Ïlber

Ortayli

BATILILASMA

Tarih

MERKO

idrAPtMt

YOLUNDA

ÍÇÏNDEKÏLER

7
9
29
37
46
55
61
70
77
83

93
100
104
111
124
134
146
156
161
170
178
195
201
216
222
229

Önsöz
Tanzimat adam14e Tanzimat toplumu
Tanzimat döneminde tanassur ve din degigtirne olaylan
Tanzimat devri basuu üzerine notlar
ilk Osmanh parlamentosu ve Osmanh milletlerinin temsili
IL Abdülhamid döneminde anayasal rejim sorunu
ÏlkOsmanh parlamentosunun yapismda eyâlet idare
meclislerinin etkisi
IL Abdülhamid devrinde tagra bürokrasisinde gayrimüslimler
Midhat Papa'nm vilâyet yönetimindeki kadrolan ve politikast
Osmanh Ímparatorlugu'nda
idari modernlegme ve mahallî idare
alamndaki geligmeler
Osmanhlarda ilk telif iktisat elyazmast
sanayilegme anlaylyma bir örnek:
Osmanh Ïmparatortugu'ada
'Islah-1 Sanayi Komisyonu' olayt
Osmanh Ìmparatorlugu
ve Alman diplomasisi: 'Drang nach Osten'
Osmanh Ïmparatorlugu'adaAmerikan okullan uzerinebazi
'

.

gözlemler
Osman Hamdi'nin önundeki gelenek
Osmanh devletinde laiklik hareketteri üzerine
Hilâfet ve Türkiye Íslamdevletinde hil&fet
19. yüzyilda heteredox dinî gruplar ve Osmanh idatesi
Alevîtik, Nusaydlik

ve Bâb2âli
'millet'

Osmanh Ïmparatorlugu'nda
Ortodoks kilisesi

nizann

Tanzimat döneminde Balkan]ar'da ulusal kiliseler ve Rum
Ortodoks kilisesi
Son devirde Osmanh Musevîleri
Osmanh Yahudileri ve Türk dili
Osmanh modernlegmesi ve Sabetaychk
Harf devriminiri nedenleri üzerine

Önsöz
Dostum Murat Bardakça, Merkez Kitaplar adma bazi
derlemeyi teklif ettigi zaman, buna hay1r diyemedim.

7

makalelerimi

Makaleleri genelde benim kadar dagmik ve birbiriyle ilgisiz yaym
organlarmda çakan bagka bir meslektay yoktur. Bu yüzden bunlart bir
araya getirmeyi teklif edenlere, ancak gükran duyarim.
ISIS Yaymlari'ndan Sinan Kuneralp, daha önce Íngilizce,Almanca ve
Fransizca makaleierimi'Studies On Ottoman Transformation' baghgi altinda yayimlamigti. Gene Ankara'da bulunan Turhan Kitabevi de, Osmanh ekonomisi üzerine yazdigim makalelerimi kalm bir cilt halinde
negretti.
Elinizdeki bu ciltte, Osmanh millet sistemi, diplomatik iligkiler ve
ekonomi tarihi üzerine makalelerim yer ahyor. Bu makaleleri toplayip
redije eden dostuin Dr. Erhan Afyoricu'ya ve Merkez Kitaplar Genel
Yaym Müdürü ÍlknurÖzdemitetegekkürü bir borç bilirim.

ÏlberOrtayh
24/05/2007

Tanzimat Adams ve Tanzimat Toplumu

Keçecizade Fuat Paga'ya atfedilen bir nükte vardir: Muhalifierinden
ve
müraî bir kipi, Babiâlî'nin parke dögenerek genigletilencaddesiniöver
pek münasip bir i; yapildigmt söyler Papa da, "Bize attlan taglarla dögettik," cevabuu verit Gerçekten de Tanzimat yöneticilerine çok taglar atilmig, onlar da bu taglan bir devri bina etmek için kullanrmglardir. Ihmh
ve uzlagtinci bir yol izleyeæk karp görüglüleri bile planlarun gerçeklegtirmek için hizmete ald11az Onlara gäre bugünün muhalifi yarmm çahqma arkadagiydi. Tanzimat'm öncil kadrosu, ne geldikleri meslek ve dunya görügü, ne de toplumsalkökenleri bakimindan birbirine ben,zemeyen
kipilerden oluqur; aralannda bir uyum vardi, ama birlik oldugu söylenemez. Bâbiâlî diktatärlerinin birbirleriyle çekigmeleri bazi zaman parlamenter Avrupa rejimlerindeki iktidar ve muhalefet partilerinin sürtüÿmesini aratacak derecedeydi. A. Cevdet Papa gibi Süleymaniye medreselerindeki dik bagh softalan mat etmiÿ medrese bilgini ile sefamthanelerde yetigmig RegitPaya, agirbagh Ali Papa ile nüktedan ve lafmi sakmmaz
Fuat Paga hep birlikte bir devri yaratmiglardir. Tanzimatçilar, 19. yüzyilm ortalarinda reformlarnu gelenekselbir devletin kadrolariyla çegitli dil
ve dinden gruplann çatigtigt bir ortamda yürütmek zorundayd11ar. Muhalifleri çoktu; ama hiç kimsenin burnunu kanatmadan, özgürlügünü
kisitlamadan eski bir imparatorlugu çagdaglagma yoluna çakanhlar.
Tanzimat hareketini bazi çagdag yabanct gözlemciler
sama' faaliyeti olarak yorumlamiglardir i Gerçekten de Tanzimat haæketi, kanun egemenligini kurma ve yönetimi yeniden düzenleme olarak
görülûyor ve anlagihyordu. ÜstelikTanzimat hamketini bäyle niteleyenler sadece Avrupah gäzlemciler degildi, Tanzimat ändederinin kendile'fegislation-ya-

ri de girigimlerinin amacun ve yönetimini aym biçimde degerlendiriyorlardi. Tanzimat hamketibir devrimin atmosferini ve dünya görûçünü tagimiyordu. Tanzimat yöneticileri kipiliklerinde tutuculuk ve pragmatik
reformculugu birlestirmig,dünya görügleri, davramp biçimleri ve politikalanyla 19. yüzyd Osmanh toplumundaki yeni insanm tipik temsilcileri veya öncüleri olmuglardir. Ancak bu yeni Osmanh tipinin büyuk ölçii-

*

En Uzun YR2ydt, Ïstanbul1983, s. 1/0-183.
ÍlberOrtayh, imparatorlugun

1 George Young, Corps de Droit Ottoman, Oxford at the Clarendon Press, 1905, s.XIL

s. "Kallâvi kendisine pek yaktytyor"' diyerek canuu bagiglamigti. 19. valilik. A. Tanzimat döneminin eledigi diger devlet büyükleri. reform girigimleri yüzünden Halet Efendi'nin ktgkirtmas1yla Sultan Mahmud'un higmma ugramig ve son anda padigah. elli beg ylldir nezaret rütvuzera' denilen Hüsrev Papa.Kanun yay. sonra Londra elçisi. Akif Papa ise rakibi Pertev Paga'nm katline neden oldu.g. Hüsrev Papa gizli bir tutucuydu. Papa gençIiginde ilk sadrazamhgi sirasmda. Mustafa Regit Papa. Ama her görevde dev'geyh-ul * Kallâvi. artik yeni devir bürokrasisinin öncüsü olacak bir kigilikti.. Reformcu hükümdar bu yetenekli gencin Fransizca ögrenmesini ister. . s. Sultan Mahmud dömemi Bâbiâlî bürokrasisinin genç üyelerindendi. sonra gene sadrazam olabilirlerdi.3 1857'de 61 yagmda älene kadar beg kere Osmanh Devieti'nin sadrazann olmug.e. Buraya kadar klasik Osmanh kalemiyye snufunn yeteneklibir üyesiyle karp karµyay1z. eskilerin gözden dügmesi ve bir köpeye itilmesiyle gerçeklepti. yuzydm yüksek bürokratlan. 51 vd. 18. hariciye nazirhgi. Tanzimat döneminin diger ünlüleri de onun geçtigi yolu izlediler. igte Regit Bey ise padigahm bu emrini yerine getirdiginde. Bâbiâlî'de süratie yükselen Regit Bey. 3 a.Temkinli. koruyucusu Pertev Paya tarafmdan padigaha övülmüÿtü. Mahmud'un ölümünde hariciye nazirhgi üstünde kalarak Londra elçisiydi ve döner dönmez Tanzimat Fermam'm ilan ettirdi. paganm yakipikhhgun kastedip. iktidari tutuca ve gärünügte reformcu bir kadrodan devraldilar.2 Artik meydan Pertev Paga'nm yetigtirmesi olan ve yeni devrin politikacisi Mustafa Regit Paga'ya kalnugtL Regit Paga. 2 Abdurrahman pref. sadrazamlarm giydigi kavuk. yann nazir. bugün sadrazam. Ali ve Fuat pagalardan olugan Tanzimat dördüsü." sözüyle ifade ederdi. "Artik bu kallâvi bizi kurtaramaz. ardmdan hariciye müstegan ve az sonra da vezirlik rütbesiyle hariclye nazin oldu. Ögrendigi dille dag dünyay1 tanumpti. Tarih Muhasebeleri.. Meclisi Vak Meclis-i Tanzimat reislikleri gibi Bâbiâlî'nin yuksek görevlerinde bulunmuqtu. II. Cevdet Papa. dünya görügünü bilinçli biçimde devam ettirdigi de açikttr. öbür gün vali. Bu devir-teslim. Emin Rauf Papa radikal girigimlere kargi isteksizligini. hatta ürkek Mehmed Emin Rauf Papa yeni döneme uyum saglayamam19tt.de eski toplumdaki Osmanh efendisinin yagam tarzuu. 1834'te Paris elçisi. Mehmed Ali olaymdaki geligmelerde lursuun ve hataIarmm payi görüIdügünden Tekirdag'a sürgüne gönderildi. Bu son kanh entrika idi ve Pertev Paga'dan sonra Akif Paga'nm da ylldizisöndü ve sürgüne gönderildi. Ïstanbul1978. Kaleme aldig1 belgelerdeki yazi ve anlatun padigahm hoquna gitmig. ÏhtiyarM. birbirlerinin kubesini taglyan ve yusunu kazan Akif Papa ve Pertev Paya gibi vezirlerdi.

Arabistan Vahabilerinin isyamru nasil degerlendirdigini biliyoruz.. tutuculugutemsil eder. hazirlad1þ nizamnameler zaman zaman tarihçiliginin çok ötesinde bir gözlem ve degerlendirme yetenegine sahip oldugunu gösterir. A. Paganm yönetici olarak yazdtgi teftigraporlan. ilmiyye snufmdaki yüksek rütbesinden. ve gerisindedir. Bizzat kaleme aldigi Tarih-i Cevdet'teki. Yazdigi tarih eski vakanüvislerin 19. Vefik Paga'nm yagam çizgilerinkurumsallagnug bir deki bu paralellik 19. daha sonra Midhàt Paga'mn. olarak ama tem yüzy11baglarmdaBalkanlar'daki ulusalci hareketleri. Yüz yllönce yayasa. Ali ve Fuat pa- çalarm. L Chambers. yapmadan önce Fransizcayiögrendi. yöneticilik söz konusu oldugunda tutuculuguna raga men görüglerinden taviz vermekten çekinmemigtir. Cevdet Papa 19. yüzylan her bildigini ve dügündügünü yapmayan. çagdag ilerisinde.let yönetirnini çok yakmdan etkiledikleri bir gerçektir. Regit Paga'mn yandaµ Ahmed Cevdet Papa daha ilginç bir hayat çizgisine sahipti. Bütün yazdiklarmda ve dügüncelerinde Ornu. ihmhhŠnu todoks bir Sünni Hanefi oldugu açiktir. Laik bürokrasiye kazanacak saygilarun turup geçi. yani kazaskerlikten niülkiye snufma geçig yapmig.Nedeni resmi sansür degil. bilgili Papa. 4. The Educationof a Nineteenth Century Ottoman Alim'. Cevdet Paga. Tanzimat döneminin yenilikçi heyecanim veya dig diinyaya dönüklügünü degil. Avrupa hukukunu güya ögyönrendi. pagamn kendi sansürüdür. Cevdet Papa IJMES. Bu tutumu eyyamcihükümet' anlayigmdan ilehšmdan degil. A. ÏIk müderrialiginde saldirgan ve agzi kalabahk softelanm susSüleymaniye medreselerinin kadar bilgisi güç1üydü. veya degigtiriknigtir. yüzydm devlet adamhšmda gelenek gibiydi. ilmiyye snufmm en ände gelen üye1erinden biri olarak kalacak Cevdet Paga. fakat böyle yüksek bir rütbeden geçig tek olaydB ve Tanzimat reformlarmm ilmiyye snufnun gücü ve dünya görügü aleyhine geligtiginin ve laik bürokrasi ve dûnya görügünün berikilerin änûne geçtiginin canh bir örnegidir. Regit Pagaliz bir tirirken zaman zaman ölçüyü kaçinp Ali Paga'mn tutmadiguu. Fusäzlerle eleptirilerini ise oraya Ermenileri doldurdugu gibi 'hikmet-i 4 A. ama bunlara bakarak Cevdet Paga'yi saf veya çaginm çok gerisinde bir adam olarak nitelemek de mümkün degildir. 464. Cevdet Paga. sirrun mezara götüren devlet adamlarma tipik bir örnektir. tarihçiligin çok 18. Hammer tarihini okudu.olmugtu.bilgi ve yorumlar eserin diger baslasmda çakarihm.Akilh. vezir. 11 . Tanzimat adammm olan Ali ve Fuat pagalari elegCevdet kargitt ri gerir. Osmanh tarihinde ilmiyye snufmdan mülkiye snufma geçig yapanlar az da olsa yardi. Íslâmiyetonca hiçbir refornu gerektirmeyecek kadar üstün bir düzen getirmigtir. üslub kullamr. ga'nm tercüme odasanda gayrimüslim memur sürdürur.

-31-27/5/27/29 . Bu bilgileri mukullanardi. davetten ve konuqulanlardan hükümeti haberdar ederdi. Regit Papa ve Cevdet Papa ikilisiyle Ali ve Fuat papalar arasmdaki çekigmeyi. Cevdet Paga'nm kiz1 Fatma Aliye Hanun Tanzimat döneminin aydm kadm tipine bir örnektit O devrin aydm gruplanyla görügür. dogu tarihi. Halaçoglu. CevdetPaµ Semineri. Ne var ki adamlar bir vibastmlmasi veya falan kurumun yeniden dülayetteki ayaklanmanm zenlenmesi gibi sorunlarda bu tür çekigmeleri bir yana birakir ve birbirleriyle aym masanm etrafinda otururlardi. 8 Baçãskunhk Arpivi Yddiz Evrak: (27R. Ma'rûzat.eder. Kanaat Matbaasi.6 Cevdet Papa. özellilde diplomat eçlerini veya Ístanbul'uziyaret eden seçkin yabanci hammlan evine davet. bir Cevdet Faça medreseliligine ragmen tek kadmla evlilik taraftartdir duygu doludur.1309-1891). Du laubaliligin rtedeni ona göre Fuat Paga'nm kaympederinin Nuseyrî taifesinden olmasidar. ikincilerin Fransiz politikasma taraftar olmalarma baglar.5 Gerçekte yaçamlari ve familyalanmn yagam tarzlari da birbirinden pek farkh olmadigt halde. Dersaadet..Ü. Avrupa mamulâti satilan magazalanyla Beyoglu. Ìstanbullu Türk'ün yaçanunda Avrupa'ya aralanan bir kap1ydi. 'Cevdet Papa ve Aile içi tnünasebetteri'.istanbul1980. daha dogrusu hüner gösterisini Tanzimatçtlar sik sik tekrarlamiglardir. Ahmed Cevdet Paça ve Zamam. grup çekigve egine yazdigi mektuplar mesinde igiölçüsüzlüge vardartmg görünilyor. Cevdet Paga.'familyasinm 12 trz-1 namusu konusunda laubali' oldugu at Paga'um ise dedikodusunu da yapar. hafazakâr tezlerini savuntrken TanziRegit Paga'ya sadik oldugundan ve devriri geregini anladigmdan mat hareketine hizmet etmiytir. Tanzimat hareketinin ve her türlü yeniligin karÿ1smdaki çevrelerin benimsedigi tek Tanzimatça devlet adami oldu. Fak. 6 Mübahat Kütükoglu. Gülnar Hamm diye bilinen Rus 6 kontes Lebedov(a) da Yddiz'a jurnaledilen bu tür ziyaretçilerdendi Tanzimat insam yüzyillar boyu küçümsenerek bakilan Beyoglu'na atmigtL Lamartine'in tagra kasabalarma benzettigi sözde gik semt ahpap mahallelerine tepeden bakarBeyoglu. Ancak bazen takmd1gi taassup ve saJd2rganhgi da agan üslubu nedeniyle.s. A. Cevdet Paga'mn kizi Fatma Aliye Hamm kaleme aldigi Cevdet Paga ve Zamanr adh kitapta? M. 1332. Fatma Aliye Hanun'm bu vehmi kendisini okuyanlan ve okuyanlarm yazdigim okuyanlart bugüne kadar yamltmigtit Ïngilizve Fransiz politikasmi kullanmak gibi hüner. islamfelsefesi ve fikth alanlarmdaki genig bilgisini ancak süsleyecek derecedeydi. restoranlan ve otelleriyle nihaadun S A. tag binalariyla istanbul'un de Avrupa'ya özenen aydmlarm bulugtugu yabanci kitapçilan. 1985 7 Fatma Aliye.Ed. Caféleri. 2. Cevdet Paga özellikle M. haz: Y. Ï. ama igleri bir eiçilige kapilanarak yürütmedikleri açaktir. Cevdet Paga'mn Avrupa tarihi ve hukuku alamndaki bilgisi. Çagnyay.

sonra hariciye müsteparhšma tayin edihnig ve o sadrazam olunca da hariciye nasekiz defa hariciye nazirhgi yapti. Fransizcayl kendisi ögrenmigti. Bâblâlî'nin Regit Èaça'dan sonra ikinci diktatärü o oldu. Ali Paga'yla akrandi ama onunkinden çok farkh bir toplumsal çevrede yetigmigti.y say1hrdt. en agar kararlari ve cezalari bile soguk bir tebessümle belli eden adamm yakm çahyma arkadaµ. Gerçekte Girit'i vermemig. Tanzimatçt grubun alafranga sadrazami olarak bilinen Mehmed Emin Ali Paga.yet apartman hayattyla. Regit Paga'nm elindert tutmasiyla Londra elçiligine. delidolu Puat Paga'ydi. Ali Paga'mn sadrazamhgi sirasmda yönetim ve hukuk alanmda Tanzimat döneminin en kahe düzenlemeleri gerçekleptirildi. Su reformlar gerçekleytirilirken Avrupahlarm oyununa gelinmedigi. Kapacizadeile KöyrùTünün farkt budur. Beg kere sadrazamhk. ama BâblAlfyi de saraym ve butün ülkenin diktatörü haline getirdi. mir Bursa valiliklerinde bulundu. Birisi aldt Giridi. Sadaret makamma Sultan Abdülaziz bile sayg1 göstermek zorundayd1. o günün kopullari içinde. Bu agirbagh. Klasik Osmanh bürokrasisinde aday memurlar kaleme çarak olarak girdiklerin_tip 13 . nüktedan. büyüktür. pætokolde ve resmi iliekilerde Bâbiâlî'yi temsil eden kendisine kargi. Ani karar ve uygulamalamülteciler sorununa rma ragmen 1861 Suriye olaylarmdan vanncaya dek. Taµnma artip. Cevdet Papa gibi büyüleyici bir adamm bulundugu bir ortamda Fuat Paga'dan vazgeçemezdi. Birbirine.zit karakterdekibu iki adam birbirleriyle aym politikayt izlediler. Ali ve Fuat pagalar yönetimde birbirlerinin süxekli halef-selefi olan aynlmaz bir ikiliydiler. en hafif saygisizhga kesinlikle müsaade etmezdi. bütün güçlüklerin ustaca çözümünde pay. birisi verdi bugün. ÜnIü ulema ailesi Keçecizaögrenimi görmügtü. tüketim zevkiyle. Ìzzin olmugtu. Misir Çargisiesnahadan bir attarm ogludur. A. kurtarmi. Attar akgamlari çarymm kapisim da kapatt18mdan muhalifleri. kendisine bevvabm (kapicmm) oglu derlerdi Diktatör sadrazanu tarihteki bir diger diktatör sadrazamla karplagtirarak yeren gairin taglamasi ün1üdür. Frans1z dilini kelime delerden geliyordu ve oyunlari ve nükteler yapacak kadar iyi bilirdi. Daha dogrusu Ali Paga. Beyoglu'na ayrilan saatler ve günler çogaldikça Beyoglu da tiyatrosuyla. dügünerek eyleme geçen. tersine ülkenin askerî ve mafî zaafina ragmen Avrupa rnfidañafesini en aza indirecek Bir yöntem iziendigi görülür.. Tanzimat bürokrasisinde fligkiler henüz anonimlegnekteydi. Diplomasi meslegine Regit Paya gibi yeni geçigyapnnyti.. istanbulluBeyoglu'na çok sonralari tagmmaya baglad1. kisa sürelerle Viyana ve Londra elçiliklerinde çahgImytt. sefahatiyle Avrupa tagrast olmaktan çikip Osmanhlagti.

Resmi belgeIerdeki literatüre yanslyan bu egilimin politika ve yönetimdeki grug lagmalarda baghca etken olacagma kugku yoktti. mabeyn bagkâtibine yazdigt arz tezkiresinde eger böyle bir yakmhklan varsa 'karmdagi a'azz-u ekreattfetlu oglum efendim hazætleri' veya mim en sevgili laymetli kardegim' gibi bir hitapta bulunurdu. okuyan ve yabanci dil ögrenen Ralom Efendi'yle. devrinde Prenk mukallidi diye bilinirmig. hatta Tesmî ve gruplagmalannda eski gelenek ve etiket devam yaziemalarda bile bunu gözlemek mümkündür. Franstzcasmm gülünçlügu ile tatunmig olanlardandl. Ahmet Midhat Efendi'nin Felâtun Bey ve Rakim Efendi adh romam.9 Tanzimat'in bagmdan beri bürokrasi üyeleri ve paga2adeler arasmda Kâmil Bey gibileri. 19. igler çatallagti veya'ol babda irade efendemek için'les affaires sont devenue fourchette' monseigneur' l'irade à gibi gülünç çevirileriyle est dimindir à cette porte ün1ûymüg.C. Mecelle-iLímur-u Belediyye. Bu nedenle siyasal edebiyatumza yerlegmigbir deyim olan Tanzimat tipi. eleptiren ve yeni ufuklar aramaya baglayan insanlarm ilk örgelenegin payi vardir ama genegidir: Tanzimat insannun olugumunda 'derletli Roquefort peyniri yemeden sofradan kalkmamay1 Frenk nygarhgr sandigmdan dolayi. Gerçekte Tanzimat tipi. birlikte çahgip yükseldikleri akranlanyla kurduklan kardeglik iligkisi hayat boyu sürerdi. 1421-1422. Bir sadrazam. bizim toplumumuzda kendi kendini yetigtiren. Tanzimatçilarm sadekulce bir grubunu.14 de kendilerine meslegiögreten amire bir usta. yüzy11modernlegen bürokrasisinde gerçekten becerikli. daha dogrusu ikinci snufuu meydana getirenler için lirülabilir. peyniri hiç sevmeyen Sadrazam M." Fransizcay1 az bildigi halde devamh Fransizca deyimler kullanmaya çalgarmig. 1867 yilmda yeni kurulan Beyoglu Altmolc1 Belediye Dairesi reisligine tayin edilmigti. kaynldigi görevlerde gülünç ipler yapanlar boldu. yenilige kargi tepki duyanlar tarafmdan devamh hievedilmigtir ve halen hievedilmektedir. Bu yüz yüze iligkilerin modern bir kurumsallagma içinde zamanla kaybolacagi açikti. koltugunun altmda lâf ola Fransizca gazetelerle dolaganlar. dig dûnyay1 izleyebilen yetenekli üyeleriyamnda yeni devrin kultürel atmosferine. s. I. gösterigli ve yeni hayati yuzeyden taklit eden Felâtun Bey'in kipiliklerindebu iki konu almaktadir Felâtun Bey tipi memurlarm canh örnegi tip Inemuru o devrin harietye tegrifatçilarmdanKâmil Bey'di. bir baba gibi baglanir. . Regit Papa tarafmdan muaheze edil9 Osman Nuri. Kâmil Bey. Fuat Paga'nm bacanagi dugundan yeteneksizligine ragmen bu gibi görevlerle Raynhrmig. Tanzimat bürokrasisinin yabanci dil bilen. tembel. ancak Tanzimat bürokratlaruun iligkilerinde etmigtir. çahgma yönda çokça bulundugu açuktir. Böyletemlerine uyum saglayamayanlarm 1erinin içinde yabanca dili yanhp yazip konupanlar.

Przyenski. matematik egitiminden veterinerlige veya ressamhga kadar 19. 13 . Tanzimatçilarla baglamighrdenilebilir. General Bém (Murat Paga). JozefBém adnu tagir. 2 Jaenner1850 ve aym karton fog. Bordy.10Dinini degigtirmeden Tuna kiyilarmda kalan veya Haleb ve Kûtahya'ya yerleptirilen küçük rûtbeli subay ve erIerden Osmanh sanayiinin ve tarmumn geligmesine yardimci olacak birçok uzman çikti. Nemegyis. Zanitski (Osman). Budapepte'de Tuna layisada girin bir meydan. 445. Rusya'da görüldügü gibi orduya ve sivil idareye hizmet suküçük asilzadelerinden çok farkhydinan bagka ûlkelerin maceraperest lar. Polonya-Macar komutanlarinm bulundugu binlerce kigiye. General JozefBém. Osmanh ordusunun ünlü Murat Paga'sidir. IL Mahmud döneminden beri Osmanh ordusu özellikle Prusya'dan uzman getirti. 17. Borzecki (Mustafa Celâleddin Paga) gibi yüksek rütbeli Polonyah ve Macar subaylar din degigtirerek Osmanh hizmetine girdiler. Ancak 1849 Polonya-Macar mültecileri sadece Osmanh ordusuna degil. Topçuluktan haritac1hga. Bu yeni Osmanhlar. PA XII Türkei fog 27. Vimety (Ísmail).bilim 10 Ö. sivil bürokrasiye ve kültür hayatma da yararh hizmetler sundular. General Kmety. yeni ülkelerine derin bir baghhkla hizmet etmigler. istedik1eri ülkeye gidebileceklerini. Meydanda General JozefBém'in bir heykeli vardir. Ordusunun kurulugu tamamlanamamig ve reformun getirdigi sanct ve sikmtilar içindeki Osmanh Devleti Avusturya ve Rusya'nm baskilari-na ragmen mütecileri geri vermedi. Osmanh ülkesine sigman Polonyah. Tuna klyismdaki kalelere sigman ve bagta Kossuth olmak üzere bütün Macar hükümet üyelerinin. 1848'de Kossuth'un önderliginde Avusturya'ya kargi baglattiklan cumhuriyetçi devrime gönüllü olarak katilan Polonya lejyonu komutannun amsma bu heykeli dikmig ve gükran borcunu bildirmigtir. Macar ve Ïtalyandevrimci birlikterinin bir kasnu geriye yurtlarina veya. bagka ülkelere gitmig. Czaikowsky (Sadik Paga). bir kismi da din degigtirip Osmanh hizmetine girmiglerdi. Sultan Abdülmecit. yüzyildan beri Alman prensliklerinde. Stein (Fernat).Ienegi degigtirme gelenegi. Archiv. Macar halki. yüzyil Osmanh hayatma birtakim yeniliklerin girmesinde mültecilerin pay1 oldugu açiktin Bizzat Midhat Papa Tima vilayetindeki sanayi mekteplerini Polonyah-Macar mülteciögretmenIer sayesinde açabilmigti. Hius Hof-St. Tanzimat reformlarmm yürütülmesine yeteneklerlyle katkida bulunmuglardir Bir bakikaçarak Türkiye'ye sigman Alman ma 1930'larda nazizmden adamlannm üniversiteye yaptiklari hizmete benzer bir durum söz konusudur. kendilerinin ve ailelerinin hayat ve gereflerinin taminat altmda oldugunu.Osmanh hizmetine girenlerin de rütbe ve mesleklerine uygun gärevlere atanacaklarmi bildirdi.

12 Polonez lviacar amelesi olduklan akraba çevteye evlilik yaptildan degil.° çevrede bu Batihlagma ulusalo bir smda bir hayat bag19. Ïstanbul gelenekler de ve doktorun yanmda eski Eugeolmugtu. Sonra punch içilen sarmaktaydi. ayin ¾ h alki sürüyordu.. yiyecek ve tamirat meyhane sayisi da artbirlikte müritlerle istanbul'da tekkeler artan ve n batakhaneler. yüzyilnt getirdiler. sûrgündeki Polonya Bâbiâll. elçisi Prusya etmiplerdi. Kaçgöç bûzete ve dergi okunuyordu. av baglatiyor. N. kalabahk Iarup seyreden sayfiyedeki sefalan.11 OsPrusya'dan askeri uzman yollanmayacagt tehdidini rahatsiz ediyordu. '1849 . fogl 200-201. 20 Auût rapor. 98 givibelgelerinden E 7835 kitap 5. Halep'e Kütahya Bunlann ve leri ve sebetteri. s. yüzyilda Ístanbulve büyük liman pehirlerinde yeni mobilyasi ve ladi. Türkei VI-68. Kadmlar egitim okunuyordu. erkek kadm ßörtü tma giriyordu ve gezinti yerlerinde ediyordu. denen maktaydi.Gaalafranga sofra adablyla özetlenemez. Bu imparatoriçeye holunu manzarayiçayirda topmig. asil änemlisi roman hayatopium kadmi yük älçüde devam etmekle beraber yüksek snufm Bazi baglamigtl. tekkelere kadmlar da devam eskisinden Toplumda hareketlenen.Ed. Bu yeni hayat tarzi. piddetle protesto savurmugtu. 1976. 173-179. padigah ikisini kol kola göralafranga arasmdaki zevat. hayat tarzi de yeni bir baglad1.Topkapi MülteciMacar vd. sadece kâgir honaklar. 1831'de elçi mutemsilcisine nezdindeki Bâbialî komitenin mitesi'ni tammig ve AS11110smanli memteve papalari Ve yapangt1. hizmetine yah subaym Osmanh üzerine olay bu Königsmark.. s. 1830 devrimi maiyetindeki iki PolonGeneral Sknanowski ve Osmanh ülkesine gelen Prusya Rusya ve almmasim Avusturya. renklenen bir hayat yanmda. Ancak bu Prusyahlarm reforma 16 1838 von Klezi'den 11 Aym argiti. Oglu Ferik Enver Papa da aym tabakanm moda yagantilanyla urak verdikleri kaçgäçten egitim ust ve larma dernlegmesine yakm bir ärnek oldular. AIbalo dükkânlar.Ü. kendileri ve lan sadece simfi yuksek araOsmanh 19.ne denli canla bagla hizmet ettiksigman sonra sirasmda önce Íngiltere'ye leri güphelidir. 97. Eczane halki smif arada her cezbesi bir kol keyfiyle. Abdülaziz'le ziyaæte gitnie Ïstanbul'daykenKüçûksu Kasn'm Sultan vennipti.basim yeri ve tarihi yok (muhtemelen1980). Ïmparatoriçe üfürükçüye tagmir yoglu'ndaki hekimden. Metternich'e 12'Nigâr Anafarta. manh'ya gerçekten hizmet edenler bûyûk devletleri Polonya Millî Koyani hükumetini. Í. Osmanh1mparatorlugu ile Lehistan Arasmdaki Münasebetterie IlgiSaray Arfi Tarihf Bélgeler. tekkelerin yeyhierine maDevlet farkh organize bir mistisizm de bagladt. Bogaz'daki mehtap olmuytu. mekten pek memnun yordu. Avrupa gärilyorlatda. Göyünç. sayilabir taraftan yardmu yapayordu. attigma Mustafa Celâleddin Paga'mn ilk ulusala kitabt ve diiÿünceleri artaya aileler çocukgibi izlemigtL Bu yolu gõrmügtük. Küffar ManaTürk-Macar Yerleetiriimeleri'. Fak.

yüzyil Fransizma kendi toplumunun betimleyici ve belirleyici noktalarmi sorsak. yüzyilm yerli ve yabanci literatûründen tarayip Maniérisme kabuk degigtiren toplumun fertsaptamak da mümkündür. Bir uygarhk çevresine girme agamasmdaki topium. górmedigi.gibi gurarlamr. bildigi gibi devam ediyordu. bir bagka soylu ise homurdantrdi. 19. Avrupa'nm ilk anda bir Tanzimat aydnu Avrupa'ya açilnugtL érisme'legelmesi dogaldi. model aldigt toplumun kendine göre bir msmini çizer. un Osmanh aydmi Batt'ya dönüp Dogu'yu terk mi ediyordu? 150 yildir 'mani- n . yüzy1hm. manh topiumunun nasil yorumlandiglyla ilgileniyor. Davramplarm zi ahekankklar ünlü amact degil. olumlu görülen eser sahipleri taltif ve tegvik ediliyordu. Sultan Abdülmecid Avrupa müzigine ve operaya hayrandt Egitimini gördugünden degil. lerinin model resme göre edindikleri bir tür teatralitedir. Cevdet paya gibilerin dedikodu ve elegtirilerine neden olayorsa da. Lamartine'i ve Fénelon çevirileri ne ve alman tarihleri içinde Oskaleme dünya Bati'da Bâbiâlî Saray ve yapti. Baahykanhk hal3ne gelmeden yapihyordu. O yüzden uzun zaman çar saraymdaki balo ve soirfler bir amatör oyunu gibi baglayip profesyonel bir rezalet halinde bitmigtir. Bu gibi farkhhklar119. 1859'da sonra SinasiLafontaine. Fransizcamn üslup ve dil bakimmdan kusursuz ärneklerini önce mütercim benimsemek sonra da tamtmak amacmda olmahydi. Oysa Buyük Petro devrinde Prens Mençikof bu davramplyla yeryüzüne inen bir inkilapçi ilah. yüzyillan ve Avrupahlagan Rusya'nm 18. yüzyihn Avrupah soylusu karisiyla baloya gitmeyi su içmek gibisinden bir olay olarak görürdü. referans noktalari saptar. o uygarhkta ve hayat tarzmda kendine göre demirleme alanlan. Osmanh saraymdaki dinleyicilerinin dinleme adabi ve vakarma hayran olmuqtu. Bati edebiyatmm ilk ürünleri çevriliyordu. Siyasî. Rönesans kültürüne geçex1Orta Avrupa'nm 15-16. Eski devirde inbürokrace yayam.kögklerde kadmh erkekli saz söz meclisleri tutucu çevrelerin ve A. bilimine. 1847 Haziram'nda o dönemin dialeyicilerin virtüözü Ferenç Liszt Ístanbul'ageldi. Avrupa saraylarmda kalabahklanna kargi kapris ve hirçmhkla cevap veren büyük müzisyen. Avrupa diline. yüzyilda yagadi. özledigi dünyamn atmosferine mûzikle bir girigti bu. Kahp degigtiren her toplum gibi. süren fazla bir bu tutum söz ama konusuydu. RciYusuf Kâmíl Papa Fénelon'un Telemaque'im. Tanzimat bürokratuun Avrupa toplumu için çizdigi betimleyici çerçeveden çok daha farkh cevaplar ahrdik. Voltaire Münif Papa çeviriyordu. olmadi. dogrudan dogruya hayata yeni gizen bir ögenin. ulema sunfmm büyuklerine özgüydü. gimdi ise sivil Inodern si ve pahah yaçam biçimine äncülük ediyordu. teknigipragmatik bir yaklane kargihenüz bütüncü ve tartigmact olmaktan çok. Türkiye 19. Alafrangahk laik egitimin ve laik bürokrasinin derece derece benimsedigibir hayat tarziydi. ilmî bilgi ve yorumlar için degil. Osmanhlar da maniériste bir dönemden geçiyorlardt. Kugkusuz. düzenlenigi mühimdi. 18. yeni hayat.

muzigine yönelirken. Dogu kültürünü de geçmigyüzyillardaki Osmanh'dan daha sistematik ve ciddî bir ilgiyle incelemekteydi. Osmanh aydmmm bu döneurde çok okuyup yazdigun söylemek güçtü.1822-1842 arasmda 250 kadar eserin basudigi. Tekkeler doldu.5L Güzin Dino. s. 1. sahip insanlar ayn1 kavramlarm etrafmda.. tartigmaya daha sonra birakacaktir.. 'The Study of Ottoman Literature'. In gendsedu roman turc au XIXe siécle. eski tarih eserlerine ciddî zeyiller yazilmasi. Fransiz mürebbiyenin teslim edilirken. . genç bürokrasinin önünde açilan yeni ufuklarm. 172-173 ve 175-176. Selim. Tanzimat ayduu gelecege yönelik bir tarih bilincine sahip olmaya baglanuçu ve kûltür mirasun da bu anlamda degerlendirmeye bayladig1 görülüyordu. Yavag yamektepli da baglayacakti. Aslmda Tanzimat aydru. mistisizme ilgiyi de artirdi. Güzel olan. boyaldi. Ahmet Cevdet Paya da 6. benzer hayat tarzma Osmanldik. Osmanh vekayinamelerinin negri. ögrenilmeliydi. renklenen yagamm etrafmdaki iktidar kavgasmm getirdigi yorgunluk. Ïslaun. Hayatin hareketliligi. benzer egitimden geçen. gemkli olan her gey denenmeli. Baticihk. Tnt.e. A. of Turkish Studies.18 ¯¯ tartlyilan bu soru veya üstünde durulan bu iddianm ne derecede geçerli oldugunu da dügünmek gerekir. Tietze. Paris 1973. Bat1'nm edebiyati. bütün Tanzimat döneminde basih kitabm ancak birkaç bini geçmedigi biliniyor? Oysa Büyük Petro däneminden Ekim 13 Ubicini. 128. görkemin. Dogramaci. 1969. yüzyil seçegitimine kinlerinin çocuklan iiiyano hocasmm. Leiden. nümismatik tetkikler. Türkçülük gibi dügüncelerin kavgasmi yapmaya baglayacaklardir. S. 19. yüzyilda yapilmaya baglandi. Türk musikisi en önemli degigmeleri geçirdi ve parlak çagnu yaçadi. a. Diploma ve düzenli egiaIayh vag ve ayrmu tim 19. Böyle bir sentezin özlemive tartigmasi uzun bir süre söz konusu bile olmadi. bölümünü bu siralarda çeviærek eser Türkçeye kazandmlmigti. Turkish Woman in Tukish Literature of the 19th Century. s. 1981. Reform çagmm pragmatizmi yerini ideolojiye. düzgün argiv kurulmas1 da bu yüzyihn faaliyetidir. Íbn-iHaldun'un Mukaddime'si 18. tasavvufi dügünce ve tecerüd seçkinlerin hayatmm bir bölümünde yer etti. s. Zu karmagiklayan renkÏiortamda bir Dogu-Bati sentezi mi doguyordu? Hayir. 50-51. Journal v. Shaw. degigen topiumun yarattigt yeni partlar. yeni imkânlar. almmah.. 2. II Mahmud ve Tanzimat dönemi boyu. Kulaktan kulaga geçen besteler dönemi kapandi. ailenin intisab ettigi tarikat geyhinin eli de öptürüldü. Lettres sur la Turquie. III. s. E. yüzyil sonunda Pirîzade Mehmed Sadik tarafmdan çevrilmig. Osmanh aydmlari medœseli-mekteplidiye ikiye ayrilungti. Ethem Papa ve Misirh Halim Papa koleksiyonlari gibi derlemelerle musiki eserleri düzgün kay1t ve korunma altma ahndilar.g. Klasik Arap ve Ïranedebiyatimn Türkçedeki en iyi tercüme ve gerhleri 19. dûçüncesi. No. yüzyil Osmanh adamnun hayatml ilk yillarda etkileyen ve ayri bir yola sokan iki kuvvetli toplumsal kuruihdu.

tüketim kahplarmdaki gigikligini farkhlagmadan. 31 Mart olaylanmn kiglorhcist sayilan Dervig Vahdeti'nin Volkan gazetesinde Ïngilizparlamentarizminin ve demokrasisinin kurumlanm benimseyemk savundugu açiktir. Siviller de.. görerek ögrenir ve erken olgunlagirdi. yüzyil aydm egitiminin ve kültürünün temelini ve çabsim olugtururdu. Du yaklagmada o kültürün temeline inmeden onu pragmatik bir tutumla uygulamamn paya oldugu kadar. 19. günlük yagamdan. Idasik aile yapismi büyük gehir kadar kirsal alanda da yavag yavag degigim geçirmeye zorlayacaktir. dostlara anlatilir. öngörülmeyen alanlara da s1çrar. hayati ayri bir renge bürünmügtür. kadmm toplumsal yeri üzerinde duruyor ve degigiklik öneriyorlard1.yt1. dügünürleri okunur. Bu renk desadece modadan. benzer geyleriögrenerek laik egitimden geçerlerdi. yüzy11da Osmanh ülkelerinde tarimda. Toplumsal ve kultürel degigimin belirli bir ksenophobique(yabano dügmam) tepki yarattigma kugku yoktur. Tagra hayatmda muallim ve zabit beraberligi 19. liberal dügunceye kadar bütün Ortadogu dügünürleri ldasik aiÏeninyapasi. 19 . Osmanh aile yapisi ve Osmanh kadml da bu geligmelerin digmda kalmadi. Balkan Savagi ve Hamidiye Panislamizmi ile slogan haline dönügmekteydi. Bir toplumda degigme bagladigmda bu degigim öngärûlen alanlar kadar.ü1keninbagimsizhgrun da rolü vardir. Avrupa romanlan. Sözlü kültür ediyordu. Bu rinde ve Rumeli'deki bazz merkezlerin nüfusundaki göze çarpan büyü- gelenegi yayamaya devam imparatorlugun. Osmanh toplumu belki çok käkJü bir degigim geçirmiyordu ama modernlegme toplumun her kesitine ve her kurumuna siçradi. Nihayet Ortadogu ülkelerinde kadium özgürlegmesi sorunu bu dänemin modernlegme ideolojilerinde önemh yer tutar. Bat1hayat tarzma ve Bati kültürüne belirli bir rahathkla yaklagabiliyorlardi. notlar tutulur. Rusya Müslümanlan kadar güpheci ve itici bir egilim içinde degildi. askerler de benzer konular igleyip. Ancak 19. Namik Kemal bu dönemde kadmm epitligi üzerine ilk çalaglari modern Îslamcibir açidan Beyrut. Tanzimat döneminde Osmanh kadimmn hayatmda kayda deger geligmeler baglamaktadir.Ïzma. Ìslamcimodernlegmeci akundan. egitimde görülen bazi yapisal degigmeler ve bütün dünyanm yagadigt haberlegme ve teknolojideki devrimin Osmanh topraklarma da yansimasi. Batt dügmanhgi Berlin Kongresi. tekrarlannd1. Hind Müslümanlari.Devrimi'ne kadar Rusya'da 200 bini agkm kitap basilmi. yabanci dil ögrenmek veya piyano çalmak gibi yeni zevklerden ibaret görmemek gerekir. yüzyilortalarmda Osmanh aydmlan. Dügünce ve davramplarmda samldigamn aksine renklilik ve esneklik vard1. yüzy11Osmanh aydim büyük imparatorlugu bir ucundan õbür ucuna gezerek. Sivil veya asker olsun 19. Selanik gibi liman gehirleyaplyordu. Osmanh üIkesinde Islamcihk bile Bati kurumlarma ve Bah kültürüne karp.

ibrahimSinasiBey modern tiyatromuzun ilk eseri sayllan pairEvlenmesfnde biraz naiv bir üslûbla eski evlilik gelenelderini yererken. ancak §inasi'nin oyunu o devirde temsil edilen ve tutunan ilk äzelligini korumaktad2r. Tanzimat döneminin getirdigi sosyo-kültürel degigim hiç degilse üst ve orta tabaka kadimmn toplumsal hayata girigini hazirlayan altm bir dönem olmugtur. Haliç civarmda ilk gecekondulagma baglamaktaydi. Anadolu kitasmda da. kiz çocuklarmm cahil birakilmasim durmaksizm yeriyorlard1. Îstanbul'unsurlara yakm kesiminde.Fahir Ïz 1958'de Viyana'da yazma bir Türkçe . ardmdan Çukurova'da tarimm yarattigi toprak iççiligi kirsal kesimdeki ailenin geçimini ve yapisim etkilemeye baglayan geligmelerdi. Ama tarim topraklarmm mülkiyeti ve miras konulannda yenililder getinnedigi de söylenemez. Türkiye'nin sosyal tarihi için önemli bir degigAmik. hayata geçmekteydi. Nihayet yuzyihn nüfus nedeniyle göçebe yeni m baglayan mono kültürel ortasmda Ege Bölgesi. Bundan bagka arazinin miras yoluyla intikalinde kiz evlat da erkeklerle egit pay alacakti ki bu.20 baglamasi kaçmilmazme dolayisiyla aile yapismda da modernlegmenin di. Kirsal kesimde bu dönûçümü baglatan faktörlerden biri de 1858 (H. 1274) tarihli Arazi Kanunnamesi'dir. Daha önce büyük gehm bekâr nüfus göç eder ve kismen mevsimlik olarak kahrken. Maray yäreIerinde agiretlerin iskâme bagIamaktaydi. olma tiyatro oyunu Sinasi'ninpairEvlenmesi adh komedisi bizim modern gildir. Bu kanunla içlenen topraklarm tapulandmlmasive miras yoluyla intikaliister istemez kirsal kesimdeki büyük aileyi parçalayacak bir süreci baglatti. Pabuççu KeggerAhmedin Maceralen diye äzettenecek bu oyundan daha bagka veya eskileri de bulunabilir. Azerî dramaturjisinin kurucusu Mirza Fethali Ahundov ve izleyicileri tiyatro yapitlarmda Ïslamkadimnm kapah hayatuu. Modern Ïslamcidügünürler çok kari evliliginin kalkmasma ya da simrlandirdmasma yänelik yeni yorumlar getirirlerken. gerek Osmanli ülkesinde.Beyrut. pedergahî aile düzenini. Bu olgulari gehirlegme ve çekirdek aileye geçigin baglangio olarak nitelemek abartma sayilmamahdir. Diger yandan kirsal bölgelerden ülkenin Ïstanbul. artik çegitlinedenierle aile göçlerininbagladigi görülüyor. hukuki yänden önemli bir geligmedir. Selanik gibi büyük gehirlerine yapilan göçte de niteliksel bir degigim gözlenmektedir. geæk diger Ortadogu ülkelerinde ve Rusya periferisindeki dügünür ve yazarlar eski aile yapisi ve evlenme geleneklerine karyl kampanya açamplanh. Kanunnamenin çok çabuk ve etkin bir biçimde özel mülkiyet düzeni gerçekleptirdiging hele küçük ve orta smif çiftçiligi güç1endiren etkileri oldugunu söylemek güçtür. Alemi Nisvan adh bir kadm gazetesi çikararak feminist hareketi * tiyatromuzun ilk eseri deoyun bulmuytur.Çukurova. 1880'lerde Rusya Müslümanlarmdan bir grup kadm.

412. Tanzimat maarifinin en önemli giriimlerinden biri.s. ama kopullarm farkhhgmdandolay1 Türkiye'de kadmm äzgürlük için ödedigi bedelin. 341. yakm tarihimizdeki reformlarm sanayilegmeden önce özgürlük için uygun bir zemin hazirlamasmdan ileri gelmektedir. Ankara 1982. Emin Ali Paga'nm Fransiz Medenî Kanunu'au kabul etme girigimine kadar varmaktadir. Beyoglu'ndaki ahyveriglere kadar birçok yerde kadmm toplumsal hayata girigini. bu konudaki yasama programlan Sadrazam M. 316. Kadmm çahyma hayatma girigi. özgürlügünün bedelini çok pahah ödemig. Büyük kentlerde kadm evin digma ç1kungtir. Türkiye tarihinde sanayiden änce egitim alanmda olmugtur ki. 9-10. Nigâr Aliye kizi det Paya'mn Sair rm prototipidir. 15 A.. Cevdet Paga.14 yeni aydm gruTanzimat dänemindeki kültürel açihmla ortaya elkan rastlanmaktadu Cevda üyeleri smtftan kadmlara arasmda üst bunun aydinlaHamm bu tip Fatma Hamm. Osmanh Împaratorlugu'nun son döneminde Darülfünun'un muhtelif pubelerinde baza yuksekokullarda kiz ögrencilerin bulunmasi. bu geligme günümüz Türkiye'sinde kadmm bürokrasideki güçlü durumunun bir nedenidir. 21 . Zafer Toprak. ama hiçbir cemaat bu konuda müsait davranmadigmdan geleneksel evliligi düzenlemek için bazi ferman ve tembihler çakarmakla yetinmigIerdir.. Kiz çocuklarmm say11anmn artmast ve 19. s. kizlann egitimindeki geligmenin yarathgt olaganüstü bir durumdur. Tanzimat döneminin devlet adamlan.. Benzer bir geligme ülkemiz kadmlan için henüz baglamaktadtr. 14 Birinci Dünya Savagt bagladigmda bazi nezaretlente kadm memur istihdamma baglannuqu. Balkan Savagi'nda ise kadm amele taburlan teykil edilemk kadmlann kol iççiligine çekildigi de gôrulur. Bkz. Tanzimat'm devlet adamlarmdan Cevdet Papa. Muallime hammlar. Su farkh kogullar. ortaägretim alanmda inas rüpdiyeleri açarak kiz çocukIannm egitim olanagnu geligtirmek olmugtur. Rengârenk dinî yapida herkese hitap edecek bir aile hukuku. Türkiye'de MillîIktisat. zenperestligin ve muayakanm artmasi olarak nitelendirir. Bu ferman ve tembihler. Çünküdevirde Avrupa ve Kuya tamamen ya da bazi gubelere kiz ögzey Amerika'nm bazi üniversitelerinde renci kabul edilmedigi. Sanayileyen Avrupa'da kadm. ders ve seminer izieyenlerin ise diploma smaviarma kabul edilmedigi bilinmektedir.15 Sanayilegme ve kentlegmenin yavashšma ragmen toplumda kadimn 19.yaygmlagtirmak çabasmdaydilar. yürür1ükteki aile hukuku ve evlenme geleneklerinin sorunlar yarattigmm farkmdaydilar. yüzyi1 sonunda egitim derecesinin liseye kadar yükselmesi ise yeni bir meslek grubunun ortaya çikiqua sagladt. Yurt Yaymlan. yüzyildan beriihmh bir özgürlegme sûrecine girdigi görûlüyor. Avrupah kadmmki kadar agir oldugu söylenemez. toplumsal hayatta yeni güçlüklerie kargilagmtytir. Ma'rûzat. Bogaziçi'ndeki mehtap gezilerinden.

ilk defa plana göre düzenlenmek isteniyordu.16 Kugkusuz bu ferman ve tembihlerin yagayan gelenekleri ortadan kaldudigt söylenemez. eski geleneklerin ve çok kari evliliginin adamalolh geriledigi' ve hog kargilanmadigi bilinmektedir.Ayaspaça gibi semt. dikäy'de sayfiye hayati bagladi. Ïlk park (Tepebagi) bu dänemde yapildi. Türkiye bütün Ortadogu'da son yüzy21da ekonomik yönden en luzh degigim geçiren ülkedir Bu degigimde sadece tanmaal. 19. Osmanb toplumunda muhtelif toplumsal tabaka ve bölgelerdeki aile tiplerinin tüketim ve kazançIan henüz þnlükyaçayiça. Büyük hirlerde varhkh. Ízmir. 'Tanzimat Devri'nde Evlenme'. Tanzimat döneminde hiç degilse gehirli nüfus arasmda ekonomik ve sosyal zorunluluklarla.22 esas olarak evlenme sirasmda baghk ödemeyi yasaklamakta. Adalaida. Ïstanbul. seyahatnameler ve kugkusuz romanlarm ve hikâyelerin taranarak yapilmasi gerekmektedir. restoran ve cafe'lerle doldu. yüzyil halk hayatuu anlamamiza yarayacakmeddah hikâyeleri küçümsenmeyecek kaynaklardir. ÿehirde iskeleler arasi vapur seferleri baglad1. ciddi aragtirma konusu olmanuptir. Saray. s. yüzyilda ülkenin büyûk gehirlerinin de fizikî dokusunda ve yagam biçiminde degigmeler görüldü. Baÿanlamasa bile imparatorlugun bagkenti. Kayikçalarm felaket günü gelip çatmigtr. karakollar gibi 19. Süleymaniye'deki Aga Kapist ve Fyeyhülislamhk'tan bagka belli bagh resmî bina tammayan Ïstanbul'unbir bälümü nezaretler. Beyoglu ise bankalar ve ticarethaneler.ge- 16 (erafettinTuran. hükümet binalariyla imparatorlugun idare merkezi oldugunugösteriyordu. änemliölçüde hukuk reformlan ve sosyokültürel reformlar da etkin olmugtur. Önceleri Rum bahkçilarm yagadigt uzak Bogaz köyleri vapurlarm gidip geldigi mevsimlik oturulan semtler halinde Ístanbul'labütünleptiler. 14-15. açtldi. Çamhca yüzyilda ye sadece azledilmig devletlularm. Bâbiâlî düzgün parke döaym geli caddeleri. Karaköy ve Eminönü köprüyle baglandi. sosyo-külturel davramÿ kahplan. Ïstanbul'un her yerinde kâgir okullar. su yolu inçaati ve genigletilencaddelerle bir pantlye görünümü aldi. Hüseyin Rahmi Gürpmar veya Ahmet Rasim'in bu eserleri. XXII. 20. . yüzyiliçin bu aragtirmalarm smirli sayidaki her yerde pek düzenli olmayan nüfus kay1tlan. saya 182. yüzylhn baymda Gümügsuyu. magazalar. devlet daireleriyle donandi. agir masraflarin yapilmasmi önlemek istemekteydi. 19. orta halli ve fakirlerin oturdugu semtler birbirlerinden ayrilmaya bagladi. bunlar aile hayatmdaki belirli geligmeleri yansitmaktayddar. Karaköy ve Beyoglu arasmda igletmeve Ka19. smaî geligme degil. Beyoglu Taksim'e dogru geligti. Özelliklesosyal degigimin hazlandigt 19. Bâbiâlî denen sadrazam konagi. Ïÿ ve Düpünce Dergisi. Selanik gibi zengin liman gehirleri de Íssürecine birlikte degigim tanbul'la girdiler. Nihayet Avrupa'nm ilk metrolarmdan biri olan 'Tünel'. Tarabya yazhk sefarethanelerin ve yükselen Rum burjuvazisinin semtiydi.1 Ekim 1956. yüzyilda Ístanbuldevamh kaldirnn. Beyrut. yüzyilm mimarî zevkini yansitan yapilar yükseldi. Bogaz'm iki yakasmda. bu arada 19. Sayfiye yerleri içinde Yeniköy.

yüzydm Ïstanbul'undahenüz ilmiyye smifmm ände gelen efendilerinin. Kasimpaga sakinlerinin givegi. bütün bu insantar birbirleriyle her gün kargilagir." 17 Osmanh barobru deyimini kullanan ve 18. yùzyil Ïstanbul'ununbazi kasir ve köykleri. 1730'lardan beri faal olan bu aile Istanbul'un Beyazit Kulesi. yüzyildan beri Osmanh mimansi Avrupa'mn etkisi altmdayda. Marag ve Kozan arasmdaki Belen köyünden çakan. Kugkusuz barok mimad ve sanat için gerekli km gullarm Osmanh toplumunda olup olmadig1 tartigilacakkonudur. 'Osmanh Mimarisini Batthlagtiran Balyan Ailesi' YrifarBoyu Tarih. Yangmlarm silip süpürdügü gehirde zengin konaklan ahgap da olsa yangm duvarlari ve genig bahçelerle çevriliyor veya kâgir bina mimarîsi geligiyordu.ler her dinden zengin Ïstanbullularmapartman yagamma geçtigibölgey- di. Ama bazilarmin artan servetleri konak ve gik binalara. Selimiye Kiglasi gibi yapilan Osmanh barok mimarîsinin örnekleri diye betimlenir.115 vd.Osmanh barogul? denen mimadnin ise özellikleri 18. s. farkh bir argo ve give geligti. Geleneksel Osmanh gehrindeki mahalle. Aksaray'm ötesi orta halli ve fakirlerin semti oldu. yüzyilda sadece bagkentte degil. Tuglact Kayseri'yi gästermektedir(?) 23 ¯¯ . yüzyilm ünlü Ermeni mimarlan Balyanlar.Aym tarz hayat gayrimüslimlerin gehrin kenar bälgelerine silagtirdnug mahallelerinde de görültirdü. Ortaköy Camiî'ne ve Beylerbeyi Sarayi'na kadar onlarca hinay: yapmiglardir. Bendler. Ve 19. ilmiyye ricalinden bir efendinin kâganesinin yam baymda mahalle su yolcusunun kulübesi bulunur. küçük bir evkaf kâtibinin agiboyah küçük evi. saygi ve himaye kurallan içinde yagarlard1. Sem ayi Eyice'nin Balyanlar'm käkenini Belen olarak göstermesine kargihk P. tagradaki bazi kamusal yapilarda ve âyan konaklarmda bile görülür. Ç1ragan Saraya gibi yapilanyla gehre damgasuu vurnuptur.Ístanbul1982. Ekz. Tipki Avrupa'mn büyük bagkentlerinde oldugugibi. belirli bir sosyal dayamema. "Osmanh Mimarisinde Barok ve Rokoko'. Balyanlar bir yüzyil boyu Dolmabahçe Sarayi'adan. Bu konudaki bir tartigma için Dogan Kuban. L'Art Turc (Türk Sanati).19. Cem Yaymevi. 18-19. Arseven'dir. Türk ÍslâmSanaty Ûzerine Denemeler. bu gik bina ve konaklar siklagan semtlere y1gilmaya baglaymca. ayri sosyal sruflarm yayadigi mahallelerde. s. cemaat ruhunun yaçadigi eski mahalleler de nitelik degigtirmeye baglad1. Bir pagamnkonagi karpsmda. büyük memur ve papalarm yagadigiFatih-Aksaray-LalelisemtIerinde Ístanbulgivesinin (agzuun) en makbulü konuquluyordu. 18 Pars Tuglact. Nuruosmaniye Camiî. Subat1983. bu ortamm yaratip zenginleptirdigi aileydi. 1970. Karagümrük mahallesinin gelenekteri küçümsenirdi. henüz simf ve statü farkma göre biçimlenmigbir mekân degildi. 3942. kaldi ki Avrupa'da barok devrin kaynagt ve niteligi de halen iyi anlagihp tarif edilmig degildit Ancak bu yüzyilda Orta Avrupa barogunun tamamIannug ve daha lyi tammlannug bir üslup olarak bir ölçüde Osmanh ülkesini etkiledigi de aç1kttr. 19. yüzyildan itibaren böyle bir niteleme- yi yapan C E. Gerçekte 18.

yüzyila özgü begeniyi. rokokonun izlerini taç1makia beraber. Bu egitim zevk talebine yapiyordu. Arkadan Ïran elçiligi de ontara yaptinhyor N Fossati'ler böylelikle Tanzimat Türkiyesi'ndeki mimarî ile Rusya'daki mimarînin benzegmesini saglamiglardir.Selanik gibi pehirler ve Ístanbul'daBeyoglu'nda dar bir bölge kâgir konut mimarîsine ancak geçmigti. damgasmi vuran bir diger mimar grubu Fossati'lerdir. Fossati'lerin yapilan yöneticileri etkilediginden Darülfünun (sonraki Adliye) binasom yapmu kendilerîne veriliyor.1ardir. XL 2D Ortayh. yüzyilda tamamen Rus Çarhdenlisi'nde yetigmigtir. Milam Biera Akanümüze kalan eserleri azdir. bulunuyordu. yüzyil güzelligi ve görkeminden dolayi yeni binamn çann Istanbul'daki müstakbel saray1 olarak tasarlandigi dedikodusu da çikmigt1. camcihk gibi geleneksel sanatlan yeni yapt teknikleri ile kaynagtirm1.113. Neorönesans dedigimiz üslupla çahyan Fossati'lerden Giuseppe. Avrupa sanati ile mahallî veýa ulusal (?) özelliklerin sentezini yapmak gibi endigeler henüz agir basmamigt1. Ïsviçreli akademi 19. Du ortakhkta neorönesans üslubun görkemi büyük rol oynamaktadir. yüzyll bagmda oldugu gibi ulusal niteligi saptamak. 19. Fossati'lerin güolan Fossati'ler. yüzyihn özgün Osmanh Bu yüzyilda ÎstanbuYun modern mimarîsine mimarîsi sayilmaktadir.yüzyihn Osmanh toplumu bir arayië ve yönelig içinde idi. Yaptiklan eserler ampir. Sultan Abdülmecid Balyanlafa iltifat etmeyerek tamir igini Fossati'leæ vermig ve Temmuz 1849'da Ayasofya'nm onanmi bitmigti. egrisi ve dogrusu ile en genig biçimde yansitir. Ïzmir. Tanzimat döneminin mimarîsinde - bu bilgiler Semavi Eyice'nin aragttrmasi ve TTK 1982 yih Atatürk Konferanslara dizisindeki konferanslardan elde edilmiÿtir. barok. Is- 19 Fossatfler üzerindeki tanbul Ansiklopedisi. Ayasofya'nm çatlaklarmdan dolayi tamiri geækiyordu. Balyan ailesi geleneksel ingaat ustahšmdan modern mimarî egitimine ve mimarhga geçigi temsil etmekteydiler. Zu yönelig ve araylyta 20. Tanzimat'm önderi olan Regit kâgir yapilarm artinhnasi Paÿa daha 1830'larda Londra elçiligindeyken için geregi üzerinde durmuÿtu 20 ingaat yetistirilmesi ustasi bunun ve Ancak toplum henüz pahah konut yapimma geçecek durumda degildi. çünkü mezun mimarlara göre ve gi'nm orada i. Aynca bkz. 19. . oymacihk.C. 19. Ortaya ç1kan eklektik mimarî. Kamusal binalar ve sayth konaklarm dtêmda. 19. Fossati'ler Bâbiâlî çevresinin aradigt adamlar oldu. girigleri Ayasofya'mn tamiriyle Fossati'lerin Osmanh mimarîsine bagladi.24 Balyanlar yerel süsleme. s. gehirler hedegilnüz yangmlarm silip süpürdügü ahgap yapilardan vazgeçebilmig di. Sultan Abdühnecid bu arada mozailderi kaziy1p resmeden Fossati'ye bu mozaikleri bastirmasi için para yardimmda bulunmuy ve Ayasofya mozaiklerinin ilk baskist böylece yapunuptir. Tanzimaf fan Sonra Mahallî ldareler. 1830'larda Ïstanbul'da yanan Rus sefaretinin mimandir.

yüzyil Türk hatta koüslup biçiminikorudugu. Mehmet Murat. 25 . 'Âgik ÍIk Romanlaruniz'. 310-312. n.roman. bir misyon görmügtür. s. 21 Güzin Dino.P. tiyatrodan gazeteadarundan bu toplumun Devlet yazarma her bilimlerine kadar konuya el atma doga ye. Sinasi. Namik Kemal. Ahmet Midhat. 34-37. Tanzimat'inn Sonra Edebiyatta GerçeAçiligeDogru. Boratav. zeltme) Iolunü Yüzyihn sonunda (1890-91)yazdigt bu romanda yazar. yüzy11bagmdaki millî edebiyat rumuqtur nitelendiriliyor. Ankara 1954. Tanzimat edebiyatmdan millî oldugu daha 19. yüzydm aldiedebiyatma Rus ustahk düzeyini temsil eden Avrupa edebiyatuun biizleyip sembolizmi tamamen rig etmeden Fransiz parnassién'lerini. pker Ahmet Paÿa'da Osman Hamdi Bey'de görüIdügibi Bati resmi ile Türk sanatmm sentezini yapma bilinci veya endigesi yoktur. s. 12 129. 3M1. Ankara 1971. N.21 Tanzimat devri Türk edebiyatmin 19. açiktir. AÜDTCFYayinla22 Güzin Dino. Tanzimat toplumunun aydru ansiklopedisyen seçkinleri. pek bilincinde olmadan geleneksel klasik OsmanÏtnesrinin ve piirinin biçimini kosözünü ve 20. yüzyil dünya edebiyatt içinde bu edebiyat bizi yansittigi için çözülmesi gereken sorundur. Ne var ki aym edebiyatin 19. Samipagazade Seagir bastigi edebiyat tarihçilezai gibi yazarlarda bu geleneksel ratabilmig 'millî' rimiz tarafmdan "milliyet- yapmm belirlenmigtir. Kemal. ilk ve düzenleme seçkin bir yeri olamaz. bir çirdigi haÏde. 'Sansar nulann bile rinden kaynaklandigi.Aday yaymlan. Ahmet Midhat.Ocak 1983. Cevdet Kudmt. Turfa nu adh romanmda ahlak ägretmenligi (tekzib-iahlâk-ahlâki düüstlenmekte. s. aile hayati gibi kurumlarx ilkel bir anlatunla tek tek ele ahp eleytirmektedir? Biçim ve üsluptaki ilkelligine ragmen Tanzimat yazan toperkenden girigmigve kendisinde siyasal toplumsal lum ögretmenligine sonunda. mimarîden filolojiye ve olan çabasmdadat Ìlkroman yazan SemsettinSami. Türk Romaninm Doguçu. bunu bir roman türü olarak savunmaktadir. N. askerlik. s. memuriyet. ÖrneginMehmet Murat Turfanda mt. Tanzimat edebiyatmm yazar ve pairi de.oldugu gibi edebiyatmda da mahallîlik kendiliginden yayamie ve etkisini sürdürmügtür.içerik yänünden ani bir nitelik degigmesi geçirir. 1982. 1978. Aslmda Osman Hamdi Bey de seçtigi konularla. Folklor Hikâyeleri ve ve Edebiyat. empresy> niet okul içeriginde sözde kendine özgü yanlan olan bir Türk okulu ya- gü degildir. Bema Moran. nitelige büründügü çimci bir olma istegindedir. hikâyelerinin ve romamnm meddah meddah hikâyeleMustafa' gibi 'Hançerli Hamm'. öz yoksa ve biçim yönünden çiligi' kullandiþ için böyle tart1ÿmahdir. tiyatro ve çiir dahnda halk ögretmenligi yapmaktadirlar. Türk Edebiyatr'ndaHikaye ve Roman (1859-1959). Elegtfri. bir Biçimyönünden bu edebiyat agir bir evrim gekonu. Cem Yaymevi. Bilgi Yaymlan.

Modernlegmeye tepkiler de kugkusuz güçlenmigti. Vefik Papa. Osmanh düpünürü henüz açik seçik siyasal ideolojisini ve programim belirlemig degildi.Mart 1864'te Cemiyeti Ílmiyeyyi tüphaneyi açana kadar bagkentte ve tagra gehirlerinde kûtüphane. 1830'lara ait olup mütercirni belli degidir. Tarih yazicilar için düzenlendayammig argivler yoktu ve Osmanh tarihçiligi halen vakayinamelere yordu. aragtirmayi ärgütleme ve kurumlagtirma çabaOsmaniye ilk küsi ise smirh kalmigtir. 252.2onun yam bagmda modernlegmeci ÏsIamo Namik Kemal ve Ïslamc1hklalaiklik.bir kugak sonra siyasal ideolojiye. yazmalarm yigildigt vakif depolari demekti. geligmelere bakildigmda Osmanh ülkesinin geleneksel siyaset ve hayat tarzmdan çiktigt anlagihyordu. Ancak 19. ÇünküOsmanh toplumundaki her olay ve kurum gibi. Kemal ve Mizanci Murat Bey gibileri tarafmdan tarih belli bir tarth ve toplum bilinciyle baglarmy degildi. Tanzimat hareketinin devrim olarak baglamadigunn bir göstergesi de budur. Ilgili yazma tarafumzdan yayunlanmigtir. Yapa dergisi says 1/1983. Tanzimat Türkiye tarihinde devrim degil. tiyatro çevirmenliginden sözlükçülüge kadar her alana el atmigtL Modernlegme çabasmdakibir toplumda bunlar dogal ve faydah egilimlerdir. getirdigisbunahm Rusya'daki kadar yiddetli olmasa da. Ankara 1973. 'geriye Ìktisatbilimiyle ilgili bilinen en eski yazma. Osmanh toplumunda da tepki yaratti. Türkiye'de Çagdaplagma. Çagdaylagmamn le Aksakov. 23 Berkes. 1860'larda Osmanh dügünce hayatmm en önde gelen üç kipisi. yüzyilda Türkiye'de tarihçiligin buyük atihmlar yapip bilimsöylemek mümkün degildir. Siyasal dügünce ve muhalefet emekleme devrinde olmasma ragmen. Modernleyme her toplumda yeniye tepki doguyüz elli sene önce giren Rrsya'da biran hir olaydir: Avrupa uygarhšma dönelim' diye hayloriyordu. Mustafa Regit Paga'nm aydin mutlakanoktayetçiligiyle baglayan dänem. Bu toplumda bilgi birikimi. s. grup ve kipi çekigmesi programh bir siyasal muhalefete dönügtü. Dalia çok genel kavramlar ve Malthus nazariyesi üzerinde durmaktadir. Sadrazam Ali Papa. Ïlk anda yöneticiler de muhalefetin rengini ve niteliginianlayamadilar. siyasal dügünce ve siyasal muhalefet de degigmigti.26 sözlükleri ve ansiklopediyi de ortaya koymugtur. Bilgi Yaymlari. Ancak yüzythu sosel temele oturdugunu nunda N. 19. * . Tanzimatçi devlet adamlarmm ilk kugagmm pragmatik reformculugu. iktisatta' ve topiumbilimde göstermektedir. Güllü Agop'un Osmanh tiyatrosunu devletin finanse etmesini gereldi görmüÿ ve bazi temsilleri de tegvik için izlemigtin A. laik ulusçu dügünceli olan Sinasi. Türkçülûkle Osmanhahk arasmda gidip gelen Ali Suavi idi. hazirlayia sonuçlar doguran bir harekettir. Bundan sonra Ösmanhtoplumunu modernleÿme olaymm kahplari içinde degerlendirmek kaçamlmazd1. Midhat Paga'nm anayasalahgiyla landi. yüzyild kadar Türk toplumunun Bati kültürüne olan yabanc1hgi kendisini özellikle tarihçilikte.

'Paris'te kurulan bir fesad cemiyetinin üyelerinin ätede beride tahrik ve dedikodu yapttgi. Paris'teki muhalifler aleyhinde içerigi ve üslubu ilginç bir bildiri yayunIanmiett. tarh veya tutarsiz bilegimi olan programlar etrafmda olugmaktaydilar. Osmanh dönemine girmigti. Portekizli JönTürkler gibi. tutucu bir dügûnceyle mi. 1288-20Ramazan. Ïslamct siyasai kuramda istibdat sözü geçen ve dogru yöne timle özdegtir yhülislam Mehmet Ziyaüddin Efendi'nin verdigi. direnen bütün ülkelerin muhalifleri bu isimle amldt. Tanzimat aydnu da tutucu yöneticisinden muhalif yazarma kadar çagdag 'is- 'despotizm' 'istibdat' * Takvimi Vekdyi. tan siyasal dünyasmdaki ideolojilerin tubu 19. Tarihimizde Kuleli Vakasi olarak bilinen bu olaym gerçek bir hükümet darbesi girigimi olup olmadig1 henüz bilinmiyor Ondan bagka darbeciletin siyasal tutumlan da açik degildir. 1840'lurda Tanzimatçalinn yarattigi politikada ayum ve anlagmaya dayanan ortam yerini siyasal kutuplagmaya terk ediyordu. 27 . Sözü edilenlerin Genç Osmanhlar oldugu açakta. ismi geçen cemiyetin rezil kipilerden olugtugu ve bunlarm bazi zadegân aleyhinde iftira dolu mektup ve imzasiz mazbatalar bastinp dagittiklart. ihtivermek mh isteyen bu gruplan 7eimparatorluga yeni bir hayat ve yar une Turc' diye adlandirdi. yüzyt1 Gerçi gruplagmalar.. 1860'larm muhalifleri henüz laik ulusalci ideolojiye veya billurlagmig radikal görüglem sahip degiller. ama Avrupa. Oysa daha elli yll önce bir Osmanh efendisi için Ïslamülkesindeki bir yöneticinin olagan yönetimini ifadede kullamlabilecek bir sözdü.YeniAydmlar hükümet tarafinTakoimi Vekâyi'nin 6 Subat1866 tarihli nüshasmda dan. yoksa anayasac1-demokrat hir egilimle mi hükümete karç1 çikmiglardi? Ïkinci Hamiyyet adh bir grupbir darbe girigimi de 1865'lerde olugan Ìttifak-1 toplumu siyasal gruplaymalar geldi. Ali Paga'nm Bâblälî'de kurdugu otoriter yönetimden nefret edenler kaq1hgi kultibdat'tan söz etmeye baglamiglardi. alçakhk ve rezaletlerini. Modern çagm toplumlan artik tarihi yagamayip. Sultan Abdülhamit'in ha'l fetvasinda istibdat suçlamas2 yoktu.No: 832. yaplyorlardi. istibdatsözünü Genç Türk politikacilan kullamyordu. herkesin bildigi bu gibilere inamlmamasi gerektigi' tembih ve ilan ediliyordu. Köhneyen monargilere kargi ayaklanan. hükümet aleyhinde bulunmanm kendilerine zaran dokunacagl ihtar edildigi halde. ancak siyasal modernleyme sürecine girildigi aç1kti. Tanzimat reformlan Osmanh aydmIanm ayri bir dünya ve yönetim anlayagma götürmügtü. Sultan Abdülmecid yänetimine kary2 bir darbe girigimi bastelmigt1. Jön Türklük özgün bir siyasal kimlikti. istibdat sözü lamhr olmugtu. Kendilerini Genç Osmanhlar olarak adlandinyorlardi.

bagArnavut ulusalcihgrun langiçta Íslamci Osmanhci bir çerçevede konfederatif programlar öneren bu ulusçulari kaçimImaz bir biçimde bagimsizhk istemeye itmigtir. 19 Mart 1877de toplanan ilk Osmanh parlamentosu.. Türk ve da geligecegine kugku. Osmanh Ïmparatorluguanayasal bir yönetime bu ortam içinde geçti. Edebiyat zevyöntem ve ölkinden yönetime. Büyük devletlerin bazilari Osmanh Devleti'nin anayasal bir monargi olmasma ilgisiz. etnik ve dinî yönden o çagm kozmopolit Avrupa imparatorluklarmm parlamentolarmda bile görülmeyen bir renklilige sahipti.la da olsa degerlendirmeye ve eleptirmeye baglamigtl. Zaten tarih.28 dünyada var olmak için degigmek ve olaylara yön vermek gerektigini anlamigti. Avrupa'nm iktisadî. ülkenin gelecegi için iç geligmelerin baskisiyla ilan ettirmiglerdi. Gelenegi korumak için onun bilincinde olmak gerekir. Avrupa politikasindan modernlegmenin çüsüne kadar hirçok konu tartlyihyordu. o günden bugüne çok tekrarlanan bir slogandir.yoktu. . gelenegini ve ortamuu farkh anm sürdürebilmek lay1. Arap. Bu siyasal siçramayi hazirlayan reformlarm ülkenin siyasal kültüründe de önemli bir geligmeyarattigim kabul etmek gerekir. kultürel ve toplurasal yönden en gerikalm1. bazilara da kargiydi. hem de kahvehane sohbetiyle degil basm ve yayin aracihglyla. imparatorIugu anayasal monaryiye kendinden daha geligmigRusya Çarhgt'ndanönce geçiyordu. Mebusan Meclisi'nin bu kozmopolit yapisi yüzünden megrutiyetin imparatorlugu yikima götürecegi. Gùnümüz Türkiye'sinde bilinçle degerlendirilmesi gereken Osmanh mirasi budur. Varhgiiçin Osmanh aydun. Parlamento olsa da olmasa da sadece Hiristiyan Balkan uluslarimn degil.. 1876 Arahg1'nda Kanun-u Esasi'yi bazi görüglerin tereine dig baskilarla degil.

imparatorlukta o güne kadar gärülmeyen ve tarihçiligin de gözünden kaçan bir geligme daha ortaya çikardi. Bu geligme RumOrtodoks Kilisesi'nin diger cemâatler kargismdaki üstün durumunu kaybetmesi ve nihayet hemen bütün Hiristiyan cemâatierde laik unsurlarm güçlenerek cemâatlerin yönetiminde ruhanî elitin eski nûfuzunun sarsilmastyla sonuçlandi. Tanassur ve benzeri vakialar bazen cemaatler.. s. ilginçtir ki. bazen de Müs1ümanhgi kabul eden bir eski Hiristiyanm tekrar aslî m zhebine veya bagka bir kiliseye dönmesi gibi olaylarla su yüzüne çikti. b) Osmanh Devleti'nin laik egitimi güçlendirerek bu egitime gayrimüslim gençIerin de girmesiyle kilise egitiminin gerilemesi. Yrl Sempozyumu. . Bilindigi üzere Ïslâm devletinde ve klâsik Osmanh toplumunda bir gayrimûslimin sadece ihtida etmesi. o vakte kadar dinini gizleyen ve geklen Müsfümanhgi kabul etmig bazi gizli Hiristiyan cemâatler asil dinierini açiklamakta bir beis görmediler. a) Ruhanî örgütterin ve ruhanî reislerin devlet kargismdaki konumlarmda farkhlagmalar. bir dinden bagka dine geçmeler görüldü. yani yeni kiliseler. d) Özellikle vilâyet yönetiminde gayrimüslim temsilcilerin de vilâyet. ne usûl ne de fürugu. Hattâ Hiristi- * Tanzimat'm 150. Íslâmgeriatma göre bir tanassur sayilabilecek bu olaym.Ankara 1994. ama o dönemde daha renkli ve radikal din degigtirmeler gärülmemekteydi. Islâmageçig sadece o ferdi baglar. Dinî ve vicdanî serbesti. yani Íslâmdinine geçmesi mümkündür. pek de äyle degerlendirilmedigi ve hattâ göz yumuldugu görüldü. Bu sonuncu boyut 1877 Osmanh Meb'ûsân ve Âyanmeclislerinin dünyada görülmeyecek bir dil ve din halitasi halinde tegekkülünün de nedeni olmugtur. 42-49. liva meclislerinde istigare görevi ve vilâyet temyiz divanlarmda karar sahibi üyeler olarak idareye katilmasi. Gerçi klâsik dönemde Ermeni Gregoryenlerin Katolik olmasi veya Katoliklerin Gregoryen mezhebe geçigi gibi olaylar vardtr.Tanzimat Döneminde Tanassur ve Din Degigtirme Olaylart Tanzimat Fermam'nm ilâm gayrimüslimlerin hayatma Garp yazarla- aksine önemli yenilikler getirdi.c) Kilise ve gayrimüslim okullarmm sayismm artmasi. Bu geligmeler rmca ifade edildiginin apagidaki noktalarda özetlenebilir. Íhtidakonusunda da uygulama ilginçtir. Hattâ aslmda yasak olan. yani ebeveyni ve evlâtlan ve egi baglamaz. okullar ve yetimhaneler inçâsma izin verilmesi.

nek her dänemde ayma ait bir irâzevcesinden H1ristiyan Ali'nin muhtedi kazasmdaki dede Tatarpazan olan çocuklannm durumu hiç de Müslümanhk tarafru mutlak istilzam eden bir çõzümle ele almmlyor (BOA. Ï. bu konuda tam bir serbestî yoktu ve eski usulle izin almiyordu.eski dinlerini muhafaza ettigibile görülür. Kuronug nahiyesinde mütemekkin ve on yll önce vefat eden Mustafa'mn oglu Papastrati'nin Ïslâmagelip tunar rica ettigini ve kendisinin Mustafa tesmiye edilip tiverdigimiz bu örmar verildigi görülüyor. okul ve hayir kurumlari kurmak alamada eskisinden çok daha büyük ölçüde müsaade almalaridir (maamafih. 1556/H." Burada Tantimat döneminde görülen bazi toplu ve bireysel tanassur vakalan üzerinde duracagiz. 2. 1857 ylhada Musul'da vukua gelen bir tanassur olays ve bunun Bâbâlî ve yerel yöneticiler tarafmdan çözümü bize çok ilginç geligmeleri göstermektedir. Tanzimat döneminin getirdigi degiqikliklerin pek yüogullarimo yan sipahilerden ihtida edenlerin 30 zeyde kalmadigim da gärürüz. Tanzimat'm150. s. Klâsik Osmanh döneminden 1851 Arahk Meselâ. Ankara 1991. bundan otuz bey sene evvel kabul-1 Ïslâmiyyetedüb. no: 21 S 1268/16 Arahk 1851). . hüküm 96) Dilvine beyi bir mektup gönderip. Bu üç olay yahut geligmebir arada düçûnülecek olursa. 'Tanzhnat ve Gayrimüslimlerin Ruhanî Reisleri' konulu tebliglerim.1darf Jararas: Sempozyumu'nda. Nihayet devletin kurdugu laik egitim kurumlarmda saptanan kontenjanlarla (toptan üçte bir ve her cemâat için tahmin edilen nüfusa göre bir oranla) gayrimüslim gençIer okuyup Osmanh bürokrasisine girmiplerdir. "Musul ahâlîsinden anasi Hiristiyan iken. Hiç güphe yok ki. Yddönümü Uluskonulu tebligim ile ODTíÏ. no:2 s. Bu konulann bir lasmma bagka çahymalarda deginilmigti. Tanassur olaylari Tanzimat döneminin ilginç bir uygulama ve yeni anlaytyma konudur.. Tanzimat asrmm muhtelif dinden tebaast için epitlik kaçimlve dinî hürriyet alamnda önemli bir agama olarak saptanmasi mazdir. Müslüman ve Huistiyanlar arasutdaki be gibi olaylan ele alip tahlil ediace. Yddönümä Sempozyumu. tanassur Ïslâmdevletinde ölümle cezalandmlacak bir suçtur Bu olayt ögrendigimiz sadâretin arz tezkiresi ve çikan irâdeye göre. Hariciye. 82-88 ÎlimlerFakültesi. . 991. bu kerre zevcesi ve erkek * 'Tanzimat Döneminde Balkanlar'da Ulusal Kiliseler ve Rum-Ortodoks Kilisesí'. samldigmm aksine. 963'e ait bir Mühîmme kaydmda (BOA. Millí Kufûphane. ylh çogaltilabilir. Bu olaylarla birlikte gene makalenin digmda birakacagumz iki konuyu birlikte dügünmek gerekir Bunlar: L Osmank gayrimüslim cemâatlerinin kilise. Tanzimat'm 150.

evlâdt ile beraber tanassur eylemig olan pahis hakkmda mahallince ierasi tasmîm olunan muameleyi ve ba'd ezîn dahî bu misullu ahvâlde nasiI hareket olunmasi suâlini ve Musul'da mine'l-kadîm Katolik mezhebinden bulunan tebâ'ya talim-i âyîn eylemek üzere mine'I-kadîm âdet oldugu veçhiyle Papa tarafmdan kasid (nunciatur anlammda. Ìslâmiyetlerizamanmda ikamet ettikleri yerlerde bazi Íslâmamahsus mahaßât ve kurada veyahud Ïslâmve Hiristiyan muhtelit bulunan gehir ve köyIerde kalmalan mülkçe mahzur hakkmda dahi muhatarat1daî olacagi (dave mazârratz ve mürtediyyin vet edecegi) ve bu cihetle karar-2 megrûh dairesinde olarak bunlar hak- larmda münâsib görünecek muamelenin icrasmda hiç mânî olamayacabu kabilden olarak. Fakat Tanzimat döneminde bu kaideye çok uyulmadigim ärneklerle görecegiz. Î. 2 BOA. Hakkmda ahnan karar ise yerel ve tekil olmayip bir uygulamayi yansitmaktadir:1 "Bu misul1ülerin.gibi. hadise çikmayacak bir mahalle ahâlîsi Hiristiyan olan yerlere nakti daha önceden bireysel ve topluca tanassur olaylarmda Bâbiâlî'nin çok dikkat ettigibir husustu.. bundan evvelce Girit'te zuhûr edenler hakkinda yap21d2gi. Hariciye. gerek gahs-1 merkûmun ve gerek emsâlinin. fakat herhalde psikopos düzeyinde din görevlisi) nâmiyle orada bulunan papazm bu maddede medhali ve bu yolda mesaî-i mazarrasi meyhud ve mahsus olmastyla. ehâlisi yalruz H1ristiyandan ibaret bulunan ve eskiden sakin olduklan mahallere uzak olan yerlere zemîn-i münâsib ile gönderilmeleri ve bu muâmelenin tedâbir-i mülkiye iktizasmdan olacagnun irâeî ve ikfiza edenlere dahi ol vechiyle ifade olunmasi suretlerinin.Íslâm devletinde ihtîda (Ïslâmagirme) digmda Mûsevîlikten Hiristiyanhga yahut Hiristiyanhktan Musevîlige geçig gibi din degigtirmeler de yasaktir. . Õrnegin... no: 8922. mahalline cevaben ve bi'l-etraf yazilmastlazim gelecegi beyân olunub. 25 Q1275/28 Haziran 1859." Anlayildigi üzere bu gibilerin canma ve mahna zarar gelmeden. dinden dine dönmeler de görülmekteydi. zahiren zî Ïslâmdabulunub ara sira mezheb-i aslîlerini ilân eylemekde olduklan ve hâttâ bundan bey on sene evvel bunlardan birtalam familya ilân-1 Ísevîyye.." Anlayalacagi üzere eski dinine dönen biri söz konusudur. 1.iderek of vakt y give 1 BQA..MM. . Gerçekten de bu tarihlerde bu gibi vakalar hiç de nadir olmamahdir ve ülkede daha önceki asirlarda geklen ihtîda etmig görünen gizli Hiristiyan cemâatler hakikiinanç1armi aç1klamaya Ipglamigti ve bundan bagka. 1859 ylh Nisan ay1baglarmda Sadâret'in Mâbeyn-i Hümâyûn'a sundugu arz tezkiresinde Üskübve Prizren havalisindeki bazi säzde Müslümanlann din-i as1îlerini ilân ettiklerinden söz ediliyordu:2 "Atûfellû efendihazretleri. Girit ve Trabzon tarallarmda oldugu gibi Üskübve Prizren havâlisinde dahi bazi kesân mine'l-kadîm batinm dinî-i Iseviyyeye salîk olduklan halde. 14 C 1274/30 Ocak 1858.. no: 357.

Byzantion VIII/1933. ed. M. bunÏara bir fâide ni ilân etdikleri suretde ehl-i Ïslâmdaniken tanassur etmig gibi göründükoldugundan. Girit defterleri 1273. 137. bu kere dahi Üskübve Priz ne vatan-l aslîlerine iâde kilmdiklari kimseler yine bu arzuda olduklan ihbar ve ren'de bu talamdan olan bazi denilmemek lazim usûlen gelecegi dahî ihtar olunub.m. 252. Aslmda bu vesikada. Benninghaus. R. Andrews. yimisüllu. Meselâ. fasc. Gizli valtiz âdeti digmda etTanzimat döneminografik tetkikler de yeterli malumat verememektedir. Trabzon vilâyeti dahilinde var olan bu gibi topluluklarm kahntilarma Hamginli denmekteydi. Tabiî bunun 19. Wiesbaden 1989. asir partlan içinde haraç veya cízye gibi vergiter tatlu ve tahakkuku için yapilmadigi açiktir. s. asillan Hiristiyan kendi hallerine b1ralold1þ gösterilmek daha münasib olur ise de.32 terk-i vatan itdürûlüb. Beihefte zum Tübinger Atlas de Vordeten Orients. Bunlarm adamn fethinden sonra mü1klerinikorumak isteyen.5 Pilolojik historik ciddî aragtirmalara konu olmayan bu küçük topluluklann dinî-etnik mengei hep tartigma konusu olmuytur. Girit'te bu gibi tanassur eden galuslarm miras davalar da farkh bir gekilGirit'tekibu gibi gizli Hiristiyanlar hakkmda seyyahde çözümlenmigtir. 475-495. yerleri gibi adlan Eu käy tiyatthgm görüldügu " 3 BOA. 1. Bu tezkirede sözü geçen Girit ve Trabzon vilâyetlerindeki benzer vak'alar buralarda da gizli Hiristiyan cemâatlerin varhgmm bilindigi ve zimnen tamnd1þm igaret etmektedir. no. 258'de Kromni denen grup hakkmda. Dawkins. a. s. Brusa'ya (Bursa) gönderilmig olduklan halde. Ethnic Groups in the Republicof Turkey. s. lerinden bunun sû-i te'sirati olmasiyle. Devamla. K Dawkins. mezheb-i aslîleriMüslîm bilâkis olmayub. 4 R. P. . bu gibilerin bir defterinin düzenlenip merkeze gönderildiginden de söz edilmektedir. 'The Crypto-Christians of Turkey'. Bruxelles 1933.g. bir gey halen ve ile zî Îslâmdatutmakdan olduklari cebr halde sahihen H1ristiyan bunlar denülüb de. "Bunlarm durutnu ve Müslüman vilâyetteki Meclismezkùr ettirildigi ve olacaþnm Üskübvalisine tahkik mefkud hal-i Íslâmiyet i id are azâlarmm ifadesine gäre de bu makûlelerde Müsliettikleri ahâlî-i ve olub gimdiye degin bir iki defa tahvil-i mezheb aleyhinanlagild1þndan bunlar me tarafmdan bir gey denilmeyecegi dahi de bir gey vuku bulmayacaþna delâlet eder. deniahâlînin tepkisinin ne yor.* Bu gibi topluluklann etnik ve dinî mengeini aragtirmamn güçlügü ortadadir. Su zümrenin etnik mengei de tartigilnugtir.bkz. 5 R. A." denmekteydi. 'Zur Herkunft und ldentitaet der Hemginli'.S lann raporlarma dayanan bilgiler enönemli kaynaktir. Ancak idarenin bu cemâatler hakkmda Íslâmlardandaha farkh bit politika izledigi ve bilgi edinmeye önem verdigi anlagihyor.. olaylan belgelerinde de veya gizli Hirisiligkin tanassur nin bu konulara bugünün verilmemektedir. eski Venedikliler olduklan ve zahiren Müslúmanhg1 kabul ettiklerini ileri sürenler de olmuçtur.

yerel tarih aragtincilari ortaya çakarmaktadirlar. Bu gibi Hiristiyanlarm vaftiz adlan yamnda köye gelen idarenin temsileilerine kaydettirdikleri ikinci isimleri var. Yunanistan konsolosu (Edirne'deki) çocuklann ikisini konsoloshanede ahkoymakta.130-139. hem kiliseleri varmi. 7 G. Ankara 1989. . 33 . bunlan Avusturya ve Rusya argivleri konsolosluk kayitlarmdan da çikanyor. G. mas. Studia Albanica. Ali adh bir muhtedî kansun evvelce bogamig olup. . literatürde tekrarlanan olaylar zikredilmekte ve Osmanh Devleti'nin bu konuda taviz vermedigi (hilâfet ve kutsal kitabm hükümleri dolayistyla) ve Bäblâlî'nin bu isfaaliyetini engelleyerek faydah oldugu rannm Protestan misyonerlerin varihyor.. yarm ise babanm dininde ve onunla birliktedir. Arnavut tarihçi B.. Gerçekte Tanzimat devrinde tanassur. Son zamanlarda bu alanda ç1kan Dr.mmmmmm-.-.... 5... Aslen faaliyetierini de daha çok Arap Huistiyanlar ve mezhep kavgalaniçindeki Ermeni topluluklan üzerinde yogunlagtirmigve losmen baganh olmuglardir Bu alanda Balkan Ortodokslan ve hele Rumlar üzerinde etkiliolamadiklan da açikttr.NWIIIMIEWSEfD-RIET Pr:WM . Bir gayrimüslimin islâmdinine geçigi(ihtida) için de 19. Bozkurt.. Graceni. Olaylan zaman ve mekân itibariyle daha genig bir çevrede aragtirmah ve mutlaka Osmanh devlet aryivlerini taramahdir. 9 102.. Çünkübu gibi olaylar gerçekten kilisenin müdahalesi ve bireyin eski dindaglart ve aile üyelerinin çikardig1 hadiseler ve bunlara bazen konsoloslarm kançoasiyla da neticeleniyordu..olayIarma Osmanh Devleti göz yummaktaydt ve bu konuda diplomatik ve faidarî kademelerde tartigilagelen ölüm cezasuun pek uygulanmadigt.Draç civarmda bazi käylerde görünugte Islam fakat aslmda Ortodoks veya Katolik inançtaki köyleri tesbit etmig. Íçkodra. 1989 s.ÿ. 10 Ekim 1851'de. Köylerde câmí yok sadece gizli kiliseleri varmig. Gayrimüslim Osmanh Vatandaçãannm HukNNÎܾTNMM (Î$39-lÛ14).6 Gerek gu toplu tanassur örnekleri. Fakat kasabada ise hem câmi. yüzy11dabelirli kurallara uynlmaya baglandi. TTK.nn--. 'Le Cryptochristianismedans la region du Shpat au Cours de la Derniere Periode Ottoman'.7 Hemenbelirtelim ki. 19. Su çahymada 25 Agustos 1843'te Müslüman olmugken pigmanhkla eski dinine dönen bir gencin idâmi uzerineÏngilteree1çisinin protestolan gibi. daha önce Katolik misyobir hükme gibi nerler. birkaç vâkiaya ragmen kendilerine Musevî ve Müslümanlardan pek sahib-i ruh katilmayacagnu anlamiëlardir. çocuklann yansi analarmm dininde. gerekse tekil örneklerden de anlailacagi üzere Tanzimat döneminde Íslâmdançikig (irtidâ) olaymi negredilen belirli kararnameler veya dig devlet raporlan ile anlamak pek mümkün degi1dir. diger ogul Arifin gikâyetiyle sorun ortaya 6 Bardhyl Graceni. Bozkurt'un bu konudaki tasvirlerinde göze çarpan noksanhk bizce budur. as2rda da Protestanlar. da resmen ilân edilip göze gösterilkat toleransm veya umursamazhgm medigi anlaç1hyor. Elbasan..XXVI/2.

Bu nedenle 19. no: 4028. Metropolit de ige kangmca. Sonralan Adliye ve Mezâhib Nezâreti'nin kurulmasiyla säzü geçen memur bu nezâreften geliyordu. B. Hiristiyan tebânm tebdil-i mezhep eylemelerinde Devlet-i Aliyyece bir beîs yogisede'. s. Fransa viskonsolosunun tegvikiyle vukua gelmig ve Ermeni Patrikhanesi'nin müdahale ve protestosunu yaratrugsa. 230. Hariclye. Russia and Tùrkey.Hariciye. Bu olay Bursa Gölpazan kazast Türkmen karyesindeki Ermenilerin Fransa'mn tegvikiyle Katolisizme döndürülmesi üzerine patlak vermigti ve Bâbiâli hulefâdan Enis Efendi'yi tahkikat için göreviendirmlyti. yerel yäneticiler ve Ïngiltere konsolosunun da kangmasiyla piddellenen olaylara sebep oldu. Kizm eski dininde kaldigi iddiasi Rus konsolosu. 16 Ca 1274/2 Ocak 1858.. Devlet ve yönetici by konuda son derece titizdi? Aslmda bir gayrimüslimin ihtida etmesinde takip edilecek usul göyleydi: Muhtedinin ægit olmasi. 16 Ca 1274/3 Ocak 1858 tarihli bir irâde evlâd ve yâliyle sefil kalan muhtedîye Emine Hatun'a. 10 C 1297/20 Mayas 1880. London 1838. 227. kizi Müslüman yapmasi üzerine Rum patriginin gikâyet ettigi ve gikâyetin hakh bulundugunu bildiriyor.10 Muhtedîlerin bazen iktisadî yönden sikmtiya dügtükleri göz önüne ahndigmdan bunlara yardun ediliyordu. Mâliye hazinesinden Evkaf-1 Hümâyûn'a 1150 kurug nakliyle ev verilmesi kararlagti- nlm19ti. BOA. yen Ermeni kilisesi arasmdaki seyyaliyetleri böyleydi. 13 C. 10 BOA.12 1830'larda Elliott'un gezi notlarmdan anlayildig1üzere imparatorlukta Dogu Avrupa'dan gelen ve Protestanhga geçenbir haham (calman adh) gibi nadir vakalarm yanmda. Bâbiâlî'nin duruma el koymasi gerekebiliyordu. 12 BOA. Gerçi bu kurala mezhepler ÖrneginErmenilerin Katolik ve Gregorarasi geçigte pek uyulmanugtr. no: 26024. Hariciye. c R.34 çikmaktadir. bu gibi toplu mezhep degigtirmeler bazen Bursa valisinin mezkûr tarihteki rnüdahelesi gibi. Ï. 24L .11 Ïslâmdevletinde gayrimüslimlerinÍslâmmd1pmda bir bagka dine geç- hoy kargilanmaz ve müsaade edilmez. Yddiz Argivi. 9 BOA. 12 Ca 1268/15 Mart 1852. 12 Ca 1268 /4 Mart 1852 tarihli bir haricîye arz tezkiresinde de belirtildigi üzere. Ï. 21 S 1268/16 Arahk 851..10 C 1297/20 Mayis 1880 tarihli Tercüman-1Hakikat gazetesi Bursa'da evinden kaçan bir lazi yamnda Ístanbul'a getiren Sohte Mustafa'mn. 1. Edirne valisi duruma mudahale eder ve konsolosu uyarir8 Böyle tipik bir olay 1851 yilmda Sam'da Rum-Ortodoks iken ihtida eden bir kadmm kizi yüzünden çiktr. bir memurun ve papazm önünde irade beyanmda bulunmasi gerekiyordu. I. Hususi 164/91. yüzyilda bir gayrimüslimin ihtida etmesi her geyden ðnce onun serbest irade beyamna ve regit olmasma dayanan belirli bir usulle mümkündü. no: 4133. DahiliyE. 11.13 Suriye-Lübnan mmtikasmda Protesmesi 'vakia 8 BOA. 28 B 1267/29 Mayis 1851 tarihli tutanak. Elliott. Travels in the ThreeGreat Empires of Austria.

Du dönemlerde kanµk evliliklere bile bazen koca bir cemântin nasil olaylar çikararak müdahale ettigi bilinmektedir. H. Buna hürriyet ve egitlik prensipleri de karphk getirilen ye bazen gereginden daha genig yorumlandi.3 M. XXVIII..geçti ve hükümeti çok ugragttrd1. dogrusu Osmanh yönetimi bu gibi olaylarla megguI de olmamigtir. Ankara 1964. The Yezidis. Müslüman.17 Tanzimat'm getirmek istedigi kurumlar çok yerde kepki doguniu. s. Ïlk anda memleket meclislerinde gayrimüslim üyelere karp öbür Müs1üman üyelerin tahkîrâne tavir taknup muhalefet ettikleri. s. Fakat idarenin nezdinde bu grup gayrimüslimlere has bir statüde ele almmaz. no: 11312. Muy sancagmda kâin Yezîdî taîfesinden olup. no: 226. c. JohnGuest. 9 Za 1256/14 Ocak 1841 tarihli arz tezkiresi. Belleten. Ortayh.tan olan bir Marûnî. sayi l12.14 Tanzimat siralarmda bölgede Bedirhan Bey'in Yezidîlere kargi uyguladigt baskici fanatik harekât Bâbiâli'yi rahatsiz etmektedir. Mezhep degigtirmek Tanzimat'tan sonra gayrimüslimler için daha da serbest olmug. ¯ 3 . yanh. I. Bununla birlikte devletle olan iligkilerinde de Miislümanlardan farkh bir muamele ve bakipa maruzdurlar. onlarm memleket meclislerinde üyelik yoluyla idareye iytiraklerini saglayan yeni uygulama. 9 M 1270/9 Ekim 1853. 1270/6 Ekim 1853. anlapldi. London. Yezîdîler gibi bazi dinî gruplar konusunda Osmanh yönetiminin Tanzimat'tan sonra çeligik bir tutumu da vardu 6 Ekim 1853/3 Muharrum 1270 tarihli bir irâde. Ìnalctk'mverdigiörnekteki gibi: Konya Çamardi kazasi Megeli karyesi köylüleri cizye-i ger'iyyenin artik kaldirildigru ve ädemeyeceklerini bildirerek ayaklandilar. Dönem bu grubun potektorasmi yüklenmig gibidir. Haleb'de Hiristiyan cemâatler ile Müslümanlar arasmdaki münâferet eskisinden daha çok artti ve 1853 ylh sonbahan bundan mütevellid hadiselerle. Ínalczk. hatta bir Dürzîye bile rastlannuptir. 681. Dahillye. gruplar arasi çatigma ve hadiseler çthmadikça. Daha dogrusu sadece Müslümanlar degil. MV. mukaddema bazi müteallikatiyia ihtWa etmig olan Ahmed Efendi'ye âtiyye-i seniyye itasmdan söz ediyor. Prof. Rum patriginin gikâyetlerinden anlÄg1hyor16 Bâblâlî bu gibi geligmeleri änlemeçahgiyordu.18 • 14 15 16 17 18 Dürziler konusunda Osmanh yänetiminin tutumu IIginçtir Müslüman ulemâsi bu grubu kendilerinden sayma egiliminde degildir.1. 92 vd.. Tanzimat'san Sonra MahalIf idarefer. BOA. 25. New York 1987. gayrimüslimlerin bazilan bile digerlerine karµ eski imtiyaz1armi kaybetmekten dogan bir hognutsuzluk içine girdiler. BOA. Dürzî gibi gruplar arasmda din degigtirme olaylarma sikça rastlanmadigt bilinmektedir. MV. s. Kugkusuz gayrimüslimlere getirilen bazi egit statü haklari ve hatta tagra idâæsinin düzenlenmesinden sonra.Tanzimat'm Uygulanmasi ve Sasyal Tepkileri'.1. mutaassib Müslumanlar tarafmdan ilkönce kabul edilmig degildi. BOA. no: 17756.15Ama belirtboyu Ìngiltere gibi bazi tigimiz Hiristiyanlarm digmda Musevî. Í.Ankara 1974.

ottak bir Osinanhhk boyutunun ortaya çiktigi devirdi ve onlarm tesiri tüm Ortadogu'nun modern tarihinde herkesten daha genig boyutludur. komgularm omzunda taçanyor diortasmda hücumuna ugradi.. . Taassub lüyordu. i. 23 S 1266/6 Ocak 1850.19 ristiyan manastirlarmda kegigkihšmda saldandildan daha derin samIdigmdan Tanzimat däneminin etkileri imparatorlukta degigtirmeler din artlyordu. görütaassubunyamada olmuytur. MV. Gaye bazi mutaassib Müslümanlarm çargi kaçanlar sonra yakalandiklarmda riptir ki. no: 5184. etraftaki Hicevabmi verdiler. Hepsinden önemlisi birçok inanca salik cemâatlerin içinde. dini âmme hayatmdan ç1karmaya baglayan laikleger zümreler doguyordu. bu vakte kadar neredeydiniz sorusuna. 19 BOA. hadiseyi çikanp zabtiyeden verdilderi ifadede. Bu sonuncular için Tanzimat dönemi..36 ¯ 1850 ylh Temmuz bagmda Trablusgam'da bir Hiristiyan cenazesi eskiden oldugu gibi katir s1rtmda degil.

yüzyilda Türk matbaasi baçanh smav verememig. demigtik. bas1Ian kitap miktan baghk ve basla adedi olarak pek dügük derecede kalmig.. Büyük Petro da Vedemosti adh resmî gazete ile basim Rusya'ya sokmugtu. matbaa okuyanlarm hayatma girememigtir. Dahiliye. Gazete Osmanh toplumuna Resmî Gazete olarak girdi." için ç1kar11anirade. no: 16207.. rumun 18. 1. Mülkiyeliler Birligi Yayuu. Bu 13 ve 19 yüzyil reformlarmda or tak bir özelliktir. yüzyilda en çok bagvurulan vakanüvîs tarihleri ve bazi edebî eser ve divânlann. » . Bu çagmresmî gazeteleri bugünkü gibi sadece kanun. 18. sonraki dönemde basma nüshalara rastlamyor. yüzyilm en önemli olayi gazete ve sûreli yaymlarm hayatumza girmesidir. I C 1323/3 Agustos 1905 tarihli irade. s. Çùnküokuma ahykanhg1 ve talebi olsa.Su alanda dinî nedenIerin veya despot idarenin rolü ise aslmda gene tartigilmaya deger. BOA.1 Ancak matbaa yasagibu konuda artik devam etmemig olmah ki. 527/H. guarâ tezkirelerinin bile yazma koPyalar halinde dolagimda oldugu malûmdur. hurûfat farkhhgi nedeniyle baslo ve dizgi teknikleri uyarlanamamig. Yildiz Argivi Hususi.. birtakim eserlerin o devirde Venedik ve Viyana gibi Sarkdillerinde matbaalarm igledigi yerlerde.Tanzimat Devri Bastm ÛzerineNotlar' Tanzimat dönemi. kitap okuma ahgkanhgl yerleptirilememigtir. siyasal ve kültürel tarihimizde âdeta bir tek kudoguçu ve geligmesiyle tammlansa yeridir. Ankara 1990. 4. Evvelâ. 25 M 1269/8 Kasim 1852. 397-404. 1 BOA. ama asil önemlisi. bu da kitap ve özellikle süreli yayinlardir. 1853-54'lü yillarda bile men'ine' dâir yasaknâmeler çikiyordu. "Maîbaa-i Âmiredenbasahb satilan Mushaf-1prifler oldugu duynlmug. basihp getirilip satilmasi pekâlâ mümkün olurdu. 'Mushaf-1 griflerin tab'Irun Matbaa-i Osmaniyye'nin taht-i inbisannda muhafaza edihnesini' ve diger matbaalara yasak edilmesini emreder. yüzy11daKur'an ve önemli dinî metinler (perh ve tefsir ve En'âm cüzleri) baskt digi b1rakilmig ve bu konudaki yasak 19. gene 19. 'matbu' 18. yüzyilda da deMushaf-1 Serifierin vam etmigtir. bu saygisizhém änlenmesi. emirnâme ve resmî tebligleri yayunlamakla kalmaz. Su eserlerin änemlileri de. O kadar ki. 18. yüzyllda basilmistir Nedenleri ikidir.. iç ve dig haberlere de en genig ve gü* Cahit Talas'a Armagan.

T1rnova'da iki yeniçerinin dirildigi ve vampirlik yaptiklan gibi. ÍlkTelif ÏktisâtElyazmast'. Ermenilerin. Osmanh uluslannm hepsi için tarih. polemik mahiyetindeki yazilar (özellikleMisir Vâlisi Mehmed Ali Paga'ya karyi) ve bazi ilim ve fen konularmda makaleler de yay1mlardi. Midhat Paga'run girigimleriyle vilâyet1erde de gazete ç1kanlmig. içtimaiyyat gibi disiplinierde de popüler bir öþetmen oltnuptur Làvûn-i VAôpfa ilk sydamda iktisat üzerine. Ortayh.3 Azmhk gazetelerinde de bu konuda ägretici makalelere önem verildigini görecegiz. haberler kisa zamanda Avrupa basmma yerel muhabirler aracihgtylaulagryordu. gazeteci ve konsoloslar vardi.edilmigti. Eu ig. yani Türkçe basun yapan kurum. resmî gazetenin yabanci basmi yaniltacak haberler vermesi yeterli degildi. Ekim 1983. Bu gazetenin meselâ. özel gazetelerin negri yarunda. cografya. Istenen ve istenmeyen veya saptinhm.abone yazilma veya bagiglaelde etme metodunu geligtirdiler. esasli biçimde faaliyete geçen ilk matOsmanh Ímparatorlugu'nda baa.. Malthus kurarm üzerine makalelerin yer aldigma bir yazida deginmigtik. Nihayet yabancilann kapitülasyon haklanndan yararlanarak gazetecilik yapmasi ve gazete çikarmastyla önemli bir kurum daha ortaya çiknuptir. Ülkeninher yermde. her gazetede.Msir. Arabca 2 TV. o dönemin Avrupa gazetelerinde Konstantinopl rnahreçli haberler. tüccar.. 18. 19 Ra 1249/7 Agustos Í. Aym geyiBulgarlann. yeniçerilere karyi nefreti canh tutmaya yarayacak dedikodulara da sütunlannda yer verdigini. yaymlar dinî olarak kaldigmdan gazete onlar arasmda da ayni iglevi görmügtür. hükümetin sansür ve para ile gazeteci ve gazete satin alarak istedigini yazdirmas1. ÇünkûOsmanh imparatorlugu büyük devletlerden biriydi ve dünyanm ilginç bir bölgesinde idi. Rumlarm basm organlan için söylemek de mümkündür. gazete ve dergi ile baglamiglardir. Kahire yakinlarmda Bulak kasabasmda 1822'de kurulmuytur. bugün de tarihçilik için en önemli belgeleri içeren koleksiyonlar olmak niteligine erigmiglerdir. son asir devlet örgütünün degigmeyen bir megguliyeti olarak da kalmigtr Tanzimat bürokratlan. Matbaaysgayrimüslim cemâatier Türklerden evvel kullanmakla beraber. bugünkünün aksine. yüzyil Rusya'smda oldugu gibi. 37 . Durada Mehmed Ali Papa. her gün sütunsütun verilirdi. zikredebiliriz. Abartilmig tagra haberlerine de yer verilirdi. Hattâ. edebiyat ve hattâ iktisat. bunlar o günkü mahalIî sorunlar ve kültür hayatim etkiledilderi gibi. çok önceden kontrollü ve sansürlü bir basm ve yabanc1gazetecileri.Telgrafm yayildig1bir dünyada. s. Osmanhlar okumaya kitapla degil. saya l. Üstelik. Takoîm-i Vekayfhabellerle de yetinmez.38 dümlü anlamda yer verirlerdi. Yayd. 'Osmanhlarda 3 1833 nüshast. Kugkusuz Takvîm-i VeMyîözgün sade bir Türkçe ile haypta girmig ve buna dikkat.2 Gazete. Nihayet 1860'h y111arda.

5 Orhan KologIu. Tanzimat dänemi Osmanh-Ermeni aydmlarmm önde gelen isimlerindendi. MV. Ancak endan çok önce muhtar bir idaresi olan Sisam adasmda (Sisam emâreti) bir vilâyet gazetesi çikartilnug olmasi kuvvetle muhtemeldir. bu gazete Ïstanbul'un irâdesi digmda ve ona karg1 polemik için yayma baçIamigtir.. l. f. le Courrier de Smyrne ve nihayet Journal de Smyrne bu gazetelerdir? Nihayet Misu'da Mehmed Ali Paya imparatorlugun ilk Resmî Gazete'si diyebilecegimiz Vakâ-i Misriyye'yi 1828'de Misn'da yayma çikardi. emredilmigti. 12 C 1272/17 Qubat1856. 7 BOA.. Aynca Rafat el-Tahtavî'nin Fransa Seyâhatnamesi. 6 Orhan Kologlu. ikincisi ise Rumça--Tûrkçeçikiyordu? Takofm-i Velaîyî belki bu yüzden çabukça çikartildi. Basumamy Bildiri (tarihsiz). Nitekim. gazetesinin Arabcaya çevirilerek basilmast için ruhsat itâsi. Í.10 Sahhak Ebro Bey.. 16 C1267/18 Nisan IB5L 39 .17. s. Arabca-Türkçe. Osmanh Türkiyesi'nde hayata Izmir'de girdi. 11 BOA.Ankara 1979. 11 L 1268/28 Temmuz 1852. tarih. MV.9 Nihayet 29 B 1268/ 19 Mayis 1852 tarihinde Sahhak Ebro ve Krikon Beyler Ermenice bir gazete çikarmak için izin ald11ar. no: 1113. 'Le PremierJournalOfficiel en Français a Ístanbulet ses Repercussions en Europe'. Sisam emâretinde 'Rumiyu'l. Mehmed Ali Paga'nm bunun gibi bir valiliginde çikartda Girit yaymt tigi Vakâ-i Giridiyye'dir (1831'de). Gayri-Türk imparatorluk tebaasi için özel gazetelerin çikardmasi da plânlannug gibi görünüyor. olan Vastf Tarihi'nin iki cilt halmde burada asrm vakayinâmelerinden basilmig olmasi buna bir örnektir.eserler yanmda Türkçelerinin de basilmasuu saglanugtir. The Problem of the Turkish and Arabic Languages and the Role of Miaqai Misriyye'. 'Basmacihšm Osmanh Toplumuna Tesirleri'. 18. Ï MV. 1824'te Le Smyrnden. Kugkusuz.11 Sahhak Ebro.21 Q1256/18 Ekim 1840. sonra Spectateur Oriental. 8 BOA. Dahiliye. 29 B 1268/19 Mayis 1852. no: 6647... Türk Kütüphanecifer Dernegi 250.ibare bir gazete ç1kanlmasi' için 26 Qubat1852'de bir irâde çikar1Imigt17 Eu gazetenin nüshalanm bulamadik. 9 BOA. Kendisine bu görevinden dolayi maag baglandigi bir yil öncesi hir Meclis-i Vâlâ kararindan anlagiliyor. Basumamq Bildin (tarihsiz). Böyle bir güdümlü gazetenin Arablar için ç1kar11masi gerekli gärülmüg olmah. no: 15183. no: 9105. Ge4 Ercüment Kuran. MV.ki.6 Çokdaha erken bir tarihte 1840'ta hükümet Brmenice bir gazete çikarmak tegebbüsündeydi. 1834'te Arabca ve 1839'da da Türkçe olarak gene burada basilmigtíf Gazete ise. iktisat gibi dallarda öncü sayilacak derleme ve tercüme yazdart vardir. Yd Toplant2sz BildiriTeri. Ashnda Osmanh idaresinin bilinen ilk vilâyet gazetesi Midhat Paga'nm Tuna valfligi s1rasmda çIkarttig: Tuna-Duna imig gärünüyor.. Tercüme Odasi memurlarmdandi ve Takvîm-i Vekâyfnin Fansizcasmi çIkarmakla görevliydi. Ceride-i Havadis'in sahibi ÇörçilEfendi'ye.Valtá-i Mrsriyye. no: 8257. 10 BOA..

bu y111ardaFransa tebaasmdan Kapol (?)isimlibiri, Ermenice bir gazete negri için ruhsat almigt1.12 Nitekim aym yll içinde (1267H/185051) bu zat ile Uncu Halil Aga'ya litografya destgâlu ve kitab tab'1için

ne

40

müsaade

ve ruhsat

verilmigtir.13

Aynen Rusya Bilimler Akademisi ve Paris'teki Bibliotheque Nationale
örneginde oldugu gibi derleme amaciyla, 'Bâb-1 Seraskerî'deki Tercüme
Odasi'nda tanzim olunan kütübhaneye, basilmig ve bas11acak kütüb ve
resailden bilâsemen (parasiz) birer nüsha itâ olunmast için' bir irâde
çikmigt1. Su derleme ve koleksiyonun alabeti ve ne ölçüde gerçekleytirildigi ve kalmtilan hakkmda bilgi sahibi degiliz." Gene bu yll içinde
(yani 1850-51) kütüphanelerde mevcut kitaplarm telefden vikayesi (gözetilmesi) ve yed-i âhere (diger ellere) geçmemesi zumunda bir rabitâçaktt.15
i hasene (güzel saglam sisteme) konulmasma dair bir irâde de
kuhakkmda
1267/1850-51
ylh
bu
Matbaa ve kitap ylh gibi gärünen
yapilmahdir.
aragtirma
tüphaneciler tarafmdan genigbir tarihî

Aym ytllarda Türk basm tarihinin bizce ilginç olaylarmdan birine
Reâyâ-y1 Devlet-i A1îyye'den Izmirli Evangelos (Tedaha rasthyoruz.
maçâ-i Dünya romamnm yazari Evangelinos Missalidis) ziraat, ticaret
aldi (bu derginin 9. save fenne dâir bir revue (deyimbudur) için izin
Türkçe basilan, yani
harfleriyle
Yunan
argivde
Böylece
mevcuttur).
yisi
girmi.ÿKaramanlica dedigimiz yaza çegidiyle de bir süreliyaymhayata
16 Kendisine politikaya ve saltanat-i seniyyeye dair hiçbir gey tahrir
tir
etmemesi gartiyla izin verilmigti. Burada henüz kanunlagmayan sansürün bir pratik usulüne çahit oluyoruz. Missalidis'e Izmifdeki Rum tâifesi kocabagisi Yunaki kefil gösterilmtytir (1 Nisan 1850/18 Ca 1266).
Osmanh uluslan uyamp çaglarmda gazeteyi daha çok egitimleri
için kullanmiglardir Gazete ön plânda haber orgam degildi. ÌlkBulgar
gazetesi olan Lyuboslovye ki Ïzmifde,Konstantin Fotinov tarafmdan
1842'de-negre baglanuptir, bunun tipik bir örnegidir. Ízmitde dogan,
Bulgar basmima bu öncüsü, negrine qu ifade ile baglamigtt: "Bir halk
dilini iyi bihnek için gramerini, geçvatauru tammak için cografyasuu,
bilmelidir.
Bulgarlar da bunlari bilmelidir."17
tammak
için
tarihi
migini
Biranüddet sonra Ìstanbul,Bulgar basmmm merkezi oldu. Tsarigradski

12 BOA, I; MV., no: 6461, 1267 H.
13 BOA, Î., MV., no: 6021, gurre-i. Ra 1267/3.gubat 1851.
14 BQA, Ï., Dahiliyeno: 13873, 1267 H.
15 BOA, I., MV., no: 6228, 2 R1267/4 Subat1851.
16 BOA, f.,MV., no: 5578, Ca 1266/1 Nisan 1850.
Navkai
17 Georgi Boqukov, Istoriya na Balgarskata fornalistika,
36.

Ízk.Sophia

1976, s.

Ïstanbul'da Balkapaiuham'nda.çikanhyordu.2

Bundan bagka
Tsankov'un ilk nüshasi 28 Mart 1859 tarihini tayiyan Bulgarija adh gazetesi, Fener Patrikhanesi'ne karç2 baþmsiz Bulgar
kilisesi kurma hareketinin kavgasuu veren änemli bir organdi. Bulgar
basim bir ara yabanci himaye de buldu. Ìstanbul'da Britanyah Hanley'in çikarttigi Levant Times, Petko Sandov'u redaktörlüge alarak, Bulgarta bir nüsha da çikarmaya bagladi, ÏztoçnoVreme baghkh gazete için
Britanya Sefiri Elliot, Babiâli'nin bütün isteksizligine ragmen müsaadeyi ald1þm Londra'ya Lord Derby'ye, 10 Eylül 1874 tarihli raporundä
bildiriyor.19
Yabanci devletlerin himayesi Tanzimat'm sansürcü tedbirlerini oldukça etkisiz kihyor gibidir. Avrupa tebaahlarm çikardig1Levant Herald
gibi bir gazetedeki siyasal haberler bu dokunulmazhga bir örnektir. Elçilik himayesi ve kapitülasyou rejimi bu dokunulmazhga yardun etmekteydi.
Ïsmi geçen gazetenin 16 Nisan 1867 tarihli nüshasmda Paris'ten Mustafa Fâzil Paga'nin yolladigi 28 Mart tarihli mektup Young
Turkey bagligiyla yayimlanmaktadir; "In seeking to base the Ottoman
liberty which would establish equality and
Empire upon constitutional
and Christians.. gibi bir ifadeyi içerdiMusulmans
harmony betweeri
halde...20 Oysa Bâbiâlî bundan bir yif änce Mustafa Fâzil Papa ve Pagi
ris'teki arkadaylaruu, yani Genç Osmanhlan, Takvîm-i Vekâyrde yayimlananbir tebligle (20N 1268/6 Subat1866), "Rezil, iftiract, fesat cemiyeti üyeleri," diye aforoz etmigti bile? Bu durtunda yabanci basmm
Bâbiâlî politikasma zarar vermesini önlemenin tek yolu içteki gazeteleabone bedeli ve parayla elde etmekri ve dg basmm da muhabirlerini
ti ve Tanzimat bürokratlari erkenden bu usulü benimsediler.
Vestnik,

Ístanbul'daDragan

'

Tanzimat döneminde sansür daha çok bir gazete veya sümli yaym
orgamma än izinle kurulmasi biçiminde uygulanmaktadir. Ornegin
usul-i ticarete dâir bir gazete için DersaEduard Blaque Bey'in
mahalde
âdet'teki bir
gazete tab'ina mezuniyet verilmesi' gibi bir irârastlamr.22
Digandan
deye
gelen kitaplar da sansür konusu olmaktadir.
Örnegin:'Dersaâdet'e gelmig olan bazi kitaplarm toplattir11masi ve badezin (bundan sonra) gelir ise gümrük tarafmdan inen olunmasma daBu gibi sadâret tezkirelerine rastlanix' bagka bir tedbir almmighr?
'yalmz

18 A.g.e., s. 61-63; Vy. N. Nacov, Tsarigrad kato Kulturen Zenter za Bulgarite do
1877 g. C. BAN, Sophta 1925, s. 1-208.
19 PRO-FO (78),no: 3197, Elliot to Lord Derby'.
20 Levent Herald, 12 Aþstos 1867.
1866 nüshasi.
21 TV, 20 N 1268/6 Qubat
22 BOA, J.,Hariciye, no: 955, 2 S 1259/5 Mart 1843. 23 BOA, 1, Dahitiye, no: 21689,
17 S 1272/29 Ekim 1855,
23 BOA, Í., Dahiliye, no: 21689, 17 S 1272/29 Ekim 1855.

41

42

maktadm Gerçekte IL Abdülhamid devrine kadar sansürün ciddî bir
örgüt olarak kurumlagmadigi görülüyor. Ancak bu durum, Tanzimat
bürokrasisinin demokrat görügünden ileri gelmemektedir. Yaym hayahileri gelen bir
nm geligmedönerlinde, henüz sorunlann artmamasmdan
gevgek politika olarak anlagilmahdir. Onsansür, yani (censuæpréalable)
Tanzintat dönemi boyunca görülmeyen veya mevziî kalan bir uygulamadir Ama II. Abdülhamid yänetimi, 1876 Kam2n-:Esâsfsinin istismara açak
hükmünü (matbuatkanun dâiresinde serbesttir) kötüye kullanarak sansur yänetmeligi ve örgütüyle bu igi bagardi. Hamidiyye sansürünun trajikomikboyutlari üzerinde hepimiz az çok bilgi sahibiyiz. Sansür sansürdür. Imparatoruna ve imparatorluga sadik ve o kurumun degerlerini benimseyip benimseten Avusturyah yazar Franz Grillparzefin oyunlarmdan birinin niçin sansürün htymma ugrad2gma, Habsburg hanedammn
en tutueu üyeleribile paymig ve sansür komiserine nedenini sorduklarmda, cevap, "Mutlaka sakmcah bir yönü vardir," olmug.
Sansürün taraftarian, sadece yöneticiler arasmda degildi. Otokratik
yönetimlerin taraftarlan dünyanm neresinde olursa olsun, aralarmda
bir gizli bag vardir. 19. yüzylhn monargiler dünyasmda, ÇarhkRusyasi
sansürüne yeterince iltifat etmeyig nedenini bir türlü anlayamadigirmz
bir otorite merakhsi, Fransa'nm ünlü hukukçularmdan Gabriel du Four, Osmanh sansur nizâmnâmesine hayranhgim ifade ederek, Fransa'da da uygulanmasmiöneriyordu;
hem de propaganda için yazilabilecek kirahk bir risâlede degil, düpedüz ünlü idare hukuku kitabmda.
Montesquieu, despotik rejimi;
pour l'Orient Dogu için iyi' olarak
degerlendirir.Anlagtlan Dogu'nun bazi orijinal icatlarmi
pour
l'Occident Batl için lyi' olarak degerlendirenler de vardi. Nitekim, 19.
yüzyilm ünlü Fransiz idate hukukçusu A. Batbie'de censure préalable
almalarma ragmen, Fransa
(öncedenkontrolü) Fransiz mevzûatindan
için geri fakat Rusya ve Osmanh Ïmparatorlugu
için progress, ileri bir
mevzuat olarak niteler.¾
1865/1281 tarihli 'Matbûat Nizâmnâmesi'ne kadar sansür resmen
adi konmayan kurumlaçamarug pragmatik bir uygulama halinde görünüyor. Bir yönüyle, dönem içinde dogan Türk basim, bilhassa özel
gazeteler, sonraki devirlerle kargilagtmlamayacak kadar özgür davranabilmig, yazabilmi¢er, hoya gitmeyen kalemler ise (hemen hepsi devlatynemuru idi) memurlara uygulanan tipten cezalarla susturulma yoluna gidilmigti. Tercüman-i Ahvâl maarif ve iktisadî politikaya iligkin
konularda direktif verip tenkitlerde bulunurken, Tasvir-i Efkâr daha da
ileri giderek, iç politika konulan yanmda dig politika konusunda da
hükûmeti tenkit ederdi. Osmanh hükümeti özerk prenslik Sirbistan'daki basmm yazd1klarma da müdahale edenli. 21 1267/21 HaziQ
'bon

-

'bon

-

24 A. Batbie, Traité Droit PuMic et Administratif, Paris 1885, 2. ed. 2. 187.

ran 1851'de Belgrad muhafiz1Mehmed

Vâsif Papa (o sirada Belgrad kaSirb Prensligi gazetelerinde Bosna
Eyâletihakkmda eracîf (pislik)ve muâriz geyler yazildigim teblig etmig
ve Bâbiâlî 1854 Arahgi'ndaß bu gibi negriyata prenslik nezdinde baski

lesi Osmanh egemenligindeydi)

uygulayarak

müdahale

etmigti.

1865 Matbuat Nizâmnâmesi (Düstûr, 1. tertib, 2. cild), Osmanli tebaasmdan birinin, gazete çakarmak için Maarif Nezâreti'ne; ecrebi tebaahlarm ise Hariciye Nezâreti'ne, vilâyetlerde de valiliklere mürataat
edeceklerini âmirdir. Bu gibi kimselerm yagmm 30'un üstünde olmasi
ve mahkûmiyetleri bulunmamasi gerekmekteydi. Önsansürünhenüz
buluumadigi,
teslimisonra nüshalarm idareye muntazaman
nin' emredilmesinden
anlagthyor. Teslim edilen nüshalardaki içerikten
dolay1 takibat ve yarguama söz konusuysa, bu mes'ul müdürlere yöneliktir. Padigaha diger yabanci devlet hükümdar ve reislerine, vüzerä ve
süferâya hakaret yollu ve aleyhte negriyat yasakti; 6 Q1281/4 Ocak
1865 tarihli bu nizâmnâmenin
34. maddesi bunu belirtmektedir. Maamafih eenebî hükümdarlar için, basimn hakaretinden masuniyet 19.
Nitekim, 17 Ekim 1896 nüsyüzyilda genel bir nezaket tygulamasiydi.
hasmda Sultan IL Abdillhamid'i, 'Bir Devlet Sömürücüsu Nasil Yaqiyox' baghgiyla eleptiren, Der Arme Konrad adh Alman sosyalist gazetesini, bagbakan prens Hohenlohe toplattirmigti.26 Kitap basum için bir
tarafmdan önce Maârif Neönsansur vardi. MúsveddelerinOsmanlilar
zâreti'ne, eenebiler tarafmdan ise Hariciye Nezâreti'ne teslimi gerekieyâletlerde
valiliklere verilecek ve
yordu. Aym gekilde müsveddeler
izin öyle ahnacakti. Dig kaynakh kitaplarin ise sansürden sonra satilabildigi anlaçIhyor.
Maamafih daha önce sözünü ettigimiz Fransa tebaah Kapol (7)çikartmak istedigi Ermenice gazeteyi kable't-tab' Hariclye
Nezâreti'ne gösterecekti. Bu nygulamamn dönem içinde yaygmhgi
güphelidir. Matbuat Nizâmnâmesi'nden önce yerlegen uygulama guydu: Bir Osmanh gazeté çikarmak için müracaat ettiginde;
ve
devlet aleyhinde
yazmayacagnu' taahhüd eder ve kefil gösterirdi.
Evangelinos Missalidis'in 1 Nisan 1850 tarihli müracaatmda bu usulün
uygulandigim
gördük. Gene 2 Temmuz 1862'de Hariciye Nezâreti'ne
müracaat eden Bulgar milletinin Dersaâdet'teki vekili, Hristo Topcipligte'nin (muhtemelen Topçileççov) kefaleti ve Kyros Petro'nun idaresindeki bir gazete için, aym usulle izin veriliyor. Yani saltanat ve Devlet-i Âliyye'ninmenâfiine mugayir geyler yazmamak... Bu gazeteye
posta ücretinden muafiyet de tamnnugti.27
'negrden

'saltanat

25 BOA, I., Mariciye, no: 5325, 28 RA 1270/29 Aral1k 1854.

26

Ï. Ortayh,

Osmanu Ïmparatortugu'nda
Alman Nüfutu, Kaynak yay. Ístanbul1983,

s. 53. AAA Türkei (159)Bd. 4-5.
27 BOA, Í., Hariciye, no: 11050, 15 B 1279/6 Ocak 1863.
-

43
¯

bazi açakgöz Avrupah gazeteciler. naylon gazetelerle bu igten kazanlyorlardi. sadrazamhga arz edecek 3) Kitap Dersaädet'te dogrudan Meclis-i Maarife gönderik vilâyetlerde ise valiler tarafmdan gözden geçirilip mülk ve millete mazarrati olmadigi anlaçaldiktan sonra sadârete arz edilir..44 Fakat matbaa kurulmast (litografyadestgâht) ve izni için çak önceden gemkli mekanizma tesbit edilmigti. bazen de amaçh olabilirdi. Abdülhamid'e äzgü bir politika olarak bilinir. . MV. yönetim lehinde yazdirmak. 1846 y1h Nisan ayi baglarmda sadrazamm bir yazisi üzerine çikan bir irâde (padigah onayi) ile. Osmanh politikasi. Ama bu gelenegin bayim Tanzimat dönemi yöneticilerinde görüyoruz. Bu yolla satn takdir ve propagandamn önlenmesi veya bazspeylerin yumugatilarak veya savunularak gazete sütunlarma geçmesi için çahg11nugtir. 6) Ecnebi devletlerden gazete çtkarmak isteyenler için de aym iglem uygulamr. 5) Ecnebî matbaaet kitab1önce Hariciye Nezâreti'ne yollayacaktir. 4) Ecnebî tebaahlar için Hariciye Nezâreti ruhsati parttir. 1) Zabtiye tahkikah ve Meclis-i Maarifin müzâkere ve karan gereklidir. 2) Vilayetlerde valilikler bu fahkikat ve karan verdikten sonra merkeze. Tagkentte ve Ïzmir Selânik gibi merkezlerde yabanct dilde çikan gazetelerin sahiplerine ara sira nigân ve hediye vermek gibi masumâne görünüglü ödüllendirmeler digmda. no: 16095. Frankfurt gazetesinden belli miktarda satm almarak desteklenmesiiçin 23. Tabiî kabarik abone beoyunun bu yolla etkilenmesine bazen atiyye delleri ve hattâ Osmanh ülkesindeki eenebî muhabirlerin olumsuz ile bazen de düpedüz ahnmast ile. Tenkitler bazen hakh. 7) Mülk ve devlete muzir negriyata zaten devlet el koyar ve toplatir 8) Müellife kayd-i hayat partlyla imtiyaz verilmesi durumunu açiklar. devleti ve yöneticileri hakkmda ne yazacakt1? Ïyigeyler yazmasi. i.155 Osmanh kurugu aynlmasi em28 BOA. Onun için dig basmm elde edilmesi ve Avrupa kamuçahqihyordu. Kontrol bu esas içinde devam etmigtir. 12 C 1273/7 Qubat1857.. 9. Fakat sansurün elinin uzanamayacagi dig basm. Meclis-i Tanzîmat'm kaleme aldigi dokuz maddelik bir nizâmnâme 12 Ca 1273/7 Qubat1857 tarihli bir padigah irâdesiyle yürürlüge girdi. madde vali ve zabtiyenin görevini düzenler.28 Dogrudan Avnipa gazetelerini veya onlarm Osmanh bagkentindeki muhabirlerini satm alarak. tenkitlerin agir olmainasi için Tanzimat bürokratlan aynen bugünkü yönetim gibi çok hassasiyet gösterirdi. bizde Sultan II.. Galiba Avrupa gazetelerini satur almak bahanesiyle ödenen paralarm bir kismi da Avrupa bagkentlerindeki bazi temsileiler ve hafiyelerin cebine dönüyor. Kugkusuz onun döneminde bu iglem pek sik tekrarlannug ve kötüye kullamlnuptir. gazete ve gazeteciler satm ahmyordu. Buna göre.

29 Frankfurt gazetesi müdürü Schülein'e yapilan yilhk ödemenin. kitle iletigiminin son derece geligip yaygmlagtigi günümüzde bile. ama ne çare ki. diger Avrupa gazetelerine aleyhde dedikodular ve habërler de verdigi. i. 26 Ra 1262/24 Mart 1846. Bu korkulan örnek dolayisiyla. tadef edilse daha da muzir iglere kalkigacagi" hatirlatihyor? BâInamen adamdan önce. 30 BOA. devletin çikarma baz1 yazi ve haberler bastmhp. 12 C 1273/7 Subat1857. no: 8227. 31 Aym kaynsk.MV. MV. Ï. garlaTanzimat devri bürokrattanlarm beslenmesine devam edilmekteydi. bu ige devam olunmasi. sözde satm aldiklari Baray isimli bir bagka dobu biâlî landmemm hipmma ugrarugmig. no:16095.. böylesine buz ustüneyazi yazdirtma tisayisi pinden propaganda faaliyetini hararette tavsiye edenlerimizin hiç de az degiL 29 BOA. gerçi bu adamm güvenifirbiri olmayip.rediliyordu. kambiyo degigikligi yüzünden artirilmasi cihetine de gidilmigti. aym belge. 28 BOA.30Ayni yazida devamla. Iarma pek gülecek halimiz yok. her y1I böyle bir ödeme yapuageldiginden. Devlet-i Aliyye lehinde yazdigi gibi. no: 1551. 1.. aksi takdirde gazete sahibinin kizip aleyhte bir díl kullanmaya ve propaganda yapmaya baglayacagi belirtiliyordu. "Ïstanbul'daçikan Konstantine jurnalininmuharriri Mösyö dä San'a(muhtemelenChamps) da ara sira hediye ve para verilmesi gerektigi. Güya Frankfurt gazetesi her yerde okunan yaygm bir gazete imig. 4s ¯ ..MV.

Sloven. ezilen etnik grtiplarm temsilcileriydi.Ankara 1978. Hiç umulmayan bir anayasal monargi daha ortaya çikrupti. Yüzyilm ilk yarismda. cevval bir saMillivaççi zümre girdi. siyaset arenagözlendigi tek arena sma ç1ktmÿtt. yüzyilm son çeyæginde genel oyun kabulü ile yeni boyutlara ulagtigi gibi. çokuluslu imparatorluklarm siyasal platformu olan parlamentolara yeni. ÇünküAvusturya-Macaristan monargisinde Çek. diganda sunu olugturuyordu. Yüzyilm ilk yansmda. yüzyil Avrupa'da parlamentolar çagidir. 19 Mart 1877de Osmanh bagkentinde. çok geçmeden Tuna monargisi bu problemle kargilaçan tek çokuluslu imparatorluk olmaktan çikti. eski feodal smif sözcülerinin çatigma alam idi. Slovak. Ruten gibi unsurlarm temsili.Harvat.46 hk Osmanl: Parlamentosu ve Osmanlz Milletlerinin Temsili' -- 19. da pagkmhk ve sorular yaratnugtL Nasil oluyordu da.169-182. Polonez. aydmlanma devrinden beri Avrupa siyasal dügününde despotik yänetimin modeli sayilan bir toplum. Bu zümœ. ülkenin dört yamndan gelen rengârenk bir heyet toplamyordu. ilk Osmanh parlamentoMeçrûtiyet rejimi.. Osmanh Imparatorlugu. XIX yüzytlda bu tûr mücadelenin Avusturya-Macaristan monargisi idi. O da imparatorlugun hâkim unsuru olan Müslümanlann yanmda. Tuna monargisinin parlamentosunda 1405'ten sonraki ve ÇarhkRusyast 'Dume'larmda bile görülmeyen iIginç bir äzellik daha vard1. gayrimüslim unsurlarm. 5.. haklar ve temsil yetenekleri kisith da olsa. Rum.Y±. içeride oldugu kadar. AÜSBF. Ancak. olugan parlamentolarm yapismda da snufsal (çokulusluimparatorluklarda da etnik) bir görünüm agir basmaya baglad1. Arabistan vilâyetlerinden gelen çegitli din ve mezhepteki temsilcilerin yanmda. Anadolu ve Rumeli'den gelen Türk. anayasal rejime geçiyordu? Ustelik bu parlamentonun kompozisyonuna göz attigimizda. agirhšmi dayurmaya baglayan diger simflann da bu çatrymaya katildigma gahit oluyordu. Bulgar ve Arnavut temsileiler. oran bakimmdan * Armagan Kanûn-: Esâsinin 100. parlamentolar yükselen burjuvazi ile. hele etnik oranlama yapihrsa gayri-Türk unsurlann hayli yüksek bir oranda temsil edilmesiydi. yetçi burjuvazi. Avrupa ülkelerinde imtiyazh simflarm digmda genig y1gmlar parlamentóyu olugturma hakkmdan yoksundu. Siyasal katilma sorunu. . Bu durum ilginçti. Yüzyilm son çeyregi ise. Ancak.

Ílk parlamentonun yapismda da bu kozmopolitizme rastlamak. 1905'ten sonra kurulan 'Duma'da gayri-Rus milletlerin. nazir. Bu uyum. Osmanh Imparatorlugu bir Akdeniz imparatorlugudur. Bununla beraber. ikincisinde ise Ortodoks Rus'un) digmda herhangi bir dinî etnik gruptan sefir. Rusya'da ise. Vergi tahsili. . Ona tarihin üçüncü ve son Roma Ïmparatorlugu demek pek olmaz. sadece birtaktm dig siyasal baskilari ortaya koymakla mümkün degildir. bir yerde uluslagma sürecinin ve ulusalcihk akumnm bagladigt görûlüyor. ne de Rusya'da hâkim ufusun (yâmbirincisinde Almanca konuçan Katolik Avusturyah'mn. sefirler. çifte monarg2kurulmasma kadar aym haksizhga maruzdular. XIX. zarurî iglerin yaptinin 47 yanÎiç~ * Makalenin arkasmda. Nedenleri. o nedenle istinai bir durum degildir. Tesmî dinin veya Antik Roma'daki gibiimparatorun kipiligini tanrisallagttran kültünin üyesi olmaktir. Osmanhlarda ise dini Ïslâm'amensup olmak ve hükümdara sadakat diye belirlenebilir Bu statü etrafmda toplanan herkes. yüzyilda ne Avusturya. Gerçi 19. merkezî hükümet adma yürütmeyi elde bulunduran valilerin bagvurup. yüzyilm Osmanh Ímparatorlugu'nda ise Hiristiyan nazirlar. valiJer ve hattâ milletlerarasi konferans ve barig antlagmalarma gönderilen gayrimüslim murahhaslara rastlamyor. isterse Bosna ve Mora'dan gelsin. 19. bürokrasinin geleneksel kozmopolit yapisma da dayanarak açiklamak gerekiyor. ister Dagistan ve Gürcistan'm uzak köpe1erinden. devlet adarm görülemezdi. kigi olarak yöneticilige aday ve grup olarak da millet-i hâkimiyye'ye mensuptur. yararlandigi bir usuldü. imparatorlugun klâsik dönemdeki kozmopolit bürokrasisinin daha renkli bir görünüm ve yapiya ulagmasiyla neticelendi. eski düzen elan devam ediyordu. yüzyilda bu geleneksel kahbin kmlmaya baglandigi. bi. dig devletlerin gayrimüslim cemâatler lehine zaman zaman yaptiklart müdahaleler. Ïlk mecliste dokuzu âyan azasi ve otuz yedisi meb'ûsân azasi olmak üzere. ayanve meb'ûsån azasuun listesi verilmigti. Osmanh imparatorluk geleneginde de aramak geækiyor. Klâsik devirden beri Osmanh eyâlet idaresinde yerei gmplarm temsili gelenegi. devlet ve toplum hayatmda kabul edilmek ve yänetime katilrnak. Bizans'ta Ortodoks kilisesine mensubiyet ve ontm baç1olan imparatora sadakat. Macar milletvekilleri ise. Eskidünya'nm çok budunlu (kavim) geleneksel imparatorluklan için kullamlacak bir deyimdir.haksizhk derecesinde dügüktü. Bu ilginç görünümü sadece büyük devletlerin baskilarma degil. Diger yandan. etnik kökenden çok devletin ideolojisini benimsemek ve onun kogullanBu Bizans ve Osmanhlarda oldugu gina uyum saglamakla mümkündür. 'Roma Ímparatorlugu'. düpük oranda temsiliözel bir statü ile saglanmigtL Ilk Osmanh parlamentosunun bu konudaki istisnaî durumunun nedenlerini aç1klamak. Bu imparatorluklarda. toplam kirk alti gayrimüslim meb'ûs vardi.

her alanda bölge ileri ge- lenlerinin yardimina bagvurmasi demektir. Gerçi bu durum. ele geçirip. Rusya'da Veçedenen bu kurullar. Megveret kuralma dayanan bu temsil görevi. özellikle 19. Örnegin K1bns adasmda. Almanya'da Rat. rinde bu-tür kurullar ve onlarmönde gelen temsileileri. burjuva güçleri veya çikarlar ve etnik düzeydesmifsal örgütlü parlamentosu ne de Osmanh mücadele açismdan. baglangaçta bir devamhhk ve hûkmi pahsiyet sahibi degilken. Vergi tevzi ve tahsili. reayanm temsileilerinden meydana gelen kurullarm yardum ile saglamrd1. yuzyilda Mazzini'nin fikirlerinden esinlenerek örgütlenen ve çabgan 'Diaspora Revolutionnaire'ler haline geldiler ve Balkan bagimsizhgmda önemli rol oynadilar. Osmanli sahip olparlamentosunun snufsal bir nitelikten çok.pek cihzdi. Hiristiyan reayanm temsilcilerinden kurulan ve demogerenitos denen bu heyet.48 rilmasi. zamaala ada ahâlisinin örgütlenmesinde ve bagimiilkenin her yesiz hareket etmesinde önemli bir etmen olmugtu. vergi toplamaktan kamu hizmetlerinin görülmesine kadar. dig örgütler ve kitle hareketleriyle organik baglar içinde degildi. merkezin güçsüzlügunden istifade Balkanlar'da kurabilmielerdir. ortaçagm baglarmda Avrupa'da da görülüyor. erkini yürütme ile larmdan itibaren. ya da. Ama getemsil da. Islâmî bir kurum olarak Oysa bu. belirgin parlamenfolara ayirt ve göre onun masi. özellikle kalabahk nüfuslu ve dig ticarete açàan vilâyetIerin aydin nitelikteki meb'ûslari tarafmdan ülkenin gerçekleri kavrandikça deele almmaya baglanunggiemeyeyüz tutmug. sefer amn- da gereken iglerin yerine getirilmesi gibi konularda yöneticilere yardun sosyal fonksigayesini tagiyan megveret usulü. (Zaten bunlar ya yoktu. bugüne kadar literatürde. Resmen sonra eyâlet idaresinde yapilan olarak Avrupa'dan beg asir sonra gerçekleyen bu sümç. sorunlar ülkesel düzeyde müslim mecliste ve gayrimüslim meb'ûslat arasmtir. çagdaÿ BununIa beraber. bu durum önemli bir etnik çatigmaya ve ulusal talepler fleri sürülmesine neden olmam19tir. Esasen yüzyil sonXVIII. (Aym sistem. Zaten ilk megrutî egilimleri edenler de görülüyor. geleneksel devletin güçsüzlügünü telâfi etmek için.) Tartigmalar ve elegtiriler zaman zaman cihz kahyordu ve ülkesel sorunlardan çok yerel sorun ve istekleri yansitiyorlardi. ruhanî reisler. yonlan göz önüne almmadan. zamanla gehirlerin güçlenmesive sosyal yapidaki degigmelerle ilâve haklar elde etmi§ ve devamhhk kazannuglardtr. o çagm çok verilen için ki isteklerin gerçeklegmesi görülen atmosfere sahip degildi.) Türkiye'de bu tür kurumlarm devamlihk kazanmasi ve hükmî çahsiyete sahip olmalan. Tarihsel ve toplumsal temelini de göz önüne aldigimizda. Parlamento. etnik bir renklilige edici äzelligidir. Hiristiyan reaya adma kocabagilar ve memleket egrafrun temsilcileri (âyanlar) tarahndan yerine getirillyordu. Tanzimat'tan reformlarla mümkün olmuqtur. budunlu imparatorluldarinda . daha önce de facto Balkanlar'da. devamh bir megveret gelenegi bu kurullar. nitelendirilmigtir. bazi Akdeniz adalannda losmen gerçeklegmekteidi.

Meclis-i MeVusan Zalut Ceridesi. 2 Bkz. Ortayh. özellikle vilâyet meclislerinde müslim ve gayrimuslimlerin eçit oranda temsili ilkesiistiyordu. Í. no: 2128. Tanzimat'tan Sonra Mahallí Ídareler. daha yüksek olmasma karyihk.. Anadolu ve Rumeli'nin MüslüEfendi bu Kantarci giri man meb'nslan ile Mezopotamya ve Anadolu'nun H1ristiyan meb'ûslan bu taleplere karpt çikuugti. Bkz. 7 Nisan 1877 oturumu. Í. bürokrasideki modernlegme.1 ni tenkidle. 313." BOA. s."2 Gayrimüslim meb'ûslarm arasmda hâkim millete kargi bir temsilcilerinin Mihalaki ve Vasilaki efendilerle. Milliyetçilik 19. nacak kitablara müsabakat MM. yâni imparatorlugun gelenekselkozmopolit yapismi ve ideolojisini restore etmekti. Ancak Rumeli vilâyetlerinden gelen bir iki gayrimüslim meb'ûs.Ankara 1974. 191. Yanya Meb'ûsu ATtalepleri ileri süærken. meb'ûs olacaklarm Türkçe bilme partmm kaldirilmasmi istemisti. egitimde ve kültürel alandaki modernlegme ile paralei gittigin<ten Türk milliyetçiliginin doguçu da kaçuulmaz olarak hazirlanmigti. Meclis-i MeVusan Zalnt Ceridesi. Bu konudaki ilginç bir belge. 84-85. Akillan varsa bu zaman içinde Türkçe ögrenirler.. Rum milletine Osmanh lisam talimine mahsus bir cemiyyet-i ilmiyye teykiline ruhsat itås1 hakkmdaki tezkire. nüfus esasma göre temsil ilkesinin getirilmesini bazi Bu gibi çekingen taleplerin yamnda Arabistan vilâyetlerinin meb'ûslars tamamen pratik nedenlerle. etnik çatigmalar henüz aym belirginlikte degildi. Ahmed Vefik Papa riyaset makammda kültürel milliyetçiligin ilk örnegi sayilan gu çikig1yapruptir: "Gelecek seçime kadar daha dört yll var. Bütün burlara ragmen. yüzylhn bagmdan beri Osmanli Ïmparatorlugu'nun gayrimüslim ve gayri-Türk vilâyetlerine sizmaya baglamigtLT... Hakla Tank Us. s. Bu vesika Beyoglu Bidayet Mahkemesi üyesi Konstantinidi Bey tarafmdan kaleme ahRum milleti efraduun Türknan bir arz tezkiresidir: "Teba-yi Devlet-i Âliyyeden Türkçe tedris olunmayan Rum memâlik-i gähanede maksadlyla ögrenmeleri çe mekteblerinde Maârif Nezâret-i Celilesi'nin intihabiyle maaglar2 cemiyyet tarafmdan ibka edilerek muallimler nasbi ve fikara çocuklanna meccanen Türkçe kitablar ve her tarafta ders-i umûmî kügadiyle bunlar içün muktezi olan kitab ve Rumlara teshil-i talimi yolunda telif oluresaili. vilâyetlerdeki Eleptiriler megguldür.. Avusturya parlamentosu ve ÇarhkRusyast 'Duma'sma gäre." 1 ÖzellikleSelânik meb'ûslan 49 .. "Beyoglu Bidayet Mahkemesi üyesi Konstantinidi Bey tarafmdan kaleme ahnan. Tanzimatçilarm reform girigimlerinin odak noktasi Osmanhhgi. ÏlkMeclis-i Meb'ûsân'da ulusalci egilim ve çatigmalar belirgin olmamasma ragmen. lursiz defterdarlar üzerinde yogunlagmaktadir. Buna karphk. azmhklarm Megrûtiyet ve Tanzimat dönemlerinde Türkçe ögrenmeye istek duydugunu ve Türkçenin imparatarlugun kaçuulmaz resird dili olarak zorunlu biçimde ögrenilmesinin anlagildigim gösterlyor. geldikleri bölgelerin sorunlari ile ehliyetsiz valiler. s. dogug haiindeki ulusalci duygu ve egilimlerin zaman meb'ûslar daha çok zaman ortaya ç1ktigt görülecektic Belirtildigi gibi. eylemek ve Lisan-10smaninin usulüne tevfikan mükâfaat virmek vs.Ílk Osmanh parlamentosunun etnik görünümünde hükmedilen millet oranmm.

belediye meclisle- 3 Engelhard. Nitekim verecegimiz ömekler de bunu göstermektedir. genel bir oyla degil. hem ilgili nizâmnâmeden hem de uygulamadan biliniyor. halihazirdaki sâlise rütbesinin riitbe-i saniyeye çikarilmasim' istlyor. Tanzimat'tan beri imparaturluk bir laiklegme ve geleneksel kozmopolitizmin kurumsallagmasi süreci içine girmigti. daha änce vilâyetlenie idare meclisi üyeligini merkezî hükümetin güvenini kazanacak gekilde yapanlardan oldugu anlagülyor.5 Gene elimizdeki Curre-i C 1291 tarihli/16 Temmuz 1874 bir vilâyet arz tezkiresi. liyâ ve kazalarda tegkil edilen idare meclislerinde. Bununla beraber qu noktayi önemle belirtmek gerekir· Osmanh Meclis-i Meb'ûsâtu'ndaki gayrimüslim meb'ûs kalabahg1mnnedeni salt dig baskdar olmadigi gibi. Meclis-i Ìdareazasmdan Nikola Nakkap Efendi'nin Arazî Kanûnnâmesi'ni Arabca'ya çevirdigi ve gayretli hizmetinden dolayi. ne bir 'ÍntihabKanunu' ç1kanlabilmig. 6 BOA. 5 BOA. Bu Avram Efendi Meclis-i Meb'ûsân'da Manastir-Selânik'i temsil ediyordu.50 birlik yoktu.hükümetin itimâdmi kazannug kimselerdi. Bu nederde gelen gayrimüslim meb'ûslann da. s. geldikleri vilâyetin valisinin seçimiyle. Rumell'nin sözü geçen Huistiyan meb'ûslarmm yukanda bahsettigimiz taleplerine. Kanaat Kitabevi.çev. Suriye meb'ûsu olarak bulunmuytur. âdeta tayin edilerek bu göreve gelmiç1erdi? Ïlk anayasanuzm ilâmndan sonra. . valilerin toleransh seçiminden ibaret de degildi. Türkiyeve Tanzimat. 12 C 1291/27 Temmuz 18'74 tarihli Dahiliye Nezâreti'ne yazilan bir arz tezkiresinde. Elimizdeki. 82.6 Gäze giren bu meclis azasi. Ï. Du durumda livâ ve vilâyet idare meclislerindeki seçimli üyeler arasmdan meb'ûs seçmek tygun görülmügtür.Meclis-i Meb'usan azasi bölümù. Esasen buraya gelen tabiî millet temsilcileri. 1840'lardan beri vilâyetlerde. Ortayh. Du kimseler. Í. 'Suriye vilâyeti. ilk Meclis-i Meb'ûsên't. Esasta bu üyelerin (livâve vilâyet idare meclisi ùyesi) bir seçilmig üye olmaktan çok vali ve mutasarnflar tarafmdan adeta tayin edilen kimseler oldugu.C 1291 Temmut 1874 tarihli vilayet tezkiresi. azmhk milletlerin gerçek talep ve egilimlerinin temsil edilebilecegi bir mahal olarak görmek pek yanhytar. 4 Í. 'Manastir vilâyeti Meclis-i Ídareazasmdan Avram Efendi'nin gayreti dolayisiyla kendisine rütbe-i sâlise teveihi' isteniyor. s. istanbul1328. valiler bunlann arasmda en çok megrebine uygun ve güvenilir kimselere meb'ûsluk sifatuu âdeta tevcih ediyordu. Anadolu'nun Muslim meb'ûslan ile birlikte Mezopotamya vilâyetlerinin Hiristiyan meb'ûslan da karµ çikauplardi. Bûtün bunlara ragmen. iro: 47923. Tanzimat'tan Sonra. Ali Regat. ne de seçimler için geœkli hazirhk yapilabilmigti. Dahiliye 1291. 354 355. Dahiliye1291. 48003 no'lu arz tezkiresi ve 1295/1878 Sâlnâme-iDevlet-iAliyye-i Osmaniyye.. Simdiise. ilk mecliste bilindigi gibi.Mahallî Ìdareler.

müslim ve gayrimüslim üyelerden kurulan karma mahkemelerde görü- lüyordu? Gene. 'Osmanhlar dünyast'nm yikihymi gösteren bazi örneklere de sahne olmugtu. sene 1292 Meclis-i Ídare-iVilayat Bölümä.rinde. Ermeni Gregoryan murahhas vekili. si - . Süryanî murahhas vekili. Ermeni Protestan episkoposu. Bu nutuklann bazilari samimiyetten uzak olsa bile. hattâ kimisi tarihte egi görülmemig. Eu belgede. Buna ragmen. uyanan Balkan milliyetçiligini burada görmek mümkün degildir. G11danimetropolidi. Hele böyle bir vehme dayanarak II. Manas Efendi'nin Kalei Sultaniye Ticaret Mahkemesi misligine tayini arz ediliyor. ruhban pûralan halinde toplamyorlard17 Ticarî davalar. Abdülhamid'in meclisi dagitmasi. bu ortam içinde anlagilacak bir olay degildi. nizamî mahkemelerde görülüyordu. fakat milliyetçilik sonmunun da en az görüÌdügü bir parlamento idi. Bu meclisler bir beynelmilel pûra. Sâlname-i Vilayet-i Diyarbalar. Çünku. Nitekim ilk Osmanh parlamentosu bu kozmopolit birligin. Bunun tersine. Ceza davalari. ancak 1866'dan sonraki Avusturya-Macaristan Ìmparatorlugu için söz konusudur. Avusturya-Macaristan parlamentarizmine bakarak ortaya koydugu dügünülebilir. ger'î veya ruhanî mahkemelerde degil. ilk Osmanh Meclis-i Meb'ûsâm azmhklarm en genig gekilde temsil edildigi. Gerçi Osmanh parlamentosu. bkz. 8 Ömeþn: BOA. Parlamentonun milliyetçiligi körüklemesi gibi bir durum. 7 1875 ylhnda Diyarbalar Vilayet ÌdareMeclisi böyle lenkli bir yapida idL Meclis tarihte egi görülmemig bir ruhban gûrasi halinde idi. hiçbir üyenin çegitli milliyetçi dernek ve hareketlerle organik bagi oldugu bugüne kadar açikça ve kesinlikle ortaya konamamiettr. II. Rusya ile savag bagladigmda Osmanh vatanseverliginin örnegi sayilacal nutuklara salme olmugtur. no: 48005. Î. Dahiliye 1291. Rum metropolidi. Süryant Katolik murahhas vekili ve mûfti bulunuyordu. Bu imparatorluR. sadakat örnekleri çoktur. Abdülhamid'in meclisi dagitma gerekçesini Osmanh Meclis-i Meb'ûsâru'nm içindeki durumdan degil. Ermeni Katolik murahhas vekili. ziraat komisyonu. ilk derece mahkemesi olan getî mahkeme ve gayrimüsJimlerin ruhanî mahkeme kararlan aym biçimde karma olarak kurulan Temyiz Divam'na getiriliyordu. Meclis. Etnik çatigma nedeni olacak konulardan müzakereIer eenasmda özellikle kaçuuhyordu. Menâfi-i Umûmiyye Sandig1 gibi kurumlarda gayrimüslim üyelerin de bulunmasma dikkat ediliyordu. gerçekte pek de var olmayan (dahadogrusu yok olmaya baglayan) özlenir bir örnegini vermigti. bir 'Globus Ottomanorum' idi ve bu imparatorlugun ilk parlamentosunun da böylesine bir kozmopolit kurumlar silsilesi içinden çikan ve o nitelikIeri tagiyan bir organ olmast dogaldi. ÍkiMüslim ve gayrimüslim seçilmig üye digmda. yetî hâkimlerin önünde degil.

Trabzon(Ohannes Efendi). Pero Efendi). Daviçon Efendi). 1296. Haci Vasilaki. muhasebeci anlanuna gelir. ÍHurito] Mihail Efendi. orta Yunancada defterdar. Îçkodra (Angeli Efendi. Mihalaki Efendi).) Böylece gayrimüssayilan lim âyan azasmm on bire ç1kmigttr (Toplam üye sayis136'dir) 1878'de Dagitilan Meclis-i Meb'ûsân'da Bulunan Gayri Müslim Üyeler Istanbul(Kazazyan Agob Efendi. Bagdat (Menahim Efendi). Haleb (Karaca (Manok] Efendi). Zahari Efendi. Filip Aga Rosto [Yahut Resho]). Yorgalidi Efendi). Revin Efendi. Konya (Simonaki [Degirmencizâde] Efendi). dereceden Mecidiyye) Bâlâ Ferik Evveli Vezir - - Ferik Evveli Ûlâsânisi Ûlâsânisi Û1âsânisi Bagkâtip bu meclise 1296/1879'da Sertabib-i Hazret-i Seh- riyari Mavroyani Efendi ile Konstantin Efendi de tayin edilmigtir (Sâlnâme-i Devlet-iAliyye-iOsmaniyye sene. Dimitraki [Teodorov] Efendi). Argiri [Kantarc1] Efendi. Mihalaki Bey). Yanya (Nikola [Çanaka veya Cenruh] Efendi]). Suriye (Nikola Nakkap Efendi. Seldnik (Vasilaki Efendi. Hüdavendigâr (Pavlidi Efendi. Edirne (Kostaki Peridi Efendi. Lagofet' olmugtur. Sofuzâde Aleksan Efendi). Biz 1295 (1878)senesi Sâlnâme-i Devlet-i Aliyyei Osmaniyye'yi esas aldik. Bosna (Salamon Efendi. s. Sutiraki Aga. Daha farkh ve eksik. Cezdir-i Bahr-i Sefid (Vasil Efendi). bazen yeni isimli liste var.187Tde Gayrimüslim Meclis-i 52 Âyan" Rütbesi Musurus Faça (Londra sefiri) Mihran Bey Lagofet Bey" Marko Papa (Mekteb-i Tibbiye mâzari) Kostaki Efendi Yorgaki Efendi Daviçon Efendi Serviçon Efendi Kastro Efen Fiilen daþtilmayan ÂyanAzas? (L dereceden Mecidiyye) Bâlå (2. daha dogrusu Logothetolup. 1295. JohnsHopkins Press. Ancak bu ilk oturum. Sâlnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. Mihre [Danuç] Aga). üyelerini hâvî bir listedir.R. adh eserde münakayah bir durum gösteriyor. s. 100-10L Lagofet. Marugik Bözo Efendi. Istefan Yani Efendi. Toros Efendi. Nufel Efendi). Akdeniz adalari (Zafiraki Efendi. Tuna (Petraki [Slatovl Efendi. * * "" BJkonu. Andon Age. Baltimore 1963. Patrikhane muhasebecisi olan L Bey'in unvam yanhghkla hep onun ismi olarak kaydedilmig ve 'Logofet. . Avram Efendi. Sahak [Yavrumyan] Efendi). Diyarbakir (Osib [Kazazyan] Efendi). The First Constitutional Period. Asil ismini ögrenemedim. Devereux. Ankara (Malkon Efendi).43. Kosova (Apostol Aga.

arazî kanûnnâmesiyle ana müteferri pâir fikarât-i nizamiyeyi hâvi telîf eyledigi mecelle ve manzumeden dolayi rütbe-i hâliyesi olan sâlisenin muksfâten saniyeye terfi'i hakkmda vilayet-i mezkûre valisi devletlû paça hazretlerinin vürûd iden tahrîrat11effenarz ve takdhn olunmuy ve bu makule âsâr-i nâfizenin terceme ve tahrîrine sarf-i mesaî ve ihtimam idenIerin tegvik ve taltifi emsali ve pân-1 maârif rúpân-1 äli iktizâsmdan bulunmuy olmag- 53 . The first Ottoman Constitutional Period). 116 ve Devereux. mezkûr tezkire-i seniyye savb-i sâmi-i sadâret penâhîlerine iade lalmmig olmagla olbâbda emru ferman hazret-i veliyu'l-emrindir. sene 291 (28 Temmuz 1874) Vesika: II Sadâretin Arz tezkiresi (Nikola Nakkaç Efendi'nin terfî'i hakkmda) BOA. Gene gayrimüslim meb'ûs say2si da benim taraf1mdan 40 olarak saptandig1halde. ÀtufellüEfendim Hazretleri. umûr-i memûrelerini hass-i ifaya bezl-i mesäi eylediklericihelle mûmâîleyhumsdan Avram Efendi'nin rütbesinin sâliseye terfî'i ve Yusuf Efendi'nin dahi uhdesine müceddeden rütbe-i räbîe tevcîhi ifâdesine dâir devletlû kaymakam paça hatretlerinin tezkiresi leffen arz ve takdtm kihnmig olmagla olbâbda emr u fermân-1hümâyûn-1cenâb-1cihânbänî her ne veçhile müteallik ve gerefsudûr buyrulur ise mantûk-1 mürdfi erzån idilecegi beyäniyle tezkire-i senâvexî terkîm kihndi efendim. burakam da 47'ye kadar çikmaktadir. Vesika: I no: 48003. Fi 13C. Dahiltye. a. Her halükârda oran üçte birin çok üstündedir..'de 119 olarak geçiyor (bkz. Guro-i C 1291/16 Temmuz 1874 tarihli ^Atufetlü Efendim Hazretleri. Fi l2 C sene 291/27 Temmuz 1874.g.e. Derkenar (Mâbeyn-i Hümâyûn'un) Marûz-u çâker-i kemineleridir ki resîde-i dest-i ta'zîm olan igbu tezkîre-i sâmiye-i âsâfâneleriyle zikrolunan tezkire-i manzûr-i äli-i hazzet-i pâdigâlu buyrulmuy ve ber mûcib-i istïzân mûmâileyhümâdan Avram Efendinin rütbesinin sâliseye terfî'i ve Yusuf Efendinin dahi uhdesine müceddeden rütbe-i rabi'e teveihi müteallik ve gerefsudûr buyurulan emr-i irâde-i seniyye-i hazret-i pâdiçâhi mantûk-1 münîfinden olarak.Not: Meclis-iMeb'ûsân'daki meb'ûs sayisi muhtelif kaynaklarda 115. Suriye vilâyeti Mec11s-i idaresi azasmdan Nikola Nakkay Elendi'nin lisan-i arabîye nakl ve terceme itdigi. no: 47923. Ì.Dâhïliyye.. BOA. 12 C 1291/27Temmuz 1874 tarihli. Manasttr vilâyeti Meclis-i idaresi azasmdan Avram ve sandik emini Yusuf efendiler asdakadan (sâdiklardan)olub. Ï.

cagi beyâniyle tezkiwi senâveri terkâm Derkenar (Mâbeyn-i Hümâyùn'dan) ' 54 i I .la iltimâs-1 marûz'un isâ'fi emrinde irâde-i mekârim-i mutâde-i cenab-1gehingahî her ne veçhile müteallik ve gerefsünûh buyurulursa mantûk-i celili infaz olakihnda efendim Fi Gurre-i C sene 291.

anayasanm yürürlükte bulundugu gerçegi etrafmda ele almak gerekmektedir. nihayet imparatorluk cografyasi içinde otonom bölgelerde ve bazi cemâatlerin yönetiminde parlamenter rejimin süregitmesiyle yakmdan ilgilidir. IV/1 (Ankara 1986). usul açismdan zaaflari olan bu belgenin. hattâ daha despotik bir düzeni diye olumsuz bir terimle betimlemek. yüzythn ikinci yarismda Osmanh toplumunda bäyle bir idareyi. belirli zaaflari ve parlamenter rejimin ihlalinikolaylagtirma olanaklarmiiçermekteydi. bu dönemde istibdâd säzü bir rejim elegtirisi olarak kullamlmaktadir. Anayasa metni Hamidiyye döneminin otoriter uygulamalarma açikti. yani anayasac1 liberallerimiz anayasanm kendisini her geyin çözümü olarak gören. parti gibi ikincil gruplarm bulunmadigt bir toplumda geleneksel desKanûn-1Esâsî metninin lâfzlyla uyum saglamadiguu pot uygulamalarm 'istibdâd' 'megrûtiyet 'istibdâd' 'anayasal * Türkiye'de Demokrasi Hareketleri Konferansa. Hamidiyye döneminde yönetilenlerin tepkisini ve olugan kamuoyunun niteligini de göz önüne almak durumundayiz ki. HÜ EdebiyatFakültesi Dergisi. yaygm rastlanan bir olay degilken. Hamidiyye dönemi için de anayasal monargi veya dönemi' terimini kullanmak gerekmektedir. . sansür veya mutlakiyetçi yönetimden gikâyet etmek.IL Abdillhamid Döneminde Anayasal Rejim Sorunu' 23 Arahk 1876'da Osmanh Ímparatorlugu artik anayasal bir monargi oldu ve 1922'de saltanat kaldmlana kadar. önceki devirlerden farkh bir atmosferle karydaçtignmz açiktm 19. daha çok metni hazirlayanIarm anayasal yasama yollarmi bilmemeleri veya rejimin çatisuu ve temelini saglamca kuracak usul mese1elerine dikkat etmemeIerinden ileri gelmigtir. Yani toplumda da gözden uzak tutmamamiz gereken bir siyasal geligme gärülmektedir. Hukuk yönünden. her geyden önce Kanûn-1 Esâsi'nin lafziyla ve bazi temel kurumlarlyla yürürlükte olmasmdan. Profesär Tunaya'nm tahiriyle romantizm' içindeki aydm bürokratlardi. Osmanh Kanûn-1 Esâsisi metin olarak. Kasacasi o çagda halk ve aydmlar tarafmdan terimiyle amlmasma ve anayasal kurum ve prensiplerin ihlâline ragmen. Nihayet. sendika. parlamenter rejimi henüz tamyan. Bu durum. Bu durum. IL Abdülhamid dönemindeki anayasal rejimin problemlerini bu nedenle. Osmanh Kanûn-1 Esâsîsi'ni hazirlayanlar. ömrünün son 46 ylhm bu rejimle tamamladi.

Kanûn-i Esâsî'ye pek uygundu. sansür mjiminin Napolyon tipi bir model benimseyerek ashnda kanunî bir biçim ve usal kazandigmm ileri sürüldügü görülüyor. sürgün cezasma çarptirabilirdi. saltanata karÿt sorumludur. kalkan Fransa'da bu tegkil kileri olsa da. O takdirde. Balkanhlar. Batbie. Rusya ve Osmanh'da bir ilerleme tegkil ettigini ileri sürmügtür. Osmanh anayasal sisteminde hükümet bu açidan katiyen meclislerin mahatabi degildir. . yetigen Türk nesliise düftyaya kapah kalnuptir. Bu anayasada temel äzgürlükler ve kipisel hak güvenceleri. lerinden sorumsuz bir hükümdarhk kurumunu tammastIejim megrutî için bu. dolayisiyla Osmanh Împaratortugu'ndaanayasamn Osmanh Kanun-1 Esâsîsi'nin en zayif yönkaldirildigmi söyleyemiyoraz. Arablar Mtsn'dan gelen yabanet ve her tür1ü neÿriyati kolayca izlemigier. fakat yetkili biri. Hükümet olprogrammm kabulü. ve zamlan degigtirmek. Prusya Anayasas1'nda görüldugu biçimde bir kabine vardi. Nihayet bu madde. Ömegin. Kanûn-i Esâsî'deki zay1fkurumlardan biri de basm özgür1ùguydü. Bäyte kurumlar sadrameclisleri dagitmak. Kaldi ki. Garip ve ünlü 113.. onu dogrudan. 12.19. ixpparatorlukta en çok Türk unsurun kültüæl hayatinda olumsuz etkilerde bulunmuytur. sansürü (censureprealable) önleyemez ve Kanûn-i Esâsinin bu maddesi pekâlâ sansür rejimiyle bir arada yayayabilirdi. "Matbuat kanun dainsinde serbesttà demekle basm özgürlügunun ihlâline açik bir kapi birakmi. güvenoyu gibi kurumlar yoktur. madde ile. Paris 1855.ÿtir. toplaniak Abdülhamid'in madigi gibi. Napolyon sansür için model tipi sansürün Rusya ve Osmanh Ímparatorlugu'ndaki ashnda Fransa için geriletici etrejimin ettigini. Osmanh sansür rejimi. yani dogal hâkim. yüzyilm ünlü Fransiz idare hukukçusu Batbie ünfü traité'sinde. megrutî bir rejimin amaç ve ruhuna uymasa da. 5. bir bagka pek orijinal bir maddeyle esash olarak zedeleniyordu. Kisacasi eski mutlaktyetçi gelenek anayasal rejimde de de vam etmekteydi. Ïcra. II. istisnaî deæcede sakat ve çarpik bir nitelikki Bir dir. toplumu kûçümseyici degerlandirmeler için vesile teykil ettigi de görülüyor.187-188. kanunsuz suç ve ceza olmaz gibi prensiplerin varhgi da çelifik bir biçimde. " 1 A. Bu dõnemde üstelik sansür rejiminin Avrupahlar nezdinde. hükümdarm daha meclis toplanmadan Midhat Paga'yi sürgüne yollamast ve 33 yll boyu bu cezayi sistematik olarak uygulamasi da.ileri 56 ¯ sürmek güçtür. ama meclis denetimine açik bir hükümet yoktu. Traité de Droit Public et Administratif. Eu küçümseyen ifadede. Orta Avrupa ve Rusya üzerinden.1Sansürün varhgi aynca Dogu Avrupahlar için de uygun görülüyordu. riazirlan tayin etmek gibi tasarruflan ashnda anayametinle mueyyideleri tasrih ve tarif sa metnine kargi bir durum degildi ve edilmemigti.rejiminde benzeri gõrüleve bilirdi. madde. yani hükümet meclislere kargt degil. hükümdar res'en bir kimsenin siyasal suçlu veya siyasal yönden mahzurlu olduguna karar verebilir. 1905'ten ancak sonra ÇarhkRusyas1 'Duma'.

n da Kanûn-i Esâsî'de seçilecegi' mebus beseçimle ayda yeni i mebûsân fesh ile dagthhrsa. Z. yayimlamyordu. Profesör Tunaya'nm bir deytyiyle? "Kanûn-1Esâsî kendini veriyordu. s. 57 . ancak mechs feshedilmemigti.3 Ru·Dogu gelerinde oldugu gibi faallyet göstermesi söz konusu Seminerr (TTK 2 T. anayasal Çünkü amasma cevaz bälcak veya zedeleyecek bir polis gücünün burada diger imparatorluk degildi. Osmanh cografyasi nasil farkh rejim den ve morfolojiden olugan bir renklilik gösteriyorsa. Varia Turcica I." da o kapilar bir daha kapanmamak üzere yeni geligmelere 'ba Parlamentarizmin Cografyast iklimlerII. ahykanhklanndan kolay paratorluk bürokrasisi eski anayasal Kisacasi 1293/1876 Arahk sonrasi Osmanh Ìmparatorlugu'nu. Kanûn-1 Esâsî metni devlet salnâmelerinde. Ìstanbul1985. yüzyilda Osmanh siyasî cografyasmda özerk bölgeler ortaya Prensligi'nin Bulgaristan ti. Kanûn-1 Esâsî yürür1ükten kalkrug sayilmiyor. Kanûn-1 Esâsinin öngördügü rejimin kurumlari. 1302 s. 'Midhat Paga'nm Anayasacahk Anlayigt. basm özgürlügü ugratamüesseseleri inlataa vermigtir.usul sorunlaMeclis-i Meb'ûsân'm toplanmasi ve dagitilmasma iligkin heyetmaddede irade-i seniyye açik degildi. 73. cemiyet kurma. bölkurulmasi ve bugünkü Guney Bulgaristan'm da Dogu Rumeli özerk meclisin valí yerel ve gesi olarak (Rumeli-i SarkîVilâyeti) Hiristiyan bir de belirli ölçûhem meclisleœ bölgede hem b1ralulmasi. igkence ve sâir rieziyetin yasak oldugu gibi hükümler sürekli olarak ihlâl edilmigtir vazgeçememigtir. Örnek. yani örgürlükler. Bulgarie'. Tunaya. monarÿi olarak niteliyoruz. parlamenter renkyeknesak olmayan farkh ve uygulamalari yönünden de öyIesine görünümdedir. bu yönetimine kurumlarm gibi yade siyasal faaliyet. aym kurum düzenlenen) tarafmdan 1984'te Edirne'de Sâlnâme-i Deviet-i Aliyye-i Osmaniyye. alti toplantilan sadece içinde 1878 lirtiliyor. ed. 3 Bernard Lory. 26. Nitekim. H. Kugkusuz. Midhat Papa yakmda tebliþnden. 'Le Sort de YHéritage Ottoman en ISIS. sürekli birlikte listesiyle hatt-1hümayûn âyan edilen ve Osmanh anayasasi Hamidiyye dönemi boyunca tezath bir rejimin belgekap11asiydi. ama aym zamanimkân despotizme rm ardmda bekleyenbir aç11migti. basilacaktir. Özellikle1878 Berlin Kongresi'nden sonra. bir olugan 1erden ç1k19. Despotik uygulamalara ve kanunsuziuklara ragmen. 13-17. Abdülhamid döneminde. tarafmdan 110-132 ve 147-148. maddede de belirtílen. o günden sonra da devlet kesinlikle önleyeper'iyyeyi Bu almigtit hile-i azasmm isimleri hep yer cek bir hüküm yoktur. salnâmelerinde âyan tatil edilmigti. Nitekim biçimilân sel bir gösteri olarak.

yanmda mezheplerin nüfus oramyla temsili esasma göre kurulan ve her cemâatin seçimli temsilcilerinin bulundugu bir idare meclisi ve aynca ayni esasa gäre kurulan mahkemeler bulunacakti..aplagilmak- tadir. Abdülhamid devri sansiirü üzerine yazdigi etrafh makaleye göre.4 Sözünü ettigimiz bu özerk yönetim bölgeleri. Bu yan parlamenter düzen digmda. Bir ärnek. basm kontrol ediImektedir. 10 (1979). hattâ bu nedenle de basmda ulusçu hareketlerin tegvik edildigi görülüyordu. 5 Ï. 'Ottoman Censorship in Lebanon and Syria 1876-1908'. Cebel-i Lübnan Mutasarnfligt. Mutasarnfm. 167-186. Dogu Rumeli Vilâyeti. Osmanh vilâyet sisteminde oldugundan çok daha etkin bir biçimde.5 Bu özerk statüye göre. bu bälgede çakan Bulgarca Borba-Mücadelegazetesi ve bu gazete. bunlarm içinde ulusçu egilimlerle kurulmayan.I-Iil yay. yasak kelimeler ve deyimler listesi mevcuttur Ancak bunlarm ihlâli ve sansürden kurtulug Türkiye'ye gäre daha kolaydir Belirli basm ki. 27 Ca 1301/9 Temmuz 1885 tarihli nüshada görülebilir. bu nedenle de burada bazen prenslikte oldugundan daha özgür bir Bulgar yönetimi ne Ïstanbul. yasaklanmaya ragmen ülkeye daha kolay girdigi. Cioeta. bölgeye Haristiyan bir mutasarnf tayin ediliyordu. Tofk.Ama aym zamanda imparatoriukla olan organik baglan ve vasalhk iligkileri nedeniyle Osmanh anayasal rejimi için açik örnekler saydmaktaydilar ve böylelikle parlamenter rejimin sorunlan imparatorlugun diger köpelerine de s1çramakta ve fartigmah bir atmosfer yaratmaktaydL Cebel-i Lübnan. . Bâblâlî.s.ne de Sofya ile kargilagtmlamayacak derecede gevgek bir sansür. adeta bir parlamento gibi çahyyordu. Tilrkiye'de Yerd YönetimGelenegi. Mutasamf bälgedeki memurlart o yer halkmdan tâyin ve azil ediyordu.58 meli vilâyetinde Haristiyan bir vali yamndaki vilâyet idare meclisi. Nitekim. Eu statû üç yil sonra (16 Eylül1864) aym garantör devletler tarafmdan uzatildi ve sonuna kadar yürürlükte kaldi. Donaid J. Ortayh. Marunîler ve Dürzîler arasmda Tanzimat ba mdan beri sûregiden çattymalar ve Avrupa devletlerinia Lübnan'a müdahalesi sonucu. 6 Donald J. Sisam Emareti ve hattâ Girit Vilâyeti. s. içiglerinde yan veya tam bag1msiz bölgeler olarak Osmanh genel yönetiminin digmdaydilar. fakat statüsu cemâatlerin çatigmasi sonucu özel olarak tesbit edilen bir bölge olarak bagta gelir. 50-52. Cioeta'nm Suriye ve Lübnan'da II. 9 Haziran 1861 tarihli Cebel-i Lübnan Nizâmnâmesi'ni hazirladi. IJMES. Îstanbul1985. muhalif ve kaçak münevverlerin ürnrfüdür.6 4 Borbaile Tarik gazeteleri arasmdaki polemige bir årnek. yani Bulgaristan Prensligi. zaman zaman Osmanh basmi ile polemige bile giriyordu. bölgede basm ve yaym hayatmm da daha serbest bir strüktürde oldugu gärülüyordu.

Mahmud devrinde 1832 ylImda. daha Sultan Abdülaziz zamanmda 1867 ylhnda. Bulgaristan'i parlamenter bir monargi modeli içinde yönetmesi için gerekli statüyu içeriyordu. kilisenin ve evkafm idaresini gärüfüp karara baglayacakti. Bulgar Gizli Merkez Komitesi (Tainaya Zentralen Bolgarski Komitet) bu amaçla 22 maddelik bir federal anayasa metni teklif etmigtir. Adada asker bulunmuyordu? Sisam adast demokratik yönetimli bir ada sayilmazdi. ticarî iglerini. askerî örgütlenmede Osmanh Ímparatorlugu ile belirli yasal iligkileri olan bir özerklik sahibidir. Sisam adasma özerk bir yöne59 tim verildi (Sisam Emareti). büyük devletlere de teblig edilerek. 1886 ve 1887'de Volçov (Ïstanbul'daki temsilci) aracthgiyla. ilk 15 maddesi ise. II. 8 Gandjev-Hristov. Ada egrafmm. Bu bizdeki resmen önerilmig bilinen ilk Anayasa tasartsidir. AbdülhaDersaâdet 1328. Osmanh parlamentarizmi ve anayasacihgi açismdan ilginç hir ömek Bulgar Pænsligi ve 1877-78 Savag öncesindeki Bulgar Ulusçu Hareketi'dir. lugu'nda Bulgaristan*m söz sahibi olacagi Osmanh-Bulgar çifte monargisi modeliniönermiglerdi. Prens otoriteyi seçilmig temsilcilerden olugan bir meclis (Sobranye) ile paylaymaktaydi. . yani bagbakan (rels-i müdîrân) Stambulov'un ve taraftarlarnun Osmank Ímparatorluguile federatif bir sistem kurma fikrini devam ettirdikleri görülmektedir.B Bu anayasa federal bir sistemde Bulgaristan yänetiminin esaslanm tesbit etmekteydi. bu yönüyte bir istisna tepkii ediyordu. gemilere pasaport vermek. 1878 Berlin Kongresi'nden sonra Bulgar Prensligi. Sultan II. 32 332'deki metin.Gene Yunan isyam sirasmda Sisam adasmda da ayaklanma belirtileri üzerine durumu yatigttrmak için. Sofia 1969. Bulgaristan 16 Nisan 1879 Anayasasi'yla bir süre için anayasal bir monargi de olmugtur. Hukuk-: Adâre. Rejimin geçirdigi sarsmtilara ve dig müdahalelere Osmanh Devleti ile vasal iligkileri olan bu ülkede äzellikle anti-Rus ve anti-Avrupa partinin. s. 7 ÌsmailHakla. Projenin 6 maddesi baþms1z Bulgar kilisesinin statüsüyle ilgili olup. konsoloslarm igine bakmak. dig ticáreti yönetmek ve asayigin sorumlulugunu yüklenmek onun göreviydi. ancak idarede bir tür parlamentarizmin hâkim oldugu görülüyor ve Osmank yönetimiiqinde. c. Ancak digiglerinde ve malî konalarda. idarenin de baµydt Liman yönetimi. Yerli zenginlerin yönetimi ve baskisi söz konusuydu. temsilcilerinden seçilmig bir meclis. Sisam emiri olarak Bâbiâlî tarafmdan tayin edilen (Fenerli beyzadelerden) bir bey meclis reisi oldugu gibi. içiglerinde tamamen bagimsiz bir devlet olarak kurulmuytur. AvusOsmanh Ìmparatorturya-Macaristan çifte monargisiörneginiizleyerek. adamn malî. ragmen. ki Hiristiyanlardan oluguyordu. BolgarskoVuzrajdane. Osmanh Sultam ve Bulgar Çan unvamm tagunasi öngörülen Sultan Abdülaziz ve haleflerinin. Bulgarlar. s. baymdirhk sorunlarmt. Stambulov bu teklifi iki kere II. 369-371.

55-57. Örnegin. Kugkusus bu meclislerin ve cemâat yönetiminin kontolden uzak (kontrolü. Marinov. s. gerek vilâyet ve belediye yänetimlerindeki meclisler tartigma. 381-390. En azmdan demokrasinin iglemesi için gerekli kural. Ama gerek bu meclisler.ÍstanbulÍkbâlKitabhanesi 1343. sansür otoritesi ülkenin her köpesinde aym giddette degildi. Osmanh Devleti. Böylece Türkiye bugün. 9 Stefan Stambulov'un hatiratuu Marinof kaleme almigtir.' Etud25 EDIkaniqu. bir monargiden ve Bulgaristan Cumhuriyeti'nden olugan ilginç bir federatif monargi olacakti. 4/1976. yönetimi etkileme ve yerel temsil ve seçim konularmda imparatorlukta kaçümsenemeyecek bir gelenegin yagamasini sagladilar. Ìstanbul'agöre daha serbest hir yaym ve tartigma ortamma sahipti. sadece Bâblâlî'nin degil patriklerin ve dinî liderlerin kurdugu otorite olarak da anlamak lazimdir) kaldigmi dügünmemeliyiz. Bu konudaki Bulgaristan komiseri Riza Bey'e yollanan telgraf ve muhaberat için BOA. . politik taglama yapildigi için yasak edilen ortaoyununu Macar Türkolog ÌgnaczKunös. Stefan Stambulov i Noveisata na istoriay. aynca Bozhidar Samardzhiev 'Ottoman Policy Towards the Principality of Bulgaria During the Regency. 10 Ignacz Kunosz. Eskigehir'e gidip seyretmigty10 Bununla birlikte bu tip sapmalann veya istisnalarm. zaman zaman sertlegen otokratik rejim kargismda geriledigi de görülüyordu. Ístanbul'dabir ara. s. polis ve Selânik.60 mid'e sunmuytur. tartigma. Bu içiglerinde bagamsiz bälümlerdeki rejim farkhhga yamnda.Ermeni cemâati veya Musevîler bu dönemde laik cemâat üyelerinden. Bir bagka örnek. otokratik uygulamalarm anayasal kurumlan gölgeledigi bir devirdir. Osmanh yönetimi içinde parlamenter gelenegin aksak ve suurh olarak devam ettigi diger bir alan da gayrimüslim cemaatlerin Tanzimat dönemi boyunca elde ettikleri yeni statüydü. 36/2328 (5) ve Z 146/XV (mabeynle Bulgaristan komiserligi arasmdaki muhaberat def teri). bu teklifi dig bask11ardan ve Avrupa'dan çekinerek hasir alti etmigtir. Buna ragmen bu otuz yll zarfmda parlamenter gelenek ve kurumlarm da yagamak konusunda direndigi ve süregittigi bir atmosfer de vardir. seçimle gelenlerden olugan meclisler tarafmdan yönetiliyorlardt.s. Yddtz Esas Evrala Katalogu. yänetim ve toplumsal rejim yänünden 150 yllhk bir meclis. Eger teklif gerçekleptirilebilseydi.9 Padigah. 'Ï9-89. karar alma ve seçim gelenegine sahip ülkedir. Türk Halk Edebiyyatz. karar alma. kurum ve usuller bir abgkanhk halinde topluma sindiler. Örnegin. Osmanh Ímparatorlugu'nda IL Abdülhamid dönemi anayasal rejimin zorluklarla karg11agtigi.

I lemlerden bihaber bir kalabahk. Çünkü. Böyle bir dig talep yoktu. Erzurum. onun baghca kurumu olan parlamentonun çahyma tar zmda bir gelenek olup olmadtgi tartigilacaktir. Osmanh ülkesinin dört yamndan gelen rengârenk bir 19 Mart ilân edi1mig. tarih ve siyasal bilim literatüründe çegitli yorumlarm ortaya ç1kiÿmdan çok. Bununla beraber bu yazida. megrutî idareye nasil geçildiginden çok. yakm vilâyetlerden gelen meb'ûslar.hazirlanan anayasa ile Türkitoplamyordy.ilk parlamento hem o gün. Oysa o günlerin dig baskilarma boyun egmek için parlamentarizme geçiëgerekli degildi. Bu Bâblâlî'ye pahahya mal olacakttr." diye nitelendiriyordu Açihytan beri. . "P. Selânik. 433448. Meyrutî rejime iç baskilardan çok dig baskilarla geçildigi öne sürülmügtür. 1877'de. megrûtiyet rejimi ve ilk meclisin geleneksiz kurumlar olarak farihte nitelendiri1mesine neden olmugtur. Ulkenin içinden gelen direnig bununla bütünlegtirildigi vakit.. hem o günlerde. hem de bugün bilimsel literatürde.T. ve çahyma geleneginrahathkla nitelendirdigi kurumdur. son iddianm ne kadar yanhg ve yüzeysel oldugu anlaplabilir. Kurat.Ílk Osmanl: Parlamentosunun Eyâlet Idare Meclislerinin Yaptstnda Etkisi' ilk Osmanh parlamentosunun toplanmasi ve 1876 yih gibi erken bi anayasal rejime geçig. Britanya Sefiri Layard ise. az za'toplanti * Türk Parlamentoculugunun ilk Yüzyrlt. Henry layard'm ÌsfanbulEfçiligi.AÜDTCF Yay. Ankara 1978. Oyden yoksun bir kalabahk' olarak sa parlamentonun üyelerine ve bu üyelerin seçilip geldigi vilâyellerdeki birtakun idarî kurul ve kurumlann çahemalanna ve bunlarm tarihî temeline göz attignmzda. Bu hayret ve küçümseme.. Bunu 1877 parlamentosunun görünümünü. çahgmasuu ve bir de Osmanh eyâlet idaresinin klâsikten beri var olan kurumlarnun evriminiinceleyerek göstermeye çabgacag1z..Ankara 1968.Siyasi ÍlimlerDernegi. Meyrûtiyet heyet ilk oluemuytu. hem de bugün birçok yazann. anayasal rejime geçigin nedeni daha iyi anlag1hyor. meb'ûslar hatalan tenkit etmeye baglanuglardi. 1 Y. s. millî probmeb'ûslan.agkm." diyordu. 167 vd. Bagdad gibi uzak.. parlamentosu ye tarihinin Rusya sefiri olayi çoktart protesto etinigti: "Avrupa'da parlamentosu olmayan tek ülke olmak ay1buu biz tapyamay1z. hayretle ve inanamazhkla kargilammytir. s.

Biz. Bu balomdan ilk parlamentomuzun bir gelenege sahip olup olinadigru cevaplandirmak zorundayiz. meb'ûsân. London 1929. Yazar megrutt dönemde Amerikan Kiz Koleji görevlilerinden idi. Bütun bu gerçekleri göz önüne ald2gmuzda. etnik sorunlarm. içte oldugu kadar digarda da. belirtildigi gibi bu tebligin smirlan digmdadir.s. havramlardan degildi. O çagm Batih parlamentolan simfsal tabana oturan partilerin gruplagtigi. müzâkere ahykanhgi. sosyal yapismdan daha farkh bir görünümdeydi. bozuk idare gibi derin nedenlerden ileri geldigini ögrendiler. Tanzimat hareketinin getirdigi sarsmti ve tephi yaratan reformlar silsilesi. bu yargilan hakh ça karacak bir durum yok degildi. gerçi Osmanh megrutî meclisi. parlanienter rejimin Avusturya'da oturdugunu säylemek de henüz güçtü. Çiftetaçh imparatorluk milliyetlerin çatigtigi bir ortam halinde idi. 1877'de toplanan ilk parlamentonun. Kompu Ïran'dabu fikrin o çagda mevcut olup olmadigt henüz aragtirma konusudur. fikri yapisi üzerindeki bazi yadsiyici iddialan konu edindik. Orta Avrupa'daki uluslar hapishanesi ve Metternich'in diktatör yönetimini yaçayan kompu imparatorluk Avusturya-Macaristan. Avropa ülkelerinde bile parlamenter rejimin henüz sarsmtidan kurtuldugu söylenemezdi. çagday olan parlamentolarm atmosferinden.yaratungti. Evet. Rusya anayasastz ve parlamentosuz bir devasa imparatorluktu. . anayasal haklari rafa kaldirmigt1. Meyrûtiyet rejimi. Avusturya'mn mentoyu 1859'da Ïtalyave Prusya kargismdaki yenilgileri. ikiye ayridt.bozukluklarm sadece kendi bölgelerinde degil.150. Under Five Sultans. sefalet.2 Yüzydm ortalarmdan beri. Çagdag rupa'mn diger çokuluslu imparatorluklarmm parlamenter kurumlarma veya anayasal hareketler bütününe göz attigunizda. gimdi de megrûtiyet rejimini ve onun kurumlarmi. 'Parlamento. 1850'de Prens Schwarzenberg idaresi Sylvester Patent'le parladagittp. ülkenin dört bir yamnda hüküm süren. man-iktisadi politikanm yanmda iççi sorunlarmm da tarhgildigi ve bütün bu sorunlarm ele manda 2 2 Mary Mills Patrick. anayasal rejime geçiyordu. pagkmhk ve problemler yaratiyordu. Nasil oluyordu da. Ne var ki. müzâkere' herhalde imparatorluk halkmm ilk anda anlayabilecegi. imparatorluk da bir süre sonra Avusturya-Macaristan olarak. Anayasal rejim gimdi bagka güçlüklerle karp karµyaydL 1866'daki çifte-monargi rejimine geçigin getirdigi buhranlar göz önüne almdigmda. ilk meclise geleneksiz gagkm bir meclis demekte acaba hakh miydilar? Osmanh parlamentosunun ve megrutî rejimin kurulug nedenlerini tartigmak. aydmlanma devrinden beri Avrupa siyasal dügününde despotik yönetimin modeli sayilan dünyaya ve özellikle Avbir toplum. 1860'ta anayasal rejime yeniden dönügü zorunlu laldi ve meclis 1860'ta toplandi. 1848'deki kanh ihtilâlden sonra parlamenter rejime henüz yinni yedi y11önce geçmigti.

etnik göi ünümlü idi. zarurî iglerin yaptmImasi. tutucu hükümetlerin getirdigi statüyle genel oyu kabul etmig. imparatorluk o tarihte. ama çok eskilere uzanan bir tartigma ve temsil gelenegini de devam ettirmekte idi.ahm. mahallî sorun ve istelderi yansitan bir görünümdeydi. özellikle kalabahk nüfuslu ve zengince vilâyetlerin aydm nitelikli meb'ûslan tarafmdan. otuz yih bulan bir süredir. reayanm temsilcilerinden meydana gelen kurullarm yardum ile saglamrdi. sosyal bütünlegmesi zayrf bir ülkenin yapisma uygun bir millî meclisti. ölçüde beslendigi kurumlardi. Huistiyan reaya adma kocabaçalar ve memleket egrafmm temsilcileri (âyanlar) tarafmdan yerine getiriliyordu. geleneksiz bir kurum oldugunu kamtlamaya yeterli degildir. o çagm çokuluslu imparatorluklanmn. Gerçi Osmanh parlamentosu. endüstrilegemeyen. karar alma ve elegtiri gelenegini idarenin genel bünyesi içine sokmugtu. bizatihi Osmanh megruti meclisinin. Tartymalar. geleneksel devletin güçsüzlügünü telâfi etmek için vergi toplamadan kamu hizmetlerinin görülmesine kadar.Osmanh parlamentosu örgütlü s2mfsal çikarlar. parlamentolar artik etnik çatigmalar yamnda. Igte mahallî halkm temsilcilerinin biçimsel vilâyet yönetimine Natilmasi. Avrupa. tenkitler. köksüz. hattâ 1905'te kurulan Çarhk Rusyasi 'Duma'smm atmosferine sahip degildi. ulusal ve etnik düzeydekiisteklerin gerçeklegtirilmesiiçin verilenmücadele açismdan." demigti. simfsal yönden iççi simfmm da sözcülügünün yapildigi siyasal temsil kurumlan haline' gelmeye baglamigt1. ruhanî reisler. Diger yandan. bugüne kadar sosyal fonksiyonlari göz önüne almmadan Íslâmî bir kurum olarak nitelendirilmigtir. bu mecliste gayrimüslim ve Müslüman meb'ûslar arasmda. Oysa bu. merkezî hükümet adma yütütmeyi elde bulunduran valilerin bagvurdugu bir kurumdur. Vergilerin kolay tahsili. Ancak ilginç olan. mahallî meclis ve temsil gelenegine vilâyet idaæsinin bünyesinde sahipti. "Bize oy veriyorlar. ülkenin gerçekleri kavrandikça degigti. Eu geligimi bu nedenle gözden geçirmekte yarar vardir Klâsik devirden beri Osmanh eyâlet idaresinde temail gelenegi. her alanda bölge ileri gelenlerinin yardimma bagvurul- e . Üstelikbu meclis parlamento diçi bir kuruluglar silsilesiyle ve kitle örgütleri ile organik baglar içinde degildi. Bismarck'm dedigi gibi genel oy çok gey degigtirmedi. Su megveret kuralma dayanan temsil. bir müddettir. burJuvagüçleri ve egilimleri temsil eden üyelerin de bulundugu görülüyordu. Osmanh parlamentosu ise ilk balagta smifsal temellere dayanmaktan çok. Vergi tevzi ve tahsili. hiç degilse ça]Igma ve tegekkül tarzma baktigmuzda. biçiminin parlamento digi kaynaklardan geni. bir tartigma. Gerçi bu durum. Megveret. Ne var ki. bu nitelik. Ornegin. Ama gene de. sefer anmda genken iglerin yerine getirilmesi gibi konularda yöneticilere yardim gayesini taylyordu. zaman zaman cihz kahyordu ve ülkesel sorunlardan çok. Ulusal sorumluluk ve konulan ülkesel düzeyde ele alma egilimi dogdu.

Tanzimat'tan sonraki eyalet idaxesinde beg asir yap11an reformlarla mümkün olmugtur. Lübnan ayti bir idarî statünün gerçekleptirilmesini hiçbir zaman ülke ile bütünlegememigti. äzellikle 19. s. yümyddaMazzini'nia fikirlerinden esinlenerek ärgütlenen ve çahyan. Í. daha bu sonra gerçeklegen facto Akdeniz adalannda k1smen gerçekleymekte idi. Simdiise. karar allyordu. 13-28. Merkeziyetçi bir atdim saytlan Tanzimat hareketi. Resmen Avrupa'dan bazi Balkanlaida. o yerin ruhanî reisleri. ortaçagm 64 ¯¯ güçaüzlügünden istifade ile yürütme erkini ele alabilmigbir megveret gelenegi kurabilmiglerdir? Balkanlaida bu kurullar.da görülür. Gene üyelerin birbirleriyle çatipp bu kurullan bir nüfuz mücadelesi alaama çevirdikleri görülüyor. Ílkzamanlar maag da alan bu meclis üyeleri kapah oturumlarda. Cebel-i Lübnan Ídaresi'ndesóz sahibi ve güvence altmda bulunmalarmi Ínalok bir makale hazirlamaktad1r Bizim derslerine dayanmaktadir. zamanla ada ahâlisinin örgütlenmesinde. müfti ve ahâli arasmdan seçilen üyelerden kurulan Muhassil Meclisleri verildi. Tantimat'tan Sonra Mahalltidareler. vergi tevziî. Tanzimat öncesi äyan ve egrafru meydana getiren gruplardandir. nâfia ve maarife iligkin konularda tartipyor. vamhhk ve hükmî çahsiyet mesi ve sosyal yapidaki degigmelerle hak elde etmig ve devamhhk kazanmiglardir.. Esasen. Ayru sistem. . kanunî ve merkeziyetçi bir idarenin gerçekleymesi için yeniden organize etmeyi tercih etti. ahalîyi kipkirttiklarma veya onlara boyun egdiklerine dair örnekler vardir. Örnegin. yeni strüktürün yerleetirilmebu tür eski kurum ve geleneklerin si.e. hattâ hakaret ettiler.Kibns adastnda.5 1845 Lùbnan olaylart ve büyük devletlerin fiilî müdahalesi.g. Türkiye'de bu tür kurumlarm devamhhk kazanmasi ve hükmî çahsiyete sahip olmalan.13-28. 5 A. Rusya'da Vepçedenen bu gehirierin güçlenzamanla sahibi degilken. Gerçekte. Baghca yenilik Hiristibulunmas1yd1. bu hükmümüz. merkezin ler ve devamh kan bagansizhgmda önemli rol oynadilar. tahsili. Malî 1slahat için gönderilen fevkalâde yetkili muhassillarm yamna. H. 'Diaspora Revolutionnaire'ler haline geldiler ve Bal- ren. bagunsiz hareket etmesinde önemli bir etmen olmuÿtu. Uyelerin idarecilerle çatipp. ülkenin her yerinde bu tür kurullar ve oniarm önde gelen temsilcileri 18. Ancak zamanla birlikte çahyma gelenegi yerleyti. onun Chicago 8. burada gerektirdi. Hiristiyan reayanm temsileilerinden kurulan ve demogerentos denen bu heyet. yüzyil sonlanndan itibabaglarmda Avrupa'da masi demektir. ÏngiltereDürzîleri kigkirtiyor ve himayesi altma aldigi bu cemâatlerin. olarak önce de süreç. Üniversitesi'ndeki 3 Bu konada Prof. eyâlet idaresinde islahuu. Bunlara Müslüman üyeler yan ahâli temsilcilerinin arada ilk zamanlar pek iltifat etmedi.4 Bu kurullarm üyeleri. baglangtçta bir dekurullar Almanya'da Rat. Ankara 1974. 4 Bkz. Fransa Marunîleri. Ortayh.

adaylarm üyeligi kesinlegiyordu? Meclisler. livâ ve vilâyet düzeyinde ka- demeli olarak seçilic Seçim idari âmirlerin onayiyla kesinlegir. merkezde valiyle vilâyet sorunlanm tartipp.1. 608. vali. 16 Eylöl1864'de yenilendi ve imparatorlugun sonuna kadar yürürlükte kaldi. bagta A. mutasarnfm yanmda bir vekile sahip olacak. Bu 1864 Vilâyet Nizâmnâmesi'dir. 7 Bkz. 1871 Nizâmnâmesi ile gelen yeni bir kurum da. her livâdan seçilen temsilciler. Maalesef toplantilar gizli oldugundan. s. Dürzî. c. daha mutedil ve merkezî hükümetin etkisine açak bir umumî statü hazirladilar. Yaygm gekilde uygulanmasa bile. Büyük devletler ve Osmanh temsileilerinden kurulu komisNizâmnâmesi'ni hazirlad1. Ancak ilk parlamentobir görüç verenun müzâkem havasmdaki ahgkanhk bize bu konuda da biliyor. ilk anda bazi vilâyetlerde süratle yürür1üge kondu. Avnipahlarca bütün ülkede uygulatilmak istendi. 1871 Nizâmnâmesi ile mümkün oldu. livâ ve kaza idare meclisleri böylece. Viläyet. her sancak ve kaza merkezinde idare meclisleri ve vilâyette de vilâyet idare meclisi teykil edildi. 3045.istiyorlardi. belli miktar vergi verenler seçiyordu. 1916 tarihli Vilâyet Kanûn-1 Muvakkatimn çikanlmasma kadar devam edecektix. vilâyet umûmî meclisleridir ki. L tertib. viläyet yönetiminin gösterdigi adaylan. 65 .1ivâ ve vilâyet kademesinde yapilan seçimin sonuç1an vali tarafmdan tasdik edilerek. müfti ve cemâatlerin ruhanî misleri digmda. mutasarnf ve kaymakam yamnda icraî bir organ olmaktan çok bir karar ve istigam orgam olarak bulunuyor. Düstûr. iki Müslim iki de gayrimüslim üye seçilir. Ancak Osmanh yäneticileri. H1ristiyan bir mutasarrifm yönetiminde. Bu agm özerk ståtü. 1871 Nizâmnâmesi meclisleri yaygm hale getirmigtir. hiçbirinin müzâkere usulü hakkmda bilgi edinecegimiz belgelere sahip degiliz. Melkit)." demigtik Gayrimüslim üyelerin sayisiyla ilgili bu hüküm. Hukuk-t idare. seçimle gelen iki Müslim ve iki de gayrimüslim üyeden mütegekkildir. Ru- 6 Nizamnâmenin etrafh bir tahlili için bkz. ahâliyi teykil eden cemâatlerden her biri (Marunî. temenni mahiyetinde karar aldiklan yllhk toplantilar yaparlardi. L lasun. Sistemin yaygmlagtmhp son geklini almasi. gene bu cemâatlerin ikiger üyesinden kurulu bir merkezî meclis seçilecekti. 9 Haziran 1861 tarihli Cebel-i Lübnan Bu üç yilhk bir statüydü. 1871 Vilâyet Nizâmnâmesi ile. Bu statü apagi yukan imparatorlugun sonuna. ÌsmailHakki Bey. Tabiî üye olan ruhanî reisler ve müfti digmda. Burada Müslim ve gayrimüslim vilayet meclisi üyeleri cemâatlerce seçilmiyor. Cevdet Paya olmak üzeæ. L tab't Dersaâdet Kanaat Matbaasi.6 yon. 1327. s. "Bu meclislerin hepsinin üyeleri kaza. Kaza.

7 Nisan 1977 oturumu. 9 Engelhardt. s. Anadolu meb'ûslan 8 1875yllmda Diyarbalar vilayet idi ve meeliside böylerenkli bir yapida idi. Babil kulesini andiran bir etnik yapiya sahip olan Mezopotamya vilâyetlerinde ise. Bu igi elbette daha iyi biliriz. kendi yetigtirmeleri olan memur ve agar mültezimlerine meb'ûsluk s1fatim tevcih ettiler. 354-355." demektedir? 1877 meclisinin meb'ûslar yeniden yapilan.sene 1292. s..e. Zaten bu vilâyetlerin rengârenk idare meclislerindeki etnik çatigmalar.g. 84-85.) . tartigma. 13 Sâlnåme-i Deviet-i Aliyye-i Osmaniyye. 12 A. konsoloslann taleplerini de rahatçä reddedebiliyorlardi. Meclise 33'ü gayrimüslim olmak üzere 99 meb'ûs gelmigti. Us. verilen vergiye göre.12 Istanbul vilâyetiilk defa seçim görüyordu.g. vilâyet idare meclisindeki bu üyelerin meb'ûsluk sifatmlkazanmasiyla kurulmugtur. Süryanî murahhas vekili. bir "Arbiter Mundi Ottomanorum" rolündeki valilere genig inisiyatif ve yetki kazandirnugtir. sene 1295 (1878). "Valiler meclislerin bu kozmopolit yapisma sigmarak. yan yanya Müslim büyük ölçüde Müslüman'di. Skz. Biz ibtida-i Tanzimattan beri bu igin içindeyiz. valilerin meb'ûsluk sifatmi çok defa kendi arzulayip.e. önemli hiçbir konu görügülemezdi. Rum metmpolidi.mda.11 Bu konuda ilginç bir yön de. özellikle uygulanmigti. Ali Regad. Ístanbul1328. Ístanbuldaha bu sene intihaba girdi. umumî seçim hakkmdan säz eden yoktur. T. Meve gayrimüslim. 10 A. Süryanî Katolik murahhas vekih ve müfti bulunuyordu. Ermeni Protestan episkoposu. s. evvelce tesbit edilen kontenjan dolmamigt1.S Bir anlaimanm olmadigt bu yerlenie. güvendikleri kimselere âdeta tevcih ettiklerini ilâve ediyor ve diyordu ki: "Valiler kendi adamlanna. Engelhardt. (8 gayrimüslim 37 Müslim. Ermeni Katolik murahhas vekili. MMZB. Nitekim Engelhardt." H. Sâlname-iVilayet-iDiyarbalor. 102'de Heyet-i Meb'ûsân azasi veriliyor. çev. varhkh simflara münhasir bir imtiyaz olarak birakma eþlimlidir. Ermeni Gægoryan murahhas vekili. Osmanh parlamentosunun seçmenlig. Siyasal parti gibi kuruluglar olmadigmdan bir seçim yapilsa da aym kimseler meb'ûs olurdu. Anadolu vilâyetlerinde pek dikkatlice uygulanmamigtir.. s. 32. Gildanî metropolidi. s. 110. Meclis tarihte egi görülmemig bir ruhban pûrasi hali arz ediyordu. Meb'ûslar intihab hakkma mâlik olacaklarm 200 veya 500 kurug senevî vergi vermeleri konusunu tartiglyor. 2 müslim ve 2 gayrimüslim seçilmig üye d1.13Rumeli meb'ûslan. zaten seçilmig sayilan. Seçimlerin sonucunda. harc-1 âlem igler hariç.meli vilâyetlerinde dikkatte uygulannug. 98. devlet kapisinm gizliligi ardmda çözüm beklemek zorundaydalar. Onemli sorunlar ise. seçim gibi konularda bir teerübe sahibi idiler ve bunu Ístanbul meb'ûslarma bir üstün1ükleri olarak kabul ediyorlardt. umûmî seçimlerle degil de. 18 Nisan 1877 oturumu. 'Meclis-i Idare-i Vilayet' bölümü."10 Bununla beraber gelen meb'ûslar. sahifede ise âyan azasmm isimleri var. Burada ilk seçmerder mahalle muhtar ve imamlannca tesbit edildiler. Türkiye ve Tanzimat. 11 Edirne Meb'ûsu Rasim Bey· "Biz tagrahyiz.

Sonra temsi1cilikve meb'ûsluk gibi sifatlar için. Osmanh ülkesinin bu konuda bir tecrübesi yoktu. yer yer hagin davraruÿlar ve azarlamalarla oturumlari yönetiyordu. çagdag Avrupa parlamentolarmm tersine Osmanh parlamengûrast' haline getirecek kadar agir basmaktaydi. Gene Suriye meb'ûslarmdan Nikola Nakkap Efendi 1869'dan beri vilâyet meclisinde idi. örgütsel ve muz. bir valinin despotlugu ve hazircevaphgiiçinde karyihyor. politik nitelikli mücadelelerde suufsal taban1 temsilen geIen üyelerden degil. 'vilâyetter 14 Vilâyet tegkilâtula ait kayatlar düzgün degildir Bundan bagka. Haci Mustafa Efendi ile Salim Efendi idi. kendi bölgelerinin dertlerini anlatmaya gelen kimseler niteligindeydi. Bursa Vilâyeti Meclis-i Ïdare azâhberi yürüten SeyhBahaeddin Efendi ile aym meclis üyelegim1870'ten olarak rinden Pavlos Pavlidi Efendi Hüdavendigâr vilâyeti meb'ûslan geldiler.. köklü smifsal. kayda deger ärnekler verdiler. Ancak mahalE temsilcilik nitelikleri dolay2siyla genel oy gibi bir fikirden de yoksundular. Onlarm terikit. 15 Ì. kargismdaki meb'ûslar da eski vilâyet meclisIeri uyeleri. tam bir istatistikî tablo hazirlamanuza engel oldu. Örnegin. A. Bununla beraber hükmü dogrulayacak ärnek.s.Maamafih. meb'ùs olmugtu. 84. temenni ve taleplerini. âdeta bir 'Vilâyet Meclisleri Umûmî Heyeti' meydana gelmigti. salnâmelerde dahi bir hayli çoktur. 1867-1876 yillart arasmda vilâyet idare mecUsinde âdeta demirbag üye olarak bulunan. Bu nedenIe ilk parlamentosivrilen. eski bir valiydi. sendikalar yasal par gibi kuruluglarm siyasal hayatta önemli rol oynadigi ülkelerde.zopotamya ve Arabistan meb'ûslan arasmda tek tük Hiristiyanlar vardi.Kastamonu meb'ûslan. Meclislerin müzakere ve yönetim tarzi. Vilâyet meclislerinin içinden yapalan seçimle. Maarif Komisyonu gibi) birçok nüfuzlu üyesi. Tanzimat'fan Sonra Mahalif Idarder. Gerçi Osmanh meb'ûslan bu konuda luzh bir evrim geçirip. '(iläyet idare meclislerinin ve diger kurullarm (Temyiz I3îvâni. megrutî meclise de sinmieti. baza vilâyet salnâmelerinin eksik olmass. Ziraat. Bu nitelik. Meclis-i Meb'ûsyn tagra megveret meclisleri gibiydi. Vefik Paga. meb'ûslar mahallî temsileilik niteligini kaybeder ve ulusal temsilcilik niteligini kazamr. Bu sonuncular.15 Genel oy ülkesel çapta faaliyet gösteren sendika ve smif partileri gibi kuruluglardan gelen temsileilerin savunacagi bir konudur. Reis Ahmed Vefik Papa. Tersine vilayet kurullanrida oldugu gibi iki dereceli seçimi savunuyorlard1.. müzâkere usulünü kendi saptiyor. Nâfta.14Bu örnekler çogaltilabilir ve böyle olmasi da bu gartlarda dogald1. herkes önce vilâyetlerde bu niteligi kazananlati uygun görüyordu.Seçim her geyden änce bir ärgür sorunudur. bu mahallî temsilcilerden meydana geliyor ve buna uygun bir fikri yapiya sahip bulunuyordu. Meb'ûslar ilk anda bir ülkenin sorunlarina tümuyle sahip çikan kipiler degil. e . Sitosunu bir tiler. mecliste hükümetin ve Müslüman meb'ùslann görüglerini destekliyorlardi. bu durum zamanla degigti. Ortayh.

83-85. H. Ïstanbul'daise belediye daire" 1erine verilmig. "Bagkent Ïstanbul'dur ve diger beldelerden fark ve imtiyaza yok tur Ancak belediye ve vilayet kanunlan bu maddeye ruhen uygun degildir. Kastamonî Meb'ûsu Salim Efendi: 16 MMZC16. millî bir politika görüç ve savunuculuguna çevrilebilmesi için zaman geçti. Mezopotamya Hiristtyanlan hiç de va-milliyetçi nitelikte olmayan.. s. etnik çikarlar bile daha çok bölgesel bir hava içinde savunuluyordu. zamanla özellikle II. Astarcriar Kethüdas: Ahmed Efendi. Bunun genië ölçüde parti disiplininin ve siyasî parti gruplarinm bulunmaylgmdan ileri geldigine güp1877 tarihli oturum. kurulugu için yapilan seçim ve seçilen meb'ûslarm muzâkere ahgkanhgi ile mevcut taleplerinin niteligi açismdan temelini. MMZC 7 Nisan 1877 tarihli oturumu. (Selânikli Mihalaki ve Vasilaki ile Yanya'dan ÖrneginRumeli meb'ûslanndan nahiye. Ïçtigimiz suya kadar vergi veririz. Paga: "Siz de Ístanbulgibi bir gehir yaparsantz olur. s." Suriye'nin Hiristiyan meb'ûslan. " - . Osmanh tebaasmm birlik ve bütünlügü üzerine nutuklar atarak." 23 Nisan 1877 tarihli oturum. tamamen yerel çikarlanm savunan itirazlarla ayni çdayorlardi:17 kargi Osmanh parlamentosunun. Rumeli ve Oniki Adalar'da Rumlar çogunluktu. öneriyi önlûyorIar. 1877 meclisi Türk parlamento hayatmda. mahallî idare meclisleMeclisin. maddesine göre. Galiba tagra halki suyu bedava içiyordu. Ìstanbulhalki da vergiler verirler de. V. Gene. Ôrnegin. Bu özellik. 17 ÌlberOrtayh. ãbürleri seçilmeden kahr. idarenin genel yapismdan çok. mecliste. 120. s. yasama döneminde giderek kaybolmaya yüz tutacaktir. Eu Ïstanbuligin bir istisnadir Reis A. Topu dörtbin Haristiyan bulunur.16Bu partikülarist egilimin. Ïstanbulaz vergi verir.vilâyet ve belediye kanunlan tartigihrken." Salim Efendi (Kastamonu): "Meb'ûsu oldugum Kastamoni'da begyüzbin Íslâmvardar. falan veya filan vilâyetin yolsuz valisi. lerin fikir iklimi etkiliyordu.Nisan "Kantar ve esnaf rüsumu tagralarda maliyeye ait. 1960'lara kadar göze çarpmayan bir cesaretin örnegini vermig. ilk zamanki atmosferini de gene bu meclisri olugturmaktadir.. Ístanbul'un imtiyazâtmdan yakmmayl meb'ûslar âdet haline getirmiëlerdi. Efendi (Sivas): "Ìnçallahbundan sonra.68 I. Eger yan yanya olmazsa Hiristiyan'dan hiç aza olmaz. Suriye Meb'ûsu Nufel Bey: "Çok olan cemânt azayi seçer. kaza. Tanzimat'tan Sonra Mahallî idareler." Mehmet A. vilâyet yänetiminin organlan olan. Rumeli Hiristiyanlarmm bölgesel milliyetçi ve hattâ burjunitelikteki isteklerine.s. lursiz defterdan üzerinde yogunlagiyordu. Buna karp Suriye meb'úsu 9e diger Mezopotamya vilâyetierinin Hiristiyan meb'ûslan direndi. livâ Kantan:1) ve vilâyet idare meclislerine üye seçilirken Jugiri Muslim-gayrimuslim aynm ve orammn kaldmlmasmi istediler. tagra halla ile müsavi olurlar. "Zannolunuyor ki. Bölgecilik Müslumarilar kadar gayrimüslim meb'ûslarda da görüluyordu. Unutmayalim ki. Simdi bir de pencerelerimize vergi koymak istiyorlar. Bu milliyetçi bir görügtü. tabu sayilan dig politika konusunda aktif bir izleyicilik ve tartigma ortamma girmigti." Gerçakte anayasanm 12. 157.de tenkitler. 8085.

birinci meclisin tersine yerel sorunlar konusunda ya bilgi sahibi degildi. digerlerinin tersine siyasal grup ve partilerden çok. Maamafih bu kurulun hukuk ve id are alanmdaki tecrübe ve bilgi üstunlügünü göz ardi edemeyiz. iç ve dig siyaset sorunlarmda da. Ílkparlamentomuz. saltanata saygih ve hükümet' fikrinin gizlilik ilkeonlar da yönetici elitin tutumu içerisinde bir sine baghydilar. ilk organlan yasama ye yapisal kökeninden ileri gelmektedir. Umumî politika. geyi tartigip arasmdaki bu derin fark. üyelerinin hazirdilar. 'hikmet-i 69 .Ìmpaolugan ve üyeleri ratorlugun yüksek rütbeli bülokrat ve askerlerinden tayinle gelen Meclis-i Ayan. O yüzden irâde-i seniyyenin buyunlugunu beklemeitiraz etmemeye.he yoktur. ya debunlan tartigmaya tenezzül etmiyordu. vilâyet temsilcilerinin olugturdugu bir kurumdu. Meb'ûsân Meclisi'nin bu niteligi ÂyanMeclisi'nde görü1emez.

Balkanlatdaki hâkimiyetini kaybedip. Kugkustz Osmanh mirast halen bu úlkelerde kültürel. Bu bakimdan 1878-1908 arasi. gûnümüz simrlarma dogru Akdeniz adalanndan çekilecek ve nihayet Birinci Cihan Savagi sonunda bugünkü anavatan topraklarm müdafaa için yeni bir savagm baglamasi gerekecektir. - . ÍÜEF. 27-29 Mayis 1992. Bu yaçayan tarih. Ïstanbul1993. yeni uygulamalar göstermektedir. bürokratik igleyiçi takip edebilecegimiz Sicill-i Ahvâl gibibiyografik kay2tlarm. Bu nedenle Osmanh asirlanmn her biri gibi Hamidiyye dönemi de gittikçe artan bir alâka ve aragtirmaya konu olmak durumundadir. gerekse yeni Balkan devletleri ve prenslikleri arasmda denge diplomasisine yönelik bir siyaset devrine girmigtir. Osmanh Împaratorlugu'nun. adliye tegkilâti ve jandarmad-aki islahât konusunda yeni vecheler.Asimda. 163-171. Bundan sonra bu tip imparatorluklar. artik idare ve maliyeye yogun Avtalepleri rupa müdahalesi ve Avrupa devletlerinin tükenmeyen islahât sûrmüÿ. Tarth Aragtirma Merkezi. bir dördüncüsü olmamak üzere tarihin mah olmugtur. yani Ortadogu-Akdeniz imparatorluklarmin üçüncû ve sonuncusunun alb asar süren hayatamn son otuz yihm kapsar.devrin vilâyet gazetelerinin taranmasmdan ve nihayet son senelerde argivlerimizde tasnif edilip aragtiricilara * Sultan1L Abdülhamid ve Devri Semineri. Ancak bu hâkimiyet. Sultan II Abdülhamid'den sonraki on yilda imparatorluk.70 IL Abdülhamid Devrinde Tagra Bürokrasisinde Gayrimüslimler' Sultan II. imparatorluk dig poliüzerine islahât proje ve uygulamalarlyla tikada gerek Avrupa devletleri. hükümdarm tahta çilagmm hemen ardmdan baglayan Türk-Rus Savagi ile Balkan topraklari Ayastefanos Antlagmasi'yIa hemen tamamen elden çtkmigken. her zaman tath amlar ve izier olarak degil. 1878 Berlin Antlaymasi'nda yapilan tashihle imparatorluk Balkanlaf da otuz yll daha yagayabilmiÿtir. Abdülhamid devri. özellikle Rumeli vilâyetierinde gerek memurînin etnik kompozisyonundaki degigiklikler. siyasî izleriyle. s. çikan kanun ve talimatnâmeler kadar. Osmanh tagra bürokrasisinin bu yeni devrini anlamak için. yaçayan bir tarih olarak devam etmektedir. gerekse Maârif Nezâreti ve Dahillye Nezâreti'ne bagh pubeler. Balkanlar'da ve Ortadogu'da oldugu gibi kan ve barutla da kendisini hissettirmektedir.

Bulgar Prensligi. Abdülhamid devrinin büyük problemleri ve bu problemlerin nasil çözüldügüne dair yap11an c1hz degerlendirmeler digmda. Rusya argivleri bu konularda zengin malzemeye saherhalde Balkanlar. Alman argivleri (son olarak Demokratik Alman Cumhuriyeti'nden geçen Postdam'daki Zentral Staatsarchiv bizim tarihçiler tarafmdan pek kullamlmamigtir). yeni kurulan muhtar statüdeki Bulgar Prensligi'nin aryivleri ve bizdebulunmayan gazete koleksiyonlan ile DoguRumeli basuu. c. Bundan bagka. bazi muhtar idarelerin mevcudiyetidir. sonradan prensin vali tayin edilmesiyle Bulgaristan'la bütün1eyecek olan ama Berlin Kongresi'nden beri özel bir idamsi olan Dogu Rumeli (yani Filibe'nin merkez oldugu Güney Bulgaristan). Galiba Sultan II. Balkan devletlerinin benzer malzemesi yeni bilgiler getirecektir. Özellikle sonuncusunun ki konsolosluk agt bakunmdan 19. 11. HÜEF Dergisi.1 IL Abdulhamid devrinde isnparatorlugun idarî cografyasmda göze çarpan ilk husus. 'ÍkindAbdülhamid Döneminde Anayasal Rejim Sorunu'. Hiç kugkusuz önemli bir kaynak devrin büyük devletlerinin argivleridir. Sisam Emareti. Osmanh Rumelisi ve Suriye-Filistin'deki olaylarm ve problemlerin anlayilmasi için bu gibi argiv malzemesi kaçmilmaz olmaktadir. Ï. ayni zamanda da tarudigr imeiyaziar vardfr. s. Nasil Osmanh argivleri. 55-61. yapilan negriyattan anlaµlmaktadar. bizim imparatorluk tarihimiz de. .açilan Rumeli MüfettigligiEvrâkt ve Ylldiz belgelerinin yeni tasnif edilen kisunlarmdan önemli bilgiler elde edilecegi açiktir. gerek Osmanh ve gerekse Avrupa basuu. Meselâ. bir devrin kompozisyonunu çizebilmek için bu gibi kaynaklarm gerekliligi açiktir. yüzyilm ikinci yansi için zengin olaylan içerdigi. Aragtirmacilarumzm kullanmaya bagladiklan Britanya argivleri (Public Reconi Office). Avusturya-Macaristan'in argivleri (Haus Hof und Staatsarchive) ve diger fonla n. sansür için Donald J. Suriye ve Filistin'dehiptir.Cioeta. s. "Ottoman Censorship in Lelbanon and Lübnan'daki 2 Syria". bu ülkelerin benzer malzemesi ile yeni boyutlar ilâve edilerek yazilabilir. Fransiz Digigleri ve diger aryivleri. Rusya ve Almanya ve Avusturya için çok änemli ise ve bu ülkelerin millî tarihleri bizim argiv malzèmèmizle yeni bilgi ve yonunlar kazaamaktaysa. merkezî idare sistemi içinde olmalarma tagmen. gerek parlamenter rejimin igleyisi. Ortayh. Türkiye'de DemokrasiHareketferi. gerekse sansur gibi idarî tedbirlerin uygulanmasi aç1smdan Dogu Rumeli ve Cebel-i Lübnan'da farkh görünüm ve problemler oldugu anlagdmaktadir? IL Abdülhamid devrinde Yildiz Sarayt'tun Bâbiâlî'yi gölgede biraktigive idarenin bazi bölümlerinin paralelinin sarayda kuruldugu çokça 1 Bu konuda bkz. Bunlar.1986. 167 vd. IJMES. fakat belirli müdahaleci bir m1ü.Bu bölgelerin idaæsinde Bâblâli'nin farkh. Cebel-i Lübnan Mutasarrifhgi ve Ìngiliziggalindeki Misir Hidivliölçülerde gi'dir. 10/1979.

Bablâli'nin atlanmasi ve bilgi akigmm digmda btrakilmasmdan ikâyet etmigti? Bu durum maalesef bazi valileri ve Salih Münir Paya gidaha çok göze çarbi süferayi devlet galerisinde Bâbiâlî nazirlarmdan Bilindigi IL Abdülhamid Sultan haline üzere portreler getirmigtir. 946-951. kü artik merkezdeki âlî mekteplerin mezunlari bu bürokraside yerlerini artan oranda ahrlar. Bunun yam baÿmda evvelki devirlere nazaran önemli bir fark gärülmektedir. vilâyetler gibi süferâ da devamh sarayla yazigir ve önce oraya müracaat ederlerdi. Bu egsiz. bazi idareciler bu 3 ÏbnäleminMahmud Kemal Ïnal.VL cüz. dört ofislerini yirmi saat Umûmî ve Bagkitâbet tekrarlanan 72 ve dogruluk pay1olan bir Bu dänemde Bagkitâbet ve tahriratta Mülkiye Mektebi'nin baçarth mezunlarmdan alman genç kâtibler gece nöbetine de kahrlar ve telgraf baymda gelen tahrirati kabul ederler. Vilâyetlerden ve hariçteakipi.vakladir. törenlerden. Fakat raporlarm ve sözlü haberlerin digmda.tarafmdan Kisaca bümkrasi uzman ve teknokrat bir karakter kazanmaya baglamigdetir. Yazigmalarda tezkirelerin (arz tezkiresi) leffinden anlapIdigma gäre ast ve üstler arasmda evrakm ulay1m sürati artmigtir. Tanzimat döneminin ehliyetli bürokratlarmdan eksik kalmayan bir vukufla ele almdigt görülmektedir. demiryolu. rm çogu ehliyetli bürokratlar. Taÿra idamsi merkezî bûrokrasinin bu geligmelerinden etkilenmektedir. bazz meselelerin halli için (islah-1sanayi. memur sayismdaki artig tir. faaliyet ve iq hacmi artmasma ragmen bu ihtisaslagma iglerin takibini daha kolaylagttrmaktadir. Birinciözellik. Bundan bagka. çüngörürüz. pan imparatorlukta teftig gezilerinde bulunmazdi. Kayitlardan ve aryiv tasniflerinden de görülmektedir ki. inçâat ve açuan eserlerden haberdar olurdu. ihtisaslagma arttigmdan çabuk degerlendirilmekte. Herhangi bir vilâyetin salnâmelerinde belirli arahklarla yapuacak örnekleme ve say1mda bunu memurlarm Bu bilgi ve yeteneklerinde düzelme görülür. s. Yildiz Sarayl'nda Mâbeyn-i ki sefaretlerimizden devamh bilgi faaliyete sevk etmektedir. vilâyet gazeteleri gibi organiari takip ettigimizde bir tür rapor ve izleme olaya görülmekte. 943 ve sözü geçen 21 Ca 1296/13 Mayis 1879 tarihli arize. . s. Lâyihalarda birtakun meselelerin. Osmanh Deurinde Son Sadrazamlar. zengin albüm koleksiyonu yakm tarihçiligimiz için yol gästerici bir kaynaktir Yukarida belirttigimiz duruma ragmen Bäb1âli fonksiyonlarun kaybetmig bir bürokratik makine degildir. devamh fotograflarla memâlik-i mahrusamn her ka gesindeki ahâlînin âdet ve kiyafetinden. 4. bu lâyihalakaleme ahndigi gärûlmektedir. Thnuslu Hayreddin Paa'nm sadrazam olarak itiraz ettigi noktalardan birincisi budur. IL Abdülhamid döneminde tagra bürokrasisinin iki ana özelligi vardñ. Verdigi lâyihada. Türkiye Ímparatorlugu'nunTanzimat asrmdaki modernlegmesi vam etmektedir. baski. nafia ve maarif gibi) projeler hazirland1þ. tagra ile olan yazismalar daha çabuk takip edilmekte.

.MV. Ömegin. yüzyddan beri belli ofislerde ve özellikle ma1î görevleri yerine getirme konusunda gayrimüslimlerin etkinligi artmaktaydi.12. Esasen Osmanh yüksek egitim kurumlarma Tanzimat baymdan beri belirli kontenjanla (gayrimüslim nüfus üçte bir diye tahmin edildiginden. 1840'a kadar süren Misirh ÍbrahimPa.'SiciH-i Ahval Defterferi'. Bir bagka konu burada memurlann bile 2-3 dil bilenler arasmda küçük vilâyetlerinde Rumeli Tanzimat Bilindigi olugturmaktadar. tagra bürokrasisinde artan sayida gayrimüslim memur istihdamidir. Siciu-i Ahod! Defterferi. yerel Hiristiyanlar Müslümanlari da Haziran Çetin.137 tane her riitbeden memurun hem devlet hayatma hizmet etmig ve hem de tarihçiligimiz için 196 adet ciltten olugan büyük bir kaynak birakm19ti.6 kabul mùracaati ler. ihtisaslaçan baglamaktadirlar. s 391. ayn1 gekilde hamid devrinde islahat ve bürokrasisine gerekli eleda egitim kurumlari yetiytiren tagra teknokrat bürokrasi. Özellikleson zamanda tasnife açilan Rumeli Müfettigligi Evrâki'nda bu konuda baza cetvellere rastlanmaktadu ki. Egitimin sonuçlan almmaya baglanmigttr. Bâbtâlî de bu Diger yandan tagra vilâyetlerinde 18. gayrimüslim milletlerden talebe de üçte bir oramnda) gayrimüslim milletlerin gençlerinin ahndigt görülüyor. 34 vd. 1296 H/1879'da kurulan 'Sicill-iAhvâl Komisyonu' mütekaydiyla akip senelerde ilk anda 92. Bu kayitlar yeni bilgiler verir. 6 BOA. müttefik ga'nm yönetimi devrinde. ettigi hk) mektebine devam Açikça görülüyor ki. gerek Ermeni cemâati. saglamaya Íhtisaslagan mam egitimden gidasun almaktadir. Í. gerekse sonradan müstakîl ekserlya haline gelen Bulgarlar.. Bunlarm devlet nezdindeki rakipleri Huistiyan Bahrî ailesiydi. ve Inukemmellegme geçirmekte. 4 Atila 73 . Nitekim Sicill-i Ahvâl defterlerinde yapilan taramalarda küçük ve büyük memurlarm biyografilerinde bunu gärmek mümkündür. 12 N 1273/6 Mayas 1857 tarihii arz tezkiresi ve leffi. ma ve tasnifle Abdülhamid devrinin tagra riyle daha lyi anlagilacaktir.4Böylelikle ilerideki bir tarabürokrasisi birçok özellikle-. 5 BOA. Türk Dunyas: Taril: Dergisi.Fransiz asilh olup Osmanh tabiyetine geçen parl Dersaâdet'te alti sene masonlar (duvarciSaritene(Charles Charitené)'inbelirtiliyor. memurlarm dilbilgisidir. Rum-Ortodoks kontenjan aleyistemighine Mekteb-i Tibbiyye'de kendi kontenjanlanmn artmlmasun etmigti. s. 1992/66.c. üzere asunm mekalabahk bir grup Mektebi. hattâ bu kay1tlarda görülen bazi okullara maarif tarihiyle ilgili çahymalarda rastlanmamaktadir. ikinciözellik.nedenle faaliyet göstermekte ve taltif beklemektedirler. apagida bunlarm tahlilini yapacag1z. Meselâ Suriye'de Musevt Farhî ailesi malt igler yükümlenmigti ve sarraflik yapmaktaydi.5 Bu okul üzerinde bilgi yoktur. Meselâ. Hukuk (Mülkiye kurumlari ögrenim mur yetistiren yüksek AbdülIL Sultanî gibi) Mektebi Mekteb-i bilhassa Nuvvâb Mektebi.

9. und 19.12. 8 Virginia Paskaleva. Rumeli MüfettipHgi Urnum Evrah. 169. Osmanh otoritesinin tesisinden soura durmn degigti. Gayrimüslim memurlar merkezî. "Changes in the position of the Jewishcommunities and Syria. Bu gibi cetveller sadece bu gibi beynelmilel müdahaleye bir cevap için mi hazirlamyordu? Belki evet. yüzyil bagmdan beri bazi muhtar gehir yönetimlerinin ortaya çaktigi. Jerusalem1975. Rumeli islahat meselesi Osmanh Devleti'nin Avrupa devletleriyle zitlagtigt bir konudur. TFR-1-UM 21. yüzyildan beri gekillenmesi ve 19. Bosna'daki baz1 merkezlenie ve Arnavutluk'ta Voskopoj gibi merRezierde gayrimüslimlerin idarî görevler edindigi görülmekteydi? Tanzimat'tan sonra meclis-i idareler ve nâfia ve ziraat komisyonlari. olan Manastn'dan 26 Za 1321/19 Nitekim Rumeli vilâyetlerinden 1321/26 Mart 1904 ve Selânik'ten 9 Za Subat1904 tarihinde mektûbî-i vilâyet kaleminden sadârete gänderilen tezkire ve Kosova vilâyeti için Rumeli Vilâyât-i Sahanesi Müfettig-i Umumîhgi memuriyeti celilesinden kaleme alman 16 Za 1321/4 Mart 1904 tarihli tezkirede. Berlin Kongresi'nden sonra. 9 BOA. 4. M. Eu geligmeyi dig Hiristlyan devletterin baskisma baglayarak aipklamak pek dogru degildir. gittikçe merkezden tayin edilen gayrimüslirn memurlar da görülüyordu. ama devletin kendi iç teykilâtma of Palestine 7 Moshe Ma'oz. mahkemelerde gayrimüslim memur. Devlet hayatmdaki kozmopolitizmin 18. dahiliye fen dallarmm digmda silk-i ve zabitaya intisab ve ederlerdi.. en azmdan 18.7 Rumeli eyâletlerinde de gayrimüslimlerin bu gekilde baz1idarî görevler edindigi.' . Böylelikle Tanzimat döneminde bu alanda gelenekselbümkrasinin bir kahbl degigmekte.74 olarak celp edip Farhîlerin nüfuzunu kudilarsa da.1321 taríbli evrak no: 2907/2. Menâfi-i Umûmiyye sandiklari gibi komisyonlarda ve Vilâyet Temyiz Dîvâm ve karma ticagayrimüslim üyeler bulunmaktaydi. Studies on Palestine dwing the Ottoman Period. 3. 10'daki cetveller. Giderek merret mahkemelerinde kezî idarenin tagra pubelerinde. ed. Jahrhundert'. 146-151.Wirtschaftswege Hermann Kellenbenz Fesfschrift. Klett Gotta 1978. "Dahil-i vilâyetde hîdemât-i mülkiye ve adliye ve mäliye ve sâirede tebâ-yi Hiristiyaniyye'den olarak müstahdem bulunan bi'l-umum memurînin isim ve milletleriyle nev'î memuriyet ve tarih-i tâyin ve mikdar-1 maaglarm1 ve nereli olduklariru mübeyyin bir defterin lüzum-1 tanzimi hakkmda irâde üzerine leffen takdim kilman" defterlerde* memurlarm künyeleri göz änüne ahorsa bu gerekçe görülüyor. yüzyilda özellikle laik egitim kurumIarmm yetigtirdigi gayrimuslim genç1erin tipki Müslümanlar gibi hizmete girip muhtelif yerlere tayin edilmesi sör konusudur. .s. Magnes press.idarenin temsilcileri olarak teknik adliyeye. yeni bir geligmegörülmektedir. Ma'oz. 7.. hâkim ve zabita sayisi artti Bunlar her zaman mahallî memurlar degildi. s. 'Die Wirtschaftsbeziehungen der Bulgarischen Gebiete mit Mitteleuropa im 18.

2 Katolik (bunJar Makedonya ve BulgarKatoJik kilisesine bagh yem] memurlar). Kosova vilâyetinde ise. Hariclye Nezâreti ile smirhdir. Bidayet Mahkemesi'nin dört azasi istanbul Ermenilerinden. Selânik mahkeme azalan içinde AnadoIulu Ermeni. Mahkeme-i bidayet azasmdan Filip Yuvakis Efendi. Listeler renkli bir biçimde uzamaktadir. Du defterlerden çakarttiguniz hülâsa rakamlar göyle sunulabilir: Yukanda ele ahnan Manastir vilâyeti defterine göre. Princeton 1989. s. Dahiliye dairesinde 1 10 Carter V.Adliye müfettigi Paskal Efendi ÍstanbulErmenilerindendir. Ottoman Civil Oþcialdom. Rum ve Süryanîler göze çarpmaktadtr (TFRI-UM.10 Sözü geçen Rumeli vilayetierindeki Hiristiyan ve Musevî memurlarm cetveline baktigimizda. 37 Rum-Ortodoks. Bulgar. diger dört azasi ÏstanbulRumlarmdandir. ÖrneginManastar vilâyetine bakahm· Acemyan Efendi (Nâfia mühendisi) Dersaâdetli bir Ermeni'dir. Kayseri Rumu'dur. Ï1ginçolan Fener Patrikhanesi Bulgar Eksarhhk Kilisesi'ni hâlâ tammamasma ragtnen (bu tamma ancak Ikinci Dünya Savagi'ndan sonra oldu) Bâbiâlî bu kilisenin cemâatini müstakilen zikretmektedir. 4 U1ah. Ulah.ve artan Makedonya Balkan milliyetçiliginin kontrolü için bu hususlara önem verdigi agikârdir. Ohri vilâyeti bidayet mahkemesi reisi Filip Efendi Kayseri Rumu'dur (TFR-I-UM-1321-21 2907/3). Gene aym mahkeme azasmdan Anastas Efendi Ankara Rumlarmdandir (TFR-IUM-1321-12-26-2907/4). Kiryos Efendi (merkez idadt Rumca ve Fransizca muallimi) Konya Akgehir Rumlarmdandir. M3.1321-12-26 2907/2). Ovakim Mutafyan Efendi (kondüktör) Ünyelibir Ermeni'dir. Mûsevîler daha çok yerel memuriyetlerde posta ve maliye dairesinde veya kompu sancaklarda ögretmenlik görevinde bulunmaktadirlar. Carter Findley'in son devir bürokrasisinde araytirdigi gayrimüslimler daha çok merkezî ofisler ve hassaten. 2907/7). 3 Musevî memur ve Bulgar ve Sirb vardir. Aym mahkeme azasmdan Corci Efendi Diyarbakirh Kaldanî'dir. Findley. 10 Ermeni. önemlice ve yüksek rütbeli olanlarmm gerkezî hukümetin tayiniyle geldiWerive mahallî halktan olmadiklan görulmektedir. Eu konu henüz genig bir aragtirmaya ve tartigmaya açiktir Bu vakte kadar Osmanh memu2îninin tetkikalmda istatistikî malûmata pek rastlanmtyor. Florina kazas2 kaymakam muavini Bedros Efendi Sivas Ermenilerindendir. Diger iki azamn biri Kayserili Rum ve digeri Sivash Ermeni'dir (TFR-I-UM-1321-12-26. ¯¯ 75 . Maamafih Musevî memurlarm maliye ofisinde önemlice bir oranda görevde oldugu göze çarpmaktadir Bu uzun listeleri teferruatiyla nakletmek makalenin samrlarim agacagmdan. ancak bazi rakamlar vererek konuyu kapatmak gerekmektedir. Selanik vilâyeti vali muavini Kostantinidi Papa Îstanbul Rumu'dur. Manastir vilâyeti vali muavini Ïstefanaki Bey ÏstanbulRumlarmdand1r. Bunun gibi Kosova vilâyeti mahkeme-i istinaf azasmdan Yakob Faik Efendi Diyarbakarh bir Süryanî'dir.

4 Bulgar. Süphesiz etrafh ve tarihçilerimizin daha ileride yetipecek Balkanist ve Osmanist Sultan IL problemlerini Osmanh mirasmm aragtarmalarla ve degerlendirecekleri daha iyi bümkratik Abdülhamid devrinin yapasim açiktu -mukayeseli 'le Sort de l'Heritage Ottoman en Bulgarie 1878-1900'. Bu konuda Berlin Antlagmasi'ndan sonra Bulgaristan Prenslij!. Memur ve jandarmakalabahšmdan köylüler pagkma dändüler. Rumeli kitasmm elden çalagiyla çok lasa zamanda silindi. 67. 5 Rum-Ortodoks. 6 department ve 28 kanton ihdas edildi. rum düzelmedi. Eu ön planda kadrolarm içinde igbilir memurlarm yer almamast ve Balkan devletlerinin problemli. 28 Bulgar. Neticede burada eski 2 sancak ve 14 kaza alanmda. Todorov ve Kantchov'a dayanarak yapt1þ tah- liller. . Harpten önce 2-3 jandarmamnbulunduotuza yakm görevli memur ortaya ç1kti. içindeki tavn ve yönetimin igleyigi ise güphesiz yazih kaymekanizma naklarm çok genig taramasma dayanmahdir.de küçümsenmeyecek bir kargilagtirmada da bu bir etrafh yapilacak salnâmeleri ile Aym y11m buratablosu ise tesbit mukayeseli bir vurulan sayilara Tam görülebilic Bütün bu memurlarin ve idare edilenlerm. 4 Ermeni. Dogu Rumeli'de ise Franstz sistemi tatbik ediliyordu. Varia Tur11 Bernard Lory. Posta ve Telgraf idaresinde ise 2 Rum. Yeni kurulan Balkan devletçikleri. cica I. Polis'te ise 14 Ortodoks (herhalde Ortodoks Arnavut.i'nin sorunlarla bogugmak zorunda kalan yeni bürokrasisini belgelemnig ve canh bir biçimde tasvir eden Bernard Irry'nin eserinden gu pasaji nakletmek gerekir: "Osmanh idaresi memur sayismda tasarrufa çok riâyet etmekteydi. s.76 Katolik. Maliye dairesinde 2 Bulgar ve 1 Ortodoks. Adliye dairesinde 1 Süryanî. idarî da verilemeyecektir. 15 Rum. 12 Musevî. 11 Ortodoks (Sirp ve Ulah kastediliyor olmah) ve 1 Musevt vardir. 2 Rum." Bu dugubir küçük bölgede olarak bilinen memur sayisi. 1 Kaldanî. aksine 1879'da 2. ed.1stanbul 1985. 1 Musevi vardtr.800 çikmigtt. Bu iki vilâyesayidir. Ruslar ise imparatorluklarmda bunun aksine anormal büyüklükte bir bürokratik gövde yarattilar. tin Hiristiyan ve Musevî memur sayisi hiç. 4 Musevî. eksik.11 Bernard Lory ve yararlandigi Bulgar tarihçi1896'da 20. Bu renkli emperyal görünüm. Isis. mahallî etnik unsurlarm bile bu gibi görevlerden diglanmasi politikasun izlediler. 4 Ulah polis memuru ve zabita âmiri çahemaktadx. S Bulgar. ehliyetsiz kadrolarla yönetim hayatma baçIamalarma neden oldu. 1 Katolik memur görevlidir. 4 Rum.509'a lerinin bu tipteki çahqmalart büfün Balkan ülkeleri için yapudigi takdirbu alanda de benzer bilgiler elde etmek mümkün olabilecektir. 2 Katolik. Sirb ve Makedon kastediliyor). Aym vilâyetin Nâfia dairesinde 1 Rum. Maarif dairesinde.

Böyle bir orliberalizm ve modernlegen tamda Midhat Papa. Tuna vilàyetine bir Osmanh valisi olarak geldi. give ona sahip çakacaklari bir tarz-i arkadaylan da Osmanhca bir kadro Midhat Paga'nm yakm çahyma olugturuyordu. Diger yakm bir çahyma arkadagi Ermeni Odian Efendi. Osmanh reformculugu bu degigen dünyaya nasil nyum saglayacakti. s. yani anayasal monargiye inanmig bir yöneticlydi.her biri 19. Bunlar kartograf. Tanzimat dönemi insanmm ve okumug (literati) bümkratmm niteliklerine sahip yeni bir yöneticiydi. Arnavut Birligi'nin kurulan Prizren ne ama Arnavutluk'un Osmanh ittihad1 içinde güçlenip yagayacagma inananiardandi. anayasaci * tRusiamrast Midhat Paça ve Zamam Semineri. reform ve ulusalci ayaklanOsman11 Ímparatorlugu'nda reaksiyon iç içe yagiyordu. 1878 kopma tehlikesi üzeriyilmda Balkanlaim Osmanh Ïmparatorlugu'ndan ulusçusuydu. Du vali. Osmanhcihgm. Gerek kendi fikirleri. Osmanhc1hk. se maiyetindekiler. ve zamamna ayak uydurmak isteyen zihmiyeti temsil etmekteydi. imparatorluktaki yeni bir ihtiyar Bagdad. 19. 1849'da imparatorlugasigman Polonyah ve Macarlardi. Hirvat asdh Kihç Vasif Efendi ve nihayet yakm çahema arkadagl olan Ahmed Midhat Efendi'ydi. manh yurtseverligini temsil ediyorlardi. gerekOsTanzimat döneminin modernlegmeciideolojisini. yüzyilm ikinci yarismdaki ulusalcihk ortanuyla ne derece uyugabildigi ayn bir sorundur. Midhat Paga'nm ilk kugak Tanzimatçilardan farkh bir yönü vardi. sadece kanunî ve adil bir idareyi degil. Nië. yänetilenlerin yönetime katildiidareyi yerleptirmek gerekiyordu. äncülerindendi. Yanmdaki teknisyen kadrolan. teknisyen ve açacamalar. Amavut'tu. O halde. Osmanhci dügüncenin de en ak tif adarnlydi. Osmanh yönetici smsfmm 19. Midhat Paga. Sam. 227-233.77 Midhat Paga'mn Vilâyet Yönetimindeki Kadrolart ve Politikast 1860'larda.Ankara 1986. klâsik dänemin yöneticilerinden farkh dügüncede. Ama Midhat Paga. Midhat Paga'mn yönetimi. Tahrirat müdürü IsmailKemal Bey'di. yüzyildaki ideolojisiydi. O megrûtiyete. farkh kadrolarla göreve baglayan. Tuna. yüzyilm ulusçu akimlanyla çalkalanan veya endüstri dünyasmm yarattigi yeni iktisadï iligkiler ortamma giren merkezierdi. bu zitlar dünyasmda reformcu Osmanhcahgm geligiminin öyküsüdür denilebilir. - .

Osmanh Trakyasi'nda ve Ege bölgesinde geligmigti. Bulgar ulusala hareketi 1860'h yIllarda gerek ideoloji. gerekse örgütlenme olarak doruk noktasiulagrupti. 2 C 1276/27 Arahk 1859 tarihIi Kastamonî vilâye'tagrada mustahdem ketehenin icab-rmaslahata tinden. göre hadd-i kifåyeye tenzili hakkmdaki emrin. Bulgar ticaret burjuvazisi. Bulgaristan'da egitim bir sorundu. onu Bagdad vilâyetinde de izlemig ve oradaki çahymalara yardimo olmugtur. gene 1863'te Ïstanbul'da Kiryos Petro ve Hristos Topçipligte tarafmdan bir gazete ç1kanlmaktaydi. Midhat Pa- 1 BOA. kimi zaman Fener Patrikhanesi'nin temsileileri Bulgar egitimciIerle çatiç1yor. Kastamonî meclisinde okundugu hadd-i kifâyede bile olmayub. Kara Avci diye bilinen bu kimse. Bu sorunlar l<asabadanvilâyete. Rakovski'nin Sirbistan'da kurdugu Verhorma Narodna Grajdanska Naçaitstvo ve VasilLevski'nin Romanya'daki komiteleri Tima vilâyetindeki hareketleri digaridan yönetiyordu. artan bürokratik faaliyetmanh Ïmparatorlugu 1eri yürütecek kâtib kadrosundan. 19. Íkinciolarak. Daha 1859 senesinde vilâyetlere yazzlan ve tensikat emreden bir yaziya. ulusçulugun kaynadijfp bir bölgeye olan kozmopolit nitelikçe de Osmanh Osmanhci ideolojinin taraftan ve geliyordu? bir kadroyla Geldigi ülke. hariçten valinin maag ile adam ve müstahdemin kullandigi dati vaki olub. G. Ìlksafhada Rum Patrikhanesi'nden kopmak ve milIî kilisena 1erini kurmak yolunda önemli adunlar atmiglardi. Ïçlerinden ro1Brzozowski'ydi. vilâyetten Bâbiâlî'ye ve oradan yabanct sefarethanelere dogru büyüyen problem dalgalan halini ahyordu. yüzyllm ikinci yansmda bir Avusturya valisi.Hattâ ilk Bulgar gazetesi LyuboslovyeKonstantin Fotinov tarafmdan Ïzmifde çakanlnug. bu yllIarda komiteler halinde örgütlenmeyi luzlandirm191ard1. Cevået Dahiliye. no: 5432. onlarin Rus ajani oldugunu Osmanh makamlarma ihbar ediyorlardi. Sadaret hükmine cevab. Sartlar. tenzilin mümkün olmadigi' bildiriliyor. Kimi zaman Rusya'run okullan etkiledigi görülüyor. hattâ bir ÇarhkRusyasi valisi için bu imkân zaten vanh. bir yerde özgün bir Balkan komitecilikhareketinin de baglangici sayilmahdir. Bulgaristan'm büyük Avmpa devletlerinden aym ölçüde bir destek aldigmi söylemek zordur. Bulgarlan kurtuluççu hareketlerini kendi baglanna örgütlemeye zorlamigtir. teknik altyaplyt kuracak teknisyenlerden mahrumdu. Bu köylü kitlelerinin katildigi veya katilmak zorunda kaldiklan komiteler. Bulgarlann yaçadtgi yerdi. valiler ellerinde zaten yeterli sayida memur olmadigi cevabru vermiglerdi. etnik renldilik ve toleransm bulundugu Romanya'da. Ama Osmerkeziyetçilik çagmda. Midhat Papa. Bulgar egitimi Tanzimat bagmdan beri geligiyor ve zengin çevreler tarafmdan finanse ediliyordu. . Yunan bagunsizhk hareketinden farkh olarak. kitabet ve teknisyen kadrosunu toplayip örgütlemek Midhat Pasa için önemli bir baçande.78 ¯¯¯ en önde geleni Polonyah Kagisanayi mektebinin hocalanydi. Becerikli bir maliyeci.

. 79 . Osmanh Ímparatorlugu'nunRumeli vilayetlerinde. Sirbistan'dan gelen ihtilâlci negriyatin etkilerini ortadan kaldirmak istiyordu.ça'nm politikasi bu durumda üç nokta üzerinde yogunlagti. köylerde aym biçimde seçimleri yaptirmaya dikkat etmigtir. Bulgal okullarma Türkçe dersi ve Osmanh tarihi ve cografyasi gibi dersler koydurarak. Osmanh vatanseverligini ve Osmanh resmî kontro1ünü yerlegtirmek. Sanildigmm aksine. livâ. Bulgarca kitap basum için imparatorlukta (Misir hariç) ilk Vilâyet Matbaasi kumlmugtur. Tuna bizdeki ilk vilâyet gazetesine ärnektir (daha önce Mistr'da çikan Vekay-iMasriyye'yi bu anlamda ele alamayxz). Vilâyet halkma yönetime katilmak ve sorunlan kendileri çözmekte daha çok inisiyatif vermig. Midhat Paça vilâyet yönetiminde Tanzimat bagmdan beri izledaha nen modern otokratik yönetimi terk eden ilk devlet adammuz. vilâyet haberleri. Körçegme köylüleri. yerel tarih ve iktisadî-beledî konular agirhkh olarak yer almakta idi. Bulgarca gazete çikarip bazi kitaplar yayuntatti. Bu konudaki yardimc11anPolonez-Macar teknisyenler bagta olmak üzere kendi maiyetindekilerdi. Tuna vilâyetini genig. Basm ve egitime Bulgar dilinde el atarak. muhtar-i evvel ve muhtar-i sâni ve ihtiyar meclisi üyeliklerine qu kimseleri intihab ettik diye matbu hir mazbata sunuyor. Paga'nm Bâbiâlî ile bitmeyen mücadelesi valilere verilen yetkilerin kisithli. Paga'nm bu projesi. Midhat Paga'nm egitim politikasmm üç buçuk y11içinde kayda deger sonuçlar sagladigan1 belirtmek gerekir. Bulgar okullarmdaki egitim. bu politika dogrultusunda etkilenebilmig. yönetimi daha liberal bir esasa oturtmak ve nihayet çetelerin faaliyetine daha aktif biçimde karp koymak. Bu sayede özellikle Rusya'dan. bu inisiyatifi meclisler sayesinde kurumlagtirmig ve meclislerin seçimli üyelerinin. vilâyet. Ílminsky. Buna göre Tulca sancagi.ölçüde Rusya'dan gelen muhacirlerle iskân etmek de bu politikanm bir tamamlayicisi olarak degerlendiri1melidir. Osmanh yurtseverligini kabul ettirmek çabasmda idi. ikincisi mahallî halkm yönetimde säz sahibi olmasmi saglayarak.. Tanzimat bagmdan beri görülen otokratik modernlegme yäntemini ber taraf edip. Bulgarlann kendi dilinde egitim görmeleri yanmda. Elimizde bir mazbata var. kâtib ve subay yetiptirecekokullardan çok teknisyen yetigtirecek okullarm geregini anlamigt1. Bagdad ve Suriye'de de aym geyin devam ettigini belirtelim. Bu gazetenin tahli1i yapilruptir. kaza düzeyinde düzgünce seçimine dikkat ederek. Rusya Ïmparatorlugu'nun azmhklan olan Tatar ve Türkik uluslarm böyle bir egitim ve yaymla entegrasyonunu amaçlamigti. Mahmudiye kazasi. ardmdan Bagdad'da ilk sanayi mektepleri kurmak Midhat Paga'nm igidir. Eu matbaanm asilönemliigi Duna yahut Tuna isimli Türkçe-Bulgarca vilâyet gazetesini çIkarmak olmuqtu. aymyillarda Rusya Ïfnparatorlugu'nda Türk kabilelerini kazanmak için uygulanan Ilminsky projesini andirmaktayd1. Gerçekçi ve dengeli bir egitim politikasigeregi. Midhat Papa. dogrusu anayasaca demokratlann ilk temsilcisidir.

Sonra çogu zaman bu borç devlete bagiçIanfyordu. yetkilerini validen merkezle çatigtig1 görüldü. Tuna vilâyeti 7 sancaga ayrilmlyh ve 48 kaza vardi. s.iken asayi. säalmaktaydi. ifade ile bir Anayasast'nda egitim 1921 Eu çarpici yer hattin'e geçmigtir. gerekse radikalizmin ulusaIci idamye kat11d1kça. Midhat Paga'mn kurdugu memleket sandildan bizde ulusal kredi kurumlarm1n baglangier sayillyor.2 Midhat Paÿa. maddeleri 'Vilâyet Sûralan'. nüfusun kompozisyonuna yerlegme hiyerargisinin geregine ve engelledi. müdüzünü ve unvanun despotça bularak kaymakama ve vilâyet kanunu görügülürre çevirtmigti. gerçeklegtiren tasarlayan kurumlaruu ve kredi önlenmesi için taransal adamdi. 3 R. Nahiye relerinin geligtirilmesi projesini engelleyenlerin onlarm arasmdan tayin müdür seçilecek. Halk harcamalan yapiyor. ÍgteMidhat Paga ragmen. mahallî adem-i merkeziidaresinde Vilâyetler kamsmdaydt. yüzyihn Dogu Avrupa'si. edilecegi bertaraf Sabaözellikle Prens Türklere. Midhat Paga'nm memleket sandsklarmi o çagm ölçüleri içinde banka olarak uiteleyemeyiz. ulusalci hareketlere güç vilâyetinde kilit noktalarda Bulgar giddetle kargismda durmuytur. Balkanlar'da nahiye idatokolû'nde (1855) bagindayd1. pa'mn itiraz ettigi ve geœk mü. sadece 15 tane idi. Tuna Nizâmnâmesi'nde de. tehlike getirecegi bu hükmün edilecekti.Gäzübûyük-S. Tuna kullan1hyordu. Ama nahiye statüsündeki yerlerin sayisi yüzleri agmasi gerekirken. s. 11-14. konusunda ordu müolarak kullanmasma Midhat Pagîrinin. Midhat Paga'mn kullandigt bu unvanlarm kanunda yer almasim israrla istediler. Ankara 1982. Paga'dan Midhat Jän yetçilik duçüncesi.Princeton 1963. 19. Ílk Osmanh parlamentosunda ken meb'ûslar. Ïsteristemez 19. Bunlar daha çok imece usulü bir yardimlagmaya ve kisa vadeli faizli borç vermeye dayamyordu.94-95. Reformin the Ottoman Empire 1856-1876. Rusya'dan gelen Çerkez-Tatar rilmekte ve bizzat köyler ve kasabalar halkuun destegiyle toprak verilip. Özelliklebagunsiz 80 'mutasamf 'kaymakamt i - tereddüt etmeyecekti. galiba böyle girigimci büyük yäneticileri yaratiyordu. Tuna kurulmasuu vilâyetinde nahiyelerin geligmesini. 154. heny Íÿtvan'shatirhyoruz. meclisleri çogunluk halktan dolayisiyla. Avusturya ve Rusya'nm Viyana Promemur az israrla üzerinde durduklan. yüzyihn ilk yarismda islahatçisi Kont SzecMacaristan tanmmm ve kredi kurumlarunn üntü islahi tefeciligin tanmmm Macar ve Szecheny. Kili. Midhat Papa bu geEgmelere ve demokrat tutuverecek bir mahallî özerkligin muna ragmen.S. Midhat Papa'nm vilâyetin nûfusu üzerinde etkin bir degigikligi baglattiga görulümuhacirler bu yillarda bolca yerleptiyor. IL baski. Türk Anayasa Metinferi. 2 1921 Anayasasi'nm .3 Ayrica. Davison. halk Midhat Papa. onlara borçlantyorev yapilmaktaydi. devlet du. Sultan Abdülhamid de ileride Orta Anadolu'yu iskân etmek için bu metodu izlemekte Suriye'de gikonusundayd1.ÿirle.

1972/5. L. 5 BOA. 1279 yih belgelerine bakilabilir. Todorova. s.. dik sermayesi 883. merkezî devlet kontrolünden ve müdahalesinden uzak komün maliyesinin temellerinin atilmasi demekti. Bunun Varna limantnm geligmesi aç1smdan arz ettigiönem açiktir.Ama olay komün maliyesi açismdan mühimdi. sadece sermaye ve kredi piyasasiiçin <iegil. Ïmeceusulü.8 Dahilî emniyet ve refahi saglayacak bu tedbirlere kargihk Midhat PaBulgar komitecilerine kargi etkin bir politika yüriïtmügtûr. ileri gelenler ve halk kendileri bu ige katilmigtir. Tarihî aç1dan Midhat Paga'mn trajik konumu burada ortaya ç1kmaktadar. MM. 209-10. istoriçeskiPregled. 81 . sene 1278. yani Tuna ile Akdeniz'in bu sayede birleptigini dügünmek yeterlidir.Hamidîye döneminin Abidin Papa gibi valileri bu gibi igleriörgütlemekte Midhat Paga'yl izlemiylerdir. m olmadt Kimi yerlerde sermayedar ve belirli zümrelerin uygulandi. 1984. Midhat Paa'mn Balkanlar'daki valilik yillarma ait bäyle arzuhaBerin sayisi kabanktir. Baganlari.093 kuruga çikti. .4 Tirnova'da ise. Dönem içinde. 8 ÌlberOrtayh. 1864 yth içinde Tuna'da bir Rus gemisinde silâh ele geçirildigini ve zabt edildigini bildirir. Sayisiz örneklerden biri. 'Obgçopoleznita Kasina Midhat Paga'. ilk anda posta arabalari kumpanyasi da kurulmugtu.5 Nig valiligi sirasmda da bu gibi tedbirlerle refah ve güvenlik artmca. Ankara'ya demiryolu gelmesi için Ankaralilarm bedenen çahymaya razi olduklarim bir dilekçeyle saraya bildirdiklerini biliyoruz. no: 1010.665. baymdirhk iglerinde de uygulandt. Nig isyamadan beri ülkeyi terk edip S1rbistan'a ve Rusya'ya kaçan Bulgarlar geri gelmeye baglamigti. yaratict yörtetimi ve demokratlagma istegi. Yapilan igler dolayisiyla egraf. Í. 26 C 1280/8 Arahk 1863. 6 BOA.000 kurugtan 3. 6 vd. s.7 Bayindirhk hizmetleriiçin halkm angaryaya kopumu cebren olmuyordu. Bâblâlî'nin tutucu çevælerinin hoguna gitmemig ve onu bugüne kadar süren bir de4 M. bu artig bey misliydi. bagig ve mahallî imkânlatla Varna limam ile Dunava gölü arasmda bir kanal açalrmgtir. Tarih ÍçindeAnkara. Imece usulü çabgma. Bu alanda ga da yargilamaya ve suçu kanun dairesinde cezalandirmaya dikkat etmigtir.6 Ticareti geligtirmek için mahalli vapur girketleri Tuna ve Bagdad'da kuruldugu gibi. ODTÜMimarhk Fakülfesi. yekliyle vilâyetinde Bulgar taen yaygm ve güçlü ama Tuna liusçuk'ta sadece arasmda 1864-1866 sanrihçi Maria Todorova'ya göre. Bulgar komiteleri ile daha etkin mücadele edildigi anlagilmaktadir.Vidin-Selanik gosesinin. no: 22521. 7 BOA. Ì Dahiliye.. Bagig veya angaryamsi bir hizmetle köprüler ve yollar yapunau biliyoruz. Memleket sandiklarmm nitelik ve geligmesi her yerde aytekelinde idi.'Ankara ve Demiryolu'. MV.

Ancak. dikoduyla 'Mehmed Ali özentisi' olarak nitelemiglerdir. Bâbiâlî üzerinde baskida bulunmuglardu. kugkusuz Tuna vilâyetindeki mesinin ve politikasmm izlerini tagiyordu. Tolstoy'un Anna Karenina romamndaki Aleksandr Karenin. Sofia BAN. Ehliyetli. böyle bir tipin tasviridir. BolgarskeVozrajdane. geligen liberalizmin aym bünyedeki çatigmasmm bir sonucudur. yerini kisa bir süre sürecek ve reddedilecek bir ilunhhga ve fede birakmigtt. c. Liberal bir monargi için mücadele veren. 1969. 5 maddede Bulgar kilisesinin statüsü düzenleniyordu. Avusturya ve Rusya ise. Onlarm trajedisi. 19. Osmanho bir politika izleyemk.N. Kont Witte. Osmanh Hakaiu ve Bulgar Çanolarak iki fedem ülkenin yöneticisi diye taniyordu. s. 324-5. Bulgar ulusçularryla da çatigmaya dügmügtür. Balkanlar'm bu kesiminde Midhat Paga'mn reformlarla Osmanh egemenligini güçlendirebilecegini dügünerek. Midhat Paga.. Midhat Papa. organizatör. 1867'de yarattig2havaya bir ölçüde ulusçu Bulgar hareketi de katildi. çahykan yönetici tipi. otokrat imparatorluklarm köhne yanlanyla. 1867 yilmda Gizli Bulgar Komitesi Sultan Abdülaziz'e 21 maddelik bir anayasa taslagi sundu.bsmanh Ïmparatorlugutarihinin bilinen bu ilk rasyonculuga bayarih bir yönetim deneanayasa tasarisi. sahnedeki muhafazakâr ve otokrat tipli bu devlet adamlarma.9 'Hagmetli Ímparator Efendimiz' diye baglayan öneri. . Bâb>âlîmuhafazakârlart ise. Gandjev. tembel bir bürokrasiyi harekete geçirmekte ve yönetilene bir geyler veimeyi amaçlamaktadtr. 9 Metin: HÆistovi. Ílk 16 maddede Bulgar yönetimi. Diger yandan Bulgar ulusçulugunun en geligtigi zamanda. yuzyil modernlegmesinin yarattigi liberal devlet adamlarma bir örnektir.modern Türkiye'nin olugum sümcinde bu yönüyle önemlidir. Tanzimat'm getirdigi kanun devletiözlemini. anayasacihga dönügtüren Midhat Paga. baganlan ve bagaris2zhklanyla 19. E. Midhat Papa gibi liberal demokrat tutumlu yeni yöneticiler grubunun katildigmi görürüz. Ferenç Deak'm hazirladigi federal Avusturya-Macaristan monargisi statüsünün yapisim izleyemk. genç memurlar yetigtirmigtir. sultam. Tuna vilâyetinde de yeni kadrolar. Anayasacihgi salt kendine ait bir özlem ve hareket olarak kalmadt. kadrolar yetigtirmeyi amaçlayan ve yänetim yetenegini daha genig gruplara yayan Tanzimat bürokratlan kugagmm son temsilcisidir. yüzyrhn otokratik imparatorluklarrnda belirli bir devlet adami tipi vardr. Ulusçu aynlmacihk ve radikalizm.82 ¯ . bu entrikalara hayirhah bir biçimde uymuglar ve pagayi geri çagararak SurâyiDevlet nazirhgma tayin ettirmiglerdi.

istanbul1944.gu ve geligmesi. ne de çagdag demokrasi olmahal1î demokrasi bir kurum gusu ile ilgilidir.371400'de. Çagda§mahalH idare ve olarak ancak genig bir alanda ve toplumun butün kurumlart üzerinde kontrol fonksiyonu yürüten bir merkezî idarenin varhgi kargismda söz konusudur. Bu geAvrupa'da kurumuna baglayarak açaklayanlar oldugu gibi.T. II. I. hukuk tarihçileri. Yunan-Roma uygarhgrun gehir demokrasisi birçok kimselerce çagdag dünyadaki siyasal kultürün baglangict olarak dügünülmektedir. s. 1944. Sami One idareHukuku. tarihin akigl içinde bir bölgenin veya gehrin malî-idarî alanda özerklik elde edip bunu güçlendirmesiyle mahallî idare denen hukukî varhk ortaya çikmigtir.Ídarî Modernlegme Ímparatorlugu'nda Osmanlt Mahallî Idare Alanmdaki ve Geligmeler' I Mahallî idare. 8. Í. yay. yeni çaglarm hukukî devriini. I/3 (Ístanbul 137-148. O halde. mahallî idare veya serbest komün geleneginin dogu. Hükmî çahsiyet kurumunun geligmesiS. $ehiruygarhgmm birkaç bin yllönceden Ortadogu-Akdeniz havzasmda dogdugu ve gehir yönetiminin ilk parlak örneklerinin gene bu bölgede görüldügunu yadsimak niyetinde degiliz. Nihayet. Ne Eski Ywunan-Romagehir yönetimi. yani tüzel kipilik kazanmasidir. Yani devletin güçlenen erkine ragmen. mahallî idarenin baglangici ve kaynagi olarak görmek pek dogru sayilmamahdir. kisam1. talenegi Eski Roma'mn fiscus olarak aç1klayanlar da vardir. Sahip oldugu malî kaynaklart kendi organlarmm kararlari dogrultusunda kullanan özerk bir malî- idarl yapi ve bu yapmm tüzel kipilik kazanmasi yoluyla gehirlerin özgürleÿmesi gerçekte 12. ne mahallî idare. Ancak buradaki gehir yönetimi ister demokrasi. siyasî ve hukukî bir kavram ve sosyal-idarî bir kurum olarak geç ortaçag Avrupa'suun ürünüdür. sosyologlar arasmda halen tartigdan çetin bir konudur. sadece kendi bagma ve * ** ÍÜHF 1982). c. st Avrupa'da komünterin geligmesine i . ÌdareHukuku ve ilimleriDergisi. ilkçaglarm Mezopotamya ve Misir gehirlerinin idarî-ekonomik yapisi uygarhk tarihinin önemli agamasidir. ister onun bozulmuy biçimi tiranhk otsun. yüzyil Avrupa'smda baglayan ve boyutlan bugüne kadar uzanan bir tarihsel olgudur.c. modern ne ortazaman Ïslâmülkelerindekiveya Bizans'takibeledî idareyi. Türk okuyucu Germanik kökenli kurum mamen bu tart1ÿmalart kisa elden ve etrafhca izleyebilmek gansma müteveffa profesör Siddik SamiOrlar ve Charles Crozat sayesinde sahip olabilmigtir. C. Crozat. AmmeHukuku Derslerí. bir yerde bu tip idarelerin hukuki varhgim tamt* masi. 243-301 arailigkin çegitli tezlert ele almaktadular.

mahallî idareler uzun süren ama kesintisizbir evrimle bugürikü yapilarina ulagnuelardir. kugkusuz 20. Britanya'daki mahallî idarelerin 11. Ancak mahallî idarelerin Fransa'daki gûcli zaman1a merkezî kralhk tarafmdan lasilmig ve bugünkü niteliklerine ulagmalil için büyük Fransiz Ïhtilâli'ni beklemeleri gerekmigtir Flandre bölgesinde. Avrupa kitasuun her yerinde mahallî idare geleneginin doguçu ve geliÿmesi egzamanh olmadigi gibi. Fransa'da ilk komün.Bu kendi kendini yönetme sisteminin devamhhgi. bäylece ayri bir idarî örgüte. merkezî idareyle birlikte ve ona ragmen vardir. Var olan demokrasi tiranhga dönügürse. Romanistler. Geleneksel toplumlarda ulagun ve haberlegme teknolojisininilkelligi yüzünden bölgeler ve gehirlerde bir dereceye kadar bir merkezkaç sistemi görülürse de. hatta respublica bile bir tüzel kipilik sayilamaz. Zamanda ve nitelikteki bu farkhhgm sonuçlarmi Avrupa ülkelerinin siyasal ve idarî hayatmda bugün de görmek mümkündür. mahallî yönetimin varhgnu surtlürdügü görülmektedir.84 kendi içinde var olan Eski Yunan polis'1 veya bunun bir imparatorluk federasyonu içinde biçim degigtirmigi diyebilecegimiz Roma sitelerinin (civitas) modern beledlye ile kavramsal ve hukukî bagru kurmak güçtür. Eskiçagm polis veya sitelerinde devlet veya gehrin özdeglik içinde oldugu görülüyor. Almanya. Fransa. Avusturya ve Almanya'da. Bu komün. yüzyil Avrupa demokrasisinin varhgim saglayan en büyük etkenlerden biridir. kralhklara. bir ölçüde fiseus'un (maliye) böyle bir statüsü olup olmadigim da henüz tartigmaktadirlar. Gerek bölgecilik (local patriotizm). yüzyddan beri gös- . Bu ci olmamahdir. modern çaglar Avn.1pa'smda merkezi hükümet gekli demokrasi. baski ve merkezîlegme büyük ölçüde yargi alanmda da görülür. Gene maliye. Eski Roma gehirlerinin imparatorluk içindeki özerk görünümleri aldatiÏdarî-maE-yönden merkezin baskisi altmda idiler. 1065yilmda bir kralî fermanle bu statüyü elde eden Manse bölgesidir (commundes Mans). Modern anlamdaki mahallî idare. Îtalyave Ïsviçre gibi ülkeleri aymölçülerle ve aym düzeyde degerlendirmek mümkün degildir. yarg1ya. gerekse mahalE idarelerin etkinligi yönûnden Iskandinavya'yi. idare ve kolluk alanmda örnek ve mükemmele yakm tegkilâtlanma örnegi gösteren ortaçag islâmgehirleri için idarî äzerklikten söz etmek gûçtür. ihtilâllere ragmen. Roma'da birçok kurumun bir tüzel kipilik sahibi olmadigi gärülüyor. Alti yüzyildan beri Avrupa'da mahalli idareler. bünyelerini koruyarak ve geligtirerek yayanuÿlardir. Oysa. Britanya. Esasen hiçbir Roma gehrinin bagimsiz bir hukukî kipiligi yoktu. bunun mahallî özerklik ve demokrasi anlamma gelmeyecegi açiktir. mahallî demokrasi diye adlandmlan mekanizma da felce ugrar. modern mahallî idarelerin tarihî kaynagim ve doguçunu Roma Ïmparatorlugu'nda aramak fazla iyimserlik olur. egit luzda da olmadi. cumhuriyetiere.maliyeye ve milice burgeoíse denen kolluk kuyvetine sahip olmustur. O halde. tiranhk veya diktatorya da olsa.

Wier 1971. bu ülkenin saglam ve kesintisiz geligen mahallî idarelerine aittir. Eu yorumun da bir romantizmden ötede anlami yoktur. yüzyil bagmdan beri geçirdigi evrimi örnek olarak incelemekte yarar vardir. Osmanhlarda mahkeme görevlileri içinde degigmeyenler soneli onlarm 1 1221 tarihli berat. lat. civanndaki köy ve nahiyelerin de mülki âmirive yargia idi ki. Merkez bürokrasisinin üyesi olan kadt. Avrupa gehrinin yönetimi. Böyle bir süreci gözlemlemek için. Viyana gehtinin 13. Rusya tarihçileri arasmda 15. ancak Osmanh mahallî idare geleneginin anlagilmasi balammdan etrafhca bilinmelidir. Bir sosyoekonomik evrim sonucu merkezî yönetimden bu äzerklik almnugti.Geleneksel devlette devamh görev gören ve kurummfmdan sallaçan bürokratik kadro çok dardir. 1288'de. statü ve görevleriyönünden Osmanh kadisindan daha farkh degildi. görev yerine kendi kapi halki (özel personeli) ile gelir ve giderdí veya gittigi yerde bazt kimseleri istihdam ederdi. gu makaleye bagvurulabilir: Pelix Czeike. Ortaçag gehirIerinin çogu gibi Viyana da 12. 260 vd. mokrasisinin II Klâsik dönemde Osmanh gehrinin idaresi ve yargi görevi. 85 ¯¯¯ . Wiener GeschichtsWaetter. kugkusuz doguptan mahallî bir özerklik veya demokraši niteligine sahip degildi. Kuzey Almanya Hansa gehirlerinde rastlanan oligarvik idare tipinin bu nedenlerle mahalli bir demokrasi gelenegi ile ilgisini kuramayiz. kolluk iglerinin. yüzyil sonuna kadar burada gehir yöneticisi. malî görevlerin ve gehir yönetiminin sorumlusuydu. Habsesnaf tüccar ve burg'lu VI. belirli bir süre için tayin edildigi bu bölgede yargmm. Habsburg büyük dükünün tayiniyle olan 24 kipilik meclis (Stadtrat) istigarî görevi gömvlendirilirdi.terdikleri özerk geligme ise diger bir örnektir ve günümüz Britanya degörkeminde baghca pay. 352'de kay1th olup. Leopold'un 1221'de verdigi bir imtiyaz berahyla devamhhk kazanar bir kuru1 hafine geldi. Genellikle bûyük mernurlann perözel hizmetlileridir. Viyana National BiM. Kadt da. Ortaçag Avrupasi'nm Ítalya'da. Avrupa'da mahallî idarenin geligme evreleri ve nedenlerini tarhymak konumuz digmda kalmaktadir. 13. yüzyll sonuna kadar özerk bir idareye sahip degildi. phrin yargici ve belediye bagkam derecesindeki'Stadtrichter'. bu bir kaza dairesidir.. Önceleri üyeleri arasmdan loncalanum tayin ediliyordu ki. 'Vom Stadtrecht des Mittelalters zur Modernen Verfassung'a.Cod. ilmiyye siolan kadilara birakilunytt Kadisadece gehrin degil. yüzyila kadar Kuzey Rusya'da Novgood WhirCumhuriyeti'nin oligarpik yönetimini tarihî demokratik bir baglang1ç sayanlar vardir.1 Özerkbir gehir yönetimi Tunaboyu ülkelerinde daha geç gerçeklegebildi. belediye bagkanmi (Bergemteister) seçmek için direnen Viyanahlan Habsburg dìikleri te'dib ettiler.

246-247.m-. B. valaflar gibi ekonomik-sosyal kuruluglardan. ancak IL Mahmud döneminde Ïstanbul kadismm Bab-1 Meçîhat'mbir bälümüne yerleptirildigi ve devamh ofisinin burast oldugu bilinmektedi Ne kadmm. 2 'gehrdarî' phirlerinde Mahkeme'. VOsmanh Ankara 1977. Tanzimat devrine kadar Osmanh ülkelerinde gehir ve eyâlet idatesinden. kaçimimaz gu olarak hukukî.kargihkÏmparatorlugun h bir güçler dengesinin yasallagmastiçinde ortak karar veretek yönetimi paylagttklari görülmüyor. Ekonomik iglerde (flyat tesbiti. mahallî idare gibi bir kavram ve kurumdan. ne yardimet personelinin mahallî halk tarafmdan seçilip denetlenmesi veya idareye halk temsileilerinin belirli bir statü ve kural çerçevesinde katilmalari söz konusuydu. idarî modernlegme ihtiyacmm giddetle duyulduimparatorlegun son yüzyshdir. kolluk gärevinin yerine getirilmesinde. Astabirler kullamhr. aslmda 'Gemeinde'gibi terimlerin tercümesi degildir. N. gehir ileri gelenlerinin (vücuh-i belde). s. malî iglemlerin yürütülmesinde (vergi tarh ve cibayeti gibi) kadt halkm ve eenafm temsilcisi sayilan kimseleæ bagvurdugu takdirde yardimci olurlardi. Ortadogu medeniyetinin eskiligi ve Bati Avrupa'nm gehir kùltürüne geç girigi ve kabile gelenekleri içinde gehri olupturmasi ve Roma hukuku prensiplerini uyarlamasiyla müesseselerini geligtirmesindenileri gelir. Gerte iran gehirlerinde beledlye reisi. ruhanî reislerin varhšma ragmen bu gibi kimselerin gehir yönetimine kat11makiçin devamh kurullar halinde toplanmadiklarive çahymadiklari görülmekteydi. siyasal ve sosyal degiçmeyle birlikte olmuÿtur. Mahkeme veya gehir kâtibi diyebilecegimiz bu gibilerin her yerde bulunup bulunmadigi da kesinlik kazammy degildir. 'gehrdax'. . Ílber Ortayh.Kabile düzeni mirasi ve Roma hukuk prensip ve kurumlari birbirinden ayrilmaz biçimde bu yapiyi äzgür bir tarihî geligim ortammda olupturmuglardtr. Esnaf loncalarmm temsilcileri olan esnaf kethüdalarmn. Eu idarî modernlegme ise. 'maire-Bürgermeister' terimleri karyihgt için belediye için gibi pek uyiimsuz Bunlarm hepsibu alandaki geleneksizligin aksidir. Tanzimat dönemi. narh konmast). AÜHF.cemâat ärgütlerinden söz edilebilir ama.2 Kaddann belediye veya mahkeme gibi kurumsallagmayi temsil eden ofisleri de yoktu.Merkez bürokrasinin tekniknedenlerle yükumlenemeyecegi bazi hizmetleri mahal1î gruplara birakmasmm ne tutarh bir adem-i merkeziyyet. hattâ idaieye yanhmet olan devamhhk kazammy mahallî kurullardan söz etmek kesinlikle mümkün degildir. idarecileriile yerel halkm bir uzlaymaya gittilderi. kültürel. Esen'e Armagan.86 çok dar saylda olmahdir. hada böyle bir gelenek olmadigi için demek de gerekmez. 257-258. Hangi binaya yerlegirlerse orasi mahkeme veya belediye binasi sayiludi.$uhalde. 'commune'. 3 A g. ne de mahallî demokrasiyle ilgisi olmadigi açaktir. Hattâ bagkent ÍstanbuYda bile belli bir kadihk ofisi olmadigi. Bu. Belediye dahi.

sadece kanu- . zira vilâyet. Suhalde 1840'1ardan beri muhassilhk meclislerinde. dinî cemâatlere. 19. Ordunun. yerel gruplarm idareye katildigi görülüyor. kaza idare meclislerinde. Asayigin sagÏanmaloncalardan veya bu görevi ihasi ise. mal sandigi ve belediye tek tarafh tabürokratlarmm hükümet lerin bulunmast. bu usulden vazgeçildi. Ancak Tanzimat önderleri bir malî idareyi gerçekleptiœcek bürokratik altyapuun noksanhänu gördüler ve trajik bir biçimde iltizam usufüne dönüldü. mahallî halkm temsilcilerinin yardumna bagvurmak da kaçmilmazdi. merkezden gönderilen yetkili muhassillar ve onlara yardimet olarak mahallî halkm temsilcilerive ruiglerhanî reisterden olugan devamh kurullar (muhassiihk meclisleri) bu merkezî kisa samanda le görevlendirilmigtï. Tanzimat'tan sonra bu görev onlardan almnug. eyâlet 87 idareye bir ölçüde katilmalarmi gerekli kilmigtir. veri1migti. sanayide gözden uzak tutulamayacak bazi degigmelerin meydana geldigi de açaktir. valoftara birakmigtt. Avrupa'nm hiçbir modern devlet örgütü böyle totaliter bir güce sahip degildi. zabtile usulü ile yüklenen ragmen Tanzimat liderlebagarisizhklarma güçlendirildi. Bu degigikliklerdir ki. Vergilerin hükümetin kolluk kuvvetlerinin sorumluluguna tarh ve cibayeti daha önce cemâat idarelerinin. Bazi ye ärgütü hayli yol algerçekleytirmekte mekanizmasuu devlet ri. gerçeklegmig sarrufu veya inayetiyle devsadece çagda Osmanh degildi. mülkî idarenin her dahnm liükümet kontrolüne ahnmak istendigi ve egitimin de buna yönelik bir biçimde düzenlendigi ortamda. merkezl hükümetin temsilcileriyle nasil birlikte çahymiglar ve ne ölçüde etkili olmuglardir? genel yönetim mekanizmasi ve Nihayet bu geligmeler imparatorlugun tesirli olmugtur? Bu sorularm cevabnun siyasi geligmesinde ne demcede siyasî Türkiye'sindeki idarî yap1yi tammak açisinaranmasi. günúmüz dan gereklidir. sonra memleket meclislerinde. gehir ileri gelenlerinin reyiyle tesbit edilip mültezimler tarafmdan toplamrken. vs gibi kimselerden ahndi. mallyenin.19. merkeziyetçi bir güçlendigi ölçüde. daha sonvilâyet temyiz dîvânlarmda. sadece merkezî hükümet bu Merkezî degildir. zaten o gruplari diglayacak güçte de letinin merkez bürokrasisi degil. Íqtebu modern merkeziyetçilik toplumunda modern anlamda mahallî idarelerin çekirdeginin olugtugu. Bu katilma nasil olmugneydi? Kimler siyasai tutumu tur? Merkez bürokrasisinin bu konudaki nasil bir seçimle idareye temsilei olarak katalrmy. livâ. Meselâ. Demokratik degil. Tanzimatçalar bu gibi hizmetleri de olabildigince merkezî hükümet ärgütüne devrettiler. bazi yol geçitlerinin korunmasi vergi bagigikhgi kargihšmda derbentçi denen köylere birakilmigken. bazi muhtesib yasakça. Osmanh miglardi. köy ve kasabalardaki halktan. yüzyil Türkiye'sinde tanmda. yuzyila kadar imparatorluk idaresi bazi hizmetleri mahallî gruplara. idaidaresinde mahallî gruplarm re adamlan pek istekliolmasalar da. Ílkanda iltizam usulü de kaldmlmig. maha11î temsilcimeclislerinde raat komisyonu.

Seçilecekkimseler bulundugu memleketin akilh. özellikle Eduard von Klezl. ÖnlerindekiAvrupai model. siyasai katalma. müftisi. yasal geligme onlan ürkütürdü. kazaya bagh köylerden kura ile saptanan beger kipi ve kaza merkezlerinde de yerlegme yerinin büyuklügiine gäre söz anlar. kummsallagan ve devamhhk kazanan kurullara yerli halktan temsilei olarak katilacak üyelerin saptanmasi nedeniyle bagvurulacakti. Ongörülen seçim usulü pek ilkeldi. bu nedenle ülkemizde mahal1î idarelerin dogugu için gereldi ortami da hazirlanupti. Mahmud döneminin reformlanm ayrmtilanna kadar ve olumlu bir degerlendirmeyle bagbakamna bildirmekteydi. yani muhassillarmm yamnda muhassil meclisieri kurulacakt1. Seçmenler ise. Eduard von Klaezi'den Metternich'e raporlar. 88 de damy- Tanzimat döneminin idarî reformlan. emlâk 'akilh. Seçim usulüne. 'Ìstanbul-Büyükdere'den. Vana 1837-1838. sonra seçmenlerin oyuna bagvurulacakti. ruhanî Ieisler ve memleket ileri gelenlerinden alti kigi katilacakti. Onlarm istedikleri kanunî ve âdil bir idarenin kurulmasiydi.Haus Hof und Stats Archiv. Adaylar önce mahkemeye gelip isimlerini kardettirecekler. Maliyenin islahl için vilâyetlerde sancak merkezierine gönderilen vali yetkisinde ve validen bagimsix yüksek rätbeli maliye memurlarmm. III Seçim konusu bizim tarihimizde Tanzimatçzlarm vilayet idaresinde yaptiklan reformlar dolayisiyla gündeme geldi. sadece Metternich Avusturyahat'ydi. Kugkusuz Tanzimat döneminin devlet adamlan. bu yapi yerlegtigi ölçüde mahallî idarelerin doguçu da kaçuulmazdi. memleketin hâkimi. 19. Hattâ böyle bir si. asker zabiti. bundan bagka yaygmhkla uygulanmadigi da kesindir. Meclis-i Ahkam-1 Adliye'nin ha21rladigi nizâmnâmenin ilk bendinde seçimin usulü tarif edilmeEtedir. II. Muhassil meclislerinin kurulug biçimiyle ilgili olarak. yüzyil tarihimizin en önemli geligmelerinden biri igte budur. Osmanh reformlarim onaylayan ve yakmdan izleyen bir devlet adamiydi. ne Íngiltereve ne de Fransa'ydi. Bu meëlisleæ muhassilm maiyyet memurlarmdan bagka. mahallî demokrasi gibi bir siyasal programi benimsemig kimseler degillerdi.* Osmanh Împaratorluguasrî bir merkeziyetçi yapi kazaruyoniu. Tanzimat önderlerinin Metternich'e olan hayranhklari ve onu izledikleri biliniyor. Osmanh Ímparatorlugu nezdindeki Avusturya diplomatlart. Sözü edilen alti kigi seçimle görevlendirileceklerdi. Ancak önemli olan bir seçim usulünün öngörültnesi ve hukukîlegmesidir.nî ve âdil bir idarenin gerçekleptirilmesiiçin idam edilenlere mak ve onlarin yardunmi almak gerekliydi. afif ve muteber adamlarmdan olmahdir.' . Metternich de. 4 Õst. 6740 Türkei VI.

Hattâ üyelere belirli bir miktar maa§ baglanungtir. Bu kurullarm bir tüzel kipilik kazandigun ileri sürmek güçtür. arazi anlagmazhklarnun çözümlenmesiydi.sayi l12. Konuyacaklan konular ne olacakti? Anlagtiklan noktalar bir karar ru. s. yasayla belirlenmig bir güvenceleri de yoktur. yüzy11mOsmanh Ïmparatorlugu için göze fazlaca batan bir kusur olarak görmemek gerekir. isteyen ile istemeyenler egit ise kur'a-i per'iyye'ye bagvurulacakti.rr6Ancak bu tür bir mekanizmayi 19.'Tanzimat'm Uygulanmasi'. 7 A.ilan konulari diganda söz konusu ettiklerinden dolayisuçlanmaktayd11ar. Mirl arazilerin belli gruplar tarafmdan yagmalanmasi ve tapulanmasi iglemi bu kurullarda baglanny ve yogunlagmigtir. Ancak bu yände bir geligme vardir. Aynca geregi gibi ve yaygmhkla uygulanmadigun da belirtmigtik. Çogu. seçilenler 0) ya mülkî âmirin tayin ettikleri veya benzer biçimde gayrimüslim cemâat ileri gelenlerinin saptadiklan ya da yüksek rütbeli memurlarla anlayilan mahallin ileri gelenleriydi. 6 Halil Inalcik. Dersaâdet 1329. 1964. vazgeçildi. s. Bununla beraber Osmanh Imparatorlugu'nun tarihinde ilk defa kurumsallagan ve mahallî halkm temsilcilerinin katildigi kurullardan söz etmek mùmkün olmaktadir ve bu ileri bir adimdir. 635.mecliste konugtuklarmdan veya meclïste tart1. Belleten. Kugkusuz meclis-i idamlerin arazi sorunlarun ve anlaymazhklan her zaman hakkaniyetle çözdügü dügünülemez. Oylann çogunlugunu elde istemeyenler na.g. Vefik. no: 16602.m. 1864'ten itibaren vilâyet. Bir araya toplanan bu seçmenlerin karç1kanlacak ve tek tek her adayi isteyen seçmenler bir yaöbür yana geçeceklerdi. Avusturya Ímparatorlugu'nun birçok yerinde idari kurullara getirilen üyeler daha genigtabana dayanan bir seçimle saptamyor degildi? Toplanan meclislerin. eden aday seçilecek.Cevdet Dahiliye. okul. O çagda Rusya Ïmparatorlugu'nda zemstvo'lar. TekalifKavaîdt.5 Kugkusuz nizâmnâme ile kurumlagan bu seçim usulü genig bir tabaum kattlmasmi saglamaktan uzakti. görev ve yetkilerini kesinlik ve açikhlda belirten hiçbir nizâmnâme veya talimatnâme yoktu. Çagdaggäzlemcilerin belirttigi. Meclis-i idarelerin baçIang1çtan beri baghca iglevi köylüler ve käylüler arasmdaki arazi anlagmazhklarun çözümlemek oldu. 23 Safer 1256/26 Nisan 1840 tarihli. hastane vs gibi kuruluglar için yapilacak harcamalan tartigruglardir. 1864 Vilayet Nizâmnâ"meclislere 5 A. Üyelerin yetkileri tarif edilmedigi gibi. Hattâ inaag konusunda yolsuzluldar görälmesi üzerine. giderleri.sahiplerinden gisma adaylar 20-50 kigi olacakti.. livâ ve kaza idare meclisleri vilâyet bütçesini. 634-635. 89 ¯ . Ancak merkezî hükümet memurlarmm bu meclislerdeki seçimli üyelerden ve ruhanî reislerden asil bekledigi. II. 26-27. nizâmnâmenin uygulanmasi için ilgili olarak muhasalhklara gänderilen bir sadâret tezkiæsi ärnegi: BOÁ. Gerçi bu maaglann kimlere ne miktarda ädenecegi kesinlik kazannug degildi. c. yoksa bir dilek niteligi mi tagimaktayd2?Bunlar belirlenmig degildir.

yani üyelerin niteliklerinin belirlenmesi hususu. muhassilhk meclisleri ve onun devaru olan viläyet idare meclislerinin Osmanh Ïmparatorlugu'nunparlamenter hayata geçiginde de önemli bir katleda bulunduklarm1 belirtmek gerekir. Bu geligmenin mahallî idarelerin doguçu açistndan gösterdigi önem digmda. vilâyetleri Hüdavendigâr (1287-1293) Suriye (1286-1292). Kurullarm tegkil tarzr özünde laik bir temebirlikte. 1840'tan beri muhass11hk meclisleri ile ilgili nizâmnâmelerde. daba çok geldikleri yerlerin sorunlan üzerinde durdularsa da.9 Gelen meb'ûslar ilk anda eski götevlerinden gelen ahykanhkla. Su son kural Osmanh devlet geleneginde önemlibir geligim ve degigim demektir. o yerin halkuu temsilen seçilen yarisi Mûslim. Suriye yet yapan 1869'dan beri vilâyet meclisinin seçilmig üyesi olan Nikola meb'ûsu. meclisinde üyelik Haci Mustafa ve Salim efendiler. vilâyet. salnâmelerinden kargilagtumayla elde edilen bilgi. Bu demokratik terbiyede yirmi yih apan vilâyet idare meclisleri ve daha eskiye uzanan muhassilhk meclisleri ge- . 9 Kastamonî (1286-1293). mesi'nde 90 19 Mart 1877'de ilk Osmanh Meclis-i Meb'ûsâm toplandigmda. . laik bir geligmeye yol açmigttr. Tanzimat'tan Sonra Mahallt Idareler. Seçimli üyeler ise. parlamentoyu veya bu gibi mahallî kurullart Ïslâmîmegveret gelenegi içinde açiklamaya çahylr ama.Ankara 1974. ruhanî reislerden ibantti. imparatorlugun därt bir yanmdan gelen meb'ûslar. Ortayh.nekler 8 Ì. mülkî âmir ve memurlar.Tabiî üyeler. Hüdavendigâr meb'ûslari da 1870'ten beri vilâyet meclisinde bulunan pyh Bahaeddin ve Pavlos Pavlidi efendilerdi.8 Fakat bu organlann tüzel kipilik kazanmalan için aslî unsurlardan biti olan üyeligin anonimleptirilmesi. Ídareyeve karar almaya belirli kurallar çerçevesinde gayrimüslimler de katthyordu. livâ. Örnegin. Mahallî grupdayanmamakla le idarenin merkezî kararlarma hiç degilse dilekte bulunma yoluyla larm katilmalari 1840'lardan itibaren bir kurumsallagma ve devamhhk kazamyordu. Meb'ûs seçimi için hazirlanan tâlimat-i muvakkate. büyük çogunlukla vilâyet idare meclislerinin seçimle gelen üyeleri arasmdan valilerce veya meclis üyelerinin ortak karanyla tayin edilen kimselerdi. yüzyilm Osmanh dügünürü megrûtiyet rejimini. yanst gayrimüslim dört kigi idi. Örçogaltuabilir. 22-23.Kastamonî meb'ûslan. hattâ dig politikayi bile tartigmaya baglamiglardi. vilâyet idare meclislermin seçilmig üyelerinin ilk seçmen sayilarak meb'ûs seçilmelerini öngörüyordu ki. kaza idare meclislerindeki seçimli üyelerin faluî olarak çahymalan öngörülüyoidu. bu gibi kurullan Íslâmî megveret gelenegi içinde ele almanm mümkün olmadtgi açIktir. s. lasa zamanda ülkenin genel sorunlaruu kavrarug. 19. pratikte meb'ûslar bunlarm arasmdan seçilmig veya valilerce tayin edil1864-1876 yillari arasmda vilâmiglerdi. Nakkap Efendi'ydi.bu nedenle. sonra 1864 Vilâyet Nizâmnâmesi ve 1871 tarihli Daire-i Umûmiyye-i Vilâyet Nizâmnâmesi'nde yerine getirilmigtir.

geligememiglerdir. Bununla birlikte sandiklar imparatorlugun her yerinde aym etkinlige ve güce sahip degildi. Tank Us. Rumeli vilâyetlerinde özellikle Midhat Paga'nm valiligi sirasmda Tuna vilâye tinde Menâfi-i Umûmiyye sandiklan önemli bir sermaye birikimini gerçekleptiren kuruluglar olmuglardi.11 Bu sermayenin kullamhp biçimi. yüzyilda. Osmanh da merkeziyetçi Ímparatorlugu'nda devlet fel- sefesi ve egilimi egemendi. Yerli tüccarm güçsüzlügü ve iktisadî geligmenin yavaghgindan dolayl. 11 Maria Todorova. Meclis-i MeVüsân Zafnt Ceridesi. IV 19. yatmm yapilacak alanlar mahallî sandik kurullarinca kararlagtirdiyordu. Tagradan gelen meb'ûslislerindekitecrübe ve gelenege dayandigt ilk defa seçim görduklerini.10 Vilâyetlerdeki meclis-i idarelerin digmda. Osmanh gehirlerindeki eenafm geleneksel avâriz sandiklarma bile devletçe ei konmuqtur. Ístoriçeski 1972/5. Meclis-i Meb'ûsân'm bir içtüzügü olmamavisma ragmen meb'ûslar belli bir müzakere abykanhgina sahipti. üstelik ilk Osmanh Meb'ûsân Meclisi'nde 'Dersaadet ve Vilâyât Belediye Kahazirlanmasina ragmen. 'Obgçopoleznite Kasi na Midhat Paga'. 10 H. mahalli idarelerin gerçek anlamda güçlenigini saglayacak bu kuruluglar bir müddet sonra etkinliklerini tamamen kaybettiOsmanh-Rus savagmdan sonra sadece var olan Menâfi-i ler. Pregled.meb'ûslarm tartigma âdabma kadaraçakti. mahal1î üyelerin katildigt ticamt mahkemeleri hayatuu düzenlemekte küçümsenmeyecek rolü olan kurullardi. 91 . merkezde örgütlerde ihtisaslagmay1 yaratmaktadir.Ïnikad. yerli halkm temsileilerih-den olugan Menâfi-i Umûmiyye sandiklari. Eski bapkanhreisi Vefik Paga'mn otoriter olan Ahmed lâyet müfettigi meclis her geyin eski vilâyet mecgmdan. 1860'lardan beri sözde her yerde var olan meclis-i belediyeler. lar seçim konusu tarttg1hrken. 84-85.7 Nisan 1877.Güçlenen merkenunu'nun zî hükümet kargismda mahallî gruplarm iktisadî gücü de aym oranda artmadigmdan Türkiye'de mahallî idareler änce iktisadî ve buna bagh olarak da hukukî özerklik konusunda geri kalmiglardir. Ziraat ve Nâfla komisyonlamemleketin iktisadî n. Ístanbullularm 'ibtida-i Tanzimat'tan beri seçim usulünü bildiklerini' ileri kendilerinin ise sürüyorlardi. 56-76. Modernlegme bürokratik örgütlerin büyümesine neden olmugtur.leneginin büyük payi vardir. Devlet faaliyetlerindeki ihtisaslagma. s. Özellikle Umûmiyye sandiklarmm degil. Ïktisadîkonularda karar alma güçsüzlügii ve sermaye kuruluglanna sahip olamamak baglang1çtan beri ülkemizde mahallî idarelerin geligmesini önleyen bir olgudur. Merkezî hüve vilâyetlerdeki sanayiden egitime kadar hayatm her alanru düzenleme egiliminkümet Yabanci devletlerin misyonerieri ülkenin her yamnda sayisiz okul dedir.

ya da çobanhk ve tanm teknisyenligi kursu açmak istese buna izin verilmeyecegine güphe yoktu.92 ve sosyal kurum açarken. Bu egìlimiOsmanh meb'ûslar meclisinde de görmek mümkündü.Z. Ortayh. 13 H.Bu politika imparatorluktan cumhuriyete miras olarak kalmigtir. Amme idaresi. 118. . 90-91. Ekz. 16 Nisan 1877. T. Inikâd. Ï. tagradaki mahallî änderlerin degil.C. Us. c.1982. Yetimhane veya sanayi mektebi kurmak. Hizh bir gehirlegmeyle birlikte siyasal katilma sorununun da büyük boyutlara ulagtigi günümüz Türkiye'sinde mahallî idareler halen geçmigingetirdigi uyumsuz yapiyi tagunaktadirlar.12 Ama herhangi bir yerdeki halk kendi ihtiyacma yönelik bir ç1rak veya ebelik okulu. Bir semtten diger bir semte suyolu veya kaldiryn dägemek için iki-üç nezâret veya evkafla anlagmak gerekirdi. bir kismi merkezî hükümet organlarmm elinde oldugundan.Ïstanbul'dabile beledlyenin etkin bir hizmet görmesi mümkün degildi. Bâbiâlî bürokrasisi hayirhah davranmasa bile engel olamamaktaydt. Megrùtiyet döneminde beleolarak geligtirilip. M. önceki diyeler orgüt devirden daha güçlü merkeziyetçi politik baskiyla yönetildiler ve her yerde merkezî hükümete daha bagimh hale getirildiler. 15. 12 19.M. Son devir Osmanh yöneticileri belediye örgütünü sadece düzenli gehir hizmetlerinin gärülmesi için istediler. Belediyeye yeni malî kaynaklar saglamak konusunda Bâbiâlî bürokrasisinden daha isteksiz davrananlar ise tagra egrafi idi Yeni kaynak. anoluyordu. 14. tüzel kipilik kazandiklan halde. H.. yenivergi demekti. Kugkusuz beledlyelere ayrilan malî kaynaklar da çok yetersizdi. 'Osmanh Ímparatorlup'nda Amerikan Okullan'. Merkezî hükümet çogu cak gönderilen valilerin girigimÌyle yerde belediye örgütünü kurmamig ve belediye meclislerine uzun süre tüzel kipilik kazandirmamistir Belediyelerden beklenen hizmetIerin bir losuu vakiflarm. yüzydm sonunda Osmanh Împaratorlup'nda sadece ABD'nin kurdugu okul ve yetimhane sayis1400'e yaklagiyordu. sayi 3.

TürkKültürü. 221-230. r Ilk Telif Iktisat Elyazmast Andreas Tietze'ye Dùçünen ve yazan kimselerin bulundugu her toplum gibi.. 16-18. Ekim 1965. Orhan Tiitengil. XVIII. 'Türkçe'de hk iktisutKitabmm Konusu ve Yeni Bir Eser Üzerine Notlax'. vb kitaplarda. 1-2. Hizru'l-Mülûk. Avusturya Millî Kütüphanesi SarkYazmalari bölümünde mevcut bir yazma risale ile bu tarihi pimdiden sonra yirmi yll daha geriye götürebiliriz. ** Yazmaya ele geçirmedeki yanhuu ve metni incelemedeki tegviki için hocam Prof. M. 1 C. 1ktisatta Milli Dar.ünceye Dogru'. 25. Memnuniyetle kaydetmek gerekir ki. s 72 vd. 3744. S. 207-208. Osmanh toplumunda Batiiktisadî dügûncësi tarzmda kaleme ahnmig metinleri en çok 1850'li yillara kadar götürebiliyorlardi. daha dogrusu Yeniçag Avrupasi'nda yeni bir yöntem edinerek geligen iktisat bilgisinin tanrup izlenmesi ne zaman olmugtur? Soruyu cevaplamak zordur. 'ÍktisadîTefekkür Tarihimizden Bir Parça'. Ístanbul 1948. Avrupa iktisadî düguncesi. Yakm zamanlara kadar aragtirmacilar. s. s. Koçi Bey Risalesi. 1830'lu yillarm bagina ait bir yazmadir ve imdilik bu tarih. c. Tietze'ye tegekkürübir borç bilirim. Osmanh toplumunda da bir iktisadî dügünce. Osmanh toplumunun Avrupa iktisadî dügüncesiyle ve iktisat ilmiyle tamstig1 zaman olarak kabul edilmelidir.1brahim Fazd Pelin'e Armagan. yüzyll sonlarmda Osmanh aydmmm ilgisini çekmig olabilir. s. Selânikî Tarihi. ilk Osmanh vekayinâmeleri ile toplum ve devlet hayatma ait metinlerin kaleme almmaya baçIandigi devir lerden beri var olagelmigtir. S. pekâlâ 18. yüzyillarda Gelibolulu Mustafa Âli'ninSultanlara Nasihatler'inden veya daha önceki bazi nasihatnâme türü eserlerden baglayarak. 141-150. E Fmdikoglu. ¯ 93 ." Ele alacagimiz küçük risale. Ancak Osmanh toplumunda iktisadî dügüncenin bilinen klâsik. geleneksel niteligini degigtirmesi.1 Viyana'da. Orhan Okay. 101F Mecmuasi.Z. Osmanhlarda .Ekim-Kasun 1983. bunlarm bir kismi tarihçi ve dilbilimcilerin çahgmalariyla okuyucunun yararlanmasma da sunul* Yaprt. Osmanh toplumunda egemen olen ekonomik-sosyal görüglere bolca rastlanmaktadir. Ancak iktisadî dügüncedeki bu önemli degigmeyibelgeleyecek eldeki metinler bugün için o kadar geriye gitmiyor.

Nitekim 19. hane halki ve tarif ediliyor. . Ankara 1981. s. bkz. Menzil tedbîri açaktir. yüzyll Osmanh iktisadî dügüncesinde de. Kitab-iMesalihi'l-Müslimin ve minin. üslûbla.Y. 365. Ïzmir1984. Kütükoglu. -Part I-ll WiMendfi'l-Müen. imparatorlugun islahati Osmanh toplumunda Avrupa iktisadî dügüncesine niçin yabanci kaImdigi ve bildigimiz kadanyla niçin 19.1982. yüzyil Osmanh. derWiss. Serendiz Argizan. Osmanhlarda Narh Müesse- yay. bkz. E Fmdikoglu'nun. çok kiginin bildigi gibi. geleneksel düzeninin restorasyonunu Klâsik Osmanh döneminin bu gibinasihatnâme ve Islabat lâyihalarr. M. yüzyildan itibaren bu dügüncenin benimsenmeye baglandigmm cevabi. Saik Gökyay. AÜDTCF no: 216. Z. bu gibi tarihçilik ürünleri ortaya kondugu zaman bu soruya cevap verilebilir demek. Y Yücel. Mustafa Äli'sCounselforSultans of 1581. Anolarak ayarlayacagma bilgi iligkin nas11 kurup zenini bölügümüne gelirin ön kaynaklarm bilginin ve masplânda. O. 1850'lerde baghgadir. ve cak bu aile düzeyiilmi. Bugüne kadar bilinen ilk Türkçe iktisat kitaplan. tadayah bir imparatorlugun yapismi temel olarak kabul nm ekonomisine degigmesindenve o dünyanm ürünü edip. bir zunün'da arasmdaki iligkileri ve hane düuçaklar hanenin reisinin. tamttigi risalenin yazan olarak Serendiz Argizan adh bir tabibi gösteriyor. Bizim ele aldigimiz yazma baghgi ise menzil'.Keyf-üzkarquig1 kullamlan kullanmaktadir? Kâtip Çelebi'ye göre Menzil tedbîri ilmi.Akad.. Hattâ. Osmanh.94 muytur? Du metinlerin baghca äzelligi. ÍbrahimFazil Pelin'in kütüphanesinde buldugu Tasarrujiît-i Mülkiyye ve 1965 yllmda merhum sosyologumuz Cavit Orhan Tütengil'in tamttigi Ilm-iTedbîr-i Mûlk adh eserlerdir Sonuncusu 1860'ta Londra'da Charles Wells tarafmdan Türkçe yazahp tagbaski olarak bastmlmigtir. Esasen 19. daha dogru olur. AÜDTCF yay. düzenienmesine degindigi raflarm nin üstünde bütün topluma da yayllarak dügünülmesidir. 19. Osmanh amaçlayan eleptiriter olmalandir. bkz. yüzyilda tedbîr-i menzil' deyimini Kâtib Çelebi. Ankara 1982. Tiet2e. sesi ve1640 TariFdiNarh Defteri.Türkiye Íç Bankast yay. Yeniçag Avrupasi'umiktisadî iktisadî dügünceden habersiz bir kullanan kavramlar olup yeni dil ve haklanda öneriler getirmektedirler. kismen klâsik devir Osmanh dügüncesinden kaynaklanmaktadir. tedhir-i Emrân-1mülki'economie kullamr.iktisadt tarihini saglam bilgilere dayanan zengin bir sentez halinde yazmak kadar zordur.iktisat bilgisinin sözlügü. no: 307. iktisat risalelerinin politique' karµhgt menzil deyimini kullanmaz. Öst. Kigiligive Yaprilarmdan 3 Bu fasil için.. Fmdikoglu.. bu eseri Rossi diye bir yazann Economie Politique'inden yararlanarak Fransiz dilinde kaleme almig. Yaçami.Aynca. Katib Çelebi: 'ilm-i tedbir-i Seçmeler. A.Yûcel. Fransizca 'iktisat' 'ilm-i 2 Úmek olarak. Kitâb-i Müstetab. Ankara 1974. üretimin artinlmasi ve dogal kayçok sernaldann bunun için nas11kullamlmasi gerektigi gibi sorunlardan vet ve gelirlerin bölügümü konusu zihinleri meggul etmektedir.

s. Say'den mülhem bir kitabm Ïlm-iTedbtr-iMenzil adiyla Sehak Ebru tarafmdan 1850'lerde çevrildigini belirtir. 'Umûr-i Hariclye' bölümünde çeviriolarak yer almaktadir. mâdan Estrada nâm Ïspanyolhir zâtm nüfus meselesi ve iktisadî kaynaklar üzerindeki yazdiklarmm bir tercümesidir). Tedbtr-t ümrân-r mülkî ilmindeki hazîk-i hükeyor. Herhalde Bâbiâlî'nin gayrimüslim tercümetni 4 Tütengil. National Bibliothek. özellikle Malthuttan söz ederken. Tütengil'in tamttigi Wells'in kitabt ise. Gerçekte ise. tamtdan bu risalelerin tag baskisi olarak basilmasi. Bir Ïngiliz tarafmdan Türkçe kaleme ahnan bu ikinci eser de iktisat bilgisini ve kavramlan kisa ve yetersiz olarak tamtmaktadir. Fmdikoglu'na göre. Ancak eser için Cavid Bey'in sözünü ettigi kitaptan daha eski bir tarih vermekle beraber. Malthus'un meghur denemesi l798'de basildigma ve 1831'den beri çakan Takvfm-i Vekâyrnin 54-56.B. Takvîm-i Vekâyrnin 56. B. Fmdikoglu'nun tamttigi bu eserden önce. bu tarih. sadeark Yazmace yazma olarak kalmigtir. ilginin yayilmaya bagladigmi gösterebilir? Bizim ele aldigmuz. sayilan da 1832 yihna rastlad2gma göre. ps . 1860 basunhdir. kitabgi künyesinde yoktur. Yazmamn son sahifesinde muhtemelisim ve tarih belitsizdir. açik ve kesin olan bir pey. elimizdeki yazmamn tarihi 1833'ten daha geç olamaz. Eu bilgilere göre. sayilarmda. 43 yaprak. CodexVindobonensisPalatinus. Millî Kütüphane'nin Jan arasmda bulutunaktadir. Çevirininrisale sahibi tarafmdan yapildigi anlagihmakale. onun nüfus üzerme olan eserini otuz sene önce kaleme aldignu söylüyor ve yakmlarda bu konudaki tatutici bir makaleyi 56 sayih Takoîm-i Vekâyrdeneµettigini belittiyor (nüfusile ve iktisadî durumla ilgili böyle iki makale. Mehmed Cavit Bey'in naklettigiiktisat kitaplanyla Fmdikoglu'nun inceledikleri arasmda kimlik çatiçrnasi gärülmekte ve yazarlar J. 5 Viyana.de Aleko Sucu Osmanheaya çevirerek bastirmigtir. Ancak. 142-144. EconomiePolifique kitabmdan Tasarrufât-I Mülkiyye olarak çevrilmigtir. gibi görünmektedirler.. 1315 Hieri/1897-98 miladi tarihli kendi iktisat kitabmm birinci cildinde. Viyana'da.5 Bunun Economie Politique'ten bir çeviri oldugu düpünülebilir Risalenin yazan ada yazmada yer almadigt gibi. bagvurduveya derleyen müterciminin gu Avrupa kaynaklan da belirtilmemigtir. ele aldigi risale. her iki eserin de 1850'ler civanna tarihlenehilecegidir.g. Rossi isimli bir yazarm.m. a. Elimizdeki risale 86 sayfadan olugan bir yazmadir ve 'Risâle-i tedbir-îümrân-1 mülkf adru tagimaktadir. Osmanh toplumu yüzyihn ikinci yansinda iktisat bilgisiyle henüz tampma agamasmdadir. dil özelliklerine dayanarak tahmin etmektedir (tahminen 1268 H/1851 M). yazan (veyaderleyicisi) meçhul risale ise. J. Ancak risale sahibi. Bu eser Sultan Abdülmecid'e takdim edilmigtir. Mixt 1169. say1daki 55. Mâliye Nâzm Mehmed Cavid Bey. Say'in iki ayn kitabrun çevirisinibirbiriyle kangtinm. sayismda degilse de 54 ve 55.Yahuz.

I risâle-i oldugu beyamnda istîcab etmig îsâlini lag ve v-2 r-2 v). Yeni bir iktisadt Anlayi. zeninde ve yänetimde degigiklikler yaratip. bünyesi ve iglevleri yönünden büyümüg. ilk paragraftan itibaren iki sahife kadar. eserini ortabenimsedigi yönetsel modernlegmeyi.plmig üslûbun digmda. 39 r). geligmigtir.96 manlarmdan olan yazar. Eu yönüyle yazar. barut ve ategli silâhlann icadi ve kullamnuyla merkezî ordular ortaya çikmig. Yazar. Risalenin giriginde merkantilist bir yaklagim göze çarpmaktadir.. farkh çok bir de yanh. ve üzere. iktisat tarihçilerinin kisaca ticari ve sonra sinai kapitalizm çagi dedikleri (itiraz edilmeyecek bir terim) dönemin kamerkezîyetçi degigiklik mu yönetimi ve idari-askerî bünyede yarattigt gibi olgularla yapilacak birikimi kapital sermaye hareketinin büyümesive almmaktadir. Böylebir degigikligi merkezîlegen monargiler olayx olarak açiklayan (ve bir boyutuyla dogru olan) görüg. sudevletin iç dübay ve ögretmenlerinin yetigtirilip maaglarmmödenmesi. Arab.s. ya koydugu yillarda yùrütülen degerlendirmektedir. Bu açiklamaya göre. Yeniçag devleti. bunlarm egitimi ve donanmu. 3 v 4 r). giripteki bu açiklama bizce qu açtdan çekici.. bu olgudan dolay1 gerekli görülüyor. yazar tarafmdan benimsenmigtir. Risalede. malî ve iktisadî düzen nitelik degiytirmigtir. ve hî yönden hiç yüzytl 19. ve iktisat bilgisi. fark baglarmm iktisat literatüründeki ifade ve terimleri kullanmaktadtr ama. devlet hayatmda ve dünyada iktisadî sistemin niye degigtigini ve niçin yeni bir iktisat bilgisinin gerektigini ve neden risaleyi kaleme aldigun pöyle açikhyor: "Eyyâm-1 eser ve haberi mazîyede vücudi nâbud ve düvel-i salîfe zamanlannda edib. müteahhîolmagla. kuramla uyum gösteren bir olgu olarak . Fars ve Yiman dilinde bulunmayan ve sadece Ïngilizve Fransiz dilleriyle edinilmesi mümkün olan bu bilgileri dil bilmeyenlere aktarmak için risaleyi kaleme aldignu bildiriyor (yazma. derhal konuya giriyor. milel-i düvel tebdil ve fer ve galebe esbabi tagyir ve tebdilini icâb ve ale'1 hurenin pâir nizâmât-i dahiliye-i mülkiyelerinin ilm-i mazbut insabmâ ibtedâbîrin umrân-1mülkiyeye nizâm ve aid sus muhtasaradir" (s. "Devlet diger devletlerle ve milletlerle olan ticarette kendi tebaasmm ç1karnu kollamah ve onun ticaretini digerlerine gön artiracak tedbirleri gözetmelidir" (s. edilecegi 18. olarak Ama tariele degigkenler bir aç1klamaya yeg tutulan açiklama sayalmamahdir bu. risalenin sonu yüzyil Gerçi yazari. kudüs tuhur anm mukteolan ecza-1barut ve mâdum ve mefkud lcâd hurûb ve zäsmdan olan eslâha-i natiyyenin karîn-i ve kit'alde istîolan zausul-i matlûb andan muharebe ve mutad mali olduktan sonra.Osmanh neerinde ah. hattâ orijinaldir: 1820'lerden beri orduda ve merkezî idaæde Yeniçag Avrupasi'ndakine benzer mform ve degigmeleri geçiren Osmanh imparatorluk yönetiminin sorunlarma cevap vermek amaci güdülmekte ve buna uygun bir yaklayimla risalenin kaleme ahndigi görûlmektedir.

kanunlar ve iktisadî-ticari eserler. Devletin gizli. günün partlarma uyup tedbirler almahdir. diger deyor: "Bir devrin halki ve devrin gan ü göhretini virlerle karg11agtirmay1p. ona danigmanhk yapmalan gereklidir. Ïhtiyaçnedir. Degerin ölçütú olarak lothk (nedret) ve emek gösterilmektedir. Örneginparap. ve de siyla (mal-1sermaye) üretim araci niteligini kazandigi açiklamyor. ücret alan yllhk ve olup. Arapça asrefah ve baymdirhk. Bunun için Ìbn-iHaldun'un bir tümcesine bagvuruanlamak için. Bölüm). yaçanan güne bakarak hareket etmelidir. Fasl-1evvel (L Bölüm). fes ve gapka gibi geylere kargi Hiristiyan ve Muslümanlarn aym gereksittmeyi duymayacagi söyleniyor. mal nedir gibi. senede yarattiklan iki devletlerinin yüz Böylece Avrupa Osmanh ü1kelerinde de yirmi yllda gerçeklegebilecektir (s. Bu gibi kimseler davet edilmeli ve dünyafaaliyet izlenmelidir. Yazar burada ilginç bir eldemede bulunur: Maziye bakarak degil. mn ekonomik durumu..Yazarin bu risaleyi kaleme almakta kendini de ilgilendirebilecek pratik bir amact oldugu da bellidir. 14 v-21 r: "Ístihsaldekullamlan araçlan üzerinüretim emval beyatumdandir. zarari yükümlenen.üretim için sermaye ve çirak. tedbîr-î ümran-i mülkî (economie politique) ilmi konusunda bilgisi ve tecrübesi olan herhangi bir devlet ve ulustan kimselerin. s.. Girig (Mukaddime)'teki bu teorik çerçeve diyebilecegirniz açiklamadan sonra. açtk. ingallah 97 . 11 r-14 r: Üretimsürecinin ne oldugu açiklanüzerinde diktan sonra. 6 r-10 v arast:Bu bölümde iktisat biliminin temel kavramlari tammlaniyor. âlât.mübagirîn-i ummâl) olup.. artacag1üzerinde ruluyor. bu bölümde üretimin ögeleri (istihsalunsurlan) duruluyor. bir En basit duruluyor. (b) sanayi ve zenaat (amel-i hîref) aymnaktadir.edavat ve Fasl-I sâlis (3. Uretim araçlanm (a) mal-i sermaye. Bölüm). Klâsik Osmanh döneminde fermanlardan kayatlara ve siyasî-edebî metinlere kadar malkelimesi. s.. IhtiyaçIarm dunedmt (kithk) ve örf ve âdete göm biçimlenecegi. servet. Üretimolaynu gerçekleptirenler ve (c) ticaret olarak üçe ise. genel veya özel igleriyle ilgisi olmayan. (b) amel-i beger (emek yerine say deniyor) olarak aynmhyor. kalçoban. Bu bölümlerin içerigini lasaca gözden geçirelim. Fasl-t sâni (2. bunlar kâr ve âlât-edavati saglayanlardir. Tauri'mn her devir için ortaya koydugu yöne tim ve igleyige uymah ve devietve toplum iq1erinibu biçimde yola koymaya gayret etmelidir" (s. ayhk ve (b) ucretliter çabganlarrisk mutemet yüklenmeden gibi fa veya ticarette sandikkâr. (a) mütegebbisler (risalede. 5 r). 2 y). s." Yani müstahsile-i esbâb-i kullamImaüretimde malm açak örneklerle. Bu sayede (madde-i asliyye) hammadde iglenip mamul mal haline getirilmektedir. Üretimfaaliyetini (a) tanm. nâzir-i meclisin (yani ticaret meclisi nazmnm) yanmda. risale beg bölüm (fasil) ve bir sonucu (hatime) içermektedir. günlük. Yani eskinin restorasyonuna yönelik bir iktisadî anlayiëla degil. dar.

Bu bölûmde devletin zenginliginin de bu yolla artacagivurgulamyor. tüketicinin verdigi degere.Bir memleket nüfusunun artig yetenegi. Risale sahibi. Bölüm). s. Malthus'un bu konuda verdigi ärnek hesaplamalan nakleder. Fasi-:rabî (4. Kâr ölçüsünde sermaye artmhr ve i. metinde mal sözcügünün bugünkü anlamuu kazandigi görülmektedir. Malthus'un görûçü özetlenmektedir. birinci bölümdeki deger kavrammm açiklamastyla çeligki içinde gibi görünmektedir. Bundan sonra. Risalede. Risale sahibininbu konulan daha çok Malthusçu yazarlarm Avrupa gazetelerindeki makalelerinden iziedigi anlaµlmaktadir. bir sabuncu daha fazia yag ahr ve sabun kazamm yeniler. B. orijinal eserleiden çok.) Bir mahn üretiminde sermayenin degeri de yer ahr. (Bu tümce. bu gibi ömeklerle açikça görülmektedir. 29 v. böylece bu iglemden diger üreticiler de yarar saglar. 21 r-29 v: "Krymet-imal-1 sermayenin hakîkat-i 98 zât ve maliyeti ve anm husiil-1 mal emrinde tarîk-iistîmali ve efrâd-i nâsm mülk ve tasarruflarmda sûret i teksir ve terakîmi beyanmdadir. bazi vülgarize kitap ve makalelerdir. Meselâ. Tanzirnat arifesinde yapilacal reformlar ve yeni iktisadî politikaya uygun bir anlaysym yer aldigi. daha dogrusu. nüfus artrymm yaratacagt sorunlari kavramak ve çözmek için bir çaæ oldugu kamsmdadu. mahn kullamm imkâmna ve derecesine göredir. Malthusçu nüfus kuramma yalon ilgi duydugu açiktir. Say'den Ricardo'ya kadar birçok iktisat kuramci- . her dogan çocuk yagasa. sermaye mah ürüne dönü- o gür. Malthus'un otuz sene önce kaleme aldigi-eser ve bu konuda Avrupa gazete evrakmdan (!)yaptag1çeviriyiTakoim-iVekayf de bastudigmdan säz ediyor (s. Risalede. Malthus'un ünlü denemesi hariç. bir anlamda iktisat bilgisinin. savag gibi tahripkâr olayla_rkaçmilmazdir. Yaniotuz milyonlu Fransa." Bir tüketim mahnm kiymeti. Fasl-r hami (5.yisalenin bu sorunlara dikkati çekmek ve tedbir-î ümrân-i mülkt ilminin ögrenilmesi ve ona göm tedbir almmast için yazildigi bildiriliyor. tabiî denge kuramcalarma. Hattâ risale sahibi. Bölüm). J. 33 r). yazar ek açudamalar yapmak için dipnotu kullanmaktadar).ve devamt: Bu bölümde nüfus sorunu ele aluunakta ve risalede orijinal bir egilim olarak. En uzun bölüm budur ve risale sahibinin. Bu da ashnda bir sermaye mahnm da degerini tayin eder. metinde hangi kaynaklari kullandigmi belirtmemigtir (klasik Osmanh nesrinde pek görülmeyen bir biçimde. s. fizyokratlardan. girig bölümünde ileri sürülen dügüncelere atif yapilarak. 26 sene sonra 90 milyon nüfuslu ve 52 se ne sora 270 milyon nüfuslu bir ülke olacaktir.Ima uygun olarak para anlammda kullamhrken. büyür. o memleketin nüfusunu her 26 yllda üç kat yükseltecek derecededir. Yazar. Bu nedenle hastahk. salgm. daha önceki gazete çeviriferinden de anlagildigi üzere. yirmiden fazla çocuklu evililikler yaygmlagir. Risalenin kaynaklan muhtemelen temel.

Daha önemlisi. bütun nahif yapisma ve üslûbuna ragmen.smdan esintiler vardar Belki yazar. degigen dünyanmiktisadî mekanizmasuu ve dügüncesini ögrenme istegi ve bazi tedbirler ahnmasi özlemi bu risalede göze çarpmaktadir. iktisat biliminin konularina ve temel kayramlarma yazarm zekice yaklagtigi ve bunIarm oldukça yanhysiz ögrenilip ögretildigi bir metin görünümündedir. bu ünlülerin yaptigi tamm ve ileri sürmüg olduklan dügünceleri. 99 Bununla beraber. bu gibi bilgi1erin ögrenimi ve okunmasi yaygmlagmamig Shra bile. askerî endigelerle baglarrug Mahmudiyye reformlari dönemi Osmanh adammm. onlarm isimlerini bile bilmeden ikincil kaynaklardan naklen derlemigtir. elimizdeki ilk iktisat kitabt (daha degrusu yazma risale). .

Osmanh

Ímparatorlugu'ndaSanayilegme

Anlayzytna Bir Ornek:
'Islah-t Sanayi Komisyonu' Olayr

19. yüzy11a girildiginde taramsal ve endüstriyel geligimgästeremeyen
imparatorlukta, tezgâh ve Lonca sanayiînin ugradigi çöküntü genel olarak bilinmektedir Gene Tanzimatça grubun bazi dallarda, özellikle tekstil ve porselen sanayiînde atdunlar yapip, bazi devlet fabrikalari kurduklan da bilinen gerçeklerdendir. Bunlarm sayilart, sermaye ve üretim
kapasiteleri üzerinde tam ve ayantih bilgi elde etmek qu an mümkün
degildir. 1835'te kurulan feshane ve çuha fabrikalari, ÏzrnitKâgit Fabrikasi, Beykoz Teçhizât-i Askeriyye Fabrikas1, Tophane,
porselen fabrikalan gibi tesisler bunlardandir.1 Bu tesislerin bir kismi
rantablkogullar
altmda ça14maya devam etmig, bir kisnu zaranm sürekli olarak hazine yardim1ylakapatmy, fakat tekstilde öncülük etmesi dugünúlen önemli bir kisuu ise, yolsuzluk ve rezaletler serisi ile iflâs edip
genel üretim yapisanmve dig ticarî iligkiler sistemikapanmigttr. Ülkenin
nin bu geligmeyi önledigi açiktir.
Burada üzerinde durmak istedigimiz asil konu; Osmanh devlet
adamlarrun
sanayilegme programi, daha dogru bir deyigle sanayilegme
anlayigidir. Hemen görülecektir ki, bu konada Osmanh devlet adami bir
bakuna gerçeklerden uzak äneriler getirmektedir, ama bu durumun nedeni de sanayilegme konusunda içinde bulunulan dilemmadir.
Sultan Abdulmecid döneminde büyük umutla girigilen sanayileyme
tegebbüsü, 1asa zamanda olumsuz sonuçlar verdi. Bu durumda 1860'lardan itibaren sanayilegme konusunda baziyeni projeler ortaya kondu. Bu
sözde programi yürutmek için 'Islah-1 Sanayi Komisyonu'nun kuruldugunugöräyoraz. Sultan Abdülazîz devrinin sanayilegme koitusunda
belli bagh tek eylemi sayilabilecek bu komisyon, Meclis-iVâlâ azasmdan
bazilarmm üyelige tayiniyle kuruldu. Komisyon reisi gene Meclis-i Välâ
azaimdan ve birçok komisyonlarda üyelik yapmi.9 olan Riza Efendi idi.
Yayunlanan talimatnameye göre bu komisyonun ugrayip çözümleyecegunlanhr:2
þ sorunlar

Beykoz-Ìnceköy

*

ODTÜGehpimDergisi, 1978 ÕzelSayisi, s.

123-130.

'Tanzimat ve Sanayimiz', Tanzimat I, ÏstanbulMaârif Basunevi,
1940, s. 432-439,
2 Takvim-i Vekayî, no: 1027, 11 Tegrinisani 1284; ayrica bkz. Osman Nuri, Mecelle-i
Limûr-I
Belediyye,Ìstanbul1338-1922, I, s. 718-724.
1

Õ. CelAl Sarç,

a) Halen %5 olan gümrük resmini artirmak,
b) Sergiler açarak sanayii tegvik etmek,
c) Sirketter
(esnaftan) teykili ile sanayii geligtirmek,
açmak.
mektepleri
d) Sanayi

sKomisyon faaliyete muhtemelen 1280-1282/1863-1865 yillarmda geçmigtir.3 Sanayi mektepleri Ïstanbul,Edirne, Tuna vilâyetlerinde
çok sonralan açildi ise de, mezunlarma
i; sahasi bulunamadigmdan dumura
ugradilar. Gümrük resimleri ise imparatorlugun son zamanlarmda bile
%8 oranma ancak yükseltilebilmigtir. Yerli tüccar için ise ihtisâb rüsurim
ve dahin gümrükler yüzünden bu oran çok daha yüksekti. Sanayi fuar
tarihinde göstermelik bir iki önemsiz olaydan
ve sergileri imparatorluk
ibarettir. Bu talimatnamede komisyonun asil hedefinin esnafi, girketler
halinde örgütlemek oldugu görülüyor.
artik münferiden degil,
Nitekim talimatnamenin 3. maddesi;
girket halinde çahymast' lüzumuna deginiyor. 4. madde, bu girketlerin
her suuf esnaf için lonca kethüdasive loncanm ileri gelen esnafmdan seçilen azadan kurulu hir idare cemiyeti tarafmdan yänetilecegini•belirtiyor. Ancak 6. madde, girket idare cemiyetinin kararlan ve faaliyetinin
Meclis-i Vâlâ tarafmdan denetlenecegini belirtmektedir. BöyIece, daha
igin bagmda serbest girigime dayah kapitalist bir geligme kavrammin
yerlegmedigi ve girketlerin bürokratik kontrol ve güdüm altmda tutulmak istendigi anlayihyor.4 Bazi esnafm girketler halinde örgütlendirilmesini ängären komisyonun talimatnamesi, daha çok ikincil maddelerin
üretimi üzerinde duruyor, Örneginsimkey esnafi, saraç, altm varakçi esnafi bagta geliyor. Debbaglar 2000 kese altm, demittiler ise 5000 kese altm sermaye koyarak birer girket kuracaklardir. Demirciler girketinin 100150 beygirlik makine ve telgraf telleri imâl etmesi öngörülüyor. Bu sudan projenin gerçekleytigine dair bir kayda rastlamadik. Bundan bagka
balmumu, kumaçça, yastikçi, dogramac1gibi, yirmi dalda çahgan esnafm
girketler halinde örgûtlenmesi öngörülmügtür. Bu konudaki girigimler
suya dügmügtür. Ciddt bir sanayive pazarlama söz konusu degildir. Sanayilegme halinde ortadan kalkmasi gereken üreticilerle, yani esnafla bir
sanayilegme girigiminde bulunulmak isteniyordu. Nitekim bu girketlerin hiçbiri gerçeklegememigtir.
IL Abdülhamid döneminde ülkede ulagun, bürokratik örgütlenme,
egitimin yayilmasi alanmda kayda deger hazi geligmelergözlemlenmigse de, sanayide ciddî girigimler göze çarpmlyor ve sanayilegme alanm'esnafin

-

3 Osman Nuri, a.g.e., s. 718.
4 A.g.e., s. 724 ve devami; bu talimatnamenin son gekli olup 22 Temmuz 1290 (1873)
tarihini tagiyor.

101

102

daki bu çarpik tutum ve dügünce devam ediyordu. Yildiz Argivi'nde
Islah-1
sanayi raporu bu gerrastladigumz
ve burada ele alacagmuz bir
etmektedir.5
çege igaret
Bu raporda Ístanbul'da
ve vilâyetlerde kurulan sanayi mekteplerinin
arzu edilen sonucu dogurmaylp iglerligini yitirdigi ve sanayiin tegvikiislah
komisyonune yarduna olmadigi belirtiliyor. Kurulacak bir sanayl
mahallî
çöküg nedallarmda
sanayün
demircilik
tekstil,
camcthk,
nun
denlerini aragtirmast isteniyor. Ïkinciolarak, bu mallara talep yaratilmast için refer gerektiginin aragtmlmasi ve üçüncü olarak mimarî ve ingaIslalu
at dahnda eleman yetigtirilmesi için güzel sanatlar okulunun
gerektigi belirtiliyor. Dördüncü olarak kâgit ve cam üsetiminde öncelik1e
yerlisanayiin geligtirilmesi ve nihayet pamuklu dokumaahkta yerliüretimin geligtirilmesi gerektigi belirtiliyor. Ancak burada ilginç bir nokta
göze çarpiyor "Bu dalda fabrikalar kurulmast amaca ulagmaya mümkün
dokumamn ahäliye imâl ettirilkilmaz," deniyor Istenen gey,
mesi', yani küçük üretimin tegvikidir ki, böylece ciddî bir sanayi programindan sõz etmek mümkün olmuyor. Raporda bu husus açikça apagidaki gibiifade edilmektedir: "Tegekkül edecek komisyou tarafmdan müracaat olunmasi lâzun gelen tedâbir; evvelen memâlik-i mahrusa-i pahane
(de) vaktiyle sanayi hayli terakkî ederek oldukça ihtiyac-1 dahiliyemize
kifayet edecek derecede iken, gimdi bunlardan evvelki kadar istifade dilememekte olup, meselâ Ankara soflan, Bursa ve Haleb ipekli ve kumaglari ve Bilecik çatmalan ve vilâyât-1 gahanelerinin ekserinde imâl edilmekte olari alaca ile debbaghk ve Kütahya'mn çinileri ve hah imâli ve
bahusus sanayice derece-i vücûbda olan demircilik sanatlan heman
mahv u münkariz olmak derecesine gelmig olmagla bunlarm yine mahallince ihyâsi ve ilerletilmesi tahtu'z-zeminde olmagla tegekkül edecek
hey'etin evvel enfinle; sanayi-i mezkûrenin inkirazur mucib olan esbabi ve badehu bunlann hal ve zamanm terakkisi nisbetinde islahi içün ne
gelecegini arîz ve âmik teemmül
gibi tegübbüsâta ibtidar edilmesilazun
'pamuklu

ve mülâhaza etmesi.
Sâniyen; mahsûlât-i dahiliyenin beyn-el ahâlî nazar-iitibâre almmasi
ve revâc-1 çâresinin istihsâli zunnmda ne yapmak lâzun gelecegini pîç-i
nazar-i mütâlaaya almasi.
Sâlisen; teb'a-i Islâmiyyeden fenn-i mimarîde hayli zevât-i meghûre
gehnig ise de her ne esbâba mebnî ise bir müddetten berû bu zenaât-i
âlîyeye ragbet edilmemig oldugu gibi, oymacihk ve hakkâkhk ve fenn-i
nakkag dahi gerüde kahm; oldugundan
bunlann ilerledülmesi lâzimeden bulundugu cihetle sâye-i terakkîvâye-i hazzet-i mülkdârîlerinde
derece-i
el'ân mevcut olan ve hâl-i haziriyle intizâm ve mükemmeliyeti
matlûbede bulunan senâyi-i nefîse mektehinin bu nokta-i nazardan tev5 BOA, YgdazArgivi Evrakt, 12-88/35, ID Ca 1306/9 Ocak 1889.

sîi

ve mekteb-i

sanâyîin dahi tanzîm ve islahi çâresin dügünmesi.
Râbien; cam ve kagit gibi pek çok sürümü olan egya içün memâlik-i
mahrûsa-i gâhâneden her serie milyonlarca paralar Avrupa'ya gitmekte
oldugu cihetle bu paralar harice çikmayarak dâhil-i memâlikde kalmak
ve pek çok ehâli-i Ïslâmiyyekullari dahi bu yüzden müstefid olarak erbäb-i zenaâtden ustalar yetiptirilmek üzere muntazam fabrikalar inçâsi
zunmnda îcâb eden tedâbirin teemmül ve mülâhaza etmesi.
Hâmisen; ehâli ekseriyet üzem pamuk bezi iksâ ve istihlak etmektroldugu.cihetle, bu yüzden dahi Avrupa'mn memâlik-i pâhâneden almakda oldugu para, cam ve kâþt içün çakan akçeden daha ziyâde oldugu cihetle bunun dahi hârice çikmayarak dâhil-imemâlikde kalmasma bir çâre bulunmasi ve fakat bunun içün fabrika inçâsi hâlinde maksad-i aksaum husulü mümkün olmayacagmdan, bunun ehâlîye îmâl ettirilerek, bu
istifâdesi çâredinin istihsâli."
yüzden pek çok efrâd-1Ïslâmiyye'nin
Fi 10 Ca sene 306 ve fi 21 Kânûmevvel sene 304 tarihli raporda Müze-i Hümâyûn müdîri kullari Hamdi (muhtemelen Osman Hamdi) ve
mügir kullan (Said?) imzasi görüluyor.
Yüzyilm sonuna gelinmigtirama, Osmanh devlet adamlarisanayileyme at11mum gerçeklegtirmekiçin hâlâ esnaf ve fezgâh uretiminifeda etOsmanh sanayiînin bu temel üzerinde
meye cesaret edememektedirler.
kurulup geligtirilmesineçahqilmakta ve tabiî girigimler bir yana, hazirla·nan raporlar bile çarptk bir nitelik göstermektedirler. Küçük üretimin ve
lonca düzeninin Avrupa'da 15. yüzyildan beri büyük olaylar ve istiraplar yaratarak y21aldigi,aym deneyin Japonya'dalasa zamanda yogun biçimde tekrariandigt
dügünülürse; Osmanh devlet adamlari böyle bir
toplumsal devrime cesaret edemediler denebilir. Ancak, sorun bu kadar
basit degildir. Tanmsal fazIayi yaratamayan ve kirsal alanda önemli degipmelergeçiremeyen ülkede, fabrika endüstrisine gepecek partlas da
mevcut degildi. O nedenle, Osmanh sanayi programlarmm çarpik mantigi büyük ölçüde ülkenin tarimsal yapismdaki çarpildiklardan ileri gel-

mektedir samyoruz.
II. Megrûtiyet'ten.sonra
da esnafi feda edemeyen bu sanayilegme
programlarma devam edilmig ve Osman Nuri Bey'in dedigi gibi6 kurulan bazi esnaf girketleri yolsuzluk ve iflâs denemeleriyle ostadan kalkm1gt1r.

6 Osman Nuri, a.g.e., s. 728.

103
¯¯

Osmanh bütünlügünü koruma prensibinden vazgeçilmigtir. Bagbakam kugkusuz pro-Türk iten saik Sefarad Yahudî mengeînden çok. . Nitekim Gladstone ve Liberaller bu politikamn aksini izledilderinden. bir millî devletin Versailles'da kurulugu olarak anlamahyxz. hassaten Benjamin Disraeli. Balkan halklanmn milliyetçiligini desteklediler ve tarihin bagladt.20DYdhk Çagdag Sureç. ve tabiî Alkültürünü politikasuu vügtükleri Balkan Slavlan. politik diplomatik rolù. Alman ve ediyorlardi. Ïngilterebirinci derecede güçIü devletta Fransa ise Ïngiltereile bagkalan arasmda vardan uyugmalari er ya da geç izlemek zonmdadtr.215-221. Ankara 1999. Osmanh Devleti'nin birliginden yana bir politika izlemigtir. yüzyilda Fransa'run Osmanh Devleti lehine izledigi. smaî yatirunlarm büyük özellikle Rusya. Almanya'mn 'ihtillâller * Türk Diplomasisi.104 . Disop Roma ÏmparaterluguAvrupa topraldarmda gerilemeye bulamadi. Avrupa umdugunn Rusya Kongresi'nde Berlin yanda ger ugrunda döonun kargismdaydi. asil önemlisi romantik bir hava içinde. 1791 Zigtovi ve Yaq antlagmalarmdan beri kendisi ile harb edilmeyen Avusturya (1867'den beri Avusturya-Macaristan) gimdi kongrede Bosna-Hersek'i iggal ederek Balkanlar üzerindeki mütecaviz emellerini kuvveden fiile çikarmaktadir. Fazarabuluculuk ladan Ïngiltereve Fransa'mn bundan böyle Osmanh Devleti'ni Rusya aleyhine eskisi kadar desteklemeleri söz konusu degildir. yüzyll sonundan itibaren nyguladigt politik dengenin unsurlan degigmektedir. 15-17 Ekim1997. artik 1878'den sonra söz konusu olmamaktadir. Büyük devletve milliyetler' çagru olgu olarak ler dünyanm bu parçasmda kabul etmig görünüyorlar ve Balkanlar'm kopuçu konusunda. Hattâ Ïngiltere bagbakam bu politikasmdan dolay1 parlamentoda 'Yahudi' diye tahkirapolitikaya ne bir protestoya da ugramigtir. s. Osmanh Ïmpatagir) sulhsever unvamni kendisi minde (ki Mirotvoretz. durumda Du tercih manya ile iktisadî baglantry1 Rusya'ya döneAleksandr yapildigi III. Osmanl2 Imparatorlugu ve Alman Diplomasisi: "Drang Nach Osten"* ile olan iligkilerinde tesis ettigi Osmanh Ïmparatorlugu imparatorlugu esas itiAlman nasil edebiliriz? sistemi tarif diplomatik bariyle bir kara devletidir ve Reich sözünü kozmopolit bir imparatorluk degil. 1878 Berlin Kongresi'nden sonra Osmanh Ïmparatorlugu'nun18. Ìngiltere'ningerçek menfaatini görebilmesiydi. 18. Ìngiltere'demuhafazakâr hükümetler.

Demek ki Balkanlar'da Avusturýa ve Ïtalya'nmemelleri. 17 Okt. arkasi iligkinin. Berlin sefirimiz Tevfik Papa gazeteyi gikâyet emriyle gazete toplattir11di. no: 8.bkz. belirli bir dünya görûçu (Weltanschauung) etrafmda biçimlenen bir toplum yapisi ve bir egitim sistemine dayamr. Bugünkünün aksine Almanya 19. bu sansürü ve bu tekmerkezlilige egilimi desteklemeye hazirdir. yüzyilda Balkanlar'da aktif politika gütmeyen ve henüz çtkarlanyla sahneye çikmamig bir devletti. no: 1. Archiv de. O anhasir ile sester ise. Otoride degildir. 1896. Alman toplumunda Karl Liebknecht ve Rosa Luxemburg da toplatmak da Ìngiltereve yazip faallyet gösterebiliyordu. Auswaertiges Amt. ama gazete altmda tunastlkontrol basmm bir Hür kolay igti. Bazt halde bazi sestilir ve lerin yükseltilmesi ve bazi halde kisilmasi halen devam eden ve otoriter Totaliter rejim yrkilabuir. askerler tarafmdan tespit edilir ve kitleler basm ve cemiyetler yoluyla bu politikayi desteklemeye çagrdir ve yönlendirilirler. Hohenlohe raporu. Der bir tulduguna paraziti nasil yagiyoir diye yazmrihte Sultan Abdülhamid için etti ve arunda Bagbakan ca. bir müdahaleye ve daima som hükümetin parlamentodan çok hükümdara karpi sorumlu bulundugu sistemdir bu.. otoriter rejim yikilamaz. Parlamentonun.1 Bu gibi tasarHohenlohe-Schillingfüst'ün ruflann diç politikada. Belirtildigi üzere kitleler bu rejimi. serbest bater mjim Rusya tipi bir aç1k zorba tedbirlerle kulagt çekilebilen. Arme örnek. Bugün diplomasimiz. ama sistemin miras1 olan bir mekanizmadtr. ama istenanayasal tolere sesler. . Hayn. Alman-Osmanh yakmlagmasmi tersîm ve tesis eden diplomatik iligkiler agt. esas itibariyle otoriter bir toplum ve devlet yapisma dayanlyor'totaliteiden farkh bir yapidir. Fransa ve Almanya digigleri aym prensiple igZannediliyor ki Ïngittere. Tek merkezli bir idedu. bütün perde Ïstanbul de Rusya sefaretinde bulunan Riza Papa aracihglyla sürdürûldügü rivayet edilmektedir. 'Otoritet rejim oloji ve idareden çok. 4-5. Türkei 159. Almanya'da ise edilir."etmigtir. ilk ikisinde pluralist sistemin elemanlari çok eskiden beri rademokratik çogulcu yina oturmuy ve igleyig kazanmty. liyor. sistem geægi çikardigi sistemin alti edilir. Íngiltereve Fransa'am Balkan milletlerini destelder tavri da Osmanh Devleti'ni Almanya'ya yakmlagtiran nedenlerden biridir. Wilhelmstrasse'ye kazandirdig1 manevra kabiliyetini göz önüne almak lâzim. günkü politika ayugmayan meyen o da hükümetin politik manevralarma yararh ise hoparlörün sesi yükselsesi hakkm sesi' formülü ileri sürülür. ratorlugu 'otokrasi' 'devletin 'halkm 1 Der Arme Konrad. Hattâ Rusya ile ile bariççi bir politika izlemeyi tercih daha änce g ehreminlerinden olan. 105. Almanya'da bu sistemin bir tarihî miras olarak belirgin ölçüde devam ettigini anlamahdir. çok Fransa'ya göre (!) sosyalist adh bir taparti Konrad orgaru. Alman dig politikasi kapah kapilar ardmda diplomatlar.. ancak uzun bir tarih içinde erir.

Sermayedarlarm bu ihtiyatmi Rosa Luxemburg gibi militan iççi hareketi Uderleri de paylagiyor. sermayeyi yöneten gruplar bu konuda çok ihtiyath ve gerçekçidir.. Bu ikili iligkiyi bilhassa Bagdat Demiryolu konusunda görmekteyiz. Bu demiryolu 106 ¯¯ Fransizlann yaptigi Manisa-Kasaba veya ÌngilizIerin Aydm demiryoln gibi degil. sanayi ve bankacilikla ugraçan. Bu. Wilhelmstrasse Kurt Sanders ve Helfferich'i kullamr.Bagdat'tan kuzeye olan kismi da gene Ïngilizmanda idaresi tamamlamigttr. Fransiz sermayesi hâkim olmug. 'tagiyamam' . yüzytl bagi itibariyle göz önünde bulundurmak zorunday1z. sulama kanallanyla. Yani'gunu tagi' deyince diyor. Genelkurmay'da Graf von'Waldarsee istiyor. yüzyil sonu ve 20. Askerler ve diplomattar ve bir de birtakim yan münevverler. gerek Anadolu Demiryollari Kumpanyasi ve onun geniglemesiolan Bagdat Demiryolu Kumpanyasi adru alan girketlerde lisan Fransizca olmugtur. Basra'da en uç nokta Hamad'a kadar oluptu. yani her iki tarafm da bagh oldugu ve her iki tarafm da yönettigi ÿenisilahlar söz konusu oluyor. Bu kadar aktif bir yatmm söz konusu oldugu vakit ister istemez diplomaside yeni vasitalar geligmekte. militarist Pan-Cerman birligi üyelerí istiyor. Bagdat-Basra arasim. demiryolunun etrafmda aym zamanda müthip bir sosyal tesisler manzumesini bugün bile görüyorsunuz. Helfferich ve Sanders ise Wilhelmstrasse ve Osmanh'yi kullamr.Ve girketin Isviçreli müdürü Birinci Büyük Harb içinde Liman Von Sanders'in ve Istanbul'daki Alman kurmay heyetinin taleplerini her zaman dinlememektedir. demiryoluna baglanan poselerle. Ingiliz sermayesi de girmigtir. Transsibirya demiryolunun invasim bu projeye tercih ettiler.Osmanh ülkesindeki Alman demiryolu yatirimlan ve teknolojik üstünlük Alman diplomasisinin önemli birer aracidir. Öte yandan Rusya kuzeyde Ìran'da Henekin'e kadar demiryolu dögüyor ve kendince Basra körfezine ulagmayi hedefliyor. tamamlanamayan bir hat olarak kaldi. gemiyle naldiyata gäre Avrupa-Hind Denizi arasi demiryoluyla birkaç gün daha kisahyor. Gerçekten ticaret. Nitekim Heniken'e ulagan Rus demiryolunun daha güneye inmesi hedeflenmigken. hastaneleriyle. Basra'ya kadar uzanacak demiryolunu ise Almanya'da kim istiyor? Kayzer IL Wilhelm istiyor. Her yeye ragmen punu söyleyeyim. Kanah açalmig. Proje pahahdir ve bir noktadan sonra faidesiz yatirundir. Bagdat Demiryolu malûmdur ki. lojmanlanyla. büyücü çiragma benzer bir olaydir. Witte'ci çevreler. Çukurova'daki gibi ziraatm islâluyla yeni bir yatmm modeli giriyor. Mamafih Witte gibi akilh maliyeci bagbakan bu nafile prestij projesinden vazgeçmigtir. Bu 19. Bunun için diplomasi de bu gibi yeni olugumlari (ki bu çok yenidir) 19. kasaba ögretmenleri. ama tapima masrafi denize göre yüksek. Süvey. ve harb ortasmda bile girket statüsünü koruyor ki bu ilginç bir yapidir. birinci harbden sonra Ïngilizler.. yüzyil için yenilik ve atihmdo Almanya bir demiryolu agt tesis ediyor. Bundan bagka Çumra'dagörüldügü gibi.

Osmanhya tabi Necid Emiri ÍbnRagid. Ve äbür yandan Mezopotamya ürünleri demiryoluyla daha süratli ve ucuz olarak merkeze gelecek. artik ilerde Ìttihatçalarm askerî sadece yecek. London 1991. Mamafih Kayzer. Basra'ya ve Bagdat'a gelen her vali Alman konsoloslarma. kendi teknik bilgisizliginin de kurbam olmugda açakça göralüyor ki. imparatorlugunu daha etkin biçimde kontrol etmek istiyor. Ïngiltere'nircevabi quydu: "Her Majesty's Government have never admitted that Kuwait is under the protection of the Turkish Government.Bir yandan Helfferich. aym ingiltere Almanya'ya kargi. ÇûnküDeviet-i Aliyye jandarmay1 ve askeri sevk edecek emm ve kisa bir vasita ariyor. Kuveyt üzerinde de hâkimiyetini pekigtirmesihususunda kipkirtiyor ve ingilizmüdahalesine karçi sözde garanti ve destek veriyor. hattâ Britanya'mn hak iddia ettigi yerlerde de aym geyi yapmalarma itiraz etmedi. The Royal Institute of International Affaires. (Benim Alman geneperdesindeki rallerim var. "Sivas'a dahi uzanmaya degmez. 107 . Íngilizve Fransiz diplomasisinin saygisizhgt önlenmeye çahgilacaktir. whether we could deny the latter. diplomatik amaç ve seçimleri çok etkileyecek bagh bagma bagnnsiz bir olayd2r. Kayzer dostum var dercesine. Fakat Osmanh idaresini böyle bir hâkimiyeti pekigtirmeyekykirtan Almanya'nm Íbn-iRagid'i SeyhMübaæk es-Sabah'a karç1kigkirtmäst da gerekli askerî tedbirler almarak önleniyor. Schofeld. Ìçtebu yatmm.2 Bu skandal Alman güdümünün ve desteginin pek güvenilmez oldugunu göstermigtir. Buna ragmen Britanya Kuveyt üzerinde Osmanh hâkimiyetini veya korunmasuu tanmuyor. Temmuz 1897'de ilginç bir çatigma çikti. "Shaikh Mübarek." derken. Avusturya'mn Balkanlar'daki emelleri dizginlenebilecek. "Bu yol ne zaman bitecek?" diye soruyor. Ashnda bu olayda Alman diplomasisi Türkiye'yi belirsiz bir hedef ve yolda kullanmaktan çok. Sonunda Îbn'ur Rapid de 28 Mayis 1901'de Britanya protektorasuu kabul ediyor." deniyor. 15-17. Istanbul'daki tur. s. But since it is practically under Turkish influence. it is doubtful. Anadolu ve Arabistan imparatorluk ile bütünlegecek. Schoefield'in aragtirmasmda Ïngiliz büyüke1çisi Sir Philippe Currie Türklerin Kuveyt'te hâkimiyet haklan olmadignu' kabaca ifade ederken. Sultan II Abdülhamid'in nadir aldanmalarmdan biri bu skandaldir ve Íngiltere'ninkärfeze yerlegmesini hizlandiracak biçimde sonuçlanmigtir. Eu dönemde Hindistan kral naibi olan Lord Elgin de OsmanhlarmKuveyt'te katantina istasyonu kurmalari. Osmanh idaresini sadece Basra degil. technically a subject of the Ottoman Sultan.Sabah ailesinden Mübarek'le çat19ti. Alman yardmu dig dünyaya karp adeta bir Karagöz abartilrug ittifak gibi gösterilecektir. I<uvoait and Iraq: Historical Claims and Territorial Disputes.Pahah bedel ödeyen IL Abdülhamid Alsafdil tavrmm aksine fazla güvenmemanya'ya.) Bu sayede Rusya ile sulh içinde geçinilecek. in prac2 Richard.

Saraym cömert hediyeleri. dili bilen adamlardir. Buna Ìstanbul zon.nedeniyle Londra Berlin'e böyle ikin bir ifadede bulunmugtu." diyebiliyor. 78. Buna karç1hk Tahran'daki bûyükelçiyi ve civar bölgelerdeki konsoloslan India Government tayin ediyor. Bunu her iki tarafm da yaptigt anlagiliyor. Bunda da papilacak bir yön yoktu. Ízmirve Ïskenderundahildir. Zaten seyrek yazilan raporlardir. Onun baymdirhk faOsmanh'mn mz Ama. yazdiklan raporlara bakin. Tabû Alman askeriydi ve gereken görevleri yapti: Ístihbarat ve Alman silâh sanayiî için Türk ordusunu tavsiyeletiyle bir pazar haline getirnek. Papa ayaliyetleri bu cografyaya Osmanhhšm rengini birakmigtL Muhetme zamanda Kuveyt üzerinde hâkimiyet tesis gayretindedir. Basra'daki konsolosu India Government tayin ediyordu.ikinci basla. Trabve konsoloslan tayin eder. Bu en enteresan degigmelerden biri. tevcih edilen niganlar ve rütbelerle bazi misyon geflerinin bilgilenmede kullamldigi aç1ktar. Rumeli dahildir. iki taraf da karg1hkh istihbarati açiga vurmadan belirli ölçülerde devam ettirmig görünüyor.79. Sicak bölgenin içine girdi. man mügavir Genelkurmay1ile de arast o derebir papaydi.Avrupa'daki bütün elçi. Acil bölge degil. Ortayh. orta elçi dahildir. m temelen Paga'mn döneminde Sabah ailesini'paga' olarak kaymakam tayin etmesi gibi tasarruflan. 3 Ï. Dosyalarma bakm. büyükelçi. Prusya gi gören cede kätüydü. Ïligkilerdebelirli galuslann hediye ve rügvet ile satm almmasi söz konusudur. yazdiklanmn üç para ettiginifakat beg para etmedigini säyleyebilirim. Hepimizin bildigi gibi Yakmdogu'daki diplomatik misyonlar Ïngiltere açasmdan pöyle bir düzene göre kurulup igler: Londra'da Foreign Office. sirasmda Bagdat'a yalAslmda Midhat Papa Bagdat valiligi (1869-72) renklerini vermelde kalmamigttr. Du demek ki India Government'in tayin ettigi diplomatlar Londra ile çok hizla ve direkt bir temas halinde degiller. Malum kuAinun Nüfu2:u. Baktilar ki Osmanh Imparatorlugu ve Almanya ile çatigma çikti.108 ¯ tice he enjoys a fair degæe of independence. Bu çok ilginç.fakat bunlarm hepsi Ïngilizhariclyesinin en uzman kipileridir. Bu Îngiliztarifi de Almanlan harekete geçirmeye yetmig olmahdir. s. sahayi bilen. niçin böyle bir durum ortaya çtkiyor? Ben kendi tezimi çahytigim zaman Irak konusunda pahsen bölgedeki Alrnan konsoloslarun Richarz dahil. Osmanh imparatortugu'nda . hemen Londra'dan tayin etmege bagladilar. 1983. Mesela von der Goltz Paga'nm bir darbe planlayan mektubu Woldersee'ye yazilmig ve bazi papalan elde ettigini söyleyen satirlan IL Abdülhamid'in eline nasil geçmigtir?3 Von der Goltz üzerinde dig Abdülhamid'in perde dünyaya gãsterdigi 'Bendeki AlIL Kendisi Türk ordusunda sevilen ve sayPapalan'ndan bir tanesidir. 1912-18 arasmda bu sureç Almanya lehine yogun bir biçimde geligmigtir.

19. Ancak bundan hemen sonra Ïngiltereartik Berlin nezdinde de yumugak davranmanm faydasi olmayacagim anlanu.. Kimi saldirtacak. Hemen 1899 Kasum'nda bir irade çikmig. Fakat faaliyet baghkärfezin soyor. olacak ki. "Hemen niye saldirahm?" diyor. bunlar kitap halinde yayimlanmaya deger belgelerdir. banuna kadar uzatasmiz' diye. igi sallantida birakiyor. Çünküdaktilo yeni çiktmg bir alet ve adamlar bunu kullamyorlar Bu bürokrasinin niteligini gösteriyor. Bölgeyi çok iyi tammaktadirlar. saldmverin. Aym yll 1900'de padigahm irade-i seniyyesinin ç1kmasi ve demiryolu iginin ciddiyet kazanmasi üzerine. 1900 Haziram'nda BerEn sefiri olan Nagel. Ve buradan tabiî alman bilgi son derece ilginç ve ayrmtthdir. British India çok cimridir.yazumigtLr." diyor. Ve Ocak 1900'de Alman mühendislerin y çektigi demiryolu fen heyeti ilk saptamalari yapiyor. yüzyilm son on yllmda daktilo kullamhyor. Kuveyt sizin ecdad mirasunz. 1901-1909 yillan arasmdaki bu çatigmada tabiî Sabah ailesi Ïngiltere'dengöntügü müzaheretle Ìbni Ragid'i püskürtüyorlar ve kesin talimat geliyor: "Bundan böyle hiçbirimizin Kuveyt'te hâkimiyeti yoktur." Bu talimat Ïngiltere'dengeliyor ve bu kesin bir kopugMidhat Paga'nm Bagdat valiligi sirasmda atilan tur. Herkesin masasi bile tayin edilir." diye bize ültimatom veriyor. Lüks masa bile yüksek memur için bir imtiyazdir. 1900 y11mda Almanya ve Osmanh Devleti arasmda ne oluyor? Simdi herkes Kayzer Wilhelm fazla zeki degil ve yalanci diyecek. ne de Osmanh Devleti'nin hat çekmesine müsaade etmeyiz. "Kuveyt'e ne Almanya.hiç degilse yata ragmen Bagdat-Basra arasmm tamamlanmasi dügünülmektedir). Fakat daktilo kullamhyor. "Kuveyt'in üzerindeki hükümranhgi tammayiz. sahamizda kendi bulunan Necid Emiri Sabah ailesinin üzerine saldirtacak. Buna ragmen 1901'de maalesef Ïngiltere'nin Almanya'dan aldigi sözünü ettigimiz çifte tarif ve diger taraftan da Almanya'nm buna güvenerek Osmanh'yi kigkirtmasi. bütün ihtidemiryolu yapilma safhasma girmistir. iktidarda bulunan kigi en azmdan bizim kadar zeki ve bizim kadar yalancidir. "Siz Íngilizierebakmaym. tabiî Ïbnu'r-Rapid'i. Tabiî Sultan Abdülhamid tedbirli oldugu için. Bu gibi geyler hem dogrudur hem degildir. 1898 yilmda. ne Rusya.. daha dogrusu Yildiz Saray1'nm da ihtiyath politikasma ragmen maalesef bu yeni girdigimiz dolayisiyla Alman diplomarent yaziyla 'demiryolunu -çünku "memorandum' 'concert' 109 ." diyor. Bunu da hesaba katmak zorunda1898'de ziyaret ettiginde Kayzer yiz. Bülow'a. Bu çok ilginç. Sultan Abdülhamid Íbnu'rRapid'i Sabah ailesinin üzerine saldirtlyor. Yani zamanmda adimlarla tartigmah bir hükümranhšm-somutlagmakta oldugu bir sahada. Yani Osmanh Ïmparatorlugu'nu Wilhelm kalkip Abdülhamid'i kigkirt1yor. Hele sizin hiç yoktur. Halbuki aym dönemin içinde Basra'daki India raporlan mütGovernment'in veya Londra'nm tayin ettigikonsoloslarm hig degerli geylerdir. Bâblâlî'nin.

O kadar ki l906 yihnda buradan 50 bin ton tahil ve 40 bin balya yünü Avrupa'ya sevk ediyoruz. yûzyilda Osmanh-Arap dünyasa'. çünkü bölge askerî bakundan emin degildir. Çokilginç bir geligme ve önemli bir gelir art1µ baglamigt1.110 sisi bizi büyük politik yamlgiya itiyor ve bu da Kuveyt'in kesin olarak Osmanh'dan kopmasma neden oluyor. Dolayisiyla bu tip bir diplomasinin. yanibirbirine gablonlanmig.4 II. Bu yeni tip diplomasi çok güdümlüdür ve Berlin kolay gey1er vaat ettigi ve bazi geyleri yönlendirdigi için. Ortayh. Hacettepe ÛniKonferans:Tebliþeri. Fakat pimdi bu bölgede demiryolu inga edemiyorduk ve elimizde Fao ve Kuveyt gibi bir bölge olmadigi için. Osmanh'yt bazi yönlere ve olaylara sürnkleyebilmektedir. 5.221-232.1979 Ankara. Bu sürüklenme sonunda ki. yanhy ata oynamigiz ve bir yamlgmm içine hepimizin malûmudur girmigizdir.Basra üzerinde yazdtgim küçük bir tetkikte de ifade ediyorum ki. buradaki liman ve hinterland tehlike altindada. kurmakta oldugumuz sistem batrmytir ve bu hazîn bir geligmedir. maalesef 1878'den sonra Osöbür Balkan devletterinin politik karakteri içimanh Ímparatorlugu'nu ne çektigi görülüyor. Abdülhamid yillari Basta vilayetinin en çok geligtigi ve imparatorlukla iktisadî bakimdan en bütünleÿtigi yillardir. yani iktisadî geligmesi açasindan tehlike altmdadir. . versitesi Türk-Arap fligicileri Ï. Kuveyt tekrar uzaklapyor. 4 'Basra limam ve XIX. yeni tip bir Balkan politikasmm.

000 332.000.000 2.000 Almanya Ïhracat Toplam Ticaret (ABDdolan alarak) (ABD dolan olarak) 1.000.000.000 Rusya .015.350.1 ithalat (ABDdolan clarak) Büyük Britanya LS23.918.680.980. American RelationsWith Turkey 1836-1980. 52-53. Avrupa devletlerinin nüfuz alanmi göz önünde tutarsak bu dogru bir yargidrr.000 905. Univ.292. Bu nedenledir ki.Prof.120.000 ABD 420.512. SehaMeray'm amsma 19.000 1.DDO 3.980. Agagidaki tabloda bu durumu 'ehven-i görüyoruz. siyaset arenasma henüz büyük güçler arasmda çrkmayan bir devlet olarak bilinir.108.000 Fransa 797.Ankara. 14.000 1.268.000 594.799.203. dördüncü sirada yer ahyordu.800. ile Osmanh ticareti.101.302. yüzyllda ABD.000 1.000 695. Osmanh devlet adamlari arasmda ABD'ye karp ger' bir güç olarak yakIayma egilimi beslendigini de biliyoruz.000.Osmanlz Ímgaratorlugu'ndaAmerikan Okullar: Uzerine Bazz Gözlemler' Aziz hocam. yüzyil boilgilenmedigi ve faaliyet göstermediyunca Osmanh Ímparatorlugu'yla söylenemez. * Amme ÍdaresiDergisi. 1 Leland JamesCordon. Eylül 1981.000 715. of Pennslyvania Press. sayi 3.066. s.c. . hacim bakipek Daha ABD 1876'da gi mmdan. fondon 1932.000 363. Gerçi bu devletin 19.

Protestanhgi yaymak isteyen bu misyonerler. giriÿen. bir kendi Ortadogusu'ada politika ve ticaretine Anadolu ve en çok da Arap AmeEu kazançta. yayilmasma Protestanhgm kilisesi günden güne güçlendi. Or oda görmek mümkündür. Osmank at ileri gelenleri. ABD vatandaylannm kurdukAmefikan adami laik misyona mensup din veya Amerikan çahgabilmelerini tesislerin okul. Osmanmisyonerlerin fah yöneticileri sirf isyan ve kangikhklan önlemek için. September rapor. M. bu sefer de AUD elçisinin ve konsoloslarm bitmez tukenmez itirazlan baghyordu. Bu sayededir ki Amerika. sik stk Osmanh makamlanna. bulunuyordu. Amerikan misyonerlerini gikâyet ediyor ve cemâatlerini onlar aleyhine kigkirtlyorlardi. Schaufle ile büyükelçi Boutinev'in bu konudaki 46. Bundan oldu. Despatcheso(LI. Ancak bagmda Osmanyonerlik faaliyetinin desteklenmesi dolayisiyla 20. Bâbrâli'yi müdahaleleriyle rahatsiz eden bir devlet degildi. Roll 65. ölçüde bilmigti. Ermeni-Protestan faaliyetine yen Ermenilerin itiraz ve önleyici kargi çikanlar. aliyetini yasaklaylp kendilerini yönetim bölgelerinden kovunca. Müslümanlar ve Ortodoks Rumlar arasmda ganslartolmadigmi çabuk anlamaçIardt. no: . Bu dönemde misyonerlik vatandaëlanmn ni görüyoruz. yardimcl olacak genig gruplar kazannug inançla ige vardi. Ermeni kilisesonra yöneldikleri asil cemâat Ermeni Gregoryenler ugrad1 ve Katolik ve Gregorsi bu sayede yeni bir parçalanmaya daha ragmen. tarihli 1899 28. gayretli.Protestan misyonerlerin Amerikan misyonerinin tuen çok rahatsiz olan devletti.112 Fakat ticarî faaliyet digmda diger devletlerle loyas edilemeyecek deæcede Osmanh devletinin dig ve iç sorunlarina kargi yansiz kalan ve kangdinamik bir politika izledigimayan Amerikan diplomasisinin bir konuda faaliyeti. ingiltere. çahekan. 2 American National Archives. Almanya ve Rusmisya'mn tersine.Fransa. dini Nahif bir büyük payi rikan misyonerlerinin çisaf. 113. Amerikan misyonunun gefi Dr. yetimhane lari diplomatlan desteklemiglerdir. büyükelçilik düzeyinde de temail edilmiyordu. Du dänemde ABD. zaman zaman mahallî yöneticileri inatçihklanyla poliderecede karplagtinlmayacak Cizvitlerle leden çikaran.. Rus sefarethanesinin müracaati idi. yüzyil li Ìmparatorlugu'aunher yerinde Amerikan egitimi görmüg. gibi hastane. Yerli Ortodokslann yöneticilerinin cemâruhanî liderleri Ortodokslarnun ve itirazlan bitmiyordu.S Ministers to Turkey. ama Katolik tik nitelikten yoksun bu misyonerler. müstakbel ABD çikarlannm ve bagkaca bir yigm idarî ve etnik probleminplatformunu hazirlayan yan bilinçli veya bilinçsiz öncüler olmuglardir. Fransa Katoliklerin hâmisi sadece eski inançta sebat eden Ermeniler ve gikâyet nezdindeki Bâbtâlî ve degildi.. Amerikan aydm tabaka yetiytiriletarz-i hayatma ve politikasma sempati duyan bir fakat özellikle Balkanlar'da.2 Btt durumu ABD elçilik raporlarmda faaliyetinden dokslann hâmisi Rusya Çarhgt. Bir tarihte bir tuklanmasuun nedeni.

S.nizâmnâmenin çaki§tarihinden evvel kurulan okulsi Esad Paga'mn. 6 Maârif Nialabileceklerdir lar da müracaat ettikleri takdirde ruhsat tamîminin umumî nezâretin zâmnâmesi'itin 129'uncu maddesinin ve Pendleton maslahatgüzar verdigi bu haktan yararlamlmasi gerektigini.. Ministers Despatches Archives.Imparamünakayast ilginçtir. 46. (2.). Beyrut zamanlara kadar faaliyetve Lübnan'da bu okullar kapatilmanug ve son her yerinde. Maârif ÑazmMünif Paga'nm2 Ra 1304 / 16 Arahk çahyan okul1886 tarihli bir memorandutriuna (tamîm) göre. Rolt 47deki16 li no: 23'deki Maârif Naziruun Türkça tamiminin kopyasi. Boston and Chicago Turkey. Bununla beraber.3 vermeyecektir.1869'da ruhsatsiz çahyç1kartti.. mezkûr mekteplerin faaliyete devam1"4 geklindeki karan yüzünden. almalan ruhsat degildi ve mast mümkün devletin bu ruhsat almiglardir 1890'larda ve ancak 1880'ler ve çok okul konuda ciddî bir müdahalesine de rastlanmanugtir. 4 American National 47. "Efendimiz ÇarHazretleri.g. vilâyetindeki Amerikan misyoner Beyrut ruz. ruh1874 yumda Suriye vilâyetinde bu nizâmnâmeye mahallî yäneticiler okullan satsiz çahytiklan gerekçesiylebazi Amerikan tarafmdan kapatúdi. 46..smanh marulmugtu ve ruhsatsiz olarak müesseseleri maarif okullan ruhsatsiz arif salnameleri buna ragmen bu damgikh dövüy olbir konuda çekinmiyorlard1. mahallî idare derhal bildirdi ve King blitün Amerikan misyonerlerine davranip akilhca çahgmalan içinde edip ve âmirlerine müracaat uyum istedi. Suriye vali".. Roll of To U. M. eenebi okul ve kurumlar getirdikleri egya için gümrük ädemezken. 16 Arahk 1886 tarihli rapor. Arahk 1886 tarih6 American National Archives.. maslahatgüzarm famimi. Despatches. ortaya çikan tatsizhk. Örnegin. Bunlar. Du saymaktan arasmda Nizâmnâmesi'ni Devleti'Maârif Osmanh duguna güphe yoktur). 41.. maddesine göre yabana okullarm ragmen birBuna gerekiyottlu. Ancak lerini okul ve kurumAmerikan üreyen durum sonucu çahyan ve mantar gibi ettigini için göruyoagnsi teykil bag bir yänetim larmm birçok konuda diger kurumlan. ed. Elçi.3 Mart 1906 tarihli Ístanbul 1308. RoH 71. s. Bunun 1. e1çilik ra5 American National Archives.k. Despatches. no: poru. çogunlukla 1830'lar ve faaliyetlerinisürdürüyorlardi (O. larm durumu igbu nizâmnâmede de belirtilmediginden. no: 276. OsmanÌ1 diyordu. 3 Cyrus Hamlin.5 Bununla beraber. My Life and Times. fiilî bir ülkenin sûrdürmüglerdir. gümrükte kargilagtildan farkh muameleden yakmmaktadirlar. 29..." as1a izin Protestanhgt torlugu'nda yaymamza Osmanh Ímparatorlugu'ndailk Amerikan okulu 1824'te Beyrut'ta açaldi. M. 7 A.M. 1824'ten 1886'ya kadar imparatorluktaki Amerikan egitim kurum1840'larda kulannm sayisi 400'e yaklagti.7 sempatik bir hava yaratmalan ve uygun taktik kullanmalanm 'bilâruhsat' 'ruhsatsiz 1893. dayandarak. 113 . 187-188. Suriye.

s. 10 Ham[in. Önemlibir ltür ve ticaretmerkezi olan Selânik'te bu ylllarda Amerikan misyoner kurumlan görülmüyor. ye. a. Çukurovave kismen de Orta Anadolu oldugu gärülmektedit. arazi ve bina kiralayan ve satanlara iyi gözle bakmiyordu? Ama Amerikan misyonerleri okul yamnda. Filistin. Gene bu makalenin Ek'inde sayilan yetimhane ve hastane gibi tesislerin tam gerçek sayiyi vermedigi de açiktir. cemâat yönetiminin tekelinde ve kontrolünde olan igyerlerine girebilmeleri ve tezgâh sahibi olmalan imkâmnm. onlann elinden ahnacagi dügünülerek. MahalH halka bazi hizmetler götürerek. 2.g. c. . Lübnan. ÖrneginH. 1847 ve 1875) açilan bazi okullar 1900'lerde yeni ruhsat elde etmigtir. 292. Íçkodra. bu okullarm kurulmasuu hoÿ görenler. a-g. sonraki yillarda birçok okulun (özellikle Suriye ve Lübnan'da) ruhsatsiz çahqmaya devam etmelerinden anlagthyor. bu nedenle ne halt etse müstahak oldullarmt söylemigtfr. s. Listeye bakildiginda. bu kimselem toplumda bulunmayan modern ve nadir zenaatlann ägretilmesiiçin school'lar da kuruldu.. Katolik misyonerlere has kurnazca ve diplomatça siyaseti izleyemedikleri ve ruhsat elde edemedikleri veya konuyla hiç ilgilenmedikleri. 474-478. Ïçkodra'daÏtalyan.e. s.e. yukan Mezopotamya. Õzellikle Protestanhga girmekle suçlanan Ermeni gençlerin ve diger Hiristiyanlann. Hamlin bu sonuncu kuruluglarm nedenini etrafhca açiklamaktadir. Kosova ve Yanya gibi önemli Rumeli eyâletlerindeki kurumlar yok denecek kadardir.S Anado- lu'da da durum pek farkh degildir. sene 1318/1900. yüzyilda sayilarmm 400'e yaklagtigt resmî raporlarda belirtilen bu okullann. dispanser ve hastane açarak saghk hizmetlenni de birlikte götürmek gibi bir yolizlediler. Manastir. Dogu 8 Sâlnâme-i Nezaret-i Maârif-i lImûmiyye. gerekse her din ve irktan ahâli.114 ¯ Buna ragmen.1940. Cyrus Hamlin. etrafta dedikodu yayildi. Ekz..1387. Osman Nuri Ergin. 649-650. Papa ise 'Paris sefareti eenasmda tahsisatm tam venlmedigi ve borç1andigi. Türkiye Maârif Tarihi. aralarmda taraftar toplama ve tutunma çaresine bagvurdular. Ek'te venligimiz listede de hepsini gãrmek mürfikün degildir. Vefik Paga'dan ahnabildi. Du okullarm kurulmast da bir mesele oluyordu. Ístanbul.10 "industrial 19. Gerek hükümet. Sadâœt makann dahi pagamn bu hareketini hoggörmedi. Ancak liste bize Amerikan okul ve sosyal hizmet kurumlannm cografî dagilmu hakkmda kesin bir fikir vermektedir. 1264 ve 1292 ylllarmda (M. C. Açtiklan okullarda okuyanlarm diganda is bulamamasi säz konusuydu. s. Protestan Amerikan misyonerlerinin. Selânik. 9 ÖrneginRobert College arazisi ancak A. Amerikan misyonerlerinin faaliyet alamnm SuriAnadolu.

Massac hussets 1913.Ermeni cemânti bazi hallerde Amerikart misyonerlerine kargi olumlu tutum takmmig. s.Fransiz. Fleming H. s. Örneginmisyoner David Brewer Eddy.11 Buna kargihk Gægoryen ve Katolik Ermenilerin baglangiçta bu Protestan propagandasmdan genellikle rahatsiz olduklarl çok aç1kti. Cyms Hamlin. 12 Hamlin. Türk bizi istemeyebilir ama oramn sahibi Türkler degil ki. Daha 1896'da Everett P.13 Zamanla bu direnig gevgemig olabilir. bazen küçük kasabalar ve gekilde bulundugu misyonerlerinin görülüyor." diyordu. Boston. mektebe devam eden ögrenci ve veli1erinin isimlerini istelmig ve bu kimselerin hapsedilecegini bildirmigti. hattâ yardimci olmugtur. 1910'larda Van'daki faaliyetlerini anlatirken. hastane açiyoruz. s. 1840'larda istanbul'daki faaliyetlerinin. 213-214.15 Bu nedenle de Amerina en çok vatandaghk 11 Idavid Brewer Eddy. The Duty of United States of America to American Citizens in Turkey. 5. The American Board. misyonerlerinin faaliyetinin daima bu yönde desteklendigi açaktir.e. 124.12 Hattâ bir keresinde patrigin sekreteri Baron Niyan. 15 ABD Digigleri argiv belgelerinde (Türkiye bölümü) en çok rastlanan vesika türü.. "Biz Türkiye'de Hiristiyanlar ve H1ristiyanhk için okul. patrigin defalarca. bunlarm bazilarim rahipler yolluyor ve bir losun masraflari da piskoposluk kargihyor. Avusturya egitim kurumlan oldugu halde. ilâç gätürüyoruz. Talebenin %75'i Gregoryen Ermenilerden.. Ermeni patrigi geri döntarafmdan engellendigini. bir Ermeni Protestan cemâatinin kurulup geligmesinde Amerikan misyoner1erinin büyük paya varda. New York 1896. ABD'nin Türkiye hakkmda iyi hisler beslemedigi. Ancak.14 Bu tür negriyat eksik degildi.Yukayogun bir Amerikan rida saydigmuz bölgelerin etnik niteligine baktigiruzda gärülen özellik gudur: Amerika. vatandaglik iglemleriyle IIgili olanlardir 115 . Wheeler. modern hbbi ve egitimi kuruyoruz. Bâbiâli'yi suçIu göstermeyi âdet edinmiglerdi.. Amerikaldar faal degarktaise bunun gildi. vilâyetierde ayak basmadtgi himsenin tersine. 35. Esasen Amerikan diplomatlari hiçbir zaman misyonerlerin bu gibi agirihklarmi fænlemek için ciddî bir girigimBir de bulunmamiglar. 1905'te erkek okulunda 120 ögænci ulagtt. Ermeniler ve SarkKatoliklerini kendine hedef olarak seçmig.. What Next in Turkey. Revell Comp. Ermeni gençligin egitimi iglerine karqmamalarmi ihtar httigini' anlatir. 14 Everett Wheeler. 221-222.g. "Van'da 1872'de kurulan okul geligivarken.g. 'memleketlerine .e. tebaasiyandan da bir göçmen ülkesi olarak ABD gayrimüslim Osmanh hakki veren bir devletti.Gene kalabahk Edirne vilâyeti de bu cümledendir. melerini. 1910'da bu sayi 325'e yor." demekteydi. a. 13 A. ordar arasmda faaliyet göstermeyi yeglemigtir.

S. Bu mekteplerin Osmanh Ïmparatorlugu'nun uzak köpelerine Bati kültürünü ve hayat tarzuu ne derecede getimbildiklerinibilemiyoruz. 968-1490 arasi. Diyarbaktfi Bütün Dogn Karadeniz'i Sälnâme-i Nezâret-î Maârif-i Umûmiyye. M. Bazi cografî yerlerin bügünkü ismi tesbit edilemedi. Kütahya. Amerikan listesi teferruathdir. Minister to Turkey. Adana'yl Mardin. Roll 71. EK LÏSTE Osmanh Ímparatorlugu'ndaAmerikan Okullan. Denizli'yi Bursa. Tokat ve Sivas'1 Erzincan.116 ¯ kan misyon mektepleri Osmanh ülkesinde âdeta Amerikan vatanday yetigtiren kurumlar olma iglevini yükümlenmig oldular. Teoloji Semineri. Listede o zamanki vilâyet taksimatma uyuldugu görülecekti. American National Archives. s. 362. Erzurum'u Gelibolu. Manisa (Saruhan). 46. Ancak Osmanh listesinde mekteplerin ruhsat tarihi de verilmektedir.S Ministers to Turkey' adh serideki 25 Subat1903 tarihli bir listenin kargilagtirilmasi ile hazirlandi. 25 Subat1903 tarihli Leishmann'm raporu. bunlar belirtildi. Bilecik'i Mersin. Dar-ü]-Hilâfet-ül-Âliyye. Urfa. Maraq. Mentege (Mugla). Bahkesir. Antakya'yt Amasya. Eski isimlerin yenileri verildi: - * ** Ankara vilâyeti Bitlis Halep Sivas Erzurum Edirne : Aydm : Hüdavendigâr Adana Diyarbakir Trabzon : : : : : : : : : Bugünkü Kirgehir ve Kayseri'yi Bitlis ve Mup'u Antep. Kirklarell.Aydm. s. Tekirdag. Gümülcine'yi Ïzmir. sene 1318. Despatches of U. Yetimhane. Büyük ölçüde toplumdan izole edilmig bir muhite ve belirli gruplara hitap eden kuruluglar olarak kald11ar." Osmanh resmî listesi Amerikan raporuna göre üç yll evvel olup kurumlarm sayisi dügük gärünüyor. . Hastane ve Dispanserler Bu liste 1318/1900 tarihli Maârif Sâlnâmesi ve American National Archives'de bulunan 'Despatches of U.

Karg1Iagtirmaya ragmen her iki listenin yeterince sihhatli veriler ihtiva etmemesi baghca sorun olmuytur. Lübnan ise. . Ruhsatsiz çahganlar belirtildi. Bu konuda en mükemmel liste ancak Boston'daki Misyonerler Merkezi'nin argivlerinde hazirlanabilir kanismdayiz. sonra bulundugu kaza. Yetimhane.içeriyordu. dispanser ve hastaneler aynca belirtildi. Cebel-i Lübnan özerk mutasamfhgi ve Beyrut oluguyordu (bu vilâyete Trablusgam ve Hayfa sancaklan da dahildir). Okullarm tarihleri bulunabildigi ölçüde verildi. Bu okullarm talebe ve personel sayisi listede tespit edemedigimizönemli bir noktadtr. vilâyetinden 117 Bu taksimata göre listede önce okulun adi. sancak ve vilâyet verildi.

Ìstanbul1989. Anadolu'daki Amerihr (19.AMERÍKAN OKULLARI 118 Egitim Kummunun Kaza ve Ada Sancak Erkek Yabh Okulu Ruheat yda Vilâyet (Bilinenler yazada) ADANA Metsin 5 Subat1309 (1891) " KazYahh Okulu Merkez Kaz Yabh Okulu. bu konuda bekleneni veriyor. Sanat Okulu " " " Erkek Okulu " " . KiBse Sis-Kozan Km Okulu Hacin. Kazan Erkek Okulu 4 Mart 131§ (1895) - " - w " - . Tarsus-Mersin a. Kilise " " Akhisar-Saruhan Okul ve Kilise Manisa Merkezi " Okul ve Kilise Öclemig-izmir " Amerikan Erkek Koleji Merkez-Izrnir " Merker Ízmir " KIz Koleji AYDIN Anackulu ve Tesisleri Merkez-Ízmir BAÖDAT'TA Amerikan akulu ve diger tesis yok Amerikan Koleji Arnerikan Kadin Semineri Beyrut Merkez - - " " BASRA'DA * " Oku] ve Kilise Amerikan " ANKARA Anaokulu BEYRUT 1240'ta (1824)açahmg. Ruhsatsiz çahyyor - - Uygur Kocabagoglu.yiltydda AmerikanMisyoner Okullart). . 2 Tegrin-isani 1309 (1891) Kayseri Erkek YatzhOkulu Talas-Kayseri Kaz Yatih Okulu. Arba.

Kiz YatzhOkulu Merkea ERZURUM Erkek YatzhOkulu - EDÍRNE vilayetinde Ameríkan okul tesisleri yoktur. . Bugûnkü isimleri bulunamanughr yoktur. 119 .Eþtim Kurumunun Kaza ve Ada yimyet Sancak Teoloji Semineri BEYRUT Suku'l Garb Erkek Yahh Okillu • - K:z Lisesi (Nablus) Yahudiye Akademi ve Sanat Okulu Sidon Kiz lizesi - Sveyr Kaz Semineri Trabiusgam Erkek Lisesi Abein Erkek Yahh Okulu Lazkiye Kaz Yatih Okulu - ' Beyrut Amerikan Okulu Beyrut-Merkez - Kilise ve Okul Humus Kilise ve Okul ible's-Suki (Merci Avun) Kilise ve Okul UI-Khiyun (Merci Avun) Kilise ve Okul Mualleke " Kilise ve Okul Bugbun " Kiz Yabh Okulu BitWMerkez Kaz ve Erkek --- »... .merikan<kulu DÍYARBAKIR Erkek Okuin ve Tesislati Kiz Okulu ve Tesisleri Teologi Semineri .. Erkek Yanh Okulu Kaz ve Erkek Ruhsat yah (Bilinenier yar dda) Ìlkokulu Ílkokulu Erkek Okulu Kaz Okulu " Derkevank* (Bitlis) . BÌTLÏS " Mogunk' (Bitlis) - " Mug « Kaz ve Erkek Ílkokulu Tuk* BAHR-i SEFit (Ege Adalan'nda) CEZÂÍR-Í - x.

bu vilayette Amerikan kurumunun aduu bildirmiyor hiçbir .-ÄZiZ 130S(1908} - .E'gitim Kurumunun Ada Erkek Okulu 120 Kaza ve Vilâyer Sancak Ruhsat y1h (Bilinenler yaz:Idt) HALEB Suveydiye KazOkulu Antep Amerikan Koleli (Central Turkey College) Anteb . Rumelihisan Amerikan Koleji(Robert College) ÏSTANBUL ÜsküdarAmerikan Okulu (Rahibe Kilise ve Okul Kiliseve Okui Kilise ve Okul Kiz Koleji Misyon egitimi için) Kumkap1'dada Ain-i Zehaltah Abein Zahleh vilayetinde KASTOMONÎ Kilise ve Okul KOSOVA vilâyetinde HarputAaserikanKoleji (Euphrates College) Amerikan Kiz Koleji ve Yatih Okul Teoloji Semineri Anaokulu CEBEL-I LUBNAN MUTASARRIFLId] (Õzerkve äzel stattilü bölge) Amerikan okulu ve tesisi yoktur. " " 1318 (1900)yah Sâlnâme-i Nezaret-i Maârif-i Umûmiyyesi. u Kaz Yatih Okulu " ilkokullar " Kilise ve Okullar Kilise ve Okullai - r " Geral Cabbin KassaWHaleb K2zOkulu Amerikan Kiz Koleji * = Mara§ " Teoloji Semineri Okul ve Kilise Urfa Haleb (Merkez) Kilise ve Okullar Kilise ve Okullar Kilise ve Okullar Kilise ve Okullar Kiz Yatih Okulu . Harput-Merkez MAMURETÛt. Beylan « " Bias Bursa Hüdavendigâr " Yetimhane igKODRA vilâyetinde Amerikan . Antakya . okulu yoktur. KONYA Burdur Amerikan okulu ve tesisiyoktur.

YEMEN " " " "Salname-i Nezâret-i Maarif-i Umûmiyye'de gerçek olmayan ve muglak bir sayi belgelerinde Suriye konusunda bir bilgi yok.Ej[. Erkek Okulu Merkez VAN " Kiz Okulu YANYA vilâyetinde Amerikan okulu ve resisi yoktur.itim Kurumanun Kaza ve Adi MUSUL viläyetinde SELÂNÌK (Bilineuler yazaldr) Sancak Amerikan Kiz Koleji Ruhsat ysh Viläyet MANAS 1L6. . - - Merzifon-Amasya Metzifon Amerikan Koleji (A'notolia n College) " " Amerikan Kaz Kolejl SÌVAS Mart 1315 (1897) SÏVAS Mart 1315 (1897) Sanat Okulu Teoloji Semineri - Gürün-Merkez Okul ve Kilise Kiz Okulu Erkek Okulu ve Kilise " Okul ve Kilise " Okul ve Kilise Tokat Kiz Lisesi gam SURÍYE* 14 Tegrinevvel 1309 (1891) Erkek Lisesi Okul TRABZON Merkez TRABLUSGARB vilâyetinde Amerikan okulu ve tesisi yok tur. Fakat Amerikan var.1308 (1890) Manastir Amerikan okulu ve tesisi yoktur.

KUDÜS Ramallah " Erkek Yatth Okulu Amerikan Arkeoloji Okulu SULTANÍYE (Çanakkale) sancagmda KALE-Í Amerikan okulu yoktur. ÇATALCA sancagmda Amerikan Krz Yatih Okulu Ruhsat yah Vilâyet Sancak okulu yok tur. MUHTELÍF YERLERDEKÍ YETÍMHANE. HASTANE VE DÏSPANSERLER Kurumun Cinsi Yetimhane " 1 Kaza ve Sancak Hacin-Kozan Merkez " " Anteb " Marag e " - Vilâyet Adana Bitlig Erzurum Haleb " " Urfa Buna Hüdavendigar Harput Mamuzet-ül-ôziz Görün-Merkez Sivas " Merzifon-Amasya Merket Van " " Hastane Amerikan Haslanesi ve Rispanseri .(SANCAK) MERKEZE BAÒLI MUTASARRIFLIKLARDAKÍ AMERÏKAN OKULLARI Egitim Kurumunun Kaza ve Adi Erkek Lisesi (Bilinenter yazilda) N Bagçecik saucagmda BÌNGA2Í Haziran 1893 (Libya kuzey) Amerikan okulu yoktur. - ÌzmitSancajþ Anteb Halep Talas-Kayseri Ankara Merkez g¡g¡s Iazkiye Beyrut .

Kurumun Cirisi Kaza vc Sancak Vilayet Hastane Trablusgam * Dispanser Sidon " Hastane Sveyr Haslane ve Dispanser Maahnetein Hastane ve Dispanser Halput Mamuret-ül-âziz Merzifon-Amasya Sivas Merkez Van " Cebel-i Lübnan Mutasarnfh . .

Osman Hamdi Bey KongresiBildiriferi. Su yet'le ve Cumhuriyet dönemiyle kargilagttrmak inümkün boyut önemlidir ve 19. kadrun konumunu. 123-131. Planlanmig bu beraberlik digmda. aile yapisim. bazen de o kültür ve edebiyati zikolsalar da. yüzyil aydnundan * 1. kiliseyi. Aslmda Polonya asilh Mustafa Celaleddin Papa (Borzecki) ile Frans1z kültürüne baghhk gösteren Osman Hamdi Bey veya daha Türkçü Ziya Paga gibileri yer yer Osmanhhktan çok bir Türklügü. olurnlu olumsuz konusunda tavir veya Bati'yi yagamak ÇünküBati etkisi. s. IL Megrutirederek vurgulamig degildir. okul ée bu mezhebe giren bazi Hiristiyanlarm sebep oldugu hadiseler zinciri alarak kalmamakta.2-5 Ekim 1990. ruhbam. . oldu gi Osmanhhk adma ve Batt'mn kargismda ve digmda kalarak.fikligine neden olmaktaydi. 19. degi. var olan benimsenmig cemaat kurumlarmi. laiklegerek. ayaklanma ve ulusçuluk gibi olugumlarla birlikte geligenbir bagka tarih yapvechesi de ma süreci daha vardir. yüzyil Osmanhhšmda Avrupaî ögeler kadar (ki daha büyük bir içtahla ve fazla bunlar ekseriye 20. Bati'yi benimseme tutumunun adt böyle kondu. inanci ve ananeyi sarsmaktaydi.Osman Hamdi'nin ÖniindekiGelenek' Osmanh Ïmparatorlugu'nuntarihinde Tanzimat sadece bürokrank reformlar silsilesinden ibaret bir dänem olmayip aym zamanda zihniyette ve tarz-i hayatta vukua gelen bir degigme demektir. Bu nedenle Osman Hamdi'nin çagdaylatim bu dönemin ve bu kültürel çevrenin içinde degerlendirmek gerekir. Bu asnn kültür tarihinin en önemli bir olmasidir. Bu dönemde aruk Osmanh tarihini butün Osmanh milletleri ve onlarm seçkinleri birlikte yapmaktadir. bazen isim. Okumuglarm ortak direniginasil korumaltyd1. Aynca bu mesele imparatorlugun gayrimüslimleri de varid için degildi. Bati'yt tamyip benimseyerek. ortak cografya ve tarihlerinin mirasma sahip ç1karak. Protestanhk Osmanh ülkesinin Hiristiyanlan arasinda sadece birkaç misyonerin kurdugu kilise. istesek de istemesek de hayatirniza girmig sadeve kargitlar Bati'yi yagatmakta ve tartigmaktadir. Tipk: Müstüman yurttaglari ve hemgehrileri gibi. Bu sarsmtiya en eski H1ristiyan topluluklan nasil kargi duracakti. ce Müslümanlar almaktayd1. âdet ve geleneCevap Osmanhhk oldu. Taraftarlar Bati'nm. yüzytl Türkçülügünü. Ancak bu gruplann birlikteligi sadece olumlu ve ayumlu olarak görülmemelidir. Ïstanbul1992. bütün bir zihniyet. hayat tarzi ve davram.

Kazan gibi Rusya çevre vilayetlerinin aydmlari arasmda da Rus medeniyeti ve onun mengei olan Avrupa. çok saygiyla ve ürkülmeksizin kabul edilmigtir. Bu yillarda Istanbul ve tagra mekteblerine Mekteb-i Harbiye çikigh resim ögretmenleri tayin edîliyordu. Subat1990/28. yüzyilda oldugu kadar büyük bir sorunsal olmanugttr. Aslmda 19. Õrnegin bu yüzyilm ilk çeyreginde Ístanbul'daEflak beyzadesi Dimitri Cantimir Fenerli beyzadelerden Padova'da tahsil gören Mavrokordato Kardepler. Arapça ve ardmdaki edebiyatla da bu as2rda daha yogun ve ustaca ilgüenilmigti. iki yüz elliger kurug maagla resim hocahklarma tayinmi_ emretmekteydi. yüzyil Osmanh okumuglannm her dil ve dinden gruplan arasmda yaygmhk kazanmytz. 27764. Askerí Tarih Bülteni. Öte yandan aslen Macar olan Ïbrahim Müteferrika'nm yanmda ilginç bir kigi vardi. Tülin Erlan Çomhlu. 3CA 1275 (Arahk 1858).tim 1 Bagbakanhk Argivi (BA). hüsn-ü hattla resim sanabir arada ögreniyordu. 125 ¯ . 2 BA. yüzyil Osmanh cemiyeti. Garb'i fakat aym zamanda mensubu tamma ve benimseme mücadelesindedir. 18. yüzyilda oldugu kadar sevilip edebiyati incelenmemigtir. 3 Cemaziyyelevvel 1275 (9 Arahk 1858) tarihli bir irade Üsküdarve Begiktag riigdiyelerine Mülazun Necib ve Mülazim Salim efendilerin. yüzy11Battmese de. Okullara kadar resim dersleri ve Osmanh hayatmda Battà anlamda ressamlar ortaya çakmigtt. Asluida Osman Hamdi'nin içine dogdugu 19. Gerçi Bati dillerine ve felsefeye ilgi.D. 18.. 39 vd. Aym yillarda ünlü ressam Ayvazovski'ye. Latince ve Yunanca bilen böyle bir grup olugturuyordu. oldugu Sarkmedenlyetini de geçmig asirlara göre daha yogun. Sultan Abdülmecid'e takdim ettigi tablolar nedeniyle dördüncü rütbeden bir nigan verilmigti? Ancak Ayvazovski Osmanh saray1 tarafmdan taltif edilen ressamlarm en ünlüsü olmakla beraber tek degildi.tartigmadan almmig göiiinüyor) Sarkda hâkimdir (insanlarbilse de bilde o kültür.. 'Askerî Okullarda Ïlk Resim Dersleri ve Asker Ressamlannuz'. Bugün Osman Hamdi gibi. No: 7991-12CD 1274 (Ocak 1858). I. o kahtun ve mirasla daha yakmdan ilgilidir. yüzyilm bu geligmeleri 19. ÖrneginAzerbeycan.I Benzeri tayinlerden sadece birisidir bu. Osman- . Farsça hiçbir asirda 19. Bu yeni olugumun bayru asker ressamlar çekiyordu. istese de istemese cihšmda Avrupahhk sorunu bir baloma 20. tablolarmda Sarkhattatlanm tuvale aksettirecek bir ressam yoktur en azmdan). s.H. Eski Galata kadisi olan ve Yanyah Hoca olarak da bilinen Mehmed Esad Efendi. I. bildigi Rumcanm yam sira Latinceyi de ögrenmig bir ilmiyye mensubuydu. yüzyilda artik kurumlagmig anlamda bir aydm (intelligentsia)zümænin varhšmi hazirlasadece idarede degil hayatm her safhamigti ve Tanzimat reformlarim smda götürecek grup buydu. daha titiz ve daha metodik bir biçimde incelemektedir. Nefriyoglu gibi kibar bir Tûrk hep birlikte Aristoteles üzerine tesfirler yapan. Osmanh.

Osmanh. frad-Dah. ama 19. zaman ve der. ülkeyi Batt müzigine açmakta ve Muzika-yi HüOsmanh musikisimayun komutani Ethem Paya 'Frenk' usulü notayla nin en genig. Bati'ya ilgi artiyor ama Dogu'nun edebiyat ve tarihi de gene Bat1'dan gelen bir esintiyle daha yogun ve bilimsel olarak inceleniyordu. ona ithaf edilerek uygarhga sunulmuytur. yasaklar çikar.M. .M.4 vapurlarda harem-selamhk usulüne dikkat edilmesi iste'kat' denen ve çignenen bir nirdi.. M. edeb ile geÿt-üguzar 4 BA. Pers Savaglan sonunda Platea zaferi adadiklan üzerine Yiman §ehirlerinin Delphoi'deki Apollon Sunaga'na etrafmm (Yilanh ayag1 Sütun) burmadiregin parolan trophaei'nin bir eski alandaki kentsel dönemde Bu çikar. Sultan Abdülmecid'in cömert yardimlanyla basilan bu fresk ve mozaikler.. No: 5212-27 Safer 1261 (Mart 1845) tarihli'Vapurlarda kadm 1854) erkek yerlerine dikkat edilmesi'. No: 5976:12 1266 {Apstos 1856). 1268 (Mayis 1852) tarthli 'Mesirelerde edilmesi'. Naum T1yatrosu piyango ile desteklenmekte ve daha 1851'de Beyrut'ta meclis-i ticaret azasi Maron Nakkay'm açtigt tiyatroya (ki vari1mektedir.5 ÏmparatorlukBaTuhsat Arapça eserler temsil edecekti) tihlagiyor. The Sultan Abdul Mejid adlyla basilan kitaplardan 20 adedinin 178. aym fasnif. Bu pahah basklyi Fossatiler Rus çarma sunmak istemig ama çar gerekli parayi vermek istemedigi için. T.Öteyandande devlet.V. ÏbniHaldun tercümesini Ahmet Cevdet Papa tamamhyor. Bir irade edilen nebatm 1854'te 'Yemen ahalisinin tenavül eyIedikleri kat tesmiye cogvatan Osmanh artik olundugundan' ediliyor. Ayasofya'mn tamiri esnasmda Fossati kardegler mozaik ve freskleri ortaya çikartmig ve resmetmiglerdir.H.1. Öteyandan ingastm ve yagamasim. tiyatrolarm ve cografyasmi ägrenmeye baglamigtir. Bir yanda ordudaki subay ressamlarm faaliyet gösterdigi Ïstanbul'da.koleksiyonunu derlemekteydi... Muzika-yi Hümayun. No: 45223-14 RA 1289 (Mayis 1872). Mart 1867'de Tepebaç1'nda bir tiyatro ingasi için 3 bin m2'lik bir arazi satm almmast için irade çakar. Osmanh'nm 600 yilhk hayatmdakiilk örnekler degildir bunlar. Eski eserleri korumaya ve anlamaya yönelik bir faaliyet ve genelde yeni bir anlayig vardi.V. söz numunesinin irsal rafyasimögzenmeyóbaç1amigttr.3 Subat1856'da Sultanahmet Meydam'ndaki obeliks (Dikilitag) ile.5 sterline ahamast hakkmda irade.No: 4813-16 Safer 1269 (Kasun 1852). yüzyilda bu alanda bir yogunlayma görülür. makhkla çevrilmesi için irade süregisimrlamasi tammadan uygarhk eserlerin korunmasi. malî olarak desteklemektedir. 400 yildir yönettigi Yemen'de ile Ekim bitkinin ne oldugunu o stralarda tahkik etmeye baglar. LD. 5 BA.126 h bagkentine ve saraya Ferenc Liszt ve bagka birçok vitûöz gelmekte.1. No: 830. No: 19680 20 Muhç 1271 (Ekim tarihLi 'Kat denilen nebat hakkmda'. Aya Sofia Constantinopleas Resfored by Order of H..öbür yandan kadm ve erkeklerin mesire yerlerinde edepli davranmalan için sik sik iradeler. onun kaleme Recently 3 BA.

Birinci soruyu evet diye cevaplamak zor. Bat1Avrupa.. meydana çakartacak bol miktarda para bulunuyordu. uygarkgm bekçisi bir dünya olarak niteliyordu. kultür tarihinin her türlü malzemesini degerlendirecek ve sahiplenecek. Suriye-Filistin gibi bölgeleri kapstyor. ama ikincisine de hayir demek yanhÿ. yani hâlihazir ve geçmigteki çevresini tammak için kaçmilmaz oldugu da aç1ktu Osmanh ülkeleri. Bu kaide arkeoloji ilmi için de geçerlidir ve Türk arkeolojisi de biraz daha yakm asirlarla ilgilenmek ve Osmanh-Türk toplumunda antik dünyaya duyulan ilginin tarihini bilmek durumundadir. No: 8463. eski eserlerin deger kazanmasi konusunda bilgi birikiminin bulundugu bir düi)yayd1. Èöylebir ilgilenme ve bilgilenmenin. 19. Resim. yüzyil Bati Avrupa'simn bu alandaki iddia ve talehi bugünkünden daha fazla. Ancak Mütercim Asun'in 18. nunda çeviniigi Firuzâbadi'nin ünlü Arapça lügati Kamusü'l-Muhit. 22 Safer 1266 (Ocak 1850). LH. Aslmda Avrupa küItür çevresi (Kulturkreis). kendini. 7 BA. egitim kadar önemli görülüyor ve sadece belirli bir zümrenin ugragisi olmaktan çikar11mak isteni'punççi'6 'gekerle- 6 BA. Toplama ve envanter tespit çahymalan da bu tarihlerde baglar. Devletlerin ve varhkh smtflarm bütçelerinde. 17 M 1275 (Aj'pastos 1858). Ïstanbul'unher yerinde kadmlara dahi gerbet ve çay içinde gizlice kanyak ve rom kangtirip satan dükkânlan türedigi gibi gekerlemeciligi tegvik için Francesko Vallaury'nin dükkânma meci-i gehriyari' serlevhasinm asilmasma izin veriliyordu? Viyana'mn imparatorluk gekerlemecisi Demmel gibi ÏstanbuYda daha niceleri taltif edilecekti. ülkedeki eski eserler acaba yeterince korunabiliyor ve degerleri anlagilabiliyor mu sorularma getiriyordu. Aynca bu IIgi ve bilgisi sadece kendi Hiristiyan kültür çevresinin kahplarlyla smirh degildi. eski eserleri koruyacak. bilim adammm çahytiga ve entelektüel hesaplagma içinde bulundugu zamam ve mekâm.aldigi tarihle artrk vakanüvislik gelenegi sona eriyor ve Osmanh modern tarih yazicihšma adim atiyordu. Aslolan her ilim qubesinin kendi tarihini bilmek zorunda olmasidir. yüzyillarda. yüzy11so- . elOkaynûsü'l-Basit ffl Tercemetî'I-Kamusi'l-Mûhit baghgiyla baskaya veriliyor. No: 4582. Osman Hamdi bey'in dogdugu yillarda Osmanh'da âsâr-t atikaya karp olan ilgi de birden artnug ve resmîlegmigti. IMV.. Eu da akla. birkaç binyildir uygarhšm eit zengin merkezlerini olugturmug olan Anadolu. daha israrh ve pervasizdt. imparatorlugun dogal zenginlikleri kadar. müzik ve arkeoloji derken Osman Hamdi'nin boy atacagi ortam adeta olugmaktadir. Bâb1âlî Tercüme Odasi'ndan sahhak Ebro'nun Bati iktisadmdan ve tarihinden yaptigi tertüme ve derlemeler yanmda Ïstanbullular Iranh pair Hafiz'a yogun ilgi duyuyor ve Iranhlardan çok Hafiz gerhi telif ediyorlardi. ve 19. tariht zenginlikleri de Bati Avrupa koleksiyonculari ve müzelerinin iytahm1 kabartlyordu. m . 18. Eski eserlerin tamnmasi.

aslmda. 1789 Fransiz Devriaçik bir müze hami'nden sonra yapilan iglerden biri Louvre'un halka Akropolis'teki linde düzenlenmesidir. tün Avrupa'ya yayilmig dügünürleaydmlanmaci ait ve hep halka kapahdir. etmeleri telkin görmesini zenginlikleriherkesin rinin. eserlerden anlama19. Roma-Bizans'a rum olmasi ihtimal dahilinde. kullammma ve hele eserleri. çizilen hakkmdaki Kalesi Bodrum Örnegin 'tag 'tay pildigt görülür. ev yapmak isteyen luzsizlarimn elinden çok çekmigtir. Örnegin. pedisindeki müzelerde herkese açalmasi gerektiginden söz eder. eski eser. Çünkübazi mügahede. gündelik yagamina kesimi tarih boyu. Paris ve birlikte. Berlin'in soguk Akdeniz güneginin altmdan kaldirip Londra. zooloji ve kralhga hususî. eski eserleri. Du botardk bahçeleri ren müzelerle. devleti yönetenler arasmda da eski Aydin vilayeti salnamelerinde rastlanmaktayd1. Ptolemaioslar devrinde de Ïskenderiye'de müzesiz ise devir denir. kapah smifm imtiyazh maddesi. heykellerin. eski kitap. yüzyilm aydmlanmaci dügünürleri. gehirkardinaller. görebilmesini koleksiyonlanm herkesin koleksiyonlannm. daha çok. Eski esere des Vosges yapsatçi müteahhitlerin ancak son çagm bir egilimidir. Bu iddia. resim ve krokiler bunu rehber gösterir ve dogrusu günümüzde yazilan . 18. ilk ya kafasmi koparmig. Efes ve Bergama'nm nasil gezilmesi gerektigi rehberini ve hazarlaarkeolojik hazirlayan mükemmel gezi tilmigtir. eski Sedyabanct olan tarihsel kalmtilan. Bu yaygm fakat dogralugu güpheli yan bir toplum olarak parçasi' olarak nikamya göre. Ïlk müzenin Atina'da benzer bir kuque' oldugu. hükümdar ve ansiklæ Diderot'nun istiyordu. yahut kultamiratta ve etmiglerdir. pek äyle bagnna basmamigtir. yerde kitabeler her lamlan elinden zor kurtanlmigtir.soylularm yordu. memlekette oliçinde aydin zümna vardi ve kitap merakhlan örneginde oldugu gibi. biolmakla bir söz müzelerme yrgmak isteyenlerin tekrarladigi halkm genig dünyada bütün zim aranuzda da yaygm bir inançtir. Oysa. Misir piramitleri mezar bazilannm Hiristiyanlar. türlerini içenebat hayvan tropik ve lerde patriciler. eski eseri degerlendiren ve bunun için didinenler. Her geligir refah egitimle ve ve saygt. eski dünyamn kahntist eserler gûya mavi gök kubbenin ve telendirilmigtir. Roma'da papa ve Rörlesans Floransasi'nda Medici'ler. müzeciligin olay Bu açilmigtir halka düzenlenmig Republique' olatak ve 'müze' I 128 'pinokothe- yaygmlagmasmda baglang1ç noktasidir. eserden anlayan ve saydugu kadar. gösterenlere gi sahife sahife anla(yillik). merak bükurmuglardir. Çin ugrayagmasma civardaki köylülerin di. bu 'Museum de la 27 Temmuz 1793 tarihli bir kararname ile Louvre Sarayi. olmakla koleksiyonlar birlikte. Bu bakmadiye efes yagam' Bergama'ya ve tan Osmanh bürokratlarmm tarafmdan memurlar vilayetteki tespitlerin yadigt açtktir. Dolayisiyla Fransiz yeterli degildir. Antik mig ttr. yüzyilda Osmanh toplumu ve aydmlari eski nitelendirilir. asirlardir. vaftiz Kale (!) yapmu üzerine haç kaziyarak Paris'teki Place yil birkaç önce Daha görülür.

Yazigmalardan sonra tag kendisine hediye edildi. IX. No: 1478. s. Ama bu hediyeler bilinçsizce degil. aym tasnif. Bu rehber hiç de bagtan bu savma olmaylp titizce ve dikkatlice hazirlanmigtir. Temmuz 1845'te Rus grandüklerinden Konstantin Türkiye'ye gezmigve Pirkâr denen köyde bir cami gelmig. Kugkusuz böyle olaylara rastlamyordu.S Hierî 1308 (Miladî 1890) tarihli vilayet salnamesinin tam 80 sahifesi bazi plan ve kokilerte Ízmirve Ege'nin önemli bütun harabeleri için yazdmig ilginç bir rehber olarak düzenlenmigtir. Kendisine 'tag En or: Alexandre Magnus. Örneginbüyük devletlerin hükümdar allelerinden Türkiye'yi gezen prenslere veya o sitada iligkilerin iyi oldugu bir devletin Ïstanbul'daki sefirlerinden gördügüne imrenenleœ politika geregi bazi geyler hediye ediliyordu. 10 pieces. hazine-i celîlede mevcut bazi merkûkât-î atîkayt görmüg ve bu misullu âsâr-1atikamn cem'îne pek hevesli bulunmuy oldugundan meskûkât-i mezkûreden birer mil<darnun yadigâr-i âlî olmak üzere kendisine îta ve ihsan buyurulmasi. Philippus.10 O siralar Kirun Savagibitmig. BelgelerleTürk Tarihi. siyasî nedenlerden ötürú reddedilmiyordu. 'Eski Eserlerimizin Yagmalanmasma Ait Örnekler'. Turgut Ipksal. Lydia. 80MS5. Ïstanbulve Çanakkale'yi avlusundaki eskibir kitabeyi begenmigti. gökadar iyi tamtilan Bergama Zeus Sunagi. 27-31. ancak böyle bir hedlyenin dedikodu ve hognutsuzluk yaratacagindan korkuldugu için kapak. 40 pieces 8 Aydm VilayetineMohsus SalnameH. No: 5457. s. 9 BA. 2 Receb 1272'de ($ubat 1856) Avusturya'nm Ìstanbul'dakibuyükelçisi Baron Prokesch'e hazine-i celîleden bazi antik meskûkâtm verilmesi için çikanlan iradede "Prokey.Y1manca olan bu kitabe musalla tagi olarak kullanihyordu. 129 . 23 L 1270 (Temmuz 1854). 28 pieces En argent: Lysimachy. 76 pieces.. oradan da kendisine gizlice verilmigtir? Avrupa devletlerinin eski eser talepleri. Prokesch'in temsilcisi olduiçin o da bu mükâfatt hak eden bir diplomat olguülke tarafsiz kaldigl verilen sikkeler gunlardir: muytu. 10 BA. IX. Vilayet yilhgmda y1gnu' diye. Antiochus. cigerden koparir gibiveriliyordu. Frigya ve Karia tarihlerinden bahseder. 5 pieces. No: 6778. 2308. ÏngiltereelçisiNuruosmanlye Camiî avlusunda bir lahit kapagi begenmig.Aiolia. B 1272 (10 Mart 1856). önce saraya getirilmig. Îonya.. Philetairy. Almanlara nül rahathg1yla nas11birakilabilirdi ki? Bu olaym arkasmda büyük olasihkla Alman kayzerine dayulan siyasî borcun ve o siralarda yapilmakta olan demiryollarmm etkisi vardi. Gene IIL Selim devrinde.kitaplarda gözden kaçan bazi noktalar bu eski metinlerde yer almakta- dir." deniyordu. sayi 4.

Ïradelertasnifi katalogunda kay1tli iradenin metni argivde olmadigi bilemiyoruz. Ïzmitden bir garnizon yollamig. yillarmda Èrusyaelçisine de 130 ¯ 'âsâr-i .D.veya degigim zihniyeti de yoktu. 1262 (1 Ocak 1846).IX. Y Ramazan 1298 (Apstos 12 13 14 15 etmedi.hazzetlerininbir lata tezkiresinden ve buna binaen müzeye naklinden' söz ediliyor ve emir veriliyor. yani Qubat1857de ayni kalenin duvarlarmdaki dan mermer bir arslan bagmm. No: BA. Iskender Lahdi için de Osman Hamdi Bey'in. 18 B 1273 (Mart 1857)." dedigi anlatihr. Gûya Almanlarm almak istedigi sunagt vermemek için.hi 'hapmetlu 11 BA.. yerlerine digerlerini koydurmak partryla talep ediyor ve bunlann ihracma musaade ediliyordu. çekilen âsâr-i atikadan bir grubu da Mausoleum'un parçalariyla Haçhlar'm inga ettigi Bodrum Kalesi'ndeki bazi antik parçalar olugturur. I... 16 M 1275 (Aþ1stos 1858). Haziran 1858'de Lahey sefiri Karaca Bey Flemenk krah hazzetlerinin meskûkât koleksiyonu için mevcut eski ve yeni Osmanh sikkelerinin gönderilmesinden memnun olacagim' yaziyordu. Bugün nasil ki Türk gençlerine ve halka göstermek sergi tertipletip Turkiye'ye getirmek için çiriçin Avrupa müzelèrinden diganya gezi sergileri yollayanlar ve klasik arkeoloji putanlar yanmda. No: BA. 2 Muh. GeSevval1270'te (Temmuz 1854) bulunan hediye edilmig. dahada ün yapan. 8441. J. IX. 6 C 1273 ($ubat 1857). hayatuu verenlerle bu kazilara aynlan tahsisati tenkit edenler varsa.D. "Kayzere bu lahdi içinde cesedimle hediye edersiniz.13 Sözü geçen Tophane Mügiri FetAhmed Paga'dir. No: BA. 24347. bunlar daha çok define arayanlarla yapilan Bu gibiihsanlarda bir mübadele ne aym sava. Avrupa'nm maghur müzeleri gibi bir müzenin dogacagmdan' söz edlyofl5 Aslmda olay açiktir.. Kazi izinleri de bu yillarda verilmeye baglanmigti ama. 1881) kayd1 var. irade zuhur .D. Eenebi devletlere pegke. No: 67046. Ramazan 1298 (Agustos antika üç Ízmir'de 1880) tarihli bir irade ile "Bergama (Aydin vilayeti dahili) da eda edilen hafriyattan ihraç olunan bazi âsârm Berlin müzerine îtasi. o gün de bu gibi eserlerin peginedügenler veya onlari diplomatik iligkiler için gözden çikarardar vardi. No: 1478. 24654. Bergama kazisi ile ilgili efiçin hangi eserlerin verildigini saneler müzeciler arasmda kugaktan kugaga geçmigtir. mahallinden ihraci halinde asia mazarrat tegkil etmeyecegi misullu. ama sonunda iradei seniyye ile Almanlar sunagi almig.l* Ama aym yillarda Sisam kaymakami Kife Bey 'Anadolu'nun mahall-i münsabesinde baz1 âsâr-i atikanin keyf ve taharrisiyle bulunacak geylerin Dersaadet'e nakli için bir yüzbin gurug tahsis edilirse. mahalli doldurularak Tophane mügiri devletlu paga." emredilmigtir. 1. Mösyö Kanin (Canning?) Bodmm Kalesi'nde bulunan bazi miisavver taglan. BA..12 Oysa bundan 10 atikayil sonra. vali.

Ahmed Ata Bey 'mehasin-i 16 BA. O bir gelenegin yetigtirdigi büyük bir Türk müzecisiydi.D.anlayma gibisinden izinlerdi. ingilteredevlet-i fahimesinin Midilli'deki konsolos vekili Mister Noto'nun bazi âsâr-1 atika ve kadime taharrisi için Bodrum havalisinde yapacagi kazi için aldigi jznin bir yil daha uzat11masi gibi bir irade (28 Cemaziyyelevvel 1274/Ocak 1858) çakan eserlerden tek örnek olanlarmm saltanat-i seniyye müzesi için zabtolunmasmi.. No: 16351. Oidipus tragedyasmdan örneklerle nakledilmektedir. 2 RA 1269 (Arahk 1852). bu faaEyet parasizhk ve imkânsizhk yüzünden geligememigti. I. bulma ve gönderme emrinin Bâbialfden geldigi anlaµImaktadar.D. samldigi gibi Osman Hamdi Bey ile baglarug degildir. 12 R 1270 (Ocak 1854). Yukandaki ärnekleri yaygmlagtirmak gene de pek dogru degildir. (Bu dönemde müzenin adi müzehane olarak geçiyor. 3600 senelik (1) olmahym19. iki ve daha ziyade olanlariam birinin saltanat-i seniyye müzerine degerinin hafire verilmesini part kopuyor? Aym müzeye (Aya Ïrini Kilisesi) Selanik valisi Yusuf Paga'nm gönderdigi mermer sanduka (lahit)gibisinden egerler gelmekteydi? Ama örnegin Musul'da Fransizlara verilen kazi ruhsati üzerine18 onlarin ihraç ettikleri âsâr-i atikanm raporlari da geliyordu. Dömeke meydan muharebesmin galip komutam Gazi Ethem Papa Yunanistan'dan bazi eserler getirmigti. Anlagudigi üzere. Y1manSavagi sirasmda.19 Kabartmamn tasviri hazirlattmlnug ve bir raporla birlikte Bâbrâlî'ye gänderilytigtir. Arahk 1847de Kudüs mutasarnft. bölgelerindeki eski eserleri araytp belirlemeleri ve degerlilerini Ístanbul'a göndermeleri veya mahallinde müze kurmalan bildirilmigti. Ekim 1847de. No: 5148. Ìdarecilerbu alan- da ilgili ve hilgili olmasalar bile eski eser arama. I.. 27 L 1263 (Ekim 1847). Gazze sancagmda Askalan deni1en yerde. Osmanh eski eserler iradesinin düzenleyip yürüttügü kazilarda elde edilen zengin koleksiyonIar bu müzeleri doldurur. daha 1840'larda bütün vilayetlerdeki yäneticilere. Eski SarkEserleri Müzesi de dünyamn en eski çiviyazisi argivine sahiptir. I. 19 BA. UzmanIara incelettigi bu somaki mermer eser. seramik gibi antik parçalarm bir envanâsâr-1 asriyyeterini Istanbul'a göndermiçti. 17 BA. Ancak bu kazi raporlarmm ne denli saghkh 0) oldugu tartsmahydi. No: 2807. Bunlarm bazilari bugün ÍstanbulArkeoloji Müzeleri'ndedir. IR. Adana mal müdürü Ahmed Ata Bey topladigi sikke. Tersine olaylar da çoktur. 131 . 28 CA 1274 (Ocak 1858)..) O yillarda uzak yakm her sancakta bu gibi aramalarm bagladigi anlagthyor. aragtirmalari sonucu bir sfenks kabartmasi bulundurdugunu yaziyor. Eski eser dügkünlügü. Daha Tanzimat döneminin baglarmda bu konuda saygm bir ärgütlenme ve faaliyet vana ama..H. 18 BA. No: 8335. Eu eserin bir yll içinde Ístanbul'a getirtildigi izIeyen yazagmalardan anlayihyor.Raporda nahif bir üslupla sfenks'in ne oldugu.

Receb 1267 (Mayis 1851). yani kisacasi devrin güzel eserleri arasmda. padigah tarafmdan kurulan müzeye konmak üzere takdim ediyor bu buluntulan. gerisini kendi ahyordu.V. yayan bir zümreden aydúu. Âsâr-1 1slah edecektir. aym tasnif.. 1025-1032'deki makalesine bagvurulmahdir.modasma düqkün. No: 6220.M.Osmanh kisacasizamanda ve mekânda hareketarihe ilgi digmda. Bu yillanla Osmanh idaresi sagda solda.V. .ilaveten. duymaya. No: 5255.M.4 Safer 1308 (19Eylül 1890). saye-yi gevketvayeyi hazret-i mülükânede tahsis olunmuy olan'. SairFigani'nin hievikonagimn (Ïbrahim ahalinin gulgulesine sebep olan bu heykeller neden sonra ortadan ne ve kaldiraldi.2. sonra Maktul lakab1yla amlan ÏbrahimPapa Budin'den getirttigi üç güzeller heykelini Sultanahmet Meydam'ndaki Paya Sarayi) önüne diktirmigti. 1. gayan-i mükafat bulundugu'nuyaziyordu? Osman Hamdi Bey'in mensubu oldugukültür daim- yi cenab-1 132 mülükâneye 20 BA.D. No: 8060 ve No: 8207. Italya'yi Osmanh sarayma tagiyan ve kendisi de muhtemelen Ïtalyanasilh olan Kanuni'nin ünlü sadrazamt. Vilayetierde bazi valilerin bu Hamdi Osman Bey sonra konuda gayret gösterdigi ve eski eser topladigt gönilür. yüzyilda artik giderek profesyonellegen bir ilgiden ve bu ilgiyi götüren. BA. I. s. 21 BA. hâlâ luzh bir kopuya dönügmüg degil.21 g nedenle 1880'de çakartdan 36 maddelik 'Subhi Papa Nizamnaatika mevzuatuu bundan mesi'nin esasi böyle clugmuy gibidir. ÏstanbulAnsiklopedisi.. Eu emekleme dönemi bugün daha dogrusu te. No: 8023. dig dünyaya ve kenditoplumusäz etmek mümkündür. J..22 19 Eylül 1890 tarihli Sabah gazetesi 'Amasra'da halen eczacuik yapan refeth Ahmet Refik efendinin elde etmig oldugu 16 parça eski eserin terbi'lvasita Müze-i Hümaýun müdürü atufetli tip olunan resimlerinin Hamdi beyefendi hazretlerine arzedildigi ve Ahmet Refik efendinin bu babdaki gayret ve hizmetinin takdir edilip. Osmanli tarihinde zaman zaman antik dünyaya kargi böyle amatär ilgiler duyan kipiler görülmügtür. Rusya'da Ìspandoni'nindefine taharrisine izin. Diger yandan define aramak isteyen yerli ve yabancilara bu partla izin veriliyordu.20 16. yüzyilm gik ve Avrupa. Ama 19. vilayetlerde ve çevrelerinde bulunan antik sikkelerin üçte bir kadanm bulana veriyor. 13 CA 1268 (Mart 1852). Siverek Samsat'ta Gägoglu Mehmed'in hanesinden zuhur eden meskûkât. c. daha sonra Osman Hamdi Bey döneminde de Vallaury'nin plamm çizdigi bugünkü büyük imparatorluk müzesine geçilmiÿtir. Midilli ceziresinde Butre köyände çikan gumüy sikkeler. 22 Bu konularda Semavi Eyice'nin 'Arkeoloji Müzeleri'. Aym yillarda müze ÇiniliKögk'e tagm1my. nun emeklemeye baglamigt1. 23 Sabah. onun i¾ Tanzimat'm aydm gelenegini pek küçümseyebilecek bir durumda degiliz. önce Makbul.

yüzyilmda bu aydmlar yeni bir dünyayi kurmak isteyen kugagi olugturmaktadirlar. onlari etkisi altma almaktadir. 13' . Ïmparatorlugun 19.si halkalar halinde uzak Anadolu ve Rumelikentlerine ve her yagtan Osmanldara dogru yayilmakta.

i ikilegmeleri çogu gözümüzden kaçtigi gibi. toplum düzeni ve çakan taya kurumlardaki degigmeleri bu açidan yeterli biçimde inceleyemedigimiz madigi de söylenebilir. hiyerargi ve hukukî mevzuatim belirleyecek tek güç. kavram olarak ruhban snufma ait olmayan düÿün ve yagam biçimini ifadede kullam1an ve rubaniyete bir deyimdir.. Osmanh toplum düzeninin laik veya ger'i oldugu konusundaki tartrymalara girmeden önce laik kavrammdan ne anlagilmast geæktigi üzerinde durmahyiz. Laique. öznelcilige dayanan bir sada- * I Prof. Doganny'a Armagan..Osmanh Devleti'nde Laiklik Hareketleri Üzerine' Osmanh Devleti'nin toplumsal. Avrupa tarihinin uzun yüzyt1Iarru kapsadigi açiktir. barbarlave hiyeIm (ona göre germanik dünyamn) Roma dini ve müesseselerini ettikleri Hiristiyan aldiklarmi. idaiî ve siyasî düzeninin laik olup olçokça tartigilan bir konudur. yönetim ve toplum düzenindeki degigmeler sonucu oryarattig. Burada Avrupa tarihinin geligimini saptayan bir äzellikten söz etmek gerekir Görünügte Roma kilisesinin hiyerargisi yeni germanik topluma egeashnda germanik gelenegin temelmen olmuy gibi görünuyorsa da. Barbar akmlari sonunda Avrupa. igin de bir degigtiren ve devindiren etkisi vard1. . Û. targisini kabul tamamlammy olarak yeni dininin konsüller ve kilise babalan tarafmdan çoktan gekillendirildigini belirterek. Roma gelenegini devam ettiren kilise örgütü idi. Laicusladini. Roma Ïmparatorlugu yikilmigti ve barbar kabilelerin. kabile düzeni kitada yeni imparatorlugun yönetim düzenini. Hegel Helen-Hiristiyan Avrupa'nm olugumunu betimlerken. Genel sanmm tersine dünyada laik tutumlu din yoktur. Avrupa tarihinin kavimler göçü sonunda olugumunu saptayan bir ikilem söz konusudur burada. Su tin dünyayi yenileyecek tindir ve ondaki öznelligin direnigi esasta mutlak bir degigikligin meydana gelmesi demektir." diyen Hiristiyan dininin temelde böyle bir felsefe ve toplum tarzi üzerine kurulmadigi ve dinî toplumun. Bu tartigmanm yam bagmda Osdevlet manh ve toplum hayatmda zamanla dogan ánemli geligmeterin hukuk. sezarin hakki sezara. Germen kavminin bünyesindeki ihmb kaygisizhk. "Tanri'nm hakki Tann'ya.Y. Ístanbul1982. yeni bir dõnem ve düzene girdi. "Bu neden1e dig görünügte Germen dûnyastada yeni bir tin (Geist) vardi.

Avrupa tarihinin evrimini saglayan iki zit unsurdu. Gerçekten de Camlus Magnus 800 yilmda papanm elinden taç giydiginde. * Dogu'da Bizans'ta imparator patrigin elinden taç giydiginde bu patrigin otorite ve görevinin imparatorca tasdik edilmesi deinektir. Hem de bu geligme ancak yakm zamanlarda tamamlanacakt1T.. Roma hukuk sisteminin principia ve kunimlari etüt edilerek bu ilkeler 191gmda yeni hayat düzeninin - 1 G. ve 15.' dünyevî otoritesini. yüzyillar boyu Avrupa dünyasmda laik hareketin baim ne Hussitterne Unitarist kilise mensuplan. BU tarihten sonradir ki papamnmonarka taç giydirmesi anun hâkimiyetini tasdik anlamma gelir. yeni Avrupa insaninm iligkilerini dúzenlemek yeni bir hukukçu metotla mümkündü.W. kiliseye kargi germanik lakaydi ve gösteripteki sadakatin devamnu imkânsiz kddr.kat (yani mevcut kurumlarm äzüne ve meselelere kargi lakayt kalarak. Avrupa'nm toplumsal örgütlenmesi. modern anlamdaki laik düzene inkilap etmesi için uzun zaman geçmesi gerekti. ilk alti paragraf. Bo nedenle 13.4. Papahk bu dönemden sonra üstünlügü kazamnca. Bäylece kilise ve devlet bir kargithk ve bir beraberlik. manifaktürün geliptigi ve gehirlegme denen olaym bagladigi Avrupa'da mil1î pazar íligkileri de yogunlagti. Bir müddet sonra bu geligmeler. Aix la Chapelle ve Sepyr katedrallerinde bu imperyal localar ve narthex tipi tören koridórlan vardir. Geligmenin bu safhasmda Avrupa hayatmm. Hegel. 'Germanische Welt'. görünügte bir sadakat) ve Roma hiyerargisinin bu ölçüler içindekikonumu ve degigimi. F. Ama laiklik Avrupa kitasmda kanh kavgalarla tarihte ilk defadir ki bir toplum ve yönetim düzeni olarak ortaya ç1kacaktir. 1L asir sonuna kadar Avrupa'da da boyleydi. Bu devirde Justinianus'un kodifikasyonundan sonra Glossatörler döneminde sadece perh ve ezber gelenegi ile sürdürülen Roma hukuku kaynaklarma yeni bir anlay1pla yaklagildi. Vorlesungen über die Philosophieder Geschichte. hukuk hayatml ve toplum ideolojisini belirlemeye bagladi. Bölüm. Germanik bünyede varhgi ileri sürülen bu özgür1ük ve dogal laisizm. invevestitur kavgasuu kazanan kilise tarafmdan yerine getirilmeye baglandikça devlet-kilise çatigmast artti. Büyuk bazilikalardaki narthex. imperyal loca gibi bölümler dünyevî otoritenin kilise üzeríndeki håkimiyetini gösterir. kiliselerdünyevî otoriteye hiçbir yer vermez ve mimariden bile atarlar. Tarunm zenginleptigi."3 demigti. Almanya'daki kilise çevrelerinin eski düzeni sessizce ve sabirla kemiren bu yeni Romanistler için 'Juristen sind böse Hukukçular kötü H1ristiyanlardr' meseli bunu gästermektedir. Bu uzun mücadeleyi burada özetleyecek degiliz. ruhanî elitin düzenleyecegi kurallarla birlikte ve onlara ragmen (veya onlart istismar ederek) kullanacagim dügünüyordu Kilise egitimi. düpedüz hukukçular çektiler. ne Balkanlax'daki Bogomiller ve hatta Ïtalyan Rönesanst'nm Pietro Pomponazzi'si ve benzerleri degil. 135 . ama ayni zamanda da bir yol ayrdigl içinde geligmelerinedevam etmigierdir.

Avrupa tarihini olaylardan sonra gerçekran mezhep kavgalarr. Yani bir toplumda dinî hoygörü olabilir (Eski Roma ve Osmanhimparatorluklarmda oldugu gibi). kamu kurumlarmdaki laiklegme ve standart hukuk uygulamasi dolduAncak devletin ve toplum düzeninin laikleçmesi. Laik toplum düzeni Avrupa kttasmda da gok güç ve geç sorunlanm 136 yerlegmigtfr Laik toplum düzeninin tannnnu burada ele almahyiz. sayede özdeg o toplumun modern önkogullarmm gerçekleymesine baghdr. ama toplumda her dinî cemaat aym yasalarla yönetilmiyorsa. . Buna kargthk devlet da gayrimüslim gruplara da tolerans gösterildigini belirterek. Bazi yazarlar Osmanh Devleti'ni yönetim ve ve yargida gefi hükümlerin egemen oldugu bir sistem olarak tammlar. Böyle bir tarum muhtelif biçimde yapilagelmigtir. din d1µ kaynaklardan esinlenen veya bu gibi kaynaklarm agirhk kazan(Osmanh..l çörmek ve iligkileri düzenlemek yoluna gidildi. Kimi zaman her din ve inanca mensup gruplarm tolere edildigi. toplum hayatma katihmda kisitlama ve farkhhk gibi). kimi zaman da toÿlum hayatino düdinî kaynaklann digmda kaynaklara dayanan hukuk oldugu bir hukuk düzeni anlag1hr. Laik toplum standart ve monist bir yänetim düzeninin ve her din ve cinsiyete mensup insanlarm egit kogullarlabagh oldugu bir hukuk mevouatmm bulundugu toplum düzeni demektir. Ancak de toplumun belirli bir geligme düzeyinde bu ideoloji modern bir toplumun geligimini hizlandrabilir de." dibir ye tezlerini özetlerler ve bununla Osmanh Devleti'ni periata dayah toplumunOsmanh olarak nitelerler. merkeziyetçi gerçeklegebilecegi açiktr. Oysa bu iki koqui laik bir toplumda bulunmasi gerekli.kanunlar Ïslamdininin kaynaldandu. kadm ve erkek için dinî inanca dayah farkh düzenleme ve norm varsa (mirasta egitsizlik. din savaglari gibi kanh legebilmigtir. Bizans ve digi bir hukuk mevzuatt uygulanabilir Cengiz imparatorluklan gibi). Su standartlagtirma ve kodifikasyonu izledi.tartiplan . hiç kimseye dinsel ayricahk ve üstünluk tammayan bir toplum dümodern toplum yapistyla zeni diye tammlanan laikligin. Gerçekten de Osmanh sonra dinî toleransin Ímparatorlugutarihte Roma Ïmparatorlugu'ndan - . risal bir kaynaga zenlenmesinde normlarman lemez. bunun laikligin ta kendisi demek oldugunu ileri sûrerler. bazi yazarlar. Kisacasi tüm toplumsal smiflar için aym hukukî mevzuatm uygulanmasi. Eski Roma. Hukuk düzeninde gerçek kipi esas almdi.Osmanh Devleti gefi bir devlet miydi? Bu sorunun cevaplan çoktur bir konudur. Laiklik bir yerancak oldugu. egemen . din-i Ílam'dtr.. "Devletin dini. áma yeterli özellikler degildir. hatta sadece belirli bir sm1f için örnegin rubban megruiyeti taniçin imtiyazlar tanmmig ve yönetici elitin imtiyazlarunn orada laiklikten söz edidayandmlarak açildantyorsa.

angarya bagigildigma sahip sik sik ihtar huzur ve güvenlikterinin saglanmasi mahallî yöneticilere gönderilirdi. tarahndan konan kurallarm (ärfi sultanî) örf ve âdetin hâkim pek kolay olmad1bu nedenle Osmanh Devleti'ne gefi devlet demenin bakildigmda bu hükmü doguygulamaya guu belirtirler.L. Devlet hayatmi. hatta kamtler ve kurumlara rütbe. Íst. dinî ve maarife i1igkinigleri kendilerine birakumig. Mehmedder Eroberer s.Ûniv. s. 203-224.. Izd. Ïmparatorlugun sürdürmeleriiçin faaliyetlerini oldugu gibi. göstermekte yazm mütemadiyen yenilendigini argioinde bir kopyasi budoldermaktadir. Barkan. Osmanh kadisi bile sadece toprak düzeni. imtiyazlar bahy edilmigtir. Ihçiyev. Müesseselerinin Ser'iIigi Mese5 Ö. . Turkei Dokumenti na RilskiyaManatira. Bunun sayisiz larmdan sadece birkaç1m verelim: Ocak 1454'te Gennadios'a resmen gòsteriRum Ortodoks patrikligi bah.5Cerçekten de eden rulaÿacak bir durum vardir.Bruchrnann.hukümdarm kipiligine en çok görüldügü. Yrldiz Argivi. Barkan'in gefi mevzuattan çok. Musevî hahambagi protokolde önde vergi ve manastirlar tarafmdaki bir därt yere sahipti. Fak. toprak düzenini tayin idaresi topOsmanh degildir. Bizans devri patrikterine gelen. 110-111. ruhanî liderlî. mevzuattan gefi lum ve devlet hayatmin temel kurum ve iligkilerini etörff kanunlarla. 1945. Örnegin dahi mirî hediyeler edilà hatta bazi manastirlara civari) 21 Sofya (Bulgaristan'da Balkanlar'daki ünlü Rio Manastirfnin Osmanh aldigi imtiyaz Ívan'dan Eylül 1378'de son Bulgar çari Sigman edilmigti. Sureti'. bu vesikalann bazilartni içerir. H uk. tasdik de döneminde aynen (Kasun 1465) Manastirin argivindeki Evahiri Rebi'ulevel 870 tarihli verihnig olup. bunun laiklik olup olmadigrun tartigmasmi Osmanh devlet ve ise.3 Yildiz Gene aryivini nast1rm lunan. Sofya 3 D.4 Tolerans kurumunu ki belirtirler sürenler her cemaatin kendi iglerini kendinizi gördügünu apag1da yapacagiz. Rilskiyat manastir. edildiginde ona yapilan tären ve bile nasip len ihtiram gäz aheiyd12 ve böylesi. bu imtiimtiyaz berat1Fatih tarafmdan Filibe sahrasmda bu tür beratlar maolup. 1910. Ermeni patrigi. F. 'Osmanh imparatorlupTeekilât ve 3-4. maliye gibi und seine Zeit. hatta mahallî gelenek ve teamülle düzenlemeyi tercih konularda migtir.L. lesi'. 2 Franz Babinger. Mec.þir olmanupt1. XI. Yavuz Sultan Selim'in Aynaroz (Athos dagi) manastm kegiglerine ileri verdigi benzer bir imtiyaz beratuu belirtelim.A. üstelik bu durumun zaman ve Dinî gruplarm iktisadî. ettigi bir öncüluk yazar grup Ö. Sayi C. adbagh olmaksazm kurumsallagtigi bir devletti.. kanunnameler gefi hukukla uyum içinde çok. dünyevî otorite toplum hayatmdaki uygulämada oldugunu. 'Aynaro2 Papazlanna Mülkiyet 24 Ylldiz (128). Vemn Yavuz Selim'in Ferman 4 B. 1959. München.

Ancak bütün bunlara ragmen Osmanliörgütlenmesine baktigimizda ger'i ve geleneksel bir düzenle karµlagiriz.No. yargi düzeninin ve egitimin bu anlay1g içinde dinî cemaat liderleri tarafmdan örgütlendirilip yürütülmesidir. birtaktm mahallî örf ve âdete göre hüküm verdigini görürüz. 358 (M. Osmanh devlet ve toplum düzeninilaik diye adlandiramayiz. Sebebi Ískender'inEdhem'in kizi Aype'yi nikâluna alan Kara Yeniçeri'ye kefil olmasidir. Kayit 1010: Cüneyd bin Mustafa adh biri Bali bin Emir Ahmed'i dava ediyor ve davahnm kiz kardeginin kiziKatun Bula'mn onun namzedi oldugunu fakat. buna ragmen bagkasina verildigini iddia ediyor.Ankara per'iyeSicili. Kadi Ïslamhukukunun merh konusundaki açik hükümlerinin ih181iolan bu durutnu kabul ederek hükümler vermigtir. vergilerin bu esasa göre tarh ve tevziî. Türkler. Namzedlik diye bir âdet gäze çarpar ve kiz çocuk çokküçük yagta baba tarahndan ahnan bir paraya kargihk nikâh için birine vaat edilir. Laik devletin ulkeninher yaninda her vatandag için aym mevzuatm uygulandigi. Ískenderveled-i Devlet adh bir z1mni hakkmda gikâyette bulunuyor ve 600 akçe kefalet borcunu ödemesini talep ediyor. Ornekler: a). Bunun baghca nedeni.138 l degil. 1. merkeziyetçi bir devlet olmak oldugunu belirtmigtik. Kara Yeniçeri kizi ahrken daha evvel onun namzedi olan ve bunun içfa 600 akçesayan simitçi 6 Yunus'a parayi verecegini vaat etmigtir. Dinî cemaat örgüt ve liderleri.6 Ulemamn bazi konularve âdet hukukuna baŒvurmayi da verdigi fetva. ErmeniKatolik ve 19. Tabiî bu özellikle dinî kurallarin ve ayrimlarm kalkmas1. Ermeni. maliye ve belediyeye ait konu- i ÖrneginXVI." yeklindedir. Millet ayrimmda ise dil ve irk esasi gözetilmezdi. "Ser'imaskalat degildir.. . Buradaki Ul'ulemr dünyevî otoritenin koydugu kanunlardir. egitim. Bu soruna yaklayim biçimi toplumsal örgütlenmeyi incelemek olmahdir. Buna kargthk Bulgarlar ve Rumlar ayni millet sayihyordu. 1551). yargi. Arnavutlar. nüfus say1mmda bile etnik ayrrn degil. 2. Aym dili konuyan Ermeniler mensup olduklari kiliseye göre. toplumun æsmen dini mensubiyet esasina dayanan milatadiverilen gruplara bälünmesi.. yüzyil Ankara Sez'iyesicillerine baktigmuzda kadmm Ïslamhukukunun merb ve nikâh akdine iligkin kurallarindan çok. dinsel gruplama esas ahnmigtir. Ïmparatorlukdagtlana kadar. b) Ankara ger'iyeSicil No. yönetsel ve adlî kurallann standardize edildigi. Araplar Ïslammilleti idi. ayri dinden insan gruplarma aym mevzuatin uygulanmasi demektir. Su nedenle Osmanh yönetiminde o çagm Avitpa'sma göre bir dinî tolerans Osmanli hukuk düzeninde dindigi uygulamalarm yaygmhgim gördügümüz halde. Bu ise adlî ve yönetsel örgütlenmede bir tür dine dayah ademi merkeziyetçilik ve çegitlilik demektir. Kayst 1314'te: Edhem adh biri. yüzyilda bir de Ermeno-Protestan milletleri olarak geçerdi.Etnografya Müzesi H. Namzedlik akdi merh ahkåruna aykiri oldugu halde kadi davacilan hakh görmektedir. yani ayri cinsten (kadmve erkek). UI'ulemr ne ise äyle o1sa. hatta bazen aile hukukuna iligkin sorunlarda bile periattan çok örf tercih etmigtir.

Bundan bagka gayrimüslimlere gästerilen tolerans. 1954. 5. yüzyil vakarüvisiEnderunlu sadebu atiluugtir. yüzÿil dan sonra sosyal rolleri artti. SeYavuz dayamyor bir genge tarihçinin bu gayreti politik çagaldigi merasimle rivayeti. Buun yamnda bütün Islam hükümdarlan gibi Müslümanlann koruyucusu. ve 19.larda soruniu ve yükümlü tutulmuytur. Eu tutum imparatorluk olgusuyla bir bütünlük meydana getirir.16. Tevarih-i Ali Osman. Selim Y avuz unvam dan ortaya Üstelik unvanla Fermanyetinmigtir. Osmanh padigahlarrun ruhanî demesek bile dinî bir unvan olan hilafet unvamna da sahip olduklarim belirtelim.) 18. onun de sembollerini hem hilafet lim'in Ata tarafmdaylan tarafmdan degil de. 15. Osmanh padigahlan içinde Fatih Sultan Mehmet ve IL Bayezid'in bilgilere dayamr. makam Seriataait sorunlan çözmekle görevli olan geyhülislamdr. Molgesaptigmi iddia eden ve her âdet ve kurumu bid'at diye niteleyentaraftar la Kabiz ve Ustünavi Mehmed Efendi gibi yobazlar türemig ve toplamiglardir (Bunlarm Ïbni Taymiyya'dan esinlenmeleri mümkündür. yüzyildan itibaren bagkent müftüsüne vukelaya (kaolarak heyeti lam denmigtir. Sünnî olmayan Müslümanlara hiç gösterilmemigtir. Osmanli padigahr 15. Esasen Osmanh hükümdarlanum hilafet müessesestyle olan iligkilerini incelemekte yarar vardir. Klasik Osmanh devrinde rinde rolü yoktu. Fetihten beri Misir Memluklerine karp takmilan tavir bunu gösterir. yay: grafettin Turan. yüzy11daKemalpagazade ve Ebusuud geyhülissayesinde kazandi. Bumüftüler gibi Efendi önemini 16. Fiilî hukuk alamna ntüdahale etmezlerdi. Bellini gibi neredeyse mistisizmi 18. G. IL hem unvam Mehmet'e hem IL ohnahdir. 18. Esasen bu yüzyildan itibaren dinî basle da ressamlar artti.1. yüzyilda artik Oguz boylarnunbagkanhgindan çok bir Roma kayzeri olmayi benimsemigtir. 19. gibi bir Haremeynuggerifeyn' ce 'Haim u larda ve anlagmalarda son derece çaçaah bir elkab (titülatür)kullanan 7 ÏbniKemal. 17. Ankara 139 . yüzy11da ise ger'iye naziri devlet iglegeyhülislamlarm bineye) girdiler.7 Resmî Bayezid'e bu (Fatih). ve yüzyildan itibaren toplumun dinsizliminyatürü bile reddediyordu. Bu nedenledir ki böyle bir düzeni laik olarak niteleyememekteyiz. 16. Seri No. 18. TTk. ise yüzy111ann faaliyet gösteriyordu. kullanmanny. Özelbenzer unvam kullandiklari vakayinamelerdeki aldigi tarihinde 1494'te kaleme Ahmet likle Kemalpagazade Semseddin yakigtirir. emin olduklarmi iddia ederlerdi. yüzyillarda ise gelen felaketlerin tesellisi Íslamdinini bir ideoloji haline getirmekte aramyordu. yüzyilda Yunan heykelleri getiriliyor. Esasen egemenligin meyruiyetini ilahî bir kaynaga dayandirmak da Osmanli devlet ve toplum hayatmdaki ideolojinin laik olmadigam gösteren bir diger noktadir.

IL Abdülhamid Ìngiltereve Rusya imparatorluklarmm topraklarmdaki Íslamahali üzerinde nüfuzunu devam ettirme çabasiridaydi. Sultan IL Abdülhamid ti kudsiye i tacidari' gibi adeta cesaro-papist bir unvam yaztymalarda kullanm19tir. bütûn kurumlan sarsmt1 içindeki bir ûlke bu dänemde beynelmilel alanda kendisinden beklenmeyecek girigimler ve entrikalar düzenliyordu. Selim'den itibaren hilafet unvam bäylece resmî unvanlar arasmda yer aldi. Einführung die Osmanisch Turkische DiplomatikBudapest 1926.bunu ülkenin ruhani reisi olarak yaplyordu. Osmanhlar. yll 1259 (1840). Müslümanlar arasmda bazi girigimlerde bulunuyordu. Maliyesi iflas etmig. hem de mutlak mbnargi görügünü yansitan bir unvan takmdilar.943 (1536) tarihti Veziriazam Ayas Paga'nm I. 329-330. yüzytlda bu unvan hem hükümdar. ettigi ruhanî haklardan yararlanmak istiyordu ve bunun Rusya tarafmdan tanmmasuu saglady Böylece artik hilafet adeta beynelmilel bir ruhanî kurum halini aldi. 8 müftüsü 'hog .140 Kanuni Süleyman'da bile halife unvamna rastlanmaz. yüzy1la kadar soren edinmediklerini belirtelim. Ancak hilafetin etkin bir araç olmad1þ I. Kmm'm Rusya tarafmdan ilhaki tamnmakla beraber. Hicaz demiryolu ingasi için bütün dünya Müslümanlanndan iane topladt. 9 Sultan II. Dünya Savagi sirasmda anlayildi. Mrsr'da. padigah bir temsilei göndererek geldiniz' diyordu. 'Varçova Hafiz Elendi'nin tekaüdlügü hakkinda œ'sen tezkire-i âIllye'. Abdülhamid her sene Mabeyn-i Hümayun'dan Tahran Paga'yl Livadya Sarayi'na gelen çara geldiniz' demeye gönderlyor. H. Ìrade-Dahiliyye.sara no. Burada Osmanh yöneticilerinin Íslambirligi gibi bir ideali 19. Osmanh hükûmdari bu Müsluman ülke üzerinde bilafetin kendisine bah. Zaten halife unvanmi tek Osmanhlar kullanmtyoxtlu. Yalta'daki (Livadya) yazhgma geldiginde. Ludwig FEKETE. Protestanhþ bu amaçla himaye ettiler. "Haledet hilafetehu. zill'ullalu fi'raz' (Allah'm yeryüzündeki gälgesi) gibi hem panislamist. Cava'da. Macar unitarizmini. Hindistan'da halife ruhanî otoritesini kullanarak. Bilhassa Sultan Abdülaziz ve IL Abdülhamid 'Halifei müslümin. hem halk ve hem tüm dünya Müslügianlannca hararette benimsendi. Ferdinand'a mektubu.S Aynca çar her sene K1nm'da. Bu araci kullanarak IL Abdülhamid. hilafet penahi" gibi elkabm kullanildigt bir yazigma için bkz. BalkanIafdaki bogomilizmi. 19. zillulah. Haristiyanlar arasi aynhklan politik amaçlarla desteklediler. Hindistan'da Delhi hükümdarlan da kuBamyorlardi. tayin ve emeklilik iglemleri güya Osmahh sultam tarafmdan yapihyordu. Hilafet unvammn kullamlmasi 1789 Aynah Kavak Tenkihnamesi ile baÿIar. Tafel L Örnek:Bagbakanhk Argivi.9 III. Ornegin fiiliyatta Kmm ve Polonya Müslûmanlanmn müftülügünü Bütün Rusyalar Çankendi güvendiklerinden birine tevcih ediyorsa da. 923. 1924'te de hilafet kaldmldiþnda tek önemli tepki Hind Müslümanlarmdan geldi. Bûyük Pet'hog 'za- * Scak bu unvanm bazi halde kullaruldigt görülüyor.

Nihayet 1828'de gikartlan Teykilat-iMehakim Kaavukathk için çinunu ile savcihk. demek pek yanhy olmaz. 1879'da noterlik ve daha änceden de mahkemelerindeki asil önemlisi ferman kanlan bir ceza (1875yih) ve hükümlerin sayismm artirilmasi ve temyiz merciînin tegekkülu ile.338. Mumcu. 1863 ylhnda da 'Ticaret-i Bahriye Kanunnamesi' kabul edildi. Islam 19.10 Üstelikticarî davalara bakacak mahkemeler de. yüzyil dünyasinm kopullan içinde merkeziyetçi 'tü- 10 C. zel kipilef olarak kanunda yer alnuglardir. Her cemaat kendi kurallan ve dünyast içinde yagamaya devam etti. Bati hukukunun üstünlügü kurul üyelerince ister istemez kabul edilmig görülmektedir.Ü. Mecelle esasta Islamm Hanefî fikhmm esaslarma dayanmak1a birlikte. Üçok - A. Cevdet Paga'mn bagmi çekfigi muhafazakâr grup. Nihayet. Yay. Gene modern anlamdaki girketler dahi. Ancak modernlegen dünyanm kopullarma bu yapiyla uyum kolay olmayacakhr.ro'dan kaçan starovertsleri ve ÍspanyaMusevîlerini ülkeye buyur ettiler. Fransiz Medenî Kanunu'nu kabul ettirmek istedigi halde.Huk. Fak. Hukukî mevzuattaki bu çegitlilik ve dinsel farkhlagma 19. Yeni kanuna göre faiz kabul ediliyor. de. ilk elde Fransiz Ticaret Kanunu'nu adapte etti (Kanunname-i Ticaret 1850 yih).moislahatla beraber hudernlegmenin ilk adunlaruu askerî mekteplerdeki kuk alanmda atrugtir. nizamiye mahkemesi hâkimleri denen yeni hukukçulardan ve mahallin tüccarmdan olugan karma kurullardi. A. Bu sonuncusu da denizci Avrupa uluslarmm kanunlanndan hazirlannugti. bir yänetimin gereþ bu tür piya ve mevzuata sahip olmasi kaçmilmaz olan Osmanh Ïmparatorlugu. geri häkimlerden degil. A.aile hukukuna ve çahsm hukukuna ait konularm bu eserde düzenlenmeyigi. Ankara 1976. 1868-1876 ydlan arasmda 16 kitaptan meydana gelen Mecelle-i ahkâm-I Adliye adh eseri hazirladilar. Ïslamhukukunda yer almayari bir müessese. nizamî mahkemelerin kurulup yargi alamma Yargi usulünde mahkemeler aleyhine geniplemesi Tanzimat'tan sonra günden güne gefi görülen bir geligmedir. Tanzimat Devri'nin aydm sadrazaru Ali Paga. fasillarm düzenle nigi ve eserin sistematigi göz önüne almdigmda. Türk Hukuk Tarihi. ticarî davalarda haliyle din ve mezhep aynmi söz konusu olmuyordu. periatça görüç sahiplerinin modern dünya kopullan kargismda çamsizliklerini kabul ettiklerinin açak belirtisidir. 141 . Ímparatorlukdünyanm yeni ekonomik düzenine ayak uydurmak için. moderalegme ve kanunî yönetim sistekaçuulmaz olarak yeni mini benimseyen Osmanh Ìmparatorlugu'nda Türklegme girigimlerini doþirmugtur. ' Tanzimat'tan Sonra Kurumlarda Laiklegme Baglangtet ve bürokratik yabir hukukî derlenmig olan standart.. yüzyilda belirgin bir merkezîlegme.

.g. 12 C. Mumcu. Barkan. verilen ragmen sinde görülüp. Edit. Türkiye'de ToprakMeselesi. L. ve idareye yardunci olmalarm Islam..142 hukukunun monist yargdama usulü agir bir darbe yemigtic Zira davada vekâlet.12 Bu düalizmin yarattigt problemler devam Tanzimat döneminde modern anlamda standart bir hukukî uygulama getiæn ve laiklige dogru en önemli adim sayilabilecek olay.. Deux. kadmm müstakil (mahkemenin istiklal prensibi) ve hukuken tek otorite oldugu Ïslamîsistemden oldukça uzaklagilmigtir. Gerçi kanun Ïslamhukukunun esaslarma göre vakif arazi ve mirî arazi gibi kategoriler tespit etmiyse de esasta mülkiyet ve miras konusunda mühim sayilacak laik hukümler getirmig tir. Arazi konusundaki bu yenilik esas olarak klasik Osmanh devrinde de toprak sistemine ait düzenlemelerin gerti degil de. s.. a. örfi (dünyevî) hukuk aracihgiyla yapilmasmdan ileri gelmektedir. yerel bilecegini dügündüler. s. 212.11 Modernlegen Osmanh yargi düzeninde istinaf ve temyiz gibi müesseselerle mahkemeler bit hiyerargiye baglamyor ve bir tür denetim geliyordu ki. Ancak Tanzimat döneminin hukuk sisteminin düalist niteligi en çok bu alanda görülecek ve trajik denecek problemler dogacaktir. Bütün tebaa için hazirlanan bu kanunun hükümlerine göre agir ceza davalarmda saver resmen kamu adma dava açtig1halde isteyenleri davamn (Müslim veya gayrimuslim) kendi cemaat mahkemelerinde kendi periBöy1eceärnegin ceza mahkemeatma göre niyetini talep edebiliyorlardr. 'Türk Toprak Hukuku Tarihinde Tanzimat ve 1274 (1858)Tarihli Arazi Kanunnamesi'. 1858 tarihli Arazi Kanunnamesi'dir. 321-323. kanunî bir yönetim kurmayt ve malî sistemin bu yolla düzeltilesaglamak için. hükme davac1 taraf kadiya müracaat ederek verilen hapis cezasmi uygulattirmayip.Gözlem Yaymlan.e. Histoire de POrganisation Juridique: 1960. Yönetimde moderalegmeyi halkm temsilcilerinin idarî karar organlannm çahymasma katilmalarnu kaçuulmaz bir part olarak görüyorlardi. Tanzimatçi bürokratlar daha ilk elde. 11 Emile Tyan. edegelmigtir. - .. s. 291-375. tagra yänetimini islah etmeyi. kamunun veya bireyin mahkeme änünde savunulmasi gibi esaslar islamda hukukunun monist yargilama usulü geçerliydi.. smif ve mezhep ve din farki gözetmeksizin bütün Osmanhlara uygulanmak üzere yürürlüge girmigtir. 3 Kamusal alanda laiklegme sürecinin luzlandigi bir bölüm de tagra idaresidir. 33 O. Üçok A. yoktur. Leiden-Brill.Íslam Düalist Bir Hukukî Yapt ilk aynlKamu hukuku alanmda da ger'i mevzuat veörgütlenmeden kabulü olmugtur Temmuz 1840'ta Ceza Kanunu'nun ile 14 ma ve 1851'de yeniden dûzenlenen Ceza Kanunnamesi. diyet almakla yetinebilirdi.

Islamin megveret kuralmi temelden zedelemigtir.ilk parlamentomuzun kabul ettigi Dersaadet ve Vilayet Belediyè Kanunu kamu yönetimi alanmda laiklegme sürecini luzlandinve belediye kanununa göre vilayet. 1940. ci etkiler yaptilar. devletin dinî gruplara dayanan ve homojen olmayan yönetiminin ilunh bir tasfiyesi de gäze çarpryordu. Bu dönemde çikanlan bazi kanun ve kararnameler. Müslümanlarm menfaat ve refahmm saglanmasi için yap11masi gerekenler stralamyor ise de.14 pri karakterine ragmen. Ïslamdininin üstünlügü vurgulamyor. Devletin dininin din-i Íslamoldugu ve padigahm feligi' özellikle belirtilmesme ragmen.unhhk vesidir. Ïstanbul Devlet Basunevi. Bu nizamnamelen liva. Esasen daha 1839 Tanzimat Fermam'nda. ferman sayesinde Bati hukukunun bazi temel kurumlari ilk defadir ki Íslamtoplumunun içine giriyor ve düalist bir yapi geligtiriyordu. O çagm hukukçu ve bazi duçünürlerinin rejimi Ïslamdakimegveret ragmen anayasal kuprensibi ve kurumuna baglayarak açiklamalarma rumlar. 59-95. Yani ilk defadir ki gayrimüslim ahalinin idareye kattlmast. (Fiiliyatta bu duruma klasik devirde de rastlamyordu. Esasen. özellikle parlamento. bir bakima anayasa degigildiklerini göz önüne aldigirmzda laiklik ýönünden bir ölçüde gerileme sayilsa da. ilkesinin getiriImesi 1876'da bulunmayan bir hususun ila- 143 . s. Ikinci Megrutiyet dönemi.. Ní. Arsal. kaza idare meclislerinde ve gehirlerde meclisi belediyelerde memurlardan bagka ahalinin temsili esas kabul ediliyor ve Müs1üman ve gayrimüslim ahalinin temsilinde eÿitlik sistemi amaçlamyordu. Bu idare karar organlarmdan bagka vilayet temyiz divarunda memleket sandigt. 1876 Anayasasi bir Íslamülkesinde ilk defadir ki laik devlet düzeninin temellerini hazirlayan bir belgedir. tebaanm egitligi ve gayrimüslimlere daha fazla kamusal hak ve ödevler verilmesi askerlik ve memuriyet fermanm belirgin bir niteligidir. Açik yargi. anayasa seçme ve seçilme yoluyla her dinden bütün tebaanm idareye katilmasmi ve simrh da olsa yürütme erki üzerinde temsili organIar vasitastyla denetimini öngörüyordu ve böyle bir görevi ilk defadir ki gayrimüslimler de üstleniyordu. ziraat komisyonu gibi ihtisas organlarmda yan yartya temsil ilkesinin kanunî teminat altma almdigmi görüyoruz. hukuken bir devlet düzeni haline getiriliyordu.' genelde IL Meyrutiyet laikleyme yönünden bir geçip dönemi olarak adlandirilabilir.) Nihayet 1876 Anayasasi ile devlet sistemi dönügü. bazi uy'hali- 14 S. "Tanzimat ve Laiklik'. laik bir devlet düzeninde görülmeyecek bu hassasiyet. megveret prensibiyle alakasiz ve ters bir nitelige sahipti. • geriataba¡i. Tanzimat I.1864'te çikarilan ve bazi yerlextle denenen Vilayet Nizamnamesi'nden sonra 1871 yih bagmda çikardan Ìdare-iUmumiye-i Vilayet Nizamnamesi va 1878'deki. olmayan bir biçimde modern laik geligme surecme girmigtir.

Nigeligmeier zorlayan etmeye Kanun'u bir an evvel kabul nunu' 144 ¯ hayet Birinci Dûnya Savagi'nm getirdigi lhtiyaç dolayisiyla. mütakerede kaldinlan 'Hukuk-u Aile Kararnamesi' medenî kanuna dogru yaklaadamlarmt Medenî gan ve ilerde mantik ve cesaret sahibi radikal devlet dogurdular. aym zamanda da idare ve toplum hayatmda gefi ve laik unsurlarm bir arada buluumasmdan ileri gelen sancilan artirmiglardir. 1913'te çikanlan 'Kiliseler Ka- ve 1915'te çikanhp. dualist bir geligmeyi önleyememigtir.ama. Tanzimat'tan önce egitim düzeninde bir ikilegme baglamigti. tamauuyla dini egitimin hâkim oldugu Osmanh Ímparatorlugu'nda. kisa yetersiz uygulamadan sonra. büduçünürIerinde ce Osmanh toplumunun i¢nden çikan islam dügünürledade görüyoruz. Anayasal rejimi Islami içma ve megveret kurah ve her yeniligi (hatictihad sista Bati hukukunun temel kurumlannm kabulünü bile) Ïslamî temi içinde mümküti gören ve böyle adlandmlan bu görügler. iki tür dünya görügünün birbiriyle çatigtigi bir toplum sistemi halinde ömrünü tamamladi. . Tanzimat'la baylayan uygulama laiklige dogru bir gidigtir. son nesil Osmanh aydmlan çektiler. çeligki kangildigm da büyümesine neden olmuytur. Íslammcemaati adma belirli bir kurulun ileri sürdügu ictihad itiraz görmez veya çogunlugun tasvibi ile kargilamrsa Ïslamîbit ictihaddir. 19. Merkeziyetçi modern bir devlet kendiideolojisini agalamak ve ihtiyao olan bürokrat kadrolan yetigtirmek için. Bunun idarî ve sosyal hayatta yarattigi sanalan. Klasik dönemde her simf halk ve her dinî grup için. bürokraside iki smif memurun yan yana çahetigi (daha dogrusu birbiriyle çekigtigi). Bu düalizm yeni düzenin egitim sisteminde de ortaya çikmaktadir. tün Ïslamülkelerinin modernlegme taraf tan Nanuk Kemal. yüzyil dobagmdan itibaren orduda ve nihayet mulki idaredeki modernlegme okullar kuruldu egitim nitelige ve modem yakm veren layisiyla laik aleyhine onlarm bagmda kurumlarmm ve yayiegitim bdhlar dinî yam lip. Gayrimüslimler de ilkegitime geçme ihtiyaom duydular. medrese takaldmlmasi ve daha önceden cizye-i lebesinin askerlik muafiyetinin de askere almmasi gibiuygulalagvedilerek gayrimüslimlerin getiyenin malar laiklige yaklagtino etkiler yarattigi gibi. Osmanh Ïmparatorlugutebaaya adaletin iki çegit mahkemede (ger'i ve nizamî) iki ayn sistemdeki kanunlarla dagitildigi. Her Müslüman bir ictihad ileri sürebilir. Seyyid Ahmet Han. geligmeyebagladilar. modernlegtirmeyi kolaylagtiracak kogullarm Islamdaki ictihad sistemi ve kurumu içinde mümkün oldugunu savunurlar.gulamalar düalist yapiyi güç1endirmigtir. II. egitimin iki tür okulda yapudigi.19. yüzyil dügünür ve ve yan Batici bir dilemma (ikiryöneticisi geœkli reformlan yan Íslamci Bu niteligisadeciklenme) içinde tasarlayip. Cemaluddin Efgani. yürütmeye çabalamaktadir degil. en azmdan yurttaglann din ve inanç farknu pek dikkate almayan tarafsiz egitim veren bir sistem kurmak zorundadir.

Bata toplumlarmdakine benzer Türkiye'de siyasal moderalegmenin varhbiçimde geligebilmesi ve demokratik bir toplumsal mücadelenin vardar. fakat siyasî ve idarî kadrolar bu sancly1 dindirmeden perde kapandi.Megrutiyet dönemi bu sanciya dindirme çareleri öneren reçetelerle açildt. oniarl yönlendirecegi çegitli tarihsel örneklerle sabittir. Ekonomik modernlegmeye girigi Turkiye kadar eski olan bazi Ortadogu ülkelerinde (Misir. Laik dünyarattigi kargaçamn mn modern toplumlara özgü siyasal yap1ya. yuzyildan beri degigmeye baglayan ve bu degigimin sanc11anm çeken Türk toplumunda laiklik ve onunla bir bütun meydana getiren devrimlerin. 145 . Ancak bu yeterli degildir. Laik düzene geçigle son Osmanh asrmdaki modernlegmenin yarattidogan yeni kurumlarm eskileriyle olan çatigmasigereksinimlerden gi ortadan kaldmlmasi hazlandm1migtir. Ïran) siyasal kurumlagmalarin ve ideolojinin ülkemizdekine göre çok daha geridüzeyde bulundugunu ve nihayet aksakhklarma ragmen Türk demokrasisi duzeyinde bir demokrasinin bu ülkelerde henüz bulunmadignu göz önüne getirdigimizde. sosyal-siyasal geligmeyi h2zlandmo etkiler yarattiklarnu görüyoruz. 1928'de Türkiye Cumhuriyeti Anayasasi'na laikligin ilk olarak girmesi bu geligmelerjn bir sonucudur. Aym dili konugan ve aym kültürel mirasa sahip bir halkin mezhep ayrshklari ve çatigmasi içinde yagamasma son verilmek istenmigtir. 19. 20. devlet düzeniyle görügü ve ya geçigmümyönetim sistemine ve hukukî düzenin mükemmelleymesine kün olmuytur. yüzyil bagmdaki Türkiye'nin degigmekte olan sosyal yapismm laik devrimlerinden etkilenip yönlendigi açiktir. Bu son Osmanh asrmm yarattiga ikiligi ortadan kaldirdi. Tarihin belirli bir geligmeanmideolojininönemli laik payl gmda da ideolojik bir degigmenin yapisai degigmelereluz verip. Tarihsel geligim içinde. Bu nedenle yeni Türkiye 1925'te tevhidi tedrisat ve 1926'da hukuk devrimiyle laik kurumlarm temelini radikal bir biçimðe atti. siyasal modernlegmenin ön parti sosyal ve ekonomik geligmedir.

Íslâmcemâatinde reis. Hilâfet kurumu daha bagmdan. mahiyeti ve me§ruiyetiise (legitimity)1slam siyasal dügüncesinin baghca sorunsallarmdan biridir. Bir bagka deyigle.unvamm reddeder ve "Ancak hazir olmayana halife olunur. ThePoliNcalLanguageofislam. Bugün hilâfet kurumu lagvedilmigtir ve restorasyonunun pek mümkün olmamasi da bu yamyla ilgilidir. Ancak. s. MüslümanIarm kutsal kitab1 Kur'an'da (vahiy) halife sözü birkaç kere geçer.(1180-1225)Selçukî denetimi altmda zaylf bir iktidar sahibi olarak bu unvant kullanmigtir. Müslümanlann tarihinde ilk halife olan Ebubekir. Ancak.A. succesor (Nachfolger) demektir.) vefatmdan beri (632 ylh) münakagah olan. Allah'm yolundan aynlmamalanm saglamak için (halife) olarak gönderdigi' bildirilmektedir. Muhammed'in (S. Abbasîhalifelerinden el Memun (9. Allah'in halifesi. Universityof Chicaga 1988. Ïslam tarihinde halifetu'llah unvamm Hasan bin Sabit bir giirinde halife Osman için kullanmig. (Ankara 1994). say1: 31. Resulullah'm halifesi unvanru Ebubekir'e bir sayunvamm benimser. 25-31. H. yänetici ve Muslümanlarm peygamberinin vekili olarak kullamhr. Ebubekit'in halife unvanmi kullandigi güphelidir (Caetani. Fakat bu. Davûd gibi peygamberler için bildirilen bir niteliktir. kelime anlamiyla ardil. hilâfet ashada teoride tartymah ojan. . 'Allah'm onu insanlara hakikati anlatmak için. Davûd (Kur'an XXXVIE.awis.V. 63/11'den naklen Wensinck-J. Annali Îslâmanno II. Âdemiçin (Kur'an. U 30). El Nâsr'm unvanma 'Kaffetûl Müslimîn' sözunü de eklemesi. Hz. Emevî hukümdan Abdülmelik ise. pratikteki problemler de hilâfetin tarihinj en ilginç ve aragtirmaya deger kilan bir yöndür. onun adma hükmeden. Kramers. A3il ilginci. 'emîr-ü'l-rnü'minîn' * Türkiye Günlügü. meleklerin ardth ve Allah'm yeryüzündeki nizâmmi saglayan. el Nâsir. 1 Bernard I. muhtemelen Bizans rotokolüneözenerek bu unvam almigtir. bunu bir papahk niyabeti. s. Kendisinden sonra gelen halife Ömerise." der. Eu anlannyla.1 onun bu makami neredeyse üniversal bir dinî makam olarak yorumlamasiyla ilgili olmahdir.1941. bu anlamlann ve yetkilerin hangisine sahip oldugu tarhymahdir. 251).Hilâfet ve Tiirkiye Íslâm Devletinde Hilâfet' Halife. 4M5. ilâhî makam anlamtada almamahdir Íslâm cemâ. daha çok Hz. asir) bu unvam zaman zaman kullanmiçtir. fakat praf žkte çözümlenen bir kurumduz Bununla birlikte. Handwörterbuch des islâm. s. Âdemve Hz. yani Müslûmanlarm peygamberi Hz. gi gösterisi olarak reddeder ve Bununla birlikte.26) için ise. Hz.

s. Soyluluk veya Kurey. yani ¶îa firkasi. kabilesinden olmak part degildir. siyasî iktidara itaat ve Samhalifelerinin megruîyeti meselesi söz konusu oldu. 657) sonra gekillenip ortaya çikmigtir a} Hilâfetin Kureyg kabilesinden birine (Hz. büyük ölçüde halife Hz. Bu görügün taraftarlari.. yeterli bilgi sayilan partlar arasmdadir.. Oxford 1924. vücut ve ruhça saghk. Bu eserde. Dindar. Ali'ye verildigini ileri sürerler. Ïslâmdoktrini kadmlara yasaklanug gibi görünüyor. halifede bulunmasi gereken partlar da sayihp tartigihr. daha dogru deyimle imâmetin peygamber soyuna. gayri Arap veya bir köle dahi olsa halife seçilebilir. The Caliphate. cemâat ile hükümdar arasmda bir akid gibidir. cesaret ve fazilet. Bu radikal görüy aslmda samldigmdan daha uzun zaman yagamigtir ve zamanm modernist Íslâmakimlari içinde de yeniden yoruma tabi tutulmaktadir." gärügu son tarafmdan ileri sürûlmektedir (Süleyman Ateg). Hilâfetin Satanata Dönügmesi. yani Ali ibn Ebu Talîb ile peygamberin kizi Fatima'nm torunlanna (ehl-i beyt'e) ait olmasidir. Hilâfetin Muâviýe'den itibaren bir irsî monargiye dönüymesiyle. zamanm modernistleri b) Ïkincigörüg hilåfetin. daha baglangiçta muhtelif siyasî gruplar arasmda mahiyet ve megruîyyet açismdan münakagah olmugtur. 184- 189'da bulabiliziniz.Sultâniyye' ve Belazurî Ensâb adh eserri Ebu Ya'la el Furra lerinde 'bfar iglemini bu gekilde formüle etmigler ve bu büyük ölçüde kabul edi1migtir. yani halifenin megruîyetini tamma. Ídaresiahlâk ve fazilete dayanmayan.3 Ïslâmmonargisinin karµsmda olan veya onu destekle'hilâfet' 'imâmet'i 'ei 2 Bu göriigleri özet halinde Thomas Arnold. onun damadi ve kuzeni Hz.Ïstanbul1991. Burada konunun asil odak noktasi bîat. ve bu konuda Kur'an'da aykm bir hüküm yoktur. Askerî ve idarî kabiliyet. Íslâmhukukçulan (fukaha)ve siyaset teoricilerinin hilâfet kurumuna bakiplari üç kategoride toplanabilir ki. Peygambefin kabilesi) ait olmasi gerektigini Ïslâmsiyasî doktrininde en etkili biçimde el Maver èl Ahkamu's Sultanlyye adh eserinde savunor. liderlik vasfina sahip bir Müsluman. Siffin Savagive Hakem olaymdan sonra. bilgili. periattan aynlambir halîfe azil ve hattâ idam bile edilebilir. "Eger Sabâ melikesi örneginiahrsak kadmlarm liderligi üzerinde dügünülebilir de. c) Üçüncügrup. bir ruhanî snuf ve kurum yoktur. Alive Samvalisi Muâviye arasmdaki Siffin Savag'ndan (M.19L 147 .atinde bu anlamda bir klerikalizm. bu gärügler. ÏslâmfakihleAhkâmu's. halife Íslâm cemâatinin lideridir ve seçimle gelmelidir.Ancak. s. hilâfetin Müs1ümanlarm peygamberi tarafmdan veda haecmdan sonra.2 Onlara göm. Devrin Ïslâm ulemâsmdan el Sehristanî bu görügleri bildirir (Kitabu'l-milel nel-nihal). iki tarafa da (yani Muâviye veya Ali) katilmayan ve bundan dolayi Haricî (diptakalan) diye adlandir11an göräg sahipleridir. Íslâmcemâatinin liderligi meselesi. 3 Vecdi Akyüz.

Ancak bir taraftan imparatorluk parçalanmaya da baglamigt1. hükümdara itaati ve imamet ve hilâfet makammdaki kiginin kötü ve adaletsiz davramplan için hükmün kiyamet günune birakilmasi gerektigini ileri sürüyordu. Milâdî 928' de. otorite ve devletin digmda kalmayive tenkit ve dogru yolu gösterme görevini benimsemiplerdir. imparatorlukmonargik bir sistem içindeydi ve kalabahk bir kâtib grubundan çikan Ïbnu'lMukaffa gibileri rejimin megruiyetini formüle ediyorlardi. olarak Tarihi itibariyle Sam'dakiEmevî halifeleri emîr-ül-mü'minîn imparatorlugun bütün ordularmm ve idarenin bagidir. Mürcie akum. Burada halifenin siyasî hiçbir otoritesi yoktur. Aym zamanda siyasal teori. anargiye kargi otoriteyi tercih ettigi için. halifenin adaletsiz oldugu takdirde azlinin gerekli oldugunuileri sürmüglerdir. asrmsonlarmda (1171)Sultan Selahaddin tarafmdan ortadan kaldirilana kadar Abbasî halifesinin en büyük. Hattâ unutmayahm. bir tür baglantlyi devam ettirmek için bu yeni hükümdarlara emîr-ülûmerâ gibi unvan ve beratlar veriyor. Imam-1 azam Ebu Hanife gibi fakihler bu görügü engelleme gayretindeydiler. Ona (Buveyhî veya Se1çukîsultanma) sultan olarak vekâlet vermigtir ve dinî bir lider konumundadir. Bununla birlikte Abbasî döneminde halife unvam ve hilâfet kurumu da rekabetten kurtulamada. Ímam clarak Ïslâm cemâatinin ibadet esnasmda adma hutbe okunan lideridir. Tahirîler (Horasan) gibibu yeni siyasî güç1eritammak zorunda kalan Bagdad halifeleri. Samanîler. rakibiydiler. Endülüs Emevî hükumdarl IIL Abdurrahman unvamm benimsedi.olan monargik tegkilâtlanigma karÿ1 tartigmada tarafsiz veya suskun siyaset takip ettiler. felsefe ve ilimlerde de kozmopolit kadrolar söz sahibi oldu. daha önceki Harictlerin görügünü benimseyerek. Nihayet Emevî hanedam bir loyamile görevden uzaklagtinlmigti. milâdî asuda Ïslâmfelsefe'mutezîle' akum mensuplan. Hz. bugünün Islâm dünyasom ünlü merkezi el Ezher Üniversitesi'nin kurulugu da bu devirdedir ve Siî 'sultanhk' 'halife' . Ali ve Fatuna soyundan geldikleri için kendiIerini giî mezhebin koruyucusu ve ehl-i beyt mensubu olarak gerçek halife ve imam ilân etmiÿlerdi. Bu devirde Arap olmayan Ïranh ve Türk gibi unsurlar orduya ve idareye daha çok girdi. hilâfetin sinin hellenizasyonu demek. Nihayet Misir Fatimîleri l2. Nihayet 11.148 yen veya bitaraf kalan akunlar vardir.ÿami daha parlak bir biçimde sürdürmesini de sagladive monargik yapibuna ragmen daha münakapasiz olarak kabul edildi. müesseastrda Buveyhî ve Selçukî örneginde gárüldügü gibi artik sesi ortaya çikmigti. Abbasî devrinde (750'den itibaren) Íslâm peygamberinin akrabas1 olan bu aile halîfenin aym titulatürü ve ihti. 9. Íslâmulemâsigenellikle Ebu Hanife örneginde oldugu gibi. Aglebiler (Tunus). Abbasiler devrinde teoride Ïranasilh Ïbnu'l-Mukaffa'nm bagi çektigi bir akim hilâfetin yetkileri ve konumu itibariyle eski Iran monarldan gibi olmasnu änermektedir. Bazi radikal akunlar ise.

6 Esasen Abbasîlerden sonra hâkimiyetin mengeînin Allah'dan geldigini gösteren bir unvandir.VI. The Moghal Empetors. 'HaIif i Sultan'.g.e.görügünü iglemek ve yaymakla göreve girmigtir. V. Ama Memlûk saraymdaki Abbasî halifeleri bir daha Kahire'den Bagdad'a dönemedikleri gibi. Huart. halifeyi nufuz ve idareleri altmda yerinde birakmayt tercih ettiler) ve onlardan sonra da Selçukîler aym durumu devam ettirdiler. Ekber Sah'tanberi merkezierinden 'Dâr-ül-hilâfet' diye söz edilmektedir. Bartold. s. s. Revue Semitique.5 16-17. 30-31. Arnold. durumlan da Mukaddes Roma-Germen imparatorunun yamnda ve Avrupa saraylarmda gezinen. Lane-Poole. 'Epigraphie Arabe d'Asie Mineure'. 369. III. S. 6 Arnold. s. Kudus dügtükten sonraki Kudüs kralmdan daha farkh degildi.e. Sonuncular Sünni mezhebin sadik hamîleri olarak Bagdad halifesi ile ili. Soçinenija. Meselâ 1271'de Sivas'ta inga ettirdigi medresede III. c. Bagdad't istilâ ve halife el Mustasîm'i idam et1256 yihnda otoriter bir idarenin ve tahtm üstünde kadar halifeleri da. a. Hüläg. ardmdan 1262'de digeri halife olarak ilân edildi. C. 116. Moskova 1936. 1500-1510 ylllannda Orta Asya'da hüküm süren Özbekhükümdari Muhammed Saybanî tahtmdan hilâfet makami olarak söz eder. unvani asImda muhtelif bölgelerde hüküm süren bazi Müslüman hükümdarlar tarafmdan kullamlnugtr Íki astrhk bir dönem içinde. DOOGIL 145 . By dönemde bir parçalanma geçizen Ìspanya'daki man devletçilderinin hükümdarlan da bu unvam ayn ayn benimserler. 5 T. Catafogueoffndían Coins in theBritish Museum.selâtin' yahut vassâllanyla olan iligkilerinde de ustahlda kullanKliçük Asya'daki nm miglardL4 kanh istilasindan Fakat Hülâgü'nün sonra Abbasî hanedannun iki üyesi Memlûk Sultam Baybars'a sigmd11ar 1261 y11mdabirincisi.ÿkileri kendine özgü bir saygi gösterisi ve perde arkast otorite iligkileriyle sürdürmügler ve-'sulgibi bir unvam kendi imparatorluklantanu's. asirIarda Osmanhlar digmda tek Sünnî hanedan ve devlet olan Hind-Babür devletinde. Buveyhî hanedam (ki Siîolmalanna ragmen.. s. unvanlaGlyaseddin Keyhusrev kitabede kendisi için ve Müslürun kullamr. s. London 1886. Abbasî tirene degillerdi. Osmanhlarm aksine Ekbefin altm sikkesinde de bu unva'sultan' unvam hâkimiyet ve na rastlamr. 118. sultanhgm Allah vergisi oldugu vè Misif daki halife ve Memlûkilerin tasdikini gerektirmedigisiyaset ve imamet 'gehingah' 'hilâfet' 'halife' 'hakan' 4 V. Abbasî egemenliginin Hülâgü'nün Bagdad'i istilasiyla kanh biçimde sona ermesi ve ailenin son fertlerinin Misir Memlûkleri yanma sigmmasiyla baglayan yeni dãnemde. Ïlhanh hükümdartCazanMahmud Han 1260 Ayn Callut Savagtndan sonra fethettigi Sam'dabu görügü açikça ilân etmig. a. yeni tarihî tetkiklerle sayisi artabilecek bazi örnekler verelim.g..159.

Meselâ IL Mehmed (Fatih) kanunnâmesinin dibacesinde bu unvaru kullannugtu IL Bayezid'io de bu unvam kulland1þ tarihçi ibn-iKemal tarafmdan ileri sürülmügtü. V11. a. aslen bir Osmanh Ermenisi olup. 514 s. 7.nisöylemigtir. d'Ohhson bu olayt naklederken.inalcik.1868. s. hazretter. Leipzig 1961. Histoire dq Sultans Mamiouks. Selim'in 1517'de kesinlikle üstlendigi 'Hâdim-ül-haremeyn-üg'bu 7 Arnold.e. Tevdrih-iÀlîOsman. devralman hilâfet' olayi sonralan da çok tekrarlannugtir.. T. I. Serafettin i Hakan-1 saîd Sultan Bayezid harun hilâfet zamanmda. yay. Nitekim.g. Osmanh hükümdarlan Ïslâmdünyasmdaki üstün durumlarru Hac yollarma hâkim olmak. s. daha çok sonraki tarihlerde ortaya atilan ve zamanumzda okul kitaplarma kadar giren bir iddiadtr. Fatih'in Bosna seferinden säz ederken de bu unvam kullamr). Mehmed'den itibaren Osmanh hükümdarlarmm Memlûkler kargismda bu göreve talip oldugunu belirtir. III. Geschichteder herrschendenIdeendes Islams.. Tdleau General de Empire Ottoman'da ortaya attlan.T.Ì. Von Kremer. Du iddia. s. Blochet.8 Ama gunu ehemmiyetle belirtmelidir ki. IL Mehmed. Sam-Hicaz koruyuculugunu üstlenmekte görmüglerdir. hocaruz Prof. Muhtemelen. .A. s. çev. Gerçekte Osmanh hükümdarlarmm L Selim'den änce de zaman zaman hilâfet unvamm kullandiklan görülmektedir. 414. Mufaddal ibn Abi'l Fedah. Inalcak daha II. Hildesheim. 150 ve Osmanh Devleti ve Hilâfet Kugkusuz bu durumun devanu.514. 15-19. temasta bulunduþx Osmanh hukuk ve devlet adamlarimn telkinlerinin etkisi altmda kalnugtar. DefTuran. Bu dönemde artik hilâfet ve Kureyg arasmdakibaghhk zorunluluk da siyasî literatürde açakça gereksiz görülüyordu? . Ebubekr Bakillarû'nin görügleri. Bu temsilî bir otoriter görev ve unvandir ve Ïslâmâlemi karpsmda sadece hilâfet unvanmdan daha yücelticidir. 233 ve 235 GL Bayezid'den.. Hilâfet. siyasî çartlar ve cografyadaki degigimle bagka bir mecraya girdi. 8 H.L Selim'in Misn'1 fethiyle hilâfeti aldigi. bäyle bir kurum bagmdan beri var maydi? Yeni çagar tarihiboyunca Avrupa medeniyetiyle en yogun temas ve çatigma içindeki bu toplum ve devletin Batt kurumlan karpsmdaki direnci ve Osmanh kurumlannm degigen dunyaya göre biçimlenmesi söz konusudur.Ankara 1991. E. sonra Ìsveç tabiyetine geçen ve Ísveç'idiplomat olarak ÍstanbuYda da temsil eden mütebahhir (erudite) tazihçi Mouradgea D'Ohhson'un Osmanli kaynaklarmm tetkikiyle ve Osmanh ketebe takum ve hukukçular1yla olan münasebet ve tartigmalarla kaleme aldiþ ünlü eserinde ileri sürülmügtür. Osmanh asirlannda Avrupa siyaseti ile olan fligkilerin agirhkh etkisi altmda yeniden bir biçimlenme geçirecektir. 483'ten nakil A.. Íbn-iKemal. asarlar boyu islâmcamiasmm en güçlü temsilcisiOsmanh Devleti'nde hilâfet kurumunun durumu neydi.K.

Ankara'da toplamrken telâffuz edilmiyorsa dahi. ashnda 23 Nisan 1920'de. siyasî iktidan yoktu. 70. kopma ve yurtdagma ilticalara sebep oldu. Fëkete. Sultan-Süleymanda bu unvam her zaman kullanmig degildir. Einführung in die Osmanisch-TürkischeDiplomatik.Budapeyte 1926. 18 Kasim 1922'de veliahd Abdülmecid Efendi'yi sadece halife olarak seçmesi niçin önemliydi? 1. L Süleyman'dan Ancak gunu belirtmelidir ki. Misir Exher ulemâsi ve Hind Müslümanlan hilafet komitesi bu seçimi onayladiklarnu bildirdiler.1919'da Anadolu'da iggal kuvvetlerine kargi mùcadele. Selim'in bunun digmda hilâfeti törenle ve beratla devraldigma dair çagdagi Osmanh ve Sarkkaynaklarmda bir malûmata rastlanmaz. Mehmed Vahdettin ülkeyi terk etti ve saltanat makami. Ömrü uzun olmayacakti. meselâ Sadrazam Aya. I. hissediliyordù. yani onu tamd1. Tafel. hilâfet kurumu meb'ûslarm zihinlerinde ve gönüllerinde aym gekilde mütâlâa edilmiyordu. Ancak. millî mücadeleyi fürüten kadrolar arasmda bile derin görüç ayrihklarma. Bey'in Müngeat adh eserinde evvelki sultanlar gibi Kanunî Süleyman. 'Hilâfet ve Saltanati Kurtarmak' slogamm ihmal etmiyordu. Devrin protokoler vesikalarmda.9 Hilâfet müessesesi herhalde on üç asirhk tarihi içinde en zor ve ilginç dönemini 1919-1924 Türkiye'sinde yaçamigttr. veliahd Abdülmecid sadece halife. 5. saltanat lagvedilince. Aynca Kinm'dan gelen bir heyet.300yil içinde ilk defa bütün milleti temsil eden bir çûra halifeyi seçiyordu. Vakia bu halifenin.10 Süphesizsiyasî iktidara sahip olmayan ve iktidar araçlanm kullanamayan bir halifenin durumu 1924 $ubatve Mart aylarmdan çok önce tartigilmaya baglannupti. ¯ 151 . mücadele ve gerilime.için de bu unvamn kullamldigi görülür (Halîfe-i Rûyi Zemîn veya Halîfe-i Müslimîn gibi). Osmanh kançilaryasuun örnek metinlerini içeren Feridun. s. o bunu kullandi ve hutbede okutturdu. Zu Íslâm'milk asrmda Haricîlerin önerdigi sistemin garip ve degigik gartlar altmda gerçekleymesiydi adeta. s. Hilâfetin kaldm1masiyla biten bu dönem. Feridun Bey Müngent:H. seçilerek (18 Kasun 1922) lagvedildi. Hilâfetin muhafazasuu isteyenler bile. 10 Mete Tuncay. s. Ankara'daki Büyük Millet Meclisi tarafmdan. Rusya Müslümanlar1Kongresi adma da cuma namazi hutbesi için halifeye müracaat etti. Türkiye Cumhunyeti'nde TekParti Yönetiminin Kurulmasi. Paga'nm ÌmparatorFerdinand'a yazdigi nâmede hilâfetehu' gibi invocatio (duâ) ile säz edilir.Sexîfeyn (Mekke ve Medine hizmetkâri) unvanmin nedeni anlayihyor.6 67. Eylül1922'de zafer kazamlmca son sultan VI. Ankara'daki iktidar ile Ìstanbul'daki hilâfet arasmdaki iligkilerin gelecegini 'hâledet 9 L. Meclisin. Türkiye Büyük Millet Meclisi. Saltanatm ömrünün çok uzun olmayacagi. Ankara 1982.

Türkiye Büyük Millet Meclisi 13 Seyyid Bey. Hükümet bu konuda kararhydi. Abbasî halifelerinin son zamanlan ve Memlûk hanedamyla MIsn'da olan iligkilerinin dunimuydu. Matbaast.s. Tûrkiye'de tedrisatm birlegtirilmesin- 11 A. s. Mears gibi yazarlar vardir. Cuma selâmhk törenleri yapihyordu. o günden bugüne literatürde ve siyasî mahfellerde hep tartigiluug. Mustafa Kemal.Hilâfete karµ siyasal söylemin en çarpict örnegi. Hattâ dua. 'Hilâfet-i Íslâmiye'kavranu burada tartigilmaya açilnugti. Sonradan Seyyid Bey'iri Meclis zabatlarmdaki konugmasi (aynbasim) bir risale olarak yeniden basildi. Hilâfet'in Makiyet-i periyyesi.. dünyevî ve siyasi bir kurumdur.g. kat Kemalist iktidarm hilâfeti. ôzellikle Hind Müslümanlan açis1ndan gimdi bagka türlü bir änem kazanmigt1.. Cumhuriyet rejimi. G. ileri sürülmügtür. meselâ Mete Tuncay da bu görügü ileri sürmüglerdir. ve halife Abdülmecid'in saltanatiözledigi Kemalist iktidarm. Türkçe okundu. Bizzat Ïslâmcihanket ve dügünce ile ilgisi olmayan siyaset bilimci Fave tarihçiler.g. 24 Kasim 1922 günkü bir törende halifenin Arap âlemiyle ilgisi kalmadigmiTürkçe dua okunmastyla izah eden E. 60-78. Ama bu örnek.D. .e.. Ankara. Seyyid Bey'in Hildfetin Mahiyet-i Ser'iyyesi risalesi. s.152 ¯ kesin bir biçimde tarif edemiyorlardi.e. tarihteki ömek.13 "Hilâfet dinî degil. cumhurbagkam Gazi Mustafa Kemal'in (Atatürk) 2 Mart 1924'te meclise irâd ettigi nutukta görülür. Hattâ bu kurum tarihte görûlmeyen bir nitelemeye ve yeni bir karaktere kavugturulmak isteniyordu. N. Hilâfet kurumu üzerinde tartigmalar 1924 Subatve Mart aylarmdan çok önce baglaadh migt1.11 Halife selefierinin sarayinda ikamet ediyordu. (1923). 10.. hilâfeti saltanatin bir uzantasi olarak gördügü ve iktidara tam sahip olmak için bu kurumu kaldarmak istedigi. Bu cuma selâmhklari az zamanda çegitliyorumlara dedikodulanna neden oldu. Daha 1923 yllinda. Diger yandan hilâfet kurumu diy dünyada. laik cemiyet kurulmasi için kaldtrdigmi ileri süæn bir siyasî söylem veya açddama da ortaya çikti. Hatirlayacagimiz üzere. Eyüb Sultan Camiî'nde kdiç kuganma (yani bir nevi taç giyme) töreni yap21madi. hilâfeti siyasî iktidardan koparmiytt ve gimdibu siyast iktidarsazhk nedeniile (ashndateoriye uygun olarak) hilâfeti ilga ve hanedam yurtdigma sürme hazir11gmdayd1. Topkap1'da Mukaddes Emanetler ziyaret edildi. hilâfet kurumunun Ïslâmitikads ile baglantisi olmadigim savunur. saltanatm kaldmlmasmdan sonra Osmanh hamedam ve yeni cumhuriyet arasmdaki iligkileri modern bir dünyada ayarlamak için bir model olamazd1." der. Daha sonra kanunun mecliste müzâkenleri sirasmda adliye vekili olan bu Íslam âlimi (aym zamanda Ïzmirmeb'ûsu) bir yil evvel kaleme aldigi risaleye dayanarak hilâfetin ilgasi geregini muhalifleœ kargi savunmugtur. bir hükümdârmkinden farkhydi. Halifenin tahta çikigi. 68 12 A.

Buradaki tepki. mektep ile kiliseyi kaç zaman önce birbirinden ayirmigtir. Müslüman din adamlarmm yetigtiÏlahiyatFakültesi'ni yenirilmesi için Dârülfünûn (ÏstanbulÜniversitesi) den kuruyor ve yeni bir ders prograru tesbit ediliyordu.den (yanidinî egitimin kaldm1masi ve yabanci okullarm Maarif Vekâleti gözetiminde millî okullarla program uyumu saglamasmdan) söz ediyor ve aile hukukunda ve vatandag hukukunda Medenî Kanun'un getiæformo rileceginden gündeme gelmi§ 153 säz ediyordu. Bu anlay17 yerini Türkçü bir kavrama birakiyor ve laisist bir ifade biçimi kazamyor. hkih tarihi adun almigtir ve bol miktarda sosyoloji. kelâm. kozmopolit yapisma da yönelikti. kelâm tarihi. 1924 ylluun Mart-Nisan aylan boyunca kapatilan Fransiz ve Ítalyanmektepleriyle ilgili haberler gazetelerde tasvibkår bir biçimde yer ahyordu. . Ortahk hareketlenmigtir.1437 adet Fransiz ve Ïtalyanmektebi kapaldmagttr. Ïslâmîtarîkatlar dagitildi.tekkeler kapatildi ve K1yafet Kanunu çakanld1. Bunun vicdan hürriyeti ile alâkasi da yoktur. dinî tasvir bulundurulamaz. 16 VaHt."Mektepler mabet degildir. ve iki yll önceden eden zaman içinde dinî egitim kurumlan kapatildi. filah gibi klâsik Ïslâmîilimlerin adi tefsir tarihi. laiklik ve Türk milliyetçiligi bir arada geligiyordu. 1926'daki hukuk edilmig kaldir11masim takip Hilâfetin ilân demektir. Fransiz sefaretinin kapatilan Fransiz okullan konusunda çekimser kaldigi ve matbuata bu yönde demeçler verildigi görülüyor. eski imparatorlugun Ìslâmîyapm kadar. tefsir. 12 Ocak 1924 tarihli Vakît gazetesinde Musevî Hahambagisi Bacarano. 9 Nisan 1924. Buna karyihk. Bu olayla muhtemelen kültüœl velaik bir degigim birbirine baglanrmy olarak bir radikal reform döneminé girildi. Genig bir kitlenin geçmigtekikapitülasyon uygulamalarim tasvib etmedigi açikti.16 Laisist bir akun birçok çevreyi sarmaktada 1924 ylh baglarmda Selânik dänmesi (Sabbataist) ailelerin önde gelenlerinden Karakay Rügdü Bey dönmeliginne oldugunu açtkhyor ve artik Cumhuriyet Türkiyesi'nde bu gibi dügünce ve inanç gruplagmasmm yeri olmadigim söylüyordu. 15 VaHt. Fransiz ve Ítalyanrahiblerin okullari için Vakît gazetesi bagmuharriri Mehmet Âsim. Dinî egitim kummlari tefrik edilmeden tenkit ve hücum konusu oluyordu. Açihe dersini Seyyid Bey veriyor. Kugkusuz bütün bu olaylar s1rasmda bir mÎllfyetçi hava da gô2e çarptyor. 8 Mayis 1924.15 Rejim modern g4rüglü. Buralarda. psikoloji ve edebiyat tarihi gibi dersler ilâve edilmigtir. Hele Fransa kendisi. dönmeligin ve Sabetay Zvi'nin kurdugu tarikatm muhalif bir Yahudi tarikatt oldugu konusunda demeç vermek- 14 VaHt. 9 Nisan 1924." diyor. Bu 37 adet okul (7'si Ïtalyan)maarif müfettiplerinin bir gün1ük aragtirmast ile kapatildi.

teydi. Laiklik antiklerikal, fakat Türkçü bir tepkiyi de birlikte getirdi. Bir
meb'ûs

154
¯

ismini vermeden 10 Mart 1924 tarihli Vatan gazetesinde, "Inkilâbm tamamlanmast için gerekli olan iglem, patrikhaneler ve hahambagihklarm da hilâfet gibi kaldirilmasidir. Ïslämi tedrisat kurumlan gibi
Rum, Ermeni, Musevî mektepleri de kapatilmahdu," diyordu.17
$üphesizOsmanh hilafetinin son birkaç on yih Hindistan Müslüman
hareketinin tarihi ile iç ice geçen bir tarihî dönemdir. 'Hind Hilifet Komitesi' genelde hilâfetin aynlmasi ve cumhuriyet yönetimi ile (daha
dogrusu Millet Meclisi hükümeti) birlikte var olmasmi olumlu kargilanugtir. Sünnî Müslümanlar digmda Aga Han ve Seyyid Emir Ali de bu
tarz çözümü tebrik ve tegvik etmiglerdir.18 Zaten Osmanh Devleti'nin
son zamanlarmda Hind Müslümanlarnun ünlü liderlerinden Mevlâna
Azad, Osmanh hilâfetinin Avrupa emperyalizmine karyi Asya direnigini
yönlendirecek bir kurum oldugu üzerinde duruyordu. O, hattâ M. 628
yilindaki Hudeybiye Bangi'm örnek göstererek Hindu ve Müslûmanlann ittifak halinde bu harekete kattlmalan önerisinde bulunmugtur. Eylül
1919'da 'Ali Indian Khilafat Conference'ta, Britanya mallarina boykot
ilân edilmesi istenmigtir. Valaa Gandhi burada, sadece barig genliklerinin protestosuyla yetimlmesiniistemigti, ama Pencab ve Bengal gibi yerlerde Müslüman hilâfet komiteleri 1929 yih boyunca Ïngilizlerekargi iktisadî boykot tegebbüslerini sürdürdüler. Hindistan Müslümanlan için,
hilâfetin kaldmlmasi güphesiz büyük bir sarsmti oldu. Bir Hind Müslüman tarihçinin ifade ettigi gibi bundan sonra Müslümanlar artak Hind
topragmda birlikte yaçadiklan diger dinden kardepleriyle kendi toplumlarmm kurtulugu için yol aramahydilar."
Kanaatimizce bu anlayi; ve
strateji Hind Müslüman liderleri arasmda da yerlegmeye baglamigt1. Bizzat Mevlâna Azad'm bundan sonraki hayat ve siyasî kariyeri bunun bir
örnegidir.
Son Osmanh halifesi Abdülmecid ve hanedan üyeleri çok kisa zaman
içinde yurtdi.yma çikar11dilar.Maddî ve manevî sikmtdar içinde uzun bir
sürgün hayati bagladi. 9 Mart 1924 tarihli gazeteler Misir kralmm hanedan üyelerini mülteci olarak kabul etmedigini yaztyordu. Bu arada Irak
ye Mavera-1 Sarîa(Transjordan) Krah Hüseyin'e hilâfet teklif edildigi,
bunu kabul ettigi bildiriliyordu, Fakat Ïslâm81emi SerifHüseyin'in hilâfet äddiasmi ciddiye almayacaktu,
Vatan gazetesi bagmuharriri Ahmed
Emin (9 Mart 1924), hanedan üyelerinin sürgünü için, "Bu insanlara acrmahyxz, ama igin esasmi unutmayalun,"
diye baglayan yazismda,
danm Türkiye'ye yaptigikötülük ve yükledigi borçIardan' söz ediyordu.
'hane·

17 Vatan, 10 Mart 1924.
18 Mete Tuncay, a.g.e., s. 76-77.
19 Mushiru'l-Hasan, Nationalism and Communal Politics in India, Yeni Delhi 1991,
s. 129-130 ve 172-173.

Benzeri yazi ve mektuplar ve tagra gazetelerinden yapilan iktibaslar gazetelerde yer ahyordu.
Son halife Abdülmecid sikmtih sürgün hayatmdan sonra1944'te Paris'te öldü. Naâgmm Türkiye'ye nakIl uzun görügmelerden sonra Demokrat Parti devrinde de imkânsiz görüldü. Nihayet 30 Mart 1954'te
Medine'de lytüslümanlarm peygamberinin civarma Cennet-ûl-Bakî menakledilip,
zaritþna
gömüldü. SundîIerin halihazir geleneklerine göre
kendisiiçin gösteriëli ve yazith bir mezar yapilamadigindan, bugün kabrini tam olarak tesbitin mümkün olmadigi söyleniyor.20

20 Murat Bardakç1, Son Osmanhlar, Osmanh Hanedamnm Sürgün ve Miras
tanbul 1991, s. 49.

ÍsÖyküsu,

155

19. Yüzytida Heterodox Dinî Gruplar ve
Osmanlz Idaresi*

Osmanh Ímparatorlugu'nda
geklinde örgütlenmenin ne dealtinda Ï9mek oldugunu biliyoruz. 'Ehl-i kitab' veya
lâmm tamdigi farldl inanç topluluklan; özel statü, özel idarî-malî düzenlemeÏeileidare edilirdi. Ruhanî snuflan ve yöneticileri belliydi, inançlari açikt1 ve sadece dinî degil, dünyevî igleri de ruhanî liderlerine biralol'millet'

'zimmî'-statusü

m1gt1.

Bu arada inançIarru belli etmeyen, gizienen veya daha ilginci, devletin inançlarmi bilmezIikten geldigi gruplar da vardir. Osmanh Ïmparatorlugu'nda bazi H1ristiyan gruplar vardi ki (Chrypto-Christians), bunlar
asil dinlerini gizlerlerdi. Bunian bazi aragttrmalardan
biliyoruz. Fpahsen
Tanzimat döneminde bu gibi bazi gizli Hiristlyan cemâatlerin Trabzon,
Girit, Makedonya bölgesinde hakikî inançIaruu aç1kladigmi ve ilginç biçimde bunlann toplumsal reaksiyonla pek kargilagmadigim bir makalemizde ele aldik) $üphesiz
gizli cemâatlerin içinde en ilginci; iyi incelemensuplarmm
ritüelini, akîdesini ve ibâdet gekillerini açiknemeyen ve
lamadigi topluluk Sabetaistlerdir. Dönme denen bu grup hakkmda bir
mensubu tarafmdan son zamanlarda baz1 makaleler yazihyor.2 Osmanh Împaratorlugu,en kalabahk dinIer konglomerastyda. Tamnan, kurumlaymig din ve mezhebler kadar; kendini gizleyen, resmen tanmmayan,
ancak kompu cemâatlerin tamdigi inanç veya ritüellere sahip gruplar da
vardi. BunIarm bazisi tarihin akigmda eridi gitti, bazilart ise aksine yagihayli önemli kültürel siyasî rol oynuyor. Sözü ediyor ve zamanmuzda
len cemäatIer Islâm dini içinde kategorize edilirken rafizî (heretik) olarak adlandirihr; gene bazl yazarlar tarafmdan da yanhy olarak 'harici'
ismiyie an11an gruplardir. Devlet bunlari gayrimüslim diye görmez, ama
ulemâ ve bazen halk kendi digmda degerlendirir. Malî ve idarî alandaki
uygulamalar
Müslüman Sünni cemâatten farkh degildir. Ídareninbu
gruplar hakktndaki görüg ve yaklaçamifarkhdir. Bu farkh görügü de ba+

ÍslâmAraphrmalan Dergisi, l/I (Ístanbul1996,67, s.63-68.)
Í. Ortayh, 'Tanzimat Döneminde Tanassur ve Din Degigtirme

Olaylan', Tanzimat'm150.Yds tIluslararast Sempozyumu,TTK.1989Ankara,TYK.1994, s.481487.
2 Ilgaz Zorlu, 'Atatürk'ünÍlk Ögretment
gmsi Efendi', Toplumsal Tarih, Ocak
1994/1, s. 5%0; "Sabetaycahk ve Osmanh Mi.stisizmi", Topiumsal Tarih 1994/10,
s. 22-24; 'Sabetaycdar 1-2', Tiryaki, sayx 2, 3, Ìstanbul1994, s. 4‡47.
1

zen açiklar, bazen de aç1klamazlar. Argivlerdeki resmî yazigmalar ve bazi tarihçi ve ulemânm görüpü ele ahmrsa, Ìslâmabagh heterodox gruplar için 19 yüzyilda ilginç görüç ve uygulamalar vardir
Sözünü edecegimiz üç grup Suriye-Lübnan-Filistin'de kalabahk bir
grup teykil eden, iyi tegkilâtlanmig; Arabca konugmalarma ragmen, artik
âdeta ayri bir ethnie olarak yagamuu sürdüren Dûrzîler; Kuzey Irak ve
Güneydogu Anadolu'da yasayan Yezîdîler ve Anadolu ve Rumeli'nin
her yerinde yagayan Alevîler ve bazen Alevî diye amlmakla beraber, Suriye-Antakya bölgesinde yagayan Nuseyrîlerdir. Bu gruplara devletin'
bakig1 ve idare ile olan iligkilerinde hukukî, idarî, malî uygulama çok ilginçtir ve aslmda birbirinden de farkhdir. Kugkusuz bunlar gibi mûtalaa
edilmeyen
ve kurumlagan bir mezhep olan Qîahakkinda da Osmanh
idaresi imparatorluk dahilinde bazi kargi tedhirler almaktadir.
Son iki yilda argivlerimizde, tasnif edilerek okuyucuya açalan 'Ïrâde-i
Hususiyye' ve 'Yddiz Evraki' fonlan yeni bilgiler getirmektedir. Bunlardan bazilarmm igigmda bu saydigimiz topluluklarm resmî çevrelerde nasil mütalaa edildiklerini ele alabiliriz.
19. yüzyil boyu Osmach idatesinin en çeligkili politikasi Yezîdîler
üzerindedit Hiç kugku yok ki, Osmanh ulemâsi bunlara kargi yogun bir
ilk derli tophi deneme, 1892'de
iIgi göstermemigtir.Önümüzdekibilinen
bölgede valilik yapan Mustafa Nuri Paga'nm, Abede-i Ïblisadh eseridir
1910). Eski Íslâm ulemäsmm meselâ Ïbn-iTeymîyye'nin Mec(Ìstanbul
muatu'r Resaffi'l-Kübra's1 gibi bunlar hakkmdaki tractatlar ne kadar okunuyordu, bilmiyoruz. Ama hem Osmank ulemâsi, hem çevredeki halk
Yezîdileri Müslüman olarak mütalaa etmemiytir Îdare ise Yezidîleri vergi, askerlik gibi konularda nasil bir muameleye tabi tutuyordu? Ne Ìslâm, ne de gayrimüslimler gibi, diye cevab verebiliriz. Yezîdîlerden cizye-i ger-'iyye almdigma dair bir kayit yoktur. Hattâ kendilerinin diger
Mûslümanlar gibi askerlik yükümlülügu de vardir. Bu hizmetin yerine
getirilmesi bazen idare ile ihtilâflara da neden oluyordu, 7 Z 1277/17 Mayis 1861 tarihli bir irâde Erzurum valisine ilginç bir emir veriyor; buna göre Rusya'dan Bayezid sancagina gelen 200 hane Yezidî halk, bedel-i âgar
ve resm-i agnam gibi vergileri veriyor. Ancak bunlar kura-i ger'iyye ile askere almmaktadir. Yezîdîler askerlikten muaf tutulmak istiyorlar. Bahaaykineleri ise, askerin mavi üniforma giymesi ve bunun mezheplerine
aksi
takdirde
üniforma
ri olmas1ymig. Ïrâde bunlara ayri
giydirilmesini,
muaf tutulup bedel-i askeriye öderlerse, bütün civardaki cahil Kürd agibildiriyor.3 (Cahil bir tazorlaçacagnu
retterinin de askere almmasinm
olur). Askerlik hizmuafiyet
birakmak
agâîre
açik
kapt
ekrâd
için
lam
ve
almmayan Yezid11erin,inançmeti yapan, kendilerinden cizye (capitation)
larim terk etmeleri ise ihtida (convert)ve (geref-iÍslâm ile mügerref ol3 BOA, L, MM, no: 895, 7 Za 1277/17 Mayis 1861.

157

Íslâmiapereflenmek diye ziklediliyor. Lalig'teki kutsal ziyaretgâlu tamir ettirmig. daire-i sadåret. Yezîdîler için (ihtidâ)tabiriisrarla kullamhr.* Sultan II Abdülhamid devrinde be uygulama devam etmigtir. Cebel-i Duruz halkmdan Arabistan ordusuna asker ahndigi halde. Fakat asil önemlisi toplu oturmalan. Sultan Abdülaziz'in aynca Mîr Hüseyin Bey'i kaçuhadart' unvannu verdigi biliniyor. Ï. liderleri Mîr Hüseyin Bey'in ve etrafmm 1200 imzah dilekçesi üzerine bu iglemden vazgeçmigtir.6 Benzer durumdaki Dùrzïlerden de cizye gibi vergiler almmaz ve kura-i ger'iyye usulü ile asker toplanird1. no: 267-24: 7 Ca 1310/27 Kasim 1892 tezkire-i saniye. no: 17209. yüzyil boyunca bunun örnekleri çok görülür. yani Dürzî-Marunî çatigmasi ve asayië bozuklugudur. Hususî. 5 BOA. Sözünü ettigimiz tarihte Marunî-Dürzî çatigmalan yeni sakinleymig ve 9 Haziran 1861'de. Nitekim Midgildi. hat Papa. (7 Za samimidir? kadar Anlag11an bu Bâbiâlî'nin de sorunu dene gigiklikleri huzursuzluk çikmasm yeter.KPI. Yezîdî agireti ümerâsmdan (liderlerinden)Kastamonu'ya gönderilmek üzere Sivas'a getirilen Ali Paga'nm ihtida ettigi ve açîretinin dahi ihtida bu agiretten Hamidiyye Alaylari'nm tegkiline edecegi anlagildigmdan edilecegi. The Yezîdis.. no: 131213 M 1270/6 Ekim 1853. diye dügunulüyordu..MV. 116. Cebel-i Lübnan'm yeni statüsü (reglementorganique).5 Sivas vilâyetinden telgrafla bildirildigi anlagihbunun gayret 1310/27 1892 Kasim tarihli sadrazam tezkiresi. IL Abdülhamid devrinde Dürzîlerin Osmanh sistemiyle bütünlegmeleri için okul açma faaliyetine luz verilmigti. Í. 19. iktisaden kuvvetli ve ärgütlü ve savaçç1 bir grup olmalan.158 mak). Mug sancaginda kain (oturan)Yezîdt taifesinden (grubundan)daha änce bazi adamlanyla (müteallikati)ihtida etmig olan Ahmed Efendi'ye bir mükâfat (atiyye-iseniyye) verilmesini emreder. 4 1315/2 Eylul 1897 tarihli bir padigah irâdesi Cebel-i Duruz'un nüfus 'kapi 4 BOA. Dürzîler. 7 BOA. Yddtz Argivi. BOA. Ï. Sünnî-Hanefî hukuku tatbik ettiklerindenkamu hayatmda bir sorun tegkil etmiyorlardi.. 6 JohnS.4 9 1278/1 Agugtos 1861 tarihli bir irâde.Oysadigergruplar için tashih-i itîkad (inancrdüzeltme) tabiri kullaruhrdi 6 Ekim 1853/3 M 1270 tarihli bir irâde. büyük devletlerce tasdik edilmigti. 138. New York 1987. Gene Abede-i Ïblisyabul edip zan Mustafa Nuri Papa bölgede valiyken. açakça belirtilmeyen durum ve nedenler dolayisiyla o y1l asker ahnmamasi isteniyor? Açikça belirtilmeyen durum. Dürzîler güçlü bir baski grubuydu. Gene bu yillara ait bir irâde ile Sehr-iZor eyâletinde Íslâmile gereßenen (peref-iÏslâmile mügerref olan) SeyhMustafa'ya 150 kurug maag tahsis edilir. Guest. Dahiliye. s.) Bu inanç deyor. Bagdad valisi iken (1872)Yezîdîleri askere almaya çahymig. no: 32713. o yilki Lübnan olaylan. Dahiliye.. Osynanh idaresini onlara olumlu yaklaymaya zorluyordu. 4 S 1278/11 Aþstos 186L .

misyonerlerin Nuseyrî liderlerini malî yönden destekledigini. gerektigini belirtiyor Bâblâli de. Bunlar 19. 1980. . Ístan- 159 . ayni yazar. Dürzîler ve Nuseyrîler özellikle gärünügte Müslümandirlar ve birbirlerine benzerler. bölgedeki Hiristiyan misyonerlerinin faaliyetine karpt acîlen bu isteklerui kargilanmasi. I. ama itikatlarrun derinliginde änemli farklar vardir.." Bununla birlikte idare adamt bu görüglerin digmda bir politika güder. c. Nuseyrîler hakkmdaki fash gu cümleyle bitirir. Dürzilerle bazi benzerlik de kurar.. Y. cildinde Nuseyrîler için yaptig1yorum da böy1edir.miktarma göre tesisi kararlayttr11an okullann rediyordu? bir an evvel açtlmasim em- Bâb>âlî. 2. 9 BOA. Babiâli Nuseyriferi sadece heretique veya saplan olarak görüyor. rakibi Fuat Paga'mn kaympederi ve ailesi Nuseyrî oldugu için. 332-334. II Abdülhamid devrinde buraya gänderilen propagandistler sayesinde Antakya ve Ïskenderun kazalarmdaki (bölge)Nuseyrîlerin tashih-i itîkad ettikleri ve bunun için gereken yerlerde mektepler açalmast için kabine (meclis-ivükelâ) karan almm19t1. 8 R 1311/19 Ekim 1893. yay. Fakat bu kapah toplumu. Îstanbul'agönderdigi yazida Sahvun bölgesi Nuseyrîlerinin Sünaî-Hanefî mezhebe geçtiklerini dilekçe ile bildirip.1 Verdigi bilgiler kismen dogru. daha önce Markab ve Cebele bölgesi Nuseyrîlerinin de ayni geyi yaptiklanm. Tarih.9Burada dinî degil etnik bir bütünleptirme çabasi da görülüyor Resmî yaztyma ve tutum digtnda devlet adamlan ve ulemâ Nuseyriler haklanda ne dügünüyordu? Ulemâ ve idareci zümrenin mensubu olan eski ilmiyye flyesi. aileyi galiz bir ifadeyle. "Hafazan Allah'a min gurur-l akaîdehum. 1309. Selim Deringil'e göre. Í. bu mezhepte egitim için okullar ve camiler istediklerini. Tarih'inin 1. s. Í. asirda Suriye'de Lazkiye ve Antakya'daki Nuseyrîler (Nuseyrîlere Alevî de deniyor) ve genig ve dagnuk olarak Anadolu ve Rumeli'deki Alevî topluluklard1. 10 Cevdet. tashih-i itîkad (inancm düzeltilmesi) deyimi kullatuhyor. Hususiye no: 243/613. NuseyrîIer hakkmda oldukça garip bir ifade kullamr ve daha da ileri giderek. Sayetbunlar Sünnî olduklarnu veya bu görüÿü kabul ettiklerini söylerse.Halaçoglu. Maârif no: 67/804/1. kismen rivayettir. kazasker tarihçi Cevdet Paa. Ma'rûzât adh derlemesinde hafife ahr. Beyruggam. görmezlikten geldigi bu gibi rafizî (heterodox) gruplarla ise ilginç iligkiler yürütüyorlu. Ma'rûzät. s.. kargi tedbir olarak aym yeyin 8 BOA. haliyle ciddî bir aragtirmayla tammasi mümkün degildir. bul. tabiî bu gruptan gayrimüslimler gibi cizye aluuyor ve onlan resmen bir gayrimüslim (millet)olarak görmüyordu. 26 Haziran 1890 tarihinde Lazkiye (Latakia) mutasarnft Muhammed Hassa. 1-4 R 1315/30 Agustas-2 Eylül 1897. Lazkiye ve Trahlus daglarmda yagarlar der ve sevimsiz bir tasvirle bu fash kapatir.

konuda tetkiki bu yeni çarprei bilgiler getirekat basth ve yazih evrakm Bilfr. Alevllik konusunda susmay1 tercih etmigtir.11 Nuseyrîlerin durumu. açtktir. yüzyil boyu Nuseyrtler hakkmda kullamlan ifadeler veya resmî yazigmalarda ortaya konan görüglerinbenzerine. Su konuda 19. 4 Za 1318/23 ubat 1901. Anadolu Alevilerihakkmda gahit olmak mümkün degildir. Deringil. 35. Nitekim. AvM. nazirm tezkiresiyle emrediliyor. siyasî bir gimizmezhep ve inançlar gibi mütalaa edilmedigi. yüzyil basimm alam olarak ciddî bir tehlike diye aragtirmalart tarih Sözlü için geciktik. 8. I. AvM. 19. Adliye Nezâreti'nin politikas1da Cevdet Paga'mn suskunlugundan farkh degildir.15-16. no: 439/2775/1. (4 Ekim 1898) tarihinde Akçadag kazasi (Malatya) Domkili käyünde Sünnîler ve Alevîler arasmda vuku bulan mukâtele (kargihkh öldürme) hakkmda adlî tahkikat yapilmasmdan vazgeçilmesi. no: 1196/1118/5. 18 Ca1316/4 Ekim 1898..12 Ïlâve edelim ki.13 Fakat Qîa'amakîde yönünden sözünü ettiama aksine. 'The Invention of Traditionin the Late Ottoman Empire'. Semseddin Sami. Adliye ve Mezâhib Nezáreti'ne ait irâdelerde II.160 yapilmasi gerektigini dügünüyordu. Bu mezhebi yayan iranji ulemâya karµ bölgeye özel maagh 1901 tarihli bir irâmüderris ve din görevlileri tayin ediliyordu. vol. 19.. c. Abdülhamid devri boyunca Alevîlerle ilgili bir tek kayda rastladim. Mevtlerinden hiç söz etmiyor. 13 BOA. yüzyil Osmanh belgelerinde Anadolu veya Rumell'deki Alevî gruplarm ihtidâ(!) ettiklerine dair belgelere rastlamty degiliz. I. Kaldi ki. birçok din ve mezhep üzerinde bilgi verip yorum yaptigi halde.a'lam. Muhtemelen bu konudaki suskunluk. 1. imparatorluk cografyasm1âdetleri ve inanç gruplarlyla taruyan Ahmed Cevdet Paga. 19.. rada geleneksel suskunluk ve mezhep arasi gerginlik ve taraflann birbirini diglama tutumunu örtbas etme ve görmeme egilimi görülüyor. . yüzyilm idarecisi herhalde konnyu görmezlikten geliyordu. Kamûs-ül. 12 BOA. Bubölge 226'da 'Agçadag' maddesinde.1993/1. görüldügü 19. Basra vilâyeti gibi yerlerde tranhgiî ule karei tedbirler ahyordu mâmn propagandasma (mezheb-i $îa'run men'üçin). Bu suskunlugun muhtelif sebepleri vardir. Comparative Studies in Societyand History. devletin Alevî gruplarm farkh ritüelini görmezlikten gelmesi ile izah edilebilir. fave kitabin yaytidigt bir asirdir. 23 Qubat de de bu iglemi tekrarhyor. s. asirda yerleptigi anlaplan Türk ulusçu tutumun da etkisi olabilir Kugkusuz Osmanh idaresi. bölgedeki Hiristiyan misyonerlerin propagandast dolayis1yla devletin dikkatini çekiyordu. 11 S. Cevdet Papa çok uzun yillar Adliye Nâziri olmuy ve muhtemelen bu konudaki politikay1 da tesbit etmigtir.

Aleviligin mensuplarnun bir lasuu bu dinlere geçmigmidir veya o inançlardan Alevîlige geçen olmug mudur? Bu sorunun cevabi aranmamig. JeanPaul Roux. Bektaçîler. Hristiyanlardan da katilan olabilir miydi? Bizzat Selânik Sabetaycalari içinde Sâmi asilh olmadiklarmi iddia edenler vardir. bu 1 Tarihî ve Kültürel Boyutlanyla Türkiye'de Alevfler. Zerdüglükteki gibi düaf (ikilemli) Samanizmi karakterde bir inanç olarak görmek ve degerlendirmektir. kabul edilmig ortaktatehism'ive ögretisi olan bir inanç mid1r? Yoksa tamamen bir ahlâk siste mi. re . Fayard. Nitekim Selânikli Müslüman bir aileden olan romanci Cahit Uçuk. Mircea Eliade. gereken tetkikler yapilmanuyt1L Meselâ 17. Bu nedenle çok tekrarlanan bir nokta. bir dünya görüçü müdür? Galiba her ikisi için de evetler ve hayirlar izhar1 mümkündür. ibâdet biçimleri. liturjisi (dua metinleri ilâhileri) ile tarifi yapiluug. konusundaki bilgi ve yoSaniyen Türk Samanizmi rumlar henüz karanhktadir. Eliade gibi bilginIerin eserleri iµgmda. Bu nedenle günümüzde Türk Alevîligi Türkiye çapmda bir tegkilâtlamma ve de bir bölüm isterken. bizzat Alevi dügübu meyanda Diyanet Íÿleri'nde nür ve liderler tarafindan ortaya konan programlar farkhdir ve bunlann nasil gerçeklegecegi de muhtelif cepheleriyle bir problem olarak ortada durmaktadir. Alevîligin topraklarmuzda görtilen gizli H1ristiyanhk (Chrypto-Chretianisme) Sabbataist Yahudilik gibi (Chrypto Judaist)cemaatlerle rituel ve folklorik iligkisi olup olmadagidir. Nusayriler. Su konudaki son yorum M. Ancak bu tarihî-kültürel bagm mahiyetive teferruatt. Ístanbul1999. merkezî bir teykilâtlanmasi. Ensar Negriýat. asirda Sabbatai Zvi'yi Mesih olarak benimseyenler sadece Yahudiler miydi? Millenarist (kiyamet günü geldigine inanan) dügünce ve beklentilerin hâkim oldugu 17. Alevîligin kesin hay1r denebilecek yam ise. Nusayrîlîk ve Bâbtâlî• Osmanh Alevîligi nedir? Alevîlik akîdesi.bir ruhban simf ve hiyerargisinin olmadigidir. Histoire des Turcs.1 Türkiye Aleviliginin kaynaklan bahsinde ihmal edilen ikinci soru. yani Türk Samanizmi ile temel baglantisi açiktir. New York 1964.Alevîlîk. ritueli. folklor ve din tarihi alamnda baçanh bilimsel monografilerle aydmlatilmaruptir. Alevilik esas itibariyle (bâziistisnaî gruplar hariç) Türk unsura has bir inançttr. Pantheon Books. Paris 1985. asir dünyasmda Zvi'ye birtakim Türkmen gruplardan. Sahsenbu görüg popüler bir yazar olan JeanPaul Roux'da dahi görülebilmektedir. Shamanisme.

. Du konuda bir suskunluk söz konusudur. s. bu asirda Alevîlik ile benzer durungla olan. Modernlegmeci ve Türkçü gruplar Alevîligi ilerilik. vol. Bu üçünü de destekleyen Müslümanlar vardi ve bunlar âhir zaman mesihleri olarak bu adamlara itaat ettiler. 3 Cahit Uçuk. 1861-65'te Yemen'de ortaya çikan SukurKuheyl I. Aynca devletin Islâmî kurumlanm genig ölçüde tegkil edemedigi Girit gibi yerlerde bu hal yaygm olmahdir Dogu Anadolu'da da henüz yeterince aragtirilmayan böyle küçük gruplarin varhgi bilinmektedir.. 79. yani k1âsik idarî yapi ve teykilâti içinde megruiyet kazanmayan bazi mezhepler hakkmda fikir beyan edilip.bilhassa devlet sözcülügünü üstlenen çevreler. IL Qukur Kuheyl 1868'de ortaya çikti. 1993. Çünkü Yemen'de bunu destekleyecek benzer olaylar belgelenebilmektedir. 'Muslim Supporters of JewishMessiahs in Yemen'. yüzytl Ïslânn. zaman zaman demelidir. . çünkü Yavuz Selim Han politikast Osmanh asarlan içiit tipik ve devamh bir uygulama degil gibidir. banççalhk. 79. Daha ziyâde Alevîligi görmezlikten gelen bir görüg Osmanh asirlari için çok tipik ohnahdir ve özellikle 19. s. Fakat bunun digmda Alevîlige kargi gedîd ve ithamci davranan yönetici bir çevre her zaman var m1yd1? Bu sorulara cevap verirken. Middle Eastern Studies. Bir ÍmparatorfukÇökerken. 19. Bir Ìmparatoriuk Yapt Kredi Yay. 1888'de Yosef Abdullah ortaya çikti." diyor. Nihayet devlet Alevîlige ve diger bu gibi diglamyor bilinen mezheplere kargi nasil bir tutum ve görüy sahibidir? Resmî Ïslâm acaba Alevîligi dighyor. 29/4.714 vd. Cumhuriyet'in belirli grup aydim için Alevilik sola açik bir inançtir. te'dîb ve takip mi ediyordu? Her zaman mi ediyordu? Bunun da cevabi verilmemigtir. "SahsenMüslümanlar bu tarikata (öyle diyor) diger dialerden Hiristiyan ve Müslümanlarm girdigini säylerlerdi. kadm-erkek epitligi olarak yorumladilar. Ïstanbul1995. Demek ki Türk unsur arasmdaki bu dinî ihtilâf onlan itiraf edemeyecekleri bir rahatsizhk içine sokmug ve herhangi bir degerlendirmede bulunmaktan kaçmrniglardir.2 Belgesi bulunmayan bu yaygm söylenti ve kanaat aragtmlmahdir.3 Bu Müslümanlann muhtemelen Zeydî olmaktan çok Yemen'de az bildigimiz Mûslüman inanç gruplanna mensup olmalan mümkündür. s. Dikkati-çeken nokta. Alevîlik konusunda suskun kalmayi tercih etmig görünüyorlar. açúdik.Ïstanbul1995. yüzyil muhafazakârlari diyebilecegimiz çevrelerde bu durumu daha açtk olarak gözlemek mümkündür. Girit ve Arnavutluk'ta oldugu gibi Bektaçî ama daha çok köy Alevîligi gibi dinî inanç gruplarma intisab ettigi malûmdur. Yapi Kredi Yay. ya Bat Zion Eraqi Klorman.162 zümre hakkmda. 'millet' 2 Cahit Uçuk. BatemÇökerken. Resmî Sünnî Islâm bu gibi yeni muhtedîIere pek câzib gelmiyor olmahdir. tutum ahndigi halde. Gene ilk elde Ïslânukabul eden bâzi zümrelerin. Alevîlik için bu gibi beyanlarm söz konusu olmamasidir. sahte mesihti.

Var olan liderler de fiiliyatta (Dürzî ve Yezidî geyhleri) idare taraftadan muhatab almsalar bile. kendini gizleyen. Bu deyimleri . din gärevli1eribelli bir hiyerargi ile cemaat reisi statüsünü almigttr ve hatta akideye iligkin meselelerde de bunlar yetkili makamdi. farkh kima tamdigi inanç topluluklari.163 Iemelerle idare r1açikti ve sâdece dinî degil. Dolayasiyla Musevîlikte ruhban smifi yoksa da. Bunlarm bâzisi tarihin akigmda eridi gitti. Ranzi (heretik) olarak adlandmlmalan ashnda bir zaruret geregidir ve pek dogru bir deyim degildir. 'Heterodox' gibi bir kavrami ise Türkçeye çevirmeyigimiz filolojik bir meseleden çok itikada iligiktir. Alevî dedeligi ile Bektagî babahgt ve postniginliginin de ne kadar ilgisi kurulabilir. Haristiyanhkta ilâhî bir niyâbet iddiasi taglyan rubban smifmm. Müslüman tebaa için ise böyle bir teykilâttan söz edilemez. siyasî rol oynuyor. Sözü edilen bu cemaatter Ïslâmdini içinde smiflandmhrken. Bektaçîlerin takib ve te'dîbiyle sonuçlandi. Ínançla. meselâ Ístanbul'un az saytdaki Bektaçî zümreleri tarafmdan pek ilgi görmemekte ve ziyaret edilmemektedir. Sabbatai Zvi olaymda görülmügtür. yüzyilda II. Oysa müesseselegmig Bektaçîligin her daim Alevîlik ile bir olmadigi. Ehl-i Sünnet digindaki zümrelerin bu gekilde örgütlenmesi ve idarî bir hiyerargi içinde liderlerini tayin sõz konusu degildi. aksine yagiyor ve zamanimizda mnmayan.devletin kendisi idi. kilisenin yeniden ortaya koydugu. Ruhanî simflan ve yöneticileri belliydi. bu bir sorundur.geklinde örgütlenmenin ne demek olduOsmanh Devleti'nde 'Ehl-i Kitap' veya 'Zimmî' statüsü altmda Ïslâmmbir bagunu biliyoruz. Mahmud reformlan en bagta. Taninan. tarihteki en kalabahk dinler konglomerasiydi. Yeniçeriligin ilgasi. resmen ta- ancak kompu cemaatlerin tamdigiinanç veya ritüellere sahip gruplar da vard1. bir millet teykilâtmm bagi (einarh)olarak tanmmazlardi. Bektagî tekkelerinin kapatilmasive tekkelerin kayyumiugunun Nakgibendîlere verilmesi ve asil önemlisi. Heterodox (dogru yolda olmayan).yorumladigt. äzel statü. ama tamndigt Bektaçîlerte her zaman ve izlendigi söylelorik zenginliginin 'millet' nebilir mi? Osmanh Devleti. heretique (Rafizi) gibi deyimlerin ardi gelmez. Ïslâm. 19. Bâzilan ise hayli änemli kültürel. Bektaçî dergâhlarmda köy Alevîligi ritüelinden çok Bektaçîligin kendi âdabmm izlendigi. Sunnî ve gayr-i müslimlerin de tarikata intisaba veya baglantisi oldugu malumdur. dünyevî igleri de ruhanî liderlerine birakilmigt1. kurumlagmig din ve mezhepler kadar. Nitekimbugün artik ortaya çikan Alevî cemevleri ve dergâhlar. özel idârî-mâlî düzenedilirdi. SüphesizBektaçî edebiäzgün katki ve folkAlevîligin yati Alevîler tarafindan benimsenir. Bugün literatürde bu olay bâzl yazarlarca yanhg olarak Alevîligin takib ve te'dîbi ile aynîlegtiriliyor. Bu statüdeki dinî görevlilerin etkisi. tasdik ettigi bir akidenin digmda kalanlan yeya muhalifieri tarumlama biçimi bir genig lügat yaratti.

Bâbiâli. tasnif edilerek okuyucuya açalan 'Îrade Hususiye' ve 'Yddiz Evralo' fonlan yeni bilgiler getirmektedir. Yezidîlerle de ayru düzIslemde iligki yürütülmügtü. Dürzîler hakkmda ulemâmn reyi ve görügü politikaya yansimaruptir ve hatta Cebel'deki liderlerin Mâ'ânî Emir Fahreddin (XVIL asir). Suriye. SihabîEmir Begir (IX. bazen aç1klamazIar. Bunlar gayet Sunniinanca geçerse ettiklerinden' söz edildigi lâm ile mügerref olmalanndan' veya 'haricî' 'ethnie' 'geref-i 'ihtida 4 BOA. fakat idarenin man Sünnî cemaate yapilan muameleden bu gruplar hakkmdaki gärüy ve yaklagimi farklidir. Filistin'de kalabahk bir grup teykil eden.iyi iligki kurulmugtur. iyi teykilatlannug. Cemaat ve devlet iligkilerinde mâli ve idad alandaki uygulamalar.) Bu gruplara devletin bakigi ve idare ile olan iligkilerinde hukukî. Islâmm tarihî Bu da pek toptanci ve gerçekle ve ye yapistyla bagdagmayan bir smiflandirmadir. yüzyilda ilginç görüç ve uygusa. s. Sözunü edecegimiz üç grup Suriye. diBu gruplar gene bâzi yazarlar tarafmdan da yanhg olarak nitelendiriliyor. ídarî. Devlet bunlan gayr-i müslim diye gärmez. kuvvetli sosyal hiyerarpi.Arapça konupmalarma ragmen artik olarak yaçammi sürdüren Dürzîler. asir) gibilerinin belirli otonomisi dahi olmuytur. No: 243/613/1-4 R 1315. mâlî nygulama çok ilginçtir ve aslmda birbirinden de farkhdir. Bunlardan bu saydigimiz topluluklarm resmî çevrelerde nasil bâzilanmn igigmda mütalaa edildiklerini ele alabiliriz. Argivlerdekiresmî yazigmalar ve bâzi tarihçilerin ve ulemânm görügü ele almirIteterodox(!)gruplar için 19.164 bizdeki zendeka (zmdik). Müslüfarkh degildir. Kuzey Irak ve âdeta ayn bir Anadolu'da Güneydogu yagayan Yezidîler ve Anadolu ve Rumeli'nin her yerinde yagayan Aleviler ve Alaví diye amimakla beraber. bu grubu Ïslâm ümmeti içinde görmüg. . Antakya bölgesinde yaçayan Nusayrîlerdir. toplu yagamalan.* Dürzîlerin Osmanh cemiyetinin ve resmî Ïslâmaentegrasyonu için IL Abdülhamid devrinde okul açma faaliyetine luz verilmigti. 1278 ve BOA. Kugkusuz bunlar gibi mütalaa edilmeyen ve kurumlaÿan bir mezhep olan giahakkmda da Osmanh idaresi imparatorluk dahilinde bâzi kargi tedbirler almaktadir. Lübnan. Íslâmdaki lamalar vardir. Ir-Dah. vergi vermeleri ve hele askerlik yapmalan nedeniyle devletle Dürzîler arasmda . irtidad (mürted) gibi deyimlerle eëlegtirmek de pek kolay olmuyor. Son iki yllda argivlerimizde. Bürokratlar (mülkî erkân) bu farkh görüpü de bazen açiklar. Ir-Har. Dürziler'in Sünnî fiklum tatbik etmesinden dolayi amme hayatmda bir problem teykil etmemeleri. No: 32713/4. iktisäden kuvvetli ve savaççi olmalan nedeniyle. ÇünküHiristiyanhk-Müslümarthk arasmda para1ellik kurmak da mümkün degil. (Nusayrîler kendileri bu isimle amlmaktan hoglanmaz. Ama ulema ve bazen halk kendi digmda degerlendirir.

332-4. 17203.5 SüphesizOsmanh idaresi Alevî aduu alan Nusayrïlere Yezîdîlerden daha farkh bakar. cizye ahnve kendi1erine askerlik yaptirildigi mâlumdur. 6 BOA. ama bu zümreden gayr-i müslimler gibi cizye alnuyor ve onlan resmen bir gayr-i müslim (millet) topluluk olarak da görmüyor. gayr-i müslim bir millet gibi muamele görmedikleri. Nusayrîler ve Dürzîler arasinda bâzi benzerliklere de igaret eder. Bâb-i Alî Nusayrneri sadece sapkm (heretique)olarak görmüyor. Nusayrîlerde ise irz u hamiyyet dâiyeIeri olmad2gmdan. Resmî yazigma ve tutum diginda devlet adamlan ve ulema Nusayrî·ler hakkinda ne dugünüyordu? Ulema arasmda yetigen ve göhret bulan. Nusayrî tâifesinden olup. Ama Nusayrîlerin degerlendiriligi ve ele aluuça Anadolu ve Rumeli'nin her tarafmda yaçayan Türk-Alevt gruplardan da farkhd2r. II.6 Burada dinî degil. hammm mübalâtsizhgi pederinden mevrus olup madigt vs. etnik ve entegrasyon (bütünleptirme) çabasi da görülüyor. Irade-Maanf.2. Ma'ruzút. görmezlikten geldigi bu gibi Rafiz1 (heterodox) grupiarla ililigkiler yürütüyordu. Ir-Mec. cildinde Nusayrîler için yaptigt yorum da böyledir Beyrut. Abdülhamid devrinde buraya gönderilen propagandistler (tebligei) sayesinde Antakya ve Iskenderun kazalarmdaki Nusayrîlerin fashih-i i'tikâd ettikleri ve bunun için gereken yerlerde mektepler açilmasi için hükümet (Meclis-i Vükelâ) karan ahnmig. I. Nusayrîler hakkmda oldukça garip bir ifade kullamyor ve daha ileri giderek. 7 Cevdet. Va.. mülkiyye silkine geçerek idareci zümrenin mensubu olan eski kazasker tarihçi Ahmed Cevdet Papa." Tarih'inin 1.. çünkü zevcesi hammm pederi Ahmed Efendi. YAdiz Argivi IJmumiNo: 267-24/7 CA 1310. asirda Suriye'de Lâzkiye ve Anginç takya'daki Nusayrîler (veya Alevî de deniyor). genig ve dagmik olarak Anadolu ve Rumeli'deki Türk-Alevî topluluklardi. Yezidîlerin aksine fashih-i i'tikûd (inancm düzeltilmesi) deyimi kullamhyor. familyasmin 1rz u nâmusunca lâubaliyâne harekâtam bildigi halde igmaz eÿIerdi. Sayetbunlar Sünnî olduklan veya bu görügü kabul ettiklerini söylerse. ama firicidlarmm 5 BOA.hâlde. Bunlar 19. Fuat Paga'nm haremini pagamiza yalagmayacak galiz bir ifadeyle. 3 Muh 1270-No:11312. rakibi Fuat Paga'nm kaympederi ve ailesi Nusayrî oldugu için. No: 67/804/1. pm. No. Tarih. s.tezkire-i samiye. Ona göre: Dürzîler ve Nusayrîler äzellikle görünügte Müslüderin/Iþde mandirfar ve birhirterúie benzerfer. 1 5 - . Paga. 8 Rebiulâhir 1311 (19Ekim 1893). Ir-Dah. Ma'ruzât adh derlemesinde hafife abr: "Fuat Papa o rütbe Rayitsiz idi ki. Bâblâlî ise. gene BOA.BOA. Lâzkiye ve Trablus daglarmda yaçarlar der ve namus anlay1glarma ait olumsuz bir tasvirle bu fash kapatar 7 Verdigi bilgiler k1smen rivayettir.

Geçmig asirdakiidare ile Alevî köy topluluklari arasmdaki sotolerans etrafh belgesel aragt1rþkluk veya idarenin onlara gösterdigi mälara konu olmaktan çok bir edebiyat ve abartma mevzuudur. kiz ahp veriyor. Meselâ.166 önemli farklar vardir. vol XXXY. haliyle ciddî bir aragtirmayla tammy olmasi miimkün degildir. Nusayrîliginin Araphk ile ulusal bir Bugün için Antakya ve Çukurova söylenemez. Eu halk. Bâblâlî de misyonerlerin Nusayrî liderleri mâlî yönden destekledigini.15-16. ihtiyatla ifade dahi kullanmaktan da çok susmay1 textih etmektedir. Her iki halk da bâzi dinî liderler tarafmdan yönetiliyor. dügünüyor? Nusayrîlerin durumu. Lâzkiye ile Mersin'deki Nusayrîler aralarmda haberlegiyor. s. son yillarda Nusayrî topluluklar arasmda Arapça. Studies in Societyand History. aynîlegmemeyi de bagh bir strateji belli lle topluluklari olarak görOsmanh idaresi Alevîligi bir inanç grubu. Burada Suriye Nusayrîligi (Alavî) ile Anadolu käy Alevîhgi arasmdaki benzerlikler ve aynhklar üzerinde duracak degiliz. içinde oldugu Ama Nusayrtler Sünnî kimlik aynîlegmesi olarak gärürler. Teorik bilgi ve sözlü tahkikat cümleyle bive rivayetle bilgi edinmigtir. bir dirilme göstermektedir. bölgedeki Hiristiyan misyonerlerin propagandast dolayistyla devletin dikkatini çekiyor. daha önce Markab ve Cebele bölgesi Nusayrîlerinin de aym geyi yaptiklarmi. Nusayrîler hakkmdaki fash çu tirir: "Hafazan Allahu min purûrî akaidihim. 9 Peter Alfred Andrews. Bir ara iç göç ve gehirleyme Arapçay1eritmeye baglarugken. 'Ethnie Groups in the Republic of Turkey'. Hatay mi ihtiyatla ve Suriye Alevîleri arasmdaki en büyük fark güphesiz lisandir. bölgedeki Hiristiyan misyonerlerin faallyetine kargr acilen bu isteklerin kargilanmasi gerektigini belirtiyor. Wiesbaden 1989. Fakat bu kapah toplumlan. Mamafih Perakater Alford Andrews'in verdij!. Fakat Nusayrîlerin kendi aralarmdaki iligki daha sikidir. Konumuz haricîdir.356 ve Íçeliçin 9A30 kargilanmahdir. Comparative 8. Nusayri topluluklar arasmda iletigim kuvvetliydi. ortakhk kuruyor. yüzyil idatesi ise Anadolu-Rumeli Alevîleri hakkmda Nusayxîlerin aksine. . Tubingen Atlas. . hele bir memigtir. ticaret yapiyordu. 151-152.1993/1. bu mezhebin egitimi için okullar ve camiler istediklerini. Nusayrîler hakkmdaki görügler veya Yezîdîler hakkmda Mustafa Nuri Pa'millet' 8 Selim Deringil.9 Ama Anadolu-Rumeli Alevîleriyle. karei tedbir olarak aym geyin yapilmasi geœktigini. bir zamanlar Türkmenlerle çevrili bir denizde Arapça konugan bir etnik gruptu. 19." Bununla birlikte idare adaru bu görüglerin dqmda bir politika güder. Mersin mmtikasmdakiAlevî Nusayritopluluk Lâzkiye'den göç etmigtir. baglarmda merkezî bir organ yoktu. 'The Invention of Tradition in late Ottoman Empire'. Selim Deringil'e göre: 26 Haziran 1890 tarihinde Lâzkiye (Latakia) mutasarnfi Muhammed Hassa Ïstanbul'a gänderdigi yazida Sahyun hälgesi Nusayrîlerinin Sünnt-Hanefî mezhebe geçtiklerini dilekçe ile bildirip.i Adana için 22.

Kisacas: büyük kitlelenien çok. adh makalemizde Tanzimat devrinde merkezî hükümetin tekkeleri ve tarikatlarl kontrol usulüne de þilmektedir. Kaldi ki Cevdet Papa çok uzun yillar adliye naz1r1olmuy ve muhtemelen bu konudaki politikaya da tespit etmigtic Bu konuda 19.. propaganda yaparak etran kendine çekecek dervig zùmreieri takip edilmektedir. 1. Tekkeler ve parlatan dervig ve mügid namma kimseler gene takip edilip surülmektedir. Muhtemelen bu konudaki suskunluk. 226'da 'Agçadag' maddesinde bölge Alevîlermden hiç söz etmiyor. 19. Burada geleneksel suskunluk ve iki mezhep arasi gerginlik ve karµhkh diglama tutumunu ärtbas etme ve görmeme egilimi gärülüyor. 967-1559ylh Kas2m). asirda yerlegmeye baglayan Türk milliyetçi tutumun da etkisi olabilir. hamr yapan agiklarm istanbul'agänderilmeleri hakkmda' 2 RA 968/10-XI 1561 tarihli hüküm: (Mühimme 3) veya "Kaliakra nam hisardakiSaru Saltuk zäviyesi asiklan eh]-ibid'at m1yoksa ehl-i sünnet velcemaat nudir? Nicedür bildiresiz. Bu suskunlugun muhtelif sebepleri vardir. Semseddin Sami dahi nazirin tezkiresiyle emrediliyor. Klâsik Osmanh devrinde bu gibi mezheplerden çok.ga'mn yaptigi degerlendirmelerin benzerine Anadolu Alevîleri hakkmda mümkün degildir. bazi tarikat ve dergâh mensuplart takibata ugrada. Alevîlik konusunda susmay1 tercih etmigtir. 19. Adliye Nezâreti'nin politikasi da Cevdet Paga'mn suskunlugundan farkh degildir. Arade-Adliye ve Mezahib. 473/172 29 M. Adliye ve Mezahih Nezareti'ne ait irâdelerde II. Alevîler konusunda meselâ Nusayrîler ve Yezidîlenie oldugu gibi terimler kullarulamiyor.'Les Orders Mystiques et L'Administration Ottoman â l'Epoque du Tanzimat' s. 167 ¯ . Avamî ve sözlü bazibetimlemeler vardir ve Sünnî-Alevî çatigmast bu nedenle devlet rhetorique'inden (säylem)kaynaklanmaz. Ïlâveedelim ki. Abdülhamid devri boyunca Alevîlerle ilgili bir tek kayda rastladim. Aym tarihlerde 'Tekkelerde ehl-î sünnetten olmayan âgildarm men edilmesine dair Varna kadisma ve nâzir-1 emval olan Mehmed'e hüküm' (Mühimme 3. yüzyslm idarecisi herhalde konuyu görmezlikten geliyordu. Tanzimat'tan sonra devlet bu konuda çok daha dikkatlidir ve galiba tebaa da aym ölçiide dikkatli ve siyast nizamla ters dügmeme gayretindedir. 18 Cemâziye'l-evvel 1316/4 Ekim 1898 tarihinde Akçadag kazas1(Malatya) Domkili köyünde Sünnîler ve Aleviler arasmda vuku bulan mu. no: 1196/1118/5.katele hakkmda adlî tahkikat yapilmasmdan vazgeçilmesi. Meselä 16. 18 Cemaziyel evvel 1316. 151-156. yüzytl Osmanh belgelerinde Anadolu veya Rumeli'deki Alevî gruplarm ihtida (!)ettiklerine dair belgelere rastlarny degiliz. devletin Alevî gruplarm farkh ritüelini görmezlikten gelmesi ile izah edilebilir. 11 Bu konuda Studies in Ottoman Transformation. s. Bäyle bir tâbir kullanmazlar Alevîler hakkmda. asra ait gu mühimme hükümlerini görelim: Sekkelerin etrafma üzüm dikip.. Nitekim imparatorluk cografyasim âdetleri ve inanç gruplanyla tamyan Ahmed Cevdet Papa birçok din ve mezhep ûzerinde bilgi verip yorum yaptagi halde. c." (14M 967/15 Ekim 1559 tarihli Mühimine 3). Bektaçî ve Melâmi gibi tarikat rastlamak 10 BOA.11 ÍkinciMegrutiyet'te Mevlevî." IGimûsu'l-A'fâm.

Aym gekilde tarikatlar için de ben'ayakh Seyhu'l-Íslâm - 12 Ramsaur. s. "O zaman megahîr-i felâsife-i Íslâmiyye'denolan Begiktagh Kethüdazâde Efendi dahil3 haftada iki gün ol meclise devam ile gerek felsefîyata ve gerek edebiyata dair olan mübahesätda bulunurmug. 12. ganizâde Efendi Bursa'ya süruldüler. Ferruh ham olunarak.. Abdülkâdir Bey Manisa'ya. 205209. laskanç ulemâmn zulmüne ugramasim gayet tesirli bir biçimde nakleder. World. Mahmud devrinde Baktaçîlerin takibi ve dergâhlannm kapatumasi konusunda da ihtiyath ve âdil bir üslûp kullanmaktadz." der. Amma hükümet esasta Sünni-Alevî gibi ayrimlan zikretmek ve taraf tutmak cihetine o zaman da gitmemigti. H. .II. Özelliklebâzi münevver kimselerin. Garb ve söz eder: Nitekim Ketmûsikisinden.Devletin Vahhabîlik ve Ísmailiyyegibi mezhepleri tantmadigi. Nitekim Tanzimat dönemi bürokratlan II.I. - . Zamanla bu tarikatlann bir rehabilitasyonu da saglandi. Nitekim Cevdet Paça Bektaçîlik iftirasi ile sürülen zevati da saylyor: "Garibdir ki bu sitada Anadolu payeluleiden Melekpagazâde Abdülkâdir Bey. Koçu. Kisacasi Begiktag Cemiyet-i Ïlmiyyesidëdigimiz özel ilmî grup dagilm19ti ve ulemâ ve üdebâmn zarif kipileri birilerinin gazabma ugrarmytt. Mehmet Esad ÜssiZafer. myi sakinleptirme yoluna gittigi bilinlyor.. hop inagörmedigi. s. Cevdet Papa Tanzimat däneminin Bektaçîlik ve Alevîlik konusundaki akl-1 selimini temsil eder. buna karythk Dürzîlik ve Yezidîlik gibi inançlar1Íslâm eritme dqmda gördügü halde idarî sabir yänden ve gösterip. ve III." der. Mekke-i Mükerreme payelulerinden vak'anüvis-i sabik SanizâdeMehmed Ataullah Efendi ve defterdan meghur Ïsmail Ferruh Efendi dahi Bektaçîlikle itgik-a-sâlis Menemen'e. dilindeki derinliginden Fars Sark hüdazâde'nin mütevazi ve dürüst hayah üzerinde anekdotlar elyazma mecmualarla elden ele dolagmytir.Tek parti dönemi için de 12 Literatürde Tartk Zafer Tunaya ve daha önce E. IstanbulAnsiklopedisi. 'Arif Efendi'. Tekke devlete yamandi. Cevdet Paga." Kendisini Cevdet Papa kütüphane' diye tammlar.168 ehlinin birlegip cemiyetler tegkiliylehükümeti. c. c. Tarih. 1942. 996. devlet tekkenin gözeticisi ve hamisi oldu. E. Tunaya. Mahmut devrinin aksine Bektaçîlik ve Melâmîlikle böyle amansizca ugragmak yäntemini terk etmiglerdir. Dersaadet 1309. Türkiye'de SiyasiPartiler. aynca R. 180. Bunlarm Bektaçîlikle hiç teallûk ve münâsebetleri yok idi. denetim ve suurlayict bir mekanizma geligtirdiler. Esasen Íttihatçilann bu gibi tarikatlara dahil oldugu da malum. 'The Bektashi Dervishes and the Young Turks'. The Moslem XXXII. Ïttihadve Terakki'yi destekledigi biliniyor. önünde imtihan edildikte $i"Genellikle Bektaçîler îlerin usulü uzere(takiyye)yolunu seçerek Sünnt göründüler. aym gey söylenebilir Ramsaur bu konuya temas etmiglerdir. 13 Cevdet Paµ. Fakat genelde bütün tarikatlar üzerinde gözetleme.

Hurufilik hop görülmemig ve halen 15. parlatanhlda vasiflandmhp. bu alandaki merkezî kontrol politikasim gösterir. The Yezidis. tedib ve idam edilmig. ÍradeMec. Meclis-i Vâlâ.ilkaade 1318. Meclis-i Vâlâ kararmda:35 "Göksu taraflannda bâzi bî idrakler geyhim diyerek. s. Nr.JohnS. London 1987. Sancagl'ada ihtida eden Ye zidîler BOA. folkloru olarak hayirhah bir bakigla mütalaa edilirdi. Mah. dergâh ve tekkeleri kapatihrdi. IMV. Özellikle yllm liberal ulusçu veya radikal çevrelerinde ise Alevîlik milIî Türk inanc1. Tanzimat devri boyunca tekkelerin düzenine. Meselâ 1851'de Istanbul Anadoluhisan'nda tanmmayan bir tarikat geyhi. Bektaçîlik ve bilhassa köy Aleviligi siyasî bir direnige geçmedigi tak19. Meselâ Valide Sultan'm Cerrahî Dergâlu'na yaptigi bir bagiqut16 dahi Meclis-i Vâlâ'dan geçmesi. YezidîIer ve kur'ai pefiy- ye. nam gahsm taraf-i valî-i megîhatpenahîden seair-i is1âmiyyeye bakigaun sûi ef alde ohnasma ve bir mahalle nefyi" mealindeki tezkire ve irade ile sürgününe karar verilmigti. 5733 16 Mu. 17 BOA. ama aksine. beslenmelerine ve mâlî yardunlara karar veren organdi. asirda takib. No: 439/2775/14 169 . Mahalle muhtan bâzi sekene-i mahalle ile beraber Meclis-i Vâlâ'ya bir arzuhal takdim. yüzyll basmun ve kitabm yayild2gi bir asirdu. bäzi ihtiyaçlarria. Buna kargilik Osmanh devlet idaresi Íran Siîligikonusundaki olumsuz tavrim sonuna kadar devam ettirmig görünüyor. Yezidîler ve Osmanh idaæsi için BOA. 23 Subat1901 tarihli bir irade de bu içIemi tekrarhyordu. 2. Ticanîlik tarikati Ïslâm akidesine aykiri görülmemig ve fakat resmen tammp himaye gärmemigtir. Guest. 20. mensuplan 14 Ahmedîlik.zer tavir söz konusudur. 1267/21 Kasim TB50. Bahaîlik gibiinançlar: B. No: 11131 18 Za 1287/14 Eylül 1851. izlâle müncasir olan Mustafa sual ve tezkire olunan ahvâli. sürgün edilmigti. Lewis. siyasî bir alam olarak ciddî bir tehlike diye gärüldügü açiktir. 19. IMV. Princeton 1984. 16 BOA.14 Tanmmayan ve tasdik edilmeyen tarikatlar veya buna rnessup olanlanu tekke kurmalan devlet tarafmdan yasak edilir. 15 14 Eylül 1851. IMV. Írade-Adliye ve Mezahib. Alevîlik ve Bektaçîlik konusundaki suskun veya gärmezci.etmig ve Anadoluhisari'mn sadik ahalisinin mezkûr gyh Mustafa'dan gikâyet ettigini ve takibini talep etmig. The Jewsof Islam.17 Fakat Sianmakîde yönünden sözünü ettigimiz mezhep ve inanç1ar gibi mütalaa edilmedigi. Säzlü tarih aragttrmalar1 için geciktik. No: 11312/3 Mart 1270 tarihliirade Mu. No: 895 gurre-i CA 1277. fakat hiç degilse basih ve yazih evrakm tetkiki bu konuda yeni ve çarpici bilgiler getirebilir. yüzdirde devlet katmda mesele olarak mütalaa edilmez. bâzrhalde kabul edici tavir bu alanda sürdürûlmemigtir.

. Íslâmimparatorlugunun daha ilk asrmda harac vermekle mükellef gayrimüslimlerin ihtida etmesiyle vergi geliri azaldigmdan. Bundan bagka Ïslâm imparatorlugu eski imparatorluklarm bu sahadaki âdet ve kurumlarmdan uygun görûnenleri kabul etmigtir. gezit) ad1 altmda devlet dini d1pmdaki unsurlardan ahnmaktaydi. Ne var ki kimi gayrimüslimlerin orduda ve donanmada asker oldugu malûmdur. arazisi olacak biçimde tefsir edilmig ve arazi harací olarak sunflandinlmigttr Burada tatbikattaki bazi meselelèrin de Halid bin Velîd (Irak fatihi). eski Sasani dihkan'larm (köy rüesasmm) gömvlendiriImesi ile çözüldügü malumdur. Bundan bagka bazi Müslüman gençlerin de bu bedeli ödeyip askerlikten muaf old'ugu görülmügtür. kephaletikon.Osmanlz Ímparatorlugu'nda'Millet' Nizamt Osmanh Devleti bir Müslüman devletti ve halihazir tarih çizgisi itibariyle son Íslâmimparatorlugu olma vasfmi tagunaktadir. Ömerzamamadaki fütuhatla baglar) daha Ïslâmdevletinin ve tarihinin baçIangicmda Medine-i münevverede gayrimüslim cemaatle yagama uygulamasi baglamigtr. Bizans. Epüphesizbu devletin tarihe kangmasi demek. bir müddet sonra verginin matrahi mükellefin kendi degil. Sasani imparatorluklarmda da (capitatio. Sair yönden Birinci Cihan Savaga'nda askerlik muafiyeti genig ölçüde lagvedilmig. Buna kargihk bazi vergi mükelleflyeti (tarnnda harac) altmdadirlar ve kafa vergisi (cizye)äderler. Cizye gibi bir bag vergisi de uygulamada Roma. tarih elan yaç1yor. Mesela Sasani Ímparatorlugu'nda Hiristiyan kiliselerinin çan çalmasi uygun görûlmez. Dr. yani Tanzimat'tan sonra kalkmig ise de. Íslâm devletinde gayrimuslimler himaye altindadir. Hâmide Topçuoglu'na Armagan. Binaenaleyh Daful Ïslâmiçinde kitap ehli olan gayrimüslim zümrelerin zzmmî statüsü altmda hukuk ve mükellefiyeti olmuçtur. bu tarihin älümû demek degildir. Osmanh sistemi bugünkü dünyamn hadiseleri içinde kaImtilariyla vardir. Íslâmtarihinde bu tabir Osmanh'nm son asrmda. Ordunun meslek simflarmda bir hayli gayrimüslim zabit vardir.zamanmda. Cizye islâm hukukunun esaslan içinde askerlik mükellefiyetine kargihk almmaktadir. Mamafih bu iki konunun zengin tefermati vardir. Ankara 1995. gayrimüslimler de orduya ahnmigttr. vergi gayrimüslimlerden bedel-i askerî adi altmda almmigtir. Hatta donanmada nefer olatak da bulunuyorlardi. Íslâmimparatorlugundan önce (ki bu devir ikinci halife Hz. bir * Prof.

hatta Kobtlarm ve 19.A.. Bu gibi rekabet ve cemiyet hayatmda kozmopolit 'nation' 1 B. Aç1k toplum denen asrt smai cemiyetteki gruplagmalar. idarl otoritesine baj!. Bu aidiyet fertlere aile vekar verir. Millet sözü gerçekten de dinî bir aidiyeti ifade eder. çatigma azdir. Sarkmilletlerine Osmanh asirlagünkü hassaten son asirda getirdigi bir kullanun biçimidit Fert dogdugu rmm. Gene degigik din mensuplannm Mamafih kdik kiyafet ayrimi ve ayleri de bu gibi mükellefiyetlerdendir. ADVNH.. Suryani Kadim (monofizist) cemaat azasmm Katolik.2.. Nitekim Ermeni Gregoryenlerin Katolik ve Protestan. modern toplumdaki azmhgm aksine bazi davranig ve tutum sergiler. 1263. (Yahudi cemaatinden geçig gibi. tokmakla dövûlmek suretiyle cemaat ayine çagrihrdi. Sepulchre denen Kamame Kilisesi'ne Rus çart dev bir çan hediye etti. Millet bir kavram degil bir içtimaî teykilatlanma. millet komparumamnm içinde o cemaatin ruhanî. pratikte de bu pek olmaHiristiyanhga. gayrimüslim gruplar da beoturma gibi zorunluluklari. bir ruh hali ve tebaamn birazmhk) sözü devlet ve topbirine bak1pml ifade eder. rekabet söz koelitin nusu degildir. dinini ve nimsemigtir. Modern toplumdaki azmhk ferdi gibi çevre ile didigme. Kompartimanlar arasmda ilighi azdir.20/22-51 Yenicevardar'a bagh masma mâni olunmamasi. Bu ananesini bu yolla devam ettirme gibi nokta mühimdir. Hiristiyanlardan Yahudilige mietir. ancak 1856 Islahat Fermant hükümleriyle mutabakat halinde bu yasak kalkb1 ve çan çalmdi. Ancak ihtida ederse bu kompartimam degiytirir Ïslam devleti gayrimüslimlerin ihtida (yanisadece Íslamageçmesi) digmda bir dinden öbürüne geçmesini hog görmez. yerlenie kiliselerde çan çal- ni . Ancak eski tahta oymak çalma ananesini Hiristiyanlar da benimsemig olmah ki.h olarak yaçar. Kudüs'teki mukaddes mezar kilisesi St. Kendi topve sülale ve cemaat içinde bir glivenlik ve hatta lumsal grubu içinde kendi annesi ve babadan ogla sözlü külturü içinde yagar. asirda bazz Bulgarlarm Katolik olmast gibi olaylari kastedlyoruz.) Fakat Hiristiyan cemaatin kendi içinde mezhep degigtirme olaylari gärülür. kimlik ispati. ri mahallelerde Müslüman'la kangmama. girmigtir. Íslamdevletindeki ve ezcümle Osmanh'daki millet biçiminde teykilâtlanma ve ferdin bu kesime aidiyeti modern dünyadaki azmhk statüsü ve psikolojisinden hem objektif hem de sübjektif esaslan itibariyle farkhdir. mâlî. Gayrimüslim için de keyfiyet bir söz konusuydu. Ekalliyet (minorité. asimile olma (çogunluk tarafmdan emilme) veya asimilasyona kargi direnme dolayis1yla çatigmac1 davramelara girme gibi durumlar säz konusu degildir. yillarmda imparatorlugun hayatmuza lum son on Millet kompartmanma mensub olan kimse. Bu usul hep benimsendi.tahta. bugün dahi ayin bagmda çanlarla birlikte aym yerde tahta tokayrikiyafet giymemak vurulmaktadir. Bu kavrami buanlammda kullanmak.

Bu ahîdname tek tarafh bir tasarruftur. Yunan kilisesinin kendini autocephal (özek) ilan edip. yüzyll boyu zayifladigiru. asirda her ve modernlegme dinden bir grup genç imparatorlugun egitim müesseselerinde bûtün digerkompartunanlardan insanIarla birlikte egitilmig. Buna kargihk Yahudi cemaati ananesi. Osmanh idaresi ve bürokrasisi içinde etkisini artirmig ve devlete sadik kalmayi tercih etmiÿtir.19. Halil Ïnalcik'mdeyimiyle gayrimüslimler Osmanh idaresi altmda dört farkh devir ve agamadan geçmigtir. Osmanh Ïmparatorlugutarihtekison Ïslamimparatorlugu olarak bu konularda bir mükemmellegme ve hukuki-idarî yapida baztmügahhas vecheler ortaya koyma durumundadir. bir grup bu süreem digmda kalm24. O kadar ki 1829'daki Yunan bagunsizhgmdan sonra Fener Patrikhanesi. Fütühat için Osmanh askerî gücü ve askerî teknigi. politikayla hassaten uzun vadeli politik uygulamalarla birlikte yürümek zorundaydi. hukuk ve himaye bah. Bunun yanmda RumOrtodoks milleti fetihten beri sadece Hellen degil. diger kalabahk üçüncü grup ise asirlardan beri sürdürdugü hayatt köylü ve gehirli zanaatkâr ve esnaf olarak devam ettirmìçtir.Ïlk fütühat döneminde propaganda fetihten sonra köylü.. degigen dünya partlarmda vukua geldi. edici bir ahit ile Íslamdevletinin idaresi altma girmesinden dogan bir teykilat. Prof. yavag yava. Bati tipi ulusçulugu bir Haristiyan ideolojisi olarak görmüg ve iltifat etmemiglerdir. milletin hukukî vechesinin farkh ve aynntih yönleri vardir. Asil önemlisi17-18. gehirli zanaatkâr. bir hukukî varhktir. Millet teykilati nedir? Bir bölgenin Datulislâm'a katilmasmdan sonra buradaki kitap ehlinin (ehl-i zimmet) bir ahfdname. Osmanh ilerlemesi 14 ve 15. aynldigim görmektedir. yüzyilda hareketli. Son asirda gayrimüslim comaatlerin içindeki çatigmalar OsmanL otoriteleri ile çatigmalardan çok daha baskmdir Kilise kendi cemaati üzerinde otoritesini kaybetmektedir. kendine tabi ruhlarm koptugunu dehgetle yagam19tir. yükselmig ve Osmanh seçkinleri içinde yer almigken. Osmanh cemiyetinde ile baglam19tir. 19. lagvetmig. Bu tarifin diginda. Feneideki patrikhane 19. burada ulusçu akunlar kiliseyi bölmekte ve zayiflatmaktadir.içine girmek için rekabet ve çekigme gibi tutumlar. fakat Slavlan. Arnavut ve Arap unsurlan da ihtiva ettiginden. ruhban ve toprak sahiplerine bazen Íslamhukukunu bile zorlayan imtiyazat. yüzyilda da daha ziyade Amerikan misyonerlerin Protestan propaganda ve faaliyeti Ermeni cemaatini bölen. ulusçu akimlar ve çatigmalara katilung. eski yönetici gruplar ve toprak sahiplerini son asirdaki uluslagma 172 . yüzyillarda Katolik Cizvit ve Lazarist rahiplerin propaganda ve tegkilatlanmasi. eski düzen agir partlar içeriyorsa. Bu iki asirhk dönemin geraîti Ïslaminilk asirlarmdaki dünyadan farkhdir. bürokrasiye girmig. tutumu ile Batfya kargi olmug. fetih öncesi hukuk müessese ve kaidelerini tatbik etmig. iç çatigmaya sevk eden ve bu dagt1ma kargismda cemaat üyelerini ulusçu akimlara iten bir manzara arz etmektedir.

25-29).Bu politika ve sisteme istimalet denir. angarya yükümlüsü ve silah tag1yamayan genig zümteye Müslüman. Ferman ve iglemlerde Musevi milleti haaskexî zümreye sokmuglardir.2 Fetihten sonra da durumun degigmesiiçin mücbir sebepler olmadikça bu statü devam eder. Centurion äzür dileyerek zincirlerini çözdü ve serbest birakta (Yeni Ahit. her millet grubunda vardir Mesela Martolos dedigimiz H1ristiBulgar savagçalar. Oysa Osmanh düzeninde askerî simf üyesi haklar degil. Ïncil'dekiünlü lasasa göre Tarsuslu bir haham olan St. - 'anti<haicedon' 2 'Status of the Greek Orthodox Patriarch under the Ottomans'. Paul bir vaazi sirasmda oradaki Centurion tarafmdan tevkif edilip zincirlendiginde. KIq 1922. Turkish ReviewQu arterly Digest. Roma Ímparatorlugu'ndacivis (yurttag)kavranu zamanla latium arazisi digma tagmigtir. belirli hizmetler karghgmda sadece imtiyaz ve yetkisiolan kipidir. Genellikle askeri tabiri altinda smiflandmlan ve hizmet karythgmda belirli veya hemen tüm vergilerden menfzümre. Her millet grubu içinde Osmanh toplumunun imtiyazhlari olabilir. 173 . Bu hizmet statüsüne de her milletten (yani dinden) seçkinler sahiptir. din ve mezhep aidiyeti esasma dayanir. Írsen buna sahip olanlar gibi. XXH. Bir kismmm (Muslümanlartn) cizye vermemesi digerlerinin vermesi gibi. yan askerler. 'Resullerin Ïçleri'. voynuk dedigimiz sipahi statüsündeki muhtelif dinden derbentçiler veya bir Rum metropolid. bir Ermeni vartabed veya amira zümresi üyesi (memurlar) Ermeniler veya bir haham ve hahambaqi tipkt bir Müslüman müderris. hizmetle sahip olanlar daha çoktur. Ama Osmanh cemiyet nizann bu muhtelif dinlerin millet nizamt içinde varhšnu sürdürmesi geklinde olmuytur. Burada civis/fides'e tabiolana göre belirli vatandaghk haklarma ve muafiyetlere sahip biridir. Ermeni-Katolik (Katolik) ve 19. Ermenilerin hepsi Ermeni milleti olarak degil. mütevelli vs gibidir. Bunlarm yükümlülüklerinde kalem farki olur. Bunlarm illa irsî olarak devami da gerekmez. Askerî suufm diganda reaya dedigimiz vergi veren. Musevî milleti ise Karaim mezhebindeki Yahudiler ile hem bir arada hem degildi. "Civis Romanus sum Roma vatandaç1ylm. Hiristiyan. Millet tegkilatt etnik (kavmî) ve lisan aidiyetine göre degil. 25 vd. Bunu Eski Roma'daki civis-fides ayrimma da pek benzetemeyiz. Balkanlar'da zamanla eski feodal zümænin ya Müslüman cemiyet içinde eridigi veya bu durumlarim kaybettikleri gözleniyor. s. Bunun nedeni ikisinin de (Kadiköy konsülü) karµtt denen monofizisist mezhep içinde olmalaridir." demieti. Yönetici olmasi veya bäyle bir yetkisi olmasi gerekmez. Millet teykilatibir sosyal smillama esasma da müstenit degildir. yüzyilda da Protestan olarak üç millet halinde teykilatlanmigti. Gregoryen (Ermeni). Onun civis gibi belirli haklan yoktur. Yahudi herkes dahildir. Bir süre Süryani kadim cemaati Ermeni cemaati ile birlikteydi.

SüryanKatolik. . Íçte19. idarî ve hukukî ve sansurcü (egitimve yaym sansürü) denetim ve yönetimine tahi idiler (Fener semtinde patrikhanenin tagmmasi 16. Ïtalyancakonuganlar vardt. Macarca. Ïspanya'dangelenleœ Sefarad denir ve Judeo-Espanyol (Ladino) konugurlardi. Yahudive Karni defterferi. yüzyx11ardaÏtalyave Bati Avrupa'dan hayat ve ekmek arayan türlü kavimden insanlar da buralara göç etti. yüzyillarda Dogu ve Orta Avrupa'dan göç edenler (Ashkenasi Yahudiler) Yidig diye bir dil konugurdu. Kobt-Katolik ve 1860'da Bulgar-Katolik cemaatleri idi.Ïzmirve Selanik'te eskiden beri giderek Sayda. o çagda kiliselerinde ibadet Latince idi. zanaatçi ItalyanIar vardt Ancak 18-19. Bu iki cemaatin ayrihgi daha çok idarî mall meseleler açasindan böyle gärülmüy olmaltdir? Patrikligi kurulmuy ise de Bulgarlar. gayrimüslim cemaat defterleri. Halep gibi gehirlerde Osmanh devrinde yerlegen tüccar.cilt 18. yüzydda ulusçu hareketler suasmda bu unsurlarm Bâblâlf den çok Rum (Hellen) unsurla ve patrikhaneyle mücadelesinin nedeni budur. Lübnan Marunileri ve Melkitler (Grek-Katolik) de bu cümledendir. 19. asirda Peç-Ïpek lagvedilmig ve Strp Kilisesi 19. s.A. manla hepsi kendine özgü deyi. sair magnk ülkelerinde Arapça konuçar Yahudiler vard1. Zira Fener bu unsurlara izni vermiyor. Bunlarm içinde AlFransizca. Efläk Bulgar ve hatta Yunan kiliselerinin autocephal (özerk)olarak kopmalarlyla zaytfladi. 38-42. Ortodoks Arnavut ve Rum Ortodoks Araplar Hellen unsurla beraber Fener'de Rum-Ortodoks Patrikhanesi'nin ruhanî. asir bagma kadar bu açidan mevcut olmamigtir). Sirplar (bir ara 16. o günden bugüne bir huzursuziuk yaratti ve Grek-Katolik denen (Melkit) kiliseye geçme egilimini artirdt Esasen ökümenik (universal) unvaniyla an11an ve itibar ve kudretine Osmanh devrinde ulaçaa Ortodoks kilisesi. fakat zamanca. Su millet öbürleri gibi bir merkezin silo rabti altm' 3 B. kendi özgün ritüel ve hiyerargilerini bir nevi özerklik içinde korarlar. Trablusgam. yüzyilda Sirp. ve giveli bir Fransizca kullanmaya bagIadt Latin milleti dogrudan Roma-Katolik ritüeline tabidir. Mezopotamya'da Aramca. Ímparatorlukta. yüzyil sonundadir).. Ìstanbul. 18-19. Çekçe. RomaKatolik kilisesine tabi ve bizim ve Avrupalilarm 1evanten' dedigi bu gruplar Latin milleti olarak idarî tasnife tabi tutulur. Bunlar ibadette kendi dillerini kullamrlar. malî.174 hambagisi ve Karaîm milletbagmdan söz ediliyor. Bu unsurlar arasmdaki çatigma ve olaylar cemaatlerin tarihinde derin izler birakm1ÿ. EparkKatolikleri ise Ermeni-Katolik. bizatihî Makedonya ve Bulgaristan'da Katolik kilisesi kurma ve bu mezhebe girme nedeni de bu gibi ulusçu duygular olmugibadet ve egitimde kendi dillerini kullanma tur. Bu durum. Ortodoks Araplar arasmda da. Musevî milleti Osmanh topraklarmda en dagruk ve en çok dilli bir cemaatti. yüksek rütbeli ruhbam hep Hellen unsur arasmdan tayin ediyordu. Roma kilisesine tabi olmakla beraber.

Su gibi olaylar 19. No: 17209. 7 Safer 1274. ve Yahudi taffesi' denir.daki bir cemaat degildi.. Meclis-i Mahsus. 7 Ca 1310.5Gene 1857 ve 1858 tarihlerine ait iki iradede. Müslümanlar bu iki zümreyi organik olarak cemaatin üyesi diye göreinemiglerdir. dairumu degigik iki dinî zümre vardi.A.. No: 32712.. Abdülhamit devrinde hahambagi kaymakamt Moshe Halevy ve II..6 Dürzîlerin kendi aralarmda teykilatlanmalan ve idarî malî otoritelenuam bsk emaat ha¾rà temas etukku.V. Su sahada bir mesele ve nizas çakartmama yolu seçitmigtir. 5 B.A. No: 5129.A. 6 B. Y. Kaldi ki Dürzîler kura-i per'iyye ile askere de mesele çikarmadan almlyorlardi. Dürzîler ve Yezîdiler. LM. 1892 tarihIi bir save agiretlerini daret tezkîresinde görülüyor. yüzyilda da görülmüç ve Bâbiâlî özellikle Yahudi cemaatini bu gibi Rum baslolarmdan korumak ve tagkinhklan yasaklantak durumunda kalnugttr. 27 1274. Hassaten Tanzimat'tan sonra cemaatlerin her biri. 7 B. digeri Bayezid sancagma Rusya'dan gelen Yezidîlerin 'Seref-iIslâm ile mügerref olmalarmdan' söz edilmektedir. No: 895. Ancak hukuk yönünden Sünnî-Haneff fiklu ile önemli ölçüde mutabik olduklan da malûmdur. Meyrutiyet'te hahambagt Haim Nahum devri) Ïstanbul'daki hahambaymmöbür cemaatler üzerindeki üstünlügünün resmîlegmesi saglandt Osmanh kançilaryasimn klasik devir kayúlarmda bazi ahvalde Haristiyanlar için tabiri kullaruldigi halde.. äzellikle I-fellen Rum-Ortodokslar arasmdaki münferet malûmdur. A. LD. muhtar Cebel-i Lübnan idatesine cemaat temsili esasma gäre katddaklar malûmdur. Musevîlerle Hiristiyanlar. Irad. I. laik unsurlarm da cemaat idatesine kat11matalebiyIe yavag yavag birer nizamname 'kefere' 'kefere 'katt 'abes 'ihtida 4 B. Mesela Kastamonu'da sürgürtde olan bazi Yezidîliderlerinin kendiferini ettirecelderine' dair söyledikleri.M.. Yahudiler için bu deyim kullamlmaz.. Íslamulemasi bu iki zümreyi Ïslamümmetinin içinde saymak durumunda degildir. 267-24.4 Osmanh sistemi içinde. yüzyilda (bilhassa II. hahassa W61 tankä 17 maddeyle yürürlüge giren ve 16 Eylül 1864'te yeniden düzenIenen 'Cebel-i Lübnan Nizamnamesi'ne gäte.. Yezidîlerin Ïslamitiksdi içinde görülme diklerine dair resmî tutumu bazi belgelerde de görmek mümkündür.V. 2 Saban1266/Haziran 1850. cürmü' suçlamasiyla devlet ve mahkemeçocuk kaçarip katlettikleri davamn' dinIenmemesiye müracaat ettiklerinden. ÇüngüYahudilikte de Ïslämiyetgibi nihban sinift ve kilise yoktur.. biri Sehrizorsancagt. Hus. Bâblâlî bu gibi ni fermanlarla tenbih etmigtit.7 üphe yok ki Osmanh millet teykilatt alti asn aym yapi içinde geçirmemigtir. 4 Safer 12î8- Sevval ns .A. Her Pesah bayrammda Rumlar Yahudilerin aleyhinde. Ancak iki grubu millet olarak nitelemek de mümkün degildi. Zamania Osmanh politikasmm da tegvikiyle 19.

Balkanlafda azmhk sorunu çözülemeyen bir hukuksuziuk yumagidtr. bilinen bir modelin digta uygulanmasidir. yüzyilda Osmanh millet tegkilatmm yeniden düzenlenmesi. artiran ulusçu hareket ve birlegmeleri Osmanh millet teykilati. Müslüman topraklarmm kaybedildigi. Osmanh hilafeti ise modern dünyamn. 19. Osmanh millet nizami tarihin sui generis (kendine özgü) bir olay1dir. Trablusgarb'm Ítalyatarafmdan ilhaki üzerine de benzer antlagmanm oraya tatbiki gibi hükümler. nasil bir teykilatlanma lazimd1? Endülüs'teki trajik örnekten beri tartigilan ama vuzuha az kavugan teorik ve hukukî bir mesele bütün agirhg1yla ortadaydi. Avusturya. cemaatlerin elit yetigtirmek ve bu organlan kullanarak gayrimüslim cemaatleri yönetmek için bir platform haline getirmigtir. tayin ve azillerin Ístanbultarafmdan yapalmasi. ama öbür yandan Bâblâlî'nin kontrol da hareketlere karµ ulusçu ve egilim meclisleri ve let olarak rol oynamiglardir. yani Müslüman tebaamn daful harbde yaçama durumunda kaldigi bir dönemde. Ett bir idarî tegkilatlanma özgünlügü kadar. Ne koloniyalist azmhk milletlerin durumuyla. Zaman . asrm çetin partlan gäz önüne ahmrkompartunanlara dayanarak sa. 19. yüzyilda Osyönlendirme mekanizmalan manh dünyasi ulusçu akunlarm dig ve içteki patlamasma açakti. Daful harbde yagayan Müslümanlann hukuku ne olacakti. Ïtalya gibi devletlerle eski Osmanh tebaasimn bazi de simetrik bir model haklarnu korumak için yapilan müzakerelerde olagmugtur denebilir. Bäytece millet teekilati adeta bir çahsiyet-i hükmiye kazamyor. ne de federatif yap1imparatorluklarda larla benzeptirilemez. koloniyalist politikalan kargismda bu meseleyle yogun olarak karyi kargiya kalmigtir. bir politik uzlagma durumundadir. Osmanh mirasuu devralan Ortagark ülkelerindeki zümmlerin durumu da bununla ve Balkaniar'daki farkh din ve dilden baglantih degildir. okul ve içtimaî tesislerinin idaresi ve denetimi bu meclislerin eline geçiyordu. IL Megrutiyet yillarmda azalmasiyla gerilimin millet arasmdaki gruplan len ve bu hata sonucu sonaçIar dogurmuytur. Bu gibi kurumlagmalar aslmda ulusçuluk ve ayrihkçihgi dogubu milran ve artiran sebepler miydi? Bir bakima evet.176 ç1karttirmig ve patrik ve ruhanî kurullarm yamnda millet meclislerinin tegekkülü safhasma girilmigtir. dâhiyane bir bulugtur. Ïmparatorlugu 'kiliseler kanunu' ile vazgeçiyönetme sistemi. 1908'de Bosna-Hersek'in Avusturya-Macaristan tarafmdan resmen ilhakmdan sonra Ístanbul'dakibüyükelçi Marki Pallavicini ile yapalan protokolde (tenkihname)Bosna Müslümanlarnun reis-ul ulema's1 ve ruhanî dairenin ve evkafm Istanbul'da Makam-1 Megihat-u Islâmiye'ye bagh olmasi. cemaatlerin vaktf. Osmanh cemiyetinin özgün içtimaî kültüæl ortammda geligen bir tegkilatlanmadtr. ruhban dryilaik unsurlarm idarede ve fikir liayatmda rolü artiyordu. Ortagark ülkelerinde ise farkh din bazen aym dilden gruplar arasmdaki nyugma. Patrikhanelerin yetkileri azabyor. Millet içinde Osmanhet bir tegkilatmi Tanzimat devri yöneticisi.

Su çeligik geligme. bazi Avrupa tipi milliyetçilige temel olamaz. Bizatihi millet sözünün (nation) ve milliyetçilik (nationalisme)gibi terimlerin tercümesi olamayacagi aç1ktir. Buna ragmen milliyetçiligin millet sisteminin de yeni biçimleniÿinde tarihî tecrübe. 177 . Türk kimligini benimsemig veya buna bitigmigtir (Pomaklar gibi). dag1mk yerleyme biçimi gösteren ve bazen aralarmda dil vahdeti olmayan (Musevîler gibi) gruplarm da imparatorlugun ämrü boyunca kültürel degilse de dinî kimliklerini korumasuu saglamigtir. tarihî yönden uyugmazhgi da aksettirmektedir. özellikle Mûslüman havimler arasmda yeni bir kaynaptmci kimlik oluyturulmasma yanhmci oldugunu gästeriyor. dilleri farkh olsa da. Osmanh millet nizanu belli bir cografyada yagayanlar kadar.zaman dengeler. Ayni gekilde Müslüman olan bazz unsurlar da. Bazi Bulgarlar Ye Haristiyan Arnavutlar Hellenlegmig. Suriye ve Lübnan'daki gerilim ve çatigmalar buna örnektir. Millet sistemi. Terim uyugmazhgi. belirttigimiz gibi bu kavimlerin tarihi bütün hadiseli safhalariyla birlikte yaçamalarmdan ileri gelmektedir. dinî kompartimanm içinde geçigme ve kimlik özümsemeleri olmugtur. Hatta o kadar ki bu sistem sayesinde. aym gekilde Anadolu'nun Karamanh denen Türk asilh Türkçe konugan Ortodoks Hiristiyanlari tarihlerini Hellen olarak kapamak zorunda kalm1ptir. Bati tipi milliyetçilik bu sistemle çatigarak ve onun silinmesiyle gelebilmigtir. Bütün bu kültürel cografya ve tarih henüz sarih sonuçlar getiren bir tetkik ve bilginin digmdadir. politik geligmelerle altüst olmaktadir Misr'da Kobtlarla Müslümanlar.

hem de Karaîm dedigimiz.178 Ortodoks Kilisesi' Ïmparatorluk. Yine aym gey Mûseviler için söz konusudur.. Ama sayalamayacak kadar bölümlenmig. Müslüman' säzüdür. Roma-Katolik. isterseniz sayahm. Bu dinler buna ragmen aym akîdeye. Rum Ortodoks Kilisesi. Süryani Kadim dedigimiz Süryanî Ortodoks. Türkiye'de insanlar dinleri tammaz1ar ve merak etmez1er. Cumburiyet devrinde ortaya çikanbir niza dolayisiyIa Türk-Ortodoks kilisesinin ortaya çikipi. Ankara 1987. üstelik bu topraklarda dogan ve geligen veya önemli merkezleri burada olan kiliselerdi. Ü1kemizde var olan bütün kiliseleri (yanicemäatleri) saymaya kalkarsam. ayîn ve gelenekleri.dinler bakunmdan en renkli ve kalabahk listeye sahipti. 129-141. Mülkiyeliler Birligi. Örnegin. Bu kadar çegitlilik nerede olabilir? Amerika'da olur. iki elin parmaklari da yetmez. Gördügünüz gibi iki el bitti. Yani Budizm. tek Tanr1'ya. Ermeni Gregoryen. duâlan itibariyle onlardan farkh uygulamalan olan Mûsevîlervardir (sayllari epey azalmakla birlikte Karaim cemâatinin Ìstanbul Hasköy'de eski bir kinisalan lsinagogdemezler] da vardir. ama orasi göçmen ü1kesidir. gibi ayn dinî kültürel çevreler söz konusu degildir. Kiliseler bitmedi. Yani. ibâdet biçimleri itibariyle renklilik ve bölümlenme Müslümanlar için de söz konusudur. Nasturî Kilisesi (bizde u sira hemen hemen hiç üyesi kalmadi ve Nasturîlik de bir ara üç patriklige aynlmigt1). Hem bildigimiz Talmud (Tevrat) -Torah gelenegini izleyen Mûsevîler. Ermeni-Protestan. Hiristiyanhk açasindan äzellikle böyledir. iki elin parmaklan yetmez. Bu. bugünkü suurlan içinde dahi. Eu bir mübalâga degil. Tüm bunlara ragmen. Protestan gibi Avrupa kökenli kiliselerin Türkiye'de küçük de olsa bulunan cemâatlerini saymaya kalksak. Bu saydiklarm. Kaldanî eski kilisesi ve Kaldanî Katolik. Türkiye ashnda sayilmayacak kadar çok dinî cemâatin ülkesidir. burasi ise dinlerin otokton topragidir. yüzde doksan dokuzu Çoktekrarlanan bir söz de.Ìstan'memleketimizin * '86-87 ÇargambaSäylegilexi'. dünyada pek az ülkede rastlanacak dinî bir çeyitlilik gösterir. Süryani Katolik. akîde. üç büyük dinin parçalarrun çoguna Türkiye'de rastlamr. Mezheb. s. aym inanç sistemine dayamr. Konfüçyanizm vs. . Anglikan. Hazreti ibrqþim'inögretisine. Ermeni-Katolik. Türkiye..

hiläfetle. Patrikhane'yi niye tutuyoraz diyorlar.Yönetici olmadtgi zaman. Tarihte haþfenin yönetici olmadig1. Nitekim.de kisa bir süre. Avcioglu. ölürler. s. Papahk gibi dügünmektir. Mogollar zamanmda. "Patrikhane sorunu". hesaplanarak.5. MüslümanIarm halifesi olan kimsenin. burada pazar âyini nas11 yapihyor. Bunun üzerinde de çok tartigma yapihyor. ruhanî bir makam gibi devami söz konusu degildir. Patrikhane'yî dünyadaki bütün Ortodokslarm Roma'st gibi. yäneticilik olmadigi anda bitmigtir. Sokaktaki insandan vazgeçtik. bürokrasiye de yansimaktadir.3. zaten onun artik halifeligi de söz konusu degildir. Kisacasi. Selçuklular zamanmda Bagdad halifesi bu cÌurumdaydt. hem sadece belli bir görüg sahibi degil. ve birincisi Ístanbul'dadir. Dolay1siyla. imam olmasi. Ortodoks kilisesi ve inanci da bu bilgisizlik havasmm digmda kalmig degildir. laik bir tutum. kukla gibi bir bagka yõneticinin yanmda durdugu durumlar vardir. Meselâ.Íslâm'myöneticisi olmasi gerekir. birincilerin tam tersi. "Yüz yirmi milyon Ortodoksun bap. Hiristiyanlar da Müslûmanhgi tammazlar. bayram günleri nedir.1970. Bu hata çok yapihyor. yüz yirmi milyon nüfus ortaya konuluyor ve Fener de * D. Ama hilâfet aslmda. Hattâ rahmetli Avctoglu' bile bir makalesinde. Böyle bir vasfi yoksa. inançlan nasil açtklamr diye merak etmezler. politik görüg ve dunya gärügü sahibi olanlar da ayru geyi söyleyebiliyor. 2. Ortodoks kilisesi asUnda Türkiye topraklarmda. 1924'te de halifeyi attik. Halbuki patriklik için durum böyle degildir. daru'l. YeniGazete. okumug-yaznuglarm da bu konudaki bilgisizlik ve ilgisizlikleri. Bulgaristan. Yani." diyor ki. patriklik aym gey degildir. hele makaleyi yazdigi tarihte hiç geçerli bir rakam degildi. yagar. Feneideki patrikhane için. Hiläfet bunun gibi bir yey olmug bizde. merak ve hoggö-rü ciddî bilgiyle temellenmig degildir. Din külturüne kargi ilgi ve bilgilenme olayi bizim toplumumuzun üyelerine gerçekten uzaktir Dinle ilgili. Hilâfet bir müessesedir her geyden evvel siyasî erk sahibi olmave bu müessesenin gerekir. orta çaglarda yeëeren. hilâfet denilen müessesenin böyle bir uhrevî. Ama hiç olmazsa titüler olarak ona bir yöneticilik vasfiveriliyordu. Herhalde Rusya. 1922 ila 1924 arasmdaki hilâfet bu anlamda temelsiz bir müessesedir. geligen bir müessesedir ve elan bu dinin mühim merkezlerinden biri.. ama bir kilisenin içine girip de. Meclis ve cumhuriyet rejiminin yamnda güçsüz bir kurum olarak yayamig. Patrik dünyevî makamdan aynlarak her zaman var olabilir ve öyle de olmuytur. biz laikligi ilân ettik. Bilmiyorlar ki. Bir diger yanhp da. dualan nedir. eksik bilgilere göre tarih yorumlamyor. Yunanistan vs. Bunu diyenler. Memlûk zamamnda Misifda Abbasî halîfesinin durumu budur. Dinin sözü buna ragmen çok ediliyor. 179 . burlarm inanct nedir.bul'da dogar. si Müslüman cemâatinin. kapalt kompartimanlar halinde yagayan bir toplumduk ve halen öyle bir toplumuz.

Bizans'ta. Makedonya sûlalesi dedigimiz bir Rönesans dönemine. hem dayandiklan kültür ortam1 bakmundan. Biraz sonra konuya girdigimizde görecegiz ki. ashnda Sarlman'm vârisleri ile Makedonya sülalesinin yänettigi Dogu Roma arasmda bir unvan ve iktidar patlamasi söz konusudur. yani arlman ekolünün ve Roma'daki papahšm ileri sürdügü bir gerekçe. ortaya çikan teolojik yorumlardir. yani çoktannh Slavlan I-Ì1ristiyanlagtirdigi. yani Bizans'm yeniden kuvvetlendigi. Halbuki." der.180 ¯ onun bagi sayihyor. Yani. Tabiî bu gerçekle ya Dünyada 16. Katolik ve Ortodoks kilisesi niye ayndir? Niçin bir Katolisizm vardir? Niye bir Ortodoksi vardir? Bu aralanndaki ayrrhk ne zaman ortaya çikmigtir? Tarihe baktigmiz zaman. musunuz?" dediginizde. IIL Leo'nun 726'da topladigt konsüL Halefi V Konstantin bu kararlan uygulatti ve 754'te topladigt konsülde ikona tapinanlan ünlü aziz SanbYahya da (Joannis Ðimascenus) dahil olmak üzere afaroz ettirdi. böyle bir büyük kitle olma dunimu hiçbir zaman söz konusu degildir. Hem kilisenin birligi bakmundan (yani vahdet). bagdagmamaktadir iddia hükmettigi iddiasmdadir. Anadolu kangmigtir o devirde. büyük bir diplomatik beceri ve propagandayla pagan. isminin yeniden partadigi bir döneme rastladignu görürüz. Bizans Trakyasi ise. "Evet ben Ortodokdoks adi Ama Ortodoks patrikligi degildir. bu iglemin küfür oldugunu. sapmaz. Bizans'm medeniyetinin. Arablara 7-8. Ortodoks hepinizin bildigi gibi. özellikle Anadolu'da ve Suriye'deki Hiristiyan ahâlînin. Bu dönemde Batihlarm. Ortodoksluk için böyle bir vahdet. dünyevî kuvvetIerle iligkisi ve geœkse iç idarelerinde dünyevî kurumlann temsili bakimmdan çok büyük aynhklar vardir. Kilise bütün dünyaÖkümenikPatriyark'tir (Üniversal). yani putkiranlan œddetmesi sirasmda. Ortodokske1ûnesiyanligdegildir. tabû ki. Asimda sorun o kadar kolay degiL Íkonlan yapan ve satan manastirlarm da bunu satamayacagmi. asirda. En bit vasanandirmadu. Evvelen. bu görüg ve harekete karyiydi. fakat tam dogru da degifdir. istanbul'daki devrinde bagladigru görürPatrik'in çattymasom apagi yukan Sarlman sünüz. zmdikhk olarak nitelemesidir. belki görsum. patrikligin mügsünüzdür. hem itikad bakunmdan çok farkhdir Biri birisine epitleptirilemez ve patrikin durumu ile papamn durumu arasmda. Katoliklikle Ortodoksi arasmda büyük fark vardir. dogru inançh adam demekYani siz bu dinde olan birisine. yüzydlarda kaptirdigt bazi topraklari yeniden aldigi. gerek iki kilisenin ruhanî hiyerargisi. hukuk sisteminin. Íkonaklast hareket 8. . Sarlmandevrinin de. Ístanbul'datoplanan bir konsülün ikonaklastlari. aslmda Roma'daki Papa ile. hay1r demez. yüzyilda tutunan Protestantizmi gäz änünde tutmazsak. ruhban smifmm birtakim topraklan da elde tutmasmm mümkün olmadigmi söyleyerek isyan çikarmalaridir. aziz tasvirleri ve Ïsa tasvirlerini ve hele bunlann aziz1erle aynîleptirilmesini dinsizlik. "Siz Ortotit.

Nicolas'm ileri sürdügü gemkçeler dogrudan dogruya. Böylelikle iki kilise birbirierini dinsizlikle. Fakat baçIaortalarmda 1054'te yan kavga kesintilerle sürmügtür. bu bir sebeb olamaz. "Patrik bu vekâ1etimizi tammiruhbant yor. Ortodokslar kendilerini o kadar ay1rdi ki. kavga genig halk kitlelerine yayilmig degildi ve ashnda iki kilisenin iligkileri devam edegelmigtir zaman zaman." diyor. karar vermigtir: Ïkonaklastisizm cihk) kâfirliktir diye ve bu hareket bastirlnugttr. 1054'teki aforoz vakasinm nedeni ise. Ruhban I. yani Bizans ruhbamyla konugmamiettr bile. tolik tipi bir ibadet ve liturjiyi getirmeleridir. 1204 Haçh Seferi'nden souradir. Nihayet 11. ashnda bugün hepimiz biliyoruz ki. yani YunanLatin gelenegini bilen. o zaticaret yapmak için Bizans'ta koloniler kurmaman Katolik italyanlarm yerlegip. devrinin tanman bir hümanistidir. na gitmedi ve o kiliselerdeki o tip Sebeb budur. Nicolas ile Ìstanbul'daki Patrik Photios (St. Kaniinal Humbert'i Ístanbul'a Humbert. dogrudan dogruya bir aforoz fermamm papa adina. Roma'daki Papa I. dolayisiyla Roma'daki papamn onlarm vekili olarak kudsiyyet ve öncelik kazandigru söylüyor." Ashnda St. As21OrtódokslarlaKatoliklerin birbirleriyle kan dügmam olmalari. Su olay Patriklik'in hoguayinleri yasak edip kiliseleri kapatti. Sonra IX. asrm ortasmda 850'lerde. Yani. genig kit1elere nefretin yayalmasibildigimiz gibi. Oysa Batt Kilisesi {Roma) kendi öyle pek ikon seven bibu konsülün karanm mddediyor. 13. Photios denir. Ama bütün bu olaylara ragmen. Ortodoks kilisesinin azizlerindendir) arasmda bir dinî tartigma ve karghkh aforozlayma söz konusudur. ona ruhban arasmda birincilik de tamriz. Katolik kilisesi içinde putlann. Bizans küfür içindedir. tasvirlerin birtakun aziz kahntdannm (relique)kudsiyyeti vardir. Papa devamla. küfürfe itham ederek. ahâlîyi kihçtan geçirince. asirlarda iki kiliseyi birleytirme çabalari da vardar. Demek ki. Katolik 181 . Bunun uzerineBizans da tabiî kargi vaziyet almigttr. St. astm Kardinal y ollamqtir ve Roma'daki papa. dolayistyla kiliseye ve Hiristiyanhga kargi çilahyor. 14 ve 15. Sarlman ri degildir ama. Fakat 1204'te Haçhlar Ístanbul'u adamakilh talan edip.bundan sonra iki dünya. hattâ saygt da gösteririz. Photios ise diyor ki: "Hayir biz papay1 tamnz. beraberlerinde rahibleriyle KaGalata'ya hattâ Ïstanbul'da lari. iki millet arasmda derin bir nefret bagladi. Roma'daki ruhbary Aziz Peter'in ve Aziz Paul'un Roma'da çarmtha gerildigini. Fakat papanin bizim üzerimizde ruhanî ve uhrevî bir üstun1ûgü olamaz. Hatta biliyorsunuz. Ortodokslarm Roma'mn üstünlügünü tammamalandar.(putkmNihayet asrm sonunda Bizans. 787'de Imparatoriçe Irene'nin Íznik'te toplattigt bir konsül karanyla. aforoz etmig oluyorlar. kilise doktrini üzerinde etkili fikir ve yazilan olan bir rahibdir ve sonradan azizlik mertebesine çakarilmigtir. Ayasofya'mn mihrabma biräkip çakmigtir. Photios.

182

olanlara komünyon ekmegi vermezlerdi. Oysa, herhangi bir Katolik kilisesine kim giderse gitsin, rahibin änüne çöktügü zaman komünyon verilir, dinini mezhebinisormazlar.
Ama Ortodokslar, Ortodoks olarak vafÏsa'nm
tiz edilmemiglere vermezler. Bu âdet bu dönemden kalma,
ümmetinden saymiyoruz'
görügünün bir ifadesidir.
Îki dinî grup arasmdaki nefretin nedenleri derindir. Bir kere papanm
üstünlügü
meselesi vardir, bu hiç degigmemigtir. 12. asirda Ízmit,yani
Nikomedya piskoposu olan Niketas'm yazdigi bir denemeye baktL 1W1Z
zaman, "Roma'daki papa kim oluyor da, kendisinde ulûhiyyet görüp bizim üstümüze çakiyor? O bizierin kardegi degil de, efendisi oluyor ve
bizleri köle olarak görüyor," gibi bir ana fikir vardir. 1846 yilmda Rus
dügunürü, Slavyanofillerden ve kilisenin önemli teologlanndan Aleksis
Chomiakov'un bir ingilizeyazdigi mektuba bakarsak, gene aym fikirleri görürüz; "Bütün Katolikler cryptopapistta yani Tanri'nm kullart degil,Roma'daki kepige kulluk etmektedir ve bunlar hangi hakla Hiristiyan câmiasi ve Tanri'nm insanlari üzerinde bir üstünlük kuruyorlar?"
Churchs, s. 950; T.
diye sormaktadir (W. J. Birkbeck, Russia and
1964 s. 255-257).
Ware, the Orthodox Church, Harntondsvvorth
Demek ki, iki câmia arasmdaki asil mesele, papanm ulûhiyyet iddimukaddes',
asi ve üstün1ügüdür. Papaya hitap edildiginde;
kudsiyetpenâhileri' gibi deyimler kullamhr Bunu kabul etmiyor Ortodoks kilisesi. ÇünkäOrtodoks kilisesine göre, üç tane derece vardir ruhban arasmda; bildiginiz (asket) keyië, sonra papaz, yani cemâati aydmlatan, ibadeti yaptiran ve nihayet piskopos. Piskoposun rahanî bir vasfx
vardir ve rahiblerin üstünde bir yöneticidir. Patrik ise, ilahî bir makara
degildir; piskoposlardan bir tanesinin bir idareci-koordinatär olmasidir.
Yani Ortodoks kilisesinde aslmda ulûhiyyet kesp etmig tek bir yüksek
ruhanî yoktur
Halbuki Roma
Hele
papaya bu ulûhiyyet verilmektedir.
19. yüzy11da papanm yamlmazhgt da kabul edilmigtir ve hükümleri tartigilmaz olmugtur. Ortodoks kilisesinde piskoposlar (metropolit) bekâr
olmak zorundadir Papazlar evlenebilir. Katolik kilisesi ruhbam ise, toptan bekârdir ve rahib olmayan manastir üyeleri dahi evlenemezler. Tabiî
ikinci önemli sorun kültür ve dil meselesidir. Yani Ítalya'da merkezlegen, Latin diline ve kültürüne dayanan ve o iklimin havasiyla yegemn
bir din; Dogu Akdeniz için yabancidir. Yani, Dogu kilisesiher zaman için
Yunancayi kullanmaktadir veya Süryanîler gibi Aramcayi, ölü dillerden
birini kullanmaktadir. Dil farki önemlidir. Gerçi Bizans'ta Iustinianus
devrinde Latince üstün bir dildir, lustinianus, hattâ (Institutiones) denen
'seni

EnglÍsh
,

'eb-i

'zat-1

-kilisesinde

.

Petros A. Botsis, 'Was ist OrtGünümüzde Yunan kilisesinin ilahiyarçuarmdan
hodoxie' baghkh (Athen s.d.) polemik risalesinde papanm St. Petrus'un vekili ve
en üst ulûhiyyet keep eden rahib aldugu tezini aym gekilde reddediyor (s. 15-22).

Roma hukukunun teorik bölümünü Latince tertib ettirmi.ÿti. Kanunlan
Yunanca derlettigiiçin çok üzgündür, Maamafih bu Latin etkisi çabuk silinmigtir. 8. asirda meselâ, Ímparator
III. Mikhael'in nazarmda; Latince,
Iskitlerin konugtugu bir barbar dilidir. Yine ll, asrm çok âlim ve çok fâzil ve çok derin
yazan bir bagka Bizanshsi Psellus ise Latince bildigini de
iddia ediyor, ancak Cicero ile Caesar'i birbirine kanyttracak kadar bu
dünyanm kültüründen habersizdir.
Dolayisiyla Latin diliyle ibâdet eden, Latince yazan, bütün dogmalari Latince tartigan bir dünya; Dogu kilisesi için çok uzaktt. Ìnsanlann
arasmda diyalog kuracak ortak bir araç olmaymca, ayrihk da kaçuulmazdir.

Sonra kugkusuz siyasî nüfuz söz konusudur. 9. asrm baymda
garlman Imparatorlugu ortaya çiknug Bati Avrupa'da; Dogu'da da Bizans
var. Bunlar artik iki ayn kuvvetti ve maruz kaldiklan tehlike aym degildi. Bizans Arablarla mücadele halindeydi. Sarlmanise, tam tersine,
Arablarla iyi geçinmekteydi. Bunlarm misyoner faaliyetleri de birbirleriyle çatigmaktaydt. Papahk Bulgarlan ve Ruslan kendine baglama çabasindaydi. Bizans da aym geyin pegindeydi ve bagardt. Pagan dünya
üzerindeki nüfuz mücadelesi bagka kavgalar da kaçmilmaz kildi.
Tabiî bütün bu derûnî kavgamn da filozofik, dogmatik bir görünümü
vardi ki,
diye ifade edilebilir. Ortodoksi ve Katolisizmin gûnümüzde dahi birleymesi söz konusu oldugunda bu terim ortaya çiktyor.
Bu
8. asirdan beri büyük tarhyma konusudur. Çünkü
anlamma gelir. Aslinda tam tartigilacakbir gey de degil, gayet basit bir olay.
Daha ziyade dedigim gibi, iki kilisenin artik çoktan parçalanmiçhgma
hizmet eden bir deyim. Ekanîm-i selâse (trinite),Baba, Ogul, Ruhu'l-Kudüs'ü ifade eder. Katolik ve Ortodoks herkes için bu aym geydir. Fakat
Ortodokslar için Ogul, Baba'nm ulûhiyyetini alan onun bir parçasi olarak vardir. Katolik kilisesi ise Baba'dan ve Ogul'dan (jïlíoque)söz ettigi
için; bu terim yüzünden Ortodokslatca Tann'ya ortak kogmak, Tann'yi
ikiye epitlemekle, küfürle suçlamyor. Gerçi bu filioque'nin de sadece bir
yanhy tercüme ile ortaya çaktigi söyleniyor. 5. yüzyildaki konsül kararlaruun Yunaricadan Latinceye yanhy tercümesi olmahynug. Hülâsa kib
kirk yaran ve niteligi karanhk bu teolog kavgast, ïki kilisenin dogma aynhgi gibi gärunüyor, Hülâsa
sorunu, iki kilise arasmda çatiÿma
kadar, birlegme de säz konusu olunca ortaya çikmahtadir.
Bütün bu görünümün ve aynmm digmda; Katolik kilisesi büyük bir
dünyevî kuyvettir. Roma'daki papanm yanmda en güçlü rahib-kardinal
olan bir devlet sekreteri vardir. Aym zamanda digigleri bakamdir. Vatikan'm her yerdeki temsilciliklerinigörüyoruz. Bunlara
deapostolicus' denir. Bir yerde kordiplomatigin bagmda
gil,
yer
ahrlar. Bütün dünyada yatinmlan olan, bankalan ve bütün dünyada
emlâki olan, hayir kurumlan, pmpaganda misyonlan, saghk kurumlan
'filioque'

'filioque'

'oþdla'

'filioque'

'ambassadeur'

'nuncius

183

tegkilâttir Vatikan. Kiliseye renk ænk insanlar bagh. Conclau
toplandiginda Afrika zencisinden, Hintli kardinalMeclisi)
(Kardinal
den, Çinlive JapondanGüney Afrikahya, Amerikahya kadar, hepsi oradadir ve bu bir bütün dünyadir aslmda. Buradaki hiyerarçi belirlidir. Bu
hiyerarginin içinde insanlarm dereceleri belirlidir ve bu bütün kalabahgmyaptigt her i; Vatikan'm denetimindedir. Kaç kurug ahrlar? Kaç kurug sarf ederler? Nerede ne ige yatirim yaparlar? Nasil hayir yaparlar?
Burdann hepsi Vatikan'm bilgisi dahilindedir ve bütün dünyada muazzam bir misyon teÿkilâts vardir. Bu da Vatikan'm bilgisi ve yänetimi altindadir.
15-16. asirdan beri bütün dünyanm dillerini ögrenen ilk büyük filologlar Katolik rahibleridir; nereye hangi dili bilen adam yetigtirilecek, bu
plânlanu. Meselâ, Paris civarmda Manse'da bir Benedicten manastin
vardir. Ïçindekiher bir rahib birincí smif filologdur; nadir Kafkas dillerinden, Çinceye
kadar bilen insanlardir.
Katolisizmde bir özerk yapi var gibi görünür. Yamlticidir, Bakarsak
Afrika'daki kilisede yerel âdetlerin, tamtam çalmak gibi, yerel eski pagan âdetlerin güya âyîne sokuldugunu görüyorsunuz. Ama hiçbir gekilde o bir muhtâriyeti ifade etmez; itikatta ve duada, her gey Vatikan'm
bilgisi, müsaadesi, anlayigi nisbetinde olmaktadir. Düpünün ki, II. Dünediliyorya Savagt sonrasma kadar, bu kilisede, her yerde Latince ibâdet
ister Bavyera'da, ister Ïspanya'dabir kiliseye gidildu; ister ganghay'da,
sin, (Latince) aym dilden ibâdet ediliyordu. Ancak 1960'larda millî dillere müsaade ettiler. Ïstisnasibunun, SarkKatolikleriydi.Yani Ermeni-Katolik, Süryariî-Katolik, Marunî, Kobt-Katolik gibi daha çok Osmanh Ímparatorlugu'ndaki Katolik kiliseleri ile Roma'daki papa, kendi dillerini
kullanma konusunda daha evvelden anlagm19t1.Onlar kendi dillerinde
ibâdet ederlerdi; begendikleri adami da patrik o1arak Roma'nm tasdikine sunarlardt; orasi da tasdik ederdi. Ama bunun digmda Roma her geyi kontrol ederdi, halen de öyledir. Güya millî dillerle ibâdet ediliyor ve
yerel dinî önderlere itimat ve saygi gösteriliyor; hiçbir zaman Cracovv
Bagpiskoposluguna bir italyan tayin edilmiyor; böyle bir gey säz konusu degil, ama gene her gey o dünyamn içindedir ve bu monolitik bûyük
bir müessesedir.
JIalbuki Ortodoks kilisesi için böyle bir renklilik ve güç söz konusu
degildir. Ortodoksinin yayildigi alanlarda görecegiz ki, idarî yönden de,
itikat yönünden de, dil yönünden de, hiyerargi yönünden de çok büyük
farkhhklar vardar Bugunkü Ortodoks kilisesinde belki bir tek standart
unsur vardir; bir tek renk var<iir; o da Hellenizmdir. Yani bu kilisenin, bu
itikata sahip olanlarm bir bölüinünde Yunanhhk ve Yunan dili hâkimdir.
Bu bir gerçektir. Görünügte Ortodoks kilisesi dünyevî iktidarla, siyasetle Katoliklerden daha fazla ugrapiyor gibidir. Gärünügte diyorum; Katolikler siyasetle daha az ugragnuyorlar, ama onu örtüyorlar, daha kozmovs olan bir

184

-

vardir. Halbuki Ortodokside bir Hellenizm, bir
Hellen ulusçulugu, Hellen rengi söz konusudur. Nitekim Kudüs Katolik

polit bir görünümleri

Grek (daha dogrusu Arab Katolik) kilisesi bagpiskoposu Luffi Iaham,
Rum-Ortodoks kilisesinin tamamen Hellenlegen ve Hellenlerden bagka
kimsenin patrik ve din adami olamadigi, oysa asil müminlerin Filistinli
Arablar oldugundan gikâyet eder (Hoffnung auf eine Oekumene in Jerusalem, Luthe Verlag, Käln 1985, s. 10).
Herhangibir Ortodoks din adamma rastladignuz zaman; isterse dajdaki manastirm basit bir kepigi olsun, isterse bir metropolit olsun, biraz
konugtugunuz zaman, Katolikleri; kryptopopist, yalanct, paparun zayif
imanh mensuplan olarak itham eder. Dahasi var; "Bütün bu Hiristiyanhktaki bölünmeler, bu saçmahklar, Amerika'da çikan mezhebler, bu Yehova Sahitlerigibi manasizhklar, Katolisismin günaludir, bälünme bu
Katolikliklebaglamigiar ve devam etmektedir, sebebi Katolisizmdir," der.
"Ortodoksluk ise, hiçbir zaman bölünmeyen, güçlü tek kilisedir, itikattir," der. Fakat tabiî bu ashnda Ortodoksi için hiç dogru olmayan bir görügtür.

Bir kere itikat yönünden alahm, Hiristiyanhšm ilk bûyük konsülü
(Nicea) Iznik'tetoplandi (325yih). Orada bir bölünme baglamigtir. Rahib
Arius çikungtir; Arius'un fikirleri ve ilâhi teslis üzerindeki çok maddeci
görügleri kabul edilmemigtir ve aforoz edilmigtir ve Arianizm böylece
Kuzey'deki barbar kabileler arasma itilmigtir.
pat431'de Efes Konsülü'nde, Nasturîlerle henüz degil ama, Ístanbul
riki Nestorios ile, akidesine kargi olantar arasmda kavga çikmigtir. 451'de
Khalkedon'da ise, Antakya ve Ïskenderiyepatrikleri, Ísa'dakiulûhiyyetikisinin bir oldugunu ileri
le, Tann'daki ulûhiyyetin aynlamayacagim,
sürmüglerdir;
yani görünen Isa düpedüz Tann'mn kendisidir. Bu görügû
ettive inanel o zamanki Ermenistan kilisesi ve Ïskenderiyekilisesikabul
aynhktan,
bildiBu
reddetmesine
ragmen tutunmuytur.
giiçin, konsülün
Misn'daki Kobt kilisesi (veya Kabtî kili
Ermeni43mgoryen
ve
gibi,
giniz
için diyoruz)
sesi, bizdeki Kibtî kelimesi yanhp kullamhyor, Çingeneler
HiristiyanlaMisn'daki
dillerinde
ashnda
Kibtiler
Sark
ortaya çiknugtir.
rahip,
bir YuOrtodoks
bugünkü
bir
bunlara
ktsnudir
ve
rm önemli bir
diye küçümseyerek bakar. Hem kilinanh veya Rus rahip monophysist
adsenin resmî doktrininde, hem de halk arasmda bu monofizism diye
Iandmlan inanca ve monofizist kiliselere kargi bir yabancilagma vardir.
Yani kilise tegkilâtlan, âdetleri itibariyle Ermeni-Gregoryenin, Rum Ortodoksun, Misir Kobtlarmin arasmda bir yakmhk var gibi görünüyorsa
da bir ayrihk ve aralannda didigme de vardir. Sonra Misir Kobtlarmdan
da; Habegistan Kobt kilisesi aynldi ve Habey kilisesi 1960'tan beri müstakildir. Birbirleri ile de anlagmazhk içindedirler. Meselâ Kudüs'teki mukaddes yerleri nasil paylaçacaklarmi bilemiyorlar. Araya Ïsrail'i koyuyorlar. Ïsrail,hem Habeglerie lyi, hem Misn'la iyi gimdi; o da ne yapaca.

185

anti Khalkedon diye adlandirmak gerekir. St.gimbilemiyor 186 içinde yer alamaymca büyük kilisenin. Kamame kilisesi- nin damina manastir kurmug Habegler. Selâ. inanctedildigi bölümlerden. ama Ïstanbuliçin bu söz konusu degildir. dördüncü Ïskenderiye. Demek ki. Bugün dünyadaki Ortodoks kilisesinin durumuna baktigtruz zaman bunu görürüz.Hiristiyanhgm neyet ettigi. yani havarilere ait episkopal makamlardir. Galatyahlara Mektop diye bir epistula yer aldi. Sonra tabiî Süryanî dedigimiz kilisenin aynhga söz konusudur ve nihayet 431 Efes Konsülü'nden beri Nasturîler de. Bu en büyük beg piskoposun içinde Ïstanbulhariç. Öbürleride yine büyük patriklerdi. Ìkincisi. Patrik dedigimiz. digerleri.nm vaaz nik böyledir. Roma dedigim gibi bu beÿ patrik içinde protokolde önde geleniydi. Antakya böyledir. Su çok ilginçtir. Huistiyanhšm ilk dönemlerinde kilise kurulan. ÏstanbulPatrikligi säz konusudur. ÌmparatorIustinianus da bunu bäyle tamrdt o zaman. yani monofisizme ve Katolisizmle Protestanizmden 'primus . Paul bu bölgede Galatyahlara hitaben vaaz verdi ve Yeni Ahid'in. biraz önce sözünü ettigim Kobt kilisesi degildir. Kobtluga. yani Ìncil'inbir bölümünde. Ístanbulbildiginiz gibi. Paul'un veya St. vaaz verip. Kudüs ve Iskenderiye patrikleridir. ilk cemâatleri olugturdugu. Roma kilisesi änce geliyor. Antakya. Pierre'in gelip cemâat kurup. Simdinormal olarak Hiristiyanhkta bagmdan beri beg tane patrik vardir. St. bugün geride därt tane patrik var. Paul'un ve St Pierre'in kiliseler kurdugu. Istanbul dogrudan dogruya Konstantin devrinde. Kudüs Patrikligi söz konusudur. apostolik piskoposluldardir.Fakat bu Ískenderiye'dekipatriklik. olabilir. Antakya Patrikligi söz konusudur. bir tür inter pares. Efes böyledir. Yani Ankara'nm meselâ mukaddes bir yer olmasi mümkün. bu adla degil. Su bakundan Ankara'ya da ugramt. Antakya. aslmda yalruz bölge piskoposlan arasmda önde gelenleridir. yine Ïsa'mn ulûhiyyet-i selâsedeki yerine yänelik bir münakagayla Ïstanbul patrikinden aynlmiglardi. yerlerden biridir. Ortodoks kilisesi itikat bakunmdan bir birlik içinde degil çok evvel bälünmelere ugramig bir kilisedir.yani Roma.' Roma ayrildigma göre.bu kilise dogrudan dogruya dil ve hiyerargi bakirmndan bölünmügtür. bir imparatorlugun bagkenti oldugu için oradaki piskoposa da patriklik izâfe edilmiytir. Bunlarm içinde sadece ÍstanbuYun bu vasfi yoktur. Çünkü. çünkü St. Korinth böyledir. Du bölge Hiristiyanhk akaidinin. Kudüs ve Ïskenderiye. 451'de Bizans'tan ayrilan monofizist kiliseleriise. Istanbul. Eu patriklerin içinde. Ortodoks kilisesi de bu esasa göre bölünmügtür. Büyük Roma Ímparatorlugu'nunve artik Hiristiyanligm resmen tanmdigi ve Theodosius'tan beri de resmen din oldugu. ahäliyiiniana davet ettikleri bir yer degildir. Bunlar Roma.

Bulgar kilisesinin autocephal oldugunu lûtfen tammigttr. Du dört patrikligin daireleri bellidir. Simdinüfuslan çok azaldi.etinde dusmak gerekit. sadece dagm etegindeki St. onlar dogrudan dogruya Rusya kilisesi kargismda. 187 . bu özerkligi tammanugtir. yani Ïsrail ve Ürdün'ünbatisiyla simrh bir dairedir ve istanbul Patrikligi dedigimiz zaman da güya dünyamn diger bölgeleri üzerindeki bir ruhanî örgüt söz konusudur.geçmeyen. Fener ise. ÇünkübBdiginiz Suyakmlarda Estonya'daki küçük Ortodoks cemâat büyük gürültüyle Moskova Patrikligi'nden kopup Feneste biat etti. Antakya.gey. Katolik olmaya kalkmiglardir. Rusya'nm içinde Gürcistan ve Sina kiliseleridir. Demek ki. o hem ruhanî liderdi. gibi. hepinizin bildigi gibi. bu därt patriklik vardir. Bu olay da Moskova ve Fener'in arasun açtt. autocephai dedigimiz özerk kiliseler vardir. Bulgaristan ise. yakm zamanda dogrudan Ístanbul'abagland11ar. Misu'daki çok az say1daki Yunanca konu. Tabiî bu geeig alan için ya' deyimini kullanmak gerekir. Bulgaristan. Bulgarlardan biraz evve1Romanya kilisesi için söz konusudur. Yunanistan. Grek-Ortodoks inanca sadik kalan. Karelya ise elan Moskova'mn sahasmdadir. Ökumenik Konsil'de) autocephalie perçinlenen Roma Ortodoks kilisesiise Kibns'tir. artik bu Fener Patrikhanesi'nin zulmünden kurtulahm diye. Fener. bu kilise bir kere milli simrlan itibariyle ve Ortodoksinin tek hür bölgesi olarak ayrihmytir. güya bütün Afrika'y1içeriyor. Bu ayri bir cumhuriyet gihidir ve autocephat bit kilisedir. Osmanh hükümeti l870'te Bulgar kilisesiniözerk bir kilise. Romanya.gatunbagh oldugu bir patrikhanedir. Çekyave Polonya'daki Ortodokslarm ise. Rusya. Bunlar birbirinden müstakildir görünügte. elan vard2r Bir zanianlar Iskenderiye en kalabahk Hellen gehriydi. agagiyukari. Iskenderiye Patrikligi ise. sadece Filistin. Kudüs Filistin'le ilgilidir. Bunlar Kibns. Finlandiya Ortodokslart ise. Catherine manastmdr. Ístanbul'daki patriklikten Yunariistan kopmugtur. Aym. Ancak II. autocephaldirler.Polonya.° 'gü- Osmanh hâkimiyeti dolayisiyla daha önce kazandigt (3. Butlann ür. ÇünküYunan ayaklanmasmdan hemen sonra. Büyük patriklikten. Dünya Savaç1'ndan sonra. bizim Osmank Hükümeti ile veya Fener Patrikhanesi ile bir ilgisi yoktur.Xibns'tal<i cemâatin dünyevî yöneticisi olarak da Osmanh hükümeti oradaki episkoposu tamnuptir. Çekya.bugünkü bütün Suriye-Lübnan ve Antakya ve Hiristiyanlann bulundugu Kilikya ve yukan Mezopotamya'yi kapsiyor. eksarhhk olarak tarumigtir. birtakun Bulgarlar. 1840'larda çakan bir mücadele ile 1870'te aynldi. Fakat bu patrikliklerin digmda. Hattâ. Sina dedigimiz yer. bir cografî mekân degildir. Ashnda iligkilerine Ortodoks inancm ve Hellenliligin getirdigibir bag egemendir.

iki parmakla mi. bu eski inanct saklayan Ruslar vardi. (O yüzden de artik kilisenin harem kisnu biraktlnug. Söyleki. Rusya 9.) Demek ki. hem de cumhurbagkam olmuytur. Daima eski Slovince ibâdet edilmigtir ve ashnda Bizans. Marmara civannda Malokan denilen. 17. Büyük Petro. Ïngilizyänetiminde de ve sonra da bu usul devam etmigtir ve o yüzden de Makarios'un olmasi bu durumun yarattihem kilisenin bagi. yani görünügte. biliyorgibi yukanda. malî yönden ortak tarafl yoktur Hiçbir gekilde de yoktur. Rusya kilisesinin bagmda olan Patrik Nikon bütün dinî metinleri. bir kismi da biliyorsunuz. bizim top aklatimiza sigmmigtir o zaman. Bugün için en kalabahk Ortodoks kilisesi Rusya kilisesidir. Bizans kanunlanru almigtir. diye millet bölünmügtür. yakm zamanlarda (Grek Ortodoks diyemeyecegiz artik. Arabca kullanan ve merkezi de Antakya'dan ain'a giden bir patrikhanedir. Aym geyleri Y1manca dinleyecektir Fakat iki kilisenin idaresi arasmda büyük fark vardir. herhangi bir Rus'un. yani Osmanh Ïmparatorlugu'nasigmmiglardi o kavga strasmda. imdi kangik oturuyorlar. yani ibâdettir. Çar. Demek ki.Prokurator . olay bir gi Antakya Patrikligi ise. Ïstanbulfethedildikten sonra ise Rusya. yani Mukaddes Sinodu tamamiyle devletin denetimi altina alnugtir. Sarkkiliselerinde de. asirda Romanovlar zamanmda. hâmisi olarak takdim etmigtir dünyaya ve bu kilisenin Fener'le idarî. dualan. ibâdet geklini ve hiyeraryiyi gözden geçirmigtir. diplomasi ustast olarak bu kilisenin diline de karty15. Yani biz üç parmakla m1 istavroz çakanrtz. Özellikle artik kendini Ortodoksinin merkezi. asarda. çünkü Grekligini birakmigtir) Arabca kullanmaya baÿladi. Ínsanlar atege gitmiglerdir inatlan yüzunden. liturji ve dogma bakunmdan iki kilise birbirine egitlenmigtir. hiyerargiyi aynen Rusya'ya kabul ettirmigtir. Tabiî kabul ettirmek kolay olmamiÿtir. Fakat kilisede pek kisa süre hariç hiçbir zaman Rumca kullam1mamigtir. Bu Osmanhlar ile gelen bir özerkliktir ve o yüzden de Kibns adasmda biz. Antakya'da eski patrikhanenin kilisesine devam edenler.188 hem vergileri toplardi. Rusya kilisesinin yönetimini. asirda Hiristiyanlaymigtir. katliâm olmurtur. Dogu Anadolu'da. Ortak yönleri liturji. Ortodoks. bäyle bir bölümlenme söz konusudur. yani burada kullamlan ibâdet ÿeklini. gu duayi mi ederiz. apagi tarafta ibâdet ediyorlar. Storoverts denilen eski inanç sahipleriile. yenilik taraftarlan arasmda çok kanh kavgalar olmugtur. maruptir. hem idarî igiere bakardi ve Demosgerentos denilen halk pûrasmm bagkamydi. kafesli yerde ibâdet sunuz kadinlar tipki camilerdeki ederler. Yani ilk önce ayn oturdular. Eski devirlerde Bati'da da öyleydi.çekildikten sonra da. büyük kavgalar çikuugtir o devirde. Atina'da bir kiliseye gidip dua etmestade itikat ve ibâdet baktmmdan bir sakmca yoktur. âdeta yirmi kigi kadar tutan bir sülâledir.Oldugu gibi Bizans'm liturjisini. hepsi birbiriyle akraba oldugu için kadm erkek aym yerde.

Rumca konuquyorlar. hiç samldig1 kadar çok degildir. Dolayisiyla bir iletigim söz konusudur. sadece Yahudileri degil. Stalin devrinde pek sesi çikmayan. ikiye bölünmügtür. Amerika üzerinde kontrolü vardir. örgutii ayridir. Oras! New York'a bagh ve ikisinin de hiyerargisi. Rus kilisesinin oradaki topraklarmi anlagma sonucu. 1948'de kurulduge zaman Ïsraildevleti. Birisinde Helenizm hâkimdir ötekinde kendi Slavizmi. organik bir bag vardir. Bunlar Yunancayi kullamrlar liturjide ve rahipler hepsi aym kaynaktandir. Müslümanlari vs'yi de topraklarmdan sürdürten. HL Aleksandr'm hocasi Pobedonovtzev'di. Selânikli insanlan görürsûnüz.denen bir sivil memur tayin ederdi ve Sinodu o yänetir. böyle bir bölünme de söz konusudur. Yani Kudüs'e gittiginiz zaman Peleponezli. Patrikhanenin. Bu patrikhanenin kontml ettigi. malî yönden ayn kiliselerdir. IsraiYdeki Rus kilise emlâki ikiye bölünmügtür. 189 Rusya'da Yahudi pogromlarnu tertipleyen. Rus kilisesi l917 devriminden sonra. Bu memurlarm en korkunçlarmdan biri de biliyorsunuz. tagmmamasiiçin de bazisebepler var. birisinin dili Rusçadir. panslavizmin teorisyenlerinden. K1bns'taki kilise mensuplan ise ora halkmdan daha çok. Yunanistari'la o kadar da halühamur olmaya niyeti olmamasidir. hiç kimse. Bu gibi bölünmelerin digmda Kibns. Sebeplerden bir tanesi Türkiye'deki Ortodoksinin. Du da çok mühimdir. Yunanistan'a tagmma zamam gelmigtir demektedir. çok kuvvetsiz. Öbürü ise. çok kipinin sandigmm tersine. Tarihteki büyük aniisemitlerdendir. Albaylar Cuntasi devrinden beri. Ananenin. dünyadaki merkezlere gelince. Bagkirlarm topraklarmi aldirtan. kendisiyle Küçük Asya'daki ve Bizans'm kalmtisi bir zümre oldugunun bilincinde ve onu temsil ediyor. Demek ki. Patrikhane artik bizim topraklanruza tagmsin demektedir. gayet reaksiyoner bir adamdl. Seriavadisindeki Rus kilise topraklanm ise vermemig Sovyet kilisesine. Rusya kilisesinin bütün dünyadaki emlâki ve yönetimi de farkhdir. Kudüs Patrikligi ve ÍskenderiyeRum Ortodoks Patrikligi arasmda kugkusuz ki. Hattâ Yunanistan. Meselâ. kendi Rusçulugu hâkimdir. Çünküorada hiçbir gey yapamiyor. tarihî gelenegin tesiriyle. Ïskenderiye'de aym geyi görürsünüz. Sovyetler Birligi'ne yani Moskova kilisesine vermig. Çünkü ¯ . Ama tagmm1yor. Ïstanbul'dakiPatrikhane. Paris'te sürgündeki Rus kilisesi kurulmuytur. Bizim Fener'deki patrikhanenin ökümeniklik (üniversal)vasfmi burada artik tartigmamn yeri gelmigtir. Fakat 1967 savagmda iggal ettigi Filistin. bildiginiz Moskova'deki patrikliktir. Yunanistan kilisesi. sonra New York merkez seçilmigtir. ama yine bunlarla bir iligkisi var. bu yerlerin hiçbirisinin üzerinde söz hakki yoktur. Yani bunlar idaxî. Bugün iki Rus kilisesi vardir. Yani mukaddes topraklarda da emlâki ve topraklart äbürlerinden ayndu. ama IL Büyük Savag'tan sonra restore edilen. hiç kimseninkine karigmaz. patrikten çok onun sözü geçerdi. Sina. Bu iki Ortodoks kiliseden birisinin dili Rumcadir.

Fakat ondan sonra Venizelos'un hempehrisiolan oradaki bagpiskopos. ÇünküABD. Athenagoras da aslmda. bir Ískenderiye kadar da degil miyiz ki. mübadeleye ragmen tahminen iki yüz bin kadar Rum-Ortodoks yagiyordu. Katolik kilisesinin aksine diinya üzerinde . Avustralya için de aym gey söz konusudur. hem de zaten Rus kilisesinden koptular. "Allah aykma biz bir Kudüs. Yunan kilisesinin. Ashnda Amerika'daki bagpiskoposlugu Venizelos kurdurmuytu ve bir müddet Yunanistan kilisesine bagh olarak devam etmigti. Finlandiya'daki yirmi bin kipi. Bugün için Yunan kilisesinin artak Fener üzerinde etkisi yoktur ve aym gekilde Fener'in de Amerika üzerinde etkisi yoktur. ÇünküAmerika zengin bir memleket. ben Amerika'da bazi Ortodoks kiliselerinde düpedüz sira kuruldugunu. orada Yahudilik bile degigiyor. Amerika da Turkiye'ye bagh alsun dediIer. Amerika'daki Ortodokslann bagpiskoposuydu. Yunanistan. ÇünküFinlandiya'daki Ortodokslar ashnda Rusya'ya bagliydilar. ÍstanbulFener patrigi olunca. ÜstelikKuzey ve Güney Amerika'daki Ortodokslarm kendi bagma buyruktugu ve Fener'le çatigmalan malumdur. Hepsi budur. Bir k1smi ise. bizim Ïstanbul'lane ilgimiz olabilir. Turkiye arasm¾aki iligkilerinin çok iyi oldugu bir zamanda. IL Dünya Savagi'ndan sonra. dogrudan güya Fener Patrikhanesi'ne baghdir. Fenerin bütün beynelmilelligi. Allah'm yarattigi bu yeni kita üstünde niye diyorlar. Amerika garip bir ülke ve bu garipliklerden Ortodoks kilisesi de payim ahyor. hepinizin bildigi gibi. Bugün iki milyon Amerikan Rum-Ortodokslanmn bir kismt. Böyle münakagalar var ve Ortoayn patriklik olmayahm?" dokslugun âdet ve örfü orada çok degigik. Fakat 1917 ihtilâli olunca hem Sovyetler'den koptular. ABD. son derece büyük nüfuz mücadelelerinin. Yani her gey degigiyor. Sayahm gimdi: Türkiye'deki 2500 Rum Ortodoks. bankta kadm erkek kangik oturdugunu gördüm ki.Ortodoks kiliselerinde ayakta durularak ibâdet edilir. Dolayistyla Fener patrikinin güya orada bir söz hakki vardir Igte buradaki bu Okümenik Patrikarya'nm bütün nüfuzu budur. birdenbire Türkiye'ye baglandilar. Yunanistan'a baglanahm diyorlar. Amerika çok çegitli insanlarm bulundugu bir memleket ve Amerika büyük asimilasyon. hareketlerin oldugu bir dünyadir Ortodoksi ashnda bugün. Türkiye'de de o zaman. patrik olarak Fenefe gelmigtir. Çünkü. agtocephal degildir. gayret gösterip özerk olarak Fener Patrikhanesi'ne bagland11ar. anlaymazhklann. Meselâ. Avustralya ve Amerika'daki bir milyonu agkm kipiyle.190 Amerika'daki Rum Ortodoks Kilisesi. Onun için 1923'te. Reformist sinagoglar çikmigtir. Patrikhanenin Amerika ile iligkileri son derece ilginçtir. Çokdaha ilginç bir durum patrikhaneye bagh Finlandlya'daki Ortodoks kilisesidir. kavgalann. yani erime problemlerinin bulundugu bir mernleket. bu diger ülkelerdeki kiliselerde olacak bir gey degildir. ruhanî alam bundan ibaætfir.

Heybeliada'daki seminerli ve Ortodoks dünyasi içinde tanmm1pt1. hepinizin bildigi gibi. Köy papazi marangozluk yapar.etkisi olan bir din.91erinebakan bir adamdir. devede kulak bile degildir.evlidir. Yani laik teolog grubu dogrudan dogruya Alman egitimli. Osmanh Ïmparatorlugu'nagelen Ïngilizseyyahlardan biri 1830'lania. yani aynen bizim ilahiyat fakülteleri gibi. Vakia bugün Yunan kilisesi (daha dogrusu ABD Ortodokslart) biraz misyoner faaliyetlerde bulunuyor ve Afrika'da yirmi bin kadar kipiyi dine kazandirdiklarmi säylüyorlar ise de. C. Amavut olmaya nu. rm durumu malumdu. Bu yüzden Almanya'ya gidip egitim gören laik ilahiyatçilar Yunan kilise mënsuplarmdan daha çok tanimr. Meselâ Rus kilisesinde dunim daha degigikti. 230. bir kilise degildir. Ama Yunanistan'da papaz dediginiz zaman. Dünyadaki H1ristiyanhk ve din1erin duremu hakkmda da fazla bilgileri yoktur ki. Yakm zamanlara kadar Fener Patrikhanesi'nin egitim merkezi. Bu egitimden ileri gelmektedir. domates yetigtirir. Travels in the Three Great Empires of Austria. Ístanbul'daki Ortodoks papazlan da Yunanistan'dakinden daha farkh bir egitim ve yagayag içindedirler Íçlerinde bayagi bilgili olanlan vardu. Varpova gibi yerlerde yetigen papazlar vardi ve bazilan da iyi filologdu. Yunanistan'da ise teoloji sivil fakültelerde yapilmaktadir. Demek s. c. Rum-Ortodoks kilisesinin daha o tarihlerde dünyadan tecrit edilritigbir hali vardi. Bu millî kiliselerde bugün durum aslmda nedir? Arnavutluk'taki Ortodoks kilisenin autocephaiie'sinden säz etmek mümkün degildir. Daha çok kendi millî bünyesi içine kapannugtir. ki. Arnavutluk ateistti ve dinî kurumlaymalaYunanistan kilisesindeki hiyerargi daha ilginçtir. kendini cemâatin digma ve üstüne çekecek bir adam dügünmeyin. 1838. Russia and Turkey. 191 . Arnavutluk'ta Ortodoks Hiristlyanlar. hayretle onun 'Canterbury bagpiskoposuvun kim oldugimu. Hattâ bizim käy imamlarmdan bile daha dünyed bir hava içindedir. yoksa Ortodoks almaya nu agirhk verecekler görecegiz. äyle dinî bilgisi kuvvetli ve Katoliklerin köy papazi gibi. ruhanîlerin 11gi ve bilgisinde de görülür. 1950'lerde rahiplerin därtte biri okuma yazma bilmiyormug. Fener'deki Patrik cenaplariyla konugtugu zaman.Yunan dilinin kesin * Son birkaç yildaki geligmeter ilginç sonuçlara sebep olacak gibidir. Käyün din i. Anglikan kilisesinin en yüksek rütbeli rahibidir). Afrika'da Katoliklerin.Elliott. ne görev gördügünü bilmedigini' mügahâde etmig (biliyorsunuz Canterbury bagpiskoposu. Rum-Ortodoks kilisesinde Yunanh ruhbanm ve . Bu kapamklihk teoloji bilgisinde.1. bu durum misyoner faaliyetin olmadigmi da gösterir. B. çünkü çok ciddî bir laik ülkeydi. Orada. Protestanlann ve Arab parasiy1a çahgan Müslümanlarin yaptiklan misyoner faaliyet yanmda. ihtilâlden evve1Kiev'deki Ruhban Akademisi'nde.

kaldt orada. Meselâ. Fakat Aynamz la anlapilmipti ve Sirb manastirlarma bu artik beynelmilel vasfru kaydediyor. bugünkü yerine. kardinal olda. Buna ragmen bir unsurdur. Romanya JEflak-Bogdan). . Rum aristokrasisinin bulundugu bir yer degiL Sonradan olmuy. Floransa Konsülü'ne gitti. dizisinde ve IIL Askeri Tarih Semineri'nde. Latin düpmam olmayan ruhanî yok o zaman Bizans'ta. Yunanhhk Rum-Ortodoks kilisesinin vazgeçemeyecegi birçok Burada ele alahm.' Ben burada bazi noktalari vurgulamak istfyorum.192 hâkimiyeti vardir Du yüzden Ortodoks inanca mensup sâir etnik grupiçindedirler. Yani Bulgaristan. iltifat etmigtir Gennadios'u tayin ettigi zaman (bizim tarih kitaplanmizm tekrariadigt gibisadece Katolik dügmanhgmdan degil. Athanasios. Fakat buna oluyor da. Bulgar. manastir vardir. Romen. 19. S1rb. Maregal Tito'yla bir ara rahipler geliyordu. Ortodoksluktan kopan bir cemâattir. Rus vs. Ama onun hayati fetihle bitti. Ïlk patrikhane o zaman Fener as(Fener) geçiyor. süratle hellenize oluyor. birlegme taraftariydt. Cennadios'tan daha fazla Latin ve Katolik dügmamydi. Fâtih Ístanbul'ufethettikten sonra. Sirbistan. Bulgar. Kilisesi'ne asirda. ÇünküOsmanhlar devrinde Ortodoks kilisesi için Copkun Üçok'uniki konferansi vardir. protokolde Ortodoks patrik1erine tarihte gösterilmeyen bir yer vermig. yüzyildan beri Rum-Ortodoksinin yamnda Grek-Katolik kilisesinin güçlenmesi bu yüzdendir. * TTK Atatürk konferanslan Ankara. Fakat Kilisesi'ydi. Fâtih bundan istifade 16. Burada Fâtih'inbagka bir politikast Gennadios aym zamanda siyasî muhalefetin gözbebegi olan ve etmeyi kitlelerin çok tapmdtgi bir din adamiydi). Yunanistan'da Aynaroz manastirlanm bogahyor. Kudüs Patrikligi'adeki Ortodoks manastarlari artik bombogtur. tabiî bütür Yunanistan Ïstanbul'dakipatrikliragmen nastl ge baglamyor ve patrik birinci dereceyi ahyor. ÇünkûArabca kullanlyor.Osmanh devrinde Fenet Patrikhanesi'nin yönetiminde ibâdet ve egitimde Rumca kullanmak zorunda oldugu halde bu milletler kendi dillerini koruyabiliyorlar? Osmanh idaresinin burada vardir. Arabcamn kullamlmamasi ve Arab asilhlarm hiyerargide terfi edememesi yüzünden sogumuglardir bu kiliseden. S1rph. Grek-Katolik kilisesinin Gmklikle alâkasi yok. Aya Yorgi hnda eskiden beri Bizaris patrikhanesinin bulundugu. Osmanh devrinde Bizans'taki durum yeniden restore ediliyor. Yani Suriye-Filistin'in Ortodoks lar bir memnuniyetsizlik Arablar1. Metropolit Bessarion Katolik taraftariyd1. Simdi hallan evrime kisaca ve ana kilisenin Osmanhlar döneminde geçirdigi ile bakahm. Rum. 1986. ama besbelli ki. Ama bunlar da de YuÇünküBulgaristan'la Rusya'dan artik rahip gelmiyor. Pammakaristos dügündü. Bizans'm son patrigi M. gelenleri dolayisiyPakti Balkan nan hükümeti sokmuyor.

bey alti kipi de birkaç kere azledilip. Fenerrin bütün üstünlügüne ragmen.e. Bunlardan en büyük ve gürilltülüsù almugtur. araytirma yapmak. rahiplerin (Rilo Manasttr1) gibi Sirbistan'daki yetigtigi yerlerdi ve burlara malî özerklik. Dolayisiyla. sik igneli fiça hikâyeleriyle Rumlar. asmia. Manastirlara Osmanh politikasinm bu özerkligi göstermesi. menfaat çatigmalan. Meselâ.1. Tarih ve Toplum'da. gruplagmalarm dabüyük rolü var ve Osmanh devrinde gerek patrikhanenin. Nitekim Bulgar tarih ve dil aragtirmálarma. orada halkm gelip gecelemesi sevaptir. cemaatin içindeki itigmeler. Fener'de idarî yönden pek fazla bir degigiklik olmamigtir. Kiliseler arasmda. Çünkü yüz elli dokuz patrigin Osmanh devrinde yüz begi azledilmig.açaktir ki.g. Arahiplerin hikâyelerini dinliyor. s. Esth er de yine 19. Manastirlarm her biri bir hac yeridir. Slavlarm hellenizasyonunun¡önlenmesinde etkili olmuytur. gikâyet ediyorlar YahudileríBablâli'ye: "Bunlar çocuk kesiyorlar.. yeniden tayin edilmig. Bunda Bâbiâli'nin politikasi kadar. Genelde her c.YaniBulgaen önemli yam. gerekse Bâbiâlî'nin en büyük problemlerinden birisi. naklediyor. özellikle bu Balkan kiliseleri autocephalie (özerklik) kazandiktan sonra. vergi muafiyetleri tanmmig. a. mal mülk ve emlak kavgasi olmugtur. Rum Patrikhanesi'nin ve metropolitterin. patrikhane-i mesture'de toplanan bir komisyon. gelen halk1 egitmek gibi görevleri rahatça yapabiliyorlar. Geliyorlar. kütüphanelerini kurmak. en büyük olay da antisemitizmdir. telkinleri altmda kahyorlar. bizzat reaya çok gikâyet etmigtir. Genel Islahat Fermani'ndan sonra 1279/1859-60 M Rum Patrikhanesi'nin islahi zimmnda. Bu bitmez tukenmez bir davayd1 ve. Kral $igman bir berat vermig Rilo Manastm'na. nas11patrik seçilecek. yuzyil sonunda Ízmir'de makale yazdi (Tarih ve Topium. say1 30. Benbassa bunun için uzunca bir Rumlarm hücumuna uçamasuu Yahudilerin Pesah'ta 1986). hediyeler veriyorlar. bazen dinler aras1meseleler çiSik kardig1 bilinmektedir. Sultan Hamid bu tip münazaadan ristan'daki 193 . Hâttâ 1849 yllma ait bir fermanda da islah-1 ahvâl için patrikhanede bir meclis (H. parlalarmi toplamak. Rum metropolitlerinin bölgelerindeki tarz-1idaresi olmuçtur ki." diye ve muhtelif fermanlarlaböyle saçma davalarm dinlenmemesi için kadilara ferman1ar veriliyottlu. bizim sultanlar hemen onu yeniliyor ve devamh hediyeler veriyorlar. Sirb tarih ve dil aragtirmalarma öncülük eden simalarm bagmda rahiplerin gelmesi tesadüf degildir. Sik sik burlarm ma1î yolsuzluklart vs için tedbirler dügünülmektedir. yirmi yedisi istifa etmig. 449'da da Elliott. meclisler nasd çaligacak diye bir nizâmnâme hazirladi ve bu arada 117 adet metropolitlik isim be isim tesbit edilmigtir. manastirlarin otonomisini tanump olmasidir.hamursuza katiyorlar kamm. 19. manastirlar. igneli fiçadangeçiriyorlar. 1265) Rum metropolitlerin dair emir teykiline var. Hellen asilh olmayan Ortodokslar kendi manastirlarmda egitim görmek.

kilisenin yönetimine. Uyelerle birlikte. daha evvel Anadolu'da Rumca bilmez. ÍkinciMeyrûtiyet'in bence en kayda deger laik icraati ve kahci müesseselerinden biridir. bütün Balkan ve bu Ortadogu bölgesinde kilise em1âkinin bu kiliseler arasmda taksim edilmesi ve lastasm konmasi. kavga eden kiliseleri birleptirdiler. Ülkemizde okullar patrikhane denetiminde degildir. vakiflarm denetimine bakarlar. Kadikäy metropoliti olan Gogorius patrik seçilmigtir. Kanunda sayilan 117 piskopostuk. Meselâ Mut diye bir yer vardir. Türkiye simrlan digmda dogdugu için. her birinin kendi vakif idare hey'eti ve kilise cemiyeti (ephoria)sorumlu makamdir ve patrikhane Rum-Ortodoks yurttaglarm ruhanî merciîdir. Fakat bunun baghca etkilerinden birisi. St Sinod Meclisi'ne. Türk Hiristiyanlan temsil eden Papa Eftim. ama orasi da çok önemli bir metropolitliktir." geklinde yorumlamaktadirlar.194 ¯ pek güzel istifade etmekteydi. yerargi elan devam etmektedir. 6 Arahk 1923'te. hiyerarginin tesbit edilmesi. orada ararsamz bir tane Ortodoks bulamazsunz. bir Türk Ortodoks patrikhanesikuruldugunu ilân etmigtir. bugün için de devam etmektedir. Vebu metopolitler patrikhane nezdinde muhtelif görevler görürler. . Kiliseler Kanunu çikarihmptir Bunu uzun uzun anlatacak degilim. uhuvvet ve düzen için ÏttihadTerakki tesirmdeki hükümetler. Du teykilât yapisi. 1925'te o simr di i edildikten sonra. Her kilisenin yanmda yine laik cemâat üyelerinden olugan bir ephoria. artik bir nevi bürriyet. yerine ÍznikMetropoliti Vasilius gelmigtir ve patrikhane bugünkü statüsüne ve idaresine de o gekilde oturmuytur. Mersin'den geçince Konya'ya dogru. yani on iki metropolitten olugan ruhanî meclise damsmak zorundadir Ídarîkonularda patrikhanenin logothet denen muhasebe müdürü (bu unvan Bizans'ta maliye nazirlarma verilirdi) büyük yetkilere sahiptir ve laik idad memur zümresinin kadrosunu da o yänetir asimda. bu yüzden Balkan daglarmdaki komitacilar da birbirini ylyorlardL ikinciMeyrûtiyet'ten sonra. Alagehir'de de (Philadelphia) aym gekilde Rum-Ortodoks artik yoktur. mübadeleye tâbidir denmigtir. bugün bile geçerli olacak bir saglamhk derecesinde. "Ah igte basiretsizler. 30 Kasim 1921'de. ama o bir metropolitliktir ve Mut'un da metropoliti vardir. Bu yorumda da tabiî bir gerçek payi vardit Lozan'dan sonra hepinizin bildigi gibi. Burada patrikhanenin idare tarzma lasaca deginelim: Patrik bir papa gibi her geye karar verme yetkisine sahip degildir. eski hibugün Ortodoks vaktflar. Yani. Türkçe konuqur. Tabiî Hamidiye rejimi taraftarlari da bu olayive kanunu. 1925'te Gregorius'u tammamigtir Türk hukümeti. 3 Temmuz 1910'da. yani dernek vardir. Bâbiâli ile kiliseler arasmdaki iligkilerin tesbit edilmesidir. metropolittik elan devam etmektedir. Venizelos'un dostu olan Giritli Meletios'un patriklikten istifa etmesi üzerine. Çünkübu tip kavgalar ruhban arasmda kalmiyor. bu konuya egildi. Du önemli bir olaydir.

M53'e kadar Osmanh gayrimushm cemâatlerinin hayatmmve idare tarzuun yerli ve yabanci ve Osmanh Balkan dillerindeki kayitlarm tetkiki ." 15. "Frenk'in ekmegindense Türk'ün kihct evlâdu. gerekse 19. sonra. kilisenin ancak de boyutlan bugün bile tartigilan politikanm anlaµlmasmm.ytu. malî ve egitim yönin tamamlanmasiyla.imparatorlugun ile mümkün olacagi açiktir. dinî. adlî. 17 ve 18. Osmanh Ìmparatorlugu cemâatlerin hayatuu bilmeyi gerektiren bir konu yoktur. Osmanh idaresi ve adlî mekanizmast.385-388. Ankara 1991. yüzyilda.C. Osmanh gayrimuslimlerini de çogu zaman Müslüman muhafazakâr çevæler kadar rahatsiz etmigtir. i . tesbitinhiyerargisinin. Gerçektehepimizin bildigi gibi. T. önemli bir boyntuyla Balkanlar ve Ortadogu bölgesindeki Hiristiyan cemâatlerin Batt ve Bâblâlî kargismdaki tutumlan.Tanzimat Döneminde Balkanlar'da Ulusal Kiliseler ve Rum-Ortodoks Kilisesi' Osmank Ìmparatorlugu'ndakilise deyince akla ilk önce 'Rum-Ode doks Patrikhanesi' ve buna tabi Huistiyanlarm gelmesidogaldir. Gerek klâsik çagda. Kültür Bakanhþ Millî Kütüphane Bagkanhþ. Osmanh kiliselerinin tarihi bu nedenle birbirinden aynlmaz bir biçimde metodik inceleme ve bilgi kadar diger dinlerin ve birikimine muhtaçtir. yüzyd boyu Bati ve Dogu kiliselerinin birlegmesine hakh olarak karyi çakan bu zihniyet. Ïstanbul'unfethiidarî. Bizans'm yikihymdan çok önce gayrimüslim tebaaya Balkanlar ve Bati Anadolu'da hükmetmekteydi ve gayrimüslimlerin idaresi yönünden tarihteki diger Íslâmdev1etierinde az gärülen bir tecrübeye sahip olmu. Bu tecrübede Hiristiyan tebaanm çoklugu ve çegitli kompartmanlara mensup olugu.25-27 Aralik 1989. Osmanh modernlegmesi de. YddönlimüUlusfamrast Sempazyumu. yüzydlania Ba* Tanzimat'm150. imparatorlukta nünden imtiyazh ve diger gayrimüslim tebaaya kargi son derecede ustünlügü olan bir kurumun ortaya çikmasuu da saglamigtir. 5. reaksiyonlannm tarihidir. Yani. Batt'mn etkileri. Ïstanbul'unfethinden örtce bu önemli sorunu çözümlemek ve partlara uyum saglamak ve birlikte yagama tarzuu kurmak yolunda daha kurulug döneminde ahykanhk kazannugte Fetihten imtiyazlarmm ve nüfuz alanmm. Türklerin imparatorlugu. Bati ile ilgisi birinci derecede rol oynanugttr. Çokkere peginen iriandtgumzm tersine. kiHseler Bati'yi arkalarma ahp ona tabi olarak Bâbiâlî ile çatigmig degilleniir.

imparatorlukta dogan yeni Osmanh dünya görügü ve laiklegmeye baglayan egitim ve basmdir.Rum-Ortodoks patrikhanesi kullandigi dil ve akîdesi itibarlyle halâ Bizans ortaçagma sadikti ve bu sadakat dolayisiyla ulusalci bir dünya görügünü benimsemekten çok.g. 'The Influence of the West on the Balkans'. Yunanistan kilisesinin Fener'den ayrilmasi önemli ve yeni bir geligmeydi." der. Sirblarm topraklarmda yagamasuu ve egitim görmelerini bir yerde tegvik etmigti.196 ¯¯¯ ti'dan gelen Katolisizmin etkileri ve 19. 1771'de Sirb kilisesinin laik din adamlarmdan Dositei Obradoviç.s. Her geye ragmen ulusal ayaklanma ve bagunstzhk sonucu. Nihayet. 'Dhidaskaita Patriki' (1798). sonralan genç Mmanistan'ida hesaptan çakar'deiste' 1 L S. Revolutionary PIppaganda'. Fener'deki Rum-Ortodoks Patrikhanesi. Clogg R.m. s. yüzyilda Protestanhšm etkileri... kültür ve ticaret iligkilerinin bir neticesidir. çok önceden kiliseye bagh muhtelif dilden etnik cemâatlerin içinde dogan Bat1Avrupa tesirine ve özellikle laiklegme egilimlerine kargi mücadele vermek zorunda kalnugtir. Jelavich. 'an Orthodox reaction to French s. Die MakedonischeFrage. Fransiz Ïhtilâli'nin pek çabuk karyi çikmiglar. 193. The Balkans in TranUniv.1 Bu tip bir dünya ve din görügü. ed. 186-187. C. Fikret Adamr. yüzyil sonlarmda benliklerini de aramaktaydilar. insanlar aydm bir egitim görüp batddan kurtulmah ve Allah'a öyle yaklagmahdir. ve B. kuuluklan ile turya Avusturya. sition.2 Kilisenin bu dönemdeki teolojik münakagalari ve dinler konusunda ortaya koydugu gärügler. Paissij Hillanderskij popüler bir üslûbla kaleme aldigt Slav-Bulgar Tarihfnde. of California Press. 2 A. Fenerli beyler.Çünkü. Sirb ve Bulgar kiliseleriyatan bir eskiörgütlenmeye nin ayrilmasada bu özellik göze çarpar. 1963. "Martasttrlarumz lüzumsuz. . Bu erimenin nedeni Bati'nin dinî propagandast kadar. Gene aym dönemlerde Aynaroz'daki manastirlarda etkisi altmda kendi tarihî Sirb ve Bulgar rahipleri Yunan ulusçulugunun Hillander Manas18. MES 5 (1969). Bulgarlara dillerini ve tarihlerini ve ülkelerinin ganh geçmigini ögrenmelerini vaaz ediyordu. kupkusuz S1rblarmAvusegitim. Stavrianos. kilïseyi restore eden Osmanh yönetimine sadakati tercih etmekteydi. Tanzimat dönemi reformlan Patrikhanesi'nin ve hattâ Ermeni-Gregoryen kilisesinin erime tarihidir denebilir. tirfndaki bir Bulgar kegig. Islämdan çok bati Katolisizmi ve Protestanhga yänegetirdigi fikirlere lik bir mücadeledir. Aslmda uluslagma çagmda gärecegimiz ulusal kiliselerin dogugu ve Fener'den kopma süreci. s. Balkan kavimlerinin tarihinde de dayanmaktadir. klâsik kilise yönetimini rahatsiz etmig ve tepki duymalarma neden olbir yerde klâsik Rum-Ortodoks mugtur. 48-49. Bunlar Fener Patrikhanesi'nin çizgisi digmdaki geligmelerdir. uluslagma çagmda kilise günden güne nüfuz alanuun daraldigim görmügtür. Bütun Ortodoks kilisesi için bu egilimi genelleptirerneyiz. 104-105. Steiner-Wiesbaden 1979.

siyasî entrikalar zinciri içinde ylldizi sönen bir ruhanî kipiliktir. Bonn 1965. Aym gekilde bu kilisenin önemli bir destegi Babiâli nezdinde nüfuz ve görev dereceleri kudretli olan Fenerli beyler dedigimiz. M. kugkusuz Rönesans'a kadar 197 asir sonunda Patrik Kyril Loukaris'in Ïncil'ihalk diline (Dimefiki) çevirdigi ve Protestanhga yakm fikirler besledigi biliniyor. D. Yunan ayaklanmasmda œddetmigtir. Ìçlerinde vardi.000 Katolik vardi. Bu yetkiler Ermeni Patrikhanesi için de söz konusuydu. Penguin-1973. Bouvier Verlag. Buna Müslüman dinine geçenleride ilâve edersek. Calvinist fikirlerin agir bastig1 görülmugtür (Timothy Ware. netin Bati kargiti tutumu. s. Ama bu gibi egilimler kendisinden sonra piddetle yasaklandi ve kilise dil olarak da Koinae dedigimiz Bizans dönemi Yunancasuu kulland1.. 106). imparatorlukta Yunanca üç alfabeyle yazihrdi. Ïonadalarmda. Ortodoks Arnavullar ve Arablarm dirû.Hiristiyan Arnavut ve italyanasilh aileIer de 3 Demetrios Tsakonas. Fener ölen ve aziz olarak amlan bir taFatrikhanesi. Bulgarlar. 19 ve 22. Patrigi sadece Dîvân-i Hümâyûn yargilayabilirdi. The Orthodox Church. Vârissiz terekelere patrikhane sahip olurdu. Grandes famil4 Fenerli aristokrasihakkmda HistohquE EÉÛBngüÌOgŠggfi les de Grece d'Albanie et de Constantinople (Dictionnaire Paris 1983. 16.Türk ve Hellenlerin miglar ve amaç olarak Osmanh Ïmparatorlugu'nu mügterek bir imparatorlugu olarak geligtirmeyi tercih etmiplerdir. Fener Rosoylularmm hepsi Bizans'tan kalma safkan Rumlar degildi. Bu iglerde de Osmanh kolluk kuvvetterinin müzaheretini görürdü.3 Fekun tarihi kipilerin azizligini tammay1 uzun bir süre uzanmaktadir. mufassal bilgt için bkz. Ancak gayrimüslim tebaa arasmda Rum Ortodoks Patrikhanesi tabileri itibarlyle en yaygm ve kalabahk nüfusa hükmediyordu ve Fener'deki patrikler diger gayrimüslim ruhani reisler arasmda protokol bakumndan öneelik sahibiydiler. Ístanbul'daki ve destegini aranug ve giderek Protestan çevreierin tesiri altmda kalÍmg Confessions adiyla Cenevre'de çok sonra 1629'da basilan eserinde. s. Kilisenin tesbit ettigi bölgelerdeki metropolitler de oralarda patrigin mutlak yetkili temsileileriydi. Yani. Alti defa patriklige tayin ve azil edilen. Geist und Gesellscimftin Griechenland.4 Fenermen. Patrik butün kilise evkafina hükmederdi. malî yönetimini de Fener Patrikhanesi'ne vermigti. . Frango-Chiotiki denen Latin harfleriyle yazilan ve el Camiya dedigimiz Arab harfleriyle yazilan Yunanca metinIeri de. Katolik propaganProtestan diplomat ve misyonlarm daya kargi savagirken. Chios'ta (Sakiz) apagi yukan 11. Fener'deki Rum aristokrasisi idi. Sturdza. Yunan alfabesiyle yazilan Ytmancaya ilâve etmemiz gerekir. Bulgar. Bununla birlikte imparatorlukta bütün Yunanca konuganlar Ortodoks mezhepte degildi. Egitimi ve basun iglerini sansürcü olarak denetler ve cezalandirdiklarnu sürgüne yollayabilirdi. Osmanh. egemenligi Sirblar.

eden Peç Patrikligi de 1767'de bir daha lagvedildi. Diger yandan. 18. tipki patrilder gibi Tanzigayrimüslimunsurlann sonra yava. Bulgar eksarhiasmm bu olaylar sonucu doguçu. nihaAfmma. eyâletlerde de metropolitlere tegmil edilmigti. Diger gayrimüslim cemâatlerin. bu kurumun kendi milleti içindeki nüfuzunu kirmigttr. evvelen Yunan ayaklanmastyla egitim Tanzimat boyunca geligen laik yet ve basm ve nihayet diger gayri-Yunan Hiristlyanlarm ulusal kilise hareketleriyle luzlanmigtir. Sokullu Mehmed Papa sayesinde 16. Çünkübu sonuncular itikad ve akîde meselesinden degil. Yani bir bölgede Rum-Ortodokslar ne kadar az olursa olsun. onlarm ruhanî reislerine idarî-malî meselelerde daha fazla söz hakla ve temsil önceligi tanmdi. yüzy1ldan beri geligen Makedonya ve nihayet Bulgar-Katolik kilise hareketinin de bu çözülmede manevî bir pay1vardir. MV. Tanzimat'tan sonra Ermeni-Gregoryen. ulusal dilde ve ulusal ruhbanla toplumsal yagamlaruu surdürme isteginin ifadesiolarak geligtilerve Ortodoks kilisesinin parçalanmasmda dolayh bir rollèri oldu. Ermeni. no: 383. Bilindigi üzere 1235 T1rnova Patrikligi ve Stefan Dugan tarafmdan 1341'de teykil edilen Ohrid-Peç Patrikligi Bulgaristan ve Sirbistan'm müstakil ulusal kiliseleri mesabesindedir. malî.. Ermeni ve Rum patrikhane meclislerinin tegkili (bunlata millet meclisleri deniyor) ve kilisenin kontrolü digmda laik egitim gören Hiristiyan gençlerinvarhgi. bu ldâsik protokoler imliyaz kaldmldi ve Marunî. Rum patriklerinin protokoldeki öncelikleri. .li beylerin devlet nezdindeki nüfuzlan da. Balkanlar'da sayica az taraftari olmakla beraber. Marunî.5 Nasil oldu da Fâtih Sultan Mehmed devrinde muhtegem yetkilere ve gönïnúme Aavugan Rum-Ortodoks Fadkägfnm yetki ve afaru agmdt? kopan Yunanistan kilisesi. yüzyilda yegimsizhklan niden bagunsizhgim elde. yüzyilda baglamig ve güçlü bir Amira zümresi dogmuytu.. yavag agmacak ve diŠer seçkinIeri de bu alanda onlarla eg rütbe ve movkie kavugacaktir. ruhanî reisler arasmda mettopolitter öncelikli bir yere sahipti. Ïstanbul'daki Fransa büyükelçisi Girardin 13 Subat1686 tarihli bir raporunmat'tan 198 5 BOA. Asimda Ermeniler için bu süreç.bu nedenle önemlidir. Süryanî gibi cemâatlerin riufusunun daha kalabahk oldugu bölgelerde. 18. adE. 1453'te bütün Balkan Ortodokslan Ïstanbul'dakiRum-Ortodoks patriginin ruhanî. idari üttünlügüne tabi oldular ve basona erdi. Süryanî tebaadan kim kalabahksa. yüzyilda baz18ulgarlarm Roma'ya tabi diger SarkKatolikleri gibiözerk bir Katolik kilise teykil etmek istedikleri biliniyor. Osmanh fetihleriile bu kiliseleria bagunsizhét ilk anda devam etti ise de. Ì. Bu dönemden beri Bulgarlar arasmda bagimsiz kilise özlemi vardi ve bir ara 17. Katolik. 15 S 1273/15 Ekim1856.

Russia and Turkey. Bulgarlar ve Rum ruhban arasmda bazen kan dökülmeye kadar varan kavgalarla geçti.8 Protestan misyonerlerin bölgede Arab Hiristiyanlar.da. yüzydda genel bir egilimdi. Örnegin1830'da Arab Hiristiyanlarm yüzde 90'1Rum-Ortodoks kilisesine baghyken. C. Suriye ve Filistin'de daha da belirgindi. Ìtalyancave Yunanca âyin yap2hyordu? Giderek bu mezhep küçük gruplar arasmda yayddi. yükselen Arab ulusçulugunun (äzellikle bu akim H1ristiyanlar arasmda güçlü idi) taleplerine cevap verememig ve onlar1Protestan ve Katolik misyonlarm kucagma itmigtir. Rum-Ortodoks kilisesinin yüksek rütbeli ruhbanm tayminde Arablara iltifat etmemesi ve dil sorunu. gürültülü bir finalle. 9 A. 13 Feb. YeniYunanistan'm lideri Kapod'istria Ístanbul'dan gelen Fener temsilcisinigüphe ile kargilamtyt1.e.g. Eu süreç. 33-34. London 1838. smda geçig kabul edilmiyordu. s.. Marunîler. 1829-31 arasmda Yunan Kilisesi Fenef den koptu ve kendini autocephal olarak ilân etti. bagunsiz Yunanistan'dan dogdu.227 ve 241. 102. yüzyil sonunda bu oran yüzde 30'a kadar dügtü. Turouie. s. Ama belirtildigi üzere. 1850'de Íngiltere. 8 Priedrich Heyer. Olaym etkisi görüldü. 1830'lar Bulgaristan'm her yerinde. VVürzburg 1977. 7 Osmanh tarihi konusunda pek iptidaï bir bilgi sardetmekle birlikte. 199 .6 1773'te Cizvitler Osmanh ülkelerinden kovulunca bu yerlerdeki Katolik misyon Lazaristlere geçti. örnegin Protestanhga ve Katolisizme geçig bagladi. dönemin Rus kilise görevlilerinden Porfirij (opolejenii jerusalemskih tzerkwi) adh risalesinde. 210. B. s. yüzyilda diger mezheplerden. ÖrneginLazarist rahip Girolomo Bono'nun 1742'de Selanik'te kurdugu kilisede Fransizca. Kohthammer-Stuttgart 1984. Fener'in zayiflamasmda asil cesamtlendirici örnek. 19. c. Bu gibi bazi din degigtirme vakalari için C. Ortodoks kilisesinin Arab müminleœ ve isteklerine karpi lâkaydiligini elegtirir. Oysa 19. P. 203. bazi Bulgarlarm Fransa kralmm bu konuda himaye ve muzahentini istediklerini bildiriyor. Heiligen Landes. özellikle Filibe gibi kangik etnik yapifi gehirlerde. 1686. Die unierte Kirche in Mazedonien (1856-1919). Yoksa bagka dinler ara-. Ulusal Bulgar Kilisesi'nin kurulugu ile tamamlannugttr denebilir. Protestanhga geçigi kolaylagtiracak müsaadeyi elde etti ve Protestan misyonerler Rum ve Ermeni kiliselerinin itiraz ve änlemesine ragmen daha kolay faaliyet gösterebildiler. s..9 Balkanlaida Rum-Ortodoks Kilisesi'nin zay1flamasi. Ortodoks-Rum kilisesinden kopug 19. voL 18. hattâ Dürzîler arasinda faaliyet göstermesi yanmda. Kirchengeschichtede. s. Augustinus Veri. Eu yillarda ümidini kaybe6 Girardin'in raporu için: Fransiz DigigleriArgivi. Makedonya Katolik Kilisesi için gu esere bakilmahdir. Rum kilisesinin bu tutumunu. II. Travels in the ThreeGreat Empires of Austria. Elliott. Ashnda Íslâmdevletinde din degigtirme sadece ihtida (yani Íslâmageçig)biçiminde mümkùndü. Rudolf Grulich.

yüzy11da bütün Tanzimat aydmlari gibi. 1860'ta Ïstanbul'dakibirkaçbin kigi. 6%9. Ulusaleilar kadar. Tabiî Fener'deki Rum-Ortodoks Patrikhanesi bu kiliseyi. rimüsliinferin saylSL.rasmdaki bu tip Osmanhlara örnek tegkil eder. buna ragmen sam1dtgi kadar yayllmadi. Babiâlî'nin bu konuda tereddüdü. .dindeki kardefieriyle Arnavut olduklarmi ve Osmanh Împaratorlugu'nunsadik tebaast olduklarmt açaklayarak patrikhaneden ruhen ve hattâ pratik olarak koptuklanm aç1klamtytir. dogacak bir çatigmadan çekinmesi ve Rusya'nm Fener Patrikhanesi'nden yana takmdigi tavirdan ileri gelmekteydi. Bu hareketin teorik öncülügünü 1859'dan beri Bolgaria gazetesini ç1karan Dragan Tsankov yapiyordu. Rumlarin da önemli bir kesimi Osmanhhk gibi yan laik bir imparatorluk ideolojisi etrafmda toplandilar. Selanik. s. Edirne gibi yerlerde bu dönemde Bulgar-Katolikhanketi yayilmaya baglad1. Kugkusuz kilisenin ideolojik ve siyasal önderliginin erimesinde. Osmanh yüksek okullart bunu -kilisede "who's 10 'Dejatel'nost Bolgarskoi Katoliçeskoi Tserkvi'.10 Bu kilise. bagunsizulusal kiliselerin dogmasi kadar önemli bir olay. Ortayh. 1885'te de Romanya için söz konusudur. bizzat Rum milletinin seçkinlerinin gördükleri laik egitim ve Takvim4 Vakayi'nin Rumca nüshasiyla baglaylp gideæk yayllan ve özellegen Rumca basm organlan ve negriyattir. Gene Ermeninaztrlardan Dadyan Artin Papa Ermeniler a. yüzydda arth. fakat bu olaylart izIeyen ilk on sene içinde Ortodoks Bagamsiz Bulgar Eksarhiasi Bâbtâll tarafmdan tanmdt. yüzyil Osmanh toplumunun 18. merkezi Belgrad olmak üzere Sirb Kilisesi için. Sayilan samldigmm aksine hiç de az degildir ve yeni tetkiklerle daha çok ortaya çikmaktadir.Sofia BAN 1982. Bulgaristan ulusal kilise hareketi Balkan Ortodokslan arasmda ulusal kiliselerin tamnmasim luzlandirIruptir. Mezkûr 1860 yih sonunda 2000 kadar Bulgar.200 den Slav unsurlann küçük gruplar halinde yeni kurulan ve garkKatolikleri meyanmda sayilan Makedonya ve 1860'larda da Bulgar-Katolik Kilisesi'ne geçigi bundan ileri gelmekteydi. Bulgar Katolik kilisesi hareke ti üzerine. Bulgar kiliseleri için bagimsizhk isteyen bir harekete bagladi ve Bâbrâlî'denböyle bir talepte bulundular. who"su henüz hazirlanmig de19. 1879'da aym hareket. bu grubu da bir vakia olarak kabul etmeliyiz. 19. f. 19. Pervi Meidunaroden KongressPo BolgaristiAn. Atina ve Londra sefiri Musurus Papa bu grubun örneklerinden biridir. yüzy11da ancak Avrupa'da okuyarak edinen gayegitimi Laik gildir. ancak IL Dünya Savãçi'ndan sonra tamdi. diger. Ïstanbul'dabir nümayi. yapti ve ErmeniKatolik patriki Hason Efendi ve Ïstanbul'dakiPapahk temsilcisine mûracaat ederek ark-Katolikleri arasmda sayllacak bir özerk Katolik Bulgar kilisesinin tamnmasuu sagladilar. 1878'de Arnavutluk ligasi kuruldugunda bu halkm Ortodoks kesimi de.

Pamukçuyan. Su nedenledir ki.II. baglangtçta ruhanî reislerin hiç hoguna gitmemigti. 'ArµruniOhannes'. Tanzimat dönemine. 11 K. 201 . 19. basin idare ve ve Tanzimat'm sinde hizlanmigtir. Topkapih mütevazi bir Ermeni genci Ohannes Aryaruni burada okudu ve ilerinin Ermeni patrigi oldu. Ama bir müddet sonra. 1063.sagladi. geligmesi alamlarmm ulusalci Slav genellikle erimesi. bir yerde. todoks kilisesinin reformlar sayealanmda getirdigi maarif. genelde Ermemda kalan yaym organlanyla zayifhyordu. ni-Gregoryen kilisesi için de dogrudur ve yukanda saydiginuz sebepleruhanî yöneticileriyanmda. Rum-Ortodoks kilisesinin aymma tarihi demek pek de gerçekdigi bir de- gerlendinnesayilmamahdir. Galatasaray (Mekteb-i Sultanî).11 Kilisenin ideolojive telkinleri ve dünya görügü onun sansürü diBu agmma. istanbulAnsiklopedisi. Ozellikle. yüzydda kiliselerin zenaatkâr ve esnâftan gelen üyelerle ve zenginlegen laik zenginlerden onlarm idareye iëtirak etmedenettenip kurulan meelisler tarafmdan da klâsik Rum-Oreyâletlerinde Balkan Fakat leri de önemli bir geligmeydi. re dayanir.

iptan. Osmanh Yahudiligi.Avde Edirne. IL Abdülhamid'in 1909'da 31 Mart vakasmdan sonra tahttan indirilmesi üzerine hahambagi (kaymakam) Moshe Levi'nin istifa etmesidir. 501-515. Önceleri Aykenazî sinagoglari ayriyd1. Musevî milleti ilginç bir sosyo-politik konumdaydt Cemânt içinde megrutî rejim taraftarlan etkin oldugu gibi. Suriye. aslmda Sefardi gn. ÏstanbulBarosu yay. zira Mûsevîler kadar degigik dil konuçan bagka bir grup yoktur. Orta Anadolu'da.. Müslüman Türklerinkine paralellik gösterir. Íspanya'dangelen asil kalabahk cemâatin diliJudeo-Espagnol (Ladino) d1pmda. Selanik ve Gelibolu gibi kalabahk merkezrupa eyâletlerinde ler digmda Bosna. . Aslmda galiba eski yönetim. Fakat özellikle Dogu Avrupa ve Rusya'dan gäçlerin artmasiyla her yerde Aykenazî gruplar da göze çarpmaktaydi. yani Ïspanyave Akdeniz'den göçen Mûsevîlerden oluguyordu. Nitekim. Ye men. Güney Bulgaristatt ve Makedonya'da birçok kentlerde Musevî cemâatine rastlamak mümkündü. äzellikle Bati Anadolu'da hemen her kentsel merkezde ve Ïzmitdegenig bir cemâat halinde yagiyorlarda. DoguAvrupa'dan ve Rusya'dan gelen dag1mk göçmen gruplarm (Açkenazî) konugtugu ve ibâdet esnasmda da kullamlan Yidig denen dildi. 1908 Temmuzu'nda Osmanh Ïmparatorlugu'ndamegrûtiyet ilân edildiginde. Hamidiyye rejimine sempati duyanlar da vardi. bu düalizm Yahudi cemâatinin yönetim kademelerine de yansumptL O zamandan beri tekrarlanan ve bilinen olay. Trablusgarb'da (Libya). Dit bakimmdan Osmanh ÍmparatorluguMûsevîlerini sadece bu iki grupla smirlayamayiz. imparatorlugun en genig alana yayilan grubudur. Bütün Arab vilâyetlerinde ve eski Osmanh egemenlik bölgeleri olan Magrib ve Misifda. Agkenazi sinagoglaribugün Ístanbul'dadil degilsoy ve gelenek dolayistyla ibâdete devam ediyor. Ïsfanbul1992. Cografî yönden Müsevîler. özellikle Mezopotamya ve Arab vilâyetle- Osmanh megrûtiyetinin surlardan * Tank Zafer Tunaya'ya Armagan. Bu tutum. ancak zamanIa eridiler ve yerli Sefarad cemâatle kaynagtilar. imparatorlugun genig cografyasiiçinde. yerini Jön Türklerin taraftan olan partlye hadise ç1karmaksizm terk etmek yolunu seçmigti.Son Devirde Osmanl: Musevîleri' 2o2 siyasal ve sosyal tarihi içindeki en ilginç unbiri de Osmanh Mûsevîligidir. s. Lübnan ve Filistin digmda Mezopotamya ve Güneydogu Anadolu'da. Ïkinci Meyrùtiyet yillarmda Osmanh Mûsevîlerinin genel durumu öyle äzetlenebilir.

s. sadece Sionist hareket açismdan degil. yüzyd çúamptir. 1910'da Anglo-Levantin Banking Company. Istanbul'da bir gube açtL Sionist liderlerin en ünlüleri bu bankamn bagmda. 2 BOA. gerekse Bâbiâli'nin tutumu aç1smdan çok kannagik boyutlar arz eder ve literatürde bu konuda kolayca verilen kugku hükümlerin. Özellikleegitimin yapisma bakihnca da bu durum anlagihr. bundan sonra bu gehirde ve imparatorlukta Sionist temsilei olarak gärev görmeye bagladilar. Osmanh Musevîleri için ulusçuluk makbul ve moda bir akun olmanupts. Ashada politik balamdan etkin bir örgütlenme de göze çarpmaz. 2 $ 1266/13 Haziran 1850. önce onlarm modern çagm ulusçulugu kargisindaki tutumlarm1 anlamak gerekir. Ama. Bu nedenle devlet. duruma müdahale olaylarm özellikle Selânik'te bir fennan bu gibi görliidügürfü ve yasakemrediyordu. 17 Arahk Salom.1980. no.. (Omeþn Istanbul'da Yazici Sokaþ ve Karaköy'de 26Jfam Sokagt'nda sinagoglan vardt ve gigli'dede onlara ayrt bir mezarhk tahsis edilmigti. gerek Osmanh Musevî milletinin yönetimi. no: 5129..)1 Italyan Yahudileriimparatorlukta uzun zaman önee yerlegmeye baglamigt1. bu bankanm bagmda bahmmast onan gayrimsmîdurumuyfa gilidir. Osmanh Ïmparatorlugu'nunbagkentinden yazilan raporlar. 1 Naim Güleryüz. 1986. Ama yerli cemâatie kaynagma ve tebaaya geçmeleri 19. Su dönem. yüzyila özgü bir olaydir Bu konudaki belgelerde rastladtgimiza göBilindigi ortalannda 19. Osmanh Yahudilerinin imparatorgösterir. Osmanh Mûsevîlerinin Sionizm kargismdaki tutumlanm anlamak için. yüzyilm ve okullanndan 'Alliance Israelite Üniverselle' sonra. 203 . sorunu anlamamizi daha da zorlagtirdigma Sionist hareketin temsilyoktur.rinde Arabca. Osmanh sakça görülmeye baglanmas1 üzeriMûsevîsi kadmlann evlenmelerinin 1266/13 etmigtir. Ístanbul. katúdi de Meerûtiyet bir ideolojik ne IL dünya ikinci yarisurda laik egitim görügü getiren bir 19. yûzyd ortalannda Toscana devletinin pasaportunu tagiyan Musevî erkeklerle.Selanik gibi büyük liman gehirlerinde ayn sinagoglan olan ÍtalyanYahudi gruplan da vard2. I. fakat son devir Osmanh yänetimi ve bagkentteki diplornasinin tarihi açasmdan da ilginç belgelerdir. örnegin 19.Ïzmir. bu sefer Osmanh Musevîligi modernist bir ideoloji ile de tamgiyordu. MV. bi Osmanh hukukunda her dinden Osmanh erkegi için yabanci uyrukhi zevce almak mümkündü. Heuzak olduldanm luktaki ulusalci akimlar atmosferinden merkezlerde dint tahsil kurumlarmm ögretildigi ilk bilgilerin bütün men 'Ístanbulitalyan Musevî Cemâati'.2 arasmdaki Osmanh lisan renkliligiMusevîleri lanmasmi siralannda renklilik denebilir. giuyrukluk ortaya sorunu re. Cemâatin maarif örgütünün yapist. 2. Haziran 1850 tarihinde çikan 2$ ne. hattâ Âramcakonuguluyordu. F4kat kadm için yabanc1 uyruklu kocaya varmak mümkün degildi. Kugkusuz Osmanh Ïmparatorlugu'nda Rcis2nin.

Ílkokullarda yaygmdir.204 bulunmasma änem verilmigtir. IL Meyrûtiyet döneminde Ìttihad. fakat Íbrariîharfli bir gazete çtkardigru biliyoruz. Dindarhk ve dinî kimligi saglayacak bir egitim yeterli görülmekteydi. s. yih içinde. Dolayisiyla modern. Izmifde Musevî ilk tahsil kurumlan yaygmken. II. . sefirleri.Moiz Kohen ise. Nesim Maziiyah. Tibbiye gibi kurumlara gidiyorlardt. Sihhiye örgütiinün yüksek kademelerindekiOsmanh Mûsevîsibürokrattarm sayist küçümsenecek gibi degildi. laik üst düzey egitimini Osmanh Mûsevîlerine Alliance Israelite gibi kendi cemâatlerinin kurmadig1 kuruluçIar getirmigtir Bunun dagmda Osmanh Musevî gençleri hemen her türlu okulda ve mali imkâm olmayanlar ise burs sisteminin yaygm olarak uygulandigi Osmanh egitim kuntmlarmda okumuglardir. Musevt memurlar komusunda Bagbakanlik Osmanh Argivfndeki yeni tasniflerden çtkan bazi bilgileri yakmda yayunlayacagaz. Aym durum bagka yerlerde. Hukuk. Türkçeyi anadili gibi bilenler az degildi. Musevî aydinlan arasmda da iki dilli olanlar. devlet salnamesine gäre 7 adet Musevî rüçdiyesi (ortaokul) vardir. Meprûtiyetle Musevî okullan öncü bir uygulama ile Türkçe lisans derslerini artird2 ve programlara Türkçe okutulan Osmanh tarihi ve Osmanh cografyasi gibi dersler koydular Bu ikili egitim yapisuun Galatasaray (Mekteb-i Sultanî)'dan sonra ilk uygulayanlan Musevî mektepleri oldugu anlagthyor (bu nygulamanm 1925'te bütün yabanc1 okullara nygulanan program için örnek olup olmadigi aragtinlmaya deger). ama muhtelif nezâœtlerin. örnegin Aydm vilâyetinde de görülüyor. ama Musevî cemâatiyle ilgisi olan daha yûksek kurumlar hahambagihk veya ilgili vak1flar tarafmdan kuralmuy degildir. Örnegin Hahambagmm kethüdasi Moiz Fresco'nun 1888-1890 yillarmda Ízmifde Üstài adh. Bir sayisal veriyle durumu aç1klayabiliriz: Îstanbul'da 1909/1327 H. Ashnda Osmanh üst bürokrat kesimi içinde Osmanhlagmig Musevî seçkinlerin varhšx da bundan ileri gelmektedir. gençler bagka okullara ve Mekteb-i Mülkiye. imparatorluktaki bazi unsurlar gibi. Maliye örgütünün. Ïstanbul1928.3 Nihayet. 128-136. valileri arasmda Musevî seçkinlerine rastlanmlyordu. Nihayet Avram Galanti de bu dönemin sivrilen iki dilli Osmanh aydmlarmdandi. Osmanh nazirlan. Türkler ve Yahudifer. Daha yüksek derecede egitim veren Alliance okullart yabanci kökenliydi ve baglanglçta bilindigi gibi Osmanh Musevî milleti idaœcilerinin ve dinî liderlerin kargi ç1ktigi kurumlardi. 1915-18'de ÏktisadiyâtMecmûasr'ni çakarnuglardir. Türk dilinde. rügdiye say1stnda azalma görülüyor ve o yillarda daha yüksek egitimi Musevî cemâati kendi düzenlemiyor. Dolayisiyla ulusalci ve laik egitimin verilebilecegi daha üst düzeydeki egitim kurumlanm Osmanh cemaat örgütleri meydaria getirmernig ve gençIeri bir düzeyden sonra kendi haline birakmigtir. 3 Avram Galanti. Zaten Musevî gençIigin okudugu tüm okullarda Türkçe dersi oldugu gibi.

bugün bile tarihçiler arasmda tartigma konusudur. hattâ bazi Arnavut ve Arablarm aksine. BOA. Misir Cemiyyet-ilsraillyyesi adh örgütte yer almigti. Bulgarlar. Nesim Maziyah. Megrûtiyet dönemine yakm tarihimizin ilginç simalarmdan biri olan Hahambaµ Hayim Nahum'un temsilciligi ve yönetimi altmda girdiler. . Simdiistanbul'dan Vitali Faraci. kendi âyinleri üzere itaat ve inkiyâzda kusur eylemiyeler. Ruin ve Ermeniler seçimlere ulusal programlarla girerken. daha Sultan Abdülhamid devrinde temasta olan politikacilardi. Du gruba son dönemin ünlü simalarmdan Avram Galanti'yi de ekleyelim. ÂyanMeclisi'nde Daviçon Karmano ve Behor Egkinazi bulunuyordu. Ìstanbul'dan Osmanh Musevileri. Bu destegi bazi Balkan uluslaripm veya Rum ve Ermeni aydmlari gibi bir ulusal uzlagma olarak degil. s.Mûsevîler megratiyet hareketini destekleyen äncü bir gruba sahiptiler. Bagdad'dan Hezekiyel Sason vardi. Balkan Harbi'nden sonraki devrede Seseçildi. Nitekim dönemi içinde laik bir ulueçuluk olan Sionizme de iltifat edilmemig ve imparatorlugun diger unsurlarma karp Yahudiler hep uzak kalmiglardir. kâffe-i memâlik-i mahrûsamda bulunan millet-i Yehûda'nm hahamlan ve cemâat basilari ve gâir büyügü üzerlerine hahambagi bilerek bahambaghga müteallik ve kûçügü mumaileyhi umurlan da mumaileyhe müracaat edib ve yolunda olub ve sözünden tecâvüz etmeyib. Albert Ferid Asseo. lânik kaybedilince Emanuel Karasso." 205 ¯ ... 38-42: "Niçân-1hümâyûn odur ki: Münhal olan âsitâne-i âliyyem ve tevabii hahambaghšma bermûceb-i nizâm tegekkül eden heyet-i intihabiyye tarafmdan intihâb kalmmig clan kudvetu'l-milleHAYÍM NAHUM Elendi damet rütbetühunun ti'l-Mûseviyye icra-yi memuriyeti Adliyye ve Mezâhib Nezâreti'nden vukûbulan ig'âr ve Meclis-i Mahsûs-1 Vükelã-y2 fîhhamca virilen karar üzerine tensib kilmmagla. Selanik'ten Emanuel Karasso. Fakat Mûseviler diger yandan siyasal hayatla daha çok ilgilenen. II. Karay ve Yahûd Defterleri. 4 2 Temmuz 1909/23 C 1327 tarihli pu tayin fermam ilginçtir. Musevî aydmlar II. Ama kariyerinin Íttihadve Terakki ile yükselme gösterdigi ve hahambaµhgin Osmanh Musevileri üzerinde hem idarî. Ahmed Riza ile muhalefet yillarmda temasa geçen ve destekleyen. meghur Emmanuel Karasso ve Nesim Russo Ïttihadci grupla. Ízmir'denNesim Mazliyah. mezkûr hahambaghšm mûmaîleyh uhdesine tevcîhini mutazammm purût-u kadtmenin derciyle igbu berat-i hümayûnu verdim ve buyürdüm ki: mumaileyh Hayim Nahum Efendi Ïstanbul ve tevâbü millet-i Yehûdâ'nm hahambaç1s1 olub. Menahim Salih. dogrudan Osmanh patriyotizmi çerçevesinde gösterdiler. Paris'te Mepveret gazetesi grubundan Albert Feva. Ikinci Megrûtiyet parlamentosunda Mûsevîler 1877ye göœ daha etkili bir grupla temsil ediliyorlard1(1877'de Avram Aciman. Íttihadve Terakki'yi destekleyen konumdaydilar.4 Nahum'un kipiligi. Bosna'dan Ziver ve Yanya'dan Daviçon Irvi vard1). Mûsevilenie bu egilim hiç olmanug. millî kulüpler dahi tegkil etmemiglerdir. Megrûtiyet'i tam desteklediIer.

ayn mahallede kurulan ayn sinagog (Karaim cemânti kinisa tabirini kullamr) ve malî. 223.) Nahum'dan hahambagi ve diger 27 önemli merkezdeki reislerden baghahamdiye säz edilmektedir. 19.Nahum'un liderliginde vurguland1. Nahum'un rolünü de görmek gerekir ve esasen imparatorluktaki diger gayrimüslim grupIarm ileri gelenlerinin Nahum'u hedef almalarmm bir nedeni de. Oxford 1973. Kendisi birinci dereceden mecidî nigan tagimaktaydi ve protokoldeki ve hükümet nezdindeki itibar ve nüfutu kuvvetliydi. matbuatta. 25 M 1018/30 Nisan 1609. hem de potokol yönünden üstün ve etkin bir makam hâline ve tevâbii millet-i gelmesi onun döneminde olmuëtur.. Genellikle herhangi bir yerdeki haham tayinlerinde ve diger önemli iglerde Ïstanbul'dakihahambagmm görügü almiyordu.. s. . edi. Megrûtiyet ve Hayim. Belirtildigi üzere Ïstanbul'dakihahambaquun butünMûsevîlerin dinî ve idarî lideri olma statüsü klâsik Osmanh devrinden beri gärülür." deynnis kullamlmaktaydi.. Tirhala gibi eyâletler. güya iki kipinin rüyada Meryem Ana'yi gördügü ve Yahudiler aleyhinde bazi mesajlar aldiklarl "istanbul 'abes 5 BOA.6 Ama olaylar tekrarlamyordu. özellikle Rumeli kitasmdaki Rum-Ortodoks ahâlî. Gerçi imparatorluk tarihinde. iftiharu'1-mille-ti'lMûseviyye. yüzyil ortalarmda Yanya. En gibi gikâyetieri devlet." Bununla birlikte Hayim Nahum için. aym defter.zod hem siyasî. hahambagi rütbelû Hayim Nahum efendi. yasak eden fermanlar da çikarmigtt. s... bir yerde Toskana Devleti'nin ricasiyla ayn bir mezarhk hazirlanmasi gibi). 616. bu itibarh konumuydu. Bu konuda Uriel Heyd. reis-i ruhanîsi. Gerçekte "Ístanbul Yehûda'mn haham-baç1simn bütün memâlik-i mahrusa (Osmanh ülkelerindeki) Mûsevîlerinin ruhanî liderleri arasmda üstün durumda bulunmasi" keyfiyeti IL Mahmud'dan beri tayin fermanlarmda belirtilir. ama bu gerçek II.. Ittihad ve Terakki ideolojisi kadar. Aym yll devlet salnamesinde (1327H. Karaîm cemâatinin nüfus tahriri aynca yap111rdi. idarî kompartunan farkhhgirol oynamaktaydt ÏkinciMeyrûtiyet'le Musevi hahambagmm titulatürú (elkâb) belgelerde göyle geçer: ve tevâbii Yahûd taifesi hahambagis1. Musevî cemâatini igneli ftçi ve çocuk katli suçlamalariyla yöneticilere gikäyet edip dava açmayiöteden beri yaygtn hale dinlemek' deyimiyle pegimen getirmigtir. hutîmet avakîbehu bi'l-hayr. no: 78. Musevî milletinin yarn bagmda bundan bagka ayn bir mezhep olan Karay (çogulu Karaim) grubu için Karay cemântbay1hšr statüsü vardi. Bu titulaturde.Bunda iki cemâatin mezhep farkhhgi. M. 1255--1327/18391909 yillan için Karay ve Yahûd Defterled iki cemâatle ilgili idarî strüktürü gösterecek bir hayli yazigma ihtiva eder (meselâ imparatorluktaki ÏtalKuzguncuk'ta ve bagka yan Mûsevîler için Hasköy'de ve Bogaziçi'nde.. Menage. hüküm 17 Ca 1259/15 Haziran 1843. 6 BOA. H. hahambagx olduktan sonra yart resmî ve gayri"Memâlik-i Osmaniyye Musevi milletinin resmî belgelenle. Studies in Old Ottoman Criminni Izw.

Hariciyye. Edirne (bu siralarda baghahamönce Meit. Bingazi. Musul. 1. at gelir getiren zenaatler (kundurachk. Kudüs. Çanakkale. Esther Benbassa tarafmdan yayim207 lanmigtir. Selanik.Sam. '1901'de . Ìzmir'deCereyan Etmig Bir Kan Ïftiras1Vakast'.7 Gene 19. Dahiliye. Paul Dumont'a göre. ufak tamir igleri gibi) büyük kentlerdeki Mûsevîler arasmda yaygmdi. bu yillarda meselâ Silivri'de 7000 Yahudi nüfus içinde. en azmdan Müslümanlar kadar hognut olmamalarmdan ileri geliyordu.. Manastir. Ìskenderiye Ìmparatorlukta (imparatorluga sadece hukuken hidivlik olarak bagh olmasma ragmen). Kinm ahâlîsinden ve Yahûd milletinden olup Dersaâdet'e nakl ve hieret etmig. Bagdad. Tokat.000 frank serveti olan sadece bir kipi vardi.Kmm savagi sirasmda da muhtemelen yerli Müslüman halkla beraber Osmanh ve müttefik kuvvetleri desteklemig olmahlar ki. Ïzmir. Tarih ve Topium. s. CIrristians and Jerosin the Ottoman Empire. Ama henüz. Rodos. 8 Esther Benbassa. Bursa. New York 1982 c. no: 3902.rivayeti üzerine bir anda yüzlerce kipinin verdigi dilekçelerle antisemit çalkantrya girdi. Safed'de baghahamlar vard1. s. 44-50. Girit. 9 Paul Dumont.eskicilik. Yafa. Bu. Osmanh vilâyet salnameleri bunlari baghaham olarak belirtir ve Ïstanbul'dakihahambagimn alunda yari müstakil dinî cemâat idareleridir. ed. savagm bitiminde baglayan Müsfuman muhacerefine K1rim Milsevíferi de kalifdifar. Yanya. B. 1. Kmm'dan hicot edenlerin Rumeli canibindeki mahallem yerleptirildigi ve bunlar da Kmmh olduklari için oralarda münasip mahallere yerlegtirilmeleri emrolunuyor (BOA.Trablusgarb. yüzyll sonunda Ïzmir'deçok hadiseli bir benzer kan cürmü davasi dolayisiyla çikan çabgmalar. çerçilik. Î. Celibolu. IS Ra 1273 / 13 Kasim 1856 tarihli bir irâdede. bu gibi muhacirlerin Osmanh uyruguna geçmeleri ve yeni ha7 BOA.9 Küçük ticaret ve zenaatler Selanik ve Ízmirgibi merkez1erde bile henüz yaygm bir geçim alamydi. Trablusgam. 1986 Haziran. Bundan bagka Mûsevîler imparatorlugun ugradigi toprak kaybmdan Müslümanlarla birlikte en çok zarar gören ve muhacir olan bir gruptu. Ikinci Meyrûtiyet yillarmda ticarî faaliyetler ve ekonomik refah yönünden Musevî cemilati henüz kayda deger bir geligme göstermemigtir. Haleb. Örnegin. Kahire. Braude. 1267/1850-51. 'Jevvish Communities in Turkey During the Last Decades of the Nineteenth Century in the Light of Azthives of the Alliance Israelite Üniverselle'. büyük ölçiide H1ristiyan idarelerden. sonra Becerano). hukukçuluk ve devlet memurlugu gibi görevleri yerine getiriyordu. Beyrut. Sayda.olanlar için iskân edilecek bir mahal seçilmesi ve kendilerine rikâb-i merâhimât-i cenâb-i mülûkâneye (padigaha) takdim eyledikleri ar2uhal dolay2siyla. no: 23899). Seçkin Mûsevîler tababet.. Lewis-B. 217. 1907'deki bu durum zamanla degigecektir. Bir müddet sonra 1 Ocak 1857'de çikanlan bir irâde ise. 50. saye 30.

Ígtebu linde olan bir hareket ülkesinde gerek Mûseviler. 5 Dahiliye. göze gigik kafasmda ayduunm Osmanh alomi yöneticisi Ulusçuluk ve planmigtir. Alman Yahudileriyle Rus Yahudi1erinin politik farkhhgi dügünce ve pogramlara kadar yansmug. Osmanh Musevî toplumunda fakirlik ve problemler yaratti. Bir bagka deyigle 19. hattâ halinde komiteler ulusçulugu. siyasî. Bu nedenle Sionizm hareketi. 208 - 10 Richard Lichtheim. Kugkusuz vatan edinmek emeDogu Avrupa ulusçuluklarmdan izledigi olarak. Stuttgart 1970. Araÿtirmanu çok yap11anama o nisbette de az lar kimi zaman Sionizmin Osmarth Mûsevîleriile olan iligkileri üzerinde yogunlaquugtir. Yahudî dini ve akaidi kadar. 188. Bulgar silâhh bagvuran mücadeleye örgütlenen. s. yüzyil bagmda muhaceret. faaliyet tarzi itibarlyle önemli tepkiler dogurmadig1 gibi. yüzyd bagmda Osmanh Musevîliginin kültürel. Sionizm 19. Ama diger yandan Musevî burjuvazisi özellikle II Meyrûtiyet ydlarmda. IL Megrûtiyet'te Osmanh Musevîligi ve Sionizm konusu spekülasyoaragtirilan bir konudur. Rusya veya Bati Ayrupa Musevîligi gibi ele almmigttr. geOsmanh da Sionizm farkhhk dolayislyla biçimde algxlanrmy ve de degigik aydmlar tarafmdan rek yäneticiler ve tepkisizlikle de karölçüde çarpacak bazen tepkiler yamada.ama Osmanh Musevîliginin bu alomla temasa geçmesini saglayacak neden ve ögeler gerçekten nedir sorusu üzerinde durulmamigtir. yüzyil sonu ve 20.yatlarmi düzenlemek için toprak verilmesi ve vergi muafiyeti saglanmasi gibi durumlan düzenlemekteydi (BOA Ï. Ermeni ulusçulugu ve Makedonya'deki etnik gmplar çatlymastyla aynîlegmigti. 1877-78 OsmanhRus Savagt. Lichtheim dogru olarak teghis etmigti]O Sionizm çok kiginin alg11adigmm tersine. dinî. 3 Ca 1273). Galiba Sionistlere sempatiyle bakan Ahmet Agaoglu'nun bu niteligini de gene istanbul'dakiSionist temsilei Dr. tipki yeni bir Türk burjuvazisi gibi dogma ve yükselme agamasmdayd1. tarihi aragtirmalart henüz çocukluk agamasmda oldugu halde.1912 Balkan Savaç1sonucu Rumeli'den Müslümanlarla birlikte Mûsevîler de göç etti ve 20. no: 24120 ve 24122. aus der Frühzeit des Deutscherl . Bu gibi göçler geligen olaylarla devam etti. Avrupa muhitinin etki ve tepkileri içinde yegerenbir dügünceydi ve yaythp geligtigialan itibariyle Sionizm. Dogu Avrupa'dan gelenleri de göz önüne ahrsak. hattâ pek sicak bakilmayan Avrupa H1ristiyan dünyasma karp bir direnig olarak degerlendirilmigtir. zaman zaman bazi Osmanh yöneticilerinin ve aydmlarmm sempatiyle baktigi. niteligi. politika çok farkh olacakhr. yüzy1hn bütün ulusalciliklari gibi laik bir ulusçuluktu. homojen dügüncede üyelerden olugan bir alam degildi. Rückkerhr-Lebenserinnerungen Zionismus. biridir. Bu geligmehenûz ayrmtilanyla tetkik edilmemig bir konu olarak Osmanh tarihçiliginin önunde durmaktadir. çogunlukla Sionizme kargi Osmanh Yahudiliginin tutumu ve yaklagimi hazar bir hipotez olarak kabul edilmig ve âdeta Polonya. ekonomik.

Gene Filistin'de Mûsevilerin yerlegmesinde önemli rolü olan bir bagka yardunlagma ve egitim kurumu 'Hilfsverein der Deutschen Juden'de Sionizm aleyhmdeki kurulugtu. Museviler imparatorlukta dag1mk bölgelerde. Bunlarm digmda Osmanh Musevîligi modernleyme dönemine de. yüzyil Avrupa kültürüyle geç temasa geçmigti. Alliance Israelite gibi Sionizme sempati duymayan bir egitim ve sosyal yardimlagma kurumunun etkisi altmda girmektedir. Germany Turkey and Zionism 2897-1918. ulusçulugu soyut bir kavram olarak ögrenip hayata uygulamast hem bu açidan.11Belki bu gibi geligmelerin Osmanh Mûsevîlerinin Sionizme kargi cephe almalar1 gibi bir durum yarattigi söyleneakuna mez. Hiristiyan karrolü gänüllülerinin masmda.Oxford 1977.Ama bu taraftar11 Isaiah Friedman. Kisacasi imparatorlugun sonunda Osmanh Musevîliginin modern ulusçu akimlara mensup olmasi için objektif partlar görülmemektedir ve Osmanh patriyotizmi. 209 . ulusçuluk dogugu hareketinin (ulusçu gruplar Philiborçludur. hem de cografî dagrukhgi dolayistyla beklenemezdi. Imparatorlugun ulusçulukla en geç temasa geçen unsurlanndan birisi Türklerse. tarihî ve kültürel yapisi itibariyle bu modern bununla Sionizmin davranmigte. kahrug. ayra dil ve kültür çevrelerinde yagayan daha çok kentli bir toplumdur. Osmanh Musevîligi 19. Bulgar antiseunsurlarmm imparatorlugun Hiristiyan kalan degligi digmda ve mitizmini hisseden Osmanh Mûsevîlerinin onlar arasmda yayilan bu gibi akunlara ilgi ve sempati duymasma imkân yoktur. 249. yüzytl sonundan beri Balkan uluslan. her yagtan üyelerin de bulunmastyla. Bulgar borçludur çok ve Yunan ayaklanke Hetairia).ti. özellikle Hiristiyan unsurlar birbirinden ögrenmig ve Osmanh yönetimine kargi baglang1çta birbibir yeyler Sirb ayaklanmastna rini desteklemigtir. öbürünün Mûsevîler oldugunu söylemek mümkündür. Lichtheim. Yunan ayaklanmasi. ama cemâat. 1 Haziran 1915 tarihli raporunda bu sonuncu örgütün engelleyici çahymalarmdan ve Efraim Cohn Reiss'in kendilerini Osmanh makamlari nezdinde yiloci faaliyette bulonmakIa itham ettiginden dert yanmaktadir. göze çarpiyordu. içinde bulunduklan partlar itibarlyle bu Avrupaî akimla nas11 temasa geçerdi ve nas11bir tutum aludi? Bu sorunun cevaplan üzerinde durmak geækir. yani 19. Kaldi ki. Diger yandanulusçulugu. Osmanh Musevileri. Yunan hetairialanna gey Oysa bilinmektedir. Osmanh Museviligi aslmda dili ve ädetleri itibariyle de Dogu ve Bat1Avrupa Yahudiligiyle de ne kadar iligki ve etkilegim içinde idi? Bu konuda da fazIa olumlu cevap verecek bilgiler pek mevcut degildir.18. yüzy21mürünü olan modern Osmanherhk akmu Yahudi seçkin çevrelerde daha fazla il- gi görüyor gibidir. Rus Sionistler içlerinde her akuna mensup. yabanct ilgisiz veya tarafsiz birlikte büyük merkezlerde bazi gruplarla temasa geçtigi ve taraftar kazandigi aragtirmacilarm üstünde birleptigi bir gerçektir. s.

s. Yahudi vataiçin daha bir program ve hareketin etrafmda toplanmaya bagsomut m ladi.210 ¯ larm. Sionizm konusunda Osmanh yäneticileri ve Osmanh Musevîleri arasmdaki önyargilan veya bilgisizlik ve ilgisizligi anlamaya yarar. a 19/7. 1909 tarihli). Buna ragmen Osmanh politikasi ve idatesinin Sionizm kargismda genelde nötr oldugunu söylemek mümkündür. VVoifssohn'a yazdigi bir rapor. Jacobson'unIstanbul'dan 8 Kasim 1909'da Dr.12 Osmanh bürokratlari ve aydm çevreieriiçinde. Çegitli çevrelerin Sionizme kargi tepkisi farkhyd1. eski Haristlyan antisemitizminin arkçt bir nitelik kazandigim gõrdükten sonra. 8. Avrupa'mn 19. Sionist temsilci Dr. Sionist temsilciler Ïstanbul'da Anglo-Palestine Company'nin kurdugu Anglo-Levantine Bank'm gu- + Ístanbul'dakipapahk temsilcisi (Delegue Apostoligue). s. Dr. bu manasizhklarm sebebi bizIere gelen her Musevinin kesinlikle Sionist olmadigim söyleyip söze baglamasi ve Filistin'deki yerlegmeler ile ilgili müracaatindan önce bunu tekrarlamasidir. bundan bagka Bâbiâli'nin. Biz Türklere. parlamento üyelerinin ve bazi gazetelerin birbirinden farkh. Avrupa'daki antisemitizmden dolayh veya dolaysiz etkilenen bazi kimselerin oldugu biliniyor. özellikle Kudüs mutasarnflan ile Beyrut valilerinin Sionist yerleymelere karµ izledigi politikalar. Ortaya konan örnekler. Sionizme ve Musevîlige sempatisini belirtiyor. "Evet. yani Westminister çevresi adma Kardinal Vaughan. zamandan zamana degigen politikalarmda bunlan güdülendiren sâikleri aramak gerekmektedir. Papahk 1897'de Osmanh yönetimini Sionizme karµ uyarmak için kardinal Bonetti'yi' resmen görevlendirmigti. 12 Die Welt. Sionizmi ciddiye almayan tutum da bu dönemde yaygin olmahydi (CZA. 2 October 1897. . nazir gaka yollu. Bu dönemde Sionist temsiIcilere sempatiile bakan Celal Nuri Bey (Ïleri). Dogu Avrupa'nm tereine Sionizmin cemâat önderleri ve halk içinde popüler bir ideoloji ve hareket olmadigi anlagilmaktadir." der. Ghetto'dan çikmay1 ümit eden Avrupa Yahudileri. XI. 3-4. yüzyildaki laik irkçihgina tepki olarak çakti.2. demek Filistin'de Yahudi devletinikuracaksruz?" der ve Dr. no: 17. Viktor Jacobson ile Evkaf Naziri Harnada Paya arasmda bir randevu ayarlar ve Celâl Nuri onu Sionist olarak takdim edince. hattâ Íslâm dininin Musevîlige karyt Hiristiyanlardan daha toleransh oldugunu bile ilâve ediyordu. Ama bu olaym vukua geldigi sirada daha bagimsizdügünen ÍngilizKatolikligi.Jacobson'danWolfssohn'a rapor Constantinople. Jacobson'unizahatmm bitmesini beklemeden. "Ha. 7. cemânt içinde önemli ikna edici bir rol oynayamad1klan. bu duruµida haliyle Sionistlere kargi pupheyle bakinaktan bagka iç kalmlyor. Sionizm. no: 18. ama genellikle Osmanh seçkinleri Sionizm konusunda pegin fikiriere ve belirli bir davramÿa sahip degillerdi. Sionizm ve Osmanh politikasi konusunda hemen hiçbir organ veya zümreyi kesin çizgilerle betimlemeyi imkänsiz kilar.

iligkiler tek boyuttu olarak ele ahnamayacak kadar kangik bir yumak haliradedir. Osmanh egemenliginin son zamanlannda belirgin biçimde ortaya çik¯ migtir.e. 5 October 1911. 141. a.be yöneticileri olarak bulunmaktaydilar. Kugkusuz ki. tek örnek bu degildir Osmanh yöneticileri.. eskiKudüs valisi Ekrem Bey'in 1907 senesin'tehlikeli unsurlar oldugu' ve de. Organisation der Türkei in Türkisch-Ïtalienischen Nordau. ancak idarî ve kültürel bir äzerklik program1yla 21/ ortaya çiktigi göriilmektedir ki iligkilerde bu unsuru gäz ardi etmemek gerekmektedir. Dügman olmayan. s. A 19/7 Jacobson'dan tember 1908 tarihli rapor. Du denge politikast. gerekse digta ye içte birtakim bagka gruplarin destegini arayan Osmanh yönetici çevrelerinin Sionist hareketten rahatsiz olmadiklara anlagilmaktadir.. aym dönemde Birinci Dünya Savagt'nda Sionist gruplarm bazilarinm ilerleyen Britanya kuvvetleriyle temasa geçtikleri ve onlara istihbarat hizmetleri arz ettikleri de bilinen vakiad2r. zaman zaman takdirden ve hatta Sionistlerle temastan çekinmemiglerdir. devletlerin. gerek d2. Her geye ragmen. 4. Sionizm. destekler görünen gruplara karµ bu tutum dogal kargilanmahdtr. özellikle Rusya'dan gelen Musevilerin selâmeti açismdan göçün önlenmesi ve kontrollerinin gerektigini' dahiliye nazarma telkin etmesidir14 Aym mutasarnfm Kudüs'te bulundugu sirada bunun aksi bir tutumda oldugu ve dogrusu Rusya Yahudilerimn göçüne kapi etkin tedbirlerden söz etmedigi bilinlyor. . Nihayet Sionizmin Trablusgarb Savagi. Bu gibi destek gästerilerinden Sionist örgütler kaçmmadalar. aynca CZA. Ashnda Sionist gruplarm Osmanh birliginin devamimve Osmanh idaresini Filistin'deki yerlegme için en uygun bir varhk olarak gördükleri de açakg13 Ba nedenlerle örnegin Hicaz demiryolu yapmuna bile Sionist organizasyon teberruda bulunmak istedi. 39-A II a2. Örnegin. Sympathieaktionen der Zionistischen Kriege-Entwurf von Dr M. bir olay. bu nedenle de diytaki kamuoyunun aleyhte kampanya ve baslalarmdan bunalan. 3 Mayis 1904'te Kudüs mutasarnfmm Çoktekrarlanan 'devletin 13 Central Zionist Archive. hattâ belirlisuurlar içinde mutlak bir özerklik degil. aytu biçimde A11d/Z2 Sionistlerin Hicâz demiryoluna baþç girigimleri de burada zikrediliyor.SionistlerinBalkan Savagi'nda tibbî yardim için orduya katilacak bir grup ve Birinci Cihan Savagi'nda da Osmanh birliklerine yaniim için gönüllü birlikler kurma konusunda girigimleri görülmektedir.g. Osmanh yöneticismin bu politikalarinda günün partlarmm. 3. Birinci Dûnya Savagi gibi olaylarda Osmanh yönetim ve politikasma destekledigi veya destekler göründügü. Wolfssohn'a 10 Sep14 L Friedman. Osmanh Ímparatorlugu'nun son on yilmda Sionizmin de bag1msizhk. degigen yapilarm etkin oldugu keyfiyetine. aldigi bir borç üzerine Levontin.konusunda güpheci olmakla birlikte. Jacobsonve Lichtheim bu temsileilerin arasmda en önemli iki portredir.

VYolfssohn'dan Sadrazam Hakki Paga'ya. Rusya tebaahlarm Osmanh uyruguna geçmeleri üzerinde israrla durmugtu. Talât Paga'dan diger Íttihad ve Terakki liderlerine kadar bazi kimselerin. 18 Lichtheim. 17 CZA. 188. Buna karghk Ahmed Agayeff (Agaoglu Ahnted) ve Esad. Z2/1." diyor. Levontin. d4 devletlerin zmndan 212 'öffentlich-rechflich' 'droit 'âmme-hakla- 15 CZA.Herzl'e yu raporu yazlyordu: "Mutasarnf beni acele çagudi ve maliye naaldigt bir telgraf. Rückkehr. Filistin'in kalkmmasi ve vergi gelirlerinin artmasmda Sionist koloniteri takdirle izledigi görülüyor. Dr. Diger taraftan Sionist temsilciler tarafmdan antisentit olarak degerlendirilen ikdam ve Peyâm yazan Ali Kemal'in pek de öÿle olmadigi. bunlarm Sion dostu olmaktan çok. "Bu yilki koyun vergisi (resm-i agnam) iyi olacak. Ancak bu rak bilhassa Sionist temsilei Jacobson konularda daha sogukkanh bir degerlendirmeci olan halefi Lichtheim.. 16 M.Siyonizm ve Filistin Sorunu.ûzerine benden 3000 sterling daha borç istedi. Kemal Öke. büyük devletlerin kolonizasyondan kendi çikarlari dogrultusurida istifade ve müdahaleleri dolayistyla. Abdullah Cevdet Yahudiligin ve Sionist hareketin sempatizamdir. (Käln) Cologne. Sio1ùst31her3erhenmo31sso3m unun ùzeñíieMr3m'kuiçu o3anMa3òg Paga'ya 10 Agustos 1911 tarihinde qu mektobu yaziyor:" "Votre altesse n'a pas besoin de Iongues explications pour comprendre que le terme public' ne rend [1öffentlich-rehctlich] que Yexpression française qu'imperfaitement appliqué à des relations entre l'individu ou un group d'individue.401-410.18 Dr. Sadrazam Hakki Paga Sionist emellerine karp tedbir almacag1m bildirdi. terimin n'ndan ötede bir talep ifade etmedigini açaldiyordu. kolonizasyon ve bagimsizhk faaliyeti olarak tenkit edildiginde (özellikle Cosmidi Efendi tarafmdan).15 Bu arada ilginç olan durum maliyedeki sikinh yüzünden yöneticiterle Sionist koloni arasmda dogan bu gibi alacak-borç iligkilerinin literatürde sadece yerel yöneticilerin bir hatasi.. antisemit ve anti-Sionist bir tavir almqti. s." Mutasarnfm daha önce de sikmtih durumlgrda Sionist liderden-böyle borç aldigi anlagihyor. Ancak Alemdar gazetesi ve Ebüzziya Tevfik devamh antisemit ve anti Sionist bir negriyat yapmaktadirlar. Sion dostu olatarafindan gästeriliyor. toprak alumnm önlenme tegebbüsleri görülmektedír. Sionistlerin deyimiyIe ifâde ettikleri kültürel özerklik ye idareye katilma talepleri Osmanh parlamentosunda göç. 90. Íngilizlerekarp ve diger ulusalci Osmanh gayrimüslim unsurlara kargi Musevileri ve Sionistleri destekler göründüklerini belirtmektedir. 'Türkische Parlamentsangriffe auf den Zionysmus'. Jaffa3 Mag 1904.16 IL Meyrûtiyet döneminde de. Özellildebu nedenle Talât Papa. bu meblaþ da ödemekte bir mahyur görmüyorum. s. s. hattâ suiistimali olarak gästerilmesidir." geklinde baglayan açiklamasinda. 1DApril 1911. Ïstanbul1982. ZI/541 Levontin'den Herzl'e. Ancak diger yandan Arab-Yahudi çatigmasuun artmasi. . Basmda Ebüzziya Tevfik.

Sionizme kargi oldugu görülüyor. Z3/51 8 Februar 1915. 2 Mai 1914. Gene Ïttihadç11arm muhalifi Rizâ Tevfik. s. und mit den Zivilrichtern vvelche die Anklage vorbereiteten stand es nicht besser. Yalruz Cemal Papa ve Bahaeddin'in Arablara kargi da ayni sert tutumu izledilderini biliyoruz. 4 Januar1912 tarihli. 19 CZA. Beyrut Bagkentte Talât. Onlarm bu tutumu Ïstanbul'dakiSionist temsilcileri de baglang1çta yamltmig.. 20 Arthur Ruppin.20 "Türkische Offiziere die als Richter fungierten hatten von Zionizmus nicht die geringste Ahnung. TageMcher Briefe Erinnerungen.. 2/3 . Onlarm Lichtheim'a telgraf CZA. Büyüke1çi Wangenheim'in sirf Almanya'am Filistin'deki çikarlanna uyar dügüncesiyle Sionizme destek oldugu.. Kaldi ki. Judischeveriag. Nitekim.21 ancak iktisadî bagarilari dolayis1yla Sionizme karÿi nätr kalmiglardir.Atheneaum 1985. içinde Alman elçisi Wangenheim ve ABD eiçisi Morgenthau'nun Sionist göçü destekleyen politikalaruun hükümet tarafmdan önlenmedigi de biliniyor. Z3/49 s." Yani. Íttihadve Terakki liderleri Osmanhlaymayi gart koparak.bazilartnm Sionizmi destekler görünmesinden dolayi. zaman zaman kizdirnugtir. yüzyilda antisemitizmin gampiyonu olan Rusya'am Ístanbul'dakidiplomatlanmn bile Rus pasaportlu Filistin kolonizatärlerine benzer egilimlerle pek karyi olmadiklan bilinmektedir? Anti-Sionist politikanm veya Sionizm sempadnedenle zanhgnun hiçbig Osmanh çevresinde bir firka üyeligi veya bu muhalif veya iktidar taraftan olmakla pek paralelligi yok gibi görünmektedir. «Hact Adil Sionist dostu olduldanm ama göçe karpi olduklarm:» söylemig. Z3/43-00186. 264. savag. Wangenheim'dan. Bir yerde Sionizm hakktnda Türk yöneticilerin bilgisizligi de bu ilgisizligin bir belirtisidir. dönem içinde antisemit bir kadronun yänettigiAlman politikasi. pa'nm Sionizme kargi uygulamalan Ruppin'in hattralarmdaki gu ifade dikkate degerdir. hattâ 19. Sionist kolonizatörlere karg1 bir tavir içindedir. bulunan liderlerCavid ve Haci Adil Sionist göçe karça uygulamalarda di. Sionizme sempati duyan bir dügünürdü. Bu daha çok bölgenin huzurunu despot bir idam ile saglayip Arab ve Musevî gruplarm çekigmesine meydan vermemek gibi bir tavirla açiklanabilir. Filistin'de Yahudi varhšmi kabule egilimli görünüyorlar. 21 CZA. Valisi Bekir Sami. özellikle Ïstanbul'dakiAlman imparatorluk temsileiIeri.. Osmanh Mûsevîlerinde de bu dönemde Sionizme kargi suskun ve ihtiyatlr bir tavir gözlemleniyor. Jacobson'dan Tschlenow'a Rusya sefàretindeki gärüpme hakkmda. 24M4. Türk askerî yargiçlarm Sionizm hakkmda hiçbir gey bilmediklerini ve adliye silkindeki. Sionist liderleæ kargi sempatizandir. sivil yarg1ç ve iddianameyi hazirlayan savc11arm da onlardan daha fazla bir gey bilmedigini söylüyor. Savag yillarmda Cemal Panedeniyle mahkemeye verilen Dr.. Savag içinde Cemal Papa ve yardimasi Bahaeddin.

22 CZA. 16 Februar 1911." . 1912. Osmanh Ímparatorlugu ve yeni Türkiye'de Mûsevîlerin siyasal tutumü ve toplumla bütunlegmeleri genelde çok özgün bir nitelik gösterir.1914. Z3250. 11 Nov.XII.Lichtfrankofil olsa da.214 raporlarmda ve yazigmalarmda bu lazginhgm izierini görmek mümkündür. "Sionist degilse de."diyor. Nahum'un Almanlar ve o paralelde bir politikayi desfékiememesi ve çekingenliginden ileri gelen nötr tutumuna kargi sert bir tepkidir. Osmanh ÍmparatorluguAlmanya'nm yanmda savaga girince de devam ettirmigtir. 2. Lichtheim'm raporu. sonrasmda Sionizmin Osmanh Musevileri arasmda ne gibi bir etki kurabildigini de aragtirmak ihmal edilmemesi gereken bir konudur.Hammon için 11 Kasim 1912'de. Lichtheim'dan Auerbach'a. Jacabson'dan 23 CZA."° Kupkusuz bu sert degerlendirme. * "Malûm hamâkatiyle bana. Ístanbul'dakiSionist temsilciler E.. germanophobe heim bu mülakat üzerine. olmadigmi büyükelçiye söylemig. Ashnda bizden nefret ediyor. 14 Arahk 1914 tarihinde Ístanbul'danJacobson. Jacobson tarafmdan degerlendirme yapdnugtir. hattâ eden olarak Efendi'yi çikarlarma hizmet kipiler Kâzim sionist gösteren sa belirli literatürün Nahum'u da aytu kategoriye kolayca soktugu görülür. o günden bugüne literatürde de yanh. Maliye Nâziri Cavid Bey'i.Auerbach'a. Sionistlere bu arada (sefârette)biraz bühtanda buIundugunu söyledi. Onu genel Musevî tarihi veya anti-Sionist negriyata balop degerlendir- Seyh-ül-Íslâm '¾ Auerbach'a. Nahum'un Alman elçiliginde elçi Wangenheim'la olan görügmesini naklediyor. 24 CZA. bu konuda anlayipi var. Karasso. 'Nahum zu stürzen und medjlis-i cismanî zu haiten-laik konseyi yerinde biralop. Mazliyah gibi ileri gelen Musevî meb'ûslarla da anlaçamamaktadirlar. dass er bei dieser Gelegenheit die Zionisten etwas verleumdet hat. Nahum. Nahum'u alagagi ettirmekten' söz etmektedir? Gerçekte Nahum frankofil ve Alman aleyhtan gruplardandi. Z3/43 d. degerlendirilen bir tarihî kiMuiliktir. denn im Grunde hasst er uns.. Nahum'la olan konugmasim da degerlendirk ken. onun Sionistlerden pek hoglanmadignu qu ifade ile belirtiyor:24 seiner Dummheit hat er mir selbst erzaehlt. Bu tutumunu.Jacobson. Oysa Nahum için 16 Subat1912'de Lichtheim. Talât Paga'yt. buna göre Nahum.. Diger yandan sava. Z3/43-0014. N. ÖrneginBatzaria Efendi'nin kod ada 'Aprilnarr' olarak geçmektedir. Jacobsontarafmdan Meclis-i Meb'ûsân seçimlerinde aday olmaya teqvik edilmig ve kendisinin Sionistleri temsil edebilecek bir kiqi oldugu yolunda Dr.E Anlagilan Hammon da söz gümügse sükût altmdir demeyi tercih edenlerdendi. Kudüs'tekiOsmanh Mûsevîlerinden Yarg1çHammon. Nitekim. Jacobsonve Lichtheim'm en çok hayal kmkhšma ugradiklart ve bir inüddet sonra nefret ettikleri kigi hahambagi Hayim Nahum oldu. namuslu ve lyi tanmm19bir genç yarg1ç.

Hürriyet Vakfi yay.1. ÍttihatçaTürk meb'uslann ve Rum meb'uslarm (bu yanhg) Arablan Sionistlere karça desteklemedigini söylüyor. Ìstanbul. Eu kitap Sionist argiv belgelerini genig ölçüde kullamyor.. Türkiye'de Siyasal Parfiler-Ikinci Meprûtiyet Dönemi. T. Kaynaklarm tetkiki ve mukayeseli olarak degerlendirilmesi kaçuulmazdir. 1984. of California Pmss 1976. Fakat Osmanh kaynaklarun ve Arab kaynaklarun yeterli kullanmadig1 görülüyor.The Arabs and Zionism before World War.mek mümkün degildir. s.Zafer Tunaya'mn çahyma ve aragttrma yöntemi ve IL Meerûtiyet'in siyasal hayatmda Mûsevilerin rolü üzerindeki degerlendirmesi bu yöndeydi ve önemli bir baglangici olupturmaktaydi. 555-563. burada 'Museviler ve Örgütleri Osmanh ÜlkesindeSiyonizm Sorunlan' baghkh bölüm Íttihadve Terakki'yi Yahudi dostu.E 25 Tank Zafer Timaya. fakat Siyonist olan ve olmayan Musevileri ayiran bir ärgür olarak - niteler. Univ. Galiba muhterem hocanuz Prof. Bu nedenle abartzh hiikümlere rastlamyor 215 . Ïarail'lidiplomat Neville J. c. IvÍandel.

Ama asnn ikinci yansmda Franstzcanm girmesiyle. Çünküegitim yaygmlaymty. $urasimönemle belirtelim. ulusal edebiyata katkida bulunan münevverlerle ortaya çakti. Bunlann Ìbrancaveya Yidig gibi Yahudilere äzgún diller oldugunu söylemek zor. yüzyd sonlanndan itibaren Yahudi aydmlar arasinda kabul gören bir dil oldugu basm hayatmdan da anlaç1hyor. Ne var ki. bu linguistic denge bozuldu. gazete ve kitap hemen hemenher eve girmigti ve asil önemlisi herkes milliyetçiydi. Örneginhahambagt (Chiefrabby) kethüdasi Moiz Fresco 1888-1890 yillannda Ïzmir'de Ostadadh Türkçe (fakat Íbranîharfli) bir gazete çakanyordu. toplum hayatmda da Judeo-Espagnol'un gerilemesine ve seçkin zümrenin günlük hayatta Fransizca konugup yazmaya baglamasiyla neticelendi. yüzy1hn ihtiyaçlanna cevap veremezdi ve asrî medeniyete. Türkiye Yahudilerinin hayatmda Judeo-Espagnol gazeteden çok Fransizca gazete vardir ve bunlar uzun ömürlü ohnuptur. yüzyil ortalarma kadar Osmanh Yahudi toplumunun dil sorunu oldugu säylenemez. millî kimligi ifade vasitalannm baymda da dil geliyordu. Malum oldugu gibi. yani Türkçe taraftarlart da katilacakti. Türk Musevî yazarlan roman ve hikâyeleriyle Türkçe edebiyat dunyasmda yerini ahyor.Artik Türk Yahudileri herkes gibi sadece Türkçe yaziyor ve Türkçe okuyor. yani Osmanh ülkelerindeki Yahudiler muhtelif dilleri konuquyordu. IL Meyrûtiyet döneminde Nesim Mazliyah Ïttihad. iki dil arasmdaki tartiemaya görüg ve tavar olarak bir üçüncüsü. Acaba Yahudi toplumu millî dilleri mi konugmahyd1? Ortadogu. Türkiye Yahudilerine modern egitimi Alliance Israelite Üniverselle'in getirmesi. Nitekim. En büyük problem Yahudilerin bulunduklan ülkeyle bütünlegmeleri ve ulusal dili çok iyi bilen. Judeo-Espagnol gibi Yahudi renklerini alan ve o cemäste özgü bir ispanyollehçesi Osmanh Yahudileri arasmda hâkim dildi.Osmanl: Yahudileri ve Tiirk Dili 19. Salom ve Tin¡aki gazeteleri temelde Türkçe çiktyor. modern egitim diIinin Fransizca olmasi (üstelikbu okullar bu dili çok iyi ögretiyordu). astrda Yahudiler bütün dünyada dilproblemiyle karpikargiya geldifer. Judeo-Espagnol için gerileme baglayacakti. Asd önemlisiilmi kitap ve edebi yaymlar (romanIar ve meselâ Avram Galanti'nin kitaplan) Fransizca yazilmig ve basilmigtir (40yildir bu durum degigti). Osmanh Yahudilerinin bu dille uyum saglamalan mümkün görünmüyordu.Moiz Kohen ise 1915-18 . Türkçenin 19. 19. bu dilde egitim ve yaym 19.

1 Maamafih Moiz Kohen ylllarmda iktisadiyât mecmuasuu döneminde sadece Türkçeyi degil. hemen her Bati Anadolu'da vardi. Bu 'Alokutanlar Yahudiler oldu. Bilinmeyen denle. 19.Arabça diymda yukan Mezopotamya'da Âramcave Kürdçe konuganlar vardi. Türk itaat çok içinde ve gayrimüslimler en kaideye kondu. Türk tarihi. Sözünü lanan bir 1 Bu listeler için Nesim Benbanaste. Türk MusevfBasom Örneklerte Tarihçesi. Tarihî cemâate ehri denecek kadar kalabahk oldugunu ortaya koyuYahudiligin egemen gehirde ler 16. 1925'te çikan Tevhîd-i Tedrisat (egitimin standartlagmasi) Kanunu'ndan sonraki gibi bir program vardi. okullarda Türk dilinin iyi memurlar. Franstz dili. Bu. Avrupasi'nda pagnol temel dildi. asirdan beri tarafmdan yeniden düdevlet merkezî maarif hayatmm yor. 57-62. bul 1988. dedigi) yerini almaYahudice arasmda Tûrklerin deo-Espagnol'un (halk dügünüyorlardi? konuda sarih bilgiBu suu isteyenler Fransizca için ne aydmlarmm Yahudi önde bulunan gelen miz yoktur. Türk cografyasi. asimile etmigti. Musevî mekteplerinde yazih Türkçe lyi bir gerçek. Osmanh üIkesine göç eden Dogu ve Orta Avrupah Açkenazî Yahudilerin konugtugu Yidig. Mezopotamya'da yaçarlaid1. âdeta Galatasaray (Mekteb-i Sultanî) ile paralel bir program izlemekteydi. yüzydda olarak zorunlu okullarma Türkçe zenlenmesi gayrimüslim Osmanh ile eden dili. Gene Osmanh demografik tetkiksahipti. Fakat Ítalya'dan göç edenlerin konuptugu Ítalyancay1 Franstzca ve Fransiz etkisi kargismda aym baçanyi gösteremedi. imparatortugun yüksek rütbeli yöneticileri arasinda çok fazla sayida Musevî olmamasma ragmen. cografyasim edebiyati. Bu konuda Alliance okullan. Ìsrail änemli bir darbe yedi. Türk tarihi Türk ve izlendi. Istan- 217 . kurulunca da yol okullan ayni Israelite Üniverselle' liance Osmanh Yahudilerinin özgün dili Judeo-Espagnol. Buralarda Judeo-EsOrta Anadolu gehirlerinde cemâatler (kahal) Selanik bir Yahudi da. bu içine kapanmig ve iki as1rdir ekonomik kültürel çöküntü içindeTürkçenin Juki cemäati dünyaya açan ve dirilten bir rol oynamaktaydi. kurulduktan sonra bu nüfus gäç edince Âramca merkezinde Bursa'da. Türkçe ve Fransizcaya egit derecede õnem veriliyordu. tamamen cumhuriyet Tekinalp'in savundugu malumdur. tagra idaresinde özellikle Mallye Nezâreti'nde kalabahk sayida Musevi meögrenilmesiyle sagmurun bulunmasidir. Türklegmeyi Cografi yönden Mûsevîler imparatorlugun en genigalana yaydan grubudur. Nâfia ettigimiz ve Ziraat komisavantajdi. belki 1925'ten sonra yabanct oldugu dügünülebilir. s. merkezde bakanhklarda. Bütün Arab vilâyetlerinde. Musevî Alliance okullarinda gerçi temel egitim Fransizca idi ama. Turk dili ve edebiyatma agirhk okullardaki egitim veren bu programlarm. Vakia bu talepte hepsinin lyi Fransizca bildikleri malumdur. kent Ízmirbagta.çakarruplard1. Bu necurriculum'unun düzenlenmesine model ögrenilirdi.

Ístanbul-1992. Burada posta idaresinde dört Musevî memur vardir. Dr. 2. 'Türklük'e kadar götürdüler. 3. 10.. Bizzat Açkenazi cemântinin bilgin din adanu Rav. merkezî hükümet tarafmdan tâyin edilen memurlardan söz ediyoruz (Carter Findley'in son devir Osmanh bürokrasisinde zikrettigi gayrimüslimler daha çok merkezî ofisler ve özellikle Hariclye Nezareti'ndedir. Manastir vilâyetinde üç Musevî memur merkezden tayin edilmig. 4. Kosova'da Dahiliyye Dairesi'nde bir Musevî. Dr. Anlaµlan son devir Osmank Yahudilerine bakarsak. Bkz. Markus-Osmanli'dan Cumhuriyet'e Geçiple. 7.. 29-Hannavasser gazetesi. Í. 200 binden fazlasi imparatorlugun çekirdek bölgesinde yagiyordu.5 Burada bir konunun üzerinde durmahy1z.1326. TFR-IUM. Rumeli Umumî Müfettigliþ Evraki. nakiL .TürkYahudileri'nden Görunúmler.000 kigi tahmin ediliyor. s. burada dil olarak Judeo-Espagnol hâkimdi-ve Italyanca ve Yidig gibi bagka dilleri eritmigti. 3 Ayfu dosya. Adliye Dairesinde yine bir Musevî vardir. Cumhuriyet'in ilk yillarmda"Vatanday Türkçe Konug' kampanyasi strasmda. Türk dilinin Ïspanyolca yerine Osmanh yahadilerinin millî dili olarak kabulünü ve yerleymesini isteyen ele alacagmuz girigim ve kurulan komisyon bu bakundan önemlidir. Markus kurdugu lisenin açrhy töreninde Türk dilinin üzerinde önemie durulmasuu belirtir. 3. TFR-I-UM-132142-26'da 2907/4. 1989. 17 Ca 1318/12 Eylül 1900 (8 belge). Selânik ve Kosova vilâyetlerinde Adliye. 7 nolu listeler. Carter Eindley.* Vebu örnek Musevî egitimciler tarafindan takip edilmigtir. 9. Mülkiye ve Maliye'de çahyan gayrimüslim memurlarm listesi veriliyor? Bu listelere gõre. kisa zamanda Judeo-Espagnola dönügmügtür. p. 3. 132112-21-26. Argivlerimizde tasnif edilip açalan yeni vesika fontlan bize bu konuda yeni bilgiler veriMüfettig-i Umumiligi Memuriyet-i Celileyor. Ru meli Vilâyât-i gahanesi si'nden gönderilen 16 Za 1321/4 Mart 1904 tarihli bir raponia Manastir. bu kampanya dola- 2 Yeni tasnifler için BOA.218 yono ve Menâfi-i Umûmiyye Sandig1(umumî tasarruf kredi sandigi) gibi mahallî kurullardaki üyeler degillerdi sadece. Ottoman Civil Officialdom. 4 Moye Grossman. BunIarm 120.AM. Aykenazi sinagoglarmda bile dil. Bu bölgelerdeki Musevî nufus azdi ve Osmanh Ïmparatorlugu'nda memur sayisi da kalabahk olmadig1için rakamlar küçümsenecek miktarda degildir? 20. 143-168). Ayni yerin Nâfia Dairesi'nde 12 adet Musevî zabita memuru vardir. no: 6. Princeton. münevverler arasmda bir 'Osmanhhk' bilinci vardi. no: 2907/2. O kadar ki. yuzyil bagmda imparatorlugun Yahudi nüfusu en az 400. bunu bazdan daha uç noktaya. genig halk tabakasi arasmda 'Osmanhhk' ve 'Türkçe' bilinci yoksa da.000 kadart Filistin'de ve civarmda.12 1911 nüshasmdan 5 BOA.

bunun yegâne istisnasi Türkiye'dir. Arahk 1996. iktisadî. orada yerlegen Mûsevîler memleketin dilini benimsemesinler ve anadili haline koymasmlar. Özetle dilekçede gu hususlar belirtilmektedir. belge 1). Maârif Nâztri (9 Mayis 1900). Asirlarca bizi himaye eden ve nimetini veren Osmanh saltanatma gükran vesilesi olarak. Çokgariptir. s. Adliye Nâzin (25Mayis 1900) tarihlerinde bu talebi uygun gördülderini sadârete (bagbakanhk)bildirmigler ve Osmanh kabinesi hahambagi kaymakanu (locum tenens) tarafmdan verilen rapor üzerine. Tarih ve Toplum.. belge 2)." Yazar Íspanyolca ve Fransizcano umumt yerlerde kullamlmasuu tenkit ediyordu (Ayhan Aktar. kültürel bütünlegme mi rol oynad1.. belge 3). Türkçeyi özgün telâffuz ile konugan veya özellikle yagh kadmlann konugamadiklan Musevî grubuydu: Ahmet Emin Yalman (kendisi SelânikIi Sebatayct gruptan) dahi. 23 Za 1317/24 Nisan 1900 taxihinde Dersaâdet Musevileri HahambaMoshe Levi cenahlarmm imza ve mührüygi Kaymakann (locum-tenens) le Adliye ve Mezâhib Nezâreti'ne verilen bir dilekçede Lisan-1 Osmanînin (Türkçenin) lisan-i millî olarak kabulünü talep etmekteydi.y1siyla hücum edilen bir grup da. Bunun için bir 'Tamim-i I isan-10smanî Komisyonu' (Osmanhcayi yayma komisyonu) teykil edilmig olup. Yahudilere asirlardan beri dost ve efendi muamelesi eden ve ifrat cereyanlarnun ilerlemesine imkân birakmayan Türkiye. 'Cumhuriyetin Ìlk Y111arindaUygulanan Türkleytirme Politikalan'. Bunun üzerine ayni gün saraydan irâde çakmigtir. Moiz Kohen Tekinalp gibiler tarafmdan da takip edildi Bugünkü Türk Mûsevîlerinin Türkçe yi kullanmast ve onu iyi yazan bir grup olmasmda bu politikalar mi. liberal tutumuna ragmen dil milliyetçilexi arasmda yer almigtive Mûsevîlere §öyle hitap ediyordu: "Dünyanm hiçbir memleketi yoktur ki. sadik bir millet olan Museviler. yaymak ve gimdiye kadarki lisanlan olan Ìspanasil dil olayolcayt ortadan kald2rmak ve mevcut Musevî mekteplerinde rak Türkçeyi kabul ve tatbik etmek istlyorlar (bkz. komi tartigthr. Hariciye Nâzin (28 May1s 1900). Eu komisyonun azalan Osmanh Yahudi cemâati içinde tanman ve sonraki yillarda politik ve kültürel hayatta da rol oynayacak simalardir (bkz. ekte bu komisyon azasuun isimleri takdim edilmigtir. Du dil politikasi. yoksa siyasî. Musevilerin dilini ÍspanyolcadanTürkçeye çevirmek ve yaymak için komisyonun varhgmi ve faaliyetini 5 Eylül 1900 (10 Ca 1318) tarihinde kabul etmigtir (bkz. 13). 219 . Lisan-i Osrnanî yi (Türkçe) kabul ederek. hukuki.

Galanti'nin Türkler ve Yahudiler adh eserinde belirttigi gibi mekteplerdeki Türkçe girigiminden evvel. ve muayene azaamdan refetlu Ïshak efendi e) Daire-i celîle-i Hâriclye ve umûr-i ticariye kaleminden izzetlu JakMenage odast müpavirlerinden izzellu ishakYença efendi Ístiçâre f) g) Ebbbâ-i bahriyeden kolagast refeilu Viktor efendi h) Muallimin-i Mûseviyyeden hahamHayim Nahum efendi. ciddî bir biçimde Türkçe okuma yazma ve konugmaya yönehk bir egine sonra) 6 Lizi Behmoaras. 'JakSamanon Efendi ve Türkçe Açki Asrumz Dogarken'.7 Fakat. 162.üyeleri ve ilgili bürokratik procedure'den söz etmez. Jak Mandil efendi saraym hekimi olmugtur. 156. Tùrkler ve Yahudder. Talmud ve Tevrat'm Türkçe tefsir tercümeleri de vardir. Digerleri hepsi askerî ve mülkî erkândandir. 5. 48 yagmda ölmügtûr. zikrettigimiz Prens Yusuf Izzettin ve Galib Papa gibi aristokrat Türklerle ahbabdir ve edebî bir grup olugturmuglardir. . k) Ettbbâ-i mülkiyeden refetlu JakMandil efendi Bu listede bir tek kigi devlet memuru degildi. komisyen.6 Avram Galanti bu komisyondan söz. Ïstanbul1947 s.Tamim-i Lisan-1 Osmanî Komisyonu (Osmanhcayi yayma komisyonu) üyeleri: 220 a) Rüsumat emâneti celïlesi fercüme kalemi müdür muavini Haruna-çizâde saadeflujak bey b) Bahriye Nezâreti celîlesi sertercümam kaymakam izzettu Moiz bey c) Daire-i celîle-i Hâriciye ve umûr-i pehbenderîkaleminden Hakî izzellu Yusuf bey d) Maârif Nezdreti cefilesi encümen-i teffi. s. Torunu Matilda ünlü Türk yazan YagarKemal Gökçeli ile evlidir. sonraki hahamba- parkdemiryollart idâresi hukuk mügâviri refettu JakSamanon efendi Bu konuda Jak Samanon'un büyük torun çocugu Lizi Behmoaras benden aldigi vesika ve aile hatiralanyla Salom'un 21 Haziran 1995 nüshasinda bir makale hazirlad1. i) . Ün1ütarihçi Avram Galanti böyle bir girigim ve komisyondan bahsetmigse de. güphesizki. Osmanh cemiyetinde 1840'larda Moiz Fresko gibi Yahudi aydmlann Tûrkçenin kabulünü önerdigini de bu vesile ile hatirlatahm. Bunlar bagbakanhk argivi fontlarmda mevcuttur. 21 Haziran 1995. 23 Haziran 1995) da dedesi hakkmda biyografik bilgi veriyor.ederse de üyelerden ve ilgili arzuhal ve iradelerden söz etmez. 7 Avram Galanti. Yahudi aydmlann yanada Bu genç Yahudi aydru. O da gelecegin (11 seimparatorluk haharnbagisi olacak Hayim Nehum efendidir. Salom. SarkDemiryollan hukuk mügaviri Jak Samanon'un torunu Lizi Behmoaras (Salom.

gittikçe gerilemigtir. Bugün Türkiye Yahudileri için Judeo-Espagnol artik arkaik bir dildir. Fakat zaten bu tarihlerden itibaren Íspanyolca. Komisyonun çahymalan ûzerine fazla bilgi yoktur. 221 ¯¯ .tim görmek için bilinen ilk girigim budur ve Türk Yahudilerinin Türkçeyle butünlegme tarihi için bu änemlidir. Gazetelerde ve ibadette daha uzun zaman kullam1migsa da. okullarda terk edilmigti. Yahudi cemâati arasmda çok kere eve münhasir kalnug.

Üçüncübir Yahudi sahte mesih ise (1883-93)yillarmda ortaya çikan Yusuf Abdullah'tr. Bunu kendisine telkin eden muhtedî bir Yahudi olan hekimbagi Hayatîzade'ydi. hatta Dogu Avrupa'daki Yahudilerin bile bir kesimini ikna eden Sabetai Zvi Sùltan IV. bu vakayt Osmanh Yahudiliginin 17. 714. Laik tarihçiler bazen dine gereginden çok önem verirler. Hatta gukrKuheyI II Musevilerle Zeydigiîler arasmda sahiplenme konusunda bir çekigmeye bile neden olmuytur. Bir müddettir beklenen Mesih oldugunu iddia eden ve imparatorlugun birçok käyesinde. Bizzat Seyhülislam Ölümemahkûm edilecegini ögrendigi son anda bir tereddût ve ardmdan bir telkinle Müslümanhgi kabul etti ve Aziz Mehmet Efendi adim aldi. Cemaat ise kendine inananlan. s. SukrKuheyl . Kavga Dogu Avrupa'ya da s1çradi. Bet-Zion Eraqi Klorman. Her üçünün de Mûslümanlar arasmda hemfikir ve mürifleri olmugtur. Frankistler cemaatin içinde huzursuzluk yaratti. nedeniydi. 'Müslim supporters of jewish Messiahs in Yemen'. Kendisine inananlarla birlikte özellikle zer rütbe ve armaganlar oldugu hadiselere sebeb Ízmit'iterk edecekti. Bundan sonra Selânik gehcemaatinin yerleyme ri baghca yeri oldu. kendisine 150 akçe yevmiye bag landive kapucubaphk memuriyetinden emekli edildi. hahamlann gikâyeti ve huzursuzluk bunun Vanî Mehmet . hem de Türklye tarihi için önemli bir olay meydana geldi. s. Ashnda Sabetaycihk bazilarmm sandigmm aksine basit bir gizli din degildir. Sabatai Zvi bagiglandi. Ekz.1 Esasen Türkiye tarihçiliginde de paralel bir yaklagimla gerilemeyi Ïslamdin adamlarma hasredenler vardi. asirdan sonraki dekadansmm nedeni olarak gösterenler var.222 Osmanla Modernleymesi ve Sabetayctlzle 16 Eylül 1666'da hem Yahudilik. eski dindaglan.9-18. Miiridlerin kimi eski inamga döndü.Ìzmir'de kazandigi etkiden dolay1. Middle Eastern Studies.Efendi yarg1çlardanda. yani Yahudiler ise sazanikos (renkleridegigen bir bahk oldugundan) demekteydi. Kendisine inananlar Mesih'in tekrar luk'a geçmig ve 'dönme' dönmesini bekliyorlard1. 'av- * Tiryaki. ma'aminim diye adlandmr. 1 Benzer gekilde Yemen'de art arda iki tane sahte mesih gukrKuheyl I (1861-65)ve II (1868-75)çaknug. Sabetai bundan sonra Arnavutorada ölmügtür. Mayis 1998. VoL29/4 1992. Sabetaym cemaatine Türkler veya deti'. Mehmed tarafmdan Edirne'ye getirtilmig ve orada divanda yargilammyt1. Fakat asil kanyikhk histeriografide sürüyor. Sayi: 24. Maiyyetine de benverildi. Kimisi onu izledi. Bir lasun Yahudiler Zvi'nin korktugunu dügünüp beise kapildi.

padigahm da bu nedenle hepiniz Müslüman olmazsamz boynunuz vurulacak diye Sabatai Zvi'yi tehdit ettigini. yüzyilda Selânik'te bu cemaatin iktisadî ve kültürel bakimdan herkesi geçtigi anlagihyor. Diger yandan o günden bugüne dolaçan bir rivayet. yüzyilda kimin Sabetaya oldugu kayitla belli degildi ve ritüellerinden vazgeçtikleri için birçok mensubu bakimmdan da önemli bir egilim olma vasfmi kaybetti. s. Bilhassa Kemalist laisizm Türk toplumunda bu meseleyi adamakilh silmig ve k1y1ya itmigtir." eklinde bir rivayettir bu.. 17. Esasen geçmig asirlarda da Sabetaycilar idare nezdinde Müslümandi ve 19. Hele 20. (Bir devlet adammm [Mehmed Tevfik Biren111. SUahdarTarihi. Sabetayolar sonraki asarlarda Edirne ve bazi Rumeli gehirlerinde 1912-1913 Balkan savaglanndan soara Müslümanlarla birlikte imparatorluga göç ederek Ïstanbulve Ïzmirgibi gehirlere de yerleptiler Osmanh Ìmparatorlugu'nda böyle bir millet grubu yoktu. Kuvvetle muhtemelen. becerdigi açiktir. bir kisun mensublar Yahudilikten degil bagka dinden gelmelerdir. Arma yaym. dönemde Selânik'te dolaçan bu rivayete deginlyor. 170).cild I. 431. yoksa olarak da baz1iligkileri var mi? Gizli bir inanç olarak hakkmda fazla bilgi sahibi degiliz.. Nitekim Mayis 1901'de Selânik'e vali olan Mehmet Tevfik Bey hatiralarmda Fevziye Mektebleri'nin (mektebleribu cemaatin kurdugunu zikretmiyor ve belki bilmiyor) diger mekteblerin fevkinde oldugunu. Saray'm ve Osmanh idaresinin Sabatai Zvi ve taraftarlanm zahiren de olsa Islam'a döndürerek büyük bir idam faaliyetini ve kriz atlatmay. Sene 1077 8/1666. yüzyil modernlegmesi boyunca bu adi konmamig asimilasyonun hadisesiz bir gekilde ilerleme kaydettigi görülüyor. Istanbul 1993. 79) o Çökerken. Belgelere yansimayan bu säylenti dogruysa. bu tarikata (öyIe diyor) diger dinlerden Hristiyan ve Müslümanlarm girdigini. cild 1. oruç-namaz 19. Makalemizin konusu da bu modernleyme süreci olacaktir. iyi memur yetigtirdigini belirtmektedir. Ancak Selânik yöresiyle ailevî baglan olan ve o ülkenin kültürelkahp ve rivayet ve görügleriniönyargisiz olarak hayathikâyesinde nakleden Cahit Uçuk (Bir Imparatorluk Yap1Kredi yayuu. Müslümanlan da söylenti arasmda. 223 - .Abdülhamid ve Meyrutiyet demi hattratart. Halkm bu tefsir ve inancmm tarihi bir temeli de olmahdir. 1stanbul1995.bunun üzerine hepsinin görünügte Müslümanhgt kabul ettigi. Cahit Uçuk da Selânik'te Sabataî Zvi cemaatinin gibi Müslüman adetlerine riyayetkâr oldugunu nakledlyor.2 BaziSabetaycilarm nesilden nesile kendi içlerinde tapidiklari bu bilgiyi belgelemek güçtür.Sabetaycihšm Müslümanhkla sirf görünüç olarak nu ilgisi var. yüzyilm tüm dünyada (kiyametbekleyen millienarist) insanhgi için bu hareketin Yahudi olmayanlar tarafmdan da izlenip benimsendigi ve Sabetay'm mesih olarak selamlandigidir. Sabetaycdarm basit bir gizli din ve gizli Yahudi mezhebi olmadiklan muhteva "$ehrin 2 Fmdikli Mehmed. s. s.

Sine D. istanbul. Ötüken. Zaten Sabetai Zvi'den sonra cemaat kendi içinde parçalanmigttr ve bu gibi bir örgüt ve gizli kayit ve nüfus sayunmm da fazla bir gey göstermeyecegi açiktir. Sabetay Sevi. .224 ~ Maranoslarm aksine) gu iki husustan da anlaghr. yüzyildan itibaren bir açiklama gene söz konusu degildir. Resimii Yeni Lugat ve Ansildopedi. Makedonya. Faris-1908'de yer ahr. Dogu Sirbistan. Duderginin üzerinde duracag1z. Nitekim bu dönemde çakardiklarmi bildigimiz tek yaym orgam da ne dinî ne de siyasîdir. 19. Sefarad Yahudiler ya JudeoEspagnol konugmuy sonra Fransizca kullanmigken.155. Ïkincive önemli unsur. Bilinen hahamlari olmalarma ragrnen. 19. Dönmeler ve Dönmelik Tarihi. Yahudileriyle iligki kurmadilar ve aç11danmadi. Ama säzünü ettigimiz organ laik ve medenî bir gençlik yetiptirmeye yönelik iki haftahk bir dergidir. Daha çok yurtsever hareketlere karryti ve nitelikli serbest meslekler icra ettiler. ÍbrahimA. Girit. I-V Ístanbul. Abdurrahman Küçük. Sabetaycilann 19. yüz(Ïspanya'daki yll ve öncesinde. lüman olduklarun söyler ve ibadeti pek yerine larm bu sofu davrarugi dikkati çeker ve kendi mistisizmleri bakunmdan önemli bir noktadir. Osmanh nüfus sayunlari din esasina göre olur. Gövsa. 1939. Nitekim 1856 Islahat Fermam sonrasi. gene Talmud-Tevrat inançIari hakkmda hiçbir aç1klama yapan risale kaleme alan ç1kmadi (son zamanlarda bu konuda yazan ÍlgazZorlu hariç). cemaatin de gizli bir örgütlenme içinde kendi kay1tlarim tuttugu güphelidir. Ortodoks Musevîler bu konuda onlardan daha katlydi. Selânik Sabetaycilari Yahudiler arasmda degil. 5. Mûslümanlar arasmda kayst edilir. Tam aksine eski devrin tüccar ve zenaatçi Sabetayc11aridaha çok egitime önem verdi ve Osmanh bürokrasisinde dalla çok gärev aldilar. Mesih'i bekleyen (yani Sabatai Zvi) bu cemaat her iki dinin ibadetini çok sofuca yeücra köpelerinrine getirmekteydi Nitekim Osmanh Ímparatorlugu'nun kayttlartkargismda Müsdeki gizli Hiristiyan cemaatler sadece idarenin Sabetaycigetirmezken. Bu nedenle Sabetaycilarm sayisi geçmigte ve günümüzde kimsenin vâkif olmadig bir sirdn Selânik Sabetaycilarm elimizde bilinen ilk periyodikorgani Gonca-i Edeb adh bir on beg günlük meemuadir. No XU. asirdan itibaren ev dili Türkonlan aforoz etmiyti. une secte judeo-musulmane de Salonique'. Ïlknüshasi I Mart 1299'da (1882) 3 Bu konada rivayetler: Slousch N: 'Lesdeunmes. Revuedu monde musulman. bilhassa Arnavutluk ve Dogu Karadeniz'de birtaeskim gizli Huistiyan cemaatler artik bir hürriyet havasi sezdiklerinden saklamadilar? Selânik'teki Halbuki açakladi kimliklerini ve ki dinlerini kalabahk Sabetayc1 cemaat böyle bir açiklamada bulunmadi ve üstelik görünügte Ìslamiibadeti gene softica devam ettirdi ve kendi eski ritüelionlar da resmen ne devam etti. Devlet bu cemaati tammaz. ama Sabetaycilar çe olmugtu.

Fakat amaç egitim. Jr.i söyleniyordu. 'Bir kavugmak Türk Müslüman gruba yoluyla izdivaç hepten hoglanmayip. biyoloji terimleri üzerinde açiklamalar yer ahr. 20 Ocak 1924. No: 357.ç11amqtir. sonra entellektüel bir genç nasil yetipir ve davramr gibi yazilar ihtiva ediyor. seyahatriameler. BA. 'Le Crypto-christianisme dans la region du Shpat au cours de la derniere période Ottoman'.Türk Tarih Kurumu. Normalde bu gazetede dinî bahislerin yer aldigru görmek zor (Mevleviligi methetmek digmda). yüzyil boyu Selânik. Abdülhamid devri modasma uygun olarak açilan okullar ve egitimde ilerlemeden söz etmek. s. 1-7. çayan Sabetayc11arm modernlegme sürecine dair Resin 'Tanzimat Döneminde Tanassur ve Din Degiptirme Olaylarf. Türk cemiyetinde Sabetaycilar yaptilar. Bu risalede Sabetaycihga ait bir telkin ve bilgi yoktur. fakat dinden söz etmez.5 bu pasaji tesbit parlatanhkla Ben itham. Batihlagmig kozmopolit çevrelerde çok seviliyordu. Ancak dönmelik üzerine bir seri yazi negredilen Vatan gazetesi l924 Ocak aymda (10 Ocak 1924'te) Gonca-i Edeb mecbunlarm Sabatai muasim progressiv modern dönmelerin çikardignu ve yazar. 5 Vatan. daha iyi egitim ve dünyaya aç11madir. Tanzimat3n 150.14 C1274 (30-1-1858) Üsküpiçin BA. Mah. 4 Í. Gençlere hitap eder. Girit için. Ankara 1989. s.ettiklerini Zvi'yi burada gençlerin bu batil mezimzah bu seride tarih aragtiricisi' edemedim. Irad-Han No: 8922. Bu dergi.' Bir tarih müdekkiki. Bardhyl Graceni. 25 L 1275 (28-VI-1859) ve Arnavutluk için. Onlarm bugänku devami olan Ipk Lisesi de (Istanbul)kanunî zorunluluk olan din dersleGonca-i Edeb egitime önem verini laik bir retorique ile sürdurmektedir. Bun)arin çogu nahif ve tagra havasi düzeyindedir. Selânik Mevlevî dergâhmdaki âyinler ve dergâhm duvarlapndaki yazilardan söz edilir. her saytda kimya. 225 . Anlagilan modernist Sabetayci seçkinIer modern Bati egitimiyle. Bu rejimin ve sansürun de hoguna gider. 19.4 Bu kozmopolit tarikat. s. Musevîlerden änce Batihlayma ve egitim ile Sabetaycdar daha önce durumlarim yükselttiler (emancipelvebir yerde Bati Avrupa'da Musevîlerin kendi cemiyetlerine yaptiklan kültürel katkiyi. Meç. YrfrSempozyumu.Asil redaktörü Fazh Necib Bey'di. 93-102. rir. Edirne. Ortayh. 2. kapah cemaat hayat biçiminin degigecegine de inaniyotlardi. edebî yazi. Studia Albanica. Aç11an okullardan söz eder. Açikça gôrülüyor. Nitekim bir müddet sonra kurulacak Fevziye ve Terakki gibi gerçek anlamdaki gymnasiumlar-laikegitime änem vermigtir. Victor Hugo tercümeleri (hep laik yazarlar seçiliyor). XXVI/2 1989. Yahudi ve Hiristiyarilar devamli) çok övülur. 'Tarihin Esratengiz Bir Sahifesi. Selanik Sabetaycilari Istanbul'agöç ettiklerinde benzer mektebleri kurdular ve laik ulusalc1 bir Türk egitim sisteminde öncti oldular. Ìstanbul'dayabilgilerimiz yok. piir (bazilart çok amatörce). niyetinde olduklar. Battlilagmaydi. Daha dogrusu kozmopolit bir Türk tarikat1 olan Mevlevttarikati (mensublan arasmda. Fakat derginin amaci sansürle uyugmaktan çok.

Türk matbuatmm önemli simasi. gayri-Islam ve Türklügu sömüren bir grup olarak itham etti ve bunlarm Timanistan'la olan ahali mübadelesinde Tiirk olarak bu topraklara getirilmemelermi. Neticede kendisi de Sabetayci kökenli olan Ahmed Emin gazetesinde bu konuda dänmeleri anlatan bir tefrikay1 10-22 Ocak 1924 tarihleri arasmda neÿretti ve dön'dönme' . Onunla birlikte direnen ve vurulan bir zabit. Cavit Bey saltanat ve hilâfetin aynlmasuu isteyenlerdendi. dahiliye nazirlanndan Mustafa Arif ve maarif mûstegan ve hukuk profesörü Muslihiddin Adil. 2) Karakaglar(yahut Osman Baba grubu). Bilindigi üzere Sabetaym izleyicileri Sabatai Zvi'nin ölümünden sonra zaman içinde birbirine rakip ve kopuk üç partiye aynlmigti. Bunlardan ikinci gruba mensub Karakay Rügdi Bey bugün pek anlagilamayan bir sebeb'dönme'leri gile 1924 Ocak ayi bagmda Türkiye Büyük MilletMeclisi'ne kâyef eden.. Orduda. Diger bir maliye nazin olan Nüzhet Faik. Bunlardan ünlü Hasan Tahsin (Osman Nevres) 1919 yih 15 Mayis'mda Yunan kitalan Ízmirleçikarken onlara ilk kurgunu sikti ve dimnigi baglatan kahraman olarak tarihe geçti. 1) Yakubî (veya Hamdi Bey grubu). okuyucularm civar Edirne'ye kadar uzandig1 anlagihyor. Gazetenin egitimi ve yazarlarm kipiligi. ancak hepsinin batil inamy ve tavirlarim biraktp Türklügiikabul etmeleri gartiyla Türkiye'de yagayan Türkler olarak-kabul edilmelerini Millet Meclisi'nden istedi. Ancak basinda bir münakaga baglanugtL üzerine birtakun rivayetler yazihp konuquluyordu. kolordunun saghk zabiti Selânikli E2ükrü Bey de bir Sabetayclydi. ÍstanAncak mecmuamn yazarlarmm memur zümresinden bul'dan giden bazi zevatm yazi ve demeçlerinin basildigi. Nitekim imparatorlugun ünlü maliye nazin Mehmed Cavid Bey.226 oldugu. matbuatta ve Ìttihadve Terakki parti çevrelerinde Sabetaycilar vardi. Vatan gazetesi sahibi Ahmed Emin (Yalman) da Sabetayciidi ve bu konnda ilk tef rika 1924 Ocak aymda onun gazetesinde yayunlandi. yabanct dil egitimi sayesinde dig ticarette de Müsluman Türkler ve Yahudilerden daha niteliklive lyi durumda olduklan anlagihyor. bir ve ger olan Ahmed Emin (Yalman) gazetesinde onu müflis. ki aym zamanda kuvvetli bir iktisatça idi.. Bu arada dönme denen Sebataycilar laik bir ulusalc1hgi benimseyen grup olarak Jön Türk hareketi ve Íttihadve Terakkiiçin<ie de yer alnuglardar. Sebeb alle içi bir anlagnazhk ve diKendisi Sabetayci dönme liderleri tehdit intikamdir dendi. Sebataycilar arasmda Osmanh bürokrasisine bir katuma egilim ve eyleminin oldugu. bunlan (yani kendisinin de dahil oldugu grubu) gayri Türk. Sabetayct kökenliydiler. Sabetaycidir. Sebeb cemaatin kenoyu ani olarak di içinden çikmigtt. ahIâksiz diye suçSabetayct (dönme) inanci ladi. Cumhuriyet dönemi baglarmda 1924 yib Ocak aymda Türkiye kamumeselesi ile yüz yüze geldi. Hasan Tahsin (Osinan Nevres) Íttihatve Terakki grubu içinde anar gizme varan fikirleriyle tamnan ilginç bir gahsiyetti. 3) Kapancilar (yahut Íbrahim Aga grubu).

Ancak arkasi gelmemig ve Türkiye Yahudileri bu konuda susmayi tercih etmiglerdir. ve yurtlanndan sürülerek gönderilmemelerini istemiyti. 5 Ocak 1924 (1340H).cild 23. Sansür bu gibi tartigmalan muhafazakâr çevrelerdeki ftsiltilara terk etmigtir. gerçekten mübadele yüzünden Selânik'te i. Konortas bu fikre yatkm görünmüç ise de. 8 Vækit. bu bakimdan ilginçtir. Muhafazakâr Sebifürregad dergisi bayyazari Ebuzziya Tevfik ise Ahmed Emin'e hücum eden yazilar yayimladi. "Ben dinler konusunda çok tetkikat yaptun. Bu dönemi bir suskunluk izlenügtir.melerin bu inançtan vazgeçen Iaik. ilerici. Abdurrahman Küçük. Sabetaycilarm Türk oldugunu. yoksa. age sh.kendilerinin Türk ve Müslüman degil. Ancak bir ara 'Sabatai Zvi kabilesinin Musevî itikadma kismen ve muhalif bir tarikat oldugunu' ilave ediyor? Sti mübhem. aslen Yahudi olduklarun. Hüseyin Cahid (Yalçm) ise Tanin'de hem Karakap Rügdi'yi tenkit ve itham eden.175. hem de Sebifürregad'i itham eden yazilar yazdi. 7 Vakit." diyor.ola'bir 'dönmeler'le 'dönme"leri 6 Sebilurregad. Ancak yazanm ismi yoktur tarih aragtincist' diye imza atilmigtr. Herkes ne kadar biliyorsa ben de o kadar biliyorum. Sabatai Zvi vakasmdan sonraki iki asir içinde. bazi bakanlar Sabetayc11armYunanistan'a Türk'ten daha zararh olduklanm ve bu yüzden derhal Türkiye'ye gönderilmelerini istemiglerdi? 'Dönmelef. * Bu kelime eenebi dillerle dahi deunme veya dönmek diye yazumakta. Bu nedenle. i. ancak bu Selânikliler konusunda bilgim yoktur. yani Sabetaycihšm üzerindeki münakayamn arttigi günlerde bazi gazeteciler Türkiye hahambagisi ünlü bilgin Haim Becerano'ya da Yahudiligin ne dereceye kadar alakast oldugunu sormuç1ardir. Tanin. 22: ¯ . çekingen demeç bile ashnda. 'Dönme' denen unsurlarm durumunu. Yunan hükümetine müracaatla. Karakap Rügdi. 232. ve güçlerini birakmak istemeyen Sabetayci cemaate yardunci olmak mi istedi? Zira o stralarda Selânik'te Mustafa Bey. gimdi Türkiye smirlan digmda kalan Selânik Sabetaycilannm ahali mübadelesi dig birak1hp Türkiye'ye getirilmemeleri münasebetsiz ve tehlikelidir diyordu? Karakay Rüçdi Bey'in bu dilekçesinin nedeni pek belli degil Cemaatine duydugu bir kizgmhk ve ihbar nu. bir Osmanh ve Türkiye Yahudi dinî liderinin Selânik hakkmdaki ilk resmi aç1k degerlendirmesidir. sh. yeni Cumhuriyet'in Iaik ulusçuIari ve Cumhuriyet Halk Partisi tartigmamista. 12 Ocak 1924 tarihli mülakatmda hahambaµ. yurtsever bir kitle oldugunu yazdudi. aksi görügün irkçihk ve Osmanh imparatorluk realitesi ve Türkiye realitesi ile bandaymadigim ileri türüyordu. 12 Ocak 1924 (1340H) Hahambay Haim Becerano ile mülakat. bu yüzden mübadele ile ev. Sabetayci de- yimi israrla kullamImamaktadr. Bu Sabetaycilarm kendilerini ilk defa anlattiklari ve tamttiklan bir yazi serisidir. 4 Ocak 1924 (1340H). ulusalci.

Bu grup üzerinde halen Lucette Valensi'nin bir aragttrma yaptigru duyuyoruz. Ondan sonra da buna benzer açik veya kapah bir uygulama görülmez. Sabetaycihk laik ideoloji. Küçük. Vergi kategorileri içinde 'D' cetvelinin dönmelere konan vergiler oldugunu o zamanki Ïstanbul defterdari Faik Ökte yazrmétir. yeni toplumun laik vatandaghgiböyle laikm benimsemeyi tercih etmiglerdir. ham etmeyi Harb içinde 1942'de çakardan fazla kazançtan ahnmak istenen sitasmda meselesine ilginç bir biçimde vergisi' uygulamalart bümkrat yönetici çevreler yeniden el atmigtir. yüzyildan beri ulusalci toplumu isteyenferin arasmda onlar da vardi. age .s. Üstelikbu laisizmin en ategliöncü ve uygulayicisi da bu grup olmugtur.olmahdir.9Ma1ûmdur ki en yüksek varlik vergisi meblagt da bu kategoridekiBezmen ailesiiçin tahakkuk ettirilmigti.Varhk VergisiFaciast. Herhalde son yetmig yllm laik geligmeleri ve yeni kent kültürü içinde. kanaatlerin aksine. bkz. 195. yi da bu konuda Sabetayc11arm susmasim 228 'dänme' zorlamig 'mason' 'varhk 'dönme' 'varhk 9 Faik Ökte.) belirtmek görünuyor Öyle ve gunutakdirle sahip olanlar halen var fakat. Bugün Sabetaycilar kendilerini henüz açiklamaz. Tabil Osmanh arpivleri. Onun için aragtirmanm mülakat ve bazi kalmti belgeleri (yazih veya yazisiz) aramak eklinde olmasi gerekir. Ìstanbul1947 (?). 258. Bununla beraber dar bir antisemit çevre. fakat daha çok laik hayat tarzi içinde erimigtir. Anvergisi' Türkiye malî tarihinde çabuk terk edilen rezilane bir cak uygulamaydi ve çegitli çevrelerden tephi gärmügtür. sayilanm kimse bilmez. (Tekistisnanm. Esasen 19. 87. hiçbir gey veremez. bu inanç üzerinde bir aragtirma yapip yayimlamaz. En olayla Sabetayci çevreler unutma ve susmayi. A s. ama hakikaten tekistisoldunanm Tinjaki ve Toplumsal Tarih gibi dergilerde yazan Ilgaz Zorlu kimlige ki bu inanç gerekir. laik ideolojinin önde gelen bazi pahsiyetlerini olmakla itveya yanhg veya dogm fisilti gazetesinde sürdürmüglerdir. 85.

Oysa basmm. 68-84 Yasa 1 Kasun 1928'de kabul edilip. 80. Alfabe degigtirmek tarihte ilk kez görülen bir olay' degildi.Harf Devriminin Nedenleri Üzerine' 3 Kasim 1928'de" Türkiye modern dünya kogullan içinde çok cesur bir denemeye girdi. s. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu. Eu son olay her ne kadar eski Íranuygarhgom kaynaklanm bir süre karanhkta olanak kabirakmigsa da. Yazi ve kay1t igleri ile dar bir bürokratik kadronun birkaç rahib ve pairin ugragtigt geleneksel toplumlarda yazi ile ilgisi olmayan genig y1gmlarböyle bir degigimden haberli bile olmamiglardir. Hatta en bagta Türkler. Ne var ki alfabenin degigtirilmesi. Arap harflerinin yerine Türk dili için en uy gun alfabenin hangisi olacagi soru* •• Türkiye Cumhuriyeti'nin YetmigBeg Yth Armagam. 1928 Türkiye'sinde Arap harflerine muhalif. Ankara 1998. yiir masal gibi ürünleri. Sasanîler ÏramPahlavi denilen kökü Aramî alfabesine dayah yazlyi kullanmig ve Araplar Ïran'ifethedince Arap alfabesi bunlarm yerini almigti. sonraki dönemlerde yeniden yazih olarak saptanmasi mümkün olmuçtur. Iran'm ünlü çairi Farsçanm üstaderlebu tip sözlü anlatimlardan di Firdevsî (Firdosî) bile $ehname'sini migtir. kültür ürünlerinin zanmigti. S. Baganya gerçekleptirmeye yardim eden ilk nokta. 3 Kastm'dan baglayarak yürürlüge girmietir. Ïlkçagm parlak uygarhk örneklerini veren Ahamaniglbr Ïraruçiviyazismi. . tarih boyu birkaç kez alfabe degigtiren bir toplum olarak bu olaym önde gelen örnegi sayllabilirler. Du akmun varolug nedenini ve yayihyra bu yazida göstermeye çahyacag1z. 9-10. hatta dinî metinleri buyuk oranda halkm tüm kesimlerinin belleginde yagadigmdan. Atatürk Kültür. kökü 19. Nitekim toplumlar bu konuda çok ürkek ve tutucu davranmaktadir. Dizi XVI. Böylece eski Ïran kültürünün destan. yüzyilm ilk yansma kadar uzanan edebt ve fikrî bir akmun varhgidar. kitaplarm ve eski çaglara oranla yaygin egitimin görüldügü modern çaglarda. Tûrk Tarih Kurumu Yaymlan. Degigimden önemli say1da kigi ve kümeler olumsuz biçimde etkilenir ve yeninin benimsenmesi birçok güçlük yaratin Bunlara karym Türk inkilâbmm bu konudaki Israrh tutumu nasil olup da bayanya ulagmigtar. böyle bir degigiklik kolay cesaret edilip yürütülecek bir iy degildi. ilk ve ortaçag toplumlan için köklü bir degigiklik sayilmayabilir. yüzyillarda eski kültürün restorasyono bir özelligi. Çünkugeleneksel toplumun sözlü olarak saklanmasidir.

ev= O = beth. modern alfabeyi doguracak bir baglangiç olarak uitelendirilmektedir.ptir ve resim yazismdan (pictographique) geligerek ortaya çakmigtar.Ö. Zamanla bu igaretleri her birinin anlayacaþ gekilde sistemleytirdi1er. geligiminin doruk noktasi olarak kargimiza çikar. sesIllerin (vokal)önemli oldugu Türk dili için.su ise. Aztek hiyeroglifi gibiyazilar da böyledir. Tevrat'ta ise Erek diye geçen eski Uruk gehrinde Jordantarafmdan yapilan kazilarda. Latin harflerinin kabülü ile çözùlmügtür. Fonetik ba- yazmm 230 ¯ kimdan en mütekämil alfabe oldugundan.XXXILyüzyilda uygarhšm egigi olan Mezopotamya'da Sümerler tarafmdan kullaruld1. Hele Ïranhlartüm igaretterin sayistru otuz dokuza indirerek çivi yazisim neredeyse alfabetik bir agamaya getirdiler. S. 5-7. Çin.Japonve Proto-Hind (Mohanjo) kültürlerinin de yazilari vardt Ancak bu yazilar resim yazisi olup. C. Gerçi. . Ankara 1973. Uruk IV katmamnda ilk resim yazilan ele geçti. Mezopotamya'da daha sonra siyasî bir birlik kuran ve Samî bir toplum olan Akadlar tarafmdan yazdnugttr.Hiyeroglifte her resmin (iyaretin) kargihþ olan kelimenin bag harfleri kullamlarak sesli ve sessiz harfler ortaya çakti. DTCF Tarih Araphrmalan Dergisi. 12-13. alfabetik degildir. bugün Varka. 'ÇiviYazistrun Dogugu ve Geligmesi'. Hitit hiyeroglifi. Teslim edilen ürünlerin yaz2m. iftisaki) bir dildi. Güney Mezopotamya'da. Eu düzende özelmüllumsal düzenine kiyet geligmemigti. Bunu yazmin geli. Latin alfabesi en uygun görülmügtür. Rahipler getirilen ürünün cinsi. Her toplulugun üyeleri y1gma tepeler üzerindeki tapmaklar etrafmda yagamakta ve elde ettikleri ürlinü bu tapmaklardaki rahiblere teslim etmekteydiler. Fakat bunlarda tek ses gösteren baziiçaretler vardir Bu nedenledir ki Mezopotamya kültürlerinin kullandigi yazi.1 Resim yazismdan daha sistematik bir yazi olan çivi yazisma geçigin agamalan tam olarak aydinlanmig degildir. miktan ve verenin adim kaydetmek için baziözel igaretler kullandilar. Bu da harf devrimini olanakh kilan ikinci noktadir.ÿimtarihinde saptamak mümkündür. ÍIk yazi M. Bu yazi tahminen Sümerlerin Mezopotamya'ya geliglerinSümer sitelerinin bu dönemdeki topden üç yüz yil sonrabulunmuytur. igaretlerini alahm. Böylelikle. Örnegin.Böylece resim yazisi dogmug oldu. Burada iki igaretten a ve b sesleri ahamakta ve yan yana ya da alt alta yazildiklarmda ab kelimesi ortaya çtkmaktadtr. s.. Ama çivi yazist gekillgri dört-beg tane sesli harfi verebiliyordu. Alfabe tarihine baktigimizda Latin harfleri.öküz=k alef. Ashnda uçses (akrofoni) dedigimiz yäntemle modern alfabenin temelini atanlar eski Misirhlardir. Sümer dilinin grameri. bu tür fonemlerin daha çok 'mabed - 1 Füntzan Kinal. sayun ve bälügümü rahipler tarafmdan yapihyordu. Bilinen Sümer metinleri bir hece yazist olan çiviyazisi ile yazilmi. Sümerce aglutinant (ek ve kök yapist ile kurulan kelimelerden meydana gelen. VII. sosyalizmi' ad2 veriliyor.

) Bo konuya ilerde yeniden deginilecektir.Ö. Türk dilini konuyanlar da tarih boyu kullandiklan alfabeyi dört kez degigtirmiçIerdir. A. Bu da bir yerden sonra alfabeyi etkileyip degigime zorlamaktadir. y-i. M. Türkçedeki Q. Latin alfabesi hece yöntemiyle kurulmuytur. 732). Fenike alfabesi. Alfabe dogdugu günden beri degigmektedir ve halen de son geklini aldig1 söylenemez. Y.Çekçedeki 6 I Almancadaki Ä gibi. Bunlardan biri hiyeroglif ve çivi yazisma göm harfleri yirmi ikiye indiren ve ses yöntes mine dayanan Fenike alfabesidir. BäyIece M. 3. 1. Kolay okuyup yazmaya ve standart imlâya olanak hazirlamaktadir. O. Çiviyazisi ve hiyeroglif apagi yukan M. Yunanhlar.Ç ve Õ.Ö. 'ayn' Tarihte Türk Alfabeteri Radlov ve Thomsen gibi türkologlarm bilim dünyasma tamttiklan Orhun yazitlan. 2. Latin yazismda (C) fonemiyle verilen Yunanblarm (K) harfi Latin alfabesinde yer almaz. gimdi ses yöntemine geçiliyordu.U. Bununla beraber sonralari bazi kelimeler için istianaî olarak kullamImigtir.Õ. Augustus devrinde Y ve Z harfleri eldendi. Bir toplumda zaman içinde degigen ve geligen toplumsal iligkiler ne deniyle daha standart ve mükemmel bir imlâya gerek duyulur. Yunan alfabesine göre daha sistematik bir alfabe olan Latin alfabesi baglangiçta yirmi bir harften oluguyordu. Saderin gibi sessizlerini de sesli harf olarak aldilar. aleph. yüzyilda Íonadalan ve Yunanistan olmuçtur..403'te Attika'mn resmi alfabesi olarak kabul edilen klasik Yunan alfabesi ortaya çikmigtir. Bu nedenle bugün dünyada çeyitli gruptan dillerin en yaygm olarak kullandiklari alfabedir.. seslilerini içeriyordu. Fenike alfabesinin asil geligme alam. Ì. Türklerin bilinen ilk yazth amtidir. gerekse çivi yazismda hece yöntemine bagh kaImdig1halde. a-e.XI. Ïran'da Pahlavî. yodh harfleri ile 1. Süryanîlerde Estrangelosve dolayh olarak da Turfan yazitIarmda gördügümüz Uygur alfabelerinin temelini olugturmugtur. 2. sonralar1 Araplarda Kuji ve Neshf.L yüzydda yerlerini tümüyle daha geligken ve sistematik alfabelere biraktdar. Sami dilleri konugan toplumlar bu alanda Akdeniz uygarhšmm äncüsü olacak ve alfabe giderek modern yap2sma kavugacaktir. u-o seslilerini aldiklan gibi.Ö. bilim dünyasi bir olayla kargilagtL GÖk- 231 - . Gerek resim. Thomsen 1893 ylhnda Orhun vadisinde bulunan bu yazitlarm sirrmi çözdügünde. vav. Fenike alfabesinden çikan bir kol ise Suriye'de Aramî. Bazi dillerin gereksinimlerini kargilamak için harf alti ve üstü igaretler (diacritique'ler) kullamhr. (Örnegin. Bu yazitlardaki ilk alfabe. 3.kullamldigi Misir hiyeroglifi bir antamda modern alfabenin baglangici sayllabilir. onu kullanan siyasal grubun adi olan 'Göktürk' terimiyle adlandinhr (M.

mkhk. P= y Ç 5 ve J = 3 gibi harfler ise alfabemize Ìranhlaryoluyla girmigtir. Otta Asya'nm diger Türk toplumlan tarafindan da kullamlan Uygur alfabesi kültür tarihimizde Gäktürk alfabesine oranla daha çok yaygmhk kazannuptir. yüzyillar arasmda yalmzca Uygurlar tarafmdan degil. Aynca eserierde bu bilgilere rastlayabilir. demirci= ota.s. Arap harflerinin baglatetrafmda yogun bir tartigma harflerinin kabulü glbi seçenekler = 'islalu' - nuptir. s. yüzyillardan biri edilme nedenlerinden nin kabul olasoyundan toplumlar arasmda alfabesi Türk artik yaygm yarak Arab kendi harflerini Arap Türklerin kullamhyordu. kuraIsizhk yaratrug ve ahykanhk kazamlmasi (meleke) geregi gibi önemli sorunlar yaratmigtar. 1968. Zaten imparatorluk bürokrasisi de Uygurcada Sakimselerden olugmugtu. o. Bu nedenle sessizler ince ve kahn olarak birkaç tanedir. Okuyucu. seçilen diger Türk toplumlardan vardt. 15-28. . Türk ligine karym bu bagla11-13. yuzyillar boyu Arap alfabesinin üç seslisiyle yetinilmigtir.Leipzig 1950. e. Sidgwick and Jackson. kelimeler ustüste konan iki nokta ile ayri lir. 2 Claude Cahen. Örnegin. Bu yaz2y2 Zerdügtîler. Eski Türk Yazrtlarr.S gibi) kullamldigi dilimizde. s. N. Büyük bir olasilikla bu yazi Sugdaklar tarafmdan geligtirilmigtir. Seslilerin yerinin çok önemli oldugu ve higdtih sessiz harflerin de (Ç. resmi yazigmalarda daha çok kullamldi. amtsal yazitlarda böyle runik bir yazi kullanmiglardar. Türk ses yabürokrafik kayatlarda igleklipisim ifadeye elverigli olmamasma kargm. TDK Yay. Ìgleksesli kargilayan üç mîlerin.2 8 ve M. Pre-Of f aman Turkey. Özellikle imlâmizin konuqulan dili arkadan izlemesi olayt (oda= gibi) imlâmizda dagimaydonor=midenuvaz teymurci. H. Eu alfabenin äzelligi ise içinde yalutzca dört tane seslinin bulunmasidu Bu sesliferin ince ya da kahn olarak degerlendirilmesi.232 türkler yazigma iglerinde Sugdaklan (Sogdianahlar) kullamyorlardi. Yazi bitigik yazilmaz. Altfürkische Grammatik.iYami harfleriArap alfabenin im1âsim kargilayamamasi. ü) ve J (i. Bunun nedeni. yüzyilda ya da Latin baylayan modernleyme hareketleri.London. metinier 3 A. von Gabain.). II. Bu-örneklere Macaristan'm Szekel bölgesinde Nagy Szént Miklós'da rastianmigtir. Eu yazi ve üzerindebagvurulacak temel kaynak. Ïytebu nedenlerden ötürü. Orken. a (u. C. Masturî Hiristiyanlar ve Budistler de kulIanmiglardtr. olabilir. 3-4. I (a. Dolayis1yla Gäktürk alfabesi bürokratik hizmetler için nygun olmaylp daha çok amtsal bir yaz1çegidiolarak kalmiptin Bu yazi türüne bagka yerPeçenekler ve Hiristiyanhktan önce Macarlar lerde de rastlanir.yanma geleasessizin ince ya da kalm oluguna baghdir. Ïranldarm tersine rak dillerine uygun bir biçimde degigtirdikleri söylenemez. XIX. Burada Türk topraklannda bir hayli sogdça ve sernitik belge ve kahnti bulunduþi bildiriliyor. 188-206.3 Özellikle döneminde Uygur alfabeMogol Ímparatortugu si. Ïstanbul 1939. Uygurlardan ve ge sahip oluguydu.

daha dogrusu düzeltilmesine neden oldu. yüzyil bagmda Büyük Petro.harf çikart11di. Herkesin kabul ettigi standart imlâ kurallan ve okunmast bayüzyila sit bir yazi yoktu. Böylece egitim alamnda. Fransa'da ise Kardinal Richelieu konuçulan dile uygun standart bir imlâ düzenlemesi için ünlü Fransiz Akademisi'ni kurdurmug- tur 4 S. netimini modernlegtirdigi döneme Ìmparatoriçenin13 Agustos egitimi genelleptirilirken. Ama üretimde modernleyme baçladigi an. Bu teknik aygitm içIerligini saglayacak gekilde mükemmellegtirilmesinin toplumsal-teknolojikmoderalegmede büyük änemi varðir. Eski bürokrat kadrolar ve dar bir aydm tabakanm kullandigi yazi bellege ve ahgkanhga dayanmaktayd1. 18. Onun için imlâ düzeltilerek alfabeden 18. Moskva 1975. Öyleki. RusskiYazak. Bu nedenle gerek modernlegen yeni çaglar Avrupa'smda. N. Bu durum salt Türkiye tarihine özgü degildir. Bir kay1t aract olarak mal ve hizmet ahmlarmm denetimine yarar.Íz. gerekse 19. im1â ve yazidaki akrahatsiz edici olur. degin okuryazar oram% 5-10'u geçen ülke yoktur. 1921'de Sovyetter döneminde gerçeklegtirilmigtir.Bu. modernlegen toplumlar imlâ reformlari yürütmüy ve alfabeleri üzerinde degigiklikler yapmiglardinYagayan dillerin hiçbirinde ortaçag boyunca standart bir imlâ yoktu. Oyleyse üretimde denetim olgusunu saglayan bir araç olarak teknik bir altyapisal ögedir.yaym yagamrda canlam1770fermamyla ilkokul yordu. Stmnitsiy Istorii.4Rus alfabesindeki ikinci önemli düzeltme iglemi. Yeniçaglarm bagmdan bu yana Latin ve Kiril (Rus-Bulgar-Sirb) alfabelerini kullanan. Bu yargumzla bir toplumun temel üretim birim ve araçlan arasmda yazty1ön siraya koymuyoruz. Ornegin Alman imlâ æformu. Bu nedenle eski kilise Slavcasmm kahntisi olan Rus harflerini ve imlâsim da 1710 yilmda yeniden düzenlettirdi. 116-117. yüzyil Türkiye'sinde aym ihtiyaç duyulmustur. Rusya bürokrasisini ve egitim yaçarum çagm gereklerine göreyeniden düzenliyordu.Ímlâve Harf Degigtirme Sorununun Ortaya Çakapr Yaz1 bürokratik örgütlerde temel bir teknik aygittir. Íncil'inAlmanca'ya çevrildigi reformasyondönemine degil. Rusya'da basin hayatuu baglatti. Syrov. Alman diliimlâsnun düzelmesine. nerdeyse her yazarm kendine göre bir imlâsi vardi. s. 1713'te Vedemosti(Haberler) adh gazeteyi çakarttirarak.. Aslmda buna ihtiyaç duyulmarmytir. Prusya Maria Theresia'nm Avusturya yöKralhgi'nm güçlendigi ve Ïmparatoriçe rastlar. Arap harflerinin 'Islalu' ya da tümüyle degigtirilmesikonusundaki tartigmalarm Türkiye tarihinde bürokratik örgütterdeki ve egitim alanmdaki reform denemeleri kadar eski oldugunu ve onlarla atbagi gittigini belirtmigtik.ve sakhk ve uyumsuzluklar bürokratik örgütlerde reform yapan gruplar tarafmdan ele ahnmasi kaçam1mazdir. Çünkül8.Okuma yazma bilgisinin yayilmasuu gerektiren bu gibi hareketler önlerinde engel olarak Rus alfabesini buluyordu. n3 .

söz konusu bir dile iligkin hetinlerinkargilagtirmah bilimi ve o dilin tarihsel evriminin saptanmasi. Filoloji ve linguistik aragtirmalan bir yandan Bati uluslarmm tarih bilincini ve ulusalcthgim besledigi gibi. Almanca gibi Bati dillerinin imläsimn geçirdigi deböyle bir büyük toplumsal degigime ve modernlegen bûrokgigiklikler rasinin ihtiyaçlanna dayanmaktadir. linguistik ise. Bu etken ulusaledik akunlandir. Filoloji. uIusalcihk bilinci dolay1slyla. Bu nedenlerden m da etkileyerek ulusalci bilincin uyanmasmi ötürü 19. Dogu Avrupa'mn boyunduruk altindaki toplumlansagladi. Eu modern savag adamlarmm ise. sentaks ve morfoloji (yani grameri) içeren bir bilimsel disiplin oldu. mekanik ve leti okuyup anlayabilen kipilerden olugturulmak zorundayda. tarih ve filoloji aragtumalanmn geligtigi bir çagdir. tarih. filoloji. 18. adliye ve egitim örgütlerinin eleman gereksinmesini arbrmigtr. yüzyila toplumlari gibi ve pa yaygm olgularla giverken ortaya çakan vatandaghk. genig y1gmlarm okuma yazmayi kolayca kavramasuu geæktiriyordu. topografya. yazih kültür ürünlerinin yaçamm önemli parçasi haline geldigi Avrupa endüstri toplumlarmm gereksinimine hizmet ettigi gibi. yüzy11. bir Osmanh divan kâtibi ya da bir manastir rahibi gibiömürleriniyaziya ve karmagik imlâya adayacak kimseler olamayacaklari açiktir. örgüt ve iligkiler sistemi anonimlegen. bir yandan da daha standart ve dogru bir imlânm yerlegtirilmesiiçin çaba gösterilmesine neden oluyordu. matematik. birinci etkenin de içinde bulundugu bu zincirleme toplumsal geligmelerin soBati Avrunucu olarak ortaya çaknugtir.Modernlegen ordularda kolay bir imlânm geligtirilme gereginin de bu reformlarda etkisi várdir. etkinlik alam büyüyen bürokrasilerde eleman ihtiyaci da artmaktadir Ama diger yandan yazi konusundaki ah. Ote yandan modernlegen ordulann yeni subay kadrolan artik eskisi gibi okuma yazma bilmeyen kahramanlardan degil. dilbilim aragtirmalari. 'talimname- . Bundan bagka. standart imlâ ve basit kusi güçtür.Genellikle faaliyetleri artan.ÿkanhgi ve yetenegi eski bürokrat tabaka ve gruplarmki ile kargilagti234 nlamayacak kadar az olan yeni memurlarm bürokratik örgütleæ girmeÇünkügeligen toplumsal yagam maliye. yüzydda imlâ reformlanmn ne gibi nedenlerle yapildigru yukarda açaldamaya çahytik. 18. Alfabe ve imlâ degigmeleri konusundaki ikinci önemli etken. Macar filolog Samuel Gyarmathy XVIII yûzyilm sonunda bu dallardaki incelemeleriyle Macarca ve Fince'nin akrabahgru saptadi.Rusça. yaym yagammm geligmesi. etnoloji gibi bilimlerin geligmesi için uygun bir ortamm dogdugu dönemdir. egitim sanayilegme kentleyme. Aydmlar. Fransazca. Ítalyanca. yüzyil ise belirtildigi gibi. o zamana degin karmakangik olarak kullamlan filoloji ve linguistik terimleri. toplumlann ulusalcibilincini de yönlendiriyordu. Kasacasi. 19. 19. iki ayn disiplinin adi oldular. ulusalcihk gibi dügünce ve eylemler. Dil araptumalan sonucu. bir Çinmandarini. yüzyddan beri Ïngilizce. epitlik.

yüzyil sonunda Osmanh Ímparatorlugu'nda. Osmanh bürokrasisinin ahykanhklan da bu durumun-tipik 5 Fevziye A.5 Bu Cemiyet. 19. Rus bümkrasisi. kilise Slavcasi kalmtasi bir yazi türünden rahatsiz. Latin kökenli bir dil konuyan bir ulus olarak. Tansel. ve modernlegme yaygm egitim çabalan. yüzylla kadarki belge ve nan Ïtalyanca-Fransizca] tutuldugu görülür. Bundan bagka kullanilan kaligrafi türleri az kimsenin tahathkla okuyabilecegi yazi türleriydi. Dönemin bazikay1tlanm okumak uzmanlarm i. Böyle bir ortamda Romenler.T. Arap Harfferinin Islahr ve Degigtidimesi Hakkmda Ílk Tegebbüsler ve Netkeleri. 6 L. Arnavue dili için Latin harflerine dayanan bir alfabe önermesidir. bir Katolik ve bir Müslüman Arnavut'tan olugan bir kurula Abetare (ABC) denilen bir alfabe hazarlatti. 19.Arnavutlar Latin harflerinin kabulü sorununu tartigmaya baglad11ar.Say116. Bu durumda karmagik ve ahekanhga dayanan im1â bir sorun haline gelmemigtir.Bellten.K. Venedik devlet argivleri yan Latince ve gotik türü bir yaziyla kaleme alman belgeler ve hay1tlarla doludur.sorun haline getirmig ve baçIamigtL yazi üzerinde tartigmalar Osmants Ímparatorlugu'ndaReformlar ve Alfabe Sorunu Geleneksel toplumda bürokratik örgütlerin kadrolan dardir. 245. C. ci terim ve deyimlerle doludur. Böyle bir örgütte kaylt sistemleri ve yazigmalar da genig y1gmlarm deg. S. (Örnek.ralh yazly1bir ulus için övünç kaynagi saymaktayd11ar. T. Belirtildigi gibi Büyük Petro'dan önee. s. The Balkans Since 1453. Okuma yazma oram dügüktür ve yükseltilmesi için gerek de duyulmaz. küçuk bir yänetici tabakamn denetimi altmdadir.gidir). Kullamlan Almanca bile yaban. 505 235 ¯ . XVII. s. Ïçlemleri az oldugundan bürokratik kayitlar da simrhdtr. bir Ortodoks. Avusturya devlet argivlerinde bulukay1tlarm çegitli dillerde [Latince veya 18. New York 1958. Böylece Arnavut okullarmm kullanmasi için Latin ve Grek harflerinden meydana gelen bir alfabe hazirlanmig ve Arnav'utlar bu alfabeyle egitim ve kültürel yagamlarmi sürdürmeye baglanuglardir Ílginçolan gmseddig/Samî'nin Kaamus-u Türkî ve Kaamus'ul AIâm da islah edilmig bir imlâ kuHamrken. Stavrianos. Bürokratik merkeziyetçilik. Hatta bürokrasinin içinde bazi uzmanlagnug bölümlerin memurlan kendilerine özgü bir yazi ve kayit sistemine sahiptirler. yüzyilda böyle bir ortamda yagiyor ÍgteOsmanh Ïmparatorlugu sürecine gixïyordu. 30 Eylül 1879'da kurulan 'Cemiyet-i Ïlmiyye-iArnavudiye' Latin harflerinin kabulü porununa ciddiyetle egildi. çapragik ve karmaµk imlây1bir. Slavlarla mügtereken kullandiklan Kiril alfabesini atip 1860'ta Latin alfabesini kabul ettiler. Holt Reinhart and Winston. olmamigtir.

maliye. Ustelik dil. yönetimin her kesiminde standart yazi türünün kullamldig1 bir dönem oldu. 1840'ta Ingiliz Kraliyet Bilim Cemiyeti üyesi olmuytur) Türk lehçeleri ve dilleri üzerindeki araÿhrmalariyla tanmmig bir bilgindir. . Bu sorunlarla salt Osmanh bürokrasisi üyeleri degil. Hiristiyanhga geçen (Aleksandr) Mirza IGîzunBey (kendisi 1835'te Ìmparatorluk Bilimler Akademisi üyeligine seçilmig. daha önemliydi. adeta hattat olmast istenir. Ama imparatorluk 19. divanî denen bir yazi türnyle kaleme ahmtdi. En bilim adami. Eu yaz1yi okuyup anlayanlar da yine kendileri olurdu.Osmanh Ïmparatorlugu yuzyd baglarmda ÇarhkRusyasi'nda rasthyoruz. Bu sadelegme. . Azerbaycanh olup. Yaygmlagtirilmak istenen egitim dolayisiyla Arap harflerinin güçlügü. Kisacasi devlet argivlerinin bürokrasi üyeleri digmda kimseye hitab etmesine gerek görülmüyordu. Osmanh Cemiyet-i Ílmiyesi'ne 'edib' "imlâ . Divan-1hümayundan çakan fermanlar. egitim ve dügün alamada yeni bir uyamp dänemine giren Çarhk Müslüman aydmlar da ugragmaya bagRusyasi periferi vilâyetlerindeki Lamigti. begenilen dogalbir davramytir. digmdaki ulusalci aydmlarm ilk ömegine 19. kaligrafide de görülür. fermanlarm hitab ve elkab bölümlerindeki (titulaturde)yazigma kurallarmda görüldügü gibi. yeni yeni sivil okullar kuruluyordu. Bu gruba girenler 19. Yaziÿmalarda edebî bir uslûb yaratmasi dogal görülür ve takdirle kargilamr. cografya bilmeleri. yüzyilda modernlegme sürecine gimerkezindeki bürolarda ve vilâyetlerde memur ihtiyaci hükümet rince bürokrasinin yeni adaylannm. Çünkühükümet merkezi ile en uzak vilâyet arasmdaki yazigmalar bile eskisine oranla çok artmigtir Böylece Tanzimat dönemi kendiliginden ilk yazi düzenlemesinin yapildigi. Zaten tersi de dügünülemez. Kanunî devrinin ünlü nigancisi Celâlzade Mustafa (Koca Niganct) bu bürokrat tipinin en parlak ärnegiydi. yüzyil baglarindan beri ulusalci bir bilinçyazarlardL Sözü geçen le tarih ve dil araghrmalari yapan egitimciter ve 1slahatt' önerileriyle ige girigip. Her memurun güzel yazi yazmas1 yetmez. siyakat denen bir yaz1ve rakam türü kullarurdi. Latin harflerinin kaher iki grup da bulünü savunmaya kadar igi vardmhlar. Yine 1863'te Ïstanbul'agelen Azerbaycanh ünlü dramaturg Mirza Fethali Ahundzade. Tanzimat bürokrasisinin kayatlarmda ve yazigmalarinda bir üslûp sadeleymesi. Bugün bile bu belgeleri çok az sayida uzman tarihçi degerlendirebilmektedir. Bir niganamn ve hattâ bir divan-1hümayun kâtibinin kendine özgü edebî üslûbu fermanlara ve yazigmalara iglemesi. Türk dilleri için ortak bir dil ve imlâ önermektedir. Tüm bürolarm belge ve yazigmalari nesih yazi ile yazihnaktadir. Maliyeci grup. Zaten bu çok sayida memurun kipiler olmalari mümkün olmadigmtümünün yetenekli hattat ve dan. hukuk.236 ¯¯ bir örnegidir. yabano artmigtir. Ülkede ortaokullar (rügdiyeler)her yerde açihyor. bir basillik gärûlmektedir. özellikle Türk dili ile bu alfabenin uyugmazligi sorunu kendini duyurdu.

/D 31. okumayi aligkanhga dayandirmaktadir. Ankara 1949. "Arap harflerinin halihazir durumu Ìslamçocuk- layihasmi ise Cemiyet cevabmda. 7477dedir. mn Türk diline uydurulmasi. Ülkütapr. 'Arap harflerinin islain. 100'ü agkm harf gereklidir. s. o gün kullamlmakta olan yazi üzerindeki eleptirilerini pu dört noktada toplanugti. Ankara 1973. ortada ve sonda ayri yazilmalan nedeniyle. izlenmesini 3. Büyük harf olmamasi. gene aym konu üzerinde Namik Kemal ile Íran'mÎstanbul büyükelçisi Mirza Melkom Han arasmda Hiirriyet gazetesinde bir tartlyma açildi. s.D. modernlegme dönemine daha geç giren Osmanh Ïmparatorlugu'ndabenzer partlan yaratmaktadir. Du äneriler.T Aym dänemiçinde Osmanh devletadamlan.. 1270/M. Ahundzade projesine Cemiyet'in cevabi hakkmda ayrmtih bilgi için bkz. Arapça. Tansel. imlâmn düzeltilmesini önermektedir. TDK Yayun.e. Gerçekten de Arap harfleri. Türk Dilinde Geligmeve Sadelegme Safhalan.20 Safer 1280 (6Agustos 1863) tarihlibir äneride.K.kürk ( JJ ). Ekz. 19. Ancak Cemiyet bu öneriyi olumlu ve yararh görmekle birlikte. Q. 237 . 'ihtiyat' 1. 'Imla islahati' projesi Fuat Papa ve Cemigerekçesiyle reddedilmig. 1868 say1 14. aynca bkz. Agâh Sirn Levend.a. daha ihtiyath ve gerçelçi öt11emler öneriyorlardt. "Fevaîd ve muhassenati tasdik 7 Ahundzade'nin ve teslim olunmug ise de. Örnegin. 170. 17. imlâmn bu yeniöneriyle pek de kolaylagmayacagnu belirtmigtir. s.S. yani imlâdügüncesi etrahnda toplanmaktadir. Bagta. s.m. milcerred icrasmda derkâr olan mügkulat-i azîmi ve eski âsâr-l islamiyyenin nisyamnda müeddi olacagmt" ileri sürüyordu. bir dizgi kasasmda 30-40 tane degil. Farsça tamlamalar okumayi daha da güçlestirir. Arap harfleri baski iglerinde güçlük dogurur. okumakla kelime dagarcigmi artirmaz. Bu.. me dagarcigi yüklü olanlann rahat okuyabilecekleri cümlelerin güç1egtirir.Atatürk ve Harf Devrimi.Tarih. Ahundzade ashnda Türkçenin I. uç (gal) kelimeleri birkaç türlü okunabilir. sundugu. Ekm.g.atin harfleriyle yazilmasi gerektigi görügünde olan bir dügünürdü. Gazetenin 13 Rebiülalur 1281 (9 Agustos 1869) tarihli sayismda Melkom Han. T.8 Birkaç yll sonra.T. s. Basimevi. 8 Münif Paga'mn bu projesi Mecmua-i Fünun Hic. ancak kelibir yazidir. T.Ülkütaµr. Dilin imlâsmdakikuralsizhk.. fakat Ahundzade'ye bir yet tarafmdan Mecidi nigan ihsan buyrulmuytur. Ahundzade'den bir yil önce Osmanh devlet adanu Münif Papa (Efendi) bir imlâ 1slahi önerisiyle ortaya çikmigti.K.. on (al). 225-226.g. 2.' daha önce gördügümüz Büyük Petro tipi bir yenilikçiliktir. e. Münif Papa 13 Zilkaade 1278'de (12Mayis 1862) Osmanh Cemiyet-i Ilmîyyesi'ne sundugu önergede. Nitekim. 4.

. Örnegin.g. Tausel. (Hareke. Ancak Namik Kemal. Sesfiharflerin artirdmasi. Arap harflerini oldugu gibi savundu? Namik Kemal'in buradaki savunmasi ve ileri sürdügû tez sonralan Arap harflerini savunanlarca tekrar ele almagelmigtir. Ustelik imlânm Türkçeye uydurulmasi için sesliler bol bol kullamhyordu. a.m. dir. s. Hüsebagta gelir.m. Namik Kemal. Nanuk Kemal ve Mirza Melkom Han arasmdaki tartxÿmasüretken Terakki gazetesinde Hayreddin Bey.) Nanuk Kemal. bu harflerle híçbir dü9 F.Türkiye'de Negriyat Hareketleri Tarihine Bir Baky Ístanbul1939. okuma güçlüklerinin Fransiz ve Ïngilizdillerinde de bulundugunu söylüyordu. latin harflerinin kabulünü änerenler içinde Abdullah Cevdet. Ek'teki fotogaf 10 Server 11 E A. 'Maarifi Umumiye' adh makalesinde Rusya'yt örnek göstererek elif bada degigikligiöneriyor ve Ebüzziya Tevfik Bey'le tartigmaya giriyordu. Mirza Melkom Han daha sonralar1 Londra'da büyükelçi iken 1885 yihnda Durub-u Emsal adh bir kitap bastirdi. Bunlar Arap harfleriyle yin Cahit (Yalçm) ve Celal Nuri (Íleri) Türk yazi dilinin karigskhktan kurtulamayacagim. Osmanh imlâsmm yalmzca güçlük degil bazi tutarsizhklan da barmdirdigmi zikretmemeyi tercih etmigtir. Harflerin ayrr yazzimast. Eu yazi türü verecegimiz örnekte de görülecegi gibi okumayi kolaylagtmak akçe kara gün içinyorsa da yazmak için pek pratik degildir. A.larmm maarif ve terakküne mâni olmaktadir. Melkom Han'a aym gazetede verdigi cevapta ve sonralari yayunlanan bagka mektuplarmda. Bunu yazi biçiminde yaziyordu. ustelikdaha cüretkâr degigiklik öneriteri de yapildigim görüyoruz. 234-238. Hareke sisteminin getirilmesi. Arap alfabesinde seslilerin yerine kullamlan igaretierdir. 2. 19.. Tansel. a.11Bu tür tartigmalarm ÍkinciMegrutiyet'ten sonra yogunlagtiguu.g. 231 ve Melkom Han'm Farsça mektubunun vermektedir." diyerek harflerin yeniden düzenlenmesini ve apagidakiiglerin yapilmasuu öneriyordu: 238 1. s. Oysa gimdi Latin harflerinin kabulünden söz edenler de vardir. Nanuk Kemal'in özel mektuplamu Îskit. . Harfler ayn ayn basilnupts. Mirza Melkom Han tarafmdan ortaya atilmigtt. 3. Böylelikle sonralan Huruf-u Munfasila adiyla Enver Papa tarafmdan orduda kuß lamlacak olan bu alfabe. Reform isteklilerinin tüm çabalan da bu durumu düzehmekti.10 Mirza Melkom Han burada. Semseddin Arap harflerinin düzeltilmesi etrafmda yogunlagtirnuglardi. yüzy11boyunca Ali Sami. Ebüzziya Tevfik gibi aydmlar önerilerini hep Suavi. metni ile Devlet Basimevi. Aym kelimenin birkaç türlü okunabilmesi. överdigi projeyi uygulamaya koyuyordu. imlânm saygin bir düzeyi olmadigim gösterir.

okuma yazma ögrenimindeki güçlüktür.16 Bunlardan Ismail Hakki ve Cihangirli M. kendini gizleyen bir taraftari da Sultan IL Abdülhamid gibi görunüyor. Türklerin ayru titizligigösteremediginibelirtmigtik. hiç degilse bir sancak 239 merkezinde birkaç yil bu sistemin uygulanmasmi istiyordu. uygulama için Arnavutlarm Latin harflerini almasuu ärnek gösterirken.. s. Ülkütagir. Ançak Sinop mebusu Hasan Fehmi Efendi. Bu öneri ve tartigmalarm sonucunda Arnavut halkmi temsil eden bir grup. 32'de Dobrucah A. çev. 356-357. . 15 Ülkütapir.e. Õrnegin ya dve olarak yazilan kelime.g. 1912'de 'TadîI-i Huruf Mãselesi' adh bir risale yayimlayarak önerilerini sundular.g. s. Bu dänemde islahatçilarm bapnda gelenler. Ístanbul.Iolnmy 'takrii' 'islahi' .13 ÍkinciAbdulhamid'in tersine bu konuda inandigim cesaretle savunanlar da vardir. dilimize çavrilmigtir. y. Latin harflerine taraftar oldugu için iginden atilmietir. 12 . "Belki bu igi kolaylagttrmak için Latin alfabesini kabul etmek yerinde olur. a.e.a. diye yazilan kelime Agg olunmuy diwe deve o1arak.zenlemenin mümkün olmadigim minin geligmesinin ancak Latin ileri sürüyorlardi. 14 Elif Naci. Ìranhlarm daha VIII-IX. Türk dilinin ve egiti- harflerinin kabulü ile mümkün olacagnu savunmaktaydilar.15 Fakat ÏkinciMeyrutíyet döneminde Arap harflerinin taraftarlari dügüncelerini kismen uygulamaya koyabildiler. Oysa Türk dilinin ek käk yapisma ve ses uyumu temeline dayanan morfolojik äzelligi (analitik fleksibl). Qinasi'dir. Siyasi Hataraftm. bu takrir aleyhine §eyhülislam'dan bir fetva alarak." demektedir. Sinasi. Latin harflerinin kabulü sorunu nygulamada cesaretsižlik nedeniyle hasir alti edilmektedir Arap harflerinden memnun olmayanlar ïçinde Uygur harflerinin kabulünü savunanlar da vardir. Milash ÏsmailHakki. a. s. ÏsmailHakki (Baltactoglu). Hareket Yaymlari. yasalaymasimänlemittir.14 Taraftarlarmm artmasma karym. Bkz. Bu gûç1ügünnedeni ise harflerimizdir. 31-32. H. Meclis-i Mebusan'a Latin harflerinin kabulü için bir de verdirmigtir. 16 Levend. seslilerin bol bol kullamlmasmi istemekteydiler. Ancak Manastir Valisi Ali Münif Paga'mn ricastyla 4 Kasun 1327 (16 Ocak 1911) tarihinde yeniden ige almm14tir. Ona göre: "Halkmuzm büyük cehaletine sebep. 13 Suhan Abdülhamid'in 1930'dan sonra yayunlanan bu görüg ve dügüncelerini içaren defter. Cumhuriyet.12 Latin hartlerinin. Hüseyin Cahit Bey.. Manastir vilâyetinin Görice Sancagi'nda Kuran-1Kerim ve Ulûm-u Diniye muallimi olan Hafiz Ali Efendi. Celâl Nuri. Sultan Abdülhamid. Bu kipiler. 177-178. 'Harf Ínkilaba ve Eski Bir Vesika'.g. yüzyillarda Arap harflerini bir ölçüde kendi dillerine uydurabilmelerine kargm. Mustafa Bey'in bu dömemde Uygur harflerinin kabulünü önerdigi bilirtiliyor. 29 Haziran 1963." Sultan Abdülhamid. bu tür düzenlemeleri kaçmilmaz kilmaktadir.1974. s. Salih Can.e. Celal Sahir (Erozan) ve Cihangirli M..

(dad) harfleri kullanilmamahdir. Huruf-u Munfastla. Cihangirli M. Sati Bey'inkine benzer bir uygulamayi. (ti). a ly yapsa diye kullaruhp yazilmahdir. 17 .Hatti olarak . Rusya periferisindeki Türk toplumlart. hanelerine kaytmaya mecbur bulundular" gibi kelimelere rasthyoruz. . imlâ ile haberleri bu ve için Gaspirah. noktalamaya önem verildigi bilinen gerçeklerdendii.. Bundan bagka. Aynca kelimeler konuquldugu gibi yazilmah. Basilan kitaplarda yeni imlâya bir õlçúde dikkat edildigi. Ísislalu".. ses uyumuna uygun ye yazilmahdir. megrutiyetin fikir iklimi içinde änemli bir dügünür ve egitimcidir.Tadil-i Huruf Meselesi.k fonetigini dikkate alan bir yazmm geligtirilip. Türk fonetigine uygun bir imlâyi esas almig ve çocuklara kisa zamanda okuma yazma ögœtmigtir. I Türk fonetigi ile ilgisi olmayan g (ayn).Nefaset matbaasi. Daha çok fizik-pozitivist olan bu dügünür. Sinasi.17 Islahatçilann bu fikirlerini egitim yoluyla uygulamaya koyan iki dügünur ve-egitimci üzerinde durmak gerekir kamsmdayiz.bu fikirlerini ÍsmailHakki "Harflerin Mart 1328 (1910)No: 8'deki makalesinde yaymIandt. eski im1â terk edilmeliydi. üzerinde egitim ve basm organlari ile etkili olan bu dügünür. dilde de sadelegme yönüne gitmig ve Azeri-Oguz lehçelerinden alman kelimeleri bolca kullanm14ttr. Orda Elifbasedenilen bu alfabenin pratik olmadiEnverî Yaz2. ayak ile basub.ly yapse diye çekilen fiil. 8 tanbul 1330 (1912).18 Caspirahimlâ düzenlemesi konusunda Tanzimat'tan beri rastladig1mix Osmanh dügünürlerinin önerilerini de dikkate almig görünüyor. Göre) tarihli Tercüman'da yer alan bir haberde. Ustelik bu iki egitimeinin bu yoldaki katkilar bugüne degin literatürde yadsmmigtir. daha önceden genig bir gekilde gerçeklegtiren ikinci kigi ise Ïsmail Gaspirah (Gaspirinski) Bey'dir. Türk Yurdu. Burada Satt Bey. 1910 yllmda kendisinin kurdugu ve bizdeki ilk örnek olan anaokuluna 'Yuva' adnu vermigtir. Ïmlâ reformu konusundaki bu öneri ve uygulamalar megrutiyetten sonra etlsili olmugtur.Enver Paga'nm emriyle orduda uygulamasma geçildigini belirtmigtik. "Yere atub. (sad) ve . bireyin egitimi sirasmda bireyci bir topluma yönelik degerlerin kazandirlntasi ve uygulamah ögretime agirhk verilmesi taraftanydi. (Sonralan Arap ülkelerine göçen ve Sateorisini yapan I¿igidir) t:-Al Husrî olarak tamnan ve Arap ulusalcihšmm Sati Bey.a ÍsmailHakki. Bunlardan birincisi Sat1 Bey'dir. Buular digmda örnegini daha önce Mirza Melkom Han'm verdigi ve tümü ile Tür. Cedid. 18 Örney 23 EylüI 1895 (Ortodoks Rus Tak. Türk fonetigine uygun imlâyi okullarda ägretmek için 1883'te Kinm Bahçesaray'da ilk IJsul-ü Cedid mektebini kurmuy ve üç ayda okuma ögrettigi görülünce 20 yil içinde Rusya periferisinin her yerinde bu okullarm samakale yist 5000'e çikmigtm Ayrica çakanhgt Tercüman gazetesinin bazi uygulanmasi Kugkusuz bu imlâmn yazihyordu.

Türk Yurdu. ress in Baku (26. delegeleiden biri Latin harflerinin kabulü için bir öneride bulundugunda Kazun Paça (Karabekir). c. 1925'te Bakû'da toplanan Türkoloji Kongresi'nde Bekir Çobanzâde. 20 Gündüz Okçun (derleyen). 1206-1207. Yorumlar. edindigi. Avrupahlarca bizi bölmek ve Ïslam âleminden koparmak için ortaya atilan bir nifak tohumudur. Arap ki. Bu dügüncedilin kabulû gerektigini savunan yazisi üzerine olarak'. Türk imKõprülü.Türkiye lktisetKongresi1923 izmir.E Türk Ocagi'nda veribir konferansta da bu dügüncelerini len konferans. yer ahnaktadn. Latin zaten yeni alfabenin yaraharfleriyle medeni terakki saglanamayacagi. 473-426'da 23 Konferansm metni. ya cephesinde haberlegme Latin harfleri ile yapihyordu. miras olarak geçmi. s. S.gerekçesiyle birakildigmi Birinci Dünya Savagi'nda GaliçSukadarru da belirtelim ki. Berlin Leipzig s. II. Millî Mecmua. Daha 1923 yilmda Ízmir ÍktisatKongresi'nde. Temmuz 1926 sayisi. 241 Bütün bu uygulama ve giriçimler yeni Türkiye Devleti'ne bir miras harfda. siralarda harflerin yeni o açiklamigtir. 7. harfleriLatin sesi ye karpi dogan hakh tepkileri Köprülü.Haberler." diyor ve Arnavutlarla Azerbaycanhlarm bu yüzden çoktan pigman oldugunu ekliyordu.22Köprülü tutunamayacagi'm dolayisiyla zorluklar tacagt Nitekim Türk Ocagi'nda verdigi aleyhindedir. Ìstanbul1330 (1914). XVI. Türkologische KongIslam bd. Agamalioglu tüm Türk dillerini konuganlar için Latin harflerinin kabulünü savundular ve bir genel alfabe projesi önerdiler. Darülfünun müderrislerinden pkib (Hüsnü) Bey'in Akoldugund. Hasan Sabn Ayvarof. Fuat ne kargi bir kampanya yürütmelde kullanruytic durüzerinde harflekinin lâsi ile Arap ne derecede bagdagtig1 sorunu 'harb gi ve biliyoruz.Ancak bu bir yeyi gösteriyor o 1erinin modern bürokraside ve yaygm egitimde kullamlabilecek bir araç olmadigiydi: Bu nedenle 1920'lerde Latin harflerinin kabulü konusu Türkiye içinde ve digmda tekrar canhhk kazandi. 21 Bakû Türkoloji kongresi için bkz: Thedor Menzel 'Der." muhaberatuu sekteye ugratacagi' 'harßer 'ilmin 19 Bkm. 318-320. yeni Türkiye Cumhuriyeti daha ilk günlerinden bu tartigmalarla karyt kargtya kalacaktar. ragmamasi maarif ve kültür hayatmda harflerin önemsiz bir mesele oldugu. (ikincibasig). 1926. no: 75.1Lbis 6. Belgeler. "Latin harflerinin kabulü meselesi. bir milletin gerektigi herkesin halde. . yazmaktadir. Ankara 1971.. no: 19. 4.B. bir yabanct gam gazetesinde çakan ve Türkçenin ilkel bir dil verilmfytir. Der 176.IIL 1926)' Sonderdruck aus der Z. Bu kongreye katilan Köprülüzade Mehmet Fuat Bey'in tutumu ögTenilemedi. Arahk 1926'da Millî Mecmua'da yayunlakonusu ile ihtisas sahibi olmayanlarm ugnan bir makalesinde. 'Harf Meselesi'. bu konuyu i. c. Mehmet Fuat. s.F. s.ÖrduSainamesi. 22 Käprülüzade Kânunevvel 1926." Ancak kendisi. Görülüyor ki.ptir.

Arap asilh Latin (1)rakamlarmi lcabul etmigtir.Falih Rifkt. A. no: 202.. Hukuk Fakültesi diplomalärmm yeni harflerle basilmasuu emretti. S.Latin harflerinin kabulüne karç1 ç1kmakta fakat Arap harflerinde de önemli bir düzenlemeyi gerekli görmektedir. Ístanbul1926. aslen ulemadan olan Hasan Fehmi. harflerin bagta. Yakub Kadri. ayn g gibi yabanct sesli harflerin ve yin j çe y gibi noktahlarm kaldmlmasi önerilmekteydi. Arapça kelimelerin Latin harfleri ile yazilamayacagidiru Gerçekten de bu tür itirazIara cevap. Meclis'i açaynutkunda. Özerdim. gecikmesindeki sebebi' hükümete sormaktadir26 20 Mayis 1928'de bir dil encümeni kuruldu. Kader Matbaasi. Bu s1ralarda Dr. Rugen Egref. Latin harflerinin kabulü ve uygulanmasi sorunuyla ciddî olarak ugraç1yordu.maksizm. getirilen kanuntasarismdan söz ederek. 9 Agustos'ta Atatürk'ün Sarayburnu konugmasmdan sonra.Harf Devriminin Öyküsü. T. M. . Encümen. 2. 1930'larda harf devriminin hemen ardmdan baglayan dilde sadelegme hareketi ile oldu. 25 Ísmail gükrü. ÍstanbulÜniversitesiRektärlügü. c. Çxkardigt broçür. 23. 721-737.. sonda farkh yazilmasmm da kaldmlmas11stenmekteydi. Ayrica. bagka Latin hurufunun ne zaman kabul edilecegini. Üyeler. Türk Dili. . Bir ara Latin harflerinin savunuculugundan vazgeçen Celal Nuri (Ìleri)gimdi gene Îkdam'daAhmet Cevat (Emre) Vakit'te bu kafileye katilmiglardir.Infin Alfabesi. Arap harf'rakamlardan 24 Ali geydi.Latin Harfleri LisammrzaKabil-i Tatbik Midir? ÍkdamMatbaasi. ÍsmailSükrü'nündaha iyisi dedigi alfabede. Latin Harfierinden ve Arap Harfierinden Daha ÏyisiniBulahm admi tapyordu.Agustos ay1içersinde. Apstos 1953. gelecek yil derslerin yeni harflerle yapilacagm1 aç1kladi. latin Harfleri ve Arap Harflerinden Daha Îyisini Bulahm. Latin harfleri kampanyasimyürütenlerin ände gelenlerinden Adliye Vekili Mahmut Esat (Bozkurt). Emin ve ÏhsanBey'dir.27 1 Kasim 1928'de Atatürk. 17-21. muglardir. bu konudaki tartigmalann doruk noktasm1 teykil eder. ti & 21 & dad y sad . Mayis 1928'de Büyük Millet Mechsi. 1927 ve 1928 ytllarmda Falih Rifki (Atay). 26 Faik Regit Unat.K. Fazil Ahmet. Ali Seydî Bey'in baghca itiraza.E Bütün bu tartigmalar 1927 yllmda kesilmektedir. 'Latin Alfabesinden Türk Alfabesine'. . Ïstanbul 1340 (1926). . s. 1926 yih bir yerde. Namik Kemal'in bu konudaki itirazlan etrafmda Arap harfle- rinin savunmasuu yaplyordu. ortada.D. benzer fi242 kirlere dayanarak Latin harflerínin aleyhinde bulunan bir risale yayimlamigt1r. Mithat Sadullah (Sander) basmda sürekli olarak Latin harflerinin propagandasmi yapmaktadirlar. Anlagilan Cumhuriyet yöneticileri bu konuda kesin ve kararh tutumlarmi duyur. O tarihten sonra basmda yalnizca Latin harflerinin savunucularma rastlamyor. Aym yll içinde Ali Seydi Bey. ÌsmailSükrü.. bir ölçüde uygulamaya geçilmigtir.R. 27 Sami N. Bu kanunun görügmeleri s1rasmda. s. Cevad. Hulusi. Yunus Nadi.

I Tegrînisani l928. s. ahykanhklanndan fedakârhk etmek zorunda oldugunu bildirdi. 1838. Ancak.Atinata. Birinci Ínikad.Artin Hindoglu. Oysa literatürde bu konuda bir yamlgi devam edegelmektedir. degigiklige kimse cesaret edememigti. Çankaya. olaya etrathca incelemedigi için varmaktadit 31 'Alfabe' Türk Ansiklopedisi. 63.* Ancak. Latin harfleri 1924'te Kafkasya'da Azeriler.271'de Sovyet Türkik cumhuriyetlerinde Latin harflerinin kabul edilme sinin Türkiye'yi etkitemek amacim tayidignu söyler.E Gerçekten de yeni harflere direnme. Soxyetlef deki Türk cumhuriyetlerde de Latin harfleri yaygmhk kazanmigtir Üstelik1928 sonlarmda K1run'da ve Kazakistan'da da Latin harfleri nygulamaya baglanmigtir. Latin alfabesi yaym yaçaru ve egitim düzeyinin oldukça dügük bulundugubir dönemde kabul edildiginden. Atatürk'ün. Kumik ve Karaçaylar tarafmdan. Giani Teurati Senf. s. 32 Örnegin.30 Türkiye'de Latin harflärinin kabulünden sonra. 'Latin harflerinin de yolundaki endigesinden kayEnvetï yazmm akibetine ugrayabilecegi' naklamyordu. 33 Panaia Diatiki. EmergenceOf Modern Turkey. Türkiye'de yeni harflerin kabulünden önce. Sa. bu konuda bir baglangiç oldugu halde. lasa sürede sona ermigtir. amlan yörelerde Latin harfleri uygulamasi smirh bir deneme niteliginde kalmigtar. 28 Zalnt Ceridesi. Eger bu tür bir yenilik hareketi gecikseydi. Dogan Karde. Iran'da da Latin harflerinin kabufü tarbymalan uzum zamandir sürdügü halde. ders kitab2 stoku yapan bazi yaymevlerinin iflâsma neden olurken. Falih Rifki'ya göre. 243 . Devrimin ilk anda sarsici etkileri görüldü. degigikligin büynk soruniar yarattigi säylenemez. Ashnda Türkçede Latin harflerinin Tanzimat'tan beri telgraflarda. MEB Basunevi.lerini savunan görüglerin inandmci olmadigini.29 Fakat bu sarsmti dönemi. ise Karaman Rumlarmm Íncil'lerinde 1928 devrimi ile getirilen alfabe. A. 5. tartigmalar yakm zamana kadar sürmügtü.Birinci Celse. bazi sözlüklerdea2 Yunan harflerinin kullamldigun biliyoruz. bu kugagm. 1 Ocak 1929'dan baglayarak Latin harflerinin istisnasiz uygulanmasi. bu örneklere göre Türk fonetigine daha . Vienne 1838. gazetelerin satiplan da ilk aylarda dügtü. Ïstanbul1969. Oxford University Pmss London. o zamana kadar fleri sürülen alfabe projelerinden daha mükemmeldi. gelecek kugaklarm egitimi ve ilerlemesi için.¶.31 Benzer tartigmayt yapan bir grup Ísrail'dede vardu.c. Dictionnaire AbrégéTurc-Français. s. yazikonusundaki yetenegini kaybetmek korkusundan da geliyordu. daha büyük sorunlar yaratacagma kugku yoktur. Eu yanhp yarglya. Mat. 5.Georgi Polumeri'nin Basmas'inde tab olunmuëtur. s. 29 Falih Rifla Atay. II. Ístanbul1966. 1927'de de Özbekler ve Kazanhlar tarafmdan kabul edilmigtir. Nitekim. 30 Bernard Lewis. c. Harf devrimini kisa sürede gerçekleptirmekbiçimindekitu radikal uygulama. 440. 1 Kasun 1928'de kabul edilen alfabe. 1961. 1946'da Ebulkasim Azâd Meragi tarafmdan kurulan 'Encümen-i Taraftaran-1Elifbay1Asân'm faaliyeti.

uygundu. Sadelegen ve-konuguldugu gibi yazahnaya baglanan Türkçe için bu harflerden bagkasi da düÿünülemezdi. . 244 .

Cauvin / Çocuk Cedric 4 Benim Becerikli Babam / Laudec. Mazzini / Deneme Bay Pergembe / G. Cauvin / Çocuk Cedric 5 Ah QuSinekler / Laudec. Magden / Deneme . S. Gezgin| Seyfe i 27 Mayis / Nazh Ihcak / Tarih Ajda'tun Elmaslan / Mehmet Murat Somer / Polisiye Albayun Beni Nezahat ÌleEvlendir / ÍlhamiAlgör / Roman Altt Bardakta Dünya Tarihi / Tom Standage / Ìnceleme Amanvermez Avni'nin Serüvenleri L Cilt / E. Cauvin / Çocuk Cedric 2 Kar Tatili / Laudec. / Deneme Bir Sen Kaldm Yalnizhk Gelince / Ali Poyrazoglu / Öyküler Bir SapkaBir Tabanca / Celil Oker / Polisiye Bulutlar Kuranu / Stephane Audeguy / Roman Bulutlarm Prensi / Gianni Riotta / Roman Bono'nun Odasmda / Michka Assayas / Söylegi Cedric 1 ilkDersler / Laudec. Cauvin / Çocuk Cumhuriyetin Kara Kutusu / Yavuz Donat / Ana Ceset / Celil Oker / Polisiye Ç1plak Darwin Komplosu / JohnDamton / Roman Dehget Migferi / Viktor Pelevin / Mitoloji Dillerin Gizli DünyAst / Cevdet Kudret / Deneme Din ve Psikiyatri / Irvin D.Yaym Katalogu 1929'da Plaklarda Dinledigz Sanatkârlar / H. De Quincey/ Deneme Hayatm Sessizliginde / Ash Erdogan / SiirselDGzyaz: Hayalhane / Berrin Karakap / Roman Hangimiz Uþamadik Sanki Haksizhklara / P. Sonsuz Çelikta.K. Yalom / Deneme Dilz Yazu 10DYazi / Haydar Ergillen / Deneme Edgafin Laneti / Marc Dugain / Roman El Yordamiyla / Claudia Magris / Roman Eyvah Açk / Sylvie Overnoy / Roman Fakat Müzeyyen Bu Derin Bir Tutku / ÎlhamiAlgör / Roman Farkh Rüyalar Sokag:| Nazh Eray / Roman Ferhad ile $irin/ Feridun Andaç / Halk Hikayesi FBrin Einstein Dosyasi / Fred Jerome/ Inceleme Erom Tallinn To Turkey / Henrik Liljegren / Memoir Gece Yolculugu / JanCostin Wagner / Polisfye Citmek / Tahar Ben Jelloun/ Roman Güzel Sanatlarm Bir Dah Olarak Cinayet / T.Sami/ Polisiye Amanvermez Avni'nin Serûvenleri 2. Chesterton / Roman BaysizSüvari / Washington Irving / Ôykü Batihlagma Yalunda / îlber Ortayh / Tarih Best Of ( Perihan Magden / Deneme Birileri Kadmlarmuzi Fena Kandmyor / H. Cauvin / Çacut Cedric 3 Tehlikeli Oyunlar / Izudec. Cilt / ESami / Polisiye Senem / Adnan Özyalçmer / Halk Hikayesi ÂgikGarip ile @ah Athkarmeada Bir Tur Daha / Tiziano Terzani / Anlatr Atlasm Yüku / JeanetteWinterson / Mitoloji At Sirtmda Anadolu / Frederick Burnaby / Tarih Avrupa'da Demokrasi ÜzerineDü§ünceler / G.

Naipaul / Roman Mitlerin Kisa Tarihi / Karen Armstorig / Mitoloji Nefertiti'nin Esran / Pierre Boulle / Roman N'Gustro Vakasi / Jean-Patrick Manchette / Polisiye Oguisuz / Walter Veltroni / Anlati Once Kalbim / Ayge Emze / Saghk ÖdünçYaçamlar / Ali Poyrazoglu / Anlat: Ölüm Bir Skandal / Haydar Ergülen / Qiir ÕlümBir Varrrug Bir Yokmuy | JoséSaramago / Roman Politik Yazdar / Perilian Magden / Deneine Penelopia / Margaret Atwood / Mitoloji Refakatçi / Perihan Magden / Roman Safran San / ÎnciAral / Roman SavrulanIar / Esmahan Aykol / Roman Smav Stresi / Bengi Semerci / Saghk / Uzodinma Iweala / Roman Sinekkupu'nun Kizi / Luis Alberto Urzea / Roman Stilist / Aleksandra Marinina / Polisiye Sudan Adam / John Irving / Roman Suursiz Canavarlar afak Portreleri / Erdal Safak/ Deneme SuBenim Ülkem/ Mehmet Ali Kihçbay / Deneme üpheli Bir Ölüm/ Esmahan Aykol / Polisfye Tarihin Dänügü / JoschkaFischer / Düguce Talin'den Tilrkiye'ye / Henrik Liljegren / Aru Ufuklarm Efendisi Osmanldar / JasonGoodwin / Tarih ÜzgûnKediler Gazeli / Haydar Ergülen / giir Veronica / Nicholas Christopher / Roman -Yqlmz Adam Adnan Menderes / Nazh Iheak / Am Yaradamm12 Medya / Marshall McLuhan / Ìnceleme Araphrma Yeniçeri Agaci / JasonGoodwin / Roinan Yddiziara Yolculuk / Nicholas Christopher / Roman Yitik Adanm Öyküsü / JoséSaramago / Roman Vatan Dersleri Hal ve Zaman Mektuplan I lbrahim Yildmm Vampirle Görügme / Anne Rice / Roman Zaman Geriye Dänmez / Ferhan gayhman / Roman - / Roman . C. G. Rajan L Zingales / IgDünyas Karda Kalan Íz / Ali Koçak / Öykü Kartal Yuvasi / Anna Kavan / Roman Kûçûk Ada / Andrea Levy / Roman Krampanlu Ceset / Celil Oker / Polisiye Lizka ve Erkekleri / Aleksandr Ikonnikov / Roman Mavi Kanh Prenses / Jean-Patrick Manchette / Polisiye Merhaba Tembellik / Corinne Maier / Deneme Miguel Sakagt / V. Kaygsh / ÎstanbulKitabi / Kolektif / Anlatr ÏkiGençKazm Romaru / Perihan Magden / Roman Isa'ya Göte Incil / JoséSaramago / Roman Kalemin Ucu / Cevdet Kudret / Deneme Kalfa ile Krahça / ÍlhamiAlgör / Roman lçi Yoksul Halkbilim Kapitalizmi Kapitalistlerden Kurkarmak /R.S.ÍçimdekiTimsah / Ali Poyrazoglu / Anfata / Tahir Musa Ceylan / Roman Ïstanbul'daSemai Kahveleri ve Meydan gairlerij O.