzun yillar adliye naz1r1olmuy ve muhtemelen bu konudaki politikaya da tespit etmigtic Bu konuda 19.'Les Orders Mystiques et L'Administration Ottoman â l'Epoque du Tanzimat' s. 151-156. Aym tarihlerde 'Tekkelerde ehl-î sünnetten olmayan âgildarm men edilmesine dair Varna kadisma ve nâzir-1 emval olan Mehmed'e hüküm' (Mühimme 3.katele hakkmda adlî tahkikat yapilmasmdan vazgeçilmesi. Bektaçî ve Melâmi gibi tarikat rastlamak 10 BOA. hamr yapan agiklarm istanbul'agänderilmeleri hakkmda' 2 RA 968/10-XI 1561 tarihli hüküm: (Mühimme 3) veya "Kaliakra nam hisardakiSaru Saltuk zäviyesi asiklan eh]-ibid'at m1yoksa ehl-i sünnet velcemaat nudir? Nicedür bildiresiz.. c. 167 ¯ ." (14M 967/15 Ekim 1559 tarihli Mühimine 3). asirda yerlegmeye baglayan Türk milliyetçi tutumun da etkisi olabilir. Avamî ve sözlü bazibetimlemeler vardir ve Sünnî-Alevî çatigmast bu nedenle devlet rhetorique'inden (säylem)kaynaklanmaz. Arade-Adliye ve Mezahib. 11 Bu konuda Studies in Ottoman Transformation.

Fakat genelde bütün tarikatlar üzerinde gözetleme. Garb ve söz eder: Nitekim Ketmûsikisinden. 180. - . 'Arif Efendi'. Özelliklebâzi münevver kimselerin. önünde imtihan edildikte $i"Genellikle Bektaçîler îlerin usulü uzere(takiyye)yolunu seçerek Sünnt göründüler. Amma hükümet esasta Sünni-Alevî gibi ayrimlan zikretmek ve taraf tutmak cihetine o zaman da gitmemigti. H. Nitekim Tanzimat dönemi bürokratlan II. IstanbulAnsiklopedisi." der. 'The Bektashi Dervishes and the Young Turks'. Mahmud devrinde Baktaçîlerin takibi ve dergâhlannm kapatumasi konusunda da ihtiyath ve âdil bir üslûp kullanmaktadz. Ferruh ham olunarak. aym gey söylenebilir Ramsaur bu konuya temas etmiglerdir. Tarih. dilindeki derinliginden Fars Sark hüdazâde'nin mütevazi ve dürüst hayah üzerinde anekdotlar elyazma mecmualarla elden ele dolagmytir. aynca R. myi sakinleptirme yoluna gittigi bilinlyor. Ïttihadve Terakki'yi destekledigi biliniyor. ve III. World. Tekke devlete yamandi. Dersaadet 1309. Zamanla bu tarikatlann bir rehabilitasyonu da saglandi. s. denetim ve suurlayict bir mekanizma geligtirdiler. c. Mahmut devrinin aksine Bektaçîlik ve Melâmîlikle böyle amansizca ugragmak yäntemini terk etmiglerdir.. Cevdet Paga." der. Kisacasi Begiktag Cemiyet-i Ïlmiyyesidëdigimiz özel ilmî grup dagilm19ti ve ulemâ ve üdebâmn zarif kipileri birilerinin gazabma ugrarmytt. 205209. Mekke-i Mükerreme payelulerinden vak'anüvis-i sabik SanizâdeMehmed Ataullah Efendi ve defterdan meghur Ïsmail Ferruh Efendi dahi Bektaçîlikle itgik-a-sâlis Menemen'e. c. hop inagörmedigi. laskanç ulemâmn zulmüne ugramasim gayet tesirli bir biçimde nakleder. E. Aym gekilde tarikatlar için de ben'ayakh Seyhu'l-Íslâm - 12 Ramsaur. 1942. .Devletin Vahhabîlik ve Ísmailiyyegibi mezhepleri tantmadigi.168 ehlinin birlegip cemiyetler tegkiliylehükümeti. Bunlarm Bektaçîlikle hiç teallûk ve münâsebetleri yok idi. Tunaya.Tek parti dönemi için de 12 Literatürde Tartk Zafer Tunaya ve daha önce E. 13 Cevdet Paµ. Esasen Íttihatçilann bu gibi tarikatlara dahil oldugu da malum. Cevdet Papa Tanzimat däneminin Bektaçîlik ve Alevîlik konusundaki akl-1 selimini temsil eder. Mehmet Esad ÜssiZafer. Abdülkâdir Bey Manisa'ya. s. "O zaman megahîr-i felâsife-i Íslâmiyye'denolan Begiktagh Kethüdazâde Efendi dahil3 haftada iki gün ol meclise devam ile gerek felsefîyata ve gerek edebiyata dair olan mübahesätda bulunurmug. buna karythk Dürzîlik ve Yezidîlik gibi inançlar1Íslâm eritme dqmda gördügü halde idarî sabir yänden ve gösterip.II. Nitekim Cevdet Paça Bektaçîlik iftirasi ile sürülen zevati da saylyor: "Garibdir ki bu sitada Anadolu payeluleiden Melekpagazâde Abdülkâdir Bey. 996. ganizâde Efendi Bursa'ya süruldüler. Türkiye'de SiyasiPartiler. 12. Koçu..I. The Moslem XXXII." Kendisini Cevdet Papa kütüphane' diye tammlar. devlet tekkenin gözeticisi ve hamisi oldu.

Bahaîlik gibiinançlar: B. Mah.zer tavir söz konusudur. London 1987. bu alandaki merkezî kontrol politikasim gösterir. sürgün edilmigti.17 Fakat Sianmakîde yönünden sözünü ettigimiz mezhep ve inanç1ar gibi mütalaa edilmedigi. parlatanhlda vasiflandmhp. IMV. beslenmelerine ve mâlî yardunlara karar veren organdi.14 Tanmmayan ve tasdik edilmeyen tarikatlar veya buna rnessup olanlanu tekke kurmalan devlet tarafmdan yasak edilir. No: 11312/3 Mart 1270 tarihliirade Mu. nam gahsm taraf-i valî-i megîhatpenahîden seair-i is1âmiyyeye bakigaun sûi ef alde ohnasma ve bir mahalle nefyi" mealindeki tezkire ve irade ile sürgününe karar verilmigti. Írade-Adliye ve Mezahib. bäzi ihtiyaçlarria. No: 895 gurre-i CA 1277. Meclis-i Vâlâ kararmda:35 "Göksu taraflannda bâzi bî idrakler geyhim diyerek. Meclis-i Vâlâ. 19. ÍradeMec. Sancagl'ada ihtida eden Ye zidîler BOA. yüzdirde devlet katmda mesele olarak mütalaa edilmez. asirda takib. 23 Subat1901 tarihli bir irade de bu içIemi tekrarhyordu. 17 BOA. siyasî bir alam olarak ciddî bir tehlike diye gärüldügü açiktir. Buna kargilik Osmanh devlet idaresi Íran Siîligikonusundaki olumsuz tavrim sonuna kadar devam ettirmig görünüyor. 1267/21 Kasim TB50. izlâle müncasir olan Mustafa sual ve tezkire olunan ahvâli. ama aksine.JohnS.etmig ve Anadoluhisari'mn sadik ahalisinin mezkûr gyh Mustafa'dan gikâyet ettigini ve takibini talep etmig. bâzrhalde kabul edici tavir bu alanda sürdürûlmemigtir. 5733 16 Mu.ilkaade 1318. Säzlü tarih aragttrmalar1 için geciktik. Lewis. No: 11131 18 Za 1287/14 Eylül 1851. Princeton 1984. 15 14 Eylül 1851. The Yezidis. dergâh ve tekkeleri kapatihrdi. 20. Guest. Meselâ 1851'de Istanbul Anadoluhisan'nda tanmmayan bir tarikat geyhi. 2. Ticanîlik tarikati Ïslâm akidesine aykiri görülmemig ve fakat resmen tammp himaye gärmemigtir. Tanzimat devri boyunca tekkelerin düzenine. The Jewsof Islam. No: 439/2775/14 169 . tedib ve idam edilmig. folkloru olarak hayirhah bir bakigla mütalaa edilirdi. yüzyll basmun ve kitabm yayild2gi bir asirdu. IMV. Meselâ Valide Sultan'm Cerrahî Dergâlu'na yaptigi bir bagiqut16 dahi Meclis-i Vâlâ'dan geçmesi. Bektaçîlik ve bilhassa köy Aleviligi siyasî bir direnige geçmedigi tak19. IMV. YezidîIer ve kur'ai pefiy- ye. s. Hurufilik hop görülmemig ve halen 15. 16 BOA. Mahalle muhtan bâzi sekene-i mahalle ile beraber Meclis-i Vâlâ'ya bir arzuhal takdim. mensuplan 14 Ahmedîlik. Özellikle yllm liberal ulusçu veya radikal çevrelerinde ise Alevîlik milIî Türk inanc1. fakat hiç degilse basih ve yazih evrakm tetkiki bu konuda yeni ve çarpici bilgiler getirebilir. Alevîlik ve Bektaçîlik konusundaki suskun veya gärmezci. Nr. Yezidîler ve Osmanh idaæsi için BOA.

Bundan bagka Ïslâm imparatorlugu eski imparatorluklarm bu sahadaki âdet ve kurumlarmdan uygun görûnenleri kabul etmigtir. Cizye islâm hukukunun esaslan içinde askerlik mükellefiyetine kargihk almmaktadir.Osmanlz Ímparatorlugu'nda'Millet' Nizamt Osmanh Devleti bir Müslüman devletti ve halihazir tarih çizgisi itibariyle son Íslâmimparatorlugu olma vasfmi tagunaktadir. Íslâmtarihinde bu tabir Osmanh'nm son asrmda. Íslâmimparatorlugundan önce (ki bu devir ikinci halife Hz. Ordunun meslek simflarmda bir hayli gayrimüslim zabit vardir. Bundan bagka bazi Müslüman gençlerin de bu bedeli ödeyip askerlikten muaf old'ugu görülmügtür. tarih elan yaç1yor.zamanmda. Hâmide Topçuoglu'na Armagan. Mamafih bu iki konunun zengin tefermati vardir. Cizye gibi bir bag vergisi de uygulamada Roma. bir müddet sonra verginin matrahi mükellefin kendi degil. Íslâm devletinde gayrimuslimler himaye altindadir. bu tarihin älümû demek degildir. Bizans. Dr. arazisi olacak biçimde tefsir edilmig ve arazi harací olarak sunflandinlmigttr Burada tatbikattaki bazi meselelèrin de Halid bin Velîd (Irak fatihi). Ne var ki kimi gayrimüslimlerin orduda ve donanmada asker oldugu malûmdur. Binaenaleyh Daful Ïslâmiçinde kitap ehli olan gayrimüslim zümrelerin zzmmî statüsü altmda hukuk ve mükellefiyeti olmuçtur. eski Sasani dihkan'larm (köy rüesasmm) gömvlendiriImesi ile çözüldügü malumdur. Íslâmimparatorlugunun daha ilk asrmda harac vermekle mükellef gayrimüslimlerin ihtida etmesiyle vergi geliri azaldigmdan. Osmanh sistemi bugünkü dünyamn hadiseleri içinde kaImtilariyla vardir. Ömerzamamadaki fütuhatla baglar) daha Ïslâmdevletinin ve tarihinin baçIangicmda Medine-i münevverede gayrimüslim cemaatle yagama uygulamasi baglamigtr. Sasani imparatorluklarmda da (capitatio. gayrimüslimler de orduya ahnmigttr. Sair yönden Birinci Cihan Savaga'nda askerlik muafiyeti genig ölçüde lagvedilmig. vergi gayrimüslimlerden bedel-i askerî adi altmda almmigtir. kephaletikon. Buna kargihk bazi vergi mükelleflyeti (tarnnda harac) altmdadirlar ve kafa vergisi (cizye)äderler. Mesela Sasani Ímparatorlugu'nda Hiristiyan kiliselerinin çan çalmasi uygun görûlmez. yani Tanzimat'tan sonra kalkmig ise de. Ankara 1995. Hatta donanmada nefer olatak da bulunuyorlardi. Epüphesizbu devletin tarihe kangmasi demek. bir * Prof. gezit) ad1 altmda devlet dini d1pmdaki unsurlardan ahnmaktaydi. .

Ancak eski tahta oymak çalma ananesini Hiristiyanlar da benimsemig olmah ki. Gene degigik din mensuplannm Mamafih kdik kiyafet ayrimi ve ayleri de bu gibi mükellefiyetlerdendir.tahta. Millet sözü gerçekten de dinî bir aidiyeti ifade eder. girmigtir. pratikte de bu pek olmaHiristiyanhga. Ekalliyet (minorité. ri mahallelerde Müslüman'la kangmama. Aç1k toplum denen asrt smai cemiyetteki gruplagmalar.h olarak yaçar. Kendi topve sülale ve cemaat içinde bir glivenlik ve hatta lumsal grubu içinde kendi annesi ve babadan ogla sözlü külturü içinde yagar. Nitekim Ermeni Gregoryenlerin Katolik ve Protestan. Ancak ihtida ederse bu kompartimam degiytirir Ïslam devleti gayrimüslimlerin ihtida (yanisadece Íslamageçmesi) digmda bir dinden öbürüne geçmesini hog görmez. Kudüs'teki mukaddes mezar kilisesi St. millet komparumamnm içinde o cemaatin ruhanî. Millet bir kavram degil bir içtimaî teykilatlanma. Suryani Kadim (monofizist) cemaat azasmm Katolik. Kompartimanlar arasmda ilighi azdir. asimile olma (çogunluk tarafmdan emilme) veya asimilasyona kargi direnme dolayis1yla çatigmac1 davramelara girme gibi durumlar säz konusu degildir. modern toplumdaki azmhgm aksine bazi davranig ve tutum sergiler. bir ruh hali ve tebaamn birazmhk) sözü devlet ve topbirine bak1pml ifade eder. hatta Kobtlarm ve 19. Bu kavrami buanlammda kullanmak. Hiristiyanlardan Yahudilige mietir. Sarkmilletlerine Osmanh asirlagünkü hassaten son asirda getirdigi bir kullanun biçimidit Fert dogdugu rmm. mâlî. Íslamdevletindeki ve ezcümle Osmanh'daki millet biçiminde teykilâtlanma ve ferdin bu kesime aidiyeti modern dünyadaki azmhk statüsü ve psikolojisinden hem objektif hem de sübjektif esaslan itibariyle farkhdir. Bu gibi rekabet ve cemiyet hayatmda kozmopolit 'nation' 1 B. idarl otoritesine baj!. Gayrimüslim için de keyfiyet bir söz konusuydu. yillarmda imparatorlugun hayatmuza lum son on Millet kompartmanma mensub olan kimse. asirda bazz Bulgarlarm Katolik olmast gibi olaylari kastedlyoruz. rekabet söz koelitin nusu degildir. gayrimüslim gruplar da beoturma gibi zorunluluklari. bugün dahi ayin bagmda çanlarla birlikte aym yerde tahta tokayrikiyafet giymemak vurulmaktadir. Bu ananesini bu yolla devam ettirme gibi nokta mühimdir.2. ADVNH. 1263.. yerlenie kiliselerde çan çal- ni . (Yahudi cemaatinden geçig gibi. kimlik ispati.20/22-51 Yenicevardar'a bagh masma mâni olunmamasi. tokmakla dövûlmek suretiyle cemaat ayine çagrihrdi.A. Bu aidiyet fertlere aile vekar verir. Modern toplumdaki azmhk ferdi gibi çevre ile didigme.. ancak 1856 Islahat Fermant hükümleriyle mutabakat halinde bu yasak kalkb1 ve çan çalmdi. Bu usul hep benimsendi. Sepulchre denen Kamame Kilisesi'ne Rus çart dev bir çan hediye etti. dinini ve nimsemigtir.) Fakat Hiristiyan cemaatin kendi içinde mezhep degigtirme olaylari gärülür.. çatigma azdir.

hukuk ve himaye bah. diger kalabahk üçüncü grup ise asirlardan beri sürdürdugü hayatt köylü ve gehirli zanaatkâr ve esnaf olarak devam ettirmìçtir.. Buna kargihk Yahudi cemaati ananesi. Osmanh Ïmparatorlugutarihtekison Ïslamimparatorlugu olarak bu konularda bir mükemmellegme ve hukuki-idarî yapida baztmügahhas vecheler ortaya koyma durumundadir. gehirli zanaatkâr. asirda her ve modernlegme dinden bir grup genç imparatorlugun egitim müesseselerinde bûtün digerkompartunanlardan insanIarla birlikte egitilmig. Bu tarifin diginda. Bu ahîdname tek tarafh bir tasarruftur. Arnavut ve Arap unsurlan da ihtiva ettiginden. eski düzen agir partlar içeriyorsa. yüzyillarda Katolik Cizvit ve Lazarist rahiplerin propaganda ve tegkilatlanmasi. fetih öncesi hukuk müessese ve kaidelerini tatbik etmig. O kadar ki 1829'daki Yunan bagunsizhgmdan sonra Fener Patrikhanesi. yükselmig ve Osmanh seçkinleri içinde yer almigken. iç çatigmaya sevk eden ve bu dagt1ma kargismda cemaat üyelerini ulusçu akimlara iten bir manzara arz etmektedir. Asil önemlisi17-18. 19. degigen dünya partlarmda vukua geldi. bürokrasiye girmig. Millet teykilati nedir? Bir bölgenin Datulislâm'a katilmasmdan sonra buradaki kitap ehlinin (ehl-i zimmet) bir ahfdname. tutumu ile Batfya kargi olmug. politikayla hassaten uzun vadeli politik uygulamalarla birlikte yürümek zorundaydi. lagvetmig. yavag yava. Fütühat için Osmanh askerî gücü ve askerî teknigi. Prof. aynldigim görmektedir. ruhban ve toprak sahiplerine bazen Íslamhukukunu bile zorlayan imtiyazat. yüzyilda da daha ziyade Amerikan misyonerlerin Protestan propaganda ve faaliyeti Ermeni cemaatini bölen. Bu iki asirhk dönemin geraîti Ïslaminilk asirlarmdaki dünyadan farkhdir. burada ulusçu akunlar kiliseyi bölmekte ve zayiflatmaktadir. Feneideki patrikhane 19. yüzyll boyu zayifladigiru. bir grup bu süreem digmda kalm24. Bati tipi ulusçulugu bir Haristiyan ideolojisi olarak görmüg ve iltifat etmemiglerdir.Ïlk fütühat döneminde propaganda fetihten sonra köylü. yüzyilda hareketli. edici bir ahit ile Íslamdevletinin idaresi altma girmesinden dogan bir teykilat. Osmanh ilerlemesi 14 ve 15. Osmanh cemiyetinde ile baglam19tir.19. milletin hukukî vechesinin farkh ve aynntih yönleri vardir. fakat Slavlan. kendine tabi ruhlarm koptugunu dehgetle yagam19tir. Halil Ïnalcik'mdeyimiyle gayrimüslimler Osmanh idaresi altmda dört farkh devir ve agamadan geçmigtir. Bunun yanmda RumOrtodoks milleti fetihten beri sadece Hellen degil.içine girmek için rekabet ve çekigme gibi tutumlar. ulusçu akimlar ve çatigmalara katilung. Yunan kilisesinin kendini autocephal (özek) ilan edip. Son asirda gayrimüslim comaatlerin içindeki çatigmalar OsmanL otoriteleri ile çatigmalardan çok daha baskmdir Kilise kendi cemaati üzerinde otoritesini kaybetmektedir. Osmanh idaresi ve bürokrasisi içinde etkisini artirmig ve devlete sadik kalmayi tercih etmiÿtir. bir hukukî varhktir. eski yönetici gruplar ve toprak sahiplerini son asirdaki uluslagma 172 .

Bunlarm illa irsî olarak devami da gerekmez. Askerî suufm diganda reaya dedigimiz vergi veren. Millet teykilatibir sosyal smillama esasma da müstenit degildir. yan askerler. s. Yahudi herkes dahildir. Turkish ReviewQu arterly Digest. angarya yükümlüsü ve silah tag1yamayan genig zümteye Müslüman. Gregoryen (Ermeni)." demieti. KIq 1922. Centurion äzür dileyerek zincirlerini çözdü ve serbest birakta (Yeni Ahit. XXH. Ermenilerin hepsi Ermeni milleti olarak degil. Írsen buna sahip olanlar gibi. Millet tegkilatt etnik (kavmî) ve lisan aidiyetine göre degil. Paul bir vaazi sirasmda oradaki Centurion tarafmdan tevkif edilip zincirlendiginde. her millet grubunda vardir Mesela Martolos dedigimiz H1ristiBulgar savagçalar. Roma Ímparatorlugu'ndacivis (yurttag)kavranu zamanla latium arazisi digma tagmigtir. belirli hizmetler karghgmda sadece imtiyaz ve yetkisiolan kipidir. Genellikle askeri tabiri altinda smiflandmlan ve hizmet karythgmda belirli veya hemen tüm vergilerden menfzümre. "Civis Romanus sum Roma vatandaç1ylm. Bunun nedeni ikisinin de (Kadiköy konsülü) karµtt denen monofizisist mezhep içinde olmalaridir. mütevelli vs gibidir. Bu hizmet statüsüne de her milletten (yani dinden) seçkinler sahiptir. - 'anti<haicedon' 2 'Status of the Greek Orthodox Patriarch under the Ottomans'. Ïncil'dekiünlü lasasa göre Tarsuslu bir haham olan St. Ama Osmanh cemiyet nizann bu muhtelif dinlerin millet nizamt içinde varhšnu sürdürmesi geklinde olmuytur. Hiristiyan. 'Resullerin Ïçleri'. Her millet grubu içinde Osmanh toplumunun imtiyazhlari olabilir. Musevî milleti ise Karaim mezhebindeki Yahudiler ile hem bir arada hem degildi. Oysa Osmanh düzeninde askerî simf üyesi haklar degil.2 Fetihten sonra da durumun degigmesiiçin mücbir sebepler olmadikça bu statü devam eder. Bunu Eski Roma'daki civis-fides ayrimma da pek benzetemeyiz. Bir kismmm (Muslümanlartn) cizye vermemesi digerlerinin vermesi gibi.Bu politika ve sisteme istimalet denir. bir Ermeni vartabed veya amira zümresi üyesi (memurlar) Ermeniler veya bir haham ve hahambaqi tipkt bir Müslüman müderris. 25 vd. voynuk dedigimiz sipahi statüsündeki muhtelif dinden derbentçiler veya bir Rum metropolid. Balkanlar'da zamanla eski feodal zümænin ya Müslüman cemiyet içinde eridigi veya bu durumlarim kaybettikleri gözleniyor. Bir süre Süryani kadim cemaati Ermeni cemaati ile birlikteydi. 173 . yüzyilda da Protestan olarak üç millet halinde teykilatlanmigti. Bunlarm yükümlülüklerinde kalem farki olur. Onun civis gibi belirli haklan yoktur. Ferman ve iglemlerde Musevi milleti haaskexî zümreye sokmuglardir. din ve mezhep aidiyeti esasma dayanir. Burada civis/fides'e tabiolana göre belirli vatandaghk haklarma ve muafiyetlere sahip biridir. hizmetle sahip olanlar daha çoktur. Ermeni-Katolik (Katolik) ve 19. Yönetici olmasi veya bäyle bir yetkisi olmasi gerekmez. 25-29).

19.A. 18-19. Bunlar ibadette kendi dillerini kullamrlar. idarî ve hukukî ve sansurcü (egitimve yaym sansürü) denetim ve yönetimine tahi idiler (Fener semtinde patrikhanenin tagmmasi 16. yüzyillarda Dogu ve Orta Avrupa'dan göç edenler (Ashkenasi Yahudiler) Yidig diye bir dil konugurdu. Sirplar (bir ara 16. . RomaKatolik kilisesine tabi ve bizim ve Avrupalilarm 1evanten' dedigi bu gruplar Latin milleti olarak idarî tasnife tabi tutulur. Efläk Bulgar ve hatta Yunan kiliselerinin autocephal (özerk)olarak kopmalarlyla zaytfladi. yüzydda ulusçu hareketler suasmda bu unsurlarm Bâblâlf den çok Rum (Hellen) unsurla ve patrikhaneyle mücadelesinin nedeni budur. 38-42. Su millet öbürleri gibi bir merkezin silo rabti altm' 3 B. fakat zamanca. o çagda kiliselerinde ibadet Latince idi. Trablusgam. yüzyilda Sirp. Bu durum. asir bagma kadar bu açidan mevcut olmamigtir). EparkKatolikleri ise Ermeni-Katolik. zanaatçi ItalyanIar vardt Ancak 18-19. Musevî milleti Osmanh topraklarmda en dagruk ve en çok dilli bir cemaatti. Bu iki cemaatin ayrihgi daha çok idarî mall meseleler açasindan böyle gärülmüy olmaltdir? Patrikligi kurulmuy ise de Bulgarlar. Lübnan Marunileri ve Melkitler (Grek-Katolik) de bu cümledendir. Zira Fener bu unsurlara izni vermiyor. Kobt-Katolik ve 1860'da Bulgar-Katolik cemaatleri idi.. Çekçe. yüzyx11ardaÏtalyave Bati Avrupa'dan hayat ve ekmek arayan türlü kavimden insanlar da buralara göç etti. Bunlarm içinde AlFransizca. kendi özgün ritüel ve hiyerargilerini bir nevi özerklik içinde korarlar. o günden bugüne bir huzursuziuk yaratti ve Grek-Katolik denen (Melkit) kiliseye geçme egilimini artirdt Esasen ökümenik (universal) unvaniyla an11an ve itibar ve kudretine Osmanh devrinde ulaçaa Ortodoks kilisesi.cilt 18. Yahudive Karni defterferi. Macarca. Ortodoks Arnavut ve Rum Ortodoks Araplar Hellen unsurla beraber Fener'de Rum-Ortodoks Patrikhanesi'nin ruhanî. Ìstanbul. Roma kilisesine tabi olmakla beraber. Ïtalyancakonuganlar vardt. SüryanKatolik. ve giveli bir Fransizca kullanmaya bagIadt Latin milleti dogrudan Roma-Katolik ritüeline tabidir. Ortodoks Araplar arasmda da. yüzyil sonundadir). Bu unsurlar arasmdaki çatigma ve olaylar cemaatlerin tarihinde derin izler birakm1ÿ.174 hambagisi ve Karaîm milletbagmdan söz ediliyor. sair magnk ülkelerinde Arapça konuçar Yahudiler vard1. malî. s. yüksek rütbeli ruhbam hep Hellen unsur arasmdan tayin ediyordu. Halep gibi gehirlerde Osmanh devrinde yerlegen tüccar. manla hepsi kendine özgü deyi. bizatihî Makedonya ve Bulgaristan'da Katolik kilisesi kurma ve bu mezhebe girme nedeni de bu gibi ulusçu duygular olmugibadet ve egitimde kendi dillerini kullanma tur. Íçte19. Ïspanya'dangelenleœ Sefarad denir ve Judeo-Espanyol (Ladino) konugurlardi. asirda Peç-Ïpek lagvedilmig ve Strp Kilisesi 19. Mezopotamya'da Aramca.Ïzmirve Selanik'te eskiden beri giderek Sayda. Ímparatorlukta. gayrimüslim cemaat defterleri.

No: 5129.4 Osmanh sistemi içinde. dairumu degigik iki dinî zümre vardi.daki bir cemaat degildi. 6 B. ÇüngüYahudilikte de Ïslämiyetgibi nihban sinift ve kilise yoktur. Mesela Kastamonu'da sürgürtde olan bazi Yezidîliderlerinin kendiferini ettirecelderine' dair söyledikleri. Dürzîler ve Yezîdiler.M. Meyrutiyet'te hahambagt Haim Nahum devri) Ïstanbul'daki hahambaymmöbür cemaatler üzerindeki üstünlügünün resmîlegmesi saglandt Osmanh kançilaryasimn klasik devir kayúlarmda bazi ahvalde Haristiyanlar için tabiri kullaruldigi halde. 7 Safer 1274. Y. hahassa W61 tankä 17 maddeyle yürürlüge giren ve 16 Eylül 1864'te yeniden düzenIenen 'Cebel-i Lübnan Nizamnamesi'ne gäte. Hus. No: 895. äzellikle I-fellen Rum-Ortodokslar arasmdaki münferet malûmdur. 7 B. cürmü' suçlamasiyla devlet ve mahkemeçocuk kaçarip katlettikleri davamn' dinIenmemesiye müracaat ettiklerinden. muhtar Cebel-i Lübnan idatesine cemaat temsili esasma gäre katddaklar malûmdur. 1892 tarihIi bir save agiretlerini daret tezkîresinde görülüyor..V.A. Müslümanlar bu iki zümreyi organik olarak cemaatin üyesi diye göreinemiglerdir. Yahudiler için bu deyim kullamlmaz. Yezidîlerin Ïslamitiksdi içinde görülme diklerine dair resmî tutumu bazi belgelerde de görmek mümkündür. biri Sehrizorsancagt. 7 Ca 1310.A.. Meclis-i Mahsus. digeri Bayezid sancagma Rusya'dan gelen Yezidîlerin 'Seref-iIslâm ile mügerref olmalarmdan' söz edilmektedir. Her Pesah bayrammda Rumlar Yahudilerin aleyhinde..A. Su sahada bir mesele ve nizas çakartmama yolu seçitmigtir. No: 17209. 2 Saban1266/Haziran 1850. 4 Safer 12î8- Sevval ns . Hassaten Tanzimat'tan sonra cemaatlerin her biri. 27 1274. Ancak hukuk yönünden Sünnî-Haneff fiklu ile önemli ölçüde mutabik olduklan da malûmdur. LD. Irad. laik unsurlarm da cemaat idatesine kat11matalebiyIe yavag yavag birer nizamname 'kefere' 'kefere 'katt 'abes 'ihtida 4 B. Íslamulemasi bu iki zümreyi Ïslamümmetinin içinde saymak durumunda degildir. Abdülhamit devrinde hahambagi kaymakamt Moshe Halevy ve II. Kaldi ki Dürzîler kura-i per'iyye ile askere de mesele çikarmadan almlyorlardi. yüzyilda (bilhassa II. Musevîlerle Hiristiyanlar.. Zamania Osmanh politikasmm da tegvikiyle 19.A. 267-24..6 Dürzîlerin kendi aralarmda teykilatlanmalan ve idarî malî otoritelenuam bsk emaat ha¾rà temas etukku. ve Yahudi taffesi' denir. No: 32712... Ancak iki grubu millet olarak nitelemek de mümkün degildi. I.V. Bâblâlî bu gibi ni fermanlarla tenbih etmigtit. A. Su gibi olaylar 19. LM.5Gene 1857 ve 1858 tarihlerine ait iki iradede.. yüzyilda da görülmüç ve Bâbiâlî özellikle Yahudi cemaatini bu gibi Rum baslolarmdan korumak ve tagkinhklan yasaklantak durumunda kalnugttr.7 üphe yok ki Osmanh millet teykilatt alti asn aym yapi içinde geçirmemigtir.. 5 B.

Ïmparatorlugu 'kiliseler kanunu' ile vazgeçiyönetme sistemi.176 ç1karttirmig ve patrik ve ruhanî kurullarm yamnda millet meclislerinin tegekkülü safhasma girilmigtir. tayin ve azillerin Ístanbultarafmdan yapalmasi. Osmanh mirasuu devralan Ortagark ülkelerindeki zümmlerin durumu da bununla ve Balkaniar'daki farkh din ve dilden baglantih degildir. artiran ulusçu hareket ve birlegmeleri Osmanh millet teykilati. Müslüman topraklarmm kaybedildigi. bilinen bir modelin digta uygulanmasidir. cemaatlerin elit yetigtirmek ve bu organlan kullanarak gayrimüslim cemaatleri yönetmek için bir platform haline getirmigtir. 1908'de Bosna-Hersek'in Avusturya-Macaristan tarafmdan resmen ilhakmdan sonra Ístanbul'dakibüyükelçi Marki Pallavicini ile yapalan protokolde (tenkihname)Bosna Müslümanlarnun reis-ul ulema's1 ve ruhanî dairenin ve evkafm Istanbul'da Makam-1 Megihat-u Islâmiye'ye bagh olmasi. cemaatlerin vaktf. yüzyilda Osyönlendirme mekanizmalan manh dünyasi ulusçu akunlarm dig ve içteki patlamasma açakti. koloniyalist politikalan kargismda bu meseleyle yogun olarak karyi kargiya kalmigtir. asrm çetin partlan gäz önüne ahmrkompartunanlara dayanarak sa. IL Megrutiyet yillarmda azalmasiyla gerilimin millet arasmdaki gruplan len ve bu hata sonucu sonaçIar dogurmuytur. Balkanlafda azmhk sorunu çözülemeyen bir hukuksuziuk yumagidtr. Zaman . Patrikhanelerin yetkileri azabyor. Osmanh cemiyetinin özgün içtimaî kültüæl ortammda geligen bir tegkilatlanmadtr. Osmanh millet nizami tarihin sui generis (kendine özgü) bir olay1dir. Bu gibi kurumlagmalar aslmda ulusçuluk ve ayrihkçihgi dogubu milran ve artiran sebepler miydi? Bir bakima evet. nasil bir teykilatlanma lazimd1? Endülüs'teki trajik örnekten beri tartigilan ama vuzuha az kavugan teorik ve hukukî bir mesele bütün agirhg1yla ortadaydi. ama öbür yandan Bâblâlî'nin kontrol da hareketlere karµ ulusçu ve egilim meclisleri ve let olarak rol oynamiglardir. ne de federatif yap1imparatorluklarda larla benzeptirilemez. Daful harbde yagayan Müslümanlann hukuku ne olacakti. yüzyilda Osmanh millet tegkilatmm yeniden düzenlenmesi. Ne koloniyalist azmhk milletlerin durumuyla. dâhiyane bir bulugtur. 19. Ïtalya gibi devletlerle eski Osmanh tebaasimn bazi de simetrik bir model haklarnu korumak için yapilan müzakerelerde olagmugtur denebilir. Ortagark ülkelerinde ise farkh din bazen aym dilden gruplar arasmdaki nyugma. yani Müslüman tebaamn daful harbde yaçama durumunda kaldigi bir dönemde. okul ve içtimaî tesislerinin idaresi ve denetimi bu meclislerin eline geçiyordu. Trablusgarb'm Ítalyatarafmdan ilhaki üzerine de benzer antlagmanm oraya tatbiki gibi hükümler. 19. bir politik uzlagma durumundadir. Avusturya. Bäytece millet teekilati adeta bir çahsiyet-i hükmiye kazamyor. ruhban dryilaik unsurlarm idarede ve fikir liayatmda rolü artiyordu. Osmanh hilafeti ise modern dünyamn. Millet içinde Osmanhet bir tegkilatmi Tanzimat devri yöneticisi. Ett bir idarî tegkilatlanma özgünlügü kadar.

Bizatihi millet sözünün (nation) ve milliyetçilik (nationalisme)gibi terimlerin tercümesi olamayacagi aç1ktir.zaman dengeler. özellikle Mûslüman havimler arasmda yeni bir kaynaptmci kimlik oluyturulmasma yanhmci oldugunu gästeriyor. tarihî yönden uyugmazhgi da aksettirmektedir. bazi Avrupa tipi milliyetçilige temel olamaz. dilleri farkh olsa da. belirttigimiz gibi bu kavimlerin tarihi bütün hadiseli safhalariyla birlikte yaçamalarmdan ileri gelmektedir. politik geligmelerle altüst olmaktadir Misr'da Kobtlarla Müslümanlar. Bati tipi milliyetçilik bu sistemle çatigarak ve onun silinmesiyle gelebilmigtir. Bütün bu kültürel cografya ve tarih henüz sarih sonuçlar getiren bir tetkik ve bilginin digmdadir. Suriye ve Lübnan'daki gerilim ve çatigmalar buna örnektir. aym gekilde Anadolu'nun Karamanh denen Türk asilh Türkçe konugan Ortodoks Hiristiyanlari tarihlerini Hellen olarak kapamak zorunda kalm1ptir. Türk kimligini benimsemig veya buna bitigmigtir (Pomaklar gibi). dag1mk yerleyme biçimi gösteren ve bazen aralarmda dil vahdeti olmayan (Musevîler gibi) gruplarm da imparatorlugun ämrü boyunca kültürel degilse de dinî kimliklerini korumasuu saglamigtir. 177 . Su çeligik geligme. Terim uyugmazhgi. dinî kompartimanm içinde geçigme ve kimlik özümsemeleri olmugtur. Millet sistemi. Ayni gekilde Müslüman olan bazz unsurlar da. Buna ragmen milliyetçiligin millet sisteminin de yeni biçimleniÿinde tarihî tecrübe. Bazi Bulgarlar Ye Haristiyan Arnavutlar Hellenlegmig. Osmanh millet nizanu belli bir cografyada yagayanlar kadar. Hatta o kadar ki bu sistem sayesinde.

iki elin parmaklan yetmez. ama orasi göçmen ü1kesidir. Ama sayalamayacak kadar bölümlenmig. Ankara 1987. Ermeni-Katolik. Bu saydiklarm. Protestan gibi Avrupa kökenli kiliselerin Türkiye'de küçük de olsa bulunan cemâatlerini saymaya kalksak.dinler bakunmdan en renkli ve kalabahk listeye sahipti. Türkiye'de insanlar dinleri tammaz1ar ve merak etmez1er. Türkiye. Bu. Tüm bunlara ragmen. Rum Ortodoks Kilisesi. Mülkiyeliler Birligi. Hiristiyanhk açasindan äzellikle böyledir. Anglikan. 129-141. Ü1kemizde var olan bütün kiliseleri (yanicemäatleri) saymaya kalkarsam. Yani. yüzde doksan dokuzu Çoktekrarlanan bir söz de. dünyada pek az ülkede rastlanacak dinî bir çeyitlilik gösterir. tek Tanr1'ya. akîde. Örnegin.. ayîn ve gelenekleri. Nasturî Kilisesi (bizde u sira hemen hemen hiç üyesi kalmadi ve Nasturîlik de bir ara üç patriklige aynlmigt1). Bu kadar çegitlilik nerede olabilir? Amerika'da olur. Yani Budizm. iki elin parmaklari da yetmez. Ermeni Gregoryen. Roma-Katolik. Mezheb. Cumburiyet devrinde ortaya çikanbir niza dolayisiyIa Türk-Ortodoks kilisesinin ortaya çikipi. Türkiye ashnda sayilmayacak kadar çok dinî cemâatin ülkesidir.. aym inanç sistemine dayamr. Müslüman' säzüdür.Ìstan'memleketimizin * '86-87 ÇargambaSäylegilexi'. Gördügünüz gibi iki el bitti. Kiliseler bitmedi. . Süryani Kadim dedigimiz Süryanî Ortodoks.178 Ortodoks Kilisesi' Ïmparatorluk. duâlan itibariyle onlardan farkh uygulamalan olan Mûsevîlervardir (sayllari epey azalmakla birlikte Karaim cemâatinin Ìstanbul Hasköy'de eski bir kinisalan lsinagogdemezler] da vardir. Ermeni-Protestan. üç büyük dinin parçalarrun çoguna Türkiye'de rastlamr. hem de Karaîm dedigimiz. bugünkü suurlan içinde dahi. Eu bir mübalâga degil. Konfüçyanizm vs. Süryani Katolik. üstelik bu topraklarda dogan ve geligen veya önemli merkezleri burada olan kiliselerdi. Yine aym gey Mûseviler için söz konusudur. s. Hem bildigimiz Talmud (Tevrat) -Torah gelenegini izleyen Mûsevîler. burasi ise dinlerin otokton topragidir. Bu dinler buna ragmen aym akîdeye. isterseniz sayahm. Kaldanî eski kilisesi ve Kaldanî Katolik. Hazreti ibrqþim'inögretisine. gibi ayn dinî kültürel çevreler söz konusu degildir. ibâdet biçimleri itibariyle renklilik ve bölümlenme Müslümanlar için de söz konusudur.

kapalt kompartimanlar halinde yagayan bir toplumduk ve halen öyle bir toplumuz. s. ve birincisi Ístanbul'dadir.5. Papahk gibi dügünmektir. si Müslüman cemâatinin. daru'l. Hiläfet bunun gibi bir yey olmug bizde. Selçuklular zamanmda Bagdad halifesi bu cÌurumdaydt. YeniGazete. Hattâ rahmetli Avctoglu' bile bir makalesinde. Bunu diyenler. merak ve hoggö-rü ciddî bilgiyle temellenmig degildir. yagar. Patrik dünyevî makamdan aynlarak her zaman var olabilir ve öyle de olmuytur. MüslümanIarm halifesi olan kimsenin.3. Memlûk zamamnda Misifda Abbasî halîfesinin durumu budur. kukla gibi bir bagka yõneticinin yanmda durdugu durumlar vardir. hele makaleyi yazdigi tarihte hiç geçerli bir rakam degildi. hilâfet denilen müessesenin böyle bir uhrevî. Bulgaristan. ölürler. imam olmasi. Yani. bayram günleri nedir. Halbuki patriklik için durum böyle degildir. Dinin sözü buna ragmen çok ediliyor. patriklik aym gey degildir. hiläfetle. ama bir kilisenin içine girip de. Nitekim. Avcioglu.Íslâm'myöneticisi olmasi gerekir." diyor ki. Bir diger yanhp da.de kisa bir süre. bürokrasiye de yansimaktadir. Ortodoks kilisesi asUnda Türkiye topraklarmda. 2. Ama hilâfet aslmda. inançlan nasil açtklamr diye merak etmezler. Kisacasi.Yönetici olmadtgi zaman. 179 .1970. Tarihte haþfenin yönetici olmadig1. Herhalde Rusya. Meclis ve cumhuriyet rejiminin yamnda güçsüz bir kurum olarak yayamig. Feneideki patrikhane için. laik bir tutum. Mogollar zamanmda. Bu hata çok yapihyor. hesaplanarak. burada pazar âyini nas11 yapihyor. Böyle bir vasfi yoksa. Ama hiç olmazsa titüler olarak ona bir yöneticilik vasfiveriliyordu. Hiristiyanlar da Müslûmanhgi tammazlar. Bilmiyorlar ki. 1922 ila 1924 arasmdaki hilâfet bu anlamda temelsiz bir müessesedir. Dolay1siyla. geligen bir müessesedir ve elan bu dinin mühim merkezlerinden biri. yüz yirmi milyon nüfus ortaya konuluyor ve Fener de * D. dualan nedir. hem sadece belli bir görüg sahibi degil. Meselâ. Bunun üzerinde de çok tartigma yapihyor. "Patrikhane sorunu". Patrikhane'yi niye tutuyoraz diyorlar. ruhanî bir makam gibi devami söz konusu degildir. 1924'te de halifeyi attik. birincilerin tam tersi. Ortodoks kilisesi ve inanci da bu bilgisizlik havasmm digmda kalmig degildir. politik görüg ve dunya gärügü sahibi olanlar da ayru geyi söyleyebiliyor.bul'da dogar. okumug-yaznuglarm da bu konudaki bilgisizlik ve ilgisizlikleri. Din külturüne kargi ilgi ve bilgilenme olayi bizim toplumumuzun üyelerine gerçekten uzaktir Dinle ilgili. burlarm inanct nedir. "Yüz yirmi milyon Ortodoksun bap. orta çaglarda yeëeren.. zaten onun artik halifeligi de söz konusu degildir. Yunanistan vs. Sokaktaki insandan vazgeçtik. biz laikligi ilân ettik. eksik bilgilere göre tarih yorumlamyor. Patrikhane'yî dünyadaki bütün Ortodokslarm Roma'st gibi. Hilâfet bir müessesedir her geyden evvel siyasî erk sahibi olmave bu müessesenin gerekir. yäneticilik olmadigi anda bitmigtir.

zmdikhk olarak nitelemesidir. aslmda Roma'daki Papa ile.180 ¯ onun bagi sayihyor. özellikle Anadolu'da ve Suriye'deki Hiristiyan ahâlînin. "Evet ben Ortodokdoks adi Ama Ortodoks patrikligi degildir. Evvelen. gerek iki kilisenin ruhanî hiyerargisi. . Halbuki. patrikligin mügsünüzdür. yani putkiranlan œddetmesi sirasmda. Íkonaklast hareket 8. yani Bizans'm yeniden kuvvetlendigi. Bizans Trakyasi ise. Anadolu kangmigtir o devirde. belki görsum. dünyevî kuvvetIerle iligkisi ve geœkse iç idarelerinde dünyevî kurumlann temsili bakimmdan çok büyük aynhklar vardir. Asimda sorun o kadar kolay degiL Íkonlan yapan ve satan manastirlarm da bunu satamayacagmi. Bizans'ta. ortaya çikan teolojik yorumlardir. büyük bir diplomatik beceri ve propagandayla pagan. sapmaz. hem dayandiklan kültür ortam1 bakmundan. musunuz?" dediginizde. Yani. aziz tasvirleri ve Ïsa tasvirlerini ve hele bunlann aziz1erle aynîleptirilmesini dinsizlik. Ístanbul'datoplanan bir konsülün ikonaklastlari. Tabiî bu gerçekle ya Dünyada 16. yani çoktannh Slavlan I-Ì1ristiyanlagtirdigi. Sarlmandevrinin de. ashnda Sarlman'm vârisleri ile Makedonya sülalesinin yänettigi Dogu Roma arasmda bir unvan ve iktidar patlamasi söz konusudur. böyle bir büyük kitle olma dunimu hiçbir zaman söz konusu degildir. bu iglemin küfür oldugunu. Arablara 7-8. Biraz sonra konuya girdigimizde görecegiz ki. dogru inançh adam demekYani siz bu dinde olan birisine. Ortodoksluk için böyle bir vahdet. istanbul'daki devrinde bagladigru görürPatrik'in çattymasom apagi yukan Sarlman sünüz. Bu dönemde Batihlarm. Ortodokske1ûnesiyanligdegildir. Hem kilisenin birligi bakmundan (yani vahdet). fakat tam dogru da degifdir." der. isminin yeniden partadigi bir döneme rastladignu görürüz. Katoliklikle Ortodoksi arasmda büyük fark vardir. hem itikad bakunmdan çok farkhdir Biri birisine epitleptirilemez ve patrikin durumu ile papamn durumu arasmda. yüzydlarda kaptirdigt bazi topraklari yeniden aldigi. Makedonya sûlalesi dedigimiz bir Rönesans dönemine. yüzyilda tutunan Protestantizmi gäz änünde tutmazsak. asirda. IIL Leo'nun 726'da topladigt konsüL Halefi V Konstantin bu kararlan uygulatti ve 754'te topladigt konsülde ikona tapinanlan ünlü aziz SanbYahya da (Joannis Ðimascenus) dahil olmak üzere afaroz ettirdi. En bit vasanandirmadu. Kilise bütün dünyaÖkümenikPatriyark'tir (Üniversal). hukuk sisteminin. ruhban smifmm birtakim topraklan da elde tutmasmm mümkün olmadigmi söyleyerek isyan çikarmalaridir. "Siz Ortotit. Katolik ve Ortodoks kilisesi niye ayndir? Niçin bir Katolisizm vardir? Niye bir Ortodoksi vardir? Bu aralanndaki ayrrhk ne zaman ortaya çikmigtir? Tarihe baktigmiz zaman. Bizans'm medeniyetinin. bu görüg ve harekete karyiydi. yani arlman ekolünün ve Roma'daki papahšm ileri sürdügü bir gerekçe. tabû ki. hay1r demez. bagdagmamaktadir iddia hükmettigi iddiasmdadir. Ortodoks hepinizin bildigi gibi.

787'de Imparatoriçe Irene'nin Íznik'te toplattigt bir konsül karanyla. Katolik 181 . Nihayet 11. kavga genig halk kitlelerine yayilmig degildi ve ashnda iki kilisenin iligkileri devam edegelmigtir zaman zaman. Böylelikle iki kilise birbirierini dinsizlikle. tasvirlerin birtakun aziz kahntdannm (relique)kudsiyyeti vardir. yani YunanLatin gelenegini bilen. ahâlîyi kihçtan geçirince. Nicolas ile Ìstanbul'daki Patrik Photios (St.bundan sonra iki dünya. Sonra IX. Papa devamla." Ashnda St. asirlarda iki kiliseyi birleytirme çabalari da vardar. genig kit1elere nefretin yayalmasibildigimiz gibi. na gitmedi ve o kiliselerdeki o tip Sebeb budur. hattâ saygt da gösteririz. Hatta biliyorsunuz.(putkmNihayet asrm sonunda Bizans. St. Ortodoks kilisesinin azizlerindendir) arasmda bir dinî tartigma ve karghkh aforozlayma söz konusudur. Bizans küfür içindedir. Fakat papanin bizim üzerimizde ruhanî ve uhrevî bir üstun1ûgü olamaz. Roma'daki ruhbary Aziz Peter'in ve Aziz Paul'un Roma'da çarmtha gerildigini. Ortodokslarm Roma'mn üstünlügünü tammamalandar. 14 ve 15. dolayisiyla Roma'daki papamn onlarm vekili olarak kudsiyyet ve öncelik kazandigru söylüyor. Nicolas'm ileri sürdügü gemkçeler dogrudan dogruya. Su olay Patriklik'in hoguayinleri yasak edip kiliseleri kapatti. o zaticaret yapmak için Bizans'ta koloniler kurmaman Katolik italyanlarm yerlegip. Photios ise diyor ki: "Hayir biz papay1 tamnz. yani Bizans ruhbamyla konugmamiettr bile. Photios. dolayistyla kiliseye ve Hiristiyanhga kargi çilahyor. Bunun uzerineBizans da tabiî kargi vaziyet almigttr. küfürfe itham ederek. Oysa Batt Kilisesi {Roma) kendi öyle pek ikon seven bibu konsülün karanm mddediyor. 1204 Haçh Seferi'nden souradir. Demek ki. Photios denir. aforoz etmig oluyorlar. devrinin tanman bir hümanistidir. Ruhban I. Ama bütün bu olaylara ragmen. Katolik kilisesi içinde putlann. Yani. tolik tipi bir ibadet ve liturjiyi getirmeleridir. asrm ortasmda 850'lerde. As21OrtódokslarlaKatoliklerin birbirleriyle kan dügmam olmalari. bu bir sebeb olamaz. ona ruhban arasmda birincilik de tamriz. Fakat baçIaortalarmda 1054'te yan kavga kesintilerle sürmügtür. "Patrik bu vekâ1etimizi tammiruhbant yor. 13. 1054'teki aforoz vakasinm nedeni ise. Ortodokslar kendilerini o kadar ay1rdi ki. Fakat 1204'te Haçhlar Ístanbul'u adamakilh talan edip. ashnda bugün hepimiz biliyoruz ki. iki millet arasmda derin bir nefret bagladi. karar vermigtir: Ïkonaklastisizm cihk) kâfirliktir diye ve bu hareket bastirlnugttr. beraberlerinde rahibleriyle KaGalata'ya hattâ Ïstanbul'da lari. dogrudan dogruya bir aforoz fermamm papa adina. Sarlman ri degildir ama. Ayasofya'mn mihrabma biräkip çakmigtir. kilise doktrini üzerinde etkili fikir ve yazilan olan bir rahibdir ve sonradan azizlik mertebesine çakarilmigtir. Kaniinal Humbert'i Ístanbul'a Humbert. Roma'daki Papa I. astm Kardinal y ollamqtir ve Roma'daki papa." diyor.

182

olanlara komünyon ekmegi vermezlerdi. Oysa, herhangi bir Katolik kilisesine kim giderse gitsin, rahibin änüne çöktügü zaman komünyon verilir, dinini mezhebinisormazlar.
Ama Ortodokslar, Ortodoks olarak vafÏsa'nm
tiz edilmemiglere vermezler. Bu âdet bu dönemden kalma,
ümmetinden saymiyoruz'
görügünün bir ifadesidir.
Îki dinî grup arasmdaki nefretin nedenleri derindir. Bir kere papanm
üstünlügü
meselesi vardir, bu hiç degigmemigtir. 12. asirda Ízmit,yani
Nikomedya piskoposu olan Niketas'm yazdigi bir denemeye baktL 1W1Z
zaman, "Roma'daki papa kim oluyor da, kendisinde ulûhiyyet görüp bizim üstümüze çakiyor? O bizierin kardegi degil de, efendisi oluyor ve
bizleri köle olarak görüyor," gibi bir ana fikir vardir. 1846 yilmda Rus
dügunürü, Slavyanofillerden ve kilisenin önemli teologlanndan Aleksis
Chomiakov'un bir ingilizeyazdigi mektuba bakarsak, gene aym fikirleri görürüz; "Bütün Katolikler cryptopapistta yani Tanri'nm kullart degil,Roma'daki kepige kulluk etmektedir ve bunlar hangi hakla Hiristiyan câmiasi ve Tanri'nm insanlari üzerinde bir üstünlük kuruyorlar?"
Churchs, s. 950; T.
diye sormaktadir (W. J. Birkbeck, Russia and
1964 s. 255-257).
Ware, the Orthodox Church, Harntondsvvorth
Demek ki, iki câmia arasmdaki asil mesele, papanm ulûhiyyet iddimukaddes',
asi ve üstün1ügüdür. Papaya hitap edildiginde;
kudsiyetpenâhileri' gibi deyimler kullamhr Bunu kabul etmiyor Ortodoks kilisesi. ÇünkäOrtodoks kilisesine göre, üç tane derece vardir ruhban arasmda; bildiginiz (asket) keyië, sonra papaz, yani cemâati aydmlatan, ibadeti yaptiran ve nihayet piskopos. Piskoposun rahanî bir vasfx
vardir ve rahiblerin üstünde bir yöneticidir. Patrik ise, ilahî bir makara
degildir; piskoposlardan bir tanesinin bir idareci-koordinatär olmasidir.
Yani Ortodoks kilisesinde aslmda ulûhiyyet kesp etmig tek bir yüksek
ruhanî yoktur
Halbuki Roma
Hele
papaya bu ulûhiyyet verilmektedir.
19. yüzy11da papanm yamlmazhgt da kabul edilmigtir ve hükümleri tartigilmaz olmugtur. Ortodoks kilisesinde piskoposlar (metropolit) bekâr
olmak zorundadir Papazlar evlenebilir. Katolik kilisesi ruhbam ise, toptan bekârdir ve rahib olmayan manastir üyeleri dahi evlenemezler. Tabiî
ikinci önemli sorun kültür ve dil meselesidir. Yani Ítalya'da merkezlegen, Latin diline ve kültürüne dayanan ve o iklimin havasiyla yegemn
bir din; Dogu Akdeniz için yabancidir. Yani, Dogu kilisesiher zaman için
Yunancayi kullanmaktadir veya Süryanîler gibi Aramcayi, ölü dillerden
birini kullanmaktadir. Dil farki önemlidir. Gerçi Bizans'ta Iustinianus
devrinde Latince üstün bir dildir, lustinianus, hattâ (Institutiones) denen
'seni

EnglÍsh
,

'eb-i

'zat-1

-kilisesinde

.

Petros A. Botsis, 'Was ist OrtGünümüzde Yunan kilisesinin ilahiyarçuarmdan
hodoxie' baghkh (Athen s.d.) polemik risalesinde papanm St. Petrus'un vekili ve
en üst ulûhiyyet keep eden rahib aldugu tezini aym gekilde reddediyor (s. 15-22).

Roma hukukunun teorik bölümünü Latince tertib ettirmi.ÿti. Kanunlan
Yunanca derlettigiiçin çok üzgündür, Maamafih bu Latin etkisi çabuk silinmigtir. 8. asirda meselâ, Ímparator
III. Mikhael'in nazarmda; Latince,
Iskitlerin konugtugu bir barbar dilidir. Yine ll, asrm çok âlim ve çok fâzil ve çok derin
yazan bir bagka Bizanshsi Psellus ise Latince bildigini de
iddia ediyor, ancak Cicero ile Caesar'i birbirine kanyttracak kadar bu
dünyanm kültüründen habersizdir.
Dolayisiyla Latin diliyle ibâdet eden, Latince yazan, bütün dogmalari Latince tartigan bir dünya; Dogu kilisesi için çok uzaktt. Ìnsanlann
arasmda diyalog kuracak ortak bir araç olmaymca, ayrihk da kaçuulmazdir.

Sonra kugkusuz siyasî nüfuz söz konusudur. 9. asrm baymda
garlman Imparatorlugu ortaya çiknug Bati Avrupa'da; Dogu'da da Bizans
var. Bunlar artik iki ayn kuvvetti ve maruz kaldiklan tehlike aym degildi. Bizans Arablarla mücadele halindeydi. Sarlmanise, tam tersine,
Arablarla iyi geçinmekteydi. Bunlarm misyoner faaliyetleri de birbirleriyle çatigmaktaydt. Papahk Bulgarlan ve Ruslan kendine baglama çabasindaydi. Bizans da aym geyin pegindeydi ve bagardt. Pagan dünya
üzerindeki nüfuz mücadelesi bagka kavgalar da kaçmilmaz kildi.
Tabiî bütün bu derûnî kavgamn da filozofik, dogmatik bir görünümü
vardi ki,
diye ifade edilebilir. Ortodoksi ve Katolisizmin gûnümüzde dahi birleymesi söz konusu oldugunda bu terim ortaya çiktyor.
Bu
8. asirdan beri büyük tarhyma konusudur. Çünkü
anlamma gelir. Aslinda tam tartigilacakbir gey de degil, gayet basit bir olay.
Daha ziyade dedigim gibi, iki kilisenin artik çoktan parçalanmiçhgma
hizmet eden bir deyim. Ekanîm-i selâse (trinite),Baba, Ogul, Ruhu'l-Kudüs'ü ifade eder. Katolik ve Ortodoks herkes için bu aym geydir. Fakat
Ortodokslar için Ogul, Baba'nm ulûhiyyetini alan onun bir parçasi olarak vardir. Katolik kilisesi ise Baba'dan ve Ogul'dan (jïlíoque)söz ettigi
için; bu terim yüzünden Ortodokslatca Tann'ya ortak kogmak, Tann'yi
ikiye epitlemekle, küfürle suçlamyor. Gerçi bu filioque'nin de sadece bir
yanhy tercüme ile ortaya çaktigi söyleniyor. 5. yüzyildaki konsül kararlaruun Yunaricadan Latinceye yanhy tercümesi olmahynug. Hülâsa kib
kirk yaran ve niteligi karanhk bu teolog kavgast, ïki kilisenin dogma aynhgi gibi gärunüyor, Hülâsa
sorunu, iki kilise arasmda çatiÿma
kadar, birlegme de säz konusu olunca ortaya çikmahtadir.
Bütün bu görünümün ve aynmm digmda; Katolik kilisesi büyük bir
dünyevî kuyvettir. Roma'daki papanm yanmda en güçlü rahib-kardinal
olan bir devlet sekreteri vardir. Aym zamanda digigleri bakamdir. Vatikan'm her yerdeki temsilciliklerinigörüyoruz. Bunlara
deapostolicus' denir. Bir yerde kordiplomatigin bagmda
gil,
yer
ahrlar. Bütün dünyada yatinmlan olan, bankalan ve bütün dünyada
emlâki olan, hayir kurumlan, pmpaganda misyonlan, saghk kurumlan
'filioque'

'filioque'

'oþdla'

'filioque'

'ambassadeur'

'nuncius

183

tegkilâttir Vatikan. Kiliseye renk ænk insanlar bagh. Conclau
toplandiginda Afrika zencisinden, Hintli kardinalMeclisi)
(Kardinal
den, Çinlive JapondanGüney Afrikahya, Amerikahya kadar, hepsi oradadir ve bu bir bütün dünyadir aslmda. Buradaki hiyerarçi belirlidir. Bu
hiyerarginin içinde insanlarm dereceleri belirlidir ve bu bütün kalabahgmyaptigt her i; Vatikan'm denetimindedir. Kaç kurug ahrlar? Kaç kurug sarf ederler? Nerede ne ige yatirim yaparlar? Nasil hayir yaparlar?
Burdann hepsi Vatikan'm bilgisi dahilindedir ve bütün dünyada muazzam bir misyon teÿkilâts vardir. Bu da Vatikan'm bilgisi ve yänetimi altindadir.
15-16. asirdan beri bütün dünyanm dillerini ögrenen ilk büyük filologlar Katolik rahibleridir; nereye hangi dili bilen adam yetigtirilecek, bu
plânlanu. Meselâ, Paris civarmda Manse'da bir Benedicten manastin
vardir. Ïçindekiher bir rahib birincí smif filologdur; nadir Kafkas dillerinden, Çinceye
kadar bilen insanlardir.
Katolisizmde bir özerk yapi var gibi görünür. Yamlticidir, Bakarsak
Afrika'daki kilisede yerel âdetlerin, tamtam çalmak gibi, yerel eski pagan âdetlerin güya âyîne sokuldugunu görüyorsunuz. Ama hiçbir gekilde o bir muhtâriyeti ifade etmez; itikatta ve duada, her gey Vatikan'm
bilgisi, müsaadesi, anlayigi nisbetinde olmaktadir. Düpünün ki, II. Dünediliyorya Savagt sonrasma kadar, bu kilisede, her yerde Latince ibâdet
ister Bavyera'da, ister Ïspanya'dabir kiliseye gidildu; ister ganghay'da,
sin, (Latince) aym dilden ibâdet ediliyordu. Ancak 1960'larda millî dillere müsaade ettiler. Ïstisnasibunun, SarkKatolikleriydi.Yani Ermeni-Katolik, Süryariî-Katolik, Marunî, Kobt-Katolik gibi daha çok Osmanh Ímparatorlugu'ndaki Katolik kiliseleri ile Roma'daki papa, kendi dillerini
kullanma konusunda daha evvelden anlagm19t1.Onlar kendi dillerinde
ibâdet ederlerdi; begendikleri adami da patrik o1arak Roma'nm tasdikine sunarlardt; orasi da tasdik ederdi. Ama bunun digmda Roma her geyi kontrol ederdi, halen de öyledir. Güya millî dillerle ibâdet ediliyor ve
yerel dinî önderlere itimat ve saygi gösteriliyor; hiçbir zaman Cracovv
Bagpiskoposluguna bir italyan tayin edilmiyor; böyle bir gey säz konusu degil, ama gene her gey o dünyamn içindedir ve bu monolitik bûyük
bir müessesedir.
JIalbuki Ortodoks kilisesi için böyle bir renklilik ve güç söz konusu
degildir. Ortodoksinin yayildigi alanlarda görecegiz ki, idarî yönden de,
itikat yönünden de, dil yönünden de, hiyerargi yönünden de çok büyük
farkhhklar vardar Bugunkü Ortodoks kilisesinde belki bir tek standart
unsur vardir; bir tek renk var<iir; o da Hellenizmdir. Yani bu kilisenin, bu
itikata sahip olanlarm bir bölüinünde Yunanhhk ve Yunan dili hâkimdir.
Bu bir gerçektir. Görünügte Ortodoks kilisesi dünyevî iktidarla, siyasetle Katoliklerden daha fazla ugrapiyor gibidir. Gärünügte diyorum; Katolikler siyasetle daha az ugragnuyorlar, ama onu örtüyorlar, daha kozmovs olan bir

184

-

vardir. Halbuki Ortodokside bir Hellenizm, bir
Hellen ulusçulugu, Hellen rengi söz konusudur. Nitekim Kudüs Katolik

polit bir görünümleri

Grek (daha dogrusu Arab Katolik) kilisesi bagpiskoposu Luffi Iaham,
Rum-Ortodoks kilisesinin tamamen Hellenlegen ve Hellenlerden bagka
kimsenin patrik ve din adami olamadigi, oysa asil müminlerin Filistinli
Arablar oldugundan gikâyet eder (Hoffnung auf eine Oekumene in Jerusalem, Luthe Verlag, Käln 1985, s. 10).
Herhangibir Ortodoks din adamma rastladignuz zaman; isterse dajdaki manastirm basit bir kepigi olsun, isterse bir metropolit olsun, biraz
konugtugunuz zaman, Katolikleri; kryptopopist, yalanct, paparun zayif
imanh mensuplan olarak itham eder. Dahasi var; "Bütün bu Hiristiyanhktaki bölünmeler, bu saçmahklar, Amerika'da çikan mezhebler, bu Yehova Sahitlerigibi manasizhklar, Katolisismin günaludir, bälünme bu
Katolikliklebaglamigiar ve devam etmektedir, sebebi Katolisizmdir," der.
"Ortodoksluk ise, hiçbir zaman bölünmeyen, güçlü tek kilisedir, itikattir," der. Fakat tabiî bu ashnda Ortodoksi için hiç dogru olmayan bir görügtür.

Bir kere itikat yönünden alahm, Hiristiyanhšm ilk bûyük konsülü
(Nicea) Iznik'tetoplandi (325yih). Orada bir bölünme baglamigtir. Rahib
Arius çikungtir; Arius'un fikirleri ve ilâhi teslis üzerindeki çok maddeci
görügleri kabul edilmemigtir ve aforoz edilmigtir ve Arianizm böylece
Kuzey'deki barbar kabileler arasma itilmigtir.
pat431'de Efes Konsülü'nde, Nasturîlerle henüz degil ama, Ístanbul
riki Nestorios ile, akidesine kargi olantar arasmda kavga çikmigtir. 451'de
Khalkedon'da ise, Antakya ve Ïskenderiyepatrikleri, Ísa'dakiulûhiyyetikisinin bir oldugunu ileri
le, Tann'daki ulûhiyyetin aynlamayacagim,
sürmüglerdir;
yani görünen Isa düpedüz Tann'mn kendisidir. Bu görügû
ettive inanel o zamanki Ermenistan kilisesi ve Ïskenderiyekilisesikabul
aynhktan,
bildiBu
reddetmesine
ragmen tutunmuytur.
giiçin, konsülün
Misn'daki Kobt kilisesi (veya Kabtî kili
Ermeni43mgoryen
ve
gibi,
giniz
için diyoruz)
sesi, bizdeki Kibtî kelimesi yanhp kullamhyor, Çingeneler
HiristiyanlaMisn'daki
dillerinde
ashnda
Kibtiler
Sark
ortaya çiknugtir.
rahip,
bir YuOrtodoks
bugünkü
bir
bunlara
ktsnudir
ve
rm önemli bir
diye küçümseyerek bakar. Hem kilinanh veya Rus rahip monophysist
adsenin resmî doktrininde, hem de halk arasmda bu monofizism diye
Iandmlan inanca ve monofizist kiliselere kargi bir yabancilagma vardir.
Yani kilise tegkilâtlan, âdetleri itibariyle Ermeni-Gregoryenin, Rum Ortodoksun, Misir Kobtlarmin arasmda bir yakmhk var gibi görünüyorsa
da bir ayrihk ve aralannda didigme de vardir. Sonra Misir Kobtlarmdan
da; Habegistan Kobt kilisesi aynldi ve Habey kilisesi 1960'tan beri müstakildir. Birbirleri ile de anlagmazhk içindedirler. Meselâ Kudüs'teki mukaddes yerleri nasil paylaçacaklarmi bilemiyorlar. Araya Ïsrail'i koyuyorlar. Ïsrail,hem Habeglerie lyi, hem Misn'la iyi gimdi; o da ne yapaca.

185

St. Paul'un veya St. aslmda yalruz bölge piskoposlan arasmda önde gelenleridir. Roma kilisesi änce geliyor. Ístanbulbildiginiz gibi. Su bakundan Ankara'ya da ugramt.bu kilise dogrudan dogruya dil ve hiyerargi bakirmndan bölünmügtür. Istanbul dogrudan dogruya Konstantin devrinde. Büyük Roma Ímparatorlugu'nunve artik Hiristiyanligm resmen tanmdigi ve Theodosius'tan beri de resmen din oldugu. yani havarilere ait episkopal makamlardir. Bu en büyük beg piskoposun içinde Ïstanbulhariç. inanctedildigi bölümlerden. çünkü St.nm vaaz nik böyledir. Antakya Patrikligi söz konusudur. Antakya böyledir. Patrik dedigimiz. ama Ïstanbuliçin bu söz konusu degildir.Hiristiyanhgm neyet ettigi. bugün geride därt tane patrik var. Bunlarm içinde sadece ÍstanbuYun bu vasfi yoktur. apostolik piskoposluldardir. Efes böyledir. Paul bu bölgede Galatyahlara hitaben vaaz verdi ve Yeni Ahid'in.Fakat bu Ískenderiye'dekipatriklik. Paul'un ve St Pierre'in kiliseler kurdugu. Du bölge Hiristiyanhk akaidinin. Bugün dünyadaki Ortodoks kilisesinin durumuna baktigtruz zaman bunu görürüz. Kudüs ve Ïskenderiye. digerleri.gimbilemiyor 186 içinde yer alamaymca büyük kilisenin. Istanbul. biraz önce sözünü ettigim Kobt kilisesi degildir. Yani Ankara'nm meselâ mukaddes bir yer olmasi mümkün. Sonra tabiî Süryanî dedigimiz kilisenin aynhga söz konusudur ve nihayet 431 Efes Konsülü'nden beri Nasturîler de. Antakya. yani monofisizme ve Katolisizmle Protestanizmden 'primus . ilk cemâatleri olugturdugu. Öbürleride yine büyük patriklerdi. Pierre'in gelip cemâat kurup. olabilir. Ortodoks kilisesi de bu esasa göre bölünmügtür. Huistiyanhšm ilk dönemlerinde kilise kurulan.' Roma ayrildigma göre. Roma dedigim gibi bu beÿ patrik içinde protokolde önde geleniydi. Bunlar Roma. ÏstanbulPatrikligi säz konusudur. Selâ. anti Khalkedon diye adlandirmak gerekir. bir imparatorlugun bagkenti oldugu için oradaki piskoposa da patriklik izâfe edilmiytir. Kudüs ve Iskenderiye patrikleridir. 451'de Bizans'tan ayrilan monofizist kiliseleriise. yine Ïsa'mn ulûhiyyet-i selâsedeki yerine yänelik bir münakagayla Ïstanbul patrikinden aynlmiglardi. Su çok ilginçtir. bu adla degil. bir tür inter pares. Kudüs Patrikligi söz konusudur. vaaz verip. Çünkü. St. Kamame kilisesi- nin damina manastir kurmug Habegler.yani Roma. dördüncü Ïskenderiye. ÌmparatorIustinianus da bunu bäyle tamrdt o zaman. Kobtluga. Ortodoks kilisesi itikat bakunmdan bir birlik içinde degil çok evvel bälünmelere ugramig bir kilisedir. Antakya. Eu patriklerin içinde. ahäliyiiniana davet ettikleri bir yer degildir. Galatyahlara Mektop diye bir epistula yer aldi. Simdinormal olarak Hiristiyanhkta bagmdan beri beg tane patrik vardir. Ìkincisi. yerlerden biridir. Korinth böyledir. yani Ìncil'inbir bölümünde. Demek ki.

ÇünkübBdiginiz Suyakmlarda Estonya'daki küçük Ortodoks cemâat büyük gürültüyle Moskova Patrikligi'nden kopup Feneste biat etti. birtakun Bulgarlar. Misu'daki çok az say1daki Yunanca konu. Ístanbul'daki patriklikten Yunariistan kopmugtur. Karelya ise elan Moskova'mn sahasmdadir. Bulgar kilisesinin autocephal oldugunu lûtfen tammigttr. hepinizin bildigi gibi. yakm zamanda dogrudan Ístanbul'abagland11ar. Osmanh hükümeti l870'te Bulgar kilisesiniözerk bir kilise. Du dört patrikligin daireleri bellidir.Polonya. Bunlar birbirinden müstakildir görünügte. agagiyukari. Tabiî bu geeig alan için ya' deyimini kullanmak gerekir. Catherine manastmdr. Kudüs Filistin'le ilgilidir. Aym. Çekya.Xibns'tal<i cemâatin dünyevî yöneticisi olarak da Osmanh hükümeti oradaki episkoposu tamnuptir. Bulgarlardan biraz evve1Romanya kilisesi için söz konusudur. Iskenderiye Patrikligi ise. Yunanistan. Fakat bu patrikliklerin digmda. Bu olay da Moskova ve Fener'in arasun açtt. Butlann ür. Bulgaristan ise. sadece Filistin.etinde dusmak gerekit. bizim Osmank Hükümeti ile veya Fener Patrikhanesi ile bir ilgisi yoktur. bu kilise bir kere milli simrlan itibariyle ve Ortodoksinin tek hür bölgesi olarak ayrihmytir. Simdinüfuslan çok azaldi. Demek ki. Çekyave Polonya'daki Ortodokslarm ise. onlar dogrudan dogruya Rusya kilisesi kargismda. yani Ïsrail ve Ürdün'ünbatisiyla simrh bir dairedir ve istanbul Patrikligi dedigimiz zaman da güya dünyamn diger bölgeleri üzerindeki bir ruhanî örgüt söz konusudur.gey. Ancak II. elan vard2r Bir zanianlar Iskenderiye en kalabahk Hellen gehriydi. o hem ruhanî liderdi. 1840'larda çakan bir mücadele ile 1870'te aynldi. bu özerkligi tammanugtir. autocephaldirler. artik bu Fener Patrikhanesi'nin zulmünden kurtulahm diye.° 'gü- Osmanh hâkimiyeti dolayisiyla daha önce kazandigt (3. bu därt patriklik vardir. eksarhhk olarak tarumigtir. Fener ise. güya bütün Afrika'y1içeriyor. Bunlar Kibns. ÇünküYunan ayaklanmasmdan hemen sonra. Büyük patriklikten. Finlandiya Ortodokslart ise. Katolik olmaya kalkmiglardir. Rusya. sadece dagm etegindeki St. Sina dedigimiz yer. Grek-Ortodoks inanca sadik kalan. bir cografî mekân degildir. Ökumenik Konsil'de) autocephalie perçinlenen Roma Ortodoks kilisesiise Kibns'tir. Antakya. Romanya. autocephai dedigimiz özerk kiliseler vardir.gatunbagh oldugu bir patrikhanedir. Rusya'nm içinde Gürcistan ve Sina kiliseleridir. gibi. Hattâ.bugünkü bütün Suriye-Lübnan ve Antakya ve Hiristiyanlann bulundugu Kilikya ve yukan Mezopotamya'yi kapsiyor. Fener.geçmeyen. 187 . Bulgaristan. Dünya Savaç1'ndan sonra. Bu ayri bir cumhuriyet gihidir ve autocephat bit kilisedir. Ashnda iligkilerine Ortodoks inancm ve Hellenliligin getirdigibir bag egemendir.

diplomasi ustast olarak bu kilisenin diline de karty15. Atina'da bir kiliseye gidip dua etmestade itikat ve ibâdet baktmmdan bir sakmca yoktur. bu eski inanct saklayan Ruslar vardi. hem idarî igiere bakardi ve Demosgerentos denilen halk pûrasmm bagkamydi. hâmisi olarak takdim etmigtir dünyaya ve bu kilisenin Fener'le idarî. Çar. Bugün için en kalabahk Ortodoks kilisesi Rusya kilisesidir.188 hem vergileri toplardi. Ortak yönleri liturji. Rusya kilisesinin yönetimini. Dogu Anadolu'da. Arabca kullanan ve merkezi de Antakya'dan ain'a giden bir patrikhanedir. Rusya kilisesinin bagmda olan Patrik Nikon bütün dinî metinleri. asarda. Rusya 9. Aym geyleri Y1manca dinleyecektir Fakat iki kilisenin idaresi arasmda büyük fark vardir. Büyük Petro. Demek ki. Ortodoks. Marmara civannda Malokan denilen. Ïngilizyänetiminde de ve sonra da bu usul devam etmigtir ve o yüzden de Makarios'un olmasi bu durumun yarattihem kilisenin bagi. yani burada kullamlan ibâdet ÿeklini. yakm zamanlarda (Grek Ortodoks diyemeyecegiz artik. asirda Hiristiyanlaymigtir. 17. yenilik taraftarlan arasmda çok kanh kavgalar olmugtur. Yani ilk önce ayn oturdular. yani ibâdettir. Fakat kilisede pek kisa süre hariç hiçbir zaman Rumca kullam1mamigtir. bäyle bir bölümlenme söz konusudur.Oldugu gibi Bizans'm liturjisini. Sarkkiliselerinde de. gu duayi mi ederiz. liturji ve dogma bakunmdan iki kilise birbirine egitlenmigtir. asirda Romanovlar zamanmda. Yani biz üç parmakla m1 istavroz çakanrtz. herhangi bir Rus'un. maruptir. yani görünügte. Ïstanbulfethedildikten sonra ise Rusya. Söyleki. imdi kangik oturuyorlar. katliâm olmurtur. bir kismi da biliyorsunuz. Bizans kanunlanru almigtir. Eski devirlerde Bati'da da öyleydi. âdeta yirmi kigi kadar tutan bir sülâledir. bizim top aklatimiza sigmmigtir o zaman. (O yüzden de artik kilisenin harem kisnu biraktlnug. kafesli yerde ibâdet sunuz kadinlar tipki camilerdeki ederler. diye millet bölünmügtür. hepsi birbiriyle akraba oldugu için kadm erkek aym yerde. dualan. çünkü Grekligini birakmigtir) Arabca kullanmaya baÿladi. apagi tarafta ibâdet ediyorlar. hiyerargiyi aynen Rusya'ya kabul ettirmigtir. iki parmakla mi. Antakya'da eski patrikhanenin kilisesine devam edenler. Ínsanlar atege gitmiglerdir inatlan yüzunden. ibâdet geklini ve hiyeraryiyi gözden geçirmigtir. Daima eski Slovince ibâdet edilmigtir ve ashnda Bizans. hem de cumhurbagkam olmuytur. biliyorgibi yukanda. Tabiî kabul ettirmek kolay olmamiÿtir. Storoverts denilen eski inanç sahipleriile.Prokurator . malî yönden ortak tarafl yoktur Hiçbir gekilde de yoktur.çekildikten sonra da. yani Mukaddes Sinodu tamamiyle devletin denetimi altina alnugtir. büyük kavgalar çikuugtir o devirde.) Demek ki. Bu Osmanhlar ile gelen bir özerkliktir ve o yüzden de Kibns adasmda biz. Özellikle artik kendini Ortodoksinin merkezi. yani Osmanh Ïmparatorlugu'nasigmmiglardi o kavga strasmda. olay bir gi Antakya Patrikligi ise.

hiç samldig1 kadar çok degildir. Yunanistari'la o kadar da halühamur olmaya niyeti olmamasidir. Ïskenderiye'de aym geyi görürsünüz. tarihî gelenegin tesiriyle. çok kipinin sandigmm tersine. Ama tagmm1yor. HL Aleksandr'm hocasi Pobedonovtzev'di. organik bir bag vardir. gayet reaksiyoner bir adamdl. 189 Rusya'da Yahudi pogromlarnu tertipleyen. IsraiYdeki Rus kilise emlâki ikiye bölünmügtür. Fakat 1967 savagmda iggal ettigi Filistin. Birisinde Helenizm hâkimdir ötekinde kendi Slavizmi. ama yine bunlarla bir iligkisi var. Bu patrikhanenin kontml ettigi. Yani mukaddes topraklarda da emlâki ve topraklart äbürlerinden ayndu. Yunanistan'a tagmma zamam gelmigtir demektedir. örgutii ayridir. Kudüs Patrikligi ve ÍskenderiyeRum Ortodoks Patrikligi arasmda kugkusuz ki. Yani Kudüs'e gittiginiz zaman Peleponezli. Rus kilisesi l917 devriminden sonra. Oras! New York'a bagh ve ikisinin de hiyerargisi. Meselâ. Sovyetler Birligi'ne yani Moskova kilisesine vermig. hiç kimse. Seriavadisindeki Rus kilise topraklanm ise vermemig Sovyet kilisesine. ama IL Büyük Savag'tan sonra restore edilen. Öbürü ise. Du da çok mühimdir. Stalin devrinde pek sesi çikmayan. hiç kimseninkine karigmaz. Patrikhanenin. Rumca konuquyorlar. Ananenin. Rus kilisesinin oradaki topraklarmi anlagma sonucu. 1948'de kurulduge zaman Ïsraildevleti. Hattâ Yunanistan. malî yönden ayn kiliselerdir. Bu memurlarm en korkunçlarmdan biri de biliyorsunuz. Bu gibi bölünmelerin digmda Kibns. tagmmamasiiçin de bazisebepler var. dünyadaki merkezlere gelince. birisinin dili Rusçadir. çok kuvvetsiz.denen bir sivil memur tayin ederdi ve Sinodu o yänetir. Rusya kilisesinin bütün dünyadaki emlâki ve yönetimi de farkhdir. Demek ki. Sina. böyle bir bölünme de söz konusudur. Dolayisiyla bir iletigim söz konusudur. Bu iki Ortodoks kiliseden birisinin dili Rumcadir. bu yerlerin hiçbirisinin üzerinde söz hakki yoktur. sonra New York merkez seçilmigtir. Yunanistan kilisesi. Yani bunlar idaxî. Çünküorada hiçbir gey yapamiyor. Müslümanlari vs'yi de topraklarmdan sürdürten. Sebeplerden bir tanesi Türkiye'deki Ortodoksinin. Ïstanbul'dakiPatrikhane. Albaylar Cuntasi devrinden beri. Çünkü ¯ . Patrikhane artik bizim topraklanruza tagmsin demektedir. ikiye bölünmügtür. panslavizmin teorisyenlerinden. Paris'te sürgündeki Rus kilisesi kurulmuytur. Bugün iki Rus kilisesi vardir. Amerika üzerinde kontrolü vardir. sadece Yahudileri degil. K1bns'taki kilise mensuplan ise ora halkmdan daha çok. Bunlar Yunancayi kullamrlar liturjide ve rahipler hepsi aym kaynaktandir. Tarihteki büyük aniisemitlerdendir. kendi Rusçulugu hâkimdir. patrikten çok onun sözü geçerdi. Bizim Fener'deki patrikhanenin ökümeniklik (üniversal)vasfmi burada artik tartigmamn yeri gelmigtir. Bagkirlarm topraklarmi aldirtan. Selânikli insanlan görürsûnüz. bildiginiz Moskova'deki patrikliktir. kendisiyle Küçük Asya'daki ve Bizans'm kalmtisi bir zümre oldugunun bilincinde ve onu temsil ediyor.

Bir k1smi ise. Ashnda Amerika'daki bagpiskoposlugu Venizelos kurdurmuytu ve bir müddet Yunanistan kilisesine bagh olarak devam etmigti. Reformist sinagoglar çikmigtir. Turkiye arasm¾aki iligkilerinin çok iyi oldugu bir zamanda. Meselâ. yani erime problemlerinin bulundugu bir mernleket. son derece büyük nüfuz mücadelelerinin. mübadeleye ragmen tahminen iki yüz bin kadar Rum-Ortodoks yagiyordu. birdenbire Türkiye'ye baglandilar. Finlandiya'daki yirmi bin kipi. Allah'm yarattigi bu yeni kita üstünde niye diyorlar. orada Yahudilik bile degigiyor. Bugün için Yunan kilisesinin artak Fener üzerinde etkisi yoktur ve aym gekilde Fener'in de Amerika üzerinde etkisi yoktur. kavgalann. Katolik kilisesinin aksine diinya üzerinde . Amerika garip bir ülke ve bu garipliklerden Ortodoks kilisesi de payim ahyor.190 Amerika'daki Rum Ortodoks Kilisesi. Amerika'daki Ortodokslann bagpiskoposuydu. Çokdaha ilginç bir durum patrikhaneye bagh Finlandlya'daki Ortodoks kilisesidir. Yunan kilisesinin. Çünkü. ÜstelikKuzey ve Güney Amerika'daki Ortodokslarm kendi bagma buyruktugu ve Fener'le çatigmalan malumdur. patrik olarak Fenefe gelmigtir. Amerika çok çegitli insanlarm bulundugu bir memleket ve Amerika büyük asimilasyon. bankta kadm erkek kangik oturdugunu gördüm ki. Fakat 1917 ihtilâli olunca hem Sovyetler'den koptular. Fakat ondan sonra Venizelos'un hempehrisiolan oradaki bagpiskopos. Böyle münakagalar var ve Ortoayn patriklik olmayahm?" dokslugun âdet ve örfü orada çok degigik. hem de zaten Rus kilisesinden koptular. ABD. Athenagoras da aslmda. ÇünküAmerika zengin bir memleket. Fenerin bütün beynelmilelligi. Türkiye'de de o zaman. anlaymazhklann. Amerika da Turkiye'ye bagh alsun dediIer. IL Dünya Savagi'ndan sonra. Yunanistan. gayret gösterip özerk olarak Fener Patrikhanesi'ne bagland11ar. Yunanistan'a baglanahm diyorlar. Avustralya için de aym gey söz konusudur. ÇünküFinlandiya'daki Ortodokslar ashnda Rusya'ya bagliydilar. Patrikhanenin Amerika ile iligkileri son derece ilginçtir. bu diger ülkelerdeki kiliselerde olacak bir gey degildir. Avustralya ve Amerika'daki bir milyonu agkm kipiyle. Bugün iki milyon Amerikan Rum-Ortodokslanmn bir kismt. bir Ískenderiye kadar da degil miyiz ki. ruhanî alam bundan ibaætfir. ÍstanbulFener patrigi olunca. Hepsi budur. ÇünküABD. Dolayistyla Fener patrikinin güya orada bir söz hakki vardir Igte buradaki bu Okümenik Patrikarya'nm bütün nüfuzu budur. agtocephal degildir. hepinizin bildigi gibi.Ortodoks kiliselerinde ayakta durularak ibâdet edilir. Sayahm gimdi: Türkiye'deki 2500 Rum Ortodoks. Yani her gey degigiyor. Onun için 1923'te. hareketlerin oldugu bir dünyadir Ortodoksi ashnda bugün. "Allah aykma biz bir Kudüs. dogrudan güya Fener Patrikhanesi'ne baghdir. ben Amerika'da bazi Ortodoks kiliselerinde düpedüz sira kuruldugunu. bizim Ïstanbul'lane ilgimiz olabilir.

Orada. C.Yunan dilinin kesin * Son birkaç yildaki geligmeter ilginç sonuçlara sebep olacak gibidir. kendini cemâatin digma ve üstüne çekecek bir adam dügünmeyin. Varpova gibi yerlerde yetigen papazlar vardi ve bazilan da iyi filologdu. Arnavutluk ateistti ve dinî kurumlaymalaYunanistan kilisesindeki hiyerargi daha ilginçtir. Demek s. 1950'lerde rahiplerin därtte biri okuma yazma bilmiyormug. Ístanbul'daki Ortodoks papazlan da Yunanistan'dakinden daha farkh bir egitim ve yagayag içindedirler Íçlerinde bayagi bilgili olanlan vardu. domates yetigtirir. Russia and Turkey. Fener'deki Patrik cenaplariyla konugtugu zaman. Ama Yunanistan'da papaz dediginiz zaman. Yunanistan'da ise teoloji sivil fakültelerde yapilmaktadir. Yani laik teolog grubu dogrudan dogruya Alman egitimli. B. çünkü çok ciddî bir laik ülkeydi. rm durumu malumdu.Elliott. 230.91erinebakan bir adamdir. Bu millî kiliselerde bugün durum aslmda nedir? Arnavutluk'taki Ortodoks kilisenin autocephaiie'sinden säz etmek mümkün degildir. Anglikan kilisesinin en yüksek rütbeli rahibidir). Köy papazi marangozluk yapar. bu durum misyoner faaliyetin olmadigmi da gösterir. Daha çok kendi millî bünyesi içine kapannugtir. äyle dinî bilgisi kuvvetli ve Katoliklerin köy papazi gibi. ki. Yakm zamanlara kadar Fener Patrikhanesi'nin egitim merkezi. Hattâ bizim käy imamlarmdan bile daha dünyed bir hava içindedir. hayretle onun 'Canterbury bagpiskoposuvun kim oldugimu. Rum-Ortodoks kilisesinde Yunanh ruhbanm ve . bir kilise degildir. Rum-Ortodoks kilisesinin daha o tarihlerde dünyadan tecrit edilritigbir hali vardi. 1838. Protestanlann ve Arab parasiy1a çahgan Müslümanlarin yaptiklan misyoner faaliyet yanmda.evlidir. Meselâ Rus kilisesinde dunim daha degigikti. 191 . Arnavutluk'ta Ortodoks Hiristlyanlar. Osmanh Ïmparatorlugu'nagelen Ïngilizseyyahlardan biri 1830'lania. Dünyadaki H1ristiyanhk ve din1erin duremu hakkmda da fazla bilgileri yoktur ki. Travels in the Three Great Empires of Austria. ne görev gördügünü bilmedigini' mügahâde etmig (biliyorsunuz Canterbury bagpiskoposu. ihtilâlden evve1Kiev'deki Ruhban Akademisi'nde. devede kulak bile degildir. hepinizin bildigi gibi. yani aynen bizim ilahiyat fakülteleri gibi. Käyün din i. ruhanîlerin 11gi ve bilgisinde de görülür. yoksa Ortodoks almaya nu agirhk verecekler görecegiz. Bu egitimden ileri gelmektedir. c. Heybeliada'daki seminerli ve Ortodoks dünyasi içinde tanmm1pt1.etkisi olan bir din. Afrika'da Katoliklerin.1. Vakia bugün Yunan kilisesi (daha dogrusu ABD Ortodokslart) biraz misyoner faaliyetlerde bulunuyor ve Afrika'da yirmi bin kadar kipiyi dine kazandirdiklarmi säylüyorlar ise de. Bu kapamklihk teoloji bilgisinde. Bu yüzden Almanya'ya gidip egitim gören laik ilahiyatçilar Yunan kilise mënsuplarmdan daha çok tanimr. Amavut olmaya nu.

Osmanh devrinde Bizans'taki durum yeniden restore ediliyor. bugünkü yerine. Pammakaristos dügündü. süratle hellenize oluyor. . 19. Fakat Kilisesi'ydi. gelenleri dolayisiyPakti Balkan nan hükümeti sokmuyor. tabiî bütür Yunanistan Ïstanbul'dakipatrikliragmen nastl ge baglamyor ve patrik birinci dereceyi ahyor. Athanasios.Osmanh devrinde Fenet Patrikhanesi'nin yönetiminde ibâdet ve egitimde Rumca kullanmak zorunda oldugu halde bu milletler kendi dillerini koruyabiliyorlar? Osmanh idaresinin burada vardir. Fâtih bundan istifade 16. * TTK Atatürk konferanslan Ankara. 1986. Floransa Konsülü'ne gitti. ÇünküOsmanhlar devrinde Ortodoks kilisesi için Copkun Üçok'uniki konferansi vardir. Rum aristokrasisinin bulundugu bir yer degiL Sonradan olmuy. Ïlk patrikhane o zaman Fener as(Fener) geçiyor. Fâtih Ístanbul'ufethettikten sonra. manastir vardir. Sirbistan. Yunanhhk Rum-Ortodoks kilisesinin vazgeçemeyecegi birçok Burada ele alahm. Ama onun hayati fetihle bitti. Bizans'm son patrigi M. Buna ragmen bir unsurdur. Bulgar.' Ben burada bazi noktalari vurgulamak istfyorum. Maregal Tito'yla bir ara rahipler geliyordu. Cennadios'tan daha fazla Latin ve Katolik dügmamydi. Fakat buna oluyor da. Burada Fâtih'inbagka bir politikast Gennadios aym zamanda siyasî muhalefetin gözbebegi olan ve etmeyi kitlelerin çok tapmdtgi bir din adamiydi). Rum. Metropolit Bessarion Katolik taraftariyd1. Bulgar. S1rph. kardinal olda. ÇünkûArabca kullanlyor. ama besbelli ki. S1rb. Simdi hallan evrime kisaca ve ana kilisenin Osmanhlar döneminde geçirdigi ile bakahm. yüzyildan beri Rum-Ortodoksinin yamnda Grek-Katolik kilisesinin güçlenmesi bu yüzdendir. Ortodoksluktan kopan bir cemâattir. Kilisesi'ne asirda. Grek-Katolik kilisesinin Gmklikle alâkasi yok. Kudüs Patrikligi'adeki Ortodoks manastarlari artik bombogtur. iltifat etmigtir Gennadios'u tayin ettigi zaman (bizim tarih kitaplanmizm tekrariadigt gibisadece Katolik dügmanhgmdan degil. Yani Suriye-Filistin'in Ortodoks lar bir memnuniyetsizlik Arablar1. dizisinde ve IIL Askeri Tarih Semineri'nde. Rus vs. Yani Bulgaristan. Yunanistan'da Aynaroz manastirlanm bogahyor.192 hâkimiyeti vardir Du yüzden Ortodoks inanca mensup sâir etnik grupiçindedirler. Meselâ. Fakat Aynamz la anlapilmipti ve Sirb manastirlarma bu artik beynelmilel vasfru kaydediyor. protokolde Ortodoks patrik1erine tarihte gösterilmeyen bir yer vermig. birlegme taraftariydt. Ama bunlar da de YuÇünküBulgaristan'la Rusya'dan artik rahip gelmiyor. Aya Yorgi hnda eskiden beri Bizaris patrikhanesinin bulundugu. Romanya JEflak-Bogdan). Latin düpmam olmayan ruhanî yok o zaman Bizans'ta. kaldt orada. Romen. Arabcamn kullamlmamasi ve Arab asilhlarm hiyerargide terfi edememesi yüzünden sogumuglardir bu kiliseden.

açaktir ki. Rum metropolitlerinin bölgelerindeki tarz-1idaresi olmuçtur ki. Geliyorlar. araytirma yapmak. telkinleri altmda kahyorlar. gelen halk1 egitmek gibi görevleri rahatça yapabiliyorlar. Genelde her c. bey alti kipi de birkaç kere azledilip. nas11patrik seçilecek. Benbassa bunun için uzunca bir Rumlarm hücumuna uçamasuu Yahudilerin Pesah'ta 1986). s. gerekse Bâbiâlî'nin en büyük problemlerinden birisi. kütüphanelerini kurmak. Sik sik burlarm ma1î yolsuzluklart vs için tedbirler dügünülmektedir. özellikle bu Balkan kiliseleri autocephalie (özerklik) kazandiktan sonra.e. yeniden tayin edilmig. 19. Rum Patrikhanesi'nin ve metropolitterin. asmia. manastirlarin otonomisini tanump olmasidir. naklediyor. say1 30. Kiliseler arasmda. mal mülk ve emlak kavgasi olmugtur. Dolayisiyla. sik igneli fiça hikâyeleriyle Rumlar. Manastirlarm her biri bir hac yeridir. Slavlarm hellenizasyonunun¡önlenmesinde etkili olmuytur. cemaatin içindeki itigmeler. Sultan Hamid bu tip münazaadan ristan'daki 193 . Bu bitmez tukenmez bir davayd1 ve. gikâyet ediyorlar YahudileríBablâli'ye: "Bunlar çocuk kesiyorlar. Bunlardan en büyük ve gürilltülüsù almugtur. gruplagmalarm dabüyük rolü var ve Osmanh devrinde gerek patrikhanenin. manastirlar. Hellen asilh olmayan Ortodokslar kendi manastirlarmda egitim görmek. Fener'de idarî yönden pek fazla bir degigiklik olmamigtir." diye ve muhtelif fermanlarlaböyle saçma davalarm dinlenmemesi için kadilara ferman1ar veriliyottlu. parlalarmi toplamak. Esth er de yine 19. a. 449'da da Elliott. patrikhane-i mesture'de toplanan bir komisyon. Kral $igman bir berat vermig Rilo Manastm'na. yuzyil sonunda Ízmir'de makale yazdi (Tarih ve Topium. Bunda Bâbiâli'nin politikasi kadar. Genel Islahat Fermani'ndan sonra 1279/1859-60 M Rum Patrikhanesi'nin islahi zimmnda. vergi muafiyetleri tanmmig. Sirb tarih ve dil aragtirmalarma öncülük eden simalarm bagmda rahiplerin gelmesi tesadüf degildir. Fenerrin bütün üstünlügüne ragmen. orada halkm gelip gecelemesi sevaptir.. en büyük olay da antisemitizmdir. Tarih ve Toplum'da. igneli fiçadangeçiriyorlar. yirmi yedisi istifa etmig.hamursuza katiyorlar kamm.YaniBulgaen önemli yam. Hâttâ 1849 yllma ait bir fermanda da islah-1 ahvâl için patrikhanede bir meclis (H. meclisler nasd çaligacak diye bir nizâmnâme hazirladi ve bu arada 117 adet metropolitlik isim be isim tesbit edilmigtir. Manastirlara Osmanh politikasinm bu özerkligi göstermesi. 1265) Rum metropolitlerin dair emir teykiline var.g. bizim sultanlar hemen onu yeniliyor ve devamh hediyeler veriyorlar. Nitekim Bulgar tarih ve dil aragtirmálarma. menfaat çatigmalan. bazen dinler aras1meseleler çiSik kardig1 bilinmektedir. hediyeler veriyorlar. Meselâ. rahiplerin (Rilo Manasttr1) gibi Sirbistan'daki yetigtigi yerlerdi ve burlara malî özerklik. Arahiplerin hikâyelerini dinliyor. Çünkü yüz elli dokuz patrigin Osmanh devrinde yüz begi azledilmig. bizzat reaya çok gikâyet etmigtir.1.

bu konuya egildi. Bâbiâli ile kiliseler arasmdaki iligkilerin tesbit edilmesidir. 3 Temmuz 1910'da. ama o bir metropolitliktir ve Mut'un da metropoliti vardir. Du önemli bir olaydir. yani on iki metropolitten olugan ruhanî meclise damsmak zorundadir Ídarîkonularda patrikhanenin logothet denen muhasebe müdürü (bu unvan Bizans'ta maliye nazirlarma verilirdi) büyük yetkilere sahiptir ve laik idad memur zümresinin kadrosunu da o yänetir asimda. Kadikäy metropoliti olan Gogorius patrik seçilmigtir. Kanunda sayilan 117 piskopostuk. eski hibugün Ortodoks vaktflar. Türkiye simrlan digmda dogdugu için. yani dernek vardir. mübadeleye tâbidir denmigtir. ÍkinciMeyrûtiyet'in bence en kayda deger laik icraati ve kahci müesseselerinden biridir. daha evvel Anadolu'da Rumca bilmez. Tabiî Hamidiye rejimi taraftarlari da bu olayive kanunu. artik bir nevi bürriyet. bugün için de devam etmektedir. Fakat bunun baghca etkilerinden birisi. 6 Arahk 1923'te. ama orasi da çok önemli bir metropolitliktir. St Sinod Meclisi'ne. .194 ¯ pek güzel istifade etmekteydi. bütün Balkan ve bu Ortadogu bölgesinde kilise em1âkinin bu kiliseler arasmda taksim edilmesi ve lastasm konmasi. bugün bile geçerli olacak bir saglamhk derecesinde. 30 Kasim 1921'de. yerargi elan devam etmektedir. Çünkübu tip kavgalar ruhban arasmda kalmiyor. metropolittik elan devam etmektedir. Alagehir'de de (Philadelphia) aym gekilde Rum-Ortodoks artik yoktur. hiyerarginin tesbit edilmesi. Ülkemizde okullar patrikhane denetiminde degildir. uhuvvet ve düzen için ÏttihadTerakki tesirmdeki hükümetler. Burada patrikhanenin idare tarzma lasaca deginelim: Patrik bir papa gibi her geye karar verme yetkisine sahip degildir. Türkçe konuqur. orada ararsamz bir tane Ortodoks bulamazsunz. her birinin kendi vakif idare hey'eti ve kilise cemiyeti (ephoria)sorumlu makamdir ve patrikhane Rum-Ortodoks yurttaglarm ruhanî merciîdir. Venizelos'un dostu olan Giritli Meletios'un patriklikten istifa etmesi üzerine. Her kilisenin yanmda yine laik cemâat üyelerinden olugan bir ephoria. Uyelerle birlikte. kavga eden kiliseleri birleptirdiler. Du teykilât yapisi. "Ah igte basiretsizler. vakiflarm denetimine bakarlar. Kiliseler Kanunu çikarihmptir Bunu uzun uzun anlatacak degilim. Türk Hiristiyanlan temsil eden Papa Eftim. Meselâ Mut diye bir yer vardir. Mersin'den geçince Konya'ya dogru. bir Türk Ortodoks patrikhanesikuruldugunu ilân etmigtir. bu yüzden Balkan daglarmdaki komitacilar da birbirini ylyorlardL ikinciMeyrûtiyet'ten sonra. 1925'te o simr di i edildikten sonra. yerine ÍznikMetropoliti Vasilius gelmigtir ve patrikhane bugünkü statüsüne ve idaresine de o gekilde oturmuytur. kilisenin yönetimine. Bu yorumda da tabiî bir gerçek payi vardit Lozan'dan sonra hepinizin bildigi gibi. 1925'te Gregorius'u tammamigtir Türk hukümeti. Yani. Vebu metopolitler patrikhane nezdinde muhtelif görevler görürler." geklinde yorumlamaktadirlar.

i ." 15. Bizans'm yikihymdan çok önce gayrimüslim tebaaya Balkanlar ve Bati Anadolu'da hükmetmekteydi ve gayrimüslimlerin idaresi yönünden tarihteki diger Íslâmdev1etierinde az gärülen bir tecrübeye sahip olmu. Batt'mn etkileri. YddönlimüUlusfamrast Sempazyumu. tesbitinhiyerargisinin.Tanzimat Döneminde Balkanlar'da Ulusal Kiliseler ve Rum-Ortodoks Kilisesi' Osmank Ìmparatorlugu'ndakilise deyince akla ilk önce 'Rum-Ode doks Patrikhanesi' ve buna tabi Huistiyanlarm gelmesidogaldir. T. gerekse 19. Gerek klâsik çagda. Ïstanbul'unfethinden örtce bu önemli sorunu çözümlemek ve partlara uyum saglamak ve birlikte yagama tarzuu kurmak yolunda daha kurulug döneminde ahykanhk kazannugte Fetihten imtiyazlarmm ve nüfuz alanmm. malî ve egitim yönin tamamlanmasiyla.ytu. kilisenin ancak de boyutlan bugün bile tartigilan politikanm anlaµlmasmm. Çokkere peginen iriandtgumzm tersine. imparatorlukta nünden imtiyazh ve diger gayrimüslim tebaaya kargi son derecede ustünlügü olan bir kurumun ortaya çikmasuu da saglamigtir. adlî. Osmanh idaresi ve adlî mekanizmast. Ïstanbul'unfethiidarî. 5.25-27 Aralik 1989. Osmanh Ìmparatorlugu cemâatlerin hayatuu bilmeyi gerektiren bir konu yoktur.C. önemli bir boyntuyla Balkanlar ve Ortadogu bölgesindeki Hiristiyan cemâatlerin Batt ve Bâblâlî kargismdaki tutumlan. Yani. yüzyd boyu Bati ve Dogu kiliselerinin birlegmesine hakh olarak karyi çakan bu zihniyet. "Frenk'in ekmegindense Türk'ün kihct evlâdu. Gerçektehepimizin bildigi gibi. yüzyilda. Kültür Bakanhþ Millî Kütüphane Bagkanhþ. Türklerin imparatorlugu.imparatorlugun ile mümkün olacagi açiktir. reaksiyonlannm tarihidir.385-388. Osmanh gayrimuslimlerini de çogu zaman Müslüman muhafazakâr çevæler kadar rahatsiz etmigtir. sonra. kiHseler Bati'yi arkalarma ahp ona tabi olarak Bâbiâlî ile çatigmig degilleniir. M53'e kadar Osmanh gayrimushm cemâatlerinin hayatmmve idare tarzuun yerli ve yabanci ve Osmanh Balkan dillerindeki kayitlarm tetkiki . Bu tecrübede Hiristiyan tebaanm çoklugu ve çegitli kompartmanlara mensup olugu. Osmanh kiliselerinin tarihi bu nedenle birbirinden aynlmaz bir biçimde metodik inceleme ve bilgi kadar diger dinlerin ve birikimine muhtaçtir. yüzydlania Ba* Tanzimat'm150. dinî. Bati ile ilgisi birinci derecede rol oynanugttr. 17 ve 18. Osmanh modernlegmesi de. Ankara 1991.

Sirblarm topraklarmda yagamasuu ve egitim görmelerini bir yerde tegvik etmigti. MES 5 (1969). Bu erimenin nedeni Bati'nin dinî propagandast kadar. s. Yunanistan kilisesinin Fener'den ayrilmasi önemli ve yeni bir geligmeydi. Gene aym dönemlerde Aynaroz'daki manastirlarda etkisi altmda kendi tarihî Sirb ve Bulgar rahipleri Yunan ulusçulugunun Hillander Manas18. klâsik kilise yönetimini rahatsiz etmig ve tepki duymalarma neden olbir yerde klâsik Rum-Ortodoks mugtur. Islämdan çok bati Katolisizmi ve Protestanhga yänegetirdigi fikirlere lik bir mücadeledir.1 Bu tip bir dünya ve din görügü. kültür ve ticaret iligkilerinin bir neticesidir. Aslmda uluslagma çagmda gärecegimiz ulusal kiliselerin dogugu ve Fener'den kopma süreci. Nihayet. Bunlar Fener Patrikhanesi'nin çizgisi digmdaki geligmelerdir." der. Fikret Adamr.s. 186-187. kupkusuz S1rblarmAvusegitim.m.Rum-Ortodoks patrikhanesi kullandigi dil ve akîdesi itibarlyle halâ Bizans ortaçagma sadikti ve bu sadakat dolayisiyla ulusalci bir dünya görügünü benimsemekten çok. 193. çok önceden kiliseye bagh muhtelif dilden etnik cemâatlerin içinde dogan Bat1Avrupa tesirine ve özellikle laiklegme egilimlerine kargi mücadele vermek zorunda kalnugtir. Steiner-Wiesbaden 1979. Jelavich. .. Fenerli beyler. sonralan genç Mmanistan'ida hesaptan çakar'deiste' 1 L S. C.g. of California Press. Bulgarlara dillerini ve tarihlerini ve ülkelerinin ganh geçmigini ögrenmelerini vaaz ediyordu. tirfndaki bir Bulgar kegig. Tanzimat dönemi reformlan Patrikhanesi'nin ve hattâ Ermeni-Gregoryen kilisesinin erime tarihidir denebilir. 1771'de Sirb kilisesinin laik din adamlarmdan Dositei Obradoviç. Paissij Hillanderskij popüler bir üslûbla kaleme aldigt Slav-Bulgar Tarihfnde. ve B. 2 A. yüzyil sonlarmda benliklerini de aramaktaydilar. "Martasttrlarumz lüzumsuz.Çünkü. Sirb ve Bulgar kiliseleriyatan bir eskiörgütlenmeye nin ayrilmasada bu özellik göze çarpar. Balkan kavimlerinin tarihinde de dayanmaktadir. Her geye ragmen ulusal ayaklanma ve bagunstzhk sonucu. kilïseyi restore eden Osmanh yönetimine sadakati tercih etmekteydi.196 ¯¯¯ ti'dan gelen Katolisizmin etkileri ve 19. Fransiz Ïhtilâli'nin pek çabuk karyi çikmiglar. sition. uluslagma çagmda kilise günden güne nüfuz alanuun daraldigim görmügtür. Stavrianos. yüzyilda Protestanhšm etkileri. Clogg R. imparatorlukta dogan yeni Osmanh dünya görügü ve laiklegmeye baglayan egitim ve basmdir. s.. 48-49. insanlar aydm bir egitim görüp batddan kurtulmah ve Allah'a öyle yaklagmahdir. Die MakedonischeFrage. Fener'deki Rum-Ortodoks Patrikhanesi. Revolutionary PIppaganda'. 1963. 'The Influence of the West on the Balkans'. ed. kuuluklan ile turya Avusturya. Bütun Ortodoks kilisesi için bu egilimi genelleptirerneyiz. The Balkans in TranUniv. 'an Orthodox reaction to French s.2 Kilisenin bu dönemdeki teolojik münakagalari ve dinler konusunda ortaya koydugu gärügler. 104-105. 'Dhidaskaita Patriki' (1798).

16. Bouvier Verlag. Fener'deki Rum aristokrasisi idi. Vârissiz terekelere patrikhane sahip olurdu. Buna Müslüman dinine geçenleride ilâve edersek. . Penguin-1973. Bulgar. Fener Rosoylularmm hepsi Bizans'tan kalma safkan Rumlar degildi. Yunan ayaklanmasmda œddetmigtir. Aym gekilde bu kilisenin önemli bir destegi Babiâli nezdinde nüfuz ve görev dereceleri kudretli olan Fenerli beyler dedigimiz. Ortodoks Arnavullar ve Arablarm dirû. Yani. s. Frango-Chiotiki denen Latin harfleriyle yazilan ve el Camiya dedigimiz Arab harfleriyle yazilan Yunanca metinIeri de. Egitimi ve basun iglerini sansürcü olarak denetler ve cezalandirdiklarnu sürgüne yollayabilirdi. Bonn 1965.Hiristiyan Arnavut ve italyanasilh aileIer de 3 Demetrios Tsakonas. Kilisenin tesbit ettigi bölgelerdeki metropolitler de oralarda patrigin mutlak yetkili temsileileriydi.000 Katolik vardi. Ancak gayrimüslim tebaa arasmda Rum Ortodoks Patrikhanesi tabileri itibarlyle en yaygm ve kalabahk nüfusa hükmediyordu ve Fener'deki patrikler diger gayrimüslim ruhani reisler arasmda protokol bakumndan öneelik sahibiydiler. Patrik butün kilise evkafina hükmederdi. Ìçlerinde vardi. Alti defa patriklige tayin ve azil edilen. The Orthodox Church. Fener ölen ve aziz olarak amlan bir taFatrikhanesi. siyasî entrikalar zinciri içinde ylldizi sönen bir ruhanî kipiliktir. Calvinist fikirlerin agir bastig1 görülmugtür (Timothy Ware. Patrigi sadece Dîvân-i Hümâyûn yargilayabilirdi. kugkusuz Rönesans'a kadar 197 asir sonunda Patrik Kyril Loukaris'in Ïncil'ihalk diline (Dimefiki) çevirdigi ve Protestanhga yakm fikirler besledigi biliniyor. Grandes famil4 Fenerli aristokrasihakkmda HistohquE EÉÛBngüÌOgŠggfi les de Grece d'Albanie et de Constantinople (Dictionnaire Paris 1983. Ïonadalarmda. M.Türk ve Hellenlerin miglar ve amaç olarak Osmanh Ïmparatorlugu'nu mügterek bir imparatorlugu olarak geligtirmeyi tercih etmiplerdir. Yunan alfabesiyle yazilan Ytmancaya ilâve etmemiz gerekir. Bu iglerde de Osmanh kolluk kuvvetterinin müzaheretini görürdü. 19 ve 22. imparatorlukta Yunanca üç alfabeyle yazihrdi. Katolik propaganProtestan diplomat ve misyonlarm daya kargi savagirken. Geist und Gesellscimftin Griechenland. Osmanh. Ístanbul'daki ve destegini aranug ve giderek Protestan çevreierin tesiri altmda kalÍmg Confessions adiyla Cenevre'de çok sonra 1629'da basilan eserinde. s. Ama bu gibi egilimler kendisinden sonra piddetle yasaklandi ve kilise dil olarak da Koinae dedigimiz Bizans dönemi Yunancasuu kulland1.4 Fenermen. Sturdza. netin Bati kargiti tutumu. Chios'ta (Sakiz) apagi yukan 11.3 Fekun tarihi kipilerin azizligini tammay1 uzun bir süre uzanmaktadir. mufassal bilgt için bkz.. malî yönetimini de Fener Patrikhanesi'ne vermigti. Bu yetkiler Ermeni Patrikhanesi için de söz konusuydu. Bununla birlikte imparatorlukta bütün Yunanca konuganlar Ortodoks mezhepte degildi. D. egemenligi Sirblar. Bulgarlar. 106).

Bu dönemden beri Bulgarlar arasmda bagimsiz kilise özlemi vardi ve bir ara 17. no: 383. 18. Asimda Ermeniler için bu süreç. Katolik.5 Nasil oldu da Fâtih Sultan Mehmed devrinde muhtegem yetkilere ve gönïnúme Aavugan Rum-Ortodoks Fadkägfnm yetki ve afaru agmdt? kopan Yunanistan kilisesi. Süryanî tebaadan kim kalabahksa. Diger yandan. Ermeni ve Rum patrikhane meclislerinin tegkili (bunlata millet meclisleri deniyor) ve kilisenin kontrolü digmda laik egitim gören Hiristiyan gençlerinvarhgi. yüzyilda baglamig ve güçlü bir Amira zümresi dogmuytu. eyâletlerde de metropolitlere tegmil edilmigti. nihaAfmma.. Bilindigi üzere 1235 T1rnova Patrikligi ve Stefan Dugan tarafmdan 1341'de teykil edilen Ohrid-Peç Patrikligi Bulgaristan ve Sirbistan'm müstakil ulusal kiliseleri mesabesindedir. adE. bu kurumun kendi milleti içindeki nüfuzunu kirmigttr. yüzy1ldan beri geligen Makedonya ve nihayet Bulgar-Katolik kilise hareketinin de bu çözülmede manevî bir pay1vardir. Balkanlar'da sayica az taraftari olmakla beraber. 18. onlarm ruhanî reislerine idarî-malî meselelerde daha fazla söz hakla ve temsil önceligi tanmdi. Ì. ruhanî reisler arasmda mettopolitter öncelikli bir yere sahipti. . ulusal dilde ve ulusal ruhbanla toplumsal yagamlaruu surdürme isteginin ifadesiolarak geligtilerve Ortodoks kilisesinin parçalanmasmda dolayh bir rollèri oldu. Sokullu Mehmed Papa sayesinde 16. Diger gayrimüslim cemâatlerin. Süryanî gibi cemâatlerin riufusunun daha kalabahk oldugu bölgelerde. Ermeni. Bulgar eksarhiasmm bu olaylar sonucu doguçu. idari üttünlügüne tabi oldular ve basona erdi. MV. bu ldâsik protokoler imliyaz kaldmldi ve Marunî. Rum patriklerinin protokoldeki öncelikleri. tipki patrilder gibi Tanzigayrimüslimunsurlann sonra yava. Tanzimat'tan sonra Ermeni-Gregoryen. 15 S 1273/15 Ekim1856. Marunî. Osmanh fetihleriile bu kiliseleria bagunsizhét ilk anda devam etti ise de.bu nedenle önemlidir.. malî.li beylerin devlet nezdindeki nüfuzlan da. 1453'te bütün Balkan Ortodokslan Ïstanbul'dakiRum-Ortodoks patriginin ruhanî. evvelen Yunan ayaklanmastyla egitim Tanzimat boyunca geligen laik yet ve basm ve nihayet diger gayri-Yunan Hiristlyanlarm ulusal kilise hareketleriyle luzlanmigtir.eden Peç Patrikligi de 1767'de bir daha lagvedildi. Çünkübu sonuncular itikad ve akîde meselesinden degil. yüzyilda yegimsizhklan niden bagunsizhgim elde. Yani bir bölgede Rum-Ortodokslar ne kadar az olursa olsun. Ïstanbul'daki Fransa büyükelçisi Girardin 13 Subat1686 tarihli bir raporunmat'tan 198 5 BOA. yavag agmacak ve diŠer seçkinIeri de bu alanda onlarla eg rütbe ve movkie kavugacaktir. yüzyilda baz18ulgarlarm Roma'ya tabi diger SarkKatolikleri gibiözerk bir Katolik kilise teykil etmek istedikleri biliniyor.

Elliott. Ashnda Íslâmdevletinde din degigtirme sadece ihtida (yani Íslâmageçig)biçiminde mümkùndü. YeniYunanistan'm lideri Kapod'istria Ístanbul'dan gelen Fener temsilcisinigüphe ile kargilamtyt1. bazi Bulgarlarm Fransa kralmm bu konuda himaye ve muzahentini istediklerini bildiriyor. yüzyil sonunda bu oran yüzde 30'a kadar dügtü. 1829-31 arasmda Yunan Kilisesi Fenef den koptu ve kendini autocephal olarak ilân etti. dönemin Rus kilise görevlilerinden Porfirij (opolejenii jerusalemskih tzerkwi) adh risalesinde. Oysa 19. 1830'lar Bulgaristan'm her yerinde. C. Ìtalyancave Yunanca âyin yap2hyordu? Giderek bu mezhep küçük gruplar arasmda yayddi. Rum-Ortodoks kilisesinin yüksek rütbeli ruhbanm tayminde Arablara iltifat etmemesi ve dil sorunu. Protestanhga geçigi kolaylagtiracak müsaadeyi elde etti ve Protestan misyonerler Rum ve Ermeni kiliselerinin itiraz ve änlemesine ragmen daha kolay faaliyet gösterebildiler. Marunîler. Ortodoks-Rum kilisesinden kopug 19. Fener'in zayiflamasmda asil cesamtlendirici örnek. voL 18. örnegin Protestanhga ve Katolisizme geçig bagladi. Kirchengeschichtede. yüzyilda diger mezheplerden. Rudolf Grulich.8 Protestan misyonerlerin bölgede Arab Hiristiyanlar.e.da. Die unierte Kirche in Mazedonien (1856-1919). Travels in the ThreeGreat Empires of Austria. 1850'de Íngiltere. II.g. P. 19. özellikle Filibe gibi kangik etnik yapifi gehirlerde. Olaym etkisi görüldü. B. Örnegin1830'da Arab Hiristiyanlarm yüzde 90'1Rum-Ortodoks kilisesine baghyken. s.6 1773'te Cizvitler Osmanh ülkelerinden kovulunca bu yerlerdeki Katolik misyon Lazaristlere geçti. Eu süreç. hattâ Dürzîler arasinda faaliyet göstermesi yanmda.9 Balkanlaida Rum-Ortodoks Kilisesi'nin zay1flamasi. VVürzburg 1977. smda geçig kabul edilmiyordu.. Ama belirtildigi üzere. Eu yillarda ümidini kaybe6 Girardin'in raporu için: Fransiz DigigleriArgivi. 7 Osmanh tarihi konusunda pek iptidaï bir bilgi sardetmekle birlikte. Bu gibi bazi din degigtirme vakalari için C. Suriye ve Filistin'de daha da belirgindi. s. 8 Priedrich Heyer.227 ve 241. bagunsiz Yunanistan'dan dogdu. yüzydda genel bir egilimdi. s. 203. London 1838. Russia and Turkey. 1686. Yoksa bagka dinler ara-. 13 Feb. 102. 199 . Ulusal Bulgar Kilisesi'nin kurulugu ile tamamlannugttr denebilir. yükselen Arab ulusçulugunun (äzellikle bu akim H1ristiyanlar arasmda güçlü idi) taleplerine cevap verememig ve onlar1Protestan ve Katolik misyonlarm kucagma itmigtir. Augustinus Veri. Ortodoks kilisesinin Arab müminleœ ve isteklerine karpi lâkaydiligini elegtirir. 33-34. gürültülü bir finalle. 9 A. s. Bulgarlar ve Rum ruhban arasmda bazen kan dökülmeye kadar varan kavgalarla geçti. Heiligen Landes. Turouie. c. s. Kohthammer-Stuttgart 1984. ÖrneginLazarist rahip Girolomo Bono'nun 1742'de Selanik'te kurdugu kilisede Fransizca. Makedonya Katolik Kilisesi için gu esere bakilmahdir.. 210. Rum kilisesinin bu tutumunu.

Edirne gibi yerlerde bu dönemde Bulgar-Katolikhanketi yayilmaya baglad1. Gene Ermeninaztrlardan Dadyan Artin Papa Ermeniler a. Bu hareketin teorik öncülügünü 1859'dan beri Bolgaria gazetesini ç1karan Dragan Tsankov yapiyordu. diger. Atina ve Londra sefiri Musurus Papa bu grubun örneklerinden biridir. 1879'da aym hareket. 1860'ta Ïstanbul'dakibirkaçbin kigi. Pervi Meidunaroden KongressPo BolgaristiAn. Ulusaleilar kadar. Bulgar Katolik kilisesi hareke ti üzerine. Bulgaristan ulusal kilise hareketi Balkan Ortodokslan arasmda ulusal kiliselerin tamnmasim luzlandirIruptir. Mezkûr 1860 yih sonunda 2000 kadar Bulgar. yüzy11da ancak Avrupa'da okuyarak edinen gayegitimi Laik gildir. merkezi Belgrad olmak üzere Sirb Kilisesi için. bizzat Rum milletinin seçkinlerinin gördükleri laik egitim ve Takvim4 Vakayi'nin Rumca nüshasiyla baglaylp gideæk yayllan ve özellegen Rumca basm organlan ve negriyattir. bagunsizulusal kiliselerin dogmasi kadar önemli bir olay. who"su henüz hazirlanmig de19. ancak IL Dünya Savãçi'ndan sonra tamdi. fakat bu olaylart izIeyen ilk on sene içinde Ortodoks Bagamsiz Bulgar Eksarhiasi Bâbtâll tarafmdan tanmdt.dindeki kardefieriyle Arnavut olduklarmi ve Osmanh Împaratorlugu'nunsadik tebaast olduklarmt açaklayarak patrikhaneden ruhen ve hattâ pratik olarak koptuklanm aç1klamtytir. Kugkusuz kilisenin ideolojik ve siyasal önderliginin erimesinde. yüzyil Osmanh toplumunun 18. Ïstanbul'dabir nümayi.Sofia BAN 1982. 6%9. Babiâlî'nin bu konuda tereddüdü. 19. Selanik.10 Bu kilise.rasmdaki bu tip Osmanhlara örnek tegkil eder. 19. 1878'de Arnavutluk ligasi kuruldugunda bu halkm Ortodoks kesimi de. Bulgar kiliseleri için bagimsizhk isteyen bir harekete bagladi ve Bâbrâlî'denböyle bir talepte bulundular. bu grubu da bir vakia olarak kabul etmeliyiz. s. . Sayilan samldigmm aksine hiç de az degildir ve yeni tetkiklerle daha çok ortaya çikmaktadir. Tabiî Fener'deki Rum-Ortodoks Patrikhanesi bu kiliseyi. yüzydda arth. rimüsliinferin saylSL. Ortayh. f. yüzy11da bütün Tanzimat aydmlari gibi. buna ragmen sam1dtgi kadar yayllmadi. Osmanh yüksek okullart bunu -kilisede "who's 10 'Dejatel'nost Bolgarskoi Katoliçeskoi Tserkvi'. 1885'te de Romanya için söz konusudur.200 den Slav unsurlann küçük gruplar halinde yeni kurulan ve garkKatolikleri meyanmda sayilan Makedonya ve 1860'larda da Bulgar-Katolik Kilisesi'ne geçigi bundan ileri gelmekteydi. dogacak bir çatigmadan çekinmesi ve Rusya'nm Fener Patrikhanesi'nden yana takmdigi tavirdan ileri gelmekteydi. yapti ve ErmeniKatolik patriki Hason Efendi ve Ïstanbul'dakiPapahk temsilcisine mûracaat ederek ark-Katolikleri arasmda sayllacak bir özerk Katolik Bulgar kilisesinin tamnmasuu sagladilar. Rumlarin da önemli bir kesimi Osmanhhk gibi yan laik bir imparatorluk ideolojisi etrafmda toplandilar.

basin idare ve ve Tanzimat'm sinde hizlanmigtir. Tanzimat dönemine. Galatasaray (Mekteb-i Sultanî). 1063. Ozellikle. 19. istanbulAnsiklopedisi. Pamukçuyan.sagladi. 'ArµruniOhannes'. 11 K. re dayanir. Topkapih mütevazi bir Ermeni genci Ohannes Aryaruni burada okudu ve ilerinin Ermeni patrigi oldu. Su nedenledir ki.11 Kilisenin ideolojive telkinleri ve dünya görügü onun sansürü diBu agmma. yüzydda kiliselerin zenaatkâr ve esnâftan gelen üyelerle ve zenginlegen laik zenginlerden onlarm idareye iëtirak etmedenettenip kurulan meelisler tarafmdan da klâsik Rum-Oreyâletlerinde Balkan Fakat leri de önemli bir geligmeydi. 201 . todoks kilisesinin reformlar sayealanmda getirdigi maarif. Rum-Ortodoks kilisesinin aymma tarihi demek pek de gerçekdigi bir de- gerlendinnesayilmamahdir. Ama bir müddet sonra. baglangtçta ruhanî reislerin hiç hoguna gitmemigti. ni-Gregoryen kilisesi için de dogrudur ve yukanda saydiginuz sebepleruhanî yöneticileriyanmda. genelde Ermemda kalan yaym organlanyla zayifhyordu.II. geligmesi alamlarmm ulusalci Slav genellikle erimesi. bir yerde.

Lübnan ve Filistin digmda Mezopotamya ve Güneydogu Anadolu'da. s. Suriye. Ïkinci Meyrùtiyet yillarmda Osmanh Mûsevîlerinin genel durumu öyle äzetlenebilir. Nitekim. Musevî milleti ilginç bir sosyo-politik konumdaydt Cemânt içinde megrutî rejim taraftarlan etkin oldugu gibi. zira Mûsevîler kadar degigik dil konuçan bagka bir grup yoktur. Trablusgarb'da (Libya). . yerini Jön Türklerin taraftan olan partlye hadise ç1karmaksizm terk etmek yolunu seçmigti. Íspanya'dangelen asil kalabahk cemâatin diliJudeo-Espagnol (Ladino) d1pmda. imparatorlugun en genig alana yayilan grubudur.. Selanik ve Gelibolu gibi kalabahk merkezrupa eyâletlerinde ler digmda Bosna. Önceleri Aykenazî sinagoglari ayriyd1. Bütün Arab vilâyetlerinde ve eski Osmanh egemenlik bölgeleri olan Magrib ve Misifda. Dit bakimmdan Osmanh ÍmparatorluguMûsevîlerini sadece bu iki grupla smirlayamayiz. 1908 Temmuzu'nda Osmanh Ïmparatorlugu'ndamegrûtiyet ilân edildiginde. Müslüman Türklerinkine paralellik gösterir. DoguAvrupa'dan ve Rusya'dan gelen dag1mk göçmen gruplarm (Açkenazî) konugtugu ve ibâdet esnasmda da kullamlan Yidig denen dildi. Orta Anadolu'da. Agkenazi sinagoglaribugün Ístanbul'dadil degilsoy ve gelenek dolayistyla ibâdete devam ediyor. imparatorlugun genig cografyasiiçinde. 501-515. Güney Bulgaristatt ve Makedonya'da birçok kentlerde Musevî cemâatine rastlamak mümkündü. Aslmda galiba eski yönetim.Avde Edirne. Osmanh Yahudiligi. yani Ïspanyave Akdeniz'den göçen Mûsevîlerden oluguyordu.iptan. Hamidiyye rejimine sempati duyanlar da vardi. ancak zamanIa eridiler ve yerli Sefarad cemâatle kaynagtilar. IL Abdülhamid'in 1909'da 31 Mart vakasmdan sonra tahttan indirilmesi üzerine hahambagi (kaymakam) Moshe Levi'nin istifa etmesidir. ÏstanbulBarosu yay. Ye men. bu düalizm Yahudi cemâatinin yönetim kademelerine de yansumptL O zamandan beri tekrarlanan ve bilinen olay. aslmda Sefardi gn. Cografî yönden Müsevîler. äzellikle Bati Anadolu'da hemen her kentsel merkezde ve Ïzmitdegenig bir cemâat halinde yagiyorlarda. Fakat özellikle Dogu Avrupa ve Rusya'dan gäçlerin artmasiyla her yerde Aykenazî gruplar da göze çarpmaktaydi.Son Devirde Osmanl: Musevîleri' 2o2 siyasal ve sosyal tarihi içindeki en ilginç unbiri de Osmanh Mûsevîligidir. özellikle Mezopotamya ve Arab vilâyetle- Osmanh megrûtiyetinin surlardan * Tank Zafer Tunaya'ya Armagan. Bu tutum. Ïsfanbul1992.

yüzyila özgü bir olaydir Bu konudaki belgelerde rastladtgimiza göBilindigi ortalannda 19. Bu nedenle devlet. 2 $ 1266/13 Haziran 1850. 1910'da Anglo-Levantin Banking Company. Osmanh sakça görülmeye baglanmas1 üzeriMûsevîsi kadmlann evlenmelerinin 1266/13 etmigtir. örnegin 19. giuyrukluk ortaya sorunu re. no. 2 BOA. sorunu anlamamizi daha da zorlagtirdigma Sionist hareketin temsilyoktur. Osmanh Musevîleri için ulusçuluk makbul ve moda bir akun olmanupts. Heuzak olduldanm luktaki ulusalci akimlar atmosferinden merkezlerde dint tahsil kurumlarmm ögretildigi ilk bilgilerin bütün men 'Ístanbulitalyan Musevî Cemâati'. önce onlarm modern çagm ulusçulugu kargisindaki tutumlarm1 anlamak gerekir. F4kat kadm için yabanc1 uyruklu kocaya varmak mümkün degildi.. sadece Sionist hareket açismdan degil. Ashada politik balamdan etkin bir örgütlenme de göze çarpmaz. gerekse Bâbiâli'nin tutumu aç1smdan çok kannagik boyutlar arz eder ve literatürde bu konuda kolayca verilen kugku hükümlerin. Osmanh Yahudilerinin imparatorgösterir. gerek Osmanh Musevî milletinin yönetimi. 17 Arahk Salom. bundan sonra bu gehirde ve imparatorlukta Sionist temsilei olarak gärev görmeye bagladilar. 203 .)1 Italyan Yahudileriimparatorlukta uzun zaman önee yerlegmeye baglamigt1. bu sefer Osmanh Musevîligi modernist bir ideoloji ile de tamgiyordu. yûzyd ortalannda Toscana devletinin pasaportunu tagiyan Musevî erkeklerle. MV. no: 5129. bi Osmanh hukukunda her dinden Osmanh erkegi için yabanci uyrukhi zevce almak mümkündü. (Omeþn Istanbul'da Yazici Sokaþ ve Karaköy'de 26Jfam Sokagt'nda sinagoglan vardt ve gigli'dede onlara ayrt bir mezarhk tahsis edilmigti. Osmanh Ïmparatorlugu'nunbagkentinden yazilan raporlar. yüzyilm ve okullanndan 'Alliance Israelite Üniverselle' sonra.rinde Arabca. 1 Naim Güleryüz. 1986. I. hattâ Âramcakonuguluyordu. Su dönem. Ama. fakat son devir Osmanh yänetimi ve bagkentteki diplornasinin tarihi açasmdan da ilginç belgelerdir. Kugkusuz Osmanh Ïmparatorlugu'nda Rcis2nin. duruma müdahale olaylarm özellikle Selânik'te bir fennan bu gibi görliidügürfü ve yasakemrediyordu. Haziran 1850 tarihinde çikan 2$ ne. Özellikleegitimin yapisma bakihnca da bu durum anlagihr. Ama yerli cemâatie kaynagma ve tebaaya geçmeleri 19.. bu bankanm bagmda bahmmast onan gayrimsmîdurumuyfa gilidir.2 arasmdaki Osmanh lisan renkliligiMusevîleri lanmasmi siralannda renklilik denebilir. 2.Selanik gibi büyük liman gehirlerinde ayn sinagoglan olan ÍtalyanYahudi gruplan da vard2. Istanbul'da bir gube açtL Sionist liderlerin en ünlüleri bu bankamn bagmda.Ïzmir. katúdi de Meerûtiyet bir ideolojik ne IL dünya ikinci yarisurda laik egitim görügü getiren bir 19. Osmanh Mûsevîlerinin Sionizm kargismdaki tutumlanm anlamak için. s. yüzyd çúamptir. Ístanbul. Cemâatin maarif örgütünün yapist.1980.

ama muhtelif nezâœtlerin. laik üst düzey egitimini Osmanh Mûsevîlerine Alliance Israelite gibi kendi cemâatlerinin kurmadig1 kuruluçIar getirmigtir Bunun dagmda Osmanh Musevî gençleri hemen her türlu okulda ve mali imkâm olmayanlar ise burs sisteminin yaygm olarak uygulandigi Osmanh egitim kuntmlarmda okumuglardir. Hukuk. Maliye örgütünün. 3 Avram Galanti. Sihhiye örgütiinün yüksek kademelerindekiOsmanh Mûsevîsibürokrattarm sayist küçümsenecek gibi degildi. Daha yüksek derecede egitim veren Alliance okullart yabanci kökenliydi ve baglanglçta bilindigi gibi Osmanh Musevî milleti idaœcilerinin ve dinî liderlerin kargi ç1ktigi kurumlardi. Zaten Musevî gençIigin okudugu tüm okullarda Türkçe dersi oldugu gibi. imparatorluktaki bazi unsurlar gibi. Tibbiye gibi kurumlara gidiyorlardt. Türk dilinde. Türkler ve Yahudifer. Dolayisiyla ulusalci ve laik egitimin verilebilecegi daha üst düzeydeki egitim kurumlanm Osmanh cemaat örgütleri meydaria getirmernig ve gençIeri bir düzeyden sonra kendi haline birakmigtir. Osmanh nazirlan. Izmifde Musevî ilk tahsil kurumlan yaygmken. ama Musevî cemâatiyle ilgisi olan daha yûksek kurumlar hahambagihk veya ilgili vak1flar tarafmdan kuralmuy degildir. . sefirleri. Musevt memurlar komusunda Bagbakanlik Osmanh Argivfndeki yeni tasniflerden çtkan bazi bilgileri yakmda yayunlayacagaz. Nesim Maziiyah. valileri arasmda Musevî seçkinlerine rastlanmlyordu. Bir sayisal veriyle durumu aç1klayabiliriz: Îstanbul'da 1909/1327 H.3 Nihayet. Dolayisiyla modern. Örnegin Hahambagmm kethüdasi Moiz Fresco'nun 1888-1890 yillarmda Ízmifde Üstài adh. fakat Íbrariîharfli bir gazete çtkardigru biliyoruz. s. örnegin Aydm vilâyetinde de görülüyor. Ïstanbul1928. Aym durum bagka yerlerde. Ílkokullarda yaygmdir.204 bulunmasma änem verilmigtir. gençler bagka okullara ve Mekteb-i Mülkiye. 1915-18'de ÏktisadiyâtMecmûasr'ni çakarnuglardir. IL Meyrûtiyet döneminde Ìttihad. devlet salnamesine gäre 7 adet Musevî rüçdiyesi (ortaokul) vardir. Meprûtiyetle Musevî okullan öncü bir uygulama ile Türkçe lisans derslerini artird2 ve programlara Türkçe okutulan Osmanh tarihi ve Osmanh cografyasi gibi dersler koydular Bu ikili egitim yapisuun Galatasaray (Mekteb-i Sultanî)'dan sonra ilk uygulayanlan Musevî mektepleri oldugu anlagthyor (bu nygulamanm 1925'te bütün yabanc1 okullara nygulanan program için örnek olup olmadigi aragtinlmaya deger). 128-136. II. Türkçeyi anadili gibi bilenler az degildi. Nihayet Avram Galanti de bu dönemin sivrilen iki dilli Osmanh aydmlarmdandi. yih içinde. rügdiye say1stnda azalma görülüyor ve o yillarda daha yüksek egitimi Musevî cemâati kendi düzenlemiyor. Ashnda Osmanh üst bürokrat kesimi içinde Osmanhlagmig Musevî seçkinlerin varhšx da bundan ileri gelmektedir.Moiz Kohen ise. Musevî aydinlan arasmda da iki dilli olanlar. Dindarhk ve dinî kimligi saglayacak bir egitim yeterli görülmekteydi.

Karay ve Yahûd Defterleri. hattâ bazi Arnavut ve Arablarm aksine. Misir Cemiyyet-ilsraillyyesi adh örgütte yer almigti. 38-42: "Niçân-1hümâyûn odur ki: Münhal olan âsitâne-i âliyyem ve tevabii hahambaghšma bermûceb-i nizâm tegekkül eden heyet-i intihabiyye tarafmdan intihâb kalmmig clan kudvetu'l-milleHAYÍM NAHUM Elendi damet rütbetühunun ti'l-Mûseviyye icra-yi memuriyeti Adliyye ve Mezâhib Nezâreti'nden vukûbulan ig'âr ve Meclis-i Mahsûs-1 Vükelã-y2 fîhhamca virilen karar üzerine tensib kilmmagla. Simdiistanbul'dan Vitali Faraci.. Nesim Maziyah.4 Nahum'un kipiligi. s. bugün bile tarihçiler arasmda tartigma konusudur. Balkan Harbi'nden sonraki devrede Seseçildi. . Ìstanbul'dan Osmanh Musevileri. BOA. Bulgarlar. Paris'te Mepveret gazetesi grubundan Albert Feva. 4 2 Temmuz 1909/23 C 1327 tarihli pu tayin fermam ilginçtir. Megrûtiyet dönemine yakm tarihimizin ilginç simalarmdan biri olan Hahambaµ Hayim Nahum'un temsilciligi ve yönetimi altmda girdiler. Ahmed Riza ile muhalefet yillarmda temasa geçen ve destekleyen. Megrûtiyet'i tam desteklediIer. Du gruba son dönemin ünlü simalarmdan Avram Galanti'yi de ekleyelim. dogrudan Osmanh patriyotizmi çerçevesinde gösterdiler. Nitekim dönemi içinde laik bir ulueçuluk olan Sionizme de iltifat edilmemig ve imparatorlugun diger unsurlarma karp Yahudiler hep uzak kalmiglardir. lânik kaybedilince Emanuel Karasso. Ízmir'denNesim Mazliyah. Musevî aydmlar II. Menahim Salih. Ama kariyerinin Íttihadve Terakki ile yükselme gösterdigi ve hahambaµhgin Osmanh Musevileri üzerinde hem idarî. Bu destegi bazi Balkan uluslaripm veya Rum ve Ermeni aydmlari gibi bir ulusal uzlagma olarak degil.. Mûsevilenie bu egilim hiç olmanug.Mûsevîler megratiyet hareketini destekleyen äncü bir gruba sahiptiler. II. Bosna'dan Ziver ve Yanya'dan Daviçon Irvi vard1). millî kulüpler dahi tegkil etmemiglerdir. kendi âyinleri üzere itaat ve inkiyâzda kusur eylemiyeler. ÂyanMeclisi'nde Daviçon Karmano ve Behor Egkinazi bulunuyordu. Bagdad'dan Hezekiyel Sason vardi. Ruin ve Ermeniler seçimlere ulusal programlarla girerken. Íttihadve Terakki'yi destekleyen konumdaydilar. meghur Emmanuel Karasso ve Nesim Russo Ïttihadci grupla. Ikinci Megrûtiyet parlamentosunda Mûsevîler 1877ye göœ daha etkili bir grupla temsil ediliyorlard1(1877'de Avram Aciman. kâffe-i memâlik-i mahrûsamda bulunan millet-i Yehûda'nm hahamlan ve cemâat basilari ve gâir büyügü üzerlerine hahambagi bilerek bahambaghga müteallik ve kûçügü mumaileyhi umurlan da mumaileyhe müracaat edib ve yolunda olub ve sözünden tecâvüz etmeyib. daha Sultan Abdülhamid devrinde temasta olan politikacilardi. Albert Ferid Asseo. mezkûr hahambaghšm mûmaîleyh uhdesine tevcîhini mutazammm purût-u kadtmenin derciyle igbu berat-i hümayûnu verdim ve buyürdüm ki: mumaileyh Hayim Nahum Efendi Ïstanbul ve tevâbü millet-i Yehûdâ'nm hahambaç1s1 olub. Fakat Mûseviler diger yandan siyasal hayatla daha çok ilgilenen. Selanik'ten Emanuel Karasso." 205 ¯ .

Nahum'un rolünü de görmek gerekir ve esasen imparatorluktaki diger gayrimüslim grupIarm ileri gelenlerinin Nahum'u hedef almalarmm bir nedeni de. özellikle Rumeli kitasmdaki Rum-Ortodoks ahâlî. Bu titulaturde. Oxford 1973. Studies in Old Ottoman Criminni Izw. aym defter. 6 BOA. Megrûtiyet ve Hayim.. güya iki kipinin rüyada Meryem Ana'yi gördügü ve Yahudiler aleyhinde bazi mesajlar aldiklarl "istanbul 'abes 5 BOA. 25 M 1018/30 Nisan 1609. 223. Ittihad ve Terakki ideolojisi kadar. 616. hahambagi rütbelû Hayim Nahum efendi. Aym yll devlet salnamesinde (1327H. hem de potokol yönünden üstün ve etkin bir makam hâline ve tevâbii millet-i gelmesi onun döneminde olmuëtur. H.Nahum'un liderliginde vurguland1. .. En gibi gikâyetieri devlet. iftiharu'1-mille-ti'lMûseviyye. bu itibarh konumuydu. hüküm 17 Ca 1259/15 Haziran 1843.. M. 19. Musevî milletinin yarn bagmda bundan bagka ayn bir mezhep olan Karay (çogulu Karaim) grubu için Karay cemântbay1hšr statüsü vardi.. matbuatta. no: 78. yüzyil ortalarmda Yanya. Musevî cemâatini igneli ftçi ve çocuk katli suçlamalariyla yöneticilere gikäyet edip dava açmayiöteden beri yaygtn hale dinlemek' deyimiyle pegimen getirmigtir. Gerçekte "Ístanbul Yehûda'mn haham-baç1simn bütün memâlik-i mahrusa (Osmanh ülkelerindeki) Mûsevîlerinin ruhanî liderleri arasmda üstün durumda bulunmasi" keyfiyeti IL Mahmud'dan beri tayin fermanlarmda belirtilir. Menage. Gerçi imparatorluk tarihinde. Bu konuda Uriel Heyd. reis-i ruhanîsi.6 Ama olaylar tekrarlamyordu.zod hem siyasî. Belirtildigi üzere Ïstanbul'dakihahambaquun butünMûsevîlerin dinî ve idarî lideri olma statüsü klâsik Osmanh devrinden beri gärülür. idarî kompartunan farkhhgirol oynamaktaydt ÏkinciMeyrûtiyet'le Musevi hahambagmm titulatürú (elkâb) belgelerde göyle geçer: ve tevâbii Yahûd taifesi hahambagis1.. s.Bunda iki cemâatin mezhep farkhhgi." deynnis kullamlmaktaydi.. yasak eden fermanlar da çikarmigtt. Karaîm cemâatinin nüfus tahriri aynca yap111rdi..) Nahum'dan hahambagi ve diger 27 önemli merkezdeki reislerden baghahamdiye säz edilmektedir. bir yerde Toskana Devleti'nin ricasiyla ayn bir mezarhk hazirlanmasi gibi). Genellikle herhangi bir yerdeki haham tayinlerinde ve diger önemli iglerde Ïstanbul'dakihahambagmm görügü almiyordu. hutîmet avakîbehu bi'l-hayr. Tirhala gibi eyâletler. ayn mahallede kurulan ayn sinagog (Karaim cemânti kinisa tabirini kullamr) ve malî. hahambagx olduktan sonra yart resmî ve gayri"Memâlik-i Osmaniyye Musevi milletinin resmî belgelenle." Bununla birlikte Hayim Nahum için. Kendisi birinci dereceden mecidî nigan tagimaktaydi ve protokoldeki ve hükümet nezdindeki itibar ve nüfutu kuvvetliydi. edi. 1255--1327/18391909 yillan için Karay ve Yahûd Defterled iki cemâatle ilgili idarî strüktürü gösterecek bir hayli yazigma ihtiva eder (meselâ imparatorluktaki ÏtalKuzguncuk'ta ve bagka yan Mûsevîler için Hasköy'de ve Bogaziçi'nde. ama bu gerçek II. s.

44-50. Kinm ahâlîsinden ve Yahûd milletinden olup Dersaâdet'e nakl ve hieret etmig. 1986 Haziran. Beyrut. Musul. s. Kudüs. sonra Becerano). Bu.Trablusgarb.. 8 Esther Benbassa. en azmdan Müslümanlar kadar hognut olmamalarmdan ileri geliyordu. at gelir getiren zenaatler (kundurachk. Haleb. Celibolu. savagm bitiminde baglayan Müsfuman muhacerefine K1rim Milsevíferi de kalifdifar. Bundan bagka Mûsevîler imparatorlugun ugradigi toprak kaybmdan Müslümanlarla birlikte en çok zarar gören ve muhacir olan bir gruptu. Trablusgam. ufak tamir igleri gibi) büyük kentlerdeki Mûsevîler arasmda yaygmdi.7 Gene 19. Bursa. B. New York 1982 c. Seçkin Mûsevîler tababet..000 frank serveti olan sadece bir kipi vardi. bu gibi muhacirlerin Osmanh uyruguna geçmeleri ve yeni ha7 BOA. Örnegin. Osmanh vilâyet salnameleri bunlari baghaham olarak belirtir ve Ïstanbul'dakihahambagimn alunda yari müstakil dinî cemâat idareleridir. Ìskenderiye Ìmparatorlukta (imparatorluga sadece hukuken hidivlik olarak bagh olmasma ragmen). Selanik.eskicilik. Ïzmir. Sayda. bu yillarda meselâ Silivri'de 7000 Yahudi nüfus içinde. Lewis-B. Yafa. Tokat. Yanya. Kahire. 217. no: 3902. Manastir. CIrristians and Jerosin the Ottoman Empire. IS Ra 1273 / 13 Kasim 1856 tarihli bir irâdede. '1901'de . 1267/1850-51. 1907'deki bu durum zamanla degigecektir. Esther Benbassa tarafmdan yayim207 lanmigtir. Bir müddet sonra 1 Ocak 1857'de çikanlan bir irâde ise. saye 30. Tarih ve Topium.Sam. Rodos. Braude. Paul Dumont'a göre. 'Jevvish Communities in Turkey During the Last Decades of the Nineteenth Century in the Light of Azthives of the Alliance Israelite Üniverselle'. 50. 1.olanlar için iskân edilecek bir mahal seçilmesi ve kendilerine rikâb-i merâhimât-i cenâb-i mülûkâneye (padigaha) takdim eyledikleri ar2uhal dolay2siyla. ed. 9 Paul Dumont. Ama henüz.rivayeti üzerine bir anda yüzlerce kipinin verdigi dilekçelerle antisemit çalkantrya girdi. no: 23899). Kmm'dan hicot edenlerin Rumeli canibindeki mahallem yerleptirildigi ve bunlar da Kmmh olduklari için oralarda münasip mahallere yerlegtirilmeleri emrolunuyor (BOA. Dahiliye. Bagdad. s. Ikinci Meyrûtiyet yillarmda ticarî faaliyetler ve ekonomik refah yönünden Musevî cemilati henüz kayda deger bir geligme göstermemigtir. 1. Ìzmir'deCereyan Etmig Bir Kan Ïftiras1Vakast'. Girit.Hariciyye. hukukçuluk ve devlet memurlugu gibi görevleri yerine getiriyordu.Kmm savagi sirasmda da muhtemelen yerli Müslüman halkla beraber Osmanh ve müttefik kuvvetleri desteklemig olmahlar ki.9 Küçük ticaret ve zenaatler Selanik ve Ízmirgibi merkez1erde bile henüz yaygm bir geçim alamydi. Çanakkale. çerçilik. yüzyll sonunda Ïzmir'deçok hadiseli bir benzer kan cürmü davasi dolayisiyla çikan çabgmalar. Î. büyük ölçiide H1ristiyan idarelerden. Safed'de baghahamlar vard1. Bingazi. Edirne (bu siralarda baghahamönce Meit.

Rückkerhr-Lebenserinnerungen Zionismus. yüzy1hn bütün ulusalciliklari gibi laik bir ulusçuluktu. 3 Ca 1273). Lichtheim dogru olarak teghis etmigti]O Sionizm çok kiginin alg11adigmm tersine. Bu gibi göçler geligen olaylarla devam etti. Dogu Avrupa'dan gelenleri de göz önüne ahrsak. Ermeni ulusçulugu ve Makedonya'deki etnik gmplar çatlymastyla aynîlegmigti. Ígtebu linde olan bir hareket ülkesinde gerek Mûseviler. yüzyil sonu ve 20. aus der Frühzeit des Deutscherl . hattâ pek sicak bakilmayan Avrupa H1ristiyan dünyasma karp bir direnig olarak degerlendirilmigtir. homojen dügüncede üyelerden olugan bir alam degildi. Avrupa muhitinin etki ve tepkileri içinde yegerenbir dügünceydi ve yaythp geligtigialan itibariyle Sionizm. Bulgar silâhh bagvuran mücadeleye örgütlenen. IL Megrûtiyet'te Osmanh Musevîligi ve Sionizm konusu spekülasyoaragtirilan bir konudur. Yahudî dini ve akaidi kadar. hattâ halinde komiteler ulusçulugu. 1877-78 OsmanhRus Savagt. zaman zaman bazi Osmanh yöneticilerinin ve aydmlarmm sempatiyle baktigi. Galiba Sionistlere sempatiyle bakan Ahmet Agaoglu'nun bu niteligini de gene istanbul'dakiSionist temsilei Dr. Bir bagka deyigle 19. no: 24120 ve 24122. Ama diger yandan Musevî burjuvazisi özellikle II Meyrûtiyet ydlarmda. Bu geligmehenûz ayrmtilanyla tetkik edilmemig bir konu olarak Osmanh tarihçiliginin önunde durmaktadir. 188. s. Kugkusuz vatan edinmek emeDogu Avrupa ulusçuluklarmdan izledigi olarak. ekonomik. politika çok farkh olacakhr. Osmanh Musevî toplumunda fakirlik ve problemler yaratti.yatlarmi düzenlemek için toprak verilmesi ve vergi muafiyeti saglanmasi gibi durumlan düzenlemekteydi (BOA Ï. dinî. Bu nedenle Sionizm hareketi. göze gigik kafasmda ayduunm Osmanh alomi yöneticisi Ulusçuluk ve planmigtir. yüzyil bagmda muhaceret. faaliyet tarzi itibarlyle önemli tepkiler dogurmadig1 gibi. Alman Yahudileriyle Rus Yahudi1erinin politik farkhhgi dügünce ve pogramlara kadar yansmug. geOsmanh da Sionizm farkhhk dolayislyla biçimde algxlanrmy ve de degigik aydmlar tarafmdan rek yäneticiler ve tepkisizlikle de karölçüde çarpacak bazen tepkiler yamada. tipki yeni bir Türk burjuvazisi gibi dogma ve yükselme agamasmdayd1. yüzyd bagmda Osmanh Musevîliginin kültürel. Stuttgart 1970. niteligi.1912 Balkan Savaç1sonucu Rumeli'den Müslümanlarla birlikte Mûsevîler de göç etti ve 20. siyasî. biridir. 5 Dahiliye. Sionizm 19. 208 - 10 Richard Lichtheim. Rusya veya Bati Ayrupa Musevîligi gibi ele almmigttr.ama Osmanh Musevîliginin bu alomla temasa geçmesini saglayacak neden ve ögeler gerçekten nedir sorusu üzerinde durulmamigtir. tarihi aragtirmalart henüz çocukluk agamasmda oldugu halde. Araÿtirmanu çok yap11anama o nisbette de az lar kimi zaman Sionizmin Osmarth Mûsevîleriile olan iligkileri üzerinde yogunlaquugtir. çogunlukla Sionizme kargi Osmanh Yahudiliginin tutumu ve yaklagimi hazar bir hipotez olarak kabul edilmig ve âdeta Polonya.

Osmanh Musevileri. Osmanh Museviligi aslmda dili ve ädetleri itibariyle de Dogu ve Bat1Avrupa Yahudiligiyle de ne kadar iligki ve etkilegim içinde idi? Bu konuda da fazIa olumlu cevap verecek bilgiler pek mevcut degildir. içinde bulunduklan partlar itibarlyle bu Avrupaî akimla nas11 temasa geçerdi ve nas11bir tutum aludi? Bu sorunun cevaplan üzerinde durmak geækir. 209 . s. öbürünün Mûsevîler oldugunu söylemek mümkündür. Rus Sionistler içlerinde her akuna mensup. Imparatorlugun ulusçulukla en geç temasa geçen unsurlanndan birisi Türklerse. Yunan ayaklanmasi. yüzyil Avrupa kültürüyle geç temasa geçmigti. kahrug. yabanct ilgisiz veya tarafsiz birlikte büyük merkezlerde bazi gruplarla temasa geçtigi ve taraftar kazandigi aragtirmacilarm üstünde birleptigi bir gerçektir. Bulgar antiseunsurlarmm imparatorlugun Hiristiyan kalan degligi digmda ve mitizmini hisseden Osmanh Mûsevîlerinin onlar arasmda yayilan bu gibi akunlara ilgi ve sempati duymasma imkân yoktur. Alliance Israelite gibi Sionizme sempati duymayan bir egitim ve sosyal yardimlagma kurumunun etkisi altmda girmektedir. yani 19. Hiristiyan karrolü gänüllülerinin masmda. göze çarpiyordu.18. 1 Haziran 1915 tarihli raporunda bu sonuncu örgütün engelleyici çahymalarmdan ve Efraim Cohn Reiss'in kendilerini Osmanh makamlari nezdinde yiloci faaliyette bulonmakIa itham ettiginden dert yanmaktadir.Oxford 1977. ama cemâat. Kisacasi imparatorlugun sonunda Osmanh Musevîliginin modern ulusçu akimlara mensup olmasi için objektif partlar görülmemektedir ve Osmanh patriyotizmi. her yagtan üyelerin de bulunmastyla.Ama bu taraftar11 Isaiah Friedman. özellikle Hiristiyan unsurlar birbirinden ögrenmig ve Osmanh yönetimine kargi baglang1çta birbibir yeyler Sirb ayaklanmastna rini desteklemigtir.ti. tarihî ve kültürel yapisi itibariyle bu modern bununla Sionizmin davranmigte. Germany Turkey and Zionism 2897-1918. hem de cografî dagrukhgi dolayistyla beklenemezdi. Lichtheim. yüzy21mürünü olan modern Osmanherhk akmu Yahudi seçkin çevrelerde daha fazla il- gi görüyor gibidir. Osmanh Musevîligi 19. ayra dil ve kültür çevrelerinde yagayan daha çok kentli bir toplumdur. ulusçulugu soyut bir kavram olarak ögrenip hayata uygulamast hem bu açidan. Bulgar borçludur çok ve Yunan ayaklanke Hetairia). Yunan hetairialanna gey Oysa bilinmektedir. 249. Diger yandanulusçulugu.11Belki bu gibi geligmelerin Osmanh Mûsevîlerinin Sionizme kargi cephe almalar1 gibi bir durum yarattigi söyleneakuna mez. Bunlarm digmda Osmanh Musevîligi modernleyme dönemine de. yüzytl sonundan beri Balkan uluslan. Museviler imparatorlukta dag1mk bölgelerde. Gene Filistin'de Mûsevilerin yerlegmesinde önemli rolü olan bir bagka yardunlagma ve egitim kurumu 'Hilfsverein der Deutschen Juden'de Sionizm aleyhmdeki kurulugtu. ulusçuluk dogugu hareketinin (ulusçu gruplar Philiborçludur. Kaldi ki.

yani Westminister çevresi adma Kardinal Vaughan. Jacobson'unizahatmm bitmesini beklemeden. parlamento üyelerinin ve bazi gazetelerin birbirinden farkh. Dr.Jacobson'danWolfssohn'a rapor Constantinople. a 19/7. Ortaya konan örnekler. hattâ Íslâm dininin Musevîlige karyt Hiristiyanlardan daha toleransh oldugunu bile ilâve ediyordu. Biz Türklere. zamandan zamana degigen politikalarmda bunlan güdülendiren sâikleri aramak gerekmektedir. . bu manasizhklarm sebebi bizIere gelen her Musevinin kesinlikle Sionist olmadigim söyleyip söze baglamasi ve Filistin'deki yerlegmeler ile ilgili müracaatindan önce bunu tekrarlamasidir. Yahudi vataiçin daha bir program ve hareketin etrafmda toplanmaya bagsomut m ladi. s. nazir gaka yollu. Dogu Avrupa'nm tereine Sionizmin cemâat önderleri ve halk içinde popüler bir ideoloji ve hareket olmadigi anlagilmaktadir. Avrupa'daki antisemitizmden dolayh veya dolaysiz etkilenen bazi kimselerin oldugu biliniyor.2. Sionizm ve Osmanh politikasi konusunda hemen hiçbir organ veya zümreyi kesin çizgilerle betimlemeyi imkänsiz kilar. cemânt içinde önemli ikna edici bir rol oynayamad1klan. Sionist temsilciler Ïstanbul'da Anglo-Palestine Company'nin kurdugu Anglo-Levantine Bank'm gu- + Ístanbul'dakipapahk temsilcisi (Delegue Apostoligue). 3-4. Ghetto'dan çikmay1 ümit eden Avrupa Yahudileri. Jacobson'unIstanbul'dan 8 Kasim 1909'da Dr. Ama bu olaym vukua geldigi sirada daha bagimsizdügünen ÍngilizKatolikligi. no: 18. demek Filistin'de Yahudi devletinikuracaksruz?" der ve Dr.210 ¯ larm. Avrupa'mn 19. Çegitli çevrelerin Sionizme kargi tepkisi farkhyd1. "Ha. ama genellikle Osmanh seçkinleri Sionizm konusunda pegin fikiriere ve belirli bir davramÿa sahip degillerdi. Sionizmi ciddiye almayan tutum da bu dönemde yaygin olmahydi (CZA. yüzyildaki laik irkçihgina tepki olarak çakti. no: 17. Sionizme ve Musevîlige sempatisini belirtiyor. XI. Sionist temsilci Dr. 8. bu duruµida haliyle Sionistlere kargi pupheyle bakinaktan bagka iç kalmlyor.12 Osmanh bürokratlari ve aydm çevreieriiçinde. Sionizm konusunda Osmanh yäneticileri ve Osmanh Musevîleri arasmdaki önyargilan veya bilgisizlik ve ilgisizligi anlamaya yarar. eski Haristlyan antisemitizminin arkçt bir nitelik kazandigim gõrdükten sonra. Buna ragmen Osmanh politikasi ve idatesinin Sionizm kargismda genelde nötr oldugunu söylemek mümkündür. özellikle Kudüs mutasarnflan ile Beyrut valilerinin Sionist yerleymelere karµ izledigi politikalar. VVoifssohn'a yazdigi bir rapor. 12 Die Welt. Sionizm. 7. Papahk 1897'de Osmanh yönetimini Sionizme karµ uyarmak için kardinal Bonetti'yi' resmen görevlendirmigti. 2 October 1897. s. Bu dönemde Sionist temsiIcilere sempatiile bakan Celal Nuri Bey (Ïleri). 1909 tarihli). Viktor Jacobson ile Evkaf Naziri Harnada Paya arasmda bir randevu ayarlar ve Celâl Nuri onu Sionist olarak takdim edince." der. bundan bagka Bâbiâli'nin. "Evet.

Jacobsonve Lichtheim bu temsileilerin arasmda en önemli iki portredir. 4. Sionizm. 3. Her geye ragmen. Örnegin. Bu gibi destek gästerilerinden Sionist örgütler kaçmmadalar. Kugkusuz ki. . gerek d2. Nihayet Sionizmin Trablusgarb Savagi. zaman zaman takdirden ve hatta Sionistlerle temastan çekinmemiglerdir.. 3 Mayis 1904'te Kudüs mutasarnfmm Çoktekrarlanan 'devletin 13 Central Zionist Archive. Osmanh yöneticismin bu politikalarinda günün partlarmm. Dügman olmayan. Wolfssohn'a 10 Sep14 L Friedman. iligkiler tek boyuttu olarak ele ahnamayacak kadar kangik bir yumak haliradedir. a.SionistlerinBalkan Savagi'nda tibbî yardim için orduya katilacak bir grup ve Birinci Cihan Savagi'nda da Osmanh birliklerine yaniim için gönüllü birlikler kurma konusunda girigimleri görülmektedir. degigen yapilarm etkin oldugu keyfiyetine. gerekse digta ye içte birtakim bagka gruplarin destegini arayan Osmanh yönetici çevrelerinin Sionist hareketten rahatsiz olmadiklara anlagilmaktadir. aytu biçimde A11d/Z2 Sionistlerin Hicâz demiryoluna baþç girigimleri de burada zikrediliyor.. 39-A II a2.be yöneticileri olarak bulunmaktaydilar. Ashnda Sionist gruplarm Osmanh birliginin devamimve Osmanh idaresini Filistin'deki yerlegme için en uygun bir varhk olarak gördükleri de açakg13 Ba nedenlerle örnegin Hicaz demiryolu yapmuna bile Sionist organizasyon teberruda bulunmak istedi. özellikle Rusya'dan gelen Musevilerin selâmeti açismdan göçün önlenmesi ve kontrollerinin gerektigini' dahiliye nazarma telkin etmesidir14 Aym mutasarnfm Kudüs'te bulundugu sirada bunun aksi bir tutumda oldugu ve dogrusu Rusya Yahudilerimn göçüne kapi etkin tedbirlerden söz etmedigi bilinlyor. ancak idarî ve kültürel bir äzerklik program1yla 21/ ortaya çiktigi göriilmektedir ki iligkilerde bu unsuru gäz ardi etmemek gerekmektedir.konusunda güpheci olmakla birlikte. 141. Osmanh egemenliginin son zamanlannda belirgin biçimde ortaya çik¯ migtir.e. aynca CZA. Organisation der Türkei in Türkisch-Ïtalienischen Nordau. A 19/7 Jacobson'dan tember 1908 tarihli rapor. destekler görünen gruplara karµ bu tutum dogal kargilanmahdtr. s. tek örnek bu degildir Osmanh yöneticileri. Osmanh Ímparatorlugu'nun son on yilmda Sionizmin de bag1msizhk. bu nedenle de diytaki kamuoyunun aleyhte kampanya ve baslalarmdan bunalan. bir olay. aldigi bir borç üzerine Levontin. Sympathieaktionen der Zionistischen Kriege-Entwurf von Dr M. hattâ belirlisuurlar içinde mutlak bir özerklik degil. eskiKudüs valisi Ekrem Bey'in 1907 senesin'tehlikeli unsurlar oldugu' ve de. 5 October 1911.g. Du denge politikast. devletlerin. Birinci Dûnya Savagi gibi olaylarda Osmanh yönetim ve politikasma destekledigi veya destekler göründügü. aym dönemde Birinci Dünya Savagt'nda Sionist gruplarm bazilarinm ilerleyen Britanya kuvvetleriyle temasa geçtikleri ve onlara istihbarat hizmetleri arz ettikleri de bilinen vakiad2r.

Jaffa3 Mag 1904.18 Dr. antisemit ve anti-Sionist bir tavir almqti. 90. 18 Lichtheim. Rusya tebaahlarm Osmanh uyruguna geçmeleri üzerinde israrla durmugtu. Filistin'in kalkmmasi ve vergi gelirlerinin artmasmda Sionist koloniteri takdirle izledigi görülüyor. Sadrazam Hakki Paga Sionist emellerine karp tedbir almacag1m bildirdi. .. hattâ suiistimali olarak gästerilmesidir. Íngilizlerekarp ve diger ulusalci Osmanh gayrimüslim unsurlara kargi Musevileri ve Sionistleri destekler göründüklerini belirtmektedir. Sionistlerin deyimiyIe ifâde ettikleri kültürel özerklik ye idareye katilma talepleri Osmanh parlamentosunda göç." diyor. bunlarm Sion dostu olmaktan çok. Özellildebu nedenle Talât Papa. s. Dr.Herzl'e yu raporu yazlyordu: "Mutasarnf beni acele çagudi ve maliye naaldigt bir telgraf. Levontin. Ïstanbul1982. Kemal Öke. Talât Paga'dan diger Íttihad ve Terakki liderlerine kadar bazi kimselerin." geklinde baglayan açiklamasinda. 16 M. "Bu yilki koyun vergisi (resm-i agnam) iyi olacak. 188. toprak alumnm önlenme tegebbüsleri görülmektedír. Sio1ùst31her3erhenmo31sso3m unun ùzeñíieMr3m'kuiçu o3anMa3òg Paga'ya 10 Agustos 1911 tarihinde qu mektobu yaziyor:" "Votre altesse n'a pas besoin de Iongues explications pour comprendre que le terme public' ne rend [1öffentlich-rehctlich] que Yexpression française qu'imperfaitement appliqué à des relations entre l'individu ou un group d'individue. VYolfssohn'dan Sadrazam Hakki Paga'ya. Ancak Alemdar gazetesi ve Ebüzziya Tevfik devamh antisemit ve anti Sionist bir negriyat yapmaktadirlar. d4 devletlerin zmndan 212 'öffentlich-rechflich' 'droit 'âmme-hakla- 15 CZA. 'Türkische Parlamentsangriffe auf den Zionysmus'. Abdullah Cevdet Yahudiligin ve Sionist hareketin sempatizamdir. Rückkehr. Sion dostu olatarafindan gästeriliyor. Ancak diger yandan Arab-Yahudi çatigmasuun artmasi." Mutasarnfm daha önce de sikmtih durumlgrda Sionist liderden-böyle borç aldigi anlagihyor. s. bu meblaþ da ödemekte bir mahyur görmüyorum. (Käln) Cologne. Basmda Ebüzziya Tevfik. büyük devletlerin kolonizasyondan kendi çikarlari dogrultusurida istifade ve müdahaleleri dolayistyla. Ancak bu rak bilhassa Sionist temsilei Jacobson konularda daha sogukkanh bir degerlendirmeci olan halefi Lichtheim. Z2/1.15 Bu arada ilginç olan durum maliyedeki sikinh yüzünden yöneticiterle Sionist koloni arasmda dogan bu gibi alacak-borç iligkilerinin literatürde sadece yerel yöneticilerin bir hatasi.. terimin n'ndan ötede bir talep ifade etmedigini açaldiyordu. Buna karghk Ahmed Agayeff (Agaoglu Ahnted) ve Esad.ûzerine benden 3000 sterling daha borç istedi. Diger taraftan Sionist temsilciler tarafmdan antisentit olarak degerlendirilen ikdam ve Peyâm yazan Ali Kemal'in pek de öÿle olmadigi.16 IL Meyrûtiyet döneminde de.401-410. ZI/541 Levontin'den Herzl'e. 1DApril 1911. 17 CZA.Siyonizm ve Filistin Sorunu. kolonizasyon ve bagimsizhk faaliyeti olarak tenkit edildiginde (özellikle Cosmidi Efendi tarafmdan). s.

2/3 . Savag içinde Cemal Papa ve yardimasi Bahaeddin. Gene Ïttihadç11arm muhalifi Rizâ Tevfik. yüzyilda antisemitizmin gampiyonu olan Rusya'am Ístanbul'dakidiplomatlanmn bile Rus pasaportlu Filistin kolonizatärlerine benzer egilimlerle pek karyi olmadiklan bilinmektedir? Anti-Sionist politikanm veya Sionizm sempadnedenle zanhgnun hiçbig Osmanh çevresinde bir firka üyeligi veya bu muhalif veya iktidar taraftan olmakla pek paralelligi yok gibi görünmektedir. 19 CZA. özellikle Ïstanbul'dakiAlman imparatorluk temsileiIeri.bazilartnm Sionizmi destekler görünmesinden dolayi.21 ancak iktisadî bagarilari dolayis1yla Sionizme karÿi nätr kalmiglardir. Kaldi ki." Yani. «Hact Adil Sionist dostu olduldanm ama göçe karpi olduklarm:» söylemig. dönem içinde antisemit bir kadronun yänettigiAlman politikasi. Judischeveriag. Yalruz Cemal Papa ve Bahaeddin'in Arablara kargi da ayni sert tutumu izledilderini biliyoruz. bulunan liderlerCavid ve Haci Adil Sionist göçe karça uygulamalarda di. Sionizme sempati duyan bir dügünürdü. Valisi Bekir Sami. Wangenheim'dan. Filistin'de Yahudi varhšmi kabule egilimli görünüyorlar. savag. Sionist kolonizatörlere karg1 bir tavir içindedir. s. 264. Türk askerî yargiçlarm Sionizm hakkmda hiçbir gey bilmediklerini ve adliye silkindeki. Savag yillarmda Cemal Panedeniyle mahkemeye verilen Dr. Z3/43-00186.. Bu daha çok bölgenin huzurunu despot bir idam ile saglayip Arab ve Musevî gruplarm çekigmesine meydan vermemek gibi bir tavirla açiklanabilir. zaman zaman kizdirnugtir. Sionist liderleæ kargi sempatizandir. und mit den Zivilrichtern vvelche die Anklage vorbereiteten stand es nicht besser.. Nitekim. Z3/49 s.. Z3/51 8 Februar 1915. Íttihadve Terakki liderleri Osmanhlaymayi gart koparak. Bir yerde Sionizm hakktnda Türk yöneticilerin bilgisizligi de bu ilgisizligin bir belirtisidir. TageMcher Briefe Erinnerungen. Onlarm bu tutumu Ïstanbul'dakiSionist temsilcileri de baglang1çta yamltmig. içinde Alman elçisi Wangenheim ve ABD eiçisi Morgenthau'nun Sionist göçü destekleyen politikalaruun hükümet tarafmdan önlenmedigi de biliniyor. Büyüke1çi Wangenheim'in sirf Almanya'am Filistin'deki çikarlanna uyar dügüncesiyle Sionizme destek oldugu. Beyrut Bagkentte Talât. pa'nm Sionizme kargi uygulamalan Ruppin'in hattralarmdaki gu ifade dikkate degerdir. hattâ 19..20 "Türkische Offiziere die als Richter fungierten hatten von Zionizmus nicht die geringste Ahnung. 2 Mai 1914.Atheneaum 1985. 24M4. sivil yarg1ç ve iddianameyi hazirlayan savc11arm da onlardan daha fazla bir gey bilmedigini söylüyor.. 21 CZA. Sionizme kargi oldugu görülüyor. Onlarm Lichtheim'a telgraf CZA. Osmanh Mûsevîlerinde de bu dönemde Sionizme kargi suskun ve ihtiyatlr bir tavir gözlemleniyor. 20 Arthur Ruppin. Jacobson'dan Tschlenow'a Rusya sefàretindeki gärüpme hakkmda. 4 Januar1912 tarihli.

olmadigmi büyükelçiye söylemig. Mazliyah gibi ileri gelen Musevî meb'ûslarla da anlaçamamaktadirlar. 16 Februar 1911.Lichtfrankofil olsa da. Lichtheim'm raporu. "Sionist degilse de. Onu genel Musevî tarihi veya anti-Sionist negriyata balop degerlendir- Seyh-ül-Íslâm '¾ Auerbach'a." . o günden bugüne literatürde de yanh. Jacobson tarafmdan degerlendirme yapdnugtir. Nahum'un Almanlar ve o paralelde bir politikayi desfékiememesi ve çekingenliginden ileri gelen nötr tutumuna kargi sert bir tepkidir. 2.. Osmanh Ímparatorlugu ve yeni Türkiye'de Mûsevîlerin siyasal tutumü ve toplumla bütunlegmeleri genelde çok özgün bir nitelik gösterir.. Ístanbul'dakiSionist temsilciler E. dass er bei dieser Gelegenheit die Zionisten etwas verleumdet hat. Karasso. denn im Grunde hasst er uns.."° Kupkusuz bu sert degerlendirme."diyor. Jacobsontarafmdan Meclis-i Meb'ûsân seçimlerinde aday olmaya teqvik edilmig ve kendisinin Sionistleri temsil edebilecek bir kiqi oldugu yolunda Dr. bu konuda anlayipi var.Auerbach'a. Diger yandan sava. 22 CZA. Lichtheim'dan Auerbach'a. Osmanh ÍmparatorluguAlmanya'nm yanmda savaga girince de devam ettirmigtir. Nahum. Nitekim. Jacobsonve Lichtheim'm en çok hayal kmkhšma ugradiklart ve bir inüddet sonra nefret ettikleri kigi hahambagi Hayim Nahum oldu. degerlendirilen bir tarihî kiMuiliktir. 'Nahum zu stürzen und medjlis-i cismanî zu haiten-laik konseyi yerinde biralop. Bu tutumunu. Jacabson'dan 23 CZA. sonrasmda Sionizmin Osmanh Musevileri arasmda ne gibi bir etki kurabildigini de aragtirmak ihmal edilmemesi gereken bir konudur. namuslu ve lyi tanmm19bir genç yarg1ç.214 raporlarmda ve yazigmalarmda bu lazginhgm izierini görmek mümkündür. Sionistlere bu arada (sefârette)biraz bühtanda buIundugunu söyledi. * "Malûm hamâkatiyle bana. hattâ eden olarak Efendi'yi çikarlarma hizmet kipiler Kâzim sionist gösteren sa belirli literatürün Nahum'u da aytu kategoriye kolayca soktugu görülür.E Anlagilan Hammon da söz gümügse sükût altmdir demeyi tercih edenlerdendi. Z3/43 d.XII. Ashnda bizden nefret ediyor. 24 CZA. ÖrneginBatzaria Efendi'nin kod ada 'Aprilnarr' olarak geçmektedir.Hammon için 11 Kasim 1912'de. 14 Arahk 1914 tarihinde Ístanbul'danJacobson. Nahum'la olan konugmasim da degerlendirk ken. N. Oysa Nahum için 16 Subat1912'de Lichtheim. onun Sionistlerden pek hoglanmadignu qu ifade ile belirtiyor:24 seiner Dummheit hat er mir selbst erzaehlt. 1912.Jacobson. germanophobe heim bu mülakat üzerine. Nahum'un Alman elçiliginde elçi Wangenheim'la olan görügmesini naklediyor. Maliye Nâziri Cavid Bey'i. Kudüs'tekiOsmanh Mûsevîlerinden Yarg1çHammon. Nahum'u alagagi ettirmekten' söz etmektedir? Gerçekte Nahum frankofil ve Alman aleyhtan gruplardandi. 11 Nov. buna göre Nahum. Z3250. Talât Paga'yt.1914. Z3/43-0014.

Ìstanbul. of California Pmss 1976.1.Zafer Tunaya'mn çahyma ve aragttrma yöntemi ve IL Meerûtiyet'in siyasal hayatmda Mûsevilerin rolü üzerindeki degerlendirmesi bu yöndeydi ve önemli bir baglangici olupturmaktaydi.E 25 Tank Zafer Timaya. s. Kaynaklarm tetkiki ve mukayeseli olarak degerlendirilmesi kaçuulmazdir. Eu kitap Sionist argiv belgelerini genig ölçüde kullamyor. 1984. 555-563. Hürriyet Vakfi yay. fakat Siyonist olan ve olmayan Musevileri ayiran bir ärgür olarak - niteler. IvÍandel. Bu nedenle abartzh hiikümlere rastlamyor 215 . Univ. c. Fakat Osmanh kaynaklarun ve Arab kaynaklarun yeterli kullanmadig1 görülüyor. Türkiye'de Siyasal Parfiler-Ikinci Meprûtiyet Dönemi.The Arabs and Zionism before World War. burada 'Museviler ve Örgütleri Osmanh ÜlkesindeSiyonizm Sorunlan' baghkh bölüm Íttihadve Terakki'yi Yahudi dostu. T. ÍttihatçaTürk meb'uslann ve Rum meb'uslarm (bu yanhg) Arablan Sionistlere karça desteklemedigini söylüyor.mek mümkün degildir. Ïarail'lidiplomat Neville J.. Galiba muhterem hocanuz Prof.

yüzyd sonlanndan itibaren Yahudi aydmlar arasinda kabul gören bir dil oldugu basm hayatmdan da anlaç1hyor. Acaba Yahudi toplumu millî dilleri mi konugmahyd1? Ortadogu. iki dil arasmdaki tartiemaya görüg ve tavar olarak bir üçüncüsü. En büyük problem Yahudilerin bulunduklan ülkeyle bütünlegmeleri ve ulusal dili çok iyi bilen. astrda Yahudiler bütün dünyada dilproblemiyle karpikargiya geldifer. Türkçenin 19. Malum oldugu gibi. ulusal edebiyata katkida bulunan münevverlerle ortaya çakti. Örneginhahambagt (Chiefrabby) kethüdasi Moiz Fresco 1888-1890 yillannda Ïzmir'de Ostadadh Türkçe (fakat Íbranîharfli) bir gazete çakanyordu. Çünküegitim yaygmlaymty. bu dilde egitim ve yaym 19. Bunlann Ìbrancaveya Yidig gibi Yahudilere äzgún diller oldugunu söylemek zor. Ama asnn ikinci yansmda Franstzcanm girmesiyle. Judeo-Espagnol gibi Yahudi renklerini alan ve o cemäste özgü bir ispanyollehçesi Osmanh Yahudileri arasmda hâkim dildi. Türkiye Yahudilerinin hayatmda Judeo-Espagnol gazeteden çok Fransizca gazete vardir ve bunlar uzun ömürlü ohnuptur. yüzy1hn ihtiyaçlanna cevap veremezdi ve asrî medeniyete. Asd önemlisiilmi kitap ve edebi yaymlar (romanIar ve meselâ Avram Galanti'nin kitaplan) Fransizca yazilmig ve basilmigtir (40yildir bu durum degigti).Artik Türk Yahudileri herkes gibi sadece Türkçe yaziyor ve Türkçe okuyor. yani Türkçe taraftarlart da katilacakti. Osmanh Yahudilerinin bu dille uyum saglamalan mümkün görünmüyordu. $urasimönemle belirtelim. bu linguistic denge bozuldu. yani Osmanh ülkelerindeki Yahudiler muhtelif dilleri konuquyordu. IL Meyrûtiyet döneminde Nesim Mazliyah Ïttihad. gazete ve kitap hemen hemenher eve girmigti ve asil önemlisi herkes milliyetçiydi. modern egitim diIinin Fransizca olmasi (üstelikbu okullar bu dili çok iyi ögretiyordu). Türkiye Yahudilerine modern egitimi Alliance Israelite Üniverselle'in getirmesi. Salom ve Tin¡aki gazeteleri temelde Türkçe çiktyor. Türk Musevî yazarlan roman ve hikâyeleriyle Türkçe edebiyat dunyasmda yerini ahyor.Moiz Kohen ise 1915-18 . yüzyil ortalarma kadar Osmanh Yahudi toplumunun dil sorunu oldugu säylenemez. toplum hayatmda da Judeo-Espagnol'un gerilemesine ve seçkin zümrenin günlük hayatta Fransizca konugup yazmaya baglamasiyla neticelendi. Judeo-Espagnol için gerileme baglayacakti. 19. Nitekim. Ne var ki.Osmanl: Yahudileri ve Tiirk Dili 19. millî kimligi ifade vasitalannm baymda da dil geliyordu.

Arabça diymda yukan Mezopotamya'da Âramcave Kürdçe konuganlar vardi. kent Ízmirbagta. Osmanh üIkesine göç eden Dogu ve Orta Avrupah Açkenazî Yahudilerin konugtugu Yidig. dedigi) yerini almaYahudice arasmda Tûrklerin deo-Espagnol'un (halk dügünüyorlardi? konuda sarih bilgiBu suu isteyenler Fransizca için ne aydmlarmm Yahudi önde bulunan gelen miz yoktur. Istan- 217 . belki 1925'ten sonra yabanct oldugu dügünülebilir. yüzydda olarak zorunlu okullarma Türkçe zenlenmesi gayrimüslim Osmanh ile eden dili. kurulduktan sonra bu nüfus gäç edince Âramca merkezinde Bursa'da. cografyasim edebiyati. âdeta Galatasaray (Mekteb-i Sultanî) ile paralel bir program izlemekteydi. Ìsrail änemli bir darbe yedi. Türk itaat çok içinde ve gayrimüslimler en kaideye kondu. bu içine kapanmig ve iki as1rdir ekonomik kültürel çöküntü içindeTürkçenin Juki cemäati dünyaya açan ve dirilten bir rol oynamaktaydi. Buralarda Judeo-EsOrta Anadolu gehirlerinde cemâatler (kahal) Selanik bir Yahudi da. Bu. merkezde bakanhklarda. tamamen cumhuriyet Tekinalp'in savundugu malumdur. Bu konuda Alliance okullan. 1925'te çikan Tevhîd-i Tedrisat (egitimin standartlagmasi) Kanunu'ndan sonraki gibi bir program vardi. bul 1988. Mezopotamya'da yaçarlaid1. kurulunca da yol okullan ayni Israelite Üniverselle' liance Osmanh Yahudilerinin özgün dili Judeo-Espagnol. Bütün Arab vilâyetlerinde. 57-62. Avrupasi'nda pagnol temel dildi. Bu 'Alokutanlar Yahudiler oldu. Türk cografyasi. hemen her Bati Anadolu'da vardi. Türk tarihi Türk ve izlendi. Sözünü lanan bir 1 Bu listeler için Nesim Benbanaste. Türk MusevfBasom Örneklerte Tarihçesi. Bilinmeyen denle. Franstz dili. 19. Türkçe ve Fransizcaya egit derecede õnem veriliyordu. tagra idaresinde özellikle Mallye Nezâreti'nde kalabahk sayida Musevi meögrenilmesiyle sagmurun bulunmasidir. Türklegmeyi Cografi yönden Mûsevîler imparatorlugun en genigalana yaydan grubudur. Musevî Alliance okullarinda gerçi temel egitim Fransizca idi ama. Tarihî cemâate ehri denecek kadar kalabahk oldugunu ortaya koyuYahudiligin egemen gehirde ler 16. Türk tarihi. Gene Osmanh demografik tetkiksahipti. asimile etmigti.çakarruplard1. s. Bu necurriculum'unun düzenlenmesine model ögrenilirdi. asirdan beri tarafmdan yeniden düdevlet merkezî maarif hayatmm yor.1 Maamafih Moiz Kohen ylllarmda iktisadiyât mecmuasuu döneminde sadece Türkçeyi degil. Vakia bu talepte hepsinin lyi Fransizca bildikleri malumdur. Nâfia ettigimiz ve Ziraat komisavantajdi. imparatortugun yüksek rütbeli yöneticileri arasinda çok fazla sayida Musevî olmamasma ragmen. okullarda Türk dilinin iyi memurlar. Fakat Ítalya'dan göç edenlerin konuptugu Ítalyancay1 Franstzca ve Fransiz etkisi kargismda aym baçanyi gösteremedi. Turk dili ve edebiyatma agirhk okullardaki egitim veren bu programlarm. Musevî mekteplerinde yazih Türkçe lyi bir gerçek.

Ístanbul-1992. 17 Ca 1318/12 Eylül 1900 (8 belge). p. 'Türklük'e kadar götürdüler. no: 6.* Vebu örnek Musevî egitimciler tarafindan takip edilmigtir. 200 binden fazlasi imparatorlugun çekirdek bölgesinde yagiyordu. Kosova'da Dahiliyye Dairesi'nde bir Musevî.. Markus-Osmanli'dan Cumhuriyet'e Geçiple. Í. Argivlerimizde tasnif edilip açalan yeni vesika fontlan bize bu konuda yeni bilgiler veriMüfettig-i Umumiligi Memuriyet-i Celileyor. Mülkiye ve Maliye'de çahyan gayrimüslim memurlarm listesi veriliyor? Bu listelere gõre. Manastir vilâyetinde üç Musevî memur merkezden tayin edilmig. Ottoman Civil Officialdom. Ru meli Vilâyât-i gahanesi si'nden gönderilen 16 Za 1321/4 Mart 1904 tarihli bir raponia Manastir. münevverler arasmda bir 'Osmanhhk' bilinci vardi. Adliye Dairesinde yine bir Musevî vardir. Aykenazi sinagoglarmda bile dil. genig halk tabakasi arasmda 'Osmanhhk' ve 'Türkçe' bilinci yoksa da. TFR-I-UM-132142-26'da 2907/4. bunu bazdan daha uç noktaya. 3. 4 Moye Grossman.AM. merkezî hükümet tarafmdan tâyin edilen memurlardan söz ediyoruz (Carter Findley'in son devir Osmanh bürokrasisinde zikrettigi gayrimüslimler daha çok merkezî ofisler ve özellikle Hariclye Nezareti'ndedir. bu kampanya dola- 2 Yeni tasnifler için BOA. Bizzat Açkenazi cemântinin bilgin din adanu Rav.000 kadart Filistin'de ve civarmda. yuzyil bagmda imparatorlugun Yahudi nüfusu en az 400. 2.5 Burada bir konunun üzerinde durmahy1z. s. Burada posta idaresinde dört Musevî memur vardir. 3. Rumeli Umumî Müfettigliþ Evraki..218 yono ve Menâfi-i Umûmiyye Sandig1(umumî tasarruf kredi sandigi) gibi mahallî kurullardaki üyeler degillerdi sadece. 10. Princeton. 3 Ayfu dosya. 9. Bu bölgelerdeki Musevî nufus azdi ve Osmanh Ïmparatorlugu'nda memur sayisi da kalabahk olmadig1için rakamlar küçümsenecek miktarda degildir? 20.1326. Ayni yerin Nâfia Dairesi'nde 12 adet Musevî zabita memuru vardir.12 1911 nüshasmdan 5 BOA. kisa zamanda Judeo-Espagnola dönügmügtür. BunIarm 120. Dr. 3.000 kigi tahmin ediliyor.TürkYahudileri'nden Görunúmler. 7 nolu listeler. Türk dilinin Ïspanyolca yerine Osmanh yahadilerinin millî dili olarak kabulünü ve yerleymesini isteyen ele alacagmuz girigim ve kurulan komisyon bu bakundan önemlidir. no: 2907/2. O kadar ki. burada dil olarak Judeo-Espagnol hâkimdi-ve Italyanca ve Yidig gibi bagka dilleri eritmigti. 29-Hannavasser gazetesi. Markus kurdugu lisenin açrhy töreninde Türk dilinin üzerinde önemie durulmasuu belirtir. 4. 143-168). Dr. 132112-21-26. Cumhuriyet'in ilk yillarmda"Vatanday Türkçe Konug' kampanyasi strasmda. TFR-IUM. Selânik ve Kosova vilâyetlerinde Adliye. Carter Eindley. 7. Bkz. Anlaµlan son devir Osmank Yahudilerine bakarsak. nakiL . 1989.

Çokgariptir. Maârif Nâztri (9 Mayis 1900). Bunun üzerine ayni gün saraydan irâde çakmigtir. belge 3). belge 2). Tarih ve Toplum.. s." Yazar Íspanyolca ve Fransizcano umumt yerlerde kullamlmasuu tenkit ediyordu (Ayhan Aktar. liberal tutumuna ragmen dil milliyetçilexi arasmda yer almigtive Mûsevîlere §öyle hitap ediyordu: "Dünyanm hiçbir memleketi yoktur ki. Lisan-i Osrnanî yi (Türkçe) kabul ederek. Du dil politikasi. 13). Yahudilere asirlardan beri dost ve efendi muamelesi eden ve ifrat cereyanlarnun ilerlemesine imkân birakmayan Türkiye. 'Cumhuriyetin Ìlk Y111arindaUygulanan Türkleytirme Politikalan'. Asirlarca bizi himaye eden ve nimetini veren Osmanh saltanatma gükran vesilesi olarak. Eu komisyonun azalan Osmanh Yahudi cemâati içinde tanman ve sonraki yillarda politik ve kültürel hayatta da rol oynayacak simalardir (bkz. ekte bu komisyon azasuun isimleri takdim edilmigtir. Adliye Nâzin (25Mayis 1900) tarihlerinde bu talebi uygun gördülderini sadârete (bagbakanhk)bildirmigler ve Osmanh kabinesi hahambagi kaymakanu (locum tenens) tarafmdan verilen rapor üzerine. Türkçeyi özgün telâffuz ile konugan veya özellikle yagh kadmlann konugamadiklan Musevî grubuydu: Ahmet Emin Yalman (kendisi SelânikIi Sebatayct gruptan) dahi. Moiz Kohen Tekinalp gibiler tarafmdan da takip edildi Bugünkü Türk Mûsevîlerinin Türkçe yi kullanmast ve onu iyi yazan bir grup olmasmda bu politikalar mi.. 219 . orada yerlegen Mûsevîler memleketin dilini benimsemesinler ve anadili haline koymasmlar. kültürel bütünlegme mi rol oynad1. Musevilerin dilini ÍspanyolcadanTürkçeye çevirmek ve yaymak için komisyonun varhgmi ve faaliyetini 5 Eylül 1900 (10 Ca 1318) tarihinde kabul etmigtir (bkz. Hariciye Nâzin (28 May1s 1900). Bunun için bir 'Tamim-i I isan-10smanî Komisyonu' (Osmanhcayi yayma komisyonu) teykil edilmig olup. hukuki. iktisadî. yoksa siyasî. sadik bir millet olan Museviler.y1siyla hücum edilen bir grup da. Arahk 1996. komi tartigthr. bunun yegâne istisnasi Türkiye'dir. 23 Za 1317/24 Nisan 1900 taxihinde Dersaâdet Musevileri HahambaMoshe Levi cenahlarmm imza ve mührüygi Kaymakann (locum-tenens) le Adliye ve Mezâhib Nezâreti'ne verilen bir dilekçede Lisan-1 Osmanînin (Türkçenin) lisan-i millî olarak kabulünü talep etmekteydi. belge 1). Özetle dilekçede gu hususlar belirtilmektedir. yaymak ve gimdiye kadarki lisanlan olan Ìspanasil dil olayolcayt ortadan kald2rmak ve mevcut Musevî mekteplerinde rak Türkçeyi kabul ve tatbik etmek istlyorlar (bkz.

Bunlar bagbakanhk argivi fontlarmda mevcuttur. Talmud ve Tevrat'm Türkçe tefsir tercümeleri de vardir. O da gelecegin (11 seimparatorluk haharnbagisi olacak Hayim Nehum efendidir. 162. Jak Mandil efendi saraym hekimi olmugtur. güphesizki. ve muayene azaamdan refetlu Ïshak efendi e) Daire-i celîle-i Hâriclye ve umûr-i ticariye kaleminden izzetlu JakMenage odast müpavirlerinden izzellu ishakYença efendi Ístiçâre f) g) Ebbbâ-i bahriyeden kolagast refeilu Viktor efendi h) Muallimin-i Mûseviyyeden hahamHayim Nahum efendi. i) .üyeleri ve ilgili bürokratik procedure'den söz etmez. 'JakSamanon Efendi ve Türkçe Açki Asrumz Dogarken'. 7 Avram Galanti. 5. komisyen.ederse de üyelerden ve ilgili arzuhal ve iradelerden söz etmez. sonraki hahamba- parkdemiryollart idâresi hukuk mügâviri refettu JakSamanon efendi Bu konuda Jak Samanon'un büyük torun çocugu Lizi Behmoaras benden aldigi vesika ve aile hatiralanyla Salom'un 21 Haziran 1995 nüshasinda bir makale hazirlad1. Osmanh cemiyetinde 1840'larda Moiz Fresko gibi Yahudi aydmlann Tûrkçenin kabulünü önerdigini de bu vesile ile hatirlatahm. ciddî bir biçimde Türkçe okuma yazma ve konugmaya yönehk bir egine sonra) 6 Lizi Behmoaras.Tamim-i Lisan-1 Osmanî Komisyonu (Osmanhcayi yayma komisyonu) üyeleri: 220 a) Rüsumat emâneti celïlesi fercüme kalemi müdür muavini Haruna-çizâde saadeflujak bey b) Bahriye Nezâreti celîlesi sertercümam kaymakam izzettu Moiz bey c) Daire-i celîle-i Hâriciye ve umûr-i pehbenderîkaleminden Hakî izzellu Yusuf bey d) Maârif Nezdreti cefilesi encümen-i teffi.7 Fakat. k) Ettbbâ-i mülkiyeden refetlu JakMandil efendi Bu listede bir tek kigi devlet memuru degildi. Ïstanbul1947 s. Salom. Tùrkler ve Yahudder.6 Avram Galanti bu komisyondan söz. 156. 23 Haziran 1995) da dedesi hakkmda biyografik bilgi veriyor. Digerleri hepsi askerî ve mülkî erkândandir. Galanti'nin Türkler ve Yahudiler adh eserinde belirttigi gibi mekteplerdeki Türkçe girigiminden evvel. Torunu Matilda ünlü Türk yazan YagarKemal Gökçeli ile evlidir. SarkDemiryollan hukuk mügaviri Jak Samanon'un torunu Lizi Behmoaras (Salom. s. 21 Haziran 1995. zikrettigimiz Prens Yusuf Izzettin ve Galib Papa gibi aristokrat Türklerle ahbabdir ve edebî bir grup olugturmuglardir. Yahudi aydmlann yanada Bu genç Yahudi aydru. Ün1ütarihçi Avram Galanti böyle bir girigim ve komisyondan bahsetmigse de. . 48 yagmda ölmügtûr.

okullarda terk edilmigti. Komisyonun çahymalan ûzerine fazla bilgi yoktur. Gazetelerde ve ibadette daha uzun zaman kullam1migsa da. Bugün Türkiye Yahudileri için Judeo-Espagnol artik arkaik bir dildir. 221 ¯¯ . Fakat zaten bu tarihlerden itibaren Íspanyolca. gittikçe gerilemigtir.tim görmek için bilinen ilk girigim budur ve Türk Yahudilerinin Türkçeyle butünlegme tarihi için bu änemlidir. Yahudi cemâati arasmda çok kere eve münhasir kalnug.

Kavga Dogu Avrupa'ya da s1çradi. hahamlann gikâyeti ve huzursuzluk bunun Vanî Mehmet . nedeniydi. 714. Mayis 1998. Üçüncübir Yahudi sahte mesih ise (1883-93)yillarmda ortaya çikan Yusuf Abdullah'tr. Hatta gukrKuheyI II Musevilerle Zeydigiîler arasmda sahiplenme konusunda bir çekigmeye bile neden olmuytur. Laik tarihçiler bazen dine gereginden çok önem verirler. hem de Türklye tarihi için önemli bir olay meydana geldi. Frankistler cemaatin içinde huzursuzluk yaratti. 1 Benzer gekilde Yemen'de art arda iki tane sahte mesih gukrKuheyl I (1861-65)ve II (1868-75)çaknug. Middle Eastern Studies. Sayi: 24. s. Maiyyetine de benverildi. Kendisine inananlar Mesih'in tekrar luk'a geçmig ve 'dönme' dönmesini bekliyorlard1.1 Esasen Türkiye tarihçiliginde de paralel bir yaklagimla gerilemeyi Ïslamdin adamlarma hasredenler vardi. Cemaat ise kendine inananlan. s. Bet-Zion Eraqi Klorman. hatta Dogu Avrupa'daki Yahudilerin bile bir kesimini ikna eden Sabetai Zvi Sùltan IV.Ìzmir'de kazandigi etkiden dolay1. Mehmed tarafmdan Edirne'ye getirtilmig ve orada divanda yargilammyt1. eski dindaglan. Her üçünün de Mûslümanlar arasmda hemfikir ve mürifleri olmugtur. Ekz. 'Müslim supporters of jewish Messiahs in Yemen'. 'av- * Tiryaki. Bundan sonra Selânik gehcemaatinin yerleyme ri baghca yeri oldu.Efendi yarg1çlardanda. Sabetai bundan sonra Arnavutorada ölmügtür. Fakat asil kanyikhk histeriografide sürüyor. Bir lasun Yahudiler Zvi'nin korktugunu dügünüp beise kapildi. SukrKuheyl . Bunu kendisine telkin eden muhtedî bir Yahudi olan hekimbagi Hayatîzade'ydi. Kendisine inananlarla birlikte özellikle zer rütbe ve armaganlar oldugu hadiselere sebeb Ízmit'iterk edecekti. Bizzat Seyhülislam Ölümemahkûm edilecegini ögrendigi son anda bir tereddût ve ardmdan bir telkinle Müslümanhgi kabul etti ve Aziz Mehmet Efendi adim aldi. yani Yahudiler ise sazanikos (renkleridegigen bir bahk oldugundan) demekteydi.9-18. Kimisi onu izledi. bu vakayt Osmanh Yahudiliginin 17. kendisine 150 akçe yevmiye bag landive kapucubaphk memuriyetinden emekli edildi. Sabetaym cemaatine Türkler veya deti'. Sabatai Zvi bagiglandi. Miiridlerin kimi eski inamga döndü. VoL29/4 1992. asirdan sonraki dekadansmm nedeni olarak gösterenler var. Ashnda Sabetaycihk bazilarmm sandigmm aksine basit bir gizli din degildir. Bir müddettir beklenen Mesih oldugunu iddia eden ve imparatorlugun birçok käyesinde. ma'aminim diye adlandmr.222 Osmanla Modernleymesi ve Sabetayctlzle 16 Eylül 1666'da hem Yahudilik.

yüzyilda Selânik'te bu cemaatin iktisadî ve kültürel bakimdan herkesi geçtigi anlagihyor. iyi memur yetigtirdigini belirtmektedir. yüzyilm tüm dünyada (kiyametbekleyen millienarist) insanhgi için bu hareketin Yahudi olmayanlar tarafmdan da izlenip benimsendigi ve Sabetay'm mesih olarak selamlandigidir. Cahit Uçuk da Selânik'te Sabataî Zvi cemaatinin gibi Müslüman adetlerine riyayetkâr oldugunu nakledlyor.2 BaziSabetaycilarm nesilden nesile kendi içlerinde tapidiklari bu bilgiyi belgelemek güçtür. Halkm bu tefsir ve inancmm tarihi bir temeli de olmahdir. Makalemizin konusu da bu modernleyme süreci olacaktir. Sabetayolar sonraki asarlarda Edirne ve bazi Rumeli gehirlerinde 1912-1913 Balkan savaglanndan soara Müslümanlarla birlikte imparatorluga göç ederek Ïstanbulve Ïzmirgibi gehirlere de yerleptiler Osmanh Ìmparatorlugu'nda böyle bir millet grubu yoktu.Abdülhamid ve Meyrutiyet demi hattratart. cild 1. SUahdarTarihi. Belgelere yansimayan bu säylenti dogruysa. bir kisun mensublar Yahudilikten degil bagka dinden gelmelerdir.Sabetaycihšm Müslümanhkla sirf görünüç olarak nu ilgisi var. Hele 20. Esasen geçmig asirlarda da Sabetaycilar idare nezdinde Müslümandi ve 19. yoksa olarak da baz1iligkileri var mi? Gizli bir inanç olarak hakkmda fazla bilgi sahibi degiliz. Saray'm ve Osmanh idaresinin Sabatai Zvi ve taraftarlanm zahiren de olsa Islam'a döndürerek büyük bir idam faaliyetini ve kriz atlatmay.bunun üzerine hepsinin görünügte Müslümanhgt kabul ettigi. 170). padigahm da bu nedenle hepiniz Müslüman olmazsamz boynunuz vurulacak diye Sabatai Zvi'yi tehdit ettigini. yüzyil modernlegmesi boyunca bu adi konmamig asimilasyonun hadisesiz bir gekilde ilerleme kaydettigi görülüyor. yüzyilda kimin Sabetaya oldugu kayitla belli degildi ve ritüellerinden vazgeçtikleri için birçok mensubu bakimmdan da önemli bir egilim olma vasfmi kaybetti.. Sene 1077 8/1666.cild I. Istanbul 1993. s. s. Müslümanlan da söylenti arasmda. 17. 431. 223 - ." eklinde bir rivayettir bu. oruç-namaz 19. Kuvvetle muhtemelen. (Bir devlet adammm [Mehmed Tevfik Biren111. s. dönemde Selânik'te dolaçan bu rivayete deginlyor. Sabetaycdarm basit bir gizli din ve gizli Yahudi mezhebi olmadiklan muhteva "$ehrin 2 Fmdikli Mehmed. Arma yaym. Diger yandan o günden bugüne dolaçan bir rivayet. Ancak Selânik yöresiyle ailevî baglan olan ve o ülkenin kültürelkahp ve rivayet ve görügleriniönyargisiz olarak hayathikâyesinde nakleden Cahit Uçuk (Bir Imparatorluk Yap1Kredi yayuu. 79) o Çökerken. Bilhassa Kemalist laisizm Türk toplumunda bu meseleyi adamakilh silmig ve k1y1ya itmigtir. Nitekim Mayis 1901'de Selânik'e vali olan Mehmet Tevfik Bey hatiralarmda Fevziye Mektebleri'nin (mektebleribu cemaatin kurdugunu zikretmiyor ve belki bilmiyor) diger mekteblerin fevkinde oldugunu.. bu tarikata (öyIe diyor) diger dinlerden Hristiyan ve Müslümanlarm girdigini. becerdigi açiktir. 1stanbul1995.

Abdurrahman Küçük. Nitekim bu dönemde çakardiklarmi bildigimiz tek yaym orgam da ne dinî ne de siyasîdir. Sefarad Yahudiler ya JudeoEspagnol konugmuy sonra Fransizca kullanmigken. Ötüken. 19. Mûslümanlar arasmda kayst edilir. istanbul. bilhassa Arnavutluk ve Dogu Karadeniz'de birtaeskim gizli Huistiyan cemaatler artik bir hürriyet havasi sezdiklerinden saklamadilar? Selânik'teki Halbuki açakladi kimliklerini ve ki dinlerini kalabahk Sabetayc1 cemaat böyle bir açiklamada bulunmadi ve üstelik görünügte Ìslamiibadeti gene softica devam ettirdi ve kendi eski ritüelionlar da resmen ne devam etti. yüzyildan itibaren bir açiklama gene söz konusu degildir. Girit. Sabetay Sevi. Ortodoks Musevîler bu konuda onlardan daha katlydi. une secte judeo-musulmane de Salonique'. I-V Ístanbul. Faris-1908'de yer ahr.Sine D.224 ~ Maranoslarm aksine) gu iki husustan da anlaghr. Nitekim 1856 Islahat Fermam sonrasi. Devlet bu cemaati tammaz. Sabetaycilann 19. asirdan itibaren ev dili Türkonlan aforoz etmiyti. . Duderginin üzerinde duracag1z.155. Resimii Yeni Lugat ve Ansildopedi. Selânik Sabetaycilari Yahudiler arasmda degil. Gövsa. Osmanh nüfus sayunlari din esasina göre olur. Zaten Sabetai Zvi'den sonra cemaat kendi içinde parçalanmigttr ve bu gibi bir örgüt ve gizli kayit ve nüfus sayunmm da fazla bir gey göstermeyecegi açiktir. Revuedu monde musulman. 1939. Mesih'i bekleyen (yani Sabatai Zvi) bu cemaat her iki dinin ibadetini çok sofuca yeücra köpelerinrine getirmekteydi Nitekim Osmanh Ímparatorlugu'nun kayttlartkargismda Müsdeki gizli Hiristiyan cemaatler sadece idarenin Sabetaycigetirmezken. 19. yüz(Ïspanya'daki yll ve öncesinde. Tam aksine eski devrin tüccar ve zenaatçi Sabetayc11aridaha çok egitime önem verdi ve Osmanh bürokrasisinde dalla çok gärev aldilar. Dönmeler ve Dönmelik Tarihi. Ïlknüshasi I Mart 1299'da (1882) 3 Bu konada rivayetler: Slousch N: 'Lesdeunmes. lüman olduklarun söyler ve ibadeti pek yerine larm bu sofu davrarugi dikkati çeker ve kendi mistisizmleri bakunmdan önemli bir noktadir. Bu nedenle Sabetaycilarm sayisi geçmigte ve günümüzde kimsenin vâkif olmadig bir sirdn Selânik Sabetaycilarm elimizde bilinen ilk periyodikorgani Gonca-i Edeb adh bir on beg günlük meemuadir. No XU. Daha çok yurtsever hareketlere karryti ve nitelikli serbest meslekler icra ettiler. 5. ÍbrahimA. gene Talmud-Tevrat inançIari hakkmda hiçbir aç1klama yapan risale kaleme alan ç1kmadi (son zamanlarda bu konuda yazan ÍlgazZorlu hariç). Ïkincive önemli unsur. Bilinen hahamlari olmalarma ragrnen. cemaatin de gizli bir örgütlenme içinde kendi kay1tlarim tuttugu güphelidir. Ama säzünü ettigimiz organ laik ve medenî bir gençlik yetiptirmeye yönelik iki haftahk bir dergidir. Makedonya. Dogu Sirbistan. ama Sabetaycilar çe olmugtu. Yahudileriyle iligki kurmadilar ve aç11danmadi.

Fakat amaç egitim. Meç. biyoloji terimleri üzerinde açiklamalar yer ahr. Bu rejimin ve sansürun de hoguna gider. Girit için. Battlilagmaydi. edebî yazi. Bun)arin çogu nahif ve tagra havasi düzeyindedir. Yahudi ve Hiristiyarilar devamli) çok övülur.Türk Tarih Kurumu. 25 L 1275 (28-VI-1859) ve Arnavutluk için. s. Abdülhamid devri modasma uygun olarak açilan okullar ve egitimde ilerlemeden söz etmek. Bu risalede Sabetaycihga ait bir telkin ve bilgi yoktur. yüzyil boyu Selânik. 4 Í. her saytda kimya. XXVI/2 1989.ç11amqtir. Victor Hugo tercümeleri (hep laik yazarlar seçiliyor). Gençlere hitap eder. Irad-Han No: 8922. Tanzimat3n 150. Selânik Mevlevî dergâhmdaki âyinler ve dergâhm duvarlapndaki yazilardan söz edilir. s. fakat dinden söz etmez. 19.i söyleniyordu. 'Bir kavugmak Türk Müslüman gruba yoluyla izdivaç hepten hoglanmayip. Selanik Sabetaycilari Istanbul'agöç ettiklerinde benzer mektebleri kurdular ve laik ulusalc1 bir Türk egitim sisteminde öncti oldular. çayan Sabetayc11arm modernlegme sürecine dair Resin 'Tanzimat Döneminde Tanassur ve Din Degiptirme Olaylarf. Ìstanbul'dayabilgilerimiz yok. sonra entellektüel bir genç nasil yetipir ve davramr gibi yazilar ihtiva ediyor. Açikça gôrülüyor. s. niyetinde olduklar. Bu dergi. Anlagilan modernist Sabetayci seçkinIer modern Bati egitimiyle. 20 Ocak 1924.14 C1274 (30-1-1858) Üsküpiçin BA. Türk cemiyetinde Sabetaycilar yaptilar. Edirne. 5 Vatan. 'Tarihin Esratengiz Bir Sahifesi. daha iyi egitim ve dünyaya aç11madir. piir (bazilart çok amatörce). Jr. 'Le Crypto-christianisme dans la region du Shpat au cours de la derniere période Ottoman'. Batihlagmig kozmopolit çevrelerde çok seviliyordu. Ankara 1989.' Bir tarih müdekkiki. Studia Albanica. Ortayh.4 Bu kozmopolit tarikat. Ancak dönmelik üzerine bir seri yazi negredilen Vatan gazetesi l924 Ocak aymda (10 Ocak 1924'te) Gonca-i Edeb mecbunlarm Sabatai muasim progressiv modern dönmelerin çikardignu ve yazar. Mah. 225 . rir.Asil redaktörü Fazh Necib Bey'di. Musevîlerden änce Batihlayma ve egitim ile Sabetaycdar daha önce durumlarim yükselttiler (emancipelvebir yerde Bati Avrupa'da Musevîlerin kendi cemiyetlerine yaptiklan kültürel katkiyi. Normalde bu gazetede dinî bahislerin yer aldigru görmek zor (Mevleviligi methetmek digmda). No: 357. Onlarm bugänku devami olan Ipk Lisesi de (Istanbul)kanunî zorunluluk olan din dersleGonca-i Edeb egitime önem verini laik bir retorique ile sürdurmektedir. seyahatriameler.ettiklerini Zvi'yi burada gençlerin bu batil mezimzah bu seride tarih aragtiricisi' edemedim. 93-102. 1-7. Aç11an okullardan söz eder. BA. Fakat derginin amaci sansürle uyugmaktan çok. YrfrSempozyumu.5 bu pasaji tesbit parlatanhkla Ben itham. Nitekim bir müddet sonra kurulacak Fevziye ve Terakki gibi gerçek anlamdaki gymnasiumlar-laikegitime änem vermigtir. Daha dogrusu kozmopolit bir Türk tarikat1 olan Mevlevttarikati (mensublan arasmda. kapah cemaat hayat biçiminin degigecegine de inaniyotlardi. 2. Bardhyl Graceni.

okuyucularm civar Edirne'ye kadar uzandig1 anlagihyor. Nitekim imparatorlugun ünlü maliye nazin Mehmed Cavid Bey. Sabetayct kökenliydiler. yabanct dil egitimi sayesinde dig ticarette de Müsluman Türkler ve Yahudilerden daha niteliklive lyi durumda olduklan anlagihyor. 2) Karakaglar(yahut Osman Baba grubu). Hasan Tahsin (Osinan Nevres) Íttihatve Terakki grubu içinde anar gizme varan fikirleriyle tamnan ilginç bir gahsiyetti.. Sebeb cemaatin kenoyu ani olarak di içinden çikmigtt. Onunla birlikte direnen ve vurulan bir zabit. Ancak basinda bir münakaga baglanugtL üzerine birtakun rivayetler yazihp konuquluyordu. bir ve ger olan Ahmed Emin (Yalman) gazetesinde onu müflis. Bunlardan ikinci gruba mensub Karakay Rügdi Bey bugün pek anlagilamayan bir sebeb'dönme'leri gile 1924 Ocak ayi bagmda Türkiye Büyük MilletMeclisi'ne kâyef eden. Cumhuriyet dönemi baglarmda 1924 yib Ocak aymda Türkiye kamumeselesi ile yüz yüze geldi. Gazetenin egitimi ve yazarlarm kipiligi. ahIâksiz diye suçSabetayct (dönme) inanci ladi. Sabetaycidir. ancak hepsinin batil inamy ve tavirlarim biraktp Türklügiikabul etmeleri gartiyla Türkiye'de yagayan Türkler olarak-kabul edilmelerini Millet Meclisi'nden istedi. 3) Kapancilar (yahut Íbrahim Aga grubu). kolordunun saghk zabiti Selânikli E2ükrü Bey de bir Sabetayclydi.. ÍstanAncak mecmuamn yazarlarmm memur zümresinden bul'dan giden bazi zevatm yazi ve demeçlerinin basildigi. Türk matbuatmm önemli simasi. Orduda. Neticede kendisi de Sabetayci kökenli olan Ahmed Emin gazetesinde bu konuda dänmeleri anlatan bir tefrikay1 10-22 Ocak 1924 tarihleri arasmda neÿretti ve dön'dönme' . dahiliye nazirlanndan Mustafa Arif ve maarif mûstegan ve hukuk profesörü Muslihiddin Adil. 1) Yakubî (veya Hamdi Bey grubu). Sebeb alle içi bir anlagnazhk ve diKendisi Sabetayci dönme liderleri tehdit intikamdir dendi. Sebataycilar arasmda Osmanh bürokrasisine bir katuma egilim ve eyleminin oldugu. matbuatta ve Ìttihadve Terakki parti çevrelerinde Sabetaycilar vardi. Diger bir maliye nazin olan Nüzhet Faik. Bunlardan ünlü Hasan Tahsin (Osman Nevres) 1919 yih 15 Mayis'mda Yunan kitalan Ízmirleçikarken onlara ilk kurgunu sikti ve dimnigi baglatan kahraman olarak tarihe geçti. ki aym zamanda kuvvetli bir iktisatça idi.226 oldugu. Bilindigi üzere Sabetaym izleyicileri Sabatai Zvi'nin ölümünden sonra zaman içinde birbirine rakip ve kopuk üç partiye aynlmigti. Vatan gazetesi sahibi Ahmed Emin (Yalman) da Sabetayciidi ve bu konnda ilk tef rika 1924 Ocak aymda onun gazetesinde yayunlandi. Cavit Bey saltanat ve hilâfetin aynlmasuu isteyenlerdendi. gayri-Islam ve Türklügu sömüren bir grup olarak itham etti ve bunlarm Timanistan'la olan ahali mübadelesinde Tiirk olarak bu topraklara getirilmemelermi. bunlan (yani kendisinin de dahil oldugu grubu) gayri Türk. Bu arada dönme denen Sebataycilar laik bir ulusalc1hgi benimseyen grup olarak Jön Türk hareketi ve Íttihadve Terakkiiçin<ie de yer alnuglardar.

232. 5 Ocak 1924 (1340H).175. Ancak arkasi gelmemig ve Türkiye Yahudileri bu konuda susmayi tercih etmiglerdir. 22: ¯ . hem de Sebifürregad'i itham eden yazilar yazdi. gerçekten mübadele yüzünden Selânik'te i.kendilerinin Türk ve Müslüman degil. 8 Vækit. ancak bu Selânikliler konusunda bilgim yoktur. Karakap Rügdi. ve yurtlanndan sürülerek gönderilmemelerini istemiyti." diyor. "Ben dinler konusunda çok tetkikat yaptun. Herkes ne kadar biliyorsa ben de o kadar biliyorum. Yunan hükümetine müracaatla. bir Osmanh ve Türkiye Yahudi dinî liderinin Selânik hakkmdaki ilk resmi aç1k degerlendirmesidir. Sabetayci de- yimi israrla kullamImamaktadr. bu bakimdan ilginçtir. yurtsever bir kitle oldugunu yazdudi. ilerici. Konortas bu fikre yatkm görünmüç ise de. yeni Cumhuriyet'in Iaik ulusçuIari ve Cumhuriyet Halk Partisi tartigmamista. Ancak bir ara 'Sabatai Zvi kabilesinin Musevî itikadma kismen ve muhalif bir tarikat oldugunu' ilave ediyor? Sti mübhem. yoksa. sh. Bu Sabetaycilarm kendilerini ilk defa anlattiklari ve tamttiklan bir yazi serisidir.melerin bu inançtan vazgeçen Iaik. aslen Yahudi olduklarun. bazi bakanlar Sabetayc11armYunanistan'a Türk'ten daha zararh olduklanm ve bu yüzden derhal Türkiye'ye gönderilmelerini istemiglerdi? 'Dönmelef. Sansür bu gibi tartigmalan muhafazakâr çevrelerdeki ftsiltilara terk etmigtir. Bu dönemi bir suskunluk izlenügtir.cild 23. çekingen demeç bile ashnda. Ancak yazanm ismi yoktur tarih aragtincist' diye imza atilmigtr. yani Sabetaycihšm üzerindeki münakayamn arttigi günlerde bazi gazeteciler Türkiye hahambagisi ünlü bilgin Haim Becerano'ya da Yahudiligin ne dereceye kadar alakast oldugunu sormuç1ardir. age sh. bu yüzden mübadele ile ev.ola'bir 'dönmeler'le 'dönme"leri 6 Sebilurregad. Bu nedenle. 12 Ocak 1924 tarihli mülakatmda hahambaµ. Muhafazakâr Sebifürregad dergisi bayyazari Ebuzziya Tevfik ise Ahmed Emin'e hücum eden yazilar yayimladi. Abdurrahman Küçük. * Bu kelime eenebi dillerle dahi deunme veya dönmek diye yazumakta. ulusalci. 7 Vakit. 12 Ocak 1924 (1340H) Hahambay Haim Becerano ile mülakat. Tanin. i. gimdi Türkiye smirlan digmda kalan Selânik Sabetaycilannm ahali mübadelesi dig birak1hp Türkiye'ye getirilmemeleri münasebetsiz ve tehlikelidir diyordu? Karakay Rüçdi Bey'in bu dilekçesinin nedeni pek belli degil Cemaatine duydugu bir kizgmhk ve ihbar nu. 'Dönme' denen unsurlarm durumunu. aksi görügün irkçihk ve Osmanh imparatorluk realitesi ve Türkiye realitesi ile bandaymadigim ileri türüyordu. Sabatai Zvi vakasmdan sonraki iki asir içinde. 4 Ocak 1924 (1340H). Hüseyin Cahid (Yalçm) ise Tanin'de hem Karakap Rügdi'yi tenkit ve itham eden. ve güçlerini birakmak istemeyen Sabetayci cemaate yardunci olmak mi istedi? Zira o stralarda Selânik'te Mustafa Bey. Sabetaycilarm Türk oldugunu.

Anvergisi' Türkiye malî tarihinde çabuk terk edilen rezilane bir cak uygulamaydi ve çegitli çevrelerden tephi gärmügtür. Bununla beraber dar bir antisemit çevre. A s. 87. Herhalde son yetmig yllm laik geligmeleri ve yeni kent kültürü içinde. Küçük. laik ideolojinin önde gelen bazi pahsiyetlerini olmakla itveya yanhg veya dogm fisilti gazetesinde sürdürmüglerdir. Ondan sonra da buna benzer açik veya kapah bir uygulama görülmez. 195. yi da bu konuda Sabetayc11arm susmasim 228 'dänme' zorlamig 'mason' 'varhk 'dönme' 'varhk 9 Faik Ökte. 258. fakat daha çok laik hayat tarzi içinde erimigtir. (Tekistisnanm. Ìstanbul1947 (?). age .Varhk VergisiFaciast. 85.9Ma1ûmdur ki en yüksek varlik vergisi meblagt da bu kategoridekiBezmen ailesiiçin tahakkuk ettirilmigti. hiçbir gey veremez. Sabetaycihk laik ideoloji. Onun için aragtirmanm mülakat ve bazi kalmti belgeleri (yazih veya yazisiz) aramak eklinde olmasi gerekir. kanaatlerin aksine. Bu grup üzerinde halen Lucette Valensi'nin bir aragttrma yaptigru duyuyoruz. Vergi kategorileri içinde 'D' cetvelinin dönmelere konan vergiler oldugunu o zamanki Ïstanbul defterdari Faik Ökte yazrmétir. sayilanm kimse bilmez. Bugün Sabetaycilar kendilerini henüz açiklamaz. yüzyildan beri ulusalci toplumu isteyenferin arasmda onlar da vardi. bu inanç üzerinde bir aragtirma yapip yayimlamaz. yeni toplumun laik vatandaghgiböyle laikm benimsemeyi tercih etmiglerdir.) belirtmek görünuyor Öyle ve gunutakdirle sahip olanlar halen var fakat. Üstelikbu laisizmin en ategliöncü ve uygulayicisi da bu grup olmugtur. En olayla Sabetayci çevreler unutma ve susmayi. Esasen 19. ama hakikaten tekistisoldunanm Tinjaki ve Toplumsal Tarih gibi dergilerde yazan Ilgaz Zorlu kimlige ki bu inanç gerekir. ham etmeyi Harb içinde 1942'de çakardan fazla kazançtan ahnmak istenen sitasmda meselesine ilginç bir biçimde vergisi' uygulamalart bümkrat yönetici çevreler yeniden el atmigtir.olmahdir.s. Tabil Osmanh arpivleri. bkz.

Böylece eski Ïran kültürünün destan. 9-10. Tûrk Tarih Kurumu Yaymlan. Sasanîler ÏramPahlavi denilen kökü Aramî alfabesine dayah yazlyi kullanmig ve Araplar Ïran'ifethedince Arap alfabesi bunlarm yerini almigti. Baganya gerçekleptirmeye yardim eden ilk nokta. Atatürk Kültür. ilk ve ortaçag toplumlan için köklü bir degigiklik sayilmayabilir. Yazi ve kay1t igleri ile dar bir bürokratik kadronun birkaç rahib ve pairin ugragtigt geleneksel toplumlarda yazi ile ilgisi olmayan genig y1gmlarböyle bir degigimden haberli bile olmamiglardir. Arap harflerinin yerine Türk dili için en uy gun alfabenin hangisi olacagi soru* •• Türkiye Cumhuriyeti'nin YetmigBeg Yth Armagam. 1928 Türkiye'sinde Arap harflerine muhalif. 68-84 Yasa 1 Kasun 1928'de kabul edilip. sonraki dönemlerde yeniden yazih olarak saptanmasi mümkün olmuçtur. Du akmun varolug nedenini ve yayihyra bu yazida göstermeye çahyacag1z. Çünkugeleneksel toplumun sözlü olarak saklanmasidir. s. yiir masal gibi ürünleri. 80. tarih boyu birkaç kez alfabe degigtiren bir toplum olarak bu olaym önde gelen örnegi sayllabilirler. Ankara 1998. Ne var ki alfabenin degigtirilmesi. S.Harf Devriminin Nedenleri Üzerine' 3 Kasim 1928'de" Türkiye modern dünya kogullan içinde çok cesur bir denemeye girdi. Alfabe degigtirmek tarihte ilk kez görülen bir olay' degildi. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu. Dizi XVI. Oysa basmm. 3 Kastm'dan baglayarak yürürlüge girmietir. kitaplarm ve eski çaglara oranla yaygin egitimin görüldügü modern çaglarda. . kültür ürünlerinin zanmigti. Eu son olay her ne kadar eski Íranuygarhgom kaynaklanm bir süre karanhkta olanak kabirakmigsa da. yüzyilm ilk yansma kadar uzanan edebt ve fikrî bir akmun varhgidar. kökü 19. böyle bir degigiklik kolay cesaret edilip yürütülecek bir iy degildi. Hatta en bagta Türkler. Degigimden önemli say1da kigi ve kümeler olumsuz biçimde etkilenir ve yeninin benimsenmesi birçok güçlük yaratin Bunlara karym Türk inkilâbmm bu konudaki Israrh tutumu nasil olup da bayanya ulagmigtar. Ïlkçagm parlak uygarhk örneklerini veren Ahamaniglbr Ïraruçiviyazismi. hatta dinî metinleri buyuk oranda halkm tüm kesimlerinin belleginde yagadigmdan. yüzyillarda eski kültürün restorasyono bir özelligi. Iran'm ünlü çairi Farsçanm üstaderlebu tip sözlü anlatimlardan di Firdevsî (Firdosî) bile $ehname'sini migtir. Nitekim toplumlar bu konuda çok ürkek ve tutucu davranmaktadir.

XXXILyüzyilda uygarhšm egigi olan Mezopotamya'da Sümerler tarafmdan kullaruld1. Uruk IV katmamnda ilk resim yazilan ele geçti. . igaretlerini alahm. sayun ve bälügümü rahipler tarafmdan yapihyordu.Hiyeroglifte her resmin (iyaretin) kargihþ olan kelimenin bag harfleri kullamlarak sesli ve sessiz harfler ortaya çakti.1 Resim yazismdan daha sistematik bir yazi olan çivi yazisma geçigin agamalan tam olarak aydinlanmig degildir. Rahipler getirilen ürünün cinsi. miktan ve verenin adim kaydetmek için baziözel igaretler kullandilar. Her toplulugun üyeleri y1gma tepeler üzerindeki tapmaklar etrafmda yagamakta ve elde ettikleri ürlinü bu tapmaklardaki rahiblere teslim etmekteydiler. sesIllerin (vokal)önemli oldugu Türk dili için. Hitit hiyeroglifi. bu tür fonemlerin daha çok 'mabed - 1 Füntzan Kinal. Zamanla bu igaretleri her birinin anlayacaþ gekilde sistemleytirdi1er.ptir ve resim yazismdan (pictographique) geligerek ortaya çakmigtar. 12-13. Ankara 1973.. Fakat bunlarda tek ses gösteren baziiçaretler vardir Bu nedenledir ki Mezopotamya kültürlerinin kullandigi yazi. VII. Teslim edilen ürünlerin yaz2m.su ise.Japonve Proto-Hind (Mohanjo) kültürlerinin de yazilari vardt Ancak bu yazilar resim yazisi olup. Tevrat'ta ise Erek diye geçen eski Uruk gehrinde Jordantarafmdan yapilan kazilarda. Bilinen Sümer metinleri bir hece yazist olan çiviyazisi ile yazilmi. Hele Ïranhlartüm igaretterin sayistru otuz dokuza indirerek çivi yazisim neredeyse alfabetik bir agamaya getirdiler. Sümer dilinin grameri. Gerçi. sosyalizmi' ad2 veriliyor. Örnegin. geligiminin doruk noktasi olarak kargimiza çikar.öküz=k alef.Ö. Sümerce aglutinant (ek ve kök yapist ile kurulan kelimelerden meydana gelen. 'ÇiviYazistrun Dogugu ve Geligmesi'. Mezopotamya'da daha sonra siyasî bir birlik kuran ve Samî bir toplum olan Akadlar tarafmdan yazdnugttr. Ama çivi yazist gekillgri dört-beg tane sesli harfi verebiliyordu. Bu da harf devrimini olanakh kilan ikinci noktadir. Böylelikle. Latin alfabesi en uygun görülmügtür.Böylece resim yazisi dogmug oldu. Ashnda uçses (akrofoni) dedigimiz yäntemle modern alfabenin temelini atanlar eski Misirhlardir. Burada iki igaretten a ve b sesleri ahamakta ve yan yana ya da alt alta yazildiklarmda ab kelimesi ortaya çtkmaktadtr. alfabetik degildir. Eu düzende özelmüllumsal düzenine kiyet geligmemigti. ÍIk yazi M. Bunu yazmin geli. 5-7. iftisaki) bir dildi. Bu yazi tahminen Sümerlerin Mezopotamya'ya geliglerinSümer sitelerinin bu dönemdeki topden üç yüz yil sonrabulunmuytur.ÿimtarihinde saptamak mümkündür. s. modern alfabeyi doguracak bir baglangiç olarak uitelendirilmektedir. S. Alfabe tarihine baktigimizda Latin harfleri. DTCF Tarih Araphrmalan Dergisi. Çin. Aztek hiyeroglifi gibiyazilar da böyledir. C. bugün Varka. Fonetik ba- yazmm 230 ¯ kimdan en mütekämil alfabe oldugundan. Güney Mezopotamya'da. Latin harflerinin kabülü ile çözùlmügtür. ev= O = beth.

403'te Attika'mn resmi alfabesi olarak kabul edilen klasik Yunan alfabesi ortaya çikmigtir..Ö. Augustus devrinde Y ve Z harfleri eldendi. Fenike alfabesinin asil geligme alam. Bu nedenle bugün dünyada çeyitli gruptan dillerin en yaygm olarak kullandiklari alfabedir. a-e. Sami dilleri konugan toplumlar bu alanda Akdeniz uygarhšmm äncüsü olacak ve alfabe giderek modern yap2sma kavugacaktir.Ö. gimdi ses yöntemine geçiliyordu. O. Bunlardan biri hiyeroglif ve çivi yazisma göm harfleri yirmi ikiye indiren ve ses yöntes mine dayanan Fenike alfabesidir. 2.Ö. yodh harfleri ile 1. BäyIece M. sonralar1 Araplarda Kuji ve Neshf. Yunan alfabesine göre daha sistematik bir alfabe olan Latin alfabesi baglangiçta yirmi bir harften oluguyordu.Ç ve Õ. Çiviyazisi ve hiyeroglif apagi yukan M. 'ayn' Tarihte Türk Alfabeteri Radlov ve Thomsen gibi türkologlarm bilim dünyasma tamttiklan Orhun yazitlan. 2. Türklerin bilinen ilk yazth amtidir. 3. Fenike alfabesi. Kolay okuyup yazmaya ve standart imlâya olanak hazirlamaktadir. u-o seslilerini aldiklan gibi.XI. 1. seslilerini içeriyordu.L yüzydda yerlerini tümüyle daha geligken ve sistematik alfabelere biraktdar. Yunanhlar. Alfabe dogdugu günden beri degigmektedir ve halen de son geklini aldig1 söylenemez. Bu da bir yerden sonra alfabeyi etkileyip degigime zorlamaktadir. Bununla beraber sonralari bazi kelimeler için istianaî olarak kullamImigtir.Çekçedeki 6 I Almancadaki Ä gibi. gerekse çivi yazismda hece yöntemine bagh kaImdig1halde. Ïran'da Pahlavî. Gerek resim. Bir toplumda zaman içinde degigen ve geligen toplumsal iligkiler ne deniyle daha standart ve mükemmel bir imlâya gerek duyulur. Bazi dillerin gereksinimlerini kargilamak için harf alti ve üstü igaretler (diacritique'ler) kullamhr. Latin alfabesi hece yöntemiyle kurulmuytur. Thomsen 1893 ylhnda Orhun vadisinde bulunan bu yazitlarm sirrmi çözdügünde. bilim dünyasi bir olayla kargilagtL GÖk- 231 - .Õ. A.) Bo konuya ilerde yeniden deginilecektir.. (Örnegin.kullamldigi Misir hiyeroglifi bir antamda modern alfabenin baglangici sayllabilir. Ì. M. Saderin gibi sessizlerini de sesli harf olarak aldilar. Süryanîlerde Estrangelosve dolayh olarak da Turfan yazitIarmda gördügümüz Uygur alfabelerinin temelini olugturmugtur. yüzyilda Íonadalan ve Yunanistan olmuçtur. aleph. Bu yazitlardaki ilk alfabe. Latin yazismda (C) fonemiyle verilen Yunanblarm (K) harfi Latin alfabesinde yer almaz. onu kullanan siyasal grubun adi olan 'Göktürk' terimiyle adlandinhr (M. Türk dilini konuyanlar da tarih boyu kullandiklan alfabeyi dört kez degigtirmiçIerdir. Türkçedeki Q. y-i.U. vav. Y. 3. 732). Fenike alfabesinden çikan bir kol ise Suriye'de Aramî.

N. resmi yazigmalarda daha çok kullamldi. Bu yaz2y2 Zerdügtîler. o. yüzyillardan biri edilme nedenlerinden nin kabul olasoyundan toplumlar arasmda alfabesi Türk artik yaygm yarak Arab kendi harflerini Arap Türklerin kullamhyordu. Örnegin. I (a.S gibi) kullamldigi dilimizde. TDK Yay. e. Ìgleksesli kargilayan üç mîlerin. Ïstanbul 1939. Arap harflerinin baglatetrafmda yogun bir tartigma harflerinin kabulü glbi seçenekler = 'islalu' - nuptir. 1968.Leipzig 1950. P= y Ç 5 ve J = 3 gibi harfler ise alfabemize Ìranhlaryoluyla girmigtir. yuzyillar boyu Arap alfabesinin üç seslisiyle yetinilmigtir. kelimeler ustüste konan iki nokta ile ayri lir. Altfürkische Grammatik. s. Bu-örneklere Macaristan'm Szekel bölgesinde Nagy Szént Miklós'da rastianmigtir. . s.). 15-28. Eski Türk Yazrtlarr. H. Dolayis1yla Gäktürk alfabesi bürokratik hizmetler için nygun olmaylp daha çok amtsal bir yaz1çegidiolarak kalmiptin Bu yazi türüne bagka yerPeçenekler ve Hiristiyanhktan önce Macarlar lerde de rastlanir. C. yüzyillar arasmda yalmzca Uygurlar tarafmdan degil. 2 Claude Cahen.232 türkler yazigma iglerinde Sugdaklan (Sogdianahlar) kullamyorlardi. XIX. metinier 3 A. Burada Türk topraklannda bir hayli sogdça ve sernitik belge ve kahnti bulunduþi bildiriliyor. von Gabain. Büyük bir olasilikla bu yazi Sugdaklar tarafmdan geligtirilmigtir. Eu yazi ve üzerindebagvurulacak temel kaynak. Türk ses yabürokrafik kayatlarda igleklipisim ifadeye elverigli olmamasma kargm. yüzyilda ya da Latin baylayan modernleyme hareketleri. Özellikle imlâmizin konuqulan dili arkadan izlemesi olayt (oda= gibi) imlâmizda dagimaydonor=midenuvaz teymurci. Ïytebu nedenlerden ötürü. Bunun nedeni. Uygurlardan ve ge sahip oluguydu. Zaten imparatorluk bürokrasisi de Uygurcada Sakimselerden olugmugtu. mkhk. Pre-Of f aman Turkey.iYami harfleriArap alfabenin im1âsim kargilayamamasi. Seslilerin yerinin çok önemli oldugu ve higdtih sessiz harflerin de (Ç. Otta Asya'nm diger Türk toplumlan tarafindan da kullamlan Uygur alfabesi kültür tarihimizde Gäktürk alfabesine oranla daha çok yaygmhk kazannuptir.London. a (u. ü) ve J (i.2 8 ve M.s. 3-4.3 Özellikle döneminde Uygur alfabeMogol Ímparatortugu si. Bu nedenle sessizler ince ve kahn olarak birkaç tanedir. Okuyucu. demirci= ota. II. olabilir. 188-206. Ïranldarm tersine rak dillerine uygun bir biçimde degigtirdikleri söylenemez. Orken. Türk ligine karym bu bagla11-13. Masturî Hiristiyanlar ve Budistler de kulIanmiglardtr. seçilen diger Türk toplumlardan vardt. kuraIsizhk yaratrug ve ahykanhk kazamlmasi (meleke) geregi gibi önemli sorunlar yaratmigtar. amtsal yazitlarda böyle runik bir yazi kullanmiglardar. Sidgwick and Jackson. Aynca eserierde bu bilgilere rastlayabilir. Yazi bitigik yazilmaz. Eu alfabenin äzelligi ise içinde yalutzca dört tane seslinin bulunmasidu Bu sesliferin ince ya da kahn olarak degerlendirilmesi.yanma geleasessizin ince ya da kalm oluguna baghdir.

Bu yargumzla bir toplumun temel üretim birim ve araçlan arasmda yazty1ön siraya koymuyoruz. Böylece egitim alamnda. Ama üretimde modernleyme baçladigi an. Íncil'inAlmanca'ya çevrildigi reformasyondönemine degil. Ornegin Alman imlâ æformu. N.Bu. Bu durum salt Türkiye tarihine özgü degildir. yüzyil Türkiye'sinde aym ihtiyaç duyulmustur. 18. Rusya'da basin hayatuu baglatti.. Bu nedenle eski kilise Slavcasmm kahntisi olan Rus harflerini ve imlâsim da 1710 yilmda yeniden düzenlettirdi. Çünkül8. Aslmda buna ihtiyaç duyulmarmytir. Onun için imlâ düzeltilerek alfabeden 18. Arap harflerinin 'Islalu' ya da tümüyle degigtirilmesikonusundaki tartigmalarm Türkiye tarihinde bürokratik örgütterdeki ve egitim alanmdaki reform denemeleri kadar eski oldugunu ve onlarla atbagi gittigini belirtmigtik. Eski bürokrat kadrolar ve dar bir aydm tabakanm kullandigi yazi bellege ve ahgkanhga dayanmaktayd1. Prusya Maria Theresia'nm Avusturya yöKralhgi'nm güçlendigi ve Ïmparatoriçe rastlar. im1â ve yazidaki akrahatsiz edici olur. gerekse 19.Ímlâve Harf Degigtirme Sorununun Ortaya Çakapr Yaz1 bürokratik örgütlerde temel bir teknik aygittir.yaym yagamrda canlam1770fermamyla ilkokul yordu. Stmnitsiy Istorii.Okuma yazma bilgisinin yayilmasuu gerektiren bu gibi hareketler önlerinde engel olarak Rus alfabesini buluyordu. netimini modernlegtirdigi döneme Ìmparatoriçenin13 Agustos egitimi genelleptirilirken. modernlegen toplumlar imlâ reformlari yürütmüy ve alfabeleri üzerinde degigiklikler yapmiglardinYagayan dillerin hiçbirinde ortaçag boyunca standart bir imlâ yoktu. RusskiYazak. Oyleyse üretimde denetim olgusunu saglayan bir araç olarak teknik bir altyapisal ögedir. s. 1921'de Sovyetter döneminde gerçeklegtirilmigtir.ve sakhk ve uyumsuzluklar bürokratik örgütlerde reform yapan gruplar tarafmdan ele ahnmasi kaçam1mazdir. degin okuryazar oram% 5-10'u geçen ülke yoktur. Bu teknik aygitm içIerligini saglayacak gekilde mükemmellegtirilmesinin toplumsal-teknolojikmoderalegmede büyük änemi varðir. 1713'te Vedemosti(Haberler) adh gazeteyi çakarttirarak.Íz. Yeniçaglarm bagmdan bu yana Latin ve Kiril (Rus-Bulgar-Sirb) alfabelerini kullanan. Öyleki. 116-117. n3 . nerdeyse her yazarm kendine göre bir imlâsi vardi. yüzyil bagmda Büyük Petro. Syrov. Rusya bürokrasisini ve egitim yaçarum çagm gereklerine göreyeniden düzenliyordu. Bu nedenle gerek modernlegen yeni çaglar Avrupa'smda. daha dogrusu düzeltilmesine neden oldu. Herkesin kabul ettigi standart imlâ kurallan ve okunmast bayüzyila sit bir yazi yoktu. Fransa'da ise Kardinal Richelieu konuçulan dile uygun standart bir imlâ düzenlemesi için ünlü Fransiz Akademisi'ni kurdurmug- tur 4 S. Alman diliimlâsnun düzelmesine.harf çikart11di.4Rus alfabesindeki ikinci önemli düzeltme iglemi. Bir kay1t aract olarak mal ve hizmet ahmlarmm denetimine yarar. Moskva 1975.

birinci etkenin de içinde bulundugu bu zincirleme toplumsal geligmelerin soBati Avrunucu olarak ortaya çaknugtir. bir yandan da daha standart ve dogru bir imlânm yerlegtirilmesiiçin çaba gösterilmesine neden oluyordu. Macar filolog Samuel Gyarmathy XVIII yûzyilm sonunda bu dallardaki incelemeleriyle Macarca ve Fince'nin akrabahgru saptadi. genig y1gmlarm okuma yazmayi kolayca kavramasuu geæktiriyordu.Rusça. tarih. o zamana degin karmakangik olarak kullamlan filoloji ve linguistik terimleri. 18. Aydmlar. Ítalyanca. yüzyddan beri Ïngilizce. iki ayn disiplinin adi oldular. dilbilim aragtirmalari.Genellikle faaliyetleri artan. bir Osmanh divan kâtibi ya da bir manastir rahibi gibiömürleriniyaziya ve karmagik imlâya adayacak kimseler olamayacaklari açiktir. Dil araptumalan sonucu. egitim sanayilegme kentleyme. mekanik ve leti okuyup anlayabilen kipilerden olugturulmak zorundayda. linguistik ise. sentaks ve morfoloji (yani grameri) içeren bir bilimsel disiplin oldu. Ote yandan modernlegen ordulann yeni subay kadrolan artik eskisi gibi okuma yazma bilmeyen kahramanlardan degil. ulusalcihk gibi dügünce ve eylemler. Bu nedenlerden m da etkileyerek ulusalci bilincin uyanmasmi ötürü 19. matematik. adliye ve egitim örgütlerinin eleman gereksinmesini arbrmigtr. etkinlik alam büyüyen bürokrasilerde eleman ihtiyaci da artmaktadir Ama diger yandan yazi konusundaki ah. Eu modern savag adamlarmm ise. 18. Kasacasi. standart imlâ ve basit kusi güçtür. Bundan bagka. yüzydda imlâ reformlanmn ne gibi nedenlerle yapildigru yukarda açaldamaya çahytik. Filoloji. yüzyila toplumlari gibi ve pa yaygm olgularla giverken ortaya çakan vatandaghk. yüzyil ise belirtildigi gibi.Modernlegen ordularda kolay bir imlânm geligtirilme gereginin de bu reformlarda etkisi várdir.ÿkanhgi ve yetenegi eski bürokrat tabaka ve gruplarmki ile kargilagti234 nlamayacak kadar az olan yeni memurlarm bürokratik örgütleæ girmeÇünkügeligen toplumsal yagam maliye. yüzy11. uIusalcihk bilinci dolay1slyla. yaym yagammm geligmesi. tarih ve filoloji aragtumalanmn geligtigi bir çagdir. Bu etken ulusaledik akunlandir. Alfabe ve imlâ degigmeleri konusundaki ikinci önemli etken. söz konusu bir dile iligkin hetinlerinkargilagtirmah bilimi ve o dilin tarihsel evriminin saptanmasi. Fransazca. epitlik. bir Çinmandarini. 19. 'talimname- . Almanca gibi Bati dillerinin imläsimn geçirdigi deböyle bir büyük toplumsal degigime ve modernlegen bûrokgigiklikler rasinin ihtiyaçlanna dayanmaktadir. yazih kültür ürünlerinin yaçamm önemli parçasi haline geldigi Avrupa endüstri toplumlarmm gereksinimine hizmet ettigi gibi. etnoloji gibi bilimlerin geligmesi için uygun bir ortamm dogdugu dönemdir. filoloji. toplumlann ulusalcibilincini de yönlendiriyordu. 19. Filoloji ve linguistik aragtirmalan bir yandan Bati uluslarmm tarih bilincini ve ulusalcthgim besledigi gibi. örgüt ve iligkiler sistemi anonimlegen. topografya. Dogu Avrupa'mn boyunduruk altindaki toplumlansagladi.

Böylece Arnavut okullarmm kullanmasi için Latin ve Grek harflerinden meydana gelen bir alfabe hazirlanmig ve Arnav'utlar bu alfabeyle egitim ve kültürel yagamlarmi sürdürmeye baglanuglardir Ílginçolan gmseddig/Samî'nin Kaamus-u Türkî ve Kaamus'ul AIâm da islah edilmig bir imlâ kuHamrken. Dönemin bazikay1tlanm okumak uzmanlarm i. (Örnek. T.T.5 Bu Cemiyet. Belirtildigi gibi Büyük Petro'dan önee. Bürokratik merkeziyetçilik. Rus bümkrasisi. kilise Slavcasi kalmtasi bir yazi türünden rahatsiz. yüzyilda böyle bir ortamda yagiyor ÍgteOsmanh Ïmparatorlugu sürecine gixïyordu. C.ralh yazly1bir ulus için övünç kaynagi saymaktayd11ar. ve modernlegme yaygm egitim çabalan. Tansel. S. XVII. Arnavue dili için Latin harflerine dayanan bir alfabe önermesidir. Kullamlan Almanca bile yaban. Hatta bürokrasinin içinde bazi uzmanlagnug bölümlerin memurlan kendilerine özgü bir yazi ve kayit sistemine sahiptirler. çapragik ve karmaµk imlây1bir. Bu durumda karmagik ve ahekanhga dayanan im1â bir sorun haline gelmemigtir. s. yüzylla kadarki belge ve nan Ïtalyanca-Fransizca] tutuldugu görülür. Okuma yazma oram dügüktür ve yükseltilmesi için gerek de duyulmaz. Avusturya devlet argivlerinde bulukay1tlarm çegitli dillerde [Latince veya 18. The Balkans Since 1453. Böyle bir örgütte kaylt sistemleri ve yazigmalar da genig y1gmlarm deg. 30 Eylül 1879'da kurulan 'Cemiyet-i Ïlmiyye-iArnavudiye' Latin harflerinin kabulü porununa ciddiyetle egildi. Slavlarla mügtereken kullandiklan Kiril alfabesini atip 1860'ta Latin alfabesini kabul ettiler.Bellten. Venedik devlet argivleri yan Latince ve gotik türü bir yaziyla kaleme alman belgeler ve hay1tlarla doludur. Bundan bagka kullanilan kaligrafi türleri az kimsenin tahathkla okuyabilecegi yazi türleriydi. 6 L. olmamigtir. bir Katolik ve bir Müslüman Arnavut'tan olugan bir kurula Abetare (ABC) denilen bir alfabe hazarlatti. Osmanh bürokrasisinin ahykanhklan da bu durumun-tipik 5 Fevziye A. s. Böyle bir ortamda Romenler. bir Ortodoks. Ïçlemleri az oldugundan bürokratik kayitlar da simrhdtr. küçuk bir yänetici tabakamn denetimi altmdadir.gidir).Arnavutlar Latin harflerinin kabulü sorununu tartigmaya baglad11ar. 245. Stavrianos. 19. Holt Reinhart and Winston.Say116. 505 235 ¯ . ci terim ve deyimlerle doludur. Latin kökenli bir dil konuyan bir ulus olarak. Arap Harfferinin Islahr ve Degigtidimesi Hakkmda Ílk Tegebbüsler ve Netkeleri. 19.sorun haline getirmig ve baçIamigtL yazi üzerinde tartigmalar Osmants Ímparatorlugu'ndaReformlar ve Alfabe Sorunu Geleneksel toplumda bürokratik örgütlerin kadrolan dardir.K. yüzyil sonunda Osmanh Ímparatorlugu'nda. New York 1958.

Azerbaycanh olup. özellikle Türk dili ile bu alfabenin uyugmazligi sorunu kendini duyurdu. Çünkühükümet merkezi ile en uzak vilâyet arasmdaki yazigmalar bile eskisine oranla çok artmigtir Böylece Tanzimat dönemi kendiliginden ilk yazi düzenlemesinin yapildigi. yönetimin her kesiminde standart yazi türünün kullamldig1 bir dönem oldu. divanî denen bir yazi türnyle kaleme ahmtdi. yüzyil baglarindan beri ulusalci bir bilinçyazarlardL Sözü geçen le tarih ve dil araghrmalari yapan egitimciter ve 1slahatt' önerileriyle ige girigip. adeta hattat olmast istenir. 1840'ta Ingiliz Kraliyet Bilim Cemiyeti üyesi olmuytur) Türk lehçeleri ve dilleri üzerindeki araÿhrmalariyla tanmmig bir bilgindir. Ustelik dil. Hiristiyanhga geçen (Aleksandr) Mirza IGîzunBey (kendisi 1835'te Ìmparatorluk Bilimler Akademisi üyeligine seçilmig. Ülkede ortaokullar (rügdiyeler)her yerde açihyor. Ama imparatorluk 19. digmdaki ulusalci aydmlarm ilk ömegine 19. hukuk. maliye. bir basillik gärûlmektedir. Eu yaz1yi okuyup anlayanlar da yine kendileri olurdu. Her memurun güzel yazi yazmas1 yetmez. Tanzimat bürokrasisinin kayatlarmda ve yazigmalarinda bir üslûp sadeleymesi. yabano artmigtir.236 ¯¯ bir örnegidir. . kaligrafide de görülür. Yaygmlagtirilmak istenen egitim dolayisiyla Arap harflerinin güçlügü. Türk dilleri için ortak bir dil ve imlâ önermektedir. yüzyilda modernlegme sürecine gimerkezindeki bürolarda ve vilâyetlerde memur ihtiyaci hükümet rince bürokrasinin yeni adaylannm. En bilim adami. Bu sorunlarla salt Osmanh bürokrasisi üyeleri degil. Osmanh Cemiyet-i Ílmiyesi'ne 'edib' "imlâ . Divan-1hümayundan çakan fermanlar. Tüm bürolarm belge ve yazigmalari nesih yazi ile yazihnaktadir. Yine 1863'te Ïstanbul'agelen Azerbaycanh ünlü dramaturg Mirza Fethali Ahundzade. daha önemliydi. Bir niganamn ve hattâ bir divan-1hümayun kâtibinin kendine özgü edebî üslûbu fermanlara ve yazigmalara iglemesi. siyakat denen bir yaz1ve rakam türü kullarurdi. Bugün bile bu belgeleri çok az sayida uzman tarihçi degerlendirebilmektedir. cografya bilmeleri. Latin harflerinin kaher iki grup da bulünü savunmaya kadar igi vardmhlar. Zaten tersi de dügünülemez.Osmanh Ïmparatorlugu yuzyd baglarmda ÇarhkRusyasi'nda rasthyoruz. Maliyeci grup. Zaten bu çok sayida memurun kipiler olmalari mümkün olmadigmtümünün yetenekli hattat ve dan. . yeni yeni sivil okullar kuruluyordu. Bu gruba girenler 19. Kisacasi devlet argivlerinin bürokrasi üyeleri digmda kimseye hitab etmesine gerek görülmüyordu. fermanlarm hitab ve elkab bölümlerindeki (titulaturde)yazigma kurallarmda görüldügü gibi. egitim ve dügün alamada yeni bir uyamp dänemine giren Çarhk Müslüman aydmlar da ugragmaya bagRusyasi periferi vilâyetlerindeki Lamigti. Kanunî devrinin ünlü nigancisi Celâlzade Mustafa (Koca Niganct) bu bürokrat tipinin en parlak ärnegiydi. Bu sadelegme. Yaziÿmalarda edebî bir uslûb yaratmasi dogal görülür ve takdirle kargilamr. begenilen dogalbir davramytir.

Nitekim. 237 .20 Safer 1280 (6Agustos 1863) tarihlibir äneride. "Fevaîd ve muhassenati tasdik 7 Ahundzade'nin ve teslim olunmug ise de.kürk ( JJ ). T.Tarih. uç (gal) kelimeleri birkaç türlü okunabilir. s.S. Ankara 1973. 19. Arapça.T Aym dänemiçinde Osmanh devletadamlan. s.m. Ekz. 100'ü agkm harf gereklidir. Q.a. Ankara 1949. 8 Münif Paga'mn bu projesi Mecmua-i Fünun Hic. 17. bir dizgi kasasmda 30-40 tane degil. Ülkütapr.' daha önce gördügümüz Büyük Petro tipi bir yenilikçiliktir. ancak kelibir yazidir. e. 225-226. modernlegme dönemine daha geç giren Osmanh Ïmparatorlugu'ndabenzer partlan yaratmaktadir. 170. aynca bkz. izlenmesini 3. 'ihtiyat' 1. ortada ve sonda ayri yazilmalan nedeniyle. T. me dagarcigi yüklü olanlann rahat okuyabilecekleri cümlelerin güç1egtirir. s.D. Dilin imlâsmdakikuralsizhk. 2. s.. Gerçekten de Arap harfleri. sundugu.g. daha ihtiyath ve gerçelçi öt11emler öneriyorlardt.. okumayi aligkanhga dayandirmaktadir. mn Türk diline uydurulmasi. Basimevi.K. 7477dedir. Gazetenin 13 Rebiülalur 1281 (9 Agustos 1869) tarihli sayismda Melkom Han. Tansel..atin harfleriyle yazilmasi gerektigi görügünde olan bir dügünürdü. Ancak Cemiyet bu öneriyi olumlu ve yararh görmekle birlikte. Bagta. Bu. on (al). Arap harfleri baski iglerinde güçlük dogurur.8 Birkaç yll sonra. 1270/M. Büyük harf olmamasi.T. TDK Yayun. gene aym konu üzerinde Namik Kemal ile Íran'mÎstanbul büyükelçisi Mirza Melkom Han arasmda Hiirriyet gazetesinde bir tartlyma açildi. imlâmn düzeltilmesini önermektedir.g. imlâmn bu yeniöneriyle pek de kolaylagmayacagnu belirtmigtir. Farsça tamlamalar okumayi daha da güçlestirir. 'Imla islahati' projesi Fuat Papa ve Cemigerekçesiyle reddedilmig. Örnegin.Ülkütaµr.Atatürk ve Harf Devrimi. "Arap harflerinin halihazir durumu Ìslamçocuk- layihasmi ise Cemiyet cevabmda./D 31. Du äneriler. 4.. Ahundzade projesine Cemiyet'in cevabi hakkmda ayrmtih bilgi için bkz. 'Arap harflerinin islain. 1868 say1 14. fakat Ahundzade'ye bir yet tarafmdan Mecidi nigan ihsan buyrulmuytur. Ahundzade'den bir yil önce Osmanh devlet adanu Münif Papa (Efendi) bir imlâ 1slahi önerisiyle ortaya çikmigti. yani imlâdügüncesi etrahnda toplanmaktadir. Ahundzade ashnda Türkçenin I. Münif Papa 13 Zilkaade 1278'de (12Mayis 1862) Osmanh Cemiyet-i Ilmîyyesi'ne sundugu önergede. milcerred icrasmda derkâr olan mügkulat-i azîmi ve eski âsâr-l islamiyyenin nisyamnda müeddi olacagmt" ileri sürüyordu. Agâh Sirn Levend. Türk Dilinde Geligmeve Sadelegme Safhalan. o gün kullamlmakta olan yazi üzerindeki eleptirilerini pu dört noktada toplanugti.e. s.K. okumakla kelime dagarcigmi artirmaz. Ekm.

) Nanuk Kemal..g. Arap alfabesinde seslilerin yerine kullamlan igaretierdir. Harflerin ayrr yazzimast. dir.Türkiye'de Negriyat Hareketleri Tarihine Bir Baky Ístanbul1939. Hüsebagta gelir.m. Hareke sisteminin getirilmesi. 234-238. s.g. Ebüzziya Tevfik gibi aydmlar önerilerini hep Suavi. Bunlar Arap harfleriyle yin Cahit (Yalçm) ve Celal Nuri (Íleri) Türk yazi dilinin karigskhktan kurtulamayacagim. 'Maarifi Umumiye' adh makalesinde Rusya'yt örnek göstererek elif bada degigikligiöneriyor ve Ebüzziya Tevfik Bey'le tartigmaya giriyordu. Ustelik imlânm Türkçeye uydurulmasi için sesliler bol bol kullamhyordu. Arap harflerini oldugu gibi savundu? Namik Kemal'in buradaki savunmasi ve ileri sürdügû tez sonralan Arap harflerini savunanlarca tekrar ele almagelmigtir. Melkom Han'a aym gazetede verdigi cevapta ve sonralari yayunlanan bagka mektuplarmda. Nanuk Kemal ve Mirza Melkom Han arasmdaki tartxÿmasüretken Terakki gazetesinde Hayreddin Bey. yüzy11boyunca Ali Sami..10 Mirza Melkom Han burada. latin harflerinin kabulünü änerenler içinde Abdullah Cevdet. Semseddin Arap harflerinin düzeltilmesi etrafmda yogunlagtirnuglardi. bu harflerle híçbir dü9 F. 3. A. imlânm saygin bir düzeyi olmadigim gösterir. Bunu yazi biçiminde yaziyordu. ustelikdaha cüretkâr degigiklik öneriteri de yapildigim görüyoruz. (Hareke. Reform isteklilerinin tüm çabalan da bu durumu düzehmekti. Örnegin. Böylelikle sonralan Huruf-u Munfasila adiyla Enver Papa tarafmdan orduda kuß lamlacak olan bu alfabe. Osmanh imlâsmm yalmzca güçlük degil bazi tutarsizhklan da barmdirdigmi zikretmemeyi tercih etmigtir. Ek'teki fotogaf 10 Server 11 E A. Namik Kemal. Nanuk Kemal'in özel mektuplamu Îskit. a. Aym kelimenin birkaç türlü okunabilmesi. Ancak Namik Kemal.11Bu tür tartigmalarm ÍkinciMegrutiyet'ten sonra yogunlagtiguu. Mirza Melkom Han daha sonralar1 Londra'da büyükelçi iken 1885 yihnda Durub-u Emsal adh bir kitap bastirdi. Mirza Melkom Han tarafmdan ortaya atilmigtt. okuma güçlüklerinin Fransiz ve Ïngilizdillerinde de bulundugunu söylüyordu. s. Harfler ayn ayn basilnupts.larmm maarif ve terakküne mâni olmaktadir. Sesfiharflerin artirdmasi. 231 ve Melkom Han'm Farsça mektubunun vermektedir. 2. a." diyerek harflerin yeniden düzenlenmesini ve apagidakiiglerin yapilmasuu öneriyordu: 238 1. Oysa gimdi Latin harflerinin kabulünden söz edenler de vardir. överdigi projeyi uygulamaya koyuyordu. Eu yazi türü verecegimiz örnekte de görülecegi gibi okumayi kolaylagtmak akçe kara gün içinyorsa da yazmak için pek pratik degildir. metni ile Devlet Basimevi. .m. Tansel. 19. Tausel.

12 Latin hartlerinin. Sultan Abdülhamid.13 ÍkinciAbdulhamid'in tersine bu konuda inandigim cesaretle savunanlar da vardir. Bu dänemde islahatçilarm bapnda gelenler. 16 Levend. Salih Can. a. Türk dilinin ve egiti- harflerinin kabulü ile mümkün olacagnu savunmaktaydilar.1974.e. Ístanbul.g. 177-178. diye yazilan kelime Agg olunmuy diwe deve o1arak. Celal Sahir (Erozan) ve Cihangirli M. Siyasi Hataraftm. okuma yazma ögrenimindeki güçlüktür. s. seslilerin bol bol kullamlmasmi istemekteydiler. Türklerin ayru titizligigösteremediginibelirtmigtik. 13 Suhan Abdülhamid'in 1930'dan sonra yayunlanan bu görüg ve dügüncelerini içaren defter. 12 . Latin harflerine taraftar oldugu için iginden atilmietir. Hüseyin Cahit Bey. a.e.Iolnmy 'takrii' 'islahi' . Bu gûç1ügünnedeni ise harflerimizdir.." demektedir. Oysa Türk dilinin ek käk yapisma ve ses uyumu temeline dayanan morfolojik äzelligi (analitik fleksibl). H. Bu kipiler." Sultan Abdülhamid.15 Fakat ÏkinciMeyrutíyet döneminde Arap harflerinin taraftarlari dügüncelerini kismen uygulamaya koyabildiler. 31-32. Ülkütagir.a. Õrnegin ya dve olarak yazilan kelime.. s. Hareket Yaymlari. yüzyillarda Arap harflerini bir ölçüde kendi dillerine uydurabilmelerine kargm. bu tür düzenlemeleri kaçmilmaz kilmaktadir. 356-357. hiç degilse bir sancak 239 merkezinde birkaç yil bu sistemin uygulanmasmi istiyordu. Sinasi. Qinasi'dir. Celâl Nuri. yasalaymasimänlemittir. 1912'de 'TadîI-i Huruf Mãselesi' adh bir risale yayimlayarak önerilerini sundular. Latin harflerinin kabulü sorunu nygulamada cesaretsižlik nedeniyle hasir alti edilmektedir Arap harflerinden memnun olmayanlar ïçinde Uygur harflerinin kabulünü savunanlar da vardir. 15 Ülkütapir. Meclis-i Mebusan'a Latin harflerinin kabulü için bir de verdirmigtir. 29 Haziran 1963. 32'de Dobrucah A.g.14 Taraftarlarmm artmasma karym. s. Manastir vilâyetinin Görice Sancagi'nda Kuran-1Kerim ve Ulûm-u Diniye muallimi olan Hafiz Ali Efendi. 14 Elif Naci. ÏsmailHakki (Baltactoglu).16 Bunlardan Ismail Hakki ve Cihangirli M. uygulama için Arnavutlarm Latin harflerini almasuu ärnek gösterirken. çev. . Ancak Manastir Valisi Ali Münif Paga'mn ricastyla 4 Kasun 1327 (16 Ocak 1911) tarihinde yeniden ige almm14tir. 'Harf Ínkilaba ve Eski Bir Vesika'. Ançak Sinop mebusu Hasan Fehmi Efendi. dilimize çavrilmigtir. Milash ÏsmailHakki.zenlemenin mümkün olmadigim minin geligmesinin ancak Latin ileri sürüyorlardi. Bkz. s. Ona göre: "Halkmuzm büyük cehaletine sebep. "Belki bu igi kolaylagttrmak için Latin alfabesini kabul etmek yerinde olur. kendini gizleyen bir taraftari da Sultan IL Abdülhamid gibi görunüyor. Ìranhlarm daha VIII-IX. Cumhuriyet. y. Mustafa Bey'in bu dömemde Uygur harflerinin kabulünü önerdigi bilirtiliyor.. bu takrir aleyhine §eyhülislam'dan bir fetva alarak. Bu öneri ve tartigmalarm sonucunda Arnavut halkmi temsil eden bir grup.e.g.

Hatti olarak . Ísislalu". megrutiyetin fikir iklimi içinde änemli bir dügünür ve egitimcidir.k fonetigini dikkate alan bir yazmm geligtirilip. 18 Örney 23 EylüI 1895 (Ortodoks Rus Tak. 17 . daha önceden genig bir gekilde gerçeklegtiren ikinci kigi ise Ïsmail Gaspirah (Gaspirinski) Bey'dir. ayak ile basub. Sinasi. hanelerine kaytmaya mecbur bulundular" gibi kelimelere rasthyoruz. Cedid. imlâ ile haberleri bu ve için Gaspirah. Bunlardan birincisi Sat1 Bey'dir.ly yapse diye çekilen fiil. dilde de sadelegme yönüne gitmig ve Azeri-Oguz lehçelerinden alman kelimeleri bolca kullanm14ttr. üzerinde egitim ve basm organlari ile etkili olan bu dügünür. Ïmlâ reformu konusundaki bu öneri ve uygulamalar megrutiyetten sonra etlsili olmugtur. 1910 yllmda kendisinin kurdugu ve bizdeki ilk örnek olan anaokuluna 'Yuva' adnu vermigtir. Göre) tarihli Tercüman'da yer alan bir haberde. Türk fonetigine uygun bir imlâyi esas almig ve çocuklara kisa zamanda okuma yazma ögœtmigtir. (sad) ve . Burada Satt Bey.Nefaset matbaasi. I Türk fonetigi ile ilgisi olmayan g (ayn). bireyin egitimi sirasmda bireyci bir topluma yönelik degerlerin kazandirlntasi ve uygulamah ögretime agirhk verilmesi taraftanydi. . (ti).18 Caspirahimlâ düzenlemesi konusunda Tanzimat'tan beri rastladig1mix Osmanh dügünürlerinin önerilerini de dikkate almig görünüyor. Türk fonetigine uygun imlâyi okullarda ägretmek için 1883'te Kinm Bahçesaray'da ilk IJsul-ü Cedid mektebini kurmuy ve üç ayda okuma ögrettigi görülünce 20 yil içinde Rusya periferisinin her yerinde bu okullarm samakale yist 5000'e çikmigtm Ayrica çakanhgt Tercüman gazetesinin bazi uygulanmasi Kugkusuz bu imlâmn yazihyordu. (dad) harfleri kullanilmamahdir.17 Islahatçilann bu fikirlerini egitim yoluyla uygulamaya koyan iki dügünur ve-egitimci üzerinde durmak gerekir kamsmdayiz. Daha çok fizik-pozitivist olan bu dügünür. eski im1â terk edilmeliydi.a ÍsmailHakki. noktalamaya önem verildigi bilinen gerçeklerdendii. a ly yapsa diye kullaruhp yazilmahdir. Buular digmda örnegini daha önce Mirza Melkom Han'm verdigi ve tümü ile Tür. Huruf-u Munfastla. Ustelik bu iki egitimeinin bu yoldaki katkilar bugüne degin literatürde yadsmmigtir.Enver Paga'nm emriyle orduda uygulamasma geçildigini belirtmigtik. 8 tanbul 1330 (1912). ses uyumuna uygun ye yazilmahdir..bu fikirlerini ÍsmailHakki "Harflerin Mart 1328 (1910)No: 8'deki makalesinde yaymIandt. Bundan bagka. Basilan kitaplarda yeni imlâya bir õlçúde dikkat edildigi.Tadil-i Huruf Meselesi. (Sonralan Arap ülkelerine göçen ve Sateorisini yapan I¿igidir) t:-Al Husrî olarak tamnan ve Arap ulusalcihšmm Sati Bey. Cihangirli M. Türk Yurdu. Orda Elifbasedenilen bu alfabenin pratik olmadiEnverî Yaz2. Rusya periferisindeki Türk toplumlart. Aynca kelimeler konuquldugu gibi yazilmah. Sati Bey'inkine benzer bir uygulamayi. "Yere atub..

Türk imKõprülü.. Arahk 1926'da Millî Mecmua'da yayunlakonusu ile ihtisas sahibi olmayanlarm ugnan bir makalesinde. Türkologische KongIslam bd. Arap ki. yazmaktadir. Yorumlar. Hasan Sabn Ayvarof. 318-320. Millî Mecmua.B. 4.Haberler." Ancak kendisi. s. Avrupahlarca bizi bölmek ve Ïslam âleminden koparmak için ortaya atilan bir nifak tohumudur.22Köprülü tutunamayacagi'm dolayisiyla zorluklar tacagt Nitekim Türk Ocagi'nda verdigi aleyhindedir.1Lbis 6. Türk Yurdu. Belgeler.F. S. Mehmet Fuat. 22 Käprülüzade Kânunevvel 1926. ress in Baku (26.E Türk Ocagi'nda veribir konferansta da bu dügüncelerini len konferans. Bu kongreye katilan Köprülüzade Mehmet Fuat Bey'in tutumu ögTenilemedi. bu konuyu i. 'Harf Meselesi'.IIL 1926)' Sonderdruck aus der Z. edindigi." muhaberatuu sekteye ugratacagi' 'harßer 'ilmin 19 Bkm. (ikincibasig). Ankara 1971. 7. delegeleiden biri Latin harflerinin kabulü için bir öneride bulundugunda Kazun Paça (Karabekir). c. 1925'te Bakû'da toplanan Türkoloji Kongresi'nde Bekir Çobanzâde.ÖrduSainamesi. 21 Bakû Türkoloji kongresi için bkz: Thedor Menzel 'Der. Der 176. Agamalioglu tüm Türk dillerini konuganlar için Latin harflerinin kabulünü savundular ve bir genel alfabe projesi önerdiler. Berlin Leipzig s.gerekçesiyle birakildigmi Birinci Dünya Savagi'nda GaliçSukadarru da belirtelim ki. s. .Ancak bu bir yeyi gösteriyor o 1erinin modern bürokraside ve yaygm egitimde kullamlabilecek bir araç olmadigiydi: Bu nedenle 1920'lerde Latin harflerinin kabulü konusu Türkiye içinde ve digmda tekrar canhhk kazandi. 20 Gündüz Okçun (derleyen).Türkiye lktisetKongresi1923 izmir. no: 19. yer ahnaktadn. 473-426'da 23 Konferansm metni. XVI. yeni Türkiye Cumhuriyeti daha ilk günlerinden bu tartigmalarla karyt kargtya kalacaktar. 241 Bütün bu uygulama ve giriçimler yeni Türkiye Devleti'ne bir miras harfda. harfleriLatin sesi ye karpi dogan hakh tepkileri Köprülü. Ìstanbul1330 (1914). siralarda harflerin yeni o açiklamigtir. Darülfünun müderrislerinden pkib (Hüsnü) Bey'in Akoldugund. bir yabanct gam gazetesinde çakan ve Türkçenin ilkel bir dil verilmfytir. ya cephesinde haberlegme Latin harfleri ile yapihyordu. bir milletin gerektigi herkesin halde.ptir. s. II. "Latin harflerinin kabulü meselesi. Temmuz 1926 sayisi. 1926. Görülüyor ki. c." diyor ve Arnavutlarla Azerbaycanhlarm bu yüzden çoktan pigman oldugunu ekliyordu. ragmamasi maarif ve kültür hayatmda harflerin önemsiz bir mesele oldugu. no: 75. 1206-1207. miras olarak geçmi. Latin zaten yeni alfabenin yaraharfleriyle medeni terakki saglanamayacagi. Bu dügüncedilin kabulû gerektigini savunan yazisi üzerine olarak'. Daha 1923 yilmda Ízmir ÍktisatKongresi'nde. Fuat ne kargi bir kampanya yürütmelde kullanruytic durüzerinde harflekinin lâsi ile Arap ne derecede bagdagtig1 sorunu 'harb gi ve biliyoruz.

Hulusi. aslen ulemadan olan Hasan Fehmi. Türk Dili. 27 Sami N. Üyeler. A. s. ortada. Hukuk Fakültesi diplomalärmm yeni harflerle basilmasuu emretti.R. gelecek yil derslerin yeni harflerle yapilacagm1 aç1kladi.D. Ïstanbul 1340 (1926). . Kader Matbaasi. ti & 21 & dad y sad . Latin Harfierinden ve Arap Harfierinden Daha ÏyisiniBulahm admi tapyordu. M. Yunus Nadi. 1930'larda harf devriminin hemen ardmdan baglayan dilde sadelegme hareketi ile oldu. Anlagilan Cumhuriyet yöneticileri bu konuda kesin ve kararh tutumlarmi duyur. Fazil Ahmet. Arap asilh Latin (1)rakamlarmi lcabul etmigtir. Cevad. Mithat Sadullah (Sander) basmda sürekli olarak Latin harflerinin propagandasmi yapmaktadirlar. 17-21. 'Latin Alfabesinden Türk Alfabesine'. Latin harflerinin kabulü ve uygulanmasi sorunuyla ciddî olarak ugraç1yordu. T. S. ÍstanbulÜniversitesiRektärlügü. Arap harf'rakamlardan 24 Ali geydi. c. Ayrica. Arapça kelimelerin Latin harfleri ile yazilamayacagidiru Gerçekten de bu tür itirazIara cevap.E Bütün bu tartigmalar 1927 yllmda kesilmektedir.Harf Devriminin Öyküsü. Ístanbul1926. Rugen Egref. Bu s1ralarda Dr. bagka Latin hurufunun ne zaman kabul edilecegini.. sonda farkh yazilmasmm da kaldmlmas11stenmekteydi. ayn g gibi yabanct sesli harflerin ve yin j çe y gibi noktahlarm kaldmlmasi önerilmekteydi. Meclis'i açaynutkunda. 2. 25 Ísmail gükrü. no: 202. 1926 yih bir yerde.Falih Rifkt. latin Harfleri ve Arap Harflerinden Daha Îyisini Bulahm. Namik Kemal'in bu konudaki itirazlan etrafmda Arap harfle- rinin savunmasuu yaplyordu. 9 Agustos'ta Atatürk'ün Sarayburnu konugmasmdan sonra. Latin harfleri kampanyasimyürütenlerin ände gelenlerinden Adliye Vekili Mahmut Esat (Bozkurt). Çxkardigt broçür. Özerdim. .maksizm. 1927 ve 1928 ytllarmda Falih Rifki (Atay). gecikmesindeki sebebi' hükümete sormaktadir26 20 Mayis 1928'de bir dil encümeni kuruldu. ÍsmailSükrü'nündaha iyisi dedigi alfabede. Aym yll içinde Ali Seydi Bey. Bu kanunun görügmeleri s1rasmda. Apstos 1953. . O tarihten sonra basmda yalnizca Latin harflerinin savunucularma rastlamyor. Bir ara Latin harflerinin savunuculugundan vazgeçen Celal Nuri (Ìleri)gimdi gene Îkdam'daAhmet Cevat (Emre) Vakit'te bu kafileye katilmiglardir. harflerin bagta. Emin ve ÏhsanBey'dir. muglardir. bir ölçüde uygulamaya geçilmigtir.. s.K. 23. 721-737. bu konudaki tartigmalann doruk noktasm1 teykil eder. Yakub Kadri. 26 Faik Regit Unat.Latin Harfleri LisammrzaKabil-i Tatbik Midir? ÍkdamMatbaasi. Ali Seydî Bey'in baghca itiraza. benzer fi242 kirlere dayanarak Latin harflerínin aleyhinde bulunan bir risale yayimlamigt1r. .27 1 Kasim 1928'de Atatürk.Agustos ay1içersinde. ÌsmailSükrü.Latin harflerinin kabulüne karç1 ç1kmakta fakat Arap harflerinde de önemli bir düzenlemeyi gerekli görmektedir. Mayis 1928'de Büyük Millet Mechsi.Infin Alfabesi. Encümen. getirilen kanuntasarismdan söz ederek..

Eu yanhp yarglya. II. Eger bu tür bir yenilik hareketi gecikseydi. Dictionnaire AbrégéTurc-Français. 33 Panaia Diatiki.31 Benzer tartigmayt yapan bir grup Ísrail'dede vardu. Soxyetlef deki Türk cumhuriyetlerde de Latin harfleri yaygmhk kazanmigtir Üstelik1928 sonlarmda K1run'da ve Kazakistan'da da Latin harfleri nygulamaya baglanmigtir. s. 32 Örnegin. 440. Kumik ve Karaçaylar tarafmdan. Ancak. s. Falih Rifki'ya göre. Dogan Karde. MEB Basunevi. s.271'de Sovyet Türkik cumhuriyetlerinde Latin harflerinin kabul edilme sinin Türkiye'yi etkitemek amacim tayidignu söyler. tartigmalar yakm zamana kadar sürmügtü. daha büyük sorunlar yaratacagma kugku yoktur. Türkiye'de yeni harflerin kabulünden önce. Atatürk'ün. Oxford University Pmss London. 1 Kasun 1928'de kabul edilen alfabe.Artin Hindoglu. 1 Ocak 1929'dan baglayarak Latin harflerinin istisnasiz uygulanmasi.lerini savunan görüglerin inandmci olmadigini. 1927'de de Özbekler ve Kazanhlar tarafmdan kabul edilmigtir.E Gerçekten de yeni harflere direnme.* Ancak. Ïstanbul1969. Mat. Vienne 1838. lasa sürede sona ermigtir. gazetelerin satiplan da ilk aylarda dügtü. EmergenceOf Modern Turkey. s. Harf devrimini kisa sürede gerçekleptirmekbiçimindekitu radikal uygulama.¶. 1961. 5. bu konuda bir baglangiç oldugu halde.30 Türkiye'de Latin harflärinin kabulünden sonra. Ashnda Türkçede Latin harflerinin Tanzimat'tan beri telgraflarda. yazikonusundaki yetenegini kaybetmek korkusundan da geliyordu. Devrimin ilk anda sarsici etkileri görüldü.29 Fakat bu sarsmti dönemi. ise Karaman Rumlarmm Íncil'lerinde 1928 devrimi ile getirilen alfabe. 243 . amlan yörelerde Latin harfleri uygulamasi smirh bir deneme niteliginde kalmigtar. Çankaya. degigikligin büynk soruniar yarattigi säylenemez. 28 Zalnt Ceridesi. bu kugagm. Latin harfleri 1924'te Kafkasya'da Azeriler. 5. Nitekim. bazi sözlüklerdea2 Yunan harflerinin kullamldigun biliyoruz. o zamana kadar fleri sürülen alfabe projelerinden daha mükemmeldi. Ístanbul1966. Oysa literatürde bu konuda bir yamlgi devam edegelmektedir. degigiklige kimse cesaret edememigti. Giani Teurati Senf. gelecek kugaklarm egitimi ve ilerlemesi için. 'Latin harflerinin de yolundaki endigesinden kayEnvetï yazmm akibetine ugrayabilecegi' naklamyordu.c. 63. olaya etrathca incelemedigi için varmaktadit 31 'Alfabe' Türk Ansiklopedisi. 1838. Birinci Ínikad. 29 Falih Rifla Atay. Iran'da da Latin harflerinin kabufü tarbymalan uzum zamandir sürdügü halde. Latin alfabesi yaym yaçaru ve egitim düzeyinin oldukça dügük bulundugubir dönemde kabul edildiginden. 30 Bernard Lewis. bu örneklere göre Türk fonetigine daha .Birinci Celse. 1946'da Ebulkasim Azâd Meragi tarafmdan kurulan 'Encümen-i Taraftaran-1Elifbay1Asân'm faaliyeti. ahykanhklanndan fedakârhk etmek zorunda oldugunu bildirdi. ders kitab2 stoku yapan bazi yaymevlerinin iflâsma neden olurken.Georgi Polumeri'nin Basmas'inde tab olunmuëtur. Sa. I Tegrînisani l928.Atinata. A. c.

uygundu. . Sadelegen ve-konuguldugu gibi yazahnaya baglanan Türkçe için bu harflerden bagkasi da düÿünülemezdi. 244 .

Yalom / Deneme Dilz Yazu 10DYazi / Haydar Ergillen / Deneme Edgafin Laneti / Marc Dugain / Roman El Yordamiyla / Claudia Magris / Roman Eyvah Açk / Sylvie Overnoy / Roman Fakat Müzeyyen Bu Derin Bir Tutku / ÎlhamiAlgör / Roman Farkh Rüyalar Sokag:| Nazh Eray / Roman Ferhad ile $irin/ Feridun Andaç / Halk Hikayesi FBrin Einstein Dosyasi / Fred Jerome/ Inceleme Erom Tallinn To Turkey / Henrik Liljegren / Memoir Gece Yolculugu / JanCostin Wagner / Polisfye Citmek / Tahar Ben Jelloun/ Roman Güzel Sanatlarm Bir Dah Olarak Cinayet / T. Mazzini / Deneme Bay Pergembe / G. / Deneme Bir Sen Kaldm Yalnizhk Gelince / Ali Poyrazoglu / Öyküler Bir SapkaBir Tabanca / Celil Oker / Polisiye Bulutlar Kuranu / Stephane Audeguy / Roman Bulutlarm Prensi / Gianni Riotta / Roman Bono'nun Odasmda / Michka Assayas / Söylegi Cedric 1 ilkDersler / Laudec.K. Sonsuz Çelikta.Sami/ Polisiye Amanvermez Avni'nin Serûvenleri 2. Cilt / ESami / Polisiye Senem / Adnan Özyalçmer / Halk Hikayesi ÂgikGarip ile @ah Athkarmeada Bir Tur Daha / Tiziano Terzani / Anlatr Atlasm Yüku / JeanetteWinterson / Mitoloji At Sirtmda Anadolu / Frederick Burnaby / Tarih Avrupa'da Demokrasi ÜzerineDü§ünceler / G. Cauvin / Çocuk Cedric 2 Kar Tatili / Laudec. Cauvin / Çacut Cedric 3 Tehlikeli Oyunlar / Izudec. Cauvin / Çocuk Cumhuriyetin Kara Kutusu / Yavuz Donat / Ana Ceset / Celil Oker / Polisiye Ç1plak Darwin Komplosu / JohnDamton / Roman Dehget Migferi / Viktor Pelevin / Mitoloji Dillerin Gizli DünyAst / Cevdet Kudret / Deneme Din ve Psikiyatri / Irvin D. Cauvin / Çocuk Cedric 5 Ah QuSinekler / Laudec. Cauvin / Çocuk Cedric 4 Benim Becerikli Babam / Laudec.Yaym Katalogu 1929'da Plaklarda Dinledigz Sanatkârlar / H. Gezgin| Seyfe i 27 Mayis / Nazh Ihcak / Tarih Ajda'tun Elmaslan / Mehmet Murat Somer / Polisiye Albayun Beni Nezahat ÌleEvlendir / ÍlhamiAlgör / Roman Altt Bardakta Dünya Tarihi / Tom Standage / Ìnceleme Amanvermez Avni'nin Serüvenleri L Cilt / E. De Quincey/ Deneme Hayatm Sessizliginde / Ash Erdogan / SiirselDGzyaz: Hayalhane / Berrin Karakap / Roman Hangimiz Uþamadik Sanki Haksizhklara / P. Magden / Deneme . Chesterton / Roman BaysizSüvari / Washington Irving / Ôykü Batihlagma Yalunda / îlber Ortayh / Tarih Best Of ( Perihan Magden / Deneme Birileri Kadmlarmuzi Fena Kandmyor / H. S.

Rajan L Zingales / IgDünyas Karda Kalan Íz / Ali Koçak / Öykü Kartal Yuvasi / Anna Kavan / Roman Kûçûk Ada / Andrea Levy / Roman Krampanlu Ceset / Celil Oker / Polisiye Lizka ve Erkekleri / Aleksandr Ikonnikov / Roman Mavi Kanh Prenses / Jean-Patrick Manchette / Polisiye Merhaba Tembellik / Corinne Maier / Deneme Miguel Sakagt / V. C. Kaygsh / ÎstanbulKitabi / Kolektif / Anlatr ÏkiGençKazm Romaru / Perihan Magden / Roman Isa'ya Göte Incil / JoséSaramago / Roman Kalemin Ucu / Cevdet Kudret / Deneme Kalfa ile Krahça / ÍlhamiAlgör / Roman lçi Yoksul Halkbilim Kapitalizmi Kapitalistlerden Kurkarmak /R. G.ÍçimdekiTimsah / Ali Poyrazoglu / Anfata / Tahir Musa Ceylan / Roman Ïstanbul'daSemai Kahveleri ve Meydan gairlerij O.S. Naipaul / Roman Mitlerin Kisa Tarihi / Karen Armstorig / Mitoloji Nefertiti'nin Esran / Pierre Boulle / Roman N'Gustro Vakasi / Jean-Patrick Manchette / Polisiye Oguisuz / Walter Veltroni / Anlati Once Kalbim / Ayge Emze / Saghk ÖdünçYaçamlar / Ali Poyrazoglu / Anlat: Ölüm Bir Skandal / Haydar Ergülen / Qiir ÕlümBir Varrrug Bir Yokmuy | JoséSaramago / Roman Politik Yazdar / Perilian Magden / Deneine Penelopia / Margaret Atwood / Mitoloji Refakatçi / Perihan Magden / Roman Safran San / ÎnciAral / Roman SavrulanIar / Esmahan Aykol / Roman Smav Stresi / Bengi Semerci / Saghk / Uzodinma Iweala / Roman Sinekkupu'nun Kizi / Luis Alberto Urzea / Roman Stilist / Aleksandra Marinina / Polisiye Sudan Adam / John Irving / Roman Suursiz Canavarlar afak Portreleri / Erdal Safak/ Deneme SuBenim Ülkem/ Mehmet Ali Kihçbay / Deneme üpheli Bir Ölüm/ Esmahan Aykol / Polisfye Tarihin Dänügü / JoschkaFischer / Düguce Talin'den Tilrkiye'ye / Henrik Liljegren / Aru Ufuklarm Efendisi Osmanldar / JasonGoodwin / Tarih ÜzgûnKediler Gazeli / Haydar Ergülen / giir Veronica / Nicholas Christopher / Roman -Yqlmz Adam Adnan Menderes / Nazh Iheak / Am Yaradamm12 Medya / Marshall McLuhan / Ìnceleme Araphrma Yeniçeri Agaci / JasonGoodwin / Roinan Yddiziara Yolculuk / Nicholas Christopher / Roman Yitik Adanm Öyküsü / JoséSaramago / Roman Vatan Dersleri Hal ve Zaman Mektuplan I lbrahim Yildmm Vampirle Görügme / Anne Rice / Roman Zaman Geriye Dänmez / Ferhan gayhman / Roman - / Roman .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful