Vous êtes sur la page 1sur 498

*<%..

.r-'

^\*_-^

V.

y-^'' r ""^"^

./-vH'*?N%

^-'M.

15k-,

r
V-^

)J>>

':3f

..V>

>)

>:> >

''-

>

'^

*\'

/^
-.>>.,

~->

>> >

^>

>> n

,7>

'

j> ')

"^

^)

3>- j

^>))>

>

>J>>

/j:

: > >'X

T^ >

>:.

>

>

-^
;>

:>

'

v_

:>.::>- ^>

vas

>>.>
SE>^:^.
>

>

.>

>

'"g

^>":>^

>

3ft^>

-"^
>

.j

^>
..

,>~>

')>

^ >.

>8>
>

>::^;
JB

'

j>>

j
,

^-^

>;>>>

>>

oj

i)

'

>>

573.

>

>\
->

,.3

>^S>

3. j

>

.^i

x> oi>
r

->i>
J2>'

'i>^

;53>

>;

>

>2

T.

>^J?>-^

V)

-^^>3> ^:>;' :'S>.: -^


'^^

-^i." -iafr
.

:>

>^'_

::..u

>^

:> >
.

,v.^

r.^?'

>

>
-

>>J

J>J u

Digitized by the Internet Archive


in

2009

with funding from

University of

Ottawa

Iittp://www.archive.org/details/procsdecondam02joanuoft

PROCS
J)i:

CONDAMNATION ET DE

llHAilLlTAl !0N

DE

JEANNE DARC
dit:;

LA PLGELLE.

A PARIS,
DE L'IMPRIMERIE DE CRAPELET,
RUE DE VACGIRARD, N
M. DCCC. XLIV.

9.

PROCS
DE CONDAMNATION ET DE RHABILITATION
DE

JEANNE D'ARC
LA PUCELLE
PUIiLlS

POUR LA PREMIRE FOIS DAPRS LES MANUSCRITS


DE LA BIBLIOTHQIE ROYALE

SLIVIS

DE TOIS LES DOCUMENTS HISTORIQUES (Jl'oN A PU

RUNIR

ET ACCOMPAGNS DE NOTES ET D'CLAIRCISSEMENTS

PAR JULES QUICHERAT.

TOME SECOND.

A PARIS,
CHEZ JULES RENOUARD ET

C'^

LIBRAIRES DK La SOCIT DE l'hISTOIRE


DE FRANCE,
RLt DE TOURNON, N

M. DCCC. XLIV.

'^

'
\

'

Socit

'

'

6.

>n^N

EXTRAIT DU UEGLFMENT.
Art. 14. Le

personnes

les

Coii.sc!!

les

pins

(It'.-?igiu'

les oiivrngos n

d'en

i'ap;il)le>>

[tuhlicr,

prp;irer et

cl

choisil

d'en snivre

la

pnl)licalion.

nomme, pour

Il

onvrage pnblier, un Commissairc

cliaiine

responsable, charg d'en surveiller l'cxculion.

Le nom de l'diteur

sera plae la tte de

Aucun volume ne pourra


l'autorisation
tion

du Conseil,

paratre sous le

et

s'il

n'est

chaque volume.

nom de

la

Socit sans

accompagn d'une dclara-

du Commissaire responsable, portant

(jue le travail lui a

paru

mriter d'tre publi.

Le Commissaire responsable soussign' dclare que


de

M. Jules Qlicheiiat sur

DE Jeanne d'Arc,

lui

le

le travail

Procs de Riiarilitation

a paru digne

d'tre publi par la

Socit

DE l'Histoire de France.
J'ail

Paris,

le

Id janrirr 1844.

Sign Ch.

LENORMANT.

Certi/e

Le Secrtaire de

la

Socit de l'Histoire do France

J.

DESNOYERS.

PRELIMINAIRES
DE

LA REHABILITATION,
NON INSRS AU PROCS.

I.

INFORMATIO PR^EVIA SUPER INIQUITATE PRIORIS


PROCESSUS.
Ensuit

la

teneur des lettres de commission de maistre Guillaume Bouille

Charles

par

(1)

grce de Dieu

la

et fal conseiller,

roy de France

maistre Guillaume Bouille

Guillaume Bouille

1439). S'lant livr ensuite la thologie,

et

en obtint

Florent de
cr

il

puis recteur de l'Universit

se distingua dans cette facult,

dcanat. Doyen de la cathdrale de

le

Roye ,

am

noslre

docteur en thologie

d'abord proviseur du collge de Beauvais Paris,

fut

procureur de la nation de France (14-34 et 1437)


(

(1).

et chapelain

Noyon

doyen de Saint-

de Saint-Culhbert aux Mathurins de Paris

membre du Grand-Conseil par

Charles VII

il

fut

qui le chargea en cette quaht

d'une ambassade Rome. Le premier mmoire crit contre la vaUdit du juge-

ment de Pierre Cauchon,


chap. VIII de

la

compos avant

est

procdure

la dlivrance

de

lui.

iiombieuscs,
il

et la

trouvera un extrait de cet ouvrage au


,

d'aprs le prambule

fois

comme

avec autant d'assiduit que

tmoin dans

le lui

En 1473,

on

le

IX,

col.

II.

1035.

le

procs de rha-

permirent ses occupations

En 14G6,

itniv.

il

renona ses

mourut en 1476, ayant prescrit ses excuNoyon sans pompe et sans monument.
Gallia Cliristiana,
V, p. 441, COl, 875, 921.

il

teurs testamentaires de l'inhumer

t.

d tre

trouve mentionn dans l'ordonnance de Louis XI

contre les Nominalistes. Enfin,

{DiBOiLAY, Uist.

qu'il a

discorde de l'Universit et des Mendiants, pendant laquelle

eut plaider plusieurs fois au parlement de Paris.

bnfices.

des pouvoirs noncs dans la prsente commission.

Guillaume Bouille paratra plus d'une


bilitation, qu'il suivit

On

et l'on verra

Paris.,

t.

Ordonnances des

rois

de France,

t.

XVII

p. C09.)
I

PRLIMINAIRES

2
et

salut

Comme

(lilcction.

prinse et

amene en

An"-lois, et

eussent fait faire tel

mis

ayent

fait

contre elle

lement
et la

la firent

commandons
et

morir iniquement

manire comment
et

informez bien

il

contre laquelle

abbus

faultes et

ilz

ilz

eussent et

tellement que

et

ennemis a voient

[ditz]

contre raison

et

pour ce que nous voulons savoir

et

et adversaires, les

par certaines personnes ce com-

movennant ledit procez et la grant haine que nos


,

Pucelle eust t

la

en faisant lequel procez

commis plusieurs

et

de R.ouen

ceste ville

quel procez

dputez par eulx

et

Jehanne

j piea

apprhende par nos anciens ennemis

trs cruel-

procez

la vrit dudit

a este dduit et procd

vous mandons

et

expressment enjoingnons que vous vous enquerez


et

diligentemeat de

[et]

sur ce que dit est

et l'in-

formacion par vous sur ce faicte, apportez ou envoyez stablement (1)

Grant Conseil

close et scelle par devers nous et les gens de notre


et

avec ce

tous ceulx

tures, procez,

ou autres choses touchant

la

matire, contraignez les

par toutes voyes deues et que verrez estre faire

pour

les

que vous saurez qui auront aucunes escrip les vous bailler

nous apporter ou envoyer, pour pourveoir sur ce ainsi que

verrons estre faire et qu'il appartiendra par raison

vous donnons pouvoir, commission


prsentes. Si
et subgetz

mandons

et

que vous

et

commandons

et

de ce

faire

espcial par ces

tous nos officiers, justiciers

vos commis et dputez

obissent et entendent diligemment.

[car]

mandement

Donn

en ce faisant

Rouen

ilz

le quinziesrae

jour de fvrier, l'an de grce mil quatre cens quarante neuf (2), et

de nostre rg^ne le vingt huicticsme. Sic stgnatum


la relacion

du Grant Coseil, Daniel

Parle Roy,

(1)

Manuscrit de V Arsenal, semblablement ; mieux vaudrait y?aZ'/rme/.

(2)

Vieux style; 15 fvrier

(3)

Edmond Richer

i50.

ajoute la copie qu'il

donne de

de cire jaune sur simple queue;

paraphe

de parchemin

"

Noviomcnsem xuper informacione facioida de processu

Johaunam dictam

fol.

2,

la

est escrit

la

Mandatiitn

rvijis

cette pice

et sur ledit

et scell

(3).

ad Guilklmum

Avec

Bouille,

dccamim

alias facto contra

Pucelle. (Manuscrit Fontanieu, cot P. ?S5

Bibliothque du Roi.)

sceau, couvert

liv. iti,

DE LA RHABILITATION.
[

des tmoins.

Dpositions

FRRE JEHAN TODTMOUILL.


Vnrable

et religieuse

personne

frre

Jehan Toulmouill

l'ordre des Frres Prcscheurs au convent des Jacobins de


docleiir en thologie
le V*

jour de mars

aag de quarante deux ans

men

l'affeccion des juges

procez de ladicle Jehanne

le

n'a point assist et comparu au procez

de vue

mais rapporte que

ne sauroit rien dire

qu'il

de ceulx qui ont

el

dpose, pour ce qu'il

commune renomme

la

parapetit de vengeance perverse,

donn signe

jur el examin

Et premirement de
Iraicti et

ilz

divulgoit que

l'avoient perscute, et de ce

apparence. Car devant la mort d'elle

et

de

Rouen,

proposrent mettre

devant Louviers

le sige

les

Anglois

mais tantost murent

leur propos, disant que point n'assigeroient ladicte ville, jusques


tant que ladicte Pucelle eust est examine

d'icelle

de quoy ce qui en-

probacion vidente; car incontinent aprs la combustion

suit fait
,

sont alls planter le sige devant Louviers

durant sa vie

estimant que

jamais n'auroient gloire ne prosprit en

de

fait

guerre.

Item

dit et

Jehanne

dpose ledit Toutmouill que

fut dlaisse

se trouva le

au jugement sculier

matin en

la

et

pour l'induire

pouvre femme

la

mort qui

reusement

et

Hlas

me

faille [que]
soit

lui estoit

piteusement

Et quant

annona

entendu

oy

et

commena

et

rendu en cendres

mieulx estre descapite sept


Hlas

se j'eusse est

fist

la

la

dure

et

s'escrier dolo-

horriblement et cruellement

Ladvenu

il

la

pni-

et

ce que ledit

fois

que

Ha

d'estre

qu'il

corrompu

cors net en entier, qui ne fut jamais

aujourd'hui consum

que

annoncer

lui

se destraire et arracher les cheveulx

traite-l'en ainsi

mon

et

prouchaine,
,

pour

devoit mourir ce jour l, que

elle

ordonn

ainsi ses juges le avoient

cruelle

et charitativement.

mort de quoy

combustion,

Ladvenu

vrave contricion

tence, et aussi pour l'ouyr de confession

moult soigneusement

jour que ladicte

le

prison avec frre Martin

l'vesque de Beauvais avoit envoy vers elle

mort prouchaine

et livre

j'aymerole

ainsi brusle.

en la prison ecclsiastique laquelle je

PRLIMINAIRES

m'cstoie submise, et que j'eusse est garde par les gens d'glise,

..

non pas par mes enneniys

miscrablenienl mescheu,

Dieu
fait.

it

que

juge

le o-rant

Et

faictes

en

la

est.

il

me

ne

il

pas

fust

j'en appelle

si

devant

des grans torts et ingravances (iu'ou

me

complnignoit merveilleusement en ce lieu, ainsi

elle se

dposant

dit le

adversaires,

et

comme

des oppressions et violences qu'on lui avoit

prison par les geliers, et par les autres qu'on avoit

faict entrer sus elle.

Aprs

ses

complainctes

dist incontinent

mena

je

remonstrer, en disant

meurs par vous.


:

Ha

tience.

nous aviez promis,

Jehanne

il

elle

com-

lui

prenez en pa-

vous estes retourne voslre premier ma-

et que

Et la pouvre Pucelle lui respondit

m'eussiez mise aux prisons de court d'Eglise

(<

Et

Yous mourez pour ce que vous n'avez tenu ce que vous

lfice.

dnomm, auquel

survint l'vesque

vesque,

vous
les

et

de vous devant

Dieu.

Cela

fait

sortit hors, et

dposant

si

je appelle

cecy ne fust pas advenu

ledit

et

rendue entre

pour quoy

Il

Hlas

comptens

mains des concierges ecclsiastiques


:

convenables,

n'en oyt plus riens.

FRRE ISAMBERT DE LA PIERRE.


Vnrable

personne

et religieuse

frre

Isambert

De

la Pierre,

de l'ordre de Saint-Augustin du couvent de Rouen, prebstre, jur

examin tmoin

quarante-neuf, dit
prsens

jour de mars

le v*

et

dpose qu'une

on admonesloit

ne

se subniettroit

heure

frre

elle

et

l'an de grce mil quatre cens


fois

lijy et

et sollicitoit ladicte

mettre l'Eglise. Sur quoy


mettot au Saint Pre

plusieurs autres

Jehanne de

se

sub-

respondit, que voulontiers se sub-

requrant estre mene

lui

et

que'point

au jugement de ses ennemis. Et, quant cesle

Isambert

lui conseilla

concile de Basle, [et] ladicte Jeanne lui

de se submeltre au [gnral]

demanda que

c'estoit

que g-

"nral concile. Respondit cellui qui parle, que c'estoit congigacion

de toute l'Eglise universelle et la chrestient, et qu'en ce concile y


comme de la part des Anglois. Cela oy

en avoit autant de sa part


et

entendu,

elle

commena

aucuns de nostre parti

><

concile de Basic.

crier:

je veuil bien

01 puisqu'en

me

rendre

et

ce lieu sont

submettre au

Et tout incontinent, par grant despit et in-

DE LA R^IlAmLITATION.
dcBeauvais comiiienra

(lignacioii, rt\t'S(|iie

par

(Je

le

dyahlel

el tlist

au notaire

raison de ces choses el plusieurs autres

Taisez-vous,

se gardast !)ien d'es-

Anglois

les

et leurs of-

nienacrenl horriblement ledit frre Isamberl, tellement

ficiers

que

h crier

(ju'il

au gnral concile de Basle.

crire la submission qu'elle avoit laide

s'il

ne se

Item

taisoit

dit et

gccteroient en Seine.

le

dpose (pie, aprs qu'elle eusl renonc et abjur,

el reprins habit

d'homme

furent prsens

lui et plusieurs autres

quant ladicte Jehanne

s'excusoit de ce qu'elle avoit revestu habit

d'homme

affermant publiquement que les Anglois

en disant

et

prison beaucoup de

avoienl faict ou laict taire en la

femme

lence, quant elle cstoit vestue d'habits de

ploure, son viaire

que

sorte

Item

plaiii

celui qui parle

dit et rapporte

de larmes

en eut

et

Si

vous

l'assistance

Item

dit et

dpose que

et instance, ledit

veit

par advanture ne

lorsqu'on la

respondit publi-

elle

Messeigneurs de l'Eglise
,

fait, la

compassion.

piti et

que devant toute

garde en vos prisons

de

lui

de vio-

deffigur et oultraigi en telle

rputoit hrectique obstine et rencheue

quement

et

tort et

m'eussiez

me fust-il

mene

pas ainsi.

aprs l'yssue et la fin de ceste session

seigneur vesque de Beauvais dist aux^Anglois

qui dehors attendoient

Faroivelle (l)

faictes

bonne chire

il

est faict.

Item dpose ce tesmoing

que

dcmandoit

l'on

et proposoit la

povre Jehanne interrogatoires trop diiEciles, subtilz et cauteleux

tellement que les grans clercs et gens bien lettrez qui estoient l
prsens, grant peine

y eussent sceu donner response

par quoy

plusieurs de l'assistence en murrauroient.

Item dpose icelui tesmoing, que


devers l'vesque d'Avranches (2)

comme

les

(1) C'est le

lui

mesme en personne

fort

ancien

et

bon

autres', avoit est requis et pri sur ce cas

moi

z.Ti%\3.\s

fut par-

clerc, lequel,

donner son

far ewell, adieu. M. De l'Averciy a imprim /arone//e,

qui n'est d'aucune langue.


(2)

Il

s'appelait Jean de Saint-vit

d'abord abb de Saint-Denis

appel au sige piscopal d'A\Tanches vers l'an 1390.


ge,

il

fut incarcr

cette ville

Rouen, ayant encouru

le

En

puis

1432, malgr son grand

soupon d'avoir voulu

aux Franais. Mort en 1442. {Gallia Christiana,

t.

XI

livrer

col. 493.)

PRLIMINAIRES

oppinion. Pour ce, ledit vesque Interrogua

devers

lui

touchant

la

submission que on doit faire

vesque

bailla par escript audit

lequel dit

tesmoing envoy par-

le

que disoit et dterminoit monseigneur saint Thomas,

l'glise.

Et

Es choses douteuses qui louchent

fut

de cette oppinion,

et

foy, l'en doit

la

toujours recourir au Pape, ou au gnral concile.

que

celui qui parle

dterminacion de saint Thomas

la

Le bon ves-

sembla estre tout mal content de

la

d-

libracion que on avait faicte par-de de cela. N'a point est mise

par escript

la

dterminacion

ce qu'on a laiss par malice.

Item dpose celui qui parle

que

ccpcion du sacrement de l'autel


et fut dclaire brectique et

Item

dit et

mort

du procez, que

sculier se soit

ment ou conclusion dudit juge


autre sentence

grande contricion
,

et si belle

en disant parolles

que tous ceulx qui

lieu

mme

chaudes larmes

le [dit]

con-

condamne

juge lay et

elle fut

presche

toutesfois, sans juge-

est livre entre les

Fais ton devoir.

cause

mains du

en disant au bourreau tant seulement, sans

Item dpose celui qui parle

admirable

au

poinct

l'a

combien que

et

et trouv

ne

et dlaisse justice sculire

et brusle

assistant toute la dduction et

le juge sculier

comparu

derrenirement

si

la sentence contre elle,

excommunie.

ne consumpcion de feu;

bourreau

aprs sa confession et per-

dpose avoir bien veu et clairement apperceu

qu'il a tousjours est prsent

clusion

on donna

dvotes

si

Jehanne eut en

ladicte

repentance

regardoient

la

que

que

la fin

une chose

c'estoit

piteuses et catholiques

en grant multitude, pleuroient

tellement que le cardinal d'Angleterre et plu-

sieurs autres Anglois furent contraincts plourer et en avoir

com-

pacon.

Dit oultre plus


supplia
allast

que

humblement

la piteuse

lui

demanda

en sa

requist et
fin

qu'il

en l'glise prouchaine. et qu'il lui apportas! la croix, pour

la tenir esleve tout droit

afin

femme

ainsi qu'il estoit prs d'elle

que

la

devant

ses

croix o Dieu pendist

yeux jusques au pas de


fust

la

mort,

en sa vie continuellement

devant sa vue. Dit oultre, qu'elle estant dedans la flambe, oncques

ne cessa jusques en
saint

nom

des Saincis

la fin

de rsonner et confesser haulle voix

de Jhesus, en implorant
et

et

le

invocant sans cesse l'ayde

Saincles de paradis* et cncores

qui plus est, en

DE LA RHABILITATION.
rendant son esperit et inclinant la teste

en signe qu'elle

esloit fervente

en

la

nom de Jhesus,
ainsi comme nous

profera le

foy de Dieu,

lisons de saint Ignatius et plusieurs autres martyrs.

Item

dit et d|)osc

que,

inconliiicit aprs l'exccucion

le

bour-

reau vint lui et son compaignon, frre Martin Ladvenu, frapp


et

esmeu d'une merveilleuse repentance

comme

tout dsespr

pardon

et

saincte

femme. Et

terrible contricion

et

indulgence envers Dieu, de ce qu'il avoit

tant l'huile

ceste

faict

bourreau que, nonobs-

disot et affermoit ledit

le soufre et le

charbon qu'il avoit appliquez contre

cucur de ladite Jehanne, toutesfoys

les entrailles et le

craingnanl de non savoir jamais imptrer

aucunement consommer ne rendre en cendres

les

n'avoit

il

pu

breuilles ne le

cueur de quoy esloit autant estonn comme d'un miracle tout vident.
;

FRRE MARTIN LADVENU.


Vnrable

religieuse

et

personne

l'ordre des Frres Prescheurs

Rouen, espcial confesseur


derreniers jours
tains articles

et

Martin Ladvenu , de

frre

au convent de Saint-Jacques de

conducteur de ladicte Jehanne en ses

jur et interrogu l'an et jour dessusditz sur cer-

Et pi'emirement touchant l'affeccion dsordonne de ceulx qui

men

ont traicti et

le

procez

et la

cause

dpose que plusieurs

comparus au jugement, plus par l'amour des Anglois

se sont

la faveur qu'ilz

avoient envers eux, que pour

le

bon zle de

et

de

justice

du couraige

et

de foy catholique. Principalement

et

de l'aifeccion excessive de messire Pierre Cauchon, alors vesque

cellui qui parle, dit

sur lui allgant deux signes d'envye

de Beauvais

quant

ledit

vesque se portoit pour juge

hanne

estre

garde es prisons sculires, et entre

ennemis mortelz

et

quoy

qu'il eust bien

peu

garder aux prisons ecclsiastiques, toutesfois


le

commencement du procez jusques

menter

et traictier

trs

si

les

ladicte Je-

mains de

ses

la faire dtenir et
a-t-il

permis depuis

consommacion

icelle tor-

cruellement aux prisons sculires. Dt

oultre davantaige ce tesmoing

tance

la

le premier,

commanda

qu'en

'vesque allgu requist et

la

premire session ou ins-

demanda

l'assistance, assavoir lequel estoit plus

le

conseil de toute

convenable de

garder et

la

dtenir aux prisons sculires, ou aux prisons de l'Eglise

sur

quoy

PRLIMINAIRES

dcent de

fut dlibr, qu'il estoit plus

clsiastiques qu'aux autres


feroit

fors,

garder aux prisons ec-

la

respondit cest vesque, qu'il n'en

pas cela, de paour de desplaire aux Anglois. Le second signe

qu'il allgue

est

que

dclaira hrectique

le

jour que ledit vesque, avec plusieurs, la

rcidive et retourne son meffait pour cela

d'homme,

qu'elle avoit dedans la prison reprins habit


sertissant de la prison

ledit

Warwick

advisa le conte de

vesque

(I) et grant

multitude d'Anglois entour lui, auxquelz en riant dist haulte voix


intelligible

Farowelle

bonne chire
Item

rapporte que

dit et

demandoit questions trop


et

Farowelle ,

en

il

est faict

faictes

ou parolles semblables.
,

la conscience

difficiles

pour

en lui proposoit

prendre

la

son jugement; car c'esloit une pouvre

femme

et

ses parolles

assez simple,

qui grant peine savoit Pater noster et ^p-e Maria.

Item dpose que la simple Pucelle


abjuracion et renonciacion
prison

la

on

lui rvla

moleste, bastue et deschoulle

gleterre l'avoit force;

et disoit

cause pourquoy

elle avoit

dist l'vesque

de Beauvais

et

qu'un millourt d'An-

d'homme

Hlas!

je

et

pas icy.

se

ne fusse

je

Item dit et dpose que quant

au Viel-March

et

elle fut

abbandonne

derrenicrrement presche

justice sculire

juges sculiers fussent assis sur

ne

fut

un

les

escherffault

combien que
toutesfois elle

nidlement condampne d'aucun d'iceulx juges

condampnacion, par deux sergens


l'cscherffault

et

mene par

devoit estre brusle

et

reau. Et en signe de ce

fut contraiucte

peu de temps aprs


la

les

d'une

dme dure

avoir t l'agent principal de la

consignes

au lieu o

un appelle Georges

et

ceste cause

gouverneur du jeune roi

et d'une politique inflexible,

mort de Jeanne d'Arc. On verra par

au procs qu

il

elle

foy et en crime d'hrsie,

Richard Beauchamp, comte de Warwick

homme,

mais sans

mains du bour-

lequel fut semblableraent dlaiss justice sculire.

Henri VI. Cet

de descendre de

lesditz sergens jusques

par iceulx livre entre

Folenfant fut apprhend cause de

gement.

fin,

meurs par vous, car

m'eussiez baille garder es prisons de l'glise

sitions

estoit la

environ la

(1)

aprs son

publicquement que cela

reprins habit
:

que

tourmente violemment en

l'avoit

semble

les

dpo-

contribua de son argent aux frais du ju-

,, ,

DE LA RHABILITATION.
les

juges de

arclievesque de

Koueu

quisiteur de la

Rouen

pour l'adverlir

comme

Guillaume Duval

et frre

ne

(ju'il

jugement

definitif, fut

dpose que

dit et

le

frre

ledit

vicaire de l'in-

Martin au

Pucelle

de

hailly

seroit pas ainsi faict dudil

avoit t faict de la

il

finale et

Item

envoyrent

foy,

Loys de Luxembourg

assavoir, messire

loy, c'est

ia

Georges

laquelle, sans sentence

au feu consomme.

bourreau

aprs la combustion

quasi

quatre heures aprs nones ,disoit que jamais n'avoit tant crainct

faire l'excuciou d'aucun criminel


tion de la

grant bruit

de

comme

Pucelle, pour plusieurs causes


et

renom

la lier et afiicher

de piastre

d'icelle
;

et, ainsi

avoit eu la combus-

il

premirement, pour

secondement, pour

car les Anglois firent faire

que rapporloit

la cruelle

un haut

ledit excuteur,

bonnement ne facillement expdier ne acteindre


marry,

estoil fort

grant compassion de

et avoit

manire par laquelle on

la faisoit

Item dpose de sa grant


continuelle confession

invocant dvotement l'ayde des Saincts

comme
et

la

voye du salut

le

nom

la povoit

de quoy

il

et cruelle

repentance

et

de Jhesus

et

de paradis ainsi

et Sainctes

frre Isambert, qui tousjours l'avoit

raddresse en

mourir.

en appellant tousjours

ne

forme

la

manire

escherffault

elle

admirable contricion

et

il

le

convoye

son trespas

cy devant a dpos.

FRRE GDILLAOME DUVAL.

Rvrend pre en Dieu


Duval

de Rouen

vnrable docteur en thologie

ans ou environ

Jehanne

ilz

et

frre

Guillaume

quant

il

ilz

se trouva

faisoit

actuellement le procez de ladicte

De

la

Pierre

ne trouvoient lieu propre eulx asseoir ou consistoire,

s'en alloient asseoir

au parmy de
et

de ce qu'elle devoit dire

avecques maistre Jehan

De

la table

examinoit

signe. Laquelle session faicte

la visiter et

aag de quarante cinq

en une session avec Ysambert

quant on l'interroguoit

vertissoit

jur et examin l'an et jour dessusditz

Dpose que, quant on

et

personne

et religieuse

de l'ordre et convent des Frres Prescheurs de Saint-Jacques

la

en

auprs de la Pucelle

ledit frre

la

boutant

Ysambert

ou faisant autre

cellui qui parle et frre

Fontaine

conceiller ledit jour aprs

ensemble ou chasteau de Rouen

pour

l'ad-

Ysambert

furent dputs juges pour


disner

lesquelz vindrent

la visiter et

admonester

et

PRLIMINAIRES

10

de Varvlc

l trouvrent le conte
et indignacion

Ysambert, en

frre

ledit

lequel assallit par grant despit

mordantes injures

opprobres contumelieux

et

disant

lui

Pourqnoy souches-tu

le

matin ceste meschante , en lui faisant tant de signes? Par la raorbien vilain se je m'aperoys plus que tu mettes peine de la
,

dlivrer et

Pour quoy

advertir de son proutiiet

je te ferai gecter

en Seine.

deux compaignons dudit Ysambert s'enfouirent de

les

paour en leur couvent.


Toutes ces choses veit
car

il

fut pas prsent

ne

oyt celui qui parle

et

non davantaige

et

au procez.

MAISTRE GUILLAUME MANCHON.

Vnrable et discrte personne


prebstre

collgiale

Nostre-Dame d'Andely, cur de

Rouen

Saint-Nicolas-le-Paincteur de
piscopale de

Rouen

chanoine de

et

parrochiale de

l'glise

jur et examin l'an de grce mil quatre

au procs d'icelle Jehanne

jusqu' la fin

l'glise

notaire en la cour archi-

cent quarante neuf, le qualriesme jour de mars


fut notaire

Manchon

maistre Guillaume

aag de cinquante ans ou environ

avecques

lui maistre

dit et

depuis

dpose qu'il

commencement

le

Guillaume Colles

dit Bois-

Guillaume.

Item
la

dit

que son advis

tant de la partie de ceulx qui avoient

charge de mener el conduire

gneur de Beauvais
pour

celle cause

le

et les raaistres

procez, c'est assavoir, monsei-

qui furent envoyez qurir Paris

que aussi des Anglois l'instance desquelz

les

procez se faisoient, on procda plus par haine et contempt de la


querelle

pour

du roy de France

les raisons

que

qui ensuivent

Et premirement

dit

s'elle n'eust

point port son party,

qu'un

nomm

maistre Nicole Loyseleur,

qui esloit familier de monseigneur de Beauvais

extrmement des Anglois (car


tres

alla qurir le

feignyt qu'il estoit

autrefois le

Roy

roy d'Angleterre pour

du pays de

et

tenant le parti

estant devant Char-

faire lever le

ladicte Pucelle

et

sige),

par ce moien

trouva manire d'avoir actes, parlement et familiarit avec elle,

en

lui disant des

nouvelles du pays lui plaisantes

cstre son confesseur; et ce qu'elle lui disoit en

manire de

le faire

venir l'ouvc des notaires. Et de

demanda

et

secret,
fait

il

trouvoit

au corn-

DE LA RHABILITATION.
raencement du procez, ledit notaire
tesmoings

ung trou par lequel ou pouvoit

estoit

Bois-Guillaume, avec

et ledit

ehambrc prouchaine

furent mis secretiemeut en une

11

sent rapporter ce qu'elle disoit ou confessoit audit Loyseleur.

semble que ce

lui

escouter, afTin tju'ilz pous-

Et

ou rapporloit familire-

(jue ladicte Pucelle disoit

ment audit Loyseleur, il rapportoit uuxditz notaires et de ce estoit


faict mmoire pour faire inlerrogacions au procez, pour trouver
;

moien de
Item

la

prendre captieusement.

dit

que quant

et lui fut

Beauvais

pour

communiqu
;

Auquel

opinion

quant

il

demanda

dilacion de

de procez ordinaire. Item,


les assistans n'estoient

il

il

estoit traict

pas en pleine

ne aucun qui

et

en lieu clos

et

comme

forme

ferm, o

et

en

le

matire

icelle

party, sans l'ap-

libelle

ne

articles

quelque conseil

icelle

pour respondre tant de mais-

en grandes matires

touchent ses rvlacions,

elle disoit.

par espcial

Et pour ce

celles

qui

sembloit

lui

procez n'estoit valable. Desquelles choses monseigneur de

Beauvais fut

indign contre ledit Lohier; et combien que ledit

fort

monseigneur de Beauvais
ner

fille

pour plu-

pure libert de dire leur


traictoit

et si n'avoit

qui estoit une simple

tres et de docteurs

le

trois jours

valoit riens

de par luy. Item, que

fust

n'avoient point est baillez

que

donnast son

il

qu'il n'y avoit point

l'honneur du roy de France, duquel elle tenoit

deux ou

releve

la

ne

dist qu'il

pure et pleine volont. Item, que l'eu

femme

Rouen

[et] ce lut contrainct. Et icellui maistre Jehan Lohier,

sieurs causes. Premirement, pour ce

peller,

Jehan

maistre

vint en ceste ville de

respondu qu'en

fut

eust veu le procez

il

ce qui en estoit escript par ledit cvesque de

lequel Lohier

le veoir.

commenc

procez fut

le

Lohier, solempnel clerc normant

le

procez

Et inconlinant

lui dist qu'il

demourast pour voir dme-

Lohier respondit qu'il ne demourroit point.

ledit

icellui

monseigneur de Beauvais

lors log en la

maison o demeure prsent maistre Jehan Bidault


Nicolas-le-Paincteur, vint aux maistres

prs Saint-

c'est assavoir, mai.stre

Jehan Beaupre maistre Jacques de Touraine, Nicole Midy Pierre


,

Morice

Thomas de

Courcelles et Loyseleur

Vel Lohier qui nous veut

procez!

" le

Il

il

auxquelz

bailler belles interlocutoires

veut tout calompuier,

vouldroit croire

et dit qu'il

fauldroit tout

ne vault

recommencer,

il

dist

en nostre

riens.

Qu'en

et tout ce

que

PRLIMINAIRES

12

nous avons

quoy

ne vauldroit riens

fait

Lohier

ledit

le

seigneur de Beauvais

saint Jehan

procez

leve

en rcilant

vouloit calompnier

On

voit bien de quel pied

nous n'en ferons riens

comme

il

en Caresme

commenc.

est

Et

respondit

<>

samedi de re-

estoit lors le
,

celluy qui parle, parla

Rouen

audit Lohier en l'glise de Nostre-Dame de


qu'il lui sembloit dudit

cloche. Par

il

ains continuerons nostre

lendemain matin

et le

pour-

mon-

les causes

disant oultre ledit

et lui

procez et de ladicte Jehanne

Vous voyez

la

manire comment

peuvent par ses paroles

demanda
lequel lui

procdent.

ils

Hz

la

prendront

cions o elle dit Je sai de certain ce qui touche les apparicions

mais

certain,

s'ilz

s'elle disoit //

m'est advis qu'il n'est

il

pour ceste cause

<c

et

plus estre.

Romme,
Item

icelles paroles

homme

et

dit
,

Et de

je

ne

me

qui [la] peust

tendray plus icy, car

condamp-

je

par cinq ou six

pour ce que celluy qui parle mettoit en escript

ponses et excusacions d'icelle Pucelle

autres termes, en

muant

la

n'y veuil

demour depuis en cour de

faict a tousjours

y est mort doyen de Roe (1).


que au commencement du procez

les juges le vouloient contraindre,

Je sai de

semble qu'ilz procdent plus par haine que par autrement

ner. Il

journes

me semble , pour

c'est assavoir es asser-

ensemble

les res-

aucunes

et

fois

en parlant en latin, qu'il mist en

sentence de ses parolles

manires que cellui qui parle ne l'entendoit

et

en autres

furent mis

deux

hommes du commandement de monseigneur de Beauvais en une


fenestre prs

du

lieu

estoient les juges;

passant par devant ladicte fenestre

Lesquelz deux

en

soit

la

charge

et lui sembloit

tenue
les

hommes

ne fussent veus.

escripvoient et rapportoient ce qu'il fai-

Jehanne, en taisant

d'icelle

que

y avoit une sarge

et

qu'ils

affin

c'estoit ledit

en faisant collacion

Loyseleur

la releve

et

ses

excusacions,

aprs la jurisdiction

de ce qu'ilz avoieut escript,

deux autres rapportoient en autre manire

et

ne mettoient

point d'excusacions; dont ledit monseigneur de Beauvais se cou-

rouca grandement contre cellui qui parle. Et es parties o


escript

(1)

au procez

La Rntc

(2)

Nota,

c'estoit

il

est

avoit controverse et con-

tribunal o se jugeaient les appels ports

(2) C'est--dire sur la

il

minute de Guillaume Manchon.

Rome.

DE LA UHARILITATION.

13

venoil rccouiniencer nouvelles nteirogacions sur cela

que e qui

l'en

Item

dit

estoil escript

par cellui qui parle

qu'eu escripvaul

proccz

ledit

icelui

et

trouva-

esloit vrai.

dposant fut par

plusieurs fois argu de mouseigueur de Beauvais et desditz maistres,

Icsquelz

le

et contre

vouloient contraindre escripre selon leur ymaginacion,

l'entendement

Et quant

d'icelle.

qui ne leur plaisoit point

ne servoit point au proccz

qu'il

oncques

Item

que

avoit quelque chose

mais

ledit

en disant

dposant n'escripvit

son entendement et conscience.

fors selon
dit

il

dfendoient de l'escripre

ilz

Jehan de Fonte., depuis

niaistre

du prooez jusques

le

commencement

sepmaine d'aprs Pasques m.cccc.xxxi.

la

fut

lieutenant de monseigneur de Beauvais l'interroguer, en l'absence

dudit vcsque, lequel nantmoins tousjours prsent estoit avec ledit

vesque ou dmen du procez. Et quant vint es termes que ladicte


Pucelle estoit fort

Fonte

et frres

somme de

soy submettre l'glise par icelluy de

Ysambert De

la

Ladvenu

Pierre et Martin

des-

quelz fut advertye qu'elle devoit croire et tenir que c'estoient nostre
saiuct pre le Pape, et ceulx qui prsident en l'glise militante, et

ne depvoit point

qu'elle

saint pre le

Pape

de doute de se submettre nostre

faire

au saint concilie

et

car

il

tant de son

y avoit

parly que d'ailleurs, plusieurs notables clercs, et que se ainsi ne le


faisoit

en grant danger

elle se meltroit

fut ainsi advertie

nostre saint pre le

Pape

et

dit

que ce avoit
;

et

est ledit de

pour ce

vesque se courroua

dcsplaisir.

et

se

le

menac pour
Magistri , qui

on leur

qui avoit est parler

garde anglois
elle

Fonte, son lieutenant,

trs fort contre

en

d'icelle

et les

icelle

les

cause

et

se partit

deux

et religieux

maistre Jehan Magistri,

menassant

les

Pu-

lequel garde respon-

trs fort

de leur faire

Et quant ledit de Fonte eut de ce congnoissance,

depuis n'y retourna

ledit

lendemain qu'elle

en l'absence d'iceulx de Fonte

vicaire de l'inquisiteur

esloit

demanda

auquel demanda qui avoit parl

religieux
ledit

manda

elle le jour de devant, et


,

et le

au sacr concilie. Et quant monsei-

gneur de Beauvais oyt celte parolle

celle

se vouldroit bien submettre

elle dit qu'elle

de ceste

cit

quant aux deux religieux

et qu'il

de Rouen

se n'eust est

excusa et supplia pour eulx, en disant que

faisoit desplaisir,

sent est en pril de mort.

jamais ne viendroit au procez,

Et ds

lors fut deifendu

ils

eus-

de par monsei-

PRLIMINAIRES

14

Warwick, que

gneur de

nul n'entrast vers icelle Pucelle, sinon

monseigneur de Beauvais ou de par luy, et toutesfois qu'il plairoit


audit vesque aller devers elle mais ledit vicaire n'y eut point
;

d'entre sans lui.

Item

que au partement du preschement de Saint -Ouen,

dit

aprs l'abjuracion de ladicte Pucelle


disoit
et

Jehanne, vous avez

me

sauv votre

avez

fait
,

pour ce que Loyseleur

une bonne journe,


elle

demanda

<i

vous gens d'Eglise, menez moi en vos prisons,

((

plus en la

main de

Beauvais respondit

quoy

ces Anglois. Sur

remene au chasteau duquel

fut

qu'elle avait reprins son habit

quant

ilz

que

a
je

Et

mands

du procez

d'homme,

entre

ne soye

quoy monseigneur de

ensuivant, qui fut le jour de la Trinit, furent

et

Or

et

estoit partie.

notaires et autres qui s'entremettoient

lui

Dieu plaist,

Menez-la o vous l'avez prinse.

se

le

les maistres,

et leur

Pour

dimanche

et qu'elle estoit

fut dit

rencheue;

vindrent au chasteau, en l'absence dudit monseigneur

de Beauvais, arrivrent sur eulx quatre-vingts ou cent Anglois ou


environ, lesquels s'adressrent eulx en la cour dudit chasteau, en
leur disant

que entre eulx gens d'Eglise estoienttous faulx,

arraagneaux et faulx conseillers


vader
ne.

Et

le

lendemain

qu'il n'iroit point


le jour

de devant

fut

s'il

ne firent riens pour

icelle jour-

cellui qui parle, lequel respondit

pour

la

paour

qu'il avoit

eue

n'y feust point retourn se n'eust t un des

et

Par ainsi retourna

la fin

et

mand

n'avoit seuret

gens de monseigneur de
ret.

du chasteau,

et yssir hors

traistres

pour quoy grant peine purent

Warwick

qui

lui. fut

envoy pour seu-

continuacion du procez jusques

et fut la

except qu'il ne fut point quelque certain examen de

gens qui parlrent

elle part,

moins monseigneur de Beauvais

comme
le

personnes prives

nant-

voulut contraindre ce signer

laquelle chose ne volut faire.

Item
avoit le

dit qu'il veit

nombre de

amener

porlans glaives et bastons


fust assez

ladicte

sept huit cens


,

hardy de parler

Jehanne

hommes de

l'escherfFault, et

tellement qu'il n'y avoit


elle

guerre entour elle,

homme quy

except frre Martin Ladvenu

et

maislre Jehan Massieu. Et dit que patiemment elle oyt le sermon


tout au long, aprs

moult notablemcnl

fist

et

sa rgraciacion, ses prires et lamentacions

dvotement, tellement que

les

juges, pr-

DE LA RHABILITATION.
tous les

lats, et

15

autres assistons furent provoquez grans pleurs

plaincles. Et dit lc[dit] dposant

qui

liy

ment

advint

et

quoy d'une

appaiser. Pour

procez,

il

que jamais neplonra

que par ung mois aprs ne

cause de prier pour

elle.

pour cliose

tant

bonne-

s'en povoit

partie de l'argent qu'il avoit eu

acheta un petit messel

qu'il a encores

Et au regart de

et

com-

larmes, de lui veoir faire ses pitables regrez et douloureuses

du

affin qu'il eust

finalle pnitence,

ne

il

veit

oncques plus grant signe chrestien.

Item dit

Ouen
et

rcolent que au preschement fait Saint-

qu'il est

par maistre Guillaume Erard

entre autres paroles fut dit

profr par ledit Erard ce qui s'ensuit

Ha

<<

noble maison

de France, qui as lousjours est protectrice de la foy, as-tu est

r<

ainsi abuse

C'est grant piti.

de

te

adhrer une hrectique

A quoy

quelle ledit dposant ne se recorde point

au monde. Pour quoy

Massieu, par ledit Erard et


<<

scismatique

la-

except qu'elle faisoil

grant louange son Roy, en disant que c'estoit


tien et plus saige qui feust

et

donna response, de

ladictc Pucellc

le meilleur chres-

fut

command audit

par monseigneur de Beauvais

Faictes-

la taire.

MAISTRE JEHAN MASSIEU.


Maistre Jehan Massieu
l'glise parrochialle

prebstre

cur de l'une des porcons de

Sainct-Candres de Rouen

jadis

Doyen de

la

Chrestient de Rouen, de l'aage de cinquante ans ou environ, jur


et

examin

cinquiesme jour de mars

le

Dit qu'il fut au procez de ladicte Jehanne, toutes


fut prsente

son

au jugement devant

office, estoit

dput clerc de mais're Jehan Bcncdicitc

motheur en la cause pour


,

citer ladicte

roient vocquer en icelle cause.

de ce que

veit,

Jehanne

et afin

neur de Dieu

la faire

et

de

mourir,

la foy

et

estoit

Sobriquet donn Jean d'Estivei.

Meu

ad ce dire

de

pro-

qui se cause

par ven-

en dpri-

et

elle servoit

non pas selon raison

catholique.

monseigneur de Beauvais, qui

(I)

et tous autres

que on procda par haine par faveur,

de

(Ij

Et semble audit dposant,

mant l'honneur du roy de France auquel


geance

les foys qu'elle

les juges et clercs; et cause

et l'hon-

car quant

juge en la cause, accompaign

PRLIMINAIRES

16
de

six clercs, c'est assavoir,

raine, Courcelles et Fueillet

de Beaupre

Midy, Morisse

ou aucun autre en son

lieu,

Tou-

premi-

rement rinterroguoit, devant qu'elle eust donn sa response ung,


ung autre des assistans lui inlerjectoit une autre question; par

quoy

elle estoit

aussi

comme

souvent prcipite

ledit

en

et trouble

Et

ses responses.

dposant par plusieurs foys amenast

icelle

Je-

lianne du lieu de la prison au lieu de la jurisdiction, et passoit par-

devant

chapelle du chasteau, et icellui dposant souffrist, la re-

la

queste de ladicte Jetanne, qu'en passant

quoy,

icellui

ndicit,

promotheur de ladicte cause, en luy disant

te fait si

hardy de

laisser

approcher

l'Eglise, sans licence? Je te ferai mettre

verras lune ne soleil d'icy

ung mois

promotheur apperceut que

ledit

en

l'huis de la chapelle, entre iceulx

pescher qu'elle ne

si

feist

devant

Meu

aussi

les juges, la

ad

que

tu

ne

tu le fais plus.

Et

dposant n'obissot

ledit

dposant

fois

au devant de

Jehanne

et

pour em-

son oraison devant ladicte chapelle; et de-

mandoil expressment ladicte Jehanne


Crist

pour

Truant, qui

telle tour,

point ad ce, Xeii Benedicite se mist par plusieurs

excommunie de

celle putain

quant

son oraison

elle feist

dposant fut de ce plusieurs foys reprins par ledit B-

ce, car [quant]

Cy

la

il

quarte ou quinte journe

de Jhesus-

est le corps

ramena en

ung

la

prison de

prebstre, appel

maistre Eustache Turquetil, interrogua ledit dposant, en lui disant


ce

Que

te

Auquel

que bien

<

Dieu

et

semble de ses rponses?


ledit

honneur

le saicbe.

porte vers les gens


toit

dposant respondit

pas bon pour

le

sera-t-elle arse?

mais je ne sai qu'elle sera

elle;

du Roy,

Roy

et fust relat

et celle

est le notaire

Item

dit

fois

que

et

ledit

dposant n'es-

luy par[la] desdictes


,

ou^ou

lui fe-

plus que de raison. Et luy semble que, se n'eust

Manchon

que quant

qui

le

excusa,

il

mene

elle fut

n'en feustoucqueseschapp.
Saint -Ouen

presche par maistre Guillaume Erard, durant


viron la moiti du preschement
est

occasion fust mand, la releve,

par ledit monseigneur de Beauvais, juge,

une

la fin

Laquelle response fust par ledit prebstre rap-

choses en lui disant qu'il se gardast de mesprendre


rcit boire

que sera-

Jusques cy je n'ai veu

le

aprs ce que ladicte Jehanne eust

moull blasme par lesparoUes dudit prescheur,

s'escricr haulte voix, disant

pour estre

preschement, en-

Ha France
I

il

commena

tu es bien abuse

DE lA RHABILITATION.

<

chambre

toujours est la

as
<

roy et de

matique

loi

gouverneur,

trcs-crestienne

s'est

aux parolles

(tel est-il),

diffame et de tout deshonneur ])1ainc

mais tout

le clergi

de son obissance

elle a t

examine

et

inutille,

seulement,

et seigneurie,

par lequel

non reprinse, comme

Et du-

elle a dit.

roy reppliqua deux ou trois foys icelles parolles; et depuis,

C'est toi, Jehanne, qui je parle, et te

tique et soismatique.

sire,

peine de

en levant le doy

dy que ton roy

respondit

(juoy elle

est

ma

Par

foy,

ma

Faiz-la

Item

que

vie,

noble crestien de tous

c'est le plus

les cres-

qui mieulx aime la foy et l'glise, et n'est point tel que

vous dictes.

Et

lors ledit

prescheur dist cellui qui parle

dit

que ladicte Jehanne n'eust oncques aucuns conseils

conseiller, lequel lui estoit contraire

Item

que

dit

rvoquer.

doit point

que

Erard

ledit

quoy

ladicte

plutost pour la dcevoir que

du preschement

la fin

Jehanne

fut dit

lui

la causoit

respondit

par ledit Erard

elle

cellui

que

s'elle alloit

mais

leut

me

feit

qu'il la

faire, lui dist

l'encontre d'aucuns desdifz

lui conseilloit qu'elle se rapportast

ou non.

en disant haulte voix audit Erard

rapporte l'Eglise universelle, se je les doy abjurer ou non.

quoy luy

sentement

fut
,

respondu par

ou

ledit

tu seras arse.'

de la place, les abjura, et

et

demandoit con-

qui parle

l'Eglise universelle se elle devoit abjurer lesdilz articles

Laquelle chose elle

une

de abjurer

qu'elle n'enten-

Et dont, aprs excusacion de ce

articles, elle seroit arse

c'estoit dire

il

que sur ce

c'estoit abjurer, et

Et alors

conseillast sur cela.

que

et
la

conduire.

la

cdulle contenante les articles de quoy

seil.

taire.

luy souvient bien que ledit Loyseleur fut une foys ordonn

pour

hrec-

rvrence garde, car je vous ose bien dire et jurer, sur

tiens, et

femme

non pas

lui

et

soy adressant ladicte Jehanne, dist en effect

hrectique et scis-

d'une

el fais

dit

et Charles, qui se dit

comme

adhr

17

feit

Erard

Et de

Tu

faict,

les

Je

abjureras pr-

avant qu'elle partist

une croix d'une plume que luy

bailla ledit dposant.

Item

dit icellui qui parle,

que, au dpartement dudit sermon,

advisa ladicte Jehanne, qu'elle requist estre


l'^lise

II.

et

que raison

estoit qu'elle fust

mene aux

prisons de

mise aux prisons de

l'glise,

PRLIMINAIRES

18

puisque l'glise la condampnoit. La [quelle] chose fut requise


(juede Beauvais par aucuns des assistans, desquelz

dont

en

noms.

les

quoy ledit vesque respondit


venue.

elle est

Et

ainsi fut faict.

prsence du conseil de

la

femme

print habit de

jeudy ou vendredy aprs


en ung sac, en

mme chambre o

la

demoura en garde audit

et

l'uys de ladicte

de nuyt
fers

trois

chambre. Et

sait

lui estoit.

et

lors estoit

dtenue prisonnire,

mains de cinq Anglois

chambre,

la

Et

mis l'habit d'homme

elle estoit

en

point

Menez-la au chasteau

et fut

lieu entre les

dont en demouroit de nuyt

l'ves-

scait

Et ce jour aprs disner,

que ordonn

Pentecouste

la

ne

dposa l'habit d'homme

l'glise,

ainsi

il

et

deux dehors,

de certain celluy qui parle

que

couche, ferre par les jambes de deux paires de

elle estoit

chaaine, et attache moult estroitement d'une chaaine traver-

sante par les piedz de son lict, tenante une grosse pice de boys

de longueur de cinq ou

six pieds et

fermante clef; par quoy ne

pouvoit mouvoir de la place. Et quant vint


suivant
elle

qu'il estoit jour

de

rapporta et dist celluy qui parle

ses gardes

Anglois

Defferrez-moi

lui osta ses

vuidrent

estoit

lrent sur elle en luy disant

de femme oudit

d'homme

Et nantmons ne

lui

lverai.

Live-toi
disoit

et

"

mucrent. l'habit

elle se vestit

en disant

de l'habit

Messieurs

vous

sans faulte, je ne le prendray point.

l'heure de

midy

et

finablement pour

de yssir dehors et prendre

et aprs qu'elle fust retourne

ne

lui

ledit

en voulurent point

quelque supplicacion ou requeste qu'elle

feist.

Interrogu

d'elle
le

comme

iceulx Anglois

fut contraincte

bailler d'autre, nonobstant

en

en voulurent bailler d'autre, en tant qu'en

demoura jusques

ncessit de corps
;

me

qu'ilz lui avoient baill

cest dbat

deust lever,

demanda

Et lors ung d'iceulx


femme que avoit sus elle et
l'habit d'homme
et ledit habit jetsi

Et ad ce qu'elle

sac.

savez qu'il m'est deffendu

habit

habillemens de

ouquel

le sac

dimanche matin en-

le

la Trinit, qu'elle se

dit

i\

promotheur

wick

quel jour elle leur dist ce qu'il dpose de la relacion

ce fut le

mardy ensuivant, devant

se despartit

et luy qui parle

manda
d'homme

ladicte
;

demoura

seul avec elle.

Jehanne pourquoy

et elle

disner, auquel jour

pour aller avec monseigneur de

elle avoit

War-

Et incontinant dereprins ledit habit

luy dist et respondit ce que dessus est dict.

DE LA RHABILITATION.
IntciTogii

s'il

dimanche, jour de

fut le dit

la

19
Trinit, au chas-

tcau aprs disner avec les conseils et gens d'glise qui avoienl est

mandez pour
que non

espaourcz
Icz

par

comme

veoir

mais

les

les

dit

rencontra auprs du chasleau moult csbahis

que moull furieusement avoienl

et disoient

d'homme

elle avoit reprins habit

et

est rebou-

Anglois U haches et glaives, et appeliez traistres

et

plusieurs autres injures.

Ifcm

dit

dampne

que

mercredi ensuivant, jour qu'elle fut

le

devant qu'elle parlist du chasteau

et

luy

fiit

con-

apport

le

corps deJsus-Cbrisl irrvrentement, sans estoUe et lumire, dont


frre

Martin qui l'avoil confesse

renvoy qurir une

Et ce

l'administra.

estolle et
fait,

fut

de

Martin

plus de huict cens (i)

hommes de

Et

elle estant

elle eust

grans signes

et

et

air

pour ce

et

et ainsi frre

Yiel-March

et cellui qui parle,

au Vieil-March

grant constance

lumire,

mene

d'elle esloit ledit frre

mal content

fut

la

fut

Martin

et

cost

accompaigns de

guerre ayans haches et glaives.

aprs

la

prdicacion

moult paisiblement

en laquelle

l'oyt,

monstrant

vidences et clercs apparences de sa conlricion

p-

nitence et ferveur de foy, tant par les piteuses et dvotes lamentacions et invocacions de la benoiste Trinit

et

de

la benoiste glo-

rieuse Vierge Marie, et de tous les benoistz Saincts de paradis, en

nommant expressment

plusieurs d'iceulx Saincts

squelles dvo-

cions, lamentacions et vraie confession de la foy, en requrant aussi

manires de gens de quelques condicions ou estt qu'ilz

a toutes

feussent, tant de son party que d'autre

on requrant qu'ilz voulsissent prier pour


le

mal qu'ilz

lui

les

comme

et

d'une demye heure,

juges assistans, et

qus grandes larmes


rrent

elle

en leur pardonnant

avoient fait, elle persvra et continua trs-longue

espace de teHips,

Dont

mercy trs-humblement,

aucuns

mesme

et pleurs, et

et plusieurs

rent et confessrent le

nom

et

jusques la

fin.

plusieurs Anglois furent provo-

de

faict trs

amrement en pleu-

d'iceulx-mesmes Anglois
de Dieu

voyant

si

recongnu-

notable

fin

et

y a en interligne mil d'une criture assez semblable mais d'une autre


Ce 'doit tre une erreur; il ne pouvoit pas y avoir huit mil hommes, et
un autre tmoin paroU indiquer cent vingt au lieu de huit cents ce qui est
(1) Il

encre.

encore plus vraisemblable. {Note de M. de l'Averby.)

PRLIMINAIRES

20

estoient jojeulx d'avoir est la fin

bonne femme. Et quant


parle estoit encore avec
la croix

elle

et

ojant un Anglois qui estoit-l prsent

et ce

mit

demanda bumblement

croix de l'glise

jusques

la

afin

souffert

feit

une

dvotement

en

la croix

pour nostre

entre sa cbair et ses vestemens. Et

cellui qui parle

qu'il lui feist avoir

que continuellement

elle la puist A'eoir

mort. Et celluy qui parle

feit

paroisse de Sainct-Saulveur lui apporta

tant que le clerc de la


laquelle apporte

l'embrassa moult estroitement et longuement

ad ce qu'elle

en

et

elle avoit le signe et reprsentacion,

de laquelle croix
croix en son sain

icelle

oultre
la

qu'il lui bailla

Dieu nostre rdempteur qui avoit

rdempcion

celluy qui

en faisant piteuses lanientacions et recognicions

la receut et la baisa,

et

par l'Eglise

grande dvocion demanda avoir

petite de bojs du bout d'un baston

disans que ce avoit est une

elle fut dlaisse

En

fut lye l'atache.

et la dtint

elle

jusques

tant qu'elle faisoit lesdictes d-

vocions et piteuses lamentacions, fut fort prcipit par les Anglois,


et

mesmement par aucuns de

leurs cappitaines

de leur laisser en

leurs mains, pour plustost la faire mourir, disant celluy qui parle,

qui son entendement la reconfortoit en l'escherffaut


i

prestre, nous ferez-vous icy disner?

forme ou signe de jugement,


maistre de l'uvre

che

Dieu
voix

et

en continuant

les

ofllce.

Jhesus!

Comment,

Et

ainsi fut

mene

et ata-

louanges et lamentacions dvoles envers

et ses Saincts, ds le derrain


:

Et incontinent, sans aucune

envoyrent au feu, en disant au

la

Fay ton

mot en trespassant,
,

cria haulte

MAISTRE JEHAN BEAUPRE.

Vnrable

et

circonspecte personne, maistre Jehan Reaupre

maistre en thologie

chanoine de Rouen

de l'aage de soixante-

dix ans ou environ.

Dit que au regart des apparicions dont

de ladicte Jehanne

qu'il a

eu

et

il fait

mencion au procs

a plus grant conjecture que les-

dictes apparicions estoient plus de cause naturelle et intencion

maine

que de cause sur nature

se rapporte

Item

dit

hu-

toutesfoys de ce principalement

au procs.
que au devant qu'elle

estre prcsche,

au matin

fust

mene

Saint-Ouen pour

cellui qui parle entra seul en la prison de

DE LA RHABILITATION.
ladicle

Jehanne par

mene

l'escherflaiit

esloit

oongi<5

21

et adverlil icello qu'elle seroit tantost

pourestre prestlie

bonne creslienne,

et diz elle niettoit

en luy disant que

elle diroit audit escherffaul

que tous

s'elle

ses fais

en l'ordonnance de nostre mre saincle Eglise, et

eu espcial des juges ecclsiastiques. Laquelle respondit que ainsi


feioil-elle.

Et ainsi

inaistre Nicole

le disl-clle audit csdierlTaut

Midy

veu

et ce

renvoye aprs son abjuracion

lut

impropr

favorisoient

Item

dit

que aprs

combien

de Beauvais

l'vesque

aux erreurs

d'icelle

telle

sur ce requise pai

pour

et considr

fut

(jue

celle foys, elle

par aucuns Anglois

ceulx de Paris qu'ilz

et

Jehanne.

abjuracion

et qu'elle eust son habit

l'emme qu'elle receut en ladite prison

de

vendredy ou saniedy

le

d'aprs, lut rapport auxditz juges que ladicte Jehanne se repentoit

aucunement d'avoir

laiss l'habit

d'homme

femme. Et pour ce Monseigneur de Beauvais

et prins i'habl

juge

envoya

de

cellui

qui parle et maistre Nicole Midy, en esprance de parlera ladicte

Jehanne

pour l'induire

tinuast le

et

ammonester

qu'elle persvrasl et con-

bon propos qu'elle avoit eu en

l'escherffaut

et qu'elle se

donnast de garde qu'elle ne rencheust; mais ne peurent iceulx trouver


cellui qui avoit la clef de la prison

d'icelle prison

et ainsi qu'ilz

attendoient

chasteau, dictes parolles comminatoires,

il

seroit bien

employ. Pourquoy,

le

deux dans

la

icelles p,.rolles oyes, s'en

retournrent, et sur le pont dudit chasteau


il

garde

comme rapporta ledit Midy

audit parlant, c'est assavoir que qui les gelteroit tous


rivire,

le

furent par aucuns Anglois estans en la cour dudit

oyt ledit Midy,

comme

rapporta audit parlant, semblables parolles ou prs d'icelles par

autres Anglois prononces

par quoy

les

dessus dictz furent espou-

vanlez, et s'en vindrent sans parler ladicte Jehanne.

Item

dit

que

quant l'innocence

d'icelle

bloit

et n'a point sceu

rompue de

Jehanne , qu'elle

femme comme

bien subtille de subtilllt appartenante

par aucunes parolles

estoit

lui

d'elle qu'elle fust

semcor-

cors.

Item au regard de sa pnitence finale, n'en sauroit que dire;


car le lundy d'aprs l'abjuracion partist de

de par l'Universit de Paris


ensuivant
cion

et elle fut

Rouen pour

condampue

aller Basle
le

mercredy

par quoy ne sceut aucunes nouvelles de sa condampna-

jusques ce qu'il oyt dire Lisle en Flandre.

PRLIMINAIRES

22

IL
CONSULTATIO DOMINI THEODORICI AUDITORIS ROTiE

ROMANA

CURIA
[Discussio super

duodecim

IN

(j).

articulis extraclis e confessionibus Johannae.]

Circa articules elicitos ex confessionibus Johannae

vulgo dict la Pulcela, et per judices

mittendum consultes,
cessum

minus recte

quae collata

ad trans-

llquet percurrenti pro-

ipsius

Johannae

illos

ipsam Johannem gravare videban-

cum

aliis

satis

salvari.

Quod

non

confessionibus,

absona esse videntur, possuntque exdictorum

comparatione

forte

Siquidem omnia

et sincre corapositos.

collecta sunt, quae

tur

satis

et confessiones

illlus

si

ita

omnium

raonstrabitur,

ita esse

apparebitconsultores, exemplumfacti secutos, in

consulendo fuisse deceptos.

Primo

dicitur ipsam

Johannam

circa tertium deci-

mum annum natam, sanctum Michaelem oculis corporalibus et in effigie corporali vidisse, et multitudinem

angelorum,
(1)
Il

et sanctas virgines

Katharinam

et

Margare-

L'auteur de ce Mmoire fut l'un des plus grands canonistes du xv sicle.

est appel

dans les manuscrits Tkeodoriciis

Tkeodoriis de Leliis.

N d'une

ans les assises de la Rote. Pie

quence,

le

fit

mais son

famille noble de

Teramo

II, qui l'appelait sa

vque de Feltre eu 1462; en 1465,

Trvise. Aprs avoir crit de

nombreux

nom
il

vritable tait

tenait vingt-cinq

harpe cause d^'son loil

fut transfr

au sige de

contre la Pragmatique, aprs

traits

avoir t sous trois papes la lumire du tribunal romain

aprs avoir

fait

abjurer Georges Podiebrat, et rempli les missions les plus importantes en

France

en Bourgogne

et

en Allemagne

il

mourut Tge de trente-huit ans

de chagrin, dit-on, d'avoir promis Paul

II qu'il

de longtemps le chapeau de cardinal. (Ughelli


505.)

ne

demanderait pas

lui

Italia sacra

t.

V,

col.

375 et

DE LA Ul'aAHILITATlON.

Quantum

tain.

in l'ornils

atl

lioc,

23

pulo nemlnl duhium angelos

corporallbus liominihus spe apparuisse, et

apparerc posse. Sive enlin in

illis

corporalibus appari-

tionibuscreaturaaliqua creetur, sive formetur ad iihui

opus tantura,

id est,

siveangeliqui mitluntur assumant

corporalem speciem de creatura corporea in usum ministeiii, sive

ipsum corpus suum, oui non subduntur,

verlan t atque

commutent

in species

quas volunt, ac-

commodatas atque aptas actionibus suis (de quo est


quaestio apud Augustinum, lib. 111 de Trinitate), non
euro

satis est

angelos, etiam bonos, corpoiabbus spe-

Tamen eos fuisse bonos


possumus ex aliis dictis per ipsam
Joliannam. Primo ex eo quod in ea tate tredecim aneiebus hominibus apparere.

spiritus conjecturari

norum,quae8etas tenerapuritatietsimplicitatiproxima
ex quo satis prsumi potest virgini et incorruptae
necdum inquinataepeccatis, angelos bonos apparuisse;
quoniam nequam spiritus in eorum mentes illabitur et
est

illosin

erroremdeducit, quosreperitsubdilospeccatis.

quod

Alia prsumptio, ex eo

dicit sibi

prima vi-

sione sanctum -Michaelem incussisse terrorem, ut ipsa,


p. 52

examinata testatur. Hoc idem testatur

),

171, dicens

p.

quod primo

et

secundo territa

est,

nec credebat, donec anglus afTaretur et consolaretur

eamdem. Quod exemplo


carna tionem

Salvatoris

angeli nuntiantis Mariae in,

comprobatur

qui primo

aditu Vlrginem pavidam terruit atque turbavit; ex

post pavidam consolatur, confirmt dubiam, ac fami-

(1)

folios

Dans
de

les

manuscrits folio xxij. Le jurisconsulte romain renvoie aux

la grosse

recherches

du procs

qu'il

avait

entre les mains. Pour faciliter les

nous remplacerons ses indications par des renvois aux pages cor-

respondantes de notre premier volume.

PRLIMINAIRES

24
liariter

Tocans ex nomine

((

Ne

timeas bnigne per-

suadet. Hoc, de incussione pavoris, ostenditur etiara ex

visioneEzechielisdicentls:(f Etvidi,et cecidi infaclem


((

raeam;

cal.
((

Ezech, secundo cap. Et Johannes

Et cum

primo cap.
tanquam mortiius,
:

ejus

in

Apo-

Tidissem, cecidi ad pedes

etc.

Alia est praesumptio ex desiderio

illi

relicto, et

animi

ardore ad illum sequendiim. Ait enim quod recedens

non incussit sibi lerrorem neque fremitum,


sed cum quodam gaudio admixtum dolorem de recessu. Dicit etiam se flevisse eo quod eum, carcere corpoi Is obsessa, sequi non poterat. Simile legimus in vianglus

tis

Patrum,

bus.

Hc

et sanctis \iris contigisse in apparitioni-

habentur p. yS.

Alia praesumptio resurgit ex optimis atque saluta-

ribus monitis ipsius angeli et virginum quas sibi dicit

primum ex eo quod dicit beatasKatharinam


et Margaretam eam exhortasse ad confitendum p. 89,
quod nequam spiritus nullatenus faceret, qui pertinacia
apparuisse

peccati dlecta tur et suas semper latere vellet insidias;

quod hortata

fuerit ut frequentaret Ecclesiam,

quod bene

diabolus horret;

varet yirginltatem,

tanquam

missis a

quam

Deo,

se regeret;

illa

p. 127,

dicit se

quam

item quod serillis

promisisse

qua exhortatione nulla


quod anglus

potest esse sanctior neque melior; item


sibi

denuntiavit miseriam Francise et calaraitatem

hortans eam ut veniret in Franciam et subveniret oppressis ac regnum a tyrannide eriperet, volens Deus
infirma

Nam

mundi

quque confunderet.
a vocibus revelatum quod faceret desuo Regem cocli, cl deinde eo libre

eligere, ut fortia

asserit sibi

pingi in vexillo

ulerctur, ut patet p. 181.

Alia

DE LA RHABILITATION.
prsumplio resurgit ex eo quod

imagines circumamiclas liimine et clarilale


quotl

raisse;

non

prsumcndum de

et

25
dicil
sibi

lllas

appa-

aiigelis tene-

brarum.
Alla

hnnna detestata

fuit sortilegla illarum

nunquam

fuisse, p.

187

Jo-

ipsa

mulierum quae

quarum numro

dicuntur volitare per ara, ex


se

co quod

prcesumptio resurgit ex

dicit

ex que apparet ipsam

cognovisse (juid inter revelationes et diabolicas illusiones intersit. Item ex eo

quod

dicit

de quadam

illu-

sione cujusdam Kalharinae, quae dicebat sibi apparere

quamdam mulierem indutam


Johanna

vestibus albis,

quam

irridet et detestalur, ut patet in sexta

natione, p. 106,

satis

ipsa

exami-

patet ipsam scivisse discernere

et judicare de revelationibus et confictis illusionibus.

Item

est alia

praesumptio ex eo quod dicit se non

credidisse, sed ter sibi apparuisse

ex quo apparet

antequam crederet

eam non temere

et

inconsulte fe-

cisse.

Item

est

magna prsumptio, quia

quod seepenuraero

in

illis

dicit interrogata,

apparitionibus signavit se de

non faceret,
ut patet ex illius responsione ad commonitionem archidiaconi, p. SgS. Quod si dmones fuissent, non
signo crucis, tamenetsi aliquando etiam

signum Crucis; sic namque agnitos et pulsos


daemones a sanctis Patribus legimus. Item ex eo quod testa tur pluries in processu, lia-

tulissent

in suis illusionibus

bitam super

tem

illis

apparitionibus inquisitionem diligen-

Pictavis per clericos et litteratos \iros, et ab

ante cognitionem
illos

rei

fuisse

sua fada probasse.

illos tota

aberrasse via.

Non

illis

objurgatam; sed postea


est

aulem prsesumendum

PRL1MI]NA1RES

26

Item

est

prsumptio ex

et intentione ipsius

fine

quam faciebat illis


nunquam aliud petl-

Johannae, et assidua postulatioiie


Saiictis

apparentibus,

visse se asserit

iiisi

quibus

salutem

anim

suae; ut patet in

pluribus locis, et prcipue In secunda sessione, p. 67.


faciunt Incantatores et soi tilega3 mulieres

Quod non

et invocatrices

daemoniim , qu aut cupiditate impel-

liintur, aut vindiclaet libidine excltantur; et aliud ef-

flagitant a

daemonibus, ut liquet ex quotidianis proces-

sibusqui habentur contra

Item

est

taies.

magna prsumptio ex eo quod ducenda ad

supplicium, in ipso mortis articulo,

llcet confessa esset

et Eucharistiam suscepisset, perstitit

veravit usque

in finem, dicens

tamen,

quod verum

et perse-

erat

quod

ipsas voces et apparitiones realiter habuisset; ut patet

ex attestationibus positis in fine processus.

Non

est

autem putandum eam, imminente sibi supplicie, post


confessionem et assumptionem corporis dominici
,

quod, ut asserunt

devotione suscepit,

cum

cum lacrymis et magna


immemorem su fuisse salutis, aut

testes,

multis

interitu corporis et anime voluisse mentiri.

Adjuvat hoc idem bona et religiosa ipsius Johannae


opinio in eo quod dicit se

peccato mortali, se a voce

non credere,

illa

si

esset

in

et dictis sanctis virgini-

busTisitatam; quod professa est p. 65, examinatioue tertia,

ubi etiam dicit, tempore jejunii, et quando eadem

Johanna jejunaverat

frequentius voces audivisse et

apparitiones habuisse; ut
ridie hesternae diei,

disse,

que

qua die

liquet

sa.nclos

illa

usque ad

die,
illa

qua

dicit se a

m horam

me-

non come-

ter audiverat voces, ut patet, p. 70.

ipsam Johannam

Ex

intellixisse

angclos et

homini

in peccato

hominibus peccaloribus

et

DE LA RHABILITATION.

27

mortuli constitulo, nonapparere; et lemporc jejunii

Nec euiin si
quis dicat slbi sanctas virgines appaiere et secum eliam
farailiarlter mlscere sermones, aut ctiamab angelis viet orationls lias apparitioncs frequentari.

dbet

sitari,

Illico

aut insanus judicari aut in haeresis

suspicionem incidere. Alioquln et Martinum beatissl-

nium

quem

constat aliquando

Maria

mecum

qulvls condemnabit,

dixisse

(c

Agnes, Thecla

et

fuerunt.

Et referebat vultum atque habitus singularum; nec


solum una die, sed frquenter se ab eis confessus est
visitari. Petrum etiam et Paulum apostolos videri a se
saepius non negavit. Et taraen nemo erit tam sacrilegus qui Martinum existimet fuisse mentitum. Idem

quoque angelos spe familiariter vidit, ita ut conserto


invicem. apud eum sermone loquerentur. lUe tamen

daemonum
lion

insidias

cognoscebat

modo agnoscebat,

nam

eos advenientes

sedprotinus increpabat; Mercu-

rium, Jovem brutum atque hebetem esse dicebat.

Hc

verissima esse testatur disertissimus et beatus vir Seve-

rus Sulpitius, secundo ejus vlt libro.

Illa

tamen etiam

multis in suo monasterio constitutis incredibilia fuisse


narrt, ut in his
latis

humana

fragilitas vix possit creduli-

fidem adhibere.

Excust etiam ipsam Johannara, posito quod


fuissent spiritus,

bona

et sincera credulitifs

dicit illas Sanctas fuisse

erant in clo

veneratam tanquam

fallaces

quoniam
illas

quae

et propterea fecisse celebrari missas in

honorem ipsarum , ut

patet p. 1^7; et quia ddit et

ornavit imagines istarum Sanctarum existentes in


cleslis sertis et cappellis,

Ec-

ut habetur, p. 18G; obtulit

etiam munera

sacerdotibus

ut habetur p.

167.

in

iionorem

ipsarum

Quare non videtur culpanda

si

PRLIMINAIRES

28
illas fuit

venerata, quas crcdebat \ere

fdelibus dbita veneiatione coluntur

Johanna nil aliud unquam ab

illas esse

quae a

:unde etdicitipsa

ipsis Sanctis, nisi

salutem

aniraae suae, sedulo petivisse; quae sancta est petitio.

De

ea ipsa

Ad

p. oy-

illam partem pi imi articuli, in qua dicitur

dictae Sanctse

dicitur, et

quod

fuerunt allocutae sub arbore, quae Fagus

prope Fontem, de qua arbore

fama quod Dominae

fatales

et fonte fert

conversantur; ad id quod

famam divulgatam, adverlendum est quod de hac


fama non constat in processu aliquibus authenticis
documentis, cum informationes, etiam quae fuerunt
dicit

factee in

prsentia ipsius Johannae, ex decreto et con-

sulto

assistentium Belvacensi

p. 3

non sunt insert

1,

episcopo

ut apparet

Et de hac arbore

pi'ocessui.

et

fonte ipsa Johanna interrogata in processu, videtur

quorumdam dicentium

referre superstitiones
citantes, ebibita

aqua

liberari

illius fonlis,

seidnescire, et Fatasvel fatales Dominas


licet

aliquando

cum

spatiando ad arbores
credidisse de

grege et

puellis

aliis

sed dicit

ibi\idisse,

ludendo

et contempsisse, sed

non

vicino

credidisse his

qui dicebant exstare proplietiam de puella fatata in

nemore. Haec omnia


est

p. 67, in tertia sessione.

quod semel tantum

in

et

non
domui

transiret. Dicit etiam se

illas

quodam Nemore Quercoso,

su paternae,

non

febri-

quodam

loco, multis

illo

Verum
impor-

tunis interrogationibus fatigata, videtur dicereSancla-

rum vocem

non intellexisse quod


dicerent, ut patet p. G4
ex quo apparet non fuisse
ibi tantopere in articulis de arbore ponderandum. Et
falsum est quod subdilur in articulo, scilicet quod in
audivisse, sed tune
:

illo

loco fuerit dictas Sanclas venerata, aut cas invoca-

DK L\ RfllAmUTATION.
vcrlt lljiclcin
fuit

nec hoc nppari't

29

proccssii

(;v

et l'also

adjeclum.

Sequens pars

articiili falsa

videtur et calumniosa in

pliiribus, in ro qiiod dit itnr ipsi

fuisse

mandalum quod

ndirct

Johannae

a vocibiis

(juemdam principein

scularein, et quod, ejusdem mulieris opra et Jaboribus mediantibus, dictas princeps

temporale ethonorem

magnum dominium

mundnnum recuperaret

ex ([uo

notatur dolus et fraus condentium articulum. Tacent

enim quod

ipsa Jolianna

spe professa

est sibi

expo-

mandato Dei miserias et calamitates re;ni


dicens quod aliquando permiserat eos affligi

sitas fuisse

Franciae,

pro peccalis ipsoriim, ut dicit p. 178. Missa vero fuit


ad regem, non ad temporale dominium acquirendum,

regnum tyrannide oppressum, recuperandum


non ad honorem mundanum quod sonat ad fastum,

sed ad
et

sed ad sua repetenda, proquibusjustum exdivin legis


sententia bellum geritur. In qua re notanda sunt verba

Johannae plena humilitatis, nihil in

suis

operibus et

la-

boribus confidentis, sed omnia ad Deum referentis. Asserit

enim pluribus

quod veniret
per

filia

in

quod, admonita per voces


Franciam, dixit
Ego sum una paulocis,

i<

ignara belli, p. 55. Et alibi interrogata

quare id Deus per eam magis voluisset facere


per aliam, respondit quod
tati

ita

quam

placuerat divinae boni-

facere per unara simplicem puellam pro repel-

lendo adversarios rgis, ut patet ex processn, p. i45.


Aiibi dicit de vexillo, in quo depicta erat imago Rgis coeli continentis

in vexillo,

tius aliis, sed

in

Deo

et

mundum, quod non habebatspem

nec putabat vexillum suum fuisse forluna-

omnem spem

exDeo,

p.

82.

victoriae et auxilium fuisse

Ex quo deprehenditur

liumi-

PRLIMINAIRES

30

lilasipsiusJohanniiil temeresibiarrogantisjsedmore

etiam prophetarum qui miltebantur

suam

et fragilitatem piofitentis.

fabilis divina

imbecillltatem

Arguitur etiam inef-

Providentia, quse, ut ostenderet se per-

misisse Gallicosaliquando pro peccatis affligi, et, mise-

tandem calamitatem regni, mirabiliter per puellam reginim a servitute eripere voluisse, non per robur
uMaexercitus, ne juxta prophetam Gallici dicerent

ra tam

nus nostra excelsa, et non Dominus fecithsecomnia,


elegit, ut ait Apostolus, infirma

mundi ut

fortia

qu-

que confunderet.
Subjicitur in
sibi

illo

articulo

quod dict

Sanctae, quas

apparuisse dicit, sibi prceperunt ut assumeret

quod mallet mori quam illum di-^


mittere. Quantum ad id quod dicitur sibi a Sanctis
illis fuisse prceptum, nuUibi constat. Quinimo ssepe
habitum virilem,

et

interrogata dicta Johanna, an voces id sibi praecepissent

dixit

quod nolebat onerare hominem viven-

tem super illo,

et

nunquam fassa

praecepisse. Patet id p.

iSs,

est

in

voces

sibi

expresse

examinatione facta

in carcere, die xii. martii, ubi interrogata de habitu,


asserit se

sponte suscepisse, non ad requestam cujus-

quam. Et, interrogata an prsecepto vocum,

dicit

quod

quidquidbonifecerat, fecerat ex illarum praecepto; sed

de habitu se alio tempore responsuram, p.

55.

Verum

eam interroa tam alias, dixisse hoc eamnoii fecisse


humano consilio, nec ceperat vestem, aut aliud feceest

rat, nisi divino

prcepto. Et

dum

interrogeretur an

prceptum esse licitum , respondit caute


quod quldquid prcepto Dei fit, putat licite ficri. In

putaret id

quarla examinatione, p.
habitus, quod,

7/1, et alibi dicit

de delatione

postquam faciebat prcepto Dei

et in

DE LX RririABIMTATION.

non credcbal semale

servitio suo,

placeret

31

.igcre; scd

quaiido

Deo prcipere, statim deponerct. Allas vidoquod nondum tempus advenerat dimittendi

turdlxisse

lial)itnm ndlmc, ut patct in responslone ad xv. articu-

lum,

Kx quibus npparct vX alibi allqua certa


oracido adlmbutam, dictam Johannam ha-

p. 2>.7.

ratione et

bitum assumpsisse. Die xvii. martii diclt quod, quantum ad habitum vlrllcm, non caperot adhuc, donecpla-

Domino
Quando ego

ceret

nostro, p. 176. Et abasexpressiusdicit

f(

fecero iUud proptcr

quod ego sum missa

ex parte Del, ego recipiam habitum mubebrem , p. 594


In admonltione facta per archidlaconum, asseruit non

allqua superstltlone vel oinatus

illlcltl

causa, sed ra-

tione convenlentl et expedientie temporis; et causa

mebus

erat conservand

enim aHter opinabatur

pudlcitlse Inter vlros;

Quod

decenter posse conslstere in prbo.

ne inardescerent

dicitiae fecit,

non videtur

esse

rina virgine,

virl in sul

si

causa pu-

cupiditatem,

damnabile, utl legimus de beata

qu perpetuo

terio conversata est.


et

nec

inter armatos et vlros tute aut

in habitu vlrili in

Nec enimabter poterat

armatos adesse, vel ipsa sua

manu

Ma-

monas-

inter viros

pugnare.

Eadem

habitum in carcere, quoniam erat


quidem lasclvls commissa ad custodlendum nam
commissa custodienda juveni scutifero rgis, sola

ratio fuit retinendi


vlriset
fuit

\irgo atquepuella, utpatet p. 47.

mo quod amplius est,

probatum est per informatlones habitas Rothomagl (i)


quod ici a Johanna allquando conquesta est quod impil quidam et scelestl tentaverant slbl \lm inferre; et
fi

(1)

Ces informations sont

l'Estouteville
jirocs.

et qu'on

celles cpii

furent faites en 1452 par le cardinal

trouvera rapportes tout

au long au chap.

V du

PRLIMINAIRES

32

qiiod Ista fuerat causa retinendi pertinaclter in carcere


habitus\iriles,ipsa Johanna in finedeclaravit,

semel

virili

quoniam,

habitu dimisso post abjurationem et postea

reassumpto, dixit

accepisse quia habitus

se

quam

decentior inter viros

virorum custodia, compedibus

quod daretur

sibi

cum

muliebris,

ille

erat

esset in

ferreis constricta; et

honestus et gi atiosus

carcer_, et

quod

pareretEcclesiae, utpaletcirca finem processus, p. 456.

Et quod

ista fuerit

multa

liis locis
((

causa et ejus intentio, indicant va-

iilius dicta.

Semel enim dixit, p. 68

Detis mihi unain vestem muliebrem,

et sinite

me

in carcere se sinepericulo

pudi-

eam

fuisse

muliebris honestatis oblitam, videat pias preces

iilius,

abire.
citiae

Sciebatenim

non

posse durare. Et, ne quis putet

quae inter reliqua rogavit quod,

ad judicium et

eam

si

oporteat

eam adduci

spoliari, requirebat de gratia

ab

ecclesiasticis quod haberet unam camisiam iongam


muliebrem et unum capitegium, p. 176. Et quidquid
dicatur quod praeelegerit non audire missam et non
suscipere Eucharistiamquam abjicerehabitum,semper
videtur ista fuisse intentio sua quod contenta erat
audire divina in habitu muliebri. Et ita alias instanpetiit dicens

tissirae

Tradatis mihi

unam vestem

sine cauda, et eam mihi traeundum ad missam, ctdeinde ego reassumam


habitum quem habeo, videns, ut praedixi, in alio habitu non posse morari in carcere. i^lias petiit unam ves-

Iongam usque ad terram


datis ad

tem ad

modum unius

muliebre,

et

filiae

burgensis et

unum caputium

ego accipiam pro audiendo missam.

Patet id p. i65. Alias dixit: Certificetis

me

de au-

diendo missam, si debeo acciperc habitum muliebrem.

Et

alias,-

post

omnes confssiones, dum adinonerctur

DE LA

quodam
ejiis

RIIAP.ILITATION.

33

arcliidiacono, p. 394, dcclaravit quae fuisset

intcntio, dicciulo quod, de habitu, ipsa

longam

luerat assumere uiiam tunicam

et

bene vocaputium

muliebre pro cundo ad ecclesiam et recipiendo sacra-

mcntiim Eucharistia?,

quod, statlm post,


reassumeret alium
prelcgcrit
tuta

non

sicut alias respondit, proviso

ipsa
:

illum habiluin "eponeret et

ex quo patet falsum

lecipere

communionem

esse

quod

in die sta-

iiam et in alio loco, dura diutuino carcere mace-

compedibus cruciata graviter laboraret, videns


sibimorlem imminere, judices pieobtestata estdicens
u Videtur milii quod sim in magno periculo mortis,
rata et

visa infiimitate
velit facere

quam

patior; et

placilum suum de

me

quod Deus

ita est

si
,

ego lequiio vos

quod habeam confessionem et sacramentum Eucharistiae et quod sepeliar in loco sacro; w ut patet ex
processu, p. 377. Et alias, in prima sessione, peliit
ex gratia quod posset audire missam antequam adduceretur ad judicium; quod ei impie videtur fuisse deiiegatum, p. 43-

Ex

quibus responsionibus videtur

innuere delationem habitus

virilis,

causa melius con-

servandae pudicitiae, ipsa sebellis ingerente

in carcere

autem, propter cupidos juvenes et lascivos, quibus


commissa erat, fuisse licitam; et non fuisse propterea voluntatem ejus perpetuam aut superstitiosam. Delatio

autem habitus virilis tune videtur damnari canonibus,


quando ad superstitionem, ad indecentem ornatum,
nullo certo consilio, nulla ncessita te,

fit.

quod decem et septem


annorura puella, inconsultis parentibus, recesserit et
se agmlnibus armatorum immiscuerit, die et nocte,
Alia pars articuli incusans

iiuUam apudse mulierera habendo,


II.

parti

m dolo reticet
3

PRLIMINAIRES

34

verum, partira falsum malitiose expiimit. Tacetenim


qu, ad excusationem hujus, ipsa Johanna dixit se
idcirco non Indlcasse parentibus, ne eos noeroreconfi:

ceret; fuisse

enim arctatamdivino prcepto,

dire oportebat magis


sisse

quam

parentibus, et

oui

obe-

illico scrip-

parentibus et veniam fuisse consecutam; item

obedicntiam

quam semper

in

aliis

fuerat parenti-

bus obsecuta. Quae habeutur p. 129, et latius disseinfra, in articulo speciali. Reliqua particula est

ram

falsa,

quoniam,

licet illa inter

armatos versaretur,

uti

quo ad id missa erat, et ducebat exercitum, dicit tamen se in cubiculo unam aut duas mulieres secum habere solitam, et, si quando illas non potuit habere, armatam cubasse neque se spoliasse.
De eo quod subjicitur, quod asserat se missam a Deo
necesse erat, ex

coeli, quia inde inquiratur

et

quoquam hoc

illam signo

testimonio debuisse doceri, dicetur infra, ubi

me-

lius cadlt.

Quod

sequitur,

quod noluit

se

de supradictis sub-

mitteredeterminationi cujusquam,nisi soliusDei, quo-

niam super hoc


in ordine,
turfalsa,

cum

articulus specialis, qui est ultimus

fit

illo

dicetur; in

quo multa ostenden-

multa dolo suppressa ex dictis ipsius Johannae.

Et in eo quod dicebat de certitudine


tis,

quoniam non

ita

suae

salu-

dure nec absone protulit, sed

recte videtur interprta ta, dicetur speciali suo articulo


infra.

Secundus articulus

lum,

est

de signo dato rgi Franco-

videlicet de angelo qui detulit

Franciee, et

coronam

rgi

eidem exhibuit reverentiara. Circa quem

articulum advertenda sunt plura. Primo, quod ipsa

DE

J.A

UnABlLITATlOM.

Johanna spc protcstata

est

quod, de

35

his quae tanunt

regem, non diccret quldquam aut non diceret veritatem; et quaiK[uain iiiultis veibis et minis urgeretur

ab episcopo Belvacensl , quod simplieiter juraret di Vos bene possetis


eere veritatem, aliquando dixit
:

me

talem

rem

veritatem, et de

petere, de qiia ego


aliis

testationc juravit in

lespondit

et

me

multis, quae a

rum,

prima sessione,

Talia posseis a

dicerem vobis;

responderem vobis

non responderem;

rursum

petetis,

me
:

))

et

p. 45.

hac pro-

Et

alibi

non
quod de

petere quae ego


Potest esse

ego non dicerem vobis ve-

ut patet in tertia sessione, xxiv. februarii habita,

quod multas saepe interrogationes repulit tanquam non facientes ad processum, et quod variis illam implicabant quaestionibus, ut,
p. 60. Patet etiam ex processu,

de natura angelica, quis esset verus papa, et multa


milia.

Comminatus

si-

est saepe episcopus ut simplieiter

juraret, alias haberetur pro convicta de crimine, ut


patet p. 61

illa

tamen nunquam voluit simplieiter ju-

Aliquando etiam expresse protestata est quod, de


tangentibus regem suum, non diceret veritatem. Ali-

rare.

quando dixit Ego juravi aliqua non dicere, et vos


non deberetis me incitare ad perjurandum ; ut patet
in secunda examinatione, p. 5o. Ex quibus denuntiationibus et protestationibus videtur quod, si quando
ipsa Johanna multiplici interrogatione fatigata, et pne
coacta (de quo etiam aliquando conquesta est), aliquid
dixerit quod videatur a vero abhorrere, id fecerit sa:

tisfaciendo importunitati petentium, et excusanda sit

advertendum quod, si volumus


ipsius Johannae omnia dicta pensare, et inlelleetum
verborum subtili inquisitione discutere, reperiemus

a perjurio.

Item

est

PRLIMINAIRES

;}C,

Johannamnihil In hocabsurdl dixisse, sed


mystlce et in figura sic locutam fuisse quod in fine declaravit aperte. Quodam enim in loco interrogata de
forte ipsam

corona, videtur dixisse illamcoronam non fuisse operatam et manu factam, quia dicit quod illa corona mit-

quod non

tebatur ex parte Dei, et

mundo
et

qui scivissetfacere itapulchramet

quod

pp.

est aurifaber in

erat boni odoris

i4i et 145.

si

Ex quibus

ita

divitem,

bene custodiatur, ut patet


verbis videtur intellexisse

coronam missam ex parte Dei, id est recuperationem


regni et coronationem Remis fiendam, quae erat boni
odoris,

si

conservaretur fruclu boni operisetjustitiae.

Etquiadixitillam fuisse delatam adregem, ipsa in fine,


imminente supplicio, non revocando dicta, ut falso
aliqui caluraniantur, sed interpretando, dixit semet-

ipsam fuisse angehim delatorera quod satis convenit;


[nam] cum se missam ex parte Dei profiteatur, ideo
:

potest angeli nomine nuncupari

siquldem anglus dici-

tur quasi missus, et

nomen

iiatur vel dignitatis,

secundum doctores

est officii,

non
;

et

angelicae

hoc patet

per illud Malachise prophetae, secundo capitulo a Labia


:

sacerdotis custodiunt scientiam et legem exquirunt ex

ore ejus, quia anglus Domini exercituum est


f^elits, id est

Et hoc

jiuntius.

sentit

quodam

))

an-

alio loco,

[quod] plures viri ecclesiastici et alii viderunt eam, qui non viderunt angelum, tempore quo

ubi dicit

fuit

corona delala. Hoc

dicit die xiii. martii, p.

Et lune bene convenit

illud

quod

dixit de

i45.

corona

quae fuit data archiepiscopo Remensl in praesentia ali-

quorum, quoniam

fuit

decretum

Deo quod

archie-

plscopus Remensis coronaret regera, sicut declaravit

evenlus

rei.

Rgi ergo

De per angelum,

id est[nun-

DE LA

UIlABILlTATIOiN.

37

lialionem ipsius Joliann, fuit corona missa, iJ est

repromissio

rei^iii

facla;

qu corona commissa

chieplscopo Remensi, hoc

est

illi

commissura

est

ar-

Deo

est a

regem coronaret. Et quod dlcit de


multitudine angelorum concomilanllum qulbusdam
(juod ipsum in

locis in piocessu,

videtur interpretata, dicendo

illos

fuisse administratoiios spiritus, fortassis sentiens eos

qui sunt ad

hominum custodiam

deputati :quod vide-

quod angeli illi ab hoet quod crebro angeli


homines \eisantur, qui tamen non videntur

tur innuisse aliquando dicendo

minibus vidcri non possunt


inter

uli dixitin

examinatione facta die

Unde praesumendum

est

dixisse in figura, secundura

xii. martii, p. i3o.

Johannam tune

quam bene

exhibitio reverentiae facta rgi per

aliquid

convenit

ipsammet

illa

quod

qudam ipsius Joliannae confessio dividisse in manu cujusdam Scoti, videlicet

nobis dclart
centis se

iraaginem unius puellae armatee, quae erat ageniculata

uno genu

et

prsentabat

quodnunquam

dicens

unam

litterara rgi

suo;

\idlt, \el fieri fecit aliam

ima-

ginem, vel picturam ad suam similitudinem; ut palet


ex responsione ad lu. articulum, p. 292.

Ad

tertium articulum, in quo asseritur Johannam

dixisse se

certam esse de apparitionibus bonis ex earum

sola confortatione et
ita

bona doctrina,

firmiter sicut crdit

Dominum

et

quod credebat

passura pro nobis,

falsus et subreptitius est iste articulas, quia

ex

illo,

certis indiclis cognoscebatveritatem.

quibus
tur

non solum

sed plurimis et maximis argumentis, et quasi

ita

quod

revelationum; ex

experta erat, utasseruerit, cuminterrogare-

si

diabolus transfiguraret se in

formam

angeli

PRLIMINAIRES

38

boni,

quomodo

quod

ipsa cognosceret

glus vel malus, respondens quod

satis

bonus an-

esset

cognosceret an

esset sanctus Michael, \el allqua res conficta. Sic ipsa


dicit p. 171, ubi

credidisse,

etam dicit se non temere nec subito

incussumque

esse sibi

terrorem ;

et alia plu-

rima concurrerunt, quae copiose prosecutus

primam partem primi

arliculi. Licet

enim

sum

circa

difficilis sit

agnitio atque discretio ver revelationis ab illusionC;

tamen, ut aitbeatissimus Gregorius,

lib IV.

Dialogo-

ruTTif sancti viri, inter illusiones atque revelationes

ipsas,

visionum

quodam intimo sabono spiritu per-

imagines

"voces aut

pore discernunt, ut sciant vel quid a

cipiant, vel quid ab illusore patiantur.

auctoritate Gregorii, ex

vocum

Ex qua

imaginum
non solum

aut

militudine, a sanctis et justis viris

patet
dissi-

credi,

sed sciri

posse quid inter revelationem et illusionem

intersit.

Quod confirmt

quo

exemplum, de
Severus Sulpitius, quod

beati Martini

scribit facundissimus vir

diabolum tam conspicabilem

et

subjectum oculis ha-

bebat, ut,sivese in propria substantia contineret, sive


se in diversas figuras spiritalesque nequitias transtulisset, qualibfitque

ab eo sub imagine videretur, co-

gnoscebat; sicutcum illum, circumamictum purpura et

diademale redimitum

sibi

apparentem, agnovit. Plura-

que possunt exempla hujusmodi ex sanctorum Patrum


vitis proferri.

dam

Ex quibus

patet excusabilem et toleran-

esse ejus assertionem; et in

credulilatem illorum credulitati

menti nimis affirmatione

quam

hoc quod compart


fidei,

magis de vehe-

de errore

fidei

potest

reprehendi.

Quartus articulas habet quod ipsa Johanna dicit

DE LA RHABILITATION.
se

certam de qiiibustlam

39

fiituris contingentibiis.

In hoc

adverteiidnm quoniamdictaJohannaiill in prt'edictione

fnturorum vldelur temerc esse locutam;


llo

siii

vaticliiil in raultis

et ipsa priedlc-

videturnobispraestare efficax

sinum suae missionis. Qiiod

non

jactanter locuta est,

palet in responsione ad xxxiir. articulum, in


illiid

impingitur. Dicitquod in

est revelare futura


aliis

ciii

Domino

placet sibi

rbus futmMs et venturis, quas

revelationem.

Ita dicit in

et

et ex

quo

sibi

Domino

quod de ense

dicit,

hoc

est

et

per

responsione ad dictum arti-

culum, in processu, p. 25i Ilumiliter ergo retulit ad


divinam virtutem, tanquam si illud didicisset de Evan.

{^elio:

((

Gratias tibi ago,

Domine, quia

abscondisti ea

prudentibus etsapientibus, et reveiasti ea parvulis.

vSed

quae possuntprsedici vcriora,

quam

illaquae dicta

Johanna praedixit? Primo

illud quod pro signo prFrancorum et quod a vocibus sibi asserit revelatum, quod liberaret civitatem Aurelianensem obsidione, et quod coronaretur Remis, quae civitas adhuc

dixitregi

detinebatur ab Anglicis; sicut patet secunda examinatione, p. 63. Item in eo


pluries, sed

quod

praedixit ipsis Anglicis

potissimum quinta sessione,

dixit et denuntiavit Anglicis

p.

84, ubi

quod,antequam elaberenvadium quam Aure-

tur septem anni, perderent majus


lianis, et

nus

haberent majorem perditionem

habuissent

in Francia

quam

hacte-

quod quidem omnes

scimus in reductione urbis Parisiensis fuisse comple-

tum, Sed quod amplius et certius

est,

et his diebus

munere ac dono videmus impletum, illa palam


quod rex suus lucraretur vel recuperaret
regnum Franciae et hoc ita bene sciebat, sicut quod
erat prsens in judicio. Hoc dicil eadem sessione, p. 84

divino

pr.iedixit

Pl\r:LIMINAIRES

40

ante tanta

c|iiod

rri.'iliqriiis

temporum

curricula nullus potuisset

spirilus divinare, qui

^olum ex quibusdam

coiijncluris, subtilltatcnatur et experlentia,

quaedam

beatus tractt Augusti-

potesl, fulura pnxidiccre, sicut

Dnatura (Latinonwti. Hoc itaque spirltu rcvelavit ensem absconditum in ecclesia sanct KathaliiKL*, signatum tribus crucibus; de quo tamen ense illa
iiiis, libi'o

in rpiarta sessiorn;, li.ibitadic xxv[i

citctiam quod nunquarn

l'ecit (icri

februarii, p. 76, di-

aliquanibencdictlo-

Tiem sup(r ilbirn ensem, ne leeitdeprecationemut

ille

ensisesset fortunatior, nec habebat plusspei in illo ense

qnam inabo;

imo,illc)af)jeeto,aecepit(pi(;mdam ensem
nno lm-^undo, (|iii vid(;batin- aptior ad
l>enuin^(;rendum. De prjiidielione aulem lilxMationisa
careere, qu vifletur eam fe('elliss(, nolanchim quoniain pr()pt(;r Ikx; ea;l(ra vaticinia non (hJxint haberi

abreptinn

al)

suspecta, (juoniain id ipsutn Ici^iinns sanclis Troplietis


conti^isse; rpioinain

ni ai!

Grei^orius bb.

bc-aliis

II.

Dudo'^ovam spintns

rropli(;tai-iMii tn(rnt(s noti siim-

per

de <!OS(;riptuni eslquod,(piando

il

ia(bat;

(piiii iiru

vult, spirat. ine est (piod

David eonslriier*^

rcfpiisitiis si

(:Ons(Misit,
('urii

Nathan,

v\.

l(:iii|>biin

rem

(;(Mii(!r(;l,

ad proliibenlcin piicnnn dixit

anima

<<jiis

in

m(>

non

indic.ivil

(>t

ma^n.e

Uinc

postc.i proliibiiit.

llcntiMU niidi(

]>ietatis

amaritudine
niilii.

est,

in bbris

est

(piod Kbseus

('ausanupie n(\sen'et,
h Dimitt(> eani

(;t

Ibx:

Dominiis

l'iitin.i

(|uin

(;<>lavit

enim Dominus

dispensationi^ disponit,

l*i'(>plirt;r

prius

poss(t,

(|iiia

prievideni

iw.

alifpiando

proplietiu! spirilum dal, ab(|nan(l(> sid>li;diit


<|ii:nidn

Rcgum,

v\.

ali<pi.nid(>

ali-

non

ut pr.ei-hu'e prose<piilnr bivihis Greii;oiins, piima lioniiliit siipri- l<'~A'('liii'l('!)i

<^>iian(piaui d<' sua

bbcralionc

DE LA RnABILlTATION.
ambigu semper responderit
iiescire

il

Johanna,

ipsa

diem ueqiie horara. Et c|uodam

testata se

in loco dicit se

deliberatione sua habuisseancepsresponsum, sedquod

Deo quod illa

haberet succursum a
ligi

velper liberationem

dicebat posse intel-

a careere, vel

nemjudicii. Et lnaliter dicit

per perturbatio-

sibi fuisse

dictum

radisi.

detur.

Et

Ex quo

Hoc

supplicium

suum

quod consuluit

iNon

prdixisse \i-

combusta

et interrogavit

responderunt quod

et ipsa?

ad Deum, et ipse illam adjuvaret.

\oces an

se referret

Hoc patet in processu,

in inteiTogatione facta die ix, maii, p. 401


est

patet in examinatione duodecima, p. i55.

alibi dicit

esset

satis

regnum Pa-

cures de martyrio tuo, quia pei venies ad

Nec miruni

per spiritum ipsam Iiomines, c'uos nunquam viderat,

potuisse cognoscere,

qu multo

biliorade futuropra?dixit,

incertiora et incredi-

cumeliam arcana? hominum

cogitationes et tentationes mentis possunl per spiritum


a sanctis viris

cognosci

ut de superba cogitatione pueri

per spiritum cognila, beatus Gregorius H. libro Dialoi^orurn narrt.

quint um articulum, in

Quantum ad

quantum

dici-

tur ipsam asseruisse se Dei prtecepto assumpsisse Iia-

bitum virilem,

et in illo

liabituEucharislia? sacramen-

tumsuscepisse, considerandasuntillaqudixiin primo


articulo, ubi hoc

ipsum tangitur

et data est illa

con-

clusioquod, [cum] probabilitercredatur missa a Deo, ad

oxercendas res bellicas inter armatorum consortia, ad

comprimeudam concupiscentiam
non autem ex

beliica exercenda,

et indecenti ornatu,

semper dixerit

Dei nutu

se velle in

illonmi, ad liberius
aliqua superstitione

assumpserit. Et

eo habitu permanere,

quod

scilicet

PRLIMINAIRES

42

quamdiu essetin

Deo demandato,

servitio illo slbi a

quamdiuDeoplacuerll,

uli

patetex multis dictls

et

lllius

non dbet hreticum judicari si in eo habitu sacramenta sumpsit, quoniam necessitateofficii et

positis supra

ministerii suscepti, et

bona de causa induebatur. Sicut

necbeat Marin quis imputabit ad culpam,


naslerio monachorum, perpetuo in

gnita vixit,
tis;

cum raonachis communicans

necante

affecta esset,

sexum

\irili

si

in

mo-

habitu, incoin sacramen-

frnina patuit, licet calumnia adulterii

quam ejus

corpus post mortem nudatum

indicavit. Simile de beata Eugenia, quae in vi-

riU habitu diutissime et castissime vixit. Item ipsa Jo-

hanna circa ipsam assumptionem Eucharisti in illo


habitu, dicit (quod istl rticent), quod, licet reclperet,

tempore quo sequebatur castra, corpus domini-

cum
patet

non tamen

quo ipsius
religio et reverentia erga sacramentum. Hoc dicit

in eo habitu,

m.

sexta sessione, acta

in armis; ex

martii, p. 104.

Quoad sextum articulum, in quantum objicit ipsi


Johannae quod inscriberet in litteris Jhesus Maria et
,

crucem ad significandum ne obediretur, ad hoc fatetur


se Johanna in litteris suis prposuisse Jhesus Mahia
idem et in sculptura annuli, de quo p. i85, et in
vexillo. Hoc non dbet reprehensibile judicari imo
hoc est religiosum in unoquoque christiano quocirca
;

et multi

prudentes et religlosi

Verum

observant.
habita die

i.

est

viri in litteris scribendis

tamen quod

martii, p. 85

in quinta sessione,

ipsa fatetur

quod aliquando

aliquod signum cruels faciebat ad significandum inter


suos ne facerent id

gendum de

quod scribebat

aliquo signoln crucis

quod

est Intelli-

modum, quod

a pie-

DE LA RHABILITATION.

43

risque etiam catholicis piinciplhus observatur, qui Id


in rbus arduis faciunl et arcanis, ut secretam

mentem

Imo et c}iaracterll)us litteras


totas conficlunt, ne hoc a quoquam posslt intelligi. Sed
quod illa per edictum fucrit interminata exltium non
parenlibus litteris suis, quod sequitur in articule, falsum est et nulllbi apparet ex toto processu.

aliquo signo significent.

Et advertendum
culi

est

quam

caute ultimis verbis arti-

subditur, dicendo quod scribi fecit quod faceret

interfici

non obedientes,

unde suggerere conantur

de ictibus raemorando

et

crudelltatem fuisse et saevi-

tiam in dicta Johanna, illud rticentes quod ipsa Jo-

hanna prclare

est elocuta in

quarta sessione, acta die

XXVII. februarii, p. 78, ubi dicit

quod neminem unquam

interfecit;quinimo,quandoaggrediebaturadversarios,
ipsa

propriismanibus gestabat vexillum suum, pro evi-

tando, ut

ait,

ne aliquem interficeret.Tacent item illud,

quod Johanna per litteras et ambassatiores requisivit


ducem Burgundi ne cdes sequeretur, ut patet ex
responsione ad xviii. articulum,

p. 2 34-

per quod, in obsidione Aureiianensi,


naverit suadentes pacem,

exemplum

illa litteras

desti-

admonentesut inde discede-

rent hostes, ne caedes sequeretur.


exstat

Tacent insu-

Quarum

litterarum

in processu, p. 240, inter articulos.

Haec omnia in Johanna suspicionemcrudelitatiselidunt.


Circa septimum articulum, in

quantum dicitur ipsam in tate decem et septem annorum adiisse unum


scutiferum, quem nunquam agnoverat, ex quo videnturinnuere eara solam, oblitam feminei pudoris, ad

rum accessisse
Johanna

falso in

hoc calumniantur ;

asserit in processu

nam

vi-

ipsa

quod, saepe admonita per

PRLIMINAIRES

44

quod veniret in Franciam, primum accessit ad


avunculum suum et sibi aperuit propositum suum; et
quod eam opoitebat ire ad oppidum de Vallecoloris
et quod avunculus suus eamdeduxit illuc, ubireperiit
dictum scutiferum. scilicet Robertum de Baudricuria.
voces

Hoc

constat

in exaininatione facta xxii. februarii,

p. 55.

Quantum ad aliam partem


quod

insciis et inconsultis

articuli

qua

in

dicit

parentibus lecesserit, circa

hoc aliquid dixi in primo articulo. Non attenderunt


ergo neque notaverunt quemadmodum de hoc se Jo-

hanna elcganler excust,

p. 12g, dicens se idcirco

non

indicasse parentibus, ne aut prohibrent, aut ex re-

cessus denuntiatione eos maerore conficeret; dicens

quod, ex quo Deus


habuisset

centum

ita

prceperat

et

patres, oportebat

mandabat, etiamsi

eam Deo

obedire.

Digna et constans in puella vox, consentanea aposto-

Deo quam

lic sententiae, quia oportet obedire magls

hominibus. Sciebat enim primum voluntatem Dei


impleri debere

deinde parentum, exemplo Christi

cui reperto in templo

cum mater

dixisset

pater tuus dolentes qurebaraus

quod me qurilis
qui

me

.''

te.

Ego

Quid

et
est

Nescitis quia voluntatem patris,

misit, oportet implere? Quare et ipsa Jo-

hanna, prdicto loco

et aliis multis, dixit in caeteris se

semper obedientissimam

Quod vero

fuisse parentibus.

sequitur in articulo,

quod ab

gero acceperat habitum virilem, falsum

imo

ipsa plurimis in locis interrogata

an

ipso armiest.

id

ad

Quinillius

Roberli instantiam, vel ex ejus consilio fecisset, res-

pondit quod de hoc non inculpabat

tem, ut patet secunda sessione,

hominem viven-

p. 54;

semperque

vi-

DE LA Ul<lIAmMTATION.

45

(Ictur dixisse illum voliintatcet praecepto


(jus

servi liiim et

certum tempus,

Et quod ponltur
(jiiod

volchat

Del, se, ad

assiimpsisse.

in fine capltidi, dixisse principi

;ucriam

ducerc

et

ponerc

eum

in

ina^no temporali domlnio, dolose confingitur, nt dixi


in

primo

articulo, quia dixit et in plurimis locis tes-

ex praecepto Dei ad denuntiandum


Francorum quod Dei ope recuperaret regnum
suum, non ad victoriam contra adversarios, sed projustissimo bello, ad regnum ab hostibus eripiendum; non
tala est, se venisse

rgi

pro temporali advenlitio dominio, ut verba sonant, sed

pro suo

et lgitime parto regno, et

ab hostibus injuste

capto, redimendo.

Octavus articulus dicit de dejectione ac saltu turris,


ut inducat et causet in ea crimen desperationis

advertendum quia,

si

ipsius

Johann

sed est

diligenter dicta

pensentur, ipsa se ab orani crimine infamiae in ea re


purgat.

Quodam enim inlocodedictosaltuinterrogata,

quod audiebat Anglicos adventare,


saltavit etcommendavit
se Deo et Beatae Virginl. Et interrogata tune an malebat mori quam incidere in manus Anglicorum, resdicit quod, ira taex eo

ne inillorum manus incideret,

pondit, ut crimen desperationis


ipsa malebat reddere

a se repelleret,

animam suam Deo quam

quod

esse in

manu Anglicorum. Ita testata est in sexta sessione


habita m. martii, p. i lo. Alibi apertius causam piam
ipsius saltus

dierat

dum

inductivam declaravit, dicens quod au-

edictumfecisse, scilicet

septimum.

quoddam
quodomnesde Compendio qui

esset in turri

Anglicos crudele

annum exccd Lurent, vivi cremarentur. Gravis-

PRLIMINAIRES

46

sime indoluil obtestans Deum et dicens Et


:

quomodo

dimittet Deus mori istas bonas gentesquse fueiunt ita

suo? Mota compassione, cuplens

fidles domino

illis

in

tanta calamitatesuccurrere, saltavitde turri.Et infer-

rogata utrum, quando sallavit, crederet se interficere,

respondit quod non; sed saltando commendavit se

credebat, per

mdium

Deo,
quod

et

teitia

examinatione, praesentesubinquisitore, factadie

non traderetur

ipsa

XIV. martii, respondit, p.

excusavit dicens

illa

in

meum

et

eundi ad succur-

quam

per revelationes agnovit se impe-

dixit in alia

bita, p. 160.

in neces-

saltum fui confessa, et requisivi Aeniam

sitate; et post

Domino;
Hoc

se

Egofaciebam hoc non desperando,

rendum pluribus bonis gentibus exsistenlibus

trasse.

dcima

i5o.Et aliolocoexpressius

sed in spe salvandi corpus

evadere

illius saltus,

Anglicis. Sic

examinatione, eodem die ha-

Ex quibus omnibus in unum

collatis asser-

tionibiis ipsiusJohannse, in saltuhaectria fuisse reperi-

rausillamexcusantiarbonumetpiumfinemsuccurrendi

tam impium et nefarium


de Compendio ; spem evasionis ; et post

calamitosis, et prohibendi
facinus in

illos

factum, agnitionem erroris et \enice petitionem. Qui-

bus stantibus, non potest

dem

dici fuisse desperata

siqui-

desperatio, ut theologi definiunt, est qua quis

penitus

diffidit

de Dei bonitate, existimans suam

ma-

magnitudinem excedere; sicut


Major est iniquitas mea quam ut

litiam divin bonitatis

Gain qui dixit

veniam merear.

Quantum ad nonum

articulum, de promissione suae

salutis et certitudine,

non temere nec absone

videtur,

congrue referantur. Ipsa enim

si

ejus dicta

dixisse

DE LA RHABILITATION
sponlc sua interpretata est

alias

titiuline

su

dummodo
fecit

dlxerat de cer-

salutis^ qiiod illud dictura intelligcbat,

teneat

juramentum

et

promissionem quam

Deo, videilcetquod ipsa benc servaret virgiiiitatem

suam tara corporis quam anim:


videturet religiose sensisse,
sit

qiiocl

47

quod

in

quoomnino

sancte

cum in canonibusscriptum

sola virginitas replet

paradisum, quod

castitas

qu cum fiducia \alet Deo animas praesentare; cum laudabilior sit omni proposito, transcendcnsetvincenscoelestia,ut beatusAugustinusait; cum
soia est

etiam virginitas hominemangelisreddat qualem^ imo


angelos excellere faciat, ut beatus Hieronymus prose-

quitur ad Eustochium. Et
dicit de virginitate

notandum quod Johanna

mentis et corporis, intelligens illam

esse veram et perfectam virginitatem,qu8e mente incor-

rupta servatur. Et de peccato,


ferantur in
cuta

unum,

satis

si

orania

illius dicta

con-

convenienter videtur esse lo-

quanquam, ut puella

et ignara,

discretionem et

difFerentiam inter mortale et veniale peccatum potuit


ignorare. Et ego simplices homines audivisse

me me-

mini, qui nullum existimant mortale peccatum,

nisi

maximum quoddam detestabileque llagitium, ut hominem occidere, latrocinium facere, et similia. Ipsa
namque quodam

loco

ait,

interrogata an esset in gratia

Dei, caute et religiose respondens

Deus ponat

me

in

illa

si

Si

ego non sum,

\ero sum , Deus

me

in ipsa

perseveret. Sicrespondittertia sessione, xxiv. februarii, p.

65. Et alibi interrogata, ex quo habet revela-

utrum putaret expedire sibi conflteri responquod nescit quod peccaverit mortaliter; sed si
ipsa esset in peccato mortali
ipsa existimat quod

tiones,

dit

sancta Katharina et Margareta illico dimitterent eam.

PRLIMINAIRES

48

Subjecit tamensapienterquodnemopotest

nimlsmun-

dare conscientiamsiiam. Hocdixit insecundaexaminatlone facta die mercurii, xiv. martii, p.

ponsio

non enim temere

non posse peccare, sed

asse it se

Sy. Cauta res-

non

peccasse aut

pie crdit inquinatls mortali

peccato Sanctos et electos Dei non apparere. Et quod id

enim
ulrum crederet post revelationes se peccare
respondit u Ego nihil scio; sed ex toto me refero ad
Deum. Et cum sibi diceretur quod ista responsio est
magni ponderis, respondit quod etiam tenet eam pro
clare senserlt persplcue declaratur; interrogata

alio ]oco

_,

magno

ihesauro

ut patet prima examinatione facta

XIV. martii, p. i56.

Quantum
quod

ipsa

ad illud

quod

temere asserat

dicitur in

decimo articulo,

Deum quosdam

diligere via-

non videtur aberrare; quinimo humihoc sseculo esse qui plus a Deo
quam ipsa diligi mereantur. Et illud quod dixit fuit de
duce Aurelianensi, de quo dixit se habuisse plures revelationes quam de aliquo alio, post regem suum, quotores, in hoc

liter profiter! alios in

niam, pro succurrendo gentibus ipsius laborantibus,


dixit se missm
non tamen temere aliquid certi de
;

illorum salute asseruit. In

liis

autem,

qu

videntur

esse contra caritatem proximi, ut de Anglicis, alias

amare quosDeus amat,


Et interrogata an scit quod

ipsa rectesalvavit, ubi dixit se


et

odere quos Deus odit.

sanctae Katharina et Margareta odiant Anglicos, res-

pondit quod, de odio et amore quem Deus habet ad


Anglicos, vel quid faciet animabus ipsorum, ipsa nescit;

sed bene scit

dixit XVII.

quod expellentur

mensis martii, p. 178.

a Francia.

Ita

Quomodo enim

eos

DE LA RHABILITATION.
vlclelur

odio, quos pcr liltevas caritative

liabiiisse

coinmonuit

49

et hortata

estad paccm? ut palet ex copia

lilleraruni pos'lla inler aitinilos, p. 240. De-Rar^iiiulis

minqnnm

non tiiligerc propcnim an voxadmor.iierit eam quod oderet Burgundos, cniite respondit
nildictnsde \ocibiis; sed qnod ipsa, postqiiam voces
et reveintioncs audivit ro^i Francia^ favere, non dilexit
Burgundos; subdens quod liaberent guerram
nisi
anteui

dixilso orlcre, sed

ter voces quas habuit. Interroi^ata

facerent qnoddeberent. Ita respondit in tertia sessione,

XXIV. fcbruaiii, p. 66. Licet ergo


censseillos

non odere,

sed

detur rccte sensissc. Et


caritatis

eorum

non

distinxerit di-

errores,

tamen vi-

evidens in Burgundos

satis

cum teslatur per litterequisivisse dominum ducem Bur-

indicium oslendit,

ras et ambassiatores

gundi ad pacem

inter

regem

et eura, ut patet ex res-

ponsioneipsius Johannaeadxviii""articu]ura, p. 234.

Undecimusarticulusest perplexus, multafalsa contincns.

Primo objicit quod

ipi>a

Johanna exliibebatreve-

rentiam imaginibus apparentibiis

ex qno videtuream

notarede idolatria; sed dolo reticuisse videtur formans


articulum, quod eam venerationemexlibebat tanquam

quas vere et realiter putabat esse Sanctas

illis

qn

sunt in coelis, non inlendens

imagines, sed ut eas

qu

coli a

illas

ilias

venerari ut

fiddibus venerai ique

debent; quod patet, quia ipsa Jolianna dixit se impendere honorera

illis

ret quge sunt in


ofFerebat

quod

munera

illae

sicut sanctae Katharinae et

coelis; et

ob hoc in illarum honorem


quod credebat frmiter

sacerdoti; et

essent, quia

ob illarum honorera ornavit

imagines earura exsistentes in ecclesiis


II.

Marga-

sertis seu cappei/.

PRLIMINAIRES

50
lis.

Quae constant ex confessione

illius, p. i8(].

Tacent

honoiem

quod

ipsa faclebat celebrarl missas in

rum,

et sic debitura cultiim exhibebat; et hoc posito

etiam quod illusiones fuissent

eam tamen

ipsa-

praemissa

ab idolatria excusant.

Ad

id

quod

subjicitur in artlcuio

de corporali et

primo articulo.
reali complexione,
Circa vero invocationem, ex qua quidam eam arguunt
tanquam iivocatricem dmonum, maie videntur interpretari, et contra omnia asserta et confessata per illam. Quodam enim in loco dicit, interrogata utrum
invocaret sanctas Katharinamet Margaretam, responsatis

dictum

est in

quod spe adveniunt sine vocando, et nisi venirent ipsa requireret a Deo quod illas mitteret. Ecce
ergo quod non est invocatrix spirituum sed Dei, ut
per Sanctosdignetur eam confortare. Hoc patet ex interrogatione habita die lun, xii. martii, p. 126. Quin
imo una ejus responsio omnem in hac re suspiciodit

nem

elidit

quam

fecit

Interrogata enim per

ad

l""*

articulum

quem modum

et

p. 279.
quibus verbis
,

\oces requireret, respondit quod reclamabat

Deum

et

beatam Dei genitricem quod mitterent sibi consilium


et confortationem, ponens verba gallica quae ita possunt
interpretari latine

Pissirae

Deus, in

memoriam

tuae

sanctae Passionis, obsecro digneris mihi revelare quo-

modo debeo
liter

hisviris ecclesiasticis respondere. Simi-

falsum est quod

illis

tanquam

imaginibus devovit virgini-

Deo referens tamen


votum principaliter ad Deum. Sic enim semel de hoc
interrogata respondit, quod bene debebat suficere
tatem

nisi

hoc promittere

lun

illis

XII. martii, p.

missis a

qui erant missi ex parte Dei


27.

die

Et ineadem examinatione dicit

DE LA RIURILITATION.
(juocl

prima

vice,

quando

51

aiidivit vocera, vovit servare

virginilatem tamtIiuquamdiuplaceretDeo;etsicvotum
ciistodiaeque comrai-

simplcx \irginitatis Dei cura?


sit.

Hoc

eadem examinationc ,
quod diclam proraissionem et votum ipsa

palet ex processii

p. 198. Et

Jolianna fecerit principaliter Deo, ipsaract declaravit


expresse in secunda examinationc diei mercurii xiv.

quod iljuramentum et promissionem quam fecit Deo; videlicet quod servaret virginilatem suam tam animae quam corporis. Et sic votum

martii, p. 167, ubi de certitudine salutisdixit


servaret

liid intelligcbat, si

factum
pheta

est, quia

Vovete

Deus

qui in circuitu ejus

De

ipse volis colitur, dicente

et reddite

domino Deo
munera.

afFertis

Pro-

vestro, oranes

eo autem quod subjicitur in articulo, quod cela-

verlt curato et ecclesiasticis revelationes suas, ipsa se

excust in sessione habita xii. martii

p. 128, dicens

quod voces su non compulerunt ad celandum hoc,

multum formidabat revelare prse timor Burgundorura, ne eam impedirent a suo viagio, et specialiter
raultura timebat patrem suum ne impediret eam. Haec
namque fuerat, in re tam ardua et tanti discriminis,

sed

justa ad

tempus causa celandi. Verebatur enim indicare

curato qui forte non potuisset sine discrimine reticere;


potuisset etiara facile prohiber! ab exsequendo divi-

num mandatum. Verum


quamdiu revocari

id

non

potuisset;

nam postquam

regem, palam dixit Ecclesi,


cis Pictavis

domadas

congregatis

se dicit

celavit perpetuo, sed

venit ad

scilicet viris ecclesiasti-

quibus ferme per trs heb-

examinatam. Et juramentum quod

prstitit, dicit se prstitisse ut se a molestia liberaret

importune petentium.

PRLIMINAIRES

52

De

aliis

contentjs lu articulo abunde dictum est in

snperloribus.

Quantum

ad ultimum arliculum, de submissione

Ecclesiae, nimis dure vldentur conficientes artlculum

sua verba referre. SI enim voluerimus omnia ipslus

Johannae responsa circa istud in

unum

colligere, re-

periemus eam, allquando siplicitate adactam, quld


esset Ecclesia non intellexisse; aliquando putasse Ecclesiam in judiclbus
sistere;

lllis

quos suspectes habebat, con-

aliquando ipsarasubmissionera judicil timuisse,

cogitans se submittendo judicio, jarn fore

condemna-

tam. Apparet et ultimo in plerisque pnrtibus ipsam de


Ecclesia et ejus potestate recte sensisse.

Primum

simplicitas ipsius et

ligeret, apparet

ex eo quod

alias

quod non

satis intel-

interrogata de hoc, an

vellet submittere se determinationi Ecclesiae, respondit

quod, quantum ad Ecccsiam,

eam

diligit

eam

et vellet

sustinere toto suo posse pro lide nostra christiana

et ipsa

non

est quae debeat impediri de

eundo ad ecce-

siam nec de audiendo missam. nlelexit ergo quadam


slmplicitate, per

ambitum

ill

verba,

iper

EcclesiaTn, murorura

mnterialem ecclesiam contineri. Alias

et

paulo post dlxit quod

de dictis et factis suis

refe-

Deum etbeatam Mariam et omnes Sanctos;


quod sibi videbatur quod unum et idem esset de

rebat se ad
et

Deo

quod de hoc non debebat fieri diffiQuare de hoc ("acitis difficultatem?

et Ecclesia; et

cultas, dicens

Tlc patent ex processu, examinationefacta xvii. mensis

marlii

Secundo

p. l'jS.
ipsa

na vit, pelens

spc

ipsius episcopi judicium dcli-

quodam modo,

si

se judicio

debebat Eccle-

DE LA urjlABlLTTATION.
submlttere, quod

siae
(le

Ita

:)3

adliiherentur viri ecclesiastici

parlibus Franciae sicut Ani^liae. Ita dixit et petiit

aiitequam suhiict jiidlcium

post fuit citata, ut

illico

patet ex relatione exsecutoiis citationis, posita p. 4^.

Quod

etiam exprcssius dcclaravit quando petiit quod

advocnrcntur tresaut quatuor clerici de sua parte, etco-

ram

eis

lesponderet veritatem

ut habetur in processu

p.397.Alibiinterrogatautrumsibividebaturquoddebe-

coram Papa, Dei vicario, respondit recjuirendo et petendo quod adduceretur ad Papaui ;
et quod postea coram eo responderet totum illud quod
debehit; ex quo apparet quod expresse declinaverit
jurisdictionemepiscopi et petierit seremitti adPapam.

ret plcniusrespondere

Hoc

constat secunda examinatione diei sabbati post

meridiem , die

xvii. martii

p.

H5. In qua etiam peti-

tione constans perseveravit usque in processus finem

quoniam hoc denuo


palam professa

petiit, p.

est injudicio,

Quinimo hoc

325.

cum prima

sentenliafer-

retur coram tolo populo, quo tempore patuit malitia

judicantium

omnia

nam

ricos, respondit

tro

Pap.

lli

ulrum

interrogata

dicta et facta sua,

qu

vellet revocare

sunt reprobata per cle-

Ego me refero Deo

et

domino

nos-

autem cupientes conceplam \indiclam

ad eftectum perducere, non veriti auctoritatem Sedis


apostolicae

cui post

delationem ipsius mulieris erat

ab omnibus humiliter deferendum, prsertim in eausis fidei,

quse sunt de raajoribus et ad

cam deferend,

Sedem

apostoli-

ut canones oranes acclamant, dixe-

runt quod non poterat

dominum nostrum Papam

fieri

quod

iret

ita

remote,

et

quaesitum

quod erant

Ordinarii judicesquilibet in sua dicesi, et alia auctoritati apostolicre Sedis

derogantia

in quibus fortasse

PRLIMINAIRES

54

verius judices possent

quam

Johanna reprehendl.

ipsa

Haec constant ex processu in fine acto, die xxiv. maii,

Unde

p. 44^-

quod

patet

terfugere veri et

summi

non sub-

ipsius intentio fuit

Romani

judicis

pontificis ju-

dicium, sed tantum illorum clericorum qiios videbat


in unum convenisse et conspirasse ad damnationem
suam quorum expavescebat judicium et prserlim
quia illi tam crebro interrogabant eam Yerbis horrendis,
;

an

veliet se

de criminibus

et excessibus suis

submit-

tere judicio Ecclesiae, Et hoc indicant aliae suae resuna , qua dicit quod ejus responsiones
ponsiones
:

viderentur et examinarentur per clericos; et postea


sibi dicatur

an

sit ibi

et ipsa sciet dicere


sit

aliquid

aliquod quod

quid inde

malum

erit

sit

contra fidem,

protestans

quod

contra fidem christianam,

non veliet

Deus

praecept, ipsa

irata

de veniendo in contrarium.

quam

sustinere, et esset

Qu

si

bene

fuerunt ipsius

verba in examinationediei jovis, xv. martii, p. 162. Et


alibi in

eadem exarainatione, respondet quod omna

dicta et facta ipsius erant in

manu

exspecto ad ipsum; subjiciens

Dei

et

de his

Certifico tos

me

quod

nihil vellem facere aut dicere contra fidem christia-

nam

et

quod

si

esset

ego aliquid dixissem aut fecissem


supra corpus

dicere esse contra fidem


stabilivit,

rem

aut

ego non vellem sustinere, sed illud expelle-

ut patet p.

Item ex multis
paret

meum, quod clerici scirent


christianam quam Dorainus

quod bene

66.

ejus dictis et factis in processu

sensit de aucloritate Ecclesi;

ap-

qu

interrogata quis esset verus Papa et cui esset obedien-

dum
dum

catholice respondit

erat Papae

Romae

quod

illo

tempore obedien-

exsistenti, scilicet felicis recor-

DE LA RHABILITATION.
dationis

domino

ut patet p.

55

Martine; et qiiod in illnm credebat,

8").

Item de potcstate clavium bene sensisse videtur


quia scivit, quolibet anno, esse proprio sacerdoli con-

fitendum. Interrogata enim utrura quolibet anno confiteretur proprio sacerdoti, respondit

quando

prio curato, aut,

quod

sic et

pro-

erat impeditus, de ipsius

licentia alteri sacerdoti. Ita respondit in secunda ses-

sione, acta xxii. februarii, p. 5i. Item quoniampetiit,

morbo

ex maceratione carceris proveniente gravata,

sibiministrari sacramentaConfessionis et Eucharistiae,


die XVIII. aprilis, p. Syy.

Et

alibi,

cum

sibi

diceretur a

quod relinqueretur sicut una Sarracena, responquod erat bona christiana, bene baptizata, et sicut bona christiana moreretur. Et cum sibi
replicaretur de submissione, dixit quod non respon-

judice

dit protestans

deret aliud; et
et erat

bona

quod

diligebat

Deum,

deserviebat sibi,

christiana, et \ellet adjuvare et sustinere

Ecclesiam pro toto suo posse

eadem

die xviii. aprilis,

p. 38o.

Denique per informationes Rothomagi habitas, edocetur ipsam se Ecclesiae submisisse


quod episcopus
:

inscribi noluit; et etiam ab aliquibus fuit data opra

ad

eamsubornandam ne se submitteret Ecclesiae. Asse-

runt enim quidam

testes novissimae examinationis, su-

per decimo articulo id continente, quod quidam Anglicus simulans se Gallicum capti vum ab Anglicis,adibat de

noctesecretocarcerem ipsius Johannae, subornans eam,

ne

se submitteret judicio Ecclesiae

de re sua. Item plures

testes,

adstiterunt judicio, dixerunt


et Ecclesiae submisit.

alias

actum

erat

qui praesentes fuerunt et

quod

ipsa

semper

se Papae

Hoc dicunt super duodecimo

PRLIMINAIRES

56
articulo, dlcentes

eam crebro petivissequod adducere-

Papam; etaliquos

lur ad

sif)i

dixisse

quod submitteret

se Concilio geiierall, in quo aderant

sua

Hc

rlati de parte

reprehensos ab Anglicis.

et illos fuisse

igitur in facto consideranda erunt consulenti-

bus circa processum.


[Deductio punctorum juris a consulentibus considerandorum.]

Circa nullitalem aulem videndum erit


I.

De competentia

judicis,

an Belvacensis episcopus

favens partibus Anglicorum, ex eo solo

quod

illa

fuerit

infra ejus dioecesim capta, fuerit illius competens judex.


II.

Posito

quod

an debuerit supersedere, at-

sic,

tento quod in plerisque partibus processus ejus judicium et jurisdictio declinata videtur primo quod illa
antequam quidquam responderet, respondit exsecutori citationis quod pelebat convocari etiam prlatos
de parte sua, ut patet p. 45; et quod alias dixerit
:

((

Vos

vos esse judicem

dicitis

sitis; videatis

p.

bene, ne

"vobis

meum. Ego

nescio an

immineat periculum,

54 et quod petierit copiam responsionum suarum,


;

ut Parisius ostendere posset, p. 164.

Numquid, ex eo quod

III.

Pap

et

requisivit

submisit judicio

se

ac instanler petiit se

ad eum, debuerit in causa

(idei,

qu

est

remitti

de majoribus^

per judices deferri.


IV. Cuni fuerit ab initio decretum

simul

cum

inquisitord procederet

quod episcopus

ut patet p.

an processus reddatur nullus, ex eo quod


intervenit

ncc inquisitor

nec

ejus

inchoati processus, die ix. januarii


XIII.

martii;

quo lempore novem

5i,

nunquam

vicarius

die

usque ad diem

scssiones vel exa-

DE LA RHABILITA'J ION.
minationes Ipslus Johannae

57

inquisitore

sine

faclae

fuerimt.

An

V.

processum sua ratihabitione confirmare.

fuerit nullus,

VI.

An

qiiitas

quod

vicarius inquisitoiis potuerit, posito

videatur manifesta ex aclis calumnia et ini-

quod Johanna

apparere, attenLo

fuit

per cpi-

scopuui,judicem, illicilispactionibusetpretio nuramario ad supplicium coraparata, et ipsi rgi Angliae tradita; utpatet

ex requisltione ipsiusepiscopifacta,p. i3.

Attento etiam quod ipsa Johanna per regem Angli non


fuit libre tradita, sed

do qua in

cum retentione et protestatione,

lilteris rgis, p.

quod

ig; attento uiterius

ut

fuit in scularibus et profanis carceribus posita,

apparet toto processu, et quod fuerit tradita scutiferis


et armigeris custodieuda;
reis

item attento quod fuit

compedibus mancipata

diuturno carcere mace-

rata, defensionis copia denegala, multis perplexis

tionibus irretita,

processus
tilia

fer-

de quibus liabetur in

qus-

Summario

[an] evidens appareat calumnia et injus-

judicantium.

VII.

Numquid

debuit Johanna censeri relapsa, at-

tento quod se excusavit quod

schedulam abjurationis; attento

nunquam intellexit
quod non fuerit ser-

Tatum, quod major pars consulentium voluit obser-

quod iterato schedula legeretur


quod tamen factura non reperitur,

admo-

vari, scillcet

et

neretur

sed illico

fuit

properatum ad judicium

seji

tento etiam quod antea dixerat

(1)

Ce Sommaire du Procs

mme, pour
graphe

relatif

est

un abrg

l'usage des consultants.

aux Prliminaires de

ad supplicium

at-

quod submittebat

fait

par Thodore de

Leliis lui-

Voyez dans notre Introduction

la Rhabilitation

se

le

para-

PRLIMINAIRES

58

domino nostro Papae, petens

se

illi

remitti

quod ju-

dices acceptare noluerunt, ut praedixi; attento deni-

que quod, ut

dixit, reassumpserat

habitum \irilem,

quia convenientior erat hahitus inter viros, et quia

promissum quod iret ad


et quod ofmissam et relaxeretur a
ferebat se, si daretur sibi graliosus carcer, usuram habita rauliebri. In quo attendendum erit quod, circa

non

fuerat sibi observatum

compedibus ferreis ;

hoc, quidam testes peihibent quod habitus muliebris

assumptus per eam,


retur relapsa

fuit sibi furtive ablatus, ut judica-

de quo constat in informationibus extra-

judicialibus (i).

[Sic signatum:] Theodoricus, Auditor

Rot

in

Curia Romana.

(1)

Telle est la leon des Mss. de

Rome.

Celui du fonds de Saint-Germain-

Harlay donne extravagantibus, aulieude extrajudicialibus. Ces deux expressions, qui sont synonymes, s'appliquent aux informations de 1452, dont le
jurisconsulte a dj parl ci-dessus, p. 31 et 55. Elles taient extrajudiciaires

en ce sens qu'elles avaient t

faites

avant l'intervention de l'autorit aposto-

lique; elles n'avaient pas d'autre caractre que celui de pices d'instruction.

,,

DE LA RHABILITATION.

59

III.

DOMINI PAULI PONTANl(l), ADVOCATI CONSISTORIALIS

QU.EDAM ALLEGATIONES

IN PR0CESSU3I PUELI,^.

[Promium.]

Domininostri JhesuChristi perquem

iiitelligltur et

dlscernitur verltas, prsldio invocato, prsuppositis


his quae in facto iiarrantur, pluia dubia dlscutienda

videntur.
[Allegationum

tituli.]

Et primo, an hujusmodi revelationes seu apparicensend

tiones a bonis spiritibus vel a malis factse

sunt.

Secundo, dubitatur an gestatio habitus


culpabilis fuerit vel

yirilis in ea

non.

Tertio, dubitatur an gesta et facta ejus quae ex processu constant, sunt daranatione vel excusatione di-

gna.

Quarto, dubitatur an in
vel excusabilis

(1)

Paul Pontanus, dont M. De l'Averdy a traduit, mais tort, le

de Dupont. Le manuscrit de Soubise

celui

avocat en Parlement de ce personnage


se

donne lui-mme

Orlans
ville

dictis suis reprehensibilis

sit.

il

le titre d'avocat

contresigna

les indulgences

qui

dans

secrtaire

du

du

nomm
,

un

manuscrits plus anciens


Il

tait

en 1452

la fte

du 8 mai. On

mme nom et vraisem-

autres Louis Pontanus,

prcepteur d'Alphonse d'Aragon

par
,

lgat Guillaume d'Estoute-

lettrs italiens

au concile de Ble en 1439; Octave Pontanus,


fut

les

nom

sans plus de raison

accordes pour la clbration de

mme poque, plusieurs


de la mme famille entre

Pontanus, qui

au Consistoire apostolique.

comme

trouve, vers la

blablement

faisait

mort de

la

peste

cardinal; Jean-Jovien

puis secrtaire et conseiller

de ce prince, mort en 1503. (Lenglet Du Fresnov, Histoire de Jeanne d'Arc


3 partie, p. 270.
t.

De l'Averdy, Notices des Manuscrits de

III, p. 194 et 295.)

la Bibl.

du Roi,

PRLIMINAIRES

60

Quinto, dubtatur an erraverit circa submissionem


Ecclesiae.

Sexto, dubtatur an ex praemissis omnibus fuerit


haeretlca judicanda.

Ultimo, dubitatur an processus

Johannam

liabiti,

contra

et sententia

ex juris ordine non servato aut

aliunde corruant.
[

Et

ita,

dendum
doctori

Subscriptio libelli . ]

pro prima summaria visione, dejure concluvidetur raihi, Paulo Pontano, juris utriusque

minimo

ac sacri Consistorii advocato

salvis

sanctae matrls Ecclesi determinatione et judicio ac

cujusllbet alterius melius sentientis.

DE LA RHABILITATION.

61

IV.
I

CONSULTATIO EJUSDEM DOMINI PAULI PONTAN!.


[Digeslio operis

quoad dicussioncm

circa xii articules habitam.]

sumraam omnium

Primiis articulas conlinet quasi

articulorum et incipit

((

Qudam fmina ,

et dividi-

tur in plures parles. In prima pouit de revelationibus

sanctarum Kalha-

et apparitionihus sancti Michaelis,

Margaret,

rinae et

quod ex parte Dei

et

erant, et Toto

Tiri nitatis; et in hoc concordat cum art iculo tertio, qui

incipit

Item dicta fmina.

dere\crentia illisper eam

undecimo, incipiente

articulo
dicit.

concordat

cum

de assumptione

cum

fmina

et

ex qua causa,

dicit

de mandato.

concordat

cum

))

Quinta pars

(f

Item dicta fmina


primi articuli,

cum

certitudine futurorum

Jhesus Maria in

incipiente

Quarta pars,

est

quod

Item dicta
de recessu

nil fecit. Sexta pars

cum qua concordat


:

arLi-

Item dicta fmina

quod certa erat


nono, qui incipit

dicit

articulo

dicit et affirmt.
est

de signo;

prosecutione bello-

et

Septima pars

salvari; et concordat

et

facto,

articulo septimo, incipiente:

dicit

de submissione Ecclesiee

dicit et confitetur.

illas

habitus viriiis; et con-

corum,

culus duodecimus, incipiens

mam

secundo,

quod signum.

et gestatione

cum

Item dicta fmina

articulo quinto, incipiente

Item dicta fmina

est

et

dicit

a parentibus sine scitu

rum;

articulo

Item dicta fmina

cordat

Secunda pars continet

Tertia pars habet de praeceplo per

))

quod veniret ad Regem,


et

>>

exhibita; et concordat

Extra sum-

quartus articulus loquens de

loquens de verbis

et sextus

litteris suis positis

et octavus

loquens

PRLIMINAIRES

62

desaltu turris; etdecimus loquens de dilectione dicla-

rum Sanctarum
sua.

Qulbus

regem

in

Fraiiciae et alios

de parte

ne bis idem repetatur.

sic conjunctls,

[Spcimen discussionis

ipsius.]

Circa priraampartemprimi articuli, etconsequenter

circaarticulumtertium, addendumest, primo, pro pleniori instructione

habentium in hujusmodi causa con-

sultare, quod haec mulier erat tempore

eamjudicii,

setatis

intentati contra

xix annorum vel eocirca, ut ipsa

asseruit in prima sessione, p. /^6; et sic ponderetur


quod nondura plnum animi vigorem et intellectum

obtinebat. Item ipsa asserebat

se habuisse

primam

vocem in horto patrissui, non apudarboremFatarum;


et quod illam habuitad sejuvandum ac gubernandum;
quod
et quod prima vice liabnit magnum timorem
:

boni Angeli signum., p. 52. Item, prout ipsa asserebat, illa Yox docuit eam se bene regere et frequentare
est

ecclesiam

et

quod

sibi

vox dicebat rvlasse quod

levaret obsidionemante Aurelianis, proutfecit, p. 55.

Item quod ipsa nescit quod, postquam habuit discretionem, ipsa tripudiaveritjuxtadictarnarborem, p. 68.
Item quod post recessum ipsius vocis, porabat et bene

quod eam deportaret, p. 75. Item quod, antequam Rex \oluit sibi credere quod esset ex bono
spiritu, fuit per trs hebdomadas interrogata a clericis
de parte sua^ et judicaverunt quod in ea non erat nisi
voluisset

bonum,

p.

'j5.

perditionem
liodie

Item quod

omnium

ipsa prophetizavit Anglicis

quae tenebant in Francia

videmus verificatum

nescit an in
chiis, vel

illis

an erant

p. 84-

Item

dicit

quod
quod

apparitionibus aHquid erat de braalia

mcmbra

figurata, p. 86, etc....

DE LA RHAHILIATION.

03

Item quoque quando veniebant ad eamsanctae Katharina et Maigareta, sigiiabat se signo crucis, p. SgS.

Hc

ex primo registre.

Exproccssuprparatorio

(i), frater

Martinus,Pr-

dicatorum, qui audivit eam in confessione, dicitquod


semper et in fine dierum suorura reperiit eam fidelem

devotam.

et

Ex proccssuultimo, frater Ysambardus, octavus testis, asseruit quod quidam Anglicus qui illam odiebat,

dum vidit

illam

religioseifinivisse, fuit quasi atto-

ita

nitus et in extasi

et

quod

asserebat

quod visum

fuerit

inemissionespiritusipsiusJohannse, viderequam-

sibi,

dam columbam albam

exsilientem de flamma (2).

Do-

minus Thomas, presbjter, decimus quartus testis, dicit


quod audivit a multis quod visum fuit nomen Jhesus
inscriptum in flamma ignis in qiio illa fuit combusta.
Haec ob primum.

Circa secundam partem primi articuli

quenter circa undecimum articulum

quod

ipsa asserit

aliud

prmium

quod nunquam

finale

quam

et

conse-

addendum

est

requisivit a dicta voce

salvationem anime suae,

p. 57, etc., etc.


[Conclusio]

Ex quibus habentur
lia

(1)

substantifice, per verba

forma-

ea quae concernunt dlctos articulos, contenta in

Paul Pontano entend par l l'information

d'Estouteville en personne

faite

Rouen par le cardinal

tandis qu'il dsigne par ultimus processus les d-

positions des tmoins entendus quelques jours plus tard par l'inquisiteur

France
(2)
le

et le grand-vicaire

du

mme

d'Estouteville.

Voyez

le ch.

de

du procs.

Les Mss. du procs portent de Francia au lieu de de flamma, ainsi qu'on

verra en son lieu.

PKLIMINAIRES

64

Ex

dictis reglstris.

quod

his

articuli

Articuli seii dubia extra

I.

An

dicti

fideliter

ex processu

prmissos danda sunt breviter hujusmodi

cum dominus Belvacensis non vldeatur


competens judex (eliam dato quod esset in ejus
forum
IL

cum neque

ibi

fuisse
terri-

deliquerit, neqr.e ex alio

sortiebatur.

An

ex nullilate corruant

censis elegerit procedere

conjanciim,

et

cum

tamen de

cum

gantis, potestate,

episcopus Belva-

praetenso subinquisitore

asserti Inquisitoris

eum constituentis
nullo modo constat.

delegatus censetur,

III.

processus et senteatia nullitati subji-

ciantur,

torio capta),

ell-

et corrupte depravati.

imo meiidose

clti,

etiam patet cuicumque legentl

fuerunt minus

An sint nuUi,

quo

seu subdele-

quia ex processa patet eplscopum

solum sine subinquisitore per eum adjuncto, ad plures


actussubstantialesprocessisse, ut, plures solemnes interrogntiones; loci assignationes et similia.

IV.
se

An

solum

sint nulli

fecit

quod causa

quia spe per alios et

non per

episcopus Johannamexamiuari, attento

erat criminalis et gravissima.

V. Quiaexdiclis testiumultimi pl'ocessus, constat de

metu maximo

et impressione illatis per

Anglicos in

subinquisitorem et alios habentes consulere in causa,

an ex dicto melu processus corruat.

An, attento quod Johanna recusavitdictum episcopum ut incompetentem et suspecUim, et sibi, utasV^l.

serebat, capitalem inimicum, ex hoc processus et sententia sint nulli aut saltem manifeste iniqui.

An, quiajudicioPap etConciliisesubmisit et


ad eosducipetiit, et sic sub Papa? protectione se subVil.

DE LA RHABILITATION.
nilsil,

65

processus et senten lia poslea pereos cou frai Ilam

habiti,

nulli.

siiit

VIII.

An,

attenta gravitate caiisae, vidclicct de

revelationibus secretis et occultis quae

soli

Deo

istis

notae

sunt, et de dubio causae fidel quae soli Sedi apostolicae


est reservata, nulliter isti processerint, praesertimcuni

per

Papam judicari

petierit.

IX. An, attento quod ipsa Johanna

in

carcere

privalo delinebatur laicorum et in manibus hostium

capitalium, qui erant ad ipsius custodiam deputati,

adeo inhumanissime eam tractabant quod mori de-

et

siderabat

rem

et attento

ecclesiasticum

et

quod

petiit se duci

gratiosum

ad carce-

ex eo processus

cor rua t.

X. [An]
nullus

quia constat quod denegatum erat

eam alloqueretur,
sibi quandoque

et petiit

consultorem

quod
et di-

quod sibi fuit denegatum; attenta etiam tate juvenili decem et novem annorum, et fragili sensu muliebri corruat processus.

reclorem

dari,

XI. An tashujusmodi excuset abhaeresi, in materia


nostra, dubia, saltem ad relaxationem pnae ordinariae (i).

XII. An, quia

illi

qui volebant

eam

dirigere et in-

struere fuerunt per episcopum et Anglicos prohibiti


et eis terrores

multi

illati,

ex

ista

denegata defensione,

sententia et processus subjaceant nuUitati.

XIII. An, quia petiit articules suos per Ecclesiam videri et discuti

denegatum,

(1)

antequam abjurasset

cum

fuerit sibi

sint processus et sententia nulli.

L'auteur du Msc. S. G. Harlay a not cet article d'une oble, sans doute

pour indiquer que


II.

le sens

ne

lui

en paraissait pas trs-clair.

PRLIMINAIRES

66

XIV. An, quia episcopusassertusjudex, ut constat,


prohibebat quod per nolarium scrlberentur excusationes et submissiones su, ex hoc processus totus invalldus, Imperfectus et non veridicus habendus sit.

XV. An,

quia

elicientes

articulos

consultoribus

transmissos, nonveridice sed mendaciter, imperfecte


et

calumniose

illos

forraarunt, ex hoc etiam.sententia

et processus corruant, attento hujusmodi dolo perspi-

cuo.

XVI. An, quia constat per testes et ex processu quod


interroaantes eam multumTexabant et invoWebant in
difficilllmis

qustlonibus et captiosis interrogationi-

bus, adeo quod, secundum eos, vix maximus doctor


scivisset satisfacere; et sic ut eam in sermone taprent
:

ex eo

tum

dicto criraine excusetur; attentis etiam, ut dic-

est

sua tate et sexu

ac defensione et consilio

denegatis.

XVII. An
suadebatur

sibi

c[uia

per submissas fictasque personas

quod non

calumniose removebant

se
sibi

submitteret Ecclesiae, et

vestem muliebrem

ut

sumeret Tirilem, ex hoc etiam dolojudicium corruat.

XVIII. An, quia non constat deprambulo processus super infamia

ex eo etiam processus hujusmodi

irriletur.

XIX. Quia
et in

num

Johanna in schedula abjurationis


senlcntia condemnationis reputatur revelatioet apparitionum divinarum mendosa confictrix,
ipsa

perniciosa seductrix, prsumptuosa, leviter credens,


superstiliosa, divinatrix,
et

bksphema inDeum, Sanctos

Sanctas ipsiusDei, in suis sacramentiscontemptrix

U^gis

divin, sacrae docti'inae et sanctionum ecclesiasti-

DE LA RHABILITATION.
carum prvaricatrix,
schismatica

Deum

et

67

seditiosa, crudelis, apostatrix,

in (ide nostra

multipllciter errans,

in

sanclam Ecclesiam multis raodis delinquens,

ipsi Ecclesiae,

domino Pap

ac generali Concilio ex-

presse, indurato anirao, obstinate, atque pertinaciter

subm

Itre se recusans; pertinax, obstinata,

municata, atque haeretica


cessu, fuerit censenda

excom-

an, juxta contenta in pro-

talis.

Caetera supplt prudentia consultorum.

[Sic signatum:] Paulus Pontanus, advocatus


consistorialis.

PRLIMINAIRES

68

V.
SUMMARIUM FRATRIS JOHANNIS BREHALLI

INQUISITORIS

FIDEI (l).

Articuli graviores et principaliores ipsius Johannae

super quibus est deliberandum. Videlicet

Qiiod asseruit se apparitiones et vislones corporales

(1)

au sujet des

t dit de cette pice dans l'Introduction,

Voyez ce qui a

Prliminaires de la rhabilitation. L'auteur, Jean Brhal, tait un docteur en thologie

prieur des Jacobins de Paris, et inquisiteur gnral dans le

France.
et

fit

On ne

sait rien sur sa vie

antrieure

sinon qu

sa profession chez les Dominicains d'vreux.

celui qui joua le principal rle

cement de l'anne 1452


d'office

moins

dans

la rhabilitation

Rouen

Jeanne d'Arc

du royaume

et

enfin

voyagea par toute

il

peut tre regard

Il

de Jeanne d'A rc.

cet effet,

la

entendit les premiers t-

il

un jour

Paris

stances trs-difficiles pour lui

ouverte avec
nitive fut

les

un autre Rouen

7 juillet 145C

le

il

21 du

le

side par le conntable de France


et

clue entre

il

y vaqua presque sans


au milieu de circon-

des chefs.

mme

en guerre

tait

La sentence

le

ordonne par cette

fit

il

publiquement

corps enseignant et les dissidents

cela, on rencontre le

mme

sentence.

la

nom de

146-3.

la

paix fut con-

redevenus ses suppts. Aprs

maistre Jehan Brhal, inquisiteur de la foy, sur

de l'Echiquier de Rouen

aux assises de

soumission des quatre

fires

reste de lui

Il

loritate audiendi confessiones religiosis

il

un

est

mentionn

trait

comme

faisant

posa par ordre du tribunal


la

procdure. ^Qltif

BOULAi, Hi%t, un. Par.,


court,

t.

III, p.

t.

552, 573

et

mendicantibus concessa , eiune vaste com-

Echard,

V,

p.

et

volume du prsent ouvrage.)

il

com-

dont nous donnons quelque chose au chapitre

et

615.

577;

d-

manuscrit De libra auc-

pilation des avis doctrinaux rdigs en faveur de Jeanne d'Arc, laquelle

de

dfi-

mois, Jean Brhal con-

quoique ses paroles fussent trouves un peu

les registres

faut

dlicate.

de fvrier 1457, dans une assemble solennelle de l'Universit, pr-

Au mois
,

si

et cela

tait l'un

duisait Orlans- la procession expiatoire

Ordres

attendu que l'Universit de Paris

Ordres mendiants dont

prononce

de

en 1455, l'ayant galement appel

III,

siger avec eux, pendant huit mois que dura le procs


,

la vie

fameux docteurs

de l'tranger pour avoir leur opinion sur une matire

Les dlgus dsigns par Calixte

interruption

Au commen-

France pour informer sur

se mit en correspondance avec les plus

il

comme

pour procder

le cardinal d'EstoulevilIe se l'adjoignit

la rvision du premier procs.

cits

royaume de

naquit en Normandie

il

Script,

ord. Prd.,

Delaroque,

Hist.

1. 1

p. 815.

viii

Dt-

de la maison d'Har-

et les pices rapportes

dans

le

quatrime

DE LA RHABILITATION.
sancti Mlchaclis et sanctariim

69

Katharin

et Margaretae

Iiabuisse, voccs spiritiium frquenter audivisse et reve-

]aliones multas acceplsse.

Quod
Quod

aliqua futura praedixit.


splrilibus sibi apparentibus et

eam alloquen-

leverentlam exhibult.

tibiis

Quod habitum

\irilem gestavit et bellis se immi-

scuit.

Quod judlcio
tls

suis

milltantis Ecclesiae se de dictis et fac-

submlltere videtur rcusasse.

Quod', post abjurationem seu revocationem, habi-

tum

virilem resumpsitet apparitionibus suis, quibus

publie renunciaverat, iterum adhsit.

Hc

sunt super quibus \idetur principaliter esse

deliberandum.

PRLIMINAIRES

70

VI.
ejusdem fratris johannis brehalli epistola. fratri

leonardo, priedicatordm vienisensium, scripta.


Jhesus.

Sincer religionis ac praeclarae famae viro,

Leonardo

(i), sacrae theologiae

fratri

eximlo professori, lec-

torique conventus Viennae in Theutonia, ordinis Fra-

trum PrpRdicatorum
Post sincerae venerationis officium

commendatione

cum

prclarissime magister

devota reet

pater,

ignotus ipse vobis scribere audeo, sed tamen ex clara


faraa noto. Suadet etlam matei ies quae christianissimi
rgis

Francoi'um decorem coiicernit, quanquam non

mediocriter cordi habet ut, pro honore Ordinis, ves-

tram auditam solertiam ad

aliqiiid

non

tana novi

quam

Nam

Majestatis suae deciis per

hostes suos Anglicos in eo

permaxime ab olim enor-

miter lsum

quia

magni commoveam.

exislimat,

puellani et virginem, quae

quamdam simplicem

divino iiutu, ut prope

comprobatur evidentia, rembellicam pro


ejus sorte pridem gessit (2), sub causa fidei, adversus
eam processerunt quin imo et ad extremum, sub ipso

irrefragabili

fidei

judicio

in rgis et regni

vituperium, ipsam hos-

incendio exstinxerunt. Qocirca regia Majestas

tiliter

(1)

Ce personnage

n'est

connu que par son prnom, sous lequel

il

se dis-

tingua dans son ordre. Qutif et chard mentionnent di\ traits asctiques et

moraux,

qu'il ddia

Prdicat.
(2)

t.

Pour que

u moins

les

la

p.

l'empereur FrdricIII

en l'anne 1469. {Script, ord.

843.)

construction de

mots ceperunt

et.

la

phrase

ft rgulire

il

faudrait suppler

Dli

suinmopere cupit
perireveritalem.
in

regno

LA RHABILITATION.
ipsiusseiitentiae et rei judicalae

Ob

commisit

71

com-

quoilmihi, exiguo Inquisitori suo


et iiijiinxlt

quatenus sapientibus

ubicumque expedire Aidcrem,


,
commun icando super processu documenta

fideliaqu<3

ipsorum senlentias percunctarer

et exige-

universis

exlracta

rem etiam,

et

lgitima

ab exteris permaxime, ut favor omnis

Unde per stredominum Leonardum( i), illustrissimi

videatur in peculiari causa exclusus.

nuum

niilitem,

principis

domini ducis Austriae oratorem, cunctaves-

reverenti raitto, quae

trae

prima

rei ipsi

facie

co-

gnoverilis, ut, pro honore Ordinis et vestr meritae

person celebri
et decidatis.

commendatione

casum, supplebit memoratus

De factis

aliquid scribatis

Ctera insinuatione digna


illustris

quoad hune

Leonardus.

nunc Dei permissione lugubri


defluctuatur,
nil
aliudnovi, nisi quod per doprocella
minum nostrum Papam conventui Nannetensi capitulum gnrale restitulum est; sed tamen Provincialis
Romanus manet ordinis \icarius. Horum bullam ipse
ordinis, qui

vidi.

In

Domino

Jhesu fliciter valete.

Ex Lugduno

ultima decembris.

Vester plena caritate frater, Johannes Brehalli

Inquisitor fidei in regno Franci.

(1)

Lonard Wilzkehet, chancelier de Tarchiduc d'Autriche,

bassade auprs de Charles VII.

alors en

am-

PROCES
DE RHABILITATION.
[NOTARIORUM PRiEFATIO.]
Exigit rationis ordo et recta dispositio quitatis do-

sacrorum caiioniim

cet, et praeclpit

institutio salutaris

ut,

et

legum civillum

qu solemnibus

annotentur

acta [sunt] ju-

et

redigantur authenticis

chartis, etinstrumentispublicis

commeudentur, sicque

diciis

scripturis

praesentibus et futuris pariter innolescant, et, labente

memoiia hominum, non pereant. Ad Dei igitur laudem, glorlani et honorera, ad veritatis et justitl elucidationem et manifestationem perpetiiam

continet

hoc opus authenticumque registrum, a'nobis, notariis


infrascriptis

fideliter et integrallter

actis judiciariis,

recollectum sub

solemnibus instrumentis, et docu-

mentis fidelibus, ac variis doctorumet jurisperitorum


tractatibus

processum nuper

et

ex auctoritate

ordi-

natione et rescripto Sanct Sedls apostolicae ac sanctissimi


tia

domini nostrl domini Calixti, divina Providentertii; sub reverendissimo reverendisquc

pap

patribus, Johanne, archlepiscopo

(1)

Jean Jouvenel des Ursins,

1388, docteur en droit

civil et

fils

Remensi

(i),

Guil-

du prvt des marchands de Paris, n en

canon, voque de Barnais, puis de Laon, aprs

avoir exerc la charge d'avocat gnral au parlement transfr Poitiers.

promu

11

fut

Tarchevch de Reims en 14 49. Sa sagesse et son loquence

le

mirent en grand crdit auprs de Charles VII

qui l'employa presque con-

PROCS DE RHABILITATION.
lelmo, Parisiens! (i), et Ricardo

stammcnt dans ses

Il

mourut

pendant ses

Poitiers, et plusieurs harangues dignes de considration

comme mo-

oratoire dans notre langue. {Gall. christ.,

l'art

GoDEFROY,

552, 758.

DucLOs,

une Histoire de Charles VI,

laissant

numents de

de Charles VI.

Ilist.

Loysel,

t.

IX, col. 138

de Beaitvais.

Aiitiq.

de Louis XI, preuves ad ann. 1461 et 14C8.)

Hist,

Guillaume Chartier, n Bayeux, lev dans l'Universit de Paris, ainsi

(1)

que son frre Alain Chartier, aux


1432

pour y professer

mur, archidiacre

la

frais

de Charles VII

qui l'appela Poitiers

Cur de Saint-Lambert-ls-Sau-

droit canon.

le

cathdrale de Tournay, conseiller au parlement,

comme

lu vque de Paris l'unanimit, en 1447. L'Universit l'employa

de Reims

ficateur conjointement avec l'archevque

Mendiants.

En 1458

il

assista

Bien Public,

il

devint par l odieux Louis XI

dans sa querelle avec les

guerre du

la

qui voulut, aprs sa mort, que

mmoire. Cet ordre toutefois ne reut pas d'excution. (Dubollai,


V, p. 876.

t.

Gallia

fut

tombeau en termes dshonorants pour

cette circonstance ft rappele sur son

Par.,

il

paci-

au concile de Mantoue. Ayant conduit l'ambas-

sade que les Parisiens envoyrent aux princes confdrs pendant

sa

XI sans se

tmoigna toujours beaucoup de dfrence.

lui

qu'il avait crite

en 1471

en

Constantiensi (2)

relations diplomatiques avec rAnglelerre. Louis

servir autant de lui

loisirs

73

christ.

YII, col.

t.

Hist. un.

Chron. scandaleuse,

151.

ad ann. 1472.)
Richard de Longueuil

(2)

prsident de la

vque de Rouen par une partie du chapitre

Chambre des comptes

Nicolas V, pour faire cesser le scandale d'une lection conteste

Rouen Guillaume

d'Estouteville

commena

tances. Lorsque

recommanda Richard

et

ne

lui

est

il

prononc du jugement.

donne nulle part

pourpre

le

mentionn

est aussi

Il

le titre

lorsque sa commission de juge

mer

amende de
licanes

si

Cou-

tait

en

ce qui fait que dans presque tous les

comme

absent

cependant

comme

il

il

assista

quoiqu'il ait t dcor

ne

jouissait pas

au

de

la

de cette dignit

dcerne, les grefliers ont d se renfer-

du

rescrit apostolique.

L'vque de Cou-

1458, au procs du duc d'Alenon, o

il

encourut une

10 000 livres pour avoir parl contre la Pragmatique.

une aversion

il

remarquer que dans ces mmes actes on

lui fut

son gard dans les termes

lances assista, en

de cardinal

26 dcembre 1455. Mais

transfra

l'vch de

du procs de Jeanne d'Arc,

la rvision

ambassade auprs du duc de Bourgogne


actes de la procdure

lu arche-

la mort de Raoul Roussel. Mais

Il

professait

manifeste pour tout ce qu'on a appel depuis les liberts gal-

que Pie

II

disait

de

lui

Utinam Constantienses haberemus plures

Aussi Louis XI le choisit-il pour l'un des ambassadeurs qui allrent porter

mme

ce

Pie II l'abrogation des constitutions de Bourges (l462). Ds lors

Richard de Longueuil se
les

vchs et

buer

fixa

les bnfices.

rrmbcllisseinont

en

Italie

auprs du pape

Ses immenses revenus

ne Rome.

Gallia rhiisl.,

t.

qui

lui

X!

fit

pleuvoir sur

lui

permirent de contricul. Sd5.)

PROCS

74

episcopis, juris professoribus dlgnissimis, ac venera-

ptre

bili

magistro Johanne Brehal

sacr theologlae

professore, in regno Franci fidel Inquisitore; agi-

tatum, solemniter discussum et conclusum, vocatis ad

omnia, tam

quam

specialiter

generaliter, qui fuerant

evocandi.

Quo quidem

tia finali

dbite interveniente, sub sanctae

processu mediante, ac senten-

Ecclesiae et apostolicae Sedis ac

Romanae
sanctissimi Romani

Pontifcis auctoritate, eisdem reverendissimo reve-

rendisque patribus in Christo, ad preces humiles et


devotas

ac instantiam sedulam honestae et

prob

\i-

duae Ysabellis d'Arc (i), ac Johannis et Ptri (2),

(1

Isabelle d'Arc

dans

Domremy, portant
(De

et qu'elle tait

le trsor

de

la dposition

femme, ont donn

et Zabillet, sa

En

au Puy

438

la ville

de Jean Pasquerel

Aniciensi)

{in villa

elle alla

demeurer

Jean et Pierre d'Arc, appels

mmoire imprim

entendu Paris par

les

aprs sa

pendant qu'on prparait l'expdi-

mois de dcembre 1429

somme de 48

d'une

Domremy peu de temps

qu'Isabelle d'Arc quitta

et appele

appert d'un ancien livre des obits de

gros barrois par an pour leurs obits, l'an

28 novembre 1458. (Voyez les Pices


(2)

il

Jacob d'Arc

tion d'Orlans. Elle fut anoblie au

ses enfants.

Domremy,

Vouthon prs de

l'extraction et parent de la Pucelle d'Orlans,

juges de la rvision
,

cet article

en 1610.) On voit par

fille

Rome ne

Dompremy chacun deux

au cur de
1428.

alias

du pays Zabillet, comme

le patois

Orlans

ainsi

elle fut

que son mari

et

pensionne sur

sous parisis par mois. Elle mourut le

du quatrime volume.)

justificatives

Pk Iy (Da/w en Lorraine)

depuis l'anoblisse-

ment de leur famille, participrent tous deux la dfense d'Orlans. Jean se tint
auprs du roi jusqu'en 1436, poque oil retourna en Lorraine sur le bruit que sa
sur y avait reparu. Charles VU le fit vers ce temps prvt de Vaucouleurs, et il
garda cet office jusqu'en 467, que Louis XI le racheta de lui pour le donner au
1

duc de Calabre. Quant Pierre,


de Compigne

Le 28
lans

laquelle

des comptes
la

1443

juillet

il

et resta plusieurs

le

le

mme

lui fit

la sortie

mains du btard de Vergy.

don de l'Ue-aux-Bufs prs d'Orchambre

duc a donn messire Pierre du Lys


,

chevalier, ouye

contenant que poui- acquitter sa loyaut

nostre sire et mons. le duc d'Orlans

envers

pour venir au service du Roy nostredit seigneur

le

temps que Jeanne

les

sur l'un des registres dtruits de la

supplicacion dudit messire Pierre

Roy

en

annes entre

duc d'Orlans

tait-il crit

Mons.

fut pris

et

il

se partist de son pays

de mons.

le

duc, en compai-

DE RHABILITATION.

75

defuncta^ qiiondam Jobannae d'Arc , dictae

fratrum

vulgarlter laPucelle, commissa; processus quoiidam


in civitate Rothomai];ensl

hannis de Estiveto,

ad cujusdam magistrl Jo-

promotoris praetensi, in-

fidei

stantiam, sub reverendo paire domino Petro Cauclion,

parte, magistro

in dicti processus

eidem,

assistente

Johanne Magistri

ejusdem

subinquisitore

fidei

cum

sententiis et exsecutionibus inde secutis, nullus de-

claratus est, invaiidus et iniquus


facti in

et

materia et forma contiiiens manifeste, ac prse-

formam jurium

ter et contra

modum

traque stjlum et

ordinationem, con-

et

inquisitionis fidei, ac post

prtensorum

ipsorum judicum
recusationes tacitas
dictae

errorem juris

et

conslliariorum

et

subm.issiones

ac

expressas,

Johannae Sedi apostolicae vim appellationis ha-

bentes

deductus et conclusus; ejusque nullitas, in-

eodem usurpationes, minae, frauduviolenti quae nullum ac adnuUandum red-

tervenientes in

lenti ac

omne judicium
cum expurgatione

dere habent
rare (i),

suorum ab omni

totali dictae

infaraia, nota et labe,

gnie de Jehanne la Pucelle

ment,

sa sur, avec laquelle

du Roy,

tant la rsistance des anciens enne-

service et au fait des guerres

mis du royaume qui tindrent

plusieurs voyaiges faicts et entreprins pour le

de guerre

et

suite

du Lys,

dit

devant la

le sige

ville

Roy

fille

de Pierre

qui

plus tard

L'Ile-aux-Bufs
,

la

cda son

de la Pucelle, pour aller s'tablir en Barrois. Dans

la

Pierre du Lys et Jean de la Pucelle furent aussi pensionns du roi de

France.

Un

autre Jean

du Lys

galement

tils

de Pierre,

fut fait

chevin d'Arras

par Louis XI en 1481. (Voyez Estiesne PiSQuiER, Recherches sur


liv.

comme

d'Orlans,

nostredit seigneui- et ses

autrement en plusieurs et divers lieux.

devint la dot de Jeanne du Lys


frre Jean

jusques son absente-

a expos son corps et ses biens audit

chiefs

Joliann ac

diclorum pro-

il

depuis jusques prsent,

et

pariter detegere et decla-

VI, ch. 5

et les Pices jusiificalives

la

de notre quatrime volume.;

(1) Sic. Lisez pnnVe- deiegi et declarari valneriint.

France.

,,

PROCS

76

cessuum, sententiarumac exsecutionum praetextuvel


occaslone; prout ex agitatione processus infrascripti
declarationibus atquesententiis, ex dellberatione
tura, longa totius processus comraunicatione

cum

bita

praelatis,

doclorlbus et

viris

ma-

prha-

peritissimis,

liquidopolest apparere.

Ex

ordinatione autem speclali dictorum reveren-

dissimi

tarii

reverendorum

ac

judicum

et

et

venerablllum patrum

coramissariorum praedictorum

nos, no-

prdicti, in dicti processus deductione, prstitis

solemnibus juraaientis, specialiter constituti, ex notulis et

ordinatlonibus diurnis, exagitatis omnibus et

productis

hoc nostrum intgrale authenticumque

registrum sub volumine triplicato censuimiis redi-

gendum

in altero

propter processuum

mam,

tantum dictorum Aoluminum

amborum

antedictum processum adnectendo pariter

conjungendo ad longum

prolixitatem permaxiet

sicut a notariis processus

antedicti in judicio solemni est receptus, et per dictos

dominos Delegatos coram nobis,

notariis, et aliispro-

batissimis viris multotiens integraliter visitalus.

quoniam, prudente

visitatione et discussione multipli-

citer processus antedicti per dictos

tos

cum

Et

dominos Delega-

probatissimis et peritissimis, repetitis vicibus

et variis, facta

temporibus notatis, sigillatim, parti-

culariter atque spcifie in materia et in forma, per

singulas cjusdem processus particulas,

paratoria

quam

circa essentialia

et

tam

circa prae-

consequentia ad

processum prdictum, qu pro ejus justificatione,


elFectu et comprobalione, ac e contrario pro nuUitate
seu adnullalionc facere videbantur, in materia et in

forma, apud dicios dominos Delegatos ex fama com-

DE RHABILITATION.

muni

et relata

plurimonim

fideli

77

tlelalum est

in ipso

processus exordio cerfas informatioiies super conversatione et gestis Johannae antedictae, certamque visi-

tatlonem

ex ordinatione judicum prtensorum super

intei^rilatc, pu(licitiaet\lri^initatedictae Jolianiitevera-

clter comperla, iii medicorum et chirurgicorum ac illustriumdominarum et probatissimarum matronarum

[praesentia],factas, ipsisconslliariis et nolariis occultas,


et in

processu malitiose obmissas; certas([ue supplica-

liones super moderationecarccris rigorosissirai

compe-

dumquequibus semper adpedes, etcatenarum quibus,


quoad corpus, de nocte
gata;

dicta

Johanna detinebatur

li-

acmutatione custoduii, ut inhonestorumetacer-

bissimorum arcitenentium

et belli^^erantium,

eidem

penitus denegatas; nonnuUasque requisitiones super

evocatione consiliariorum non suspectorum, super re-

missione negotii ad

Papam

vel ad Concilium, spretas

pariter et neglectas; ac, in ipsa deductione processus,

minas multiplies cum incarcerationibus


nibus nonnullis consiliariis

illatas;

et expulsio-

captiosas

qu-

stiones, subtiles et ad

casum non pertinentes, cum

variis interruptionibus

eidem

invectionibns atque injuriis

Johann.'' factas; falsosque et suppositos

nota-

rios in latebris et locis occidtis depositos (i); in ipsa

autem conclusione processus, certos duodecim articulos, in dicto processu pluries repetitos,

notariis vcris ignorantur

auctores, post conclusaui

dictorum articulorum correctionem


dissonantiam et

quorum

et

a dicta

con-

repugnantiam evidentem,
absque correctione, pro habendis opinionibus super

fessioiie

^1)

Lisez dispositos.

,,

PROCS

78

quibus sententiae, ut in

expresse continetur, vi-

eis

dentur esse fundatae, fraudulenter transmisses; et

sub dissimulatis habitlbus,falsas

Johann deceptiones

et fraudulentas

eidem

et dolosas inductiones effectas,

certasque adjurationes in processu contentas, false et

mendaciter compositas et dilatatas


doinini Delegati, cupientes pro

num

cuncta scrutari,

et

mandatur

sicut eis

quirere

bono

praefati

justitiae

ad pl-

veritatem rerum, tam ex

quam ex

actis processus antedicti,

Idcirco

alils

documentis,

in rescripto, plena discussione per-

super informationibus praedlctis et yisita-

tione, super requisltionibus et recusationibus, super-

que minis,

violentiis et fraudibus,

articulorum prdictorum, superque


procedendi; ex

falsitate

modo et qualitate

duxerunt inquirendum, novas-

officio

que informationes

superque

et inquestas,

quam

antedictag Johannae,

tam

in loco originis

in civitate Am-elianensi

super conversatione et gestis ejusdem Johannae,


in civitatibus
litate

Rothomagensi

processus et

modo

vocatis etiam partlbus

et Parisiensi

quam

super qua-

procedendi, ordinaverunt

per se et per commissarios et

subdelegatos, faciendas. Quas ex ordinatione dictorum

dominorum Delegatorum

cum

certis aliis

informa-

tionibus per reverendissimum in Christo patrem

minum Guillelmum

(i)

do-

Sancti-Martini-in-Montibus

cardinalem, adjuncto Inquisitore praedicto, jampridem

super hoc

factis

huic nostro registro duximus adjun-

gendas.

et

Communicato autem processu antedicto integraliter


ad longum, secundum formam jurium, plurimis

^1)

Guillaume d'Estouteville

archevque de Rouen.

DE RHABILITATION.

79

probatissimis et prritissimis viris, praelatis, doctoribns


et aliis, licet

pondcndo

eorum plurimi,

variis

et scriptis, deliberatione

qustiouibus les-

matura, pluribus

medlis iiullitatcm processus ostendentes in materia et


in

tbrma

multiplies dederunt opiniones atque salu-

tamen prolixitatem et confusionem vitandam, illoium dumtaxat hoc in noslro


registro opiniones atque consilia duximus inserenda

berrinia consilia; propter

qui super singulis processus articulis atque partibus


rescripserunt ad plnum, et tractatus solemnes edide-

runt ad longum.

Ut

autera ordine condecenti

tractatus antedictos,
dictas,

quam

quam

circa seriem

solemnes

tara circa

circa informationes

pr-

omnium,

recolligendorum

per hoc nostrura integrum authenticumque registrum

eodem

convenientius procda tur, et contenta in


gistro,

omni confusione

memoriae

ejusdera

re-

facilius et ordinatius

legentium prsententur

et considerationi

singulas

idcirco

sublata

nostri

sub particularibus rubricis

et notulis

particulas

registri

hoc nostro

exordiati primordio, particulariter et specialiter ordi-

namus distringendas, secundum raodum


subsequentem

et

et

ordinem

sub articulis et materiarum capiti-

bus atque summariis descriptionibus immdiate subscriptis.


Seqccntdr

articuli seu designationes et rubricellae

rum et agitatorum
rescripti

in

omnium

et

singulorum acto-

hoc prsenti processu contentorum a die prsesentationis

dominis Delegatis

factae

iisque

ad diem sententiae

diffinitivae

in-

clusive.

In primo capitulo
rescripti

ponuntur

et recitantur

acta

prsentationis

prsentationes et supplica-

tiones factae in ecclesia Parisiensi dominis Delegatis.

PROCS

80

Deiiide Inseritur publica praesentatio in anla episcopali, nobis, notariis,


praelatls,

praesentibus

citationum generallum

teris

et

assistentibus

cum

doctoiibus et consillariis multis;


et

lit-

specialium, ac rela-

tionlbus exsecutionis earum, ac constltutionibus pro-

cura torum ibidem per partes coiistitutorum.

Secundo, acta primae assignationis


tionibus pr?pdlctis ad civitatem

factae in cita-

Rothomagensem,

ubi,

post continuationes nonnullas et exspectationes par-

tium

ponitur declaratio

competentium judicum

constitutio notariorum ac etiam promotoris, et jura-

mentum eorum; necnon

receptio publica librorum

instrumentorum et actorum dicti primi processus,


necnon informationum per reverendissimum patrem
dominum Guillelmum, tituli Sancti-Martini-in-Montibus Cardinalem, legatum, etc., de manibus notariorum; cumsolemnirequisitione, recognitionesignorum
et sigillorum;

cum

assignatione ad ullerius proceden-

dum.
Tertio, acta secundae assignationis, ubi ponitur
libellus seu petitio

actorum,

cum

certa requisitione

promotoris tam in processu primo,

ipsum;

cum

quam

contra

declaratione facta ex parte haeredum et

exsecutorum domini Peri Cauchoriy episcopi Belvacensis

et assignatione termini

articulis et scripturis

Quarto, ponuntur
deinde assignationes
faciendis

inquestis,

ipsarum,

variis

pro dandis

in scripto

actorum.
articuli et scriptur

commissiones

cum

relatione

actorum;

et citationes
et

pro

publicatione

assignationibus et continuationibus

Jntermixtis.

QuiNTo, ponuntur ad longum informationes

et in-

DE RnABILITATION.

81

informationes fact.T per


qiiestae omiios, et primo
prdictum domiiuiin Cardinalem Icgatum; secundo,
:

fact in loco originis Johannae antedictae

tionedictoriimdominorumDelegatorum;

tertio, factae

ex ordina-

informationes et inquestae per dictos dominos Delegatos et eorura commissarios, super articulis et scripturis

partium antedictis.

Sexto, ponuntur acta assignationis ad dicendum


contra testes et testium dicta

necnon assignationum

ad procedcndum et postea ad dicendum contra pro-

ducta,cum

aliis

assignationibus ad

concludendum

in

cum certis

ra-

causa.

Septisio, ponitur conclusio in causa,

tionibus et motivis juris, datis dicto termino ad con-

cludendum in causa pendente, ac etiam in ipsa conquara ex parte


clusione, tam ex parte promotoris
ipsorum actorum seu procuratorumeorum.
OcTAVO, inseruntur ad longum plures tractatus plurium episcoporum , prlatorum sacrae theologia et
jurium professorum ac aliorura qui super materia
,

dicti processus scripserunt

FiNALiTER

et

primi processus,

ultimo

solemniter et ad plnum.

narratis visitationibus

quam etiam

locis et

temporibus

habitis

cum

faclis,

praelatis,

tam

hujus prsentis, variis in

necnon communicationibus

doctoribus et peritis^ ac revolu-

tlonibus et examinationibus dictorum tractatuumi al-

legatorum, ponitur assignatio ad audiendum jus et


diffiniendum

longum.

H.

et inseritur ipsa diffinitiva sententia

ad

PROCS

8-2

CAPITULUM

1.

[Praesentaliones et supplicationes prvise in ecclesia Parisiensi.]

IN CHRISTl

Ad perpeluam

AMEN.

IVOMI<E,

memoriam,

iiifrascriptorum

et ut

de coiitlngentlbiis processum infrascriptum nihil remaneat incognitum yel incertum, noverint univers!
praesentes pariler etfuturi hoc

noslrum inspecturi re-

anno Domlii! mcccclv.,

glstruin, quod,

iiidlctione

nostii domini Calixti, divina providentia


die vero vu. (i) mensis

nerabili ecclesiaParisiensi,

Christo patris et domini

pontificatus sanclissimi in

anno primo;

m.

pap

novembris

tertii,

in ve-

demane, ndpraesentiam

verendissimi in Ciiristo patris et domini

re-

Joliannis, ar-

chiepiscopi Remensis, ac reverendi domini Guillelmi,


episcopi Parisiensis, ac honorandi magistri
3 ohanms

ac

Brehaly

cum magnis

fidei inquisitoris,

magistri

humiliteraccedens,

gemitibus atque suspiriis eorum pedi-

bus se prosternens, certumque Snnct Sedis apostolicae


mandatum et rescriptum offerens et praesentans, ho-

quondam Jolianquondam Johann vulgn-

nesta vidua Ysabellis cTurc, defuncti


nis (2) d' Arc relicta

miater

riter dictas la Pucelle,

fratre dictae

una cum

filio

suo Petro d'Arc,

Johannae, assistentibus eisdem

A'iris lio-

norabilibus ecclesiaslicis et saecularibus, ac honestis


(1)

Les manuscrits

de cette

mme

die vero

dcima septima

journe et dans toute

novembre comme

la suite

puis la

indiquent le

la

prsentation solennelle du rescrit apostolique.

le

p. 90, 91 et 92;

jour qui fut assign ultrieurement pour

ils

du procs-verbal

fin

voyez ci-apres

Au

sujet

de

cette erreur

manifeste, consultez notre introduction.


(2)

p.

40

Erreur;
,

le

prnom du pre de Jeanne d'Arc tait Jacques. Voyez


du quatrime volume.

et les Pihccs justificatives

t.

DE REHABILITATION.
raulieribus

quam

plurimis, tam suo,

83

quam

filiornm et

consaiiijulncorum suorum iiomiiie, lacrimabili insl-

nuatione ctlugubri deprecatione exposuit, et per certes

quod
ex legitirao matrimonio pe-

ibidem assistenles exponi

Cum jampridem
perisset, et
giii tam

filiam

eam baptismi

fecit,

attjuc confirmalioiiis insi-

dbite sacramentis, in Dei timor et reverentia

et traditionibus Ecclesi,

quantum

aetas et status

sim-

plicis qualitas paliebatur, educasset, sic ut, inter pas-

cua et in campestribus enutrila, ecclesiam saepius fre-

quentaret,

sacramentum Eucharistie,

tenera constituta

mensibus singulis reciperet,

jejuniis

late

licet

post confessionem debitam

quasi

et orationibus

pro necessitatibus populi tune maximis, quibus toto


corde compatiebatur, dvote ac ferventer intenta;

nihilominus eamdem,

devium (i) a fide vel


dissonum excogitantem, molienlem vel facientem
quidam ejus, et consanguineorum suorum, ac rei public principum et populorum sub quibus dicta
Jolianna et sui conversabantur et morabantur, adversarii et muli, in injuriam, contumeliam et contemptum dictorum principum pariter et populorum, in
causam fidei perlraxerunt ; et eam nulla lgitima
licet nihil

auctoritate fulciti

tacitas et expressas

blata,

post recusationes et appellationes


,

omni

innocentiae defensione su-

per dolosum, violentum pariter et iniquum

processum, omni juris ordine prtermisso impositis


eidem falso et mendaciter multis criminibus, falsifi,

catis (2)

pro exquirendis opinionibus

(1)

Manuscrit Notre-Dame, dmon.

(2)

Les manuscrits

mnltU criminibus

falntatis , pro, etc.

multis arti-

PROCS

84
culis

ab ejus confessione repiignantibus et dissonis,

condemnarunt

clamnabiliter et Inique

et ignls

cendio crudelissime, post receptum per

in-

eam cum de-

votlone permaxima Eucliaristiae sacramentum, lacrimantlbus omn ibus, concremarunt, in suarum damnatio-

nem

animariiro, in dictae Ysabellls et

suorum notam,
Cornmota igisua; omnes con-

infamiam et irreparabile detrimentum.


tur \iscera viduae antedictse super

sanguinei ejus

filia

doloribus;

repleti

sed conlinuerunt

dolorem intrinsecus, multis cum eis pariter dolentibus, donec supernaeplacuit clementi post nubila dare

serenum post bella Iranquillitatem , post tenebras


prbere lucem, et Rothomagensem civitatem, imo
Normanniam lotnm ad naturale Francorum dorainiuni reducere, et ad plnum efFectum perducere qu,
,

tempore
inchoata.

dictae

Tune

Joliann, Aurelianis et Rerais fuerunt


evidenter patuit, tune in publicum ex

latebris prodiit et occulte processus ille dolosus, vio-

lentus, pnriter et iuiquus, diutius occultatus; ejusque

nuUitas, iniquilas et \iolentia,

tione,

quam

tam ex

ejus inspec-

ex fama vulgari et fide dignorum relatu,

Quod

multipliciter est dtecta.

attendentes Ysabellis et

consanguinei antedicti, ex consibo et direclione probissimoium multorum, qui processum ipsum \isitaverunt ad lougum ad fontem justiti, Sanctam Sedem
,

apostolicam,
pressis

qu

omnibus

fidei

mater

pia solet

est et magistra, et

op-

prbere juvamina, cuique

dicta Jolianna in dicti agitalione processus seipsam

splus submiserat, et ad

quam

militer

remittendum

remitti spius petierat

duxerunt simpHciter

dicta pariter atque gesta,

et

hu-

exponendo eidem prissa

omnia etpetendo remdia

justiliae

opportuna.

Eorum

DE RHABILITATION.

85

igitur preclbus et snppllcationibus soUta benignltate


inclliiatus, sanclissimiisdomlnu! nosler Cnlixtus,

papa

tertius (i), pia super allictos i^estans seraper viscera


caritatis,

cum

non

informarl ad plnum

posset de

praemissis, cisdem reverendlssimo Johanni arclilepl-

scopo, ac Guillclmo et Rlcardo, Parisiens! et Constantiensi episcopis, ac alterl

Inqnisitorum

fidei in

regno

Franciae, viris eleclissimis et probatissimis, sicut tune


dicta vidua eisdem exposuit, vices suas auctoritatem-

que commisit plenam eisdem, aut duobus ex ipsis tribus facultatem, ut super nullitate et inif[uitate dictl
processus, tam ex aclis ejusdem, quam ex aliis documen lis debi te cognoscerent, nul ta em psam per suam
1 i

sententiam declarando, et dictam Johannam atque

omni

suos ab

nota, infamia atque labe, dicti processus

occasione vel prtexlu, penitus expurgando, etdict


\iduae atque suis opportuna

hibendo; prout in dictis

quque

juris

remdia ad-

litteris apostolicis et

rescripto

plenius continetur.

Dictorum

igitur, reverendissiml ac reverendi,

ar-

chiepiscopi scilicet Remensis et episcopi Parisiens!

necnon venerabiiis
inquisitoris

absente,

bus
in

se

raagistri

Johannis Brehal,

fidei

Ricardo, Constantiensi episcopo, tune

cum magnis

gemitibus atque suspiriis pedi-

prosternens, ac rescriptum, quod suis gestabat

manibus, pluries eisdem et cuique eorum particu-

lariter

praesentatum iterum offerens et prsentans,

cum praedictofilio, tam suo


quam consanguirieorum suorum nomine, humiliter

Ysabellis, vidua antedlcta,

ac instanlissime requisivit quatenus praefati domini De-

1 )

Les manuscrits portent quintus.

PROCS

86
legati

Sanctae Sedis apostolicae ac sanctissimi domini

nostrl Calixti, papae tertil, salubriter sequendo vestigia, ac ejus

reverenter suscipiendo et exsequendo man-

data, ad dicti rescripti eisdem prsentati visita tionem


vel

exsecutionem celerem, absque ulterlori dilatione

vel

mora, procedere dii^narentur; ac

suis

filiis

dictae viduae et

et consanguiiieis justitiam miiiistrare, nul-

litatem processus prdicti declarando, dictam Johan-

iam et suos expurgando et caetera juris remdia adhi-

bendo, ut

justltia et

quitas postulabant et exigebant,

mandabatur in

et eis

rescripto.

Aderant tune inter

assistentes

vidu antedictae

litterati et docti, sseculares et religiosi,

cessum antedictum, quem


thentica profitebantur, ad
tia

viri

qui circa pro-

sub forma au-

se vidisse

longum multa incompeten-

(i) de violentia, usurpatione et inordinato affectu

judicantium; multa de rigore carceris, catenarum et

compedum^ de

vilitate et acerbltate

custodum eidem

Johannae traditorum; de quaestionibus captiosis, subtilibus

et

impertinentibus; de interruptionibus

et

translationibus; de insolito et extraordinario interro-

modo; de minis,

gandi

de

falsificatis

terroribus consiliariis

pro exquirendis opinionibus

illatis;

articulis;

de inductionibus fraudulentis; de abjuratione violenta

de ficto et exquisito

relapsu

recensendo

etiam circa ipsius Johannae simplicilatem, integrita-

tem

et virginitatem,

etiam ab adversariis compertam,

circaque ipsius, in necessitatibus regni permaximis, et


pia et salubria moiiita atque gesta

bant. Quae

(1)

non crimini, sed

multiplicia refere-

laudi;

Manuscrit Ndirp-Danip, de incompeteniia.

non

errori, sed

DE RUABILITATIOIN.
religioni; pietati,

cio,

si

non

pravitati

87

verilali,

non menda-

recta intentlonc pensentiir, tribuenda, et dl-

vino potins

quam hiimano

judicio discutienda, dice-

bant; dictos dominos Delegalos,

exhorlando

cum magna

inslantia

deprecando qua tenus super egenam

et

pauperem viduam dignarentur intcndere,

et

be-

et pia

nignitate ejus desolationibus et querelis, caritatis atque


justitiae auxiliura

Cum autem
nem

in

impendere salulare.

prdictam oratio-

viri litterati praedicti

longum protenderent,

et

eorum quisque par-

ticulariter ad particularia processus antedicti descen-

dere, et ea

specificare

vociferantibus

cum ea

satageret;

dictaque vidua

assistentibus multis, preces suas

geminaret, atque repeteret, magna tune multitudine


ad \oces eorum occurrente

prfati doraini Delegati,

attendentes terapus et locum

non

et \isitatione rescripti antedicti

consilium; quodque tune

non

pati in receptione

plnum deliberandi

aderat praesentia nota-

riorum; dictam viduam, cum assistentibus eisdem,


clusa multitudine, ad
siensis ecclesiae

locum

se-

sacristi prsedictae Pari-

duxeruntretrahendam,

et in loco

pr-

dicto, post consolaliones nonnullas eidem \iduae in

magna

cordis amaritudine

constitutae, ministratas,

postque interrogationes multiplies super origine,

tam dict viduae, quam su

tu, conversatione,

sta-

filiae

Johann prdict factas; lecto prius, inter se, ac


postea coram omnibus, rescripto antedicto, per orga,

num dicti reverendissimi patris domini Johannis, archiepiscopi Piemensis, eidem responderunt se pia animi

compassione audivisse ac ex ipso rescripti tenore percepisse

ac

su

eorum amentationes, querelas atque planctum,


petitionis effectum; unde,

cum

eos, et Sanct

PROCS

88

Sedis apostolicae reverenlia, et dbita eidem fidelitas


naturalis pietas et

et bedientla constringeient, ac

Scriptur testiraonia inducerent causam viduse Ipsius


et

querelam, et patienter audire, et servato modera-

raine lationis et justiti terminls, efficaciter exaudire

parati erant, coiigi uis loco et tempore, evocatis et accersitis notariis,

cum assistentia, directione et

virorum doctorum

et

consilio

proborum, quos disposuerant

evocare, i^iescriptum, eisdem prsentatum iterum


revereiitia,

bnigne suscipere;

et

cum

ad ejus exsecutlonem,

post evocationem partiumdebitam, justitia mediante,

secundum

dicti rescripti

tenorem, procedere; ac

viduae atque suis debitum justitiae

dictae

complementum mi-

nime denegare. Praedictam tamen \iduam btium et


processuum inexpei tam, super ai duitate atque difficultate materiae, in rescripti narratione et sua supplica-

tione exposilae, cupiebant


lixes

atque

difficiles

judiciorum progressus

prmonitam ut pro-

fieri

ambiguos atque periculosos

et exitus

haberet dbile piaeno-

lare; et in hac celeberrima civitate, ubi

proborum virorum

doctorum

aderat multitudo, consilium

et

qu-

reret salutare; ne, carnali forsan aireclione seducta, aut


zelo indiscretionis

commota,

vel

minus salubri direcla

consilio, liaberet sibi et suis, loco reparationis et ex-

purgationis petitae,

damnum

et

injuriam renovare et

cumulare; et, loco adnullationis processus contra


"llliam agitati, ejus

reportare.
fdia,
lis

Cum

corroborationem

et

confirmationem

eiiim prdicta Jolianna ejus, ut dicit,

jama longo tempore

in causa fidei,

qu

favorabi-

estdicenda, judicialiter tracta exstilerit, et per gra-

ves, doctos et soleranes judices

simililer

condemnata,

est veri-

pro scntentia eorum praesumendum

nec.

DE RHABILITATION.

89

sine permaximis documenlis, per viam exlraordlna-

ad sententiae retractationcm proceden-

riaiii iiullitatis,

dum

Vox enim
hc una

inqiiit Auijustinus llligantium

;)

latione convicti
i(

perpessos

<c

que

et

nidliim.

diflinita

sunt;

jiidicium

Non

credulitas

manifesta fucrint

dicere se per malos judices esse

eorum

standa

cum

est, etiam

omniiiin

facilis

ergo

f'acllis

non

esse

abrumpenda

iniqiium attalibus

prae-

quae

semel

pietatis aut miserationis

rectiludo immutanda.
teat praetiactari ut

rumunquam

minislrandus aditus, non

leviter ecclesiaslica disciplina; nullo

penda

prtextu,

Cum enim

fidei integiilas et

causas fidei sic opor-

neque polentum neque paiipeium

interveniat distinctio, nec ulla debeat haberi acceptio

personarum, dicente Scriptura


uxor, quae in sinudoi-mit,
c<

voluerit veritatem,

sit

si

Si pater aut

filius, si

amicus tuus pervertere

manus

tua super

eum

\_Deuter., XIII, cap. 6], decet eos qui de rbus fidei

judicant, in prima et multo forlius in secunda instantia,

iterum discutiendo judicata,

Deum solum

justitiam, ipsamque fidei sinceram integritatem

atque

sem-

per suis habere prae oculis, sateram rectitudinis ge-

Patrum traditiofavoris
cujuscumque
quibuscumque
nibus
seclusis
considerationibus, minime deviare. Licet enim pupillis

rere in manibus, et a \ia verilatis et


,

et vidais

non
fidei

esl

debeat Ecclesia favorabilem exhibere,

tamen favor contra justitiam aut contra ipsam

sinceritatem exhibendus.

Haec et

dem

se

alia

dicentes prfati domini Delegati, tan-

finaliter declararunt se preedicta

omnla dicere

et

non 'ad diminutionem innocentiee Johannae


antedict, non in detrimentum causae vel justitiae
ipsius viduae, non causa dilationis vel morae, sed ut
dixisse,

PROCS

00

vidua ipsa, bono semper munita consilio, dbite prae\ideret quod,

tamen

facilis

si

judiciorum ingressus,

omnia qu

et pcriculosus egressus;

in

dlfficilis

futurum

rserva 11 tur, incerta.

Post hc

et alia exposita, prfali

domini Delegati

prsesentationem, receptionem et publicationem rescripti,

responsionem super decreto

et aliis,

runt iterum solemnius et specialius,

in

ordinave-

prsenlia no-

tariorum, doctorum et proborura viroriim, per dictos

dominos Deleatos evocandorum

in aula episcopali

Parisiensi faciendas; assignantes, prout et assignavefilio

suo et suis, xvii. (i)

diem hujus mensis novembris,

in prsedicta episcopali

runt, yiduae antedictee et

aula, ad

praesentandum iterum

et

recipiendum rescrip-

tum antedictum, in publicorum notariorum et consiliariorum evocandorum prsesentia; necnon ad requirendum ex parte viduae prdlctae quod de jure fuerit
requirendum, ac etiam ad audiendum super prsentatione et receptione rescripti antedicti, citationibus et

evocationibuspartium, et aliis praeparatorlis, dictorum

dominorum Delegatorura
determinationem
super

liis

et aliis,

et consilii deliberationem,

et responsum; et ad procedendum
prout de jure veniret procedendum;

admonendo viduam antedictam quatenus, dicta dilatione pendente, bonorumetproborum, Deum etjusti.tiam pr oculis semper habentiiim, sibi perquireret
consilia, et veniret dicta [die], bono et fideli consilio
prmunita.
Prfata autem vidua et assistentes praedicti, protes-

tando expresse quod non^rat intentionis eorum quid-

quam
1)

prosequi

dicere vel facere

Les manuscrits 5970

et

Notre-Dame

quod

srptimam diem.

posset in de-

DE RHABILITATION.
trimentum
justitiae

prjiidicluin fidei

acI

91

verltatls

redundare, vel ab integritate ipsius

atquc

fidei

de-

viare,

dixerunt se ad plnum de simplleitate et iniio-

ceiitla

Johannae antediclae, quantum ad crimina eidem

sub prtextu

fidei

imposlta, certificatos esse; ipsam-

que iniquitatem, violentiam et nullitatera processus,


ex aclis ejusdem et

documentis lgitime appa-

allis

rere; ideo de justltia caus

minime

diffidentes, parati

erant in conspectu publlco comparere, et judiclum


publie

Terminum

requirere.

igitur praedlctum ad

iterum prsentandum rescriptum, et locum eisdem


assignatum,
et

cum

humilitale et reverentia acceptantes,

de cleri et brevi expeditione negotii prfatos do-

minos Delegatos bnigne

et humiliter

fata \'idua et assistentes prdicti,

exorando, prae-

prsentia dicto-

rum dominorum Delegatorum et a dicta ecclesia


Parisiensi, cum gratiarum actionibus, recesserunt, dimissa apud prt'atos dominos Delegatos prdicti rescripti

authentica

copia

et

porrectis et apud eos

dimissis certis supplicationibus

in latino et gallico

omnia

prae-

Delegati, nonnullis

com-

conceptis, in quibus latius explicabantur


missa. Praetati

autem domini

municationibus in

illo

loco prhabitis, ordinaverunt,

dicta dilationependente, spius inter se vocatis pro-

balissimis et peritissimis

Acta

et dicta

amplius communicare.

primo fuerunt hc

ecclesia et sacristia

turius

"viris,

in dicta Parisiensi

et deinde, ut consultius

omnia procdrent

atque ma-

et intenta firent,

materia

renovata pariter et repetita in prsentia prlatorum

dictorum

et

peritorum inferius subscriptorum , nobis,

notariis, ad totam seriem processus constitutis, dicta


die [dcima] septima prdicti mensis

novembris;

prae-

PROCS

92

sentibus etiam ad haec Johanne de Cruisy, scriba


episcopalis

publiais

dictis et

Petro de Rupe

et

DOtariis

una nobiscum subqui etiam prsentes fueiant in omnibus jam


praemissis, tam factis in dicta ecclesia, quam
in fine hujus articuli

scriptis;

Parislensis

ciiriae

etiam renovatis

et repetitis

dicta die raensis

novembris (i) [dcima] septima, cujus

diei acta

in dicta episcopali aula

immdiate sunt descripta.

[Praesentatio solemnis rescripti apostolici, Parisius, in aula episcopali.]

Adveniente

ii^itur dicta die xvii. (2), praedictae

viduae

et suis, ut praedictum est, in dicta Parisiensl ecclesia (3), assignata;

convenientibus in dicta aula reve-

rendissimo ac reverendo, Johanne, archieplscopo Re-

mensi, et Guillelmo, episcopo Parisiensi, ac venerabili

magistro Johanne

rendo
tiensi

/i/^e/zrt/,

in Christo ptre

inquisitore fidei, reve-

Ricardo, episcopo Constan-

tune absente; prsentibus ibidem et assistentibus

episcopis, abbatibus, sacr theologiae et

fessoribus

quam

narum

dicesanarum sedium

ac

offcialibus, aliisque

licentiatis, magistris et peritis, ac cleri et

titudinecopiosa

una

cum

comparuit

suo, tam suo

filio

jurium pro-

plurimis, ac diversarum metropolita-

quam oonsanguineorum

nomine, concomitanlibus eam


ncstissimis atcjue

populi mul-

Ysabellis, vidiiaantedicta,

probissimis.

\iris et

muiieribus ho-

Ipsnque dbite

com-

parente, nobisque, notariis Infrascriptis, ad audienda

in

(1)

Les deux manuscrits Notre-Dame

(2)

Les manuscrits Notre-Dame et 6970, septima.

(3)

Manuscrit Notre-Dame

prdicla Parisiensi ecclesia

ratre

Notre-Dame

et

et

5970, septembris.

In prdio Puriensis ecclesi ; mais


;

il

faut lire

car l'assignation avait t donne pour

compa-

non dans

le

prau de Notre-Dame.

DE RHABILITATION.

93

solem-

et registranda qu.e dlcerentur et fieiont, post


iiia

jurainenta lu matrria

ficlri

reqnisita a nobis, prce-

slita, conslitutis, salva coiistiLiitlone


l)ns evocatis

ampliori;

pro parte ejusdem Ysabellis

parf.i-

vldut^e ac sul

magnre circumspectionls atque


Maui^ier (i), decretorum
doctor eximius, prsentatlonem factam, proposita et
filll

et

suorum

vir

sclenti.e, raagister Petrus

pio parle vidua

retjuislla

in dicta Pari-

aiitedlctrc,

siensi ecclesia, repetiit et resurapsit; et

JohaniLT

nece

super crudeli

et querelas

pr}dict[in

et

cxposuit ; dicto etiam archicpiscopo

eidem

exliortationes prdictas

vidu.ne factas, et assi-

giiationem ad hune Jocura et diem


signation!

satisfacere

organutn venerabilis
rescriptum

lamentationes

condt3mnalione

repetente, Cui as-

cupiens vidua antedicta

magistri Ptri jMaagier,

dictl

prseutatum, seu apostolicas

alias

sanctissimi doniini nostri

per

domini

litteras

Calixti, pap.-ie tertii,

more Romanrp curise bullatas, sanas et intgras, non


vitiatas, non concellatas, sed omni prorsus vitio et
susplcione carentes, per quas dictis dominis Dele;atis

mandabatur expresse ut eidem vidu.nn atque suis exhibrent debitum justili complementum, cum humi-

(t)

Avocat de

la

famille d'Arc; peut-tre

fils

prsident du Parlement de Paris sous Charles VI.


tait Parisien

ds l'anne

et

procureur de

'i21. 11

de Robert Mauger, premier

Au moins

exera les fonctions de recteur en l427

avoir t lu dput aux conciles de Baie (1429) et de

beaucoup

d'activit et

de talent dans

Mendiants. Les Facults assembles


qu'il s'tait

n'alla

donne dans cette

la querelle

lui

affaire.

primand publiquement

le

UUt.

tiniv.

en 1431. Aprs

de TUniversil

il

la vrit, la

-351

Ordres

reconnaissance du corps

qu'il s'attira

14 mars 1467, et forc de faire

Par., V, p.

dploya

et des

peu de temps aprs

ayant mal parl du recteur Jean Boulanger,

par sa conduite indiscrte

(DiBoriAi

et

Rouen (1450)

votrent des remercments pour la peine

pas jusqu' le prserver d'une humiliation

est certain qu'il

il

de France dans l'Universit de Paris

la nation

410, 439, 605, 621

il

fut r-

amende honorable.
,

87S

921.)

PROCS

94
litate et reverentia

prsentavit

humiliter supplicando

quatenus prfati domini Delegati, dicto Sanct Sedis


apostolicse ac ejusdem sanctissimi
lixti

domini nostrl Ca-

salubriter insequendo vestigia

ac ejus reveren-

ter susclpiendo et exsequendo mandata, ad dicti re-

scriptieisdem praesentati,vlsitatioiemetexsecutIonem^

celerem, absque ulteriori dilatloiie vel mora, proce-

dere dignarentur; partes evocandas evocare, ac dictae


et suis

"viduae

filils

et consangiiineis justitiam

mi-

nistrare, nullitatem processus praedicti declarando,

dictam Johannam et suos expurgando

remdia adhibendo, ut
et exigebant, et eis

et certa juris

quitas postulabant

justitia et

mandabatur

in rescripto.

Prdicta autem rescripti praesentatione ac requisitione ex parte yiduae antedictae et

prfati domini Delegati

reverentiam
dientia

et

suorum

in

honorem, cum omni humilitate etobe-

rescriptum antedictum reverenter pariter et

prima praesentatione,
,

ob Sanct Sedis apostolicae

bnigne in suis manibus receperunt;

clesia

sic facta

iliud

in venerabili Parisiensi ec-

ut superius dictum est

'viderant

quoniam

et

inter se legerant et

cupientes specialiter a nonnullis ex assisten-

tibus viris utique doctissimis atque probatissimis, consiliura et

pus

tam

directionem super ejus exsecutione,

circa evocationera partium,

quam super

aliis

locum evocationis

praeparatoriis

et

recipere

tem;

ac

contenta quaeque in codera rescripto, et sincerara ejus-

dem
rum

sanctissimi domini nostri intentionem singulo-

assistentium auribus intimare, ut posset conve-

nientiusad omnes,
devenire
spectu

quorum

interesse posset, notitiam

rescriptum antedictum ordinaverunt in con-

omnium perlegendum

et

publicandum, per

,,,

DE RHABILITATION.

95

or^auiin vcnerabilis \iri maglstri Johannis Cruisy

praediclorum

Qui

Parisiensis.

scriba' curiii? (^plscopalis

dominorum

Delei;atoruin

voce

pieiis, alta et iiitelliijlbili

legit,

de

illud,

manihus

reci-

om-

audientibus

nibus et singulis.
Sic aflirmo, Ferrebouc. Sic affrmo, Comitis (i).
Tenor aulem

rescripli anledicti sic praescntati et lecti sequiiur, et est talis:

Calixtus (2)

((

episcopus, servus servorum Dei

aichiepiscopo Remensi

venerabilibus fratrlbus,

Parisieiisi ac Constantiensi episcopis,

et

salutem et apo-

stolicam benedictionem. Humilibus supplicum votis


libenter aniiuimus, eaquc favoiibus prosequimur op-

portuuis. Exhibita siquidem nobis nuper, pro parte

dilectorum filiorum Ptri

Johannis, dictorum<3^'^rc,

et

laicoruin, ac dilectae in Chrislo fili Ysabellis, matris

eorumdem

rum

Ptri et Johannis, mulieris, ac nonnullo-

consanguineorura suorum

petitio

continebat quod

Tullensis dioecesis

quondam Johanna

Johannis, ac

d'Arc, soror Ptri

et

eorumdem

dum

matris,

licet

in

filia

Ysabellis,

humanis ageret,

omnem

hferesim dtesta fuerit, nec aliquid crediderit aut

affir-

maverit, seu adstrinxerit quod haeresim saperet, ac


fidel catholicae et sanctae

Romanae Ecclesi

traditioni-

bus obviaret; tamen, quondam Guillelmode Estiveto,


seu alio

qui tune erat, promotore negotiorum cri-

(1) Greffiers
11

existe

14C8

une

de

lettre

la

cause dont on trouvera ci-aprs les lettres d'institution.

de Robert Gaguin Franois Ferrebouc

dans laquelle ce dernier est qualifi de Pontificii

dire licenci en droit canon

titre qu'il

du procs. {Thsaurus anecdot.,


(2)

pape

date de Burgos

jiiris laureatiis,

c'est--

prend lui-mme dans diverses pices

I, p. 1833.)

Alphonse Borgia, auparavant archevque de Valence en Espagne, lu


le 8 avril

1455

h l'ge de soixante-dix-huit ans.

PROCS

9G

minalium episcopalis

curiee Belvacensis, ad suborna-

tionem, ut verisimlliter credltur, quorumdam aemu-

lorum tam Johaiinae quam fratrurn et ma tris prsedictorura, faiso referentebon memorl Petro, eplscopo
Belvacensi, necnon quondam Johanni Magistri or,

dinls Fratrurn Praedlcatorum professori, se tune Inquistoris hoereticse pravitatlsin partlbus lUis deputati
vices gerere asserenti, etiam tune in

quod

dicta

Johanna

qu tune

humanis agenti,

in dlcesi Belvacensi

constituta erat, crimine liresis respersa foret, et alia

commisisset crimina, quae dict


rent

fidei

contraria fo-

dicti episcopus, ordinaria auctoritate, et

Johan-

nes Magistri, prtendens se super hoc sufficienti fuisse


potestate suffultum,

nem

illius

liujusmodi, super

prtextu, ad falsam relatio-

liis,

adversus dictam

Johannam

ad inquisitionem descenderunt, promotore liujusmodi


inquisitionis

negotium prosequente; eamque statim,

neque evldentia rei , neque suspicionis veliementia ,


neque fam clamore id exigentibus, carceribus et custodi tradiderunt; et tandem, licet eis per inquisitio-

nem hujusmodi non

constaret lgitime, prout neque

constare poterat, ipsam

spersam fuisse, aut

Johannam

alia fidei

aliqua haeresi re-

contraria, ac excessus et

crimina hujusmodi commisisse, seu quibusvis errori-

bus dict

fidei contrariis

inhsisse,

cum ea non

forent

notoria neque vera, ipsaque Johanna eosdem episco-

pum

et

Johannem

Magistri requisivisset ut,

si

quid

ipsam praetenderent dixisse vel dicere quod hresim


saperet, vel fidei contrarium esset, id ad

examen re-

mittcrent apostolicae Sedis cujus judicium ipsa ex tune


erat

subire

parata

nihilominus

omni defensione innoccnliae

eidem Johannae

sutc sublata et juris

or-

DE REHABILITATION.
tline

prtermisso, pro

97

solo libitu voluntntls suae, in

liujusmodl inquisitionis ncgolio iiuUltcr et de facto

procedentes, didinitivam contra

per quani

ipsam Johannam,

h^eretlcam alilsque criminibus et ex-

ipsaiii

cessibus hiijusmotli irretilam judicarunt

sententiam

promulgarunt iniquam. Cujus etiam occasione dicta


Johanna postmodum per scularem curiam nequiter
,

fuit iiltimo siipplicio tiadita, in periculo

animarum

ipsam condemnan tium, ac ignominiam et opprobrium,


gravamen, offcnsam et injuriam matris et fratrura

ac

ac consanguineorum prdiclorum. Et,

siciit

eadem

petitio subjungebat, de nuUitate processus liujusmodi

inquisitionis, ex actis illius et alias clare liquet. et de

innocentia dictse Johannce

et quia ipsa

mrita suae culp, nequiter damnata

de

facili

piter d-

exstitit, legitimis

potest constare documentis.

Quare

fratres et

mater ac consanguinei prdicti, prsertim ad recuperationem honoris sui et dict Johann, ac ad abo-

lendam infamiae notam exinde indebite susceptam,


agere cupientes

nobis humiliter supplicari fecerunt

ut causam nullitatis hujusmodi ac expurgationis de


falso dict

Johannee impositis, aliquibus in partibus

terminandam, committere, ipsosque ad prosecutionem caus nullitatis et

illis

audiendam

et fine debito

expurgationis hujusmodi, ac preemissis non obstantibus, admitti

mandare dignaremur. Nos

igitur,

jusmodi in hac parte supplicatlonibus inclinati,


nitati vestrperapostolicascripta

hu-

frater-

mandamus quatenus

duo aut unus vestrum , assumpo per vos aiquo


pravitatis hujusmodi in regno Franci deputato ac
vos, vel

vocatis modernis subinquisitore dicta3 pravitatis


dicta Belvacensi dioecesi constituto, ac
II.

in

promotore ne7

98

PROCS

gotiorum criminaium

dictae curiae, et aliis qui fuerint

evocandl audltis

Iiinc

inde propositis super prmissls

quod justum fuerit, appellatione remota, deceinatis,


faciendo quod decreveritis , per censuram ecclesiasticam, firmiter observai!; uon obslantibus constitutioconquibuscumque. Datum Romae, apud Sanctum

iiibus et ordinatioiiibus apostolicis, cseterisque


trariis

Petrum
III.

anno

domlnic m. cccc.lv.
anno primo, w Sic si-

iiicarnationis

idus junli, pontificatus iiostri

gnatuin in plica marginis inferioris S. Consiliati.


:

[Oratio M. Ptri Maugier de prscntatione prdicta.]

Facta autem praesentatione , receptione et lectura


publica rescripti antedicti

sicut superius est descrip-

tum, ac petitis hinc inde publicis instrumentis, cum


jam prfati domini Delegati cum reverendis et vene,

rabilibus prcclalis
assistentibus

quam

doctoribus et jurisperitis eisdem


plurimis, super responsione danda

superque evocatione

et citatione

partium decernenda,

superque partibus, de quibus in rescripto,


raliter

quamque

speciallter evocandis, ac aliis preepa-

ratoriis dlibrai e inciperent


llarios,

et

jam

partes et consi-

adstantemque multitudinem ad aliam partem

aul se retrahere comraonerent


gister Petrus

Maugier prdictus

ac consanguineos ejus

nem,

tam gene-

venerabilis vir,

et fere per

ut dicebat et ex vocibus

ma-

per dictam viduara

totam multitudi-

multorum apparebat,

instantissime requisitus supplicationem ipsius viduae


et

suorum consanguineorum

in rescripto

contentam,

verbis gallicis particularius ac seriosius exponere


lens

a^o-

ut asserebat, tam vcnerabilem coetum de pietate

cause et injustitia judicantium, de innocentia Johann

Dl'

RHAHILITATION.

90

pr^edict in tliclo rescripto noininalce, alicjuatcnus


rorniare, aiidicntiam

( r)

(lomlni Dclcgati qui

nondum

suscepcranL

licetprfati

in se partes

judicantium

non necessariam parumque iitilem mul-

liplicitcr assercrent

et

iii-

Quam,

postulavlt.

ad instantiam tamcn frcqiientem

sedulam viduae antedict

et

preces adstantium

ex

deliheratione prlatorum, doctorumet aliorum juris-

peritorum prdictorum, duxerunt concedendamdicto


raagistro Petro

praemonito ut, de partibus

ipsis

de

quibus in rescripto raentio liabebatur , et quibus plena

quam
cum ho-

audienlia et defensio, tam contra rescriptum

materiam principalem, reservabatur,

circa

nestate, modestia et brevilate loqueretur.

Concessa igitur audientia, ac indicto omnibus


lentio

idem venerabilis magister Petrus

quod

protestatus est

si-

in primis

nulli malitiose injuriari, aut in

praejudicium fam, honoris aut dignitatis quidquam


detrahere vel invehere proponebat; sed solum

illa

di-

cere pariter etproponere, sive nunc, sive in tota srie


et discussione futuri processus

bat

atque judicii, intende-

quae ad elucidationero veritatis et manifestatio-

nem justitiae,

ac justitiam debitam suae causae, facere

videbantur ; protestando eliam specialiter et expresse,

quod

erat intentionis suae

judicantes et

mentio

solum

et

dum taxt

promotorem ,
querimoni

contra

de quibus in rescripto

specialis habetur,

(2) verba ap-

; contra vero alios qui in processu


prdicto contra Johannam prdictam attentato, quan-

plicare et adaptare

doque

afluisse

dicuntur

consilia ddissent,

ac nonnullas opiniones aut

cum,

attenta

(1)

Les manuscrits, atidiendam poslulavit.

(2)

Les manuscrits

qenmo?am

verba.

falsa

et

mendosa

PROCS

100

extraclloiie et composltione artlculorum elsdem

municatorum
vel

liabeantur,

excusabiles

proponere volebat;

imo

qulii

nihil

justitia exigente,

in ipsa processus discussione

intendebat,

comclicere

et srie,

multipliciter ostendere articidos ipsos, pro quaerendis

opinionibus transmissos

Johannae prccdictae minime pertinere

facta

dlfferere

miiltis contradicere

et in

Johannae

a confessionibus

indebite extractos, ad casum et

antedictae falso et

His

protestationibus

sic

factls

ab eisque

evidentissime.

magister

prsefatus

Petrus dicta pariter et dicenda in

liac

prosecutione

atque materia submittens correction! ac determinationi Sanctae Sedis apostolicae, et

delegatorum

ac

omnium

dominorum ab

ad quos spectare potest

ea
in

hac parte, incepit dicere et proponere, sub verbis galquae in elFectu sequuntur, hic verbis latinis

licis, ea

explicata

Reverendissimi patres et judices clarissimi, ut

((

vestr prodeat in

crum

mdium

rectltudinis zelus, et sa-

fulgeat veritatis et justiti decus, et ex adverso

judicantium Ptri Cauchon, quondam episcopi Belvacensis

Guillehiii Estiveti

promoloris

Johannis

Magistri, subinquisitoris fidei in Belvacensi (r), et col-

legarum seu complicium eorura,

citra

omnem semper

loquendo injuriam, dolosa detegatur intentio, manifestaque pandatur iniquitas; exemplo purissimi Danielis,
divina gratia pro saluteinnocentis

Susann dolo iniquo

condemnatse, ad convincendam inveteratorum judlcum

(1)

Suppl. (liccsi. Jean Lematrc tait vice-inquisiteur dans le diocse de

Rouen mais
;

inquisiteur

ici

et

dans tout

le

cours du procs

du diocse de Beauvais cause de


,

la

on

le

considre

comme

commission spciale

reue pour procder de concert avec Pierre Cauchon. Voyez

t.

vice-

qu'il avait

p. 124.

DE RHABILITATION.
iiialitlam^ suscitali

101

placeat poslulo attonderc judlcan-

tiuin illorum, (juoruni in rescripto vobis nuiic praescii-

tato nientlo L'Ilicitur, et contra quosiiostra proposltio


dlrigltur,

latentemdolum, perversumzelum, conspira-

tam malltiam, prresuraptque

auctoritatis judlcatiiree

damnahilem nimiam audaclam. Quorsiim qiiso, judicanliumtam doloseexquisita hcjudicandl iiivaluerit


,

absque auctorllate iemerltas,

cum

evidentla docuerit

judicantes eosdem ad ipsam innocentera filiam inimifovisse

citias

capitales,

ut

ita

nedum

cohabitantes

ejusdem inimicis, sed adheerentes, commensales, familiares, fautores, ofliciantes et consiliantes habiti

sunt

eorumdem

judi-

palam, publie

et manifeste

veluli

cantium dicta, facta, processus iniquus,


sententice manifestant et

quo admiranda venit


ipsa noverint jura

et

pernicios

exprimunt evidentissime? Ex

tanta

eorum prsumptio cumi


et humana,
,

clamare divina pariter

nedum capitales hostes, sed cohabitantes eisdem,


candi

Sed ex

ipsa judicii srie

atque forma corrupta nimis ma-

cula taquelucet dictorumjudicantium intentio

que exterminandi

filiam officiosa conjuratio

pariter et iniqua

cum eam

ferreis

ajudi-

testificandi etaccusandi oflcio penitus aienos.

et

ipsamdolosa

compedibus
sub custodibus

"vinculis et

duro adscriptam carceri

vilissimis, in Castro et potestate seeculari, exquisitis,

in

rbus

arduis

vexandam duxerint;

interrogatoriis

fessionis articulatas excerptiones

nes, etopinantium discrepationes,


tas

adjurationes, fictas

crematione

subtilibus

saepe

per falsas su \iolentata3 con-

et

sinistras adjectio-

metuque extorrecidivationes, publica tandem

ausi sunt,

\'i

pollutis conscieiitiis et

ma-

nibus, inique sufFocare. Haec enira ex sui iniqui pro-

PROCS

102

cessus visione patent

ex verissimis informationibiis

constant; ex qulbus infectus ipse processus, sententias


et seqiielas, vitio doli, nullitatls et iniquitatis
latas, relinquit manifeste.

Hc

rissiml; clamt ante tironum


presse

macu-

attendite, judices cla-

Domini

immaculatus sanguis. Vestrls

innocentise opest providentlis

missa desuper auctoritas, factaque delegatio, atque

demandata hujus condemnatonis iniqu,


ut, per justlti ministerlum, conscientias fidelium
elucidatio

serenas reddere habeatis, et reparationem indicere de-

centem atque justam

et

conditam mixturis odoriferis

justitise et quitatis.
((

Nec parum

apud vestras paternitates

in liac parte

attendenda dictse
humilitas niaxima

fliae
,

puritas, conversatio pudica,

sinceritas in fde, fervens devotio ad

sacramenta; qu fidei infamiam, aut heelabem vel suspicionem , nunquam parturiunt aut

ecclesiastica
resis

inducunt. Nec in processus

illius

reperietur tota de-

ductione quod convicta vel confessa

sit

quae falso exprimit iniquissima lata in

Quod

de

si

virilis

crimina

eam

sententia.

armorum

habitus susceptione, aut

pro tempore aliquo delatione, fuerit accusata


ponsa ddit catholica

omni

sum

quo ad hoc commonita,

pioque et divino

allegato

ita

ut ab

labe sibi imposita, praesertim quae fidei proces-

meruerit, expers habita

sit

quemadmodum

cessus ipse in suis probationibus apertissimis


festt.

Qu

omnem
fidei

res-

excusatoria, ostensa multipli-

citer necessitate et utilitate publica,

instinctu

illa,

in

placeat

fit

mani-

animis vestris imprimere, nt

eadcm innocente suspicionem, causaeque

materiam seu nol qualiscumque

cessarc,

pro-

manifestum universis.

sibi impositee,

DE RHA15IL1TATI0N.
Nec

103

plgeat, paires rcvcTendissimi, adverterc

jiuilcaiilcs prfati

liliam agltatl,

lit

ab

iiiitlo

fbrmam

quod

processus contra dlcLam

teiiere

videreiUur jure dis-

posltam, super infiimia, ad partes ejus informationes


fecerunt; sed easdem suo processui non copularunt,

imo latcre eas voluerunt, dolo rcpletl (juoniam immaculatam innocentlam dlvinorum ofliciorum fre([uenliam , sacramcntorum perccptionem , et omnis
;

bon

indolls purltatem, devotlonis et cathollcae veri-

amplexus, bonique nominls et honest conversationls, lama pul)Iica, pcr illas informationes, reJatatls

lionem dederat authenticam. Sed quia judicantium


tentioni adversabatur

hc

informationes abjecerunt

relatio, a processu ipsas


et dolose

in-

sub modio volue-

runt abscondi. Hic autem , judices doctissimi, sui nul-

omnium sequelarum

lilatem processus inferunt, et

nam,

et

secundum

omnis

juris doctores,

nullitatis infecta censetur sententia

cult processui admixtus;

maxime

si

quam

circumspecl;

animadversione notantes quod,

non possit ,
suo judice,
coram
dice

nalis ferri

dolus

ma-

cum

hc pon-

speciali

etiam

sententia crimi-

sponte confessnm juri-

nisi in

convictum

"vel

"vitio

dolo eidem judex

consenserit quomodolibet, prout vestr

derabunt reverenti

illa

hc

Puella

in

et duro carceri mancipata,


custodum, et capitallum inimicorum
opprobriis assiduis judicumque immensis vexationibus
afflicta, pro convicta aut confessa haberi non debuit,
et multo minus condemnari , prsertim ab illis judici-

minori tate constituta,

metu

et terrore

bus quos spius recusavit


mavit,

et a

quibus ad Papam recla-

et se et dicta et sua facla remitti postulavit.

Item,

his suppositis, ac

pro ejusdem innocentis

PROCS

104

Puell expiugatione valituris, de cleris contentis in


processu opus est advertere

quanta perseverantia

Deo et Sanctis ipsam Puellam revelationes habuisse, et


eorum auxiliis se processisse ipsa affirmaverit, judicia
Ecclesiae non recusans sed amplectens; quodque doc,

plurimi

et litterati

toi^es

nullus

cum

potius

talia

esse yerisirailiter

taies eas

bonum

affirmant, de qulbus nisi in

judicare deberet

ubi etiam incerta, essent

potius divino arbitrio rellnquenda.

Nec

idoltra

nec

divinatrix aut confictrix hujusmodi revelationum fuit

hc dicenda

Puella

nisi

nuUiter et de facto, nec se-

ductrix in aliquo, quae subditos populos ad sui natu-

domini obedientiam reducere studuit,

ralis rgis et
soli

Deo credens,

et Sanctos Dei invocans, seclusa et

expulsa malorumspirituum adoratione et invocatione

quacumque.
Item, quoniam judices
(c

in sententiis per

antedicti

eos attentatis, doli, iniquitatis et

nullitatis vitio infectis,

multa de

innocente proferre opprobria


riis

confessam criminibus

bere

et

tanquam errantem

et

non erubuerint

filia

et Puella eadem.

ipsamque super ya-

convictam

falso adscri-

in fide et relapsam in

haereticam falso, mendose et inique condemnare

quibus omnibus

nec convicta

si

in

processus sries rcAolvatur, dbite

nec confessa poterit apparere

reverentiis vestris illam prdictis criminibus

noxiam declarare, atque condemnationes


tiones contra eara prolatas retractare, et

placeat

non ob-

et declara-

omnem

liinc

exortum scnndalum abolero, justitia medianle.


Item quoniam faisus ille processus adversantium
continet quod per opinantes multos in sacro et humano jure peritos, lilia hc condemnala sit, cum
((

DE RHABILITATION.

105

tameii ipsls opln;intll)iis suariim confcssioiium nullus

iinquam processus tradltus fuerit, neque visus per


sed

ipsos;

dum

subdoli

articuli

equidem

incipientes

dati

ad opinan-

suiit

Qudam jmina

suis confessionibus dissimiles, subtralientes

sua justlficatlone valebant

et

qu pro

superaddentes aggrava-

tiones iniquas, falsas et subreptitias omniraode, in

quibus tamen judicantium penltus fuiidata videtur


perversa senlentia, exinde nuUitate infecta

quae peto

per vestras provldentias teneri memoriter, et eidem


processui

pro dissimilitudine evidenti

ad confes-

sionem dictae Johann dbite comparari.


Item, et ipsa praetensa , per judices prsedictos in
processu posita, adjuratio falsa venit plurimum pon-

deranda, quonlam

illa

quae processui inserta est, de

novo post processum completuin


valde et artificio confecta valido,
ipsa potuisset innocens

filia

prseutata est dissimilis


hensa;
erit,

quam

quoniam

si

fabricata

prolixa

quam nec

concipere

imo

altra sibi

et ignara

et brevi schedula

territa protulerit,

compre-

nihil egisse visa

et tortoris exspeclatio, et ignis parati

crematio, et instans comminatio crudelis interitus,

melu eam utique permaximo ad id compellere videbantur. Neque pigebit pariter advertere dictam puellam seu

filiam spius tune,

quod

cum sic tractaretur, dixisse


domino nostro Papae

adversis

judicibus

Roman

Eccesise, se et dicta sua penitus submittebat,

ipsa

quodque ad eura duceretur, vel dicta et facta ejus ad


eum mitterenlur. In quibus omnibus constat eam non
fuisse schismaticam, sed veram catholicam non liaereticam, sed obedientem et fidelem; quin imo prdicta
;

omnia sonant interjectam ad Papam appellationem

PROCS

106

Ex

verissimam.

quibus omnibus inferre opus

est sen-

tentlam ipsam judicantlum ipsorum esse iiuUam

et a

non judicibus prolatam, erroneam atque falsam, quae


Puellam ipsam schisma-

falso et raendaciter adstruit


licara paiiter et

Haec et
scripti

alla

errantem.

multa

gnre breviter exposuit

Maugier

in

protestans partlcularius et

amplius, vocatis partibus,


declarare

re-

dicta praesentatione

in

dictus venerabilis magister Petrus

i!la

exponere pariter et

petens et partes vocari

et justltiam viduae

antedictae et suis consanguineis breviter expediri

cut a Sancta Sede apostollca et sanctissimo

si-

domino

nostro Calixto eisdem prsefatis domlnis Delegatis injungitur; partes, de quibus evocandis mandatur in
rescripto, evocando, seu evocari faciendo,

et

nistrando viduae antedictae debitum justiti

mi-

com-

plementum.
[Adjunctio Inquisitoris atque actorum interrogatio praevia.]

His , ut praemissum est , auditis


tentis in eisdem lltteris apostolicis

terent

ut nihil de con-

pro posse, obmit-

in primis \ enerabilem et religlosum.

fratrem Johannem Brehalli

virum

sacrae tlieologl profes-

sorem, ordinis Fratrum Praedicatorum

in

regno

Franci alterum Inquisitorem (i) , secum conjudicem


pariter acceperunt, prout per easdem litteras apostollcas

fieri

mandabatur; eoque

sic

assumpto, qui et

prsens erat, et in omnibus, quae jam acta erant


semper prsens fueratj considrantes negotium hu(1)

AUcnim

royaume
celui

Inquisitorem, parce qu'il y avait

celui

de Paris

de Toulouse

qui tait

dcu\ Inquisiteurs dans

V Inquisiteur de France proprement

Inquisiteur du Lan<iucdoc.

dit

le
,

et

DE RHABILITATION.

107

jiismotll sine evocallone et citatione, ac sine mat^iia

terminorura distinctione expediri non possc

in primis

diclam Ysabc41em viduam, tune praesentera, raatrem


autedictae

Puellae

Johannem,

ac praefatos

fratres,

Petrum

pariter

et

duxerunt comraonendos super

dillcultatlbus processus; et de consanguinitate

quam

habebant ad ipsam Johannam antedictam, de zelo que

movebanturet

aliis,

juiamento solemni interrogandos.

Quae \idua et fratres anledicli responderunt solemni


juraraento quod ipsa vidiia [erat] mater, et

illi,

fratres

Johannae Puellae antedict, quodque suam et suorum


injuriam
effici

suam

intendebant;

prosequi
et

nolentes

crudeles

suorum famam indebite negligendo

desiderantes de injustitia eidem defunctse et parenti-

bus

illata

dari

apostolicum mandatuin exsecutioni mansecundum ejusdem lenorem sibi jiistitiam

et,

ministrari

cundum dictarum
et

citatorias petentes instanler, se-

litteras

tenorem,

formam

litterarum apostolicarum

sibi decerni.

[Ordinatio super citatione et evocatione partium.]

Et exinde
dicia

et

preefati

incipere debere
nitis

domini Delegati attendentes ju-

ab ea parte
;

quae est de in jus vocando

exclusis tune et se retraliere

Tidua et consanguineis ac conslliariis

tudine

ad aliam partem episcopalis aul

commo-

et multi-

cum pr-

reverendls episcopis et venerabilibus abbatibus

fatis

doctoribus et jurisperitis assistentibus


tione partium et

nominatas

cum
(1)

aliis

opportunis, personas in rescripto

specialiter, alias vero generaliter,

civitatis

super evocaad lo-

Rothomagensis, ubi primus agitatus (i)

Manuscrit Notre-Dame ,fuU.

PROCS

108

processus

citandas et evocandas ordinaverunt

ad

dicendum primo contra rescriptum et personas


et ad dicendum ulterius , ut rationis videretur
dictamque viduam ac consanguineos et consiliarios
,

adstantesque eisdem, iterum ante se redire facientes


litteras citatorias

eisdem \iduae et consanguineis

spciales et gnrales concesserunt

gnato, prout per easdem


fieri

desi-

eisdem

litteras apostolicas

raandabatur in rescripto.

Quo

facto

ipsi Ysabellis

aetale decrepita

vidua antedicta , jam fere

ac Petrus et Johannes anledicti

centes se ad loca plurima


acta et in

non posse

divertere

di-

apud

notariorum infrascriptorum manibus pro-

curatores constitiierunt, hujusmodi sub tenore


[Tnor litterarum procurationis ex parte Ysabellis

((

et

et fieri et exsecu-

mandari decreyerunt, sub tenore inferius

tioni

et Ptri

d'Arc]

In nomineDomini, amen. Per hoc praesens publi-

cum

instrumentura cunctis pateat evidenter

notum quod

anno ejusdem

indictione tertia

dcima octava

(i)

mensis

pontificatus

Domini

et

sit

m. cccc.lv.

novembris die

vei^o

sanctissimi

in

Christo

patris et

domini nostri domini Calixti, divina Pro-

videntia

papae

notariorum

catorum

anno primo

tertii

et testium infrascriptorum

nostrum
ad hc vo-

rogatorum, praesenlia

per-

Ysabellis d'jrc dicesis

Tul-

specialiter et

sonaliter constituti

in

dominus Petrus d'Arc, miles,


frater quondam Johann d'Arc , vulgariter dict la
Pucelle de Dompremey-sur-Meize , dict Tullensis
lensis

mater,

et

(l)Lcs manuscriis portent

(invita.

,,

DE RHABILITATION.
diccsis

modo

jure,

eorum

ex

et

ccrtis scientlis, melioribus via,

forma quibus melius potueruiit

buerunt, possuntque
runt

109

et

debent

de-

et

fecerunt, constltue-

creaverunt, nominaverunt et soleraniter ordi-

navcriint apud acta causae hujnsmodi


fidles, venerablles et

dilcctos siios et

circumspectos viros

dominos et

Johannem Loyseux , Johannem Angoti,


Joannem Generi, Joannem Merati Ludovicum P^magistros

nyot , Parisius; Guillelmum Prevosteau{\)

mum

Le conte

Guillel-

Pe~

licentiatos in legibus, advocatos;

Johannem Veteris
trnm Cointe (2)
Rothomagi
procura tores Johannem Geffrof , Gerardum Folie,
Laurentium Surreau, Jacobum Foucques , canonicos
Rothomagenses; Johannem Frocourti^^, Johannem
de Granviller (4) et Radulphum Fabri Belvaci commorantes, procuratores suos gnrales, et eorum
quemlibet in solidum (ita tamen quod non sit melior
,

_,

conditio primitus occupantium, nec deterior subse-

quentium

sed

quod per unum ipsorum inceptum

fuerit, per alium libre prosequi possit

minari et
ad

(1)

finiri,

cum

le cardinal

cipale de l'instance.

un

et 1464,

tat des nobles

On

(3)

demeurant Rouen en 1486

la

Chanoine de Beauvais

lai

promoteur de

la

charge prin-

l'Eschiquier;

aux

et sur

Messire Guillaume Prvosteau,


.3

et 33.)

pice suivante. Voyez page 112.


licenci

en droit canon

cour ecclsiastique de Beauvais et celle de

la

vilges de l'Universit de Paris. lia excut les citations

diocse de Beauvais.
(4) Greffier

trouve sur les registres de l'chiquier de Rouen

Guillaume Prvosleau, conseiller

Appel Lecointe dans

greffier la

ter-

nominibus

c'est lui qui eut la

seigneur de Tourny. (Dcsocu-let, Hist. de Rouen, p.


(2)

sive

d'Estouteville l'avait constitu

cause. Procureur de la famille d'Arc en 1455

annes 1462

mediari

effectu), specialiter et expresse,

ipsorum constituentium nomine

Eq 1452,

en cour d'glise Beauvais.

notaire

apostolique

Conservation des pri-

du tribunal dans

le

PROCS

110

prosequendum nullltatem processuum,

omnium Inde secutorum,


tara

senteiitiae

et

olim agltatorum contra dic-

Joliannam, \ulgariter dictam la Pncelle ^ repa-

rationemque condignam requlrendum

petendum

et

obtinendum; atque coram reverendissimo

et reve-

rendis In Christo patribus, domlnis Johanne

tione divina archlepiscopo et duce Remensi

misera-

Guil-

lelmo, Parislensi, et Rlcardo, Constantiensi episcopis,


et fratre

Johanne

Brelial^ sacrse theologiae professore,

altero ex Inquisitoribus hreticae pravitatis, in regno

Franciae constituto, seu

eorumdem

altero, deputatis

vel deputandls ab elsdem judicibus et commissariis a

Sancta Sede deputatis, comparendum; agendumque

defendendum, nomine dictorum constituentlum: et


pro ipsis libellum seu libellos et quascumque petitiones, verbo vel in scripto , dandum faciendum et
et

replicandum

duplicandum

ofFerendum

dum

opus fuerit, quadruplicandum

lites

et,

si

triplican-

litem seu

contestandum, et contestari faciendum ; domici-

llum eligendura, ipsosque constituentes excusandum,

advoandum et desadvoandum; cautiones quascumque


prstandum; decalumnia, malitia et veritate dicendum ; et ciijuslibet alterius generis juramentum quod
,

in causls requiritur

et postulat

ordo juris,

in ani-

mas ipsorum constltuentium, prstandum; juramen-

tum deferendum delatum


nendum et articulandum
;

in se

suscipiendum

positionlbus

et

po-

arliculis

respondendum testes, litteras, acta, instrumenta et


quvis alia probationum gnera, in modum probationls producendum et exhibendum ; testes jurarc
videndum in testes et eorum dicta , ac contra se
exliibita et producta dicendum, et eos vel ea repro;

DE KHABILITATION.

bandum; crimina
et dllatioiies
ris

et clefectus

tentiain seu
dilliiiitivas

cesse fuerit,
sibi

opponendum terminos
;

petendiim; exceptioncs cujiislibet ;cne-

proponendum;

allc{^ai)dum

111

judicis officium

in causa seu causis

ab eisdem

illnto vel

concludendum

et

sen-

tam interlocutorias, quam


petendum et audlendum ; et, si ne-

sententias
ferri

imploraiidum

et alio

quocumque gravamine

inferendo, provocandum et appellan-

dum; provocationes et appellationes suas prosequendum, intimandum, insinuandum et notificandum appellationes(i), cum dbita instantia, semel vel pluries,
;

necnon principale et expensas, si quae fuerint adjudicatae, petendum, repetendum et obtinendum ; de receptis quitandum; beneficium suae absolutionis simpliciter et ad cautelam, ac restitutionis in

integrum,

petendum et obtinendum; alium seu alios procuratorem seu procuratores , unum vel plures loco sui
,

substiluendum, qui slmilem vel eamdem habeant in


prmissis potestatem ; et eum vel eos revocandum,
prsenti procuratorio in suo vigore permansuro

gerendum,

generaliter ad orania alia et singula

dum, procurandum et exercendura,

et

facien-

quae in prsemissis,

et circa ea necessaria fuerint, seu etiam

opportuna,

et

quee ipsimet constituentes facerent aut facere possent

si

in prmissis pra:'sentes et personaliter in-

tressent; etiam

si

qu

sint

qu mandatum

exigant

magis spciale. Promittentes iidem constituentes, per


fidem suara, in manibus nostrum

notariorum sub-

scriptorum, corporaliter preestitara, acsubhypoteca et


obligatione

omnium

et

(1) Manuscrit 5970, apostolo<:.

singulorumbonorum suorum,

PROCS

112

mobillum etimmobilium, prsesentiutnetfuturoruni,

se

firmum atque stablle habere et habituros perpeluo, totum id et quidquid per dlctos procuratores siios, aut eorum alterum, ac pcr substitutos seu
substituendos ab elsdem, seu eorum altero, actum, dictum gestumque fuerit in prmissis , seu etiam allas
quomodollbet procuratum, etsi necesse fuerit judiratura, gratiira,

cio sisti et

De

et

judicatum

solvi

cum

clausis opportunis.

super quibus prmissis omnibus et singulis

spedicti constituentes petierunt per nos, notarios


infrascriptos

mentum,

sibi fieri

atque tradi publicum instru-

seu publica instrumenta

Acta fuerunt hc Parisius


Mariae Parisiensis, sub anno

unum,

juxta

,
,

vel plura.

ecclesiam Beatae

indictioiie, die,

et pontificatu prdictis; praesentibus

mense

ad hc venerabi-

libusetcircumspectisviris:magistroGuillelmo5owi7/e',
in theologia magistro, magistro
JEo^id'io

Simone Chapitault,

Hallage Laurentio Vincentii,


j,

et

Petro Heiir-

galent, testibus ad prmissa vocatis specialiter et roatis.

Ferrebouc. Comitis.
[Tnor litterarum procurationis ex parte Johannis d'Arc]

In noraine Domini, amen. Per hoc prsens publicum instrumentum cunctis pateat evidenter et sit
((

notum quod, anno ejusdem Domini


dictione terlia

i),

m. cccc.lv., in-

mensis vero novembris die vicesima

quarta, etc., etc.; in prscntia, etc., personaliter


constitutus, Johannes d'Arc, frater quondam Johann,

vulgariter dict la Pucelle de

TuUensis dicesis;

Dompremj-sur-Meize ,

ex ejus scientia, etc., dllectos

(0 Los manuscrits portent quarto.

DE RHABILITATION.
sues

venerabilcs et dlscrelos viros,

et lidcles,

et maj^Istros

Jolinniieni Lo'iseuXj

113

Johannem Generi

Peiiiot, Parislus;

dominos

Joliannem Angolj

Johaniiem Meratl Ludovicum


Guillelmum Prevosleau
Gulllel,

muin Lcconte licentiatos in legibus advocatos; Petrum Lecointe Johannem Vetcris , Rotliomagi proJohannem GefJ'roy , Girardum Folie y
cura tores
Lam'entlum iS'wrr^fl^ Jacobum Foucques canonicos
Rothomagenses; Johannem Frocourt Johannem de
Grai'illier et Radulphum Fabri, Belvaci commorantes,
,

procuratores
[Tcnor

nos, etc. (i).

liltcraruni citalionis in dicesi Rothoraagensi publicataruni.]

JoH ANNEs, miseratione divina archiepiscopus et dux

((

Remensis
sis

Guillelmus, eadem miseratione Parisien-

episcopus

judices et commissarii in hac parte

sanctissimo in Christo ptre et


Callxto

domino nostro, domino

cum

divina providentia papa tertio, una

re-

verendo in Christo ptre domino episcopo Constantiensi

nostro in hac parte collega

cialiter deputati,

ad supradicta spe-

cum illa clausula uQuatenus


:

duo aut unus vestrum

etc.

Omnibus

vos, vel

et singulis

presbjteris, vicariis, curatisetnon curatis, caeterisque


ecclesiariim rectoribus ac tabellionibus pubiicis
aliis

notariis ubilibet constitutis, ad

quem

et

seu quos

nostr praesentes litter pervenerint, caeterisque quos


infrascriptum tangit negotium quomodolibet

tem

et dilectionem

opra fulget

(1)
il

y a

Le

reste

ternam. Inter catholica

caritatis

comme

dans

ipsi constituentes

fdeliura.

la

prcdent, celte diffrence prs que

procuration d'Isabelle et de Pierre d'Arc,

faut substituer ici ipse constUuens.

II.

salu-

amplexus, cujusardore purisslmo

l'acte

dans

o
il

PROCS

114

oppressorum querelae, pro minislerio

flebiles ssepius

verltatis

Sane

atque

justitiae

remdia cupiunt opportune.

a paucis citra dlebus,

voce lugubri

tione et gravi cordis amaritudine

conspectibus, vicibus ieratis

certum

maiidatum patens

apostolicae Sedis

pia liisinua-

noslris prostrati

se obtinuisse

nobis directum

sub apostolica bulla, constaiiter asseruerunt

et

lerunt, scilicet honesta mulier Ysabellis, mater

Petrus cV Arc, frater, lam suo

tum

quam

obtu,

et

caeterorum pareii-

Johannae d'Arc, nominibus; utque

defunctae

reciperemus gerendum, stabiliendum et fun-

illud

dandum eisdem conquerentibus


supplicationis,

difficilis

et

aflictis;

ut suae

aggressus, causas in apertum

dicerent, et praetensi mandali praesentationem admitti

solemniter postularent, patrocinio sibi consilii distri-

buto

diem

locum assignavimus. Qui rursum

et

mine eisdem

ter-

assignato, die scilicet dcima septima

praesentis mensis

novembris, in aula episcopali Pari-

siens!, convocatis et

assistentibusnonnullorum prsela-

torum venerabiliuraque magistrorum

baccalariorum

Hcentiatorum,

professorum,

rumque regularium scholarium,


laicorum multitudine copiosa

pro tribunali sedentibus

juris utriusque

abo-

ecclesiasticorum et

nobis ad

voce sonora

id

solemniter

per sui orga-

num consilii, exposueruntflebiliterquod, a quibusdara


exactis temporibus,

Johanna d'Arc,

fdia naturalis et

lgitima Ysabellis, et soror Ptri et Johannis, conque-

rentium eorumdem, gravi


tius parentelae

enormiter

laesa

nota
;

admodum

pariter et jactura

fam

et to-

offensa est et

ex eo praecipue, ut dicebant, quod,

quorumdam mulorum suorum,


qua

suae

vel reipublic

sub

ipsa [et] parentes sui vivere et nutriri consueverant,

adversantium

violentia oprante, dicta

Johanna de-

DE RHABILITATION.
tenta est

forma

et sine juris

sitione dbita, et terminis

cessantibus

duro ab

carceri

parte lgitima

iii

initio

inqui-

raateria requisitis

litlei

mancipata

et licct l'nlso, in fidei materia, per

sum

115

quemdam

exstitit

pra?ten-

Caupromotorem , delata
Belvacensi episcopo et quodam vi-

revcrendi in Christo patris domini Ptri

chon, episcopi tune Belvacensis

coram

fiierit

ipso

cario Inquisitoris hsereticae pravitatis, ibidem praetensi, judicibiis

eam

nulliter et de facto processus advcrsus

qualis, agitatus est;

talis

fide Christi renata

cumque

tanquam in

fdelium more, perseveraverit, di-

vinos cul lus et Ecclesi traditiones amplexando devote, neque aliquid


ruerit

sancta Ecclesia alienum asse-

sed potius exquisitis interrogatoriis responsa

catholica dederit

attamen, falso confictis et fabricatis

confessionibus et articulis

metum

et

quibusdam per vim

aut circumventionem extortis

pugnantes

eam

sibi injuste

im-

aliqua a traditione veritatis dvia pro-

tulisse, seu alias contra fdem et Ecclesiam graviter

deliquisse,
falsis

non erubuerunt imponere; exindeque,

ad

dentes,

carceris, et

dem

sicut

inhrenles principiis, subdolis mediis proceiniquas

sententias

primum

perpetui

deindebrachio sculari dimissionis,

et tan-

ad impiam et detestandam finalis excidii exsecu-

tionem, crudeliter processerunt. Subjungentes desolatione lugubri prfati conquerentes

opportunitate suscepta
sibi

quam ex

congruam nescierunt, adSanctae

cujus et ipsa Puella saepius

cium

expetivit

decreta(i

(1)

Pour

);

dum

super his sibi

legitimis causis prius

sic

apostolicae Sedis,

agitaretur judi-

recursum tandem in forma justitiae


forma dicti apostolici mandati, provi,

cujus,

cpae la

phrase

soit

complte

supplez tuitionem confugifxe.

PROCS

116

slonis lobis est delegata commissio.

Demum instantes

(qiioniam et per Ipsum apostolicumrescriptum, a Sede


eadem Sacrosancta et domino Papa moderno, delegatio
ipsa nobis directa cognoscitui), liuraiii et lamentabili

eam

prece, quatenus

eisdem

pia compassione admittere

et

veritatis et justitiae opras irapendere digna-

remm^; tendentes
mandati

et finaliter

concludentes

ut,

per nos

ipsius aposlolici prsesentatione recepta

ejus exsecutionem,

ad

secundum suam formam, proce-

dere curaremus; et deinceps, justitia suadente, dicto-

rum temerariorumacprsumptorum, falsorumetconfictorum, utassereba[n]t,processuum,sententiarum et

exsecutionum , cum omnibus inde secutis, nullitatem,


et temerse

praesumptionis ac

falsitatis

declarationem

seu eoruin irritationem, assationem et adnullatio-

nem, pronuntiare

et sententiare,

necnon

laesi

honoris

fam eorum reintegrationem, reparainjuriarum tauta prsesumptione


congruam
tioneraque
illatarum, et innocenti ejusdem Johann purilatem,

acoffensae, ac

vera expurgatione, palam vellemus decernere;

ad perpetuam cederet

modi

hominum memoriam

ut

hujus-

reparatio; seu alias, ad fines debitos canonice

obtinendos, tempore

et loco latius, ut

tur, exprimendos et reservandos


liumiiiter

ita

protestaban-

eisdem nostrum

implorantibus, protenderemus judicium.

His idcirco sic expositis

ad fines prfatos

cons-

quentes, plurimis rationibus auditis palamqiie deductis


et apcrtis,

cum

protestationibus debitis et honestis,

habita illico super hoc deliberalione sincera,

nostrum

ad ejusdem mandati apostolici receptionem pra?buimus

asscnsum. Suscepto itaque per nos,


cuil

revcrentia,

cum

apostolico mandato,

ea

qua de-

date

Romae

DE RHABILITATION.
apiid

Sanctum Petrum

MCCCCLv., tcilio

117

anno incarnationis dominicae


iit, secundum dchitam

idus juuii;

jurisforinam,'ad ejusdeni exsecutioiiem valide proceda-

perdiclos concpierentcs rcquislti instanter; as-

iniis,

sumplo tnmen
dati

et assistentc

nobiscum

ex eadem man-

forma, alterolnquisiloriim haereticae pravitatis, in

hoc regno Franciae deputato, aucto ri tate eadem, reve-

rendo

scilicet sacrae

mai^istro

torum

relifioso

Johanne Brehal , ordinis Fralnim Praedica-

mandatum

theologi professorc,

ipsiim aposlolicum palara ex inte-

gro perlegi fecimus, et in aperlo publicari. Et deinde,


dcrta per nos evocatione speciali

singulorum
visi

qui

sunt evocandi

eorum omnium

et

secundum ejusdem mandati seiiem


;

insuper ut ampliori maturitate hac

inre procedere habeamus, et ne quisquamagendorum

ignorantiam valent prtendere


ralera et

tionem
blicis

circa

peremptoriam

fieri et

nostram hanc gene-

ex abundanti cautela, cita-

publicari jussimus

ipsamque

locis

pu-

quibus convenerit, duximus afigendam. Quo-

eadem auctoritate

nos, Commissarii spciales

omnibus

apostolica qua fungiraur


et Delegati praefati,

presbjteris

singulis supradictis,

et

riis, curatis et

non

constitutis,

obedienti

et

et in cteros

vica-

curalis, cterisque ecclesiarum

rectoribus, et tabellionibus publicis, et


ubilibet

vobis

mandamus

aliis

et virtute

subpnis suspensionis

notariis

sanct

in presbyteros,

excommunicationis, quas ferimus in liis


quod mandamus prcipimus

scriptis, nisi feceritis

quatenus prsens nostrum instrumentum, edictum,seu


copiam manu notaril signatam, valvis ecclesi Rothomagensis, et aliarum ecclesiarum civifatum et loco-

rum, de quibus, pro

parle conquerontium seu imp-

PROCS

118

trantium eorumdem,

irum

fueritis requisiti, aut aller ves-

palam

fuerit requisltus,

affigat; citetlsque

omnes

et

publie

seu

affigatis,

seu alter vestrum peremptorie cltet

et singulos

cujuscuraque dignitatls seu emi-

nentiae, gradus, honoris, status et conditionis exsistant,

seu quomodolibet interesse credentes, aut in forma


partes formales,

juris

tores dictae

denuntiatores

quondam Johannae,

vel

vel

accusa-

eorumdem

cessuum praetactorum defensores, aut

pro-

alias partes se

exhibere volentes juridice. Quos etiam, auctoritate

eademapostolica, in his scriptis evocamus


ad vicesimam diem

proximefuturam.

tertia,

et

citamus,

instantis mensis decembris, hora


sidies ipsajuridica fuerit; alio-

quinad proximamdiemjuridicam indesequentem, qua


nos pro tribunali aut alium, seu alios pro nobis
,

subdelegatione fungentes, inliac causa sedere contige-

per se, vel per procuratores suos idoneos,

rit;

cienter instructos,

illis

munimentis, quibus

ris et

parte,*

ros,

cum

Rothomagi,

omnibus, juribus,

se

suffi-

litte-

juvare voluerint in hac

in aula archiepiscopali comparitu-

coram nobis aut

altero

nostrum, vel subdelegatis

aut subdelegandis seu subdelegando nostris vel alterius

nostrum; ad dicendum vel proponendum , verbo vel


in scriptis, quidquid dicere voluerint contra litteras
apostolicas prsedictas, evocationes, relationes seuexse-

cutionem earumdem; necnon de

quod justum
promotori

justitia et jure, et

fuerit, dictis conquerentibus ac nostro

opus fuerit

responsuros

ac alias

prout juris fuerit, in hujusmodi causa processuros

cum

si

circumstantiis,

omnes
et

ejus

dependentiis et connexis,

actus juridicos

et

ad

usque ad difinitivam

exsecutionem inclusive

cum

intimatione

DE RHABILITATION.
dbita, cerliflcando
praeflxo
rliit

119

ubilibct sic citatis, quocl, sive

pcremptorio fermlno supratlicto comparueprout fuerit rationis, absentium

lion,

seu

contumacia non obstante, dbite procedernus, aut


procdent, prout

fierit rationis.

Verumtamen, ut

nulla ex parte justitia? via qualiscumqiie fraudetur,

petentlbus nostri mandati exhlbitionem aut copiain

quorum

suis

intererit,

Et quae

exliiberi.

vestrum, facta

sumptibus voluimus dari et

in hac parte,

per vos aut alterum

exsecutata vel affixa fuerint, in vini

sub vestra

iiostrai evocationis,

scriptis relatione, iiobis aut alteri

fide et authentica in

nostrum siA e

nobis

delegandorura, prcipimus, auctorilate prfata, tradi


et indilate expediri. In

quorum omnium

et

singulorum

fidem et testimonium prmissorum, preesenles nostrae


citationisli Itras, seu prsenspublicuminstrumentum,

per iiotarios publicos infrascriptos nostros, et hujus-

modi caus scribas , et per nos juratos, subscribi et


publicari mandavimus; et nostrorum sigillorura. appensione communiri. Datum et actum Parisius, in majori aula superiori episcopali Parisiens! , sub anno a
nativitate Doraini m.cccc.lv., indictione m., mensis
vero iiovembris die xvii., pontlficalus ejusdem domini
nostri Calixti, papae tertii

anno

nerabilibus et litteratissimis viris

Gehe

Guillelmo Bouille

(i),

(1) Parisien

comme

lev

matre es arts en 1410.

Il

et Saint-Damien

il

dont

la distribution

univ. Parl<:.,

t.

Son rectorat

s'adouna ds lors

beaucoup de succs.

Il

prsentibus ve-

mai^istrls

ac fratribus

Gerardo

Johanne

boursier au collge du cardinal Lemoine, reu

fut plusieurs fois

puis recteur en 1433 et 143C.

i.;

procureur de la nation de France,

lui

ayant valu la cure de Saint-Cosnie

la thologie, qu'il

mourut en 1463, lguant

amena de grands dbats

professa depuis avec

l'Universit

800 cus

d'or,

entre les Facults. (Duboixaf, Bist.

V, pp. 423, 439, 597, 6G4, 874, 921.)

PROCS

120

Soret(i), Johanne de Vernone(2), ordlnis fratrum

Monte Carmeli, sacr

Beatas Mariae de
fessoribus

Fraxinis (4)

theologia? pro-

Hectore de Quoquerel (5) , Martino de


decretorum doctoribus ; Petro Gay et
,

Johanne Le Rebours

in jure canonico licentiatis

testlbus ad praemissa vocatis spcial iter et rogatis.

Verura, quia ego, Johannes de Cruisj , pres-

byter Autissiodorensis dloecesis

jure canonico

in

licentlatus, publlcus, apostolica et imperiali auctori-

tatibus

notarius

curique episcopalis Parisiensis ju-

ratus et scriba, praesentium litterarum apostolicarum


praesentationi

receptioni et citationis decreto

cte-

risque prmissis omnibus, dum sic per dictos dominos delegatos Judices, et coram eis agerentur et
firent prsesens , una cum testibus supra , et notariis
,

(1) ^//as
le prieur

JeanSoRETH, gnral de l'ordre des Carmes, n Caen, etprofsdans


de celte

Aprs avoir t procureur de

ville.

la nation

l'Universit de Paris, et visiteur de son ordre en Allemagne,

la suprmatie de la profession carmlite

de ses jours.
Il

Il

mourut Angers

en 147

en 1451

dignit qu'il conserva jusqu' la fin

par

le

poison assurent quelques-uns.

a crit des sermons et plusieurs traits sur la rgle de son ordre. {Biblioth.

Carmel.,

de

la

t.

II,

coL 99.)

Jean de Vcrnon

(2)

Normand

place Maubert, dont

il

sa profession et passa sa vie

fit

prieur en 1456. C'est

tait

thque de sa maison, devenue clbre par


plusieurs traits sur les livres saints.

de Coquerel.

(3) Al.

Il

tait vicaire

doyen du chapitre de Lisieux


fut

commissaire du

en 1404

chard

roi

(4)

la suite. Il

Bibl. Carmel.

gnral et

et conseiller

officiai

mourut en 1461,
l.

II

de l'archevque de Rouen,

En

au paHemcnt de Paris.

d'une ambassade en Espagne. ^Gallia

Martin Defresncs.

11

les dillcrends

au Parlement en 1460,

t.

III

fut

do

christ.,

t.

XI,

la

comme
t.

col.

le

l'(54

il

chargea,

SlO.

Delaroque

Blan,

Uist.

p. 322.)

connnission

survenus entre

DrnoiLxi, Hist. unit: Paris.,

laissant

col. 137.)

Catalogue des Conseillers au Pari, de Paris, p. 25.

pour rgler

aux Carmes

qui fonda la biblio-

lui

aux assises de l'chiquier de Rouen. Louis XI

de la maison d'Harcourt

de France dans

fut lev

il

le

nomme

par l'Universit en 1456,

corps et les ordres mendiants. Cit^

coupable d'excs envois


V, pp. 605, 639).

les

lus do Paris.

DE RHABILITATION.
Infrascriptis, fui

caque

121

sic fieri vidi et audivi

Idcirco

praoscntes Iltteras seu praesens pul)licum Instrumen-

tum,

manu

allerius

scriptum,

fideliter

meo

sii^no

apostolico, una cuin appensione sigillorum infiasciip-

toriim

sii^navi, hic

me manu

propria subscribendo,

signatum

in vcritatis testiraonium, requisitus. n Sic


((

DE CrUISY.

J.

Et ego, Dionjsius Comitis, presbyter Constan-

tiensis dioecesis, in jure

canonico baccalarius, publi-

cus, apostolica et imperiali auctoritatibus

Curique

Conservationis (i) privilegiorum Universitati Parisiensi a

Sancta Sede apostolica indultorum

omnibus

juratus; super preemissis

sicut prmittitur, dicerentur

una cum testibus supra

sigillis

agerentur et firent,

fieri vidi et

signum

meum

dominorum Judicum,

pr-

audivi. Ideo, his

publico instrumento,

litteris, sive

alina fideliter scripto,

cum

dum

et singulis,

et notariis infrascriplis,

sens interfui, eaque sic

prsentibus

notarius

et

manu

solilum, una

notariorum in-

frascriptorum signis et subscriptionibus, apposui, requisitus et rogatus

(1)

On

testimonium

la

vais

de Senlis ou de Meaux

dfense de ses franchises.

assist d'un

Il tait

promoteur, de procureurs

munication.

prsid par l'un des vques de Beau-

lu par les Facults assembles.

de censure ecclsiastique contre

les

et

de

gens du

greffiers,
flsc, et

Le Conservateur,

pouvait procder par voie

mme

les frapper

mme

des rois.

l'assemble du 22 mars 149, le recteur de

l'Universit de Paris appelait le Conservateur de ses privilges


(

baculm defensionis\

qui gnait

si

d'excom-

Cette juridiction, place sous la sauvegarde du Saint-Sige, fut

longtemps redoute

dfense

omnium

appelait ainsi un tribunal permanent constitu au sein de l'Universit

pour
,

in fidem et

son bton de

Toutefois, Charles VII sut faire plier une autorit

fort l'administration.

Par ordonnance du 24 septembre 1400

il

contraignit l'Universit faire rparation aux officiers de la cour des aides, que le

Conservateur avait dclars paryures. (Dubollai, Hl. univ. Paris.,


et

V, p. 635.;

1.

111, p.

^81,

PROCS

122

etsingulorumprmissorum.

Sic signaturn

D. Co-

MITIS.
i<

Et me, Francisco FerrebouCy

jure canonlco licentiato


periali auctoritatibus

clerico Parisiensi, in

publico

apostolica et im-

Curiarumque Conservationis

privilegiorum, amae matri Universitati Parisiensi a

Saucta Sede apostolica

indultorum

et episcopalis

Parisiensis, notario jurato; qui praedictarum littera-

rum

apostolicarum prsentalioni, receptioni et re-

quisitioni,

omnibus

citationis

et singulis,

decreto, cterisque praemissis

dum,

sicut prmittitur

rentur, agerentur et firent, una

cum

dice-

praenominatis

testibus, et notariis supra et infrascriptis, praesens


interfui, eaque sic fieri vidi et audivi. Ideo huic prae-

instrumente

senti publico

gotiis lgitime

meum

prpedlto,

publicum

et feri

manu

alina,

me

solitum

signum

una cum

signis et

subscriptionibus dictorum notariorum apposui


quisitus et rogatus
et

in fidem et

singulorum praemissorum.

REBOUC.

))

re-

omnium

testimonium

Sic signatum

ne-

aliis

fidellter scripto,

F. Fer-

))

Et me, Petro de Rupe, canonico Aniciensi

in

utroque jure baccalario, ac litterarum apostolicarum


abbreviatore

necnon auctoritate

apostolica publico

notario; qui praeinsertarum litterarum apostolicarum


praesentationi

receptioni, requisitioni, citationis de-

creto, caeterisque praemissis

omnibus

et singulis,

dum,

sicut prmittitur, dicerentur, agerentur et firent,

una cum prnominatis


scriptis,
divi.

Et

testibus

prsens interfui, eaque


ideo

me

Iiuic

et notariis

publico instruraento,

alterius fideliter scripto, aliis

me

supra-

sic fieri vidi et

au-

manu

occupato negotiis,

DE RHABILITATION.

123

meura solitum apposui, una cum


signis et subscriptionihus diclorum iiotariorum
in
fidem et testimoniuin omnium et slngulorum prmissorum, requisituset rogatus. Sicsignatum P. de
RupE.
subscripsi, et sii^num

Deinde sequitur

((

relatio cxsecutionis.

Reverendissimo ac reverendo in Christo patribus

acdominis, dominls Johanni, miseratione divina ar-

eadem
commis-

clicpiscopo et duel Reraensl, ac Guillelmo,

miseratione episcopo Parisiens!


sariis

judicibus et

in hac parte, a sanctissimo in Christo ptre et

domino nostro, domino Calixto, divina providentia


papa tertio

una cum reverendo in Christo ptre

domino, domino episcopo Constantiensi, vestro


parte collega

specialiter deputatis

cum

illa

humiles

subditi

Socius

Rothomagensis dicesis,
mensis dioecesis
notarii

et

Foies

etc.

presbjter

Geraldus de Sale, Re-

eadem auctoritate apostolica

reverentiam debitam

in hac

clausa

Quatenus tos, vel duo aut unus vestrum,

Vestri

et

cum

jurati

obedientia et ho-

nore. Noverint reverendissimae palernitates vestrae,

nos

litteras vestras, seu

edictum publicum, imo verius

apostolicum, cui prsentes nostrae

litterae

sunt ac-

test (i) alias annexe, pro parte honest mulieris


Ysabellis, matris, et nobilis ^iri Ptri d'Arc, mllitis, fratris,

aliorumque parentum defunctee Johannae

d'Arc y vulgariter

dicta* la Pucelle, nobis praesenta-

tum, reverenter rcpiss; ipsumque vestrum edictum,


undecima hujus mensis

in sua originali forma, die

(I)

usil

Manuscrit Noire-Dame, aclelce

dans l'ancienne procdure.

forme irrgulicre du mot actachiat

PROCS

124

decembris, valvis

ecclesiae

horam nonam de mane dlct

publie, circa

fixisse; ipsasquelitteras,

clesia

Rothomagensis, palam

ab

liora

illa

qua dlvina

in ec-

celebiabantur, usque ad horam duodecimam

vel quasi, ejusdem dlei, et in crastinum,

dera originalis edicli

subscriptum

et

dnplum

ejus-

per nos, notarios praedictos,

signatum, eisdem valvis, usque ad

banc diem veneris, decimara nonam


cembris
libet

et

diei, af-

affixas et

mensis de-

dicti

affixum dimisisse; nosque et

nostrum, earumdem litterarum seu

quem-

edicti vigore,

omnes

auctoritate apostolica, peremptorie citasse

et

singulos cujuscumque dignitatis, preminentiae, gra-

dus, honoris

status et conditionis exsistant, seu

modolibet interesse credentes


tes

formales

quondam

quo-

aut in forma juris par-

denuntiatores, vel accusatores dicte

Johannae, processuum contra eam,

dum

vi-

veret, in prtensa materia fidei factorum defensores,

aut

alias partes se

exhibere volentesjuridice, prout et

eadem auctoritate apostolica in his sci-iptis vestris vocastis et citastis, ad diem vicesimam hujus
mensis decembris hora Tertiarum si dies ipsa juridica fuerit; alioquin ad proximam diem juridicam
eos,

inde sequentem, qua vos pro tribunali

aut alium,

seu alios, pro vobis subdelegatione veslra fungentes


in hujusraodi causa, sedere contigerit; per se vel per

procuratores suos idoneos,

suficientcr

cum

omnibus, juribus,

litteris et

juvare voluerint in

liac

illis

quibus

se

in aula archiepiscopali,

instructos,

munimentis,
parte; Rothomagi,

coram vobis,

altero vestrum,

aut subdelegatis, vel subdelegandis vestris


rius

vestrum

nendum verbo

aut alte-

comparituros, ad dicendum vel propovel in scriptis

quidquid dicere volue-

DE RHABILITATION.

125

rint, conlra litteras aposlolicas praedictas, evocationes


et relationes, seii

cxseculionem earumdem; iiecnon

de justitia et jure

et

quod justuni

is

litleris, ac

tibus In dlctis vesti


opiis

iiici it,

rcsponsuros,

dcpendentiis et connexis, ad

prout juris fuerit,

cum circumstantiis,

omnes

actus juridicos,

intimatione dbita, certifcantes ipsos

quod,

sive

si

exsecutionem inclusive;

iisquc ad diffinitivam et ejus

cum

conqueren-

promoiori vestro,

aiit alias,

processuros, in hujusmodi causa

fuerit,

sic citatos

priixo peremptorio termino supradicto

comparuerint, seu non


subdelegnndi,

vos, vel vestri, ut prfertur,

auteorum seu vestrum

fuerit et rationis,

alter,

prout jnris

absentiumcontumacia nonobstante,

dbite procedetis, procdent aut procedet aliquis ves-

trum seu eorum alter prout juris fuerit. Quibus


quidem citalionibus, nullus de citatis comparuit, nec
,

copiam

petiit,

jusmodi,

qnamvis qualibet dierura

multitudine populi

affixionis

lectae fuerint.

hu-

Quae

praemissa sic per nos facta fuisse, reverendissimis paternitatibus vestris

certificamus

per prsentes. In

cujus rei testimonium, easdem prsesentes noslras


teras signis nostris

Sic signatum

((

de Sale.

a Socius et G.

Tnor litterarum

lit-

manualibus duximusroborandas.

citationis in dicesi Belvacensi publicatarum.

JoHANAEs, miserationedivina archiepiscopus etdux

Remensis, Guilleljius, eadem miseratione, Parisiensis


episcopus, judices et commissarii in bac parte, a sanctissimo in Christo ptre et

Calixto

domino nostro

divina providentia papa tertio, una

verendo in Christo ptre

et

domino

cum

re-

domino, Constantiensi

episcopo, nostro in hac parte collega, ad infrascripta

PROCS

126
specialiter deputati,

cum

clausa

illa

velduo, aut imus vestrum

Quatenus vos

universs et slngulis

abbatibus, prioribus, decanis, prccpositis, archidiaconis, thesaurariis

prcentoribus, cantorlbus, archi-

presbjteris, canonicis, rectoribus et perpetuis vicariis,


et allis cappellanis, curatis, ac aliis personls ecclesiasticis, beneficiatis et

non

exemptis, et etiam notai

per civitatem

beneficiatis, exemptis et
iis

et dioecesim

libet constitutis, et

non

et tabellionibus publlcls,

Belvacensem,

eorum cuilibet

et aliis

in solidum, ad

ubi-

quem

seu qiios nostr preesentes litterae pervenerint, salu-

tem in Domino,

et

mandatis nostris, imo verius aposto-

firmiter obedire. Noveritis [quod] nos litteras

licis,

sanctissimi in Christo patris et

domini nostri

domini

pap teitii, cum iilis canbuUa plumbea ipsiiis domini nostri


Papae, bullatas, non yitlatas,non cancellatas,non abrasas, nec in aliqua sui parte suspectas, sed omni prorsus
Calixti

divina providentia

nabisenis (i), yera

^vitio et suspicione carentes

Tenerabilem

nobis [prsentatas] per

scientificum et egregium \irum, magis-

trum Petrum Maugerii decretorum doctorem; praesendomino Petro d'Arc,


,

tibus et adstantibus nobili \iro,

milite, ac Ysabelle, ejusdem matre, hoc petentibus et

requirentibus ac stipulantibus pro Johanne d'Arc


fratre dicti

domini Ptri

d Arc ,

Tullensis dicesis

in dictis litteris apostolicis descriptis; in testium et

notariorum praesentia , cum ea qua decuit reverentia


recepimus, hujusmodi sub tenore

cf

Calixtus, epi-

scopus, servus servorum Dei, etc., ut prias paiet.

(1^

Ms. 50T0, canapisciiis. Adjectif qui ne se trouve pas dans le glossaire de

Cange

Du

mais rgulirement form du substantif cannabesum ou cannabisum.

DE RF.HABILITATION.

127

Postquarumquidem littemrumapostolicarum praesenlationem et rcceptionem, fuimiis, per dictiira domiPctrnni d'Arc, mllitem, et Ysabellem

luui

matrem,
( Ave

stipulantes

lei^itline

frati'c

pro

dlcto

ejus

Johanne

ejiisdcm dominl Pctrl clArc, in dictis

litteris apostollcls principaliter

stantia dbita requisiti, ut

nomiiiatos,

in negotio

cum

hujusmodi,

juxta formana et tenorem dictarum litterarum

prsentalarum, procedere cuiaremus, atque

nem legitimam contra reverendum


dominum cpiscopumBelvacensem,

in-

in Christo

nobis

citalio-

patrem,

etsubinquisitorem

haereticae pravitatis, in dicesi Belvacensi constitu-

tum,

ac proraotorem

curise Belvacensis

sua

communiter

negotiorum criminalium

necnon omnes

dicte

alios et singulos,

vel divisim interesse credentes,

de-

cernere vellemus et dignaremur. Nos igitur, considrantes, Paulo testante, obedientiam victimis jure

prponi, ad ealibenter intendimus, perquae, superio-

rum

Sanct Sedis apostolicae parendo

et praecipue

mandatis, juslitia in publicum pateat, et veritas in

oblivionem non Tagetur

ut exinde contra nescientes

ipsamque
prsumentes, ipsa, regnorum pro-

in semitis-jlistitise gressus suos [dirigere]

conviciis lacerare

tectrix, poscentibus

quo libramine

tribuatur. As-

sumpto nobiscum, quoad prmissa exseqiienda


debito terminanda, et prout in siiprascriptis
apostolicis nobis fieri

gioso

\ iro

fratre

mandabatur, venerabili

Johanne Brehalli

et fine
litteris

et reli-

sacrae theologiae

professore, ordinis FratrumPraedicatorum, altero


reticae pravitatis in

regnoFranciae Inquisitore; volentes

mandatum apostolicum suprascriptum


parte directum

h-

nobis in hac

reverenter exsequi , sicut tenemur

PROCS

128

vobis omnibus et siiiguHs, universis superius nominatls


et vestrum cuilibet in solidum (quos, auctoritate apostolica

in

secundo

hac parte requirimus et

et tertio,

sub excommunicationis

et

monemus primo
,

ac in \irtule sanctae obedientiae,

pna quam

in tos et ves-

trum quemlibet, qui super hoc fueritis requisiti seu


requisitus, [si] mandatum nostrum, imo verius apostolicum
rit

contempseritis, seu ne^^lexeritis

contumaciter adimplere,

jusmodi

imo verius

et

apostolicis,

aut neglexe-

mandatis nostris hu-

non

parueritis

cum

effectu feremus , dicta canonica monitione prmissa),


districte prsecipimus et mandamus quatenus, ad hu-

jusmodi mandatum nostrum exsequendum, aller vestrum alterum non exspectet, nec unus per alium se
excuset.

torem

Eosdem dominum episcopum

et

subinquisi-

dictae liaeretic pravitatis, in dicta dicesi Bel-

vacensi constitutum

minalium

omnesque

ac

promotorem negotiorum

alios et singulos,

cri-

cujuscumque

status, gradus, sexus, dignitatis aut condilionis exsis-

tant,

communiter

vel divisira sua interesse credentes,

imo verius apostolica, peremptorie


citare curetis; quos et eorum quemlibet nos etiam,
tenore prsentium, citamus, ut, duodecima die raensis
decembris (i) proxime futuri, si dicta dies duodecima
ex parte nostra

juridica fuerit

et

nos in aula majori archiepiscopali

Rotliomagensi, adjura reddendum, pro tribunali sede-

nostrum sedebit; alioquin proxima


die juridica ex tune immdiate sequente, qua nos, aut
nostrum alter, in dicta aula majori archiepiscopali Ro-

bimus, aut

alter

thomagensi, adjura reddendum [sedere] contigeril; per

(1)

Les manuscrits, septembris.

DE RHABILITATION.
se vel prociiratores suos Idoneos,

129

ad causam hiijusmodi

specialiter constitutos et suflicienter instructos,

cum

munimenlisnegotium
liujusmod! concernentibiis, Rothomagi, in aula pr-

omnibus juribus,
dicta,

litteris et aliis

compareant

vel altero

in judlclo lgitime, corara nobls

nostrum, ad dlcendum

quldquid dlcere

et

proponenduin

et allegarc voluerint

contra litteras

apostolicas praedictas, cltatlonem, relatlonem et ejus

exsecutionem

procedendum

et alias ad

causa, secundum casus

et

in

hujusmodi

narrationis exigentiam,

usque ad decislonem ipsius causcC

prout fuerit juris

etratlonis; elsdem Petro et Ysabelll, princlpalibus et

pro dicto Johanne stipulantlbus, atque promotori


caus hujusmodi principaliter constituto, de justitia
responsuri. Si vero praefatos episcopum, subinquisi-

lorem

et

causarum criminallum promotorem invenire

personaliter

non

possetis, citetis eos in

tationum suarum,
cessus

si

domibus habi-

ad easdem pateat vobis tutus ac-

alioquin in ecclesia cathedrali Belvacensi

affixlonem praesentium

seu

aliis locis

-venerit

per

earumdem veram copiam,

notariorummanibus signatam, quando


populus fidelium

in ipsa ecclesia

ad divina audienda

de quibus fueritis lequlsiti

et in

seu requisitus;

tamen quod, in his exsequendis, alter vestrum alterum non exspectet, nec unus per alium se excuset;

ita

et allas laliterquod

hujusmodi nostra citatio ad ipsoruni

subinquisitoris et causarum criminalium promotoris


et

aliorum sua interesse credentlum

debeat et prae-

suraatur Terisimiliter notitlam pervenire,

forma superius
inquisitorem et

interesse credeiites,
II.

modo

et

eosdem subpromotorem, ac omnes alios, sua

expressatis. Certlficantes

quod,

sive in dictae citationis ter-

PROCS

130

mino comparuerliit,
nostrum

sive

non, coram nobis aut altero

nos in causa hujusmocll procedemus ad in-

stantiam partliim coram nobis lgitime comparentium,

aliorum absentia seu contumacia non obstante. For-

mam vero citationis, et quidquid super praemissisduxefaciendum, nobis, per vestras patentes

ritis

harum nostrarum

litteras,

litterarum seriem continentes, vel

instrumentum publicum, remissis prsentibus, stu-

Mandamus taraen"vobis

diligenter intimare.

deatis

ut dictis subinquisitori, promotori, et


resse credentibus,

rum tamen sumptibus


singulorum fdem

sua inte-

petierint et iabere volueiint,

si

faciatis seu fieri procuretis

et

aliis

copiam de praemissis ;

et expensis. In
et

quorum omnium

testimoniura praemissorum,

prsentes nostr citationis

blicum instrumientum

ipso-

litteras, seu prsesens

pu-

per notarios publicos infra-

scriptos et nostros in hujusmodi causa scribas, et per

mandamus, et nosappensione communiri. Datum et

nos juratos, subscribi

et publicari

trorum sigillorum
actum Parisius, inmajori aula superiori episcopali Pasub anno a nativitate Domini m.ccccly., inrisiensi
dictione tertia, die xvn. mensis novembris , pontilicatus domini nostri Calixti, papae tertii, anno primo.
,

ibidem venerabilibus

Prsentibus

viris, maglstris

et

litleratissimis

Gerardo Ge/ie, Guillelmo Boidl , ac

Johanne Soj^et (i), Johanne de Vernone, orCarmelllarum , sacras theologi professoribus;

fratribus
dinis

Hectore de Quoquerel , Martino de Fraxinis, decre-

torum doctoribus
injure canonico
tis

Petro

Gaj Johanne Le Rebours


y

licentiatisj lestibus

ad prmissa voca-

spcial ter et rogatis.


i

((

Verum

(i) Mss.

5970

quia ego, Johannes de C'uIsj, presbjter


et

N. D.

Johanne Foret.

DE RHABILITATION.

131

Autissiodorensis dicesis, in jure canonico licentlatiis,

pubiicus, apostolica et imprial! auctoritatibus

iiotarius, ciiriaeque episcopalis Paiisiensis juratus et

scrlba, prcTediclarumlittcrarum apostolicarum pra?sentationi, pctitiotii, dccreto, cterisquc prmissis

bus

et singulis,

et firent,

dum,

prsens, una
eaque

infrascriptis, fui,

omni-

sicut supra scribunlur, agerentur

cum

testibus supra et notariis

sic fieri vidi et audivi

idcirco

praesentes litteras, seu prsens publicum instrumen-

tum, manu

me

aliunde prpedito, scriptum

hanc pubb'cam formam redactura, signo


apostolico, una cum sigilorum dominorum revein

fideliter,

meo

alterius,

rendorum

in Christo

palrum,

rum publicorum signorum


sione, signavi, hic
veritatis
stat

et

subscriptionum appen-

propria

manu

subscribendo, in

testimonium prmissorum, requisitus. Con-

de his Terbis

Calixti,

me

dictorum notario-

et

pap

domini nostri, domini


anno primo , inadvertenter ob-

pontificatus

tertii,

missis, et in ultima linea posilis seu scriptis (i);

approbo. Sic signatum

fideliter

J.

raissa, et in

ultima linea posita

raissa et

non

probo.

Sic signatum

((

de Cruisy.

Et ego, Dionjsius Comitis, presbjter,

Illa verba,videlicet^o/2^//zc<2/M5^ etc.,

vitio,

inadvertenter ob-

D. Comitis.

Et me, Francisco Ferrehouc,

etc. (2).

ex inadvertentia ob-

sub eodem signo,


:

qu

fideliter ap-

clerico Parisiensi, etc.

Constat de his \eih\s, poTiiiJicatus^ etc., inadvertenter


obmissis et in ultima linea positis. Sic signatum
(<

F.

Ferrebouc.

(1) Cette omission n'avait eu lieu que dans


Les mots prcits se trouvent leur place dans
(2;

Le

reste

de

la

la
les

rdaclion de l'acte original.

deux Mss. 5070

formule corarae ci-dessus, p. 121.

et N. D.

PROCS

132

Et

me,

similiter,

Petio de Rupe, canonico Anl-

etc.

Constat de hls verbis, pontificatus , etc.,

non
tim line

ex inadvertentia obmlssis, et in fine ul-

cieiisi

vitlo, sed

additls. Sic

signatum

Beinde scquitur lenor

Reverendissimo ac

tribus

dominis

et

P. de Rupe.

relationis cxsccutoris.

reverendo

divina archiepiscopo et duci Remensi

mo,

Christo

in

dominis Jolianni

pa-

miseratione

ac Guillel-

eadem miseratione episcopo Parisiensi, judici-

bus, etc., etc., vester humilis Joliannes de Frocourtj


in jure "canonico licentiatus, canonicus Belvacensis,

publicus

apostolica et imperiali auctoritatibus

ac

curiae Conservationis privilegiorum universitatis sanctissimi studii Parisiensis, notarius, reverentiam

honore ac

servitil

cum

promptitudine. Noverint vestrse

reverendce paternitates mie [rcpiss] litteras vestras


patentes citatorias,

sigillis vestris, in

cera rubea, alba

circumdata, necnon alio tertio mihi incognito,


tas,

sigilla-

ac signis et subscriptionibus raaglstrorum Johan-

nis de Cruisj, Dionjsii Gomitis, Francisci


et Ptri de

Ferreboac

Rupe, notariorum publicorum, munitas

et subscriplas,

liodie, scilicet sabbati,

xxix. mensis

novembris, hora vesperorum, anno Domini mcccclv.,


indictione tertia
patris et

dentia papsc
viri,

dem

pontificatus sanctissimi in Christo

domini nostri, domini Calixti, divina provitertii,

domini

anno primo; pro

et ex parte

nobibs

Ptri d'Arc, militis, et Ysabellis, ejus-

matris, atque Johannis d'Arc , ejusdem domini

YXxxd Arc,

militis, fratris,Tuliensis dioecesis,

exsequendum

cum reveQuibussicper me recep-

directas atque traditas; quas

rentia, prout tenebar, rccepi.

mihi ad

DE R.nABlLITATION.
lis, illico

(l

Incontinenti,

[me

133

contiill]

ad praeseiUiain

reverendi in Cliristopatris etdomiiil Gulllelmi^r


/<7/ir/^(i),cpiscopi lelvaceiisls,

Hel-

tune in ambulatorio

sul

palatii episcopalis exsistentis , pluribus notabilihus per-

sonis associati; inter quos erat discretus vir, dominiis

Reginaldus Bredoulle , canonicus Belvacensis,

domini episcopi seu

ejus curi

causarum

officii

ipsliis

promo-

tor sive fiscalis procurator (2); ibidem etiam casualiter

reperto religioso \iro, fratre Geremaro de Morlanis,


prlore conventus Fratrum Pragdicalorum Belvacen-

sium.

Quarum quidem

rins apostolicanim

litterarum vestrarum,

imo v-

vigore sive praetextu, ipsas, pro

majori parte, eisdem domino episcopo, ac proraotori,


et fratri

Geremaro, pluribus ibidem adstantibus, pu-

blie, alta et intelligibili voce, perlegi, et ad notitiam

omnium

supradictorum deduxi

et singulorura

atque

verentia

dominum Guillelmum, episcopum, cum requa decult, atque suum promotorem ante-

dictum,

citavi

praefatum

comparituros per

procura tores

se, vel

suos idoneos, specialiter constitutos et sufficienter in-

coram vobis, seu altero vestrum, duodecima


proxime futuri, si juridica dies
fuerit, in aula majori episcopaii Rothomagensi; alioquin proxima diejuridica ex tune immdiate sequenti,
qua vos aut alterum vestrum, in dicta majori aula,
structos,

die mensis decembris

ad jura reddenda , pro tribunali sedere contigerit;

dem Petro

il

[et]

YsabelH, principalibus,

(1)

vque de Bcauvais de 1444

(2)

En mme temps doyen de

avait t lev

on 1423. Mort

ubi scribitiir Bredouille.)

le

et

1462. {Gallia christ.,

la

collgiale

25 juin 14G3. {Gallia

pro dicto Jo-

IX,

t.

de Gerberoi

eis-

col.

759.

dignit laquelle

christ.,

t.

IX,

col. 774,

PROCS

134

hanne stipulantibus, atque promotori caus ,


tis

vestris litteris specificatae

ros.

Aut

prout

alias dlxi,

et

plenus

quemadmodum

continetur;

de

in

dictis

rum, priorem supranominatum;


vitrura in

conventu suo

responsu-

esset

vestris

interrogans,

et

dictum

justitia

exercui atque certificavi,

petens

supra

qiiibus

sentibus

feci,

in dic-

litteris

prae-

fratrem Geremaet

ab eo quassivi,

pro prsenti aliquis

in-

quisitor seu subinquisitor hreticae pravitatis; seu


aliquis in partibus istis,

tem

inquisitoris

de suo ordine, habens potesta-

adesset, ut cura eo loqui possem, et

ad ejus notitiam praemissa deducere. Qui respondens,

quod nullum inquisitorem seu subinquisitorem, aut ali.um ab Inquisitore potestatem habentem,

dixit

in suo conventu, seu alibi in dioecesi Belvacensi, scie-

bat; tamen prmissa, quae sic audierat, inquisitori


Parisius exsistenti rescriberet, seu scripto notifica-

me

dictis, factis et

exsecutis, praefatus reverendus pater,

dominus Guilet super ibi no-

ret.

Quibus

sic,

ut praefertur, per

leimus, episcopus
tificatis

respondit quod in

atque causa, in vestris

litteris citatoriis speci-

nullum interesse habere credebat seu praetendebat; recommendans se nihilominus vestris reverendis
paternitatibus. Dictus autem Bredoulle , ejus promotor, respondit quod in his prcemissis sua non
interest , nec aliquod interesse in hoc prtenficata,

dere intendebat. His igitur peractis, linaliter, dicta


hora, recto tramite ad ecclesiam

me

transtuli et ante

majorem Belvacensem

portam ejusdem, dura

clesiadivina celebrabantur, tenens in mcis


teras vestrascitatorias.

Quarum

in dicta ec-

manibus

vigore citavi

omnes

lit-

et

singulos in negotio descripto interesse putantes sive

DE RIlABlLlTATIOiN.
credentcs,jiixla

vestrarum

135

formamscu sericmdictarum littcrarum

ipsarum quoque copiam in pcrgameno

scriplamacsignis quatuor notariorumroboratam,atque

per ipsoscollationatam, ad valvasrjusdem ecclesi puhlicc

aflixi,

oam ibidem

ac

tris

dimisi. Praesentibus ([uoad

personam promotoi

ca qua3 facta fueruiit ad

is

et fra-

Gereraari, veiierabilibus et scientificis viris

ma-

gistro Ilugone Rogier, cjusdem dorai ni episcopi sigillifero etcaiionlco Belvacensi;

Petro Coielle, ipsius do-

mini procuratore gnerai i; Johanne de GranvUUer,


tabcllionc curi episcopalis Belvacensis

bus

aliis

ibidem adstantibus, et per

et rogatis.

me

Ad

ea

autem qu

me

euro pluri-

in testes vocatis

dicta et facta fuerunt per

ad valvas dict ecclesi Belvacensis, fuerunt pr-

sentes domini

Cardot

Firminus Rayer, canonicus

Johannes Bordelle, magni

et

Johannes

vicarii

ac ^Egi-

dius Gourbaull, ejusdem ecclesi matricularius; quos

ad prmissa in testes invocavi. In majus igitur robur


et

testiraonium prmissorum, et quod

prout

quemadmodum

et

Joliannem

</e

prmissa,

superius scribuntur, per me,

Frocourt, notarium supranominatum,

fuerunt facta, dicta et exsecuta

ego

ipse,

Fvocourt,

prsentem meam relationem, seu prsens publicum


instrumentum, manu alterius, me prpedito et valde
occupato, fideliter scriptum, exinde confeci et publicavi, et in

hanc publicam formani redegi; signoque

meosolito, hic

me propria manu subscribendo, signa vi,

ipsumque instrumentum

ad marginem hujusmodi

"vestrarum litterarum citatoriarum, de quibus supra


fit

mentio, sub

gnatum

Jo,

meo

sigillo

suevi, affixi sivejunxi

consueto, et quo uti con-

requisitiis et rogatus. Sic si-

de Frocourt.

PROCS

136

CAPITULUM SECUNDUM.
[Continuatio assignationis post defectum citalorum ad civitatem

Rothoma-

gensem.]

Anno Domini mcccclv.,

die vero mensis decembris

duodecima, indictionetertia,pontificatussanctissimiin
Christo patris et domini nostri, domini Calixti, divina
providentia
est

pap

descriptum

tertii

ad

anno primo ,

quam diem

citati

sicut superius

erant

reverendus

in Christo pater, dominus Beh^acensis episcopus, subinquisitor hreticae pravitatis in dioecesi Belvacensi
constitutus, ac

promotor negotiorum criminalium

cu-

ri Belvacensis, omnesque et singuli sua in hac parte


interesse credentes; ad

dominis Delegatis

comparendura coram

praedictis

Johanne, miseratione divina Re-

mensi archiepiscopO;

et Guillelmo,

eadem miseratione

episcopo Parisiensi;, judicibus et commissariis in hac


parte

una cura Ricardo

Constantiensi episcopo

prfato domino nostro Calixto, ad infrascripta specialiter deputatis,

cum

clausa

illa

duo, aut unus vestrum

Quatenus tos,

in palatio sive

"vel

majori aula

reverendissimi in Christo patris et domini, domini

Rothomagensis archiepiscopi. Qua die comparuit coram praefatis dominis Delegatis, archiepiscopo et episcopo supradictis, episcopo Constantienti absente, sed
asslstente et assumpto fratre Johanne Brehal, suprascripto

venerabilis et circumspectus vir, magister Ja-

cobus Foucques, canonicus Rothomagensis, procurator et nomine procuratorio venerabilium, personarum

d Arc

daminorum
d Arc, fratrum quondam Johannae

Ysabellis

matris

Ptri et Johannis
d' Arc, vulgariter

DE RHABILITATION.

137

nunciipatse la Pucelle, suo et niiorum

parentum

et

consanguineorura ipsius Johannoe nomiiiibus; de cujus mandate,

apud acta causas hujusmodi, legltimis


constat documentis; asserens diem hodiernam, instanlibus et requirentibus Ysabelle, Petro et Johanne, pa-

rentibus et consanguineis ejusdem Johannse, eisdem

reverendopatri, subinqulsitori, et promotori causarum

crlminalium, fuisse assignatam; petens et requirens,


a dictis

dominis Delegatis

tum opus

et

quannon comparentes, pro

per eos,

esset, ipsos citatos

contumacibus reputari,

et in

sibi et in

eorum contumacia, per

eosdem decerni et statui , prout juris fuerit et ratioEt tamen illi judices, commissarii prfati, nolentes partes arctare, sed maturitale dbita justitiam minis.

nistrare, liujusmodi diei assignationera hinc ad

diem

lunseproximam, quaeerit dcima quinta mensis decembris supradicti, ex officio et alias prorogaverunt et

declarando partes

con-

tinuaverunt

ac

comparuissent. Praesentibus ad haec vene-

si

ista die

illa

die audiri debere

rabilibus et scientificis viris, magistris Hectore

de Co-

Johanne Gresler, iEgiGuillelmo Auher (2) et Johanne

querel, utriusque juris doctore;

dio de Campis (i),

Dugi,

testibus ad praemissa vocatis specialiter et

ro-

gatis.
[Productiones

Adveniente autem
dicti

factae

pro fundatione

dicta die

judicii.]

dcima quinta supra-

mensis decembris, comparuit in judicio, coram

judicibus et commissarlis praefatis atque fratre Jo-

i.

(1)

Autre que celui qui figure au procs de condamnation. Voy.

(2)

Mentionn

XI, col. 892.

comme

chanoine de Coutances en li'ii dans

t.

I, p. 40.

le Gall. christ,,

PROCS

138

hanne Brehal,

sacras theologiae professore, altero

ex

cum

eis

inquisitoribus in regno Franciee coiistitutis,

assumpto, pro
latium sive

apud dictum pamajorera aulam prfati domini Rothoraatribiinali sedentibus,

gensis archiepiscopl

venerabilis et scientificus

A'ir,

magister GulUelmus PrevosteaUy supradictorum Ysabellis, Ptri et

ratorio

Johannis d'Arc procurator et procu-

nomine,

jusmodi caus
assistente

magn

et

de cujus mandate, apud acta huconstat documentis;

legilimis

auctoritatis et scienti viro,

slbi

domino

Petro Maugier, decretorum doctore, in materia et


causa hujusmodi, dictorum Ysabelis, Ptri et Johan-

aliorumque parentum

nis,

per dictos dominos dato

dictae

Johannae, advocato,

et distributo.

[Qui] pro dic-

torum dominorum Delegatorum jurisdictionis et judicii fundatione, exhibuit rescriptum apostoHcum suprascriptum; necnon citationes, [lam] contra dictum

dominum episcopum Belvacensem, subinquisitorem


promotoremcausarumcriminalium curiaeBelvacensis, quam contra omnes alios et singulos sua commuet

niter vel divisim interesse credentes,

prout in

actis

hujusmodi, de verbo ad verbum atque ea realiter in


scriptis, produxit,

rum

cum earum

exsecutionibus; qua-

tenores citationum et earum. exsecutionum su-

pei ius describuntur.

Post

quam

(i) nostrorura jurisdictionis

et judicii

fundationem, ipse magister Petrus Maugier , advoca-

abqua ostendere volens, pro hujusforma solemnis proposiprotulit palam et exposuit in effectu ea qu

tus praefatus

modi

lionis,

(1)

causae deductione, in

Ou

qiiorKm. I.cs Mss. portent

riijus.

DE RHABILITATION.

139

sequiintur, verbisgallicis, ad dictos dominos Deloalos verhodlreclis; jDrsentlbus praelatis, doctoribus et


allis ecleslastlcls et

viris

solemnibus de omni statu; incipiens sub hac

forma

[M.

scularibus in muititudine copiosa,

Pctri MaKjicr proposilio in latinum translata (1).]

Ex approbata

gotiis arduis

et

honesta

observantia

rbus

et dlfficillbus

ne-

in

solet praecedere

divinum verbum ad implorandum sublimis gratiae


directionem ternam , ad honorandum alias excellentes judices suamque et audientium benevolenliam

procurandum,

et

prsertim,

casus occuirat, ad

si

decus et laudes Sanct apostolicae Sedis et Supremi

Romani
celsa
est

Pontificis,

Ab

hac autem exmedio , exorta


delegatio commissa specialiter in

domini

nostri.

sancta et apostolica Sede, sine

omnis

facullas et

hac parte, vobis, prclarissimis patribus, praelatis


dignissimis et dominis metuendis
licet et iliustri

Remorum

reverendissimo

sci-

archiprsuli, duci, primo

Franciae pari, et legato nato (2); reverendo et disertissimo Parisiorum pontifici

ribus fulgentissirais

professore

utriusque juris docto-

secum vocato sacr theologiae


fratre Johanne Brehaly
,

probatissirao

haereticae pravitatis Inquisitore fideli in

regno
tiae

(1)

hic praesentibus

necnon

hoc Franciae

lucidissiraae sapien-

splendore rutilanti episcopo Constantiensi, absenti

Le manuscrit de D'Urf m'a

surtout servi de guide pour la restitution

de

ce morceau, qui fourmille de fautes dans les grosses authentiques du procs.


(2) Lgat-n.

Jean Jouvenel des Ursins fut le premier qui prit ce

resta depuis aux archevques de

Reims. {Gallia

christ.

t.

IX,

titre

lequel

col. 131).)

PROCS

140

nunc. Exinde merito per me, nuper legentem doctoris

geiitium eplstolas

benignum parlter
Romaiios,

omni

c.

xv,

recollectum

i4

veibum suum

scriptum in Epistola ad

et divinura,

v.

est

Pieni estisdilectlone et repleti

scieiitia.

((Digiiissimi patres, materia instans, pia

pena

querela est lugubris

compasslone

supplicatio humilis et

imporatio justi judicii vestri in forma juris. Partes hic

conquerentes justissime sunt


Petrus et Johannes, sui liberi
parentes

Ysabellis d'Arc, mater,

fratres

suique caeteri

suum procuratorem. reprsentali

hic per

competenter. Querela lamentabilis. Ipsa hcestbonae


recordationis

et

Johanna

humilis

vulgariter dicta la Pucelle

d'Arc

pridem

virgo humilis et inno-

cens, de partibus Lotharingi, de Dorapno-Remigio,


Tullensis dicesis,

prope Nemus-Canutum (i)

confinibus regni Francise

exorta

in

ex honestis pa-

rentibus, pauperibus et honestis, vita et moribus

commendata plurimum

in sua humilitate;

pridem per honesta licitaque

qu,

iicet

et catholica mdia, plus

procedentia, ut verisimiliter praesumitur, ex divina


dispositione

bonum

et

quam alias,

sui regni,

ad domini nostri Rgis decus,

multa magna armorum exercitia

honorifice aggrediens et
regiae majestatis

inique tamen

mancipata
et

in

subditorum suorum
, duro carceri
:

onerata et interrogata impie et violenter,


fidei

falso et

coram, tune Iicet nulliter

tensis judicibus,

Sk

et ulilltatem

ad honorem

dolose et injusle detenta

prtenso processu

agitata fuit,

(1;

consummans

Lisez plutt

et

calumniose

de facto pr-

Petro Cnuchon , tune episcopo Bel-

Novum Caxirum.

DE RIABILITATION.

quodam

\acensi, et

111

fratre Joliamic Magislri

de or-

(lineFralrum Praeillcatorum, prtenso Belvaci subinquisitore fidel

instante

cio Benedicite

quibusdam

quodam Johanne de

asse to dicti episcopi

;,

suis coinplicibus.

aliis

Estiveto,

promotore,

et

Haec enim Puella

humilis et devota, juvenis et inexperta, vicibus itera-

ma-

tisacriter et subtilitor interrogata est, detenta in

nibus capitalium inimicoi um suorum


sui judices esse

hos

et

per eos, qui

non poterant quovismodo de jure per


,

fuit reputata a fide dviasse et errasse, et a

doc-

tamen

trina et traditionibus Ecclesiae; calumniose

et

contra verilatem et justitiam. Deinde ipsa Jolianna,

bina vice condemnata iniquissime est; altra ad perptues carceres et faciendum certam abjurationem sibi

ignotam;
fidei

tanquam

altra,

relicta est

brachio sculari

trema confusione

matione sua

fuisset rcidiva in erroribus

quanquam

sed imraunis ab

fraude, dolo

falso processu fundata

et

omni

scelere fidem.
est igi-

scandalis, crudelitate

doloribusque plenissiraa que-

memorand

Audite, clarissimi judices, ut a proposito

vine non cadamus. Magnus


post Christum

in fide

nequitia, calumnia, in fidei

rela matris et parentuni hujus

Dominum

defensor nostr sanct


visitans

in ex-

innocens
,

quovismodo. Haec

tur lamentatione, doloribus


,

in diffa-

catholica fidelis

contingente vel Eccleslam

impietate

tandem

ign crudeli cremata est

vere impositis criminibus


haesitans

et

parentiim et amicorum suorum publico

scandale et nota irreparabili

non

ille

verbo

di-

Paulus, vas electienis,

instructor

fidei

Puell.

prcipuus

et

benigna exhertatiene

Romanes, noviter saporantes

fructus terni

dulcedinem a christiana pullulantis reiigione; ut eos

,,

PROCS

142

in suis turbationibus consolaretur, ut eos doceret per-

severantiam in fide
dllectlonera,
((

verba

mutiiam caritatem
misit

estis dllectione

Pleni

eis

et

supernam
:

omni scieiitia.
dominus nosterPon-

repleti

Conformiter, electissiml judlces,


tifex

et

ab initio proposita

primus, cujus clementia laraentabilem hanc que-

relam suscipere dignata est; qui

alias generali

verbo

deductum fuit, resCum tempus accepero


ponderat conquerentibus
ego justitias judicabo (Psalmo lxxihi.); quod resut Parislus

in aula episcopali

ponsum

eequale visum est verbo

illi

eAangelico

a Des-

clamorem qui venlt ad me, opre


compleverint jam ipse clarius loquitur Pontifex
Summus. Scribo in promptu m inquit electis viris;
locum meum_, pro justitl rainisterio, eis confero

cendam

et \

idebo

si

ut, scrutata veritate, resultet vobis conquerentibus

Jam vestra
manus rescriptum tenet; jam onus commissum subire
optata provisio. Ipse dixit, et facta sunt.

YOtis

post

obtemprant

fiii

paternis

beatum Paulum, exprimentibus

et confi-

dignatur caritas vestra

dentibus in pielate et carltate vestra

sum

Certus

inquit ad \os, patres dignissimos; certus sumautera,


fratres

mei

ego ipse de vobis, ut

ait apostolica

pro-

quoniam pleni estis dilectione et repleti


omni scientia. Et quemadmodum dominus noster
videntia,

))

Papa, vestras agnoscens virtutes solidas et constantes,

verbum

apostoli vobis direxit; verba

voce vestris prsentant dorainationlbiis


ritudine desolata mater, tristes supra

eadem humili
doloris ama,

modum

fralres,

parentes et amici defunctae honestcie virginis, innocentis

Johann

la Pucelle

una cum sua lugubri

lentissima querela; quoniam,

et

do-

secundumprimampartem

DE RHABILITATION.

143

omnis enlm qui

nssiimpti verbl, pleni estis dilectione;

non
c.

37) (i)

et

morte {De Pnitentia, dist. i,


quoiiiam pcr hanc dilcclionem niliil me-

manet

tliliglt,

lliis iutelll!;o

In

([iiam aiiiorcm etdilectionem,

legispiaeceptoevanf^elicae expressam,

suh inngno

primo ad Deum,

secundo ad proximum. De secunda scriptum in Psalmo


rcputo , diligendo

Bcatusqui
et alibi

compatiendo sine passione alina

et

intelligit

Pupillum

super egenum et pauperem, etc.;

egenum justilicate,

et

de

et

manu

Non

diliga-

raus verbo et lingua, sed opre et veritate

(dist.

peccatorum liberate;

et in

canone

xLvii). Sicut hcec est radicata caritas, qua posita

contingere potest

mali

De

Pnitenticiy

dist.

nil
11,

Radicata haec est, quee coelum commovit, quae

c. 3).

Christum ad ima produxit

quae lapidem

angula-

rem

posuit (2) , ut faceret utraque unam, de qua in


canone Caritas (dist, 11, c. 5); a ubi enim fides et

non potest (caus. xxiiii,


quaest. i, Vid). Et pariter, secundum partem secundam verborum Apostoli, repleti estis omni scientia;
caritas deest, justitia esse

vos, gratia cooprante divina

summam

tuosa

nam
a

loquor scientiam

Deo

est,

eliam

vestra

bona

une

scientia et vir-

quoniam omnis bona

(dist.

caus. xxvi, quaest. 2, c.

et

di.

in

mala autem a diabolo

bona

(1) C'est

De Pe

et perf'ectionem tenetis signanter.

scientia, scriptum est in

citation

du Dcret, qui

xxxvii,

Qui

Bo-

scientia

Hinc
De

sine).

canone Si per.

est ainsi indique

dans

les

manuscrits:

7 . 1. J'ai corrig cette indication fautive d'aprs les ditions

modernes du Corpus juris canonici mais je


;

citations qui suivent, lesquelles sont

n'ai

pu en

faire autant

pour toutes

en gnral rapportes d'une maniera

si

les

d-

ictueuse, qu'il est impossible de les retrouver.


(2)

Tous

complet.

les

Mss. donnent

pollitit.

Le

reste de la phrase est d'ailleurs iD-

,,,

PROCS

144

XLVi

dist.

Ponam

in luce scientiam, et

non

prae-

teribo veritatem.

Ut autem principalemnostramdeductionem acce-

dam

et ut

laudes magisque assentatoris (i)

-vestras

animo , quam quas gratas habeam,


gressus sistam

dlccns dunitaxat

vestras dlscretlssimas

nas

directa sunt Aerba primitia


repleti

omni

facere exlstlmetls

qu merito ad

Pleni

perso-

et yirtuosa

clarissimas

estis dilectione et

sclentia. Supeiest, dignissimi patres et

judices discretisslmi, et excogitati processus, et senten-

tiarum praesuraptarum adversus nostram Puellam


nullitatem, dolum, fraudes, injustltiam, iniquitatem

prtensam

et falsam falsoque

facere et in

fidei

materiam, palam

medio aperire; ut luceat

supplicatio facta

Summo

actores , et exinde

veritate fundata

Pontifici per hos querulosos

manans mandatum apostolicum, ves-

tris

directum paternitatibus reverendissimis

et

quitate

undequaque complexura

justitia

attendere

piamque tandem supplicationem \obis alias porrectam et hic porrigendam , ex auditione proferre di,

gnemini,.

cum

exsecutione reparationeque propitiis

intervenientibus vestra tamen compassione et gratia.

Quoniara pleni

estis dilectione et scientia, instat

opus vestras dominationes

judiciale

officium exer-

centes, ordinem vestr legatae potestatis attendere,

ut in primis, educationem, famam, lionestatem

versationem

liujus

bon

et puell, conslderare llceat.

(1) Sic. Lis. et

Deum

ne vestras

con-

parentibus siquidera

catholicis christiauce religionissumpsit exordia,


et disciplinam;

et

voluntatis Johannae, virginis

mores

coluit, ecclcsiam frequentavit

latides

magis quidem assentatoris animo

DE RHABILITATION.
in aetate eliam teiieia

et

dum

aiiiios

145

appullt majores,

dlvinis ofFicils luterfuit, sacramenta eccleslastica

Poc-

iiitenllaprcescrtimetEucharistlaejdcvota soUIcitudinc
coluitsiep(3 et percepit;
li/.aus lidei et

asserens, nlliil doi^maEcclesl adversum quomodolibet , aiit


iiiliil

Roman Ecclesiae traditionibusobviaret;


imo et quamdiu iii liumanis substillt, omnem haeleslm deteslata est. Verura, dum annos pubres attiquodsanctae

gerat, a

bono

habuit

quibus edocta

cum honore

et utilitate

in Franciae regno militans


maximis, sua industria, victo-

inimicorum eodem

ri

procedere, revclationes

Spiritii crditas

regno Franciae

exslirpationem praedixit futuram brevi


ita fuisse

compertum

talium hostium

est.

Et tandem

in violenta capi-

imploravit Sanctae

Roman

reposita

Deo

judicium saepius

apostolicse Sedis.

sunt signa et indicia manifesta

manu medio pecuniarum

et in processu iniquo pulsata acriter

finaliter

manu quod

Quse

gratae et catholi-

personee.
((

Nulla igitm^ (i) contra ipsam informatio potuit

procedere, ex qua in
luerit, aut in

fidei

suspicionem notari va-

eam processus debuerit

circo et advers partes, in apostolico

manda to de-

processum suum attentarunt nullitate infecdolis compositum, violentia prclpitatum


et

script

tum

Id-

agitari.

sententias protulerunt iniquas

nullas

afectatas

falso processu fundatas, juri et justitias

in materia et

forma

(1)

((

Qualiter

Les manuscrits,
II.

in

penitus adversantes et obviantes. Scribit enim

Guillelmus Durandi
relut.,

sit

in

suo Speculo juris ,

sententia

promulganda,

utitui.

lO

tit.
))

de

sen-

PROCS

146

tentiam dici debere nullam pariter et processum, mulinodis, scilicet

tis

tioiiis,

ratione

temporis

ratione judicis

litigaiorum

ratione causae

ratione jurisdic-

ratione

loci

ratione

ratione quantitatis

ratione

modi, ratione processus, ratione manifeste iniquitatis. Inficitur

siquidem processus iniquus

contra de-

functam hanc Joliannam la Pucelle , in antiquorum


regni Franciae hostium manus violenter detentam , attentatus

ac sententiae et exsecutiones inde secut

ex omnibus causis per ipsum Speculatorem

statimi

expressis.

Quippe primo

sequelis,

quoniam

domicilium

ratione judicis seu

dictionem sortiendi

forum

et juris-

totus infectus est processus,

et ipsa

cum

defuncta Piiella nec habebat

nec delictum commiserat fidem concer-

nens, in prsetensajurisdictione judicarepraesumentium.


((

Tum secundo, propler metum illatum in personam

vicarii Inquisitoris in

censis [con]judicis.

riam

fidei dicere,

suspicio
((

Belvaco, tune episcopi Belva-

Qui

vicarius violenta tus est mate-

ubi nulla processit in fide nota vel

nisi dolosa et conficta.

Tum tertio, quoniam ipsa Johanna palam recusavit

in judicem tune episcopum Belvacensem,

inimicum capitalem

tanquam

non judicem; qui, sic licet


omni juris forma per

et

recusatus de facto, processit,

eum

prsetermissa.

Tum

quarto, quoniam ipsa Johanna se expresse

submisit judicio
lis,

summi

Pontificis et Concilii genera-

et petivit ad eos duci

contra

quam submissionem

nulli licuit ulterius procedere.


u

Tum quinto, quoniam hc causa de raajoribus cen-

senda est

quoniam de

rvlt ionibus secretis et oc-

DE RHABILITATION.
Liiltis,

147

qii nobis ignotLC sunt et de quibus est judi-

apostoUcam Sedem causa

care; et ita ad

ipsa remittenda

erat et d)l judicaiida.


((

Tuni sexto, quoniam horror carceris

custodum

et

tciTor qulparaiitur quaestlonibus et torturis, et pro-

cessum inficiunt
fidei

materia

prsertlm in juveiie

iiullitate,

et in

annorum,

quales liuic fill, tatis xix

appllcati sunt.

Tum

septlmo

propter

sibi

in tanta materia, de-

negatum consilium. Debuit enim advocatus


et director
((

Tum

humanitate

octavo, quoniam annis minor erat; nec va-

xxv annis

lent senlenticG nec processus contra minores

non defensos
((

exorti seu facti.

Tum nono,

austeritas

sibi dari

legis et caritatis favore.

quoniam judicum

processus

inficit.

severitas

et verius

In hac enim causa pro-

cessus, minoritas, imperitia, miseratio sexus, judices

ad pnae moderationem debuerunt movere;


in

prima contra Puellam

abjuratio,

non perpetuus

salutaris indicta foret. In

non

ut,

non

carcer, sed moderata poena

secunda vero sententia, om-

nis pernicies et crudelis rigor innotescunt,

relapsa dici

ita

lata praetensa sententia

quoniam

non potuit , quae ex animo et scientia certa


autem Puella juvenis neque in

relabitur; hsec

haeresim prius inciderat, nec abjurationem intellexerat in latino scriptam


((

Tum decimo,

ut liquide patet ex processu.

quoniam judex

processu et truncato innixus

est.

ibi praesidens

falso

Prohibebat enim per

notarium seu scribam redigi excusationem hujus innocentis fdiae , Johannae , et ejus submissiones apostolic Sedi expressas subticeri jubebat, falsitate et dolo

maculans totiim factum.

,,

PROCS

148

Tum

undecimo cponlam ipsi dolosi judlcantes ,


jam dicta on conteiiti , falsos duodecim
,

corruptela

articules ex confesslonibus dictae Johannae fecerunt

calumnioseextrahi, mendose et subreptitie, tacita veritate et falsltate expressa

ipsosque multis notabili-

bus personis transmiserunt sic calumniose extrados,


pace omnium saha. Qulbus illusi articulls, super els
opinantes, suas dederunt deliberationes, non
processibus, super recelata veritate.
tis

non

dellberantibus,

visis

Unde et sic seducimputandum

est aliquid eis

pnse enim suos tenere debent


(
quidquid ex hujusraodi calumniosa seduc-

sed excusandi sunt


actores

et

maculatum

tione secutum, nulJitate, dolo et falsltate


est, et
((

nuUum.

Tum duodecimo,

quoniam et alii seductores eldem

Johannae sunt transmissl clandestine , eam penitus inducentes ut nullam Ecclesiae submisslonem ofFerret,
jBn^entes se, pro salute ejusdem, loqui missosspeciallter

imo

a parte fidelium Galiicorum;


tractae sunt ei vestes

tur vestes viriles,


((

muliebres

et de facto

sub-

ut resumere cogere-

slbi proliibltas.

Haec puncta omnia singulariter

multis ac rationibus

per

me

cum

causls aliis

deducta et manifestata

tam per sacras allegationes juris


divini pariter et humani, et sanctorum Patrum sanctiones et scripta , quam dictorum processuum iniquorum narratlonem et evidentlas patentes. Et quoniam

sunt luce clarius

in prsentis deductione sacrl processus

actorum

in articulis concludentibus et

ipsae nuUilates, dolosiiates,

in petitione

aliis

passibus

calumnise, veritas quoque

narratorum inapostollcorescripto, dictquc Johann


innocentia , et caetera omnia ad propositum pro-

Dt MlIAHILITATION.

149

pilla, passim infcreiula sinil, cL per iucidas proba-

tiones prodiiclloncsque
tia

("iiluras

facli, elucidancla plenlsslme

dignissimi patres
fcrre

Dco

tiucc et cvitlcii-

de mandato vestro,

oa hic [non] ampliori scripto in-

brovitatis causa

militcr et requirendo

conclusum; supplicando

liu-

dictorum [aclorum] suive pro-

curaforis nominibus, apostolicum rescriptum instans,

per vus exsecutioni dbite mandaii

hic perlectum; et

cisdera justitiarn ministrari celeriter, famaeet honoris

defunct ipsius suorumque parcntum restaurativam


ac iniquitatis dictorum

et nuUitatis

processuum

et

sententiarura suaeque exsecutionis et sequelarum, de-

clarativam

pro memoria sempiterna

ac

tiones et intimationes publicas ordinari

clusioncs decerni
suis locis

in processu instanti

exprimendas;

consuetis. Vestri

omni

autem

iii

et con-

postmodum
et

hac parte celeberrimi pro-

scientia, merces erit

Tutor eeternus

cum protestationibus debitis

bissimique laboris, quoniam pleni


repleti

repara-

afigi

estis dilectione et

pauperum suorum

in clesti gloria. Ajien.

[Evocalio citatorum et petitio contuinaci contra ipsos non coparentes.]

Cum

igitur prfati

sitionem, ad

rmn,

magnam

domini Delegati dictam propodictas viduae et

consanguineo-

seu procuratorum suorura et assistentium, in-

stantiam,

semper partes,

tam generaliter, quam


cum omni patientia

speciabter evocatas et citatas,

exspectando, audivissent; peracta propositione,

dili-

genter inquisierunt ac inquiri fecerunt et proclamari


spius,

si

qui essent ex his qui citati et evocati fue-

eorum nomine, tune aliquid dicere aut


proponere vellent quoniam parati erant prdicti do^

rant, aut qui,

PROCES

150

mini Delegati omnes et quoscuraque, in hac eis commissa materia, et verbo et scriptis, tam circa praeparatoria judicii, qiiam circa declsoria,

si

eos contingeret

ad ulteriora procedere, patienter audire; et cumplena


et

omnimoda pace

et securilate,

comparentibus pro

qnam omnibus
imo

cita-

omnibus,
plenarie offerebant. Et quoniam jam, ex fama publica
praefati domini acceperant
et nonnullorum relatu
tis et aliis

eis,

et

nonnulios ex

his,

qui in diclo processu, de quo in pro-

positione tune facta et in rescripto, ex parte viduse

impetrato

pariter

prsentato

et

fiebat

mentio

obtuerunt prfati do-

dies sucs clausisse extremos;

mini omnibus haeredibus aut successoribus

in officiis

vel beneficiis, exsecutoribus, consanguineis, servitoriet amicis, eos bbenter et ad plnum semper,
quandocumque deceret , audire imo et quemcumque
pro justitia processus agitati, pro quo prima facie dicebant prsumendum esse, et ab eis omnibus quae-

bus

cumque, ad justificationem

vel

excusationemdictorum

citatorum, viventium seu defunctorum, facere possent


et deberent,

rendo

niam

cum

benignitate recipere, semper inqui-

et praeferendo veritatem in hac parte;


,

etsi pleni

quo-

essent dilectione et caritate, juxta

verba domini proponentis, erant tamen dispositi et


parati sic dilectionem et caritatem exhibere, et quid-

quid in

eis scientiae et potestatis rei,

impendere, quod semper

et

de qua agendum,

praehonorare et preedili-

gere viderentur integritatem verilatis atque justitiae;


sic diligentes

res,

liomines

ut

nuUorum

diligerent erro-

ut nullis contra justitiam exhibrent favores.

Hc

et alia praefati

domini Delegati tune, ad exspec-

Valionera et supportationcm

evocatorum

et

citatorum.

DE RHABILITATION.

151

tlixorunt, dictosque sic citatos, aiit eoriim procurato-

rcs,

iterum

nulii ex dictis citatis


eis,

Ciim autem
pariler et evocatis, nec aliqui pro

et scpliis evocarl feceriiiit.

dicta die, comparuissent aut etiam

comparrent,

ipse magister Guillelmus Prevosteaii, procura tor ante-

dictus et iiomine procuratorio ipsorum

actorum et
pro ipsis, citationcs et evocationes partium et earum
exsecutioiies, in prima assignatione a qua dies ista per
continuationem dependet,

exhiJ)itas et productas, et

quae superius inseruntur, reproducens

diclorum

cita-

non comparentiuni , nec aliquem pro se mittentium, contumaciam accusavit; petens et requirens a nobis (i), dictos citatos non comparentes, per
tonim

et

nos reputari contumaces, ac, in ipsorum contumacia,

viam de ctero dicendi, opponendi, seu objiciendi


contra litleras apostollcas, nobis directas, citationes-

que

omnia inde

et evocationes, et

secuta

ipsosque pro praeclusis haberi; necnon, in

praecludi,

eorum con-

tumacia, diem eisdem actoribus et partibus adversis


prfigi ad libellandum, et libellari sive petitionem

summarlam

dari

\idendum

in

hujusmodi causa, per

nos assignari; nosque judices fore comptentes decerni


et declarari.
[Institutio notariorum et promotoris causce.]

Praefati

autem domini Delegati, audita requisitione

prdicta, antequam aliquid ordinarent, aut ad ulteriora procdrent, attendentes, in actis judicialibus,
et

prsertim in arduis ipsamque materiam

(1) Voici

un nouvel exemple de

la

les

dlgus

comme

sujets

tan-

ngligence avec laquelle a t rdig ce

procs. Les greiBers, qui jusqu'ici ont parl en leur

coup

fidei

du discours.

nom.

introduisent tout

PROCS

152

gentibus, notarios fidles institui, et ab

eis

in talibus praestari solita, debere recipi;

promotorem-

que

juramenta

in talibus necessarium fore, qui eos in praemissis

habeat Informare, etofficium ipsorum promovere (i):


((

Idcirco dilectos et fidles nostros, venerabiles ma-

Dionysium Comitis, presby terura , injure canonico baccalarium, et Franciscum Ferrehouc, in eo-

gistros,

dem jure

licentiatum, publicos, apostolicaet imperiali

auctoritatibus, curiseque Conservationis privilegiorum

apostolicorum alm matri Universitati Parisiensi,

Sancta Sede apostolica, indultorum, notarios, ad suprascripta per nos coramissos, in nostros et caus

prsentis notarios, instituimus et ordinamus; juraeis et

ab eorum quolibet recepimus, de

officio fideliter

exercendo. Dantes eisdem et cui-

mentaque ab
suo

ipsorum, licentiam, facultatem et auctoritatem

libet

acta et actitata per nos registraiidi; testes productos

examinandi; partlum confessiones ac testium dicta


attestationes,

et

necnon opiniones doctorura magistro-

rum requirendorum,

si

opus

sit, recolligendi

verbo-

tenus vel in scriptis, et nobis referendi; et omnia et


singula acta, actitata in hac materia, facta et facienda,

totum processum

in scriptis ponendi; ac

in

forma d-

bita redigendi, cteraque faciendi, prout ad notario-

rum

officium pertinet

fuerit
u

ubicumque

et

quandocumque

opportunum.

Insuper venerabilem et discretum virum

magi-

strum Simonera Chapitault, in artibus magistrum

et

in jure canonico licentiatum, de ipsius fidelitate, in-

(1)

Les manuscrits,

et officium

nostrum promovere , parce qu' partir do cet

endroit, les greffiers ont copi textuellement les commissions d'olliccs, qui
taient dcernes au

nom

des juges. Voyez

le

paragraphe suivant

DE RHABILITATION.
chistria et

circumspccta scientia suflicientcr informt!,

In

nostrum

(;t

coiKstltuiinus.

lum

153

el piiesciitis

caus promotorem

creamus

Danles eidem potestatem et manclanostrum oficium incitandi et promopotestatemque contra quoscumque, si viderit

spciale

vendi

expediens, se constituendi; in judicio et extra, standi


et

comparcndi

bet

lestes, littcras,

instrumenta et quli-

probalionum gnera, ad veritatem elicicndam,

alia

producendi, administrandi et exhibendi; quoscumque


culpablles accusandi, denuntiandi et contra eos inqui-

rendi

cteraque omnia faciendi et exercendi qu ad


et pertinere dignoscun-

promotoris oficium spectare


tur.

Mandantes omnibus et singulis,

in praemissis, qua-

tenus eidem obediant et intendant, sibique auxilium


praestent, consilium parlter et

rare fecimus de liujusmodi

omni favore odioque


et causis fidei est

jurium,

et

juvamen. Ipsumque ju-

officio fideliter

exercendo,

rejectis, sicut in lalibus materiis

statutum, secundum constitutiones

stylum inquisitionis

[ssignatio facta deficientibus

fidei, et

statutum.

ad dicendum contra DD. Delegatos seu manda-

tum cisdcm directum.]

Praefati igitur

rum

et

domini Delegati, post dictam notario-

promotoris constitutionem, dicto magistro

Guillelmo Prevosteau iterum absentiam et contuma-

ciam citatorum

et evocatorura,

jam sub bina

assigna-

tione exspectatorum, accusante, ac, ut superius fecerat,

dictorum dominorum Delegatorum ordinationem et


declarationem requirente; partibus iterum, per alte-

rum notariorum nuper constitutorum,

evocatis et

non

comparentibus; petitioniseu requisitioni ipsius procura toris dictorum

actorum, tanquara justae

et juri con-

,
,

PROCS

154

sonas, annuentes dictos citatos,


:

coram praefatis dominls

Delegatls, per alterum notarioriim ab eis coiistltu-

torum, evocatos

et

non comparentes, nec allquem pro

se mittentes, de die hodieina reputaverunt , et prae-

sentiiim tenore reputant contumaces prdlctl domini


Delegati

quoad hocjudices comptentes; declarando

eisdem taraen

necnon

aliis,

citatis et aliis

sua interesse credentibus,

ex sua ordinatione, ad valvas ecclesi Ro-

thoraagensis evocatis, diem sabbati proxime futuram,

vicesimam hujus mensis, assignaam, ne in hujusmodi

eadem die, aliquid (quod hodie agere debuissent) coram praedictis docausa perperam agere videantur; ut,

si

minis Delegatis, dicere, proponere aut objlcere volueofferunt prfati domini Delegati eos bnigne

rint,

audire, et justitiam unlcuique,

tiam, ministrare

secundum

facti exigen-

eisdemque de consilio providere.

Eisdem tamen citatis et contumacibus,


sabbati minime comparuerint, viam de

si

dicta die

caetero di-

cendi, proponendi seu opponendi contra prfalos do-

minos Delegatos, seu

nemque

litteras

eisdem directas,

a prfatls dominis Delegatis

citatio-

decretam,

et

exsecutionem demandatam , ex nunc prout ex tune


ipsi

domini Delegati praecluderunt,

buerunt
causa,

et

et

pro praechisa ha-

habent. Decernentes ulterius in liujusmodi

ipsorum citatorum absentia seu contumacia non

obstante, ad ulteriores actus ,

cum eisdem

actoribus

procedi debere; et, ne hujusmodi causa plus debito


proferatur, ordinantes

diem

ipsi

quod intrim

et infra

dictam

actores contra hujusmodi citatos et

non

comparentes, omnesque et singulos sua interesse cre-

suam dabunt in scriptis petitionem, per modum libelli seu summari petitionis, pnes eosdem

dentes^

DE RHABILITATION.
saepedlctos dominos Dclcgatos

seii

155

corumdem

notarios,

pra?dlctaassignata die, partibus tradendam et

iiicandam ut
[

iiierit rationis.

Productio codicis interrogatoriorum primi processus.]

His autem peractis


i'osteaUj,

ipse mai*ister Guillelmus

Pre-

iiomine antedicto, ac praedictus Simon Cha-

pitault, proraotor, ut supra, coiistitutus,


tia

commu-

dbita requisierunt,

quod, cum

cum

notarii in

instan-

primo

processu, de cujus nullitatc seu adnullatione iiunc

quritur, tune adessent, et specialiter venerabilis vir,


magister Guillelmus

Manchon,

processu notarius, et

alii

inquirendi erant, eosque

requirebat inquiri, an vellent in


,

vel aiiquid ad

eodem

nonnulli in eodem processu

notarii, officiarii constituti

facere

principalis in

ista

materia se partes

defensionem Tel justilicationem

ejusdem processus allegare. Qui et principaliter praedictus magister Guillelmus

Manchon, cum respondis-

sent nuUatenus defensionem vel justifcaticnem processus prdicti accipere velle,

instante

promotore

prdicto ac requirente procuratore antedicto, requisiti

sunt, et a prfatis dominis Delegatis auctoritate

apostolica

commoniti

ut,

si

quae haberent apud se con-

cernentia processum antedictum, apud dictos

domi-

nos Deegatos reponere haberent, etsigilla et signa in


singulis libris, pi'ocessibus et instrumentis recogno-

scerent fideliter et dbite, ut praefati domini Delegati

possent convenientius, et in prparatoriis, et in decisoriis

caus praesentis, ordinare,

et

processum ip-

sum, ex actis ejusdem causas, pro quibus prima vice


plurimum praesumebant, vel adnullare, vel etiam conlirmare.

PROCS

156

Quo

facto,

ipse

venerabllis magister Guillelmus

Manchon, certum papjri codicem, apud se repositum,


in quo continetur tota iiotula processus quondam
facti contra eamdeni Johannam la Pucelle, in gallico,
exhibuit; asserens codicem ipsum

manu

sua propria

scriptum, et super quo asseruit processura in latino,


in

quodam

libro tune ostenso conscriptum

fuisse

factum. Qui etiam processus in latino fuit factus per

eumdem Manchon
lelmum Colles,

et honestos viros, magistros Guil-

alias

Bojsguillaume ,

Taquel, notarios publicos; et


signis et subscriptionibus

Nicolaum
eorumdem notariorum

sigillisque

et

quondam domini

Cauchon, cpiscopi Belvacensis, et fratris JohanQuorum quidem notariorum, suum primo et deinde cterorum dominorum,

Ptri
iiis

Magistri, roboratus.

signa publie recognovit; recognoscens etiam sigillum

praefatorum Ptri episcopi,


gistri

et fratris

quorum omnium praedictorum

fuerunt etiam a

notariis

et

aliis

Johannis

Ma-

signa et sigilla

practicis

ibidem

quorum quidem signorecognitionem, alii tune cum pr-

exsistentibus, recognita. Post

rum
dicti

non

et sigillorum

magistri Guillelmus Colles et Nicolaus Taquel

adessent, prfati domini prfatnm notulam et

librum in latino conscriptum,

et signis et subscriptio-

nibus praedictorum notariorum [roboratum],


receperunt

et publie

in

manibus

fideliter

nostris reposue-

runt; ac visitaturi et acturi, ut ratio dictaret, juxta

formam raandati

eis apostolica auctoritate directi.

DE RHABILITATION.
(

157

Hequisilio pronintons supor <iuiliusdain inlorniationiLus faclis Rolhonia"i


M.ixtc.Lii.

et

oarumdein inforinalionum proiluclio, rocognilio

Rcqulsieruiit autcm et iiisuper, prfcfatus


cl

procurator antcdictus, ut, ciim

anno

et visitatio.l

promotor

alias cerise iiifor-

inatlones, tam per reverendlssimum in Christo pa-

trem

dorainum Guillelmum

in-Montibus cardliialem
Scdis legatiim,

quam

Sancti-Martini-

tltuli

tune

in

Francia apostolicse

pcr venerahilem et scientificum

\irum, mai^istrum Philippum de Rosa, venerahilis


ccclesiae Rothomagensis thesaurarium, ab eodem do-

mino
et

legato commissLim et deputatiim, factae fuerint

apud dictiim \enerabilem patrem

hannem Brehal, Inquisitorem


assumptum, reposit

magistruna Jo-

cum

dietis

dominis

quatenus paceret prsefatis do-

minis dictas informationes recipere, et signa et

sigilla

in eis apposita recognosci facere per aliquos de notariis

qui eas receperunt, tune prsentes, et testes absen-

tium signa

autem dolucem reducere,

et sigilla cognoscentes. Prsefati

mini Delegati, \olentes veritatem

in

cum de testium absentia dubitarent, magistro Socio Votes dictas

et, ne in prmissis hsitatio haberetur,

informationes tradiderunt. Qui agnovit signum

manuale

tam

in certa citatione,

quam

suum

in dietis in-

formationibus, appositum; ipseque et venerabilis vir,


ma<:rister

Guillelmus

Manchon

si^na manualia raaeistri

Guillelmi Mesardi et Johannis

informationibus

commissione

Daiwargne

in eisdem

et citatione insertis,

apposita, similiter recognoverunt; asserentes,

medio juramento

Mesardi fore et esse

eorum

dictum magistrum Guillelmum


notarium , et ipsius reverendis-

simi in Christo patris secrelarium,

dictumque Dau-

PROCS

158

vargne esse notarium et talem oui in talibus adhibeatur plena

Post

fides.

quorum quidem signorum et slgillorum recoSimon Chapitaulty proraotor,

gnitiones, ipse raagister

ut supra constitutus, requisivit quatenus omnia prmissa sibi communicarentur

ut, ubi expediens vide-

super facto hujusmodi processus se haberet

retur,

informare ex

actis ipsius causse, et

norum Delegatorum

prdictorum domi-

officium incitare. Prfati

domini Delegati decreverunt inter

se,

autem

pendente dila-

tione et assignatione partlbus evocatis prasfxa, dic-

tam notulam

librum ac informationes piedictas


vocatis eliam notariis primas cause, et nobis ac nonet

nuUis ex bis qui in primo processu antedicto, tanquam


officiarii et consiliarii

fuerant, lgre et visitare; sicut

et legerunt sigillatim et visitaverunt, singula in eis

contenta, adnotantes, ut possent convenientius et in


prparatoriis et [injaliisordinare;ordinantes eliam

communicari promotori praedicto


vel

illa

ad justificationem

defensionem processus, aut ejus impugnatlonem

prout

secundum Deum

et justitiam, videret

expe-

dire.
[Qudani acta pendente assignatione.]

Pendente autem hujusmodi assignatione, et ante


adventum dlctae diei , \icesimae mensis decembris ,
acta fuerunt

hc

Et primo

die

quae sequuntur

judicibus praefatis, in
piscopalis

dcima sexla mensis ejusdem, coram

quadam camra domus

archie-

Rothomagensis, comparuerunt venerabiles

et discreti viri prfati, magistri,

Simon Cappiiault,

prdictorum dominorum Delegatorum

in liac causa

DE RIARILITATION.

159

promolor, iioniinc promotorio antedicto, ex

uiia; et

procurator antedictus

Gulllclinus Prevosteaa

no,
actorum
ipsorum
et pro ipsis;
mine procuratorio
asserentes quod in hac civilatc Kothomagensi et locis
,

circuravicinis, sunt nonnulli testes, senes et \aletu-

rito

quorum morte,

non immeduhitatur. Quare ne, ob ipsorum teslium mor-

dinarii

de

seu absentia

tem seu absentiam veritas liujusmodi materi occultaretur et factorum probationes dprirent , ipsis
,

dominis Delegatis humiliter requisierunt quatenus

sibi

citationem, ad certam et corapetentem diem, contra

hujusmodi

testes, senes et \alitudinarios,

Unde

dignarentur.

decernere

prfati domini Judices, Yolentes

gestorumque veritatem pro posse atlingere, jurato prius per eosdem promotorem et procuratorem,
facti

quod testimonio testium,

in citatorio infrascripto no-

rainatorum

necessario indigebant pro hujusmodi


,
caus elucidatione, citationem contra eosdem testes
decreverunt , hujusmodi sub tenore
:

[Tenor

citationis testium in dicesi

Rothomagensi.]

JoHANNES, miseratione divina archiepiscopus et


dux Remensis, Guillelmus, eadem miseratione, Pari

siensis episcopus, et frater

theologiae professor,

Franci

tertio,

in

domino

sanctissimo in Christo ptre et

domino Calixto divina providentia papa


una cum reverendo in Christo ptre, domino

episcopo Constantiensi

nostro in hsec parte collega,

ad infrascripta specialiter deputati,

sacrae

regno

in

alter Inquisitor, judices et commissarii

hac parte,
nostro

Johannes Brehal,

haereticae pravitatis

Quatenus vos

vel

duo aut

iinus

cum

clausa

illa

vestrum

)>

om-

PROCS

160

uibus presbyteris

non

curatis et

curatis

caeterisque ecclesiarum rectoribus,

publicis, et

notariis ubilibet constitulis, per ci-

aliis

vitatem et dioecesim Rothomagensem, et

eorum

constitutis, et

vicarils,

ac tabellion Ibus

aliis

ubilibet

cuilibet in solidum, ad quera

seu quos nostrse prsentes litter pervenerint

tem

in

Domino,

et

mandatis nostris

stolicis, firmiter obedire.

et dlscreti viri

salu-

irao verius apo-

Nobis, pro parte venerabilis

magistii Simonis Chappitault, in arti-

busmagistri et in jure canonico licentiati, promotoris


in

hac parte deputati

atque Giiilleimi

procuratoris Ysabellis d'Arc , matris


nis

d'Arc, fratrum, quondam

P revosteau

Ptri et Johan-

defunctse Johannae

d'Arc, Yulgariter dict la Pucelle^ asserentium quod,

cum

in nostra inslructione in negotio nobis

tato, suique juris

depositione et testimonio nonnullo-

conservatione

rum

senum

testium,

rum,

depu-

prout ipsorum quemlibet tangit,

et

valetudinariorum

afuturo-

timentium ne, propter

et aliorimi, indigeantj

peniiriam testium, jus suura deperire contingat, veritasque negotii occultetur

fuit

supplicatum hu-

militer quatenus litteras citatorias, sub infrascripta

forma

decernere dignarcmur et vellemus. Volentes

igltur pro posse, negotii

commissi, veritalera in

hujusmodi nobis in hac parte

lucem prodire,

et

unicuique

prout nobis incumbit, justitiam ministrare; auctoritate apostolica

omnibus

qua fungimur

et singulis superius

cuilibet in

in hac parte, vobis

nominatis, et vestrum

solidum, in virtute sanct obedientiae, et

sub pnis suspensionis et excommunicationis, quam


vel quas in vos et vestrum quemlibet, fcremus , nisi
fecerilis

quod mandamus,

districte

prciplendo

DE UEHABILITATION.

161

mandamus quatcnus, ad hujusmodi mandatum nostriim cxsequendum, aller vcstrum alterum non exspectet, nec unus per alium se excuset. Citetis peremptorie et personaliter coram nobis, aut altero

nostrum, apud domum archiepiscopalem Rothomagensem ad diem et iioms de quibus pro parte ipsorum promotoris , Ysabellis , Ptri et Johannis d'Arc,
,

dominum Nicolaum Tasquel; dominum Petnim Bouclier; ma<:5istrum Nicolaum Houp c ville ; dominum Johannem Mussieu; niagistrum
Nicolaum Caual; dominum Guillelmum Manchon;
fueritis requisiti

Petrum Cusquel; fratrem Ysambertum de Petra ; maargurie ; magistrum Ricardum


gistrum Andream
deGroucheto; fratrem Petrum Migecii; fratrem Martinum Lachenu; dominum Johannem Fabri, episcopum Dimitriensem (i); dominum Tliomam il/^ney
dominum Johannem Requier; fratrem Bardinum de
Petra (2) dominum Radulphum Verete, presbjterum;
et omnes alios quoscumque, cujuscumque gradus, sexus

et conditionis exsistant,
requisiti

dam

de quibus ab

ipsis

fueritis

perhibituros testimonium veritati, in quo-

negotio,

processum in materia

Pucelle, per

dudum

fidei

contra prfatam Johannam defunctara,

dictam la

quondam episcopuin Belvacensem

et su-

binquisitorem haeretic pravitatis, instante magistro

Guillelmo de Estiveto

eorumdem promotore

agi-

tatum; ipsiusque processus et sententiarumnulitatem,

(1)

Jean Lefvre

qui figure

si

augustin

vque

in partibus

de Dmtriade. C'est

le

souvent dans les procs-verbaux du premier jugement, avec

mme
le titre

do professeur en thologie.
(?)

Rptition inutile du

nom

d'Isambard Delapierre

rapport

plus haut dans une autre forme.

U.

six

lignes

PROCS

162
et ipsius

quondara defunctae expurgationem, tangente,

coram nobis moto et raoveri sperato. Et quid inde


feceritis, ac

rum

de nominibus et cognominlbus citando-

dlerumque

et

cum inforraationibus in talibus


Datum Rothomagi sub slgillo nostrl ar-

fideliter rescrlbatls

assuetis.

liorarum nssignatlonibus, nobis

chiepiscopi,

anno Domini mcccclv.,

mensis decembris.
F. Ferrebouc.

Sic signatum

die

dcima sexta

D. CoiMITIS et

DE RHABILITATION.

163

CAPITULUM TERTIUM,
[Petilio scripta procuraioris actorum.]

Item, aiino Domini mcccclv., die dcima octava


mensis decembris
teaii,

ipse tnagister Guillelmus Prevos-

procura tor sajpefatus, parendo assignationi per

praefatos judices sibi fact

eosdem

saepedictos

dominos Delegatos, seu eorumdem


in hune modum

notarios, tradidit in scriptis

f<

suam petitionem pnes

jEterna veritas

sapientia Patris,

qu omnem

docuit justitiam adiraplere, ex cujus ore sedentis in

throno exire visus

et gladius bisacutus, felicis gloriae

praemia spondet intelligentibus super

egenum

pcrem

afflictumque

liberantibus

et

pau-

diripientibus

ipsum. Sic enim justitia vestra compatitur miseris


oppressis

et

impios reprlmit, et insontes tranquillis

fovet et protegit amplexibus

compescens anxia

et

aspera reducens in vias planas. Dignissimi patres et


clarissimi judices, in

actores statim

liis

nominandi

scriptis
,

dicunt

et

proponunt

coram vobis, judicibus ve-

nerandls, contra dictos reos, quod

Sancta siquidem

apostolica Sedes, infallibilis justiti prcipua imitatrix

desolatis

semper condolens pauperibus

paupertatis, aures
aflictorum

solitae

nuper prbuit precibus quissirais

commendabilis

honestque

Ysabellis

cVrc, matris, nobibumque Ptri ac Johannis d'Arc,

fratrum germanorum defunct Johann d'Arc, dictae


la Pucelle,

una cum

jamdudum

suis parentibus,

ignis

suppHcio vita functae

suppHcautium, in

liac

parte

PROCS

164

actorum; contra

el

a;

[versus

reverendum

dominum Guillelmum,

patrem,

in Christo

dlvlna providentia

Belvacensem episcopum, acsubinquisltorem hreticae

promotoremque cauBelvacensis, omnesque alios

pravitatis in dicesi Belvacensi,

sarum criminalium

curiee

el singulos sua interesse credentes, et in judicio lgi-

time intervenientes reos. Cujus Joliannae,


nestae

prfati mater et parentes

virgiiiis Iio-

lamentabile exci-

dium dict Sanctae Sedi exponere curarunt, a paucis


citra temporibus, ac a domino nostro Summo Pontifice rescriptura justiti

vobis directum

ipsumque vobis palam.

et publie presentare dispo-

rcportarunt

nentes, eisdem in primis publicam audientiam concessistis,

ad ejus praesentationera apostolici mandati

vobis soleraniter porrigendara.

secunda (i)

nov^mbris vicesima

domus

itaqae

eisdem

novissime lapsi
in aula

ma-

episcopalis Parisiensis; ibi deinde, in

mul-

horr.que tertia post meridiem


jori

Die

praefixis

tltudine copiosa, convenientibus vobiscum pluribus

prlatis, doctoribus et magistris divini ac


juris, et aliis,

tam

religiosis,

i'ibus laicisque civibus, et

fratres, actores, per


liac

quam

clcricis, saecula-

plbe raulta

organum

parte per vos distributi

humani

dicti

sui consilii,

mater

et

eisdem in

solemni et pubiica pro-

positione aperta dicti rescripti apostolici primitus

ma-

quam fidei seu hresis el idolatriae


adversantes eidem Joliann
jamdudum
notam
falso prtenderant, per suum prastensum dolosum et
teria

querulosa

tenere

iniquum processum; ostensaque palam injustitia multiplci, adversus ipsam Johannam, non sine dolo et

(I)

Sji.

Lieoz dcima sepiima.

,,,

DE RllABILITATIOM.

cmissa per qiiosdam tune judicantcs prae-

iniqiiitate

tcnsos

et

Puclhv;

165

pcr ipsos cidem adversantes

pcrpctrata

eliam

dlecta

tam

materia,

in

quam

in

forma, iiuUitntis vitio, dolo, fraude, subreplione, ini[uitale ac falbitalc raultiplieibus

quibus

actores

ipsi

subjaecre dicebant dietorum adversantium etjudican-

lium processus, sententias,

et

in Rothomai^ensi civitate facta

omnia inde secuta


prolata et deducta

Vos, Iiis audilis, una cum supplicationibus et requeslis, humibter per dictos matrem et parentes, actores
vobis porrectis; factam tune solemniter prsentalio-

nem mandati ejusdem


rentia

suscepistis,

aposlolici

superius inter acta hujus causas ad

vobis directum

lamquc
lici

dbita

cum

reve-

ipsumque apostolicum mandatum,

longum insertum

de verbo ad verbum publicari

et publie perlegi [fecistis].

reseripti publicationem

eationes vobis porrectas,

pa-

Postcujus aposto-

eonformiter ad suppli-

promotorem

officii vestri

vestro seu justitiae nominibus, eausam luijusraodi ani-

madversurum

et

stimulaturum, notariosque tempore

debito creastis, vestri futuri processus seribas fidles.

Quibus juramenta

praestari fecistis solemnia

et in talibus consueta;

tationem,

dictis actoribus et

norainatim

eodem

fieri

dbita

vestramque peremptoriam

decrevistis

apostolico rescripto

ci-

promotore instantibus,
adversus
et

alios

expressos

in

quoslibet sua

interesse credentes, reos- comparituros in eadera

Ro-

thoraagensi civitate, in arehiepiseopali palatio, die


et

liora specialiter,

expressis

in dicto

vestro citatorio, tune

dicturos adversus idem rescriptum

et faeultatem vobis

commissam ;

et objecturos

seu vos

quid-

quid objicere etdicere disponerent, auditurosque die-

PROCS

166

toriim actorum petitiones et requestas dictique vestri


fines dbites,

promotorls, ad
et

quod justum

per eosdem eliclendos;

foret responsuros

dicturos

facturos

et ulterius processuros, prout juris esset et rationis,

Quibus advenientibus die

et

hora assignatis, coram

vobis dlgnissimis patribus ac discretissimis judicibus,


archiepiscopo Remensi et episcopo Parisiensi

ac In-

quisitore, in eisdem civitale et palatio archiepiscopali

Rothomagensi praeseiitibus, ipsisque actoribus per se


vel per suum procuratorem compareiitlbus, dictorumque reorum vocatorum, et per se vel alium non com,

parentium contumaciam accusantibus: per consilium


seu advocatum actorum eorumdem, petitio sua, so,

lemni propositione, aperta


prlatis, doctoribus et

est

iterato,

assistentibus

populi maxima comitiva;

di-

cendo, proponendo etrequirendo in effectu, suaraque


petitionem formando, prout sequitur.
M

In primis dixerunt quidem (i) et proposuerunt

dicti actores

dicunt atque proponunt dictos reos fore

et esse, per vos decerni debere,

contumaces; ac in

eorum absentia jurisdictionem vestram divina repletam prudentia fundatam lgitime per ipsum rescriptum apostolicum, citatorium vestrum et exsecutionem
,

ejusdem, quae omnia ibidem exhibita lectaque fuerunt

palam

et publie,

per vos debere declarari

ulterius

quod nuUi velle[nt] injuriam irrogareper


seu dicenda per eosdem (quae expresse Sanctse

protestantes
dicta

apostolic Sedis, vestrae et allorum,

quorum

interest,

dispositioni submiserunt); neque aliquid adversus eos

impingere velle
(1)

qui

Manuscrits Noire-Dame

proposuerunt.

et

in

processu contra

dictam

5070, quod. Manuscrit de D'Urfc, dixerunt et

,,

DE RHABILITATION.
Johaunam

agltato

interluerunt

demptis tamen prfatls

dem;

aut

107

opinati sunt;

et complicibiis eoiiini-

reis

ac propoiientes et dicciites se, ipsos actoies,

suos parentes, dietamque

Johannam defunctam,

hactenus et esse boni nominls

fuisse

famae laudabills et

conveisationls lionest, fidles et catholicas personas;

dietamque Johannam
aut credidisse

niliil

protulisse, vita comit,

fidei et Ecclesiae

adversum

sed vrins

divina officia frquentasse, sacramenta ecclesiastica


confessionis praeserlim et Eucharistiae, reverenter et

spe devotissime percepisse, operibus misericordiae


institisse , nec ullo tempore recessisse ab Ecclesiae
sanctse obedientia ac unitate; ita ut adversus

eamdem

infamatio vel suspicio erroris aut haeresis ortum ha-

bere [non] \aluerit, quomodolibet, aut causari vel


inchoari processus [non] debuerit in

fidei

materia

praetensus, undequaque.
((

Subjungentes actores

ipsi

quod nihilominus

dicti

rei, spiritu furoris ac iniquitatis potius excita ti, dolose,

fraudulenter , mendose et inique , adversus eamdem


Johannam, nulla informatione prvia nisi invalida, si
qua sit; per processum , in fidei materia falso prtensum, errorem idolatriam et varia in fide et Ecclesia
crimina conficta imponere prsumpserunt ; ipsamque
duro carceri ferreisque alligatam compedibus, et catenis mancipatam minis, terroribus variisque et diffi,

cilibus interrogatoriis judicialiter vexaverunt, licet ju-

venem
et doli

nis

tateminorem, ignaram

inexpertem; poenas juris

juris et innocentera
,

scilicet, suspensio-

per illum Belvacensem tune episcopum asser-

tum,

et

excommunicationis per Johannem Magistri

tune vicarium Inquisitoris prtensum,

incurrendo

PROCS

168

manifeste, ratione falso imposit materiae haeresis aut


fidei

qustionis. Qui nlhilominusepiscopuset vicarius,

judices prtensi sic legati, ulterius, licet nuliter et de


facto procedentes, ipsam

Johannam

Anglicls arma-

inimicis suis capitalibus, custodiendam deputa-

tis,

runt, in carcere scularl detrusam, ipsam assidue


opprobriis, minis et terroribusac innumeris
tibus injuriis ;

quam

afligeii-

et judiciali sua ordinatioiie

idoneas matronas, an virgo esset, visita tam et

pertam virginem

et integrara

laudabilis virginitatem

cium matronarum

suae

tamen

per

com-

integritatis

visitationem et ipsarum judi-

omnino

latere et a suo processu

truncari, ut fertur, decreverunt dolose et inique;

eam vexationibus continue inquitantes, ut,


gravi infirmitate prolapsam, medicorum in manibus
diligenter eam foveri voluerunt non ex carltate vel
pietate; sed ut eam praemeditato supplicio ignominiose
tantis

exterminarent, prout publie se jactarunt. Persvrantes etenim ipsi rei

ad arduas et

dicta convalescente Jolianna

difficiles circa

et llcclesiae apices

eam

interrogationes, fidei

concernentes; certasque bonorum,

ut creditur, spirituum visiones, quas in ejusdem innocenlis Puellae damnationem convertere nitebantur,
infeste pcrquirentes et interprtantes sinistre.

quibus congrua
recta

licet

Super

responsa dederit, gratissima, di-

ut creditur, a

Domino;

dicta sua clericis slbi

non adversis, EcclesiaeetSummoPontifici submittendo


et remitti

postulando

recusans, et
ipsa

judices in effectu declinans et

supremum Pap auditorium

vexatione quaesitorum turbata


((

appellans

tamen non exaudita, sed longa amplius multiplici


est.

Continuala autemnidirantium fraude subdolosa

DE RHABILITATION.
prtensis cjusdem

169

innocenlis Johanna coiifcs-

filiae

sionibus assorti sunt [haud] fideliter extracti articuli

duodeciin, incipientes

Qudam jmina ;

[qulbusj

pulsati allqui graves dicuntur, ex apparentlis, ali-

quas ddisse opiiiionuin formas

super dicloriim ar-

ticulorum crdita expressa veritate

tamen

fundatas.

articuli expresse extracti falso fuere

Qui

dictae Jo-

haniiae confessionibus difformes, inique compositi; et

super quibus

sic expressis

opinantes seducti, excu-

satione digni super opinatis per eos, sunt merito cen-

sendi;
f(

tamen

si

Verum

nihil ex afTectu protulerunt sinistro.

et praeter notarios

circumspectos, qui veri-

tatem dictorum per ipsam Johannam , suo processu

ab initio verbis

gallicis inscribebant,

loco abscondito dolose

eidem processu adjecerunt

injuste,
({

alii, in

notarii

iniqua, ab antedict Johannae intentione dis-

falsa et

sona

quidam

prsetensi

latentes

improbe

Super quibus

contra veritatem

et inique.
,

licet dicti asserti judicantes

fundari

non potuerunt nec debuerunt ad actus ulteriores procedere adversus ipsam Johannam innocentem Puel,

lam, attamen

suis exccati perversis affectibus, dicti

rei, praesertim episcopus Belvacensis

divino postposito
svire

timor,

et

sententialiler

Inquisitor,
in

Johannam innocentem non formidarunt

ferentes

in primis,

licet false

et

ipsam
;

pro-

injuriose, dictam

Johannam sua confessione ream mulliplicium offensarum, fidem et Ecclesiam tangentium, puta idolatri,
erroris, superstitionis, temeritatis, invocationis dae-

monum

et hresis;

quarum siquidem offensarum ab-

jurationem, in quadam schedula per ipsam innocen-

tem Johannam non

intellccta, vi^ dolo,

melu

et fraude

PROCS

170

extorserunt.Postquamsicprstltamabjurationem,dic-

tam Johannam ad Ecclesiae promissum refugium, extra


talium suorum improbas

manus adversariorum

re-

poni sperantem, dura nlmis austeritate, in conspectu


populi

ad perptues carceres piiblice condemnariint

exInde complelis diebus, ipsam relapsam in

et paucis

heeresim, rursura in publico civitatis Rothomagensis

loco, injuste pronunciarunt


diderunt.

Qu

illico

brachio tra-

et sculari

ad ultimum

ign cremanda, ap-

plicata suppllcium, fide constans et catholicae reli-

gionis dcore solida


crucis amplexo, et

perseverans, signaculo sanct

nomine sacro Redemptoris domini

nostri Jhesu alta voce flebiliter implorato


rnosis adsistentium planctibus,

animam,

cum lacri-

ut pie credi-

tur, reddidit Salvatori.

sis

Proponentes ulteriusactores

prsefati,

ex his perver-

processibus, sententiis et exsecutione eorumdeni

licet

falsis,

Johannae

inlquis et \itio nullitatis infectis; dictae

fidelis,

tate discessit

innocentis,

qunec ab

Ecclesiae uni-

nec a catholica tradltione in aliquo

aberra^it, ipsorumque actorum famain, honestatem


et decus, offensas multipliciter; et
tias,

multarum conscien-

etlam fidelium personarum, fluctuasse turbatas.

Iniquitatem autem et nullitatem, doUim, fraudem et

malitiam ipsorum processus et sententlarum


tores

ex manifestis tam formae

rumdein

quam

vitio et peccatis, in patulo

dicti ac-

materiae eo-

esseproposuerunt,

mediis ralionibus atque causis multis.

Quod autem

ratione formae, nullitatis vitio, saltem cassationis judicio subjaceant processus et sententlae
taies quales,
(

cum inde secutis, oslenderunt

memoratae
ipsi

actores

Primo, exeoqiioniam,jure notissimo,nuilumred-

DE RHABILITATION.
ditur judicium

171

ratione judicis competentis, ratioiie

antem
non erat judex com-

jurisdictionls inept, ratione litii^atorum. Est


ita

qnod ejusdem Johann

Puellae

petens cpiscopus tune Belvacensis


justitiabilis.

titur

forum

ne ejusdem

ut

Ratione enimdelicti autdomicilii quissor;

ipsa

autem

in jurisdietione dicti episcopi

nec domicilium fovebat, neque


ibi

sibi

imposita crimina,

causabatur impetrasse; sicut ex ipso processu primo

manifeste constare dicebant actores; nec aderat


matera. Et

ila

ratione judicis

fidci

ratione jurisdictionis

et ratione litigatorum claudicabat judicium.


((

Secundo dicebant, ut supra, fore ostensum Belva-

censem tune episcopum

sum \icarium

cum

et illum Inquisitoris praeten-

sine altero

alter

in

prtensae hresis procedere non yalerent

excommunicationis

a jure lata,

raateria

sentenlia

manifeste innodatos;

quoniam crimen hresis fedso imponebant per ipsam


Joliannam fore commissum, et ita jurisdictionem
exercere, aut aliquid in eam validum decernere minime potuerunt, nisi nuUiter, de facto, et inutile.
Tertio, quoniam, ut dicebant ipsi actores, per dictam Joliannam ipse Belvacensis episcopus fuerat recusatus, tanquam incompetens et suspectus et ejusdem
,

Johannas inimicus capitalis

ejusdem atque sentenli


subjacere noscantur

cum

ita

ut exinde processus

secutis, nullitatis vitio

sicut est jure enucleato

mani-

festum; quoniam nec potuit nec debuit exinde

judex ulterius procedere,

omnes doctores

<(

nulJiter,

secundum

enim, recusatio et
quoad supponendum auctorita-

juris. Appellatio

relatio purificantur

tem

nisi

talis

et officium judicantis.

Quarto, fjuoniam jure cautum

est viribus

non sub-

PROCS

172
sistere

qu

ei\

metuve
adores

vi

esse dixeriint ipsi

facta noscuntur. Sic

quoniam

vicario praetenso, per Angllcos, tune processui


sistentes, meliis terribilis
iii

eamdem Johannam

nata,
((

metu

regio etlam

non

as-

est, nisi sententiaret

innocentera. Sacro autem

canone exprimitur quod justum judiclum


injusta

illi

comminatse mortis, cadens

virum constantcm, incussus

contra

autem

dictl Inquisitoris

et diffinitio

vel jussu, a jndicibus ordi-

valeat.

Quinto, superaddentes

dicti actores, jura expres-

notissima, per legitimam appellationem juris-

sisse

dictionem suspendi

curaque ipsa Johanna ab

prtcnsis judiclbus appellaverit,

subseculura,

cum

suum

ipsis

fore processum

sententiis et sequelis, nullitate in-

fectum manifesta. Quod autem sufficienter ipsa Johanna


appellaverit

quoniam,
recusato

ex eo constare prtendunt

ipsi

actores

Johanna judici illi


capltalem horrebat inimicum,

expressis verbis, dicta

quem

sicut

quod Papae submittebat se; petens ad


ipsum suumque remitti judicium, Verba autem haec
appellationi lgitimas quipollere dicebant, secundum

dixit pluries

canonicas sanctiones (prsertira ex ore emissa per-

son

simplicis, jura ignorantis), etiamsi verbum. illud,

appello,
((

non

fuerit expressum.

Sexto, exinde se causarunt dicti actores, quoniam

de rbus ardais, prsertim revelationibus secretis


occultis, ac

hominibus ignotis

et incognitis,

et

qu causa?

censentur majores, nuUa ad hos prtensos judices


cognitio pertinere potuit, nisi nullitcr;
causas majores jura volant ad apostolicam
jorera reraitti indilate; et prsertim

quoniam et
Scdem ma-

ubi lides tangi

prtcndilur seu fidci materia vcntilatur, omnis de-

DE RHABILITATION.
bet causa

talis

lalc rcfcrri

ad Scdcm Petil

vel successoris

ut sacris juribus cautum

173
,

intli-

est.

Septirao, dlxcrunt actorcs memorali proccssum

ipsum cuin

socjuelis nullitate

procedcndi forma,
IVaglll et

infectum

cjualis luit in

ex violenta

lamjuvenc persona,

innocente. Ipsam siquidem violentarunt duri

carceres, vincula ferri, terribiles custodes, arraatorum

capitalium inimicorum atroces injurie, delubria, terrores,

commlnatloncs

et assidua

imperantium vexatio;

ut saspe diceret ipsa Johanna plus velle inori


lia

quam

ta-

ncfanda peramplius sustinere; imoetipsi custodes

spius violenta

manu su virginitatis attentare pudo-

rem contenderunt. Qu omnia,


dixerunt
parari

ipsi

ita

actores torraentis et qustionlbus qui-

ut,

si

plus violenli

quin imo

et

quid ipsa Johanna contra se dlxerit,

quam

omnem

intelligi
illa

esse.

Non enim

et

stante causa

tali

qustiones extortam

per qusestlones tormenla

debent, sed etiam dolores

quam malam mansionem

dusque

adscribendum

verltati veniat

confessionem

opprobrio, per violentiara

censendam

bene attendantur,

si

alii

fams

sitis

et

jura exprimunt, sordi-

et teterrimus carccr.

Rursum et ipsam nullitatem constare actores ipsi ex


eo dixerunt, quodeidem Johann, fragilietinnocenti,

omne consilium et juris auxili um denegatum est, licet de


iidei

apiclbus et arduis pulsaretur qusestionibus. Talis

autem denegatio inhumanaetjustiti inimicacensetur.


Dicebant insuper quod , dum quidam vir pro((

bus, processui assistons, ipsam Johannam dirigere


vellet,

cum

minis et terroribus expulsus est, ut ex

ipso processu constare dicitur; adjicientes ipsam Jo-

hannam

annis esse

minorem,

qiiae

neque judicio

ss~

PROCS

174

tere, aut sine curatore experiri, aut sententiae judicialis

capax foret,

nisi nulllter et invalide

aperte in actu isto factum

Confirmantes

ipsi

cujus contrarium

est.

actores sua dicta, quoniam, licet,

beneficio juris, tati juvenlli et minori annis subve-

niendum

sit; ita

ut miseratio tatis judicem ad raode-

rationem etremissiorem poenam adducat eidem tamen


:

Johann, minori, nulla impensa est moderatio, prout


ex sententiarum praetensarum. immoderato et nefando
constat rigore

ita

ut ex nimia severitate judicantium,

processus aut inficitur, aut cassatione dignus censetur

cum

sequelis.

Inficiebant aliunde ipsi actores

judicium et processum, quoniam,

quod

acta

duabus

omnia

in processu

Imo contrarium fecerunt

nam

sit

redigantur dbite et

idem tamen facere neglexe-

credatur judicanti

runt.

praevaricati sunt;

jure cautum

aut notario, aut

fore (i); ita ut alias nec

aliter

etsi

fideli,

electis personis, in scriptis

complte, comprobandum

ipsum prtensum

et dictse

ipsi

judicantes et rei et

Johann confessiones

truncari fecerunt seu jusserunt, et suas inhibuerunt

excusationes inscribi,

suum exinde processum, cum

sequelis, nullitate et iniquitate infectum,

truncatum,

vitiosum et inutilem relinquentes manifeste.


((

Cujus et nullitatem processus sententiarumque, ac

contentorum

in eisdem, ipsi actores in patulo

argue-

bant, falsitatemque, dolum et iniquitatem apertam

nam

dolo et perfida malitia duodecim articuli

clpientes

Quachun jmina, de quibus

est raentio, falsoque

(1) TelU; pst la leon,

supra

illi,

in-

habita

exinde abstracti sunt, obmiltendo

videmment incomplle

de tous

les

manuscrits.

DE RIIABILITATIOIS.
saepius, ex dicLis

175

Johanii ejusdem, quae pro sua sin-

cera intenlione et valida excusatione ipsa piotulerat;

omniaque

in

pnrtcm sinislram convertendo

et iiiter-

pretando; imo et excrcsccnte officiosa malitia, multa

adjungendo,

perniciosa
elicl

ex suis confessionibus

qiiae

Don valcbant; subticendoexcusationes,

limitatio-

nes, etdictarum confessionum determinationes, in bonum sensum verius reducendas; et obmiltendo sub-

missionem apostolicae Sedi saepius factamper eamdem,


caeteraque su justitl propitia.

Et quoniam, super

articulis,

ipsis

praecipue sic falso

actores proponebant, idcirco

omnia

ferebant actores ; solidantes hanc

suam ratioiiem,

et

afflictae,

judicantium permissione,

fuisse applicatos, confingenles dictse


et

ipsi in-

dicentes eidem Johannae, in carceribus sic diu


alios seductores,

ipsi

iiide secuta falsa,

iniqua, calumniosa et nulla, saltem cassanda

quosdam

elicitis

judicium suum fundasse dictos judicantes

Johannae partem

obedientiam domini nostri rgis Franciae

tenere

eidem fore transmissos, pro


consilio impendendo. Qui eidem suaserunt

et fovere, et se secreto

salute et

ut

nunquam

lico suas

quodque

ipsa se Ecclesiae submitteret,

resumeret vestes

viriles

Johannae vestibus muliebribus

sublatis etiara

ita

ut,

si

quid

sona Johannae exinde sinistrum contigerit


debuit

tali

il-

eidem

in

per-

adscribi

damnatae fraudi, dolo et versutiae, serpenti

consimlliseducentiprimammulierem;quodqueexinde,

neque lapsus aut relapsus causa valuerit


tendatur

fideli

iterata dicta

si

zelo at-

submissio et requesta

quibus judicium apostolicae Sedis ipsa Johanna saepius


postulavit.

Cumque fraus

et dolus nulli

debeant sulFra-

gari, relinquitur ibi fundatus hujiismodi processus

PROCS

17G

seu exintle procedens jiidicium, praetensaque abjuratio, ac sententire

prgetens,

cum sequelis,

nullitatis et

iniqultatis maiiifestae vitiis subjacere, aut saltem cassari et adnullari

meruisse

Itaque et per preemissa

ut dicebant ipsi actores.

dicti processus et sententia-

rum, ex parte su form,

vitia fuisse et esse dtecta

et aperta inferebant ipsl actores.

tamen allegarunt et proposuerunt actores


dictorum processus, abjurationis prtens, sententiarum et sequelarum nuUitatem, iniquitatem, fal Ulterius

ipsi,

sltatem et vitia multa fore et esse manifesta

ratione

materi, in eisdem expressae, seu cumulatae, seu

minum et vitiorum
et adstrictorum.

falso

cri-

eidem Johannae impositorum

Quae veraciter, praesertim ut per vos

qualificata sunt et agita ta, dictisque sententiis inscripta


et expressa, ipsa

Johanna non commisit, nec per eam

confessata sunt aut a confessis per

eam

elicita

veraci-

ter; imo verius, ut dicebant ipsi actores, per ipsam


Johannam in ipso confessata processu, a fide cathollca , Ecclesiae unitate et determinatione non disso-

nant solida

que in sensu interpretata saniori, stare

possunt et defendi catliolice, secundum sacr sriera

Scriptur, doctorumque catholicorum sanam et ap-

probatam doctrinam.
Proposuerunt igltur

dicti actores

super proces-

suura agitatonim materia, et sententiarum per dictos


reos prolatarum, quaedam prtensa per eos crimina
dictae

Johannae falso imposita. In primis, super

tatione, revelationc et adorationc

tuum, quos

rci

quorumdam

visi-

spiri-

malignos norainaverunt, cxinde eam

dolalram, errantem aut hereticam,

dmoiium

invo-

catricem, ab Erclesia discedentem, causari satagentes;

DE REHABILITAI

ION.

177

ciim venus dictae \isiones et revelationes,


qnis, sed verisimlllter a

iioii a

mali-

bonis splritlbus, processisse

aestimandae suiit ; iiec eas aliter per reos eosdem,

aiit

[ab]

alio humanojiidice, censeri debuisse, iieque Johannam

ipsam

mendosum

aliquid in eisdem asseruisse, hasreti-

quovismodo. Quas tamcn visio-

casse vel idoltrasse

nes,

si

ex Deo essent, ut dicebaiit actores, rei sinistra

affectione seducti, intelligere

luerunt; et

ita,

cum

non valuerunt

aut no-

haec sibi occulta esse et latentia

non ignorabant, non debuerunt judicialiter in alteram partem declinare. Nam et hujusmodi occut visiones a quo procdant, soli Deo, secretorum cogniseu scrutalori, cognitum est; neque de

tori

secundum jura divina

et

humana

inferior

judex certam dare poterat sententiam.

his,

quisquam

De

occultis

enim penitus Ecclesia non judicat, sed solus Deus

jura ad haec nolissima sunt et enucleata.


((

Quod autem ab

Angelis lucis et bonis spiritibus

hujusmodi revelationes et apparitiones procdrent,


dicti actores
((

ex rationibus pluribus raanifestarunt

Tum primo, quoniara dicta Johanna, virgo erat in-

tgra corpore, prout interrogata asseruit constanter,


et raatronis exhibita patuit luculenter, assistentibus

mulieribus

nobilibus

dictum

est.

plurimis,

ut

jam superius
Deo grata,

In hujusmodi autem virgine,

Sancti Spiritus obumbratio seu inspiratio conveniens


est;

quoniam

ipsa

templum Dei, secundum ecclesiasti-

cos doctores.

Tum

secundo

quoniam

et ipsa

Johanna humilis

qu neque mundanum quaesi;


honorem, sed animse su salutem; nec superbe
respondit inlerrogantibus. Virginilatem autem et huerat valde et simplex

vit

II.

12

PROCS

178

cum

militatem simul junctas,


dant, et

summo Deo

admira tioiie jura lau-

mirifice placent; et super

re-

lils

qulescit splritus Dominl.


((

Tum

tertio

honest vit

quoniam

ipsa

Johanna

laudabilis et

fuit, pia in pauperes, jejunia excercens,

frequentans lioneste; et confesmissam


sionis sacramentum , et poenitentiae, et Eucharistiae,
frequentans devotissime. Et talis, digna bonorum spiet ecclesiam

rituum apparitionibus
((

est censenda.

quod bonopreecipuum, bona opra

Ulterius adjungentes dicti actores,

rum spirituum signum dicitur


semper

suis sequacibus suadere;

quemadmodum

tus ipsi dictae Johannae apparentes,

ad bona m.ulta

spiri-

eam inducebant

ut ipsa scilicet ecclesiam frequenta-

ret et confessionis

sacramentum, honeste

se regeret,

custodiret animae et corporis vlrginitatem, et

quod

ita

beatitudinem consequeretur ternam. Rursum apparentibus spiritlbus, Johanna se signabat signo, et

non

recedebant, prout recedit splritus malignus hoc territus slgno. Insuper

dum

Anglus ab

hannae apparuit, timorata


titia

est

ab

initio dictae

Jo-

initio, et in fine lae-

consolata; sicut de angelo legitur beatae Mariae

apparente, et multis

aliis.

loquebantur voce clara et


obscure loquuntur

Etiam

spiritus

isti

Johannae

autem maligni
omnia beatorum

alta; spiritus

et involute.

Qu

spirituum, secundum Scripturas, signa sunt manifesta.

Quodque

ipsa ea fideliter etcatliolice fmivit dies, sacro

sumpto et invocato usque


nomine
Jhesu, signum est quod spiritlbus
ad finem
bonis ducta est
quoniam malignus spiritus fidem
inducit pestlferam, et suos ad infernum tandem culto-

Christi corpore devotissime

res deducit. Est et aliud

bonum signum

bonitatis spl-

,,

DE RHABILITATION.

179

nam et ipsa Johaniia, per spirlluum


lionem, omnimodam veritatem annuntlavit,
riluum;

revelaet quae

pra?dixit,qiinsi miraculosiim liabuerunteirectum,puta,


in lempore cnim ([uo plus inimlci Ilorebaut, quo domino nostro Rgi major pars sui regni subtracta erat
regnum rcupra tum, ut prdixerat, Anglici expuisi,

coronatio rcgis, obsidio a civitatc Aurelianensi subito

repente levata

cum

paucis, contra

bebant reputari.

maximam

adversa-

hc veluti m.iracula haHc autem, secundum sacrarum

riorum multitudinem;

ut

ita

traditiones doctrinarum,

a ptre

mendacii, spiritu

maligno, non possunt procedere, sed

a divina revela-

tione et a bonis spiritibus nunciata omniraode cen-

senda sunt. Dicentibus rursum dictis actoribus,


positive loquendo

et

non

alias,

quod,

si

sup

taies apparitio-

nes fuissent spirituum raalignorum, quod dicta Jo-

excusanda erat, tanquam errore dequoniamet bonos spiritus esse credidit, apparentes in Angelorum forma lucis, et sanctum Michaelem
sanctasque virgines Katharinam et Margaretam credidit adorare et revereri. Neque sibi nocet talis error,
quoniam et ipsa Ecclesi se submisit, nec perlinax
fuit; et, sicut habent canones sacri, non est periculosus error, si tune malignus spiritus creditur esse bonus Anglus, dum se mutt in Angelum lucis, quoniam non illi maligno sed bono quem confingit
lianna merito
lusa;

reverentia prstatur.

Praeterea ipsis actoribus dicentibus ipsamJohannam


potius excusandam,
si

se, in

adjutorium

bellis imraiscuit.

quam per reos increpandam fuisse,


sui

Tum

nostrique domini atque rgis,

primo, quoniam ipsum bellum

meritorium contra hostes

et

justissimum fuit, et

PROCS

180

omiies habuit conditiones belli justi, sacris legibus inscriptas.

Tum

secundo, quoniam, ut dicta Johanna

spius asseruit constaiiter, medlo suo juramento, id


Dei, nec uiiquam aliter fecisset. Et ex

fecit ex jussu

jussu Dei prcepit Angllcis redire ad propria, et

non sunt;

spirituDei aguntur, sub lege

omnem legem superat;

inspirationis,

festa sunt eventus et efFectus

culosi. In his

jam

ipsa

qu

enim

lex

cujus signa mani-

dicti

prope mira-

autem non reprehendenda, sed potiusex-

cusanda censetur; sicutSamsonabhomicidio, Abraham

ab adulterio, David a pluralitale uxorum

sacra jura

excusant.
((

Sed

dixerunt actores

et ipsi

ipsam Johannam

reprehensam ex eo quod virilem deferebat habitum, in canone proliibitum, quoniam et


indebite

licite id egit,

ex causis multis, attentis circumstantiis

per eam agendorum ; multas super hoc assignando rationes per ipsos actores. Tum primo , quoniam ex
causa rationabili talem habitum sumpsit, scilicet ex

Domlni jussu; ubi enim spiritus ibi libertas.


Tum secundo, quoniam jura in adversum proposita,
loquuntur id non licere mulieribus, causa luxus; et
omnes doctores in id conveniunt; dicta autem Johanna

credito

pro contraria causa illum assumpsit, ad vitandam sciet virorum in se provocationem ad


licet libidinem
,

luxum, cum quibus frequentare opus erat


citu conversari
tatis

imo

tuitionem

Habitum autem

et in exer-

et

aliquando ad proprise virgini-

quam

Anglici attentare nisi sunt.

variare etiam clericis, ex causa lgi-

tima, aliquando permissura est,

secundum canonicas

bonum

sanctiones. Absit

enim ut

facimiiSy nobis ad

culpam imputentur! Vestes etenim

ea

quae propter

DE RHABILITATION.
iiiullebres dicta Jolianna seepius obtulit

intcr imilieres,

quam

ecclesiastico

in

181

resumere,

carcere

si

aut alibi

interliostes, doponcrctur; quas vestes etiam

mu-

liebres tandem ipsa libenterresumpsit, obcdicns prlensis jiidicibus; et exinde easdem ex necessitate dimisit, sibi siiblatas [ab]

hostibus fraude, et ad violenti

Nec \erum est, ut dicunt


actores, quod ipsa Jolianna missam audire dimiserit,
ne vestes muliebres resumeret, aut quod ipsa confesimo
sata sit domino nostio Rgi eas non deponeie
verum est contrarium, cum et ipsas dimiserit. Aut
repulsionem, ut dictum

est.

excusanda erit propter revelationes et voces divinas in contrarium inducentes, seu quas a Deo credidit processisse;
si

viriles A^estes

nec exinde crediditrelapsa nominari

tandem resumpsit, cum

id dolo, vio-

lentia malitiaque sibi illatis facere necessitata fuerit,

ad sui corporis tuitionera et virginitatis conservatioiiem, et ex

aliis

causis supratactis.

Ipsam etiam Johannamdixeruntactores non venire


culpandam, si causetur a parentibus propriis (i), aut
((

invitis recessisse,

cum

facere crediderit, et

id jussione divina fecerit

Deo magis

esse

aut

obediendum quam

hominibus judicaverit; quanquam et exinde sacramenti confessione pnituerit, ne amplius culpa sibi
valeat imputari, nec in causa fidei exinde valeatagitari.

Proponentes insuper actores prfati dictam Johan-

nam

inculpatam censeri,

si

nonien Jhesu

litteris suis

missivis inscribi fecerit vel permiserit, quibus bel-

lum(2) incitamentis vitandum

(1)

Sic.

(2)

Les manuscrits, beUoJum.

esse suadebat,

quoniam

PROCS

182

et suum
non credentem malum agere,
quoniam in nomine Domini omnia fieri videntur, secundum canonicas sanctiones et hc responslo
sana fuit. Et quod finaliter respondit ipsa sane, se de
aut tentando
turri non saltasse aut ex desperatione
defendendi
et sucspe\itam
suam
saltando
Deum, sed

bellum ipsumjuslum fore,

et ipsa respondit

secretarium fecisse

currendi obsessis; exfecundacaritate vitam ponere volens pro amicis.


dixerit

Et quod

Angelum

finaliter

mentita non

portasse rgi signum aliquod pre-

tiosum cura genuflexione, etc.; quoniam,

non

liceat,

est, si

licite

tamen

si

mentiri

Yeritas occultalur, loco et

tempore, fictione bona aut verborum circumlocutione,


ut Moises olim coram Pharaone; et, cum Anglus sit
nomen oficii, et idem sit quod Dei nuntius, potuit de
scilicet Dei nuntia
se dicere quod Anglus ipsa
palmam
victoriae qua fruecoronam
et
rgi
portavit
retur; nec in hoc mentita est, sed caute locuta. Et si
,

Angelum illum fore sanctum Michaelem, non


maie dixit, quoniam ex sancti Michaelis prcepto id
fecisse asseruit, et quoniam per alium fecit, etc. Neque
ipsa excessit dicendo quod ipsa erat secura sahari
quoniam et, si sua dicta tune simul jungantur, vera
si servaret quod promisit Deo,
sunt. Adjecit enim

dixerit

scilicet

non

modo
cum rei

virginilatem corporis et animae. Et pari

excessit,

si

se dixerit sclre futura, veluti

nam etpropbetae non prophetiloquuntur, secundum Scripturas, dum

dixeruntaliquando
zant nec vera

(i);

non prophetizando loquuntur. Neque


sanctas Katliarinam et

(1) Faut-il lire

vel etsi

ipsa

Margaretam odio

protulit

liabere

contrarium tes dixeruut aliquando?

An-

DE RHABILITATION.

183

amare eos qos Deus amat, et


glicos;
oderc lios qiios Deus odit. Ncque etiam confessa est
protulisse se pcccatum non liabuisse, seu liabere; sed
secl

protulit cas

(juod nesciebat mortallter se peccasse,

ipsam aliquid
tasses In

nec yellet

se

unde anima sua maculam reporautem omnibus ipsam peccasse nemo

feclsse,

[lis

dicerel.
((

Prtcrea proposuerunt

actores

dictl

ipsos reos

falso el dolose dictam Joliannam praetendisse noluisse

cum tamen

se et dicta sua submittere Ecclesiae,

dictl

actores in conlrarium verltatera dlxerunt prlncipalem

tum primo

quoniam

adstrlcta verisimiliter

tum secundo, quoniam

submlltere non erat

tallter se

ex Scripturarum traditione;
veraciter hoc fecit, et se

Ec-

clesi submisit fideliter et catholice.


((

id

Quod autem

non

facere

fuerit adstricla

rationem suadere multiplicem

Primo, quoniam

spiritu Dei

credebat verisimiliter, et

ita

volunt pariter et humana; et

trinam secuta

imo

est;

si

Secunda

ratio

super

liis

fuit,

ita in

pront jura divina

hoc Ecclesiae doccontra pro-

ad geliennam dificasset.

quoniam ,

an ex bono vel malo spiritu

est

ducebatur aut duci

aliter fecisset,
,

palam

per legem inspirationis,

ab omni lege communi exempta

priam agens conscientiam

esto id

ipsae

dubium

stetisse

procdrent visiones

occultis Ecclesia nihil judicare voluit, et jura

volunt apertissima

quod

Deo reservaret. Etiam,

taie

omnino judicium

licet in his

articulos aut doctrinam Ecclesi

qu fidei concernant
,

scriptam libris ap-

probatis, sequi judicium Eccesiopussit; in

aliis tamen
quod melius plavel non; an tt sint

data est libertas optioque tenendi

cuerit, puta

an rex Salomon

soli

,
,

PROCS

184

salvandi,

quam damnandi;

et hujusniodi, in

quibus

Ecclesi doctores soient aliquando discrepaie. Itaque


si

ipsa

nem

Johanna

Sede

increpanda non
((

Est et

in

liis

visionibus, propriam opinio-

et Ecclesia
est

ab'a ratio

non dissonam

secuta fuerit,

quovismodo.
potissima,

quoniam

dicta Johanna,

juvenis, inexperta, virgo, innocens, sise ab initio

non submiserit

EcclesicC,

mirandum non

est, quia

quag esset Ecclesia tune penitus ignoravit et nullate-

nus

sicut

intellexit,

sua manifestt confessio; sed

deinde,

dum

omnino

patuit, et Ecclesiae se submisit humiliter.

(c

expositum

sibi

est

quid esset Ecclesia,

Insuper ad dictorum reorum, suoi umque processus

et sententiarura

prtensarum confutationem

et

inor-

dinatam affectionem manifestandas , proposuerunt


actores,

quod

viri aliqui

prfato assistentes

et

probi

ipsi

et litterati, processui

pia caritate ipsam advertere

volentes super difficilibus interrogatoriis sibi factis,

eidemque dicentes Concilium gnrale Basile tune


celebrari, ubi ab orani regione, etiam in parte sua,
plurimi adstabant

viri probatissimi

mittere poterat et debebat

quibus

se

sub-

nullatenus auditi sunt

sed ignominiose repulsi sunt, a dictis reis et judicibus


austre objurgati et lacessili injuriis, a civitate etiam

Rothomagensi

illico

proscripti et sub poena capitis

expulsi

Nec esse dissimulandum dicti actores proponebant,

ut supra tetigerunt, quod quidam subdoli lijpocritae,


in habitu simulato, fingentes sedomini nostri Rgis partes fovere, dolosa eidera consilia ministrarunt; blandis

scrmonibus suadentes quod,

nunquam judicio

si

vellet carceres evadere

Ecclesiae se submitteret. Quae,

si ita

DE RHABILITATION.

185

seilucta, sinistruin aliquld protulerit viri^o

innocens,

iionsibi, sed dolose id agentibus et permittentibus

imputaiidum

est

merito super his excusanda.

et est

Dictis actoribus etiam dicentibus ulterius ac

tibus qiiod,

si

per dictam Johannam

proponen-

in suo processu,

confessata sincera afFectione videantur et dbite in-

terpretentur, poterunt omnia lgitime salvari, absque


casu erroris, pertinacicc, seu olFensae adversus fidem
et Ecclesiam

per reos prcetensorum ;

siciit

haec in-

processum notissima sunt.

tuenti et intelligenti

Exprimentibus etiam dictis actoribus, ipsam Johan-

nam

ex suis confessionis verbis et sincera mentis in-

tentione, se judicio Ecclesi implicite et explicite


submisisse multipliciter; primo,
nil facere

Dominus

quoniam

dixit

contra fidem christianam

vellet

stabilivit;

quod,

et

dixisset, aut esset supra

si

corpus

quod

quam

aliquid fecisset vel

suum quod

clerici

scirentdicere esse contra fidem christianam, ipsa nollet

Sed rursura ipsa Jout patet expresse per sua prtensa confessata

sustinere, sed

hanna ,

petivit ad

Papam

expelleret.

remitti

qui

eam

judicium stare volebat. Insuper


Ecclesiae se submisit,

Ecclesia, protulit

dum,

quod

se

audiret, et ad cujus

ipsa

Johanna amplius

sibi exposito

quid esset

submittebat judicio Eccle-

si et Concilil generalis; et petiitarticulos sibi impositos

ante prtensam

abjurationem, per Ecclesiam

quod sibi omnino denegatum


per reos, per quos magis dicendum fuit spretum Ecclesiae judicium, non autem per dictam Johannam.
visitari et deliberari

Subjungentes

dicti actores

episcopum tune Belvacen-

sem, judicemprtensum, inhibuisse expresse notariis,


et

sub gravibus poenis, ne dictam subraissionera

sic

PROCS

186

factam

processui inscrlberent, quovismodoj su-

ipsl

per quo dicta Johanna conquesta fuit;


processus reorum

censeatur

ita

ut exinde

truncatus, iniquus et

mendosus, cum inde secutis. Hujus autem submissionis signum esse manifestum dicti prtenderunt
actores quoniam, ante ejus excidium, brevi horarum
mora , dicti rei eidem Johannae corpus Christi seu
Eucharisti sacramentum fecerunt et voluerunt rai-

Quod non

listrari.

fecissent,

si

se

non

submisisset

Ecclesi fideliter; quoniam alias, ipsa sine submissione in peccato

moranti, non fuisset pr-

raortali

stitum hoc venerabile sacramentum.

Proposuerunt insuper dicti actores ipsam Johannam,

ex contente in suo prtenso processu

non

potuisse

relapsam, quoniam relapsus lapsumpraesupponit;

dici

nunquam

auteai lapsa est in aliquam haeresim;

et quae dixit

imo

sine offensa et laesione catholicee verita-

sustineri possunt, ut clare constat per superius

tis

dicta. Igitur relapsa

quoniam dixerunt

dici

non

potest

et

prsertim

quod dicta Johanna


lecturam non intellexit, sibi

dicti actores

prtensae abjurationis

palam, in turbatione populari

et publico spectaculo,

metu vehementi exhibitam repente. Clarum autem


quod ea qu quis non intelligit, non abjurt. Et
quod ipsa non intellexerit, manifestant deliberationes
vocatorum super sua prtensa recidivatione, qui fera

et

est

omnes, abbatis tune Fiscampnensis deliberationem sequentes, dixerunt ab ea qurendum fore si dictam
intellexerit

abjurationemprtensam. Nihil tamen

factum constat super


tionem
(1)

ipsa,

dlibra ta (i)

an eam intellexerit abjura-

et

Les manuscrits deliberate. Voyez

esse

facienda

t. I

interrogatione.

p. 463 et suiv.

DE RHABILITATION.
Quae si interrogata

Toret, iiunquamclixisset se

^uspectam, mcndosam
misisse

et

de hresi

hujusmodi crlmlna com-

imo potius non

vel abjurasse;

coramissa

187

dicta,

nec

et quibus sua repui^nat judicialis confessio.

Relapsam itaque eam

dici fas

non

fuit.

Neque, ut di-

cebant actores, schedula processui prtenso dict Johannae inscripta, prolixa et magna,

eidem Johannae

illa est

qu publie

lecta et exhibita est dict praetensae

abjurationis hora; quae brevis erat, pauca continens et

Et ita processus vitiosus et falsus, et


praesertim quoniam, si verba dictse Johann , in sua
istius dissimilis.

super relapsu prtensa confessione contenta, beneat-

tendantur, non poterit dici relapsa. Dicebat enim in


elFectu, justo

metu sibi imminente mortisque

articulo,

quod heereticam se esse falso confessata est, ad vitam


suam salvandam, cum non esset, neque intellexisset sibi
lecta injuste; ex sua Yoce se opprimendo ignoranter,
ac sic sua dicta exponendo, scilicet quod se non intenderat revocasse, nisi proviso quod id placeret Deo. Id
autem bene

intelligenli proferri potuit sane et sine

nota relapsus.
((

ipsi

Magna etiam animadversione exprimentes


,

ad dictorum processus

actores

sententiarum et sequela-

rum calumniam, falsitatem, dolum

et iniquitatem

referendasaperte, quosdam dolosos articulos ,

numro

Qudani fminaj

a dict

duodecim

incipientes

Johann prtensis
traclos

confessatis confictos et falso ex-

fore Parisius

ad

almam

studii Parisiensis

Universitatem transmissos, super quibus emanarunt

qudam

deliberationes in falsa fundat ratione. Dictorum autem articulorum falsam et dolosam extractionem manifestant prtensa confessata dict Johann,

PROCS

188

suo processui inserta, quae veraciter non consonant,


sed dissonant valde in multis articulis praefatls, sicut

ex mutua confessatorum praetensorum et dictorum

artlculorum comparatione patet apertissime. Unde et


ipsi

opinantes decepti sunt, quibus

non

ipse processus,

sed extracti dolose articuii exhibiti sunt officiose, ut,


celata veritate

nutum reorum, de-

confessatorum, ad

liberaturi opinarentur, veritate relicta.

Et

veraciter

opinantes ipsi, prseter judices seu reos ipsos, excusatione lgitima digni censentur,

si

veraciter

secundum

exhibita sunt opinati; quibus ipsa veritas dolo, fraude


et iniquitate manifestis celata est, et
dictis falso fundatis

quoniam, super

opinionibus, subsecutae reorum

prolataeque sententi, fundatae sunt. Idcirco dixerunt


actores ipsi falsas exinde et iniquas fore sententias

subsecutas, dolosas et iniquas, ac vitio nuUitatis et

prvaricationis infectas,

nibusque dependentiis
opus

est

cum

et sequelis; sic et in

omnes hujusmodi processus

exsecutiones et sequelas

omquantum

suis exsecutionibus

et sententias

viribus et effectu venire

justo judrcic vacuandas penitus

aut censendas nulli-

tate infectas.

Has autem rationes prfatas, mdia et conclusiones,


multis Scripturarum sacrarumjuriumque divinorum,

doctorum probatissimorum sententiis et opinionibus munierunt, fulsierunt


et decoraverunt, ac in scriptls omnia hc per eos jara
canonicorum

et civilium, ac

fore redacta dixerunt et proposuerunt; ex praemissis

omnibus

cum

multis

aliis

dictis

cosdem, tandem concludentes


rentes

ipsi

actores, per vos,

et

propositis per

supplicantes et infe-

reverendissimum ac

reverendos patres et judices clarissiraos, melioribus

DE RHABILITATION.
via, jure,

modo

vantic-e et judiciale

fragari per vos

et

180

forma quibusjura, usus obserslbi valerent, suf-

veslrum oflicium

vestramque sententiam,

dici, proferri

dictum picctens inquisltionis seu fidel


matcri.e proccssiim, adversiis defunctam Johannam
d'Arc y \lrgincm et puellam, atquc praetensas exinde

et scntentiarl

sententias subsecutas^ per

dictum Petrum Cauchon

episcopum Belvacensem,

et

Joliannem Magistri, subin-

quisitorem, ut prfertiir,

prsumptum etprsiimptas,

factum

et factas ac pronunllatas, cura sua abjuratioiie,

exsecutlone, et omnibus indesecutis, vitio nullitatis,

mendacii

doli, falsitatis,

iniquitatis subjacere;

et manifeste violentiae

ipsumque

exsecutione et sequells eisdem,

losum etdolosas, falsum

et ipsas,

nullum

et falsas,

cum

dlctis

et nullas,

mendosum

et

et

do-

men-

dosas, ac violentiae et manifeste iniquitatis macula in-

fectumet infectas, declarari expresse, cassasque


tas ipso jure

aut saltem [quod]

eum

et eas

et irri-

cum suis de-

pendentiis et exsecutionibus quibuscumque, cassaretis


et irritaretis, revocaretis et adnullaretis

omnino, de-

cernendo, sub gravibus poenis et censuris

ecclesiasticis,

eisdera nulam amodo per Christi fidles fidem prberi


qualemcumque et, ne aliter fit, inhibere velletis, sub
;

anathematis censura perpetuo duratura; et nihilomi-

nus, dictae Johannse defunct, eodem vestrojudicio et


diffinitiva sententia,

innocentiam expurgando, ipsam

usque ad obitum inclusive, permansisse fidelem atque


catlolicam, ac ab

omni

sibi

[imposita] labe haeresis

perversque credulitatis, vel


siasticae unitatis discessu

fidei

omnique

per reos imputato, liberam ac

errore, ac ecclealio

crimine

immunem fuisse et

sibi

esse,

plenissime diffniendo, decernere curaretis; ipsamque

PROCS

190
et dlctos actores,

quas ex

dicti

ab omni infamiae

processus

sententiarum

secutariim, occasione possent

iiide

libet, vel

notam

assequi

quomodo-

ari^iii

quantum opus

utque vestr sententi judiciique

Veritas, dicl

nota,

exsecutionum

liberaudo; et liberos, et suae

famae pronuntiaretis plenissime,


restilutos;

et culpae
et

foret,

diffinitivi

etiam defunctae Johannae Innocentia, et

ipsorum actorum justitia, prsecedentisque processus,


sententiarum et exsecutionum [iniquitas] cunctis memoriter pateant prsentibus et futuris

per idem ycs-

Irum judicium dignemini decernere dictum processum


iniquum, sententias et sequelas, palam et publie, in loco

extremum aut alibi, per


ign cremandum ac cremandas,

ubi ipsa Johanna diem clausit

ssecularem justitiam

seu per vos lacerandum et lacerandas; et ibidem, ac


in aliis insignibus civitatibus hujus regni, per

prdi-

cationes solemnes, hujusmodi vestram sententiam et

exsecutionem ejusdem, faceremanifestari

cum

erectione crucis,

Rothomagensi

ipsa civitate
si

qua

imaginum
,

et alibi

et publicari,

epitaphiorum in

et

ubi decuerit; et,

solemnis cappellae fundatio erigi valeat, etiam

eam decernendo, ad perptuas defunctorum

fidelium

quodque
exorandas saintes ,
vestra sententia chronicis Francit, si domino iiostro
Rgi placuerit, et sui Tliesauri Chartarum camerae insera tur etiam decernere velitis et ordinare et tandem
quod, pro injuriis, emendis, jacturis, damniset expensis, reos ipsos in graves pecuniarum summas, ipsisacibidem fore aedificandam ;

toribus solvendas, quales vestra discretio provide[re]t,

condempnetis. Requirentcs instanter


tri

promotoris adjunctioncm

vos decerni

sibi

ipsi

actores ves-

imparticndam, per

aut saltem taies lantasque conclusiones

DE IIHARILITATION.

191

rcparationes et cnieiulas ad fines dbites, justos et caiionicos

eisdem actoribus per vos adjudicari et de-

cerni, qualcs ordo dictaret rationis, et canonicae de-

cernuut saticliones; implorantes humiliter oflicium


"veslrum jiidiciale,

de pr.cmissis, quantum opus

et

foret, probare offerentes dicti actores,

cum

caeteris

omni etiam

debitis protestationibus et consuetis, et

juris beneficio sibi salvo.

Datum anno Domini

decembris.

mcccclv.

die xviii. mensis

;;

ProducUo

et receptio testium.]

quam

Die autem dcima noua ejusdem mensis, ad

diem prfati magistri Simon Chapitault et Guillelmus Prevosieau, nominibus antedictis, citari fecerant
testes

dum

infrascriptos

per venerabiiem \irum

de Saincte Mare^lise , presbjterum, curise Ro-

thomagensis notarium
coiistare poterat

prout per relationem ipsius

cujus tnor inferius inseritur

parueruntprfati Chapitault tt Prevosteau, ad

nem

Ricar-

prsescriptam ,

cum

[quam], pro fundatione hujusmodi

citalio-

judicii, exhibue-

episcopum Dimitriensem

bilesque \iros, dominos Nicolaum

de Houppevilla, Guillelmum

trum Migecii

com-

ejus exsecutione infrascripta,

runt; ac reverendum in Christo patrem,

Johannem Fabri

Caval

Manchon ,

dominum
,

venera-

Nicolaum

fratrem Pe-

Johannem Riquier, Johannem (i)


Margueriey iohM-Wtra Massieii ^ fratrem Petrum (2)
LadvenUj senes et valetudinarios, coram ipsis Delegatis

(1) Lisez
(2)

Andream.

Lisez Martimim.

PROCS

192

produxerunt. Quos receperunt et jurare fecerunt, ad


Dei Evangelia, in hac materia plenam et

saiicta

meram

deponereveiitatem^ odio, amore, favore, dono, prece


vel pretio

quibuscumque semotis.

Tnor autem

((

domini Ricardi sequitur, et

relalionis dicti

Reverendisslmo in Christo patri

et

est talis.

domino Jo-

hanni, miseratione divina Remensi archiepiscopo et


duci, ac reverendo in Christo patri et domino, do-

mino Guillelmo, eadem miseratione


Parisiensi,

necnon

fratri

logi professori, etc.,

divina episcopo

Johanni Brehal, sacrae theo-

etc.

vester humiiis subditus

Ricardus de Saincte Mareglise ^ presbjter, vices gerens Decani Christianitatis Rothomagensis, notarius-

que

curiae archiepiscopalis

tiam debitam

cum omni

Rothomagensis

reveren-

honore. Noverint reveren-

dissim et reverend paternitates vestrae me, virtute

mandati

vestri

cui raea prsens relatio seu rescriptio

annectitur, citasse

peremptorie

et personaliter,

vobis aut altero vestrum, apud

domum

coram

archiepisco-

magistros Nicolaum Caval,


Nicolaum de Houppevilla ac dominos Johannem Fabri , episcopum Dimitriensem, Gulllelmura Manchon j fratrem Petriim Migecii et Johannem Ri-

palem Rothomagensem

diem veneris decimam nonam


mensis decembris; necnon magistros Andream iiargiierie^ dorainum Johannem Massieu et fratrem Petrum Ladvenu , presbyteros , ad diem sabbati inde
sequentem , perhibitmos veritati testimonium in
quodam negotio, proccssum in materia fidei diidum
quier^ presbyteros, ad

quamdam Johannam defunctam-. dictam la Piiper quemdam episcopum Belvacensem, et sub-

contra
celle,

DE RHABILITATION.

193

inquisitorera haereticae pravitatis, instante raagistro

Guillelmo de Estiveto, eorumdera promotore, agltatum, ipsiusque processus et sententiarum nullitatem,

quondam

et ipslus

defunctcC expuigationem, tani'en-

tem, coram vobis motis et moverl speralis; ac omnia


et sini^ula, juxta
iraplevisse.

tatihus,

mandati, fecsse et ad-

vestri

dlctis vestris reverendissimis paterni-

sub signo meomanuali,

et sigillo dicti

Datum anno Domini

certifico.

XVIII.

Quae

tenorem

jicccclv.

mensis decembris. Sic signatuin

S aine te Mareg lise.

DecanI

die jovis,

R.

de

[Praesentatio facta ex parte hairedum defuncti P. Cauchon.

Die autem vicesiraa mensis decembris, anno preedicto, ad

quam diem

erant

citati

omnes et

singuli, cu-

juscumquedignitatis, preminentiae, gradus, honoris,


status et conditionls exsisterent, seu

interesse credentes, aut in

forma juris partes formales,

quondam Johannae

denuntiatores, vel accusatores

Pucelle

vel

quomodolibetsua
la

eorumdem processuum prtactorum

defensores, aut

exhibere volentes; dic-

alias partes se

verbo vel in

turi et proposituri

scriplis

quidquid

dicere vellent contra litteras apostolicas, evocationes-

que, relationes, seu exsecutionem earumdem; necnon

de

justilia

et jure

dictis

actoribus conquerentibus

aut dicto promotori responsuri;

antequam

illa

die,

pro tribunali sederent [domini Delegati] in camra


reverendissimi in Christo patris et domini

Rothomagensis archiepiscopi
et scientificus vir, raagister

nicus Rothomagensis^

[tfui],

domini

comparuit venerabib's

Johannes de Gouys, canopro

et

nomine

magistri Ja-

cobi de Rivello ac aliorum cohaeredum defuncti domini


II.

i5

PROCS

194

Cauchon, olim episcopi Belvacensls

tempore
obitus, episcopi Lexovieiisis, quamdam schedulam

Ptri
sul

papjream dominis Delegatis


cari facere promisit

Quam

et,

quam

(i) tradidit,

per dictum magistrum Jacobum.

schedulam [ipsiDomini] receperunt,

legendam

ratifi-

et

eamdem

iiostrum, notariorum, tradiderunt, et

alteri

in actis hujus causae inseri voluerunt et ordiiiaveiunt.

Qua

lecta, eidem. magistro

Johanni de Goufs respon-

derunt quod suae non erat intentionis aliquid agere


vel facere

praejudicium compositionis seu aboli-

in

tionis, per

dominum nostrum Regem

habitatoribus

ducatus Normanniae, factae (2). Prsentibus

et incolis

ad haec \enerabilibus et

scientificis

\iris, raagistris

Guillelmo Bouille , sacrae theologi professoie; Hectore de Co^M^r^/;, utriusque juris, etPetro Maugier,

decrelorum, doctoribus teslibus ad praemissa vocatis


specialiter et rogatis.
Tcnor autem

((

dictae schedulae sequitur, et est talis

Quoniam ad mei

magistri,

Jacobi de Rivello

in artibus

primogeniti Johannis de Rivello (3) et

filii

Guillelmetae, ejus uxoris, neptis, ex sorore, defuncti

bon memoriae domini

Ptri Lexoviensis, et peran-

hredis et causam habentis

tea Belvacensis episcopi;


dicti defuncti

una cum

aliis

bus, lam ad causam matris

(1)

meis fratribus et sorori-

me

Les manuscrits portent nobis, au

lieu

prfat,

de D. Delegatis

quam

vene-

par une erreur

analogue celle qui a t remarque, p. 151.


(2)

Voyez Ord. des

(3) Secrtaire

lui-mme
gnacs.

l'avait

rois de

France,

de Charles VI
mari aprs

Archives du

t.

XIV,

et plus tard

p. 75.

de Henri VI. Le roi d'Angleterre

l'avoir enrichi des dpouilles

Royaume Trsor
,

de plusieurs Arma-

des Chartes, reg. 172

pice 310.)

DE RHABILITATION.
rabilis viri
tris,

avunculi mei

cum

dicto ptre

functi

iiepotis,

iii

hredis et exsecutoris, una

meo ac aliis,

nolitiain pervenit

verendi

195

magistri Johannis Bidault y ejusdem Ira-

dicti

domini episcopi de-

quod reverendissimus

et re-

Christo patres, domini Remensis archie-

piscopus, Parisieiisis et Constantiensis episcopi, judices


a SaiictaSede apostolica deputati, ad

decidendum de causa
materia

iiuUitatis

Inquisitorem

et

ejusdem fidei,

facti,

fidei, instante promotore


tempore Anglicorumetguerrarum

hoc regno nuper vigentium, contra

in

quamdam Johannam, dictam


tia

liujus regni

et adversus

la Pucelley de obedien-

domini nostri Rgis tune exsistentem

majores

et

cujusdam processus, in
per praefatum dorainuin episcopum Bel-

fidei,

vacensem

cognoscendum

licet

apud

reputaretur sanctae, integr et

catholicse vitae; citari et evocari fecerunt, per edic-

tum omnes et singulos sua interesse credentes idcirco


ego, tam meo, quara cterorum cohaeredum meorum
,

et

causam

notum

dicti

l'acio

domini episcopi habentium


dico et declaro

nomine,

quod non credo mea

interesse, nec est intentionis meae sustinere autdefen-

dere processum antedictum, quasi validum, juridicum,


aut sententias inde secutas;

modum audi\i

et intellexi

sus et sententi, essem


et aliqui

dicta

diam

et

ea

(cum, tempore

qu

dicti

post-

proces-

quatuor vel quinque annorum,

mei fratres parvuli,

Johanna

cum, per

et aliqui

adhuc nascituri),

tradita fuit in materia fidei, per invi-

suggestionem adversariorum domini nostri

Rgis, ex eo videlicet quia erat de obedientia ipsius et


eis

maxima

inferebat

damna

in facto

guerrarum, vo-

lentium per hoc suam juvare partem

quodque,

si

fuisset

et

querelam

de parte dictorum adversariorum.

PROCS

196

iiequaquara tracta fuisset in materia

Protester

ficlei.

tamen expresse, et ad quod per dictos dominos Judices


peto admitti quod processus per eos fiendus, autsen,

tentia ferenda

mihi aut cohredlbus meis, seu

aliis

causam habentibus dicti defuncti domini episcopi


nullomodo prjudicet, prout ne praejudicare dbet,

maxime compositionibus et aboli tionibus per


dominum nostrum Regem, in reductione patriee Normanniae , misericorditer et bnigne factis quarum
sum capax, et eisdem uti et gaudere debeo et debent
attentis

cobseredes mei
liabentes;

causam

et alii

quarum

domini episcopi

dicti

virtute debeo et debent tueri et

Dominos quatenus ipsos


non faciant quia in hujusmodi
causa comparere non intendunt. Quam quidem schedefendi apud oranes; rogantes

de caetero evocari
dulam,

et

contenta in eadem, ipse magister Jacobus de

propter hoc coram notariis suprascriptis,


quoad hoc per Dominos deputatis, comparens, rata
Rivello

et grata

habuit, et

quantum opus

esset,

denovo

tradi-

dit et exhibuit, petens super his a diclis notariis instru-

mentum. Acta fuerunt


nis Cayei, die vicesima

haec in

prima

domo

dicti

magistri

Simo-

mensis decembris;

prsentibus prfato magistro Simone Cajet et Petro Ogierj clerico Nannetensis dioecesis.
[Petitio contumaciiB contra citatos

non coraparentes.]

Eadem autem die, vicesima mensis decembris, coram dominis Judicibus antedictis pro tribunah in
palatio seu magna auia domus archiepiscopahs Ro,

thomagensis sedentibus, ibidem assistente plebis multitudinc copiosa

comparcntibus

Simone Chnpitault

promotore

pra3falis
et

magistris

nomine promo-

DE

lirjlABlLITATION.

197

lorio pr.iefato, ac Guillelmo Pre^osteau,

torum
pro

procuraloc

ipse magister

ipsis;

mine antodiclo

ipsorum

ac-

actorum

et

GulUelmus Prew^/caw^ no-

locutus est]

quinla

dcima

die

iiomine ipsorum

hiijus

asserens cjuod

mensis

cum

coram Dominis

comparuisset, certorumque nominalim expressorum

coram Dominis minime comparencontumaciam


se raittentium
accusasset, petivisset et requisivisset a Dominis et per
eosdem, prfalos sic nominatim citatos non compa rentes reputari contumaces, in ipsorumque contumacia
quod facere usque ad
ad ulteriores actus procedi
si
eadem die coram Dodistulerant,
diem liodiernam
minis minime comparrent; ad quam diem etiam citati erant omnes et singuli cujuscumque dignitatis,

et

citatorum

tium

iiec

aliquem pro

preminentiae, status, gradiis, honoris et conditionis exsisferent, seu


tes, aut in

forma

vel accusatores

quomodolibet sua interesse creden-

juris partes formales, denuntiatores

quondam Johann

laPucelle, vel eo-

rumdem processuum prtactorum


alias

turi,

defensores

aut

partes se exhibere volentes, dicturi vel proposi-

Terbo vel

in

scriptis,

quidquid dicere vellent

contra litteras apostolicas, evocationesque et citationes, aliasque dicturi etfacturi,

proutin eisdem

cltatoriis inferlus insertis plenius continetur

nus ipsos jam pridem citatos

nam

exspectatos

et

litteris

quate-

usque ad diem liodier-

aliosque sua interesse credentes, ad

diem hodiernam evocatos, per nolarios praedictos evocarifacerent; et, si minime comparrent et se contumaces redderent, quatenus ipsos contumaces repularent, in ipsorumque contumacia ulterius in hujusmodi
causa procdrent, ipsosque judices fore comptentes

PROCS

198

in hujusmodi causa declararent. Et ad

docendum de in

diem hodiernam evocatos,

jus evocatione contra ad

exhibuit et produxit ipse Vrevosteau cltationem alias

aDominisdecretam,cumielationeexsecutoris ejusdem.

Exhibuit etiain

et

produxit certes arliculos conclu-

dentes, petens eosdem per

eosdem

veritatera continere, petens ab

eosdem, citationem
et

Dominos admitll

omnes

asserens

ipsis et

alios sua Interesse credentes, dicturos et

poslturos,

per

decerni allas contra citatos,

sibl

coram Domlnis, totum^

et

pro-

quidquld dicere

seu proponere vellent, contra hujusmodi articules,

processurosque ulterius, prout foret rationis.

quldem articulorum tnor

Quorum

inferlus inseritur.

[Expositio requestae promotoris.]

Quibus sic exhlbitis, ipse magister Simon Chapipromotor antedlctus et nomine promotorlo antedicto, cui alias, de mandate Dominorum, processum,
tault,

sententiam et omnia inde secuta , certasque informatienes et advisamenta hujusmodi processum tangentia, et

pnes Dominos, ad suam luformationem, exhi-

communicari ordinaverant ut suum efficlum


incitaret, et eosdem super veritate hujusmodi processus advlsare haberet coram ipsis verbls gallicis,
bita

sub forma infrascripta, exposuit, acclpiens veiba contenta in Clementina

Multorum

>>

de

hcereticis, quia,

[ut]nimis est grave ad exterminatienem hreticae pra-

non agere qued ipsius cenlagiosa enormitas


agendum requlrlt , grave est quoque et damnatione

yitatis

dlgnlssimum, malitiose insontibus eamdem impenere


pravitatem

Quod, post injunctum

slbi officium et

prstitum

DE RHABILITATION.

199

pereiini solemnejuramentumdefitleliterprosequendo,

tam pro processu quam


contra processura , quaecumque fidei, justitiae et relpublicac oppoituna; solum Deum habendo prae occu-

promovendo

et requireiido,

omni Iiumano timor, odio

lis,

favore rejectis,

et

omiiique particulari quarumcuraque partium consideratione et aiFectione deposita; visitato prius et re-

voluto feriatim et integraliter, vocatis secum probatis


viris, processu quondam
eamdem Johannam agltato, informationibusallis, ex Dominorum ordinatione, sibi com-

et honestis ac juris pcrltls

contra

que

et

municatls

et aliis quae

ex eisdem processu et informationlbus,


,

fama

percepit et audivlt,
officium excltantia

ret'erente et proborum relalu


qudam, dictorum Dominorum
in mdium coram eisdem propo,

nere volebat; protestando quod, in liujusmodi dicendis,

non intendebat cuiquam

dicere,

proponere aut prosequi quod non

num

fidei catholicaej

injuriari, vel aliquid

quaecumque

esset

conso-

dicta, facta et fa-

cienda Sanct Sedi apostolicce, ipsisque ab eadem Sede


apostolica dputa tis, submittendo.

autem advertere intendebat super tribus


Primo, super instrumentis et actis caus et proces-

Ipsos

sus

dudum

facti

contra eamdem.

Johannam

la

Fucelhy

acnotariis dicti processus.

Secundo, circa prparatoria processus.


Tertio

circa

processum

Super instrumentis

in se,

et actis

notariis dicti processus,

cum

caus

compertum

inde secutis.

et processus, ac
est

quod, ultra

notarios in dicto processu constitutos, et de

quorum

constitutione etiitteris patet in processu, fuerunt

alii

notarii in fenestris absconsi; etiam confessiones dictae

PROCES

200

Johamise et acta redigentes caus, multa ex

jiistifica-

nibus et excusationil)us dictae Johaiinae obmittendo,


et

nonnulla mendaciter, citra injuriam, adjiciendo; et

de quibus fuerimt
lantibus. In

ellciti certi articuli,

eadem materia compertum

rimos processus factos

fuisse,

missi delibeest

etiam plu-

qui in aliqulbus partibus

a confessionibus dictae Johanii, factis in gallico,

viant,

quodque, longo tempore post morlem

d-

dicte

Joliann, dictus processus fuerat confectus, multis


et detractis, et multis in aliam

superadditis

formam

redactis.

Suoer auteni prparatoriis processus dicebat

piomotor multa

tamen non inseruntur, quia

fidei

trahere

tione praevia, et fama contra

non

alias

dbet, nisi informa-

eum

referente. Quae etsi

processu positae non fuerunt, cum,

factae fuerint, in

ut,

et in principio

factas informationes

al iquas fuisse

preeparatorias, quae

quis in materia

Nam

esse attendenda.

processus, narra tur

ipse

prsumitur, facerent ad ipsius Johannae

justifica-

tionem. Inquirere tamen debebant a quibus, ubi et

quando fuerunt
runt

insertae.

factae, et

quare

in processu

non

Attendi etiam debebat quo zeloepiscopus

Belvacensis et

conjudices, in principio hujusmodi

alii

processus procedebant,

cum

satis

constet, tara per

dictum processum quara per informationes jam

quod

ipse episcopus Belvacensis

fecit erga principes


ita

quod pro

francorum,

ea

posuit,

factas,

maximam diligentiam
eamdem Johannam,

de liabendo

habenda data fuerunt decem millia


centum libree redditus; et tamen

et trs

eam redditam,
non

fue-

in

manibus seu carceribus Ecclesiae


in manibus Anglicorum posuit,

imo eam

et dimisit in turri fortissima, videlicet in Castro

Ro-

DE RHABILTATION.

201

thomageiisi, licet a pluiihus probis et Illteratis \iris,

cumdem episcopum

per
et

ad processus consultatlonem

directionem evocatis, fuissel saepius commonitus et

eam in manibus Ecclesi reponendo.


Quod tamen non fecit, imo eam compedlbus et manicis
ferreis, et, ut fertur, in quadam cabia (i) ferrea reponi consensit; imo, ipse sentiens se minime juridice
advisatus de

procedere

episcopus, litteras garantizationis,

ipse

indemnitatis, permissionis, expendii et defensionis

pro eo suscipiendae,

si

casus contingeret, a principibus

saecularibus Anglicls habere voluit,

antequam ad

dicti

processus exsecutionem etexaminalionem procederet;


videlicet, prout constare dicebat ipse
litteras garantizationis

promotor, per

communicatas. Dicebat

sibi

etiam ipse promotor quod advertere debebant quo-

modo vox

et

fama habebantur

quod, statim postquam

ipsa

in villa

Johanna

Rothomagensi,
fuit

adducta in

Castro Rothomagensi, dicta Johanna, ex ordinatione


ducissae Bethfordiae et

matronas

fuit per

dicitia certitudo

reperla,
inserta.

ejusdem episcopi Belvacensis,

\isitata, ut

de ejus virginitate et pu-

haberetur; et tandem virgo et intgra

non tamen ipsa visitatio in processu fuit


Ad aures tamen aliquorum consiliariorum de-

venit ipsa visitatio, qui in hujusmodi processu postmo-

dum

interesse rcusa verunt, asserentes talem inlegri-

tatem esse in eadem non posse sine


attenta longa conversatione

Circa autem processum in

plura

attendi

quando

(1)

Cagr.

ipsa

debere.

In

cum
se,

aliis

virtutibus,

armatis.

dicebat ipse

promotor

exordio enim processus,

Johanna ad judicium

fuit evocala, respon-

PROCS

202

quod

dit

llbenter compareret; sed

primo, quod vocarentur aliqui

duo

clerici

requisivit

de obedientia

quod posset audire missam. Quas


scilicetrespiciendo primam, de vocandis

Franciae; secundo,
requisitiones,
clerlcis

dam

de partibus Franciae, penitus subticuit. Secun-

vero, de missa audienda, in deliberatione ponere

quod a quibusdam habebat quod missam audire non debebat. Item quod^ post hiijusmodi

noluit; sed dixit

evocationem, fuerunt plures conventiones

quae in

processu designantur tanquam sessiones; et in multis

ipsarum sessionum

pum

visa est ipsa

Johanna ipsum episco-

implicite recusare. Inquisitor

processus prsens

non

fuit die XIV. januarii

fuit;
et

nam

tantum

autem

in principio

processus inceptus
fuit

evocatus die

XIX. februarii, licetinvitus et recusans; cui, ut fertur,

plures

min

illat fuerunt, quia ipsi processui inte-

modos qui tenebantur in proPostquam etiam per aliquas sessiones, et extra


carceres fuisset interrogata , et coram pluribus notabilibus viris, fuit ordinatum quod decaetero examinaretur in carcere et coram paucioribus, quia multi de
adstantibus non erant content! de modo procedendi.
Faciebant enim ipsi Johannge aliqui consiliarii interrogationes captiosas quandoque translationes et inculcatlones materiarum impertinentes, et quandoque
multumseditiosas ex quibus, non solum ipsa Johanna,

resse recusabat, propter


cessu.

imo

etiam aliqui consiliarii ex

hoc conquerebantur.

Ipsistamensapientissime respondebat; utputa, cuminterrogaretur an rex suus juste fecisset occidendo

ducem

Burgundi ipsa respondit quod magnum damnum


erat de morte principum; sed quidquid erat inter dominos Franciae, ipsa erat missa rgi Franciae ex parle
:

DE RHABILITATION

203

Dei. Item, an sacra Scriptura processerit a


respontllt

quod bonura

Deoj

et

quod sic. Item, cui


obedlendum quae res-

est scire

Romanorum

Pontificum esset

pondit

Roma. Item an ipsa erat in


respondit quod si erat, Deus eam manunon esset, eam reponere dignaretur. Et

illi

statu gratiae

teneret

et

qui erat in
:

si

plures alias impertinentes interrogationes fecerunt, ut

de his constare poterat per processum. Fuit etiam ipsa

Johanna tempore hujusmodi processus infirma,

et du-

rante infirmitate requisivit confiteri, recipere Eucharistiam, et habere ecclesiasticam sepulturam. Anglici

autem medicis qui eam visitaverunt, asseruntur dixisse


quod mallent perdere viginti millia salutiorum quod
aliter obiret quam per ignem, et quod de eadem bene
cogitarent ne moreretur ex

bantur etiam spissime

illa

infirmitate. Injuria-

sibi custodes.

Et promotor dicebat etiam eosdem [Dominos]


gulariter advertere debere circa
articules confectos

et ex aliis

septuaginta articulis

eorumdem

elicitos;

nam,

parere',

multa ad justificationem

ut ex tenore

sin-

quosdam duodecim
dicebat ap-

excusationem

et

servientia in eisdem fuerant obmissa, et

multa men-

mentionem non fequodque multae min multis ipsorum

daciter et perniciose, de quibus


cerat, addita;

consiliariorum et deliberantium fuerunt

quod

illatee, taliter

aliqui effecti sunt exsuies, alii incarcerati; alii

timentes, civitatem

Rothomagensem dimiserant, ut

de magistro Johanne LoMer, [quoniam] contra ipsura

processum de nullitate redarguerat, dicitur contigisse.

Item, quod fact asseruntur multae illusiones,

deceptiones et fraudes

ipsi

Joliaunae in carcere

nonnulla induceretur dicere vel tacere

ut

et specialiter

PROCS

204

ut se redderet difficilem in submissione Ecclesise; et

quemdam magistrum Nicolaum

hoc, ut dicitur, per

Aucupis (i), qui

se fingebat

prisionarium de partibus

eamdem Johannam

Lotharingiae, nltens

decipere.

Item dicebat ipse promotor taceii non debere

Johanna accusatur quod se nolebat submittere Ecclesi militanti ipsa tamen in suis inter-

quod

ipsa

rogationibus et responsionibus
tura catholice, super dicta

claiissime et

mul-

submissione respondit,

maxime cum fieret sermo


soleranis per magistrum Guillelmum Evrard , quod
omnia dicta et facta sua remitti volebat Romano Pontifici, ad quem se referebat. Et eam aliqua abjurare fe-

cum

spissime dixerit, et

cerunt, ab aliquibus inducta, seducta etcoacta; timor

enim

ignis et prsenlia tortoris,

mineeque

sibi illat

induxerunt abjurare quee non intelligebat. Quod etiam


fuit inducta ad

recipiendum habitum virilem, post

hujusmodi abjurationem^ quia


vestes muliebres

sibi

amot fuerant

attentareque praesumpserunt custo-

des ejus pudiciti; quare coacta

non habens

vestes

muliebres, fuit coacta accipere vestes viriles ad tuitio-

nem su

Quibus non obstantibus,

pudicitiae.

dicata relapsa, et judicio sculari reddita

qua

aia

eam

Eucharistiae sacramento.

sententia

Multaque

Dominorum,
et

alia,

ign cremata

ad

fuit

ju-

et, sine ali-

suscepto prius per

movendum animum dictorum

dixitetprotulit ipse promotor; petens de

super prmissis omnibus diligenter inquiri, et uni-

cuique justitiam, secundum casus exigentiam, ministrari

<1)

asserens ulterius eidem processui esse utile fa-

Manuscrit Notre-Dame

Loyseleur.

DE RHABILITATION.

quamdam inquestam,

cere

Johaiina

ipsius

205

super vlta

et

modoqiie aggrediendi

moribus

(i)

patriam

suam; petens ab eisdem et per Dominos, coramissarios


cxamlnandum certos testes, super qui-

dcputnri ad

busdam

eum

interrogatoriis per

dandis

et int'erius

insertis (2}.
[OrJinatio super inqucstis in loco originis

Tune autem

facicndis.]

super omnibus vo-

Jiidices antedicti,

lentes veritatcm inquirere,

Johann

enerabiles et discretos vi-

magistrum Reginaldum de Chicherl , decanum


,
ecclesiae collegiatae Beat Mariae Valliscoloris, TuIIenres

sis

dicesis, et

Watherinum

Thierici

canonicum, deputaverunt

lensis

et

ecclesiae

Tul-

ordinaverunt, ut,

super quibusdam articulis seu interrogatoriis ad eos

eosdem informare haberent. Quibus sic actis et


antedicti suam ordinationem, seu
appunctamentum in hujusmodi causa, protulerunt in
scriptis, per organum domini archiepiscopi, in hune

missis,

actitatis, Judices

modum

[Appunctamentum per DD. Delegatos de

Visis et attentis

mandato

statu causse latum.]

apostolico, pro parte ho-

nest mulleris Ysabellis cTJrc, malris defunct Johannae

(JC

Arc, vulgariter

dictae la Pucelle, ac Ptri et

Johannis d'Arc, filiorum dictae YsabeHis, et dictae defunctae fratrum,

pinquorum
et per

suornmque consanguineorum

actoriim

et

pro-

[nobis commisse] ac directo

eosdem seu eorum procuratorem

(1)

Les manuscrits, a(jrediendi. Ne

(2)

Voyez ci-aprs, au chap.

V du

faut-il

Procs.

pas

lire

lgitime ad

egrediendi patria sua?

PROCS

200

hoc deputatum , plurles in Parisiens! et in hac Rothomagensi civitatibus [prsentato] nobis, Johanni,
archiepiscopo et duel Remensi , primo Franci pari,
,

et

GulUelmo, Parisiens! episcopo, cum quodam collega

nostro,

cum

illa

clausa, etc., auctorltate apostolica

speciallter, in hac parte, delegatis, nobisque Johanni

Brehal, sacrae theologi professori, auctoritate eadem


in conjudlce assumpto;
apostollci

cum ejusdem

petita instanter

mandat! dbita exsecutione, secundum

ejus-

dem tenoremj
K Visis

insuper citationibus et vocation ibus di-

rectis, cum. exsecutione

relatlonlbusauthentlcls,

quam

earumdem
tam

exsecutorumque

speciallter et

nominatim,

generaliter evocatorum et citatorum

Auditis insuper petitionibus et requestis, palam,


solemniter et judicialiter, coram nobis, tam per ipsos

eorum procuratores, quam per nostrum promotorem, contra et adversus specialiter citatos, videlicet reverendum in Christo patrem, dominum Guillel-

actoreset

mum deHellenda, modernum Belvaensem episcopum,


suque Belvacensis curiae causarum criminaiium promotorem, ac causarum sanctae inquisitionis procura torem,necnon contra dominum Petrum6'^fcAo^^, dudum
Belvaensem episcopum, ac JohannemMagistri, prtensum alias ibidem hreticae pravitatis subinquisitorem aut vicarium, suosve hseredes et causam habentes

ac

contra universos et singulos sua interesse

credentes, generaliter evocatos, reos in hac nullitatis


et injustitiae ac expurgationis et innocenti causa,
factis et instanter requisitis; et

nobis postmodum, in

forma articulorum concludentium,


et

more Romanae

in scriptis dbite

curiae, traditis et porrectis; ipsisque

DE RIIARILITATION.

207

acloriim procura tore ac promotore, clictorumrcorum,


generallter et peremptorie evocatorum ad

diem ho-

diernam, ac aliorura, prius specialiter citatorum, ad

jam

ex nostrapjratia, exspectatoruraet

diem hodiernam,
prorogatorum, non

comparentium, nec aliquos pro

mittentium, contu-

dies aliquos

clapsos, et ad iisqiie

maciam accusantibus

Nos, tandem,

apostolici

singulis

attentis

fore

et

esse judices

cum

suis

et

eadem

Delegati,

more fecimus

et

consilio digestis , nos


hujusmodi inslanti causa

in

dependentiis et sequelis

comptentes dicimus et decla-

ramus. Et insuper diclos reos, quos


lito

omnibus

maturo

exsecutionibus

auctoritale

se

evocari, quia

nec aliquem pro se miserunt,

maces reputavimus, prout

et

alta

voce so-

non comparuerunt,
contu-

justitia exigente,

reputamus; nihilominus,

ex abundanti gratia et bona cautela, ordinantes, propler causse arduitatem, ipsos contumaces, pernostram

iterum citationem peremptoriam seu edictum, tam


specialiter

quam

locum, civitatem
valvas

mam

generaliter, iterum evocari,


et ecclesiam

Rothomagensis

Belvacensem,

ecclesiee,

ad diem

tam ad

quam ad

scilicet pri-

juridicam post dominicam primam Quadrage-

simae, qua in sancta Dei ecclesia cantabitur Invocavit

vel

(i) in aula praesenti, hora

idoneum

nona de mane, per se,

instructum procuratorem, peremptorie comparituros, coram nobis aut altero nostrum,


et

seu subdelegato aut subdelegatis, cinn suis omnibus


scripturis,

instructos

allegationibus et munimentis, paratos et


;

dicturosque et proposituros totum id et

(1) C'est--dire le

premier dimanche de Carme, 15 fvrier 1456.

PROCS

208

quidquid dlcere seu propoiiere voluerint, contra articulos dictorum actorum, hodle coram nobis exhlbivisurosque ulterius in hac causa procedl canonice

tos;

et juridice; ac contra hiijusmodl petitionem et articulos, et caetera exhibita,

exhibenda

et

producenda, ac-

turos et factures quidquid fuerit necessitatis et congruitalis, sua absentia

etlara,

etiamnon obstante. Decernentes

dictorum actorum procuratori

promotori

et

nostro, instantibus, processus olim contra dictam de-

functam per

ipsos reos vel

piam ministrari

ad

eorum

fines debitos;

aliquos

facti

nostri promotoris requisita per actores, post


deliberaturi et disposituri

Pronuntiatum

fuit

co-

super adjunctione

modum

prout fuerit rationis.

per

dominum Remensem

ar-

chiepiscopum, adstantibus conjudicibus suis, episcopo


Parisiensi et fratre

Johanne Brehal, Inquisitore;

sentibus reverendo ptre,

domino Johanne

Diraitriensi;

domino Johanne

prae-

domino Johanne, episcopo


(i) Sancti

Audoeni

et

Sanct Katharinae de Monte Ro-

(2)

thomagensi, abbatibus; magistris, Hectore de Coque-

Rothomagensis, Nicolao de Bosco (5), decano^ Johanne de


Goujs, Johanne Bec (4), canonicis Rothomagensibus,
rel, -vicrio

cum

generali domini archiepiscopi

pluribus

aliis

doctoribus, licentiatis, plebisque

multitudine copiosa.

(1)

Jean de Corguilleray, abb deSaint-Ouen depuis

fut conseiller

de Louis XI, qui

le lit

le

12 octobre 1455.

(2;

Jean Lcfranois, abb de Sainte-Catherine, de 1453 1465.

(3)

Nicole Dubois

ment contre
dans

la

la

dit

Il

vque de Lodve en 1462.

Dubosc, doyen du chapitre de Rouen, protesta vive-

nomination de Guillaume d'Estouteville en 1445;

fut

compromis

guerre du Bien public et vcut jusqu'en 1491. {Gallia christ.,

t.

XI,

col. 119.)
(4)

Alias

Du

Bec.

Il

soutint en 1449

un long procs contre Jean de Casti-

DE RHABILITATION.
Qiia ordinatione

forma per eos

ccriieiiU's ulterius in

Datum

appunctamenlo

latis,

sic

seu coruin procmatori, liltcias cita-

(liclis actorihiis,

torlas, in

seii

209

pelita, ficri ordiiiaveniut, de-

hujusmodi causa procedi debere.

actum anno et die prdictis.


Tnor autem productorum hujusmodi sequitur,
el

et

est talis (i).


Primo

tnor citationis.

JoHANNEs, miserationedivina archiepiscopus

et

dux

Remeiisis, Guillelmus, eadem miseralione Parisiensis

episcopus, jucjices et commissarii

omnibus

in hac parle, etc.;

et singulis presbjreris, vicariis, curatis et

curatis, etc., salulem

non

etdirectionemaelernam. Inter

ca-

tholica fidelium opra fulget caritatis amplexus, cujus

ardore purissimo

pro ministerio

flebiles

veritatis

piunt opportuna. Sane

spius oppressorum querelae,


atque

juslitiae

remdia ca-

voce lu-

a paucis citra diebus,

gubri, pia insinuatione et gravi cordis amaritudine,

certum

nostris prostrati conspectibus, vicibus iteratis,

mandatum, patens, no-

se obtinuisse apostolicce Sedis

bis directum, sub apostolica

glione, vque de Coutances

que l'archevque
L'allaire fut

pour une prbende

t.

XI,

de Rouen,

la cathdrale

un certain Guillaume de Chtillon-sur-Marne.

avait confre

mise nant par arrt du Parlement, en date du

{Gatlia christ.,
(1)

buUa, constanter asserue-

fvrier

i50.

col. 892.)

Voici une rptition bien inutile, car les deux pices qui suivent ont t

dj rapportes ci-dessus

pag.

13 et 123

tait leur

place vritable. Rien

dans ce qui prcde n'indique qu'elles aient t jjroduites de nouveau l'audience du 20 dcembre. C'est donc encore
faut attribuer leur prsence ici.

chose,

c'est

Pour nous

des greffiers qu'il

nous en reproduisons quelque

parce que ce nouveau texte, plus complet que

divers endroits, pourra faciliter l'intelligence


II.

la nglijjencc

si

le

premier en

du document.

i4

PROCS

210

runt

et

obtulerunt, scilicet, honesta muller Ysabellls

d'ArCj mater, et vir clarus Petriis d'Arc, miles, fraler,

tam suo qiiam cteroi um pnrentum defunctae Johnnnae


d'Arc, nominlbus; utque iilud reciperemus petlerunt

Verum, qiioniam provida

instanter.

graviate solidum

in rbus discrte gereiidis stabiliendiim est

tnm

eisdem conquerentibus et

olicationis, difficilis aggressus, causas in

oerent, et prteiisi mandati

tributo

diem

et

locnm

termine eisdem assignato

aperlum di-

prsentationem admitti

solemniter postularent, patrocinio


,

fundamen-

ut snae sup-

aflictis,

dis-

sibi consilii

assii^navimus. Qui

rursum,

die scilicet dcima septima

prsentis mensis novembris, in aulo episcopali Pari-

nonnullorum praelatorum venerabiliumque mngistrorum juris utriusque


siensi, convocatis et assistentibus

professorum, licentiatorum, baccalariorum, aliorum-

que regularium

saecularium, eccicsiaslicorum et

corum mullitudine

copiosa; nobisad id solemniter pro

tribunali sedentibus; voce sonora


consilii,

lai-

exposuerunt

tlebiliter

exactis temporibus, Jolianna

per

organum

quibusdam

filia

naturalis et

quod,

d'Arc ,

sui

lgitima Ysabellis^ et soror Ptri et Johannis, conque-

rentium eorumdem

admodum su

gravi

famae et

totius parentelae nota pariter et jactura, olFensa est et

enormiler lsa; ex eo prcipue, ut dicebant, quod

quorumdam mulorum suorum,


desolatione lugubri

etc.,

Subjuiigentes

etc.

ad sanct apostolicae Sedis,

cujus et ipsa Puella saepius

dum

sic agitaretur

cium, expetivit recursum habuisse (i); ubi

(1)

tion

Quoique

la

elle boite

phrase soit plus complte que celle de

la

judi-

et suis pro-

premire iranscrip-

encore en cet endroit. Voyez ci-dessus page

15.

DE RHABILITATION.
palatis querells auditis et receptis

in

forma

211

provisio tandem,

justiliae dcrta, etc. (i).

Deine scquilur relatio.

((

Reverendissimo ac reverendo

in Christo patribus

ac dominis, dominis Jolianni, miseialione divina ar-

chicpiscopo et duci Remensi, ac Guillelmo, eadera miseratione Parisiensi episcopo, judicibus, etc.; vestri

humiles subditi, Socius Votes, presbyler Rolhomagensis dicesis, publicus, apostolica et imperiali, ac
curiae nrchiepiscopalis Rotliomnoensis, et Grrardiis

Sale, Remensis dicesis


lica, jiirati notarii

(1)

la

Le

reste

P. Roche, au
(2)

comme

dillrence que

Le

reste

lieu

de
eadem auctoritate aposto-

reverentiam, etc.

ci-dessus, p. 110-123;
la

mme

mmes

souscriptions,

signature du dernier greffier est mise en franais

de P. de Riipe.

comme

date,

(2).

ci-dessus, p.

123-125,

PROCS

212

CAPTULUM QUARTUM.
Tnor articulorum [per actores prsentatorum.]

Sacrse clixerunt sanctiones

mam nei^ligit,

et

Ciilpandus est qui fa-

qui parentum subdola fraude oppres-

sorum innocentiam non

dfendit.

Iljique,

ut per

vos, clarissiiios et in Chrislo revereiidissimum ac re-

\erendos patres, dominos archiepiscopum et ducem


Remensem, primum Francise parem , insionemque
Parisiensem episcopum, juris
res, ac

venerandum

et

uti

iusque eximios docto-

colendissimum Constantiensem episcopum


sacrae theologi

(i),

famosumqne docto-

rem, fratrera Johannem Brehal^ ordinisFratrum Praedicatorum, haereticae pravitatis inquisitorem, judices
et

commissarios in hac parte auctoritate apostolica

specialiter delegatos; honestis personis Ysabelli d' Jrc,

matri defunct Johannne cUAic, vulgariler dictae la


Fucelle, acPetro et Johanni d'Arc, fratribusgermanis

tam suis
propinquorum
seii
quam suorum consanguineorum
parentum nominibiis, suove procuratori nomine eodefunct ejusdem

et

filiis

dictae Ysabellis,
et

rumdem,

et

pro

ipsis,

tam conjunclim quam divisim,

in causa ista actoribus; contra et adversus Subinquisi-

torem

haereticae pravitatis in Belvacensi dicesi consti-

tutum, necnon contra promotorem negotiorum cri-

minalium episcopalis

curiae Beivacensis, ac

quemdam

Guillelmum de Estivcto, reverendumque olim Pelrum


Cauclion, Belvacensem episcopum, et Johannem Magistri,

(1

pridem

in

eadem dicesi praetensum

L'vque de Coulances n'est pas

nomm

clans le

inquisito-

manuscrit 5970.

DE RHABILITATION.
rem

aut vicarium ejusdem pravitutis,

suosve haeredes et caiisam habentes,

213
si

si

reverendum

rint sua intresse; adversus

snpervlxcrint,

opus

dixe-

sit et

in Christo pa-

trem dominum Giiillelmum de llellenda, modernum


Belvacensem episcopum, caetcrosque iiniversos

et sin-

gulos sua, in hac parte, interesse credentes, et

eorum

quemlibet respective, tam conjunctim quam divisim,


reos; super infrascriptarum molestiarum, infamiae

injuriarum

et

excidii dicfae

jacturarum ne imqiiaecondemnationis

Johannae reparatione, ac processuum,

sentenliarum, censurarum
dolo

falsitate et

tate et pravitate

complices, aut

exsecutionum

et

subreptione

et

infectorum, per dictos reos

eorum aliquem

omni

obreptione ac iniquisuosve

vel aliquos f;ictorum seu

attentatorum, prolatorumque et exsecutalorum,


suis

et

omnibus dependentiis

cum

et sequelis, iniquitatis, fal-

sitatis, dolositatis et nullitatis

declaratione

aut saltem

cassatione, revocatione, irritatione et adnullatione;

necnon super dict defunctae Johannae d'Arc dictas


la Pucelle , expurgationis et innocentiae promulgatione, ad finesque hic tandem inferius expriraendos^
,

ex causis, mediis, factis et ralionibus, et


tionibus statim inscribendis

quod justum fuerit decernatur


ponuntet in scriplis exhibent

juslitia
:

cum

protesta-

ministretur, et

affirmant, dicunt, proipsi

actores petitiones,

articules, facta, causas, rationes et ea quae sequuntur.

I.

riari

In primis protestantur

quod

nulli maiitiose inju-

aut in sui praejudicium famae et honoris quo-

modolibet intendunt invehere vel detrahere; sed ea

prsertim dicere

et

prosequi

quae ad suse justse hujus

causse et prosecutionis Aeritatem faciunt et lucida-

PROCS

214

tionem. Et simillter protestantiir

ipsi actores

quod

eorum quemlbet qui in processu


Johannam facto interfuerunt, aut super
60 consilium \el opinionem dederunt, cum, visa et

adversus

eos et

contra dictam

attenta, falsa,

mendosa, corrupta

tione articuloi

um

eis

et evidenti extrac-

pro consllio prbendo commu-

iiicatorum, de qua inferius dicetur, excusahiles ha-

non intendunt aliquid diceie in sui honoris


fam prejudicium aut suorum honorum jacturam
qualemcunque, demptis tamen judicibus et promo-

beantur

et

toie.

Et nihilominus dicenda pariter

et ai^enda

submit-

tunt conectioni et reparationi Sanct Sedis apostolic, vestrarumque claiissimarum paternitatum,

caeterorum quibus

id spectare decet,

si

et

quid fuerit

corrigendum aut reparandum.


11. Item, ethis praesuppositis, et

pro

hactenusin agendo

repetitis habilis et reputatis, dicunt et asserunt

ipsi actores,

quod tam

sua consanguinea
esse intendant,

ipsi

quam

ipsa Puella Jolianna,

sunt et fuerunt, vita comit, ac

boni nominis, bonse famae et conver-

sationis, pacifici et quieti, honeste \iventes et, duce

Domino, absque

infamia seu nota perversa doli vel

criminis;

calholica communicatione,

fideli et

dierum

suorum cursum peragentes; talesque per suos omnes


nolos compatriolas
et reperli
III.

ret,

et vicinos aliosque reputati

palam, publie

et manifeste.

Item, quod dicta Puella,

omnem

hresim delestata

aut affirmavit, seu adstruxit,


fidei catholicae et sanclae

bus obviaret. Et
(f

sunt

dumin humanisage-

est,

nec aliquid credidit

quod haeresim

saperet, aut

Romanae Ecclesi

sic fuit, et est

traditioni-

verum.

IV. Item, et vcraciter, ut bona et

fidelis catholica,

,,

DE RHABILITATION.
dicta

Johanua

dum

Deum

viverct,

21i
coluit fideliler;

cccleslas et divliia oflicia frequentavit,

missas dvote

audlendo; sacramcnta, prsertirn puitentlae et eucharistiae, saiplus percepit, et opra misericordiae pie

exercuit, Christi paiiperibus eleemosynas largiendo

luiiiquam jurando, sed

quoscumque jurantes, praecipue

blasphmantes, increpandoet objuri^ando; et in uullo^


a catholie relii^ionis ri tu et fidei christian cultu,

unquam

articulis et uiiilale Ecclesiae,

modo. Et

sic fuit, et est

recessit quovis-

verum.

V. Item, et necjue contra dictam Johannam, quo-

niam

ficlelis

et catholica erat, ulla prcessit infamiae

neque contra

aut suspicionis, erroris vel haeresis nota;

eam

super

lalis

infamiae

rumore aut publica voce,

aliqua inquisitio, in processu fidei prarabula fieri-

que

solita,

prout neque

praecessit;

dubia aut de errore exstitit

ipsam

processus

in

debuit inchoari sive agitari

(juoniam quidquid

fit

suspecta. Et

materia

fidei
,

unquam de

fide

contra

ita

non potuit nec

nisi nulliter et

de facto,

in fidei seu haeresis processu

omissa dicta prvia inquisitione, irritum


saltem cassandum ipso jure. Et

est et nullura;

verum.

sic fuit, et est

VI. Item, et nihilominus dieti judices et promotor,


propriisducti passionibus odioque inaestimabili dicta;

Puell, aut nimio favore suorum raulorum et do-

mino nostro Rgi

ac suo consilio tune adversariorum,

nullo juris ordiue servato nuHaque praecedente iegi-

tima inquisitione, dictam Johannam innocentem, aeta-

novem annorum veleo circa, et oranis juris, scientiaemundanae ignaram, eam apprehenderunt,
tisdecem

et,

et

velutde haeresi conspersara, processui

reticae pravitatisofficii^

fidei

eam adscripserunt;

seu ha;-

cl

contra

PROCS

216

eam, ut talem, processerunt , contra doctrinam juris


eidem crlmina

falso

errores adversus ficlem et Ec-

et

clesiam, imponentes et
sis

pnas

juris in materia haere-

confictae notorie, incutientes. Et sic fuit, et est

verum.
((

VII. Item, et quod, licet dicta Johanna viros litte-

ratos dparte et obedientia Francise slcut et Angli,

dum

a principio in causa fidei citaretur, in carcere

missam audire;
renuerat, et
Cauchon']
[Petrus
praedictus
tamen
haec

postulasset vocari et admilli, et etiam

coram

consiliariis in

cendo,

deliberationeponere noluit, di-

vocatorum, quod

in praesentia consiliariorum

Johanna missam audire requirebat, et quod a


quibusdam aliis habuerat quod ei missam audire concedere non dcbebat; de requisitione alia penitus subticendo. Et hoc fuit, et est verum.
dicta

((VIII.

Item, etprsertim dictus Maglstri, haereticae

pravitatis vicarius tune prtensus,

Cauchon^ tune Belvacensis

nicationls, et ipse

pus, suspensionem
incurrerunt

pnam excommuepisco-

tune

[el] censurarii a jure latas,

falsam haeresis

notam

Jo-

dictae Puellae

processum inquisilionis indebite et sine causa lgitima sic inchoando. Et ita suus
ille processus, ex illo excommunicationis capite, cum

hann

sic

imponendo,

et

suis dependentiis et connexis,

fectus est,

quum

stante

extunc nullitate in-

excommunicato judice

suspenso, juridictio exerceri nequeat

de

fiicto.

Et

sic fuit, et est

((IX. Item, et dicti


rei,

leneram puellam,

illico,

polius ad

verum.

Cauchon et Magislri suique


dictam Johannam juvenem et

complices seu dicti

carc^eri

vel

nisi nulliter et

ab initio sui processus

pnam quam

duro

ad nistodiam ordi-

DE RHABILITATION.
ualo, contra juris

formam

tune,

non

Rothomagensis, carcere quiciem

justitiae, sed pravitatis et

siastico sed saeculari

laicorum armatorum

capitali

violenti, nec eccle-

manus

retrusernnl; ac

eam

et liostium sibi

capitalium de-

posucrunt couservandam

corum,

eam

et

et alliga-

ipsamqiie in forti carcere

et injuste;

scilicct castri

mancipaverunt

catenis oneraverunt

conipcdibus fcrreis et

veiunt, impie

217

armatorum

in

Angli-

silicet

odio, assidue verbis, comminationi-

bus, terroribus et derisionlbus ipsam prosequentium.

Quae tamen Puella juvenis

in

manu

non

dita, carceri ecclesiaslico,

nestis sociata mulieribus

tune Ecclesiae

pcenali, mancipata, bo-

debuerat

tra-

iibeitate prae-

missa competenti, humaniter traclari, saltim prtensi


processus cursu slanle, ut juravolunt et omnis quitas deposcit.

Et

sic fuit, et est

\erum.

verum quod dicti episcopus et viceinquisitor per suam judicialem ordinationem decrevcrunt dictam Johannam, puellam et virginem super
prtensae per eam virginilatis integritate per matro

X. Item,

et est

nas et dominas yisitandam fore; prout visitata fuit,


in parte sexus muliebris,

per multas idoneas mulieres,

dominabus valde nobilibus et multis.


Quae Johanna sollicite visitata, virgo et intgra re-

assistentibus

perta est; et hanc visitationem


judices dolose tacuerunt,

sationem

dictae virginis

licet judicialem

nequid ad laudem

buerunt,

feri

nem viderunt,

mentionem;

et eos qui

dictam

dicti

vel excu-

Joliann exprimrent

ea in suo processu fecerunt seu voluerunt,

nec de

imo

inhi-

visitatio-

eadem sciebant, juramento


solemni adstrinxerunt quod ipsa celarent omnino
et reperta in

quodque dictam Johannam repertam

fuisse

virginem

PROCS

218
et

integram iiuUi uiiquam

Et ab hoc

iiiitio,

truncationls

quod
<(

est

quovismodo revelarent.

doli, fraudis

mendacil

nota dignum. Et

sic fuit, et est

XI. Item, et in prdlctis carcere,

mitiva stante dicta

imo
metu

et falsae

siium processum maculaverunt,

vitio

verum.

statu, loco et co-

Johanna, puella tatis

praefatae ju-

venilis,

et hostilisprsesenti et carceris duri terro-

ribus,

et violentia sic afBicta; dicti reiad interro-

gatoria multa, etiam

valde seditiosa, captiosa,

difficilia,

perniciosa et irapertinentia, contra

diveisas materias aggre-

non erubuerunt procedeie,


dlentes

etiam theologicas

ipsam Johannam

quibus et

litterati viri

llbertate fungentes, responsa dare aliquando deficere

potuissent. Quibus siquidem interiogatoriis multipli-

cibus et iteratis, Scepe minis, tauta ipsam Puellam

vexatione oppresserunt ut in gravem corporis valetu-

dinem seu infirmitatem ceciderit, etiam prope raortalem; super quibus, non solum ipsa Jolianna, imo
plerique ex ipsis consiiiariis et assistentibus piuries

sunt contjuesti, et notnmlli ex toto, a piocessu ipso


vise

modo

pulsi sunt.

piocedendi

Et

penitus recesserunt,

sic fuit, et est

re-

alii

verum.

XI. Item, et ut dicti rei contra

dictam Joliannam,

quod conceperant facillus et ad nutum adimplerent,


et omnes directores et consultores, Deumque et justitiam prae oculis habentes

ab ipsius Johannae exami-

locum

nai ione secluderent,

et

tempus examinationis

mutaverunt, ac ipsam Joliannam

in loco carceris exa-

minari de caetero constituerunt, in praesentia Angli-

corum

et

custodum

per paucos consiliarios et

paucis, quos quasi in singulis examinationibus

verunt, et tnm ad interrogandum,

quam

cum

muta-

ad interes-

DE RHABILITATION.

219

sendum seciindum dierum varietatem , diverses statuerunt, et in pauco numro; de quo inter peritos et
consultos facta est non modica quaestio. Et hoc fuit,
,

et est

crum.
Item, etquoniam dicti

XIII.

quendo

rei, citra

iiijuriam, aut propria aut

nedum

nequitia,

nestae mortis

in dictai Puellae

omnem

lo-

raulantium ducti
naturalem seu ho-

consummationem tendebant;

sed verius

immortale ejusdem publicae infamise conspiraverant


excidium ab illa iufirmitate ut curarelur ipsa Joiianna,
:

ac

reservato ser\ itio, circa

ei

adhibiierunt

maximam

eam plurium medicoi um

sollicitudinem

quibusdam

eliam de raajoribus suoi um adversariorum

quibus detinel)alur

lent perdere viginti millia nobilia,


sic

moreretur,

nisi

condemnatoria

et

sub et a

frquenter dicentibus quod mal-

per ii^nem,

quam

ipsa

et sententia

Johanna

contra

eam

ignominiosa praecedente.

dumipsa convaluit, eam rursum multis interrogatoriis dicti judices vexarunt, prsertim de quibusdam eam interrogantes, cei tas visio

XIV. Item,

et illico,

nes seuspirituum bonorura apparitiones, et Ecclesiae

unitatem
difficilia

ac fidei apices

concernentibus

ab ea petierunt, de

et

multaque

super quibus fideliter,

catholice et competenter, responsa ddit honesta et

congrua

sua

praesertim juvenili aetate

conditione

sexus et ignorantia ponderatiset attends. Et sic fuit,


et est

verum

XV.

Item, et inter caetera responsa perdictam Jo-

hannam Puellam

lioneste, quite et

prudenter emissa

manifeslisdictorum actorum passionibus et mulationibus, acodio, vexalione et turbatione

rum judicum

spius declinavit forum.

afflicta, ipso-

Quod palam

ex

PROCS

220

diiobus praecipue constat

tanquam
ex

slbl

primum, quoniam jndices

inimicos capitales recusavlt expresse, et

lgitima recnsatioiie sua, notissimojure, omnis

ista

qua

est sua suspensa juridictio, in

si

ulterius proces-

serunt, praesertim recusationis articulo indiscusso,


nulliter incedunt manifeste;

judiclum Romani Pontificis

secundum

ipsa

est,

quoniam

Johanna spius requi-

ubi et apquipoUens appellatio causatur (i) lgi-

sivif,

tima

Apostolus enim pro appellatione dicebat

tribunal Csesaris sto

j));

prcipue quoniam

(f

et

Ad

ardua

hujusmodi negotia ad suam supremam Sedera spectare

Unde et exinde omnis dictorum


cum suis sequelis, nullitat infec-

iioscuntur, ipso jure.

reorum processus,
tus est. Et sic fuit, et est verum.
XVI. Item, et simili ter, super
ipsa

non

Johanna responsa ddit sancte


dissona;

quoniam

et ipsas visiones a spiritu

procedere credidit, prout

mandum

est, ejusdera

ipsis visionibus,

et a salubri veritate

bono

ita, pie et calholice sti-

Puell integritate, humilitate,

simplicitate, ac reipublicad

quam

sitnte justissimaque causa et fine

ligna aifectione, pensatis,

cum

mittebatur neces-

dbite et sine

aliis

ma-

circumstantiis op-

portunis; neque super hoc oberravit ipsa Johanna,


aut a

fidei veritate

et est

verum.

aliquatenus deviavit.

Et hoc

fuit,

tandem condecens sibi negatum fuerit consilium, divini tamen spiritus directione , ut creditur, fideliter ducta, omnia
((

XVII. Item,

et ipsa

Johanna,

licet

responsa sua, dicta pariter et asserta, vicibus etiam


iteratis

(1) Sic.

Ecclesi sanct submisit, ab ejusdem uni-

Lisez plult cetisetur legihvie.

DE RHABILI'I ATIOW.
non recedens;

late

non suspectes

oninia visitari, imo et in

vcl nfrectos,

requisivit instanter.

XVIII. Item,
moti

corapassione

super

ac expressis verbis, per clericos

Papae et sacri Concilii omnia deferri pluries

jiulicio

((

liis

et
,

Et

sic fuit, et est

quoniam

verum.

\iri litlerali aliqui, pia

diclam Joliannam ignorantem,

qune dicebantur advertere volebant, consu-

lendo ut sacro Basileensi Concilie se submitteret

quo

iiti

iusque obedientiae clerici aderant

per diclum episcopum

siint

uni eoriim episcopus dixit


boli

Quinimo pluribus

taies

in

ulique

conlumeliose expulsi. Imo


:

Taceatis

ex parte dia-

consiliariis et viris

nota-

doctoribus et licentiatis, minae et terrores

bilibiis,

pliirimi sunt illati, et nonnulli a civitate

Pvothoma-

gensi proscripti, etiam in periculo vitae suae;


alifjui infra

nominabuntur; nec

quorum

a post ausi siint

com-

parere, vel dicto processui intresse. In quibus diclo-

rum judicum
et est

sinister alTectus lucide patet.

Et

sic fuit,

verum.

XIX. Item, et nihilominus dicti actores ipsam


Puellam ignominiosae mortis judicio terminare qu((

rentes,

num

quanquam omnium

impositorum crimi-

sibi

expers et innocens exstiterit, sicut infra palam

manifestabitur

ad sui lamen iniqui processus conti-

nuationem, post dictam suam infirmitatera, illico


descenderunt, hujusmodi promotore Belvacensi ne-

gotium prosequente.
(f

XX.

Item, et

ipsa

Johanna

rogata et vexata, tandem

saepius per eos inter-

a dictis reiset

cepto certi sunt articuli compositi

ex eorum prae-

quos

a confessioni-

busdictae Johannae dixerunt excerptos sive extractos,


incipientes

Qudam jmina ,

personis notabilibus et

etc.,

litteralis

quos pluribus

Iransmiserunt; et

PROCS

222

super eisdem opiniones

XXI.

et

vota plurirai habuerunt.

Item, et veraciter dlctlaiticull falso extracti

sunt et inique compositi, nec sunt conformes confessionibus dictae Johannae

nec continent recusationes,

submissiones, excusationes, appellationes,


dictjip

Johann

suarum confessionum

et

necverum

intellectura;

veraciter dici debent opinantes in hoc decepti

imo

et seducti,

eis

exinde aliqua nota dbet adscribi,

ipsis

seducloribus reisque et compli-

nec in

demptis tamen

eorumdem.
XXII. Item, et

cibus
(f

siimpti notarii publici


gallicis dicte

indicto processu fuissent as-

licet
,

fiiie

digni

Johannae processum

gistrarunt, attamen

loco abscondito et

qui palam verbis

et acta

ejusdem re-

quidam alii suspecti notarii, in


propinquo laluerunt, qui plura

falsa scribere

voluerunt, et per quos abscondilos nota-

rios, aut ex

eorum

articuli

scriplis,

memorati. Imo

creduntur confecti

faisi

quidam alius confectus est


plurimum distans et
processu. Et hoc fuit, et est

et

processus in authentica forma,


dissimilis a dicto priori

verura.
(c

XXIII. Item,

iniquas scripluras

et licet dicti judices,


,

per hujusmodi

falsas relationes etconfessiones, ac

articulos confictos, praemissis attentis, ulterius, prae-

sertim in

fidei

materia, procedere

prout nec potuerunt

nisi

non debuissent,

nulliter et de facto; atta-

men

illico

eam

statim, neque evidentia rei, neque suspicionis ve-

hementia

post dict Johann curatam infirmitatem,

neque clamore famae

ribus duris sic detrusam,

id exigentibus

quanquam

eis

non

carce-

constaret,

prout nec constitit, aliqua ipsam hresi respersam


fuisse, aut aliqua fidei contraria excessusve et crimina
commisisse, aut quibusvis erroribus

fidei contrariis

DE KHABILITATIOr^.
inhpsisse

[prtenderunt];

et licet

ut,

et Inquisitorein requisivisset

-223

eosdem episcopum

si

quid eam dlxisse

praetendercnt, vel egisse, quod hreslm sapcret, vel


fidel

contrarinin esset

ipsam Johannam, omni


tifiR

nd examen lemitterent

id

apostolic'p Sedis, cujiis erat

judicium subire parata

in

defensione su innocen-

sihi

sublala, et juris ordine prsetermisso; prolibitosuae

volinitatis, in

prtenso luijusmodi inquisitionis nego-

tio nulliter et

de facto procedentrs, diias lulcrunt

sentent ins iniquas manifeste. El hoc fuit, et est verum.

XXIV.

Item, et per

quarum

ipsi rei principia,

nar-

qnibusdam arliculis in magno numro quos, licet


falso, prtendunt a sponlanea confessione dictae Johannre manasse, et per quos intendunt de criminibus
ratis

per eos praetensis ipsam fuisse

confessam

adquamdam

nedum culpabilem,

sed

prsecogitatam abjurationera,

utsuae nihil deesset maliti, processerunt de facto,

li-

cet in nullo, ut prfertur, fidei materia se offerret; et

tandem, perlecta quadam prtens hujusmodiabjurationls schedula, difficilium

terminorum,

et

quam

vera-

citernon inteliexitipsa Johanna, ipsitamen, inhumana

Johannam, juvenilis aetatis


licet nullo crimine maculatam, imo sibi impositorum errorum pcnitus innocentem, et quanquam ad
Ecclesiae gremium, ut dicebant, revertentem, imo,
austeritate crudeles, ipsam
,

et

per eos a praetensis censuris absolutam, absque mi-

sericordia, ad carceres perpetuos, in pane doloris et

aqua

tristitiae, difinitive

condemnarunt licet inique,


, et est verum.
,

dolose et de facto. Et hoc fuit


(c

XXV.

Item,

et licet, in

hac sua iniqua sententia,

prvia \erba quaedam conficta apposuerunt judicantes


iniqui, ubi

suam gratiam

et

moderationem

salvas esse

PROCS

224

illico tamen dictam Johannam, plurimum


non in carcerc ecclesiastico, non in manus
Eccleslee, non in comiiva lionestarum mulierum, licet
vestem suam muliebrem recipisset, et ita sibi promis-

proferrent;
dsola t am

sum

fuisset; scd in

manu

et custodia

suoriim capita-

lium inimicorum, Anglicoriim, in singularis

(i)

do-

mini fortalilio et carcere, sine socia muliere, solam,

oneratam compedibus
runt

et

reposiierunt

et catenls ferreis

eam

tradide-

contra prcepta carilatis, contra

Ecclesi formam, et ut, verisimiliter , omnem ab


eadem bon perseveranti materiam secluderent, et
seu cadendi occasionem praestarent.

mali];nandi

hoc

fuit, et est

XXVI.

verum.

Johannam foreorum complices,

Item, et deinceps dictam

tiori aculeo tentantes

in ipso Castro,

tum

Et

dum

ipsi rei,

in lecto

seu

nocte jaceret et supra lec-

vestes mullebres, ut eas in craslinum resumeret,

deposuisset; ipsi vestes muliebres ablat.ie sunt et reposltae vestes viriles, ita

ut etiam pro necessitate nalurae

ad ventris piirgationem aut


vestis m^iliebris, ad

fuit, et est
(c

alia, nulla sibi relicta sit

suam nuditatem tegendam. Et

sic

verum.

XXVI.

Item, et quod longe amplius perniciosum

postmodum ad lectum ejusdem dorJohann Puell, cujustlam ex dictis ad-

est, prstitus est

mientis (2)

versariis accessus persoualis seu permissus, qui, \iolentia facti, ejus pudicitlam nisus est attentare; ita ut

ipsa, propriae defensionis et virgine


nestatis

[i] Sic.

(2)

necessitudine

Lisez scularii.

Manuscrit 5970, documentis.

servand ho-

propulsa, vestes resumpserit

DE RHABILITATION.
viriles,

non habcns undc

a violcnlia instante
sic fuit, et est

225

aliter sua ossa tegeret, aut

invasorem. Et

tlicliim repelicret

vcium.

XXVIII. Item,

coopra ntihus,

et exintle, dolo, malitia et

dicfi rei

fraude

super relapsu prtens per

eos aL initie liresis vel erroris, Johaniiam causare vel

accusare et interrogare nisi sunt, Quae, licet ad interrogata, congrua et catholica responsa dederit, et, super
ipso prtenso relapsu inquita ta, manifestaveritse ni-

quoniam

hil abjurasse,

in nulla

haeresis specie prius

lapsa est, prout infra dicetur; insuper manifestaverit


ipsa

Johanna

se nullatenus intellexisse

schedulam

prae-

tensae per eos praefat abjurationis; ita ut exinde dici


et inferri

opus

ipsam Johannam nullo relapsu po-

sit

tuisse causari, nisi nulliter et

rei, contra

Deum

de facto

attamen

ipsi

ipsam Johannam in

et justitiam,

haeresim fore relapsam faiso concluserunt. Et sic fuit,


et est

verum.

XXIX.

Item, et licet

excedentium,
rit,

a miilto

talis

conclusio ex

etiam numro

deliberantium votis,

multorum

cteros longe

seu majori parte, non resultave-

aut potuerit nec debuerit recolligi, sicut ex pro-

cessus constabit tenore

attamen

rei

decreverunt eam-

dem, tanquam relapsam, venire condemnandam,


sitientes

ejusdem

infami commercio

finale

excidium morte publica et

consummandum. Et

sic fuit, et est

verum.

XXX.

Item, et proinde cleri ter ad secund dam-

nabilioris sententiae prolationem,

diu exterminio dictae Johanri


licetsex vel

pro

finali

concupito

brevi interpola lo

sci-

octodierum, spatio inter utramque sen-

tentiam, rei processerunt


II.

ita

ut,

in

publico loco
]5

PROCS

226
civitatis

Rothomagensls, ad reorum exterminium so-

llto depiitari,

Johanna perducta

dicta

condemnata

inique, et injuste declarala relapsa in

sit

h.neresira

atque relicta brachio sculari. Solemni etiamprdicatione, licet falsis contexta propositionibus, iniquis

accusatlonibus et responsis, ac opprobriis injuriisque

conspersa, dicta

coram ejusdem

Johanna plurimum infamata


populo universo

civitatis

blie conveniente et convocato. Et sic

est,

ibidem pu-

fuit,

et est

verum.

XXXI.

Item, et (quod pia, lamentabili etdolen-

tissima compassione, aeterna raemoria

deflendum

a brachio scularis justitlae, et verius

ab

erit!)

ipsis reis,

capitalibus inimicis, tradita et dimissa, ipsa et inno-

cens virgo, palam


titulo illico

publie et ignominioso haeresis

apprehensa

nulla ulterioris judicii forma,

deliberatione aut sententia, vel

timo supplicio tradita,

mora prstolata,

et ingentis

combustione dputa ta crudeliter,


sic fuit, et est
((

XXXII.

ignis

vita functa est.

Et

verum.

quam

Item, et

indicibili patientia,

catholica divin majestatis confessione

quamque,
Sanctorum

ul-

vehementi

iterata

quam

palam facta,

nominis Jhesu Domini nostri ac

piissima

maxime

sancti

Michaelis et

sanctarum Kntharinae et M;!rgarelse, devota imploratione, cremationis tormenta sustinuerit; cfuara clara

voce, deliberato animo

et sinceritate virginea, suae

consummationis finem calholicum perseveranti constantia manifestaverit,

audientium

et

videntium

tens (i) mullitudo, ximicorum et etiam

(1)

Les deux manuscrits portent

assisti.

assis-

inimicorum

DE RHABILITATION.

227

ad lacrlmas undequaque prorumpentium

palam

fecit

et attestata est, velut super his inf'ormationes

dit,
fuit

clariores

liice

et est

et

exinde, secundura fdelem Ec-

vcrum.

XXXIII. Item,

clesia?

conaperte demonstrabunt. Et sic

doctrinam, inferendum

ipsam Johannam

est

suos dies sine labe liretic pravitatis aut alio gravi

crimine, sicut catliolicam, duxisse, et


christianae religloni

vitse

conformem, ad diem

(i)

terminum
hredita-

tisgloriaraattingendam,subgratianoslriRedemptoris,
fideliter peregisse;

spiritu

ac dicenda
<(

ut, usque ad vitae

ita

bono confortata
sit.

XXXIV.

Et hoc

terminum,

concomitata, aestimanda

et

fuit, et est

verum.

Item, et quoniam ex hujusmodi damna-

bilibusprocessibus et sententiis, suaque crudeli exsecutione, licet nullis,

dolosis et

hannae innocentia contaminata

iniquis, dicte Jo-

multis crdita est,

quamvis injuste, suorumque parentum fama

plurimum

et scandalizata

itaque

laesa sit

non immerito, ad

ejusdem defunct expurgationem, seu yerius innocentiae declarationem , atque ad faraae propriae suorum

parentum reintegrationem, merito,

Summo

Pontifce,

a domino nostro
mandatum apostolicum seu re-

scriptum , per dictos actores impetratum , vestris est


directum providentiis, reverendissimi ac discretissimi (2) Judices.

Quo imperante

rescripto, cooperan-

tibus justitia et veritate, vestrse paternitates reverend

eisdem actoribus providebunt opportune, ad fines hic


infrascriptos;

(1) Ainsi crit


(2)

quoniam

en toutes

et id

justum

est et

lettres. Lisez plutt divin.

Manuscrit 6970, disertissimi

verum.

PROCS

228
((

XXXV.

quanquam prmlssa sufficere vleorumdem actorum inlentlo-

Item, et

cleantur ad fundandain

nem,

et

consequendos

fines siios hic

postremo inscrip-

quorum etiam omnium probatio

tos;

et verificatio

partium adversa-

patebunt, tara per processus iniquos

rum, quam per lgitimas responsioiies dict defunctae,


coraparatione facta secundum veritatem, ac per testium omnium

majores informationes

(i)

tiones factas, et faciendas

si

opus

omnem

adversarum partium, citra

deposi-

et

rursum licet
loquendo injuriam,
sit; et

dolus, iniquitas, fraus et odiosa ac perniciosa intentio


similiter innotescant^

tiarum

et falsitas

suorumque processus, senten-

sequelarum manifesta nullitas, prvaricatio

et

attamen

ad elucidationem praemissorunc

circa dicti processus et

exinde sententiarum

bus reorum fundatum

est aedificium, nullitatem

brevi

iniquitatem,

sunt, ut

verborum

in qui-

et

aliqua dicenda

srie

omnia quae exinde secula sunt, nulla


quoniam sic fuit et est

ita

iniqua et invalida censeantur;

verum.

XXXVI.

Item, et

cum

injudiciis

forma et materia,

ordinata veritate, supponendae sunt; luce clarius sta-

tim manifestabitur

per ea quae sequuntur

quodratione formae, nuUitatis

in primis

vitio, saltem cassatio-

nis judicio, subjacent processus et sententiae


ratae taies quales; et

dolo,

terise,

iniquitatis

sunt.

deinde quod, ratione etiara

falsitale,

macula

Et hoc

(t)

Dans

dicti processus et sententiae infecti

fuit, et est

les

deux manuscrits,

mol suivant

ma-

prvaricatione et manifestas

verum.

((XXXVII. Item, et (juoniam forma

rien, et le

memo-

il

ya

ici le

est crit major, avec

est

mot excepcio

qure datasse

qui ne se rapporte

une abrviation

la fin.

,,

DE RHABILITATION.
rei, et qiiae

229

contra jus fuerint, deberent (i) utique pro

Impedimentum quod

sortitur ellectum rei^ula juris (Z>e re ju-

infectis haberl

de jure non

non

et

dicata,\\h. VI.):

pivmstat

satls est ratloni

congruum, ut,

in

primis, ipsa deducatur dictorura processus et senten-

tiarum nullltas et instabilitas, saltem futura cassatio,


causis

mediis et rationibus quae sequuntur; quoniam

sic fuit, et est

\erum.

XXXVIII.

Item, et quia raultipliciter processus

senlentiae et judicia hujusmodi nullitate inficiuntur

aut dbite cassanlur et retractantur; de quibus per

Henricum

(2), post alios doctores (in cap.

tentia et re judicata)

eod.

lit.

et

Qualis, ver.

i.

per Hostiensem (in

Juxta

), et

De senSumma,

per Guillelmum

De senteniiarum prolatione^ Juxta


ea ))), et [in] caus. (5) xxxv, qust. 9, In summa , et
in capp. Cum inter vos De sententia et re jadicata,
(in Spcula,

et Multis

tit.

sum

;)

dicunt et proponunt

hujusmodi sentcntias

ipsi actores

et processus, a dictis reis

sumptos adversus ipsam defunclam,

pr-

nullitate infectos

aut invalidos, ratione forme, prcipue ex causis quae

sequuntur. Et

((XXXIX.

sic fuit, et est

yerum.

Item, et primo, quoniam ex jure Tobis

notissimo, nullum fere redditur judicium, ratione judicis

incompetentis, ratione juridictionis inept et

ratione iitigatorum (in cap.

(1)

Dans

(2)

Les manuscrits portent hen. C'est

On

si

clerici

Deforo

titre

le canoniste

Henricus Bohic

auteur

Lectur decretalium.

se rappellera que les abrviations caus. ou dist. {causa, distinctione)

ne sont pas accompagnes d'un titre d'ouvrage, indiquent les cidu Dcret. Celles des Dcrtales sont dsignes par l'abrvialion cap.

lorsqu'elles
tations

At

les manuscrits, /ueri/, deberet.

du commentaire qui a pour


(3)

((

(capituln).

PROCS

230

competenti j Cod. Si a non


fin.).

Est autem

competend judice

1.

quod Belvacensis episcopus non

ita

neque

erat prfatae Johannae judex corapetens,

sibi

subdita erat; ratlone enini dellctl aut domicilii, quis-

que sortitur forum;


episcopi,

ipsa

autem

in judlctione

neque domicilium fovebat, neque

poslta crimina ibi causabatur perptrasse

ipso processu constat.

faciunt cap. fin.

Quare,

De joro

accusationihus ; et

11.

dicti

im-

sibi

sicut ex

Optime ad

etc. (i).

competenti, et

fin.

1.

id

De

ff.

etg Cod. ubi decrimineagi-

cum Sum^ma. Et sic fuit, et est verum.


XL. Item, et veluti superius tactum est, ipse

tur,
((

vacensis episcopus suspensionis


"vicarius

Bel-

et dictus Inquisitoris

excommunicationis censuris

lieati

cum

aller

sine altero in materia prtensse hresis ad sententiam

procedere non valebant, nihil validum decernere potuerunt, aut juridictionem exercere

nisi nulliter et

de facto.

Quod autem

censuris eisdem essent innodati

constat;

nam crimen

haeresis falso

imposuerant

ipsi

non commiserat, ut inDe quibus


Multorum , De hreticis , libro VI.
in Clementina
XLI. Item, et quia per dictam Johannam recusatus
est praefatus Belvacensis episcopus, tanquam incom-

defunctae innocenti, quae id

fra dicetur; et ita ipsas illico incurrerant.


(c

petens, suspectus et inimicus suus capitalis, processus


ipsi

atque sententiae prfat nuUitate inficiuntur ipso

jure, nec ultra debuit procedere, nisi nulliter; et

ita

tenent Johannes Cardinalis archidiaconus etJobannes

Andre
bro VI. ;
(l)

in cap. a Lgitima
et praesertim,

De

quoniam

appeUationibus y

li-

appellalio , recusatio

Les conclusions sont ainsi remplaces par un

etc.

dans

les

manuscrits.

DE RHABILITATION.
et relatio pariticauliir

quoad suspendciidiim auctori-

tatem jiuHcis et onicium. Et

ojfficio

m,

caus.

non

viribus

qu

/lis

et

si

ea, quse

Mullum

ut in can.

et iu cap.

Summa. Et

delegati; et

XLll. Ilem,

quaest.

qaidf[uid exinde fe-

ita

ceritjudcx, uulliini est ipso juif

stupeo

231

((

sic fuit, et est

per vim vel

verum.

metum

fiunt,

subsistant, ut in cap. Perlatum

vi meiusve causa

tit.

XL,

De

Licet

De

jj

per totum litu-

et

lum; quoniam veraciter per Anglicos tune processni


prtenso Inquisitoris vicario metus
,

assistentes, dicte
terribilis

virum

comminatae mortis, cadens

in

constantem

incussus est, nisi sententiaret, ut prsefertur

clarum relinquitur processum

et inde secula, aut nulla

ipso jure, aut saltem penitus fore adnullanda. Sacro

enim canone exprimitur, quod injustum judicium et


regio metu vel jussu^ a judicibus

diflinitio injusta,

ordinata,

non

cium (caus.
Quare,

etc.

XI.

humanum

qust. 3,

Et hoc

XLIII. Item,

xv. qust.

valeat (caus.

qiiidem et quatuor modis

et

fuit, et est
si

Omne

Quatuor modis

suficienti

constat;

j.

verum.

cum

ipsa defuncta

nullitate infectus.

ab

cum

judicibus appellaverit, suus processus est,

sententiis inde secutis

tem

).

jura velint per appellationem le-

gitimam juridictionem suspendi


ipsis

pervertitur judi-

Quod

au-

expressione appellaverit ipsa Johanna,

namexquo

aliquis protectioni superioris, et

maxime Pap, se submittit, licet ex simplicitate, vel


alia causa, verbum appellationis non exprimat
tamen
:

pro lgitima appellatione censetur,

et exinde

pro-

cessus, contra talem sic appellantem factus, est nullus (in cap

hoc

est

Ad

audientiam De appellationibus). Et

indubitanter verum, prsertim

cum prces-

^,,

PROCS

232

gravamen, ex quo verislmlllter quis formidat

serit

amplliis a judice gravari. Sic est

quia et ipsa defuncta

quae

autem

in proposito,

jam judicem recusatum

horrebat veluti capitalem hostem, petivit ad judicium


Papae remitti, et eidem spius se submisit.

verba

verbum
cap.

Hc autem

appelatoriis verbis aequipoUent, etiamsi

Appello non

Ad

((

pellatur

in cap.

et Paulus

sit

expressum, ut

audientiam ; facto en

((

Dilecti

filii

hoc

in allegato

sine verbis ap-

De appellationibus

ab infesto prside ad Caesarem appellavit

Ad tribunal Csaris sto. {ct. xxxv. cap.)


XLIV. Item, et maxime, quoniam de rbus arduis

dicens

et obscuris

quas

pu ta revelationibus

cognit aestimantur,
dicare,

secretis et occultis,

judices tractare voluerunt

isti

cum

et

et

de quibus \alde

quae nobis indifficile est

cognitio ac determinatio ad apostolicam

nis

ju-

omSedem

de majoribus, imo de maxirais,

sint

pertinet et remitti dbet; cujusmodi fuit ipsa causa


dictas Johannae.

Nam secundum
,

duae ad apostolicam
quaest.

cap.

(c

Sedem remittendae sunt (caus.xv.

can. a Frater noster

Majores

canones, causae ar-

et

)) ;

quotiens

tit.

fidei

De haplismo
ratio ventila-

tur, omnes episcopi debent causam ad Sedem beati


Ptri, id est ad sui nominis et honoris auctoritatera
et
((

successorem referre (caus. xxiv

Quotiens

XLV.

).

Et hoc

Item

fuit, et est

et aliunde

dicti

quaest.

i ,

can.

verum.
processus et senten-

tiarum nullitas aut iniquitas prparanda manifeste,


scilicet ratione

terribilis

vinculorum, duri carceris assignati

et

custodi dict defunct Johannae; quoniam,

licet aetate juvenis valde

ut dictum est

carcer auste-

rus, custodia capitalium sihi inimicoru?n, atroces in-

DE RHABILITATION.
juriae

delubria et terrores sibi assidue

qiiod assereret plus velle mori

ita

vivere in

Qu
tis,

233

tnli

honore, aut

ibi

asslstehaut;

quam

diutius

ampliiis pennnnere.

cuin, sexus fragilitate et tatis leneritate peiisa-

sublevanda foret, et saltem ecclesiastico carceii

mancipanda

gnam
,

probis mulieribus associanda

sibi illatam

ad

ma-

injuriam et violentiam, reputandum

jurium sanctiones, quod

est contra

fano

non laicorum

busdeputato, sed

aut

ipsa in carcere pro-

reorum publicorura crimini-

in forti

manu hoslium

suorura re-

clusa est, contra lecta et notata in Authentica

Ut nulli

judicum Uceat Necessarium unde sumpta est


Quoniam
Authentica novo jure signala, super 1.
exhibitione
custodia
et
De

tit.
conclave
unum
in
reorum. Et non videtur silentio dignum, quod sui
custodes et hostes armati saepius in eam violenta manu,
suae virginitatis pudorera attentare nisi sunt. Et hoc
;

((

fuit, et est

verum.

XLVI. Item,

et

hujusmodi atroces

res et terrores satis aequipoUent,

quaestionibus et tormenlis;

imo

ifa ut,

injurise, carce-

et aequiparantur

eisdem perduranti-

bus, quidquara contra se confessata est ipsa Johanna,


turbationi et tormentis adscribendum
confessio nihil obest,

Cum

in contemplatione

antiquis.
ratis

ut legitur et

Et

ita ipse

processus

De

cum

ibidem fundatis, nullius sunt

sit; talis

autem

notatur in cap.

regul juris
sententiis

memo-

efficaciae et vigoris.

Jure enim cautum est quod verbo quaestiouis, non


solum tormenta intelligere debemus adhibita corpori,
sed etiam alium dolorem, puta, famem, urgentias (i).

(1)

Dans

les

manuscrits, urfjentes.

PROCS

234

donec objectum crimen confiterenEtiam intelligendaestper verbumqueestlonis, illa

inflictas detentls,

tur.

quain malam mansionem appellamus, pula sordidus,


teterrlmus carcer

(fF.

De

injuriis,

Item apud La-

1.

beonem;), Quaestionem ; et u Quaestionis)) ff. Ad


Silanianura Senatusconsultiim{i) , 1. i). Quare, etc.

Et hoc
w

verum.

fuit, et est

XL\ II.

Item, et

alla

ratione processus

omnino dlcendus

cura sequelis

ille

quoniam eidem

est,

Joliannse tantaejuventutis,juris ignarae, et in

qulbus interrogata

est,

tor et

terminorum
de

els

totum

fere

processum dlrec-

quem spe

interpretator,

petlvit,

apicibus et arduis qustioiiibus pulsa-

fidei

autem denegatio inhumana potius

retur. Talis

super

inexpert, denegatum est cori-

sillum, denegatus est per

llcet et

iniquus

ceii-

senda est et justitl Inimlca. Imo, sicut ex ipso processu constat,

si

quis

eam

dirigere yellet

qusita exponere, minis et opprobriis

rorum pellebaturconsortio. Jura autem


militant

tulaverit ,

in

contrarium

Ad legem Jidiain de adulteriis^

(ff.

Qustioni))).

Et

aut sibi

afflictus, a csete-

1.

Si pos-

in civllibus adhibea-

si

tur advocatus, ratione majori et in criminalibus admitti dbet;

nam etubi

de statu et \ita personae agitur,

quoniam ibi majus imminet pericuhim,


agendum (Cod. De episcopali audientia,
tos wet in cap. a Ubi majus De electione,
ad hoc bene
sitionibus,

(1)

facit
h

Guillelmus in Spcula ^

Septimo videndum

consulte de Silanianus
{ff. lib.

XXIX,

til.

IC.)

contiennent

25

1.

Addic-

lib. VI).

tit.

De

Et

depo-

, ver. 17; et tit.

De

n'y a pas de

titre

Les manuscrits portent adsilley. sena. consul.

pareil au Digeste. D'ailleurs, les paragraphes

cautius est

et

mais

27 de

il

la loi

la dfinition allgue

sur le snatus-

par les demandeurs

DE RHABILITATION.
Utriusque ver.
Et hoc fuit, et est verum.

adversariis y
potest

M.

XLVIII. Item,
sententiarum
iiotissirao,

235
u

nunquam

Sed

et ex nlio caplte, ipsa processus et

iiullitas

cautum

declaratur; iiempe et jure vobis

est

quod processus et sententia juviginti quinque annis ema-

minores

diclalis, contra

non valent
De rejudicata, 1.

nati indefensos,

ipso jure, nec provocare

opus est

(iY.

restitutio in

tam,

1.

),

nec petenda

hi processus etsententiae

facti

sunt contra

minorem

quinque annis, indefensam, nec curatoris, ne-

que advocati, neque consultoris, neque directoris


fragio confortatam, sed penitus indefensam et

XLIX, Item,

seratio tatis
(i)

hoc

verum.
et licet,

id aetati juvenili atque

rem

suf-

omni

auxilio, prterse, destitutam. Igitur, etc. Et


fuit, et est
(f

est

inlegrum (Cod. Si ddersus rem judica-

((Cum minores))). Sed

contra dictam Johannam


viginti

Acta

beneficio juris

judicem ad moderationem

pnam

quinque annis ,

adducat, ut
I.

ff.

et remissio-

De minoribus viginti

Auxilium ^ In debctis

etiam delictasint acriora, quanquara

; licet

minoribus,

ipsis

in criminibus ex certo proposito commissis,

niatur in loto

saltem in

minori subveniatur, quod mi-

non

subve-

attamen, in hac causa, eidem Johannse

minori, neque etiam ex certo proposito delinquenti,

nuUa impenditur miseratio, nuUa moderatio impertitur, ut constat ex sententiarum rigore

et

ita,

ex

nimia severitate, judicium inficitur nullitate, aut sal-

tem
lis,

(1)

cassatione dignus est ipse processus,

etc.

Quare,

Les manuscrits

etc.

Et hoc

remissionem.

est

verum.

cum

seque-

PROCS

236

L. llem, et aliunde manifesta est

dictorum pro-

quoniam

cessus et sententiarum inlquitas etnuUitas,


et jure

cautum

scriptis redigi

est omiiia acta in

processu fideliter

per iiotarium publicum, aut duos vlros

idoneos, nec aliter judicl creditur, sed ipse pimitur,


iiec

pro suo processu praesumitur,

timis constiterit documentis

contra falsam
facto

De prohationibus.

proponunt

dlcti actores

dices, in processu Johannae,

episcopus,

nisi quate:ius legi-

ut in cap.

Sed

quod

((

Quoniam
est, et in

ita

dicti praetensi ju-

prsertira

Belvacensis

non solum fuerunt ngligentes hancjuris

servare constitutionem, sed ejusdem fuerunt adversantes et praevarica tores

quoniam

et

dict Johann

confessiones truncari jubebant, et suas excusationes

inhibebant inscribi. Et
sunt, viribus

ita,

quae per ipsos judices acta

non subsistunt quin imo


;

et totus

pro-

cessus vitiosus, falsus et suspectus ac inutilis censen-

dus

est.

Et ad hoc

tionibus,
LI.
iste

cum

facit cap.

ibi notatis.

aCum dilecti

Et hoc

De acciisaverum.

fuit, et est

Item, et veraciter falsitate manifesta culpatur

processus

cum sequelis; nam, quoniam mendaciter,

imperfecte et calumniose a processu praefato et confessionibus dictae Johannae eliciti sunt articuli, super

quibus consultati sunt opinantes judicii et sententia-

rum prfatarum, omittendo

aliquotiens

quod expres-

serat ipsa Johanna, ad suae excusationis limitationem,

seu determinationem

missionem Ecclesiae

suarum confessionum,
et apostolic Sedi

Johannae confessata, quae

falsa et

aggravantia

sub-

ejusdem

oneri esse poteranl ex-

sibi

plicando crudeliter, dolose et truncate

addendo

et

et

et

quoniam

aliquando
sic

super

falso ebcitisarticulisprocessitexopinantibusjudicium

DE RHABILITATION.

237

claruni est sententias esse iniquas pariter et proces-

imo penllus

siim,

mendosas,

niillas et

citra injuriara,

prout ex comparatione dictorum articulorum

Et ad hoc

fessione diclae Johannae lucide constat.

optimc

I.

guntur

((

et

Si petitor ,

notanlur

in cap.

Cum

De

in

LU. Item, neque tacenda

rum et

De hreticis

lib.

VI.

\erum.

sic fuit, et est

Bertholdus

materia debeat integraliter et seriatim totus ex-

plicari processus, per cap. finale

Et

facit

et ea quae le-

cum Summa. Cum tamen

sententia et rc judicata,
fidei

De judiciis ;

ff.

con-

et

est

dictarum sententia-

processus iniquitas et dolus, ex judicum, ut ve-

consensu fabricatus;

risimililer prcesumitur,

nam

et

subdoli consiliarii addictam Joliannam transmissi sunt,

qui se fidles Gallicos esse tngebant, et

eam

Telle salu-

briter consulere et dirigere spondebant, et eidem sua-

serunt et consultarunt quod non submitteret se Ecclesi.

Jam etiamtaclum

sublatas,

et

resumpsit; aut

si

est vestes

earum

loco

muliebres

sibi fuisse

viriles appositas,

quas

forsan se plane Ecclesi judicio

sic

non

hujus causa esset dolosum illud et calum-

subraisit,

niosum consiliura

sibi sic

subornatum

et

inductum.

cum fraus et dolus nulli debeant patrocinari clarum censetur quod exinde fundatae sententiae memoEt

ratae viribus

vacu sunt;

et

bene

facit,

advocatis dwersorum judiciorum.


Jolianna

Sedi, et

i.

Cod. De

Cum enim

ipsa

proprio spiritu, se submisisset apostolicae

ibi

duci prius peteret irstanter, ut constat

per processum
exorta

1.

videtur

ex

tali fcto et

sententia

praevaricante consilio

prtensi

relapsus

ipsius

Johannae, quae ex hacoccasionenulla est manifeste. Et

quod

talis

sententia nulla

sit

tenent Jacobus de Ra-

PROCS

238

Thinus (r), in dicta lege prima allegata, De


advocatis diversorum judiciorum. Et sic fuit, et est

Taiia, et

Terum
((

LUI. Item, et ex

nibus et causis,

pi missis articulatis factis, ratio-

manifestata videtur dicti pro-

salis

cessus et sententiarura contra diclam Johaiinam edita-

rum

iniquitas aperta,

dolus,

fraus et

praevaricatio

atque nuUitas, per vestrum tandem judicium declaranda; saltem cassatio et irritatio,
cialiter quee

invalidi, ac

formam

quantum ad

ea spe-

hujusraodi processus nullius et

sententiarum consecutarum, respiciunt

et

attingunt. Idci^xo, super his quae ipsos processum et


sententias in forma exorbitare manifestant, satis scrip-

tum

est.

LIV. Item

restt consequenter per ea quae

et

sequuntur manifestare, prout opus


ticulis,

quod

est,

sub paucis

dolo, falsitate, prvaricatione ac

festatae iniquitatis

macula seu

vitio, dicti processus et

senlentise pariter infecti sunt ratione materise

dem. Quae materia

ar-

mani-

nihil aliud dicenda est,

eorum-

quam

ipsa

crimina, xcessus, delicta et relapsus, quibus falso per


partes adversas dicta

Johanna notata

ipsos

processum

quae

\eraciter per ipsam

est; quae per

et sententias agitata sunt et expressa;

Johannam

qualificatione

praetensa per partes adversas aut alias, commissa

non

sunt aut perpetrata, neque

con-

a suis factis, dictis et

Imo et luce clarius


per ipsam Johannam in dicto

fessionibus, ut talia, ellci possunt.

constabit ex dicendis,

processu confessata,

(0

Sic. Peut-tre est-ce

a fide catholica et Ecclesiae deter-

une abrviation mal

Alphanus, jurisconsulte bolonais, Irre d'Accurse.

crite

du nom de Tindarus

DE RHABILITATION.
minatione non deviarc; irao,

in

239

sensu meliori inter-

sccundum
approbatorum ma-

pretataet tutiorl, starc possunt et dofendl,


sacrariim Scripturarum seriem et

^istrornm doctrinam; siib prmissis etiam protestationibus, et

cum omni

revcrentia, ac cilra injuiiam

sempcr loqiiendo.

LV. Item,

((

nam

et in primis,

quoniara dictam Jolian-

accusaie et notare contendunt adversantes super


revelatione

\isione,

et adoralione

dicunt esse malii^'nos,

et

ponunt

vel

invocatricem et hujusmodi

ipsi actores, in

quos

exinde eam causari non ve-

rebantur idolatram, errantem

dmonum

spirituum

hreticam,
:

aut

dicunt et pro-

adversum, ipsas visiones

et re-

velationes

non fuisse malignorum spirituum, sed bono-

rum, ut

veiisimiliter

potuisse aut debuisse

aestimandum

humano judicio

est,

nec

aliter

determinari per

ipsos judicesprtensos, nequeipsamaliquidconfictum

velmendosum, verisimiliter,
abquera errorem
ltrasse

quomodolibet. Et

sic fuit, et est

ido-

verum.

LVI. Item, etquoniamdicti adversantes, praefatas

si

in prdictis dixisse, aut in

incidisse, seu hsereticasse, vel

ex

Deo

essent, visiones etrevelationes intelligereno-

luerunt aut non valuerunt, propria suffocati sinistra-

quoniam et saltem hc occulta esse et


non ignorabant, nullatenus judicare in
alteram partem debuerunt. Occultse enim hujusmodi
revelationes, an a Deo procdant vel non, soli Deo,

que affectione

latentia sibi

qui
rior

est

secretorum cognitor, patent, nec de his infe-

quisquam certam dare potest sententiam. Solus

enim Deus penitus occulta et scrta dijudicat (in


can. Si omnia , caus. vi, qust. prima; in can.

Erubescant

cum

sua glossa, dist. xxxii., et in can.

PROCS

240

Christiana , caiis. xxxii


tls

qust. 5); narade occul-

non judicat (in cap. Siciit tuis In fine,


Tua nos De simonia^. Imo et Paulus,
Sancto plenus, non potuit scrta divini con-

Ecclesia

et in cap.

Spii itu

agnoscere

silii

qust.

2).

Et

municationis

Beatus

cf

cum

nobis

De

sua glossa).

caus.

in his Ecclesiae judicium

potest (cap.

falli

can.

in

spe fallereet

sententia

Et

xxii.

sic fuit

excomet est

verum.
LVII. Item, dicuntet proponunt

ipsi actores ipsas

revelationes et appaiitiones ab Angelis lucis et bonis

omni pia et
verislmlli credulitate et conjectura dicendum est,
quopropter rationes quee sequuntur, Tum primo

spiritibus veraciter processisse, sicut ex

niam

ipsa

Johanna virgo erat intgra carne, prout

ipsa conslanter asseruit,

et

matronis

et

se visitandara

exhibuit; quse inspecta et visitata, pluribus nobilibus

mulieribus etiam prsentibus, tandem intgra virgo


reperta est, ut supra dictum

est.

In

tali

antem virgine,

Deogratissiraa, innocente et pura, Sancti Spiritus ins-

quoniam ipsa
Ambrosio (in can.

piratio conveniens est;

[virginitas] tem-

plum Dei

est, teste

caus. XXXVII, qust. 5).

Tum

Tolerabilius

secundo, quoniam hu-

milis erat et simplex, ut palet in suis assertionibus,

nec quaesivit honorem mundanum, sed anira suse


salutem, nec interrogantibus superbe respondit un-

quam \irginitas autem et humilitas simul junctae,


cum admiratione laudantur in can. Haec diximus , dist. XXX. et summe Dco placent, et super
;

liis

requiescit Spiritus Sanctus Domini.

est

verum.

LVIII. Item, et

quoniam

ipsa

Et hoc

fuit, et

Johanna fuitlauda-

DE RTIARILITATION.

241

jejuuinexercens,

bllis et honoslae vit, pin iiipaupercs,

eccleslam visilans, missam et ecclesiam frequentans et

pnitenti ac

eiicharistiie

sacrameiitum;

digna bonis apparitionibus ceiisenda


et est

El hoc

lalis,

fuit,

\ernm.

LIX. Item,

puum

est.

et

est qiiod

et

signum boiiorum spirituum prci-

bona

seiriper

opra suadeant.IIiautem

inducebant ut fre-

spiritus Joliaun apparentes, eain

quentaret ecclesiam et conf'essionem, honeste se regeret, custodiret

qiiod

ita

animae et corporis virgiiiitatem,

et

beatitudinem consequeretur seternam; quae

sunt signa

bonorum spirituum

fructibus

enim

Rursum, dum apparebant


se signabat, et non

illorum cognoscetis eos.

spiritus ipsi, signo crucis

Johanna

recedebant spiritus, prout et spiritus terretur mali-

gnus

et recedit;

de quoin canone

Postea signatur.

De consecraiione, dist. iv. Item, et dum Angehis dictae


Johann apparuit, al) initio territa est, et in fine
leetitia consolata
quod boni Angeli signum est, sicut
Angelo
Marias
apparenti
et aliis multis notum est.
de
;

Etiam, ut dicta Johanna


intelectu, spiritus

asseruit, clara

voce

et

aperto

vocem dabant; mab'gnus autem

spiritus involute ioquitur et obscure, ut

mala inter-

suam apud suos


Sciendum caus. xxvi,
quaest. 4). Et hoc fuit, et est verum.
LX. Item, et aliud signum bonorum spirituum
est finis ille catholicus dictae Johann, quae obiitrepretatione obscuri verbi auctoritatem

relineat cultores (in can.

({

nam et prius eucharisli percepit sacramentum, cum maximis lacrjmis et summa devotione, et
ligiose

in

medio flammarum,

clara voce
II.

in

hora mortis, exclamnbat

nomen g!oriosum Domini Jhesu

maligni

iG

PROCS

242

autem

magno (i)

fine ad inferna

Augnstinus, dant

exemplum de

spiritus siios ciiltores

deducunt, ut

diclt

Saule, qui diabolum in forma Samuells a Pjthonissa

excitatum, adoravit (can.


quaest. 5).

Et hoc

LXl. Item,

et

(f

INecmirum

fuit, et est

est,

quoniam

caus.xxvi.

amplius signum bonitatis spirituum,

revelationum et appaiitionum,

hoc

Aerum.

Johanna

ipsa

nota dignissimum

et

vei itatem in plui ibus

annuntiataest (2), et qu pi dixit quasi miiaculosum


sortila sunt efFectum. Quid cnim A^eritatem magis ha-

bere compertum

est,

quam

illud ab ea

prnuntiatum,

tempore quo nul la apparent ia imminebant, tempore

quo Anglici plus florebant \iribus et successibiis secundis, tempore quo pars regni maxima Rgi adversa
aut subtracta patebat quod scllicet dominus noster
recuperaret regnum suum Anglicos expelleret coobsidioneni Aurelianensem leronaretur in regem
varet, etc.? Quse omnia in veritate evenerunt exinde;
,

imo

et dlctae

quasi miraculosa

expulslo obsidionis

censenda est, ubi in tanta fortitudine et multitudlne


hostes stipatos ipsa Johanna

cum

paucis expulit, et

obsidlonem levavit aperte. Quare,

etc.

Et hoc

fuit,

et est verura.

LXII. Item,

et talis

prnuntiata veritas, non a

spiritu maligno et ptre mendacil, sed a Deo, qui est

Veritas, procedere aestimanda est

Non

Sed cui pater \oluerit revelare

est

dicente

vestrum nosse tempora,

etc. ,

Domino:

etsequitur:

et illud:

(c

An-

nuntiate nobis qu ventura sunt, etdicemus quod Dii


estis Et secundiim beatum Bernardum, ad maximum
.

(1)

Ou maligno?

{2) Sic.

DE RIIAEILITATION.

243

DominI miraculiim adscribatur quod totum

Chrisll

mumium

subjugaverit, in paucis

legi suae christianae

pauperibus et simplicibus, utreferuntllostiensis et Jo-

hannos Andrc
etiam

Ita

in cap. a Venerabilis

possunius quod

tliccre

De prbendis.

una puella xviii

[si]

annoriim, armis indocta, ex plbe liumili, eo tempore


conditio desolata erat, animos

qiio regni

omnium

erexerit, et sua animositate hostes exercuerit, profu-

gaverit et superaverit;

quod

[si] civitates et

inimicos occupata, apertis januis

sibi

oppida per

patuerint

id

factura esse divino miraculo, et vera praenuntiatione,


et

bono

Quaie,

spiritu, et

Et hoc

etc.

non maligno, stimandum

fuit, et est

est.

verum.

LXllI. Item, et veiaciter exinde ipsa Johanna ex-

cusanda venit

si

se bellis immiscuerit in

adjutorium

domini nostri; tum primo, quoniam et ipsum bellum meritorium contra hostes, ac justissimum

sur rgis et

omnes

erat, et

bus in can.
can.
in

justi belli

nulla

a Si

conditiones habebat. (De qui,

))

Quoniam culpatur

can.

Noii

caus. xxiii

caus.

in can. u

xxiii

qust.

Apud

quaest.

i;

8; in

Teros

;>

in can.

Justum , causa eadem, quaest. 2). Et quod bellum


factum contra Anglicos justum sit, nott et exprimit
Balduinusde Perusioin 1. prima, ff. De vi et vi armata,

item nota.

Tum

quoniam et,
mento medio,

secundo, excusanda

est ipsa

Johanna,

sicut saepius asseruit constanter

jura-

unquam

aliter

id fecit ex jussu Dei,

nec

fecisset; et ex jussu Dei prcepit Anglicis

rent in regionem suam

et

qu

quod redi-

spiritu Dei aguntur,

sub lege non sunt. Ipsa enim legem inspira tionis, quae

omnem

legem superat,

sic

secuta (cujus sunt signa

manifesta conjeclur eventus qui jam dicti sunt


in his reprehendi

non dbet

) ,

juxta lecta et notata

PROCS

244
in cap.
in

cap.

Ex

sunt leges

De conversione conjuratorum ;
De regularibus ; in can. Duae

parte

Licet

((

n, caus. xix,

qust. i

caus. XIV, qust. 5. Haec

nem

enim

ab homicidio, Jacob

et in can. Dixit ,

lex excusavit

Samso-

mendacio, Abraham ab

uxorum, ut in Scriptujuribus multurn expressum est, et plures simiies;

adulterio, David apluralitate


ris el

de quibus in cap.

Gaudeinus

que Johanna merito excusanda

De

divortiis. Ipsa ita-

Et

est.

ita fuit, et est

verum.

cum

LXIV. Item,

et posito suppositive et

de contrario constet, quod

satis

malorum spirituum,

nes fuissent

et

errore decepta foret dicta Johanna

cusanda foret, quoniara


dlt,

et

bonos

non concesso,

taies apparitio-

quod
:

illusa

seu ex

adhuc lamen ex-

spiritus esse credi-

apparentes informa Angelorum lucis, et sanctUm

jMichaelem et sanctas Katharinam et Margaretam pu-

unde iste error non est sibi


periculosus, neque damnosus, nec exinde idoltra cen-

tavit adorare et revereri

senda est (caus. xxix, qust.


et

i,

versiculo Aliter );

prsertim, quia in sua opinione non voluit tandem

animo, imo jndicio Ecclesi se


submisit ut infra dicetur. Textus autem notabilis
Diabolus se nonin dicto versiculo Aliter habet

persistere pertlnaci
,

nunquam inAngelum
culosus error,

si

se simult, etc.
ter,

usque

habere

fuit, et est
((

ibi

quia

lucls

transformat; nec est peri-

tune creditur esse bonus,

cum bonum

Et videatur tolus textus consequen-

quam ille hreticus se menliebatur


multum facit ad propositum. Et hoc

verum.

LXV.

Item, dictam Johannam onerare nituntur

adversantes, exinde quod habitum viriem deferebat,

prohibitum

in can.

Si

qua mulicr ,

dist.

xxx.

DE
et

Deuteron.

lem

c.

RllABlLlTATIOiN.

14ri

quod

xxii. Qiilhiis respondetur

circumstantlis per

satis

sas et rallones

qu

ta-

pen-

hnljituni porfarc valiiit licite ipsa Jolinnna,

eam agendorum, propter cauEt hoc fuit, et est

sequiintur.

verum.

LXVI.

Item,

iiiam ex causa

prima ratio assignari potest, quo-

et

Cum omni

ationabili liahitum sumpsit.

non

divina inspiratioiie nuiitia esset, culpabilis

quiauhi spiritus,

De

ibi libertas (in cap. allegato

est;

Licet

regularihuSf et caeteris juribus allegatis). Secundo,

([uoniam jura per adversantes allegata loquuntur non


licere mulieri uti veste virili causa luxus aut libidinis,

ut

doctores loquuntur; Jolianna autem. hune habi-

ibi

tum

cepit pro contraria causa, scilicet ad

libidinem et virorum ad

quibus conversari in exercitu opus

enim

vitandum

luxum provocation em
erat.

cum

Plerumque

inutatio habitus clericis permissus est, ut in cap.

ultimo De vita et honestate clericoJohanna usa est veste virili ad virginitatem conservandam, etsu pudicitisedefensionem,
Clerici ulterius

Imo

riun.

quam

et ipsa

Anglici aliquando violare attentarunt, sicut et

per ejus coiifessiones, et lgitimas probationes

con-

stat et constare poterit latius. Itaque excusata est l-

gitime; absit enim ut eaquae propter

bonum

facimus,

nobis ad culpam imputentur (caus. xxiii, quaest. 5,


can.
((

((

Deoccidendis

LXVII.

).

Et hoc

fuit, et est

Itra, et praesertim,

saepe obtulit vestes

mulierum, honesto

verum,

quoniam ipsa Johanna

sumere muliebres,

si

in comitiva

in carcere Ecclesiae, aut alibi

muliebres resurapsit,

mo

quam

tandem solitas vestes


obediens prtensorum judicum

inter hostes, deponeretur.

et

suasionibus, eteas ex necessitatedimisit, sibi sublatas

PROCS

246

dolo

et fraude hostilibus, et

ut supra dictum

est.

ad violentiaerepulsionem,

Quare,

Et

etc.

sic fuit, et est ve-

rum.
LXVIII. Item, nec veritatem habet quod ipsa Jolianna postposuerit mlssam audire ne vestes muliebres
resumeret; imoverura est quod instanter missam audire requislvlt, et comrauniter sacramentum altaris
[recipere]; et requisivlt quod sibi darelur habitus
l'oemlii, ad modum filise unius burgensis. Et si dicatur quod confessa est jurasse rgi non deponere vestem
"virilem, contrarium prsumendum est. Per etiamjam
dicta,

si

jurasset hoc, ab

illa

inspirationis lege habuisse,

preesumendum est, qu legi non subest, ut praefertur.


Nec mirum si ipsa perplexa fuerit in oplnione sibi data , quod vellet eligere aut non audire missam , aut
habitum dferre virilem, cum et suae revelationi ,
quam scivit aut putavit a Deo esse derogare non voluil, et missam audire desideravit. Tandem tamen habitum muliebrem resumpsit, et ila [patet quod] aiiquid non prsumpserit facere contra exhortata suo,

rum

preetensorum judicum, aut

clinare.

Et

sic fuit, et est

LXIX.

dici

jussionibus suis de-

verum.

Item, et ex resumptione habitus

non meruit

tia sibi

illatis

cum

et id

ex dolo, malitia

est

re, etc.

Et

LXX.

et

relapsa

et violen-

facere necessitala sit, ad sui corporis

tuitionem et virginitatis conservatiouem

dictum

propter

alias causas

ut saepe

supra tactas. Qua-

verum.
dictam Johannam iterum conten-

sic fuit, et est

Item

et

dunt adversantes arguere,

in

hoc quod confessata di-

citur recesslsse a parentibus, absquc paterna licentia

etc. Quibiis ipsa

respondit opportune quoniam

DE RHABILITATION.

247

ex divina jnssione recessit obediendo,

bono

crcdidil

lo; et

zi

lioniiiiibus. Ij;iliir,

Dco

de. Et

Quare,

etc.

Et

lia,

recessisse

rnni^i^ <)l)rdi( nduiii fst

fpnm

eliam coiifcssionern

t'xiiide

fecit sacrnmenlaleni, petiit a

linult.

aiit

pamillbiis vcniam etob-

quoniam

ex hoc reprehendi non posse

se correxit, patet

(caiis. xxiv, quaest.

i,

Et hoc fuit, et est verum.


LXXI. Item, eidem Joliann impini^itur quod

can. Haec est fdes ).


((

nomen

JnEsuslltteris suls,qiiibiis mala lierimandabat,

inscribi faciebat

in lioc

juslum

nullum
;

etiam

bat (i) id esse

etc.

Respondlt etiam

fecisse

peccatum

ipsa

cum

esset

id siius secretarius faciebat;

malum, quoniam

et

opportune
bellum

nec crede-

nomine Domini

Jhesu genua cordis flectere debemus (in cap. De-

domiim De iminunitate Eccledce , lib. VI.); et


omnia fieii debent in nomine Domini (dist. xxiii,
can.
In nomine Domini ). Quare, etc. Et hoc fuit,
et est verum.
LXXII. Item, et friYobim est eam reprehendisse
quoniam de tuiri saltavit ex desperatione, tentans
Deum, etc.; quoniam et ipsa Aalide respondit quod,
non desperatione mota aut alias inique saltavit, sed
spe salvandi vitam suam et succurrendi oppressis, secundumconsiliumGregorii (dist.xiii, can. a Nervi ;>).
Imo et in ea id fuit signum maximee caritatis, vitam
ponere vellepro amicis; et ita bene excusatur. Et hoc
cet

f<

(f

fuit, et est

verum.

LXXIII. Item^ et rursum ipsam inculpant adversantes, quoniam mentita est Angelum portasse Rgi
illud

pretiosum signum,

ponsio autem haec


(1)

est,

Les nianuscrits, urdebat.

cum

genuflexione, etc. Res-

quoniam,

etsi

non

licet mentiri,

PROCS

248

tamen, fingendo seu caute respondendo, verilatem occultare loco et tempore. Sic Abraham locutus
est coram Pharaone ( in caii. Quaeritur )), Ecce ,

licet

Cum

caus. XXII, qust. 2).


officii

et est

i^'itur

anglus

sit

idem quod Dei nuntius, juxta

meum

((Ecce ego mitto angelum

nomen
illud

etc., loquendo

de Johanne Baptista; ideo et de seipsa Johanna potuit


id dicere, quia anglus, scilicet ipsa Dei iiuntia, por-

Rgi coronam,

tavit

rona fiueretur;

Et

cuta.

Michael
per

se

si

id est

iiec in

dixerit

palmam

victoriae,

hoc menlita

quod

ille

hoc potuit; quoniam

est,

qua co-

sed caute lo-

anglus eiat sanctus


et qui per alium facit,

ipsumfacere\idetar, et ipsa ex praecepto sancti

Michaelis id fecit, et facere credidit. Quare, etc. Et


fuit, et est

verum.

LXXIV.

((

Item, et

et firmiter tenere

dicere,

si

si

quod

Johanna dixerit se certam


salvaretur

servaveritquodpromisit Deo,

porisetanimae

De

LXXV.

Et

scilicet

Et

((si

virginitatemcor-

ut in can, ((Si
11.

esse

ulique hoc potuit

Quamanimaevirginitatem

modo peccat,

pniteita (i), dist.


((

ex integro sua dicta jungantur, videlicet

qui nullo

sic

sic fuit,

siraililer, si dixerit se

illeservat,

enim inquit
et est verum.

scirefutura, in

quibus aliquando, ut dicunt adversantes, mentita

est,

omnia ut prdixit non


evenerint, puta de liberatione ejus a carceribus; quoniam et potuit inlelligi haec iiberatio de morte ejus;
imo et voces, quae sibi prsetlixerant, tandem sibi dixerunt quod sustineret martyrium patienter, et quod
salvaretur. Et ita verum dixit ipsa in omnibus. Etiam
satis reperitur quodspiritum prophetiae habentes non

non

(1)

venit reprehendenda

Ls manuscrits

si

de consecrntione.

DE RHABILITATION.
semper vera

sunt

lociiti

249

nec spiiitu prophtise locuti

sunl, ut diclt Gre;oriiis, super Ezechielem; et luibe-

mus lextum

in

ean.

Qurendum

Potest De pnitentiay dist.

ii.

Quare,

et in can.
etc.

Et

sic

fuit, etc.

LXXVI.

Item,

et similiter, falso

culpalur dixisse

quod sanct Katharina et Mari^areta dilii^unt Gallicos


et odlunt Anglicos; quoniam se exponit dixisse et intellexisse quod odiuntquos Deus odit et dili;;unt quos
Deus diligit; nec in hoc erravit. Neque etiam ipsa
protulit quod peccatum non habet nec habuit; sed
bene dixit quod nescit an peccaverit raortaliter, et
quod non velit Deus quod fecerit vel faciat aliquid
propter quod anima sua onerata sit, quodesset quando
peccasset et dignam poenitentiam non egisset. Itaque
Johanna in his omnibus non deliquit, et in istis excusabilis est. Et hoc fuit, et est verum.
f(

LXXVII. Item,

dolose

et dixerunt adversantes falso et

Johannam non

tere Ecclesiae;

voluisse se et sua dicta submit-

cujus tamencontrarium

in judicio rectae

tum primo, quoniam et id facere non esseadstrictam praesumendum est verisimiliter conjectura et judicio; tum secundo, quoniam et
rationis

dicendum

est

veraciter hoc fecit, et se submisit Ecclesiae fidebler et

Ex primo

catholice.

non

fecerit,

rationibus

capite

omnino

dicendum

est

quod,

si

hoc

excusabilis est causis multis et

prima, quoniam facta per eam ex revela-

tione a bono spiritu agebat, per quam, legem secuta


privatam divinse inspirationis, eximebatur ab omni
lege

communi, ut

satis

supra ostensum

conceditur etiam in cap. a


(1) Il n'y a

Ex parte

est.

Et

id fieri

Deqiir.con. (i);

point de titre pareil dans les Dcrtales.

PROCS

250

Gaudemus
De regidaribus et
in cap.

sequebatur

clesiam

De

divortiis ; in cap. Licet

aliis miiltis.

et

Et

aliud

si

hoc Ec-

in

ita

fecisset

conlra

conscientiam bene informatam ambulasset


cans ad gehennam, ut in cap. Per tuas
et

Summa.
LXXVIII. Item,

(f

niam,

et stante

revelationes ex

cum

id foret

et ratio

De simonia,

secunda hc

))

bono

vel

malo

oinnino occultum

xxxii

dist.

est

quo-

dubio an hujusmodi inspirationes

et

spiiitu procdrent,
et soli

Deo notum, de

his Ecclesia nlliil judicare valuit (in can,

cant

difi-

Erubes-

et in cap. Sicut tuis , et in cap.

cum Summa). Imo et EccleDeo rservt, et propri relinquit


conscienli (in cap. Inquisitioni De sententia excommunicationis). Et confirmaturhaec ratio quoniam
(c

Tua nos

De

siinoiiia,

si judicium id soli

et licet, in his quae

teneamur

et tenere

concernunt

quod

sequi

fidei articules,

tenet et sequitur judicium

Ecclesia, alias haeretici essemus (cap.

i.

De

summa

Tri-

nitate et jide catholica , ib. VI),* et in his similiter

qu

expresse tenet et docet (ut in can.

dist.

XL

cum

ibi notatis

cum Summa);

et in can.

Nolite ,

Novit

dist.

tamen datur libertas tenendi


Salomon rex salvalus Tel
lion; an tt homines sint sahandi quot ceciderunt,
Tel quot remanserunt cum eliam inter doctores Ecclesi Augustinum et Gregorium sit contrarietas. In

XII,

quod

in aliis

placuerit, puta an

his enimsecretis, qullibet potest sequi

priam. Sic nott Johannes Andrese

opinionempro-

cap.

i.

Trinitate, Iib. VI, et Innocentius in cap.

De summa

Ne

inni-

De constitutionlhas Itaque ad propositum


nostrum credere inspirationem hujusmodi , non est
taris

DE RHABILITATION.
de articulis

quod

sit

hauna

Et hoc

inalo spiritu;

Dei

fuit,

imo hujiismodi arcanum

le-

ut supra tactuin est. Igllur Jo-

se([uondo hic

suam opinioneni, non

erravit.

est veriim.

et

LXXIX.

est ipsa

item nec Ecclesia tenet aut docet

fidei;

linqiiit jiulicio

251

Item, et

alia

ratione veraciter excusanda

Johanna, simplex, juvenis

et

ignorans viri^o,

etiam supposltive loquendo, palam judicio Ec-

si se,

clesiae

non

submisit, quia

non

ibi
cum dixit v Ego non
debeam
ire
ad
ecclesiam n; eliam
non
Ego non facio difFerentiam inter Sanc-

quid esset Ecclesia, ut patet

sum

talis qiiae

dum

dixit

intelligebat sufficienter

tos et Ecclesiam, et similia.

matione patebit

Sicutenim testium infor-

ipsa a principio,

omnium

assisten-

tium judicio, nesciebat quid esset Ecclesia; sed


postquam intellexit et fuit sibi declaratum, semper se
Ecclesi submisit. Et est plurimum advertendum
quod talis virgo, juvenis et ignara, lias ex se subtilitates comprehendere non valebat. Merito itaque excusanda est. Et sic fuit, et est verum.
((

LXXX.

Item et, ad judicantium confutationem,

eorum elucidandos affectus, non est dissimulandum quod dum aliqui viri litterali judicio
assistentes, pietate, caritat et bona conscientia excitati, ipsam Johannam super obscuris interrogationibus
et sinistros

volebant advertere

interrogata declarare, aut sibi dl-

cebant quod universalis Ecclesi sedebat tune sacrum

Concilium Basileense

omni

in

quo probi

viri et electi

ab

calholica regione adstabant, etiam aliqui de obe-

dientia sui rgis, quibus se ipsam et dicta sua poterat


taies siquidem probi viri auditi non sunt;
imo verius cum austera objurgatione judicum, et prae-

submittere

PROCS

252

sertlm episcopi Belvacensis minis et injuriis, a suo


consortio expulsi sunt, et a civitate Rothomagensi

pna capitis illico proscripti imo et, si coiitinuo


non recessisseiit, submersionis sibi paratum periculum non evasibsent. Inter qiios norainari possunt vesub

magn

raciter, sic territi et expulsi,

probitatis viri

magistri Nicolaus de Houppeville , in

sacra pagina baccalarius,

que jure

litteraturae et

Johann es Zo/z/er,

licentiatus et magister Joliannesde

in utro-

Fonte,

in

jure canonico licentiatus, et in artibus magistri l-

gantes

et

solemnes practici

reraeare opus fuit,

testimonio patebit aperte. Et

((LXXXI. Item,

et

liabitu simulato,

in

ad propria

illico

dignorum
est verum.

fide

sic fuit, et

probabitur quod dolose dicte

Joliannae carceribus inducti


critae,

quos

quemadmodum

quidam subdoii bjpo-

se

conflnxerunt blandis

sermonibus, domini nostri Rgis partem fovere

eidem dolosa

ligere; qui,

suaserunt,

si

et di-

consilia minislrantes, spius

vellet carceres evadere,

quod nunquara
Hoc au-

judicio Ecclesiae se submitteret quovismodo.

tem dolo pernicioso seducta


nistrum protulerit, non

siquidem imputandum

id

venit.
((

si

Et

sic fuit, et est

LXXXII.

profunde

dicta

sibi,

Johanna,

si

quid

si-

sed dolose sic agentibus,

est

et

merito excusanda

verum.

Ilem, et proponunt dicti actores quod

et attente dict Joliannae confessiones

"videantur, et sana interpretatione considerenlur, po-

terant

omnia

dicta ejusdem,

absque causa erroris per,

tinaci et olTens adversus fidem et Ecclesiam pcrpe-

tratarum,

fdeliter salvari,

sicut

ex ipso processu

constabit et alias dbite. Quare, etc. Et hoc fuit, et


est

verum.

DE RHABILITATION.

LXXXIII.

((

ponunt

actores

dicti

253

Item,etulterius dicunt et in facto pro-

quod

A'eracitcr dicta Johaiina,

pcr suas confessiones simul junctas et bono

sicut

afTeetu iiiterpietatas sciindiim suae capacitatis igiio-

ranliam

et

bonae mentis sinceritatem et alias, dbite

constat et constabit aperle,

quod

veraciter ipsa Jo-

hanna judicio Ecclesi implicite et explicite se subPrimo enim , etsi implicite, se satis lamen

misit.

judicio submisit Ecclcsiae,

dum

sua expressit confessio

quod nil vellet faceie contra fdem christianam quam


Dominus slabilivit, et quod, si aliquid fecisset vel

suum quod

dixisset, aut esset supra corpus

clerici

scirent dicere esse contra fidem christianam, ipsa id

nollet sustinere, sed expelleret.


citur

quod

ricorum,

Et per hoc

satis eli-

se Ecclesiae judicio submisit, scilicet cle-

in

hisquibus

fides christiana etEcclesia

eam

\olunt submitli scientiam. Et qui Ault antecedens,


vult

et

consequens necessario; quare,

etc.

Et

sic

fuit, et est verura.

LXXXIV.

Item,

Johanna

et ipsa

etiam judicio Ecclesi se submisit;


sis

raai^is

aperte

nam et ipsa, expres-

verbis in sua confessione scriptis, saepe petivit ad

Papam

remitli, qui

eam

audiret, et ad

quem judicium

tanquam de majoribus causis, spectare


De haptismo , etcaus.
xxxiv, qust. i, can. Haec est fides . Quare, etc. Et
hoc fuit, et est verum.
in hac parte,

noscitnr, ut in cap. Majores

(cLXXXV.

Item, etamplius, et valde explicite ipsa

Ecclesi se submisit,

dum

quid esset Ecclesia

submissio Ecclesi. Nam. ipsa

et

expressis protulit verbis

intellexit sibi

quod

se

expositum

submittebat judicio

Ecclesi et Concilii generalis; imo et petiit articules

PROCS

254

suos deliberari per Eccleslam

quod tamen
iiiagis et

slbl fuit

antequam abjuraret ;

per judices

illos

denegatum. Et

ita

melius dicendum est jiidiclum Eccleslae fuisse

recusatum per ipsos judices, non autem


per ipsam Johannam. Haec antem probabunt ipsi actores, per processus contenta et per testium infor-

spretum

et

mationes,
a

si

opus

LX.XXVI.

Et hoc

sit.

fuit, et est

verum.

Item, et dicte submissionis signum est

arguraentum insolubile, quoniam et, post dictam


submissionem, eidem Johannse, pauco tempore ante

et

suum finem, corpus


eoruindem
si

se

Christi, ex ordinatione

ministratum

non submisisset

est.

judicum

Quod factum non

quoniam

et ipsa in

esset

mortali pec-

cato evidenter, sine submissione ta!i, manente,


fuisset

cum

nistrari debuisset, ut in cap. Si sacerdos ,

notatis,

De

ojficio ordinarii, et in can.

consecratione, dist.

ii;

et in cap.

tione clericorum et mulierum.


f(

LXXX\ II.

Johannam, ex
dici

non

corpus Christi eidem ministratum, neque mi-

relapsam

Et

Quotidie

ibi

De

Vestra De cohahisic fuit, et est

verum.

Item, et proponuntipsi actores dictam


contentis in processu suo,

quoniam

non posse

relapsus lapsum prsupponit;

nunquam aulem lapsa est in aliquam hresim per jam


dicta. Imo et qu dixit, possunt sine offensa sustineri
sine lsione catholic veritatis. Igitur relapsa
setur.

Et

sic fuit, et est

LXXXVIIl. Item,

non

cen-

verum.
et

per schedulam abjurationis

prtens sibi lectam, nihil inlellexit eorum quae lecta


sunt ei; clarum est autem quod [non] inlelligens non
abjurt. Quod autem non intellexerit schedulam praefatam, constat

satis

ex ultima in processu deliberatione

abbatis Fiscampneusis et aliorum, pro majori parte,

ibiclrm

DE RHABILITATION.
consiiltantium , qui omnes dixerunt

ea c[uaeicnclurn crat

exinde factuin
lexisset

eain iiilellcxerat.

jsi

nuiiquam

esl. Iino

liujusmodi pervcrsa crimina,

est

schedula in

dixisset,

Ihi

pro

XC. Item

modo

sic fuit, et est

pauca continens

dum eam

longe dissimilis.

bene capiantur, non poterit

Dixit enim

intelligent! dicere

hasreticam se dixerat,
;

et

verba Johannse, in sua confessione

ipsa Jolianna

naverat pro salvando vitam suam.

et

fece-

verum.

et, si

reputari relapsa.

intellexerat

veium.

abjurare; imo erat quaedam

rclapsis (i) reputata,

bene

et

processn inscripta, nonestschedulailla

illo

sic fuit, et est


((

Item, et probabitur apertissime quod

runt judices suo

Et

intel-

si

contenta, aliquando

tune eideni Joliannae exliibita etlecta,


parva schedula

tamen

liorum intellcxerit abjurasse,

nlliil

judicanda relapsa. Et

LXXXIX.

quocl ab

JNiliil

de haercsi siispectam, mendosam

se esse

commisissc. Si erj^o

non

265

et ita ex

Hoc

quod, pro sua

cum non
voce sua

se

quod sedam-

est,

dictum (2)

vita salvanda,

esset; et quia nihil

daranaverat injuste

ignoranter; et concludit quod non intendit revo-

casse

nisi

viso

quod

cum

talis

proviso quod placeret Deo, (non dicit proplaceat revelationibus aut vocibus).

non

Unde

qualem schedula expriraebat, id


potuit dicere absque relapsu. Et sic fuit, et est yerum.
XCI. Item, nec est obmissione dignum, ad manifesesset

((

tandum dictorum processus etsententiarumfalsitatem,


dolum et iniquitatem, quod per judices aut manda-

tum eorum,

certi

cim, incipientes

sunt articuli extracti

Quaedam foemina

(1)

Les Manuscrits relapsa.

(2)

Manuscrit 5970, dictu.

))

numro duode,

qui transmissi

PROCS

256

suiit Universitati Parisiensi, saltem facultatibus

loglee et

Decretorum

quae transmisse

Theo-

super quibus deliberationes

Haec

siiiit.

est autera verilas

ali-

quodfalso

mendose extracti sunt dlcti articuli ab eodem processu , quoniam , neque dictorum articulorum contenta confessa est ipsa Johanna; imo a suis confessatis
et falsis commentis et iiiterdissona et varia sunt
et

pretationibus subdole composita et fabricata, sicut ex

mutua confessatorum
constat evidenter.

articulorum comparatione

et

Cum

autem super

ipsis articulis et

deliberatione exinde secuta, totus ipse processus et


sententiae dependeant,

eoruradem processus

tiarum manifesta relinquitur nullitas,


quitas patentes. Et sic fuit, et est

XCII. Item,

((

et

et senten-

falsitas et ini-

Terum.

sinedolo esse non possunt delibe-

Rothomagi factae, similiter etiam articulorum


quorumdam mendosa excerptione sic posita procedentes , citra omnem loquendo injuriam. Et non sine
mysterio ad finem intentum dlibrantes perducendi,
rationes

creditur esse factum

quod

ticuli sicillatim raissi

sunt sin^ulis canonicis

schedulee particulares et ar-

litteratis et practicis, in civitale

etaliis viris

Rothomagensi exsi-

stentibus, quatenus deliberationem, suo signo signa-

quisque mitteret;

tam, in

scriptis

tius et

seriosius

audire

et rei ac causae

cum tamen

atten-

deliberare, et processus lecturam


,

materi

et circumstantias attendere,

et

formae processus,

simul coUecti

et

congre-

gati

longe melius potuissent. Sed iddolose prsumitur

esse

factum, absque injuria loquendo. Et

verum.

est

XCIII. Item,
lae

sic fuit, et

et

videturassignanda

verisimili[u]s, scilicet ut

nemo

sic

talis

ratio caute-

singulariter sciret

DE RHABILITATION.

257

vel audiret confessa torum et in processii

ritatem

nec

aliter

quam

actorum ve-

dlcti fallaces articuli

ad nu-

judicnm et inimicorum conrccti, exprimobanl;


utque ipsi dcliherantes , secundum inleiitioicm et
alfectloiiem prfatorum, suas opiiiioiies regularent,
liim

cum

omiii reverentia semper loquendo. Et sic fuit, et

est A'erum.

XCIV.

Item, et veraciter multa excusatione digni

sunt ac omni labe prorsus

Deum

librantes,

si

runt, sicut

ita

immunes

ipsi

Domini d-

conscientiam pr oculis liabue.npstimandum est; quoniam et secundum


et

liinitatum eis casum, licet

iniquum atquc falsum,

sua,

ut creditur, recta consilia transmiserunt, judicium ex


narratis praesupposltis inferentes; nec adversuseos,

demptis

ipsis reis et

eorum complicibus,

dicti actores

aliquid dlcere, concludere vel impingere intendunt,

neque volunt

quoniam

a?stimant fore et esse

sic

verum.
((

XCV.

Item,

et

quoniam ex

dicto iniquo, nullo,

casso, falso et invalido processu, et deliberationibus

subsecutis, cjuae in subdole extractis articulis, veri-

tatem non continentibus, fundat sunt, tandem ema-

narunt

diclae iniquse sententi

constat et concludere

necesse est dictas sententias nullitatis et iniquitatis


doli, fraudis, falsitatis vitio infectas, viribus nullate-

nus subsistere, ipsasque


lidas penitus et cassas,

taies

merito, seu etiam inva-

aut saltem cassandas, adnui-

landas et revocandas, debere declarari. Et hoc fuit, et

verum.

est

XCVI. Item,

non solum dictas sententias seu


crudelem earum exsecutionem, scilicet dict Joliann
((

et

cremalioiiem dolosam, perversam, inique et injuste


n.

17

PROCS

258

factam; et scandalosam

contra jus et justitlam prae-

sumptam, ejusdem innocentisPuelIae exterminationem


et difFamatioiiem

virlbus

non subsistentem,

et simili

vltio infectam, constat esse detestandam sententialiter

etdamnandam, ac repaiandam palam et publie; quoniam et id justum est et verum.


XCVII. Item, pariteret conformiter adprsefatum
apostolicum mandatum, dicte Johann \irginis intc((

grltatem, innocentiam et expureationem manifestare

opus est; famamque, exprmissa iniquitate proces-

suum, sententiarum, exsecutionis praefatorum, offensam, lam dictae Johannae quam suorum parentum,
reparare et integiai^e necesse est, prout et justitia

mandatum apostolicum,

vobis di-

nosciturexprlmere; quoniam

et ita fieri

suadente, ipsum

rectum,

satis

justum est.
XCVIl. Item,

actorum

et

quoniam ex

preemissis,

dictorum

intentio fundata est dbite ad fines ad quos

tendunt, canonice obtinendos, ex causis, mediis et rationlbus supra expressis, una


"vestras

ces

cum

cteris de jure par

domlnationes supplendis, reverendissimi Judi-

dicti actores suas sibi decerni conclusiones per

yestras providentias petunt et postulant humiliter,

modo et forma statim exprimendis.


XCIX. Item, et praesertim quoniam, secundum
vestram ordinationem, dicta sua

facta,

mdia, rationes

et conclusiones, judicialiter petita, in hac

forma

arti-

culorum concludentur, petilionem, positiones et probatorios articulos continentium

in scriptis obtule-

runt, prout etofferunt, ac exhibent et deponunt apud


vestras paternitates reverendissimas, seu vestros notarios spciales in hac causa.

DE RHABILITATION.
C.

259

Item, etvestri promotoris adjunctionem petle-

runt judicialitcr

prout et iiistanter adhuc petunt et

requirunt dicti actores, adversus ipsos, ad omnes fines


suos, aliosquo propitios et canonicos, in et sub protestation ihus supra expressis.

omnia et sinjula vera,


noverunt dicti rei, ac su-

CI. Item, et siint praemissa

((

iiotoria et manifesta, et ea

per his laborant piiblica vox et fama.

Ex

ac

aliis,

causis itaqiie, mediis et rationibus prmissis,

per vestras reverendissimas paternitates et

cla-

rissimas providentias, de jure supplendis, ut supra pro-

testando, inferunt, concludunt, supplicant et requi-

lunt

Ipsi actores, via et

forma melioribus quibus jura,

usus et observantiae sibi poterunt suffragari per vos,

vestram diffinitivam sententiam et irrefragabile judi-

cium

dici, proferri

decerni et sententiari; dictum

prtensce inquisitionis seu

fidei

materiae processum,

adversus ipsam Johannanirt^'y^rc, Puellam spedictam,

atque prtensas exinde sententias subsecutas, per dictos

Cauchon, episcopum,

et Magistri

rem, ut prfertur, praesumptum

tum

et factas, ac pronuntiatas,

omnibus inde
mendacii
cere,

et falsas,

subinquisito-

cum

sua exsecutioneet

sccutis, vitio nullitalis, doli, falsitatis,

et manifestae violentiae et iniquitatis subja-

ipsamque

eisdem,

et praesumptas, fac-

et ipsas,

nuUum

[cum] exsecutione

et nullas,

raendosum

nifeste iniquitatis

et

dolosum

et sequeh's

et dolosas,

mendosas, ac violentiae

macula infectutn

falsum
et

ma-

et infectas, dcla-

rantes expresse cassas et irritas ipso jure; aut saltem

eum

et eas, cura suis exsecutione ac dependentiis qui-

buscumque, cassetis, irritetis, revocetis et adnulietis


omnino; decernentes, sub pnis gravibus et ecclesia-

PROCS

260
sticis censuris,

les

elsdem lullam amodo per Christi

fidem praeijeri qualemcumque,

et,

ne

fid-

aliter fit in-

hibentes, siib anatliematis lata sentetitia (i), scripla


in terminatione, perpetuo duratura
dictae

nihilominus

et

Johannae innocentiam, eodem vestro

jiidicio et

diffinitiva sententia, expurganles; ipsam, usque adobi-

tum

fidelem et catholicam permansisse

haeresis labe

sibi

perversque

ac ab ornni

credulitatis, vel

errore, aut ecclesiastic unitalis discessu


alio

crimine

sibi

jam impulato, liberam

et

fidei

omnique

immunem

fuisse et esse, plenissime diffinientes et decernentes

ipsamque

et dictos actores,

ab omni infami et culp

nota, qua ex dicti processus, sententiarum, et exsecu-

tionum exinde secutarum,


quomodolibet, vel nolari

occasioiie, possent argui

librantes, et liberos ac

su famse pronuntiantes plenissime restitutos. Ut ausententiee vestrae \eritas atque dictae defunctae

tem

innocentia et ipsoium actorum justitia

piaeceden-

tiumque processus, sententiarum et exsecutionum iniquits, cimctis pateant memoriter prsentibus et futuris

per idem vestrum judicium decernalur dictos

processum iniquum, sententias et sequelas, palam et


publie, in loco ubi ipsa Johanna diem suum clausit

extremum
et

per seecularem justitiam ign

cremendas; ibidem

hujus regni

slari et piiblicari

(1)

et

exsecutionem cjusdem manife-

etiam

in ipsa

ubi decuerit; et,


erigi valeat,

et in aliis insignibus civitatibus

per prdicationes solemnes, hiijusmodi

vestram sententiam
epitaphiorum

crcmandum

si

cum

erectione

imaginum

Rotliomagensi civitate,

et

et alibi

qua solcmnis cappell fundatio

etiam decernendo, ad perptuas inslituen-

Les manuscrits, Uite sentenck.

DE
diimdefnnclornm

RT^TIARILITATION.

fidoliiiin ibi

2G1

cxorniulns (i)sriIiUes.

siipci'.iithaec vestra scnteiilin ac reparallo

memorla non
rit,

deleatur,

si

domino nostro

ut clironicisFranciae et camerae

Iii-

ab homiinim
Rej^i

placue-

Tliesauri Char-

siii

tarum inseratur et recondatur rnemoriter, similiter


decerncndo;

damnis

ris,

et

tandem, pro

injuriis,

emendis, jactu-

et interesse, reos ipsos in graves pecunia-

rum summas

ipsis

actoribus solvendas, quales vestrae

duxerint providissim paternitates, pariter condem-

nando

dem

vestri ex

nunc promotoris odjiinctionem

eis-

actoribus dccernenles impertiri; aut saltem taies

tantasque conclusiones, reparationes et emendas, ad


fines debilos, justos et canonicos, ipsis actoribus

judicelis et decernatis exsequendas

cum

ad-

effectu, quales

postulat ordo rationis, et canonicsc decernunt sanctiones, implorant ipsi actores, liumiliter officium

vestrum

de prmissis probare offerentes, quantum opus

cum

declarandi

corrigendi et interpretandi

juris beneficio sibi salvo

et

cum

omni

alio

cteris protestalio-

nibus debitis et in talibus assuetis.

erit,

protestatione etiam expressa addendi, minuendi,

Comparitio procuratoruni episcopi et Fralrum Prdicatoruni Belvacensium.]

Item, anno Domini mcccclv.

die

dcima sexta

mensis februarii, quae fuit dies lun post instantem


diem dominicam qua cantatum fuit in sancta Dei ecclesia, pro introitu missae, In<^ocavit; ad quam diem, iiistantibus et requirenlibus magistris Guillelmo Prevosteauj Ysabellis d'Arc

(1)

Les nianuscrils

execandan.

Ptri et Jonannis d'Arc, acto-

PROCS

262

riim praefatorum, procuratore, et Simone Chapitault,

promotore, prdlctis;
dicibus aiitedictis
censis

citati erant,

coram dominis Ju-

prfati domini episcopiis Belva-

Subinquisltor haereticas pravitatis in dicesi

curiae

promotor negotiorum criminalium


Belvacensis, omnesque et slnguli , cujuscumque

status

Belvacensi

gradus

sexus dignitatis et couditionis exsis-

communiter

terent,
tes

et

Tel divisim, sua intresse creden-

comparuerunt

Christo ptre et

reverendo

corara eisdem

domino

(i),

domino Guillelmo,

in

epls-

copo Parisiensi, et fratre Johanne Brehal, inquisitore, aliis, Remensi archiepiscopo et Constantiensi
episcopo, absentibus, in magna aula seu palatio do-

mus
vir,

Rothomagensis

arcliiepiscopalis

lelmus Prevosteau

praefatus Guil-

nomine antedicto,

et venerabilis

magister JohannesZe/ie^OMr^, in artibus raagister

injure canonico licentiatus, prfati raagistri Si-

et

monis Chapitault , promotoris


tor, prout per

apud

et

ex una

litteras

acta passatas
;

in hac parte,

procura-

procuratorias inferius insertas

lgitime constitit atque constat,

et venerabiles viri

magistri Reginaldus Bre-

douilley procurator, ut dicebat

reverendi in Christo

patris et domini, domini Guillelmi, Belvacensis episcopi, nec non promotoris causarum criminalium curiae

Belvacensis; [et] frater Jacobus Calciatoris, ordinis

Fratrum Praedicatorum, prior conventus Ebroiceusis,


pro et nomine conventus Fratrum Praedicatorum civitatis Belvacensis, partibus ex altra. Quibus compari-

(1)

Telle est la rdaction

greffiers
*^t

du manuscrit N. D. Dans

ont mis coram no bis

dj signale

151 et 153.

le

manuscrit 5970, les

par une inadvertance analogue celle qui a

DE RHABILITATION.
llonibus sic

coiam Domiiiis

(i) factis

2G3

dictam diem

liodiernam conlinuavcruiit, ex offcio suo

liluc

ad

diem crasliiinm, pracscntcm diem pro prsesentalione


acceptantes. Datum et actum aiino et die prdiclis.
Sequilur tenor

liltfiraruni

prociiraiorinnim dicti niagistri Johannis Le Rebours.

nomine Domini, amen. Per hoc prsens publicum inslrumentum ciinctis pateat evidenter et sit notum, quod, anno ejusdem Domini mcccclv., indictione
In

mensisvero fcbruarii die dcima

qiiarta,

fcatus sanctissimi in Christo patris et

domini

Caiixti

tertia,

ponti-

domini nostri

divina providentia papae tertii^

anno

mei, notarii publici, alterius hiijusmodi


causae scribae, et testium infra scriptorum ad hc vo-

primo;

in

catorum

specialiter

etrogatorum, prsentia, persona-

liter conslitutus venerabilis et

gister

Simon Chapitaidt ,

jm-e canonico licentiatus

dicenda
asserens

daliis et
:

se,

circumspectiis vir,

in artibus magisler
,

promotor

in

in

causa infra

depntatus, [compariiit], dicens et

bcno modo

et

absque ipsius maximo

pendio, certis diebus assignatis, et ad nonnullos


perficiendos,

ma-

et

coram reverendissimo

dis-

actiis

et reverendis in

Christo patribus et dominis, dominis Johanne, miseratione divina Remensi


Parisiens!

episcopo

archiepiscopo

et

Guillelmo,

atque fratre Johanne Brehaly

sacr theologiae professore, altero ex inquisitoribus


haeretic pravitatis in regno Franci constitutis, aut

duobus ex
missariis,

mino
(J)

illis

seu

eorum

altero, judicibus et

una cum reverendo

domino Ricardo

Manuscrit 5970, coram nobis.

com-

in Christo ptre et

Constantiensl

do-

episcopo

PROCS

264

cum

clausa

illa

oausae et

Quatenus vos

\e\

duo,

n,

etc.

causarum quorumdam nuUitatis processuum

et seiitentiarum oliin

contra

quamdam Johamiam,

auI-

gariter dictam la Pucelle , per defuiictos dominos


Petrum Cauchon, tune episcopum Belvacensem et
fratrem Johannem MagistrI tune subinquisltorem
,

haeretieae piavitatis in dioecesi Belvaeensi,

non

comparera

posse. Idcirco, ex ejus certa scientla, meiiorlbus

modo

via, jure,

et

forma quibus meiius potuit

buit, potestque et dbet, fecit

nominavit

et

et de-

eonstituit, creavit,

solemniter ordinavit venerabilem et

cir-

cum.spectumvirum, magistrum Johannem LeRehoars,


in artibus

solum

magistrum

et in

solidum

et
,

scllicet speeialiter et expresse,

nomine

ad, ipsius eonstituentis

dum coram
ex

illis,

injure canonico lieentiatum,

et

pro ipso, comparen-

supradictis dominis Judicibus, aut

in paatio seu

seopi Rothomagensis,

omnibus

assignatis et assignandis

duobus

majori aula domini archiepi-

et singulis diebus jani

ipsumique et personam ipsius

excusandum; atquenonnulla interrogatoria facto


scriptis,

pro testibus jara productis

[recipiendum],

et

super

ipsis

et

etiii

producendis

interrogandum; produ-

eendumetexhibendum; judiceset commissarios eligeudum, et in eos et quemlibeteorumdemconsentiendum;


quascumque supplicationes [et] humiles requestas faciendum; et generaliter adomnia alia circa hoc necessaria faciendum et procuraudum, qu ipsemet constituens faceret aut facere posset ,
liter interesset;

prsens

et persona-

promittens se ratura, gratum, stabile

atque firmura habere


id et

si

et

perpetuo habiturum, totum

quidquid pcr dictum procura torem suum actum,

dictum, faclum gestumve fuerit in prmissis, seu alias

DE RHABILITATION.
quomodolibet procura tum

265

snb snoriim

sliigulorum Jionorum liypotlicca

omnium

et

Uc

et

et ol)lii;ntlonc.

super quibus prmissls omnibus et singulis


constiluens peliit sibi

mentum

fieri et

confie

seu publica instrumenta,

prfatus

publicum

unum

instru-

\el plura, per

me, notarium publicum subscriptum. Acta fuerunt


haec Parisiiis, in

domo

Potrellijsita in vico

habitaliouis magistri Laurentli

Nucum

(i),

subanno, indietione,

mense, die et pontificatu prdictis. Praesentibus venerabilibus viris, magistris Johannc ^ng^ot presbytre,
j,

inartibus magistro, Nicolao Gourdin et Petro O^ier,


clericis, notariis publieis Sagiensis, Parisiensls et

netensis dicesium

Nan-

testibus ad praemissa vocatis spe-

cialiter et rogatis .
((

Et ego, Dionjsius Comitis, presbjter Constan-

tiensisdlcesis, injure canonico baccalarius, publicus


apostolica et imperiall auctoritatibus notarius, atque

hujusmodi causse
stitution!

cration i

poteslatls dationl

dum,

singulis,

aller scriba, dicti procuratoris


,

cum

sens interfui, eaque sic

scripto,

omnibus

et

praenominatis testibus, prfieri

vidl et audivi. Ideo huic

publlco instrumento

signum

meum

rum prmissorum,

per alium

solitum apposul

rogatus, in fidem et testlmonium

ordinal ioni

et

sicut praemittitur, dicerentur, ageren-

tur et firent, una

praesenti

noml nation

ceeterisque praemissls

con-

n Sic

requlsitus et

omnium

signatum

Lectio articulorum coram parlibus citatis

fideliter

et singulo-

D. Comitis.

secundum petitionem promotoris

causae et procuratoris actorum.]

Advenieiste outera die crastina

dcima septima

mensis februarii, ut praemittitur, a die hesterna conti(1)

Rue des Nojcrs.

PROCS

266

nuata seu exspectata

comparentlbus, coram dominis

Judlcibus, Guillelmo

Johanne Brehalj

ParisiensI eplscopo

Ipsls

et

fratre

archiepiscopo Reraensi et Cons-

tantiensi eplscopo in remotls agentlbus, praefatis Guil-

lelmo Prevosleau
naldo Bredouille

Johanne Rebours, ex una; Regilam procuratorio dieti reverendi

et

domini episcopi Belvacensis, quam promotorio


causarum criminalium curiae Belvacensis, nominibus,

patris,

et fratre JacoboCalciatoi

nomlneconventusFratrum

is,

Praedicatorum Belvacensium, partibus, ex allera

Prevosteau

et

dicendum de

Rebours ad fundandum jiidicium


^

in jus evocatione,

minis Judicibus
tas,

cum

ipsi

(i) et

exhibuerunt coram doab

litteras citatorias alias

ipsis

dcr-

relatione exsecutoris earum.dem, et per quas

constabat et constare poterat prfatos reverendum

patrem, promotorem et subinquisitorem nominatlm,

omnesque alios et singulos sua interesse credentes,


ad diem decimam sextam mensis februarii, fore et esse
citatos, dicturos et opposituros,

verbo \e\

in scriptis,

quidquid dicere seu proponere voluerint contra positiones et articuos in

liujusmodi causa alias datos et

productos, et eisdem articulisseu positionibus responsuros; petentes et requirentes, ab ipsis et per ipsos,
dictos citatos et comparentes per ipsos adstringi

et

compelli ad respondendum, prout ipsorum quemlibet


tangit et tangere potest, eisdem articulis seu positio-

nibus; et litem super

contumacia data,

si

ineorum
contestandum; necnon

aut petitione

ipsis

opus

sit,

ali

;';

ipsos articuos per ipsos Judices admitti ad

dum vicemque
;

tibus aliisque

',!)

de caetero, eisdem

non comparentibus,

Les manuscrits ajoutent nostrnm,

comme

compareneorum contuma-

citatis

in

proban-

ci-dessus

p. 262.

DE RHABILITATION.
dis et

ipsis

267

pro contiimacibus reputatis, dicendi et

opponendi verho

vol in scriptis contra hiijusmodi ar-

ticulos, prcludi et

pro

prcnpclusa haberi.

His igitur per ipsos auditis, ordinaverunt primo et


ante omnia, articulos hujusmodi, publie et in praesentia dictoiuni citaloruin

comparentium

legi

debere,

pro majori parte fcceruut, per mai^istrum Franciscum Ferrehouc , alterura notarium
prout

et eos legi

hujus causae.
[Responsiones M. Reginaldi Bredouille

et F. Jacobi Calciatoris.]

Qiiibus pro majori parte ipsorumque conclusione


totaliter lectis, et dictis

Prevosteau et Rebours ipsos

probandum, cum instantia, commissariosremotis tam Turonensibus Aurelianensibus

admitti ad

que

in

quam
lis

Pictavis et alibi, pro testibus super ipsis articu-

examinandis, dari et concedi petentibus

dictus

magister Reginaldiis Bredouille tam dicti reverendi


in Chrislo patris, quam promotorio nominibiis, his
et quos jam
articulis contentisque in eisdem auditis
viderat per prius, ut dicebat, respondit quod non crej

debat contenta in eisdem articulis esse vera, nec

ita,

actum per eumdem


imo ipsos
Cauchon;
defunctum dominum Petrura
articulos et in eis contenta, iii quantum facere tenebatur et tenetur, animo litigandi , negavit et negat
fore et essevera; seomnino, et pro omni defensione,
referens processui per eumdem dominum. Petrum
Cauchon facto declaravitque et declarabat quod de
csetero, in hujusmodi causa comparere non n tende
bat, consentiens etiam quod testes, per ipsos et comsicut in eisdem narratur, fuisse

missarios

ipsorum ubicumque deputandos

exami-

PROCS

268

riandi,jur[ar]eiit ipso iiomlne evocato, se


iiino conscientl

ipsorum; dicens, iiomine antedlcto,

hujusmodi processus nullum praeten-

in defensione

dere intresse,

iiec velle

contra hujusmodi articulos

aliquid opponere aut dicere,

Ipse

autem

ruit quod,

referensom-

iiisi

ut supra dixit.

frater Jacobus Calciatoris dixit et asse-

cum jam

plures fact sunt citationes et

evocationes in diclo conventu Fratrum Pr.Tdicatorum

Belvacensium, et per easdem citabatiir quidam assertus subinquisitor iireticae pravitatis,

conventu,

magnis temporibus

quod

est aliquis inquisitor seu subinquisitor; et

tero, per taies evocationes

in

eodem

prout nec adhuc,

citra,

ne de c-

seu citationes,

eodem conventu aliquod scandalum, petiit


vit quod amplius non lirent, quia fratres
ventus ex hoc erant multum turbati.

fieret in

et requisi-

ipsius con-

{Adtnissio articulorum in judicio, prclusa reis via diccndi contra ipsos.]

His igitur actis,


sitis,

nem
((

ipsi

Judices antedicti, super propo-

responsis et requisitis hinc.inde, suarardinatio-

seu

appunctamentum dederunt,

in his scriptis

AuDiTis REQuisiTioNiBUS vcstris, visisquc citatio-

nibustam generalibusquam

specialibus; attenlisetiam

responsionibus, declarationibus et

aliis

allegatis

venerabilem virum, magistrum Reginaldum


douille ,

(i)

promotorio causarum criminalium

per

Brecuri

Belvacensis noraine; attentis etiam allegationibus et

etiam excusationibus [prsesentatis] per venerabilem

virum, Priorem Ebroicensera, vice

'I)

Johannem dans

l^'s

niannscrits.

et

nomine conven-

DE RHABILITATION.
lus

Fratrmn Prdicatorum

269

civitatis lielvacensis

visa

ctiam certa (Icclaratione, vice et nomine haerediim et


exsociitorum deruncti reverendi patris, domini Ptri

Cauchon/pm pridem
citatos et vocatos

facla

tam

coram

specialiter

non comparentes, repulamus


maces.

Decernimus

XX. dccendiris

ai

iiobis

quam

omiies alios

geneialiter, et

declaramus contu-

et

jamdudiim

ticidos

coram nobis praesentatos

videlicet

et

quorum

admissionem usquc ad praesentem diem ordinavimus


dilierendam, decernendo dictas partes lam generaliter

quam

speci iliter citandas fore,

prout et citat fuerunt,

oblata eis copia articidorum prccdictorum, sicut nobis


lgitime conslititatque constat, esse admissibileset ad-

mitlendos fore, prout

ctero eisdcm

citatis

et eos

admittimus; viamque de

dicendi et opponendi aliquid

contra liujusraodi articulos et

cludimus; ordinantes, super


tibus,

vestram inquestam

eorum contenta

ipsis, in facto

fieri

debere;

prae-

consisten-

assignantes

vobisdiem priraam juridicampost Quasimodo i), ad


rfrendum inquestam coram nobis, in bac civitate
Rothomagensi. In cnjus inquestae inchoationem personaliter intendimus

procedere

die

prima juridica

posl festum beati Matiiiee (i), Parisius, in


episcopali

quam diem, cum

domo

nostra

diebus sequentibus,

om-

nibus et singulis sua interesse credentibus, ad viden-

dum

jurare testes coram noJ)is, pro ipsorum actorum

parte producendos, et ad

dandum

interrogatoria,

si

quae tradere voluerint, assignamus; ordinantes de caetero in hujusmodi causa procedi debere, per edicta

fl)

Cette date correspond au mercredi 7 avril 1550.

(2,

Vendredi 27 fvrier 145G.

PROCS

270

publica in valvls ecclesi et Rothomagensis solum


et duntaxat afRi^enda

fuerit

ad omnes actus, prout juris

et ratlonis.

H Lecta per nos,

nal! sedentem.

hc

episcopum Parisiensem, pro

Anno

tribu-

et die prdictis, praesentibus

ad

venerabilibus et scientificis viris, magistris Hec-

tore de Coquerel, vicario geneiall domini archiepiscopi

Rothomagensis; Nicolao de Bosco, decano; Guillelmo


Roussel, Johanne de Goujs, Johann e de Becco, canoiiicls

Rothomagensibus; Guillelmo Fertin, Ricardo

Viartj Guillelmo Manchon,


plm^ibus

aliis

et rogatis.

Johanne Veteris, cum

testibus, ad prsemissa vocatis specialiter

Tnor aatem dictarum litterarum

citatorianini sequitur, et est talis

JoH ANNEs, miseratione divina archiepiscopus et dux


Remensis, Guillelmus, eadem miseratione Parisiensis
cr

episcopus, et frater Johannes Brehalli, sacrae theo-

logi professor, ordinis Fratrum Praedicatorum, in re-

gno Franciae hseretic

pravitatis alter inqiiisitor, ju-

dices delegati seu commissarii

una

cum reverendo

in

Christo ptre et domino, domino Constantiensl epi-

cum iila clausa


quarumdam causarum
nullitatis, iniquitatis, et injustitiae quorumdam processuum et sententiarum contra quamdam Johannam

scopo, nostro in hac parte collega,


((

Quatenus vos acI duo,

vulgariternuncupatam

etc.,

la Pucelle,

perdefunctosbonae

mmorise dominos Pelrum Cauchon , tune episco-

pum

Belvacensem, et Johannem Magistri, subinqui-

sitorem hrcticae pravitatis in


instante

dicesi Belvacensi

quodam magistro Johanne de

Estiveto, pro-

DE RHABILITATION.
molore per

t'osdeni

episcopum

271

subinquisitorem

et

constitiilo, iiulliter et de lacto, ut prtcuditur, facto-

rum

et

latorum;

et expurgationis

de faiso dicta? Jo-

hannae iinpositorum per eosdem assertos judiccs

promoforem

sauclissimo

domino

iiostro

et

domino

Calixto, divina providentia papa tertio, specialiter deputati

universis et sini^ulis abbatibus, prioribus, de-

canis,etc. (i). Noveritis


Calixli,

cum

nosolim litleraspraefatidomini

domini nostri, divina providentia papae

ea qiia decuit reverentia nobis

scientificum et egregium \irum, raagistrum

Maugietj decretorum doctorem,

tertii,

per venerabilem

in jure

Petrum

canonico pe-

ritum, instantibus et requirenlibus Vclro d'j4rc

mi-

acYsabelle, ejus matre, stipulantibusque pro

lite,

Johanne d'Arc,

dArc,

fratre ejusdem Ptri

Tullensis

dicesis, in dictislitterisapostolicisdescriptisetnomi-

necnon earumdem litterarum aposto-

natis, rcpiss;

licarum vigore

citationem legitimam ad cerlam et

competentem diem, contra et adversus reverendum in


Christo patrem , dominum Guillehnum, episcopum
Belvacensem,

et

Subinquisitorem hreticae pravitatis

in dicesi Belvacensi constitutum, atque

negoliorum
vacensis
tioni

et

causarum crirainalium

demandata, coram nobis, Rothomagi,

dentibus,

et

dictae curiae

Bel-

decrevisse. Ipsaque cilatione debitae exsecu-

jori arcllepiscopali

viris,

Promotorem

Rothomagensi

in aula

ma-

pro tribunali se-

personaliter coraparentibus venerabilibus

magistro Simone Chapitault, in artibus magistro

injure canonico licentiato, promotore per nos in

(1,

Le

reste de la formule

comme

ci-dessus, p. 120.

PROCS

272

hujusinodi causis constituto, iiecnon venerabili viro,

magistro Guillelmo Prevosteau, procuratoredictorum


Pelri, Ysabellis et Johaiinis d'Arc, de cujus

mandate,

in actis causae hujusmodi legltimis constat documentis


ipse magister Guillelmus, nomine quo supra

cum

citationem, una

vacensis, subinquisitoris

maciam

eadem

accusavit

dictam

ejus exsecutione, facto, realiter

dictorumque episcopi Bel-

et in scriptis reproduxit;

citatorum, in

et

et proniotoris

et

aliorum

citatione contentorum, contu,

in

eorum contumacia,

petiita

nobis et humililer requisivit qiiatenus nos, Judices

comptentes in hac causa


dict Joliannae

nullitatis et expurgationis

dcernera aut saltem dictam diem ad

diem competentem, ad dictorum malitiam

aliara

cita-

torum convincendam, continuare vellemus, prout

et

continuavimus, Qua die adveniente, comparentes co-

ram nobis

in judicio, in dicta aula, personaliter supra-

dicti magister

Simon Chapitault

promotor,

gister GuillelmusP/'^(^o^/e<2W^procurator,

et

ma-

nomine quo

supra, dictorum citatorum no) coraparentium nec

quem pro

se

ali-

mittentium, contumaciam accusaverunt;

ipsaquecontumacia accusata, petieruntet requisiverunt

nos instantissime quatenus nos, in hujusmodi causa Judices comptentes, dccernere et declarare \ellemus,
[sibi]

atque eisdem partibus, ad tradendum petitioneni

suam,

sive libellum, per

modum

articulorum sive in-

terrogatoriorum aut positionum in scriptis, certam et

competentem diem assignandam, prout et assignavimus. Quo termino pendente, supra dictis partibus judicialiter in dicta aula majori archipiscopal!

Rotho-

magensi comparentibus, atque citatorum non comparentium, nec aliquem pro se mittentium, contumaciam

DE RIIABTLITATION.
accusantibiis, ipsisqueper nos
tatis:

273

pro conlumacibus repuin hujusmodl causa

nos judlces fore comptentes

(lecrevimus, ntqiie fecinms prout in

quadam schcdula

papyrca, (jnam nos, archiepiscopus, pro tune in nostris

tenebamusmanibus[et]perlegimus,pleniuscontinetur,
et quae in actis

Qua

hujusmodi caus

fidellter registratur.

sic perlecta, praefatus maj^istcr

Guillelmus Prevos-

teau, facto, realiter et in scriptis, nounullos produxit


articules, petendo et requirendo

tem terminum

dictis citatis

certum et competennon comparentibus, ad di-

cendiim et excipiendum, verbo vel in

scriptis,

quidquid

dicere vel proponere [vellent] contra dictos articules,

per nos

praefigi (i).

requestamforejustam
in

hujusmodi causa

igitur,

snpplicationem et

rationabilem attendentes, ac

nullilalis et expurgationis,

dumDeum etjustitiam_,
procedere Tolentes

Nos

et

secun-

prout fueritjuriset rationis,


citationem preepetitam
contra
et

dictos cilatos et contumaces, per edictum publicum, et

tam generaliterquam

specialiter,

tam adlocum,

civita-

quam ad valvas Rothomaad diem primam juridicara post

tem et ecclesiam Belvacenses,


gensis ecclesiae, scilicet

dominicam primam Quadragesimae, qua


ecclesia

in sancta Dei

cantabitur Invocavit, sub infrascripta forma

decrevimus. Hinc est quod \obis omnibus et sin^ulis,


in virtute sanctae obedienti, et

nis et

excommunicationis,

sub pnis suspensio-

quam

vestrum quemlibet feremus,

vel quas

nisi feceritis

iji

vos et

quod man-

mandamus quatenus,
mandatum nostrum exsequendum, alter
vestrum alterum non exspectet, nec unus per aliumse
damus,

districte

prcipimus

et

ad hujusmodi

(1)

Les manuscrits prcE/^KtratMr.


,

II.

i8

PROCS

274

Eumdem dominum

excuset.

sitorem dictae

episcopum

et

suhlnqui-

liaereticee pi avilatis in dicta dioecesi Bel-

vacens constitutuQi, ac promotorera negotiorum cri-

minalium

dictae curiae Belvaceusis,

omnesque

alios et

singulos, cujiiscuinque dignilatis, slatiis,sexus, gradus


et coiiditioiiis exsistant, sua,

communiter vel divisim,


imo \erins apo-

interesse credentes, ex parte nostra,

peremptorie citare

stolica,

ciiretis;

qucs

eoriim

et

quemiibet nos etiara, tenore praesentium citamus, ut,


,

dicta die

prima juridica post instantem dominicam,

quacantabltur in sancta Dei ecclesia hwocavit^


in aula majori archiepiscopali

Rothomagensi

et nos,

adjura

reddendum, pro tribunali sedebimus, aut aller nost.rum, sive subdelegatus aut subdelegati a nobis aut al-

tero

nostrum

sedebit aut sedebunt, per se vel procu-

ratoressuos idoneos, ad causam Imjusmodi specialiter


constitutos et sufTicienter instructos

Rotliomagi in

aula praedicta, compareant in judicio lgitime

coram

nobis, aut altero nostrum, sive subdelegato aut subdelegatis nostris, ad dicendum et opponendum, verbo
vel in scriptis,

quidquiddicere seu opponere voluerint

contra positioneset articulos in hujusmodi causa datos


et

quantum articuli et respondendum


quantum positiones exsistant seu esse cen-

productos

eisdem

in

in

seantur, in causa nullitatis et expurgationis

necnon ad videndum

et

hujusmodi

audiendum voluntalem seu

ordinationem nostram, seu alterius nostrum, aut subdelegati sive subdelegatorum, de et super admissionc
vel repulsione

prdictorum ;

secundum

dictorum positionum
et ad

procedendum

et articulorum

in hujusmodi causa

casus et narrationis exigentiam usque ad

decisionem dictae causae, inclusive, prout juris fuerit

DE RHABILITATION.

275

etratiom's. Si vero pr.npfatos episcopiim, subincjiiisito-

piomotorem invenire
citetis eosclem in domibus

rein et causarnin criininalium

personaliter

non

possetis,

suarum,

liabitalioiiiim

ad easdem vobis palcat tu-

si

tus accessus; alioquin in ccclcsia cathedrali Belvaceiisi,

veram
manibus notariorum infrascriptorum signatam; necnon contra omiics alios et singulos sua inper

afllxionem

prsentium, seu earuradem

copiara,

teresse credcntes, ad valvas ecclesiae

quando

in ipsis ecclesiis

divina audienda, et in

Rothomagensis,

popuhis fidelium venerit ad

aliis locis

de quibus fueritis re-

quisiti seu alter vestruin fuerit requisitus, et alias, taliter

quod hujusmodi

citatio

ad

ipsorum episcopi,

subinquisitoris et causarum criminalium promotoris,


et

omnium aliorum

dentium, debeat

et

et

singulorum sua interesse cre-

praesumatur verisimiliter noti-

tiam pervenire; certificantes eosdem episcopum, subinquisitorem et promotorem, atque omnes alios sua
interesse credentes, quod, sive in diclo citationis ter-

mino comparuerint coram

nobis, autaltero nostrum,

sive subdelegato aut subdelegatis, sive

non

nos in hu-

jusmodi causa procedemus ad instantiam partium

coram nobis lgitime comparentium, aliorum absentia


seu contumacia non obstante. Et quid inde feceritis,
nobis fideliter rescribatis.

Datum etactumjudicialiter,

coram nobis pro tribunali, in praefata aula arcliiepiscoRothomagensi sedentibus, sub sigillis nostrum ,

pali

Guillelmi,episcopiParisiensis, et JohannisBrehalli, in~


quisitoris prsefati

dissimi patris

in absentia sigilli praefati reveren-

domini archiepiscopi Remensis.

Anno

Domini mcccclv., indictione quarta, mensis vero

de-

cembris die vicesima^pontificatus praefati sanctissimi in

PROCS

276

Christo patris et domini nostri, domlni Calixti,


tertii, aniio

pap

primo. Praesentibus ibidem revereiido ac

venerabilibus in Christ o patribus et dominis, Episcopo


Dimitriensi

Johanne

Audoeni

Sancti

et

Johanne

SanctaeKatharinae-in-MonteRothomagensi,abbalibus;
raagistris

Hectoie de Coquerel, vicario generali do-

mini archiepiscopi Rothomagensis; Nicolao de Bosco,


decano Johanne de Gouys, Johanne du Bec, canonicis Rothomagensibus; cum pluribus aliis doctoribus
;

et licentiatis^ testibus ad

prmissa vocatis speciallter

et rogatis. m

((Et ego, Dionysius Comitis,


tiensis dioecesis, etc.,

tioni

termini assignationi

omnibus

et singulis,

rentur, ageientur, et
firent,
terfui,

caeterisque

pimissis

dum, sicut praemittitur, dicecoram dictis dominis Judicibus

una cum praenominatis


eaque

presbyter Constan-

dictorum articulorum produc-

testibus,

prsens in-

Ideo his praesen-

sic fieri \ Idi et audivi.

manu alina fideliter scriptis signum


meum solitum, una cum subscriptione magistri Fran-

tibus litteris,

cisci

Ferrehouc, conscribae mei, apposui

et rogalus, in

fidem et testimonium

requisitus

omnium

et

singu-

lorum prmissorum. Sic signatum D. Coiitis.


Et me, Francisco jPe/reZ'Ofc_, clericoParisiensi,etc.,
qui dictis comparltioni, articulorum productioni, d-

omnibus, dura,

crte, citationi, caeterisque praemissis


sicut praemittitur

una

cum

eaque

dicerentur

agerentur et firent,

praenominatis testibus, prsens interfui,

sic fieri vidi et audivi.

tioni, seu edicto in

formam publicam

alterius fideliter scriplo,

praepedito, signum

Ideo huic praesenli cita-

mcum

me

aliis

redacto,

manu

negotiis lgitime

publicam

tt fierl

soHlum

DE RHABILITATION.
apposni
niiim

Et
nona
date

reqiiisitus et rogatus, in fulem et testimo-

omnium

signt um

277

(f

singulorum praemissorum.

et

Fer

F.

in tlorso

p.

F.

Anno Domini

mcccclv., die lunae

februarii, prcesentes originales litterae, de

dominorum

Jiidlcum

in

earum

in ea divina

ea

man-

albo nominatorum, fue-

runt exsecutioni demandalae, per afixionem


sionera

Sic

bouc.

in valvis ecclesiae

et

dimls-

Rotliomagensis,

dum

celebrabantur et populus Ibidem aderatad

audiendum; necnon post remotionem ipsariun

ne

perderentur, per dimissionem [copi] seu dupli ea-

rumdem, ab

ipsa die lunae

indesequentem.

Sic

usque ad octavam diem

signatnm

Socius. w

Deinde sequilur tnor relationis

Reverendissimo ac reverendo

in Christo patribus

domino Johanni, miseratione divina archiepiscopo et


duci Remensi et Guillelmo, eadem miseratione Parisiensi episcopo, etc. (i). Cum omni reverentia et ho,

nore noverintpaternitates vestrae metuendissimae, me,

Girardum Toussaint, publicum

apostolica et imprial!

auctoritatibusnotarium,dieduodecimamensis februarii,

anno Domini

rum

jicccclv., vigore vestrarum littera-

citatoriarum

mihi

virorum Ptri d'Arc,


Ysabellis,

eorumdem

prsentatarum;

pro parte honorabilium

militis

matris,

Johannis d'Arc, ac

nominatorum

accessisse ad civitatem

in eisdem,

Belvacensem

atque ad personam reverendi in Christo patris, do-

mini episcopi Behacensis, necnon promotoris ejus-

dem negotiorum criminalium


(1)

La formule de

la citation

dictae

prcdente rpte au

curi Belvacen-

datif.

PROCES

278
sis,

eosdemque, secundum formam

rum vestraium
diem, locuin

et

horam

in dicto vestio

tor mihi responderunt

mandate

quod non habebant

ad

citasse

et

latius

promo-

interesse

declaraverant, et ulterius se referebant ad

alias

arbitrium

tenorem dicta-

Qui quidem dominusepiscopus

declaratos.

prout

et

litteraruru citatoriarum

et

bonam

discretionem vestrura

norum Commissariorum;

ulterius dicentes

(i),

domi-

quod dedominus
,

clarato teinpore in vestris litteris citatoriis,

Petrus Cauchon

erat episcopus

oui vos, reverendis-

domine Remensis archiepiscope, successislis; et quod, tempore processus facti contra dictam
Johannam, ipse Cauchon erat absens a villa Belvacensi,
sime pater,

et in altra obedientia. His

cuilibet

non

eorum prsentavi

citationis etarticulorum, de

mentionatur;

quam

obstantibus, eisdem et

et realiter obtuli

copiam

quibus in citatorio vestro

recipere noluerunt. Prsentibus

ad haec magistris Johanne de Frocourt , Guillelmo

^/e

Grosmesnil, canonicis Belvacensibus, testibus ad prmissa Tocatis specialiter et rogatis. Et insuper, pro

ampliori exsecutione facienda, copiam dictarum ves-

trarum litterarum citatoriarum, manibus venerabilium virorum magistrorum Dionysii Comitis et Francisci

Ferrebouc, publicorum auctoritate apostolica

notariorum,

rum, ad

et

hujusmodi caus coram vobis scriba-

valvas majoris ecclesi Belvacensis affixam

apposui et adtnisi; prsentibus venerabilibus

dominis

Dionysio

viris,

Johanne Quignon, canonico Belvacensi,


Clerici,

Johanne Vngier^

et Johsinne le

Fia-

ment, cappellanis dict ecclesiae Belvacensis, testibus

(1)

Les nianuscrils, ve^trorum.

DE RHABILITAT10i\.

279

ad prinissa \ocatis specialiter et rogatis. Deindete-

iioirm vestraruin lilterarum pro posse exsccutioni de-

manda vi,elaccessi adecclesiaiiiFraIrumPraedicatoriim


Belvacenslum, ihidemque Inqulslvi
inqiiisitor,

loquendo persoiialiter

de iMorlaines

si

erat aliquis sub-

Germano(i)

fratrl

priori ejusdem ecclesi.

Qui mihi res-

pondit qiiod iiullum sciebat subinquisitorem in sua


occlesia aut
si

conventu. Ipsum tamen subinquisitorem,

quis esset,

etomnes

allos interesse credentes, citavi,

prout mihl mandabatur, ad personam

Germani, palam

et publie.

dicti fratris

Qui ulterius mihi respon-

dit quod non credcbat quod erat aliquis cujus intret quod riunquam viderat neque cognoverat
esse!
in vestris litteris nomlnatum; se reinquisitorem
illum
ferendo reverendis paternitallbus vestris. Deinde prsentavi et realiter obtuli copiam citationis et articulorum, quam recipere noluerunt. In cujus rei testiraoiiium, praesentem meam relatloiem manu mea scripsi
die duodecima
et signavi. Anno Domini mcccclv.
,

mensis februarii.
[Subdelegalio M.

Anno

et

>i

Thom

Sic signatum G. Toussaint.


Yerel et G. Bourgeois loco F. Johannis Brehalli.]

die prdictis

praefatus frater Johannes

Brehalj inquisitor, asserens [se] in examinatione


tesllum, ubi forte expediens foret, interesse
allis

cum

prpedltus negotiis,

in

pluribus partibus

ob sui defechujusmodi processu deterius quidquam contin-

expdit testes examinari

tum,

in

non posse,

idcirco ne,

geret, loco sui et pro se, ipse, ex ordinatione etbene-

placito prfatorura

(1)

dominorum Judicum, commisit

Appel Geremarus ci-dessus, p. WVi.

PROCS

280
et ordinavit

venerabilem et religiosum virum

magis-

trum Tlioiuam Verel , sacr theologi professorem,


prout, per litteras super hoc confeclas, latius conti-

formam

iietur,

((

quae sequitur continentes

Frater Johannes Brehalli, ordinis Fratrum Prae-

dicatorum, sacr theologiae professor, hreticae pra-

regno Franciee

vitatis in

tribiis nostris,

alter inquisitor, dilectis fi'a-

venerand circumspectionis

et

magnae

i^eligionis viris, fratribus Tliomae Verel et Guillelmo

BourgOfSj nostri ordinis Fratrum Prsedicatorum


sacras theologiae professoribus

Illaquae nobis

timus

incumbunt onera

eis

libenter

ac

commit-

quos litterarum circumspecta scientia

salutem in Domino.

et in

agendis providentia recommendant. Nuper siquidem,

cumreverendissimus ac reverendus in Christo patres


domini, archiepiscopus Remensis

et

et episcopus Pari-

siensis,

judices a sanctissimo

domino nostro papa

Calixto,

quarumdam causarum

nuliitatis

et sententiarum

Cauchon, episcopum Belvacensem,


gistri,

processuum

olim per quosdam dominos Petrum

et

JohannemMa-

subinquisitorem haereticee pravilatis in dicesi

Belvacensi, instante
Estiveto

asserto

quodam magistro

GuilJelrao de

promotore causarum criminalium

curiaeBelvacensis, contra

quamdam Johannam

d Arc,

Tulgariterdictam la Pucelle, latarum et factorum, deputati;

tenorem

rescripti

praesentati insequentes,

deductionem
tes,

et

eisdem a domino nostro Papa


nos ad hujusmodi causarum

examinationem, cum

ipsis

assuraen-

certisterminisjam in hujusmodi causis judicialibus

vocaverint (r); certosque judiciales actus exercueri-

(1)

Les manuscrits, vocaverimus.

DE RHABILITATION.
mus;

et

ma ter

in

simiim

adhuc restent exercendi,


i

a ciijiisdam inquestae

in civitate Parisiens!,

per cosdem rcvercndis-

rcverendum patres, nd instantiam parlium,

et

facienda

281

in

quibus personaliter interesse, cerlis

arduis praepediti negotiis, [non possumus]

veslrum cujuslibet

et

aliis

de vestra

fidelitate, providentia ac cir-

cumspocta scientia confidentes, vos et veslrum quemlibet, loco nostri, in

hujusmodi causa subdelegamus

Tobis vices nostras plenarie committentes, donec eas

Datum Rothomaci, sub

ad nos duxerimus revocandas.


sigillo nostro,

anno Domini mcccclv.,

die xvii. raensis

februarii.

[Continuatio termini ad rfrendum inquestas assignat!, requirentibus actoribus

concessa.

Item, die ultima martii, anno Domini mcccclvi.,


indictione quarta

pontificatus sanctissimi in Christo

domini nostri Calixtl, pap

anno primo,
instantibus et requirentibus pnrtibus et promotore
prfalis, seu eorum procuratoribus, terminum, per
eos[dem]episcopum Parisiensemet fratrem Joliannem
patris,

tertii,

Brelial, inquisitorem, alias eisdem assignatum, ad r-

frendum suas inquestas coram ipsis, easque publicandum et publicari videndum, ipsi archiepiscopus et episcopus prfati, ac frater Johannes Brehal, inquisltor,

prorogaverunt
curii [post

cantabitur

et

continuaverunt hinc ad diem mer-

dominlcam] qua

/a^i/rt^<? (i);

in sancta Dei ecclesia

volentes prfatam

suam con-

tinuationem, per suas patentes litteras, valvis ecclesiae

(1)

Rothomagensis

affigendas,

Cette date correspond au 21 avril

iO.

quibuscumque sua in-

PROCS

282

teresse credentibus intimari

Quae continuatio per

insinuari et notificarl.

tnor in-

lltteras patentes, cujus

ferius describitur, noticata et insinuala exsistlt.


Tnor dictarum litterarum continuationis

et est talis

f(

earum exsecutionis

et

sequitur,

Unlversis praesentes lltteras inspecturis, Johannes,

divina miseratione archiepiscopus et dux Reraensis

GuiLLELMUS, eadem miseratione episcopusParlsiensis,

Johannes Brehal,

et frater

sacrae theologlae profes-

cum

salutem In Domino. Noverltls quod,

ser,

etc.,

dles

prima jm^dica post instantem domlnicam qua

cantabilm- in sancta Del ecclesla pro Introltu mlssae

Quasimodo,

sit

assignata venerabill et circumspecto

viro, magistro Guillelmo Prei^osteaUj in jure civili


licentlato, procuratorl, et
nestae mulleris Ysabellis

d Arc,

actorum

in

nomine procmatorio ho,

cTArc

Johannis

et

hujusmodl causa; ad probandam

suam Intentlonem, pro prima

dilatione, super arti-

culis in dicta causa productls, et

dum

Ptri

per nos ad proban-

admissis; deputatlsque eidem magistro Guillelmo

Prevosteau, nomine quo supra

nonnullis commissa-

riis,

noblsque, archieplscopoetepiscopoac inqulsitori,

tam

in civitatibus Claromontensi, Bltaricensi, Plcta-

vensi, Turonensi, Aurellanensi,

necnon ad rfrendum

slve

TuUensl etParlslensi;

publicandum

nobls et

per nos, dicta die, in aula majorl archiepiscopi Rotlio-

magensi
et

dicta et depositiones testium

producendorum ,

si

productorum

qui producerentur; qua dila-

tione sic pendente , pro parte dictorum Ysabellis, Pelri


et Johannis,
testes

coram nobls archiepiscopo

nonnulli

fuerunt productl, recepti, jurati et examinatl

DE RHABILITATION.
iiidi;eantque et Iial)cant

tlicti

283

actorcs nonnullos alios

testes, indiversis

dlcesibus ctlocis, quos, dicta dila-

lione pendeute,

minime producere potuerunt

qua-

propler fiimus, per venerabilem et circumspectum

virum, magistriim Simonem Chapitaiilt , in artlljus


maqisti um et injure canonico licentiatum, promoto-

rem

iii

liujusmodi causa pcr nos deputatum, et per

prfatam Ysabellem cl Arc , in vila Aiirelianensi ,


coram nobis, Johanne archiepiscopo, personaliter comparentem, quatenus aliam dilationem

dictis actoiibus

dare et concedere \ellemus et dignaremur. Nos igitur,


Judices siipradicti, volentes in hujusmodi causa

ma-

ture, sancte et juste procedere, nolentesque jus par-

tium ob defectum probationis perire, dictam dilatio-

nem,

sive

prorogationem,

a dicta die

prima

placitabili

post Quasimodo, hinc ad diem mercurii post instan-

tem dominicam qua cantabitur


sia

sancta Dei eccle-

in

pro introitu miss Juhilate

nisi

etc.

alio-

quin, etc., instantibus dictis promotore et Ysabelli,


prdictis, ac ex officio nostro, concessimus

vimus

continuavlmus,

et

rogamus

et

continuamus

et tenore

proroga-

praesentium pro-

decernentes commissarios

deputatos, pendente dicta prorogatione, procedere


posse ad recepllonem

nem

productionem

examinatio-

et

testium intrim producendorum, juxta

et

tenorem commissionum

et

concessarum^

omnibus

Qu

alias

praemissa

et siligulis sua

omnia

et

singula

interesse credentibus, per

affixionem prsentium ad Talvas ecclesiae


gensis, ad instar

formam

per nos decretarum

edictorum publicorum,

Rothoma-

qu olim

in

albo praetorio scribebantur, intimamus et insinuamus.

Incujus

rei

testiraonium his praesentibusiitterissigilla

duximus apponenda. Datum

et

actum Parisins, anno

PROCS

284

Domlni MCCCCLVI., post Pascha,


mensis vero martli die ultima

indictione quarta,
pontificatus praefati

domini
anno primo.

sanctissiml in Christo patris et domiiii nostri,


Calixti, divina providentia papae tertii,

Sic sigiiatuin

Et
Et

alibi

((

in dorso

D. Cobutis
((

et F.

Ferrebouc.

Affixa iv. aprilis, per (i)....

Deposita die xx. aprilis,

alia affixa; prae-

Simone de Mora, fratre Petro SoJolianne Neel et Guillelmo Mei^pelle.

sentibus magistris
hier,

[Continuatio altra ejusdem termini.]

Dte autem dcima octava mensis


qiientis

motore

aprilis

inde se-

instantibus et requirentibus praefatis pro-

et actoribus,

seu

eorum procuratore, diem

mercurii, post dominicam de Jubilate, assignatam partibus prfatis ad rfrendum inquestam seu inquestas
factas et faciendas

videndum,

ipsi

easque publicandum et publicari

Johannes, archiepiscopus, Guillelmus,

episcopus, et frater Johannes Brehal , prfati

conti-

riuaverunt et prorogaverunt usque ad diem mercurii


post festUm Ascensionis Domini (2), litterasque suas

hujusmodi prorogationis eisdem actoribus concesserunt, sub lenore infrascripto

earumdem

\alvis ecclesi

quas per affixionem

Rothoma^ensis insinuari

et

publicari voluerunt.
Tnor earumdem lilterarum

et

carum publicaticnis
et est talis

((

Universis, etc. (5).

Noveritis quod,

mercurii post Jubilate fuerit et

(1)

Le nom

(2)

C'esl-a-dirc le 12 mai.

(3

Voyez ci-dessus,

est

en blanc dans

p. 28.

et insinuationis sequitur,

les manuscrits.

sit

cum

dies

assignata venera-

DE RIIARILITATION.

285

circumspecto \iro, inagistroGiiilleImo Prevos-

biii et

tcau, injure

procuiatorl et nomlne

civili licentlato,

procuratorio honesta? mulieris Ysabcllis


et Joliannis

d Arc , actorum

Ptri

r/'yi//'c,

in hujusrnodi causa,

probandam suam intentionem, pro secuuda

ad

dilatione

et secunda productione, super articulis in dicta causa


productis, etc.; nos, etc., dictam dilationem sivepro-

rogationem,

a dicta die

mercurii post Jahilate,

liinc

ad diem mercurii post instans festum Ascensionis

Domini,

nisi, etc., alioquin, etc., instantibus dictis

actoribus ac ex officio iiostro, concessimus, proroga-

vlmus

et

gamus
pro

et

continuavimus, et tenore praesentinm proro-

continuamus; eisdetn actoribus dilationem,

tertia

et ultima dilationibus et productioiiibus

testium, concedeiites; decernentes commissarios deputatos, pendente dicta prorogatione, procedere posse

ad receptionem, produclionem et examinationem tes-

tium intrim producendorum

norem commissionum

juxta

formam

et te-

per nos decretarum et

alias

concessarum. Quae prmissa omnia et singula,

etc.

In

cujus rei testimonium his praesentibus litteris sigilla

nostra duximus apponenda.

Datum

et

actum

Parisius,

sub anno Domini mcccclvi., indiclione quarta, mensis


vero aprilis die dcima octava, pontificatus prfati do-

mini nostri, domini Calixti

anno primo.
Ferrebouc.

tertii

F.

Et

divina providentia papae

signatum

D. Comitis

et

earumdem Affixa fuit hc prsens


per me, Socium Votes, notarium publicum, ad

in dorso

littera

Sic

valvas ecclesi Rothomagensis,

anno

et die xxiv. mensis aprilis. n Sic

Votes.

in albo contento,

signatum

Socius

PROCS

286

[Continuatio diei pro prsentatione inquestarum a DD. Delegatis acceplati.]

Item, dicta die niercurli post festum Ascensionis


Doraini adveiiiente, prorogata et conlinuata, utpraemittltur, a die prima juridica post instantem dominicain

diem qua

Dei ecclesia cantatum fuit

in sancta

Jubilate , et antea a die prima juridica post doraini-

cam qua
7/20?oy

cantatum

in sancta Dei ecclesia

fuit Qiiasi-

coram

assignata eisdem partibusad rfrendum,

dominis Judicibus, ex parte dictorum actorum_, suas

quam

inquestas, tamParisius, Rotliomagi, Aurelianis,

in loco originis prfatae Johaniiae, auctoritate sua et

per ipsos factas; easque inquestas seu depositiones et

contentorum, ab

attestationes testium in eisdem

et per ipsos publicari videndum et audiendum

cessurisqiie ulterius, prout foret ralionis

ipsis

pro-

comparue-

coram ipsis Guillelmo, Parisiensi episcopo et fratre


Johanne Brehal, inquisitore, praefatis, ipsis arcliiepiscopo Remensi et episcopo Constantiensi absentibus
ruiit

et in remotis agentibus, in majori aula

piscopalis Rotiiomagensis

domus

archie-

qua, pro hujusmodi

in

causa agitanda, sedere pro tribunali consueverunt: venerabiles \iri, prfati magistri, Guillelmus Prevosieau,

nomine procuratorio ipsorum actorum et pro

sis, et

JohannesVeteris, in artibus mngisteret in decre-

tis

licentiatus,

nomine procuratorio

ip-

praefati magistri

Simonis Ckapitault, proraotoris inhac causa per ipsos


constituti; et

coram

ipsis assignationi

tisfaciendo, se prfescntaveriint

sarum

et

omnium

sua

interesse

compartntium, quantum opus

hujusmodi sa-

partiumque advercredentium,

erat,

contumaciam

non
ac-

cusaverunt. Ipsi autera hujusmodi diem pro prsenta-

DE RHABILITATION.

287

lione acceptantes, eara usque ad diem crastinam con-

timiaverunt, ex ofTicIo

siio et alias.

Praesentlhus ad

hc

vciicrnbililius et scicnlificis viris, mar^istris^

tore

r/^

Qiioquerel , utriusque juris doctore

gencrali domini

hevio Bo'nin

Huqonis,

archiepiscopi

in jure

cum

Ro-

Johanne

el

ad praemissa

testibus

aliis,

Hec-

vicario

Rotliomagensis,

canonico licentiato,

pluribus

vocatis specialiter et rogatis.


Tnor littcrarum procuraloriarum

[dicli

et est lalis

f(

M. Johannis Vcteris] sequitur,


:

In iiomine Domini, amen. Per hoc praesens publi-

cum instrumentum

cunctis pateat evidenter et

notum, quod, anno ejusdem Domini mcccclvi.,

sit

indic-

tione quarla, mensis vero maii dicdecima quinta, pontificatus sanclissimi in

domini

Christo patris et domini nostri,

Calixti, divina providentia papae tertii,

secundo; in mei notarii publici

anno

etc. (j), prsesentia,

personaliter constilutus venerabilis et circumspectus

Simon Chapitanlt , dicens et asserens


comparerenon posse, etc. Idcirco, etc., fecit,

vir, magister
se, etc.,

constituit, creavit, iiominavit et solemniter odinavit

venerabilem

et

circumspectum virum

Joliannem Veteris, in artibus magistrum


nonico licentiatum,

etc., ad, etc.,

magistrum
injure ca-

et

quascumquesuppli-

cationes et requestas humiles faciendum; testes publicari

petendum

instrumenta et

ducendum; contra
concludendum,
(1)

Voyez, pour

p. 263,

les

et

audiendum

testes

litteras

qucumque probationum gnera prose

producta dicendum; in causa

judicis officium

formules,

la

implorandum

et exci-

procuration de matre Jean Le Rebours,

PROCS

288

tandum;

et geiieralitei' ad

faciendum,

omnia

hoc necessarla

circa

etc. (i) .

[Inqueslis productis et receptis, assignatio reorum ad

respondendum

depositionibus in eisdem contentis.]

Dicta autem
\

is,

dcima

die crastlna sequente, quaefult dies jo-

tertia maii, assignata, ut

prmittitur, ad r-

frendum coram domiuis Judicibus inquestas, easque


ab ipsls et per ipsos publicari Yidendum; coram dominis
Judicibus, Guillelmo,Parisiensl episcopo, et fratre Jo-

hanne Brehal, inquisitore, prfalis, ipsis archiepiscopo [Remensi] et Constantiensi episcopo absentlbus;
coraparentibus praefatis magistris Guillelmo Prevosteau et Johaniie Veteris, nominibus antedlctis. Quibus comparitionibus coram

ipsis factis,

ipsiprocurato-

res, assereiites plures fecisse testes examinari,

tam

quam Rothomagi,

loco originis ipsius Joliannae,

formidabant tamen ne

sius et Aurelianis, et alibi,

in

Pariali-

qui testes eisdem propitii et utiles remansissent exami-

nandi, aut propter

eorum absentam,

aut temporis bre-

vitatem, licet dies hodierna ad rfrendum et publi-

candum

esset

eisdem assignata; quapropter hujusmodi

publicationem(2),

si

aliqui testes sibi de

novo, aut

ali-

quae inquestaein remotisjamfactae testesqueincasibus


a jurepermissis

tione

examinandi venirent;

non obstante,

testes

ut, ipsa publica-

hujusmodi seu

ciperentur; petentes et requirentes, ab


ipsos, partes adversas

omnesque

comme

La date

(2)

Voici un accusatif qui n'est rgi par rien

cieuse. Supplez

ipsis et

per

et singulos sua inter-

ci-dessus, p. 264-265.

(1)

et la souscription

inc[uest8e re-

Quapropter requirebant

et la phrase tout entire est vi-

extra hujtismodi publicationcm, etc.

DE RHABILITATION.
coram

esse credentcs,

ipsis

evocatos

rentes,repiilarl contumaces, et in

289
et

non compa-

ipsorum contumacia

commissarios suos, vidc-

inqiiestas j;im, per ipsossou


Ilcet cjuondam

In loco oi iglnis ipsius Johannae, et per

tam Rothomagi, Parisius, quam Aurelianis

ipsos,

alibi, factas, et lgitime

coram

et admiltere, ipsasqne inqucstas seu tcstium in

contentorum depositiones seu


pro publicatis haberi

et

et

ipsis exhibitas, recipere

eisdem

attestationes, publicari

non

ipsaque publicatione

obstante, sialiae inquestae aut testes, in casibusa jure


permissis, evenirent,

eorumdemreceptionemetpubli-

cationem reservare dignarentur


partibus adversiset
edicta publica, ad

copiamque
(2); diemque

et vellent,

ipsarum iiiquestarum eisdem dcernrent

sua interesse credentibus, per

aliis

dicendum contra hujusmodi

testes,

eorum depositiones et attestationes, praefigerent.


Unde ipsi Judices et Commissarii prfati, auditis re-

seu

quisitionibus hujusmodi et visis per ipsos inquestis

tam per

ipsorum, quam per compnes ipsos exhibitas; partes

ipsos et quemlibet

missarios suos, factas, et

omnesque alios et singusua interesse credentes, coram ipsis evocatos et non

adversas seu reos nominatim,


los

comparentes, reputaverunt et tenore praesentium re-

putant contumaces

in

ipsorumque contumacia

questas, seu testiurn in eisdem

contentorum

in-

attestatio-

nes et depositiones, publicaverunt, et praesentium te-

nore publicant ac pro publicatis habuerunt

(1

et

habent

Les manuscrits portent quamdam. Les enqutes du Barrois taient dj an-

ciennes, ayant t faites dans le mois de janvier 1456. Voy. ci-aprs ch. V,
n.
(2) Les manuscrits, decreverimt. Eisdem se rapporte partibus adversis sous-

entendu ou omis par


faudrait

un

infinitif,

les grefliers.

comme

Entiu,

il

semble qu'avant dcernrent

tradi ou commnnicari.

'9

il

PROCS

290

slgnum publicationis hujusmodi , testium iiomina, et cognomlna majoris partis testium in puLlicum, per alterum notariorum ipsorum '^i), nominaveet, in

runtet piiblicaverunt; decernentes copiam hujusmodi


testium (2) dictis actoribus, partibusve adversis, omnibusque aliis et singulis sua interesse credentibus, si

eam habere voluerint,

dari et concedi (3); reservantes,

degratia speciali, eisdem actoribus quod,

questaejamfuerint

rum

factae,

absentiam, aut

fuerint reservati

si

aliqiiae

in-

aut aiiqui testes propter eo-

alias in casibus a jure permissis,

quod nihilominus

si

ante conclu-

sionem causae evenerint, recipiantur, publicentur et


partibus adversis, ad dicendum quidquid contra eos-

dem

[communicenlur]

ordinantes

etiamprfatos reos, expresse nominatos,

et ab'os sua

dicere voluerint,

fore et esse evocandos ad diem


interesse credentes
primammensisjunii proxime sequentis, per edicta publica in vaivis ecclesiae Rothomagensis affigenda , ad
,

dicendum contra hujusmodi

testes

et depositiones seu attestationes,

seu dicta eorumdem

procedendumque ul-

terius ut jus erit(4).

Datum

et

actum anno

et die praedictis; praesentibus

prfatis magistris Hectore de Coquerel et Nicolao de

Raymundo Converso
Fratrum Praedicatorum cum pluribus aliis
Houpef^ille

et fratre

ordinis
testibus

adstantibus (5).
( 1

Le mode de rdaction

suivi jusqu'

prsent exigerait : per alterum nostrum,

notariorum.
testimoniorum.

(2) Plutt

mois manquent dans

(3)

Ces

(4)

Manuscrit Notre-Dame

(51

Manuscrit Notre-Dame

trois

in

le

manuscrit 5970.

hujusmodi causa proutfuerit rationis.

Prsetitibus

ad hc

pra-fatis magistris Hectore

de Coquerel, fratre Petro Migecii, sacre thologien professore , Nicolao de


Houppevilla
pluribus

fratre

Raymundo Converso

aliis, testibus

ad preanissa

ordinis

Fratrum Fradicatorum , cum

vocatis et rogatis.

DE RHABILITATION.

291

CAPITULUM QUINTUM.
Tenores autem informationuin
attestntioiium,

tam ex

riini,

mero

oflicio

queslas piomotoris et partium

inquestarum

quam ad

factarum

et

re-

rcccpta-

et

ut siiperiiis dictuin est, sequuntur, et sunt taies.

Ilarum autem informatioiium ,

allae factae

loco originis Johaiinae saepe dict, super

[sunt] in

orii^'ine et

conversatlone ejusdera; ali in civitate Auielianensi


et locis circumvicinis

super

l'actis

et gestis; aliae in

civitate

Piolhomagensi, super qualitate processus jam-

dudum

contra dictam

Johannam

agitati

aliis

concer-

nentibus personas et processum prdictum. Factae


sunt autem aliqu ex
tis

informationibus et inques-

ipsis

per ipsos dominos Delegatos; ali per eorum com-

missarios, variis locis et temporibus, sicut inferius in


singulis inqueslis et informationibus est scriptum.

I.

INFORMATIO PR.EAMBULA. ANNO MCCCCLII. ROTHOMAGI


FACTA.
[Primo coram D. Cardinali de

Estoutevilla.]

VERO , quoniam reverendissimus in


Christo pater et dominus dominus Guillelmus (i),
In

PRiMis

(1)

Guillaume d'Estouteville,

fils

de Jean d'Estouteville, Grand Bouteillerde

France. lev chez les Bndictins,

il

fut tour tour prieur

des-Chanips, vque de Maurienne puis de Digne. Eugne IV


1437j en 1451, Nicolas

l'envoya

tcher de faire cesser, entre


les

comme

lui et le roi

lgat auprs

de Saint-Martinle

fit

cardinal en

de Charles Yll, pour

d'Angleterre, une guerre qui favorisait

envahissements des Turcs en Europe. C'est pendant cette lgation que

dinal d'Estouteville entreprit d'office

Jeanne d'Arc

(ea; officia

avec l'aide de Jean Brebal.

le

car-

mero), la rvision du procs de

n'assista l'audition des

tmoins

PROCS

292

Sanctl-Martini-in-Montibus

tituli

clesiae

Roman

sacrosanctae Ec-

presbjter, Carcliualis de Estoutevilla

vulgarlter nuiicupatus, propter

famam currentem

et

multa quae quoticlie, ejus legallone durante, super


dicto processu contra dictam

Johannam

agitato, fere-

bantur, assuinpto secum praedlcto Aenerablli ptre,


magistro Johanne Brehal ^ inquisitore, nonnullas informationes praeambulas

et praeparatorias fecit et fieri

ordinavit, in civitate Rothomagensi et alibi; quas qui-

dem

informationes

quia, obstante recessu suo

pro-

cedere, sicut speraverat, ad decretum citationis et ad

examinationem processus non potuit, censuit apud


ipsum Inquisitorem et notarios dimittendas idciico
prfati domini Delegati dictas informationes, in hujus
:

processus principio, de manibus Inquisitoris prfati


ac notariorum qui eas scripserunt, nobis prsentibus,

receperunt, et easdem, tanquam praeparatorias et prae-

ambulas, hic primo, inter


questas

alias

informationes et in-

ordinaverunt prmittendas.

Tnor rticulorura super quibus

interrogati fuerunt testes in dicta informatione


auditi.]

Sequuntur ergo

articuli super

fuerunt testes infrascripti

simum patrem

in Christo

,
,

quibus examint!

per praefatum reverendis-

dominum Cardinalem

de

Estoutevilla, tituli Sancti-Martini-in-Montibus pres-

byterum cardinalem

apostolicae Sedis

Sanct.ie

que jusqu'au G mai. Parti de Rouen pour se rendre Paris,

mencement de

juin les statuts de l'Universit.

nait Orlans des indulgences

Enfin

il

alla

de

Le 9 du

pour l'observation de

la fte

la

mois,

il

dcer-

annuelle du 8 mai.

Pragmatique. L'archevque de Rouen tant mort sur

ces entrefaites, et le chapitre ne pouvant s'accorder

Pape

y rforma au com-

mme

prsider l'assemble de Bourges, tenue par le clerg gallican

pour l'observation de
cesseur, le

il

de

transfra

Rouen

le cardinal-

sui- le

choix de son suc-

vque de Digne. Guillaume

,,

DE RHABILITATION.
lalere Lecatiim

regno Franciae

iii

virum, fratrem Joliannem Brehal ,


professorem,
vitatis

in facto

et

venerabilcm

sacrae tlieologlae

alterum lireticae pra-

in regiio Francise

Inquislloicm

293

Johann

Pu-

dictse la

ce lie.

quoddefunctusdominus Petrus Cauaffectu movebatur


,
inordinato (i), faciendo processum contra defunctam
Johannam, vulgariler dictam la Pucelle; quodque
quia ipsa Johanna fuerat in exercitu contra Anglicos, ipse prosequebatur eam et odiebat, sitiens illius
mortem omnibus modis quibus stimari posset.
II. Item, quod etiam dictus episcopus requisivit
a domino duce Burgundiae et domino comit de
I.

<(

In primis,

chon, tune episcopus Belvacensis

LigTij" 2)

quirit

summatorias, in quibus

-per litteras

quod primo

praefata

re-

Johanna tradatur rgi

Angliae, Ecclesiam in hoc postponens. Et iterum pe-

eam

tebat

sibi

dari et expediri; et hoc,

pro deti-

nentibus illam seu capientibus solvere sex millia fran-

corum promiltendo, deinde decem railba; non curans


quantum daret, dummodo illam haberet.
III. Item, quod dicti Anglici vehementer eam timebant, et propterea quaerebant, omnibus exquisitis
((

illam morti tradere, ut dies suos finiret, nec

viis,

amplius terreret eos.


IV. Item,

quod prfatus episcopus fovebat partem

d'Estouteville retourna
le reste
t

XI,

de sa vie,

col. 90.

Fresnoy,
t.

Hist. de

peu de temps aprs

Rome, o

il

passa presque tout

mourut doyen des cardinaux en 1483. {Gallia christ.,


Lenglet dd
Mmoires de Jacques DucLERCCi, liv. I c. 26.
et

Jeanne d'Arc

1.

1, p. 270.

Dcboil.vi,

V, p. 562.)

movebatur inordinate.

(1)

Les manuscrits,

(2)

Jean de Luxembourg. Voyez

effectu

t.

I, p. 3.

Hist. univ.

Paris

PROCS

294

antequam cognosceret de causa, perquod dicta Johanna esset posita etlam ab

Anglicorum;
misit (i)

et,

initio sui processus, in Castro

ceribus profanis et

in

Rothomagensi, in car-

manibus inimicorum

licet

fuissent boni et dcentes ecclesiastici carceres, in qui-

bus lgitime custodiri posset

cumque

et recludi

quantum-

criminosi in fide culpabiles.

V. Item, quod dictus episcopus non erat judex


competens prout frquenter ipsa Johanna contes({

tata est,
((

eum calumniando.

VI. Item, quod dicta Johanna erat simplex puella,

bona

et catholica

sua peccata frquenter confiteri

desiderans et missam audire

ita

quod ex

fine constare

potuit adstantibus ipsam esse fidelem et christianam.

quod ipsa Johanna pluries professa est


quod omnia facta sua et omnia dicta judicio
Ecclesiae et domini nostri Papae submittebat; quodque illa quse dicebat, \idebantur magis a bono Spiritu,
(c

VII. Item,

in judicio

quam

a raalo

procedere.

quod ipsa Johanna minime intellexit


quid esset Ecclesia, quando interrogabatur de submittendo se Ecclesiae, neque pro congregatione fdelium illud verbum afrmabat sed credebat et intelbijebat quod Ecclesia illa, dequa interrogabatur, essentilli
((

VIII. Item,

ecclesiastici qui ibi erant,


((

cum

partem Anglicorumfoventes.

IX. Item, quare condemnata fuerit

[sicut] relapsa,

se veilet Ecclesiae submittere.

((X. Item, quod, postquam fuit condemnata ad re-

vocandum,

et

assumendum

(2)

habitum muliebrem,

coacla fuit reassumere habitum virilem. Propter

(1)

Les manuscrits promisir.

(2) Manuscrits, assumerr.

quod

DE

RI^.HABILITATION.

295

eam relapsam, non


quaerentes rcductionem ejus sed mortom.
XI. It(;m,quod, llcet constaret judiclbus quod ipsa
jiidicaverunt

prcetcnsl

judices

Ecquod fidelis et cathollca exsisteret; nihilominus tamen judices, nlmium faventes


Angllcis seu eorum terroreni et Impressiones sustinere
non valentes, eam ut hreticam poenae ii^nls injustlssime condemnarunt.
((XII. Item, quod deprsemissis omnibus et sln^ulls,
Johanna

judiclo et dtermination! sanctae matris

clesi submiserat se, et

sclllcet

de condemnatione Ipsius Johannae, odio et inor-

dlnato favore judicum, fuit et est publlca fama et vuli^arls assertio,

commune dictum

ac

Rothomagensibus

\itate et dlcesl

notorlum

In ci-

toto regno

et In

Franclae.

Se<iuilur citatio virtute cujus testes fuerunt citati.

((

GuiLLELMUS

miseratlone divina

tllull

Sancti-

Martlnl-in-Montlbus, sacrosancl Romanae Ecclesiae


presbjter

Cardlnalls de Estoutevllla vulgarlter

cupatus, in regno Franclae, Delphinatu

baudl

et slui^ulls

GalIIarum provlnclis

apostollcae

Sedis legatus; et frater Johannes BrehallI

Fratrum Praedlcatorum,

sacrae

nun-

ducatu Sa-

ordinis

theologlee professer,

haeretlc pravltatls In regno Franclae, auctoritate apostolica inquisitor deputatus. In

hac parte conjudices;

presbjteris omnibus et sln^ulls

tls, caeterisque

curatis et

non

cura-

personis eccleslasticis, notarils et ta-

belllonibus publicls, ubillbet

constitulls,

ad

quem

seu quos nostrae praesentes lltterae pervenerint exse-

quendae, salutem in Domino. Vobis et vestrum singulls

mandamus quatenus

citetls

peremptorie, coram

PROCS

296

nobis in manerio archiepiscopali Rothomagensi

diem

certain et competentera

prsentlum

a latore

non

ad

, de qua
reverendum in

fei

fueritis lequlsiti,

iatam

dominum, dominum Episcopum


Dimitriensem; Johannem Autin; dominum Thomam
Marie, priorem Sancti Michaelis, juxta Rothomagumj
dominum Petrum Migecii priorem de LongavillaGiffardi; magistrum Andream J/irzr^Mm^^ canonicum
Christo patrem et

Rothomagensem Guillelmum de Biguars (i), armigerum; magislrum Guillelmum Fortin; magistrum


Nicolaum de Houppeville , dominum Johannem Mas;

sieu;

dominum Guillelmum Manchon;

dinum de

fratrem Bar-

Martinum Ladvenu; domi-

Petra; fratrem

num

Nicolaum Taquel; Petrum Cusquel; fratrem


Johannem Pasquerel; Ricardum de Groucheto et Johannem Fav; laturos testimonium veritatis in quodam negotio inquisitionis [tangente] processum fidei
dudum contra quamdam Johannam, vulgo Puellam
vocatam, per

scopum
et

et

quemdam quondam Belvacensem

assertum Subinquisitorem

cum

agitatum,

fidei,

super articulis in hujusmodi negotio

epi-

datis,

pro parte

intimatione quod ipsum

promotoris

dicti negotii;

Episcopum

ab introitu ecclesire

et alios supradictos

suspendemus, aliosqueexcommunicabimus,nisl coram


nobis comparuerint. Quid inde feceritis, vos qui praeexseculi

sentes fueritis

nobis

Datum anno Domini mccclii.,


late (2). Sic

(1)

signatum

la citation

le

nom

du Cardinal

la

Londe,

tait

un gentilhomme nor-

parat souvent dans les Chroniques de Charles VII. Malgr


,

Guillaume Fortin, qui est


II 3

post Jubi-

Socius.

Guillaume de Bigars, seigneur de

mand, dont

(2j

fideliter rescribatis.

die jovis

il

n'a pas

nomm

dpos dans l'information

aprs

non plus que

lui.

quoique cnour dans l'nonc de cette date, car juMnic lanl

le

DE RHABILITATION.
[

297

Dcpositioncs testium.j

Sequltur informatio praeambula, seu praeparatio


facta per

reverendum in Christo patrem et doininum,


Gulllcimum
miseratione dlvina tituli

dominum

Sanctl-Martini-in-Montlbus,

sacrosanctae

Ecclesiae

Romanae presbjterum , Cardinalem de Estoutevilla


in regno Francias sinqulisvulfijariter nuncupatum
,

que Galliarum provinciis, apostolicae Sedis legatum,


et JohannemBrehalli, ordinis FratrumPrdicatorum,
sacrae theologiae

professorem , haereticae pravitatis in

regno Franci inquisitorem, auctoritate apostolica,

deputatum,

in

hac parte conjudices

referente super his

qu

oliin

gesta fuisse dicebantur contra

Puellara vulgo

nuncupatam

fama publica

perperam

et

errone

quamdam Johannam,

in processu contra

eam,

per tune episcopum Belvacensem et Subinquisitorem


fidei,

sub dominio rgis Angliae, agitato.


D.

GUILLELMUS MANCHON.

Primo dominus Guillelmus Manchon, presbyter,


notarius curiae archiepiscopalis Rothomagensis, tatis

quinquaginta octo annorum

vel circa, juratus et exa-

minalus anno Doraini MccccLii.


mensis

diemartis, secunda

raaii.

Super

I.

articulo, dicit, per

suum sacramenlum,

articulum esse verum, quia audivit, et per

litteras

etiam intellexit; et hoc est notorium.


troisime dimanche
le 4

mai

et

aprs Pques (30 avril 1452),

par consquent

la

citation

parution des tmoins. Voyez ci-aprcs.

le

jeudi d'ensuite serait

postrieure de deux jours la

com-

PROCS

298

Super
etiam,

IL

articulo,

etc. ,

unum

postquam

menses

domini

fuit dicta Jolianna capta

de societate comitis de Lignj , fuit ducta

ad castrum de Beaurevoir ,
trs

et

et

ibidem detenta per

deinde, per litteras rgis Angli et

Belvaceiisis, fuit adducta

et posita in

Super

III.

apud Rothomagum

quadam camra.
articulo

qui incipit

Item quod

Anglici, etc. , dicit quod crdit quod,


tenuisset

Item quod

suo sacraraento dicit esse verum, quo-

Tiiam audivit quod,

per

qui incipit

partem Anglicorum, non

sissent contra ipsara

Johannam

ita

ipsa

si

dicti

Johanna

rigorose proces-

sicut fecerunt.

Et ne-

deponere.

scit aliud

quod episcopus Belvacensis


tenebat partem Anglicorum et vidit quod, antequam
dictus episcopus inclperet cognoscere de causa, jam
erat ferra ta dicta Johanna, et deinde, postquam incepit
Super IV. articulo,

dicit

cognoscere, dicta Johanna,

sic ferrata, fait tradita

custodiendum quatuor Anglicis, ab

illo

quisitore fidei deputatis et adjura tis

quod

custodirent.
sibi ostensa

eplscopo et In-

Et crudeliter tractabatur
tormenta

ad

fideliter illam
,

fueruntque

in fine processus (i).

Et tune

atque conquerebatur
erat itiduta indumento virili
quod non audebat se exuere, formidans ne, de nocte,
,

ipsi

custodes sibi inferrent aliquam violentiam; atque

serael, aut bis,

conquesta fuit diclo episcopo Belva-

censi, Subinquisitori et magistro Nicolao Loyselleur,

quod

alter dictorura custodura voluerat

quibus Anglicis propterea,

relationem ipsorum cpiscopi

(1)

Voyez

t.

I, p. 399.

eam

violare;

domino de TVannh, juxta


,

inquisi loris et Loysel-

DE RHABILITATION.
miiiniagnae

leur,

praesumerent;

et,

lllatae

sunt,

de novo, duo

Super V. articulo,

si

ulterius id attentare

custodes cominissi.

alii

quod,

dicit

299

si

il

le

cpiscopus ip-

sius Joliannae erat judex competens, vel non, se refert

ad jus; sed dicebatur quoil apprehensa fuerat infra


terrilorlum et jurldictionem suam, et quod de dicesi
sua

non

erat.

Et

scit

quod contra eam

processit usque

ad diffinitivam [sentenliam], prout in processu continelur, ad

quem

Super VI.

se refert

articulo, dicit

quod nunquam

Johanna faceret aliquid haereticum,

ipsa

quod

esset contra

\idit

quod

vel aliquid

fidem catholicam; irao vidit quod

sacramentum confessionis

et

missam au-

tamen de propositis contra eam, de


sionibus Angelorum et Sanctorum, etc.,

vestibus, vi-

ipsa petebat

dire;

deducta sunt in processu,


Dicit

tamen quod fama

citia, et

non pro

se refert

erat

quod ex odio

dierum committebat

et Sanctis,

et inimi-

veritate, judicabatur; itaque plures

ex condemnatione sua vidit idem


fine

et aliis quae

ad peritos.

cum magna

Super VII. articulo,

se

testis fientes; et in

Deo, beat Marias Virgini

devotione.
se refert ad

processum.

quod de responsis ipsius


quod magister Joduo fratres ordinis Prdicatorum

Super VIII. articulo,

dicit

constat per processum. Scit tamen

hannes De Fonte

et

fuerunt, perscx liebdomadas ante prolationem senten-

Joharmam advertendam ut se judicio


omnium, videretur
non intelligere factum ipsius Ecclesi. Qui quidom
De Fonte, propter metum Anglicorum et minas sibi
ti, ad ipsam

Ecclesi submitteret, cum, judicio

illatas,

aufugere coactus est;

alii

vero magistri

cum

laboribus pacem
Dicit

suam pertractarunt.
prterea quod magister Johannes Lohier

PROCS

300

tune temporis in hac civitate Rothomagensl exslstens,

suam super processu, videns


quod per alios tute judlcari non poterat, votum suum
ddit quod non bene procedebant, et recessit, nolens
vocatns dlcere opinionem

ulterius insistere.

Super IX.

quod

dicit

Super X. articulo,
quod, postquam

fuit

se refert

ad processum.

refert ad jus. Dicit

se

tamen

condemnata ad revocandum

et as-

sumpsit habitum rauliebrem^ ipsa contenta de hujus-

modi

cum

liabitu, ut videbat (i^, petiit

ea

ad carceres Ecclesi,

et mitti

neretur per viros ecclesiasticos

habitum

sumpsit

mulieres

virilem

et

fuisset missa ad carceres Ecclesiae,

ipsum habitum virilem,

non

et

fuisset ausa se tenere

Super XI.

Super XII.

se refert

quod,

cum

quod

deti-

postmodum

as-

excusando quod,

se

et

sibi dari

cum

si

non assumpsisset
habitu niuliebri,

custodibus Anglicis.

ad jus.

quod, de captione, processu, incar-

dicit

ceratione, condemnatioue et exsecutione sic factis,


est publica \'0x et

Item

dicit

fama.

quod

ipse loquens

scripsit responsa et excusationes

contigit

absconsi

quod duo
,

alii

et

scriptores clam erant prope

qui in scriptura sua omittebant omnes ex-

cusationes; et voluerunt judices

beret

tanquam notarius,
dict Johann

modo

suo,

quod non
F.

quod loquens

scri-

fecit.

PETRUS MIGECII.

Venerabilis et religiosus vir, frater Petrus Migecii

(2),

(1)

Ou

(2)

Voyez

sacr theologi professor, prior de Longa-

bien ut videbatur ?
t. I

p. 6.

DE RHABILITATION.
Tilla-GHrardl

aetatls

circa, juratus et

301

sepluaginta aniiorum

vel eo

examinatus dicta die martis, secunda

mensis maii.

Super

I.

articulo, dicit articulum esse veruai et no-

torium.

Super

II.

arliculo, dicit

quod

ipsa

Johanna

fuit

detenta infra castrum Rotliomai^ense.

Interrogalus de causis scientise

eam

quod

dicit

vidit

ex trahi.

Super

articulo, dicit

III.

quod, per deductionem

quod

processus, salis constat

Aiiglici mai^is

Lant ex odii fomite quam zelo

procede-

qurebant
eam probare hreticam ut infamarent ad hoc domiiium regem Franciae; et, ut crdit, erat eorum potisjustitiae, et

sime intentio.

quod episcopus Belvacensis fovebat partem Anglicorum. Et audivit dici quod


dicta Johanna dire tractabatur in carceribus, et quod
Super IV. articulo,

dicit

habebat ferra tain in pedibus,

tamen non

vidit,

quanquam

Dicit prterea

iiunquam

quod

quam

in

manibus; hoc

examine eam

in

nisi fuisset

fuisset sic tractata aut

viderit.

nociva Anglicis

condemnata,

cum

mrent eam plus quam miagnum exercitum.


Super V., dicit quod, de competentia judicis
fert ad jus;

tamen

dicit

ipsam non

li-

se re-

fuisse oriuiidam

de dioecesi Belvacensi.

Super VI.,

dicit

quod

in ipsa

Johanna non

vidit aut

novit aliquid quod esset contra fidem, quodque major


pars illorum qui viderunt exsecutionem ejus,

mentabantur, dicentes quod

esset contra

eam laeam ex odii

fomite et injuste processum.

Super VII. articulo,

se refert ad

processum.

PROCS

302

Super VIII.,

non novit
illas

et

quod in
quod non

diclt

ailquid

responsis ipsius

Johaun

esset cathollcum, praeter

revelationes, quas dlcebat se habuisse a Sanctis,

dictum liabere (i); sed audivit ab ea ([uod habebat

Deo et Ecclesiae volebat obedire.


quod judices sumpserunt occasionem condemnandi eam tanquam relapsam ex eo quod
resumpserat habitum \irilem, ab ea ablatum.
Super X., diclt quod non reputat esse hretlcum
mulleri dferre habitum Tirilem; imo videtur slbi
cor ad

Deum,

Super IX.,

et ipsi

diclt

quod

qui sola

il!a

occaslone judicaret illam hreti-

cam, deberet puniri poena

Super

XL,

Super XIL,
est publica

tallonis.

crdit articulum esse

\ox
F.

diclt

quod, super

verum.

deposltis per

eum,

et fama.

BARDINUS DE PETRA

(2).

Frater Bardinus de Petra, ordlnis Fratrum Prdi-

catorum, tatis quinquaginta quinqueannorum, vel


circa, juratus et examinatus die mercurii, tertia maii.
Super

I.

artlculo, diclt ipsum articulum esse ve-

rum, quia \idlteam captam


Super

II.

articulo, diclt

in

manibus Ani^dicorum.

ipsum articulum

esse "ve-

rum, quia vidlt eam in carceribus caslri Rothomagensis , in quadam camra satis tenebrosa , ferratam et
compeditam aliquando.
Super III., diclt quod, viso processu et aliis quoe
gesta fuerunt in processu, ipse crdit et judicat quod
ipsi

Anglici ex odio et rancore processerunt adversus

(1) Gallicisme, et tavoir


(2) C'est le

mme

pour

dit.

qui est appel ailleurs

Tsambardus de Petra.

DE RHABILITATION.
eam

et nihil aliud quccsiveriint

Itcmdicit

303

mortcm

iiisi

(|no(l ipsc fuit in prim;i

ejus.

prdlcatione facta

per magistrum Gnillelmum Eranli, qui cepit pro the-

mate

Palmes non potest facerc fructurn, nisi mandicendo quod in Francia iiunquam fuerat

serit in vite ,

talemonstrum, sicut tune de eadem Johanna


erat sortilega, haeretica

qui fovebat illam,

schismalica

talis erat, et

quod

erat, quae

quod Rex

et

vellet recuperare

re5num per talem mulierem haereticam. Et propterea

quod fuerunt moti

crdit

inter alla, causa infamandi

diclt

quod episcopus Belvacensis

majestatem regiam.

Super IV. arlieulo,

tenebat partem Anglicorum; et crdit quod ipse epi-

scopus,

dum

compedibus,

dam eam

incepil processura, jussit


et ipse

prohibuitque idem

quod nullus loqueretur cum


,

teneri in

episcopus Anglicos ad custodien-

depulavit,

aut promotoris

eam

episcopus

ea, nisi de licentia ipsius,

vocati Benedlcite (i).

Super V. articulo, dicit quod ipsemet audivltquod


sed
dictus episcopus accommodavit hic territorium
;

fuit capta in territorio ipsius episcopi.

De

aliis se

refert

ad jus.

Super VI. articulo,


se credere
lica,

ter

quod

ipsa

dicit,

quia ipse loquens fuit

flammas,

et in

pro prima parte

Johanna erat bonn

cum

articuli,

et

vera catho-

ea in fine

dierum, in-

ore ejus habult semper Jhesus, dl-

cebatque quod non erat haeretica neque schismatica

prout

sibi

imputabatur in libello

sibi tradito; suppli-

cavitque loquenti quod, accenso ign, descenderet lo-

quens

cum

(1) Alias

CTuce

quam

Jean d'Estivet.

sibi

exhiberet

quod

ita fecit.

PROCS

304

Et

post,

loquendo exclamabat Jhesum; undeassisteiites

fueruiit provocati ad lacrymas.


dicit quod in processu , ipsa
quando loquebatur de regno et
guena, videbatur mota a Spiritu Sancto; sed dum
loquebatur de persona sua, fingebat plura; sed non
crdit quod illa quse dicebat deberent eam condemnare haereticam. Super reslduo se refert ad pro-

Super VII. articule,

multa dicebat

et,

cessura.

Super VIII.,

eam

interroi^avit

respondebat
vobis, nolo

dicit

Quid

me

quod

vellet se

si

ipse episcopus aliquando

submittere Ecclesiae;

est Ecclesia ?

Quantum

submittere judicio vestro, quia

inimicusmeuscapitalis

qu

est

de

estis

Etdeinde, postquam per lo-

quenlemfuit

sibi

dictum quod celebrabaturConcilium

gnrale, in

quo

assistebant plures praelati

etiam de

parte sua, respondit quodse submitlebatipsi Concilio.

Quo

audito fuit dictum ipsi loquenti

scopum, quod

taceret in

rius conquerebatur
illa

quod

nomine

per ipsum epi-

diaboli (i). Etulte-

ipse episcopus nolebat

quod,

quae faciebanl pro excusatione sua, scriberentur

sed ea quae contra

eam faciebant volebat

scribi. Fuit-

que interrogata an vellet se submittere judicio Papae;


quae respondit quod duceretur ad eum, et quod erat
contenta.

Super IX.,

dicit

quod judicata

fuit relapsa

quia re-

sumpsit habitum virilem.

quod non judicaret aliquam mulierem haereticam ex eo quod induat habitum virilem.
Super X.,

(1)

dicit

Manuscrit Notre-Dame, quod, taceret ex parte diaboli. Cette dernire

leon rend mieux

la

locution franaise, de par

le diable.

DE RHABILITATION.
Et

postqiiam revocavit, induit

iiltrrius dicitqiiod,

habitum muliebrem

305

et petiit duci ad carceres Eccle-

quod non fuit sibi permissum.Imo, sicutab cadem


Johanna audivit, fuit per unum maj^nje auctoritalis
tentata de violentia; propter quod, ut illa esset agllior
ad resistendum dixitse habitum virilem, qui in carcere fuerat juxta eam caute dimissus, resumpsisse. Item
quod, post resumptionem dicti habitus, vidit et ausiae

divit

tem

dlctum episcopum, cum

et

et aliis

aliis Anj^licis,

exsultan-

dicentem, palam omnibus, domino de TVaiVik


:

Capta est

Super XI. arliculo

dicit

quod

crdit sicut in arti-

culo continetur.

Super XII.,

dicit

condemnatione

quod

[de] captione, prdicatione,

exsecutione

invocatione nominis

Jhesu, fuit et est publica vox.

PETRUS CUSQUEL.
Petrus Cusqael, civis Rothomagensis

setatis

quagjnta quinque annorum, vel circa, juratus


minatus, dicta

Super

I.

quin-

et

exa-

die.

articulo, dicit

quod

vidit

ipsam Johannam

articulatam per Anglicos adduci.

Super IL,

dicit

quod non

eam duci ad carceres;


quadam camra castri

vidit

sed vidit eam, bis aut ter, in

Rothomagensis, versus portam posteriorem.


Super III. articulo, dicit quod crdit quod quaerebant Anglici eamdem Johannam procurare mori, ex
invidia et displicentia boni
ctedit

quod

ipsi

quod

faciebat.

Et ulterius

Angici movebantur, inter caetera, ut

infamarent dominum regem Franci quod haberet


unam mulierem hreticam et sortilegam. Et subdit

ipsi

H.

20

PROCS

306

quod

nisi fuisset

contra Anglicos et in exercitu

fuisset factiis talis processus contra

non

eam.

quod Ipse loquens, tempore processus, habebatmagnam liabitudinem intrandl


castrum favore sui domini magistri Johannis Son
magistri operum iatoralae (i); et quod, de permissu
Super IV. articulo,

dicit

custodum,

que

in

bis

carcerem ipsius Johannae

compedibus

ferreis, et alligatatn

tena affixa cuidam trabi

ponderata

eam

qudam

fore recludi;

vidit; et in

inlravit,

eam-

una longa ca-

domo

sua fuit

gabia (2) ferrea, in qua dicebatur

non

taiiien vidit

eam inclusam

in

dicta gabia.

Super V. articulo, dicit quod audivit ipsam Johannam fuisse captam in dicesi Belvacensi, et quod propterea cepit

processum contra eam

(3).

Super

aliis

se

refert ad jus.

Super VI. articulo

dicit

quod

in conscientia dicti

loquentis, ipsa Jolianna erat bona catholica, bonae et

honorabilis vitee

compatiebantur

Super VII.

et

ita

se refert

Super VIII.

laborabat fama

et

omnes

sibi.

se refert

Super IX. articulo,


nulla erat alia causa

ad processum et jus.
ad processum.

dicit

quod populus dicebat quod

conderanationis suae,

nisi re-

sumptio habitus virilis, et quod ipsa non portaverat


neque portabat ipsum habitum yirilera, nisi ad hoc ut

non complaceret armigeris cum quibus conversabat; et


quod, semel in carceribus, eam interrogavit cur defe-

(1)

En

(2)

Une

franais

(3) Sic.

matCrc de l'uvre de maonnerie.

catje.

Supplez

dictas Peints Cauchon.

DK RHAKILITATION.
rebat dictuin lial)ltiim virllein;

qu

307

respoiitlit ut supra.

quod audivit, die raortis dicl.nc Johannae,


a magistro Johanne Tressart, secretario rgis Angliae,
quod erat rnortua una fidelis christiana, et quod credebat aiiimam ejus esse in manibus Dei et omnes
Item

dicit

adhaerentes condemnationi ejus esse damnalos.

Super X.

se refert

Super XI.

ad jus.

se refert ad jus.

Super XII.,

quod de

dicit

praemissis captione, incar-

ceratione, condemnatione et exsecutione, fuit et est

publica vox.

MARTINUS LADVENU.

F.

Frater Martinus Ladvenu, ordinis Fratrum Prdi-

catorum,
Super

aetatis
I.

quinquaginla quinque aiinorum.

articulo, dicit

quod

crdit articulum con-

tinere veritatem.

Super IL,
pluries

eam

Anglicorum,

Super

dicit

quod continet veritatem, quia

in Castro

Rothomagensi

vidit

sub custodia

in carceribus ferra tam.

III., crdit

articulum continere veritatem in

forma, credltque quod qurebant Anglici per processum infaraare dominum regem Franciae, eo quod
secum unam sortilegam retineret. Et hoc per finem
illa

qui secutiis est, verisimiliter crdit.

Super I\., dicit quod episcopus Belvacensis tenebat


partem Anglicorum, et quod erat de consiliariis ipsius
rgis; quodque dicta Johanna modo articulato detinebatur; sed nescit

si

jubente ipso episcopo. Crdit

iamen quod, pendente processu, dictus episcopus custodes eidem Johaunae deputaverit.
Sup(3r V. articulo, dicit quod, super prima parte

PROCS

308

ad jus, an esset juclex competens vel


non; sed crdit quod ex odio plus quam ex caiitate,
articuli, se refert

contra ipsam processerunt; nec crdit ipsam

judicatam,

non

tra eos

si

sic fuisse

partem Anglicorum tenuisset, vel con-

fuisset.

Super VI. articule, dicit quod plus eamdem Johannam petentem et requirentem audivit de confessione;
([unm semper

lem

et

dierum suorum

et in fine

reperiit fide-

devotam. Item communis fama tenebat eam

pro bona

et catholica.

Super VII. articulo,

dicit

quod

ad pro-

se refert

cessurn.

Super VIII.,
interrogata

ipsa quaerebat

mittebat judicio

tia

Johanna pluries

dicta

responderetur

reprsentantes

preelati

eum

quod

(i)...,

Summi

sibi

quod

et

respondit quod se sub-

Pontificis,

duceretur. Subjungens

Papa

erat

quod

rogando quod ad

ipse testis, de licen-

judicum, ante latain sententiam, audivit eamdem

.lohannam de confessione, ac minislravit


Cliristi,
sic

fuit

se submitteret judicio Ecclesiae; et

ab interrogantibus quid esset Ecclesia

dum

et dicta,

dicit

utrum

quod devotissime

quod

cum

sibi

corpus

lacrjinis uberrimis,

ncsciret narrare, suscepit.

Super IX. articule,


bitus \irilis fuit

Quoad

et

dicit

una de

quod resumptio

causis

rcsiduuii), se refert

dicti ha-

condemnationis

suae.

ad processum.

Super X. articuio, crdit ipsum articulum continere veritalem.

(1)

Los maiiuscrils porloiU

ici

une abrviation mal lue

colum. La premii're dposilinn de (uillaume Manchon


\>.

L3,

dit

Le Pape

el les prlats (|ui

prsident en

]>ar les {ji^rticrs

rapporte ci-dessus

l'I-lijlise

militante.

DE RIIAIULITATION.
Super XI., crdit articiihim

Super

dlcltquod do

XII.,

300

vcium.

esse

prcXimissls

per

eum

depo-

publica vox et fama.

sitis, est

Sic signatum

Socius.

((

[Delegatio M. Philippi de Rosa in loco D. Canlinalis alio rcccdenlis.]

GuiLLELMUs, miseratione divina

tini-in-Montibus

sacrosanctae

Sancti-Mar-

tituli

Roman

Ecclesi.ie

presLjter, Cardinalis de Estoutevilla vulgariter iiini-

cupatus

in

regno Franciae singulisque Galliarum

provinciis, apostolicae Sedis legatus, dilecto nostro

magistroPhiIippodcRosa,tliesaurarioecclesiRothomageiisis (i), salutem in

cessum nostrum ab hac

Domino. Cum, propter recivitate

Rotliomagensi

in

propria [persona] vacare nequeamus circa receptio-

nem

et

examen testium producendorura

a parte

pro-

motoris deputati in negolio inquisitionis, per nos in

eadem

civitate

dudum

contra

incepto

tangente processum

quamdam Johannam,

fidei

vulgo Piiellam

per queradam episcopiim Belvacensem et


,
Subinquisitorem fidei perperam et errone, ut fertur,

vocatam

agitatura
tia,

hinc est quod nos^ de vestris scientia^ peri-

probitate et diligentia suflficienter informati, vos,

ad, loconostri, recipiendum,

(1)

Philippe de la Rose

ques mois aprs dans

du

jurandum

trsorier de la cathdrale

la poursuite

et

de Rouen.

du sige archipiscopal

examinan-

Il

choua quel-

auquel une partie

chapitre l'appela en concurrence avec Richard de Longueil, le Pape, pour

faire cesser le
ville.

On

ims par

dbat

ayant transfr

voit par les registres

le roi tenir les assises

col. Sl)3.

Delaroque

l'glise

de Rouen

le cardinal

de l'chiquier, que Philippe de

Uist.

de ce tribunal en

la

d'Esloute-

Rose

fut

i51. [Gallia christ.,

de la maison d'Harcourt,

111, p. 322.)

comt.

XI

PROCS

310

dum omnes

quos dictus promotor,

et singulos testes

hujusmodi inquisitionis, coram vobis

in negotlo

et

Inquisitore fidei, conjudice nostro, producere voluerit,

cum po-

haruni srie committimus et deputamus,

testate
testes

citandi

Datum sub

pediens.

hujusmodi

cogendi et compellendi

per censuram ecclesiasticam,


nostro

sigillo

videatur ex-

si
,

Domini

aniio

So-

et depositiones

om-

MccccLii, die sexta mensis maii. Sic sigiiatum

cius.
[Repetitio informationis post recessum D. Cardinalis.];

Sequuntur nomina, cognomiiia

nium

et

singulorum testiura pro parte venerabilis

discreti viri, magistri Guillelmi

scriptis deputati,

clesi

coram nobis,

m legibus

Prevosteau,

promotoris in causa,

licentiati,

et

et a judicibus infra-

Pliilippo de Rosa, ec-

Rothomagensis thesaurario, ad hoc per reveren-

dissimum

in Christo

patrem ac dominum

Guillelmum, miseratione divina


tini-in-Montibus
presbjterum,

etc.^

tituli

dominum

Sancti-Mar-

sacrosanct Romanse Ecclesise


,

propter ejus a dicta civitate Ro-

thomagensi recessum, litteratorie comraisso


tato; et

et

depu-

Johanne Brehalli, sacrae theologiae


etc., productorum; et per nos, The-

fratre

professore

saurarium et Inquisitorem, in venerabilium A'irorum


maiistri

Johannis de Gouis. legum doctoris, canonici

Rothomagensis, etfratris Jacobi Calciatoris,


dinis

[Prdicatorum]

ac Socii

dicti

or-

^^otes et Johannis

Dauvergne, presbjterorum, publicorum, apostolica et


imperiali auctoritatibus

curiaeque

Rothomagensis, notariorum

archiepiscopalis

prsentia, dibgenter et

singulariler rrceptorum, juratorum et

examina torum,

DE RHABILITATION.

311

super articulls dicti promoloris, coram prfato reve-

lendisslmo Ptre et nobis, Inquisitore, datls in hac


tangente processum

causa

fidei

pum

Belvacensem

et

fidei

olim per episeo-

Subinquisilorem ejusdem

fidei,

contra quamdam Johannam, vulgo Puellam nuncupa-

tam,

in dicta civitale, agitatum.


Et primo sequilur tnor tliciorum articulorum qui est

((

Addendo

causa

articulis alias [productis] in

hujusmodi

et injustitie processus et sententiae,

iiiillitatis

contra

facti et latce

lalis

quamdam

dictam Johannam, vulgo

Puellam nuncupatam, Promotor ad hoc deputatus dat


et exhibet articules infrascriptos, super quibus petit,

per vos, reverendissimum in Ciiristo patrem, domi-

numLegatum,

Commissarium

et

ac vos, venera-

bilem patrem Inquisitorem hresis,

testes

per

eum

producendos examinari.
I. In primis,

auxilio

quebantur

((

et

Item,

ipsi

Et

eam prosemortem omnibus

Anglici capitali odio

odiebant, ac

sitiebant.

II.

dicta Jolianna, quia fuerat in

christianissimi rgis Franciae et in exercitu

contra Anglicos,

modis

quod

illius

sic fuit, et est

verum.

cum dicta Johanna multas strages in bello

eam vehementer timebant,


et propterea quaerebant, omnibus exquisitis viis quibus
poterant, eam morti tradere, et quod dies suos finiret,
nec amplius eos vexare posset. Et sic fuit, et est verum.
dictis Anglicis

((

III.

intulerit,

Item, quod, ut hoc

liamento

cum

aliquo colore aut pal-

justitiae facere "viderentur,

tatem Rothomagensem

rum dominio

eam ad hanc

civi-

tune sub tjrannico Anglico-

consistentem, transduxerunt; et contra

PROCS

312

eam,

in Castro, in carcei ibus

cessum praetensum, super causa


impressionem,

et

institui

quemdam pro[perj metum

detentam,
fidei

procurai unt. Et

sic fuit, et

verum.

est

IV. Item, quod, tamjudices, confessores et consul-

((

tores,

quam pronaotor

et alii in dicto

processu inter-

venientes, per illatas eis gravissimas rainas et terrores

ab

rum

, non audebant liberum habere judiomnia ad metum et impressionem Anglico-

Anglicis

ipsis

cium.

sed

agere

si

nolebant

gravia pericula

evitare compellebantur.

Et

Y. Item, quod notarii

eisdem metu

et

minis

Johanna

rei,

et

prout in vero

sic fuit, et est

imo expresse prohibebantur^

per ipsam Johannam prolata,


tione faciebant, inserere;

omittere

et

ex

non

in responsionibus suis loquebatur, scri-

VI. Item, quod notarii ex dicto metu

tebantur,

verum.

in dicta causa scribentes,

bere autacla conficere. Et


((

etiam mortis,

eis illatis a dictis Anglicis,

poterant secundum. v^ritatem


dicla

sic fuit, et est

qu pro

quinimo

verum.

non permit-

in actis

verba

et ejus excusa-

ea compellebantur

nonnulla contra eam facientia, quae nun-

quam

ipsa protulerat, inserere

et est

verum.

cogebantur. Et

sic fuit,

quod eisdem metu et terroribus, nullus


Johann consulere,
causa m pro ea promovere, aut eam excusare,

u VII. Item,

reperiebatur qui auderet dictas


aut ejus
aut

eam

instruere seu dirigere, aut alias

eam

defen-

dere; quinimo nonnulli qui quandoque pro ea aliqua

verba protulerunt, gravissimum vit discrimen passi


sunt,
in

cum

voluerint dicti Anglici eos, velut rebelles,

flumen projicere, aut

fuit, et est

verum.

alteri

morti tradere. Et

sic

DE RIHABILITATION.
'<

VIII. lcm, qiiod dlctam

;M3

Johannam

in carceribus

cum

privatis seu laicalihiis in compctlibus ferreis et

quodque nulhis eidem loqueretur,


ut nullomodo posset sedefendere, etiam appositis Ancatenis, retinebant;

glicisciistodibiis,prohibebant. Et sic fuit,etestverum.

W. Item,
annorum,

quod

dicta Johannaeiatpuella tatis XIX

vol circa, simplex, ir^narajuris aut ritusju-

dicioium, neque ex

se, sine

directoreaut instructore,

eratapta seu habilisadse defendendum in tam gravi et

Et sic fuit, et est verum.


X. Item, quod dicli Anglici, ejus mortem

diffcili
c<

causa.

sitientes,

de nocte ibant juxta carceres, lingentes se ex revela-

eteam hortantes quod, si volebat mortem evadere, nullomodo se submitteret judicioEcclesiae. Et sic fuit, et est verum.

tionibus loqui,

XI. Item, quod examinatores, ut eam in sermone

caperent, illam difficilibus etinvoiutis interrogationi-

bus

et

queestionibus impetebant, et plerumque de

interrogabant eam, de

liis

iliis

quse ipsa quid esset, penitus

ignorabat. Et sic fuit, et est verum.


((

XII. Item, quod eam diu interrogationibus et exa-

minationibus defatigabant, ut, saltetn taedio

affecta, in

ipso multiloquioj aliquod sinistrum verbura abila in-

tercipere possent.

XIII. Item,

Et

sic fuit, et est

verum.

quod spius in judicio vel extra,

in res-

ponsionibus suis ipsa Johanna dixit, asseruit et obtestata fuit

catholicam

quod

quod

ipsa nil vellet tenere contra fidem

et

quid in dictis aut

si

a fide deviaret

ipsa volebat a se depellere et

clericorum judicio stare. Et

XIV. Item, quod

factis suis esset

sic fuit, et est

similiter dicta

judicio

quam

omnia

facta sua judicio

verum.

Johanna, tam in

extra, professa est pluries


Ecclesiae et

quod

se et

domini nostri

PROCS

314

Papae submittebat; et

maie contenta

esset

sic fuit, et est

verum;

aliquid in ea esset

si

et

quod

quod fidem

christianam impugnaret.

XV.

siae dicti

Item, quod dicta verba de submissione EccleAnglici et

faventes, licet essent per ipsam

eis

tam in judlcio quam extra, prolata non peimiserunt, imo prohibuerunt in actis seu praetenso pro-

saepius,

cessu inseri aut scribi

et aliter in

eo scribi procura-

runt, licet mendose. Et sic fuit, et est verum.

XVI. Item, quod fuit et est prter et absque eo


qucidnunquam(i) ipsa Johanna asseruitse noUesubjici
judicioEcclesiae sanctae matris, etiara militantis. Et sic

fuit, et est
(c

verum.

XVII. Item

et in

stare posset dictam

tendo
ipsa

casum

et

eventum

in

quem con-

Joliannam verba de non submit-

idem Promotor quod


Ecclesia minime intellexit, neque pro

se Eccleslae protullsse, dicit

quid esset

congregatione fidelium illud verbum affirmabat; sed


credebat et intelligebat quod Ecclesia

illa,

de qua in-

terrogantes loquebantur, essent illi ecclesiaslici qui ibi


erant,

partem Anglicorum foventes.

XVIII. Item, quod dictusprtensus processus, ori-

ginaliter

primo

in gallico scriptus, fuit

ter in latinum translatus,

minus

fideli-

multis detruncatis dictae

Johannae excusationem contingentibus, et plurimis


additis contra veritatem, ipsis

factum aggravantibus;

sicque dictus processus a suo originali in pluribus et


substantialibus discrepare comperitur. Et sic fuit, et
est

verum.

XIX. Item, quod,

prsemissis attentis, dicti prtensi

processus et sententia,

(1)

nomen judicii

Les manuscrits ])or{cnl itmqiiam.

etsententiae

non

DE RHABILITATION.
merentur, cum non possit
cantcs

judlcium, ubl

dicl

pi timor, arbitrium. Et

jiull-

liberum judicandi

consultores et adsessores

non habent

315

sic fuit,

et

est veriim.
K

XX.

Item, quod, ex praemissis, dictus praetensus

processus est in pluribus sui partibus mendosus

\i-

non perfecte , non fideliter convitiosus, quod nulla ei dbet penitus

tiatus, corruptus,

scriptus

et alias

fides adhiberi.

XXI.

Et

sic fuit, et est

verum.

Item, quod, praemissis et

aliis

ponderatis, as-

sertus processus et sententia sunt nulli et injustissimi,

cum, nullo servato debitojurisordine, a judicibus non


suis, neque juridictionem in hujusmodi causa et persona habentibus habiti et facti reperiantur. Et sic
,

fuit, et est

verum.

XXII. Item, quod ex

alio etiam, dicti processus et

sententia nullitati et manifeste injustitiae subjiciuntur,

quoniam eidem Johannae nulla

fuit data

gravissima causa, se defendendi facultas

fensio, quae juris naturalis exsistit, fuit

ei

in

imo

tam

ipsa de-

penitus de-

negala, per multas et exquisitas vias. Et sic fuit, et


est

verum.

XXIII. Item, quod, licet dictis assertis judicibus


constaret quod prsefata Johanna judicio et determiquod
nationi sanctae matris Ecclesi se submiserat
,

iidelis et catliolica exsisteret, et [ut] tali

communionem

corporis dominici tradendam esse decreverint

terrores et impressiones sustinere

ut hreticara

Et

pn

sic fuit, et est


<(

XXIV.

niliilo-

eorum
non va lentes, cam

minus tamen, nimium Anglicis faventes


ignis injustissime

seu

condemnarunt.

verum.

Item, quod

absque

alia

scularis judicis

PROCS

316

sententia, de facto, dicti Auglici

torum

caterva,

quadam

rabie in

ad supplicium diixeruiit. Et

XXV.

cum
eam

maxiraa arma-

saevlentes, illam

sic fuit, et

estTerurn.

Item, quod dicta Johanna continuo, et prae-

sertim tetnpoi e sui

finis,

catholice et sanctese habuit,

animam suam Deo recotnmittendo


ad ultimum vit spiritum

alta

et

Jhesus usque

voce acclamando;

omnes assistentes, etiam Anglicos inimicos, ad


crjmarum profusionem deduxerit. Et sic fuit, et
ut

ita

la-

est

verum.

XXVI.

Item, quod prmissa omnia etsingula dicti

non juridice, per

Anglici, de facto et

nes

dictas impressio-

contra dictam. Joliannam attentarunt seu

fieri

procurarunt, quoniam dictam Johannam, partes christianissimi rgis Franciae sustinentem

mebant, illamque
bantur

regem

capitali odio

vehementer

odiebant

et

ti-

perseque-

ac etiam, ut ex eo dictum christianissimum.

quod prsidio taliter damnatae mulieris uteretur, infamarent. Et sic fuit, et est verum.
XX\ II. Item quod de praemissis omnibus et singulis fuit et est publica vox et fama, vulgaris assertio,
commune dictum ac notorium in civitate et dioecesi
,

Rotliomagensibus
fuit, et est
w

et in toto

regno Franciae. Et

sic

verum.

Praemissos articulos dat, exhibet et producit idem

Promotor, ad omnes meliores


scit et dbet, salvo

fines et efFectus

quibus

jure addendi, corrigendi, etc., et

dandi, suis loco et tempore, alios articulos longiores,

prout causre
prout fuit

raeritis expediet.

et est

moris.

Et protestatur,

etc.,

DE RHABILITATION.

317

DeinJe soquilur tnor attestationuni teslium super pra;inscrlis

produclorum

arliculis

et exaniinatoruni.

NICOLAUS TAQDEL.

D.

Discretiis vir, dorainus Nicolaus

Taquel, presbjter,

rcctor scu curatus ecclesiae parochialis de Basquevilla

Rothomagensls

annorum,

dloecesis, aetatls quinquai^inta

vel circa

duorum

juratus et examinatus die luiise,

octava mensis maii.

Super
ticule,

quod crdit contenta in arimo etiam de omnibus tenenti-

arllculo, dicit

I.

nedum de

ipsa,

bus partem domini nostri Rgis.

Super

quod

II., dicit

fama vulgaris

Super

cessus, fuit

sistendum

quod

civitatis taliserat.

articulo

II.

crdit sicut supra, et

dicit

quod, circa mdium pro-

vocatusper duos notarios processus ad

cum

eis,

in carceribus castri

et

quod

vidit

as-

eamdem Johannam

Rothomagensis, in quadara turri

versus campos. Et fiebat processus hujusmodi expensis


rgis Anglirt", ut dicebatur (i); sed

demetu

et

impres-

sione, de quibus fitmentioin articulo, nihil percepit.

Super IV.,
pressionem

eodem

articulo

Super V.,
sibi

dicit quod non vidit neque percepit imneque minas aut terrores, de quibus in

videtur

fit

dicit

quod

mentio.

quod non percepit, ut supra; imo

notarii fideliter scripserunt.

Super VI. articulo

metum, nec
bus

(1)

quod non percepit aliquem

vidit prohibitiones seu coactiones

in articulo

Voyez

dicit

pamii

fit

de qui-

mentio.

les pices qui suivent le

procs

juges et assesseurs sur le trsor du roi d'Angleterre.

les

mandats dlivrs aux

PROCS

318

Super VII.

quod non

dlcit

est

aut habuerlt consllium, aut

rit

non

quia

fuit

memor quod

fiierit sibi

petie-

oblatum,

ab initio processus (i). Nec aliud

scit

de

residuo articuli.

Super VIII.,

quod bene scit quod dicta Johanna


eam aliquando in
aliquando non obstante infirmitgte

dicit

erat in carceribus, ut supra; et vidit

compedibus
sua; et

diam

et

quod

ostii

unus Anglicus qui habebat custo-

erat

camerae et carceris, sine cujus licentia nemo

poterat, nec etiam judices poterant, ad

eam

accedere.

quod bene sibi videtur quod dicta


Johanna erat aetatis xix annorum, vel circa, ex inspectione ejusdem; quodque erat simplex sicut mulier
Super IX.,

talis aetatis,

dicit

aliquando bene loquens in materia, et

ali-

quotiens varians et ad quaesita non respondens. Nec


aliud scit.

Super X.,

quod bene

dicit

audivit per villam

quod

Anglici de nocte, in absentia judicum, conturbabant

eam, dicendo aliquando quod moreretur, aliquaiido


quod expediretur; sed si fuerit verum, nescit.
Super XL, dicit quod fuit praesens quando aliqui
judicum faciebant

ei interrogatoria bene difficilia ;


quibus respondebat quod ad eam non spectabat res-

et quod ad eos se referebat. Et aliqui doctorum assistentium aliquando sibi dicebant Vos

pondere,

dicitis

bene, Johanna.

Super XII.,

dicit

quod

ipsa

Johanna, aliquando at-

tdiata pluribus interrogalionibus, petebat dilatio-

(1)

Ayant t

institu greffier

effectivement admis dans


p. 149.

la

pour

cause

le

<ju'

compte du vice-inquisiteur, il ne
l'
mars fi31. Voyez t.

partir du

fut

I.

DE RHABILITATION.

319

nera usqun in crastinum; et concedebatur

ei.

Super

pluries audivit ab

eadcm

l'csidiio, nlhil scit.

Super XIII.,

dicit

quod

quod

Jolianna contenta in articule, et

Et

dicere aut facere contra fidem.

crdit

nollet aliquid

hoc scriptum

esse in processu.

Super XiV.,

quod

dicit

crdit audivisse a dicta Jo-

lianna, in elFectu, verba contenta in ipso articulo.

Super XV.,

quod non recordatur

dicit

vidisse ali-

queni Anglicum in examine diclce Johannae,

tum custodem; nec recordatur de


facta super his

qu

tis,

non faciebant ad

Super XVI.,

dicit

cirai sexti articuli

aliqua proliibitione

processum, quamvis

fftciebant ad

proliiberentur aliqua conscribi

nisi dic-

qu,

judicio loquen-

causa m.

quod

nescit

quod

illa

verba de-

fuerunt inserta in processu, nec re-

cordatur ipsam Johannam in toto processu dixisse se


nolle subjicere judicio Ecclesiae, quamvis

eam

viderit

aliquando perturbatam; et tune, prout dicit loquens,

eam
dimittebatur aliquando usque ad crastinum diem
doctores, qui ibidem assistebant, dirigebant

et

se-

quentem.

quod aliquando expositum fuit per doctores dict Johannae quid erat Ecclesia; et tune dicebat quod credebat, et se submittebat judicio Ecclesiae. Nec aliud scit de contentis in
Super XVII. articulo,

dicit

articulo.

Super XVIII. articulo,


tarii fideliter

dum

dicit

in latino,

crdit

quod no-

secundum quod materia et verba reaudivit quod magister

quirebant. Et de translatione

Thomas de

quod

scripserunt, interdum in gallico, inter-

Courcelles fuit oneratus de transferendo

PROCS

320

processum de gallico in latinum; sed

si

aliquid fuerit

mutatum, additum aut diminutum, nescit.


Super XIX. articulo dicit quod supra dposait
,

quidquid

scit; et

Super XX.,

dicit

quod processus habet quod

fuit capta in dioecesi et territorio

De

sibus.

jus.

dicit ut supra.

Super XXI.,

Johanna

de residuo, serefert ad

dicta

Belvacen-

residuo se refert ad jus.

Super XXII.

respondit prout supra

in septimo

articulo.

Super XXIII.,

dicit

quod non

tione corporis Christi

fuit

prsens in recep-

sed fuit notorium

quod

ipsa

Johanna, anteejus mortem, eadem^die, recepit corpus


loquens

et Tenit

post susceptignem, in ca-

Christi

mra

qua fuerunt interrogationes

factae.

Item, dicitquod nunquampercepitin eadem Johanna

quin

esset

bona catholica; fuitque eidem Johann data

licentia recipiendi

sente,

licet

postquam

non

corpus Christi, ipso loquente prae-

fuerit prsens ad perceptionera.

fuit sibi

ad locum dicti supplicii,


tiones ad

Et

dictum, parm antequam veniret


fecit

pulchras et devotas ora-

Deum, beatam Mariam et Sanctos, unde plures

praesentes fuerunt provocati ad lacrjmas, et prsertim

magister Nicohus Loj'selleur, promotor in causa (i);


qui

dum

flendo recederet a societate dictae Johannae, et

obviaret cuidam turbae Anglicorum exsistentium in

curte castri, increpaverunt

nando

sibi et

eumdem

Loyselleur, mi-

vocando eum proditorem; de quibus ver-

bis valdetimuit, et, sinedivertendo adaliosactus, adiit

dominum comitem
(1)

Erreur du tmoin

il

de TVarviky ut prservaretur; et,

n'tait

quo

le

directeur de Jeanne.

DE RHABILITATION.
fuisset Ipse cornes, crdit ipse

iilsi

Loiscllcur

dicit

vlri ccclesiaslici a
tia

loquensquoddictus

fiiibsct iiitcrlcctus.

XXIV.,

Siipcr

321

recesserunt

quod, scntentia

Ecclesiae Inla,

loco uhi fuit lala hujusmodi scnten-

et ipse

loquens etiam recessit. Et nihil

aliud scit.

Super XXV., dicitquod non


fuit

fuit praesens

dum

passa

supplicium; sed audivit quod ipsa Johanna pie et

nomen

catholice ohiit, invocando

Jhesu

[el] beatae

Mariae Virginis.

Super XXVI., dicit quod bene crdit quod, si dicta


Jolianna non portasset guerram Anglicis, non ita diligcnter et ncriter contra
[hoc], crdit
suae et

de

processissent

et

quod tendebant ad exaltationem

cum

partis

depressionem rgis Franciae.

Super XXVII.,
et

eam

dicit

est publica

illis

quod

vox

et

illa

qu

fama

dixit vera sunt,

in civitate

Rothoma-

gensi.
D.

PETRUS BOUCHIER.

Dominus Petrus Bouchier , presbjter,


quaginta quinque annorum, vel circa
si parochialis de Bourgeauvilla
sis, testis

productus, receptus

tatis quin-

curatus eccle-

Lexoviensis dioece-

juratus et examinatus

die lunae praedicta.

Super I. articulo, dicit quod crdit primum articulum continere veritatem, praesertim quia levaverat
obsidionem Aurelianensem.

Super IL,

hannam,
Super
II.

quod Anglici tenebant eamdem Joquod bene voluissent eam mori.


articulo, dicit quod fuit deducta et tra-

dicit

et crdit
III.

21

PROCS

322

De impressionibus

ducta slcut cavetnr in articulo.


aliis in

et

articulo contentis, niliil soit.

Super IV. articulo dicit quod de toto articulo nihil


scit, iiisi quod unus clericus Aiiglicus
baccalarius in
,

tlieologla, custos privati sigilli Cardinalis

Angli (i),

prsentis, exsistens in prima prsedicatione in coeme-

ibi

Audoeni Rothomagensis,

terio Sancti

facta,

dirigendo

verba domino episcopo Belvacensi, judici dict Johannae


bilis .

jecit

dixit

a Expediatis;

De quo

ipse episcopus

processum ad tenam

aliud

facerel,

vos

quodque

maie contentus, pro-

dicens

nlmis favora-

estis

quod

illa

die nihil

faceret juxta conscientiam

suam.

Super V.

nihil scit, quia

non

fuit

prsens in pro-

non

fuit

prsens.

cessus deductione.

Super VI. nihil

Super VII.
sedens supra

quia

scit,

quod erat sola


audivit quod respon-

nihil similiter scit, nisi

quamdam sedem,

et

tamen si petieril, aut fuerit


denegatum consilium. Nec aliud scit super illo ar-

dit sine consilio; nescit


ei

ticulo.

Super VIII. articulo,

dicit

in carceribus, in Castro

erat ferrata
licentia

nec

cum

quod bene

Rothomagensi

todiam ejusdera. Et non


fuisse incluses (2)

erant trs claves

cum
cum

quod

vidit

et qui

erat

sed nescit an

ea aliquis loquebatur

aliquorum Angllcorum,

cere, quin essent

scit

nisi

de

habebant cus-

ipsam exeuntem de car-

ea aliqui Anglici,

quos crdit

ea in quadam camra, in qua


quarum unam custodiebal dorainus

Cardinalis aut prfatus baccalarius, Inquisitor aliam


(1)

Winchester.

(?)

Les manuscrits, inclusa.

DE RHABILITATION.
et domiiius

Johannes

summe timebant
Super IX.
XIX annoriim

Beiiediclte,

Aiiglici ipsi

dicit qiiod
,

323

promolor, aliam;

et

ne ipsa evaderet.

jiidiclo lo()ucntis, crat tatis

vel circa, cjuodqiie diccbatur

Nec

satis discreta in suis responsis.

quod

erat

aliud scit.

Super X. nihil scit, nec super hoc aliquid audivit.


Super XI. et XII. nihil scit quia prsens non fuit
,

in

examine

et responsis ejusdeiii.

Super XIII.,

dicit

quod non

fuit

prsens in processu;

Sanctum Audoenum, junctis manibus, dixit alta voce quod se submittebat judicio Ecclesi, deprecando sanctum Michaelem quod eam dirigeret et consuleret.
Super XIV., dicit hoc non vidisse; sed audivit a pluribus quod ipsa Johanna, in examinatione sua, pluries dixerat se submittere domino nostro Pap
et
quod duceretur ad eum.
Super XV. etXVI. articulis, nihil scit, quia prsens
non fuit in processu.
Super XVII. dicit quod de interpretatione quara
facit dominus Promotor, se refert ad intellectum
sed post praedicaliouem factara apud

dict Jolianu.

Super XVIII.,

dicit

quod audivit dici quod processus

fuit in latino conscriptus.

Super XIX.,

XX.

et

XXI.

articulis, se refert ad

jus.

Super XXII.,
audivit

quod

dicit

ipsa

quod

Johanna

nihil aliud scit nisi


sola respondit, et

quod

absque

consilio.

quod, quantum vidit dictam


eam semper bonam christianam et
bene devotam. Et scit quod fuit sibi delatum corpus
Super XXIII.

Johannam

novit

dicit

,,

PROCS

324
Christi

in Castro

ceretur ad Vtus

De

busta.

Super

ecclesiasticum

clientes regios;

sed quld

ii

ibi

in recessu

fuit

antequam du-

prdicata et com-

residuo, se refert ad prucessura.

XXIV.

alii officiai

in loco cai ceris sui

Mercatum , ubi

dicitquod, senteutla
fuit

ducta ad scafaldum Ballivi per

quo

in

per judicem

lata

scafaldo eiant Ballivus (i) et

sseculares; ubi aliquandiu stetit

dixerunt aut fecerunt nescit,

ipsorum,

Super XXV.

cum

nisi

ipsis;

quod

fuit igni tradita.

quod cum ligaretur implorabat


seu invocabat ipsa Johanna sanctum Michaelem specialiter. Et vidit eam usque in finem bonam christianam pluresque assistentes, usque ad decem millia
fientes et lacrymantes , dicentes quod erat magna
dicit

pietas.

Super XXVI. dicit quod crdit quod Anglici eamdem Johannam magis timebant quam residuum totius
,

exercitus rgis

moti

Franciae, et

idere suo

quod

illo

intuitu erant

ad faciendum hujusmodi processum

contra eam.

Super XXVII.,

dicit

quod ea quae deposuit vera sunt

etnotoria, maxime in civitate Rothomagensi.


M. NICOLAUS DE HOUPPEVILLA,

Vcnerabilis et discretus vir, magister Nicolaus de

HouppevlUa,

in

tlieologia

baccalarius,

Rothomagi

oriundus, tatis sexaginta (2) annorum, vel circa,


juratus et examinatus die lunae, octava maii.
(1)

Jean

de Rouen,
(2)

le Bouteiller, alors bailli


t.

de Rouen

Manuscrit Notre-Dame, RoChomagensis

novem,

etc.

et

de Gisors. (Dlsoiillet, Hist.

1, p. -|-121-|-.

dicesit

tatis qninquaginta

DE RHABILITATION.
Super

1.

quod

articiilo, dicit

creillt

32.')

nrticulum esse

veriim; nec unqiiam habiiit aesllmationem quod, pro


zelo fidei nul

oam reducendi ad bonam sectam, hoc

f'eceriut Aiii^lici.

Super

II.

dicit

fama publica

et

quod

crdit articulum esse verurn,

totius civitatis erat talis.

Super

III.

articule, dicit (juod bene scitquod ipsa

Johamia

fuit

adducta ad hanc civitalem Rotliomagen-

sem per Aiii^licos, et posita in carceribus, in castro


Rothomagensi et fuit procuratus processus per eosdem Anglicos, ut crdit; sed de metu et impressione
non crdit, quantum ad judices imo vohintarie hoc
fecisse maxime episcopum Belvacensem, quem \idit
reverti de qurendo eam
et refereiitem legationem
suam rgi et domino de TVannck, dicendo laetanter et
j

non

exsutanter quaedam verba, quae

postmodum

intellexit;

locutus est in secreto dicto

et

domino de

IVarvik. Quiddixit, nescit.

Super IV.

dicit

quod, judicio suo, judices

et adses-

sores erant pro majori parte voluntarii; et de abis, cr-

quod plurcs limebant, maxime quia audivit a masuam opinionem


in scriptis, quae non fuerat grala dicto episcopo Belvacensi
imo fuerat repuisa, dicendo sibi quod non
dit

gistro Petro il/f/^/erquod ipse dederat

immisceret in opinione sua dcrta

cum

theoiogia, et

quod relinqueret dcrta juristis. Praeterea dicit quod


quod fuerunt minae illal per comitem de
TVaivik fratri Ysambardo de Petra, ordinis Fratrum

audivit

Praedicatorum, qui

interftiit

quod submergeretur

nisi taceret

proccssu, dicendo

in
,

eo quod dirigebat

verba dictce Johannse, tune repetendo ea notariis; et


crdit

hoc audivisse per organum

fratris

Johannis Ma-

PROCS

326
dicti ordinis

gistri

quod

ipse loqueiis

cessus,

tune Suliinquisitoris. Item, dicit

iiiia

die vocatus, in principio pro-

non Yenit, aliunde impeditus


non fuit receptus imo

die veniens,

et in

secunda

a dicto

domino

episcopo Belvacensi fuit depulsus; et quia antea dixe-

cum domino

rat, conferendo

Micliaele Colles

quod

periculum erat intentare dictum processum, pluribus


de causis

istud

verbum

fuit

relatum

ipsi

episcopo

pro qua causa procuravit ipse episcopus ipsum loquen-

tem

Rothomagi detrudi , a quibus fuit expeditus ad preces domini tune abbatis Fiscampnensis. Audivitque loquens quod per consilium
in carceribus regiis

quorumdam, quos
cieodum

ipse episcopus vocaverat

ad hocfa-

deliberatum quod ipse loquens exsul

fuit

mitteretur in Angliam vel alibi, extra liane civitatem

Rothomagensem,

nisi

intervenisset supplicatio dicti

quorumdam amicorum suorum. Item, scit


multum timeviditque eum plurimum perplexum durante pro-

abbatis et

de certo quod prfatus Subinquisitor


bat,

cessu.

Super V. articulo,

dicit

quod non

fuit in processu;

sed audivita dicto magistro Johanne Magistri

Johanna semel conquesta

est

gatoriis quae sibi fiebant, et

interrogatoriis quae

super

quod

ipsa

difficilibus interro-

quod nimis vexabatur ex

non pertinebant ad processum.


dicit quod audivit ex quodam

Super VI. articulo,

rumore

quod

notarii prohibebantur aliqua scribere

ex dictis suis.

Super VII. dicit quod crdit ipsum articulura esse


verum, et quod fama talis erat in hac civitate Rotho,

magensi.

Super VIII.

dicit

quod

scit

quod

dicta

Johanna

DE RHABILITATION.
erat in carceribus caslri
Aiii^licos dimt.axat.

327

et (|uod custodiebatur pcr

Et super residuo, erat fama pu-

blica.

Super IX.

dicit

quod

crdit ipsairi Joliaiinam ha-

buisse selalem de qua in articulo


in

eodem

stantin

fit

mentlo,et

articulo contenta fore vera; et

caetera

quod Con-

ejusdem Johann multos arguebat quod

ipsa

habuerat spirituale juvamcn.

Super X. articulo,

dicit

hac civitate Rothomagensi

quod fuerunt rumores,


,

in

quodalicjui, fingentes se

armatos de parte rgis Franci, introducti fuerunt

cum ea occulte,

suadentes sibi quod se

non submitteret

judicio Ecclesiae, alioquin assumrent judicium supra

eam; erantque rumores quod, propter illam persuasionem, ipsa Johanna postmodum variavit in submissione Ecclesiae.

Super XI., ut supra deposuit

dicit

quod

audivit

Johanne Magistri, quod de nimis difminus pertinentibus interrogatoriis con-

a dicto fratre

cilibus et

(luerebatur.

Super XII., crdit ipsum articulum


quia fama erat

talis

esse

verum,

ferebaturque quod fiebant

sibi

fracta, captiosa et semi-iiiterrogatoria.

quod rumor

erat, in hac civitate

Super XII.

dicit

Rothomagensi

de contentis in articulo, usque ad va-

riationem

de qua supra deposuit.

Super XIV.

dicit

quod crdit articulum esseverum,

et erat. rumor talis.

Super

XV et

XVI.

articulis, dicit

quod

se refertad

processum.

Super XVII.,
articulo.

dicit ut supra deposuit, in

decimo

PROCS

328

Super XVIII.
aut in latino

ai ticiilo, dicit

fiierit

Super XIX.,

si

in gallico

et

quod, secundura serisum suum,


adliuc sentit, magis dbet dici

vohintaria et alfectata persecutio

Super XX.,

iiescit

scriptus processus; nec aliud scit.

dicit

prout tune sensit

quod

dicit

quod

Super XXI. articulo,

qnam judicium.

se refert

ad processura.

dicit ut supra deposuit, in

decimo nono articulo.


Super XXII., dicit quod crdit ipsum articuluin
verum.

esse

Super XXIII.,
fuisse

nostri

dicit

quod

crdit ipsam

Johannam

bonam catholicam,* recepitqiie corpus Domini


mane qua fuit exsecuta. Et residuum articuli

crdit esse

Terum.

Super XXIV. articulo


dicit quod vidit ipsam
Johannam plurimum lacrymantem, exeuntem de Castro, duci ad locum supplicii et utimae praedicationis,
per centum. et viginti liomines vel circa
quorum
,

aliqui gerebant clavas et alii alios gladios;

compassione, non voluit

ire

unde, motus

usque ad locum supplicii.

Super XXV. articido, dicit ipsum articulum esse


verum, secundum rumorem etfamam publicam liujus
civitatis Rothomagensis; sed de se nihil audivit ab ea,
quia non fuit in exsecutione.
Super XXVI. articulo, dicit quod crdit articulum,
continere veritatem; et

ita

erat fama in hac civitale

Rothomagensi, yidelicet quod

ipsi

Anglici proccdebant

ex odio et timor, ac etiam ad dilFamandum regem


Franciae.

Super XXVII. articulo, dicit quod continet


tem etiam nemine discrepante.
,

verita-.

DE IIHAHILITATION

329

JOANNES MASSIEU.

n.

Dominus Johannes MassieUy presbyter, tatls quinquaglnta qiiinque annorum, curatus, pro altra portione, ecclesicc parochialls Saiictl-Candidi-Senlorls (i)

Rothoraageiisis, jiiratus et examinatus die lunae prdicta.

Super
tiiiere

artlciilo, dlcit

I.

quod

crdit articulum con-

veritatem.

Super

II.

articulo, dicit

quod etiam

articulum esse verum; et hoc

custodiam ejus erant quinque

quorum

trs erant

satis

ipsum

crdit

palebat, quia ad

Aiii^lici

de nocte inclus

de die et iiocte,

cum

duo extra carcerem.


Super III., dicit quod dicta Johanna

ea

et

de

die (2) erant

fuit capta in

dicesi Belvacensi, et adducta ad houe civitatem

Ro-

lliomai^ensem, etposita in Castro Rothomagensi, in car-

quoad metum et impressionem, dicit quod


magister Johannes de Castellione, tune archidiaconus
cere; sed,

Ebroicensis, doctor in theologia, aliquando reperiens

quod fuerant factae eidem Johann nimis difliciles


qustiones, impugnabat modum procedendi, dicendo
quod non debebat sic procedi in materia. Cujus occasione, j)luries dictum fuit sibi per alios assistentes in

processu quod rumpebat eos


((

Oportet quod acqulctem

propter

quam causam

quem non

ne

recolit,

et ipse

respondebat

conscientiam

fuit sibi

meam;

inhibitum, sed per

(3) ampliiis ibi

veniret, nisi

mandatns.
(1)

Saint-Cande-le-Vieux, paroisse qui relevait de l'vch de Lisieux

quoique situe Rouen.


(2)

Manuscrit 5970, de nocte.

(3)

Les manuscrits

nisi,

en toutes lettres

avec une abrviation sur

le n.

PROCS

330

Super IV.
dictae

articule), dlclt

Johannre

ipse loquens erat decanus Chrisliani-

Rothomagensis,

tatis

et

de carcere ad examen

conducebat dictam Johannam

et

de exaiTiine ad carcerem, at-

non erat aliquis


processui quin timeret, motus ad hoc

que stabat semper


de assistentibus

quod, tempore processus

examine

in

ejus; et

dicendum, quia cum, post primam. praedicationem,

quadam

die sanctae Trinitatis, post

meridiem,

Johanna resumpsisset habitam virilem,

et

ipsa

hoc narra-

Andre Marguerie tune supervenienti

retur magislro

Rothomagensi ipseque Marguerie responquod oportebat scire causas resumptionis ipsius


habitus, et quod non sufliciebat eam videre in dicto
habitu statim quidam Anglicus
tenens quamdam
hastam in manu sua, vocavit ipsum Marguerie tratre
in Castro

deret

.-rmignac! levando hastam

eum; propter quod

quam

contra

tenebat

aufuglt dictus Marguerie^ timens

ne percuteretur; qua occasione

fuit

infirmus, seu

valde turbatus. Et, de timor loquenlis, dlcit quod,

cum
chii

circa initium processus, ex parte

Turquetil

fuisset

domini Eusta-

relatum aliquibus de Castro Ro-

thomagensi quod ipse Turquetil audiverat

quem

dicebat super hoc interrogasse

viderat in ipsa Johanna nlsi


sibile

noverat in ea

loquens per

bonum,

loquente,

quod nondum

et nihil

reprehen-

propter hoc fuit mandatus ipse

dominum episcopum Belvacensem,

ipsum loquentem durissime, ex


pavit, slbi dicendo

quod

dictis verbis

nisi essent

qui

incre-

amici sui, fuisset

projectus inSequanam. Etulteriusdicitquod tractantes

dictum processum, cogebantur magis complacere voluntati Anglicorum quam justiti et quod doctores
;

qui audiverunt processum, favorizabant pro Anglicis.

DE RHABILITATION.

331

Super V. articulo, dicil qupd in diclo processu,


domimis Guillclmiis MaicJion scrihebat; et recolit
qiiod ipse Manchon non scribebat ad bbitum aliquo,

rum,

iiiio

quod

ipsa

pro veritate scribebal

Johanna super

reperiebatur quod

et

aliquando Caciebat

dlfllicultale

Manchon bene

recolebatur, et

iuteUii^ebat et scri-

bebat.
,

dicit

quod

Super VII. articulo,

dicit

quod

Super VI. articulo

crdit

quod nota-

rius fidelitcr scripsit.

in

ipse

loquens erat

scafaido, in prima prdicatione, ciim dicta Jo-

lianna; et legit sibi schedulam abjurationis; et,


ipse loquens, ad petitionem et

requestam dict Jo-

hannae, instrueret eam, ostendens sibi periculum

imminebat

ei

articuli per

vel

non

deabjuratione,

cum

nisi prius

quod

viderentur

ipsi

Ecclesiam, an ipsa deberet eos abjurare

hoc videns magister Gulllelmus Erard^

prdicator, interrogavit loquentem quid diceret sibi;

cum

Lego ei istam schedulam


quod ipsa Johanna diquod signet eam
cebat quod nesciret signare tune ipsa Johanna dixit

et

respondisset sibi

et dico

et
:

quod

olebat articulos

\ ideri

et deUberari

per Eccle-

non debebat abjurare istam schedulam,


requirendo quod poneretur in custodia Ecclesiae et
araplius non poneretur in manibus Anglicorum. Illico
dictus Erard respondit quod ipsa Johanna non habesiam, etquoc!

retampliorem dilationem
juraret dictam schedulam

et

quod,

nisi ipsa

tune ab-

prsentialiter cremaretur ;

prohibuitque idem Erard dicte loquenti, ne amplius

cum

dicta

Johanna loqueretur, aut

sibi

aliquid con-

suleret.

Super VIII. articulo, deponit simpliciter totum

ar-

PROCES

332

ticulum esse verum. Et de ciistodia

jam supra de-

posuit.

Super IX. articulo,


erat tatis xix aut

tum simplex,

diclt

quod, judicio loquentis,

xx annorum;

quod gestu mul-

et

sed in responsis discreta et prudens.

Super X. articulo, dicitquod nescitde vera scientia,


super hoc deponere; sed audivit quod raagister Nicolaus LofseleuVy fingens se Gallicum captivum
glicis,

An-

quandoque occulte intravit carcerem dictae


etsuasitsibi quod se non subniitteret judi-

Johannse

cio Ecclesi, alias inveniret se deceptam.

quod bene recolit quod


eidem Johann fracta interro-

Super XI. articulo,


frquenter
gatoria

et

fiebant

dicit

concurrebant interrogatoria

difficiila

pluribus; et, priusquara uni respoudisset, alius facie-

bat aliam interrogntionem, unde erat maie contenta,

dicendo

Faciatis

unus post alium

Et mirabatur

loquens qualiter poterat respondere interrogationibus


subtilibus et captiosis sibi factis; et

quod homo

litte-

ratus vix bene respondisset.

Super XII.,

dicit

articulum esse verum; et durabat

examen ipsius communiter de octava hora usque ad


undecimam horam.
Super XIII.,
audivit,

dicit

articulum esse verum, quia pluries

abore ejusdem Johann, quod nunquam per-

mitteret Deus ipsam aliquid dicere aut facere

quod

esset contra catliolicam fidem.

Super XIV. articulo, deponit ipsum articulum esse


in forma; de vera scientia addendo quod audivit ipsam Johannam dicentem judicibus quod, si per

verum

cam

aliquid

minus bene dictum aut factum

esset,

vo

DE RIIAIULITATIOW.
Icbat

ici

333

coirigere et eraeiidare, aibitrio

dominorum

judicum.

Super

XV.

nrticnlo se relerl ad processum.

Super XVI.
contenta

quod lumquam audivit


ah ore dictae Jobannae , imo con-

ai ticulo, dicit

In artieulo

trarlum, ut supra dlxit.

Super XVII.,

nam dicentem

me

quod bene audivit dictam Johan Vos

dlcit

doctoribus eam interrogantibus

interrogatis de Ecclesia triumphante et miblante;

ego non inteUigo terminos


tere Ecclesi, sicut decet

Super XVIII.,
scriptum

illos; sed

bonam

volo

me submit-

christianam.

quod \idit processum in >allico


postraodum totum processum con-

dicit

et crdit

scriptum fuisse in latino. De

aliis

contentis in artieulo

nescit.

Super XIX.,

quod

vidit

fuit injuste

XX.

et novit

et

XXL,

dicit

quod, secundum

de dicta Johanna et in ea

ipsa

condemnata; motus ad hoc dicendum quia,

prout audivit

a dicta

Johanna

die sanct Trinitatis,

de mane, ipsa Johanna jacente in lecto, custodes ipsius


abstulerunt habitum muliebrem a lecto suo, et repo-

suerunt supra lectum hujusmodi habitum virilem;

quodque , licet requisivisset a dictis custodibus dictum


habitum muliebrem sibi restitui ut surgeret a lecto
et purgaret \entrem, denegaverant sibi tradere, dicendo sibi quod alium a dicto virili non haberet; et
,

cum

quod ipsi bene sciebant quod per


judices eidem Johann fuerat prohibitum neresumeret
ipsa eis diceret

habitum virilem, nihilominus denegaverunt eidem


Johannee ipsum habitum muliebrem tradere; et tan-

dem, compulsa

ncessita te, ceperat

ipsum habitum

,,

PROCS

334

virilem; et, postquam fuisset visa in

habitus per dictam totam diem

illa

resumptione

in crastinum fuerat

habitus muliebris. Et fuit resumptio

sibi restitutus

pro qua fuit judicata

dicti habitus principalis causa

relapsa et condemnata.

Super XXII.,

Johanna

petiit

quod, ab

dicit

initio processus

habere consilium ad respondendum

cuii diceret se esse siraplicein

ad respondendum; cui

responsum fuit quod per seipsam responderet,


vellet, et quod consilium non haberet.

Johanna recepit

sicut

quod bene scit quod


corpus dominicum in carcere,

Super XXIII. articulo,


dicta

ipsa

dicit

ante ejus praedicationein et ejus derelictionem

per

raanus fratris Martini Ladvenu, de licentia episcopi


Bevacensis et Subinquisitoris, ad instantiam dict

Johann hoc
per

petentis; et fuit ipsum corpus delatum

quemdam dominura Petrum multum


,

ter, supra

nea ipsius

patenam

calicis,

calicis, sine

absque superlicio

inAolutum coopertura

lumine

et sine comitiva

et stola. Dicit ulterius

Johanna, post binam confessionem


factam

irreveren-

quod

ipsi fratri

li-

et

dicta

Martino

ipsum corpus dominicum, praesente loquente,


cum magna lacrymarum profusione

devotissime et
suscepit.

Super

XXIV.

articulo,

dicit

quod

predicatione

maglstri Nicolaj JMidi, in Veteri Mei'cato fnita

Johanna

fuit derelicta a viris ecclesiasticis.

cessis, fuit ducla

scularis, ad

Super

locum

XXV.,

dicta

Quibus re-

absque sententia alicujus judicis


supplicii.

dicit

quod

dictus articulus continet

,
,

DE RI-HABILITATION.
veritatem in toto
iinm

XXYl.

nec uiiquam vidit aliquam perso-

linivlssedies suos.

lia catliollcc

Super

335

quod

nrliculo, dicit

crdit sic fuisse

processuui contra dictam Johannain, ex causis conet

quod prdicator qui primam

fecit,

locutus fuit de rei^no Franciae

tentis in articule,

prdicationem
lioc

modo,

in eiFectu

tui

o Johanna
tibi

et

rcgnura Franci

vocatum

putatiini es et

principes

olim re-

cliristianissum, regesque

rex tuus, qui se

adha-rendo et dictis

credendo, elctus

tuis

et

nunc vero per t,


dicit regem Franciae,

christianissimi;

est

haereticuset schismaticus! hoc trina voce repetendo.

Cui
u

assurgens ipsa Johanna

Reverentia vestra salva

quia volo vos scire quod

respondit

non
non

est
est

dicendo

verum ut

dicitis

inter vivos chris-

tianissimos eo melior catholicus.

Super XXVII.
et

dicit

quod

illa

qu deposuit

fuerunt

sunt notoria in hac civitate Rothomagensi.

M. NICOLAUS CAVAL.

Venerabilis et discretus vir, magister Nicolaus


val, presbyter, in leglbus licentiatus, canonicus

thomagensis,

aetatis

sexaginta

annorum,

CaRo-

vel circa

juratus et examinatus, die lunae praedicta.

Super I. articulo, dicit quod crdit quod Anglici


non habebant raagnam dilectionem erga eamdem Jo-

hanna m.
Super IL,

dicit

quod bene

crdit contenta in arti-

culo.

Super
dicta

III.

dicit

Johanna erat

quod communis fama

erat

quod

in carceribus, in castro Rothoraa-

PROCS

336

quod fuit factus processus in causa fidei


contra eam; sed de residuo articuli nescit quid dicere.

gensi, et

Super IV.

nihil scit.

Super V.,

quod super

dicit

ipso nescit aliquid de-

ponere.

Super VI.

dicit se credere

quod

notarii fideliter et

cessante raetu scripserunt.

Super VII.

Super VIII.
ceribus

nihil scit.

quod

dicit

dicta Jolianna fuit in car-

Rothomagensi. De

in Castro

aliis, nihil scit.

quod \idetur ei quod erat bene


juvenis ; de responsionibus autem ejusdem , dicit
quod, dum semel audivit eam in plena aula (i), satis
Super IX.

dicit

prudenter loquebatur.

Super X. articulo,

dicit

quod

nihil scit,

nec aliquid

super hoc audivit.

Super XI.
et

XVIII.

XII.

XIII.

XIV. , XV. , XVI., XVII.

nihil scit.

Super XIX.,

XX.

et

XXI.,

ad jus et pro-

se refert

cessum

Super XXII.,
Super XXIII.
busta;

si

nihil scit.
dicit

quod bene

scit

quod

fuit

com-

juste vel injuste, se refert ad jus et pro-

cessum.

Super

XXIV.

Super

XXV.,

dicit

dicit

quod

nihil scit.

quod non

fuit praesens in

con-

demnatione nec in exsecutione nec vidit turbam


Anglicorum; audivit tamen a nonnuUisquod clamabat
,

(1)

Malgr son tmoignage,

qu'il assista plus

les

procs-verbaux du premier jugement font

d'une audience. Voyez

t.

pp. G9

81

t9G

405

foi

et 4.S9.

DE RHABILITATION.
X\7
nomen JLesii in fine tlierum suorum, et

et invocabat

quod

pliires

Supei-

commovit ad Incrjmas.

XXVI.

limcbant eam

pro

illis

quod
antequain capcrent eamdem;
liiclt

articulo contentis

caiisis in

contra ipsam

(|uod hene crdit

Aiii^lici

sed si,

processerunt

ignort.

Super XXVII.

dicitquod supra dposait quidquid

scit.

M. GUILLELMUS DE DE5ERTO.

Venerabilis et discrctus vir, maeisler Guillclmus

de Deserto

norum

canonicus Rothomagensis

tatis

lu an-

vel circa, juratus et examinatus die octava

mensis mail.

Super

1.

articulo, dicitquod crdit verisimile esse,

quod, si tenuisset partem Anglicorura sicut faciebat


partemFrancorum, non fuissel sic, prout fuit, tractata.
Super II. dicit quod videtur sibi quod Anglici
fuerunt aliqualiter territi ex factis ejus; sed si prop,

terea tendebant eani occidere, nescit.

Super

III.

dicit

quod

vidit serael

eam

in Castro

Ro-

dum

solum ad videndum eam quam vidit


adduceretur coram jndicibus. Et eratfamaquod

ipsa

detinebatur in carceribus, in dicto Castro. De

thomagensi

metu vero

et imoressione, nihil scit.

Super IV.
praesens

non

Super Vil.

eam

V.

et VI.

dicit

se nihi!

scire

quia

fuit.

et VIII. articidis

vidit in carcere;

nihil etiam scit, nec

tamen audivit quod erat custo-

dita per Anglicos.

Supci' IX.
11.

dicit

quod

ipsa Johaiiu: (nal juvenis,


'J.2

PROCS

338

xix

aetatis xviii vel

annorum

batur quod prudeiiter

Super

XL,

vel

et caute

eo circa

et dicc-

lespondebat

(i

).

nlhil sclt, uec aliquid super lioc

au-

dlvit.

Super XII.

iiihil soit,

XIV.

quia prsens non

fuit.

quod

fuit pree-

sens in prima praedicatione, facta in Sancto

Audoeno

Super XIII.

et

Rothomagensi;

in

qua

dicit

vidit et audivit

Johaunam

per dictani

tieri

articulis

abjurationem

submittendo deter-

se

mlnationi, judicioet mandatis Ecclesise. Dicit ulterius

quod quidam doctor Anglicus,

preesens in dicta

pr-

dicalione et maie contentus de receptione abjurationis

dict Johannae, eo quod ridendo pronuntiabat abqua

verba diclae abjurationis, dixit episcopo Belvacensi

quod maie faciebat admiltendo dictam


abjurationem, et quod erat una derisio. Cui prsefatus
episcopus stomachate respondit quod mentiebatur,
tune judici

quia,

cum judex

qurere
Super

esset in causa fidei

potius deberet

quam mortem.
XVI. articulis dicit quod in dicte
ab eadem Jolianna, quod se submit-

ejus salutem,

XV.

et

sermone audivit

tebatjudicioEcclesiae. Si autem fuerit nolariis prohi-

bitum ne ipsam submissionem rdigrent

in scriptis

loquens nescit.

Super XVII. articulo,


tionem

dictae

Super XVIII.
niliil scit

(I)

XIX.

de processu

Super XXII.

Super

dicit

quod se

refert ad inten-

Johannae.

La rponse sur

dicit

XXIH.
le

XX.

et

XXI.
non

praesens

quod se
quod

dicit

dixime

c[uin

article n'est

dicit

quod

fuit.

refert ad processum.
in

duobus scrmonibus

pas consigne dans

les manuscrits.

DE KIIABILIATION.
in

quibus eam vidit, novit cam

siios

catholicain

Super XXIV. articulo,


fuit

ad modiini et gestus

invocando Ueuin

cotnmunioiie coipoiis Chrlsti

erat

339

et sanctos.

De

nihil scit.

quod locus suppllcii


prparatus ante sermonem; et, sermone facto,
ipsa Johanna per jiidices ecclesiasticos derelicta,

et illico capta

sed,

dicit

fuerit

si

immdiate

diicta

ad sup-

plicium, vel ad Ballivum et alios ofliciaiios regios

qui erant in

Super

quodam

XXV.

scafaldo, nescil loquens.

dicit

articulum ipsum esse verum in

forma

Super XXVI.

eam odiebaut
rint

dicit

quod

satis crdit

timebant; sed,

si

([uod Anglici

propter hoc lue-

moti ad faciendum liujusmodi processum contra

eam,
ea

et

nescit; crdit

qu

tamen quod hoc fecerunt propter

faciebat in armis.

Super XXVII. articulo,

dicit

quod

ea quae deposuit

sunt vera.
D.

GUILLELMUS MANCHON.

Discretus vir, domiiius Gulllelmus


byter,

Manchon

pres-

Rothomagensis; tatis lvii annorum,

Pictoris (i)

vel circa, juratus et examinatus dicta die


SLS

curatus ecclesi parochialis Sancti INicolai-

octava

men-

maii.

Super

I.

articulo, dicit

quod

crdit articulum esse

verum.
Super II. crdit etiam ipsum articulum fore verum.
Super III. articulo , dicit quod ipsa Johanna fuit
,

adducta ad hanc civitatem Rothomagensem

(t)

Sainl-Nicolas-le-Painteur.

etposita

PROCS

340
in Castro

Rothomagensi

cessus contra

eam

in carceribus, et fnctus pro-

in causa fidei

per episcopum Bel-

vacenseni et Subinquisitorem. In qiio processu fuit


notarius ipse loqaens per compulsionem
silii

rgis Anglice

ceplo ipsorum

nec fuisset

aiisus

dominorum de

Magni Con-

contradicere pr-

ipso Consllio. Item,

dicitipsumepiscopumBelvacensem non

fuisse

pressum

ad deducendum processum contra dictam Johannam;


inio

hoc

Inquisitorem fuisse vo-

fecisse voluntarie; et

catum, qui non fuisset ausus contradicere. Et prosequebantur Anglici ipsum processum qui fuit deduc,

tus expensis

ipsorum Anglicorum.

Super IV. articulo, dicit, deproraotore, quod non


imo voluntarie procedebat; et de
fuit compuisus
,

jam dposait. De assessoribus et doctoribus,


et non fuissent ausi condicit quod fuerunt vocati
tradicere venire. De residuo se refert ad conscientiam
eorum.
Super V. articulo, dicit quod, per magnum spa-

judicibus

tium ipsius processus,


erant duo

tram
latio

alii

et, facto prandio

cum

ipse loquens scriberet

scriptores absconsi prope unara fenes-

in praesentla

cum

legeretur et feret col-

allquorum doctorum

in

domo

episcopi Belvacensis, de scriptura dicti loquentis facta

quod per alios aliter


scriptum, inducendo enm quod scriberet ad

de raane, dicebatur
fuerat

modum
liter

ipsi

loquenti

aliorum. Quibus respondebat loquens fide-

scripsisse,

et

quod

nlliil

mutaret

prout nec

mutavit, imo fideliterscripsit.Etrecolilquod inverbis

de quibus erat controversia inter


tores
ips?

ipse loquens faciebat

Johanna super dubiis

eum et

notam

dictos scrip-

et, incrastino,

itfcrrogata

iteruoi.con-

DE RHABILITATION.

341

Iirmabat scripturam ioqucntis, prout

vid(;ri

potcrit

per inspeclionem processus.

Super VI.

(leponlt ut supra immcdiale.

Super VII. articule,


in

hebdoinnde sancta

Fonte,

ciicit

(juod, durante processu

vel cirea

niai^ister

gerens dieli episcopi Belvacensis

vices

Joliannes de
in

Ysamhardus de Petra ac
Martinus Ladvenu^ ordinis Fratrum Prdicatorum
ipsa

causa fidei

et fratres

qui quotidie associabant in processu fratrem Johan-

nem

Magistri

serunt ad

subinquisltorem, moti pielate, acces-

eamdem Johannam,

ad suos carceres

ubi

suaserunt eidem Johannae quod se submitteret Ecclesia3, alias

erat in periculo mortis.

dominorum

Quo

ad notitiam

mi-

Belvacensis et de TVaivik deducto,

rabiliter indignati sunt iidem episcopus et cornes contra eos;

recessit

propter quod, ipse

de Fonte illicentiatus

discrimen mortis

alias fuisset in

alii

vero

duo fratres similiter fucrunt in magno periculo mortis su, nisi eis praesidium dedisset dictus Magistri
qui deducebat processum. Item, dicit quod magister
Joliannes Zo/^z'er, tempore dicti processus, semelexsistens in iiac civitate Rothomagensi , fuit sollicitatus
de dando opinionem suam super dicto processu; qui,
,

praesente episcopo, dixit dictum processum


esse pluribus

de causis

tabatur in tuto loco,

neque erat cuslodita

tum primo

neque

in

nullum
quia non trac-

curia ecclesiastica

in carceribus ecclesiasticis

quia etiam tractabatur causa rgis absentis et


cati.

et

non vo-

Et, quia vidit dicta sua non placere dicto epi-

scopo Belvacensi et aliis dominis de parte Anglicorum^


noluit amplius exspectare ; imo in crastinum recessit,
et profeclus est

Super VIII.

ad
,

Romanam

deponit

curiam.

articulum esse verum

de

PROCS

342

Et erant quatuor aut quinque Anglic

certa scientia.

quorum uuus

custodes,

Super IX. articulo,

erat princlpalis.

dicit

quod

crdit

Johannae fuisse sicut articulus continet;


dicit

quod

interdum

satis simpliciter,

non

respondebat, prout videri

et crdit

quod,

tam difiicili
defendendum

in

erat ex se sufficiens ad se

contra tantos doctores

Super X.

dictae

cum hoc

Johanna interduni(i)satis prudenter, et

ipsa

potest in processu

causa

tatem
et

dicit

inspiratum.

nisi fuisset siLi

quod

audivit a miigistro Nicolao

Loysellear, qui se fingebat esse de partibus dictae

Johann

quod

ipse solus accedebaL ad

eam,

et inqui-

rebat ab ea de multis, etpostea referebat judicibus et

Super residuo

consilio-

XL,

Super

articuli nescit

deponere.

de interrogationibus et responsionibus,

serefertad processum.

Super XII. articulo,

quando

eadem

defatigabatur

quod

dicit

rogabatur per duas aut

ipsa

prandium

die, post

interrogationibus.

in

Johanna inter-

horas de mane, et ali-

trs

multum

et

De intentione

vero judicum, se refert coiiscientiae eorum,- liebantque


sibi

per examinatores

quam

subtiliores

quaestioiies

quas lacre poterant.

Super XIII. articulo,

dem Johannara

dicit

petentera

quod spe

ipsa

cui

et Paschae

non permittebatur

dicto LoyseUeur^ qui

multum

Pahnarum

in

ea

confiteri

re fictus erat.

confjuerebatur quod sibi detiegabatur

vtque ipse loquens, ab orc dictae Johannae


(l)

Niuidum , dans

die Paschae, confiteri et recipere do-

minicum corpus;
nisi

eam-

:>udire nissam, videhcet

diebus dominicis, in Kamis

petendo

audivit

les manuscrits.

Et

audi-

saepius

DE RHABILITATION.
alia

contenta in articulo,

343

parlem contineri

et crdit

in processu.

Super XIV.,

processum;

se refert ad

et

contenta

in articulo pluries autlivit.

XV.

Super

XVI.

et

dicit

quod

scripsit ea

divit in processu. Dicit ulterius audivisse,

summabatur de

submittcndo Ecclesiae,

se

Ysambardus de Petra suaderet


Concilio generali

audiens

nomine

eidem

diaboli

quod

dum ipsa
dum frater

se submitteret

[quod] episcopus Belvacensis , hoc

fratri

Et

sibi

qu nu-

Bardiuo dixit
fuit

hoc

in judicio,

Taceatis, in

quando

ipsa

Johanna exaininabatur.
dicit quod apparebat quod
non intelligebat differentiam inter Ecclesiam
triumphantem et militanten. Super residuo, serefert

Super XVII. articulo,

ipsa

ad jus.

Super XVIIl.
nalis

dicit

quod processus primus

origi-

per loquentem scriptus in gallico,

fuit fideliter

dempta prima sessione; et crdit quod fideliter in latinum fuit translatus.


Super XIX., se refert ad jus.
Super XX. dicit non credere contenta in articulo,
,

per haec quae supra

dixit.

Super XXI. , se refert ad jus.


Super XXU., dicilquod, durante processu, usque
ad conclusionem vel circa
consilium. Si petierit,
sione^vel, circa, habuit

ipsa

Johanna non habuit

non recordatur; sed in conclumagistrum Petrum Mo?isse, et

unum carmelitamadipsamdirigendumetinstruendum.
Super XXIII. articulo,

dicit

sententia fuit lata

refert ad jus. Scit

tamen quod

quod bene

scit

quod

de justitia vero vel injustitia, se


ipsa

Johanna, die

suae

PROCS

344

mortis

nnte prsedicationem et antequam exiret de

Castro, recepit corpus

dominlcum

ordlnatlone judicum, ad
et

slbi

miiiistratum ex

instantiam ipsius Johannae

requestam.

Super XXIV. articulo, dicit quod fuit adducta ad


Jocum supplicil cum magna caterva arraatorum usque
ad nuinerum octogintoruin, vel circa, cum gladiis et
fustibus; et audlvit quod, post prolationem senten,

judicis

tiae

Johaniice

ecclesiastici
fuit

qui, absque

derelictionem

et

ducta ad Ballivum

alia

ibi

ejusdem

prsentem

deliberatione aut sententia, faciens

signum cum. manu dixlt Ducatis ducatis. Et


ubi fuit cremata.
sic fuit ducta ad locum supplicii
Super XXV., dicit quo(4 statim post senteritiam
Ecclesi , et postquam ipsa Johanna se scivit debere
mori fecit pulcherrimas orationes, recommendando
animam suam Deo beatae Mariae et omnibus Sanctis,
eos invocando ac petendo veniam a judicibus et ab
Anglicis
regique Franci et omnibus principibus
ejusdem regni. Et residuum articub non vidit,quia
recessit; sed bene audivit a raultis qui interfuerant in
exsecutione
quod ipsa acclamaverat nomen Jhesu
:

in fine

dierum.

Super

XXVI.

articulo, dicit, de odio et timor,

addendo quod rumor erat


quod nunquam Anglici ausi fuissent ponere obsidionem in Locoveris (i) qamdiu ipsa vixisset. Et, de fine
prout supra deposuit

dicit quod crdit quod Anglici tendebant per


banc viam dare notam rgi Franci. Et ulterius dicit
quod, in sermone facto in Sancto Audoeno per magis-

articuli

il)

Louviers. Lahire occupait cette place depuis la

fin

de l'anne 1429

DE RHABILITATION.
trum Guillelmum Ernrd
dixit

sine

macula

et

ipse

Erard exclamando

tlomus Franciae

lobilis

345

tu

semper

reprehensione erroris; nunc esset ma-

gna pictas quod incideres in talem errorem


adlibendo fidem

miilieri

isti

Super XXVII. articule

eum

per

fuisti

depositis

sicut de

quod, de praemissis
vox et fama in

dicit

fuit et est publica

haccivitate Rothomagensi.

PETRUS CU.SQUEL.
Petrus Cusquel , laicus, civis Rothomagensis, l an-

norum

vel circa

juratus et examinatus die martis

nona mensis maii.


Super J, articule,
quod fama talis ernt.
Super

II.

similiter

(icit

articulum esse \erum

dicit

et

quod ipsum nrticulum

crdit continere verita cm.

Super

III.

fuit addiicta

quod

dicit

dicta

nd hauc civitatem Rothomagensera

posita in Castro Rotliomagensi

dam camra

sita

campos, ubi

vidit

crdit

Johanna per Anglicos

in carceribus, in

et

qua-

subtus c[uemxdam gradum, versus

eam detentam

quod judices

et

et adsistentes in

incarceratam. Et

processu

proce-

debanl favore Anglicorum, et quod non fuissent ausi


conlradicere; sed de impressione nihil

eis

Super IV. articulo,

sum, audivitque quod

dicit
,

quod

scit.

se refert ad proces-

quia magister Andras

Mar-

guerie, aulalius, dixeratquod l)ene intjuireefcur Veri-

de modo mutationis habilus dictas Johannae per


quemdam (nescil per quem), fuit sibi dictum quod
tas

taceiet innominediaboli.

PROCS

346

Super V. articalo
et ideo nihil scit

dicit

quod non

fuit in

processu,

nec de sequenti articulo.

quod nullus fuisset


ausus eidem Joliann consilium dare aut eam defenSuper VII.

dicit

quod

crdit

dere seu dirigere.

Super Vin. articulo,

quod

dicit

articulus veritatem

continet, prout vidit loquens, qui in favorem


gistri

Johannis Son, tune magistri operum

ma-

dicti castri,

bina vice intravit carcerem dict Johannae

et

cum

ea

advertitque eam quod prudenter loquerequod agebatur de morte ipsius. Et subdit quod
fuit facta una gabea ferri ad detinendum eamerectam;
quam ipse vidit ponderari in domo sua non tamen
locutus fuit

tur, et

vidit

ipsam Joiiaiiuam

in en inclusara.

Super IX. articulo,


juvenis

tatis

quod

dicit

xx annorum

ipsa

vei circa

Johanna erat
et quod bene

prudenter loquebaturj sed crdit quod erat ignara


juris, et

non

sufficiens

ad respondendum tantis doc-

toribus.

Super X.
Super XI.

dicit

dicit

quod uiiiil scit.


quod non fuit praesens

sed fama erat de contentis in articulo

in processu,

et

quod

totis

capiendum eam in sermone,


quia fuerat secuta guerram conlra Anglicos.
Super XII., dicit quod crdit articulura esse verum.
viribus laborabant ad

quod verba contenta in articulo


sermone facto
ipud Sanclum Audoenum.
Super XIV. articulo, dicit quod audivit dici quod
Super Xlll.

dicit

audivit ab ore dict Johannae, in pleno

dicta Joiianna ita dixerat, sicut articulus continet.

Super
cessum.

XV.

et

XVI.

articulis,

se

refert

ad pio-

DE

347

RT^:HARIL1TATI0N.

Super XVII. articulo,

se refcit ad jus et intcntio-

iiem dictae Johaiinae.

Super XVIII.,

iiihil

scit.

irao

se

refert ad pro-

cessura.

quod crdit quod raagis procedebatur favore Anglicorum quam zelo fidei etjustitiae,
et de hoc erat vox communis in hac civitate RothomaSupei XIX.

dicit

gensi.

XX., se refert
Super XXI. et XXII.
Super

ad processum.
se refert ad jus et

processum.

quod non fuit praesens


in ultima pracdicatione
condemnatione et exsecutione dictae Johannae, ex eo quod cor suum non potuisset pati aut tolerare, pr pietate dict Johannae
sed bene audivit quod dicta Johanna receperat corpus
dominicurn anteejus condemnalionem.
Super XXIV. articulo, dicit quod audivit ({uod
Super XXIII. articulo,

dicit

nulla fuit data sententia per judicem saecularem.

XXV. articulo

Super
esse

dicit

quod

audivit arliculuni

verumin forma quodquemagister Johannes Tres,

sartf secretarius rgis Angliae, rediensdelocosupplicii


ipsius

Johannae, moestus

plangebat ea

qu

et

emens, lamenlabiiiter

in dicto loco

viderat

dicens in

Nos sumus omnesperditi quia bona sancta


corabusta ; et quod credebat animam
ejus esse in manu Dei , quodque , cum esset in mediis
flammis semper acciamaverat nomen Domini Jhesu.
Super XXV.I. articulo, dicit quod crdit lolum
articulum esse verum et fama publica talis erat in
etfectu

persona

fuit

civitate

Super

eum

Kothomagensi.</