Vous êtes sur la page 1sur 650

s

Presented to the

LIBRARY of the
UNIVERSITY OF TORONTO

^^*'

"f-vic^*^*k

.w*''.

Norman Robert son

^,

^^:

\.-

A
~^v

>.
^
^f:

y,

A
,>-,

Digitized by the Internet Archive


in

2009

with funding from

University of

Ottawa

http://www.archive.org/details/oeuvresdedescar07desc

OEUVRES
DE

DESCARTES
MEDITATIONES
DE

PRIMA PHILOSOPHIA
VI

la

de

M. Darboux, de l'Acadmie des Sciences, doyen honoraire de


Facult des Sciences de l'Universit de Paris, et M. Boutroux,
l'Acadmie

d'histoire
l'Institut

des

Sciences

Morales

et

Politiques,

professeur

de la philosophie moderne la Sorbonne, directeur de


Thiers, ont

suivi

l'impression de cette publication

qualit de commissaires responsables.

en

OEUVRES
DE

DESCARTES
PUBLIES
PAR

Charles

ADAM &

Paul

TANNERY

sous LES AUSPICES

DU MINISTRE DE L'INSTRUCTION PUBLIQUE

MEDITATIONES
DE

PRIMA PHILOSOPHA
VII

PARIS
LOPOLD CERF, IMPRIMEUR-DITEUR
12,

RUE SAiNTE-ANNE,

1904

12

TANNERY

Paul

Le 2^ novembre igo4, Paul Tanncry est dcd la Manufacture des Tabacs de Pantin (Seine), dont il tait Directeur.
Il tait n Mantes ( Seine-et-Oise), le 20 dcembre 1843.
Ses obsques eurent lieu le l'endredi 2 dcembre i go^.. Les paroles suivantes j- furent prononces

i>

les

nombreux

titres scientifiques

pas peut-tre auquel

il

travail, dont

de Paul Tannerj',

il

tenait plus que celui de colla-

borateur l'dition de Descartes.

grand

Nous

pressentait ds

tions deu.K

pour

ce

y a dix ans,
nous voj-ions cependant les volumes
se succder rgulirement d'anne en anne : encore trois ou
quatre ans, et tout serait fini. Cette Joie de parvenir ensemble
au terme final lui a t refuse, ainsi qu' moi, et ce ne sera
pas la moindre amertume de ma vie, que de rester seul conqu'il

il

ne verrait pas la fin

le

dbut,

il

tinuer tristement l'uvre inacheve.

Parmi

n'en est

D'ordinaire, lorsque deux

hommes s'engagent dans une

treprise de ce genre, c'est que ce sont

en-

deux amis d'enfance ou

au moins de Jeunesse, d'une amiti toute preuve, qui

tout

d'avance peut braver toutes

dissentiments possibles,

ejfet,

pas trop d'une telle amiti pour l'assurer et la garantir. Cependant Paul Tannerj- et moi, nous ne nous connaissions pas, il

et

les

divergences d'opinions, tous

en triompher

le

les

succs dpend, en

d'une entente parfaite, d'une inaltrable union,

et ce n'est

nous ne nous tions Jamais vus, nous tions l'un


pris, il est vrai, tous deux, d'un
ardent amour de la science. Aucune amiti pralable n'a donc
motiv notre collaboration ; mais cette collaboration ne pouvait
manquer de produire vite entre nous l'amiti, une amiti virile

de deux esprits qui se sont

_y

a dix ans

pour

l'autre

deux trangers,

lis l'un

l'autre, amiti intellec-

phrases

rien qu'un change incessant dj l'ues, en

tiielle, seins

notes brves et sixhes en apparence,

un parfait accord.

pour aboutir toujours a

Mais quelle estime ne tard-je pas prouver pour la haute


probit scientifique de Paul Tannery ! Quel respect pour son
impeccable conscience! Bien des fois, dans nos reche}xhes, Jious

nous sommes trouvs seuls, loin de tout secours : qui, en effet,


nous adresser ? Nous tions comme un carrefour, et pour

ainsi dire

devant nous

bonne, qui l'aurait paru certainement tous, sauf tious-

deux consciences face


:

l'une,

face.

Deux

voies s'ouvraient

plus courte, plus aise, qui pouvait paratre

mmes ;

donnait pleine satisfaction. C'tait toujours cette dernire que,


d'un doigt sur et inflexible, indiquait Paul Tannerv ; c'tait

celle

Et

j'ai

l'autre,

plus longue, plus pnible, mais qui seule nous

o nous nous ensranions rsolument.

/naintenant que ce collaborateur unique n'est plus

l, si

dans mon travail dsormais solitaire, comme J'en aurai,


et de dcouragement, me recueillant en

des heures de doute

moi-mme. J'interrogerai encore

enten Ire sa l'olx. Je ferai ce que nous aurions fait tous deux
de concert, s'il tait encore mes cts : sa conscience Jusqu'

la

" Le souvenir de Paul Tannerv restera donc grav ineffaablement au Jond de tnon esprit. J'ajoute aussi de mon cur,
comme de tous ceux qui l'ont connu. Et comment ne pas le

revcir, rien qu' ouvrir et feuilleter un de

nos deux

n
"

fn

doublera

la

mienne.

l'ami

disparu, je croirai

noms demeurent insparablement

ces

unis ?

volumes, o

Comment

ne

pas se rappeler, pour ainsi dire chaque page, tel problme


pos par l'un ou par l'autre, tel cas de conscience discut
ensemble, telle Joie, hlas ! cause par une petite dcouverte '?
Comment ne pas en tre douloureusement mu?
< C'est le privilge des bons serviteurs de la science comme
Paul Tannery, que les services rendus par eux pendant Lur
vie se continuent par des services rendus aussi aprs leur mort.
fcondit de leur uvre se fait sentir de plus en
du tombeau.

L'utilit, la

plus, bien au del

Ch.

ADAM.

AVERTISSEMENT
Reuati
PHiA,

in
I

Des-Cartes Meditationes de Prima Philosoqua Dei existentia et Anim immortalitas de|

complet de

premire dition de
l'ouvrage que nous appellerons tout simplement, en franais,
moiistratiir

tel est le titre

la

Mditations de Descartes. Cette premire dition fut publie Paris, chez Michel Soly, en 1641 (achev d'imprimer,
les

28 aot 1641), ciim Privilgia

le

Le

et

Approbatione Doctorum.

privilge se trouve, en effet, la fin du volume, ou plutt

un Extraict du Privilge du Roy, que nous avons reproduit au


prsent volume, p. 448. Mais l'approbation annonce manque;
nous savons, par

la

Correspondance de Descartes,

nous

et

verrons, dans la Vie du philosophe, au chapitre de l'historique

de cette publication, toutes

mais en vain.

Il

reste, ce sujet,

qu'aux Docteurs de
Viris

la

pour l'obtenir,
TEpitre au Doyen ainsi

les tentatives faites

Sorbonne

Sapientissitnis Clarissimisque

Sacr Facultatis Theologi Parisiensis Decano

et

Doc-

Renatus Des-Cartes S. D., imprime en tte de l'dition. Viennent ensuite trois pices prliminaires
une Prface,
Prcefatio ad Lectorem,\xn Index,et un plan ou vue d'ensemble,
toribus,

Synopsis, laquelle seule est pagine, p. 1-7. Puis, successive-

ment,

les six

Mditations, qui forment

le

corps de l'ouvrage,

bien que matriellement elles n'en occupent que la cinquime


partie environ, p. 7-1 16. Les Objections suivent, avec les

R-

ponses du philosophe .premires Objections, d'un Thologien,


32 -160; secondes Objections,
p. 117-131, et Rponses, p.
1

de Thologiens et de Philosophes,
suivies d'un

uvres.

Abrg
II.

la

p.

161-172, et Rponses,

faon des Gomtres,

p.

172-282;
a

Avertissement.

VI

troisimes Objections, d'un Philosophe, avec Rponses intercales, p. 233-271, quatrimes

p.

Theologi,

subtil, subtilissimi

trs

Objections,
p.

d'un Thologien

272-304, et Rponses,

3o5-354; cinquimes Objections, de Pierre Gassend,

nomm,

qui soit

355-492, et Rponses,

p.

ou dernires Objections,

p.

493-55

552-566, et Rponses,

p.

p.

le seul

siximes
566-6o2.

Total, 602 pages (plus 20 pages prliminaires, non numrotes); format in-8.

Des-Cartes Meditationes de Prima PhilosoPHiA,


In quibus Dei existentia, et anim hwnance a corpore
demonstraniur. His adjunct sunt varice objecdistinctio,
demonstrationes docto\rum rirorum in istas de Deo et anima
cum Responsionibus Anthoris. Secunda editio septitioncs;
Renati

non visis aucta : tel est le titre


mis objectionibus antehac
publie Amsterdam, chez
dition,
seconde
complet de la
\

Louis Elzevier, en 1642. Format, petit in-12. Marque

la

Minerve; c'est mme un des premiers ouvrages o figure cette


marque, avec la devise Ne extra oleas. Le titre, on le voit, est
un peu chang in quibus, au lieu de in qua ; et surtout, au
:

de

lieu

ni

anim

human

immortalitas, cette variante significative

a corpore distinctio. Point d'approbation non plus

de privilge. Mais on retrouve, d'abord,

d'ailleurs, et plus

mme

ani-

contenu que dans

la

premire dition, et dans

le

le

mme

ordre, sauf toutefois V Index, qui a disparu (nous l'avons donn

en note,

p.

lo-ii).

Voici ce contenu

Epistola, Prfatio,

Synopsis, celle-ci p. 1-6; les six Mditations, p. 7-95

mires Objections
troisimes,

191;

p.

et

Rponses,

p.

96-131; secondes,

1641

p.

dans l'dition de 1642,

pre-

p,

i32-

225-296; cin455-496. Mais en outre,

192-224; quatrimes,

p.

297-454; et siximes, p.
ainsi que l'annonce le titre de tout l'ouvrage,
Objections ne sont plus les dernires, ultim,
quimes,

elles sont suivies

les siximes

comme

en

des septimes

Objections avec les Notes de l'Auteur. Et cette importante addition forme

comme un nouveau volume,

avec un frontispice particulier

la suite du premier,

Objectiones seplim

/;/

Medi-

vu

Avertissement.
tatiojies

lodami,

dprima Philosophia cum

Apiid Ludoviciim Elievirium, 1642.

notis Aiithoris.

consensu), et avec une pagination part, p.


tispice et le revers

comptant

Cum

[AmsteAiiihoris

i-i38, le fron-

comme pages et 2.
mmes que pour toutes les

d'ailleurs

Les caractres restent d'abord

les

Objections et Rponses et les Mditations qui prcdent. Mais


la

seconde dition

fait

suivre ces septimes Objections, o les

Notes de Descartes sont intercales, d'une pice

fort

impor-

tante encore, la Lettre de Descartes au P. Dinet, intitule

Admodum

Reverendo Patri Patri Dinet Societatis Jesu


Prposito provinciali per Franciam, Renatiis Des Cartes
S. D. Cette Lettre est imprime en caractres plus forts, et
1

page iSg 212;


des septimes Objections,

va de
qu'en

la

effet,

continue donc

elle

forme avec

et

pour une partie au moins,

elles

elle les

la

pagination

un

tout. C'est

complte

les

septimes Objections sont du P. Bourdin, jsuite, qui avait

pour suprieur
rcit

le

un

P. Dinet, et Descartes fait ce dernier

de ses dmls avec Bourdin,

comme

aussi, par la

mme

occasion, avec un ministre d'Utrecht, Gisbert Vot. Cependant


ce nouveau volume, bien que pouvant se dtacher du premier,
fait

vritablement corps

celui-ci en

fait

avec

lui,

puisque

expressment mention

le

de

faux-titre

Secunda

editio

septimis objectionibus... aiicta.

Telles sont les deux sources auxquelles nous puiserons pour


une nouvelle dition latine des Mditations. Celles-ci furent

cependant rimprimes encore une


mais sans

les

fois

du vivant de Descartes,

Objections et Rponses qui les accompagnent,

sans l'Eptre ni

la

Prface,

avec

la

Synopsis cependant, et

Descartes n'eut aucune part cette rimpression. Ce fut en

Amsterdam, apud lohannem Blaev un ami de Gassend, Samuel Sorbire, tabli pour lors en Hollande, y publia
1644,

les

Objections de celui-ci, c'est--dire les cinquimes, avec

les

Rponses de Descartes, et de longues Rpliques ou Instances


de Gassend encore, le tout sous ce titre Ptri Gassendi Dis:

QUisiTio

Metaphysica.

Seu
I

Dubitationes

et

Instanti

Avertissement.

VIII

\ad versus

Renati Cariesii

Metaphysicam

et

Responsa. L'ou-

vrage in-4 ne compte pas moins de 3 19 pages (plus 14 pages


non numrotes). A la fin du volume, pour la commodit du
lecteur, Sorbire a ajout le texte des six Mditations, avec

une pagination nouvelle, de 48 pages (le faux-titre comptant


Renati Des-Cartes Meditationes De Prima
pour
et 2)
I

In quitus Dei

Philosophia,

exisientia, et

Anim humaii

demonstrantur. [Avistelodami,

a cor\pore distinctio,

lohannem Blaev,

CID ID C XLIV.)

Cette addition

Apud

n'olfre

aucun intrt.
Les autres ditions des Mditations en latin ne parurent
qu'aprs la mort de Descartes. Les Elzevier d'Amsterdam en
d'ailleurs

pour

le texte

donnrent jusqu' cinq, sans compter

un

tait

petit in- 2, les cinq autres furent


1

La premire
si

dans

1642; celle-ci

le

format

in-4''.

dition elzevirienne in-4 est de i65o; les quatre

suivantes sont de 1654,

mme,

celle de

Le

i663, 1670 et 1678.

ce n'est que ces quatre dernires portent

au

editio ultima,

lieu

En

de tertia en i65o.

titre est le
la

mention

outre les deux pre-

mires (i65o et 1654) portent le nom de Louis Elzevier, la


troisime (i663) ceux de Louis et Daniel, et les deux dernires
(1670 et 167SJ celui de Daniel seulement. Voici

mun

toutes

philosophia.

Renati Des Cartes

/;;

le titre

Meditationes

quitus Deiexistentia,

et

com-

de prima

anim human a

pore

distinctio,

demonstrantur.

tiones

doctorum virorum

tiones.

Cum Responsionibus

ultima) prioribus auctior

Mme
savoir

is

in istas\de

et

cor-

adjunct sunt vari objec-

Deo

Authoris.

et

anima demonstra-

Tertia editio (ou Editio

emendatior. (Marque

la Ainerve.)

pagination galement dans ces cinq ditions in-4,


:

6 feuillets liminaires,

191 pages pour

la 1" partie,

164 pages pour VAppendix (dat 1649 dans l'dition de i65o),


88 pages pour V Epistola ad Voetium. Ces 88 pages constituent

une addition,
suite

fort

importante de l'dition nouvelle. Elle

naturellement

la

Lettre au P. Dinet, qui terminait

dition de 1642; et surtout elle complte


cela, aurait peut-tre

paru

un

un volume

fait
l'-

qui, sans

peu maigre, avec 1914-164

Avertissement.
pages seulement, tandis

ou 355

ix

3554-88
lui-mme imprim
compte

en

qu'il

ou 443. D'ailleurs Louis Elzevier avait


dj cette lettre Voet sparment, en 1643.
premire

donne,

partie

aprs

siximes

les

En

outre, la

Objections

et

Rponses, une pice que Louis Elzevier avait aussi publie


en 1648

part,

quoddam,
p.

ne

Renati Des Cartes, Not


anni

sub finem

169-191. Par contre, les

etc.,

cinquimes Objections de Gassend

pas leur place, entre les

figurent

programma

Belgio editum,

in

164-],

in

quatrimes

et

les

donne la traduction latine de


deux pices insres en 1647 dans le volume des Mditations
en franais savoir, un Avertissement de Descartes, au sujet
des Objections de Gassend, et une Lettre Clerselier en rsiximes.

cet endroit, Elzevier

ponse quelques-unes des Instances publies dans la Disquisitio Metaphysica en 1644. La premire de ces deux pices
oflfre,

dans l'dition de i65o, une particularit fort intressante

que traduire exactement l'original, un passage cependant se trouve tout chang.


A propos des Objections de Gassend, Descartes avait dit en
tandis que, pour tout le reste, elle ne

franais

fait

Lors que i'ay fceu que Monfieur C. L.R. prenait

veine de traduire les autres objections,


celles-cy.

(Vol. des Mditations

dition, p. 109,

1.

8-1

1.)

ie I'ay

la

pri d'obmettre

en franais, dans

la

prsente

Voici la phrase latine correspondante

Citm audivi Liidovicum Elievirium,

phutn, Meditationes nieas iin

cum

aliis

industrium typogra-

Objectionibus prcelo suo

iterum subjicere decrevisse, rogavi ipsum ut Quintas objectiones omitteret.

(Edition d'Amsterdam, Louis Elzevier, i65o,

lui-mme des recommandations expresses Louis Elzevier, pour que l'dition de i65o
(commence d'ailleurs en 1649, comme en fait foi la date de

p. 141.) Descartes aurait donc

VAppendix), c'est--dire

d'Amsterdam,
imprime en

il

uvres.

seconde

diffrt de celle

Hollande.

exclure tout

Rponses

la

fait

fait

Toutefois

du volume,

qui sortit des

de 1642, qui tait

les

Elzevier ne

la

presses

premire

voulut pas

cinquimes Objections et

se contenta de les relguer, avec les septimes


II.

Avertissement.

(du P. Bourdin), dans un Appendix, ainsi

graphus

Lectori

p.

3,

compos

Objectiones qiiiiii

Renato Cartesio P. Gassendus Gassendits S.

ad

AiitJioris

cum

quintas Objectiones

notis Authoris, sive

p. 143,

Dissertatio de

la

p. 55,

Au

etc.

Typoviro

Responsio

reste, voici,

dclaration de l'diteur lui-mme, en tte de cet

Appendix, sous

p. 2,

prima philosophia

Admodiim Rererendo Patri Dinet,

ce sujet,

Eximio

78, Objectiones septim

p.

le titre Trpographus Lectori


Etiamsi Aiictor Meditationum de Prima Philosophia no-

liierit

ut Objectiones qiiint

legerentur, ut ex posita

amplius

loco

in sua libro

illaruni

cum

cteris

Admonitione liquere

magni nominis Philosopha sunt profect,


non ingratam me facturum existimavi, si
quamvis alieno, un cum Responsionibus repO'

potest ; quia tajnen a

rem

curiosis ingeniis

nias hoc loco,

nerem.

Qu

pro septimis etiam Objectionibus et


Responsionibus tnilitet, eas quoque Quintis subjunxi, simulque
Epistolas ad lesuitam Dinet & ad Gisbertum Voetium Vltrajectinum Theologum. Et ne qua in re illorum votis desim,
eadem opra hic significabo, Primarum objectionum auctorem
esse doctiim quendam Fderati Belgii Theologum, Secundas
ratio ciim

Luteti a Marino Mersenno ex diversorwn Philosophorum

Theologorum ore exceptas

fuisse, Tertias esse

et

Thom Hobbii

Arnaldi Doctoris

celebris Philosophi Angli, Quartas Antonii

Theologi Sorbonici, Quintas nomen auctoris sui Ptri GasMersenno ex aliorum

sendi prferre, Sextas rursus ab eodem

ore fuisse exceptas, Septimas denique apparere ex Epistola

Patrem Dinet

esse lesuit

Vinrent ensuite
i685, 1698, etc.,

cujusdam.

les ditions

aussi

dans

de Blaev, Amsterdam,

le

format in-4. C'est

Mme

duction des ditions elzeviriennes.

quimes Objections de Gassend, entre


siximes

mmes

on trouve,

pices

franaise de

des

Not

in

ad

la place, la

les

la

en

repro-

omission des cin-

quatrimes

et

les

traduction latine des deux

Avertissement de Descartes, dans l'dition

1647,

^t

Lettre

Clerselier.

programma quoddam,

etc.,

Mme

addition

aprs les siximes

xi

Avertissement.
Objections.

Mme Appendix compos

de

mme

la

manire

Descartes,
cinquimes Objections de Gassend et Rponses de
intercales de
les septimes (du P. Bourdin) et les Notes
terLettre de celui-ci au P. Dinet. Enfin, pour

Descartes,

miner,

De

Lettre Voet.

la

les ditions
quelle faon maintenant convient-il d'utiliser

anciennes, soit pour

le

rtablissement du texte

contenu du prsent volume,

pour

seconde dition,

le

contenu,

la

demment

faire loi.

La premire

Pour

soit

celle

de 1642, doit vi-

dition, en effet, est

incom-

qui n'avaient pas


y manque les septimes Objections,
d'ailleurs ont t
t envoyes temps pour y figurer, et qui
non pas, comme les autres, sur une copie manuscrite

plte

il

faites,

thologiens
adresse avant toute impression par Mersenne aux
sur le
ou philosophes dont il provoquait les critiques, mais
imprim ds le 28 aot 1641, et que le P. Bourdin,

volume

seule fin
auteur des septimes Objections, tudia de lui-mme
septimes
de le critiquer. Descartes ayant joint, en outre, ces
crivit
Objections, accrues de ses propres Notes, la Lettre qu'il

plus dans
ensuite au P. Dinet, nous ne les sparerons pas non
ajouterons pas cependant,
le prsent volume. Mais nous n'y

de i65o 1678, et ensuite Blaev,


part des imprila Lettre Voet. Cette addition, en effet, de la
le
meurs de Hollande, semble n'avoir eu d'autre cause que
format in-4,
besoin de grossir un volume qui, sous le nouveau

comme

l'ont fait les Elzevier,

aurait t un peu mince.

Or

notre prsent volume des Mdita-

D'ailleurs, si
tions en latin se trouve assez gros sans cela.
bonne moiti de la Lettre au P. Dinet relate, en effet,

une
les

dmls de Descartes Utrecht avec Voet, ce qui explique que


suite, il faudrait donc
la Lettre Voet vienne naturellement la
encore la Lettre
aussi, pour avoir un tout complet, imprimer

mme
apologtique au Magistrat d' Utrecht, toujours sur le
hollandaises
et en outre, comme l'ont fait les ditions
sujet,

partir de i65o, les Xot.v in

programma

etc.,

dernire pice

Avertissement.

XII

du dossier des relations de Descartes avec son ancien disciple

ami d'Utrecht,

et

mieux, puisqu'aussi bien


ces trois pices

gistrat d'Utrecht,

et

place nous

la

vaut-il pas

ferait dfaut, rserver

Voet, Lettre apologtique au

Lettre

Henry de Roy. Ne

professeur

le

Noi

in

programma

etc.,

Ma-

qui compl-

teront fort bien notre autre volume, un peu mince sans cela,

des Principia Philosophice en latin

D'autre part, nous n'imiterons pas

les diteurs

de Hollande,

qui ont t de leur place chronologique les cinquimes Objections et

Rponses, pour en

septimes, etc.

Ils

faire

un simple Appendix avec

les

ont bien pu s'autoriser pour cela de V Aver-

tissement de Descartes, dans l'dition franaise des Mditations

mme

en 1647, ^^

d'instructions prcises que

philo-

le

sophe parat avoir donnes Louis Elzevier en 164g.

Tou-

Descartes ne parle, en 1647, que de la traduction de


ces cinquimes Objections, et il engage Clerselier ne pas
tefois

l'entreprendre

mme,

il

mais lorsqu'elles eurent t traduites quand

ne s'opposa pas ce qu'elles fussent imprimes

la

du volume. Plus tard, galement, en 1649, malgr ses


instructions Louis Elzevier, il laissa rimprimer le texte, au
fin

moins en Appendix. D'ailleurs lui-mme avait dj permis, et


sans doute pris soin, qu'on imprimt ce texte des cinquimes
Objections, avec ses propres Rponses en latin, entre les qua-

trimes et les siximes, dans


lui,

la

seconde dition

Amsterdam, par Louis Elzevier en

donc plus

fidles, ce

maintenant,

comme

faite

1642.

auprs de

Nous serons

semble, sa pense premire, en


lui,

leur

dans

place

l'ensemble de

l'uvre, qu'en coutant avec trop de complaisance un


lui

sera peut-tre chapp plus tard dans un

meur,

et qu'aprs l'avoir dit,

il

les

mot

moment

qui

d'hu-

n'aura pas voulu retirer, sauf

fermer demi les yeux sur ce que feraient ses diteurs. Et


tait si loin

il

de rester lui-mme indiffrent aux Objections de

Gassend, que non seulement

il

permit, en

imprimt, bien qu'

la suite

aise en

texte latin en

1647

^'^

^^

fin

des autres, et

la

de compte, qu'on
traduction fran-

1649-1650, mais

il

voulut

en outre

lire

physica, et

A
(p.

le

Avertissement.

xiii

gros livre d'Instances ou Disquisitio Meta-

au

y rpondit

moins

sur quelques

points.

ce propos, nous avons cru devoir reproduire in

extenso

il

394-409 du prsent volume)

table des

la

matires de

donner
dtaill
Instances
sommaire
des
de
Gassend
et, ce

qui manquait dans les ditions de 1641 et de 1642, les sommaires, point par point, des Objections de Gassend et des
cette Disquisitio, laquelle table a le double avantage de
la fois le

Rponses de Descartes, bien que, fort probablement, ces dersommaires soient l'uvre de l'diteur de la Disquisitio,
Samuel Sorbire.
niers

Enfin

la

il

est peine

besoin de dire que, tous

chose est ncessaire,

le

les endroits

lecteur sera averti des diffrences

entre l'dition de 1642 et celle de 1641, et dont la plus notable

Rponses de Descartes aux quatrimes Objections d'Antoine Arnauld


ce pasl'Eucharistie,
envoy d'abord en 1640
sage trs important sur
Mersenne, n'avait point paru dans la premire dition, en
est

un assez long passage qui termine

les

1641, sans doute afin d'obtenir plus aisment l'approbation de


la

Sorbonne

fut rtabli

il

(voir ci-aprs, p. 252,

Pour

1.

naturellement dans l'dition de 1642

22, p. 256,

1.

8).

on doit suivre aussi cette seconde dition de


1642. Celle de 1641, en effet, fut imprime Paris, loin de
Descartes, qui tait en Hollande, et qui on n'envoya point les
preuves. Mersenne, qui eut le soin de l'impression, se contenta de

le texte,

demander de temps en temps au philosophe quelques

corrections ou modifications, quelquefois pour

souvent pour
la

la

correspondance de Descartes,

donne ce

le

sens, le plus

langue. C'est tout ce que nous apprend du moins

renseignements qu'elle

et les

sujet sont rappels avec soin,

dans

le

prsent volume,

par des notes au bas des pages. D'ailleurs, nous avons une
dclaration qui, elle seule, suffirait pour tablir l'infriorit du
texte de la premire dition
l'dition

compare

la seconde.

de 1641, page des errata, on trouve ceci

la fin

de

Quotiiam

XIV

hc

Avertissement.
abfente Authore^ atqiie ab exemplari, non ab eius mamif-

quin

aliqui errores

gentiir,

Ce

mandata

typis

cripto,

niilla

suiit,

diligentia potuit inipedire,

quorum prcipui

irrepferint,

corri-

fie

que

n'est pas

revu lui-mme

sr cependant que Descartes

l'on soit

preuves de

les

est vraisemblable,

la

seconde dition. Mais

chose

Amsterdam, qui

l'impression se faisant

n'est pas tellement loign (huit lieues

la

ait

environ) d'Endegeest,

o habitait Descartes toute cette anne 1642. Nous pouvons


donc suivre ce texte avec pleine confiance, sans manquer d'ailleurs de signaler

soigneusement toutes les variantes de la premire dition. D'autres variantes encore, et parfois mme des

corrections heureuses, nous ont t fournies, pour

cinquimes Objections

(celles

le te.xte

des

la Disquisitio

de Gassend), par

Aletaphysica de 1644 nous avons signal chacune au passage.


L'orthographe non plus n'est pas la mme dans les deux
;

ditions de 1641 et de 1642.

Nous adopterons

aussi celle de

Hollande en 1642. Elle prsente cependant plusieurs innovadu j (sauf cependant pour les majuscules en tte des mots, o l'on trouve presque toujours I, et
tions

le

distinction de

1'/

et

cas particulier, ajo, ajebant)

bien

comme

lettres initiales

L'dition de 164

chaque

elle

coniicere, etc.)
tte des

mots

mots

1,

distinction de

que dans

au contraire,

ne distingue point
;

elle

(;'/_,

[diuersus,

le

faite
le

Paris,

j de

vnus, etc.), et u pour

;'

de

et

v, aussi

corps des mots,

1"/

imprime uniformment

viuunt, etc.).

11

i>

etc.

est plus ar-

(exemple

eius,

pour u ou v en

ou u dans

le

corps des

cet gard, elle se rapproche

certainement plus de l'orthographe de Descartes,

comme

et peut-tre

imprim
Paris l'a t, non sur le manuscrit du philosophe, mais sur une
copie [ab cxemplari, non ab eius manufcripto), et comme,
d'autre part. Descartes a laiss passer dans l'dition de 1642
convenait-il de l'adopter. Toutefois,

l'orthographe des Elzevier, et

par

dsapprouve, nous pourrons donc

comme

le texte

consquent
la suivre

plus conforme aussi d'ailleurs

ne

l'a

pas

sans scrupule,

nos habitudes mo-

Avertissement.

xv

Notons une particularit intressante des cinquimes Objections, et qui parat propre Gassend car on
la retrouve, non seulement dans le texte de ces Objections,
dernes.

imprim en 1641

en 1642, mais dans

et

la

Meta-

Disqiiisitio

physica de 1644, et en gnral dans toutes les uvres de ce


philosophe (Gassendi Opra, dition de i658). Presque toujours, e/ est mis

mme

pour

aussi pour

dans

dans

les

mots omneis,

heic, heinc, etc.

plureis, etc., et

Nous reproduirons

cette particularit.

Une

difficult

nous a quelque temps arrts. Le texte

latin

des Mditations est imprim, soit en 1641, soit en 1642, tout


d'une venue, presque sans mettre la ligne, ce qui en rend la
lecture assez fatigante. Sans doute on a l'impression en quelque

raisonnement qui se tient d'un bout


et comme un bloc. Touraisonnement de Descartes a bien aussi quelque sou-

sorte matrielle d'un


l'autre, et qui
tefois le

forme un tout compact

comme

plesse et

des articulations

il

ressemble un organisme

qui se dveloppe, ou bien un corps de troupe en marche,

avec ses compagnies et ses escouades qui se succdent des intervalles rguliers. C'est pourquoi les anciens diteurs, au

pour

la

traduction franaise, n'ont pas craint de mettre la

ligne aussi souvent que la chose leur a paru possible.


fait

mme, avec

de

moins

attentive

Nous avons

d'autant moins de scrupule qu'une tude

du texte de Descartes

fournit, ce semble, quelques

indications ce sujet, et qu'en dcoupant par tranches, autant

que possible en habile cuisinier, comme disait Platon, la pense


du philosophe, nous n'avons point cru trahir ses intentions,
mais, au contraire, les respecter et les suivre plus fidlement.

En

effet, la

sixime Mditation et dj

mme

la

cinquime

ne ressemblent point en cela aux quatre qui prcdent,


si les

diteurs s'taient lasss

comme

eux-mmes de ces longues phrases

mises bout bout interminablement, sans un repos au moins

pour

les

ment,

yeux, ni un arrt pour l'attention du lecteur. Exacte-

les

deux premires ditions commencent diviser

le

XVI

Avertissement.

texte des alinas, p.

68 du prsent volume,

de

la

ligne (2^ dition), et


est peut-tre

mme

vingt-neuf

excessif; et le texte de

mme

suivre pour imprimer de


III et

II,

Mais Descartes

la ligne

le texte

Dans

les

pas souvent

voulu

Ou

il

aprs un point,

la

ne

so\t

I,

pas

bien n'est-ce pas la

autographes que nous avons de


il

un exemple

l'a-t-il ainsi

la ligne,

la

des Mditations

faute de ses diteurs, qui n'auraient pas compris

tions?

texte

cinquime, quatre

la

IV, bien que, ni en 1642 ni en 1641,

une seule fois mis

Le
fois

o\s (1" dition), ce qui

qui n'est pas assez. N'est-ce pas

fois dj, ce

20.

1.

sixime Mditation est mis jusqu' dix-neuf

est vrai;

ses indica-

lui,

il

ne met

mais, de temps en temps,

phrase suivante, au

lieu

de reprendre imm-

diatement, laisse un petit intervalle en blanc, trs distinct, et


qui,

remarquons-le, ne se retrouve pas

phrases, mais devant celles


d'ides.

Ce

une mise

qui

devant toutes

passent

un autre ordre

petit intervalle en blanc correspond


la ligne, et c'est tre fidle

les

donc bien

Descartes, ce semble,

que de l'interprter ainsi typographiquement, comme nous


avons fait maintes reprises dans les cinq volumes de la Correspondance,

Au

contraire, n'en pas tenir compte, et passer par-

dessus ce petit intervalle en

ngligeant, serait tablir un pont

le

y a un foss, et rattacher indment ce qui prcde un


dveloppement nouveau que le philosophe a voulu manifeste-

il

ment en dtacher. Que

le

manuscrit des Mditations

sent cette particularit, on

mme

n'en peut rien savoir, et on doit

une copie, avons-nous vu plus haut, ab exemplari,

non ab eius manuscripto ; moins que


bable, n'ait reproduit,

comme

la

copie, chose impro-

au dcalque, les moindres par-

ticularits de l'original. Toutefois,

1642,

pr-

en douter, puisque ce n'tait pas un autographe de Des-

cartes, mais

petits

ait

au moins dans l'dition de

on remarque assez souvent, la fin des phrases, de


intervalles en blanc. On n'oserait dire que c'est par

conformit avec
celui-ci

le

donnt de

manuscrit, surtout
telles

indications.

si

l'on n'est

pas sr que

Peut-tre ce sont de

Avertissement.
simples ncijligences du typographe,

xvii

d'autant

plus

intervalles correspondent bien quelquefois, mais

changements

jours, des

d'ides. Alors le

que ces

non pas tou-

doute

mme

peut

s'interprter en notre faveur, et nous ne voyons pas pourquoi

nous [aurions

le

respect superstitieux d'une disposition typo-

mme

graphique, dont on ne peut

pas dire que les diteurs

eux-mmes ont gard l'observance (au moins dans

tions

et

le

contraire.

pourra cependant objecter que,

qu'on mt davantage
l'dition

d'abord

est possible,

ait t faite,

pas pris

la ligne,

de 1642, imprime
il

la

il

si

est

prs de

mme

si

Descartes avait voulu


corrig en ce sens

aurait

il

Amsterdam. Mais

lui,

probable, que cette dition

non pas sur un nouveau manuscrit, qu'on n'aura

peine de recopier pour cela, mais sur l'dition de

1641, dont on aura sacrifi un exemplaire

on en aura donc

suivi \ plus souvent les divisions. Ensuite,

ment

Mdita-

VI), et qu'on n'a d'ailleurs point de raison d'attri-

buer Descartes, mais plutt

On

les

n'est pas absolu-

il

certain que Descartes ait revu toutes les preuves, sur-

on n'attachait pas, au xvu^ sicle, la


importance que nous une disposition purement typo-

tout ce point de vue

mme

graphique, et

il

se

peut fort bien que

le

philosophe, tout

entier l'ordre logique, ait nglig de rectifier celle qu'avait


suivie l'imprimeur, pure question de forme, aprs tout, assez

indiffrente qui est principalement attentif au fond.

Aucune

consquence donc, aucune obligation

et

retrouvons toujours

Nous en avons us pour


hsiter, la ligne,

ment nous y

tirer

cet gard notre pleine


le

chaque

de

l,

nous

et entire libert.

mieux. Nous avons donc mis, sans

fois

que

le

autoriser, mais l'exiger.

sens a paru, non seule-

Or

le

raisonnement de

Descartes est tellement net, que bien peu de chances d'erreur

en cela sont laisses une interprtation attentive:

c'est pres-

que coup sr qu'on peut mettre le doigt au point prcis o


une argumentation finit, o commence une autre argumenta-

Nous avons dcoup

chaque Mditation en
autant d'alinas que nous l'avons jug ncessaire, pour la
tion.

uvres.

II.

le

texte de

Avertissement.

XVIII

commodit de la lecture et pour l'intelligence plus aise du


dveloppement mtaphysique. Aussi bien le lecteur pourra
toujours reconstituer le texte tel qu'il_ a t imprim d'abord,
dans sa

continuit

trop

absolue

endroits o notre dition met seule

des notes
la ligne,

de 1641 ou de 1642 n'y met pas. Mais nous

que nous n'avons t

sommes persuads

infidles la lettre, sur ce point, et encore

en apparence, que pour rester plus fidles


cartes, et peut-tre

indiquent les

tandis que celle

mme

de sa main, et avec tout ce

son texte,
qu'il a

si

l'esprit

pu y mettre d'indications.
C.

Nancy,

3i juillet 1904.

de Des-

nous l'avions crit

A.

REN ATI

DES-CARTES,
MEDITATIONES
De

Piniit

PHILOSOPHIA,
In quibus Dei exiflentii , Cs? animiS
huTMn corporediJinBio,
demonftrantur.
Hisadjuiv^ funt varte objciftiones doflorum virorum io iftas de Deo & anima
demonftrationes

Cutn Re^mfionihm ^uthor),


Sccnnda edicio reptimis objeionibus antehic
nonviUsau^ia.

^mjlelotlami

Apud Ludovicum

Ezeviriunj.

1641.

R E N A T

DES-CARTES,
MEDITATIONES
DE

MA

PHILOSOPHIA'
QVA

DEI EXISTENTIA
ET ANIM> IMMORTALITAS
DEMOT45TRATVK.

IN

Apud

PARIS
I

C H A EL E M

ITS,

S o L Y ,?i

hcohch i ru>

figno Phnicjs.

M.

Cfm TrJHile^io,

DC. XLI

^ y^^fToHttone DQ^Qmm,

RENATI DES CARTES

ME DITATI ON E S
De ?rmA

PHILOSOPHIA,

&

anims iumanx
In quibus Dei exiflentia ,
demonflrantur.
corpore diftindio ,

in JtiS
Hii djun^Afimt varu obje^iones io[orum virorttm
de Deo " iinimx demonflrationes
-,

CvM ReSPONSIONIDVS
Xertiit cdiiiv prioribia

auUior

AVTHDTIIS.-

& etnentUtior,

AMSTELODAMT,
Apud Ludovicum
C

3 I D C

ElzevinuiT.
L,

N D

A P P E

X,

Continens

OBIECTIO NES
QJ/

INTAS

SEPTIMAS

&
In

N A T

DE

S-C A R T E

MEDITATIONES
De Prima

Philofophia

Ciim ejufdem ad illai Rejpotifwmhus

& dmbus

Epijlolis

n e t Societatis lefu Prspoftum


Provincialcm pcr Franciam,

Vna ad Patrem

Ahera ad cekhcrr'nnum Virnm


D.

B E

A M

R T V

T E L O D A

Apud Ludovicum
ClO lOC

V M.

Elzcvirium
XLIX.

SAPIENTISSIMIS CLARISSIMISQUE VIRIS

SACR/E FACULTATIS THEOLOGIE PARISIENSIS

DECANO & DOCTORIBUS


RENATUS DES CARTES

Tarn jufta caufa

impellit ad

d'''''.

hoc fcriptum vobis

&

tam juftam etiam vos habituros effe


confido ad ejus deft'eniionem fufcipiendam, poftquam
inflituti mei rationem intelligetls, ut null re melius
illud hic poffim commendare, qum fi quid in eo feofferendum,

me

S.

quutus fim paucis dicam''.

Semper exiflimavi duas qucefliones, de Deo & de


Anima, prcipuas effe ex iis qu Philofophise potius
qum Theologice ope funt dmon jftrandse nam quamvis nohis fidelibus animam humanam cum corpore non
:

lo

sont ceux de la
a. Les numros inscrits en haut de chaque page
deuxime dition (Amsterdam, 1642); les traits verticaux de sparation
dans le texte, sans numros en regard dans la marge, indiquent les
commencements des pages de celte deuxime dition. Les traits avec
numros en regard reproduisent la pagination de la premire dition
(Paris, 1641).
Les numros de cette Epitre, ainsi que de la Prface qui
suit, sont entre parenthses, parce que, pour ces deux pices, ni la premire dition ni la deuxime ne sont pagines.
b. Cf. t. \U, p. 236, lettre CCXV. Voir aussi ib., p. iSg, 1.
12;

p. 387, 1.3.
c. Celte Epitre la Sorbonne est imprime tout d'une venue dans
premire dition et dans la deuxime, sans division en paragraphes,
mise la ligne .

UVUES.

II,

la

ni

OEuvRES DE Descartes.

interire,

Deiimque exiere,

nuUa

infidelibus

religio,

fide

(2-4).

credere

fufficiat,

nec fere etiam

virtus, videtur poffe perfuaderi, nifi prius

pauci

iilla

moralis

illis

iftaduo

cmque fcepe in hac vit


qum virtutibus prmia proponantur,

ratione natiirali probentur

majora

certe

vitiis

redum

utili preeferrent,

fi

nec

Deum

limrent,

nec aliam vitam expedarent. Et qiiamvis omnino ve-

rum

fit,

Dei exiftentiam credendam

effe,

facris fcripturis docetur, e^ vice verf


(3)

quoniam

in

credendas fa-

quoniam habentur a Deo; quia nempe,


donum Dei, ille idem qui dat gratiam ad

cras fcripturas,

cm

fides

lit

10

reliqua credenda, potefi: etiam dare, ut ipfum exillere

credamus

non tamen hoc

infidelibus proponi potefi,

quidem animadverti
non modo vos omnes aliofque Theologos affirmare
quia circulum

elTe jujdicarent. Et

Dei exiftentiam naturali ratione polTe probari, fed

i5

&

ex facr Scriptur inferri, ejus cognitionem multis,


qure de rbus creatis habentur, elle faciliorem, atque

omnino

tam facilem, ut qui illam non habent fint


Nec his
culpandi. Patet enim Sap. 13 ex his verbis
effe

Si enim tanlum potiierunl fcire,

dbet ignofci.

fcnt

(4)

ut poj-

jimarc Jcvcuhim, quomodo hiijus dominum

facilius invenerunt? Et ad
eie inexcufabiles

Qiiod notum

ej

Rom.

cap.

i,

Atque ibidem etiam per


Dei,

manifejlum

ejl in

20

non

dicitur illos
h?ec

illis,

verba

videmur

admoneri ea omnia quse de Deo fciri polTunt, rationibus non aliunde petitis qum ab ipfmet nollr
mente poffe oftendi. Quod idcirco quomodo fit, &
qu via Deus facilius & certius qum res fceculi cognofcatur, non putavi a me effe alienum inquirere.
Atque quantum ad animam,etfi multi ejus naturam

2 5

3o

non

invefligari

facile

etiam dicere aufi


illam fimul

rium
5

Mditation ES.

(4-5).

p.ole

judicarint,

^^

cum corpore

interire, folque fide contra-

tamen hos condemnat Concilium

Lateranenfe fub Leone lo habitum, feffione

mandat

prei'e

menta

Chrillianis Philofophis ut

&

diffolvant,

nonnulli

rationes liumanas perfuadere

fint

teneri, quia

Epistola.

8,

&

ex-

eorum argu-

veritatem pro viribus probent,

hoc etiam aggredi non dubitavi.

(5)

quoniam fcio plerofque impios non aliam


ob caufam noUe credere Deum effe, mentemque huPrseterea,

10

manam

a corpore diflingui,

qum

quia dicunt hsec

duo a nemine liadenus potuiffe demonflrari


nullo

modo

contra rationes fere

fed

ailentiar,

iis

|omnes, qure pro his quseftionibus a magnisviris


'5

funt,

cm

allat^e

vim demonftrationis hadari polTe mihi perfuadeam,

fatis intelliguntur,

bere putem, vixque ullas

non prius ab aliquibus aliis fuerint inventse nihil tamen utilius in Philofophi prftare poffe exiftimo, qum fi femel omnium optim iUidiofe quserantur,tamque accurate & perfpicue exponantur,ut apud
omnes conilet in pofterum eas effe demonftrationes.
Ac denique, quoniam nonnulli quibus notum efl me
quse

20

etfi

quandam

excoluiffe

Methodum ad
|

quaflibet difficul-

non quidem novam,


antiquius, fed qu me fpe in

tates in fcientiis refolvendas,


25

quia nihil
aliis

non

efl veritate

pere flagitarunt
nihil

hac

ideoque

Voir

t.

officii

in re conari*.

i8 prcellarcl pra.Mtari (/"

a.

hoc a me fummomei effe putavi non-

infliciter uti viderunt,

III, p. 3S7,

I.

11.

t'V///.).

(6)

OEuvREs DE Descartes.

(s-s).

Quicquid autem prftare potui, totiim in hoc Tractatu continetur. Non quod in eo diverfas omnes rationes, quse ad eadem probanda afferri poffent, coUigere conatus fim, neque enim hoc videtur oper pre|

tium

ubi

elle, nifi

mas tantm &


pro certiffimis

nuUa habetur

fatis certa; fed pri-

& evidentiflimis demonftrationibus illas

Addamque etiam
putem uUam viam humano ingenio
meliores inveniri unquam poffint
cau[fse

neceflitas,

&

gloria Dei, ad

refertur, ut hc aliquanto liberius de

mea

fert

jam

praecipuas ita profecutus fum, ut

aufim proponere.

(7)

non

taies elle, ut

quam
enim me

patere, per
:

cogit

lo

quam totum hoc


meis loquar qum

&

confuetudo. Atqui quamtumvis certas

vi-

putem, non tamen ideo mihi perfuadeo


ad omnium captum effe accommodatas fed,quemadmodum in Geometri multae funt ab Archimede, Apoldentes

illas

i5

lonio, Pappo, aliifve fcriptse, quae,

etfi

pro evidentibus

nempe nihil plane continent quod feorfim fpedatum non fit


cognitu facillimum, nihilque in quo fequentia cum
etiam ac certis ab omnibus habeantur,quia

20

antecedentibus non accurate cohccreant, quia tamen


longiufculse funt,
rant,

(8)

non

nifi

ab

&

valde attentum letorem defide-

admodum

paucis intelliguntur

ita,

quamvis cas quibus hc utor, certitudine & evidenti


Geometricas quare, vel etiam fuperare, exillijmem,
vereor tamen ne a multis fatis percipi non poffint, tum
quia etiam longiufculse funt, & aliae ab aliis pendent,
tum prcipue quia requirunt mentem a prjudiciis
plane liberam, & quse fe ipfam a fenfuum confortio
facile fubducat. Nec certe plures in mundo Metaphyficis ftudiis

qum Geometricis

apti re|periuntur.

Ac

25

3o

Meditationes.

(8-10).

praeterea in eo difFerentia

omnibus

fit

perfuafum

eft,

Epistola.

quod

Geometri,

in

nihil fcribi folere, de

cm

quo certa

demonflratio non habeatur, fepius in eo peccant imperiti,


5

approbent,

dum

ea vidcri volunt in-

qum quod vera rfutent contra ver in


Phiiofophi, cm credatur nihil effe de quo non pof:

utramque partem difputari, pauci veritatem invefligant, & multo plures, ex eo quod aufint optima
quseque impugnare, famam ingenii aucupantur.
Atque ideo, qualefcunque mese rationes effe poffint,
quia tamen ad Philofophiam fpedant, non fpero me
in

Jilarum ope

me

magnum

omnium mentibus

tantseque

cm

tanta inhce-

de veilr Facultate opinio,

authoritatis

fit

(9)

operae pretium effe fadurum,nifi

patrocinio veftro adjuvetis. Sed

reat
i5

falfa

telligere,

fit

lo

quod

Sorbon.:

nomen, ut non

unquam Societati pofl facra


Concilia tantum creditum fit qum vertrce, fed etiam
in human Phiiofophi nullibi major perfpicacia &

|modo

in rbus fidei nulli

foliditas,
2o

nec ad ferenda judicia major integritas

tantam
curam fufcipere dignemini, pinmo qui-

fapientia effe exiflimetur;

hujus fcripti

dem, ut a vobis corrigatur

25

non dubito quin,


:

memor

humanitatis, fed

maxime etiam

affirmo nullos

eo effe errores

dfunt, vel

&

-in

non

fatis

enim, non

infcitise
;

fi

modo

meae,

non

deinde, ut quae vel

abfoluta funt, vel

majorem

cationem dcfiderant, addantur, perficiantur,

expli-

illuflren-

me, poftquam a vobis ero admonitus


ac deniquc, ut poftquam rationes
in eo contentse, quibus Deum effe, mentemque a corpore aliam effe probatur, ad eam perfpicuitatem erunt
tur, aut a vobis ipfis, aut faltem a
;

3o

perdudse, ad

quam

ipfas per|duci poffe conlido, ita

(lO)

OEuvRES DE Descarte?.

nempe
bendse
litis

ut pro

(lo-i.;.

accuratifimis demonftratioaibus ha-

hoc ipfum declarare & publie teilari venon dubito, inquam, quin, fi hoc fit, omnes
Tint,

de his qutefiionibus

errores,

qui

brevi ex

hominum mentibus

unquam

deleantur. Veritas enim

& dodi

ipfa facile efficiet ut reliqui ingeniofi


(11)

judicio fubfcribant

l^

fuerunt,
5

veftro

authojritas, ut Athei, qui fcioli

magis qum ingeniofi aut dodi efie folent, contradicendi animum deponant, atque etiam ut forte ratio-

omnibus ingenio prditis pro dmonfi:rationibus haberi fcient, ipfi propugnent, ne non
intelligere videantur. Ac denique caeteri omnes tt
nes, quas ab

tefi:imoniis facile credent,

mundo, qui
aninite a

care.
fi:r

nemoque amplius

vel Dei exifi;entiam, vel

corpore difiindionem

Cujus

rei

quanta

in

realem humanae

aufit in

eflet utilitas,

erit

lo

dubium revo-

vos

i5

ipfi,

pro ve-

omnium optime seftimare pome vobis, qui maximum Ecclefise

fingulari fiipienti,

tefiis

nec deceret

columen femper fuiftis, Dei


caufam pluribus hic commendare.

Catholicse

&

Religionis

20

PRyFATIO AD LECTOREM

mente human jam ante pauDijfertatione de Methodo 'cle regend

Qu?efliones de
cis attigi

rationis

&

in

e^

vcritalis in fcientiis invejligand, gallice dita

anno 16^7, non quidem ut ipfas ibi accurate tradarem, fed tantm ut delibarem, & ex ledorum judiciis addifcerem qu ratione poflea elTent tradandce.
Tanti enim momenti mihi vif funt, ut plus un vice
de ipfis agendum ele judicarem; viamque fequor ad
eas explicandas

10

Deo

tamparum

tritam, atque ab ufu

com-

muni tam remotam, ut non utile putarim ipfam in


gallico & paffim ab omnibus legendo fcripto fufis
I

docere, ne debiliora etiam ingnia credere poffent

eam

Cm
i5

mais
ejus

ingrediendam ^
autem ibi rogaffem omnes quibus aliquid

fibi elle

fcriptis

reprehenfione dignum occurreret, ut

me monere

dignarentur'', nulla in ea qu?e de his

qujeftionibus attigeram
pr?eter duo, ad

20

in

qu

notatu digna objeda funt,

hc paucis,

priufquam earumdem

accuratiorem explicationem aggrediar, refpondebo.


Primum eft, ex eo quod mens humana in fe cona. Celte Prcface, comme VEpitre qui la prcde, est imprime tout
d'une venue dans la premire dition et dans la deuxime, sans division
en paragraphes ni mise la ligne .
b. Voir Discours de la Mthode, p. 75, I. 22, de cette dition.

(2)

OEuvRES DE Descartes.

(2-4)-

non percipiat aliud fe elle qum rem cogitantem,


non fequi ejus naturam five c[fentiam in eo tantm
confiftere, quod fit res cogitans, ita ut vox tantm
ctera omnia excludat qu forte etiam dici poffent ad
animce naturam pertinere. Cui objedioni refpondeo

verfa

me
fam

etiam
rei

excludere in ordine ad ip-

ibi noluille illa

veritatem (de qii fcilicet tune non agebam),

fed dumtaxat in

ut fenfus eiet

me

effentiam

meam

ordine ad

meam

perceptionem, adeo

plane cognofcere quod ad

niliil

fcirem pertinere, prseterquam quod

10

elTem res cogitans, five res habens in fe facultatem


(3)

cogitandi. In fequentibus autemj oftendam

ex eo quod nihii aliud ad effentiam

cognofcam, fequatur

nihil

meam

quo paclo,
pertinere

etiam aliud rvera ad illam

pertinere.

i5

Alterum efl, ex eo quod ideam rei me perfedioris


in me habeam, non fequi ipfam ideam effe me perfediorem, 0^ multo minus illud quod per iflam ideam
reprsefentatur exiflere. Sed refpondeo hic fubeffe
tequivocationem in voce ide fumi enim poteft vel
materialiter, pro operatione intelleds, quo fenfu me
:

20

perfedior dici nequit, vel objedive, pro re per iflam

operationem repraefentat, quae

natur extra intelleclum exiflere, poteft

perfedior ratione

non fuppotamen me effe

res, etfi

Quomodo ver, ex
me perfedioris idea in me fit, fe-

fuse effenti.

hoc folo quod rei


quatur illam rem rvera

25

exiftere, fufe in fequentibus

exponetur.

qudam fcripta fatis


quibus non tam me his de rbus rationes

Vidi quidem prseterea duo


longa, fed

quam

conclufiones

argumentis ex Atheorum locis

3o

Meditationes.

(4-6).

Pr.efatio

communibus mutuatis impiignabantur ^.

quoniam
illiufmodi argumenta nullam vim ha^bere polTunt apud
eos, qui rationes meas intelligent, adeoque praepoftera & imbecillia funt multorum judicia, ut magis a
5

primum

Et

acceptis opinionibus, quantumvis

ratione alienis, perfuadeantur,

qum

falfis

a ver

&

&

firm,

fed pofterius audit, ipfarum refutatione, nolo hc ad


illa

refpondere, ne mihi

tmque
10

prius referenda. Tan-

fint

generaliter dicam ea omnia, quae vulgo ja-

impugnandam,
humani afFeclus Deo

clantur ab Atheis ad exiftentiam Dei

femper ex eo pendere, quod vel


affingantur, vel mentibus noflris tanta
|

vis

&

fapien-

quidnam Deus facere poffit acdebeat,


determinare e^ comprehendere conemur adeo ut,
modo tantm memores fimus mentes noftras confidetiaarrogetur, ut

i5

randas

bilem

effe ut fnitas,

&

Deum

infinitum, nullam

auteni ut incomprehenfidifficultatem fmt nobis

ifta

paritura.

20

Jam ver, poflquam hominum judicia femel utcunque fum expertus, iterum hc aggredior eafdem de
Deo L^ mente human quaefliones, fimulque totius
primae Philofophiae initia traclare
vul gi plaufum,

fed ita ut

nullum

nuUamque Lectorum frequentiam

ex-

peclem quin etiam nuUis author fum ut haec legant,


nifi tantm iis qui feri mecum meditari, mentemque
:

25

a fenfibus, fimulque ab omnibus prcejudiciis, abducere poterunt ac volent, quales

non

nifi

admodum

paucos reperiri fatis fcio. Quantum autem ad illos,


qui, rationum mearum feriem & nexum comprehendore non curantes, in fingulas tantm claufulas, ut
(

3o

a.

Cf.

t.

III, p. 296,

uvres.

II.

1.

23, et p. 3oo, claircissement.


a

(5)

OEuvRFs DE Descartes.

lo

multis in more

efl,

(6--).

argutari ftudehunt,

non magnum

ex hujus fcripti ledione friidum funt percepturi

&

quamvis forte in multis cavillandi occafionem inveniant, non facile tamen aliquid quod urgeat aut refponfione dignum

fit

objicient.

Quia ver nequidem etiam aliis fpondeo me in


omnibus prima fronte fatisfaclurum, nec tantum mihi
arrogo ut confidam me omnia pole prvidere qu
alicui difficilia videbuntur, primo quidem in Meditationibus illas ipfas cogitationes exponam, quarum
ope ad certam

&

lo

evidentem cognitionem veritatis

mihi videor pervenilTe, ut experiar an forte iifdem


|rationibus, quibus ego perfuafus fum, alios etiam

poffim perfuadere. Poflea vero refpondebo ad obje-

diones virorum aliquot ingenio & dodrin excellentium, ad quos h^e Meditationes, antequam typis mandarentur, examinandse milfge funt. Satis enim multa
& varia ab illis fuerunt objecta, ut aufim fperare non

i5

quicquam aliis, faltem alicujus momenti, venturum in mentem, quod ii nondum attigerint. Ideoque
rogo etiam atque etiam Ledores, ut non prius de Mefacile

ditationibus judicium ferant,

qum objediones

earumque folutiones omnes perlegere

iftas

dignati fint'\

Prfatio ad Lectorem et la Synopsis, l'dition de Paris


un Index, qui ne se retrouve plus dans l'dition
d'Amsterdam (2 dit.). Descartes ne l'ayant pas reproduit, c'est que sans
doute il n'en tait pas l'auteur; Mersenne l'avait probablement compos
lui-mme, en l'accommodant la pagination de la i''' dition. Voici cet
a.

[V

Entre

dit.i

Index

la

intercale

Index tractatvvm hoc volvmine contentorvm.

Poj fynopfim perlegendam, prima pagina vfque ad 7.


quarum prima de ijs qu in

Sequiintiir fex Meditationes

uocari poj/int, pag. 7 ad 16.

dubium

re-

20

MeDITATIONES.
Seciinda de meule liumana,

Pr.'EFATIO,

& qud fit

II

ipfa notior quant corpus,

pag.

i6ad32.

Tertia, de Deo, qud exijlat, pag. 32 ad 5g.


Quarta, de vero falfo, pag. 5g ad j4.
Quinta, de ejfentia rerum matei ialium, iteruni de Deo, qud exijlat,
pag. j5 ad Sj.
Sexta deniqiie, de rerum materialium exijientia, & reali mentis

corpore dijliiidione, pag. 8j ad

16.

Sequuntur Objeftiones aduerfus prcedentes


Refponliones Authoris fiibijciuntur.

Mcditationes quihus

Objeiones prim Theologi, pag. iij vfque ad i3i

Refponi32 ad ibo.
Objeiones fecund Theologorum & Philofophorum, pag. lOi ad
Refponfiones ad quarum calcem prcedeiites Mcditationes ad
772.
morem Geometricum reducunlur, pag. 772 ad 232.
.

fiones, pag.
11

Objeiones tertia' Philo foplu, cum Refponfionibus, pag. 233 ad 2j i


Objeiones quart J'ubtiliffitni Theologi, pag. 272 ad 304.
Refponfiones, pag. 3o5 ad 35-/..
Objeiones quinta' Ptri GafJ'endi Dinienfis Ecclefi Prpofiii &
acutijjimi Philofophi, pag. 355 ad 4g 2.
Refponfiones, pag. 4q3

Il

()

I)

Il

ad 55 1.

pag. 556 ad pag. 602.

Il

Objeiones fext, feu vltim, pag. 552 ad pag. 566.


Finis.

Refponfio,

SYNOPSIS
SEX SEQUENTIUM MEDITATIONUM

In prima,

cauf exponunliir proplcr

omnibus, prfertim

qiias

pojjumus

materialibus,

de rhus
dubitarc

quandiu fcilicet non habemus a lia fcientiarum fundamenta,

qim

ca

qu antehac habuimus.

ijliiis

prima fronte non apparca, cji


maxima qudd ab omnibus prjudiciis nos

tant dubitationis

tamen

Etfi aulcm

co

iitilitas

viamque facillimam Jernat ad inentem a fcnfibus


abducendam ; ac dcnique cfficial, ut de iis, qu poje
liberet,

vera
\

ejje

comperiemus, non amplius dubitare poj/imus.

In fecund,

mens qu, propri

libertate ulcns, fup-

lo

ponit ea omnia non exijere de quorum exijenti vel mi-

nimum

poejl dubitare, animadvertit Jieri non pojfe quin

ipfa intrim

cxijlat.

Quod

etiam

fumm

efi

utilitatis,

quoniam hoc paclo facile dijinguit qunam ad fe, hoc


efi, ad naturam intellelualem, & qunam ad corpus per1

tineant.

Sed quia forte nonnulli rationes de anim im-

mortalitate

illo

in loco expeclabunt,

eos

hic

monendos

12 dubitarc pote {i" dit.).

Voir t.
364-355.

a.

p.

III,

p.

26S,

1.

9;

p.

271,

1.

p.

297,

1.

G.

Cf.

ib.,

i5

Meditationes.

2-3,

puto me conatum

Synopsis.

12

nihil fcribere qiiod non accurate

ejfe

deinojijrarem ; ideoque non aliiun ordinein fequi potuiJTe,


'

qum

apud Geomet'as

illinn qui ejl

omnia prmittercm ex quitus


5

ujtatus, ut

nempe

qujita propojtio de-

de ipf quidquam concluderem. Pri-

pendet, antequam

& prcipmim

quod prrequiritur ad cognofcendam anim nmoTtalitatcm, ejje ut qum maxime


perfpicuum de e conceptum, & ab omni conceptu cojporis
plane dijinlum, formemus; quod ibi falum ej. Prmuni autcm

10

terea verd 'equiri etiam ut fciamus ea

dijinde intclligimus,

mus, eJJe vera

non potuit;

&

illa

intelligi-

quod ante quartam Meditationem probari


habendum eJJe dijinlum natur corpore
in

ipf fecund,

partim etiam

in

& fext formatur ; atque ex his debere concludi ea


omnia qu clare & dijinde concipiuntur ut fubjanti
diverf, Jicuti concipiuntur mens & corpus, eJJe rvera
quint

fubjantias realiter a Je
concludi.
20

modo quo

&

conceptum, qui partim


i5

eo ipfo

omnia qu clare

mutu

Idemque etiam

nullum corpus

in

dijinas;

hocque

in

fext

ipj confirmari ex eo

quod

nifi divifibile intelligamus,

nullam mentem

nifi indivifibilem

contra autem

neque enim
|

ullius mentis

mediam partem

jujlibet quantamvis

poffumus

concipere, ut poffumus cu-

exigui corporis; adeo ut eorum na-

tur non modo diverf, J'ed etiam quodammodo contrari


2 5

agnofcantur.

me

Non autem

ultcriiis e

de re in hoc fcripto

tum quia hc fufficiunt ad ojendendum ex corporis corruptione mentis interitum non fequi, atque fie ad
cgiffe;

alterius

vitfpem mortalibus faciendam; tum etiam quia

prmijf, ex quibus ipfa mentis immortalitas concludi


3o

potef, ex

to\tius

23 quantumuis

Phyfic explicatione dpendent : primo

(z'^'-'

c^y//.).

OEuvRES DE Descartes.

14
ut fciatur

onmes ojnnino

fuhjlantias, Jive res

creari debent ut exijant, ex natur fu


biles,

3-4-

ncc poffe unquain dejnere

ejfe

ejje, nifi

qu

Deo

incorrupti-

ah eodem Deo

concurfuin fuum Us denegante ad nihilum reducantur ; ac

deinde ut advertatur corpus quidcm in geiiere /u?npluin


Jubjautiam,

eJfe

ideoquc

nunquaiii

Sed

ctiam pcrirc.

corpus humanum, quatenus a reliquis dijfert corporibus,

non

niji

ex ccrt niembrorum conjguratione aliijque ejuj-

modi accidcntibus
non

ex uUis accidcntibus conjare,

ita

fubjlanliam

qud

ut

ctj

intelligat,

lo

ejus accidentia viutcntur,

enini ojunia

alias res

humanam
fed puram c[fe

conflatum; mentem ver

eJfe

alias relit,

alias

fentiat,

humanum autem
qud figura quarumdam ejus

&c, non idcirco ip/a mens alia euadit;

corpus aliudfit ex hoc folo

partium mutetur
perfacilc

ex quibus

fequitur corpus quidcm

mentem autem ex natur fu

in\tcrire,

i5

eJfe

immortalem.
In terti Meditatione,

ad probandum Dei
tur,

explicui.

qum maxime

meum prcipuum argumentum

exificntiam fatis fuf, ut mihi vide-

Verumtamen, quia,

ut

Leclorum

obfcuritates remanferunt,

fcd qu,

uti,

mult fortaljfe

ut fpero, pofiea in

refponfionibus ad objecliones plane tollentur ;

quomodo

idea

tantum habeat realitatis objecliv, ut non

eJfe

a cauf

fumme perfecl, quod


enim

in nobis

rel

2 5

non

compa-

idea efi in mente

artificium objeclivum

ide dbet habcre aliquam caufam, nempe fcientiam


artificis,

inter

pojjit

ibi illufiratur

machin valde perfecl, cujus

alicujus artificis; ut

ut,

entisfumme perfecli, qu

efi,

ratione

20

a fenfibus abducerem, nullis ibi compara-

tionibus a rbus corporels petitis volui

cteras,

animos

alicujus alterius a quo illam

Inijus

liujus

accepit,

ita

3o

Meditationes.

4-5.

qu

idea Dei,

nobis^ ejl,

in

Synopsis.

non potej non habere

pro caufd.
In quart, probatur ea omnia qu clare

De uni

ipfiim

&

dijincle

'percipimus, ejfe vera,Jimulque in quo l'atio falfitatis con5

/ijijt cxplicatur

qu

necejjfario fciri

debent tam ad pr-

adrehqua intelligenda^. (^Sed ibi


adverten\dum nullo modo agi de peccato, vel

ccdentia Jrmanda,quni

intrim

ej

errore qui committitur in perfecutione boni

&

mali, fcd

&

de eo tantiijn qui contingit in dijudicaiione veri


lo

Nec

ea fpeclari

qu

ad Jidem pertinent,

agendam, fed tantiim fpeculativas


ralis

& folius

vel

falji.

ad vitam

luminis nalu-

ope cognitas veritates.)

In quint, prterquam qud natura corporea

fumpta
i5

explicatur, nova ctiam ratione

nionjlralur

difficultates,

folventur

fcd

Dei

in

gnre

exijientia de-

qu rurfus nonnull forte occurrcnt

in

qu pojiea

in

rcfponfione ad objelione.s rc-

ac dnique ojlenditur quo paclo verum

fit,

ipfarum Geometricarum dcmonflrationuin certitudinem a

Dei pendere.

cognitione

mtellelio ab

In fext deniquc,

20

nitur ; difincionum

arl

fgna defcnbuntur; mentcm

diflingui probalur;

a corpore
illi

effe

imaginatione fecer-

conjuncam, ut

realiter

eandem nihilominus tam


unum quid cum ipfa com-

ponat, o/lenditur; omnes crrorcs qui a Jcnfibus oriri fo25

lent recenfentur;

&

denique

modi quibus vitari poj/nt exponuntur

rationcs

omnes ex quibus reriim matcria-

lium exifentia pojjit conchidi, afferunlur


valde utiles effe putarim ad
6-12 Sed.

a.

Voir

t,

veritates.

III, p.

yi^,

1.

La
lo.

probandum

pi\'inii're pareiillise

id

non qud cas

ipfum qiiod

manque

{2' dit.).

OEuvRES DE Descartes.

i6

probant, ncmpe rcvera

habcre corpora,
mentis fcrid
agnofcitur non

& fimilia,

dubitavit

funt e, pcr quas


devenimus
dentiffim

tant

e[fe

in

adeo ut

aliquem mundum,

ejfe

homines

fed quia, illas conjderando


Jrmas nec tant perfpicuas qu'ani

fint

qu ab humano

unius rei probationem

&

de qiiibus iiemo unquam fan

mentis no/ir

s-e.

in

omnium

& Dei

cognitionem

cer\tijjim

ingenio fciri pojjint.

&

hic

qujiones de quibus etiam in

ipfis

recenfeo

evi-

Cuj'us

lus Meditationibus ?nihi

fcopo propofui. Nec idcirco

pro

varias illas

ex occafione tracatur.

lo

MEDITATIONUM
DE PRIMA

PHILOSOPHIA
QUIBUS DEI EXISTENTIA & ANIMEE A CORPORE
DISTINCTIO DEMONSTRANTUR

IN

PRIMA

De

qu

lis

in

diibium rcvocan^'' pojjunt.

Animadverti jam ante allquot annos


ineunte

dubia

setate,
fint

falfa

qum

pro veris admiferim,

qugecunque

iflis

multa,

& qum

poftea faperextruxi, ac

proinde funditus omnia femel in vit

effe

evertenda,

atque a primis fimdamentis denuo inchoandum,

cupiam

in fcien-

fed ingens opus effe videbatur,

eamque

quid aliquando firmum


tiis ftabilire

& manfurum

fi

tam matura, ut capeffendis difciplinis aptior nulla fequeretur. Quare


tamdiu cunclatus fum ut deinceps effem in culp,
fi quod temporis fuperefi: ad
agendum, deliberando
confumerem. Opportune igitur hodie mentem curis
aetatem expeclabam, quse foret

10

a.

Au

lieu

de ce long

titre,

en

tcie

de page,

tout simplement, aussitt aprs la Synopsis,

la

premire dition donnait


sur la mme page 7

et

Mi:DiTAfio Prima.
b.

Voir

t.

III, p. 267,

uvres.

II.

1.

25.
3

OEuvREs DE Descartes.

i8

omnibus

7-9-

cxfolvi,lecii|rum mihi otium procuravi,folus

fecedo, feri

&

tandem

mearum

libre generali hiiic

opinionum everfioni vacabo.


Ad hoc autem non erit neceile, ut omnes elle falfas ortendam, quod nunquam fortaffis alFequi polTem;
fed quia jam ratio perl'uadet, non minus accurate ab
iis qiise non plane certa funt atque indubitata, qum
ab apertc falfis afTenfionem effe cohibendam, fatis erit
ad omnes rejiciendas,

i\

aliquam rationem dubitandi

unquque reperero. Nec ideo etiam


percurrendc-e, quod operis effet infiniti;
in

toffis

fundamentis, quidquid

iis

fingulse erunt

10

fed quia, fuf-

fupera^dificatum

cft

fponte collabitur, aggrediar ftatim ipfa principia, qui-

bus

illud

omne quod

olim credidi nitebatur.

Nempe quidquid hadenus

ut

maxime verum

vel a fenfibus, vel per fenfus accepi''

terdum
illis

admifi,

autem

lios

fallere deprehendi, ac prudentise efh

'5

in-

nunquam

plane confidere qui nos vel femel deceperunt.

quamvis interdum fenfus circa minuta


qusedam & remotiora nos fallant, pleraque tamen alla
funt de quibus dubitari plane non poteft, quamvis ab
iifdem hauriantur ut jam me hc effe, foco alidere,
hyemali tog effe indutum, chartam iflam manibus
Sed

forte,

20

&

contredare,

fimilia.

Manus ver bas

tumque hoc corpus meum


negari?

nil

me

effe,

qu ratione

comparera nefcio quibus

forte

ainsi

intervalle en blanc {2' dit.), et

omis [i"

Voir

t.

III, p.

b. Ib., p. 267,

I.

268,

].

27, et

3.
t.

V,

p. 146.

to-

poffet
j

3 Aprs vacaho, non la lii^)ie


(/" ni 2' dition), mais un petit

a.

ipfas,

la

pendant tont

Mditation.
dit.).

le

infanis,
cours de

16 hos

autem

Meditationes.

9-10.

quorum

Prima.

contumax vapor ex

cerebella tam

labefadat, ut conftanter affeverent vel

cm

i
atr bile

reges,

fe effe

funt pauperrimi, vel purpura indutos,

cm

funt

nudi, vel caput habere fidile, vel fe totos elTe cucur5

bitas, vel ex vitro conflatos

fed amen|tes funt

nec minus ipfe dmens viderer,

fi

quod ab

ifti,

lo

exem-

iis

plum ad me transferrem.
Praeclare fane, tanquam non fini homo qui foleam
nodu dormire, & eadem omnia in fomnis pati, vel
10

etiam interdum minis verifimilia,


lantes.

tog

Qum

vefliri,

cm tamen
i5

qum

frquenter ver ufitata

quse

ifta,

me

ifti

vigi-

hc effe,

foco affidere, quies nocturna perfuadet,


pofitis veftibus jaceo inter flrata!

Atqui

nunc certe vigilantibus oculis intueor hanc chartam,


non fopitum efl hoc caput quod commoveo, manum
non tam
iftam prudens & fciens extendo & fentio
diftincla contingerent dormienti. Quafi fcilicet non
;

recorder a fimilibus etiam cogitationibus

alis in

qu dum cogito attentius,


tam plane video nunquam certis indiciis vigiliam a
fomno poffe diflingui, ut obflupefcam,& fere hic ipfe

fomnis
20

me

fuiffe

delufum

Itupor mihi opinionem fomni confrmet.

Age ergo fomniemus, nec

particularia ifta vera

fint,

nos oculos aperire, caput movere, manus extendere,


|

25

nec forte etiam nos habere taies manus, nec taie to-

tum corpus; tamen pro|fedo fatendum eft vifa per


quietem effe veluti quafdam pidas imagines, quse non
nifi ad fimilitudinem rerum verarum fingi potuerunt
ideoque faltem generalia haec, oculos, caput, manus,
totumque corpus, res quafdam non imaginarias, fed
veras exiftere. Nam fane pidores ipii, ne tum qui;

3o

ii

OEuVRES DE DeSCARTES.

20

lo-ii.

dem, cm Sirenas & Satyrifcos maxime inufitatis formis fingerc fludent, naturas omni ex parte novas iis
polTunt afllgnare, fed

lium

tantummodo diverforum anima-

membra permifcent

tent adeo noviim, ut nihil

fum, atque
ad

ita

minimum

vel

omnino

plane fiditium

fit

veri colores elfe

componant. Nec

forte aliquid excogi-

11

&

ei fimile fuerit vi-

falfum, certe

tamen

debent,ex quibus illud

difpari ratione,

quamvis etiam gene-

manus, & fimilia, imaginaria


elle poffent, necelTario tamen faltem alia qusedam adhue magis fimplicia & univerfalia vera elle fatendum
ralia haec, oculi, caput,

ell,

feu ver, feu

12

tanquam coloribus

ex quibus

falfae,

veris

omnes

lo

iflse,

qu^e in cogitatione noftr funt,

rerum imagines effinguntur.


Cujus generis effe videntur natura corpojrea in
communi, ejufque extenfio item figura rerum extenfarum item quantitas, five earumdem magnitudo &
numerus item locus in quo exiftant, tempufque per
quod durent, & fimilia.
Quapropter ex his forfan non maie concludemus
Phyficam, Aftronomiam, Medicinam, difciplinafque
alias omnes, qu a rerum compofitarum confideratione dpendent, dubias quidem elfe; atqui Arithmeticam, Geometriam, aliafque ejufmodi, quse nonnifi

i5

de fimpliciffimis

& maxime generalibus rbus tradant,

atque utrum e

fint in

20

25

rerum natur necne,parum cu-

rant, aliquid certi atque indubitati continere.

Nam

dormiam, duo c^ tria fimul junda


funt quinque, quadratumque non plura habet latera
qum quatuor nec fieri polfe videtur ut tam perfpifive vigilem, iive

cuse veritates in fufpicionem falfitatis incurrant.

3o

Verumtamen

Meditationes.

II-I2.

Prima.

21

qUcTdam eft meae menti vtus


opinio, Deum elle qui potefl omnia, ^^ a quo talis,
qualis exiilo, fum creatus. Unde autem fcio illum non
lecilTe ut nulla plane fit terra, nuUum clum, nulla
res extenfa, nulla figura, nulla magnitude, nul lus
locus, L^ tamen haec omnia non aliter qum nunc mihi
videantur exiflere ? Imo etiam, quemadmodum judico
interdum alios errare circa ea quae fe perfedifiime
fcire arbitrantur, ita ego ut fallar quoties duo
tria
infixa

13

^.K:

10

fimul addo, vel

numro quadrati

latera, vel

aliud faeilius fingi potefi:? At forte

noluit
J

me

i5

enim fumme bonus

fi

quid

Deus

ita

hoc
ejus bonitati repugnaret, talem me creale ut femper
fallar, ab edem etiam videretur elfe alienum permittere ut interdum fallar; quod ultimum tamen non
decipi, dicitur

fed

fi

potefi dici.
ElTent ver fortalle nonnulli qui

quem Deum mallent


20

2 5

3o

qum

negare,

credere elfe incertas. Sed

tam potentem

iis

res alias

ali-

omnes

non repugnemus,

to-

tumque hoc de Deo demus eie ficlitium at feu fato,


feu cafu, feu continuat rerum ferie, feu quovis alio
modo me ad id quod lum pervenilfe fupponant; quoniam falli & errare imperfedio qusedam elle videtur,
quo minus potentem originis mese authorem afilgnabunt, eo probabilius erit me tam imperfedum effe
ut femper fallar. Qtiibus fane argumentis non habeo
quod refpondeam, fed tandem cogor fateri nihil elfe
ex iis quse olim vera putabam, de quo non liceat dubitare, idque non per inconfiderantiam vel levitatem,
;

fed propter validas

^.^

meditatas rationes

etiam ab iifdem, non minus

qum ab

ideoque

aperte

falfis,

i^

OEuVRES DE DeSCARTES.

22

accurate deinceps affenfionem

12-1S,

cohibendam,

efle

fi

quid certi velim invenire.

Sed nondum

fufficit hsec advertiffe,

curandum

eft

enim recurrunt confuetse opiniones, occupantque credulitatem meam tanquam longo


ufu & fami|liaritatis jure fibi devindam, fere etiam

ut recorder

me

invito

affidue

nec

unquam

jam oftenfum

&

confidere de-

ell,

elTe

fed nihilominus valde probabiles,

quas multo magis rationi confentaneum

dere

is

&

affentiri

lupponam quales funt


nempe aliquo quidem modo dubias, ut jam

fuefcam, quamdiu taies


rvera,

iis

qum

lit

lo

cre-

negare. Qiiapropter, ut opinor, non maie

agam, fi, voluntate plane in contrarium verf, me


ipfum fallam, illafque aiiquandiu omnino falfas imaginariafque elle fngam, donec tandem, velut sequatis utrimque prsejudiciorum ponderibus, nuila amplius prava confuetudo judicium meum a red rerum

i5

perceptione detorqueat. Etenim fcio nihil inde periculi vel erroris intrim fequutururn,
diffidentise

& me

plus sequo

indulgere non polie, quandoquidem nunc

non rbus agendis, fed cognofcendis tantm incumbo.


Supponam igitur^ non optimum Deum, fontem veritatis, fed genium aliquem malignum, eundemque
fumme potentem*" & callidum, omnem fuam indullriam in eo pofuilTe, ut me falleret putabo clum,
arem, terram, colores, figuras, fonos, cundaque ex:

terna nihil aliud elle

qum

ludificationes

quibus inlidias credulitati mese tetendit


a.

Voir

t.

III, p. 147.

b. Ib., p. 147.

fomniorum,
confiderabo

20

25

Meditationes.

i3-i5.

Secunda.

2J

meipfum tanquam manus non habentem, non oculos, non carnem, non fanguinem, non aliquem fenfum^ fed hsec omnia me habere falfo opinantem
manebo obftinate in hac meditatione defixus, atque
ita, fiquidem non in poteftate me fit aliquid veri cognofcere, at certe hoc quod in me efl, ne falfis affentiar, nec mihi quidquam ifte deceptor, quantumvis
|

potens, quantumvis callidus, poffit imponere, obfir-

10

mat mente cavebo. Sed laboriofum efl hoc inflitutum, L^ defidia qucedam ad confuetudinem vit?e me
reducit. Nec aliter qum aptivus, qui forte imaginari libertate fruebatur in fomnis,

quum

poftea fu-

fpicari incipit fe dormire, timet excitari, blandifque

illufionibus lente connivet


'5

teres

opiniones, vereorque

fie

fponte relabor in ve-

expergifci,

quieti laboriofa vigilia fuccedens,

non

ne placidae

in aliqu luce,

fed inter inextricabiles

jam motarum difficultatum

tenebras, in pofterum

degenda.

fit

Meditatio il

De

20

natura mentis
notior

human

quod

ipfci

Jt

qum corpus '\

In tantas dubitationes heftern meditatione conjec-

tus fum, ut

nequeam amplis earum

deam ta|men qu
14
a.

fie]

Voir

hc (/" cdit.).
t.

III, p. 297,

oblivifci,

ratione folvendse fint; fed,

].

19 II] secunda

22.

{i'' dit.).

nec

vi-

tanquam

16

OEuvRES DE Descartes.

24

i5-ic.

profundum gurgitem ex improvifo delapfus, ita


turbatus fum, ut nec poffim in imo pedem figere, nec
enatare ad fummum. Enitar tamen & tentabo rurfus
eandem viam quam heri fueram ingreflus, removendo
in

17

fcilicet

omne

illud

qiiod vel

qum

admittit, nihilo fecius

comperilTem
vel,

minimum
fi

omnino falfum

pergamque porro donec

nihil aliud,faltem

dubitationis

effe

aliquid certi,

hoc ipfum pro certo,nihil

elle

cognofcam. Nihil nifi pundum petebat Archimedes, quod effet firmum & immobile, ut integram
terram loco dimoveret magna quoque fperanda funt.
Il vel minimum quid invenero quod certum fit &. incerti,

10

concuffum''.

omnia quse video falfa effe credo


nihil unquam extitiffe eorum quse mendax memoria
nuUos plane habeo fenius corpus, firepr^efentat

Suppono

igitur

i5

gura, extenfio, motus, locufque funt chimer. Qiiid


igitur erit verum ? Fortaffis hoc unum, nihil effe certi.

omnibus
quse jam jam recenfui, de quo ne minima quidem occafio fit dubitandi ? Nunquid ert aliquis Deus, vel quocunque nomine illum vocem, qui mihi lias ipfas cogitationes immittit Quare |ver6 hoc putem, cm forfan
ipfemet illarum author effe poffmi ? Nunquid ergo laltem ego aliquid fum ? Sed jam negavi me habere uUos
fenfus, & uUum corpus. Htereo tamen; nam quid
Sed unde

18

fcio nihil effe

diverfum ab

iis

20

.-'

Pas plus pour cette deuxime Mditation que pour la premire, ni


1641 ni celle de 1642 ne distinguent les alinas en mettant
mais la 2= dition spare d'ordinaire par un intervalle en
la ligne
blanc chaque point de la majuscule suivante, et ces sparations, trs
visibles dans l'imprim, correspondent presque toujours aux commena.

l'dition de

><

cements de nouveaux alinas.

25

Mditation ES.

16-17.

inde?

Sumne

Secunda.

2(

corpori fenfibufque alligatus,ut fine

ita

non polim ? Sed mihi perfuafi nihil plane


eie in mundo, nullum cliim, nullam terram, nullas
mentes, nulla corpora; nonne igitur etiam me non
eie ? Imo certe ego eram, fi quid mihi perfuafi. Sed

10

lumme potens, fumme callidus, qui de indufi;n me femper fallit. Haud dubie
igitur ego etiam fum, fi me fallit; &. fallat quantum
potefl, nunquam tamen efficiet, ut nihil fim quamdiu
me aliquid efi^e cogitabo. Adeo ut, omnibus fatis fu-

elle

illis

efi;

deceptor nefcio quis,

perque

penfitatis,

denique llatuendum

fit

hoc pronun-

Ego fum, ego exifto, quoties a me profertur,


mente concipitur, neceffario efle verum.

tiatum,
vel

Nondum

i5

quifnam fim ego ille,


qui jam necefiario fum; deincepfque cavendum efi:
ne forte quid aliud imprudenter allumam in locum
ver

aberrem etiam

me, ficque
j

omnium

fatis intelligo,

quam

in e cognitione,

certiffimam evidentifiimamque efle contendo.

Quare jam denuo meditabor quidnam me olim


20

efife

crediderim, priufquam in has cogitationes incidifi^em;

ex quo deinde fubducam quidquid allatis rationibus


vel

minimum

remaneat

tandem prsecife
tantm quod certum efl & incon-

potuit infirmari, ut ita

illud

cufllim.
25

Quidnam
fcilicet.

Sed quid

eft

Non, quia pofiea qurendum foret quidnam


animal fit, & quid rationale, atque ita ex un qusefi.ione in plures difficiliorefque delaberer; nec jam
mihi tantum otii eft, ut illo velim inter iftiufmodi fuhnale

3o

me efi^'e putavi ? Hominem


homo ? Dicamne animal ratio-

igitur antehac

.'^

tilitates abuti.
uvres.

II.

Sed hic potius attendam, quid fponte

4.

19

OEuvRES DE Descartes.

26

&

ly-'S.

duce cogitationi mese antehac occurrebat,

natiir

quoties qiiid eflem confiderabam.

Nempe

occurrebat

me habere vultum, manus, brachia, totamque


hanc membrorum machinam, qiialis etiam in cadavere cernitur, & quam corporis nomine defignabam.
Occurrebat prse terea me nutriri, incedere, fentire, &
quas quidem acliones ad animam referecogitare
primo,

20

bam. Sed quid elTet hc anima, vel non advertebam,


vel exiguum nefcio quid imaginabar, inllar venti, vel
ignis,vel ?etheris%quod craffioribus me partibus effet
infufum. De corpore ver ne dubitabam quidem, fed
diftinde me noffe arbitrabar ejus naturam, quam fi
forte, qualem mente concipiebam, defcribere tentafI

fem,

fie

explicuiffem

quod aptum
fcribi.

eft

fpatium

per corpus intelligo illud

omne

figura ali|qu terminari, loco circumfie

replere,ut ex eo aliud

excludat; tadu, vifu, auditu,

gufliu, vel

lo

i5

omne corpus
odoratu per-

necnon moveri pluribus modis, non quidem a


namque
feipfo, fed ab alio quopiam a quo tangatur
habere vim feipfum movendi, item fentiendi, vel cogitandi, nuUo paclo ad naturam corporis pertinere
judicabam; quinimo mirabar potius taies facultates
in quibufdam corporibus reperiri.
Quid autem nunc,ubi fuppono deceptorem aliquem
cipi,

21

potentiflimum, &,

fas

fi

efl:

dicere, malilgnum'', data

oper in omnibus, quantum potuit, me delufiffe ? Poffumne affirmare me habere vel minimum quid ex iis

omnibus, qu jam

dixi ad

24 nunc manque {2"dit.).


a.

Voir

t.

III, p. 362,1. 8.

b.

Voir

t.

V,

p. i5o.

naturam corporis

perti-

20

25

Meditationes.

is-ig.

Secunda.

27

nere? Attende, cogito, revolvo, nihil occurrit; fatigor

eadem

fruftr repetere. Qiiid vero ex iis quse anime

tribuebam ? Nutriri vel incedere ? Quandoquidem


jam corpus non habeo, hcec qiioque nihil fiint nifi
figmenta. Sentire ? Nempe etiam hoc non fit fine corpore, & permulta fentire vifus fum in fomnis quae
deinde animadverti
invenio

cogitatio

me non

efi;

heec fola a

Cogitare

fenfifie.

me

Hc

divelli nequit.

10

Ego fum, ego exifto certum efi;. Quandiu autem ?


Nempe quandiu cogito nam forte etiam fieri polTet,

i5

omni cogitatione, ut illico totus elle


definerem. Nihil nunc admitto nifi quod necefifario fit
verum fum igitur prsecife tantm res cogitans, id
eft, mens, five animus, five intelledus, five ratio,
voces mihi pris fignificationis ignote. Sum autem

fi

cefi^arem ab

&

res vera,

vere exiflens

fed qualis res

Dixi, co-

gitans.

Quid prseterea ? Imajginabor non fum compages


illa membrorum, quee corpus humanum appellatur;
non fum etiam tenuis aliquis ar iftis membris infufus, non ventus, non ignis, non vapor, non halitus,
non quidquid mihi fingo :fuppofui enimilla nihil efi^e.
Manet pofitio nihilominus tamen ego aliquid fum.
:

20

Fortafiis
25

ver contingit, ut haec ipfa, quee fuppono

nihil elTe,

quia mihi funt ignota, tamen in

rei veri-

non dift'erant ab eo me quem novi ? Nefcio, de


hac re jam non difputo de iis tantm qu mihi nota
tate

funt,

quis
3o

judicium ferre pofiiim. Novi


fini

preecife

me

exifiere; qusero

ego ille quem novi. Certiflimum


fumpti notitiam non pendere ab

23 Manet] tnaneat [i"

dit.).

efi:

hujus

iis

quae exi-

fie

22

28

OEuvRES DE Descartes.

nondum

ftere

non igitur ab iis ullis, quse imaAtque hoc verhum, cffingo, admonet

novi

natione effingo.

me

erroris

mei

19-20.

nam fingerem

imaginarer, quia nihil aliud

rever,

Il

imaginari

efl

me

elle

qum

rei

quid

Jam

corporese figuram, feu imaginem, contemplari.

autem cert fcio me elle, limulque fieri polie ut


omnes ilite imagines, & generaliter qucecunque ad
corporis naturam referuntur, nihil fmt praeter infomnia. Qiiihus animadverfis, non minus ineptire videor,
dicendo imaginabor, ut diftindius agnofcam quifnam fim, qum fi dicerem jam quidem fum exper-

23

'

10

redus,

videoque nonnihil

veri

fed

quia

nondum

video fatis evidenter, data oper obdormiam, ut hoc

ipfum mihi fomnia verius evidentiufque reprsefentent. Itaque cognofco nihil eorum quje polTum imaginationis ope comprehendere, ad hanc

quam

de

i5

me

habeo notitiam pertinere, mentemque ab illis diligentiflime elle avocandam, ut fuam ipla naturam

qum

dillindiffime percipiat.

Sed quid igitur fum? Res cogitans. Qiiid

Nempe

efl:

hoc

dubitans, intelligens, affirmans, negans, vo-

lens, nolens,

Non pauca

imaginans quoque,
fane hsec funt.

neant. Sed quidni pertinerent

Il

l^

fentiens.

cunda ad me pertiNonne ego ipfe fum

qui jam dubito fer de omnibus, qui nonnihil tamen


intelligo, qui
tera,

hoc

unum verum

elle affirmo,

nego

cse-

cupio plura nolTe, nolo decipi, multa vel invitus

imaginor, multa etiam tanquam a fenllbus venientia


24

animadverto? Quid
18

[1"

avocandam

dit.).

20

efl

horum, quam vis femper dor-

clTe (/"' dit.).

24 Sed... pertinerent? luaiique

25

Meditationes.

20-22.

Secunda.

20

miam, quamvis etiam is qui me creavit% quantum in


fe ert, me deludat, quod non seque verum fit ac me
elle? Quid eil quod a me cogitatione diftinguatur
Quid ert quod a me ipfo feparatum dici poiit ? Nam
quod ego fim qui dubitem, qui intelligam, qui velim,
tam manifeftum eft, ut niliil occurrat per quod evidentius explicetur. Sed ver etiam ego idem fum qui
imaginer; nam quamvis forte, ut fuppofui, nulla
prorlus res imaginata vera fit, vis tamen ipfa imaginandi rvera exiflit, & cogitationis mete partem
facit. Idem denique ego fum qui fentio, five qui
res corporeas tanquam per fenfus animadverto
videlicet jam lucem video, flrepitum audio, calorem
fentio. Falfa hsec funt, dormio enim. At certe videre videor, audire, calefcere. Hoc falfum elle non
potefl hoc eil proprie quod in me fentire appellatur
atque hoc prsecife fie fumptum nihil aliud efl qum
j

10

i5

cogitare.

20

'

Ex quibus equidem aliquanto melius incipio noile


quifnam fim fed adhuc tamen videtur, nec poifum
;

abrtinere quin putem, res

gines cogitatione formantur,

corporeas,

&

quas

quarum ima-

ipfi

fenfus explo-

multo diflindius agnofci qum iftud nefcio quid


me, quod fub imaginationem non venit quanquam
profedo fit mirum, res quas animadverto elfe dubias,
rant,

25

efl,

me

qum quod verum


quod cognitum, qum denique me ipfum, a me

ignotas, a

alinas, dillindius

comprehendi. Sed video quid fit gaudet aberrare


mens mea, necdum fe patitur intra veritatis limites
cohiberi. Eilo igitur, & adhuc femel laxifiimas habe:

3o

a.

Voir

t.

V, p. i5i

25

OEuvREs DE Descartes.

^o

nas

ei

permittamus,

dudis, facilius

22-23.

paulo pofl opportune re-

ut, illis

fe rgi patiatur.

Confideremus res illas qu vulgo putantur omnium


diftindiffime comprehendi corpora fcilicet, qu tangimus, quse videmus non quidem corpora in communi, gnrales enim iftse perceptiones aliquant
magis confufe effe folent, fed unum in particulari.
Sumamus, cxempli cauf, hanc ceram nuperrime ex
favis fuit educta; nondum amifit omnem faporem fui
:

meliis
26

lecta

funt

efl;

nonnihil retinet odoris florum ex quibus col;

ejus color, figura, magnitudo,

dura

efl:,

frigida

eft, facile

fonum

culo ferias, emittet

manifefta

tangitur, ac,

omnia denique

fi

admovetur

Sed ecce,

dum

arti-

adlunt

illi

qu?e requiri videntur, ut corpus aliquod poffit


diflincliiime cognofci.

qum

loquor, igni

fit

i5

faporis reliquicT purgantur, odor expirt,

color mutatur, figura tollitur, crefcit magnitudo,


liquida,

10

calida, vix tangi poteft, nec jam,

fi

fit

pulfes,

emittet fonum.

Remanetne adhuc eadem cera? Rema-

nere fatendum

eft

nemo

nam qucunque
vel tactum, vel

nemo

aliter putat.

20

quod tam diflincle compreheneorum quee fenfibus attingebam;

Qiiid erat igitur in e

debatur? Certe nihil

negat,
|

fub guifum, vel odoratum, vel vifum,

auditum veniebant. mutata jam funt

remanet cera.

25

Fortalis illud erat

ipfam non quidem

quod nunc cogito

fuilfe ifiam

florum fragrantiam, nec

nempe ceram

dulcedinem meliis, nec

iftarn

albedinem, nec figu-

ram, nec fonum, fed corpus quod mihi apparebat


paulo ante modis
2''

ell

confpicuum,nunc diverfis.Quid
autem hoc prcife quod fic.| imaginor ? Attendaiftis

3o

Meditationes.

23-24-

Secunda.

}I

mus, &, remotis iis quse ad ceram non pertinent,


videamus quid fuperfit nempe nihil aliud qum extenfum quid, ilexibile, mutabile. Quid ver eft hoc
flexibile, mutabile ? An quod imaginor,hanc ceram ex
figura rotund in quadratam, vel ex hac in triangularem verti poffe ? Nullo modo nam innumerabilium
ejufmodi mutationum capacem eam effe compre:

lo

hendo, nec polTum tamen innumerabiles imaginando


percurrere; nec igitur comprehenfio heec ab imaginandi facultate perficitur. Qiiid extenfum ? Nunquid
etiam ipfa ejus extenfio
cente
fi

eft

ignota

Nam

in cer liquef-

major, major in ferventi, majorque rurfus,

fit

calor augeatur

nec rede judicarem quid

fit

cera,

putarem hanc etiam plures fecundm extenfionem varietates ad|mittere,qum fuerim unquam imaginando complexus. Supereft igitur ut concedam, me
nequidem imaginari quid fithc cera, fed fol mente
percipere; dico hanc in particulari, de cer enim in
nifi

i5

communi
20

non

tango,

Qusenam ver

quam

eft hsec cera,

quse

quam

video,

imaginor, eadem denique

quam

elle arbitrabar.

ab initio

ea|dem.

notandum eft,
non imaginatio

Atqui, quod

non taclio,
eft, nec unquam fuit, quamvis prius ita videretur, fed
foiius mentis infpedio, qu vel imperfeda elle poteft
ejus perceptio

25

eft.

mente percipitur ? Nempe

nifi

quam

clarius

&

non

vifio,

confufa, ut prius erat, vel clara

nunc

prout minus vel magis ad

eft,

&

diftinda, ut

illa

ex quibus

conftat attendo.

qum prona fit mea mens in


nam quamvis haic apud me tacitus & fine

Miror ver intrim


3o

errores
3-4

Quid.

mutabile

manque {1"

dit.).

28

uvres

}2

de Descartes.

voce confiderem, haereo tamen

24-25.

in verbis ipfis,

&

fere

decipior ab ipfo ufu loqiiendi. Dicimus enim nos


videre ceram
figura

tim

eam

non ex colore

vel

Unde concluderem
oculi, non folius mentis

fla-

ipfammet,

li

adfit,

adeffe judicare.

ceram ergo

vifione

fpedione, cognofci

nifi

jam

forte

refpexiffem

in-

ex

homines in plate tranfeuntes, quos etiam


ipfos non minus ufitate qum ceram dico me videre.
Quid autem video prseter pileos & veftes, fub quibus
latere poiTent automata? Sed judi|co homines effe.
Atque ita id quod putabam me videre oculis, fol judicandi facultate, quse in mente me eft, comprehendo.
Sed pudeat fupra vulgus fapere cupientem,ex for-

10

mis loquendi quas vulgus invenit dubitationem qusefiviiTe; pergamufque deinceps, attendendo utrm ego
perfedius evidentiufque percipiebam quid effet cera,

i5

feneflr

29

cm primm

afpexi, credidique

externo, vel faltem fenfu

me

illam ipfo fenfu

communi, ut vocant,

potenti imaginatrice, cognofcere

id elt

an ver potis

nunc, poftquam diligentis invefligavi tum quid ea

20

quomodo cognofcatur ? Certe hac de re dubieffet ineptum; nam quid fuit in prima percep-

fif'jtum
tare

Quid quod non a quovis animali


haberi poffe videretur Atver cm, ceram ab externis formis diftinguo, & tanquam veftibus detradis
tione diflinclum

.'

nudam

confidero,

meo

ror in judicio

human mente
3

a.

ipfammet,
Voir

t.

5 i.

quamvis adhuc ernon poffum tamen fine

illam rvera,

effe poffit,

percipere.

iplam,

fij

V, p.

fie

etfi

[i"

cdit.).

25

Mditation ES.

=5-26.

Secunda.

jj

Quid autem dicam de hac ipf mente, five de me


ipfo ? Nihildum enim aliud admitto in me effe prseter
jmentem. Quid, inquam, ego qui liane ceram videor
tam diftincle percipere ? Nunquid me ipfum non tantm multo verius, multo certius, fed etiam multo
diftindius evidentiufque, cognofco

ceram

exiftere, ex eo

evidentius efficitur

Nam,

fi

30

judico

quod hanc videam, certe multo

me ipfum

etiam exiftere, ex eo

quod hanc videam. Fieri enim potefl ut hoc quod


video non vere fit cera; fieri poteft ut ne quidem oculos habeam, quibus quidquam videatur; fed fieri plane
non potefl, cm videam, five (quod jam non diftinipfo

lo

guo)

i5

cm cogitem me

videre, ut ego ipfe cogitans

non aliquid fini. Simili ratione, fi judico ceram effe,


ex eo quod hanc tangam, idem rurfus efficietur, videlicet me effe. Si ex eo quod imaginer, vel quvis ali
ex cauf, idem plane. Sed & hoc ipfum quod de cer
animadverto, ad reliqua omnia, quse funt extra
pofita, licet applicare.

20

vifa

fit

Porro autem,

cerse perceptio,

poftquam

fi

me

magis diftinda

niihi,

non ex

folo

vifu vel tadu, fed pluribus ex caufis innotuit,

quanto
me ipfum a me nunc cognofci fatendum
eft, quandoquidem nullse rationes vel ad cerae, vel
ad cujufpiam alterius corporis perceptionem pofint
juvare, quin esedem omnes mentis mex naturam melius probent! Sed & alia infuper tam multa funt in
ipf mente, ex quibus ejus notitia diftindior reddi
diftindis

25

potefl, ut ea,

3o

qua ex corpore ad

illam manant, vix

numeranda videantur.
Atque ecce tandem fponte fum reverfus e qu
19 diltinda] diftincl

uvres. H.

(/''''

dit.).
5

3i

OEuvRES DE Descartes.

26-28.

volebam nam cm mihi nunc notum fit ipfamet corpora,non proprie a fenfibus^vel ab imaginandi facul;

tate, fed a folo intelledu percipi,

qud tangantur aut videantur,

fed

nec ex eo percipi

tantm ex eo qud

intelligantur aperte cognofco nihil facilius aut evi-

dentius
cito

me mente

me

Sed quia tam


deponi veteris opinionis confuetudo non potefl,
poffe a

percipi.

placet hic confiftere, ut altius hccc nova cognitio

m-

morise mese diuturnitate meditationis infigatur.

32
I

De

MeDITATIO

Deo, qud

to

III.

exijat^.

Claudam nunc oculos aures obturabo, avocabo


omnes fenfus, imagines etiam rerum corporalium
omnes vel ex cogitatione me delebo, vel certe, quia
,

hoc

fieri

vix poteft, illas ut inanes

& falfas nihili pen& penitius infpi-

i5

meque foium alloquendo


ciendo, meipfum paulatim mihi magis notum
familiarem reddere conabor. Ego fum res cogitans, id
dam,

e<;

eft

dubitans, affirmans,

negans, pauca intelligens,

multa ignorans, volens, aolens, imaginans etiam cS:


fentiens; ut enim anteanimadverti, quamvis illa qUcS
|

fentio vel imaginor extra

me

fortaffe nihil lint, illos

tamen cogitandi modos, quos fenfus


1

a.

ipfamet] iplam, &. {i"

Voir

t.

III, p.

297,

1.

dit.).

25.

&

imaginationes

10 III] tertia {i" dit.].

20

Meditationes.

28-29-

me

Atque
faltem
5

effe

fum

me

qiice

certiis

omnia recenfui

his paiicis

fcire

qiiae

vere fcio, vel

Nunc

hac| tenus animadverti.

nihil aliud

cognitione

Nempe in hac prima


qum clara qudam &

efl,

quod affirmo;

non
fufficeret ad me certum de rei veritate reddendum, fi
poffet unquam contingere, ut aliquid, quod ita clare
& diftinle perciperem, falfum effet; ac proinde jam
diilincta perceptio ejus

quae fane

videor pro rgula generali poffe flatuere, illud


1

effe

verum, quod valde

Verumtamen multa
fefla admili,

fydera

&

caetera

Quid autem de

clare

& diftinde

prius ut

ifla

fuere

omnia

illis

talium rerum ideas,

quse

omne

percipio.

omnino

certa

tamen poftea dubia

quse

hendi. Qualia ergo

20

Nempe

effe

terra,

& manidepre-

clum,

fenfibus ufurpabam.

clare percipiebam
five cogitationes,

Nempe

ipfas

menti meae ob-

Sed ne nunc quidem illas ideas in me effe


inficior. Aliud autem quiddam erat quod affirmabam,
quodque etiam ob confuetudinem credendi clare me
verfari.

25

percipere arbitrabar, quod tamen rvera non percipie-

bam nempe

quafdam extra me effe, a quibus ideae


iilce procedebant, & quibus omnino fimiles erant. Atque
hoc erat, in quo vel fallebar, vel certe, fi verum judicabam, id non ex vi mex perceptionis contingebat.
Quid ver ? Cm circa res Arithmeticas vel Geome:

3o

33

circumfpiciam diligentis an forte adhuc apud me


alia Imt ad quce nondum refpexi. Sum certus me effe
rem cogitantem, Nunquid ergo etiam fcio quid requiratur ut de aliqu re fim certus

10

2 c

quidam modi tantm

appelle, quatenus cogitandi


funt, in

Tertia.

a.

res

Mme remarque

que ci-avani

p. 24,

note a.

34

OEuvRES DE Descartes.

)6

& facile

tricas aliquidvalde fimplex

29-30.

confiderabam, ut

quod duo & tria fimul junda fint quinque, vel fimilia,
nunquid faltem illa fatis perfpicue intuebar, ut vera
elle affirmarem ? Equidem non aliam ob caufam de iis
dubitandum elle poflea judicavi, qum quia veniebat
in mentem forte aliquem Dcum talem mihi naturam
etiam circa

indere potuiffe, ut

deciperer, quse

illa

manifefliffima viderentur. Sed quoties hsec pr^econ-

fumm

cepta de

Dei potenti opinio mihi occurrit,

non polTum non


efficere ut

oculis
35

converto

fiquidem

errem, etiam in

qum

ipfas res

fateri,

nunquam

puto mentis

Qiioties ver ad

me

fallat

quifquis poteft,

quandiu me
cogitabo; vel ut aliquando verum fit
fuilTe,

&

nihil fim,

cm jam verum
tria limul

fit

me

ali-

me

vel pauciora

vel fimilia, in quibus fcilicet reEt certe

occafionem habeam exiftimandi aliquem

deceptorem, nec quidem adhuc

Deus, valde tenuis

tS:,

fatis

Deum

elle

fciam utrm

fit

ut ita loquar, Meta-

dependet. Ut autem etiam illa-tollatur,


occurret occafio, examinare debeo an
poffit elle

Nunc autem ordo


1

iis]

25

quamprimum

fit

Deus, &,

fi

deceptor; hac enim re ignorat, non

videor de uU ali plane certus elTe

20

cm nullam

phyiica dubitandi ratio ell;,qu?e tantm ex e opinione

an

i5

eie; vel forte

junda plura

pugnantiam agnofco manifellam.

fit,

10

qum quinque,

aliquis

effe

quas valde clare percipere arbitror me


tam plane ab illis perfuadeor, ut fponte

etiam ut duo
fmt

me

illi

efle

quee

evidentiffime intueri.

erumpam in bas voces


nunquam tamen efficiet ut
quid

iis

velit, facile

his (/" dit.).

unquam

pofle.

vidctur exigere, ut prius

omnes

3o

Meditationes.

38-3i.

Tertia.

IjI

meas cogitationes in certa gnera diftribuam, & in


quibufnam ex illis veritas aut fallfitas proprie confiftat, inquiram. Qucedam ex his tanquam rerum imagines funt, quibus folis proprie convenit idese
5

ut

cm hominem,

gelum

cogito. Alise ver alias

praeterea formas habent

ut,

cm

volo,

quafdam

cm

timeo,

cm nego, femper quidem aliquam rem


ut fubjedum mes cogitationis apprehendo, fed aliquid etiam amplius qum illius rei fi militudinem cocm

lo

Chimseram, vel Clum, vel An-

vel

Deum

vel

nomen

se

affirmo,

compledor; & ex his alise voluntates, five


affedus, alise autem judicia appellantur.
Jam quod ad ideas attinet, fi folse in le fpedentur,
nec ad aliud quid illas referam, falfse proprie effe non
poffunt; nam five capram, five chimseram imaginer,
non minus verum eft me unam imaginari qum algitatione

i5

NuUa

teram.

faUitas eft

etiam in ipf voluntate, vel alFedibus,

timenda; nam, quamvis prava, quamvis

etiam ea quse nufquam funt, poffim optare, non tamen


20

ideo non

verum

eft

fuperfunt judicia, in

me

Ac proinde fola
quibus mihi cavendum eft ne

illa

optare.

Prsecipuus autem error &[ frequentiftimus qui

fallar.

polit in illis reperiri, confiftit in

judicem rbus quibufdam extra me pofitis


fimiles elfe five conformes; ijam profedo, fi tantm
in

25

me

eo qud ideas, quse

funt,

ideas ipfas ut cogitationis mese

fiderarem, nec ad

quidquam

quofdam modos con-

aliud referrem, vix mihi

materiam darepoft^ent.
autem ideis ^ alise innatse, alise

ullam'' errandi

Ex his
a.

b.

Voir
Cf.

t.

t.

V, p. i52.

III, p.

383,1.2.

adventitise,

37

OEuvREs DE Descartes.

j8
aliae

ligam
haec

me

ipfo fadse mihi videntur

qiiid

non

fit

res,

quid

fit

nam qud

veritas, quid

habere videor

aliiinde

31-33.

cogitatio,

fit

qum ab

intel-

ipfmet

me

natur; qud autem nunc ftrepitum audiam, folem

quibufdam extra me

videam, ignem fentiam, a rbus

procedere hadenus judicavi

pofitis

renes, Hippogryphes,

&

Vel forte etiam omnes


tare, vel

as

omnes

fimilia, a

me

ipfo finguntur.

adventitias poifum pu-

elfe

innatas, vel

ac denique Sy-

omnes fadas

nondum

enim veram illarum originem clare perfpexi.


Sed hic prrecipue de iis eft qurendum, quas tanquam a rbus extra me exiftentibus defumptas confidero, qusenam me mo|veat ratio ut illas iflis rbus
fimiles effe exiflimem.

Nempe

ita

tur. Et praeterea experior illas

dodus a name voluntate

lo

videor

non

i5

nec proinde a me ipfo pendere; faepe enim vel invito


obverfantur ut jam, five velim,five nolim, fentio calorem, & ideo puto fenfum illum, five ideam caloris, a
;

re a

me

nempe ab

diverf,

ignis cui aflideo calore,

mihi advenire. Nihilque magis obvium

judicem iflam rem fuam fimilitudinem

me

aliud quid in

me

ita

fatis firm?e fint,

dodum

dendum, non lumine aliquo


verum. Qiice duo multum

potefl,

nam

quse-

naturali mihi oflenduntur, ut

qud

effe polTunt,

difcrepant

me

effe,

&

25

fimilia, nullo

quia nulla alia facultas

eife

quseque

illa

eque fidam ac

cui

ad hoc cre-

ferri

naturali mihi oftendi elfe

ex eo qud dubitem, fequatur

modo dubia

Cm

jam videbo.

eife a natur, intelligo tan-

tm fpontaneo quodam impetu me

cumque lumine

20

immittere.

Quae rationes, an
hic dico

qum ut
potius qum
eft,

lumini

ifti,

3o

MeDITATIONES.

33-34.

non vera

effe poffit

docere

TeRTIA.

fed

}C)

quantum ad impetus

jam fsepe olim judicavi me ab illis in deteriorem partem fuiffe impulfum, cm de bono eligendo ageretur, nec video cur iifdem in uU ali re
naturales,

39

magis fidam.
Deinde, quamvis idese

me non
rbus extra me

a voluntate

illse

pendeant, non ideo confit ipfas a

Ut enim impetus illi, de


quibus mox loquebar, quamvis in me fmt, a voluntate
tamen me diverfi elle videntur, ita forte etiam'' aliqua alia efl in me facultas, nondum mihi fatis cognita, iftarum idearum effedrix, ut hadenus femper
vifum efl illas, dum fomnio, abfque ull rerum exterpofitis neceffario procedere.

lo

i5

narum ope, in me formari.


Ac denique, quamvis a rbus a me diverfis procdrent, non inde fequitur illas rbus illis limiles
effe debere. Quinimo in multis fsepe magnum difcrimen videor deprehendiffe
diverfas folis ideas

20

ut,

exempli cauf, duas

apud me invenio, unam tanquam

&

a fenfibus hauftam,

adventitias exiilimo

quse

efl

maxime

inter illas quas

recenfenda, per

quam mihi

valde parvus apparet, aliam ver ex rationibus Altro-

nomi defumptam, hoc ell ex notionibus quibufdam mihi innatis elicitam,;Vel quocumque alio modo
a me fadam, per quam aliquoties major qum terra
|

25

exhibetur; utraque profedo fimilis eidem

me
ei

exiilenti effe

maxime

non

potefl,

effe diffimilem,

&

extra

foli

ratio perfuadet illam

qu qum proxime ab

ipfo

videtur emanaffe.
3o

QjLue
a.

Voir

omnia
t.

fatis

Y, p. iSa.

demonllrant
'

me non hadenus

ex

40

40

OEuvRES DE Descartes.

34-35.

certo judicio, fed tantm ex Cccco aliquo impulfu, cre-

quafdam a me diverfas

didifle res

exiftere, quae ideas

imagines fuas per organa fenfuum, vel quolibet


alio pado, mihi immittant.
Sed alia qusedam adhuc via mihi occiirrit ad inquirendum an res aliquse, ex iis quarum ideae in me funt,
five

me

Nempe, quatenus ide ifls cogitandi quidam modi tantm funt, non agnofco ullam
inter ipfas inqualitatem, & omnes a me eodem modo
procedere videntur; fed, quatenus una unam rem, alia
extra

aliam

exiftant.

repraefentat,

valde diverfas.

Nam

patet eafdem

proculdubio

effe

illse

ab

plus realitatis objedivse in

fe

continent,

quse

tantm modos,

rurfus

illa

per

10

invicem

quse fubftantias

mihi exhibent, majus aliquid funt, atque, ut


41

ita

loquar,

qum

illse

five accidentia, repraefentant;

quam fummum aliquem Deum,

&

i5

^eter-

num, infinitum, omnifcium,omnipotentem, rerumque


omnium, quce praeter ipfum funt, creatorem intelligo,
plus profedo realitatis ohjedivse in fe habet,
illse

per quas

finitse'

qum

fubjflantise exhibentur.

20

Jam ver lumine naturali manifeftum efl tantumdem ad minimum effe debere in cauf efficiente &
totali % quantum in ejufdem caufse effedu. Nam,
qusefo, undenam poffet affumere realitatem fuam effedus, nifi a cauf.? Et quomodo illam ei caufa dare
poffet, nifi

etiam haberet

.?

Hinc autem fequitur, nec


nec etiam id quod magis

poffe aliquid a nihilo

fieri,

perfedum

quod plus

a.

Aprs
Voir

t.

eft,

hoc

eft

certo] aliquo ajout [i" dit.).

III, p. 274,

1.

20.

realitatis in fe

con-

25

MeDITATIONES.

35-35.

modo

ab eo quod minus. Atque hoc non

tinet,

picue verum

adualis

eft

de

iis

effedibus,

quorum

modo non

perf-

realitas eft

formalis, fed etiam de ideis, in quibus

five

confideratur tantm realitas objediva.


5

4I

TeRTIA.

Hoc

non

eft,

poteft, exempli cauf, aliquis lapis, qui

42

nunc incipere effe, nifi producatur ab


aliqu re in qu totum illud fit vel formaliter vel eminenter, quod ponitur in lapide; nec poteft calor in
fubjettum quod pris non calebat induci, nifi a re

non

prius

10

quse

&

fie

eft"e

fuit,

ordinis faltem aeque perfedi atque eft calor,

fit

de cseteris

fed prterea etiam

idea caloris, vel lapidis,

aliqucauf, in qu
tatis
i5

quantum

quamvis

dum

20

poteft in

me pofita
minimum fit

nifi in

tantumdem ad

fit

efte in calore vel lapide concipio.

meam ideam

transfundat,

me
ab

reali-

Nam

caufa nihil de fu realitate actuali

ifta

formali in

non

five

non ideo putan-

minus realem efife debere, fed talem efife


naturam ipfius ide3e,ut nullam aliam ex fe realitatem
formalem exigat, prseter illam quam mutuatur a cogitatione me, cujus eft modus. Qud autem hsec idea
eft

illam

realitatem objedivam hanc vel illam contineat potius

qum

aliam, hoc profed habere dbet ab aliqu

cauf in qu tantumdem

25

formalis

quantum

ponamus

aliquid in

ejus

ad

minimum

ipfa continet objedivse.

ide reperiri,
j

quod non

realitatis

enim

Si

fuerit in

cauf, hoc igitur habet a nihilo; atqui

quan-

modus, quo res eft


objedive in intelledu per ideam, non tamen profed
plane nihil eft, nec proinde a nihilo eue poteft.
Nec etiam debeo fufpicari, ciim realitas quam confidero in meis ideis fit tantm objediva, non opus
tumvis imperfedus

3o

fit

uvres.

II.

fit ifte

efiTendi

43

OEuVRES DE DeSCARTES.

42
effe ut

eadem

realitas

fit

idearum, fed fufRcere,

Nam qiiemadmodum

fi

?6-37.

formaliter in caufis iftarum


in

fit

modiis

ifte

etiam objeclive.

iis

effendi ohjedivus

competit ideis ex iplariim natur,

modus

ita

elTendi

formalis competit idearum caulls, faltem primis

&

earum natur. Et quamvis forte una


idea ex ali nafci poffit, non tamen hic datur progreffus in infinitum, fed tandem ad aliquam primam
prcccipuis, ex

dbet deveniri, cujus caufa

fit

inftar archetypi,

in

quo omnis realitas formaliter contineatur,quce efl: in


ide tantm objedive. Adeo ut lumine naturali mihi
fit perfpicuum ideas in me effe veluti quafdam imagines, quce poflunt quidem facile deficere a perfedione re|rum a quibus funt defumptae, non autem
quicquam majus aut perfedius continere.
Atque hsec omnia,qu6 diutius & curiofms examine,
tanto clarius & dirtinctius vera effe cognofco. Sed
quid tandem ex his concludam ? Nempe fi realitas

lo

44

objediva alicujus ex meis ideis


fim

fit

tanta ut certus

eandem nec formaliter nec eminenter

nec proinde

me ipfum

hinc neceffario fequi,

caufam
non me folum effe
ejus

fed aliquam aliam rem,

etiam exiftere.

Si

idccne

qu

ver nulla

iltius ideae

talis in

i5

me

in

me

effe,

20

effe poffe,
in

mundo,

eff

caufa,

idea reperia-

nullum plane habebo'' argumentum quod me de


alicujus rei a me diverfse exiftenti certum reddat
omnia enim diligentiffime circumfpexi, >X: nullum
tur,

25

aliud potui haclenus reperire.

Ex his autem meis

fum mihi
a.

Voir

t.

V,

exhibet, de
p.

i52.

ideis,

prter illam qu

qu hc nulla

me

ip-

difficultas effe

3o

Meditationes.

37-39.

potell, alia

inanimes,

denique

eu

qiije

Deum,

4^

quae res corporeas

&

quse Angeles, alise quse animalia, ac

aliae

homines me

quse alios

alia;

alise

Tertia.

fimiles reprce-

lentant.
Et

quantum ad

ideas

quse

alios

homines,

vel

45

animalia, vel Angeles exhibent, facile intelligo illas

quas habeo me ipfius & rerum corporalium


& Dei poffe componi, quamvis nulli prseter me homines, nec animalia, nec Angeli, in mundo effent.
ex

iis

Qimntum autem ad

10

hil in illis

me

&

occurrit,quod

fmgulas examinem eo
eerae,

in illis clare

dinem,

five

fundum

obtinent;

&

nam fi penitis infpiciam,


modo quo heri examinavi

diftincle percipio

nempe magnitu-

figuram, quse ex terminatione


;

fitum,

&motum,

quem

five

iflius

&

pro-

exten-

diverfa figurata inter fe

mutationem

iftius fits; qui-

bus addi polTunt fubftantia, duratio, & numerus


caetera autem, ut lumen & colores, foni, odores,

&

frigus, aliseque tadiles qualitates,

nonnifi valde confufe

&

obfcure a

adeo ut etiam ignorem an

3o

effe quse

extenfionem in longum, latum,

fapores, calor

25

tantum ut non videatur a

animadverto perpauca tantm

fionis exfurgit

20

fit

ipfo potuilTe proficifci

ideam
i5

ideas rerum corporalium, ni-

me

cogitantur,

hoc
efl, an ideae, quas de illis habeo, fmt rerum quarundam idese, an non rerum. Quamvis enim falfitatem
proprie dictam, five formalem, nonniii in judiciis
polfet reperiri paulo ante notaverim, efl tamen profint verae,

vel falfae,

fedo qudam aliafalfitas materialis in| ideis, cm non


rem tanquam rem reprfentant ita, exempli cauf,
idecE quas habeo caloris & frigoris, tam parum clar
:

46

OEuvREs DE Descartes.

44
&.

diftind funt, ut ab

gus

iis

tantm privatio
vel utrumque lit

fit

goris,

Et quia nullae idese nifi

fiquidem verum

tionem
quid

difcere

39-40.

non

poffim, an

caloris, vel calor privatio fri-

realis qualitas, vel

tanquam rerum

caloris, idea quse mihi

neutrum.

elle polTunt",

frigus nihil aliud elle

fit

fri-

qum

priva-

tanquam

illud

reale

pofitivum reprsefentat, non immerito falfa di-

L^

&

cetur,

fie

de

cseteris.

Quibus profecto non ell: necele ut aliquem authorem a me diverfum afiignem nam, fi quidem fint
;

falfse,

hoc

illas a nihilo

efi;

aliam ob caufam in
naturse mese, nec

ut ne

quidem

video cur a

Ex

efl:

effe

qum

quia

plaine perfeda;

iis

me

efl:,

deefl:
fi

non

aliquid

autem

fint

ipfo

difl:inguere,

qusedam ab ide me

merum, &

fi

efife

nempe

^i:

mu-

fubftantiam, durationem, nu-

quse alia fint ejufmodi;

fubftantiam, five

eft exiflere,

ipfius videor

itemque

me

efife

nam cm
rem

20

cogito

quse per fe

ef|fe fubftantiam,

quam-

rem cogitantem & non exteneft^e rem extenfam & non cogitantem, ac proinde maxima inter utrumque conceptum fit
diverfitas, in ratione tamen fubftantise videntur convenire itemque, cm percipio me nunc eflfe, & pris
etiam aliquamdiu fuifte recordor, cmque varias habeo cogitationes quarum numerum intelligo, acquiro
concipiam me
fam, lapidem ver
vis

i5

non

ver quse in ideis rerum corporalium clara

tuari potuiiTe,

lapidem

non re pofiim
eflTe non poflint.

illud a

diftincla funt,

apta

me

procedere, hoc

quia tamen tam parum realitatis mihi exhibent,

verae,

10

nullas res reprsefentent, lumine naturali

efl:

notum mihi
47

elle

25

a.

Voir

t.

V,

p.

i53.

3o

Meditationes.

40-4I.

Tertia.

4t

&

numeri, quas deinde ad quafcunque alias res polTum transferre. Csetera autem
ideas durationis

omnia ex quibus rerum corporearum

nempe extenfio, figura, fitiis, & motus, in me


quidem, cm nihil aliud fim qum res cogitans, fortur,

idese conilan-

maliter non continentur

quidam

me

fed quia funt tantiim

autem

fubantiae, ego

48

modi

lubllantia, videntur in

contineri polie eminenter.

Itaque fola reftat idea Dei, in qu confiderandum


10

efl

an aliquid

fit

quod

me

ipfo

non potuerit

profi-

Dei nomine intelligo fubllantiam

quandam infinitam, independentem, fumme intelligentem, fumme


potentem, & a qu tum ego iple, tum aliud omne, fi
quid aliud extat, quodcumque extat,efl creatum. Qiiae
cilci.

i5

fane omnia talia funt ut, quo diligentius attendo,


tanto minus a

me

profeda

folo

Deum

Ideoque ex antedidis,

2o

eife polie

videantur.

necelTario exiflere, ell

concludendum.
Nam quamvis fubflantise quidem idea in me ft ex
hoc ipfo quod fim fubllantia, non tamn idcirco elTet
idea fubftanti^e infinit,

cm

fim finitus,nifi ab aliqu

lubllanti, quce rvera effet infinita, procederet.

2 5

Nec putare debeo me non percipere infinitum per


veram ideam, fed tantm per negationem finiti, ut
percipio quietem & tenebras per negationem mots

&

lucis

contra manifee intelligo plus reali-

qum in finit, ac
proinde priorem quodammodo in me elle perceptionem infiniti quam finiti, hoc ell Dei qum mei ipfius.
Qu enim ratione intelligerem me dubitare% me
tatis

3o

nam

a.

elfe

Voir

t.

in

fubfianti

V, p. i53.
/

infinita

49

OEuvRES DE Descartes.

4^
cupere, hoc

cfl,

aliquid mihi deeffe,

omnino perfedum, nulla idea

me

etlet,

cerem ?
Nec

4i-42-

& me non

elTe

entis perfedioris in

ex cujus comparatione defeclus

meos agnof-

hanc forte ideam Dei materialiter falfam elle, ideoque a nihilo elTe polie, ut paulo
ante de ideis calons & frigoris, & milium, animad-

verti

&

dici poteft

nam

cm maxime clara & diilincla lit,


objedivae qum ulla alla contineat,

contra,

plus realitatis

magis vera, nec in qu minor falfitatis fufpicio reperiatur. Eft, inquam, hsec idea entis
fumme perfedi & infiniti maxime vera; nam quam|vis
nulla

per

eft

fe

forte fingi poffit taie ens

poteft ejus
50

ide

ideam

nihil

non

exillere,

reale mihi

frigoris ante dixi.

Eft

quod

reale

non tamen

(X:

"o

fingi

exhibere, ut de

etiam maxime clara

riam quidquid clare

diftinda

&

i5

diftinde percipio,

& verum, &

quod perfed:ionem aliquam


importt, totum in e continetur. Nec obftat quod
non comprehendam infinitum, vel quod alia innumera in Deo fint, qu nec comprehendere, nec forte
eft

etiam attingere cogitatione, ullo

modo

poftlim

20

eft

enim de ratione infiniti, ut a me, qui fum finitus, non


comprehendatur & fufiicit me hoc ipfum intelligere,
ac judicare, illa omnia quae clare percipio, & perfedio;

nem aliquam importare


innumera qucE ignoro,

atque etiam forte alia

vel formaliter vel

25

eminenter in

quam de illo habeo fit omnium quse


me funt maxime vera, & maxime clara & diftind;a.
Sed forte majus aliquid fum qum ipfe intelligam,

Deo
in

fcio,

elfe,

ut idea

omnefque
ti

illse

perfediones quas Deo tribuo, poten-

quodammodo

in

me

funt, etiamft

nondum

fefe exe-

3o

Meditationes.

42-4--'-

Tertia.

47

neque ad adum reducantur. Experior enim jam


cognitionem meam paulatim augeri nec video qiiid
ohftet quo minus ita magis & magis augeatur in infinitum, nec etiam ciir, cognitione lie aud:, non pofiim ejus ope^ reliquas omnes Dei perfediones adirant,

5i

pifci"";

nec denique cur potentia ad

iftas

perfecliones,

jam in me efl, non fufficiat ad illarum ideam producendam.


Imo nihil horum eie potell. Nam primo, ut verum
fi

10

cognitionem

fit

me

effe

meam

potentia quae actu

horum ad ideam Dei


omnino ell potentiale
i5

nondum

&

multa in

funt, nihil

tamen

qu nempe nihil
namque hoc ipfum, gradatim
augeri, certiffimum efl imperfedionis argumentum.
Prterea, etiamfi cognitio mea femper magis l^ magis augeatur,

idcirco fore

adu

Deum autem

pertinet, in

nunquam illam
nunquam eo deve-

nihilominus intelligo
infinitam, quia

nietur, ut majoris

20

gradatim augeri,

ita

adhuc incrementi non

judico elle

ejus perfedioni addi poffit.

fit

capax;

adu infinitum, ut nihil


Ac denique percipio effe

objedivum idese non a folo effe potentiali, quod proprie loquendo nihil eft, fed tantummodo ab aduali
five

formali poffe produci.

Neque profedo quicquam eff in his omnibus, quod


diligenter attendenti non fit lumine naturali manifellum; fed quia, cm minus attendo, & rerum fenfibilium imagines mentis aciem excaecant, non ita facile
I

25

recordor cur idea entis

me

ente aliquo procdt quod


a.

Voir

t.

V,

b.

Voir

t.

III, p. 329,

p. 154.
1.

12.

perfedioris neceffari ab
fit

rvera perfedius, ulte-

52

OEuvRES DE Descartes.

48

ego ipfe habens illam idcam


ens nullum exifteret.

rius qucTrcre libet an


elle

poirem,

Nempe

a quo eiTem

ab

tibus, vel
nihil

taie

fi

enim

4^-45.

A me

vel a

fcilicet,

paren-

Deo minus perfedis


nec etiam que perfeclum,

quibuflibet

aliis

ipfo perfelius,

cogitari aut fingi poteft.

Atqui,

il

me

eflem, nec dubitarem, nec optarem,

nec omnino quicquam mihi deefTet; omnes enim per-

quarum

fecliones

fem, atqiie
illa

ita

idea aliqiia in

me

eft,

mihi dedif-

ipfemet Deus elem. Nec putare debeo

forfan que mihi dfunt difficilius acquiri poffe,

qum

qu jam

illa

feftum

efl:

longe

me

in

funt;

difficilius fuille

nam

contra, mani-

me, hoc

ell

rem

fubftantiam cogitantem, ex nihilo emergere,


53

10

five

qum

multarum rcrum quas ignoro cognitiones, quae tantm irtius lubrtantice accidentia funt, acquirere. Ac
certe, fi majus illud a me haberem, non mihi illa fal-

i5

tem, quse

facilius

neque etiam

ulla alia ex

percipio; quia

dentur^;

fi

meam

nempe

quse

etiam mihi

qu habeo,

haberi pofl'unt,
iis,

quai in ide Dei contineri

nulla difficiliora factu milii vi-

autem

difficiliora

fadu

difficiliora viderentur,

denegaffem, fed

me haberem, quoniam

20

effent, certe

fiquidem reliqua
in

illis

potentiam

terminari experirer.

Neque vim harum rationum

fupponam
me forte femper fuilTe ut nunc fum, tanquam fi inde
fequeretur"\ nullum exirtentice mece authorem elTe
quaerendum. Quoniam enim omne tempus vit?e in
effugio,
|

i5 cognitiones^ cogitationes
a.

Voir

b.

Ib., p. i55.

t.

V,

p. 154.

(/'''

dit.).

fi

25

nondum

potell:,

fi

exifteret;

beam ahquam vim per quam

poffmi efficere utegoille,

qui jam fum, paulo poft etiam fim futurus


i5

nihil aliud iim

qum

cogitans, quse talis vis in

bio confcius effem. Sed

&

me

agam

nam, cm

cm

quae ell res

&

effe experior,

me

de

ejus proculdu-

effet,

nullam

hoc ipfo evidentilime cognofco

me

res cogitans, vel faltem

e tantm me parte pr^ecife nunc

20

54

adeo ut confervationem fol ratione a creatione differre, fit etiam unum


ex ils quse lumine naturali manifeflafunt.
Itaque debeo nunc interrogare me ipfum, an ha-

creandam,
10

49

quarum fmgul a reliquis nullo modo dpendent, ex eo qud paulo ante


fuerim, non fequitur me nunc debere efle, nifi aliqua
caufa me quafi rurfus creet ad hoc momentum, hoc
efl me confervet. Perfpicuum enim eft attendent! ad
temporis naturam, edem plane vi & aclione opus
efle ad rem quam libet lingulis momentis quibus durat confervandam, qu opus effet ad eandem de novo

partes innumeras dividi

TeRTIA.

MeDITATIONES.

45-46.

ex

ab aliquo ente a

diverfo pendere.

Forte ver illud ens

non

ell

Deus

fumque

parentibus produclus, vel a quibuflibet

vel a

cauiis

aliis

Deo minus perfeclis. Imo, ut jam ante dixi, peripicuum ert tantumdem ad minimum effe debere in caul
quantum efl in effeclu; & idcirco, cm fim res cogitans, ideamque quandam Dei in me habens, qualilcunque tandem mei caufa affignetur, illam etiam
effe rem cogitantem, & omnium perfedionum, quas
Deo tribuo, ideam habere fatendum efl. Potellque de
|

25

3o

illa

fe,

rurfus quri, an

lit

a le, vel ab ali.

patet ex diclis illam ipfam


uvres.

II.

Deum

effe,

Nam

li

quia nempe,
7

55

OEuvRES DE Descartes.

50

cm vim

habeat per

fe exiftendi,

etiam vim poiidendi

ideam

hac altra

fit

quiieretiir,

an

perfecliones

eft

fit

dem ad caufam ultimam


enim apertum

habet proculdubio

quarum
Deo effe

omnes quas in
ab ali, rurfus eodem modo de

hoc

in fc habet,

concipio. Si autem

adu omnes

46-47-

fe,

vel ab ali,

donec tan-

deveniatur, quse erit Deus.

nullum hic dari polfe progreflum in infinitum, pr^efertim cm non tantm de


caiif, qute me olim produxit, hic agam, fed maxime
etiam de ill qu^e me tempore prsefenti confervat.
Satis

Nec

efl

fingi potefl plures forte

&

efficiendum concurrilTe,

caufas partiales ad

jund?e

ab un

in

uno

aliquo, qui

fit

tas, fimplicitas, five

quse in

quas

Deo

funt,

una

Deus.

infeparabilitas
efl

in eo effe intelligo.

10

me

ideam unius ex
perfedionibus quas Deo tribuo, ab ali ideam alterius
me accepille, adeo ut omnes quidem illce perfediones
alicubi in univerfo reperiantur, fed non omnes fimul
56

Nam

i5

contra, uni-

eorum omnium

ex prsecipuis perfedionibus

Nec

certe illius

omnium

ejus

perfedionum unitatis idea in me potuit poni ab ull


cauf, a qu etiam aliarum perfedionum ideas non
habuerim neque enim efficere potuit ut illas fimul
jundas l^ infeparabiles intelligerem, nifi fimul effecerit ut quaenam illae effent agnofcerem.
Quantum denique ad parentes attinet, ut omnia
vera fint quae de illis unquam putavi, non tamen profedo illi me confervant, nec etiam ullo modo me,
quatenus lum res cogitans, effecerunt; fed tantum
dilpofitiones quafdam in e materi pofuerunt, cui
me, hoc el1: mentem, quam folam nunc pro me acci-

20

18 perfcdionibus pntcipuis [i" edit.).

25

3o

Meditationes.

47-48.

Tertia.

^ I

Ac proinde hc nulla de iis diffifed omnino efl concludendum, ex

pio, ineffe judicavi.

cultas elTe poteil;

hoc folo qud exiftam, qudamqiie idea entis perfediflimi, hoc efl Dei, in me fit, evidentiffimc demon5

Deum

flrari

etiam exiflere.

examinem qu
neque enim iUam

Superell tantm ut

Deo accepi;
nec unquam non expedanti mihi
iftam a

10

ratione ideam

57

fenlbus haufi,

advenit, ut folent

rerum fenfibilium idc, cm illse res externis fenfuum organis occurrunt, vel occurrejre videntur; nec

nam

etiam a

me

nihil

fuperaddere phine poliim; ac proinde fuper-

illi

ut mihi

eft

effida

eft,

innata,

lit

nihil ah ill

quemadmodum

detrahere,

etiam mihi

eft

innata idea me ipfius.


i5

Et fane

non mirum

Deum, me creando, ideam


eifet tanquam nota artificis

eft

illam mihi indidilTe, ut

operi fuo imprelfa; nec etiam opus

eft

ut nota

illa fit

uno qud
me quodam-

aliqua res ab opre ipfo diverfa. Sed ex hoc

Deus me

creavit, valde credibile

&

eft''

fadum

20

modo

2 5

iUamque fimilitudinem, in qu Dei idea continetur, a


me percipi per eandem facultatem, per quam ego
ipfe a me percipior hoc eft, dum in meipfum mentis
aciem converto, non modo intelligo me elfe rem incompletam & ab alio dependentem, remque ad ma-

ad imaginem

fimilitudinem ejus

elfe,

jora

&

majora

meliora indelinite afpilrantem; fcd

five

fimul etiam intelligo illum, a quo pendeo, majora

omnia non

indelinite

inlinite in fe habere,
3o

vis
a.

argumenti
Voir

t.

V,

p.

in

i56.

eo

&

potenti tantm, fed reipf

atque

eft,

ifta

ita

Deum

qud agnofcam

elfe.
fieri

Totaque
non polfe

es

OEUVRF.S DE DeSCARTES.

C2

Ut exiftam talis naturae qualis fum,


in

me

hahens,

nifi

illas

dere, fed

fum,

&

nempe ideam Dei

rvera Deus etiam exifleret, Deus,

inquam,ille idem cujiis idea in

omnes

48-4?.

perfecliones, quas

me
|

habens
ego non comprehenefl,

hoc

eft,

quocimque modo attingere cogitatione pof-

nullis plane defeclibus obnoxius. Ex

illum fallacem elle non polie;

fatis patet

quibus

omnem enim

fraudem c^ deceptionem a defedu aliquo pendere,


lumine naturali manifeflum crt.
Sed priufquam hoc diligentius examinem, fimulque
in alias veritates

qux

lo

inde colligi polunt inquiram,

placet hic aliquandiu in ipfius Dei contemplatione

immorari, ejus attributa apud me expendere, & immenfi hujus luminis pulchritudinem, quantum caligantis ingenii mei acies ferre poterit, intueri, admi59

|rari,

adorare. Ut enim in hac fol divin?e majeltatis

contemplatione

fummam

alterius

confirtere fide credimus, ita etiam

vit

flicitatem

jam ex edem,

licet

multo minus perfed, maximam, cujus in hac vit


capaces limus, voluptatem percipi polTe experimur.

Meditatio IV.

De

me

vcro

&

fa I/o.

mente a fenfibus
abducend, tamque accurate animadverti perpauca
Ita

i5

4-6 quas.
[i' L'dil.).

his diebus alTuefeci in

polTum entre

pareiitlii'scs [i" dit.].

21

IV] quarta

20

MeDITATIONES.

49--="-

QUARTA.

rbus corporeis vere percipiantur, multoqiie plura de mente human, multo adhuc plura de
efie qu?e

de

Deo cognofei,
5

ut

jam abfque

ull difficultate cogita-

tionem a rbus imaginabilibus ad intelligibiles tantm, atque ab omni materi fecretas, convertam. Et
fane mult magis diflindam habeo ideam mentis hu-

manae, quatenus

10

eft

res cogitans,

non extenfa

in lon-

gum, latum, & profun dum, nec aliud quid a corpore


habens, quam ideam ullius rei corporeae. Cmque
attendu me dubitare, five elle rem incompletam &

eo

dependentem, adeo clara & diilinda idea entis indcpendentis & completi, hoc eft Dei, mihi occurrit; &
ex hoc uno quod talis idea in me fit, five qud ego
ideam illam habens exiftam, adeo manifefte concludo
i5

Deum

ctiam exiftere, atque ab

totam exiftentiam

meam

illo fingulis

dependere,

momentis

ut nihii

evi-

humano

dentius, nihrl certius ab

ingenio cognofei
polTe confidam. Jamque videre videor ahquam viam

quam ab ift contemplatione veri


nempe funt omnes thefauri fcientiarum
per

20

Dei, in
l^

quo

fapienti

rerum cognitionem deve-

abfconditi, ad c?eterarum
niatur.

enim agnofco fieri non poile ut ille me


unquam fallat; in omni enim fallaci vel deceptione
In primis

25

aliquid imperfefliolnis reperitur;

& quamvis polie fal-

nonnullum elfe videatur acuminis aut potenti


argumentum, proculdubio velle fallere, vel mahtiam
lere,

jvel

imbecillitatem teftatur, nec proinde in

Deum

cadit.
3o

Deinde experior quandam


cultatem,

quam

certe, ut

eK:

in

me

reliqua

elle

judicandi fa-

omnia

qucX in

me

61

OEuvREs DE Descartes.

^4

51-52.

Deo accepi; cmque ille nolit me fallere, talem


profedo non ddit, ut, diim e rede utor, poffim unfunt, a

quam
Nec

errare.

iillum de hac re

dubium

me igitur
quodciinque in me efl:,
qui videretur,

errare

fiiperelTet, nifi

nunquam

inde

polTe;

fe-

nam

fi

Deo habeo, nec iillam ille


mihi dederit errandi facultatem, non videor polie unquam errare. Atqiie ita prorfus, quamdiu de Deo tantm cogito, totufque in eum me converto niillam
a

caufam deprehendo; fed,poftmodum ad me reverfus, experior me tamen innumeris


erroribiis effe obnoxium, quorum caufam inquirens
animadverto non tantm Dei, five entis fumm pererroris aut falfitatis

fedi,realem

&

pofitivam, fed etiam, ut ita loquar, ni-

quod ab omni perfedione fumm abefl:,


negativam quandam ideam mihi obverfari, & me tan-

hili,

five ejus

quam mdium

fummum

quid inter

Deum &

nihil, five

i5

injter

non ens ita elle conrtitutum, ut, quatenus a fummo en| te fum creatus, nihil quidem in me
fit, per quod fallar aut in errorem inducar, fed quatenus etiam quodammodo de nihilo, five de non ente,
participo, hoc eft quatenus non fum ipfe fummum
ens, defuntque mihi quamplurima, non adeo mirum
elfe qud fallar. Atque ita certe intelligo errorem, quatenus error eil, non eue quid reale quod a Deo dependeat, fed tantummodo elTe defedum; nec proinde ad
errandum mihi opus elle aliqu facultate in hune finem a Deo tribut, fed contingere ut errem, ex eo
qud facultas verum judicandi, quam ab illo habeo,
non fit in me inhnita.
Verumtamen hoc nondum omnino fatisfacit; non
ens

10

l^

20

25

3o

MeDITATIONES.

52-53.

QliARTA.

^ ^

enim error eft puranegatio, fed privatio, five carentia


cujufdam cognitionis, qiise in me qiiodammodo effe
deberet; atque attendent! ad Dei naturam non videtur
fieri
5

qu?c
fibi

poffe, ut ille

non

fit

aliquam in

in fuo

me

pofiierit facultatem,

gnre perfela,

dbita perfedione

fit

privata.

tlve quse

Nam

il,

aliqu

quo

pri-

63

tior eft artifex,

eo perfediora opra ab

illo proficif-

rerum omnium conditore ladum effe


quod non fit omnibus numeris
ablolutum? Nec dubium eft quin potuerit Deus me
talem creare, ut nunquam fallerer; nec etiam dubium eft quin velit femper id quod eft optimum
anne ergo melius eft me fiilli qum non falli ?
Dum hcTC perpendo attentis, occurrit primo non
mihi elTe mirandum, fi qudam a Deo fiant quorum rationes non intelligam nec de ejus exiftenti ideo efTe
dubitandum, qud forte qusedam alia efte experiar,
quse quare vel quomodo ab illo fala fint non comprehendo. Cm enim jam fciam naturam meam eftevalde
infirmam & limitatam, Dei autem naturam elfe immenfam, incomprehenfibilem, infinitam, ex hoc fatis
cantur, quid potefl a

fummo

illo

10

20

etiam fcio innumerabilia illum polie quorum caufas

25

ignorem; atque ob hanc unicam rationem^totum illud


caufarum genus,quod a fine peti folet, in rbus Phyficis nullum ufum habere exiftimo; non enim abfque

me

puto pofTe inveftigare fines Dei.


Occurrit etiam non unam aliquam creaturam fepa-

temeritate

ratim, fed

3o

omnem rerum

univerfitatem efte fpedan-

dam, quoties an opra Dei perfeda fint inquirimus;


quod enim forte non immerit, folum eftet, valde
a.

Voir t.V,

p. 158.

g4

OEuvREs DE Descartes.

^6

53-54.

imperfeclum videretur, ut habens in mimdo rationem


partis efl perfediffimum & quamvis,ex qiio de omni;

adhuc pr?eter me & Deum


exiftere cert cognovi, non pol'um tamen, ex quo immenlam Dci potentiam animadverti negare quin
multa alia ab illo fada lint, vcl faltem fieri pof|lint,
adeo ut ego rationem partis in rerum univerfitate obbus volui dubitare,

nihii

tineam.

Deinde,ad me propius accedens, ^^ qualefnam Tint


errores mei (qui foli imperleclionem aliquam in me
arguuntj invelligans, adverto illos a duabus caulis fi-

mul concurrentibus dependere, nempe a


cognofcendi qux in me eft, & a facultate

G5

facultate
eligendi,

hoc ei\ ab intelledu & fimul


a voluntate. Nam per folum intelledum percipio tantm ideas de quibus judicium ferre polfum, nec ullus

five

ab

10

arbitrii libertate,

i5

error proprie dictus in eo pra.>cife


tur;

quamvis enim innumerse

rum

ide;e nullv in

me

fie

fpedato reperi-

fortaife res exiftant,qua-

non tamen proprie illis


privatus, fed ngative tantm dellitutus, fum dicendus,
quia nempe rationem nullam polfum afterre, qu probem Deum mihi majorem qum dederit cognofcendi
funt,

facultatem dare debuilfe

20

atque quantumvis peritum

non tamen ideo puto illum


in fingulis ex fuis operibus omnes perfediones ponere
debuilfe, quas in aliquibus ponere potefl. Nec ver
etiam queri polfum, qud non fatis amplam & perfedam voluntatem, live arbitrii libertatem, a Deo acartificem elfe inteliigam,

ceperim;

nam

experior. Et

25

lane nullis illam limitibus circumfcribi

quod valdc notandum mihi

i3 eligendi] intelligendi

(/"' dit.).

videtur, nulla

3o

QlARTA.

MeDITATIONES.

54-56.

me

57

tam perfeda aut tanta, quin intelligam perfecliora tive majora adhuc eue polie. Nam fi,
alia in

funt

exempli caul, facultatem intelligndi confldero,


tim agnofco perexiguam illam
5

elle,

me

valde finitam in

l<:

llmulque alterius cujufdam multo majoris, im

66

ideam formo, illamque ex hoc


qud ejus ideam formare poffim% ad Dei naturam

maxinice atque
ipfo

fta-

infinitae,

pertinere percipio.

Edem

ratione,

fi

facultatem recor-

dandi vel imaginandi, vel quallibet alias examinem,


10

me tenuem &

nullam plane invenio, quam non

in

cumfcriptam, in Deo immenfam,

elle intelligam.

eflvoluntas, five arbitrii libertas,

quam tantam

cir-

Sola

me

in

experior,ut nullius majoris ideam appreliendam; adeo


ut
i5

&

illa

precipue

fit,

ratione cujus

fimilitudinem Dei

me

imaginem quandam

referre intelligo.

vis

major abfque comparatione

fit,

tum

ratione cognitionis

&

in

Nam quam-

potenti quce

junda; funt, redduntque ipfam magis firmam


20

in

me

illi

ad-

&

effi-

Deo qum

cacem, tum ratione objedi, quoniam ad plura fe extendit, non tamen, in fe formaliter'' & prcecife fpedata,
major videtur; quiatantm in eo confiftit, qud idem

non facere (hoc

vel facere vel

eft

affirmare vel negare,

profequi vel fugerej poflimus, vel potius in eo tantm,

quod nobis ab intelledu proponitur affirmandum vel negandum, five profequendum vel fu-

qud ad
25

id

||

giendum,ita feramur, ut a null


determinari fentiamus.

V,

\'oir

b.

Ib., p. i58.

t.

p.

uvres. H.

extern nos ad id

Neque enim opus

utramque partem ferri pofl'e, ut


quo magis in unam propendeo
a.

vi

eft

me

in

fim liber, fed contra,


,

five

quia rationem

58.

67

OEuvREs DE Descartes.

^8
veri

&

boni in e vidente!" intelligo,

intima cogitationis mea;

56-37.

five

quia Deus

tanto liberius

ita difponit,

illam eligo; nec fane divina gratia, nec naturalis co-

imminuunt libertatem, fed potius aucorroborant. Indifferentia autem illa. quam

gnitio Linqiiani

gent

L^

experior, ciim nulla

quam

me

&

unam partem magis

ratio in

in alteram impellit, ei\

infimus gradus liber-

tantummodo
in cognitione defeclum, five negationem quandam,
teftatur; nam fi femper quid verum & bonum fit clare
viderem. nunquam de eo quod ellet judicandum vel
tatis,

nullam

in e perfeclionem, fed

eligendum deliberarem; atque


ber,
68

nunquam tamen

quamvis plane

ita,

fecla

10

li-

indifferens effe poflem.

Ex his autem percipio nec vim volen |di, quam a Deo


habeo, per fe fpecl:atam, caufam elle errorum meo-

rum,

i5

enim ampliflima, atque in fuo gnre perneque etiam vim intelligendi, nam quidquid

efl;

intelligo,

cm

Deo habeam

dubio recle intelligo,

ut intelligam, procul

nec in eo

poteft ut lallar.

iieri

Unde ergo nafcuntur mei errores ? Nempe ex hoc uno


qud, cm latius pateat voluntas qum intelleclus,

20

non intra eofdem limites contineo, fed etiam ad


illa quce non intelligo extendo; ad quae cm fit indifterens, facile a vero v_^ bono defleclit, atque ita & tallor

illam

1.^

25

pecco.

Exempli cauf,
aliquid in

mundo

cm examinarem
exifteret,

hifce diebus an

atque adverterem, ex hoc

quod illud examinarem, evidenter fequi me


exiftere, non potui quidem non judicare illud quod
tam clare intelligebam verum elfe non qud ab aliipfo

M in cognitione iraiisfos aprs

quandam

(/"

cdit.).

3o

MeDITATIONES.

57-58.

qu

vi

QlJARTA.

^9

extern fuerim ad id coadus, fed quia ex

luce in intelledu

magna

confequiita eftpropenfio in

&

voluntate, atque ita tanto magis fponte

lo

libre illud

quanto minus fui ad ilUid ipfum indifferens.


Nunc autem, non tantm fcio me, quatenus fum res
qusedam cogitans, exiftere, fed prseterea etiam idea
credidi,

magn

69

qusedam naturse corporese mihi obverfatur, contingitque ut dubitem an natura cogitans quae in me eft,
vel potius qu ego ipfe fum, alia fit ab ilhi natur corpore, vel an ambae idem lint; & fuppono nuUam adhuc intelledui meo rationem occurrere, quce mihi
unum magis qum aliud perfuadeat.Certe ex hoc ipfo
fum indifferens ad utrumlibet affirmandum vel negandum, vel etiam ad nihil de e re judicandum.
Quinimo etiam haec indifferentia non ad ea tantm
|

i5

fe extendit

de quibus intelledus nihil plane cognofcit,

omnia

non fatis perfpicue cognofcuntur eo ipfo tempore, quo de iis a volunquantumvis enim probabiles contate deliberatur
fed generaliter ad

quae ab illo

20

jeclurse

qud

me

fint

trahant in

fufficit

contrarium impellendam.

fum expertus, cm

2 5

fola

tantm conjecturae, non autem

indubitabiles rationes,
in

unam partem,

cognitio

certse

ad affenfionem

Quod

fatis

atque

meam

his diebus

omnia qu pris ut vera


quammaxime credideram, propter hoc unum qud de
iis

aliquo

modo

illa

pofle dubitari deprehendii'em, plane

falfa elTe fuppofui.

Cm

3o

autem quid verum fit non fatis clare&diflinde


percipio, fi quidem a judicio ferendo abllineam, clarum eft me rette agere, & non falli. Sed fi vel affirmem
vel negem,tunc libertate arbitrii non rede utor; atque

70

OEuvRES DE Descartes.

6o

in

cam partem

fallar;

i\

qu?e falla efl

me

58-6o.

convertam, plane

ver alteram ampledar, cafu qiiidcm incidam

in vcritatem, fed

non ideo culp carebo,qLiia lumine

manifellum efl perceptionem intellecls prrecedere femper dehere voluntatis dcterminationem.


Atque in hoc liberi arbiirii non recto ufu privatio illa
ineft qu formam errons conflituit privatio, inquam,
natiirali

quatenus a

ineft in ipf operatione,

non

in

facultate

quam

operatione quatenus ab

71

Deo

illo

me

procedit, fed

accepi, nec etiam in

dependet.

lo

Neque enimhabeo cauiam ullam conquercndi,qud


Deus mihi non majo!rem vim intelligendi, five non
majus lumen naturale dederit qum ddit, quia efl de
ratione intelleds finiti ut multa non intelligat, & de
ratione intellecls creati ut fit finitus efique qud
agam gratias illi, qui mihi nunquam quicquam debuit,
pro eo quod largitus cft, non autem qud putem me
;

ab

illo iis elle

privatum,

five

i5

illum mihi ea abfiulile,

non ddit.
Non habeo etiam caufam conquerendi,qud volun-

qua^

tatem dederit latius patentem

qum

intelleclum

cm

un tantm re, & tanquam in indivifibili confirtat, non videtur ferre ejus natura ut quicquam ab ill demi poflit; & fane quo amplior efl:, tanto
majores debeo gratias ejus datori.
Nec denique etiam queri debeo, qud Deus mecum
concurrat ad eliciendos illos adus voluntatis, five illa
judicia, in quibus fallor illi enim actus funt omnino
veri & boni, quatenus a Deo dpendent, e<L major in me
quodammodo perfedio efi;, qud illos poflim elicere,
qum fi non poflem. Privatio autem, in qu fol ratio
enim voluntas

20

in

25

3o

Mditation ES.

6o-6i.

formalis

fairi|tatis

&

Quarta.

culpc-e confiftit,

curfu indiget, quia non

eft res,

6i

nullo Dei con-

neque ad

72

illiim relata

tantummodo negatio dici dbet. Nam fane nulla imperfelio in Deo eft, qud mihi
libertatem dederit allentiendi vel non affentiendi quibufdam, quorum claram c^ diftindam perceptionem in
intelledu meo non pofuit fed proculdubio in me imperfedio eft, qud ift libertate non bene utar, & de
iis, quse non rede intelligo, judicium feram. Video tamen fieri a Deo facile potuiire,ut,etiamfi manerem liber, & cognitionis finit?e, nunquam tamen errarem
nempe fi vel intelledui meo claram c^ diftindam perceptionem omnium de quibus unquam effem deliberaut caufam privatio, fed

10

adeo firmiter mmorise


impreffii'et, de null unquam re effe judicandum quam

turus indidiffet; vel tanti^im


1

clare

&

diftinde

fi

non intelligerem, ut nunquam ejus

me, quatenus rationem habeo totius cujufdam, perfediorem futurum


fuiife qum nunc fum, fi talis a Deo fadus effem. Sed
polTem

20

oblivifci. Et facile intelligo

poium negare quin major quodammodo


perfedio fit in tot rerum univerfitate, qud qudam
ejus partes ab erroribus immunes non fint, aliae vero

non ideo

fint,

25

qum

fi

omnes

plane fimiles elTent. Et nullum

habeo jus conquerendi qud eam me Deus in mundo


perfonam fuftinere voluerit,qu?e non eft omnium praecipua

& maxime

Ac

prceterea,

perfeda.

etiam ut non poflim ab erroribus

abftinere priori illo

modo

qui pendet ab evidenti eo-

rum omnium perceptione de quibus


3o

poffum tamen
a.

Voir

I.

V,

illo

p. iSg.

altero

''

eft

deliberandum,

qui pendet ab eo tantm,

73

02

OEi'VREs DE Descartes.

qud recorder, quoties de

5i-g;.

non liquet, a
judicio ierendo eie abflinendum nam, quamvis eam
in me intirmitatem efe expcriar, ut non polim femper
uni L*c eidem cognitioni defixus inhrere, poffum tarei veritate
;

men

attenta

&

fepius iterat meditatione efRcere, ut

ejufdem, quoties ufus exiget, recorder, atque

74

ha-

ita

bitum quemdam non errandi acquiram.


Qu in re cm maxima l^ prcipua hominis perfeclio conlillat, non parum me hodiern meditatione
lucratum efle exiflimo, qud erroris & falfitatis eaulam inveftigarim. Et fane nulla alia elle poteft ab e

lo

quam

explicui;

nam

quoties voluntatem in judiciis

ferendis ita contineo, ut ad ea tantm fe extendat qu?e


clare

illi

l^

dirtincle

ab intelledu exhibentur,

fieri

plane non potell ut errem, quia omnis clara & diftincla perceptio proculdubio ell aliquid, ac proinde

i5

non poteft, fed neceffari Deum authoDeum, inquam, illum fumme perfeclum,

a niliilo elle

rem

liabet,

quem

fallacem efle rpugnt

ideoque proculdubio efl


vera. Nec hodie tantm didici quid mihi lit cavendum
ut

nunquam

fallar, fed

fimul etiam quid

agendum

aflequar veritatem; aflequar enim illam profedo,

20

ut
fi

tantm ad omnia qu perfecte intelligo fatis attendam, atque illa a reliquis, qux confufius & obfcurius
apprehendo, lecernam. Cui rei diligenter impofterum
operam dabo.

25

Meditationes.

62-63.

Qlinta.

6^

Meditatio V.

De

qud

ilcriun de

Dco,

cxijat''.

Multa mihi fuperfunt de Dei attributis, milita de


mc ipfius live mentis me natur inveftiganda; fed
illa forte alis refumam, jamque nihil magis urgere
videtur (poftquam animadverti quid cavendiim atqiie
agendum fit ad afequendam veritatem), qum ut ex
dubiis,

10

&

rerum malcrialiinn ;

ejfenti

in

fuperioribus diebus

quae

emergere, videamqiie an aliquid

certi

incidi,

coner

de rbus mate-

rialibus haberi poffit.

quidem, priufquam inquiram an aliquae taies res


extra me exiftant, coniiderare dejbeo illarum ideas,
quatenus funt in me cogitatione, & videre qucxnam
Et

i5

qucenam confufae.
Nempe diinde imaginer quantitatem, quam vulgo
Philoibphi appellant continuam, five ejus quantitatis

ex

iis lint

diilincla,

aut potius rei quantae extenfionem in longum, latum

& profundum; numro


20

partibus magnitudines, figuras,

iilis

motibufque

locales,

Nec tantiim
nota

irtis

illa, fie

& perfpecla

innumera de
2 5

in e varias partes

in

a.

V] i"
Voir

t.

cdit.

figuris,

III, p.

iitus,

quallibet

& motus

quallibet durationes afligno.

gnre fpedata, mihi plane

funt, fed praeterea etiam particularia

de numro, de motu,

bus, attendendo percipio,


I

quinta.
297,

1.

26.

quorum

veritas

&

fimili-

adeo aperta

76

OEuvREs DE Descartes.

64
eft

&

natur mese confentanea,

detego, non tam videar aliquid

63-64.

dum

primm
novi addifcere, qum
ut,

illa

eorum qu jam ante fciebam reminifci, five ad ea


primm advertere, quae dudum quidem in me erant,
licet non prius in illa obtutum mentis convertiffem.
Quodque hic maxime confiderandum puto, invenio
apud me innumeras ideas quarumdam rerum, qu,
etiam fi e.vtra me fortaffe nullibi exiflant, non tamen
quamvis a me quodammodo
ad arbitrium cogitentur, non tamen a me finguntiir,
fed fuas habent veras & immutabiles naturas. Ut cm,
dici poilunt nihil effe

77

exempli

cauf,

0^

triangulum

imaginor,

etll

10

fortale

gentium extra cogitationem meam


exiftat, nec unquam extiterit, eft tamen profedo determinata qusedam ejus natura, Iive effentia, five
forma, immutabilis i^ sterna,qu?e a me non effida eft,
nec a mente me dependet; ut patet ex eo" qud detalis figura nullibi

monftrari poliint varie proprietates de

ifto

triangulo,

nempe qud ejus trs anguli llnt eequales duobus


redis, qud maximo ejus angulo maximum latus fubtendatur,

&

limiles,

agnofco, etiamii de

iis

i5

20

quas velim nolim clare nunc


nullo modo antea cogitaverim,

cm triangulum imaginatus fum, nec

proinde a

me

luerint effidse.

dicam mihi forte a rbus


externis pcr organa fenfuum iftam trianguli ideam

Neque ad rem

advenifte, quia

attinet,

fi

25

nempe corpora triangularcm figuram

habentia interdum vidi; pofTum enim alias innumeras


figuras excogitare,de quibus nulla fufpicio efTe poteft

qud mihi unquam per fcnfus


a.

Voir

t.

V,

p.

i6o.

illapfe fint,

i^

tamen

3o

Meditationes.

64-65.

Ql^inta.

65

non minus qum de triangulo, proprietates demonftrare. Qiise fane omnes funt verse, quandoquidem a me clare cognofcuntur, ideoque aliquid
funt, non merum nihil
patet enim illud omne quod
verum eft elle aliquid; & jam fufe demonllravi illa
omnia quse clare cognofco efle vera. Atque quamvis
id non de|monflraffem, ea certeefl nalura mentis meae
ut nihilominus non polem iis non alTentiri, faltem
quamdiu ea clare percipio meminique me femper,
etiam ante hoc tempus, cm fenfuum objectis quamvarias de

iis,

10

maxime
de

inhcTererem, ejufmodi veritates, quae

figuris, aut

Geometriam

numeris,

vel in

nempe

ad Arithmeticam vel

aliifve

gnre ad puram atque abftradam

Mathefim pertinentibus, evidenter agnofcebam, pro


i5

omnium certiffimis habuille/


Jam ver ex eo folo, qud alicujus rei ideam poffim ex cogitatione me depromere, fequitur ea omnia,
II

quse ad illam

rem pertinere

clare

l^

diftincle percipio,

rvera ad illam pertinere, nunquid inde liaberi etiam


20

potefl

argumentum, quo Dei

exiftentia

probetur

nempe entis fumme perfedi, non


minus apud me invenio, qum ideam cujufvis figurae
Certe ejus ideam,
aut numeri

nec minus clare

&

diilinde intelligo ad

naturam pertinere ut femper exiftat, qum id quod


de aliqu figura aut numro demonftro ad ejus figure
aut numeri naturam etiam pertinere
ac proinde,
quamvis non omnia, qu?e fuperioribus hifce diebus
ejus

25

meditatus fum, vera effent, in eodem ad


certitudinis gradu elfe deberet
i5 non la ligne

i"

et 2^ dit.).

minimum

apud me Dei

24

femper

exirten-

exillat^ exillat

[i"dil.).

uvres.

II.

adu

78

OEuvREs DE Descartes.

66

65-67;

quo fuerunt hactenus Mathematicae veritates.


Qiian|quam fane hoc prima fronte non efl: omnino

tia, in

quandam fophifmatis fpeciem refert.


enim alTiietus lim in omnibus aliis rbus exi-

perfpicuuiti, ied

Cm

ftentiam ab elTenti dillinguere. iacile mihi perfuadeo

'

illam etiam ab elTenti Dei fejungi polie, atque ita

Deum

ut

non exillentem

gentius attendenti

cogitari.

Sed tamen

dili-

manifellum, non magis polTe

lit

exillentiam ab elTenti Dei feparari,

qum ab

elenti

magnitudinem trium ejus angulorum ?equalium duobus reis, live ab ide montis ideam vallis
adeo ut non magis repugnet cogitare Deum (hoc eft
trianguli

10

fumme

ens

80

perfectum) cui dlit exiilentia (hoc

eft

cui dfit aliqua perfedio),

qum

cogitare

montem

cui dfit vallis.

i5

Verumtamen, ne poffim quidem cogitare Deum

nifi

montem fine valle, at certe, ut


neque ex eo qud cogitem montem cum valle, ideo
fequitur aliquem montem in mundo elTe, ita neque
exiftentem, ut neque

Deum ut exiftentem, ideo lequi


Deum exiftere nuUam enim neceffitatem comea rbus imponit; & quemadmodum ima-

ex eo qud cogitem
videtur
gitatio

20

ginari licet

equum

alatum,

etfi

nullus equus habeat

Deo exiftentiam polTum affingere, quamvis nullus Deus exiftat.


Imo fophifma hic latet; neque enim, ex eo qud
non pof|fim cogitare montem nili cum valle, lequitur
alicubi montem & vallem exiftere, fed tantm monalas, ita forte

2,

"
(/"

16
et

-2'
li"

et

20

dit.).

uuii

la
/"

lig-iw
iidit.:
cdit.:

actu ajout aihint exillentem.

II

cogitare

gitare

Deuml Deum

(/"' cdit.)

co-

2 5

MeDITATIONES.

fi7-68.

QUINTA.
(:)'J

tem &vallem, five exiftant, five non exiflant, a fe miituo fejungi non polie. Atqiii ex eo qud non poffim
cogitare
a
5

Deo

Deum

exiftentem, fequitur exillentiam

infeparabilem, ac proinde illum rever

elle

exillere

nifi

non qud mea

aliquam neceffitatem uUi


ipfius rei,

mint ad
eft
10

Deum

nempe
lioc

cogijtatio
rei

hoc

officit,

si

imponat, fed contra quia

exiftentitC Dei, neceffitas

cogitandum

five

me

dter-

neque enim mihi liberum

abfque exiftenti (hoc

efl

ens

fumme

per-

fumm perfetione) cogitare, ut libeequum vel cum alis vel fine alis imaginari.

felum abfque

rum efl
Neque etiam hic dici dbet, necefle quidem elle ut
ponam Deum exillentem, poftquam pofui illum habere omnes perfecliones, quandoquidem exiflentia
i5

una efl ex illis, fed priorem politionem neceffariam


non fuilTe ut neque neceile efl me putare figuras
omnes quadrilateras circulo infcribi, fed pofito qud
hoc putem, necefTe erit me fateri rhombum circulo
infcribi, quod aperte tamen efl falfum. Nam, quamvis
non necelTe fit ut incidam unquam in ullam de Deo
cogitationem, quoties tamen de ente primo & fummo
tanquam ex mentis
libet cogitare, atque ejus ideam
meae thefauro depromere, neceiTe eft ut illi omnes
perfediones attribuam, etli nec omnes tune enume;

20

2 5

rem, nec ad fingulas attendam qufe neceffitas plane


fufficit ut poflea, cm animadverto exillentiam elle
:

perfedionem, rede concludam ens primum

mum

quemadmodum non efl


ullum triangulum unquam imaginari,
3o

exiflere

&

fum-

necelTe

me

fed quoties

volo figuram reclilineam trs tantim angulos haben-

tem confiderare, necelTe

efl

ut

illi

ea tribuam, ex qui-

82

OEuvRES DE Descarte?.

68

bus rede

infertiir ejus trs

68-69.

angulos non majores

effe

duobns redis, etiamfi hoc ipfum tune non advertam.


Cm ver examino qua.'nam figur circulo infcribantur, nullo modo neceire eft ut putem omnes quadrilaim etiam idipfum nequiteras ex eo numro elle
dem fingere polTum, quamdiu nihil volo admittere nifi
quod clare & diflincte intelligo. Ac proinde magna
;

difi'erentia

efl:

&

inter ejufmodi falfas pofitiones,

ideas

quarum prima & prcipua efl:


Nam fane multis modis intelligo illam non

veras mihi ingenitas,


idea Dei.
elTe

quid fiditium a cogitatione

imaginem
83

verte

&

me dependens,

immutabilis naturse

quia nul la alia res poteft a

me

ut,

Deos

&

primo,

Deum;

aut plures ejufmodi

& quia, pofito qud jam unus


effe neceffarium ut & ante ab

intelligere",

plane videam

fed

excogitari, ad cujus

effentiam exiftentia pertineat, praeter folum

deinde, quia non pollum duos

10

i5

exiftat,

terno

ternum fit manfurus ac denique,


qud multa alia in Deo percipiam, quorum nihil a
extiterit,

me

in

detrahi poteft nec mutari.

20

Sed ver, qucumque tandem utarprobandi ratione,

femper e res
quse clare

&

redit, ut ea

me

fola plane perfuadeant,

diftinde percipio. Et quidem ex

ita percipio, etfi

ver nonnili ab

iis

quse

nonnulla unicuique obvia fmt,

alia

iis c[ui

propis infpiciunt

&

diligen-

portquam tamen deteda


funt, hcTc non minus certa qum illa exillimantur. Ut
quamvis non tam facile appareat in triangulo redanter invelligant deteguntur,

24

hc
a.

iis]

eis (/"' cdit.].

{i" dit.).

Voir

t.

V, p. i6i

2(")

lunt, h;fc]

j'irfiiile

ti\iusporte aprs

25

Meditationes.

cg-jo.

gulo quadratum bafis aequale


quni illam bafim

maximo

Qlunta.

69

elle quadratis

laterum,

ejus angulo fubtendi,

non

tamen minus creditur,poflquam femel eft perfpectum.


Quod autem ad Deum attinet, certe nifi pr^ejudiciis
obruerer, & rerum fenfibilium imagines cogitationem
meam omni ex parte obfiderent, nihil illo prius aut
facilius agnofcerem
nam quid ex fe eft apertius,
|

84

qum fummum

ens

Deum, ad

elle, live

effentiam exiftentia pertinet, exiftere

cujus folius

Atque, quamvis mihi attenta conlideratione opus

10

fuerit ad

modo

tamen non
ac de omni alio quod

hoc ipfiim percipiendiim, nunc

de eo que certus fiim

certiffimum videtur, fed praeterea tiam animadverto

c?eterarum rerum certitudinem ab hoc ipfo


i5

dere, ut abique eo nihil

unquam perfede

ita

pen-

fciri poflit.

enim ejus iim naturse ut, quamdiu aliquid valde


clare & diftincle percipio, non polim non credere verum eie, quia tamen ejus etiam fum natur ut non
poffim obtutum mentis in eaiidem rem femper defEtfi

20

gre ad illam clare percipiendam, recurratque fepe

memoria

judicii ante facti,

cm non amplius

attendo

ad rationes propter quas taie quid judicavi, rationes


alise aflerri poi'unt

cile
2 5

Deum

ab opinione dejicerent^ atque

ita

igno| rarem, fa-

de null

unquam

&

certam fcientiam, fed vagas tantm &


mutabiles opiniones, haberem. Sic, exempli cauf,
cm naturam trianguli conlidero, evidentiffime quire

veram

dem

3o

quee me, H

Geometri principes imbuto, apparet ejus trs angulos quales elfe duobus redis,
nec polfum non credere id verum elfe, quamdiu ad
mihi, utpote

10 lion la ligne [i" et 2' dl.].

3o verum

elle id (/"' dil.].

85

OEuvRER DE Descartes.

70

ejus demonftrationem attende

70-72-

fed ftatim atquc

men-

quantumvis adhuc recorder


me illam clariime perfpexite, facile tamen potefi: accidere ut dubiteman fit vera,fi quidem Deum [ignorem.
Polfum enim mihi perfuadere me talem a naturfadum
elfe, ut interdum in iis fallar quae me puto qum

tis

aciem ab

ill detlexi,

evidentiflime percipere,

multa pro veris

feepe

86

&

cm praefertim meminerim me
certis habuilfe, quje

pollmo-

dum, aliis rationibus addudus, falfa eie judicavi.


Poflquam ver percepi Deum efe, quia fimul etiam
intellexi caetera omnia ab eo pendere, illumque non
effe fallacem; atque inde coUegi illa omnia, quae clare
& diflinde percipio, necelfari elle vera; etiamfi non
attendam amplius ad rationes propter quas iftud verum elfe judicavi, modo tantm recorder me clare &

lO

i5

dillinCle perfpexite, nulla ratio contraria afferri po-

veram &
certam de hoc habeo fcientiam. Neque de hoc tantm, fed & de reliquis omnibus quae memini me aliquando demonftraffe, ut de Geometricis & fimilibus.
Qiiid enim nunc mihi opponetur? Men talem fadum
elfe ut lpe fallar? At jam fcio me in iis, quae perfpicue intelligo, falli non polTe. Men multa alis pro

tefi,

qu me ad dubitandum

veris

hendi

&
?

impellat, fed

20

certis habuilTe, quae poflea falfa effe depre-

Atqui nulla e\

iis

clare

&

dillinde percepe-

25

ram, fed hujus regulae veritatis ignarus ob alias caufas


forte credideram, quas poflea minus firmas effe de|texi.

Quid ergo dicetur? Anne

ciebam)

me

forte fomniare, five

nuper mihi objiilla omnia, quae jam

(ut

non magis vera effe qum ca quae dormienti


occurrunt ? Imo etiam hoc nihil mutt; nam certe,

cogito,

3o

Meditationes.

72-73.

Sexta.

71

quamvis fomniarem, li quid intellectui meo lit evidens, illud omnino eu verum,
Atque ita plane video omnis fcientise certitudinem
& veritatem ab un veri Dei cognitione pendere, adeo
ut, priufquam illum nolTem, nihil de uU ali re perfe:e fcire potiierim. Jamver innumera,tum de ipfo

Deo
omni

aliifque
ill

rbus intellelualibus, tum

natur corpore, quse

obje;um, mihi plane nota

e^

eil

87

ctiam de

purse Mathefeos

certa effe poffunt.

Medita'I'io VI.

10

De

&

rcriim materialium cxijlcnti.

rcali nienlis

a corpore diflinlione'.

i5

Reliquum eft ut examinem an res materiales exiItant. Et quidem jam ad minimum fcio illas, quatenus
funt pur?e Mathefeos objedum, poiTe exillere, quandoquidem ipfas clare & diftincte percipio. Non enim
dubium eft quin Deus fit capax ea omnia efficiendi
quse ego fie percipicndi fum capax nihilque unquam
ab illo fieri non pofl'e judicavi, nili propter hoc qud
j

20

illud a

me

diftinde percipi repugnaret. Praeterea ex

imaginandi facultate, qu

me

uti experior,

dum

circa

res iftas materiales verfor, fequi videtur illas exiftere^'


;

nam
I)

attentius conilderanti

poli'unt] polTint (/"' cdit.).

a.

Voir

b.

Tome

t.

III, p. 297,
V, p. 162.

1.

aj.

quidnam

10 VIj 1"

c'dit.

lit

imaginatio,

fexta.

ss

OEuvRES DE Descartes.

j2

apparet

nihil aliud effe

7-^-74-

qum qucedam

cultatis cognofcitiv ad

corpus

applicatio fa-

intime praefens,

ipfi

ac proinde exiftens.

Quod

primo examino differentiam


imaginationem &puram intelleftionem.

ut plaiium

quce efl intcr

Nempe, cxcmpli

fit,

cauii,

cm

trianguliim

imaginer,

non tantm iniclligo illud elle figuram tribus lineis


comprehenfam, fed fimul etiam iftas trs lineas tanquam prsefcntcs acie mentis intucor, atque hoc eft
quod imaginari appello. Si ver de chiliogono velim
cogitare, equidem xque bene intelligo illud effe figu-

ram conftantem
lum

elle

modo

illa

10

mille lateribus, ac intelligo triangu-

figuram conflanlem. tribus; led non eodem


mille laiera imaginor, five

tia intueor. Et

tanquam prfen-

quamvis tune, propter confuetudinem

i5

aliquid femper imaginandi, qtioties de re corpore cogito,

figuram forte aliquam conrufe mihi reprlen-

tem, patet tamen illam non


null in re

cil

chiliogonum, quia'

effe

quam mihi

diverfa ab e

etiam repr^e-

fentarem.fi de mvriogono aliave quvis figura pluri-

morum huerum

cogitarem

20

nec quicquam juvat ad

eas proprietates, quibus chiliogonum ab

polygo-

pentagono

qu^effio

nis differt, agnofcendas. Si ver de

aliis

poffum quidem ejus figuram intelligere, ficut figuram chiliogoni, abfque ope imaginationis fed poffum
etiam eandem imaginari, applicando fcilicet aciem
mentis ad ejus quinque latera, fimulque ad aream iis
contentam; & manifeffe hic animadverto mihi pecufit,

imaginationem] illam (/"


dit.).
23 Aprs agnofcendas,
la ligne (/" dit.), mais non
b

pas dans
ginari

la

seconde.

eandem

26

(/'' dit.).

ima-

25

Meditationes.

74-75-

Sexta.

73

qudam animi contentione opus effe ad imaginandum, qu non utor ad intelligendum quse nova

liari

animi contentio differentiam inter imaginationem

&

intelledionem puram clare oftendit.

90

vim imaginandi quse in me


eft,prout differt a vi intelligendi,ad me ipfiuSjhoc eft
ad mentis mese eirentiam non requiri nam quamvis
illaa me abelTet^ procul dubio manerem nihilominus
unde fequi videtur illam ab
ille idem qui nunc fum
aliqu r a me diverf pendere. Atque facile intelligo,

Ad

hsec confidero illam

corpus aliquod exiftat cui mens

fit

ita

conjunla ut

ad illud veluti infpiciendum'' pro arbitrio


fieri

fe applicet,

pofe ut per hoc ipfum res corporeas imaginer

adeo ut hic modus cogitandi in eo tantm a pur


intelleftione diflerat, qud mens, dum intelligit, fe
|

i5

ad feipfam

quam

quodammodo

ex ideis quse

illi

convertat, refpiciatque ali-

ipfi

infunt;

natur, fe convertat ad corpus,

&

dum autem

imagi-

aliquid, in eo

ides

conforme inimaginationem ita

vel a fe intclledcC vel fenfu perceptse

tueatur. Facile, inquam, intelligo

20

fiquidem corpus exiltat;

perfici poffe,

alius

modus

&

quia nullus

seque conveniens occurrit ad illam expli-

candam, probabiliter inde conjicio corpus exiftere


fed probabiliter tantm, & quamvis accurate omnia
invefligem, nondum tamen video ex e naturse corpo;

25

rese ide diflind,

quam

in

imaginatione

me

invenio,

ullum fumi polTe argumentum, quod neceflari concludat aliquod corpus exiftere.
4 Aprs
a.

Tome

b. Ib

oilendit, ni la i" dit., ni la 2' ne inetteiil la ligne.


V, p. 163

p. iCa.

uvres.

II.

10

oi

uvres

74

de Descartes.

75-76.

Soleo ver alla multa imaginari,prseter illam natu-

ram corpoream, qu
tam diilinde

purcc Mathefeos ohjectum,

fapores, dolorem,

ut colores, fonos,

nulla

eft

i^

&

limilia,

fed

quia hcec percipio melis fenlu,

que videntur ope memorie ad imaginationem perveniffe, ut commodis de ipfis agam, edem oper
etiam de fenfu eft agendum, videndumque an ex iis
qu?e ifto cogitandi modo, quem fenfum appello, percipiuntur, certum aliquod argumentum pro rcrum
corporearum exiftenti hahere poflim.
Et primo quidem apud me hc repetam qucenam ilia
a

Tint

10

quse antehac, ut fenfu percepta, vera elfe putavi,

&

quas oh caufas id putavi deinde etiam caufas expendam propter quas eadem poftea in dubium revo92

cavi

quid mihi nunc de

ac denique confiderabo

i3

iifdem

fit

credendum.

Primo itaque
^i:

membra

me habere

fenfi

caput, manus, pedes,

quibus conftat illud corpus, quod

caetera ex

tanquam mei partem, vel forte etiam tanquam me totum fpectabam fenfique hoc corpus inter alia muha
corpora verfari, a quibus variis commodis vel incom:

modis

affici

luptatis,^!^;

poteft,

Os;

commoda

incommoda

prter dolorem

me famem,

&

ifta

fenfu

quodam

vo-

fenfu doloris metiebar. Atque,

voluptatem, fentieham etiam' in

fitim, aliofque

ejufmodi appetitus

item-

que corporeas quafdam propeniiones ad hilaritatem,


ad triftitiam, ad iram, fimilefque alios affedus foris
;

ver,

praeter

corporum extenlionem,

jo

\ojlprl's
gprol de '/''^t'cf//.':.
{indit.),
ligue
Jtoii

la
poUim,
mais petit intervalle en blanc

;2'

dit.).

dum, non
dit.).

^^

figuras,

'

16 Api-i's credenla

ligne

(/"' et

2'

25

motus, fentiebarn etiam


lores,

&

7^

&

calorem,

ac prterea lumen,

&

co-

& fapores, & fonos, ex quorum varieterram, maria, & reliqua corpora ab invi-

odores,

tate cselum,

cem diflinguebam. Nec


iflarum

Sexta.

in illis duritiem,

aliafque tadiles qualitates

Meditationes.

76-7.

fane abfque ratione, ob ideas

omnium qualitatum

ofterebant,

&

qu?e

quas folas proprie

cogitationi mecC fe

&

immdiate

fentie-

93

putabam.me

barn,

fentire res

nempe corpora

tione plane diverfas,

illse

quafdam

procdrent; experiebar enim

me

cogita-

a quibus ide?e

illas

abfque uUo

meo confenfu mihi advenire, adeo ut neque poiem


objedum ullum fentire, quamvis vellem, nifi illud
fenfs organo effet prfens, nec poffem

cm
i5

erat praefens.

multo magis

magis

&

Cmque

&

vividcs

diftindcS,

qum

non

fentire

idese fenlu perceptse effent

expreffee,

uUce ex

iis

&

fuo etiam

modo

quas ipfe prudens

meditando effingebam, vel mmorise meee


impreffas advertebam, fieri non poffe videbatur ut a
ideoque fupererat ut ab aliis
meipfo procdrent
quibufdam rbus advenirent. Quarum rerum cm
fciens

20

nullam aliunde notitiam haberem qum ex

iflis

ipfis

non poterat aliud mihi venire in mentem qum


illas iis fimiles effe. Atque etiam quia recordabar me
prius ufum fuiffe fenlibus qum ratione, videbamque
ideas quas ipfe effingebam non tam expreffas effe,
ideis,

2 5

qum

illce

erant quas fenfu percipiebam,

&

plerum-

que ex earum partibus componi, facile mihi perfuadebam nullam plane me habere in intelledu, quam
non prius habuiffem in fenfu. Non etiam fine ratione
3o

corpus

illud,

quod

23 Aprs finiiles

elfe,

fpeciali
|

quodam

jure

meum

ap-

hi lis^ne {i" cdil.^, mais uon dans la 2'.

9i

OEuvRES DE Descartes.

76
/

pellabam, magis ad
trabar

illo

nem

illo

alia ulla arbi-

poteram unqiiam lejungi,

omnes appetitus

fentiebam

qum

pertinere

neque enim ab

ut a reliqiiis

pro

me

78-79-

afiedus in

Ov;

ac denique dolorem

&

illo

&

titillatio-

non autem in aliis


advertebam. Cur ver ex illo nef-

volupiatis in ejus partibus,

extra illud politis,

quo doloris fenfu qudam animi triftitia, & ex


fenfu titillationis Icetitia qusedam conTequatur, curve
cio

illa

qu

nefcio

voco,

me

vellicatio

de cibo fumendo admoneat, gutturis ver

ariditas de potu,

ni quia

neque enim ulla plane

ita

doctus fum a natur

ei\ affinitas

(faltem

intelligam) inter iftam vellicationem

volunltatem,

&

fenfum

five inter

cogitationem

10

de cceteris, non aliam fane ha-

^^ ita

bebam rationem,

famem

qiiam

ventriculi.

ab

triitiae

rei

illo

&

quam ego

cibi

dolorem

fumendi

inferentis,

fenfu exortce. Sed

i5

&

reliqua omnia,qu3ede fenfuum objectis judicabam,vi-

debar a natur didiciffe

pris enim

qum

mihi perfuaferam,

illa ita le

habere

rationes ullas quibus hoc

ipfum probaretur expendilTem.


Poftea ver multa paulatim exprimenta fidem om-

nem quam

fenfibus

habueram labefadarunt

20

nam &

interdum turres, quse rotundae vif fuerant longinquo, qua|dratae apparebant propinquo, & ftatuse permagUcTe. in

eorum

faftigiis fiantes,

fpedanti videbantur;

Os:

non magnse

terra

talibus aliis innumeris in r-

bus fenfuum externorum judicia falli deprehendebam. Nec externorum duntaxat, fed etiam interno6

illud";

illum

;"' et

2' dit.).

Aprs advertebam, a
[i"

dit.), niais

non dans

la

ligne

la 2'.

20 Apres &\^Qn\\tm, un point


virgule

et Jton

un point

et

et

laligne[i"dit.)',

la ligne {2' dit.).

25

Meditationes,

yf-no.

rum

nam

Sexta.

jy

dolore intimius elTe poteft

qiiid

Atqui

audiveram aliquando ab iis,quibus crus autbrachium


fuerat abfciiTum, fe fibi videri adhuc interdum dolo-

rem
5

qu carebant ideoque etiam in me non plane certum effe videbatur


membrum aliquod mihi dolere., quamvis fentirem in
eo dolorem. Quibus etiam duas maxime gnrales dubitandi caufas nuper adjeci
prima erat, qud nulla
unquam, dumvigilo, me fentire crediderim, quse non
fentire in e parte corporis

so

10

etiam inter dormiendum poffim aliquando putare


fentire;

cmque

illa,

quse fentire mihi videor in

me

fom-

non credam a rbus extra me pofitis mihi advenire, non advertebam quare id potius crederem de iis
quse fentire mihi videor vigilando. Altra erat, qud
cm authorem meae originis adhuc ignorarem, vel faltem ignorare me fingerem,nihil videbam obflare quominus etlem natur ita conflitutus ut fallerer, etiam
in iis quse mihi veriflima apparebant. Et quantum ad
rationes quibus antea rerum fenfibilium veritatem
mihi perfuaferam, non difficulter ad illas refpondebam.Cm enim viderer ad multa impelli a natur, quae
ratio diluadebat, non multm fidendum effe putabam
iis quae a natur docentur. Et quamvis fenfuum perceptiones a voluntate me non penderent, non ideo
concludendum effe pujtabam illas a rbus a me divernis,

i5

20

25

fis

procedere, quia forte aliqua effe potell in meipfo

facultas, etii mihi

nondum

Nunc autem, poilquam


authorem originis melius
3o

cognita, illarum effedrix.

meipfum meseque
non quidem omnia,

incipio
noffe,

quse habere videor a fenfibus, puto effe temere admit7

Aprs dolorem,

la lis^ne

{i"

dit.),

mais non dans

la

2\

97

-8

OEuvRES D Descartes.

tenda; fed neque etiam omnia

in

so-si.

dubiiim revocanda.

quoniam' Icio omnia qux clare diftincle


intelligo, talia a Deo fieri polTc qualia illa intelligo,
fatis ell qud polim iinam rem ablque altra clare &
Et primo,

^1'

dillinde intelligere, ut certus lim

diverfam, quia potell faltem a

unam ab

Deo

altra effe

feorfim poni

&

qu potenti id fit, ut diverfa exiftimetur; ac proinde, ex hoc ipfo qud Iciam me exiftere,
qudque intrim nihil plane aliud ad naturam five
eientiam meam pertinere animadvertam, prseter hoc
folum qud fim res cogitans, recle concludo meam

non

refert a

uno confiftere,qud fim res cogitans.


Et quamjvis fortaie (vel potis,ut poflmodum dicam,
pro certo) habeam corpus, quod mihi valde arcle conjundum eft, quia tamen ex un parte claram & dillindam habeo ideam me ipfius,quatenus fum tantm res
cogitans, non extenfa, v.^ ex ali parte difiindam
ideam corporis, quatenus efl tantm res extenfa, non

lo

eirentiam in hoc

93

efl

me

a corpore

abfque

illo

pole exifiere.

cogitans, certum

dillindum,

&

Praterea invenio in

me

rvera

efiTe

20

facultates fpecialibus qui-

bufdam modis cogitandi. puta

&

meo

i5

facultates imaginandi

totum me pollum clare &


fed non vice verf illas fine me,

fentiendi, fine quibus

diilincte intelligere,

hoc

eft fine

fubftanti intelligente cui infint

leclionem enim

nonnuUam

includunt, unde percipio


diflingui.

in fuo formali

illas a

intel-

conceptu

me, ut modos a

Agnofco etiam quafdam

re,

alias facultates, ut

locum mutandi, varias figuras induendi, & fimiles,


quse quidem non magis qum prsecedentes, ablque
a.

Tome

V,

p. i63.

25

3o

MEDn'Al'IONES.

8i-82.

aliqiui fubrtanti cui infint,

inde etiam abl'que

ill'

70

SeXTA.

poflunt intelligi, nec pro-

exillere

fed manilellum eft

99

fiquideni exiftant, iiiele debere fubliantice cor-

lias,

nonautem intelligenti, quianempe


aliqiia extenfio, non aiitem ulla plane intelledio, in
earum claro & dillinclo conceptu continetur. Jam

porese five extenf,


5

ver

eft

quidem

in

me

paliva

quiedam

facilitas fen-

rerum lenfibilium recipiendi & cognofcendi, fed ejiis nullum ufum liabere poftem, nifi
qua;dam activa etiam exifteret, five in me, five in alio,
facultas iftas ideas producendi vel efficiendi. Atque
haec fane in me ipfo elle non poteft, quia niillam plane
intelleclionem priupponit, 0^ me non cooprante,
fed fsepe etiam invito, ideae iftae producuntur
ergo
fuperert ut fit in aliqu fubftanti a me diverf, in qu
quoniam omnis realitas vel formaliter vel eminenter

tiendi, live ideas

lo

i5

inelfe dbet, quse eft objective in ideis

produdis

(ut

ab

jam fupra animadverti),

ift

vel hcec fub-

ftanti eft corpus, live natura corporea, in


20

qu nempe

omnia formaliter continentur quse in ideis objedive;


vel certe Deus eft, vel aliqua crea,tura corpore nobilior, in qu continentur eminenter. Atqui, cm Deus
non fit fallax, omnino manifeftum eft illum nec per fe
immdiate

23

facultate

iftas

ideas mihi immittere, nec etiam

diante aliqu creatur, in qu

earum

me-

realitas obje-

non formaliter, fed eminenter tantm contineatur. Cm enim nullam plane facultatem mihi
dederit ad hoc agnqfcendum, fed contra magnam
cliva,

Api's exillere,

(/"' dit.),

II

mais

Aprs

no)i

la

dans

efficiendi,

ligne
la

2'

mme

remarque.
27 Aprs contineatur, mnie remarque.

lOo

8o

OEuvREs DE Descartes.

82-84.

propenfionem ad credendum illas a rbus corporels


emitti, non video qu ratione poffet intelligi ipfum
non elle fallacem, h aliunde qum a rbus corporels
emitterentur. Ac proinde res corporcce exiftunt. Non
I

omnlno exiftunt, quales Illas


fenfu comprehendo, quonlam ifta fenfuum compretamen

forte

omnes

taies

henfio In multls valde obfcura

tem

omnla

illa

lig-o,

in

lis

&

eft

funt, qu^e clare

confufa

fed fal-

& diftlnde

omnia, generallter fpeclata, qute

id eft

Mathefeos objedo comprehenduntur.


Qiiantum autem attinet ad rellqua quae

Intel-

in purae
10

vel

tantm

qud fol lit talis magnitudlnis


autfigurce &c., vel minus clare inteliecla, ut lumen,
limilia. quamvis valde dubia & incerta
fonus, dolor,
fint,
hoc tamen ipfum, qud Deus non fit fallax,
qudque idcirco fieri non poffit ut ulla fallitas in meis
partlcularla funt, ut

101

v_K:

opinionibus reperiatur,
facultas a

Deo

nifi

aliqua etiam

tributa ad illam

non dubium

eft

in ils atequendae.

20

per naturam enim,

nunc aliud qum

Deum,
rerum creatarum coordinationem a Deo

generaliter fpeclatam, nihil

inftitutam intelligo
particulari,

me

quin ea omnia quae doceor a

natur aliquid habeant veritatis


ipfum, vel

in

emendandam, certam

mihi fpem oftendit veritatis etiam


Et fane

fit

i5

vel

nec aliud per naturam

meam

qum complexionem eorum omnium

in

qu?e

25

mihi a Deo funt tributa.

autem eft quod me ifta natura magis expreft'e


doceat, qum qud habeam corpus, cui maie eft cm
dolorem fentio, quod cibo vel potu indiget, cm faNihil

mem aut

fitim patior,

& limilia;

debeo, quin aliquid in eo

fit

nec proinde dubitare

veritatis.

3o

Meditationes.

S4-85.

Senta.

8i

Docet etiam natura, per illos fenfus doloris, famis,


fitis &c., me non tantm adeffe meo corpori ut nauta
adeft navigio, fed illi arcliffime effe conjunclum &

102

unum

quafi permixtum^, adeo ut


5

quid

cum

com-

illo

ponam. Alioqui enim, cm corpus lditur, ego, qui


nihil aliud fum qum res cogitans, non fentirem idcirco dolorem, fed puro intelledu Isefionem iflam per-

ciperem, ut nauta vifu percipit quid in nave fran-

10

& cm corpus cibo

potu indiget, hoc ipfum


expreffe intelligerem, non confufos famis l^ fitis fenfus

gatur;

haberem.Nam

certe

nihil aliud funt

&

ab unione

ifti

qum

vel

fenfus

confufi

fitis,

famis, doloris l^c,

quidam cogitandi modi

quafi permixtione mentis

cum

corpore

exorti.

Preterea etiam doceor a natura varia circa

i5

meum

corpus alia corporaexiftere, ex quibus nonnulla mihi


profequenda funt, alia fugienda. Et certe, ex eo qud
valde diverfos fentiam colores, fonos, odores,
pores, calorem, duritiem,
20

&

fimilia,

dents, etiamfi forte

qusedam ex

illis

adveniunt, varietates
iis

non

fa-

rede concludo,

aliquas elfe in corporibus, a quibus varise

fuum perceptiones

iis

iftae

fen-

refpon-

qud

ilmiles; atque ex eo

perceptionibus mihi gratse fmt,

alise

certum eft meum corpus, five potius me


totum, quatenus ex corpore & mente fum compofitus,

ingratce, plane
2 5

variis

commodis

corporibus
I

(/"

a.

Tome

incommodis a circumjacentibus

affici poffe.

habcrem, la ligne
mais non dans la 2'.

Api'cs

dit.),

&

V,

14 Aprs exorti, la

{2' dit.),

mais non dans

p. i63.

uvres. H.

lii^iie

la i'\

ii

103

OEuvREs DE Descartes.

82

Milita vcr alia funt quse,


efle,

non tamen rvera ab

etfi

s^-m.

dodus

videar a natiir

ipf,

fed a confuetudine

qiidam inconfiderate judicandi accepi,

atque ideo

qud omne fpatium, in


quo nihil plane occurrit quod meos fenfus moveat,
fit vacuum; qud in corpore, exempli grati, calido
falla elle facile contingit

aliquid

fit

ut

me

plane fimile ide caloris quae in

albo aut viridi

fit

eadem albedo aut

amaro aut dulci idem


qud & allra & turres, &

viriditas

&

fentio, in

fapor,

teris;

qucevis alia

corpora ejus

fint

tantm magnitudinis

in

hac

re

non

fa.tis

&

lie

eft,

in

quam
de

Cce-

remota

lo

& figure,quam

alia ejufmodi.

Sed ne quid

diftinle percipiam,

accura|tis

fenfibus meis exhibent,


104

debeo definire quid proprie intelligam, cm dico me


aliquid doceri a natur. Nempe hc naturam ftridis
fumo, qum pro complexione eorum omnium qu?e
mihi a Deo tributa funt; in hac enim complexione
multa continentur quce ad mentem folam pertinent,
ut qud percipiam id quod falum eft infeclum effe
non pofife, & reliqua omnia quse lumine naturali funt
nota, de quibus hc non eft frmo multa etiam quse
ad folum corpus fpedant, ut qud deorfum tendat, &
fimilia, de quibus etiam non ago, fed de iis tantm
qure mihi, ut compofito ex mente & corpore, a Deo
tributa funt. Ideoque heec natura docet quidem ea
refugere quse fenfum doloris inferunt, & ea profequi
quse fenfum voluptatis, & talia; fed non apparet illam
prseterea nos docere ut quicquam ex iftis fenfuum perceptionibus fine prsevio intelleds examine de rbus
extra nos pofitis concludamus, quia de iis verum fcire

i5

20

3 idcol

adeo

(1"' dit.).

25

3o

Mditation ES.

6-87.

Sexta.

83

ad mentem folam, non autem ad compoltum, videtur


pertinere. Ita quamvis ftella non magis oculum meum
j

qum

realis five poltiva propenfio eft


5

non

tamen
ad credendum

ignis exiguae facis afficiat, nulla

105

in eo

illam

majorem, fed hoc fine ratione ab ineunte


setate judicavi
& quamvis ad ignem accedens fentio
calorem, ut etiam ad eundem nimis prope accedens
effe

fentio dolorem, nulla profeclo ratio eft


in ign aliquid elfe fimile
10

ifti

dolori, fed

cunque

ifti

tantummodo

demum

calori, ut

in

qu fuadeat

ne {que etiam

eo aliquid

effe.

quod-

quod iftos in nobis fenfus caloris


vel doloris efficiat; & quamvis etiam in aliquo fpatio
nihil fit quod moveat fenfum, non ideo fequitur in eo
nullum elfe corpus fed video me in his aliifque permultis ordinem naturse pervertere elfe alfuetum, quia
nempe fenfuum perceptionibus. quse proprie tantm
lit,

i5

a natur dat funt ad menti fignilicandum quaenam

compofito, cujus pars

20

eft,

commoda

fint vel

incom-

moda, & eatenus funt fatis clar i_^ diftindae, utor


tanquam regulis certis ad immdiate dignofcendum
qunam fit corporum extra nos pofitorum effentia,
nihil nifi valde obfcure & confufe
de qu tamen
|

fignificant.

Atqui jam ante


25

fatis perfpexi

ftante Dei bonitate, judicia

mea

qu ratione, non obfalfa elfe contingat.

Sed nova hic occurrit difficultas circa illa ipfa quse


tanquam pcrlequenda vel fugienda mihi a natur exhibentur. atque etiam circa internos fenfus in quibus
errores videor deprehendilfe
3o

ut

cm

quis, grato cibi

alicujus fapore delufus,venenum intus latens alfumit.


2 Apri's pertinere, a la ligne

[i" dil.), mais non dans la 2'.

106

OEUVRES DE Descartes.

84

87-89.

Sed nempc tune tantm a natiir impcUitur ad

illud

quo gratus fapor confiflit, non autem


nihilqiie hine
quod plane ignort
ad veneniim
aliud eoneludi poteft, qum naturam illam non efle
omnifciam
quod non mirum, quia, em homo fit
res limitata, non alia illi eompetit qum limitatc

appetendum

in

perfedionis.

At ver non raro etiam in iis erramus ad quse a naut em ii qui ?egrotant, potum vel
tur impellimur
eibum appetunt fibi paulo port noeiturum. Diei lorfan

10

ob id errare, qud natura eorum lit


eorrupta; fed hoc diffieultatem non tollit, quia non
minus vere homo grotus creatura Dei elt qum fanus; nec proinde minus videtur repugnare illum a
Deo fallacem naturam habere. Atque ut horologium

hie poterit, illos


107

&

ponderibus confectum non minus accurate


leges omnes natur obfervat, em maie fabricatum
eil L^ horas non rede indicat, qum em omni ex
parte artificis voto fatisfacit ita, li confiderem homiex rtis

quatenus machinamentum quoddam eft ex


nervis, mufculis, venis, languine & pellibus

nis corpus,
olihus,
ita

aptum

&

compofitum,

ut, etiamfi nulla in

20

eo mens

eofdem tamen haberet omnes motus qui


eo non ab imperio voluntatis nec proinde a

exifleret,

nunc in
mente proeedunt,
fore,

fi,

facile

etiam ab

difponi ut
ifs

ill

?eque naturale

25

Aprs

fitis

fenfum menti inferre

ejus nervos

&

iolet,

reliquas partes ita

potum fumt ex quo morbus augeatur,

qum, em nullum
H)

illi

exempli cauf, hydrope laboret, eam faucium

ariditatem pati, qucT

atque

agnofco

taie in eo vitium

fatisfacir, !a ligne (/'" dit.).

ell,

mais non dans

fimili
|

la 2'.

3o

Meditationes.

89-9f-

Sexta.

8^

faucium ficcitate moveri ad potum fibi utile affumendum. Et quamvis, refpiciens ad prseconceptum horologii ufum, dicere poflim illud, cm horas non recle
indicat, a natur fu defledere; atque

machinamentum humani corporis tanquam comparatum ad motus qui in eo fieri folent,


putem illud etiam a natur fu aberrare, fi ejus fauces
confiderans

cm potus

fint aridse,

prodefl; fatis
lo

i5

eodem modo,

ad iplius confervationem non

tamen animadverto hanc ultimam na-

acceptionem ab altra multm differre


haec
enim nihil aliud ell qum denominatio a cogitatione
me hominem grotum & horologium maie fabricatum cum ide hominis fani & horologii rede facli
tur?e

comparante dependens, rebufque de quibus dicitur


extrinfeca; per illam ver aliquid intelligo quod rvera in rbus reperitur, ac proinde nonnihil habet
veritatis.

Ac

certe, etiamfi refpiciendo

tantm denominatio extrinfeca, cm dicitur ejus


natur effe corrupta, ex eo qud aridas
habeat fauces, nec tamen egeat potu; refpiciendo
tamen ad compofitum, five ad mentem tali corpori
unitam, non eft pura denominatio, fed verus error
naturcB, qud fitiat cm potus efl ipfi nociturus
ideoque liic remanet inquirendum, quo paclo bonitas
Dei non impediat quo minus natur lie fumpta fit
laborans,

20

ad corpus hydrope

fit

2 5

fallax

Nempe imprimis
tiam inter
3o

natur fu
2

hc adverto

mentem & corpus,


fit

femper

Aprs alfumendum,

magnam

efle differen-

in

eo qud corpus ex

divifibile,

mens autem plane

la ligne

{i"

dit,),

mais non dans

la 2'.

'.CD

86

OEuvREs DE Descartes.

nam

indivifihilis;

fum

cm hanc

fane

fum tantm

qiiatenus

me

effe intelligo;

mens unita

tota

confidero, five meip-

me
unam &

res cogitans, nullas in

rem plane

partes polTum diflinguere, fed

integram

90-91.

& quamvis

tamen pede,

abfciffo

eTe videatur,

corpori

toti

vel brachio, vel quvis ali corporis parte, nihil ideo

de mente fiibdiiclum

cognofco; neque etiam

effe

fa-

cultates volendi, fentiendi,intelligendi &c. ejus partes


dici poffunt,
lio

qu

qu?e fentit,

porea

inteljligit.

extenfa potefl a

five

in partes

cile

& eadem mens

quia una

efl;

quce vult,

Contra ver nulla res cor-

me

cogitari, qiiam

non

fa-

cogitatione dividam, atque hoc ipfo

illam divifibilem effe intelligam

r[Uod

unum

fuffice-

me docendum, mentem a corpore omnino


nondum illud aliunde fatis fcirem.
diverfam,
ad

ret

10

effe
i5

fi

Deinde adverto mentem non ab omnibus corporis


partibus immdiate affici, fed tantummodo a cerebro,
un tantm exigu ejus parte,
vel forte etiam ab
|

qu dicitur effe fenfus communis;


qu, quotiefcunque eodem modo eft difpofita, menti
idem exhibet, etiamfi reliquat corporis partes diverfis
intrim modis poffint fe habere, ut probant innumera

nempe ab e

in

20

exprimenta, quee hc recenfere non efl opus.


Adverto prceterea eam effe corporis naturam, ut
nulla ejus pars poffit ab ali parte aliquantum remot

moveri, quin
libet

ex

iis

nihil agat.

fatis

poffit

quce interjacent,

nondum" non
omis [i"

quamvis

modo
illa

a qu-

remotior

Ut, exempli cauf, in fune A, B, C, D,

cogitari^ excogitari
?

tiam moveri eodem

dit.).

''

c'd .)

(/"'f'tY/.).

28

Dans

la /"' edit., les lettres

sont au-dessus

fi

A, B, C, D,

d'un trait hori-

\ontal, reprsentant

le l'unis.

25

trahatur
tur

Mditation ES.

91-92.

ejiis

ultima pars D, non alio

prima A, quam moveri etiam

87

pado molvebi-

poffet,

traheretur

ad quas pertingunt,

quemdamque motiim in iis excitant, qui inllitutus eft


a natur ut mentem afficiat fenfu doloris tanquam in
pede

Sed quia

exillentis.

lumbos, dorfum,

OL'

illi

coUum

nervi per tibiam, crus,

tranlire debent, ut a

ad cerebrum perveniant, potefl contingere

eorum
i5

20

pede

ut, etiamfi

non attingatur, fed


aliqua tantm ex intermediis, idem plane ille motus
fit in cerebro qui fit pede maie affedo, ex quo neceffe
erit ut mens fentiat eundcm dolorem. Et idem de
quolibet alio fenfu eft putandum.
Adverto denique, quandoquidem unufquifque ex
pars,

quce eft in pede,

motibus, qui fiunt in e| parte cerebri quse immdiate

mentem

2 5

111

una ex intermediis B vel C, & ultima D maneret immola. Nec diffimili ratione, cm fentio dolorem pedis,
docuit me Pliyfica fenfimi illum fieri ope nervorum
per pedem fparforum, qui, inde ad cerebrum ufquc
funium inftar extenfi, dum trahuntur in pede, trahunt
etiam intimas cerebri partes

10

"

Sexta.

aificit,

non

hac in re

fert,

nihil

eum

infrt qui, ex

unum aliquem fenfum illi inmelius pofle excogitari, qum fi

nifi

omnibus quos

inferre poteft, ad

hominis fani confervationem qummaxime & qum


frequentifiime conducit. Experientiam autem teftari,
taies efte

omnes

fenfus nobis a natur inditos; ac

proinde nihil plane in

iis

reperiri,

tentiam bonitatemque teftetur.


4 Aprs immota, la ligne
mais non dans la -y.
27 i" dit. immenlam ajout

(/*" dit.),

quod non Dei po-

Ita,

exempli cauf,

ai'aiU Dc\ {coiiiine ci-aprs, p. S6',


l.

2u),

ligne

-H

{/'''d.),

Aprs

teitetur, la

mais non dans

la-j'.

112

88

cm

OEuvRES DE Descartes.

92-93.

nervi qui funt in pede vehementer

fuetudinem moventur,

ille

& prter

eorum motus, per

confpinse

medulhim ad intima cerebri pertingens,ibi menti


fignum dat ad aliquid fentiendum, nempe dolorem
tanquam in pede exiflentem, a quo illa excitatur ad
ejus caufam, ut pedi infeftam, quantum in fe efl, amovendam. Potuilet ver natura liominis a Deo fie conftitui, ut ille idem motus in cerebro qiiidvis aliud
dorli

menti exhiberet
cerebro, vel
|

113

nempe

quatenus

locis intermediis,

efl in

quatenus

efl in

pede, vel in aliquo ex

10

denique aliud quidlibet; fed


aliud ad corporis confervationem seque con|

nihil

vel feipfum,

vel

Eodem modo, cm potu indigemus, qusedam


inde oritur ficcitas in gutture, nervos ejus movens &
illorum ope cerebri interiora; hicque motus mentem
duxiiet.

afficitfeniu

fitis,

quia nihil in toto hoc negotio nobis

utilius ert fcire,

qum qud potu ad confervationem

valetudinis egeamus,

&

ilc

de

i5

cseteris.

quibus omnino manifeilum efl, non obftante


immenf Dei bonitate, naturam hominis ut ex mente
Ex

& corpore compofiti


lacem. Nam
quse

non

20

non aliquando efle fal11


caufa, non in pede, fed in ali
quvis ex partibus per quas nervi a pede ad cerebrum
poiTe

porriguntur, vel etiam in ipfo cerebro,

motum

excitet qui folet excitari

fentietur dolor

cm

pede maie

afteclo,

25

in pede, fenfufque naturaliter

idem motus in cerebro non


eundem femperfenfum menti inferre, mul-

falletur, quia,
poffit nifi

tanquam

eundem plane

toque Irequentius

dem, qum ab

ille

oriri foleat a

cauf quse

ali alibi exirtente, rationi

lifidit

pe-

confenta-

18 Ap?-s cteteris, la ligne {2" dit,), mais non dans la i'\

3o

MeDITATIONES.

93-95.

neiim

pedis potius

efl ut

SeXTA.

qum

89

alterius partis

dolorem

114

menti femper exhibeat. Et

non ut
5

ex contraria aliqu cauf oriatur, ut in

hydropico contingit, longe melius

qum

lere,

10

qiiando faucium ariditas,

eo qud ad corporis valetudinem potus

folet ex

conducat, fed

fi

li

ell^ illam

contra femper falleret,

tune fal-

cm corpus

efl

bene conllitutum; & fie de reliquis.


Atque hsec confideratio plurimum juvat, non modo
ut errores omnes quibus natura mea obnoxia efl animadvertam,fed etiam ut illos aut emendare aut vitare
facile poffim.Nam fane, cm fciam omnes fenfus circa
ea, quse ad corporis commodum fpedant, multo frequentius verum indicare

qum

falfum, poffimque uti

femper pluribus ex iis ad eandem rem examinandam, & infuper memori, quge prsefentia cum prsece-

fere
i5

dentibus conne;it,

&

intelledu, qui

jam omnes

er-

randi caufas perfpexit; non amplius vereri debeo ne


illa,quse mihi quotidie a fenfibus exhibentur,fint falfa,

fed hyperbolic^e fuperiorum dierum dubitationes,ut


20

rifu dignse,funt explodendee.

fumma

Prsefertim

illa

quem a vigili non diflinguebam; nunc


enim adverto permagnum inter utrumque eife difcrimen, in eo qud nunquam infomnia cum reliquis
de fomno,

omnibus adionibus vit a memori conjungantur, ut


25

ea quse vigilanti occurrunt;


vigilo,

fane,

fi

quis,

dum

mihi derepente appareret, (latimque poflea

pareret, ut
nillet,

nam

fit

in fomnis, ita fcilicet ut

nec quo abiret,

Aprs

a.

Tome

V,

nec unde ve-

viderem, non immerito fpec

reliquis, la ligne {2'

c'dit.),

mais non dans

la i'^.

p. i63.

uvres.

II

dif-

12

115

OEuvREs DE Descartes.

90

trum potius, aut phantafma

qum

veriim

hominem

effe

in cerebro

judicarem.

95.

meoeffidum,

Cm

res occurrunt,qiias diflind:e,unde,ubi,&

ver

ese

quando mihi

adveniant, adverto, earumque perceptionem ablquc


ull interruptione cum tot reliqu vit connelo, plane

certus fum,

116

non

in fomnis, fed vigilanti occurrere.

Nec de ipfarum veritate debeo vel minimum dubitare,


11, poftquam omnes fenfus, memoriam & intelledum
ad illas examinandas convocavi, nihil mihi,quod cum
ceeteris pugnet, ab ullo ex his nuntietur. Ex eo cnim
qud Deus non fit fallax, fequitur omnino in talibus
me non falli. Sed quia rerum agendarum neceflitas
non femper tam accurati examinis moram concedit,
|

fatendum eft humanam vitam circa res particulares


epe erroribus effe obnoxiam, & natur nofliae infirmitas

eft

agnofcenda.

10

OBJECTIONES
DOCTORUM ALIQUOT VIRORUM
PR.ECEDENTES MEDITATIONES

IN

CUM RESPONSIONIBUS
AUTHORtS

PRIM.

OBJECTIONES^

Viri Clarijffmi,

Ut

vidi vos

omnino

i/lius

animi

effe, lit

fcripta

Domini

Carteji penitiiis infpiciam, non dcbui hac in caiif vins


lo

?nih undeqiiaque amicijjimis

ipfo videatis

&

quantum

non obtempe7\ire

lum

ut hoc

quanti vos jimem, tuin ctiam ut conjet

viribus vicis

&

ingcnio

dfit, ut in

pojerum

& minus onen Jtis, Ji

ametis plus\culum, Ji indigeo,

&

non

fufficio.

EJ fane D. Cartejius, quantum animadverto, vir in-

i5

genii maximi fummque modeji, quales vel ipfe


amet, Ji adfit. Cogito, inquit. ergo
tatio,
i5

aut mens fum.

Pas

d'alina

i"

Ita.

fum

p.

ipfa cogi-

Atqui, cogitando, ideas rerum

et 2' dit.\.

i(3

Momus] Mieuius

[i"

dit.).

Ces premires Objections sont de Caterus, prtre d'Alkmaar, qui


envoya deux amis de Descartes, Bannius et Bloemaert. Voir t. III,

a.

les

imo

Momus

242,

1.

p. 265,

1.

20

p. 267,

1.

p. 272,

1.

27.

118

OEUVRES DE Descartes.

92

me

in

impnmis

habco, ac

Etiam.

finiti.

06-98.

idcani cutis pcrfcclijjimi

&

in-

aiilcm caiifa ego non fuin, qui cjus

Illiiis

realitatem ohjclivam non quo: ergo aliquid\caufa cjus


ejl

me perfeius,

iie

perfelius eji; aliquis qui non quovis

& incircumfcripte

fimpliciter

&

plexus,

me cj},
modo eus

ac proinde aliquid prter

toium

relut caufa anticipans

c[Je in fc

aliquid
ej,

fcd

paritcr com-

ul habet Dionys., de

divin, nom., cap. 8.

Hic vero cogor pauhdum

fuhfijicre, ne fatiger nimiiim.

Jam enim ingenium mihi jluat


aio,

Euripi :

10

nego, probo, refello itcriim, dijfentire a viro nolo,

ajfenti'i

quirit ?
119

in/Iar Jlucluaniis

nonpofjum. Qiiam enim, qufo, caufam idca re-

Aut fare quid

idca

fit.

EJI ipfa res cogitata, qua-

tenus objcclive ejl in intcllcclu. Scd quid efl ejje ob\ieclive


in

per modmn
nominatio
cft

Olim

intelleclu?

didici

eji

objeli terjnmarc.

ej,

&

qum alum

Quod

intellecs

i5

fane extrinfeea de-

Sicut enim videri nihil aliud

nihil rei.
vifionis

ipfum aclum

in

??ic

tendere, ita cogita'i, aut

objeclive cjjc in intelleclu, ejl mentis cogitationem in fc


fifiere

non

& terminare;

quod, rc immola immutatque, quin

exijente, fieri potej.

quod au non

eJ,

Quid ergo caufam

quod nuda denominatio

&

&

cjus inquiro,
nihil ejl?

Et tamen, inquit magnum ijlud ingenium, quod hsec


idea realitatem objedivam hanc vel illam contineat
potis qum aliam, hoc profedo habere dbet ab ali-

qu cauf^ Imo\a
denominatio

ejl,

null

aclu non

9 Pas d'alina [i"dit.).


requiro {i" dit.].

a.

Voir ci-avant,

p. 41,

1.

i3

20-23.

realitas
ejl.

enim objeliva pura

Caufa autem realcm

ipla] igitur \i'' dit.).

20

21

in-

inquiro]

25

Prime Objectiones.

98-99-

fluxum donat
non

-ecipit,

&

alualem

habeo, tantm abcj


5

A t fi

ifliid

quod

non

alii

ejl

ac proinde alualem caiif efhixiun non pali-

neduin requirit.

liir,

illam

9}

Ergo ideas habeo, caufam earum non


lit me majorem, & infinitam.

idearum caufam non

das,

rationem faltem afiigna,

120

cur hc idea hanc realitatem objelivam potis contineat

qum

illam.

Opportune admodum; non foleo cnim cum

amicis parce agere, fed


dico de ideis omnibus,
10

gulo

qum

largijfime. lllud univerfvn

quod D. Cartefius

Etfi fortaffe, inquil, talis

extra cogitationem

meam

alias de trian-

figura nullibi gentium

exiflat,

nec

unquam

extite-

tamen profedo determinata queedam ejus nafive ellentia, five forma immutabilis & seterna''.

rit, efl

tura,

Efi nempe terna


i5

illa veritas,

Scapham, fcapham

ejfe,

&

quce caufam non pofiulat.

nihil aliud;

Davum, Davum

non OEdipum. Si tamen tJiordicus rationem exigis,

e/je,

imperfelio
ciim

efi

intelleds

cnim univcrfum quod

nofiri,

qui

efi fiimul

infiinitus

& femel

non

efi

uno complexu

non comprehendat, bonum omnc dividit &partilur ; atquc


20

ila,

quod lolum parlurire non poteft, fcnfim

concipil, aut,

ut etiam ajunl, inadquate.

\Pergit porrovir

Atqui, inquit, quantumvis imper-

modus, quo res eft objedive in


intelledu per ideam, non tamen profedo plane nihil

fedus
25

fit ifi:e

efifendi

nec pro[inde a nihilo elfe poteft''. ^quivocatio efi.


Si enim nihil idem efi quod ens non alu, omnino nihil

eft,

efi,

<^

quia non

efi alu,

Aprs infinitam,

la ligne (/'" dil.).

a.

b.

Page 64,
Page 41,

1.

12-16.

1.

26-29.

)ioii

alque
la

ita a

liffiie

nihilo

{indit.}.

efi,

25

id efi non a

Aprs

potcll,

121

uvres

94

de Descartes.

mhW fcii m

caiif aliqu. Si verd

ens rationis indigelant. non

99-100.

qiiid diciL qiiod rulgo

cjl nihil,

fed rcalc aliquid

qiiod dijin}c concipilur. Et iaincn, quia folvi concipiliir

&

aclu non

cj,

concipi quideni, al canjari

minime

polcjl.

5t\7ulterms qiuerere libet, an ego ipfe, habens illam

ideam,

polem,

elle

me

a quo idea entis


antc dicit.

li

Nempe,

nullum

taie ens

exifteret^,

nempe

perfectioris procdt, ut immdiate

inquit, a

vel a parentibus, vel

ab

quo

&c.

aliis,

A me fcilicet,
Atqiii, a me effem,

elTem.'

nec dubitarem, nec optarem, nec omnino quicquam

10

mihi deeffet; omnes enim perfecliones, quarum idea


aliqiia in

me

eu, mihi dediffem, atque ita ipfemet

Deus

elTem^\ Si verd ah alio fum, tandem ad illud deveniam

quod a Je
tu?u^.

& ita
de mu m

ej;

nia

quam

ingrcditur,
122

de

idem quod de me,

il la,

ipfa illa via

eft,

eft

quam &

argmnen-

Thomas

S.

i5

vocat viam a caufalitate caufae effi-

eamque defumpfii ex Philofopho; niji quod ijli


de caujis idearum non fint folhciti. Et forte opus non erat;
quidni\eni?n /h'icle recaque incedam? Cogito, ergo fum,
cienitis'',

imo ipfa mens

&

cogitatio fum. Illa

ah

tatio aut a feipfi eJ, aut

quo ? Si a

fc

ejl,

ergo Deus

alio.

eft

&

autem mens

cogi-

Si hoc, ijhid porro a

quod enim a fe

ejt,

om-

nia fihi ipfi facile dederit^


4 quidemi equidem

(7'" dit.).

b.

Ci-avant, p. 47, 1. 29, p. 48,


Page 48, 1. 3 10,

c.

Page

a.

5o,

!.

1.

14 idem omis {i"dit.].

2.

4-6.

Siitnma totius Theologi S. Thom.s Aquinatis Doctoris Angelici


De Deo, an Deus sit ? Art. 3
Ordiiiis Prdicat., pars I, qustio 11
d.

ab

p. 7,

col. 2

[Deum
Egmond, CID ID CXL.)

eientis...

Secunda

via est e.x ratione caiis effiesse,quinque viis prohari potesi.] (Col. .Xgrippina-.Coi-n.

Vtnim Deus sit?

20

Prim.'E

loo-ioi.

Rogo virum

Objectiones.

ohfecroque, ut avidum Lecoreni,

& forte

minus intelligentem, Je non celet. Accipitur enim a fe


duplici modo. Primo^ pojitive, nempe a feipfo ut a cauf;
atque
5

ita,

quod a fe

effet,

fibique ipfi daret

prvio deleclu fbi daret quod

Deus

nia daret, atque adeo

vellet,

efje

fuum,

fi

haud dubie fbi om-

Secundo, accipitur a le

effet.

ngative, ut fit idem quod, feipfo, aut,

non ab

alio; atque

hoc modo, quantum memini, ab omnibus accipitur.

Nunc
ta

ver, Ji aliquid a fe

modo probem

ef,

id efl non ab alio, quo-

ijhid ojunia complecli

& effe

infinitum ?

Jam

enim non audio,fi dicas :fi a fe eft, fbi facile omnia dediffet. Nec enim a fe eft\ut a cauf, nec fibi prvium fuit,
ut ante deligeret quod effet pojhnodum. Scio me aliquando

Suarem

ita
i5

audiviffe

omnis limitatio

enim limitata fnitaque res

ejl,

efl

123

a cauf; ideo

vel quia caufa

majus per-

fecliufque dare nihil potuit, aut quia non voluit; fiergo


aliquid a fe

&

ejl,

non a cauf, profeclo illimitatum

ef

&

infinitum.
j

20

Ego

iio fit

ipf

ver non omnino acquiefco. Quid, fi enim limita-

ab intrinfecis principiis conjituentibus, hoc

forma

&

effenti,

quam tamen nondum

probajli, quantumvis a fe

fit,

calidumf fupponas calidum


conjituentibus calidum erit,
25

gineris a nullo

ejje

hoc

effe,

&

ijlud ipjum

efl

ejl

ab

infinitam effe

non ab alio? Sane,

ex intrinfecis principiis

non frigidum,

quod

Non

ef.

licet

ima-

dubito D.

Cartefio rationes non decfje, quibus fubjituat illud quod


alii fortaffis

non faiis clare prfliterunt.

Tandem mihi cum


nerali Jatuit
3o

iflud fane ens


a.

Voir ci-avant,

viro convenit. Illud

pro rgula ge-

quicquid clare diftincteque cognofco,

verum
p.

efl''.

35,1. 14-13.

Imo quicquid

cogito,

verum

124

OEuvRES DE Descartes.

96
e/I.

Jam cnim

101-102.

&

pucro pne chymeris omnibus

eni rationis aqii

&

ign interdiximiis.

cuivis

NuUa namque po-

proprio objelo deviare potejl : voluntas Ji nioin bonuni lendit. Quin nec fenfiis ipfi errant : vifus

tenlia a
veliir,

enim videt id quod

videt, aiiris aitdil id qiiod audit,

& fi

aurichalcuni vides, bene vides; fed erras, ciim judicio tuo

annun

effe

decernis id quod vides. lia ut

fvne onineni errorem judicio

Sed nunc ex rgula

i/I

&

rneritif-

voluntati expenfum ferai.

quod

infer

in/inituni clare dijinleque cognojco;

&

D. C.

ahquid. Interrogabit non nenio

vole\bas.

Atqui cns

ergo ens vernni

ejl

10

clarene dijincleque

Quid ergo Jibi vult tritum ijlud


& vulgo nolum infinitum, qua infinitum, eil ignotum.
Si enim ego, ciun de Chihagono cogito,Jigurani aliquani
cognofcis ens injinitum ?
:

confuje mihi reprfentans, non chiliagonum ipjum di-

i3

Jinele imaginor, aut cognojco, quia nulle ejus latera non


dijlincle intueor,Jane rogabit ille
125

quomodo

infinitum ut

infinitum dijlinle\& non confufe tantiim cogitet,


nitas ejus perfecliones, quibus conjat, clare

oculum videre non

&

fi

infi-

relut

ad

pojjit ?

20

quod fanlus Thomas voluit. Ciim


enim nega[]et hanc propoftionem per fe notam effe : Deiis
Et

forte ijhid efl

eft, objicit

flendi
eft

fibi ex

Deum

per

effe, in

Damafceno

quantum

Deus

fcilicet

naturaliter nobis infertum

a.

e)l

Summa,

p. 6, col.

Deum effe
cognofcere Deum

notum". El refpondet
aliquo communi, fuh qudam,

28 elL..]

1.

exi-

naturaliter inferta eft; ergo

fe

fione, in
id

omnibus cognitio

[i"

confu-

liominis batitude,

eft...

Sed hoc,

inquit,

et 2' cdil.).

etc., quitsiio

[Ouvrage

efl:

inquit,

ii,

cite', p.

an.

Vtriim

94, noie d.]

Deum

esse sit

per se notiim

'?

25

Prim.e Objectiones.

I0J-I03.

non

eft fimpliciter

non

cere venientem,

Petrus

cognofcere
eft

Deum

P7
efje; ficut

cognofcere Petrum, quamvis

veniens^, &c. Qiiaji dicat Dcufn

fit

commiini, aut finis ultimi, aut etiani prinii


5

feclijjiini,

ejfe; ita

lo

i5

ratione

entis

& per-

omnia, cognofci,fed non fub prcif ratione

enim

infinitus

efi,

& nobis

qu

illis,

D. C.

ignotus. Scio

facile fie inerroganti refponfurum

qudd ex\

fiib

aut denique fub ratione compleclentis confufe

& in gnre
fui

cognof-

effe.

Credo tamen

exercitii ego cauf folinn allego, iflud

qud qusedam funt communes


animi conceptiones, & per fe notae apud fapientes tantm*". Adeo ut mirandum non fit.fi multuvt interrogent
qui plus fapere defiderant ; fique his rbus diutius immorentur, quas utprimum totius negotii fundamentum inculcatas effe noverunt. & tamen fine magna invefiigatione
Bo'tii

recordabitur

non intelligunt.
Itaque permittamus, aliquis clarani difiinclamque ideam

fummi & perfecliffimi ; quid inde promoves


ulterius ? Nempe ifiud infinitum ens exifiere, idque ita
certo ut in eodem ad minimum certitudinis sradu
Dei exiftentia apud me efle debeat, in quo fuerunt
haclenus mathematicce veritates'' adeo ut non magis
habeat entis

20

repugnet cogitare

Deum

(hoc

eft

fumm

perfeclum)

cui dfit exiftentia (hoc eft aliqua perfeclio),


25

gitare

qum

co-

montem

cui dfit valHs^'. Ibi totius rei cardo efi;


qui nunc cedit, vicum fe fateatur oportet : inihi, quia cum
fortiori ago, libet paululum velitari,
a.

Summa,

etc.,

qustio

11,

art.

Vtriim

ut,

Deum

ciim vincendus

esse sit per se

notum ?

p. 6, col. 2.

c.

Citation de Boce, faite par S. Tliomas,


Voir ci-avant, p. 65, 1. 28-3o.

d.

Page 66,

b.

1.

uvres.

loc. cit.. p. 6, col. 2.

1-14.

II.

i3

126

OEuvRES

)6
127

Descartes.

i)E

io3-io5.

nonnihil amai differam quod\ vitare non pofjiun.

JJiii^
I

Ac

in pj-iuis, elfi ?jiodd aiithorilate

tonc tantm,
reliiclari,

non agimus,fed ra-

tamen ne ex libidine maxime ingenio videar

ipfum potis S.

intelledo quid lignificet

Thomam aiidite. Objicit fibi


hoc nomen Deus, llatim ha-

nomine id
quo majus fignificari non potefl. Majus autem eft
quod eft in re & in intelledu, qum quod eft in intelledu tantm unde cni intellecto hoc nomine Deus
ftatim fit in intellectu, fequitur etiam qud fit in re'\
Quod argumentum in forma ita reddo Deus ej quo mabetur quod Deus

eft; fignificatur

enini hoc

lo

jus fignificari non pole/l; fed iUud,quo majus fignificari


non poiefi, includit exifientiam; ergo Deus ipfo nomine vel
conceptu fito includit exifientiam, ac proinde fine exifienti
nec concipi,

nec

ipfum hoc argumentum


ita

dfinit

Nunc, amabo

ejje pote/f.
efi

quo majus

D. Cartefii?

S.

non

fignificari

vos,

nunquid

i5

Thomas Deum
poteft.

D. C.

eum Ens fiimme perfeclum; illo fane majus fignifinon poiefi. S. Thomas fubfumit : id quo majus fi-

vocat
cari
128

gnificari

non

poteft, includit exiftentiam; alioqui eo

20

majus aliquid fignificari

nempe

poiefi,

id

quod etiam

At nunquid D. C. idem

exifientiam fignificatur includere.

fubfumere videtur?\ Deus eJ ens fumme perfeclum, atqui eus fumme perfeclum exifientiam includit, alioqui

fumme perfecl,um

non

effet.

Thomas : ergo cm

Infert S.

nomine Deus ftatim in ipfo


fequitur etiam quod fit in re; hoc efi, eo
intelledo hoc

ipj'o

quod

in

entis,

Idem Dominus Cartefius


a.

ipfo

fit,

quo majus fignificari non


involvatur exifientia, fequitur illud ipjum ens efj'e.

conceptu efentiali

potefi,

intellectu

25

Siimma,

etc., quitstio

ii,

art.

infert
i,

p. 6, col.

atqui, inquit,
i

ibid., col. 2.

ex

eo

3o

Prim/E Objectiones.

!o5-io6.

non

qiiod

poiTiim cogitare Deiim

quitiir exiftentiam

ab eo

exiflentem, fe-

nifi

infeparabilem, ac proinde

effe

& fibi & D.

Ntinc ver S. Thomas

illum rvera exiftere

^.

Cartejio refpondeat

Dato,

99

inquit, qiid quilibet intel-

hoc nomine Deus fignificari hoc quod dicitur, fcilicet illud quo majiis cogitari non poteft, non tamen
propter hoc fequitiir qu6d intelligat, id quod fignificatiir per nomen, effe in rerum natur, fed in appreligat

henfione intellels tantm. Nec poteft argiii quod

fit

129

10

quod fit in re aliquid, quo majus


cogitari non poteft, quod non eft datum a ponentibus
Deum non efte'^. Ex quo ego quoque b-evitcr refpon-

in re, nifi daretur

deo

etiamji dctiir ens fumme perfeum ipfo nomine

importare exiftentiam, tamen non fequitiir ipfammet


i5

exiftentiam in rcrum natur alu quid

fuo

illau

fed tantm

effe,

ciim conceptu entis fummi conceptum exifenti infeparabiliter effe\conjunum.

Dei

alu quid

exiftere; tune
20

nifi

effe,

&

enim

Ex quo

non inferas exiftentiam

fupponas illud ens fmnmum acu

omnes perfeiones,

& Iianc

quoque

realis exifenti, alu includet.

Ignofcite,

Viri clariffimi, laffus

fum; ludam paululum.

CoJiptexum hoc, Lo exiftens, utrumque includit,

dem

ejfentialiler,

nempe leonem

enim alterutrum demas, idem


25

& modum

&

qui-

exifenti; fi

complexum non erit.


Nunc autem, nunquid ab terno Deus hoc compoftum
clare difincleque cognovit?

Iioc

Et nunquid

idea huj'us compo-

compoftum, utra7nque ejus\partem efentialiter


involvit? Hoc ef, nunquid exifentia de efenti Iiuj'us

fiti,

ut

a.

Voir ci-avant,

p. 66,

b.

Summa,

pars

dicendum

etc.,

(loc. cit.).

1.

I,

29, p. 6j,
quastio

11

I.

3.

art. i,

p. 6, col. 2

Ad

secundum

130

OEuvRES DE Descartes.

loo
compojiti

Lo exiflens

ej,

Et tamen

106-107.

dijlincla cogniio

Dei,di/}incla,inquam,cognitio Dci ab tenio nonnecejja-

partem hujus compojiti

rid iirgel alterutram

cjje, 7iiji

fup-

ponas ipfum compojitum ejje: tune cnim cjfentiales fuas


perfccliones omnes, ac proinde eliam aciialem exijentiam
involvet. Ita quoque, etiamfi dijiinclc

mum, &
tiali

licet ens

cognojcam eus fiim-

fiu7ime perfecum in conceptu fuo ejfen-

exiftentiam includat, non tamen fequitur exi/Ientiam

mode

alu quid

ejJe, niji

fupponas ens illud fiimmum

eJJe;

tune enim, ut omnes fui perfeliones, ita etiam hane exi-

Jenliam alu in\cludet. Atque

feelum

De

exiftere aliundc

ejfenti

ita

probandum

ens illud fumjue pererit.

anim, ejufque dijinlione a eorpore,pauca

magnum

dieam. Fateor enim,

i/ud

ingenium jam

ita

me

pne nihil pojfim. Dijinclionem


anim a eorpore fi fit, videtur probai-e ex eo quod
dijincle & feoTjim concipi pojfjint. Ubi\virum doclijfjimum
ut ulteriiis

defatigavit,

10

i5

131

cum Scoto committo


alio diftincle

&

dieit ipfe

feoiTim concipiatur, fufficere diftinc-

tionem quam xocatformalem

diam ponit

ad hoc qud iinum ab

inter realem

&

&

objeclivam,

rationis.

Atque

quam me-

20

ita dijinguit

& ejus mifcricordiam habent enim,


inquit, ante omnem operationem intellels rationes
formales diverfas, ita ut jam tune una non fit alia; &

jiiftitiam

divinam

tamen non fequitur


concipi poteft, ergo

&

feorfim juftitia a mifericordi


feorlim exiftere.

Sed omnino video me epijhl moduin

excejfijje.

He

funt qu de propoji re dicenda habui. Vos ver, Clarijfimi

Vin, difpicite quid melius

i3 eiTenti] exillenti

il"

et 2' dit.).

i"dtt.\.

e[je judiectis.

Si a nie

26 Aprs exillere, non

la ligne

25

Prim.e Responsiones.

loy-ios.

ftatis, facile
in

ioi

Doininiim de Cartes amiciii obniemus, ne

pojeriun maie

dixerim. Si ab

me

fit habiturus,J paululum ei contra-

illo ejiis,

mamis

bentius, ne iterum vincar.

5
II

do, viclus fian, idque

li-

Valete.

RESPONSIO^ AUTHORIS

132

AD PRIMAS OBJECTIONES.

Viri Clariffimi^

10

i5

Fortem fane adverfarium mihi concitaftis, ciijulque


ingenium & dotrina multum mihi negotii faceffere
potuillent, nifi piiis & perhumanus Theologus Dei
caufce, ejufque etiam qualicunque patrono., favere maluiffet, qum illam ferio impugnare. Sed quamvis ifta
in eo pfcevaricatio perhonefta fit, non tamen que in
me coUufio effet laudanda; ideoque hc malo ejus in
me juvando artificium exponere, qum velut adverfario refpondere.

Imprimis praecipuam

meam

rationem ad exiften-

tiam Dei probandam paucis complexus

efl,

ut tanto

melius leclorum mmorise inhsereret, iifque breviter


20

conceffis qucTe fatis clare demonflrata effe judicavit,

atque

ita

quifivit a

authoritate fu firmatis, in illud

quo

difficultas

a.

Voir

b.

Descanes s'adresse

t.

III, p. 340,

1.

unum

in-

prcipua de|pendet, nempe

9.

ses

deux amis, Bannius

servi d'intermdiaires entre lui et Caterus.

et

Bloemacrt, qui avaient

i33

OEuVRES DE DeSCARTES.

102

10S-109.

quidnam hic per nomen ide intelligendum fit, &


quam caufam ifta idea requirat.
ideani cfje ipfam rem cogitatam, qiiaScripfi autem
:

tcnus cjl ohjcdive in inlclleclu; qupe verba plane aliter

quam a me dicantur, fingit a le


nem det illa clarius cxplicandi.
in Intel lecJu,c/

intelligi,

ut occafio-

EJJe, inquit, objeclivc

ipfum aelum intellecls per

modum

tcrminare, quod tanm extrinfeca dcnominatio

objecli

&

ej,

ni-

Ubi advertendum, illum refpicere ad rem


ipfam tanquam extra intelledum pofitam, ratione
cujus efl: fane extrinfeca denominatio qud fit objective in intelledu me autem loqui de ide, quae nunhilrei, (&c-\

lo

quam

efi;

extra intelledum,

&

ratione cujus

cjfe

oh-

non aliud fignificat qum elfe in intelledu eo


modo quo objeda in illo elle folent. Ita, exempli grati, fi quis quc-erat quid Soli accidat ex eo quod fit

jeclive

objedive in
accidere

ei

meo
nifi

intelledu, optime refpondetur nihil

extrinlecam denominationem, qud

nempe operationem
134

i5

intelleds per

modum

objedi

minet. Si autem de ide Solis quratur quid

refpondeatur illam

elfe

ter&i

fit,

rem cogitatam, quatenus

20

eft

objedive in intelledu, nemo intelliget illam elle ipfum folem quatenus in eo extrinfeca ifta denominatio

neque ibi, objedive effe in inlelleclu,gmficahh ejus


operationem per modum objedi terminare, fed in intelledu eo modo elle quo folent ejus objeda, adeo ut
eft;

idea folis

fit

fol ipfe in

intelledu exiftens, non quidera

formaliter, ut in clo, fed objedive, hoc eft eo


2

Aprs requirat, non

ligne
fne il"
a.

2' dit.).
et 2"

la

8 extrin-

Voir ci-avant, p. 92,

1.

14-17.

leca] intrinleca

:i"

corrig l'errata

modo

et 2' cdit.

/"

dit.

25

PrBLE ReSPOXSIOXES.

log-iii.

quo objecta

IO^

in intelledu effe folent; qui fane|effendi

modus longe imperfedior

eft

qum

quo

ille

res extra

intelledum exiftunt, fed non idcirco plane nihil


ut

jam ante

fcripfi.

Cmque

tionem in

eft,

dodiffimus Theologus dicit

illis

verbis, videtur

effe quivoca-

me ejus,quam mox

no-

monere voluiffe, ne forte illam ignorarem. Ait


enim primo, rem ita exiflentem in intelleclu per ideam
non efle eus alu, hoc eft non effe quid extra intelledum politum; quod verum eft. Deinde ait etiam
eandem noti cjje ficliim quid, Jive ens rationis, fed rcale
tavi,

10

aliquid,

id

quod

dijinle concipitur ;

quod affumpfi

&

linn concipiur,
i5

idea

&

eft,

non

qui bus verbis

Sed addit tamen, quia fonon alu eft, (hoc eft, quia tantm
admittit.

res extra intelleclum pofita) concipi

quidem, at caufari minime poffe^

hoc

digere ut extra intelleclum exiftat

fane indiget cauf ut concipiatur,


ftio eft. Ita
20

machinae

fi

faciet,

fi

eft

cauf non in-

quod

& de

fateor, fed

hac fol quse-

quis habeat in intelleclu ideam alicujus

fummo

quseri poteft

omne

artificio excogitatse,

qusenam ejus

idccC

fit

merit profedo

caufa.

Neque

fatis-

quis dicat illam extra intelledum nihil effe,

nec proinde pofle caufari, fed tantm concipi; nihil

enim aliud hc quseritur qum quse


2 5

cipiatur.

Neque etiam

fit

caufa quare con-

fatisfaciet qui dicet

intelledum

ipfum efle ejus caufam, nempe ut fuse operationis de


hac enim re non dubitatur, fed tantm de cauf ar;

tificii

objedivi quod in e

4 Apres
a.

fcripli,

non a

eft.

Nam qud

h?ec idea

la ligne (/'" et 2' e'dit.).

Voir ci-avant pour tout ce passage,

p. gS,

1.

22, p. 94,

1.

4.

135

OEuvRES DE Descartes.

I04

m-u.

machine taie artificium objedivum contineat potius

qum

136

hoc profedo hahcre dbet ab aliqu


cauf; eftque idem refpeclu liujus artificium objejclivum, quod refpeclu idese Dei realitas objectiva. Et
quidem hujus artificii caufa varia poteft affignari vel
enim efl realis aliqua talis machina prius vifa, ad cujus fimilitudinem idea ifta formata efl, vel magna Mealiud,

chanicae fcientia, que

magna

efl in illo intelleclu, vel

forte

ingenii fubtilitas, cujus ope etiam fine prsevi

fcientia potuit illam invenire.

Notandumque omne

ar-

lo

tantm objective, neceffario effe debere in ejus cauf, qualifcunque tandem


illa fit, vel formaliter, vel eminenter. Et idem etiam de
realitate objeliv,quse efl in ide Dei,efre putandum.
tificium,quod in ide

In

quonam

ill efl

ver hsec

ita

erit,

exiflente? Sed vidit optime

hc omnia

ideoque fatetur peti pofre,cz/r hc


objelivam potins contineat

refpondit primo

exijlat,

efje

etfi

guli

fit

illam''

eique quseflioni
ejfe

quod fcripj

forte triangulum millibi

20

formam immutabilein & -

caufam non po/ulare.

fatisfacere fatis vidit;

immutabilis

vir perfpicax,

ternam.\h\.c[Vie illam ait

men non

i5

tamen ejus determinatam quandam

natu'am, Jve ejfentiam, five


137

realiter

idea hanc ?-ealitatem

de ideis omnibus idem

de ide trianguli; nempe,

gentium

qum

Deo

in

nifi

&

aeterna,

quserere licet cur ejus idea

fit

Quod

ta-

enim natura triannon tamen ideo minus


in nobis. Ideoque fubetfi

2 5

junxit J tamen mordicus rationern exigrent, ejje iriiperfeione7n intellels nojlri, c. Qu refponfione non
:

qum nihil verilmiile


a me voluerint dillen-

aliud videtur fignificare voluifTe,

hac de re refponderi ab
a.

iis

qui

Voir, pour ceci et ce qui suit, ci-avant, p. 93,

1.

5-2

1.

3o

Prdl: Responsiones.

I2-II3.

105

tire.Neque enim profedo magis probabile

10

i5

20

caufam,

imperfedionem

cur idea Dei

fit

leds

qiim imperitiam artis mechanicae effe

noftri,

in nobis, effe

intel-

caufam cur machinam aliquam valde artificiofam potius qum aliam imperfediorem imaginemur; nam
plane ex adverfo, fi quis habeat ideam machinse in
qu omne excogitabiie artificium contineatur, inde
optime infertur ideam iftam ab aliqu cauf profluxiffe,
in qu omne excogitabiie artificium reipf
exiftebat, etiamfi in e fit tantm objedive; edemque ratione, ci^im habeamus in nobis ideam Dei, in
qu omnis per|fecl:io cogitabilis continetur, evidentiffime inde concludi poteft, iflam ideam ab aliqu
cauf pendere, in qu omnis illa perfedio etiam fit,
nempe in Deo rvera |exifi;ente. Neque fane in uno
major difficultas quam in altero appareret, fi,quemadmodum omnes non funtperiti mechanici, nec idcirco
ideas machinarum valde artificiofarum habere poffunt, ita etiam non haberent omnes eandem facultatem ideam Dei concipiendi fed quia illa omnium
mentibus eodem modo elt indita, nec advertimus un;

quam

25

eft

nobis aliunde

qum

a nobifmetipfis advenire,

ad naturam noftri intelleds pertinere fupponimus.


Et quidem non maie, fed aliud quid omittimus quod
prsecipue efi; confiderandum, & a quo tota vis & lux
hujus argumenti dependet, nempe quod hsec facultas

non poffet
intelleclus tantm

ideam Dei

in fe habendi

effe in noilro in-

telledu,

hic''

eflet

fi

16 appareret] apparet (/"

a.

Voir

t.

III, p. 278,

uvres.

II.

1.

4,

ens finitum,

ecfz.).

de cette dition.
14

iss

io6

OEuvREs DE Descartes.

.>-!

14.

nullamque haberet fui caufam quae effet


Deus. Idcoque ulterius inquifivi, an ego pojjcm cxijhre,
fi Deus non cxiJlereV\ non tam ut diveram a prcecedenti rationem afferrem, qum ut eandem ipfam abUt rvera

139

eft,

folutis explicarem.

Hc ver

me

vir

adducit;

quodam

nimis officiofus in locum invidiofum

confert enim

Thoma &

meum argumentum cum

defumptum, ut
rationem exigat, cur, cm eandem quam illi
viam effem ingreffus, non tamen in omnibus eandem
alio

ex S.

Ariflotele

ita veluti

fim fecutus; fed permittat, qucefo, de

atque eorum tantni, quse ipfe

aliis

fcripfi,

me

10

taeere,

reddere ra-

tionem.

Primo itaque, non defumpfi meum argumentum ex


eo qud viderem in fenfibilibus effe ordinem five fucceffionem quandam caufarum efficientium tum quia
Deum exiflere multo evidentius effe putavi, qum

i5

tum etiam quia per iflam caufarum fucceffionem non videbar ali poffe devenire,
ullas res fenfibiles;

qum ad imperfedionem mei intelleds agnofcendam, qud nempe non poffim compreliendere quomodo infinitee taies caufam fibi mutu ab seterno ita
fuccefferint,
i40

ut nulla

fuerit prima.

Nam

20

certe, ex

eo qud iftud non poffmi compre^hendere, non fequitur aliquam

primam

effe

debere, ut neque ex eo qud

non polim etiam comprehendere


in quantitate finit,

fequitur aliquam dari ultimam,

ita ut ulterius dividi

i3

a.

Aprs rationem, non


Ci-avant, p. 48,

1.

1-2.

infinitas divifiones

non

poffit

la ligne

[i"

fed tantm fequitur

et 2' dit.).

2 5

Prial Responsiones.

II4-II5.

meum,

non capere infinitum. Itaque malui uti pro fimdamento meae rationis
exirtenti meiiplius, quae a null caufarum ferie dependet, mihique tam nota efl; ut nihil notius efle poffit
& de me non tam quaefivi a qu cauf olim effem
produclus, qum a qu tempore prcefenti conferver,
ut ita me ab omni caula|rum fuccelione liberarem.
Deinde non qusefivi qu fit caufa me, quatenus
conflo mente & corpore, fed praecife tantm quatenus
fum res cogitans. Quod puto non parum ad rem
intelled;iim

10

qui

cil finitus,

pertinere

me

nam

potui longe melius a praejudiciis

fie

liberare, ad naturee

lumen attendere, interrogare

meipfum, ac pro certo affirmare

modo fim
qum fi, ex

nullo
i5

eft

nihil in

me, cujus

quod plane aliud


eo qud videam me a ptre genitum

confcius, eife polTe";

patrem etiam ab avo effe confiderarem & quia,


inparentum parentes inquirendojnonpofiemprogredi
in infinitum, ideo ad finem qurendi faciendum ftatuerem aliquam effe caufam primam.
Prceterea non tantm quaefivi quje fit caufa me,
quatenus fum res cogitans, fed maxime etiam & prcipue quatenus inter citeras cogitationes ideam entis
elfe,

20

107

fumme

me

animadverto. Ex hoc enim


uno tota vis demonftrationis mese dependet primo,
perfecli in

effe

2 5

quia in

quantum

ide

ill

me

continetur quid

poteft intelligi

unquam

Logic'', de null
7

Aprs liberarem, non


et 2" dit.).

lii;-ne

{i"

a.

N'oir

t.

III, p. 273,

1.

b.

Voir

t.

III, p. 272,

1.

la

19 Apj-i's

i,

25.

fit

Deus, faltem

&, iuxta leges verse

re quaeri dbet an

primam,

fit,

nifi

jncinc rema>\]uc.
26-27 Logicaa vent' [i"' ddit.).

de cette dition.

i4i

OEuvRES DE Descartes.

io8

hs-h.

prius quid fit intelligatiir; fecundo, quia

& defectus meos

alTo,

agnofcendi; ac poftremo,

non modo aliquam

qUcT docet

ell

la ipfa

efi:

mihi dat occafionem examinandi an fim a me, vel

qiicG

ab

il

fed prseterea etiam in cauf

ill

eie

illa

mei caiifam,

contineri

omnes

per-

fectiones, ac proinde illam

Denique non

quando

elle.

dixi impoffibile elle ut aliquid

efRciens fui ipfius;


142

Deum

etfi

enim aperte

caufa

verum

id

fignificatio

efficientis

reiftringitur

fit

ad

fit,

illas

caufas qu?e funt efFedibus tempore priores, vel quse

non tamen videtur in hac


qurtione ita eTe reftringenda tum quia nugatoria
quseftio effet quis enim nefcit idem nec feipfo prius,
nec a feipfo diverfum effe poffe ? tum etiam quia lumen naturale non didat ad rationem efficientis requiri
ut tempore prior fit fuo eftcctu nam contra, non proab

diverf,

funt

ipfis

lo

quandiu producit efprior. Diclat autem pro-

prie habet rationem cauf, nifi

fectum, nec proinde

illo eft

fedo lumen naturpe nullam rem

exiftere,

de qu non

caufam efficientem inquirere, aut, fi non habet, cur ill non indigeat,
poflulare; adeo ut, fi putarem nullam rem idem quoliceat petere cur exiftat, five in ejus

dammodo

effe poffe

erga feipfam,quod

efl;

caufa

20

effi-

ciens erga effedum'*, tantum abeft ut inde conclude143

rem aliquam
^ Aprs

t{{t,

et 2' diL).

efFeclum]

verba
a.

la

ligne 1"
\

inquirere

cdit.\.

[Notandum

t.

III, p.

ell

335,

effi-

24 Aprs
per

1.

hc

qum

aliud intelligi

nil

Voir

non

21

cientcm {i"

caufam primam, quin

effe

i.

qud

contra ejus

alicuius rei elfentia talis

effe pofllt vt

null cauf efficiente

indigeat ad exillendumj
(

/"

cdit.).

ajout

25

Prim^ Responsiones,

116-117.

ipfius, quse

&

rem,

ita

109

vocaretur prima, caufam rurfus inquire-

nunquam ad ullam omnium primam deve-

nirem. Sed plane admilto aliquid effe poffe, in quo

&

tam inexhaufla potentia, ut nullius unquam


ope eguerit ut exifteret, neque etiam nunc egeat ut

tanta
5

fit

quodammodo fui caufa;


Deumque talem effe intelligo. Nam quemadmodum,
etiamfi fuiffem ab aeterno ac proinde nihil me prius
confervetur, atque adeo

nihilominus, quia confidero temporis partes

extitiilet,
10

fit

a fe

mutuo

non

fequi

fejungi polie, atque ita ex eo

me mox

futurum,

quafi rurfus efficiat fmgulis

me

illam caufam, qu
etiamfi

ita,
i5

ipfe

me

aliqua caufa

nifi

momentis, non dubitarem

con(Qr\a.t, efficientem appellare

Deus nunquam non

fuerit,

quia tamen

ille

non nimis imUbi tamen efl notandum,

qui fe rvera confervat, videtur

efl:

proprie dici poiTe/wf caufa.

non

qud jam fim

intelligi

ullum caufe
effentia

fit

confervationem quce

influxum,fed tantm quod Dei

efficientis

talis,

ut

per pofitivum

fit

non

poflit

non femper

exiftere^

Ex quibus facile refpondebo ad diftinctionem verbi

20
I

a fe,

quam

candam

'\

ftridam

doctifiimus Theologus monuit effe expliEtfi

enim

ii

'^

qui,

non

ad propriam

&

efficientis fignificationem attendentes, cogi-

tant impofiibile effe, ut aliquid


2 5

nifi

fit

caufa efficiens fui

nullumque hc aliud caufse genus efficienti analogum locum habere animadvertunt, non foleant aliud
ipfius,

iG-ig

non

[Notandum etiam

intelligi...

a.

Voir

b.

Ci-avant,

c.

Tome

t.

fluxum...

III, p. 335,
p. 95,

1.

III, p. 336,

1.

19,

hc
e.xi-

p. 336,

1-8.
1.

4-31.

itxo..]

{1"

dit.].

ucrtant (;"

1.

3.

e'cf/f.).

2G animad-

144

OEuvREs DE Descartes.

lo

intelligere,cm diciint aliquid a fe

effe,
|

17-119.

qum qud

nullam habeat caufam . tamen iidem ipfi ad rem


potius qum ad verba velint attendere, facile advertent negalivam vcrbi a fe acceptionem a fol intelle;

ds humani imperfeclione procedere, nuUumque in


rbus habere lundamentum quandam vero aliam effe

pofuivam, qua) a rerum veritate petita


fol

meum argumentum

grati, quis putet

aliud intelligit

145

proceiTit.

corpus aliquod a

efl,

Nam

&

fi,

de qu

exempli

non
neque

fe effe, forte

qum nullam caufam habere

hoc ob pofitivam ullam rationem affirmt, fed ngative tantm, quia nullam ejus caufam agnofcit. Atqui
hoc impcrfedio quidam in eo eft, ut facile experietur poflea, fi confideret partes temporis unas ab aliis
non pendere, nec proinde, ex eo qud illud corpus
fupponatur ad hoc ufque tempus a fe fuiffe, id eft fine
cauf, hoc fufficere ut etiam in pofterum fit futurum,
nifi aliqua potentia in eo fit ipfum continuo veluti reproducens tune enira,videns talem potentiam in ide
corporis nullam reperiri, ftatim inde colliget iftud a
fe non effe, fumetque hoc verbum a fe pofitive. Simili
modo, cm dicimus Deum a fe effe, poffumus quidem
etiam intelligere iftud ngative, ita fcilicet ut tantm
fenfus fit, nullam efle ejus caufam; fed, fi prius de

10

i5

cauf cur

fit,

five

cur

efte perfeveret,

attcndentcfque ad imrnenfam

&

inquifivimus,

20

23

incomprehenfibilem

potentiam qu in ejus ide continetur, tam exupe-

rantem illam agnovimus,ut plane fit caufa cur ille efle


perfeveret nec alia prter ipfam efle poffit, dicimus
Deum a fe effe, non amplius ngative, fed quammaxime pofitive. Qiiamvis enim dicere non opus fit

3o

PrIM^ ReSPONSIONES.

M9-I20.

III

illum effe caufam efficientem fui ipfms, ne foiite de

tamen hoc, qud

verbis difputetur, quia

qud nullam

a fe diverfam habeat caufam,

immenfitate

hilo, fed a reali ejus potentiae


5

pimus, nobis omnino

modo idem

a fe

pr^eftare

licet cogitare

refpedu

illum

fui ipfius

146

five

fit,

non a

ni-

efle perci-

quodam-

quod caufa

efRciens refpedu fui efFects, ac proinde elle a feipfo


pofitive

gare, an
10

licetque etiam unicuique feipfum interro-

eodem

fenfu

fit

a fe

cmque nullam

in fe

invenit potentiam,qu8e fufficiat ad ipfum vel per

mentum temporis confervandum, merito


effe

ab alio

& quidem

ab alio qui

fit

mo-

concludit fe
fe,

quia

cm

de tempore prccfenti, non de prseterito vel futuro,


quceflio
i5

fit,

non

poteft hc procedi in infinitum

quin-

imo etiam hc addam, quod tamen ante non fcripfi,


nequidem ad fecundam ullam caufam deveniri, fed
omnino illam,in qu tantum potentiie eft ut rem extra
fe

pofitam confervet, tanto magis feipfam fu pro|

pri potenti confervare % atque adeo a fe elfe


20

^.

Ciim autem dicitur omnem limitationem ejfe a caufd'^,


rem quidem veram puto intelligi, fed verbis minus
propriis exprimi, difficultatemque non folvi
nam,
proprie loquendo, limitatio eft tantm negatio ulte|

non eft a cauf, fed


ipfa res limitata. Etfi autem verum fit, rem omnem elle
limitatam a cauf, per fe tamen non patet, fed aliunde
elt probandum
ut enim optime refpondet fubtilis
Theologus, putari poteft rem unamquamque hoc vel
rioris perfeclionis, quse negatio

25

Voir t. III, p. 273, 1. 16.


Voir la suite de ceci, dans
qui ne se trouve en latin ni dans
c. Voir ci-avant, p. 95, 1. 14,
a.

b.

la
la

iraduciion, un paragraphe important,


premire dition ni dans la deuxime.

OEuvREs DE Descartes.

112
illo

modo

turam, ut

120-121.

effe

limitatam, quia hoc attinet ad ejus na-

efl

de natur trianguli qud non pluri-

qum tribus. Per fe autem notum


mihi videtur, omne id quod cil, vel effe a cauf, vel
a fe tanquam a cauf: nam, cm non modo exiften-

bus

lineis conftet

tiam, fed etiam exiftentise negationem intelligamus,


nihil

poffumus fingere

ratio cur potius exiftat

ita effe

ut

fe,

qum non

nuUa danda

exiftat,

hoc

eft

fit

ut

non debeamus interpretan tanquam a cauf,


propter exuperantiam poteftatis, quam in uno Deo
illud a fe

demonftratur.

effe poffe facillime

148

10

Quod deinde mihi concedit",etiamfi fane dubitationem non admittat, tam parum tamen vulgo confideratur, & tanti eft momenti ad omnem philofophiam
e tenebris eruendam, ut, dum illud authoritate fu
confirmt, me in inftituto meo multum juvet.
Prudenter verhic quserit,a7z cla?-e & diftincle cognof|

cCLin

i5

enim objeclionem iam prvenire


tam fponte tamen unicuique obvia efl,

""

infinitum

conatus fim,

etfi

ut operse pretium

fit

ad illam fufius refpondere. Itaque

20

imprimis hic dicam infinitum, qu infinitum eft, nullo


quidem modo comprehendi fed nihilominus tamen
"-,

quatenus
aliquam rem talem

intelligi,

fmt reperiri,
12

eft

prudemer
a.
b.
c.

17

Hic ver
mots Hic

ver n'tant donns que


rata.

la ligne

1-2.

p. 2-3,

1.

par

l'er-

25 Aprs infinitam, non

28.
1

diftinde intelligere

ut nulli plane in e limites pof-

dit.), re-

indit.), les

Page 95, 1.
Page 96, 1.
Voir t. III,

effe,

&

clare intelligere illam effe infinitam.

deinde omis \i"

tabli r errata.

fcilicet clare

24, de cette dition.

/"

et

2''

dit.).

25

Prim^ Responsiones.

I2I-I22.

Et

quidem

tum, illudque

ii^

hc diflinguo inter indejnilum

tantm proprie

&

injni-

infinitum appelle, in

null ex parte limites inveniimtur

quo

quo fenfu folus

Deus eft infinitus illa autem, in quibus fub aliqu


tantm ratione finem non agnofco, ut extenfio fpatii
imaginarii, multitude numerorum, divifibilitas partium quantitatis, & fimilia, indefi\nita quidem appelle,
non autem //w/Va, quia non emni ex parte finecarent^
Prseterea diflinguo inter rationem formalem infinam
niti, five infinitatem, & rem qu eft infinita
quantum ad infinitatem, etiamfi illam intelligamus
elle qum maxime pofitivam, non tamen nifi ngative quedam modo intelligimus, ex hoc fcilicet qud
;

10

149

in re
i5

nuUam

rem,quse

limitationem advertamus; ipfam ver

non adaequate, hoc


ligibile

quidem intelligimus, fed


non totum id,quod in e intel-

eft infinita, pofitive


eft

eft,comprehendimus. Sed,

mare oculos convertentes,


20

non totum

in

vifu attin-

gamus nec immenfam ejus vaftitatem metiamur, dicimur tamen illud videre & quidem fi eminus refpiciamus, ut quafi totum fimul oculis compledamur,
non videmus nifi confufe, ut etiam confufe imaginamur chiliogonum, cm omnia fimul ejus latera com;

pledimur; fed
25

etfi

quemadmodum

fi

cominus

obtutum defigamus,

&

in

aliquam maris partem

talis vifio ci^e poteft

valde clara

diftinda, ut etiam imaginatio chiliogoni,

fi

tantm

unum aut alterum ejus latus fe extendat fimili


ratione, Deum ab human mente capi non pofiTe, cum
ad

a.

Apres carent, non


Voir

t.

III, p. 273,

uvres.

II.

1.

la ligne

{i"

et 2' dit.),

27.
5

i50

CEuvRES DE Descartes.

14

omnibus Theologis concedo

122-1:?.

nequidem etiam ditotum fimul conantur

^i

flinde polie cognofci ab iis,qui

animo complecli, & tanquam e longinquo refpiciunt


quo fenfu dixit S. Thomas, loco citato, Dei cognitionem fub qudam tantm confufione'-^ nobis inel'e. Qui
autem ad lingulas ejus perfectiones attendere, illalque non tam capere qum ab ipfis capi, & intellects
:

lui vires

nantur,'

omnes

iili

in

contemplandis occupare co-

iis

profeclo multo ampliorem facilioremque

&

materiam clar
niunt,

qum

diflinclse

cognitionis in eo inve-

Thomas, ut manifeflum eft


ex eo qud, articulo fequenti'', Deum exiltere demonfcrabile effe affirmet. Ego autem, ubicunque dixi Deum
clare ;1 diftincle poie cognofci, non nili de hac finit
& ad modulum ingenii noftri accommodat cognitione intellexi. Neque etiam ad veritatem eorum qu
negavit

ibi

afferui, aliter intelligere

S.

opus

luit,

me hoc dixille
ide, quam forma-

nempe ubi quaeftio erat utrum in


mus de Deo, aliquid reale vel fola
'

'',

rei

&

ubi alTerui

perfedi non minus pertinere,


I

a.

b.

dubium

ell:

qum

qum

elle potelt

exillentiam ad rationem Entis

""

tria latera

fumme
ad ra-

^\p~es creatis, non a la ligne (/"' ut 2' dit.).

Voir ci-avant,

p.

Sitinma, etc.,

pars

trabile ? (loc.

I,

1.

26-27.

qux'stio

cit., p. 6, col. 2,

c.

Ci-avant, p. 46,

d.

Voir

c.

Ci-avant,

t.

91"),

1.

IIl,'p. 274,
p. 65,

1.

14.
1.

2?.

3.

11,

art. 2

Vtnini

et p. 7, col. i).

20

negatio con-

tineatur, ut forte in ide frigoris nihil aliud

negatio caloris, qu de re nullum

i5

ut fa|cile apparebit

advertatur duobus tantm in locis

Il

10

in ullis rbus creatis.

Neque hoc

151

Deum

esse sit^ienions-

2 5

Responsiones.

Prim/p:

123-124.

ii^

tionem trianguli, quod etiam poteft abfque adsequat


Dei cognitione

intelligi.

unum" ex meis argumentis cum


alio ex S. Thom, ut me veluti cogat oflendere quse
major vis in uno qum in altero reperiatur. Atque
hoc videor fine magn invidi facere poffe, quia nec
S. Thomas argumento illo ufus efl tanquam fuo, |nec
idem concludit quod meum, nec denique ull hc in
Confert hc rurfus

Angelico dodore

re ab
10

Deum

dilTentio.

Quseritur enim ab

notum fecundum nos,


hoc efl an unicuique fit obvium quod negat, & merito. Argumentum autem, quod fibi objicit, ita poteft
ipfo,

an

elle

fit

per

fe

proponi

Intellcio quid Jignificct hoc

nomen Deus,

in-

quo

telligitur id
i5

re,

e[je in

non poteft ; fed

majii.s ftgnificari

& <in>

qum

intclleu,

e[fe

in

eji

majiis

intellelu

nomen Deus,
intelligitur Deum effe in re & in intellelu ^\ Ubi eft
manifeftum vitium in forma; concludi enim tantm debuillet
ei'go, intellelo quid Jignificet hoc nomen Deus,
tantiim; ergo, intellelo quid fignijcel hoc

20

intelligitur fignificari

Deum

efje

in re

&

in intellelu;

quod verbo fignifkatur, non ideo apparet eife


verum. Meum autem argumentum fuit taie. Quod
atqui

& diftinde intelligimus pertinere ad alicujus rei


veram & immutabilem naturam, five effentiam, five
chire

25

formam,
3 hc
dit.

id

omis {1"

poteft de e re
dit.).

in rpt

avant intelleclu,

comme dans

a.

Ci-avant, p. 98,

b.

Ib.,

5-10.

i5

z'"'

deux reprises

texte de saiulTlioDias.

1.

1.

le

Omis dans
2.

cum

veritate affirmari

la 2' dil.,par inadvertanc-e,

on
l.

le
i

j et

car

retrouve aussitt aprs,


l.

20, Rtabli

seulement par l'errata

la

2''

place

[2' dit.).

152

OEuvRES DE Descartes.

ii6

124-1:5.

pollquam fatis accurate invefligavimus quid lit


Dcus, clare & diftinde intelligimus ad ejiis veram &
immutabilem naturam pertinere ut exiftat; ergo tune
cum veritate poirumus de Deo affirmare,quod exiftat.
Uhi faltem conelufio rede procedit. Sed neque etiam
major potefl negari, quia jam ante eonceffum efl
illud omne quod clare & dijinclc mlcUigimus ejfe verum ^
fed

153

Sola minor reftat, in qu fateor

non

elTe diffieultatem

parvam primo, quia fumus tam aflueti in reliquis


omnibus exiflentiam ab elTenti dillinguere, ut non
fatis advertamus quo paclo ad ellentiam Dei potiiis
qum aliarum rerum pertineat ae deinde, quia non
diftinguentes ea qu ad veram & immutabilem alicujus rei effentiam pertinent, ab iis quje non nifi per fig'^

10

mentum

intellecls

illi

tribuuntur, etiamfi fatis adver-

i5

tamus exillentiam ad Dei elfentiam pertinere, non


tamen inde concludimus Deum exiftere, quia nefcimus an ejus effentia fit immutabilis e^ vera, an tantm
a nobis eftida.

Sed, ut prima hujus difficultatis pars tollatur,

dirtinguendum inter exillentiam polibilem

notandumque

fariam,
clare

&

diilinde

in

intelliguntur, conceptu

nifi in fol

five

quse

ide

fed nullibi neceffa-

ide Dei. Qiii enim ad hanc diverfi-

ideam Dei ^^ reliquas omnes diligenter attendent, non dubito quin fint percejpturi,

tatem quae
154

"^

19

Aprs

a.

Page

b.

Voir

c.

Tome

q5,
t.

ell inter

efficta,

V,

1.

non

la ligne

28.

p.

164.

III, p. 274,

1.

9.

{/'''

20

necef-

eorum quidem omnium,

exiftentiam poffibilem contineri

riam,

&

efl

et 2' dit.).

25

Prim^. Responsiones.

125-127.

117

nimquam

etiamfi caeteras qiiidem res

intelligamus

non tamen inde feqiii illas exifed tantummodo pofle exiftere, quia non intel-

tanquam
flere,

exiflentcs,

liffimus necelTe effe ut aclualis exirtentia


5

omnino Deum

iequi

conjundam,

attributis effe

difficultatis tollatur,

adver-

non continent veras & immutabiles naturas, fed tantm fiditias & ab intelledu
compofitas, abeodem intelleclu non per abfiradionem

tendum

eft illas ideas,

quae

tantm, fed per claram

&

diftinclam operationem di-

adeo ut illa, quse intelledus fie dividere


non poteft, procul dubio ab ipfo non fuerint compofita. Ut, exempli cauf, cm cogito equum alatum, vel
leonem adu exiftentem, vel triangulum quadrato in-

vidi

polfe,

fcriptum, facile intclligo

me

etiam ex adverfo pofle

equum non alatum, leonem non

cogitare
20

aliis

exiftere.

Deinde, ut altra pars

i3

cum

ipfarum proprietatibus conjuncla fit; ex hoc autem


qud intelligamus exiftentiam aclualem neceilario &

femper cum reliquis Dei

10

nifi

triangulum

fine

quadrato,

&

talia,

exiftentem,

nec proinde

illa

veras

&

immutabiles naturas habere.

Si

ver cogito

triangulum, vel quadratum, (de leone aut equo hc

non loquor, quia eorum natur nobis non funt plane


qucccunque in ide trianguli
contineri deprehendam, ut qud ejus trs anguli fmt
quales duobus redis cS:c., de triangulo cum veritate

perfpicuee), tune certe


25

affirmabo,

quadrato queecunque

in ide|quadrati

enim poffim intelligere triangulum,


abftrahendo ab eo qud ejus trs anguli fint quales
duobus redis, non pofliim tamen de eo id negare per

reperiam
3o

& de

etfi

N Aprs exiftere, no)i la ligue [i"

et

fi"

edit.).

i55

uvres

ii8

claram

&

de Descartes.

127-128.

diftinclam operationem, hoc efl recle intel-

ligendo hoc quod dico. Praeterea,

gulum quadrato infcriptum, non

fi

confiderem trian-

ut ea qu?e pertinent

ad folum triangulum quadrato tribuam, vel triangulo


ea qu pertinent ad quadratum, fed ut ea tantiam
examinem quai ex utriufque conjunclione exurgunt,

non minus vera

&

folius quadrati vel trianguli

quadratum non

cebit
156

infcripti,
j

&

limilia,

qum

erit ejus natura,

immutahilis

atque ideo affirmare

li-

minus duplo trianguli

elle

qu ad

illi

compofitfe hujus figure

10

naturam pertinent.
vero confiderem in ide corporis

Si

fumme

periecli

nempe major perfeclio efl;


qum tantm elle in intel-

contineri exiftentiam, quia


effe in re

&

in intelleclu,

ledu, non inde polTum concludere corpus illud

iumme

i"

perfeclum exiftere, fed tantummodo pofle exiflere;


fatis enim animadverto ideam iftam ab ipfomet meo
intelleclu

gente

omnes corporeas

fuifle

conllatam

rels perfeclionibus

perfectiones limul jun-

exiftentiamque ex

non exurgere, quia de

poteft negari atque aftirmari

corpo-

illis

que

20

c[uinimo ex eo qud,

ideam corporis examinando, nullam


|

percipio. per

aliis

quam feipfum producat

in eo
five

vim

elle

confervet,

concludo exifl;entiam necelTariam, de qu fol


hic ell qujellio, non magis ad naturam corporis, quantumvis fumme perfedi, pertinere, qum ad naturam
montis pertinet ut vallem non habeat, vel ad naturam
recle

trianguli ut angulos habeat majores

Nunc autem
157

fi

reclis.

quseramus, non de corpore, fed de

qualifcunque tandem
I

duobus

Aprs pertinent, nou

illa fit,
la

ligue

>

quce habeat
i"

et 2' dit.).

25

omnes

re,

eas

^o

PRIMiE ReSPONSIONES.

I28-I29.

perfediones quse fimul

effe poffunt,

I IC)

an exiflentia in-

numeranda, prima quidem fronte dubitabimus quia cm mens noflra qu finita eft non foleat
illas nifi feparatas confiderare, non llatim fortaffe adter illas

fit

fi

attente

examinemus an

tat exiftentia,

&

percipere primo
fl;entiam,
10

conjund

vertet qiim necelTario inter fe

fumme

enti

fint.

potenti

&

qualis, poterimus clare

Atqui,

compedifiincle

faltem competere pofibilem exi-

illi

quemadmodum

quarum difiinda idea

in

reliquis

nobis

omnibus
etiam

eft,

aliis
iis

rbus,

qu?e per

figmentum intellects componuntur. Deinde, quia


cogitare non pofumus ejus exiflentiam effe poffibilem, quin fimul etiam, ad

immenfam

ejus potentiam

attendentes, agnofi:amus illud propri fu


i5

poffe

% hinc concludemus ipfum rvera exijftere,


atque ab ?eterno extitiffe; efl; enim lumine naturali
notifiimum,id,quod propri fu vi poteft exifl;ere,femexifi;ere

perexifiere.

Atque

ita

fariam in ide entis


20

vi

intelligemus exifi;entiam necef-

fumme

per figmentum intelleds, fed

& immutabilem naturam

non
quia pertinet ad veram

pojtentis contineri,

talis entis,

ut exifiat

nec

non etiam facile percipiemus illud ens fumme potens


non poffe non habere in fe omnes alias perfediones
quce in ide Dei continentur, adeo ut ill, abfque ullo
25

figmento intelleds

&

ex natur fu, fimul

jund

fint,

atque in Deo exiflant.

Qu

fane omnia manifefia funt diligenter atten-

i3 hinc.

(/" diL).

proinde
a.

[id.).

Voir

t.

ipfum] ac proinde
i8

Atque

ita]

ac

19 entis] mentis

III, p. 329,

1.

(/'" cdit.),

rata.

faute signale a l'cr26 Aprs exillant, non

la ligne (/''

20, et p. 336,

1.

22.

cl

-2'

dit.).

158

OEuVRES DE DeSCARTES.

I20

denti; nec difFerunt ab


nifi

tantm

in

modo

iis

i^g-iSo.

jam ante fcripferam,

qucc

explicationis, queni de induflri

mutavi, ut ingeniorum diverfitati fervirem. Neque hc

hoc argumentum

diffitebor

nium qu ad

ejus probationem faciunt recordabun-

tur, facile illud

me

non om-

taie elTc, ut qui

pro fophifmate

initio nonnihil dubitalTe

Tint habituri,

an

illo uti

&

ideo

deberem, ne

non caperent, occafionem darem de


reliquis etiam diffidendi. Sed, quia dufe tantm funt
vise per quas poffit probari Deum elle, una nempe per

forte

iis,

eftedus,
159

qui ipfum

&

'o

altra per ipfam ejus effentiam five natu-

ram, prioremque

Me

in

ditatione terti pro viribus

non credidi alteram

explanavi,

elle

poliea prseter-

mittendam.
QjLiantum attinet ad diftindionem formalem,
doctiffimus Theologus affert ex Scoto

illam

non

qu

entia incompleta,

&

fufficere

modal i, nec

differre a

fe

'',

quam

breviter dico

extendere

nifi

ad

a completis accurate dirtinxi

quidem ut unum ab

&

alio diflinde

feorfim

concipiatur per abrtralionem intellecls rem inadse-

quate concipientis, non autem


ut

ita

diflinde

unumquodque tanquam ens per

fe

&

'5

20

& feorfim,

ab omni alio

diverfum intelligamus, fed ad hoc omnino requiri diftinlionem realem


Ita, exempli cauf, inter motum
''.

&

figuram ejufdem corporis diflindio

eft

formalis,

poffumque optime motum intelligere abfque figura,


& figuram abfque motu, & utrumque abflrahendo a
corpore fed non polTum tamen complte intelligere
motum abfque re in qu fit motus, nec figuram etiam
:

a.

Voir ci-avant, p. loo,

b.

Cf.

t.

III, p.

474,

I.

9.

1.

i8,-

^5

SeCUND^E ObJEGTIONES.

i3o-i32.

abfque re

motum

in

qu

figura

fit

figuram in re mots incapajci.

nec denique fingere

non pofiit, vel


Nec eodem modo jufli-

qu figura

elle in re, in

12

elle

leo

tiam abfque juflo, vel mifericordiam abfque miferi5

corde, intelligo
eft juflus,

non

nec fingere

elfe

illum eundem, qui

pofle elle mifericordem.* Atqui

plte intelligo quid


j

licet

com-

corpus, putando tantm illud

fit

extenfum, figuratum, mobile &c., deque

illo

ne-

gando ea omnia quse ad mentis naturam pertinent


& vice verf intelligo mentem elfe rem completam,
quse dubitat, quse intelligit, quse vult &c., quamvis
negem in e quicquam elfe ex iis quse in corporis ide
continentur. Quod omnino fieri non poffet, nifi inter
;

lo

mentem & corpus


i5

efifet

diflindio realis.

Hsec funt, Viri Clariffimi, quse ad amici veftri perofficiofas

ingeniofifiimafque animadverfiones

refpondenda, quibus

nondum

habui

rogo ut
eorum quse vel defiderantur vel errata funt admoneat;
quod fi ab ipfo per vos impetrem, in magni beneficii
20

fi

ipfi fatisfeci,

partem ponam.

Il

Cm

OBJEGTIONES SECUNDO .

authorem rerum omnium, V.

C,

16I

adverfus novos

gigantes ajjerendum, illiufque dcmonjrandain exijlentiam


12 elfe ow/s [I" dit.).

a.

Voir

t.

III, p. 283,

uvres.

II.

1.

6 et

i5-20 Hase...
1.

ponam manque

[i"' dit.).

18-19.
16

OEuVRES DE DeSCARTES.

122

adeo flicilcr ciggrcffus fucris,


rare qucanl

nuUum

cjfc

voluinius, ut

ml

luce affulgcas,
fi fier i

Medi-

fiiturum, qui poj tuarum

ternuni, a quo Jingula pendeant,


tuvi

deinceps probi fpe-

ut

lelioncm non

tationum attentam

i32-i?3.

quibufdam

te

numcn

c[fc

monituni atquc roga-

locis infcrhis notatis lanta

ut /upcr/il in

opre tuo quod non clare,

Cm

pot ej, demonfiretur.

fateatur

aulem a phiribus annis

tuujn aniniuni ita continuis ineditationibus exercuens, ut


162

quce reliquis dubia perobfcuraque vi\dentur, certijjima tibi

eaque forte claro mentis intuitu vehiti prima prci-

fint,

puaquc

naturel'

lo

lumina percipias, ea foliim hic advertemus

quibus oper pretium

clarius latiufque cxplicandis

e/I te

atque demonfirandis incumbere

quibus perais, vix

efi

qui pojfit ncgare tuas rationes, quas ad majorem Dei glo-

riam

& omnium

mortalium ingentcm fruclum

inchoafii,

i5

vim habere demonfirationum.


Imprimis, memineris

non aclu quidem

te,

&

rvera, fed

tantm animi ficlione, corporum omnium phantafmata pro


viribus rejecijje, ut

te

folam rem cogitantem

ejfe

conclu-

deres, ne pofiea forte concludi pojfe credas, te rvera


ejfc

ml

prter mentem aut cogitationem, vel rem cogitantem

20

quod circa duas primas Meditationes folum animadvertimus,

in

certum

quibus clare ofiendis, Jaltem


ejje.

Sed

agnoj'cis te effe
nej'cis.
163

(S'

lue

fi

illud

qui cogitas,

fubfifiamus.

rem cogitantem ;fed quidfil

Quid enim

occurfibus

tantifper

te cjje,

fuerit corpus,

quod

Haclenus

res illa cogitans

25

variis motibus

quod vocamus cogitationem ?

facial
\

Licet enim cxifiimes

te

corpus omne

cipi potuifii,qud tcipfum

(/"'

et 2^ cdit.).

eo de-

minime rejcccris,quifis corpus.

Quomodo enim demonfiras


19 Iblam, s/c

repiilijje, in

corpus non poffe cogitare?

Lire (olum't

3o

vel

Objectiones.

Segund.:

i33-i;-i5.

motus coi'poreos non

c[Je

ipfam cogitationetn? Sed

otum tui corporis fyjlema, qiiod

qu partes
mandos
5

illius,

2J

l'ejecijfe piitas, vel ali-

puta cerebri, po[funt concurrere adfor-

motus quos appellamus cogitationes Siim,

illos

&

ui-

quis, res cogilans

;fed qui

motum ?
Secundo, ex idefummi

num Jis motus

fcis

corporeus,

aut corpus

quam

cutis,

te

minime pro-

duci poffe contcndis, audcs concludere necej/itatem cxiJen\ti


lo

fummi

quofolo

entis, a

pojjit ejje illa idea,

tu menti obverjatur^. At ver


reperimus fundamentum

ideam formare pojjumus,

cm

aut illud cxijcre nefciremus,

me

prdilam

non

exijeret,

de eo exijente

gradum
aliquem habere perfeclionis ? Igitur & aliquos prter me
habere Jimilem gradum, unde fundamentum habeo cujujlibet niimeri cogitandi, atque adeo gradum perfeclionis
cogitanteni

alteri

tum.

&

alteri

gradui fuperextruendum

Qiiemadmodum

loris exijeret, novos

gere
entis,

&

quem

in

per-feli

me

&

iifque in infini-

etiam, Ji unicus gradus lucis aut ca-

femper gradus

addere pojfum

alium gradum,

25

fummum

& nequidem

20

innixi

foliim

cogitaremus Nunquid enim video

i5

nobis ipjis fufficicns

in

licct ens

qu

in infinitum

ufquefin-

cur, fimili ratione, alicui

gradui

percipio, non pojfim addere quemlibct

ex omnibus addi pojfibilibus ideam entis

formare?

Sed, inquis, effcclus nullum

gradum

pefeionis feu realitatis potej habere, qui nonprceferit


in

cauf.

Veriim [prterquam qudd videmus mufcas,

&

alla animalia, vel etiam plantas, produci a foie, pluvia,

&

terra,

in

quibus non

cf vita,

gradu mre corporeo, unde fit


3o

latcjn
a.

habeat a cauf,

Ci-avant, p. 45,

1.

ij-iS.

qu

nobilior efl quolibet

ut efclus

qu tamcn non

fit

aliquam rcali|

in

cauf]

illa

164

OEuvREs DR Descartes.

124
idea nil efl

ahud quam

35-1 36.

en s rationis, qiiod mcnlc tua cog-

tante non e/I nobilius. Piwtcrea nifi doclos inter nulnlus


165

fcd folus in de/crto\quopia?n lotvit degiffes. unde

ejj'es,

J'cis

libj illam

ideam adfiilurani ? quain ex prconceptis

animi incditatiunibu.s,

libvhs, mului.s

&c., non a

mente

/old tua

Itaque clarius

haufijli.

non pojje,

adejje

fi

fummo

aiil

amicorum Icniionibus

probandum

non

ej,

ente exijicnte,

ijiam ideam tibi

fuinmiun ens: quod ubi

cxijlat

manus omnesdatnus. Qnbd aiitem

prcejfitens,

illa

idea re-

nit ab anticipalis notionibus, inde con/Iare videtur, qiid

&

mare

fe

ferant

adeo ut

reliqui fylve/Ires

ex prvi rerum

pojjis

nil idea tua prter

frt, qui perfelionem

pleelatur

ut

'o

hommes nulhujufeemodi ideam; quam etiam effor-

Canadenfes, Hurones,

lam pr

corporalium

mundum hune

omnimodam

infpcflione,

corporcu?n r-

a te cogitabilem co7n-

i5

nondutn quidpiam concludas prter Ens

corporeum perfeclijjimum, nifi quidpiam aliud addas quod

ad incorporeum feu fpirituale nos evehat. Vis addamus te


angeli poffe [quetnadmodum & entis perfelifjimi) formare
idem; fed
166

tamen

es\

modum
poj/is

idea non eficictur in

illa

te

ab angelo, quo

20

imperfeJior. Sed nec ideam habes Dei, quemad-

nec numeri

habere,

ej

injniti,

&

ille

fimplicitatis unius perfelionis,

complelatur, fieri tantummodo ab opra-

tione intellels ratiocinantis, co

univerfales,

qu non

ut confit ex unitate

funt in

re,

modo quo Jiunt

te

unitates

gcnenca, trafcendentali, &c.

de ulld re certum

28 trafcendentali,

2 5

fed tantiun in intcllelu,

Tertio, ciim nondum certusfs de

neque tamen

quam fi
impojjibilis. Adde

aut infinit linece;

tamen numerus

ideam illam unitatis

qu omnes alias

sic [i" et 2' dit.).

effe,

illa

Dei

vel clare

exiflenti,

&

dijlincle

3o

SeCUNDE ObJECTIONES.

i36-i37.

te

Deiim

novcris

Adde Atheiim

nondum

cm ex

&

clare

cognitio

exiflcntis cognitione, qiiam

nondiun

rcs cogitans,

ubi concludis

illis,

te

clare

te illa

qudd fis

probafti locis

fequitur

cxijlere,

pendeat a clard Dei

trs

&

cognofcere, pojfe dicas, nifi prius certo

aliquid

dijincle foire

12^

&

clare

angulos quales

ejfe

qudd fs.

clare noffe

te

dijUnle cognofcere trianguli


duobiis rlis; quamvis tantiim

abft ut fupponat exijlentiam Dei, quam plane negat,


ex\eo qudd, fi exijleret, inquit, effet fummum eus, fum10

mumque bonum,

hoc

efl

infnitum

at infinitum in

omni

gnre perfeclionis excludit quodlibet aliud, nempe quodlibet ens

&

bonum. imo

&

ciim tamen plura, entia, bona, non

i5

&

quodlibet non ens


entia

&

malum,

niala, fint

fatis\facere debere judicamus, ne quid

cui objeioni

te

impiis fuperjt

quod obtendant.

Quarto, Deum negas poffe mentiri aut

decipere, ciim

tamen non defint Scholajlici qui illud affirment, ut GaAriminenfis^,

briel^,

&

alii,

qui putant

Deum

abfolut

&

contra id

poteflate mentir i, hoc ejl contra fuam mentem,


20

quod

decrevit,

hominibiis fignificare

aliquid

ut

ciim

abfque conditione dixit Nmivitis per Prophetam, adhuc

quadraginta dies

2 5

fi

Ninive fubvertetur

[i"

a.

alla

dixit,

Pharaonem induravit
5

& cm

qu tamen minime contigerunt, qudd verba


menti fu aut dccreto juo re [pondre noluerit. Qudd

multa
illa

&

Aprs Us, non


et 2' dit.).

i8

Sans doute Gabriel

lastique

la

&

ligne

Arminen-

obccavit, in Prophetas

fis

(2''

in]

&

Biel, piiilosophe

dit.), faute.

ajout

du xv

ii'''

sicle,

men-

25 ai'ant

dit.).

le

dernier sco-

b. Grgoire d'Arimini ou de Riniini, thologien du xiv sicle. Voir


Bayle, Dictionnaire historique et critique, art. Rimim [Grt^oire de).

167

OEuVRES DE DeSCARTES.

120

137 i38.

dacii fpirimn immi/il. undc habc.s nos ab eo decipi non


168

pojfe? Nunquid Dcu.sife polcj erga homines gei'cre, ut


mcdicus circa gros, & pater circa Jliolos, quos uterque

&

tam fpe decipiunl. idque fapicntcr

ciim utihtate? Si

cnim Deux puram nohis ojlenderct vcntatem.


oculiis,

qu

ut in

piai'is, ciim

eam

mentis acies fitjincre valeat?

Quanquatn non
-cm,

qiiis

iis

ej neccjjariiim

qu

te

clare

&

Deinn Jngere decepto-

dijincle nojfe

putas deci-

deceptionis ijiius caufa in te pojfit

de e ncquidem cogites. Quid enini,

fi

ejje.

licet

tua natura Jt ejuj-

\o

cemodi ut fcmper deci\piatur, vel faltem fpe fpius?


Sed undc liabes qud in iis, qu clare & dijlincle putas te
cognofcere, certum fit

te

neque decipi, ne que poffe decipi?

Quoties enim quempiam experti fumus deceptum fuijfe

in

qu foie clarius fe [cire credebat ? Hoc igitur principium clar & difincl cognitionis ita clare & dijlincle
dbet explicari. ut nuUus prob mentis pofjit unquam decipi in iis. qu fe clare & dijlincle fcire crediderit; alioqui nullum adhuc ccrtitudinis gradum pnes homines, feu
169

iis,

i5

apud te,\po[fibilem cernimus.

20

Qi"iNTO.yz nunquain abcrrat voluntas aut pcccat. ciim

fequitur claram
qiie

&

dijlinclam mentis

periculo exponat,

minime clarum

&

fi

fu

conceptum

di/linclum, ride

cognitionem, fe-

mtellecls fecletur

quid inde fequatur

nempe Turcam, aut alium quemlibet, non foliim non peccarc qud non ampleclatur religionem Chrijlianam, fed
etiam pcccarc

fi

ampleclatur. quipipe cujus vcntatem ncque

clare ncque dijlincle cognofcat.

rera

Jit.

25

Imo

fi

lic

tua rgula

nil fere liccbit amplccli voluntati, ciim

cognofcamus c claritate

& dijlinclione quam

certitudincm nulli dubio ohnoxiam.

ml

fere

requins ad

Vide igitur

ut,

ciim

3o

Secund.e Objectiones.

I38-I40.

veriati cupias patrocinari,

127

nunium probes,

& evertas,

non

difices.

Sexto, uhi rcfpondes Theologo,

aberrare

videi'is

in

concliijione,
5

quam

proponis

ita

quod

intelligimiis pertinere ad alicujus rei

tabilem naturam, &c.^ id de e re

mari poteft; fed (poftquam

10

& diftinle
veram & immu-

clare

cum

veritate affir-

accurate inveftiga-

fatis

iio

vimus quid fit Deus) clare & diftincle intelligimiis ad


ejiis naturam pertinere ut exiftat''. Oporteret concludere : ergo (poftquam fatis accurate inveftigavimus quid
fit Deus) cum veritate poffumus affirmare ad naturam
Dei pertinere ut exiftat. Unde non fequitur Deutn rvera
exijhre, fed tantm exijere debere, fi illius natura Jit
pojffibilis,feu

i5

natura feu
exiftat.

non repugnet; hoc

ejffentia

Quod ad

nonpotej concipi Dei

ejt,

abfque exijienti. adeo

ut, Jifit,

illud arguvientuni revocatur,

rvera

quod

alii

non implicet Deum effe, certum eft illum exiftere; at non implicat illum exiftere.
Sed de minori laboratur, qu ej fed non implicat, de
hifce verbis afferunt

li

20

qu veritate adverfarii vel Je dubitare ajunt, vel


gant. Prterea, claufula

illa

diftincte inveftigavimus

quam
25

vera,

tu rationis (ubi

quid

fit

illain ne--

fatis clare

&

Deus) fupponi tu r tan-

quod nondu?n omnes credunt,

ciim

&

ipfe fa-

tearis te Joliim inada?quate ens infinituni attingere.

Idem-

que plane dicendum de quolibet\

enim quidquid

ejl in Deo-, fit

inadquatijjivic,

ut

ita

illius

attributo

prorfus infinitum, quis

&

nifi

loquamur, vel aliquantifper Dei

quidpiam mente potefi attingere? Quomodo igitur


clare

ciim

diftincle inveftigafti quid

fit

Deus

itis

Septimo, nequidem rerbuluni de mentis humanx' facis

3o
a.

Voir ci-avant,

p. 11 5,

1.

22, p.

116,

1.

'}.

I7i

128

OEuvRES DE Descartes.

immoi'talitate,

quam tamen niaximc probare atque

monjlrarc dehueras advcrfus


indignas, quippe qui

illo.s

140-141.

hojiiines

eam pcrncgant

&

de-

i?)imo?'jlitate

forte oderunl. Sed

necdiim videris fatis probajfe diJhncJionem illius ah onini

jam prima

coipore, uti

addimus, non ex

ill dijinclionc a

mcorruptibilcm feu immortalem; quid cnim.fi

ejffe

illiiis

natura duratione vit corporece limitata fit,

cum

vit

corpore fequi videri,

illam

tantumdein

ei

ririum

&

folummodo

exijenti

& Deus

dederit, ut

corpore definat ?

Hc funt

Vir ClanJJime)

10

qu

abs

te

defideramus

il-

tuarmn /ubtiUj/iniarum, S\ ut exijlimamus,


verarum Mcditationum Icclio fingulis utiliffnnajit. Quamut

lujirari,

172

anvnadverjionc diximus ; cui jjm

obrem fuerit opra? pretium,

ad luaruni folutionum

calcem, quibufdam definitionibus, pojulatis


tibus prmijju,

rem totam more geometrico,

&

axioma-

in

quo an-

topere

vei'fatus

lecloris

cujufcunque anunum expleas, ac ip/o numinc di-

es\

concludas,

ut

unico

vclut

i5

intuitu

vino perfundas.

RESPONSIO

20

AD SECUNDAS OBJECTIONES".

Legi perlibenter animadverfiones, quas in

meiim de prima Philofophi Icriptum


ftram erga
a.

Voir

t.

me benevolentiam

III, p. 286,

1.

18

p. 293,

1.

exiguum

fecillis, ^^

fimulque erga
;

p. 328,

1.

21.

ve-

Deum

Secund.:

i4i-'42-

Responsiones.

120

pietatem ejufque gloriae promovendse curam ex

agnofco; nec pofum non gaudere, non

meas rationes

veftro

examine dignas

modo

jiidicaflis,

iis

quia
fed

etiam quia nihil in ipfas proponitis, ad quod non mihi


5

commode

videar latis

polie refpondere.

admonetis ut mcmincrim me, non

Imprimis,

aclu,

&

173

fed tanm animi ficlione coi-poriim phantafmata


rejecijjfe, ut me rem cogitantem effe concluderem, ne forte
rvera,

10

putem inde fequi me rvera nilul effe prter mcntem-^.


Cujus rei fatis memorem me fuilTe, jam tertatus lum in
fecund Meditatione his verbis Fortaffis vero contingit
ut hc ipfa, qu fc fuppono nihil cfe, quia mihi funt
:

ignota, in rei tamen veritatc non diffrant ah eo

novi; nefcio, de hac rc


i5

20

2 5

jam non difputo^\

lIc.;

me quem
quibus

ledorem monere vokii, me nondum ibi quserere an mens a corpore effet diftinda, fed examinare
tantm eas ejus proprietates, quarum certam & evidentem cognitionem habere poffum. Et quia multas
ibi animadverti, non queo fine diftinclione admittere
id quod poil;ea fubjungitis, me tamen nefcire qui d fil res
cogitans". Etfi enim fatear me nondum fciviffe an illa
res cogitans effet idem quod corpus, an quid diverfum, non ideo fateor me illam non noviffe: quis enim
ullam unquam rem ita novit, ut fciret nihil plane aliud
in e effe qum id ipfum quod cognofcebat? Sed qu
expreffe

plura de aliqu re percipimus,

magis novimus

e melis dicimur

homines quibus
diu conviximus, qum eos quorum tantm faciem
illam noffe

ita

a.

Voir ci-avant,

h.

Ci-avant, p. 27,

c.

Page 122,1. 25-26.


uvres.

II.

p.
1.

122,

1.

illos

17-21.

24-27.

.-t

174

OEuvREs DE Descartes.

}o

nomen

aut

vidimiis,

aiidivimus,

142-143.

etfi

etiam

me

plane dicanturele ignoti. Qiio fenfu exiftimo


monftrafle mentem, fine

iis qiia;

confideratam, elle notiorem

fpedatum, quod folum

ibi

non

hi

de-

corpori tribui folent

quam corpus

fine

mente

intendebam.

Sed video quid innuatis, nempe

cm

fox

tantm

Medilationes de prima Philofophi fcripferim, miraturos effe ledores qud nihil


dixi,

in

nifi iftud,

duabus primis concludatur,

nimis jejunas

&

qu

illalque idcirco

luce public indignas judicaturos.

Quibus tantm relpondeo me non


liqua

quod jam jam

fcripli

cum

judicio

vejreri,

legerint,

10

ne qui re-

occafionem

habeant lufpicandi materiam mihi defuiie; vald autem rationi confentaneum vifum effe, ut ea, qua; lin-^

175

gularem attentionem deliderant, l^ feparatim ab aliis


funt confideranda, in fmgulas Meditationes referrem.
Cm itaque nihil magis conducat ad firmam rerum

i5

cognitionem alTequendam, quam ut prius de rbus

omnibus
etli

corporels dubitare aliiefcamus,

prsefertim

libros e de re

ticis fcriptos

complures ab Academlcis

dudum

vidilTem, illamque

&.

Scep-

20

crambemnon

recoquerem, non potui tamen non integram Meditationem ipfi dare vellemque ut leclores
non modo brve illud tempus, quod ad ipfam evolvenfine fallidio

dam

menfes aliquot, vel faltem hebdomadas, in iis de quibus traclat confiderandis imita
pendcrent, antequam ad reliqua progrederentur
requiritur, fed

25

enim haud dubie ex

ipfis

longe majorem friiclum ca-

pere poiTent.

Deinde, quia nullas antehac ideas eorum qux ad

mentem

pertinent habuimus,

nifi

plane confufas

Ov:

3o

Secund.e Responsiones.

h^-kS-

cumrerur''

^'enfihiliiim ideis

j r

permixtas, hsecqiie prima

& prsecipua ratio fuit cur nulla ex iis, quse de anima


& Deo dicebantiir, fatis clare potuerint intelligi, magnum me
5

oper?e

pretium

fadurum

effe

putavi,

fi

docerem quo pacto proprietates feu qualitates mentis


a qualitatibus corporis fint dignofcendse. Qiiamvis

enim jam ante didum

lo

a multis, ad res Metaphy-

mentem

intellie:endas

ficas

fit

a fenfibus elle abducen-

dam, nemo tamen adhuc, quod fciam, qu ratione id


feri poflit, oftenderat
vera autem via, & meo judicio
unica ad id prsellandum in fecund me Meditatione
continetur, fed quse talis eft ut non fit fatis ipfam femel
:

perfpexiffe

diu terenda

eft

&

repetenda, ut totius

vit confuetudo res intellecluales


i5

176

cum

corporeis con-

fundendi contraria paucorum faltem dierum confuetudine eafdem diflinguendi deleatur. Quse caufa

fima

fuiffc

juflif-

mihi videtur,cur de nuU ali re in fecund

Meditatione traclarim.

ift

Prseterea vero hc quceritis quomodo dcmonjrem cor20

pus non polje cogitare''} Sed ignofcite

fi

refpondeam

nondum me locum dediffe huic quftioni, cm de ipf


primm egerim in fext Meditatione his verbis Sais
:

ej

qudd poj/ini unam


ut certus

intclligcrc,
25

&c^\ Et paulo port

rc/;z

&

eft,

iS tradarini

b.

dijincle

quia tamen ex iin parte cla-

dij'nclam habco ideam mei ipjius, quatenus

res cogitan.s, non extenfa;

a.

&

Jim unam ab altra ejfe diverfam,


quamvis habeam corpus quod mihi

valde arclc con\junc!u?n

ram

ab/que altra clare

traclauerim

Voir ci-avant,

Page

78,

1.

p. ia2,
et

1.

&\ex ali parte dijlinclam ideam

{i'" dit.).

3o.

suivantes.

fum

26

eft] fit

[indit.].

ip

OEuvRES DE Descartes.

145-146.

corporis, qnalcnus eft rcs cxtcnfa, non cogitans, certum ejl

me fhoc

&

clum,
gitiir

eft

mentem)

abfquc

illo

meo

a corpore

po[je exiflere\

'evera efjc dijlm-

Quibus

facile

adjun-

oinnc id quod potej cogitarc eJl mens, fivc vocalur

mens: fcd ciun mens & corpus rcalitcr dijinguanlur, nullum corpus c/l mens; ergo nulhnn corpus potejl cogilare.

Nec fane hic video quid negare poffitis; anne fufficere quod unam rem ahfque altra clare intelligamus,
ut agnofcamus illas realiter dillingui ? Date ergo cerfignum dirtindionis realis; nam confido
nullum dari polTe. Quid enim dicetis ? An realiter illa
diftingui, quorum utrumlibet abfque alio potell exitius aliquod

Sed rurfus quseram unde cognofcatis unam rem


abfque ali elTe poffe Ut enim fit fignum diltinclionis,
dbet cognofci. Forte dicetis hoc haberi a fenfibus,
ftere

10

.'

178

quia

unam rem

Sed fenfuum
multis modis

abfente ali videtis, aut tangitis,

i5

tic.

qum

fides incertior eft

poteft ut

fieri

una

^^

intellects

eadem

&

res fub variis

formis, aut pluribus in locis aut modis appareat,atque

pro duabus fumatur. Et denique,

ita

fi

recordemini

20

eoruni quse in fine fecund Meditationis de cer dida


funt^\ advertetis nequidcm ipfa corpora proprie fenfu
percipi,fed folo intelledu, adeo ut

rem abfque
rei,

&

ce

parafrraphc

suivant ii"
a.

b.

Page
Page

Non autem hoc

et

dit.).

78,
?o,

unam

qum habere ideam unius


ideam non eandem effe cum

cogitare dtach de

fit

ide alterius.
.

aliud

ali fentire,

intelligere iflam

5-6 fed.

non

au
hc omis

rattach

1.

i3-2o.

1.

8, et p. 3i,

1.

25

aliunde poteft intelligi

[l'-'dit.].

i5

illas] \\\a[2'dil.

Aprs cognofci,

{i'''dit.'.

1.

la ligne

25

Secundo Responsiones.

146-147.

i)^

qum

ex eo qiiod una abfque altra percipiaUir; nec


potefl certo intelligi, nifi utriufque rei idea fit clara

&

diftinda

ad

meum
Si qui

&

tis

atqiie ita iflud

dbet reduci, ut

autem negent

fe

fignum

fit

realis diflinclionis

certum.

habere diilindas ideas men-

corporis, nihil poffum amplius

qum

illos ro-

gare, ut ad ea, quae in hac fecund Meditatione continentur, fatis attendant;

&

fciant

opinionem quam

habent, forte habent, qud partes cerebri concur10

i3

non ortam elfe ab


ull pofitiv ratione, fed tantm ex eo qud nunquam
experti fint fe corpore caruiffe, ac non raro ab ipfo in
operationibus fuis fuerint impediti; eodem modo ac
eo qud ab infanti compedibus vindus
fi quis, ex
femper fuiffet, exiflimaret illas compedes effe partem
fui corporis, ipfifque fibi opus elfe ad ambulandum.
rant ad formandas cogitationes,

in nobis

Secundo, ciim dicitis

ipfis fiifficiens

repcriri

fundamentum ad ideam Dei formandam^, nihil a me


opinione diverfum aertis. Ipfe enim exprelTe dixi,ad
20

finem

terti?e

tam^, five

Meditationis, hanc ideam mihi

non aliunde qum

Concedo etiam

ipfani poljc fo?-\niari, licet eus

2 5

nefciremus,

qiiodfieri non pojjit

me

fed

lit

Deo Jim
Nec urget id quod

a.

b.
c.

d.
e.

fit,

nifi a

Ci-avant, p. i23,
Page 5i, l. 6-14.

1.

Page 123, 1. i2-i3.


Page 48, 1. 24.
Page i23, 1. 26-27.

inna-

a meipfo mihi advenire.

non Ji rvera non


nam contra monui omnem vim argumenti
exiftere

efjc

fummum

exiflerel
in eo

'
;

effe,

facultas ideam iftam formandi in


creatus
dicitis

10-12.

'^.

de mufcis, plantis &c.

'',

ng

ij4

OEuvREs DE Descartes.

147-148.

gradum perfedionis effe poffe in


non prceffit in cauf. Certum enim efl,

ut probetis aliquem
effeclu, qui
180

nullam

perfedionem
carentibus, quae non etiam

fit

animatis; vel,

ipfis

vel

in

effe

animalibus ratione

&

nec folem,

il

qu3e

fit,

pluviam,

illam

&

terram

corporibus non

in

aliunde advenire,

effe

ipforum caufas

adsequatas. Effetque a ratione valde alienum,

il

quis,

ex eo folo qud non agnofcat caufam ullam, qu^e

generationem mufcte concurrat liabeatque tt


gradus perfectionis quot habet mufca, cm intrim
non fit certus nullam effe praeter illas quas agnofcit,
occafionem inde fumeret dubitandi de re, quae, ut
ad

10

paulo pofl fufius dicam, ipfo naturali lumine manifefta eft.

Quibus addo

cm

rerum materialium confideratione fit defumptum, non poffe venire


in mentem iis qui, Meditationes meas fequuti, cogitationem a rbus fenfibilibus avocabunt, ut odine phiiflud de mufcis,

i5

lofophentur.

Non magis

qud ideam Dei, quse in nobis


Neque enim hoc eo fenfu
eft, e?is ralionis appelletis
verum ell,quo per cns rationis intelligitur id quod non
eft, fed eo tantm quo omnis operatio intelleds ens
}-atwnis, hoc eft ens a ratione profedum
atque etiam
urget,

20

''.

181

totus hic

mundus ens

rationis divin, hoc eft ens per

25

limplicem aclum mentis divin?e creatum, dici poteft.

Jamque

fatis variis in locis inculcavi,

de perfedione

five realitate

me

agere tantm

ide objectiva, qune, non

minus qum artificium objelivum quod eft in ide


machin alicujus valde ingeniofe excogitatae, caufam
a.

Page 124,

1.

I.

3o

Secund.'E

I48-I49-

Responsiones.

qu rvera contineatur
continetur tantm obje(^tive.

illud

exigit, in

ipf

Nec fane video


ideam
5

iflara

j 5

omne quod

qiiid addi poffit,ut clarius

mihi adeffe non pole,

nifi exiilat

in

appareat

fummum

ens, pr^eterqum ex parte ledoris, ita fcilicet ut, ad ea


quee

jam

fcripfi diligentis

&

attendendo,liberet fe pr?e-

quibus forte lumen ejus naturale obruitur,

judiciis,

primis notionibus, quibus nihil evidentius aut ve-

nus
10

elfe potell, potius

falfis,

qum opinionibus

obfcuris

&

fed longo ufu menti infixis, credere alTuefcat.

Qiid enim

nihil Jt in effeclu,qiiod non vel Jimili vel

eminentiori aliquo modo prextiterit in cauj, prima no-

182

qu nulla clarior habetur haecque vulgaris, a


nihilo nihil fil, ab eo non differt; quia fi concedatur
aliquid effe in efFedu,quod non fuerit in cauf, concedendum etiam eft hoc aliquid a nihilo faclum effe

tio efl,

i5

nec patet cur nihil non poffit effe rei caufa, nifi ex eo
qud in tali cauf non effet idem quod in effedu.
20

Prima etiam notio efl, onincm realitatem fivc perfelionein, qu tantiim ej objeive in ideis, vel for7naliter
vel eminenter effe deberc in carum caujis ; & huic foli
innixa efl omnis opinio, quam de rerum extra mentem
noflram pofitarum exiftenti unquam habuimus unde
enim fufpicati fuimus illas exiflere, nifi ex eo folo
:

2 5

qud ipfarum ide per fenfus ad mentem noflram


pervenirent

Qud autem
potentis

3o

&

aliqua idea

perfedi, ac etiam

fit

in nobis entis

qud hujus

fumme

ide?e realitas

objediva nec formaliter nec eminenter in nobis reperiatur, clarum fiet iis qui fatis attendent, & diu

mecum

meditabunjtur.

Nequc enim

id,

quod ab

alte-

183

uvres

de Descartes.

149-150.

tantm pendet, poiTum

rius cogitatione

ofcitanti

ipfi

obtrudere.

Ex his autem manifeftiffime concluditur Deum exillere. Sed pro iis quorum lumen naturaletam exiguum
eft, ut non videant primam efle notionem, qud oninis
perfeclio,

qu

cfl

aliqu

cjiis

cauf, palpabilius

in

jflravi,

ide, debeat ejje realiter

adhuc idem demon-

ex eo qud mens, quse habet iftam ideam, a

ipf elle

non

poflit

defideretur ut

Non

objeivc in

manus detis^

10

Deum

reprcefentat, ex prconceptis animi noionibus, libris,

Eodem enim modo procedet argumentum,


iis aliis,

ipfam habeant a

an ab

fe,

alio, ac

fi

i5

ipfo qusere-

profluxit,

Deum

concludam.

Quod ver hic


184

me

de

vi

fi

a quibus dicorillam accepilTe, an

rem femperque illum,a quo primm


elfe

mu-

non a fol me mente^\ ac-

tuis a?nicoru?n colloquiis &c.,

quram de

fe

nec proinde video quid amplius

etiam urget,qud forte ideam, quse mihi

ceperim.

admifcetis, eampojjc efformari ex pr-

rerum corporaliiim

qum

infpeione'^,

non

verifmiilius

20

nullam nos audiendi


habere facultatem-, fed ex fol colorum vifione in fonorum notitiam devenire plus enim analogies five
mihi

vi detur,

diceretis

fi

paritatis fingi poteft inter colores

corporeas

ter res

&

fonos,

& Deum. Cmque

qum

in-

ut quid

petitis

addam, quod ad cns mcorporcmn jeu fpirituale evehat'\


2

.{pi's

obtrudere,

)ioii

la

ligne il" c'diL), mais intervalle


a.

Voir ci-avant,

b. Ib.,

1.

4-5.

Ib.,

1.

i2-i3.

c.

d. Ib.,\. 17-18.

p.

124,

1.

9.

oi blanc (2' dit.).


detis, o;/ la ligne

10

i"

Apres

edit.\.

2 5

Secundo Responsiones.

i5o-i5i.

izy

poffum melius qum vos ad fecundam meam


Meditationem remittere, ut faltem aliquem ejus ufum
effe advertatis. Quid enim hc un aut altra periodo

nihil

prseftare poffem,
5

parat,

quam

&

in

aliud

longiore

fi

ibi

unum

oratione,ad id

quam non minus indujftriae qum in quicquod unquam fcripferim mihi videor con-

tulilTe, nihil effeci

qud in e de mente human tantm


egerim fateor enim ultro & libenter ideam quam
habemus, exempli grati, intelleds divini, non differre ab ill quam habemus noflri intelleds, nill
tantm ut idea numeri infiniti differt ab ide quaternarii aut binarii atque idem effe de fingulis Dei attri-

Nec

obftat
;

10

butis,
i5

quorum

aliquod in nobis vefligium agnofcimus.

Sed prterea in Deo intelligimus abfolutam immenfitatem, fimplicitatem, unitatem omnia alia attriI

buta compled:entem
habet, fed

efl,

quse

nullum plane exemplum

ut ante dixi, tanquam nota

artijcis

eorum

fuo imprefja^, ratione cujus agnofcimus nihil


20

operi

quse particulatim, ut in nobis ea percipimus, ita etiam

Deo propter defedum

in

intellects noflri confide-

ramus,univoce illi & nobis convenire atque etiam


dignofcimus ex multis particularibus indefinitis, quorum ideas habemus, ut cognitionis indefinitae, iive infinitae, item potentise, numeri, longitudinis &c., etiam
;

25

infinitorum, qusedam in ide Dei formaliter contineri,


ut cognitionem

&

potentiam, alia tantm eminenter,

numerum & longitudinem

ut

14

a.

Aprs agnofcimus,
Voir ci-avant,

uvres.

II.

p. 5i,

1.

quod fane non

fieret,

)ion la ligne (2' dit.).

16-7.
18

i85

OEuvREs DE Descartes.

1^8
idea

fi

Neque etiam tam conflanter ab omnibus eode^m

modo

conciperctLir. Eft

enim notatu valde dignum,

qiid

omnes Metaphyfici

in Dei attributis (iis icilicet

quse per folam


186

qum figmentum.

aliud eflet in nobis

ifla nihil

iSi-i??.

defcribendis
fit

humanam

rationem cognofci pofTunt)


iinanimiter confentiant, adeo ut nulia

res phylica,nulla fenribilis,nulla cujus

ideam quam-

maxime craiTam & palpabilem habeamus, de cujus


natur non major opinionum diverfitas apud Philo-

fophos reperiatur.

lo

Nec fane polTent

ulli

concipiend aberrare,

fumme

homincs
fi

in ili ide Dei recte

tanti^im

ad naturam entis

perfedi vellent attendere; fed qui aliqua alia

fimul mifcent, ex hoc ipfo pugnantia loquuntur,

&

chimericam Dei ideam effingentes non immerito poftea


negant illum Deum, qui per talem ideam reprfentatur, exirtere. Ita hc,cm loquimini Je cuc corporeo
perfeliffimo'^

ut fenfus

fit

fi

nomen

perfecliflimi abfolute fumatis,

rem corpoream

effe

omnes

ens in quo

quonatura corporis imperfediones multas in-

perfediones reperiantur, pugnantia loquimini

niam

ipfa

20

qud corpus fit divifibile in partes, qud


unaquseque ejus pars non fit alia, & fimiles eft enim
per fe notum, majorem perfedionem elle non dividi

volvit, ut

187

qum dividi, &c. Si vero


fcd;if|fimum

Quod
2.S

ligne

Apres

eft in

ratione corporis, hoc

non

eft

Deus.

additis de idc Angcli^\ qii fmniLs imperfcclioSec, la ligne

(ih.).

a.

Ci-avant, p. 124,

b.

Voir

t.

intelligatisduntaxat quod|per-

V,

p.

?j.

1.

1G-17.

(y"-'

cdil.\.

2()

Apres Dcus, non a

la

25

Secund/E Responsiones.

i53-i54.

nempe

res,

non

opiis cfjc ut ipfa

i^

ab Angelo

in

nobis ef-

fecla fit^^ facile concedo, quia ipfe in terti Medita-

tione jam dixi illam ex


,

Neque hoc mihi

conponi po[[e^\

Qui autem negant

illius

habemus Dei & hominis,

ideia, qiias

ullo

modo

habere ideam Dei, fed vice

fe

efformant aliquod idolum &c.,

& rem

adverfatur.

nomen

negant,

concedunt. Ne'que enim ego iftam ideam puto

ejufdem naturse cum imaginibus rerum materialium in phantali depidis, fed effe id tantm quod
effe

10

intellelu five apprehendente, five judicante, five ra-

tiocinante percipimus

&

contendo ex hoc folo qud

attingam quomodolibet cogitatione

five intellelu per-

fedionem aliquam quse fupra me elt, puta ex eo folo


quod advertam inter numerandum me non poffe ad
i5

maximum omnium numerorum

devenire, atque inde

agnofcam effe aliquid in rationenumerandi quod vires


meas excedit, neceffario concludi, non qui|dem numerum infinitum exiftcre, ut neque etiam illum iniplicare,
ut dicitis^fed me iflam vim concipiendi majorem nu20

merum

efe

cogitari,

qum

cogitabilem

non a meipfo,

me unquam

poflit

fed ab aliquo alio ente

me

perfetiore accepiffe.

Nec ad rem
niti
25

vocetur idea, vel

gatur
fit

quodnam

ipfe

aliquid
prseter
a.

b.
c.

attinet,

fit

numerus
aliud,

numeri indefinon vocetur. Ut autem intellifi

conceptus

illud ens

me

ifte

perfedius, an fcilicet

infinitus realiter exiftens,

confideranda funt

alia

vim dandi mihi iltam ideam, in

Page 134, 1. 18-21.


Page 43, 1. 5-g.
Page 124, 1. 2?.

an ver

omnia
eodem

quse,

quo

OEuvREs DE Descartes.

140

proficifcitur elle pofTimt,

Denique,

cm Deus

&

ita

154-155.

invenietur folus Deus.

dicitur elle incogitabilis, intel-

de cogitatione ipfum adquate comprehendente, non autem de ill inadsequat, quce in nobis
ligitur

&

cognofcendum ipfum exiftere


parumque intereft qud idca unitatis omnium Dci pcrfelionum eodem modo quo iinivtrfaha Porphyrii efforquamvis profedo in hoc plurimum
?nari dicalur''
differt, qud peculia|rem quandam & pofitivam perfedionem in Deo defignet, unitas autem generica
eft,

qu3e fufficit ad

189

nihil

10

addat reale lingulorum individuorum naturis.

Tertio'', ubi dixi nihil nos cci-to po[fe fcire, niji prius

Deum exiihre cognofcamus, expreffis verbis teftatus fum


me non loqui nifi de fcienti earum conclufionum,
quariim memo7-ia potej recuri'ere, cm non

dimus ad rationes ex quihus

ipfas

ajnpliiis atten-

deduximus". Princi-

non folet a dialeclicis fcienti


appellari. Cm autem advertimus nos efe res cogitantes, prima qudam notio ell, qufe ex nuUo fyllogifmo"^ concluditur; neque etiam cm quis dicit, ego

piorum enim

cogito, ergo

notitia

fum, five

exijio,

fe

no-

fimplici mentis intuitu agnofcit, ut patet ex eo

qu6d,fi

eam per fyllogifmum

deduceret, noviffe prius

majorem, illud omne, quod cogitt, ej


atqui profedo ipfam potius difcit, ex eo
five exi/lit
qud apud fe experiatur, fieri non poffe ut cogitet,
Ea enim ell natura noflrse menjtis, ut
nifi exiflat.
debuiilet iftam
;

190

20

exiftentiam ex cogitatione

per fyllogifmum deducit, fed tanquam rem per

tam

i3

a.

Page 124,

b.

Ib.,\. 29.

c.

Page 69,

d.

Voir

t.

1.

V,

1.

24-28.

19-21
p. 147.

25

Secund^e Responsiones.

i55-i56.

141

gnrales propofitiones ex particularium cognitione


efformet.

Qud autem

non nego fed


cognitionem non effe veram fcien-

angulos quales

trs
5

Atheiis pojjit clare cognofcere trianguli

tantm illam ejus

duobus

ejje

rlis^,

tiam affirmo, quia nulla cognitio, quse dubia reddi

cmque

poteft, videtur fcientia appellanda;

ponatiir effe atheus,


cipi in iis ipfis quse
10

non

illi

poteil effe certus fe

ille

fup-

non de-

evidentiffima videntur, ut fatis

&

quamvis forte dubium iftud ipli non


occurrat, poteft tamen occurrere, fi examinet, vel ab
oilenfum
alio

eft

proponatur; nec

prius

Deum

unquam ab

eo erit tutus,

nifi

agnofcat.

Nec refert qud forte exiftimet fe habere demonftrationes ad probandum nullum Deum efte. Cm enim
nullo modo fmt verse, femper illi earum vitia oftendi
j

i5

poffunt;

Quod
bus
20

& cm

hoc

fiet,

fane non erit

fuis id

infnitiim in

ab opinione dejicietur.

difficile,

li

pro demonftrationi-

tantm afferat quod hic adjeciftis, nempe


omni gencre perfeionis excluder-e quodlibet

Nam

aliud ens, &c. ^

primo,

fi

quseratur unde fciat ex-

omnium entium pertinere ad


habebit quod cum ratione ref-

clufionem iftam aliorum

naturam

infiniti, nihil

pondeat, quia nec nomine


2 5

infiniti folet

aliquid intel-

quod exiftentiam rerum finitarum excludat, nec


quicquam fcire poteft de natur ejus quod putat nihil
elfe, nullamquc idcirco habere naturam, nifi quod in
ligi,

17

Aprs

ligne {i"
a.

Voir

b.

Ib.,

dejicietur,

dit.).

p. i25,
1.

1.

lo-n.

6.

non

la ligne

[i" dit.).

Aprs &c.,

la

i9i

OEuvREs DE Descartes.

14-

ise-iSy.

fol nominis fignificatione ab aliis recept continetur.

Deinde, quid
infiniti,

fieret infinit

nihil

unquam

potenti

iftius

creare poiTet

imaginarii

Ac denique, ex

eo qud in nohis nonnullam vim cogitandi adverta-

mus,

facile

concipimus

in aliquo alio

vim etiam cogi-

majorem qum in nobis


fed quamvis hanc augeri putemus in infinitum, non
timebimus idcirco ne noflra minor tiat. Idemque ei\
de reliquis omnibus, qiiae Deo tribuimtur, etiam de
tandi elle polTe, irtamque

potenti,

modo nullam

fubditam fupponamus
nitus abfque ull

in

nobis

nifi

ac proinde

Dei voluntati

ille

plane

lo

infi-

rerum creatariim exclufione potefl

intelligi.

IQljarto'*, cin ncgo

192

Deum

mentiri, rcl cjje deccpto-

me ciim omnibus Metaphyficis & Theologis,


qui unquam erunt aut fuerunt, confentire. Nec magis
negaffem
obflant quse in contrarium attuliftis, qum
rcm, puto

i5

fi

Deum

iralci, aliifve

xium,&

animi commotionibus

effe

objiceretis locaScripturae in quibus ei

obno-

humani

Omnibus enim eft nota diftinclio


modos loquendi de Deo ad vulgi fenfum accom-

affeclus tribuuntur.

inter

20

modtes, i_^ veritatem quidem aliquam, fed ut ad


homines relatam, continentes, quibus Sacre litterae
uti folent,

atque alios, magis

nudam

veritatem, nec ad

homines relatam, exprimentes, quibus omnes inter


philofophandum uti dehent, & ego praecipue in Meditationibus meis uti debui, cm nequidem ibi adhuc
ullos homines mihi notos elfe fupponerem, neque
I

Aprs continetur,

mme remarque.
a.

Page

i25,

1.

i6.

la ligne

{1"

cdit.).

20 Aprs tribuuntur,

25

ReSPONSIONES.

SeGUND.F.

i57-i58.

etiam meipfum ut conftantem mente

I43
d:

corpore, fed

mentem folam, confiderarem. Unde perfpicuum


ell: me ihi de mendacio, quod verbis exprimitur, non
fuiffe locutum, fed de interna tantm ^^ formai! maut

i93

quse in deceptione continetur.

liti,

Quamvis itaque
quadraginta aies

&

id

quod

aflertur de Prophet, adhiic

Ninive \fiihvertetur, nequidem ver-

mendacium,

tantm comminatio, cujus


eventus ex conditione pendebat & cm dicitur Deuni
indiira(fe coi- Pharaonis, vel quid fimile, non intelligendum fit ipfum id effeciffe pofitive, fed tantm ngabale fuerit

fed

10

gratiam

tive,

fcilicet efficacem

Pharaoni ad

fe

conver-

tendum non largiendo. Nolim tamen reprehendere


illos
i5

qui concedunt

Deum

per Prophetas verbale

quod mendacium (qualiafunt

ali-

medicorum, quibus
eegrotos deipiunt ut ipfos curent, hoc eft in quo dfit
omnis malitia deceptionis) proferre poiTe.
illa

Quinimo etiam, quod majus efl, ab ipfo naturali


inflindu, qui nobis a Deo tributus eft, interdum nos
20

realiter falli

videmus, ut

cm hydropicus

fitit;

tune

potum a natur, quse


ad confervationem corporis a Deo efl data, cm
enim impellitur

men

ipfi

ta-

hsec natura illum fallat, quia potus eft ipfi noci|

turus
25

pofitive ad

fed

qu ratione

id

cum

Dei bonitate vel vera-

non pugnet, in fext Meditatione explicui.


In iis autem qu?e fie non potTunt explicari, nempe
maxime claris & accuratis noftris judiciis, qucc, fi

citate

in

Aprs conlderareni

ligne (i"dit. seule).

continetur,
dit.i.

i3

la

Aprs

non a la ligne [i''


Apri largiendo,

lieu

15-17
de parenthses, virgules

la ligne (i'" ciit.].

dit.).

la ligne

\-;

[i''-'

Aprs

polie,

et 2" dit.:.

-'^"

(/"'

non

194

OEuvRES DE Descartes.

144
falfa effent,

i38-i6o.

per nulla clariora, nec ope ullius alterius

naturalis facultatis, poffent emendari, plane affirmo

Cm

non poOe.
non potefl non eile
nos

falli

fummum ens,
fummum honum & verum,

enim Deus

etiani

atque idcirco rpugnt, ut quid ab eo


tcndat in falfum. Atqui,

cm

fit

fit,

quod

pofitive

nihil reale in nobis eile

quod non ab ipfo fit datum (ut fimul cum ejus


exillenti demonflratum eftj, realem autem habeamus
facultatem ad verum agnofcendum, illudque a falfo
diftinguendum (ut patet vel ex hoc folo quod nobis
infint ide falfi & veri), nifi hcec facultas in verum
tenderet, faltem cm ipf rede utimur (hoc efl cm
polfit,

nullis nifi clare

enim

& diftinde perceptis

affentimur, nullus

alius rectus ipfius ulus fingi potefl), merit

Deus

ejus dator pro deceptore haberetur.

Atque

195

ita videtis,

tum

efl,

necefe effe

i5

poftquam Deum exiftere cogniut illum tingamus efle decepto-

& diflincle percipimus, in dubium


revocare velimus & quia deceptor fngi non potefl,
illa omnino pro veris & certis effe admittenda.
rem,

fi

qu

ea,

lo

chire
;

20

Sed quia hc adverto vos adhuc hcerere in dubiis


qu3e, a me in prima Meditatione propolta, fatis accu-

putabam fuifTe fublata, exponam


iterum fundamentum, cui omnis humana certitudo

rate in fequentibus

hic
niti

polfe mihi videtur.

25

Imprimis, flatim atque aliquid a nobis rede percipi

putamus, fponte nobis perfua|demus illud effe verum.


Haec autem perfuafio li tam firma fit ut nullam unquam polfimus habere caufam dubitandi de eo quod
nobis

perfuademus,

ita

quiramus

nihil

efl

quod

habemus omne quod cum

ulteris in-

ratione licet

3o

Secund.: Responsiones.

i6o-i6i.

145

Quid enim ad nos, fi forte quis fingat illud


ipfum, de cujus veritate tam firmiter fumus perfuafi,
Deo vel Angelo falfum apparere, atque ideo, abfolute
loquendo, falfum effe ? Quid curamus iflam falfitatem
optare.

196

cm

abfolutam,

modo credamus, nec

illam nullo

vel

minimum fufpicemur ? Supponimus enim perfuafionem tam firmam ut nullo modo toUi poffit quse
;

proinde perfuafio idem plane

eft

quod

perfed:ifima

certitude.
'0

Sed dubitari poteft an habeatur aliqua


tudo, five firma & immutabilis perfuafio.
Et

quidem perfpicuum

minimum

quse vel
hsec
"5

de

efl;

non haberi de

illam

iis

obfcure aut confufe percipimus

enim qualifcumque obfcuritas


dubitemus.

ipfis

talis certi-

Non habetur

fatis eft caufse, ut

etiam de

iis

quae,

quantumvis clare, folo fenfu percipiuntur, quia fsepe


notavimus in fenfu errorem poffe reperiri, ut cm hydropicus fitit,vel cm iftericus nivem videtut flavam
non enim minus clare & diftind;e illam fie videt,qum
nos ut albam. Supereft itaque ut, fi quae habeatur, fit
tantm de iis quai clare ab intellelu percipiuntur.
Ex his autem qudam funt tam perfpicua, fimulquc
tam fimplicia, ut nunquam poflimus de iis cogitare,
quin vejra efi'e credamus ut qud ego, du m cogito,
exiftam
qud ea, qu^e femel fada funt, infeda elle
non poflint, & talia, de quibus manifeftum eft hanc
certitudinem haberi. Non pofimus enim de iis dubitare, nifi de ipfis cogitemus
fed non pofiumus de
:

20

25

Aprs opiare, la ligne (/"


9 Aprs certitude,

dit. seule).

non

la ligne

(/"'

uvres.

II.

et 2' dit.).

11
[/'''

Apres perfuafio, la ligne


dit.).
27 Aprs haberi,

la ligne

/''
(

dit.'\.

iq

197

OEuvREs DE Descartes.

146

161-162.

iifdem cogitare, quin limul credamus vera elle, ut


aiTumptum eft; ergo non poffumus de iis dubitare,

quin fimul credamus vera

unquam

effe,

hoc

non poffumus

eft,

dubitare.

Nec obftat, qudfcvpe Jmiis cxperti alios deceptos fuijfe


in lis qii foie clariu.s fc [cire credebant'\ Neque enim
unquam advertimus, vel ab uUo adverti poteft, id contigiffe iis qui

claritatem fuce perceptionis a folo in-

telledu petierunt, fed

tantm qui

iis

vel a falfo aliquo prsejudicio,

Nec

obftat etiam,

apparere

efte falla,

non permittet

ipfam defumpferunt.

quis fingat

li

vel a fenfibus,

illa

Deo

vel

10

Angelo

quia evidentia noftrae perceptionis

ut talia fingentem audiamus.

Alia funt, qucs quidem etiam clariffime ab intelledu


noftro percipiuntur,
198

cm

ad rationes ex quibus pen-

i5

det ipforum cognitio latis attendimus, atque ideo tune

temjporis non poftumus de

iis

dubitare

fed quia ifta-

rum rationum poftumus oblivifci, & intrim recordari


conclufionum ex ipfis dedudarum, quceritur an de his
conclufionibus habeatur etiam tirma
perfuafio,

quandiu recordamur

principiis fuiffe deduclas

hcc

&

immutabilis

20

ipfas ab evidentibus

enim recordatio fup-

poni dbet, ut dici poflint conclufiones. Et refpondeo


haberi quidem ab

iis

qui

Deum

fie

norunt ut

intelli-

non poffe quin facultas intelligendi ab eo


non autem haberi ab aliis.
ipfis data tendat in verum
Hocque in fine quintae Meditationis tam clare explicatum eft'^', ut nihil hc addendum videatur.

gant

fieri

unquam omis

(2' dit.)

a.

Ci-avant, p. 126,

b.

Page 70,

I.

i5.

1.

sans doute par

14-1?.

iiiadi'ertaiice.

25

Secund.: Responsiones.

i62-i63.

147

QuiNTO, miror vos negare vohintatein

exponere

pcriculo, Ji conceptiim intellecls fecletur

minime clanim

&

reddit,

Quid enim ipfam certam


non perceptum fit id quod fedatur? Et
5

fc

dijinclum''.

vel Philofophus, vel

non

tione utens,

qiiis

Theologus, vel tantm

confeilus;

eft,

fi

clare

iinquam,

homo

ra-

e minori in errandi

199

periculo nos verfari, qii clarius aliquid intelligimus,

antequam
caiif
10

ipfi

affentiamur, atque illos peccare qui

ignot judicium ferunt

Nullus autem concep-

tus dicitur obfcurus vel confufus, nifi quia in ipfo ali-

quid continetur quod

efl;

ignotum.

Nec proinde id quod objicitis de fide ampleclend'


majorem vim in me habet, qum in alios omnes qui
unquam rationem humanam excoluerunt, nullamque
proteclo habet in uUos. Etli enim fides dicatur elle de
obfcuris, non tamen illud, propter quod ipfam ampledimur, eft obfcurum, fed omni naturali luce illuftrius.
QjLiippe dirtinguendum eft inter materiam five rem
ipfam cui affentimur, & rationem formalem qua: moI

i5

20

vet voluntatem ad affentiendum.

ratione

Nam

in

hac fol

perfpicuitatem requirimus. Et quantum ad

materiam, nemo unquam negavit illam elle pofle


obfcuram, imo ipfammet obfcuritatem cm enim ju;

dico obfcuritatem ex noflris conceptibus efe tollen25

dam, ut abfque
polimus,
I

ullo errandi periculo ipfis alentiri

de hac ipf obfcuritate clarum judicium

formo. Deinde nolandum


2

efl

claritatem, five perfpi-

Aprl-s requirimus, la ligne \i'''dii. seule).

niuie

remarque.

a.

Page 12G,

b.

Ib.,

1.

1.

21-24.

25-28.

27 Aprs formo,

200

OEuvREs DE Descartes.

148

163-164.

cuitatem. a qu moveri potefl noftravoluntas ad affen-

tiendum, duplicem
rali,

&

elle

aliam Icilicet a lumine natu-

aliam a grati divin. Jam vero,

fides

etfi

vulgo

dicatur elTe de obfcuris, hoc tamen intelligitur tan-

tm de re, five de materi circa quam verfatur, non


autem qud ratio formalis, propter quam rbus fidei
nam contra hc ratio foraffentimur, lit obfcura
malis coniiftit in lumine quodam interno, quo a Deo

fupernaturaliterillullrati confidimus ea, quse credenda

proponuntur, ab ipfo
poffe ut
certius

ille

eft,

eie revelata, c^ fieri

plane non

10

mentiatur, quod omni naturse lumine

&

ftepe etiam, propter

lumen

gratine, evi-

dentius.

Nec fane Turcse aliive infidles ex eo peccant, cm


non ampledunturreligionemChriftianam. qud rbus

i5

obfcuris, ut obfcuree funt, nolint ailentiri, fed vel ex

eo qud divin^e gratie interius


201

gnent, vel jqud, in

aliis

illos

peccando,

fe

moventi repugrati reddant

indignos. Atque audacter dico infidelem qui, omni


grati fupernaturali deftitutus,

qu?e nos Chrifliani credimus a

&

plane ignorans ea

Deo

effe revelata, ipla

tamen, quamvis fibi obfcura, falfis aliquibus ratiociniis adduclus amplederetur, non ideo fore fidelem,
fed potius in eo peccaturum, qud ratione fu non
rede uteretur. Nec puto ullum orthodoxum Theologum aliter unquam de his fenfille. Nec etiam ii, qui mea
legent, putare poterunt

non

agnoviile,

me

cm valde

itl:ud

lumen fupernaturale

expreiTis verbis in ipf quart

Meditatione, in qu caufam

fallitatis inveftigavi, dixe-

3 Apt-s divin, la ligue (/"' dit. seule).


}!!C))ie

remarque.

20

25 Aprs uteretur,

^5

Secund.e Responsiones.

164-166.

149

rim illud intima cogitationis nojrce difponere ad volcndmn, nec tamcn minuere libertateni*.
Caeterum velim ut hic memineritisme.jcircaea quse
:

licet
5

amplecti voluntati, accuratiffime diftinxifle inter

ufum vitse & contemplationem veritatis. Nam, quod ad


ulum vitse attinet, tantum ahell: ut putem nuUis nifi
clare perfpectis effe aiTentiendum. quin contra ne-

puto ee lemper expedanda, fed


interdum multis plane ignotis unum eligendum. nec
minus firmiter tenendum, pollquam eleclum eft, quan-

quidem

10

202

verifimilia

diu nuUce rationes in contrarium haberi poiTunt.


fi

ob rationes valde perfpicuas

DilTertatione de

fuilTet

Methodo pag. 26

qum

eleclum, ut in

explicui''.

Ubi autem

agitur tantm de contemplatione veritatis, quis nei5

gavit

unquam ab

obfcuris

fpectis allenfionem effe

in Meditationibus

indicat,

tum etiam

20

fatis diliincle

per-

cohibendam ? Qud autem de

hac fol

declaravi, dicendo

& non

meis egerim. tum res ipla

expreffis verbis
vie ibi

ad finem prime

plus quo diffidenti

indiil-

gre non pojfe, quandoquidem non rbus agendis, fed


cognofcendis tantiim incumbebam'^.

Sexto ^, ubi reprehenditis conclufionem fvllogifmi

me fali, videmini ipfimet in e aberrare. Ad concluonem enim quam vultis, major propofitio lie enuna

25

tiari debuiffet

quod clare intelligimus pertinere ad

cujus rei naturam, idpotej

naturam pertinere ; atque

cum

veritate affirmari

ita ni^hil

b.

Voir
Voir

c.

Ci-avant, p. 22,

d.

Page 127,

p. 58,

1.

2-4.

p. 24,

1.

18 et suiv., de cette dition.

1.

1.

3-12.

19-22.

ejiis

in ipf, prter inu-

tilem tautologiam, contineretur. Major autem


a.

ad

ali-

mea

fuit

203

i)0

OEuvREs DE Descartes.

talis

166-167.

Qiiod clarc intelligimus pcrlincrc ad

aliciijiis

naturam, id poteji de e re cum veritale affirmari.


eft,

fi

elTe

affirmari

rei

Hoc

animal pertinet ad naturam hominis, poteft

hominem

quales duobus

effe

animal

il

habere trs angulos

ad naturam trianguli,

reclis pertinet

potell affirmari triangulum habere trs angulos sequa-

duobus

les

reclis

effe

Deo

potejl de

naturam Dei,
Minor ver hcec

exiftere pertinet ad
exiftere, cic.

A tqiii pertinet ad naturam

quibus patet

autem

Il

Deum

potefl affirmari
luit

Dei, quod exijial. Ex

concludendum,

ut conclufi

ciun veritate affirmari, qiid exijiat

ut vultis

Ergo cum

ad naturam Dei pertinere

7-^0

'o

non

veritate poffumus affirmare,

ut exijlat.

utendum exceptione quam fubjungitis",


neganda vobis fuiffet major, & dicendum idquod clare
Itaque ad

intelligimus pertinere

ad

alicujiis rei

i5

naturam, non ideo

pojje de e re affirmari, nifi cjus rei natura fit poffibilis,


204

Jive non

repugnet. Sed videte

hc

qucefo

qum parum

omnes, per
poffibile intelligitis illud omne quod non rpugnt
humano conceptui; quo fenfu manifeftum eft Dei naturam, prout ipfam defcripfi, elTe poffibilem, quia
nihil in ipf fuppofui nifi quod clare & diftinde perciperemus debere ad illam pertinere, adeo ut conceptui repugnare non poffit. Vel certe fingitis aliquam
aliam poffibilitatem ex parte ipfius objecli, qu, nii
cum prcdente conveniat, nunquam ab humano intelledu cognofci poteft, ideoque non plus habet virium
valeat

exceptio. Vel enim, ut vulgo

20

a.

Aprs

talis,

Page 127,

1.

la ligne
12-16.

[i'" dii.).

^5

Secund^; Responsiones.

67-168.

ad negandam

ici

Dei naturam five exiflentiam,

qum

ad reliqua omnia, quse ab hominibus cognofcuntur,


evertenda. Pari enim jure, quo negatur Dei naturam
effe polibilem,
5

qiiamvis nulla impolibilitas ex parte

concepts reperiatur, fed contra omnia, quce in

naturs divinse conceptu compledimur,

connexa
ad

iis

fint,

ita

iflo

inter fe

ut implicare nobis videatur aliquid ex

Deum non

pertinere, poterit etiam negari poffi-

duobus
redis, vel ut ille, qui adu cogitt, exiflat & longe meliori jure negabitur ulla ex iis quce feniibus ufurpamus
vera effe, atque ita omnis liumana cognitio, fed abfque
bile effe ut trs anguli trianjguli fint cequales

10

205

ull ratione, tolletur.

QjLiantum ad
i5

hoc

fcilicet

argumentum quod cum meo

fi non implicet

Deum

illum exijhrc ; fed non implicat

ergo'

ccrtum

cj

materialiter

<kc.

quidem efl verum, fed formaliter eft fophifma. In majori enim verbum implicat refpicit conceptum cau a
qu Deus effe potefl in minori autem folum conceptum ipfius divinae exiftenti & natur. Ut patet ex eo
qud, Il negetur major, ita erit probanda fiDcm non;

20

exij}erc,

confertis,

diini exijit,

fufficien.s

exijlere,
25

minor,

implicat ut exijat, quia nulla dari potejl eau fa

ad illum produeendum ; fed non implicat illum


ut affumptum efl; ergo &c. Si ver negetur

fie

erit

dicendum

formait conceptu nihil

Jcd
efl

in

illud non implicat, in eujus

quod involvat eontradielionem

formali conceptu divin exifenti vel natuiw

nijiil

quod involvat eontradielionem ; ergo &c. QucG duo funt

21

Aprs probanda,

mme remarque.
a.

eft

Page 127,

1.

17-18.

ci

la ligne (/"' iit. seule).

24 Aprs

&.C.,

206

1.-2

OEuvRES DE Descartes.

valde diverla.

Nam

intelligatur,

fieri

i68-i6q.

poteft ut nihil in aliqu re

quod impediat quominus

ipfa poffit exi-

interimque aliquid intelligatur ex parte caufse,


quod obftet quominus producatur.
Etli autem Deum inadquate tantm, vel, fi placet,
fiere,

concipiamus, hoc non impedit quo-

inadceqiiatijfune''

minus certum lit ejus naturam elTe poffibilem, live


non implicare; nec etiam quominus vere affirmare
poffimus. nos fatis clare ipfam inreftigalTe 'quantum
fcilicet fufficit ad hoc cognolcendum, atque etiam ad

lo

cosnofcendum exiftentiam neceffariam ad eandem


Dei naturam pertinere). Omnis enim implicantia five

mutuo
nec in uU

impolihilitas in folo noftro conceptu, ideas fibi

adverlantes maie conjungente,


re^'

conliflit,

extra intelleclum pofit elTe poteft. quia hoc ipfo

qud aliquid

lit

extra intelledum. manifeftum

eft

i5

non

implicare, fed elle polTihile. Oritur autem in nortris


207

conceptibus implicantia ex eo tantm qud lint obIcuri & confufi, nec ulla unquam in claris & dillinclis
efle potelV. Ac proinde fatis eft qud ea pauca. qu
de Deo percipimus. clare
nullo

modo

adcequate

mus necelTariam

cK:

l^

diftincle intelligamus, etfi

qud

inter caetera adverta-

exiftentiam in hoc noftro ejus con-

ceptu quantumvis inadcX^quato contineri, ut affirmemus


nos fatis clare inveftigalfe ejus naturam, atque ipfam

non implicare.
I

Apri's divena, la ligne (/"

dit. seule).

8 /[prs implicare,

a.

Page

b.

Voir

c.

Ibidem.

127,
t.

1.

27.

V, p. iCi.

20

mcme remarque.
fihile (Jd.).

17

Aprs

pof-

2 5

Secundo Responsiones.

169-170.

^ j

Septimo, cur de immortalitate anime nihil fcripfe-

rim

jam

^,

Qud

dixi in

ejus ab

Synopfi meariim Meditationum

omni corpore diftinclionem

fatis

'^

baverim, fiipra ollendi. Qiiod vero additis, c\


5

anim

ctione

ejfe,

pro-

dijin-

a corpore non /cqiii ejus immortalitateni,

quia nihilomimis dici pote/1

faclam

".

illani

Deo

natur

talis

ut ejus duratio Jimul cuni durt ione vit cor-

fateor a me refelli non poffe. Neque


pore finiatur
enim tantum mihi affumo, ut quicquam de iis, quse a
libra Dei voluntate dpendent, humanae rationis vi
determinare aggrediar. Docet natui'alis cognitio mentem a corpore elTe diverfam, ipfamque effe fubflancorpus autem humanum, quatenus a reliquis
tiam
'^ ,

10

corporibus
is

diftert,

ex fol

membrorum

configura-

tione aliifque ejufmodi accidentibus conftare

nique mortem

ac de-

corporis a fol aliqu divifione aut

mutatione pendere. Nullumque habemus argumentum, nec exemplum, quod perfuadeat mortem,

figurse

five
20

annihilationem fubilantise, qualis

efl

mens, fequi

debere ex tam

levi cauf, qualis efl figurse

qUcT nihil aliud

efl;

qum modus,

J^

mutatio,

quidem non mo-

dus mentis, fed corporis a mente realiter diflincli.


Nec quidem etiam habemus ullum argumentum, vel
exemplum, quod perfuadeat aliquam fubflantiam
25

pofTe interire. QjLiod fufficit ut


4 Aprs ortendi,
remarque.

la ligne

c.

Page 127, 1. 3o, p. 12S,


Page I?, 1. 25, p. 14, 1.
Page 28, 1. 4-5.

d.

Ib.,

a.

b.

1.

[i'''

concludamus mentem,

dit.).

Aprs

polir,

i.

17.

1.

6-10.

uvres.

\\.

20

mme

208

CEuvRES DE Descartes,

quantum

'70-171.

ex naturali philofophi cognofci poteft, elle

immortalem.
Sed fi de abfolut Dei poteflate quseratur, an forte
decreverit ut humante animii^ iifdem temporibus effe
definant, quibus corpora quce
folius

tur,

209

Dei refpondere.

efl

nobis revelaverit

minima,

efl

adjunxit deflruun-

illis

Cmque jam

non futurum

id

ipfe

nuUa plane,

vel

occalio dubitandi.

Supereft jam ut vobis gratias agam, qud tam

offi-

tam candide, non modo eorum quae ipfi fenlirtis, fed etiam eorum quce ab obtredatoribus aut
Atheis dici polTent, monere me dignati fitis. Etli enim
nulla videam, ex iis quae propofuillis, quee non jam
ciofe

L^

10

ante in Meditationibus vel folvillem, vel exclufiffem

(nam, quantum ad ea qu de mufcis a foie produclis,de

&

Canadenfibus, de Ninivitis, de Tiircis

i5

fimilihus attu-

non polTunt venire in mentem iis qui, viam a


me monllratam fequuti, omnia quae a feniibus acceliflis%

pere aliquandiu feponent, ut quid pura

c^

incorrupta

ideoque ipia putabam jam fatis


exclufa), etfi, inquam, ita lit, judico tamen

ratio diclet advertant,

me

fuile

bas veflras

objecliones valde ad

meum

20

inlfitutum

profuturas. Vix enim ullos lectores expedo, qui

tam

accurate ad omnia quse fcripfi velint attendere, ut

cm ad

iinem pervenient,

omnium

prcecedentium re-

cordentur & quicumque hoc non agent, facile in


aliquas dubitationes incurrent, quibus poflea vel
;

2io

S Xoii la ligne [1" edit.).

5-6 dcliruantur \i" dit.) cor-

rig l'crrata.

ponderei
a.

la

ligne

Aprs

Ci-avant, p. 12?,

1.

20

14 Meditationibus] meditatione
{i" dit.).
23 ullos] illos [ib.),

rel-

/"' dit.).

y. 124,

1.

11; p. i25,

1.

21

p.

126,

1.

2 5.

2 5

Secund.c Responsiones.

171-172.

me

videhunt in hac

I
5

refponfione effe fatisfadiim, vel

faltem ex e occafionem fument veritatem ulterius

examinandi.

Quantum denique ad
5

more geoinetrico proponendis,

rationibus
intiiitu

confilium veflrum de meis

a leclore percipi pojfint'% operse

lit

unico

pretium

veliit

eft

ut

exponam quatenus jam illud fequutus rim,& quatenus deinceps fequendum putem. Duas res in modo

hc

fcribendi geometrico dillinguo, ordinem fcilicet,


10

&

rationem demonllrandi.

qud ea, quce prima


proponuntur,abfque uU fequentium ope debeant cognofci, & reliqua deinde omnia ita difponi, ut ex prscedentibus folis demonftrentur. Atque profedo liunc
ordinem qum accuratiffime in Meditationibus meis
fequi conatus fum ejufque obfervatio fuit in cauf
cur, de diflindione mentis a corpore, non in fecund,

Ordo

eo tantm

in

confiflit,

i5

fed

demum

multa volens
20

traarim, atque alia

in fext Meditatione

&

quia plurium rerum

fciens omiferim,
!

explicationem requirebant.

Demonflrandi autem

ratio

duplex

elT:,

alia fcilicet

per analyfim, alia per fynthefim.


Analyfis veram viam oflendit per
dice
25

& tanquam

a priori inventa

quam

eft,

adeo

res
ut,

methofi ledor

omnia fatis attendere, rem


non minus perfeciile intelliget fuamque reddet, qum
illam invenillet. Nihil autem habet, quo
fi ipfemet
leflorem minus attentum aut repugnantem ad creillam fequi velit atque ad

19 plurium]
ligne (/" dil.).
a.

Page 128,

1.

plurimarum

16-18.

(/"' dit.).

27 Apres invenillet, la

211

OEuvRES DE Descartes.

156

dendum

impellat

nam

(1

vel

172-174.

minimum

quid ex

iis

proponit non adveriatur, ejus concluiionum neceffitas non apparet, faipeqiie multa vix attingit, quia

qucTe

perfpicua funt, qii tamen prcipue

fatis attendenti

funt advertenda.

Synthetis contra per viam oppofitam

& tanquam

a poflerioii quiitam (et fpe ipfa probatio

212

fit

in

hac magis a priori qum in ill) clare quidem id quod


conclufum eft demonllrat, utiturque long definitionum, petitionum, axiomatum, theorematum, & problejmatum ferie, ut fi quid ipfi ex confequentibus
negetur, id in antecedentibus contineri

non
cupientium animos
inventa non docet.

tinaci, affenlionem extorqueat; fed

nec difcere

modum

ll:atim oflen-

quantumvis rpugnante ac per-

dat, ficque a leclore,

tisfacit,

10

ut altra faexplet, quia

i5

quo res fuit


Hac fol Geometrse veteres in fcriptis fuis uti folebant, non qud aliam plane ignorarent, fed, quantum

judico, quia ipfam tanti faciebant, ut

quam arcanum

fibi folis

tan20

quid refervarent.

Ego ver folam Analyfim, qu vera & optima via


efl ad docendum, in Meditationibus meis fum fequutus fed quantum ad Synthefim, qus procul dubio ea
efl: quam hc a me requiritis, etfi in rbus Geometricis aptilime pofl Analyfim ponatur, non tamen ad
;

bas Metaphylicas tam

commode

Hsec enim difFerentia

ert,

25

poteft applicari.

qud prim notiones, qu

ad res Geometricas demonltrandas prsefupponuntur,


cum fenfuum ufu convenientes, facile a quibullibet
213

admitjtantur. Ideoque nulla


2 Aprs applicari,

jioji

efl ibi difficultas, nifi in

la ligue (/" dit.).

3o

SeCUND. ReSPONSIONES.

174-175-

deducendis

confequentiis rite

etiam minus attentis

1)7

quod

quibuflibet

modo tantm

fieri poteft,

prse-

cedentium i-ecordentur & propolitionum minuta diftindio ad hoc efl parata, ut facile citari atque ita vel
;

nolentibus in

memoriam

reduci poffint.

Contra ver in his Metaphyficis de null re magis


laboratur,qum de primis notionibus clare & diltinde
percipiendis. Etfi enim ipfse ex natur fu non minus
not^e vel etiam notiores fint,
10

tris

qum

confiderantur, quia tamen

ills qucS a

iis

Geome-

multa rpugnant

fenfuum prjudicia quibus ab ineunte setate afluevimus, non nili a valde attentis & meditantibus,

mentemque
avocantibus
i5

a rbus corporeis,

cognofcuntur

perfe6te
,

ponerentur, facile

quantum
;

a contradicendi

fieri poteft,

atque

fi

folse

negari

cupidis

poffent.

Quse ratio

fuit

cur Meditationes potius qum, ut

Philofophi, Difputationes, vel, ut Geometrae, Theore-

mata
20

&

Problemata, fcripferim

nullum mihi

tertarer

elfe

nempe hoc

ut

negotium,

nifi

cum

ipfo

iis

qui

non

re-

mecum rem

attente confiderare ac meditari

cufabunt. Etenim, vel ex hoc ipfo qud quis ad im-

pugnandam veritatem

fe

quoniam avocat

accingit,

feipfum a rationibus quse illam perfuadent confide|

25

randis, ut alias qu^e difluadeant inveniat,

minus red-

ditur idoneus ad ipfam percipiendam.

Forte" ver hic aliquis objiciet, nuUas quidem rai8 Dil'putationcs omis {i" dit.).

Toute cette tin, jusque p. 59,1.22, qui se trouve et dans la 1'" dition
dans la 2", manque dans la traduction franaise celle-ci ne donne, la
place, qu'un court alina de six sept lignes.
a.

et

214

OEuvREs DE Descartes.

1^8

175-176.

cm

tiones ad contradicendum eue qurendas,

veritatem

fcitur

proponi; fed qiiandiu de hoc dubitatur,

fibi

mrita rationes omnes in utramque partem expendi,

cognofcatur

ut quge firmiores fint

ccquiim poflulare,

Il

meas pro

atqiie

;.

me non

veris admitti velim, an-

teqiiam fuerint perfpedfe, aliafque

ipfis

rpugnantes

confiderari prohibeam.

Qiiod jure quidem diceretur,

aliis

iis,

in qui-

leclorem defidero,

ut illum polTent avocare ab aliquibus

elTent,

minima

confiderandis, in quibus vel

plus veritatis
215

qu?e ex

& non repugnantem

bus attentum
talia

fi

qum

in

meis reperiendi. Sed

10

effet fpes

cm

inter

fumma de omnibus dubitatio conmagis commendem qum ut fingula

qUcT propono,

illa
j

tineatur, nihilque

diligentillme circumfpiciantur, nihilque prorfus ad-

i5

quod tam clare & diftinde fuerit perfpectum, ut non poffimus ei non affentiri il: contra
non alla fuit, a quibus ledorum animos cupio avocare,
mittatur,

nili

qum

ea

qu nunquam

fatis

firm ratione, fed a fenlibus

quemquam

aliquo
eft

in

il

hauferunt non puto


;

Il

ea quse

mentem

ipfi

propono

revocet,

&

fola confideret,

ad

alia, quse ipfis

adverfantur, tenebraique offundunt (hoc

ad prsejudiciafenfuum), illam convertat.

Ideoque non modo merit Ilngularem attentionem


ledoribus meis defidero, illumque fcribendi mo-

dum

quo iHam quammaxime conex quo mihi perfuadeo ledores

prse cteris elegi,

ciliari poffe putavi,

4 cognolcatur

20

ab his

modo

folis,

poffe in majori fe errandi peri-

credere

culo futurum,

qum

examinarunt, nec ab ull

t'rrj/tz

&

2" dit.);

cognoi'cantur aiipararatit li"

et

-j'

io\i\

22 ea] Ibla [indit.],


omis [i" c'dit.).

dit.).

25

Segund/E Responsiones.

I76-I77-

1^9

qum ipfimet fmt animadverfuri, cm e contra ex modo fcribendi fynthetico plura lihi videri foleant didiciffe, qum rvera

plus utilitatis effe percepturos

didicerunt
5

fed etiam

aequum

216

effe exiftimo, ut illo-

rum, qui mecum meditari noluerint anticipatifque


fuis

rent

qu de meis feprorfus recufem, & tanquam nullius moment!

opinionibus adhaerebunt, judicia

contemnam.
Sed quia novi quam
10

qui attendent

Ov:

difficile lit

futurum, etiam

veritatem feri qurent, totum cor-

pus Meditationum mearum intueri,


fingula

membra

iis

&

fimul ipfarum

dignofcere, quse duo fimul exiilimo

frudus ex iis capiatur; pauca


quccdam fynthetico llilo hic fubjungam, a qui bus, ut
fpero, nonnihil juvabuntur
modo tamen, fi placet,
advertant me, nec tam multa hic qum in Medita-

effe facienda, ut integer

i5

tionibus compledi velle, quia mult prolixior


in ipfis effe

qum

deberem, nec etiam ea qu compledar

accurate effe explicaturum, partim ut brevitati


20

deam,

&

ftu-

partim ne quis, hc fufficere exiimans, ip-

fas Meditationes, ex
cipi poffe

quibus mult plus

utilitatis per-

mihi periuadeo, negligentius examinet.

4 Aprs didicerunt,

la ligne

i'''

dit.].

RATIONES
DEI EXISTENTIAM
^ ANIM.E A CORPORE DIS TINCTIONEM

PROBANTES
MORE GEOMETRICO

DISPOSIT.:

DeFINITIONES.

217
I

I.

Cogitationis

fie in

nobis

ell,

nomine compledor

illud

omne quod

ut ejus immdiate confeii fimus. Ita

omnes voluntatis,
fuum operationes

intelleds, imaginationis

&

funt cogitationes. Sed addidi

fen//;/-

lo

excludenda ea qii?e ex iis confequuntur,


ut motus voluntarius cogitationem quidem pro prinmdiate, ad

cipio habet, fed ipfe


II.

Idcce

formam
ipfius

nomine

tamen non
intelligo

illam, per eujus

efteogitatio.

cujullibet

eogitationis

immediatam perceptionem

i5

ejufdem cogitationis confcius lum; adeo ut

quod
dico, quin ex hoc ipfo certum fit, in me efle idem
ejus quod verbis illis fignificatur. Atque ita non folas
imagines in phantali depidas ideas voco imo ipfas

nihil poflim

verbis exprimere, intelligendo id

hc nullo

modo voco

1-5 Rationes.

ideas,

difpolit

quatenus funt

manque

(/'''

dit.).

in phantafi

20

Secund.^:

i79-i8o.

[corpore, hoc

Responsiones.

i6i

in parte aliqu cerebri depiclae,

etl

tantm quatenus men[tem ipfam in illam cerebri


partem converfam informant.
JII. Per realilatcm objcclivam idece intelligo entitatem rei reprpefentatae per ideam, quatenus eft in
fed

ide;

eodemque modo

dici poteft perfeclio objectiva,

vel artificium objectivum, &c.

cipimus tanquam

in

218

Nam

qucecumque per-

idearum objedis, ea funt

in ipfis

ideis objective.
10

Eadem dicuntur elle fonnalilcr in idearum objeclis, quando talia funt in ipfis qualia illa percipimus; & cininenter, quando non quidem talia funt, fed
IV.

vicem fupplere poflint.


V. Omnis res cui inelV' immdiate, ut

tanta, ut talium

i5

five

per

quam

exiilit aliquid

in fubjeclo,

quod percipimus, hoc

eft

aliqua proprietas, five qualitas, five attributum, cujus


idea in nobis

realis

enim
20

eft,

vocatur Sub/lantia. Neque

ipfius fubftanti prsecife

ideam,

qum qud

nenter

exiftit illud

fumptse aliam habemus

qu formaliter vel emialiquid quod percipimus, five quod


fit

res, in

objedive in aliqu ex noftris

eft

lumine notum

eft,

nullum

ideis,

efle poft'e
j

quia natiirali

nihili reale at-

tributum.
Subftantia, cui ineft immdiate cogitatio, vo-

VI.
25

catur Mens: loquor autem hic de| mente potius

de anima, quoniam anim


fsepe

Subftantia, qu?e eft

tenfionis

localis,

&

a:quivocum,

&

Voir

i.

V,

uvres.

p.

II.

fubjedum immediatum

ex-

accidentium quce extenfionem

prfupponunt, ut figur,
a.

eft

pro re corpore ufurpatur.

VII.

3o

nomen

qum

fits,

mots

localis, c^c,

56.

2i

219

OEuVRES DE DESCAfiTES.

102

An

vocatur Corpus.

qu vocatur Mens
erit

ver una

eadem

^*^

1S0-18:.

fubftantia

fit,

Corpus, an diue diverl, poftea

^^

inquirendum.

quam fumme perfeclam

Suhftantia,

VIII.

ligimus,

&

qu

in

qnem defedum

nihil plane

concipimus quod

five perfectionis

Deux vocatur.
IX. Cum quid dicimus
conceptu, contineri, idem

elle intelali-

limitationem invol-

vat,

re

verum

elle, five

in alicujus rei natur, live


ell

ac

li

diceremus

id

de e

de ipf poffe affirmari.

,0

X. Duc fubftanti realiter diftingui dicuntur,

unaquque ex

ipiis

cm

abfque ali poteft exillere.

P0STULAT.\.

220
II

Peto, PRIMO, ut ledores advenant,

qum

dbiles fint

rationes, ob quas fenfibus fuis hactenus crediderunt,

15

omnia judicia qu illis fuperidque tam diu & tam fpe apud le
llruxerunt
revolvant, ut tandem confuetudinem acquirant non
amplis iplis nimim lidendi. Hoc enimnecelTe judico
ad certitudinem rerum Metaphylicarum percipiendam.

20

& qum

incerta fint
;

mentem propriam, cunc-

Secundo, ut confiderent

taque ejus attributa, de quibus deprehendent fe dubitare non polTe, quamvis omnia, quse a lenlibus fuis

unquam

acceperunt, falfa

elle

illam confiderare defiftant,

piendi

c^

fupponant; nec prius

qum ipfam

clare perci-

rbus omnibus corporels cognitu faciliorem

credendi ufum libi compararint.


Tertio, ut propofitiones per
fe invenient,

quales funt

fe

notas, quas apud

Quod idem

non pojjit

ejjc

25

&

fiinul

non
I

uUius

Responsiones.

Secund.;

i8i-i82.

rci,

&

qudd nihil nequeat ejfe caufa efficicns


fimiles, diligenter expendant, atque ita
elfe;

perfpicuitatem intelleds

quam lenfuum
5

i6^

vifa

fibi

a natur inditam, fed

quammaxime

obfcurare, piiram atque ab

ipfis

turbare Iblent

liberatam exerceant.

enim ratione lequentium Axiomatum

Hac

221

veritas

ipfis facile innotefcet.

QiARTo, ut examinent ideas naturarum, in quibus


multorum fimul attributorum complexio continetur,
10

qualis ell natura trianguli, natura quadrati, vel alteriusfigurae; itemque natura Mentis, natura Corporis,

& lupra omnes natura


Advertantque

illa

pimus,Yere de
i5

fumme

Dei, five entis

omnia. quse in

contineri perci-

iis

ipfis polie affirmari.

Ut, quia in natura

Trianguli continetur ejus trs angulos sequales elfe

& in natur

duobus redis,

Corporis, five

continetur divifibilitas (nullam enim

20

rei extenfe,

rem extenfam

tam exiguam concipimus, quin illam faltem cogitatione dividere poffimus), verum efl dicere omnis
Trianguli trs angulos cequales efle duobus rectis, &
omne Corpus effe divilibile.
QuiNTo, ut diu

multumque

in

natura entis

fumme

contempland immorentur & inter caetera


confiderent, in aliarum quidem omnium naturarum
ideis exilientiam poffibilem, in Dei autem ide non

perfecti

2 5

perfecli.

poffbilem tantm, fed

Ex hoc enim folo,

Deum

exiftere

&

au second

tirasse.

dit.),

contineri.

abfque ullo difcurfu, cognofcent

eritque

i3-i4 Advertantque...
mari, manque [i"

omnin neceflariam
ipfis

affir-

ajout

22 Dans

un

non minus per


second tirage,

mencc

la

l'alina

fe

notum,

page

222 corn-

Quinto.

..

222

CEuvRES DE Descartes.

164

182-184.

qum numerum binarium efTe parem, vel ternarium


imparem, & fimilia. NonnuUa cnim quibufdam per fe
nota funt, qu ab aliis non nifi per dilcurliim in|

telliguntur.

Sexto, ut, perpendendo exempla


diftincl perceptionis,

itemque

omnia

&

obfciirae

&

clarai

contufe,

Meditationibus meis recenfui, ea quce clare

qiice in

cognofcuntur ab obfcuris diftinguere affuefcant; hoc


enim facilius exemplis qum regulis addifcitur, &
puto me ibi omnia hujus rei exempla vel explicuiffe,
vel faltem

utcumque

223

in

iis

10

attigiffe.

Septimo denique, ut, advertentes nullam

quam

fe

un-

perceperunt falfitatem de-

quae clare

prehendiiTe, nulllamque e contra veritatem in obfcure

tantm comprehenfis
a ratione plane

elle

nifi

cafu reperiffe, confiderent

i5

alienum, propter fola ienluum

prjudicia, vel propter hypothefes in quibus aliquid


ignoti contineatur, ea, qune a puro intellectu clare

e^

dubium revocare. Ita enim


fequentia Axiomata pro veris & indubitatis

diflinde percipiuntur, in
facile

admittent. QjLianquam fane pleraque ex

melius explicari,

lK:

inftar

Axiomatum proponi

iis

20

potuilent

Theorematum potius qum

debuillent,

li

accuratior elfe vo-

luiffem.

Axiomata

2 5

SIVE

Communes Notiones.
I.

fit

Nulla res

exiflit

caufa cur exiftat.

de qu non

polit

Hoc enim de

quri qu?enam

ipfo

Deo

queeri

Secund.; Responsiones.

i84-i85.

non qud

potelt,

indigeat

uU cauf

quia ipfa ejus naturse immenfitas

i6^

ut exiftat, fed

caufa

eft

five ratio,

quam nuU cauf indiget ad exiftendum.


Tempus preefens a proxime prsecedenti non

propter

224

II.
5

pendet, ideoque non minor caufa requiritur ad rem

confervandam, qum ad ipfam primm producendam.


III. NuIIa res, nec ulla rei perfeclio aclu exiftens,
poteft habere nihil, five

fu
10

rem non exiftentem, pro cauf

exiftentice.

IV.

qu

Qiiidquid

re, eft

efl realitatis five

perfedionis in

formaliter vel eminenter in prima

&

ali-

adse-

quat ejus cauf.


V.

i5

20

Unde etiam

fequitur,

realitatem

objeclivam

idearum noflrarum requirere caufam, in qu eadem


ipfa realitas, non tantm objedive, fed formaliter vel
emi|nenter, contineatur. Notandumque hoc axioma
tam necelTario eile admittendum, ut ab ipfo uno
omnium rerum, tam fenfibilium qum infenlibilium,
cognitio dependeat.Unde enim fcimus,exempli cauf,
clum exiftere ? An quia illud videmus ? At ifla viiio
nientem non attingit, nifi quatenus idea eft idea,
inquam, menti ipfi inhcerens, non autem imago in
phantafi depicta. Nec ob hanc ideam poiumus judicare clum exiftere, nifi quia omnis idea caufam fucC
realitatis objedivse habere dbet realiter exiftentem
quam caufam judicamus effe ipfum clum, & ftc de
:

25

CcCteris.

VI.

nam
3o

vel

Sunt

diverft

gradus

realitatis,

fubftantia plus habet realitatis,

modus;

etiam plus

&

fubftantia infinita,

five

qum

entitatis;

accidens

qum finita. Ideoque

eft realitatis objective in

ide fubftantia^,

225

uvres

i66

qum

&

accidentis;

de Descartes.

183-186.

in ide lubfl;anti?e infinitte,

qum

in ide finitse.

Rei cogitantis voluntas fertur, voluntarie qiii-

VII.

dem &

libre fhoc

nihilominus

enim

eft

fi

Qiiod poteil

difiicilius. potell

Majus

IX.

qum

eft

attributa

tem majus
diclum

efi;

'

fibi

clare cogni-

norit aliquas perfediones quibus ca-

reat, fibi ftatini iplas dabit,

226

bonum

infallibiliter, in

tum ideoque,
VIII.

de effenti volimtatis),fed

fint in

fi

efficere id

etiam efficere

fu poteftate.

quod majus efi;


id quod minus.
|

creare vel confervare


five

fubftantiam

10

non auqum confervare, ut jam

proprietates fubftantise

idem creare,

five

eft.

X. In omnis rei ide

five

conceptu continetur

quia nihil polTumus concipere

ftentia,

exiftentis

nempe continetur

contingens in conceptu

perfeda

in

nifi

exi-

fub ratione

i5

exiftentia pofi!ibilis five

rei limitat?e. fed necelTaria ^^

conceptu entis fumme

PROPOSITIO
BEI EXISTENT1 EX SOLA EJUS

perfecli.

I.

NATURE CONSIDERATIONE

20

COGNOSCITUR.
Demonjratio.

Idem

eft

dicere aliquid in rei alicujus natur five

conceptu contineri, ac dicere idipfum de e re efie


verum (per def. 9,. Atqui exiftentia necefaria in
ig Prima.
a.

Voir

t.

V,

p.

154.

25

Secund.e Responsiones.

186-187.

Dei conceptu continetur

io\ Ergo veriim

de Deo dicere, neceirariam exiftentiam

efl

five

ipfum

in

eo

eft

fyllog-ifmus, de

objeclionem fextam

quo jam fupra

ejufque conclulio per

''

effe poteft iis qui a prsejudiciis funt liberi, ut

poftulato quinto

eft

effe,

22?

exiflere.

Atque hic
5

per axio.

16 /

fed quia

tam perfpicacitatem pervenire,

non
aliis

facile eft

fe

ad

nota

diclum
ad tan-

modis idem quse-

remus.

Propositio

10

II.

QUOD EJUS IDEA SIT


NOBIS, A POSTERIORI DEMONSTRATUR.

DEI EXISTENTIA EX EO SOLO

IN

Dcmonflratio.
Realitas objectiva cujullibet ex noftris ideis requii5

qu eadem

ciaufam, in

rit

ipfa realitas,

non tantm

objective, fed formaliter vel eminenter, contineatur

(per ax.

&

8),

Habemus autem ideam Dei

^-).

(per def.

hujufque ide realitas objectiva nec formaliter

nec eminenter in nobis continetur (per ax.


20

in ullo alio

6),

prcCterqum in ipfo Deo poteft conti|neri

(per def. 8). Ergo hcec idea Dei, quse in nobis


requirit

nec

Deum

pro cauf, Deufque proinde

eft,

exiftit (per

ax. ^).|
2
2''

eo]

Deo

(/''''

dit.

dit.K

a.

Page 149,

1.

22.

Apres

cxillere,

non

la ligne

'/"'

et

228

OEuvREs DE Descartes.

i68

Propositio
DEI EXISTENTIA
IPSI

iss-iSg.

III.

DEMONSTRATUR ETIAM EX E0 QUOD NOS

HABENTES EJUS IDEAM EXISTAMUS.


Deinonflratio.

vim haberem me ipfum confervandi, tanto magis


haberem etiam vim mihi dandi periectiones qu mihi
illae enim funt tantm attridfunt (per ax. 8 & 9)
buta fublhmti, ego autem fum fubftantia. Sed non
habeo vim mihi dandi iilas perfediones alioqui enim
jam ipfas haberem (per ax. 7). Ergo non habeo vim
Si

meipfum confervandi.
Deinde, non poiTum

me

diu exiflo, five a


229

five

exiflere,

iplo,

quin conlerver quan-

fiquidem habeam iflam vim,

qui illam habel (per ax.

ab alio

lo

&

2).

Atqui

exifto,

& tamen non habeo vim meipfum

ut jam jam probatum

eft.

Ergo ab

confervandi,

i5

alio confervor.

quo confervor, habet in fe formaliter vel eminenter id omne quod in me efl; (per ax.
4). In me autem eft perceptio multarum perfedioPreeterea, ille a

num qucC mihi dfunt, fnnulque ides


2 & 8j. Ergo efl etiam in illo, a quo
rumdem perfeclionum perceptio.

Dei

(per def.

conlervor, ea-

idem non poteft habere perceptionem


ullarum perfedionum qu ipfi defmt, five quas in fe
non habeat formaliter vel eminenter (per ax. 7). Cm
enim habeat vim me confervandi, ut jam didum eft,
tanto magis haberet vim fibi ipfas dandi, li deellent,
Denique,

[G

Non

la

20

ille

liizitc

::''
[

dit.).

25

Secundo Responsiones.

iSg-igo.

&

(per ax. 8

169

Habet autem perceptionem earum

9).

omnium quas mihi deelTe, atque in folo Deo effe polie


concipio, ut mox probatum elt. Ergo illas formaliter
vel

eminenter in

fe habet,

atque

ita eft

Deus.

COROLLARIUM.

230

CREAVIT DEUS CLUM ET TERRAM, ET OMNIA QU^ IN


Eis sunt; INSUPERQUE POTEST EFFICERE ID OMNE QUOD
CLARE PERCIPIMUS, PROUT IDIPSUM PERCIPIMUS.
Demonjraio
10

H?ec omnia clare fequuntur ex prsecedenti propofitione. In ipf

Deum

enim

exiflere ex eo

probatum

eft,

qud debeat aliquis exiftere, in quo formaliter vel eminenter fmt omnes perlediones, quarum idea aliqua eft
in nobis. Eft autem in- nobis idea tantse alicujus potenti, ut ab illo folo, in quo ipfa eft, clum & terra, &c.
I

i5

&

creata fmt,

etiam omnia, qu?e a

alia

intelliguntur, ab

eodem

feri poflnt.

me

ut poffibilia

Ergo limul

cum

Dei exiftenti hcec etiam omnia de ipfo probata funt.

Propositio IV.

23i

MENS ET CORPUS REALITER DISTINGUUNTUR.

20

Demonjraio.

Quidquid clare percipimus, a Deo


illud

prout
percipimus (per coroll. prcedens). Sed clare

7 Eis] iLi.is

[i"

rVRKS.

II.

dit.).

23 pnccedens]

fieri poteft,

pr;\iced. [Ibid.].

22

OEuvRES DE Descartes.

I70

190-101.

percipimus mentem, hoc c, luhflantiam cogitantem, abfque corpore. hoc ell, abfque fubflanti aliqu
extenf (per poft.

2)

&

verf corpus ablque

vice

omnes conccdunty. Ergo, faltem per


divinam potentiam, mens elle potefl: fine corpore,
mente

(ut facile

^.^

corpus

fine

mente.

Jam ver
ali, realiter

&

232

lubfianti,

qu eue

diflinguuntur 'per

corpus funt fubftantiee (per

abfque ali

efife

poiTunt (ut

pollunt una abTque

def. 10

def.

5,

&

Atqui mens
7),qu2e

mox probatum

eft).

una
Ergo

mens ^ corpus realiter diflinguuntur.


Notandumque me hc ufum elfe divin potenti
pro medio, non qud extraordinari aliqu vi opus
fit ad mentem a corpore feparandam, fed quia, cm
de folo Deo in prsecedentibus egerim, non aliud habui quo uti polem. Nec refert a qu potenti du?e res

10

feparentur, ut ipfas realiter dillinclas elle cognof-

camus.

>5

I'

OBJECTIONES TERTL^

233

CUM RESPONSIONIBUS AUTHORIS.


OBJECTIO PRIMA.
Sais con/Jjt ex
5

nullum

qii dicta funt in lue Mcditatione,

'x

quo fotnnia noftra a vigili

cjfc Az<-r,z'.oy,

Jone ver dignofcantur ;


vigilantes

& fentientes

cxtei'nis inhrentia,

&

&

proptcrea phantafmata.

Ad Meditationem
Primam.

fen-

qu

De
in

ejje

talia objecla

externa oninino exijere. Ideoque fi fenfus noftros fine ali


lo

ratiocinationc fcquamiir, mrito dubitabimus an aliquid


exijat, necne.

Veritatem crgo

hiiju.s

Meditatwnis agnof-

cimus. Sed quoniam de eddeni mcertitudinc jenjibilium


difputavit Plato

&

antiquoriim Philofophonun,

alii

viilgo obfervatur difficultas


i5

&

dignofcendi vigiliam ab in-

fomniis, nolim excellentijjimum authorem novarum fpeculationiun

illa

refera publicare.

Responsio.
I

Dubitandi rationes, qus; hc a Philofopho admttuntur ut verse, non a

2o

me

tanquam verilimiles
fuere propofitce; iilque iiius fum, non ut pro novis
venditarem, fed partim ut ledorum animos praeparaniii

4 Ad Meditationem Primam omis i"


<

a.

Voir

t.

III, p. 36o,

1.

19.

cdit.

qu

pojjunt.

habemiis. non elfe accidcntia ohjeclis

neque argumento

lis

dubiiim revocari

234

OEuvRES DE Descartes.

172

rem ad

193-194.

confiderandas, illafque a

res intelleduales

corporels diftinguendas, ad qiiod omnino neceffarije

mihl videntiir; partim ut ad ipfas in fequentibus Meditationibus refponderem

235

&

partim etiam ut often-

derem qum firmc-e fint veritates quas poftea propono,


quandoquidem ah illis Metaphyficis dubitationibus
labefadari non poffunt. Itaque nuliam ex earum refed non puto me magis
cenfione laudem qu?efivi

ipfas omittere potuil'e,

qum

medicinte fcriptor morbi

defcriptionem, cujus curandi

OBJECTIO

Sum

Ad Meditationem

De

'
.

natiira mentis

res cogitans''

phantafma habeo,'

-^

qud

-'

hiimana:

rele.

vult docere.

10

IL

Nam

ex co qudd cogito, fivc

fivc Jfomnians, collio-itur


five visiilcins,
> J
o
o
'

fiim cogitaus

cogitans.

Ex

idem enim fignificant cogito

eo qiiod

fum

quia id quod cogitt non


eft,

mens, animus,

Non cnim

& lum

Ego fum,
Sed ubi fubjungit, hoc

i5

cogitans, fequitur,

eft nihil.

intelleclus, ratio

*",

oritiir diibitatio.

vidctur recla argumcntatio, dicere

ego fum

fum cogitatio neqiie ego fum intelligens, ei-go fum intelled:us. AKun eodem modo poffcni
dicere fum ambulans, e?-go fum amhulatio. Sumit ergo

cogitans, cro-o

236

methodum

20

D. Cartefius idem
nem, qii

ejjc

rem intelligentem,

ej alus intelligentis, vel faltem

intelligente??!,

& intellcclum,

qui

ejl

&

intelleclio-

idem

ej]e

rem

potentia i?itelhge?Uis.

0?nnes ta?nen Philo/ophi di/inguunt fubjelu??? a fuis


facultatibus
a.

b.

&

Page 27, 1. i3.


Ib\ 1. 13-14.

aclibus.

hoc

e/,

a fuis proprietatibus

&

25

Objegtiones

194-196-

ejfentiis

aliud cnim

ijj

Terti.;.

ens^aliud

c/ ipfiim

eft ejus effentia

poteft ergo efjc ut res cogitansjit fubjeclum mentis,


vel intellecls, ideoque

ni.s\

corporeum aliquid:

trarium fwnitur, non probatur ;


5

eft

tamen hc

ratio-

ciijus conillalio fun-

danicntum conclujionis, quamvideturvellc D. C.Jabilire.


Ibidem, novi

novi

me

ego qiiem

exiftere, quccro quis fim

certiffimum

hujus

ell

tiam non pendere ab

fie

iis qiise

prsecife

fumpti noti-

nondum

exiftere

novi".

CertiJ/imum cfnotitiam hujus propojitionis, egoexifto,


10

pendere ab hac, ego cogito, ut rele


unde nohis

ego cogito

eft notitia hujus,

qum ab

alio

Sed

Certe non ab

qudd non poffumus concipere alum

hoc,

quem\cumquc fine

ipfe nos docuit.

j'ubjeclofuo, veluti faltarefine faltante,

fcire fine fcienle, cogitare fne cogitante.


i5

Atque hinc

rem cogitantem

videtuj' fequi,

corpo-

efte

reum quid; fubjela enim omnium acliium videnlur mtel-

folummodo fub

ligi

rationc cojpore,

materi, ut ofiendit ipje


tt is colore, duritie,

20

figura,

tamen /emper eadem


tionibus fubjecla.

pof

res,

in

&

hoc

aliam cogitationem

exemplo cer^\ qu, mu-

eadem materia

coUigitur

me

tt

muta-

cogitare per

quamvis cnim aliquis cogitare potej

[qu cogitatio nihil aliud

fe cogitaffe

ratione

cteris adibus, intelligitur

ej

Non autem

fve fub

e/l

qum memi-

fient

tamen omnino ef impoffibile cogitare fe cogitare,


ncc /cire je fcire. E/fet enim interrogatio infini ta :

unde

jeis le /cire, te /'cire, te

nijfc),
2 5

Quoniam

fcire?

igilur nolitia hujus propoftionis,

pcndct a notitia hujus, ego cogito;

&

ego

exifto,

notitia hujus, c\ eo

qud non po/Jumus /'eparare cogitationem a materia cogiu.

b.

Page 27,
Page 3o,

1.
1.

28, p. 28,
8.

1.

2.

237

OEuvREs DE Descartes.

174
238

196-.97.

Unie, viJclur infcrcndum polius rein cogitanlcm

cjjc

ma-

Icrialcin quain iinmalcrialcm.

Responsio.

dixi hoc cj mens, animus. inlelleeliis, ratio, &c.,

Ubi

non

intellexi per

ifl:a

nomina

fol as facultates,

iaciiltate cogitandi prreditas, ut

intelligitur ab

omnibus,

&

fed res

per duo priora vulgo

per duo pofteriora fr-

quenter; hocque tam exprefle, totque in locis explicui, ut nullus videatur fuifle dubitandi locus.

Neque
tionem
ipla;

ambulationem & cogitaquia ambulatio fumi tantm folet pro aclione


hc eft paritas inter

10

cogitatio interdum pro actione, interdum pro

facultate,

interdum pro

rc in

qu

efl facultas.

Nec dico idem elle rem intelligentem c^ intelleclionem, nec quidem rem intelligentem & intelledum, fi
fumatur intelleclus pro facultate, fed tantm quando
fumitur pro re ipf qute intelligit. Fateor autem ultro
me ad rem, five fubftantiam, quamvolebam exuere omnibus iis quce ad ipfam non pertijnent, fignificandam,

i5

239

ufum

fuile verbis

quammaxime

potui abilradis, ut

contra hic Philofophus utitur vocibus


concretis,

nempe fubjeeli,

materi,

20

quammaxime

& co?-pon's,

ad iftam

rem cogitantem fignificandam, ne patiatur ipfam a


corpore

divelli.

Nec vereor ne

cui videatur ide ejus

modus plura

fimul conjungendi aptior ad veritatem inveniendam,

qum meus, quo fmgula quammaxime polTum


guo. Sed omittamus verba, loquamur dere.

diftin-

25

Ob.if.ctiones Terti.e.

197- "js

i-c

Potej. inquit, effc ut rcs cogita us /il

quid

cujus contrarium

fumitu'r,

ufque ad fextam Meditationem in qu probatur.


Deinde rele dicit nos non pojjc concipere acliiin ullum
fine fubjeclo fiio^^ ut cogitationem fine re cogitante,
ratione,

&

contra

omnem

ell nihil.

:
\

20

rein cogitanteni cjje


intel-

fubjianti" (vel etiam,

nempe

ratione materi,

luhet, fub

Metaphylicae),

non autem idcirco fub ratione corporum.


Sed & logici & vulgo omnes dicere folent fubllantias, alias elfe fpirituales, alias corporeas. Nec
aliud probavi exemplo cerse, nili tantm colorem,
duritiem, figuram, non pertinere ad rationem formalem ipfius cerse. Nec etiam de ratione formali
mentis, nec quidem de ratione formali corporis
egi.

ibi

Neque ad rem

pertinet,

unam cogitationem non


cogitationis.
25

omnemque

omnium acluum

fubjecla enini

liguntur quidem fub ratione


fi

Sed ahfque ull

loquendi ufum

logicam, addit, hinc vidcri fcqui

corporeum quid

i5

eo ufiis fiim

fed plane indeterminatum reliqui.

quia id quod cogitt non

10

modo

ali~

Imo

non probatur'\

contrarium non alTumpli, nec ullo


pro fundamento

corporeum

Qiiis

quod

hic Philofophus dicat

polfe elle fubjeclum alterius

enim unquam,

preter iplum,

hoc

rem ipfam paucis explicem, certum elt


cogitationem non polfe elfe fine re cogitante, nec
omnino ullum adum, five ullum accidens, fine fubfinxit? Sed, ut

22

h\c apr'cs Philofophus

b.

Page 173, 1. 2-4.


Ib\ 1. 12-1 3.

c.

//'.,

a.

1.

i5-iS.

<

i"

d'il.).

dicat^ ait

/'/:'.).

240

OEuvRES DE Descartes.

1/6
/

Cm

autem ipfam fiibftantiam non


immdiate per ipfam cognofcamus, fed per hoc tantm
qud fit fubjediim quorundam aduum, valde rationi
confentaneum eft, ^^ ufiis jubct. ut illas fubllantias,
qiias agnofcimus elle fubjeda plane diverforum acftanti cui infit.

241

198-199.

tiium live accidentium, diverfis nominibtis appelle-

mus, atque ut poftea, utrum

unam & eandem

illa

diverfa

nomina

ras

examinemus.
Sunt autem adus quidam, quos vocamus corporcos,
motus, l^ alia omnia quee
ut magnitudino, figura,
abfque locali extenfione cogitari non polunt atque
fubrtantiam, cui illi infunt, vocamus corpus nec fingi
potell alia effe lubftantia qu lit fubjedum figurse,
alia qu lit fubjedum mots localis l^c, quia omnes
illi acl:us conveniunt fub un communi ratione extenfionis. Sunt deinde alii attiis, quos vocamus cogitt ivos,
diverlas vel

gnificent,

10

ut intelligere, velle,imaginari, fentire &c., qui

fub ratione

communi

omnes

cogitationis, five perceptionis,

confcientice, conveniunt;

five

i5

atque fubflantiam cui

infunt, dicimus elle rem cogitantem, five juentcm, five

modo ne ipfam cum fuban-

quovis nomine,

alio

corpore confundamus, quoniam aclus cogitativi


nullam cum adibus corporels habent affinitatem, &

ti

242

communis, toto
gnre diftert ab extenfione, qu ei\ ratio communis
aliorum. Poftquam ver duos dillindos conceptus
iflarum duarum fubftantiarum formavimus, facile efl;,
ex didis in fext Meditatione, cognofcere an una &
eadem lint. an diverf?e.

[cogitatio,

Aprs

ddit.i.

qucT

infit,

8 Aprs

ell;

20

iplarum

la ligne

(/"'

examinemus,

ratio

mme remarque.

26 Aprs

aliorum. m!e remarque.

23

Objectiones

OBJECTIO

i-j

Terti.:.

in.

Quid ergo efl:,quod a mecogitatione dillinguatur


Quid, quod a me ipfo feparatum dici poteft'' ?
Forte refpondebit
5

aliqiiis

huic quce/ioni

tationc diflinguor ipfe ego qui cogito

tante.
ligit,

lo

qiio (^ut

ante dicliim

me

cogi-

a me, non fcq^a-

cogitationcm, eo

enm qui

effe

m modum

intelleclum, rccideinus

la/Iicuni. Inelleclus intelligit.

& per

dijinguitur faltatw a jal-

eft)

Qiid fi D. C. o/endcril idem

&

&

meam

ratatn quidem, fed diverfani effe

modo,

intcl-

loquendi Scho-

rifus videt,

volunta.s vult,

analogiam optimam, ambulatio, vel faltem facultas

ambulandi, amhuLihit.

& perfpicuiate

Qu

om'nia ohfcura. impropria,

johl Domini Des Cartes indignijjhna.

Responsio.
i5

Non nego me. qui


tione, ut rem a modo
a

me

me

cogito, diflingui a
;

fed ubi qu?ero, quid ergo

cogitatione di/hnguatur.

gitandi modis ibi recenlltis,

hoc intelligo de

non de me

cogitaeft

quod

variis co-

fubftanti;

l^

ubi addo, quid, quod\j meipfo feparatum dici po[fit, figni20

fico

tantm

illos

omnes cogitandi modos mihi

nec video quid hc dubii vel obfcuritatis

OBJECTIO

a.

b.

Page 20,
Page 3i,

fit

I.
1.

rvRrs.

haec cera, fed fol

fingi polit.

me

ne imaginari qui-

mente concipere^\

3-4.

16-18.
II.

Descanes

IV.

Supcreft igitur ut concedam,

dem quid

inelTe

avait ccr'n -percipere.


23

243

OEUVRF.S DE DeSCARTES.

178

inuginan, hoc

DiJJcrciiliJ iiugita e/I intcr

&

aliqiiain hahcre,

244

cxphcuit

lion

qiioqiic

mcnlc concipcre, hoc

ahqnam

colUgcrc rem

nobis

cjjc,

D.

qiio

in

Peripatetici dociicnint

jali.s

cfh idcain

raliocinaudo

c/I,

rem aliquam

vcl

C.

201-202.

Scd

exi/Icre.

Vccrcs

dijfcriint.

non

clarc

percipi

liibjantiam fcnjibiis. /cd colligi ralionibus.

Quid jam

dicimii.s,

qiim copulaiio

&

fi

for le raliocinatio nihil aliud fit

concalhenatio noininuin five appcUatio-

num, per vcrbum hoc

cil

iindc

colhgimus ratione nihil

omnino de nalur rerum, /ed de

eariiiu appcllationibus,

nimiruju utriim copulemus rerum

nomma /ecundm p>acla

[qu arbilrio no/fro fecimus circa

ip farum Jignificationes)

vcl non. Si hoc

fit,

bit a nominibiis,

forte, fcnt /entio,

mens

iiihil

fient effe polejl, ratiocinatio

nomma

ab imaginalione,

&

depende-

imaginatio

ab organoriim corporeorum moin,

aliud enl

praUerquam malus

lo

& fie

i5

partibus qui-

bujdam corpons organici.

Responsio.

DifFerentiam inter imaginationcm

conceptum

245

& pur

mentis

exemple enumerans
qunam lint in ccr qiuc imaginamur, ^K: qurenam
quce lol mente concipimus fed & alibi cxplicui quo
pacto unam l^ eandem rem, puta pentagonum, aliter
intelligamus, & aliter imaginemur. Elt autem in ratiocinatione copulatio, non nominum, fed rerum nominibus lignificatarum mirorque alicui contrarium venirc pole in mentem. Qiiis enim duhitat quin Gallus
hic cxplicui, ut in

20

Dicinuis" dicemus (i"cdil. mieux).

ligne

^/'

dil.

1.

27 Apres iiicntcm,

tWa

25

Ob.iectiones Tertl;.

202-20^.

& Germanus eadem


cm

tiocinari,

plane iifdem de rbus polllnt ra-

tameii verba concipiant plane diverfa

nunquid Philofophus feipfum condemnat, cm

Et

loqiiitur de pactis quae arbitrio noftro


5

179

verborum

iignificationes

fecimus circa

enim admittit aliquid

Si

non vult ratiocinationes noftras elle de hoc aliquid quod fignificatur, potis
qum de folis verbis ? Ac certe eodem jure quo concludit mentem elle motum, polTet etiam concludere

verbis fignificari, quare

terram

10

effe

crelum, vel quidquid aliud

placuerit.

ipfi

Qiidam ex

OBJECTIO

246

V.

his (fcilicet cos;ilationihus hinuanis) tan-

quam rerum imagines

lunt, quibus lolis proprie

Ad Meditationem

con-

^^

nomen, ut cm hominem, vel Chimseram,


vel Clum, vel Angelum, vel Deum cogito'\
Cm hominem cogito, agnofco ideam, Jivc imagincm

venit idea:
i5

& colore,

cojijitutam ex figura

hominis fiimilitudo, vel non. Similiter cm cogito c-

fit

lum.
20

Cum Chimram

cogito, agnofco ideam, five imagi-

ncm, de qud pofi'um dubitare an


animalis, non exifientis, fied

quod

fit fiimilitudo alicujus

exifiere pofiit, vel exti-

tempore, vel non.

terit alio

Cterum

2 5

de qud po[j'um dubitare an

cogitanti

Angelum

ohverfiatur

animo

ali-

quando imago flamm, aliquando puelli fiormofi alali, de


qucertus mihivideor cfife, quod non habet fiimilitudinem
Angeli
8
a.

ncque ergo
\

Ac manque
Page

87,

1.

(/"
3-6.

cfife

dit.).

eam An\geli ideam. Sed credens


26 credensj

lire

crcdcntes

247

d,,

i^o

OEuvRES DE Descartes.

ejje crcaliirai; aliqua.s

Dca

204-203.

viini/Irantcs, invifibiles,

&

im-

matcnales, rci credit rcl fuppofil nomen imponimus


Angcluiii,

cm tamcn

fit compofila ex idcis

Eodein modo ad

idea,

rcrum

fub

qiid

Angehun imaginor,

vifibilium.

nojiien vcnei-andiiin Dci,

nullam Dci

Jiabemus imagincm, five ideam; ideoque prohibemur Deum

fub imagine

adoi'are, ne illum, qui inconceptibilis ef,

v'i-

deamiir nobis concipere.

Videtur crgo nullam

cffc in

nobis

&

cxcus natus, fpius igni admotus,


agnofcit

aliquid,

elfe

a quo

Dci ideam. Sed ficut


fentiens fe calere,

calefacus

e/,

10

audienfque

ignem exifere. nec tamen


ignis ft cognofcit, rcl ullam om-

illud appellaj-i ignem, concludit

quahs figiir aut

coloris

nino ignis ideam, rcl imaginem animo obveifantem habet;

homo cognofccns dcberc efe caiifam aliquam /uarum imaginum rcl idcarum, & caiif illius aliam caujain
itaquc

248

pnorcni,

& fc

continuo, deduci tur tandem

i5

adfnem,five

fuppoftionem alicujus caufx xtern, qu, quia nunqiiam


cpit efe, caujam fc habcre priorem non polc/l
rio aliquid tei-num exifere concludit.

ullam

liabct,

quam pofit

fed rem crcdi\tam

rcl

nece/jd-

Nec tamen ideam

dicere efe ideani j.'tcrni

20

illius,

agnitam nominat, firc appcllat

Deum.

Jam quoniam
Dci

ex poftione hac,

qud habemus ideam

anima nofrd, procedit D. C. ad probationem liujus


Theorematis, qud Deus [id ef fumme potens, fapiens,
mundi Creator) exifat, oportuit illam ideam Dei mclius
in

explicare,

&

non modo indc deduccre ipfus exifentiam,

fed ctiam mundi creationem.


14 Afv'es habet, la ligue

(/"' et 2^ dit.).

25

Objectiones Terti.e.

2o5-2o6.

i8i

Responsio.

Hic nomine ide vult tantm

intelligi

imagines

rerum materialium in phantaii corpore depictas;


quo pofito facile illi efl probare, nullam Angeli nec
Dei propriam ideam eue polie. Atqui ego paflim
ubiqiie, ac praecipue hoc ipfo in loco, oftendo me
nomen ideae fumere pro omni eo quod immdiate a
mente percipitur, adeo ut, cm volo & timeo, quia

249

me vclle ^^ timere, ipfa volitio & timor


me numerentur. Ufufque fum hoc no-

fimul percipio
lo

inter ideas a

mine, quia jam tritum erat a Philolophis ad formas

perceptionum mentis divin^e fignificandas, quamvis


nullam in Deo phantafiam agnofcamus; ^t nuUum aptius habebam. Satis autem puto me explicuille ideam
Dei pro iis qui ad meum fenfum volunt attendere fed
pro iis qui mea verba malunt aliter qum ego intelligere, nunquam polfem fatis. Quoddenique hcadditur
;

de mundi creatione, plane

efl

OBJECTIO
20

Alice

VI.

ver (cogitationes) alias quafdam prceterea for-

mas habent,

cm

a quseftione alienum.

ut

cm

volo,

cm

timeo,

cm

affirmo,

nego, femper quidem aliquam rem ut fubjecl:um

me?e cogitationis apprehendo. Sed aliquid etiam amplis


25

quam

plector,

&

iilius rei

ex his

fimilitudinem cogitatione com-

alise

voluntates

autem judicia appellantur'\


22 aliquam
a.

Page

?7,

aliam
1.

6-12.

(/"' et

-j'

dil.).

five

aftedus,

aliae

150

OEuvRESDE Descartes.

i8i

Cjji qiiis vuh, vel timet,

&

qiiam timct,

::o6-

207.

habet qiiidcm imaginem rei

mil; fed

alionis quant

qiiid

amplis vo-

lens vcl liincns cogitatione complcclilur, 7ion cxplicatur.

Efi

quidcm timor fit

Icjl ejjc

enim

leonis,

qnam quis timct. Quid


aliiid, qum idca irruentis

qiiam cogilatio rci

alla,

timor irruentis leonis

cj

&

non video quo modo po-

cogitalio,

cjfctlus [qiicm talis idca

gcncrat

in corde)

quo

motum animalcm illum,quem vocamus


fugam ? Jam motus hic fug non cJ cogitatio ; quare remanct, non effc in timorc\aliam cogitationem prter illam qu
timens inducilur ad

confijlit in

10

Jimilitudinc rci. Idem dici poffct de voluntate.

Prxterca affirmatio

&

negatio non

/unt fine voce

&

appcllationibus, ita ul animania bruta non poj/int affir-

marc neque negarc, ne cogitatione quidem, ideoque nequc


judicarc; altamen cogitatio fimilis potcji
251

(S

bejli.

Nam,

effe

homine

in

hominem\currcre, non

ciim affirmamus

habemus aliam cogitationem ab e quam habet canis


dens currenlem
tio vel

dominum fuum

i5

vi-

nihil igitur addit affirma-

negatio cogitationibus fimplicibus, nij forte cogi-

tationem qudd nomina, ex quibus confit affiirmalio, fuit

nomina ejufdem rei


cogitatione plus

militudinem

in

quam

20

affirmante; quod non ef complecli


rei

fimilitudinem, fed eandem fi-

bis.

Responsio.

Per

fe

notum

efl:

aliud elle videre

leonem

26-27

'V^^ elle'

(/" dit.].

fimiil

qum tantm illum videre item aliud


hominem currentem, quam libi ipfi affir-

illiim timere,

elle videre

&

qud

aliud

eft

(/"

dit.^.

27

fibi ipli

manque

23

Objectiones Terti.e.

207-209.

mare

illum videre,

fe

quod

i8?

fine voce.

fit

Nihilque hc

animadverto quod egeat relponfione.

OBJECTIO

VII.

Supereft ut examinem. qu ratione ideam iflam a


5

Deo

accepi; neque

quam

enim illam fenfibus

haufi; nec un-

expeclanti mihi advenit, ut folent rerum fenfi-

bilium ide,

cm

ipfae res

externis fen'fuum organis

me

occurrunt, vel occurrere videntur; nec etiam a


effitta eft,
10

nam

nihil

ab e detrahere, nihil

illi

fuper-

addere plane polTum; ac proinde fuperell ut mihi


innata,

quemadmodum

etiam mihi

fit

innata idea me

eft

ipfius^
Si non detur Dei idea [nonaiitem probatiir dari), quem-

admodum non dari


1

fitio.

videtur,

tota

hc collabitur difqui-

Prceterea idea me ipfnis mihi oritur

[fi

corpus

meum

fpeclatur) ex vijione (fi anima) nulla ojunino aninuv eft

fed ratione coUigimus effe aliquid internum corpori


humano, quod ei motum impertit animalem, quo fentil &
idea,

movelur; atque hoc quidquideji,fine idea vocamus an imam

Responsio.

20

detur Dei idea fut manifeflum eft illam dari), tota


hsec collabitur objedio. Cmque additur non dari aniSi

ideam, fed ratione

mae

colligi,

idem

ac

fi

dicere-

non dari ejus imaginem in phantaf depiclam,


dari tamen illtid quod ego ideam \ocavi.

tur
25

efb

quod.

Page

manque [i"

Desc.

7 ipfe" illi
a.

voce,

1.

6-14.

dit.).

4 illam"

fed

ipfam (indit.).

252

OEuvRES DE Descartes.

184

253

OBJECTIO

=05.210

VIII.

Aliam ver folis ideam, ex rationibus aftronomicis


defumptam, hoc eft, ex notionihus quihufdam mihi
innatis elicitam-'.
Solis idea iinica uno tcmpore vidctur e[Jc, fivejpcclelur
ociilis,

fivc ratiocinatione intcUigatur e[Je multotics jnajor

Nam

hc altra non cfl idea folis, fed colper argumenta ideam Jolis multotics fore majorcm,

qiim vidctur.
lelio

Ji multo propiiis fpedaretur.

Verm

divcrfis temporibus

pojjunt

cffe folis

tcmpore nudo oculo, alio tuho

ide, ut fi uno

majorem,

Icm fallaccm

optico

vcl

minorem; docent potis ideam fenfibi-

ejje.

Responsio.
dicitiir

dercribitur, eft

25 i
I

Nam

i5

non elle idea folis, & taidiplum quod ego ideam voco.

Hc quoque qiiod

mcn

OB.TECTIO

procul dubio ill

IX.

idecT, qUcT

lubftantiam mihi

exhibent, majiis aliquid funt^ atque, ut ita loc[uar, plus


realitatis

objediv

tantm modos
illa

per

5 Solis

a.

'o

Sed rationes AJlronomi non reddunt ideam

fpecletur.
folis

dircr/a.'

in le continent,

qum

Pai^e 39,

1.

la ligne

22-24.

quac

accidentia reprfentant. Et rurfus

five

quam lummum aliquem Deum,


non

ill

i"

et 2' Jil.

).

a?ternum, in-

20

10-2

Objectiones

M.

i8^

Terti.:.

omnipotentem, rerumque omipfum funt, creatorem intelligo'

finitum, omnifciiim,

nium, qu pr?eter
plus profedo realitatis ohjecliv
pcr quas

ill^e

Notavi

finita; fubflantise

quam

in fe hahet,

exhibentur''.

Dci, ncquc anun, dari ul-

fcepiiis antc, ncqiie

lam idcam; addo jam, ncquc fubjlanti. Suhjlantia cnim


{lit

matcria fuhjccla accidcntibus

qucv cjl

&

miitatio-

nibus) fol ratiocinationc cvincitur, ncc tanicn concipitur,


lo

aiil

quomodo

idcam

iillam

Hoc

fi

vcriiin fit,

dici potcj ideas, qiice fub/lantias mi/ii exhibent,

majiis aliquid

qiim

nobis exhibct.

illas

cffc,

&

plus habcrc realitatis objcclivce,

qiuv inihi exhibent accidcntia ? Prtcrea con-

fideret de\nuo D. C. quid relit diccre plus realitatis.


realitas fufcipit
i5

magis

ali

magis

& minus?

An

Vel fi putat unam rem

rem, conjidcret quomodo hoc pojjit captui

ejfe

cum tant\perfpicuitate explicari, quanta


omni demonjrationc, & quanta ipfe alias ujiis

noftro

exigitur

in

ejl.

Responsio.

Notavi fpius
2o

me nominare

ratione evincitur, ut

lK:

& minus

ita

nempe

qum modus; atque


fubdanticC
25

ii

qu quolibet modo perciquomodo realitas fufcipiat

alia

piuntur. Satifque explicui

plus

ideam, idipfum quod

ut fubflantia

fit

magis res

dentur qualitates reaies, vel

incompletoe, funt magis res

qum modi,

minus qum fubftanti completae; ac denique, fi


detur fubliantia infinita & independens, efl; magis res
qum finita &dependens. Hcecque omnia per fc funt
fed

notilima.
a.

Page 40, 1.
uvres.

2-20.

II.

24

255

OEuvREs de Descartes.

;86

256

OBJECTIO

A.

Itaque fola reilat idea Dei, in qu confiderandum

an aliquid fit qiiod a me ipfo non potuerit proficifci. Dei nomine intelligo fubftantiam quandam infinitam, independentem, fumme intelligentem, fumme
eft,

&

tum ego

tum

omne, fi
quid aliud exftat, eft creatum. Quse fane omnia talia
funt, ut que diligentius atjtendo, tanto minus a me
folo profeda eiTe videanuir; ideoque ex antedidis,
Deum neceirario exirtere, eft concludendum".
Con/derans attributa Dei, ut Dei ideam inde habeapotentem,

&

jHu.s,

ut

a qu

videamus an

in

ipfe,

ill

aliquid

aliud

fit

lo

quod a nobis

non potuerit profci[ci, inrenio, ni fallor, nequc a no-

ipfis

bis proficifci

qu ad nomen Dei

cogitamus, neque

ceffarium ut proficifcantur aliunde

Na?n Dei nomine

ternis.

quam ab

ejfe

ne-

objeclis ex-

'5

intelligo fuhftantiam, hoc ej

per ideam, fed per ratiocint ionem). Infinitam (hoc ejl, qudd non pojjum concipere,
intelligo

ss?

Deuvi

exijlere [non

neque imaginari terminos ejus, five partes extremas, quin


j

adhuc pojfim imaginari ulteriorcs) ex quo fequitur ad


nomen infiniti non oriri ideam infinitatis divin, fed

20

Independentem, hoc
eft, non concipio caufam ex qu Deus oriatur; ex quo
patet me aliam ideam ad nomen independentis non harneorum

bere,

ipfnis finium, five limitum.

prler memoriam mearum idearum incipientium

diverfis temporibus, ideoque dependentium.

Quapropter dicere
23 Aprs oriatLir,
a.

Page 43,

1.

'j-iS.

la

Deum
ligue

/"

e[je
et

:;''

independentem,
dil.].

nihil

Objectiones Terti.e.

12-2 14.

aliud

ej

qim

diccre Deiim ejje ex

quariim non imaginoi' originem.


infinilum, ide?n

ejl

i8~

earum rerum numro,

Siciit dicere

ac Ji dicamus

eum

ejJe

Deum
in

ejfe

numro

earum rerum, quarum non concipimusjnes. Et fie omnis


5

idea

Dei

excluditur; qualis cnim cj idea fine origine

&

terminis?

Summe

per quam ideam

Dei?
Summe potentem. Item per quam ideam intelligitur
potentia, qu efl rerum futurarum, hoc eft non exifenD. C.

10

intelligentem. Qiiro hic

intelligit intelleclioneju

tiiim ?
I

Certe ego potentiam intelligo ex imagine, five

memori aclionum prteritariim, hoc modo

ih%

colligens : fie

ergo fie potuit facere; ergo exifiens idem fie poterit


iterum facere, hoc efi, habet potentiam faciendi. Jam

fecit,

i5

hcec

omnia funt ide qu ort

effe

pojfunt ab objeclis

ex ternis.

2o

Creatorem omnium quse extant. Creationis iniaginem quandam mihi ipfi fingere poffum ex iis qu vidi.
velut hominem nafcentem, five crefcentem relut ex punco
in figuram & magnitudinem quam nunc habet. Aliam
ideam ad nomen creatoris nemo habet. Sednonfufficitad
probandam creationem, qud imaginari poffumus mundum
creatum. Ideoque,

etfi

tum, independens,
25

demonfiratum

fumme

effet

aliquid infini-

potens, &c.

exifiere,

non

tamen fequitur exifiere creatorem. Nifi quis putet recle


inferri ex eo qud cxifiit aliquid quod nos credimus
\creaffe ctera omnia,

idco

mundum

ab eo fuiffe ali-

quando creatum.
Prterea, ubi dicit ideam Dei
8 Apres Dei, non la ligne
10- II Apres
{j" et 2' dit.].

&

ani

exiftentium, la
2'i

nofir nobis
liffne (ib.).

Apjx'S creatum, la ligne

[ib.].

259

OEuvRES DE Descartes.

i88

innalam

idcas

cog-ilcnl.

Qiiarc

ulla.s.

/anpcr

natinii,

[cire fi anima' dormienliinn

cJJl\ veliin

in/oninio

fine

214-215.

profundc

Si non, non hahcnl co Icmpore

niilla idca cjl

innata; nain quod

c/I in-

adc/l.

Responsio.

eorum qu.a.^ Deo tribuimus, ab objedis externis tanquam ab exemplari potell elle profedum, quia
nihil ei\ in Deo fimile iis qux funt in rbus externis,
hoc eft corporeis quidquid autem iis diffimile cogitamus, manifeftum ell; non ab ipfis, fed a caula illius
Nihil

10

diveditatis in cogitatione nollr proficifci.


Et

quro

hic

quo paclo

ifle

Philofophus intellectio-

nem Dei a rbus externis deducat. Qiuim autem habeam ejus ideam, facile explico, dicendo me per
ideam intelligere id omne quod forma ei\ alicujus
non percipiat fe
proinde qui non liabeat iam

perceptionis. Quis enim eu qui

quid intellig'ere? ac
260

mam,

five

ideam

intelleclionis,

quam

Quoniam

ali-

for-

indefinite ex-

tendendo, format ideam-' intelleclionis divinse,


de ctcteris ejus attributis

&

fie

fumus ide Dei qu in nobis eft


ad ejus exirtentiam demonllrandam, atque in hac ide
tam immenfa potentia continetur, ut intelligamus repugnare, fi Deus exillat, aliquid aliud prteter ipfum
exillere, nifi quod ab ipfo fit creatum, plane lequitur,
ex eo quod demonllrata fit ejus exiftcntia, demonratum etiam effe totum mundum, five res omnes a Deo
diverfas, qucunque exillunt, ab ipfo elfe creatas.
j

a.

Voir

t.

ver

III, p. 36i.

i5

20

uii

I.

?.

25

Objegtiones Terti.e.

2i3-2i6.

Denique,

189

cm dicimus ideam aliquam

nobis

elle

innatam, non intelligimus illam nobis femper obverfari

enim nulla prorfus

fie

nos habere

in nobis ipfis

effet innata: fed

facultatem illam eliciendi.

OBJECTIO

tantm

XI.

Totaque vis argument! in eo eft, qud cognofcam


fieri non poffe ut exiflam talis naturse qualis fum,
nempe ideam Dei in me habens, nifi rvera Deus
etiam exifteret, Deus, inquam, ille cujus idea in me
10

eft'.

Qiioniam ergo non


habere,
effe

&

cfl

demonjratum non ideam Dci

ChrijUana religio nos obligat credere

inconceptibilem, hoc cjL

lit

Deum

ego opinor, cujus idea non

habetur, fequitur cxiJcntiam\Dei non ejfe demonjratani,


1

niiillo

minus creationem.

Responsio.

Cm

dicitur

Deus

inconceptibilis, intelligitur de

comprehendente. Qiiomodo autem idea Dei habeatur, ad naufeam ulque

20

conceptu

adaequate

repetitum

eft;

illum

ac nihil

mon ftrationes meas

omnino

dit.).

a.

Page

5i,

1.

20, p. 52,

quod d-

convellat.

6 cognofcaml agnolcam Desc.

{i"

hic affertur,

1.

20-21 ac.

convellat. inauqitil

26I

OEuvREs DE Descartes.

io

262

Ad Meditationkm
^uARTAM

De

vero

& jaljo.

OBJECTIO

216-217.

XII.

Atquc ita cert intelligo errorem, quatenus error


.^ reale, fed tantummodo defeclum.
^^ ^^^ ^^^
Nec proinde ad errandum mihi opus elle aliqu po'

-i

ad hune finem a Deo tribut''.


Certinn ej ignorantiajii tantummodo

teflate

que opus

e[fe

facutate aliqu pofitiv

de errore non

&

eft ita rcs

ejjc

defeclum, ne-

ad ignorandum; Jed

manifejfa. Videntur enim lapides

inanimata errare non pojje, proper hoc Jolum quod

non habeant facul\tatem ratiocinandi, neque imaginandi

proinde pronum

ejl colligerc,

amb pofitivw,

10

qudd ad errandum opus fit

facutate ratiocinandi, vcl faltcm imaginandi,


tatcs funt

tribut omnibus

qu

& folis

facul-

erran-

tibus.

Prceterea D. C. dicit
263

crrores] a

dere,

&

duabus

nempe

fie

adverto

illos

fcilicet

meos

i5

caufis fimul conciirrentibus depen-

a facutate cognofcendi quae in

me

a facutate eligendi, five ah arbitrii lihertate''.

videtur prcedentibus

contradiclorium.

eft,

Quod

Ubi notandum

quoque arbitrii libertatem ajjumi fine probatione, contra

20

opinionem Calvinijlarum.

Responsio.

Etfi

ad errandum opus

potius judicandi,

nempe
a.
b.

ell

five

facutate ratiocinandi (vel

affirmandi

ejus defedus,

Page 54, 1. 24-28.


Page 56, 1. 1-14-

lit

l^

negandi),

quia

non ideo fequitur hune de-

Ob.iectiones Terti.e.

2I7-2I8.

fedum

ioi

realem, ut neque ccitatem effe realem,


quamvis lapides non dicantur cci, propter hoc i'o-

eie

lum qud non Tint vits capaces. Mirorque me nullam


hadenus rectam illationem in his objedionibus inveniffe. Nihil autem de lihertatc hic alumpli, nili
qiiod omnes experimur in nobis; eftque lumine naturali notiimum, nec inteUigo quam ob caufam pi^ie|

cedentibus contradidorium
Etfi
10

ver forte multi

elTe dicatur.

fint qui,

cm ad

pnieordina-

tioncm Dei refpiciunt, capere non polunt quomodo


cum ipf confiflat noflra libellas, nemo tamen, cm
feipfum tantm refpicit, non experitur unum & idem
elle

voluntarium

minandi qusenam

&

liberum.

Neque

hc eft locus exa-

e de re opinio aliorum.

lit

OBJECTIO XIH.

i5

Exempli cauf,
quid in

mundo

cm examinarem

his diebus,

an

ali-

atque adverterem ex hoc ipfo


qud illud examinarem, evidenter fequi me exiftere,
20

exilleret,

non potui quidem non judicare quod tam clare intelligebam verum elle, non qud ab aliqu vi extern fuerim ad id coadus, Icd quia ex

magna confequuta
ita

tanto magis fponte

minus

fui

Vax

25

eft

magn

luce in intelledu

propenfio in voluntate, atque

&

libre illud crcdidi,

quanto

ad iftud ipfum indifterens".

luvc,

magna

lux in intelledu, mctaphorica

cfl,

ncc igitiir arg-umcnlativa. Unufquifqiie aiilcm cpii dubita14 aliorumj Caluinillariim [i'' dil.).
a.

Page

58,

I.

26, p. 5q,

1.

4.

264

OEuVRES DE DeSCARTES.

IC)2

265

&

tione carel, lalcm liicem pjwteudit,

ad affirmandum

volunlali.s

2iS-2;o

hahel propenfioncm

quo non

id de

diibitat,

non

he

efje

minorcin quani qui rvera

/cit.

Pate/I ergo lux

cau/a quare quis oh/Iinale opinioneui aliquani dcfendai vel


Icneal, /ed

non quod

Prcvterea non

/eial verani eani c[le.

modo

/eire aliquid veruvi c[fe, fed

&

crc-

dere vel ajjenluni prbcre, alina junt a volunlale; nani


qua.' validis

argumentis prohanlur. vel

ul eredibilia

nar-

quod

^fjir-

rantur, volentes nolentes credimu.s. Veruni

mare

&

negare, propugnare

&

e/l,

re/ellcre propofitioncs,

ro

funl aelu.s voluntatis; fed non ideo /equiiur a[fenfuni in-

ternum dcpenderc a voluntate.

Non

ilaque

atque in hoc
inell

/j//.v

demon/lratur conelufio

libcri arbitrii

qu formam errons

non recto

qu

jequitur

privatio

ulii

illa

conflituit''.

i5

Responsio.
Nihil ad
266

rem

argumentativa,nec-ne,
ell:.

Nemo enim

perfpicuitatem

qurerc an vox, magna

attinet

modo

lux.

fit

explicativa, utj rvera

fit

nelcit per liicem in intellectu intelligi

quam

non habent
habere; fed hoc non impedit

cognitionis,

omnes qui putant fe


quominus valde diverfa

fit

forte

ab obftinat

20

opinione

abfque evidenti perceptionc conccpt.


|Ciim autem hic dicitur nos rbus ckire perlpeclis
volentes nolentes alTentiri, idem

honum

ac

fi

diceretur nos

ckire cognitiim volentes nolentes appetere

verbum enim,

nolentes,

in talibus

quia implicat nos idem velle


a.

efl

Pat;c 60,

1.

G-j.

&

non habet

nolle.

lociim,

25

Objectiones TERTLf:.

193

OBJECTIO XIV.

Ut cm, exempli cauf, trianirulum imaginor, etfi


^ r
n11 M
fortalle talis figura nullibi gentium extra cogitationem
meam exiftat, nec unquam exftiterit, ell tamen protedo determinata qusedam ejus natura, five eientia,
& seterna, qu a me non
five forma immutabilis
r

ad Meditationem
Qlintam.

j^^ //v,,(u7

257

nec a

efficta ell,

quod

me mente dependet,

ut patet ex eo

poffint demonflrari varise proprietates

de

ifto

triangulo'''.
10

Si

trianguliun

nullihi

gentium

cxijat

non

intcUigo

quomodo naturam ahquain habcat; quod cnun nulliln cjl,


non eji neque ergo habet ejfe, feu naturam aliquam.
;

Triangulum

oritu?-

ex triangulo

vifo, vel

ex vi-

Cm

autem \Jemel rem [unde putamus oriri


ideam trianguli) nomine trianguli apq-'ellaverimus, quan-

Jh
i5

mente

in

ficlo.

quam prit

if /ujn

triangulum, nomen manet.

Eodem modo,

fi cogitatione nojlr femel conceperimus angulos trianguli

omnes fimul quari duobus redis,

& nomen

hoc allerum

dederimus triangulo, habens trs angulos sequales duo20

bus reclis, etj nullus angulus


nomen maneret, & fempiterna
ijius

triangulum

reclis eequales.

eft

Sed non

exijleret in

mundo, tamen

erit veritas propofitionis

habens

trs

angulos

duobus

erit fempiterna natura trianguli,

omne triangulum periret.


Vera fimiliter in ternum erit

fi forte
2 5

homo

efl

animal, propler nomina terna; fed pereunte gnre

liu-

mano, non

erit

amplius natura liumana.

S pollintj poH'unt [i"


a.

Page 64,

1.

uvres.

propofitio,

dil.).

20 Apres redis,

la ligne (/"' dit.).

1-18.
11.

25

rerum

)ualeriiiliimi.

268

OEuvRES DE Descartes.

194

Unde

confit cflcnliain, quatenus dijjinguitur ah cxi-

/leuliJ, niJiil aliiid cjjc

vcrbinn,

tum

221-222.

efl:.

Idcoquc cjjenia abjque cxi/Ienti

nq/nnii.

ad honiinem,

prlcr noniinuni copulationcm per

Et vidctur

cjjc ut iiiiago

homo, ad

exiftit, ita Socrati.'i cffcntia


cil

connexioneni

hominis

coinmcnin

animo

eljcntiam ad cxijcntiam; vcl ut Juvc

ita cjJc

propojtio, Socrates ert

Socrates

ejl

hanc, Socrates eft vel

ad ejufdcm cxijentiam. Jam,

homo, quando Socrates non cxijlit, fignificat


nominum tantiun, & efl, \/ive elTe, habetfub

fe imaginem unilatis

rci

duobus nominibus noininat.

10

Responsio.

omnibus eiTentise ab exiflenti diflindio


^^ qii hic de nominibus feternis, loco conceptuum
livc idearum aetenicE veritatis, dicuntur, jam ante fueNota

ell

riint (atis

explofa

i5

269

Ad meditationkm
Slxtam.

De rcrum
lium

malcria-

eA-ijieni,a.

OBJECTIO XV.

Cm

cnim nuHam
11^^us ad hoc [utrum

plane facultatem mihi dederit


;

ideoj cinittanlur a

corponbus necnc)

cognofcendum fed contra magnam propenfionem ad


credendum iUas a rbus corporels emlttl, non video
qu ratlonc polTit intelllgl ipfum non elle fallacem,
,

li

allunde

quam

a rbus corporels emitterentiir;

ac

proinde res corpore exlftunt".


5 elle est snppr-iiiiL'r':''

7 cf-

i\tIj

Je la i" cdil., supprivices

iN

Pa-

dans

la 2'.

fcnii;p

//';v

client 1:1 ni

dans

rciUltcsi's iiilroduilcs

a.

Pai^c

7'),

1.

24,

il

p.

So,

l'cr-

1.

4.

10

cognofcendum]

aginilccndniii. Dl'sc.

20

Objectiones Terti^e.

222-224-

Communis

eji opinio,

19^

non peccare medicos qui grotos

nequc patres qui filios

decipiiint ipforuni falutis caiif;

fuos fallunt\ boni ipforum grati; neque crimen deceptionis confiJ}ere in falfitatc diclorujn,
5

Vider it igitur D. C. an vera Jit propojitio univer-

tiujn.

faliter fumpta,
fi

non

illa.

fed in injuria decipien-

fit

vera

Deus nullo cafu

potefl nos fallere; nain

univerfaliter, non fequitur con\clufio

ita

270

ergo res corporece exiftunt.

Responsio.
'o

Ad meam conclulionem non


cafu polimus

requiritur, ut nullo

admifi enim ultro nos frepe

falli

falli),

non fallamur, cm ifte nofter error decipiendi


voluntatem in Deo teftaretur, qualem in eo effe rpugnt. Rurfufque hic efl mala illatio.
fed ut

OBJECTIO ULTIMA.

i5

Nunc enim adverto permagnum


{hoc ejl inlcr rigiliam

&

ele inter

utrumque

infomniuni) difcrimen, in eo

qud nunquam infomnia cum reliquis omnibus


nibus vit?e a memori conjungantur^
io

aclio-

Qucero utrumfit hoc ccrlum, qud quis,fomniansfe duhitare an fomnict nccne, non pojjit fomniare cohrerc

fuum /omnium cum


rum.

ideis

rerum long feric prceterita-

Si potcjl, ca qua,' fomnianti videntur cjjc acliones


I

vit fu anteaclci\ pojfunt cenferi pro veris, non minus


25

quam
a.

fi vigilaret.

Page 89,

1.

21-24.

Prterea, quo\niam, ut ipfe affirmt,

27i

OEuvREs DE Descartes.

ic)6

&

oiiinis fcicnlia: cei-tiliido

vcrilas ab

224-225.

und vcri Dci co-

gnitione pcndct, Athcus vcl non potcj colligcre

le

vigilare

ex mcmorid anteacl vit, vel potcj aliquis fcire Je vigilare Jine ven Dei cognitionc.

Responsio.

Non

potefl fomnians ea qu?e lomniat

cum

ideis re-

prceteritarum rvera connedere. quamvis fom-

rum

niare poffit fe conneclere. Qiiis enim negat dormien-

tem

falli

fuum

polie

Atqui poftea experredus errorem

'o

facile dignofcet.

Potell:

anread^e

ver Atheus colligere


vitae

cere ut certus

led

fit

fe

non pote
non errare,

le vigilare

fcire

ex

memori

hoc lignum

nifi Iciat le

luffi-

Deo non

fallente elfe creatum.


j

JOBJECTIONES Q_UART.^

272

Ad Virum

Clarilimum Epiftola.

Noluiji, Vir Clarijfimc, gratis

compenfationan

Jicii

.5

exigis,

&

me bcarc

fuinini

benc-

quideni gravcm, diim e

taniim legc ingeniofijfimi operi.s participent nie Jicri vohiijh, ut fenfiis de illo jneos
ditio,

Dura profcclo con-

quant res pulcherrivias nofcendi cupiditas extorjit,

9 AtquiT atque
a.

aperirem.

Voir

t.

/"" dit.<.

III, p. ?2S,

1.

24

p.

3?4,

1.

2.

20

ObJECTIONES QlART.E.

225-226.

&

I"

advcrfus quain Ubcntijfimc rcclamarcrn,

//,

ut a

Pr-

novam pofquid fuadente voluptate falum eft.

orc datur exceptio,

fi

quid

fim obtinere, fi
Quid cnim vis libi?
5

vi

Meum

aut metu,

ita

de Authore judicium non

fummani ingenii vim eruditioiiemque Jin-

cxpcclas, cujus

273

gularem quanti faciam janf pridem

quid

dcccat, fequitur ut ego

me

tcnuitatis confcius non

fim

&

tatnen

quod cxaniinanduni

prxbes, cin ingenium non vulgarc, tuni plurimuni feren

omnium exteriorum

mentis defiderat, ut a rerum


libra fibi ipfi vacet,

quod

nonniji

nihilominus, fiquidem jubs

pnes

te

ver

tolum

culpa

&

Parendum

quidquid a me peceabitur,

qui ab fcribendum cogis.

erit,

Jlrepilu

attenta meditatione

defixo in feipfam obtutu Jieri pojfe fatis vides.

i5

ignoras

etiani qu'ani molejis occupationibus detinea?\ ncc, fi

inihi tribuis atnplius quant

10

Non

nojli.

Quanquam

hoc opus Philofophia fibi vindicare

pojjit,

quia tamen vir aiode/lij/imus ultro je Theologorum tribunali

2o

Jijit,

duplicem lue agam per/onam

proponamque

primm qu circa prxcipuas de naturd Mentis nojlr &


de Deo qujhones a Philojophis opponi pojfe mihi videbuntur

tum ver fcrupulos aperiam, quos

in

opre uni-

verjo Theologus pojjet offendere.

|De NATURA mentis HUMAN.C


Hic primum mirari
2 3

totius fua'

Virum ClariJ/imum idempro


Philojophuv principio /latuifle, quod Jatuit
jubit.

D. AuguJlinuS; acernmi
modo, fed ctiam
Lib.
a.

274

vir ingnu,

in P/iilo/ophicis

nec in

Theologicis

rbus plane mirandus.

cnim 2 de Libero arbitrio, cap. 3'\ Alipius cum EuoVoir

t.

III, p. !^5S,

1.

i5.

OEuvRES DE Descartes.

ic)8

Deum

dio difputans probaturufque

abs

quro

te

utrm

rogatione

fallaris,

nino non
vej'ba

fumme

Prius, inquit,

an tu forte metuis ne hac in inter-

cm

utique,

non

il

effes, falli

om-

poiTes? Qiiibus funilia funt Authon's nojlri

fed

fis,

cjfc

capiamus exordium,

ut de manifeftiffimis

tu ipfe

226-227.

eft

fumme

deceptor nelcio quis

callidus,' qui de induftri

potens,

me femper

fallit

haud dubie ego etiam fum, fi me


&, quod potius ad rem facit, vidcamus qiio paclo ex hoc
principio conjci pojjit Mentcm noflram a corpore ejjc
Sed pergamus,

fallit".

\o

feparatam.
Duhiare pojjum an corpus habeam,\in

275

rerujii

in

natur corpus

ait

ullum fit

nec tamen mihi Uccl dubitare

quin JTi, Jive exifiam, quandiu dubito, Jivc cogito.

Ego

igitur, qui dubito,

&

cogito, corpus non

quin, de corpore dubitando, de

me

fum

omnino corpus, manet nihilominus

pofitio

nullum

nullum

effe corpus. Fortaiis

tingit, ut hcec ipfa qu?e

fuppono

non

me quem novi. Nefcio, inquit, de hac


novi me exiflere quaero quis fim ego
;

certiffimum

efl

pendere ab

iis

20 AcaiQ, HOU
a.

b.

Page
Page

hujus

fie

prcccife

quse exiflere

la ligne

[i"

25,

1.

5-8.

27.

1.

24, p. 28,

1.

i.

au-

effe

nc-

20

ergo con-

mihi

diffrant ab eo

re

non difputo

ille

quem

novi

zS
;

fumpti notitiam non

nondum

et 2' dit.).

ipfi

nihil elle, quia

funt ignota, tamen in rei veritate

ejje

ego aliquid

fum, non fum igitur corpus.


Acute fane, fed opponet aliquis quod etiam fibi
thor objicit qud de corpore dubitem, rel corpus
cfficitur

i5

ipfo dubitarem.

Im, etiamj objinat mente contendam

gem, non

alio-

novi^\

22 P'orta(ris,

la ligne [ib.).

ObJECTIONES Ql'ART.E.

228-2;9-

99

Verm,cm fateatiir,per argumentum in Methodo propojitum, rem c lantm dediiclani ejfe, ut quidquid corporeum ej excluderet a natur mentis \fu, non in ordine
ad ipfam rei veritatem, fed dumtaxat in ordine ad
fuam perceptionem adeo ut lenfus effet fe nihil plane
cognofcere, quod ad effentiani fuam fciret pertinere,
praeterquam quod effet res cogitans""), patct ex hac refI

ponfwne,

in

''6

iifdem adhuc terminis difpiitationem hrere,

proinde integram rcjlare quxjhonem qiiam je foluturum


10

quo paclo, ex eo quod nihil aliud ad effenfuam pertinere cognofcat, fequatur nihil etiam

Ipondel
tiani

aliud rever ad illam pertinere''.

prjiitum

Mcdiaione

ejfe tot

meam, deprehenderc non


i5

2,

Quod tamen ab

illo

ut fatear tarditatem

potui. Sed.

quantum conjicere

pojjum, hujus rei prohationcm aggredilur

in

Meditatione

quod illam dependere judicarit a clar Dei notiti,


quam Meditatione 2 fibi nondum compararat. Sic ergo
6, eo

rem ijlam probat

Quoniam,
20

ligo, fatis

clare

v!^

inquit, Icio

eil:

omnia

quae clare

diftinle

intel-

altra

unam ab
Deo feor-

diftinde intelligere, ut certus iim

altra effe diverfam, quia poteft faltem a

non

qu potenti id fit, ut diverfa exiflimetur. Qiiia ergo ex un parte claram &


dirtindam habeo ideam me ipiius quatenus fum
tantm res cogitans, non extenfa, il' ex ali parte
dirtindam ideam corporis, quatenus efl: tantm res
extenfa, non cogitans, certum ell: me a corpore meo
fim poni

2 5

&

Deo fieri poffe qualia illa


qud poffim unam rem abfque

talia

intelligo,

e^

refert a
|

a.
b.

Voir Prfatio, p.
Ibidem, 1. 2- 15.
i

8,

1.

(j-i i.

277

OEuVRES DE De>CARTES.

20O

rvera ef[Q dirtinclum,

Hc paulifpcr

fitio,

ahfque

fuhfi/letidinn

totiiis difficultatis

Ac pnmm

&

illo

quidein, ut vera /h

illiiis

&

non de qucunquc, etiain dard

C.

enim V.

alio diilincle

dem

&

Jcd tan-

intelligi dbet. Fale-

unum

ab

feorfim concipiatur per abftractionem

loco fuhfumit

concipientis'^'

unde

in co-

lo

Atqui complt intelligo quid

278

dijhn,

refponfwne ad Theologum, fufficere

in

rem inadsequate

intellels

/yllogi/mi propo-

formalem, ncc rct^/Zr/realem, ut

dijinclionein

'.

cardo verfay-i mihi videtur.

liunmodo de adqnat rei cognilione,


iuj-

poffe exiftere

cnun paucis vcrhis

lus

in

2:9-;?o.

fit

corpus, putando

tantm illud elle extenfum, figuratum, mobile &c.,


deque illo negando ea omnia qu ad mentis naturam
pertinent
& vice verf intelligo mentem elle rem
:

i5

completam, quae dubitat, quse intelligit,qu vult &c.,


quamvis negem in e quidquam elle ex iis quse in corporis ide continentur. Ergo inter corpus & mentem
diftindio ralisa

eft

Scd J

qiii.s

hanc fumptionem

tendatque inadcequatam tantiim


le

concipis tanquavi

terque cinn

rem

diihuim

cffe tii

revocet, con-

20

conceptwnem, dum

cogilanteni, non extenfam.fimih-

concipis tanqiiam

te

in

rem

exien/ain. non cogi-

quomodo id in fuperioribiis prohatiim fit.


Non enim arbitror rem i/Iam ita claram effe, ut tanquam
tantem, videndum

principium indemonjlrabile affumi debeat. non probari.

Et quidem, quod ad illius primam partcm attinet, qudd


fcilicet complte intelligas quid fit corpus, putando
n.

b.
c.

Page 78, 1. 2-S, et


Page 20, 1. g-2
Page 121,1.6-14.
1

1.

5-2o.

^5

Orjectiones

230-23..

tantm

illud effe

Qi'art.;.

201

extenfum, figuratum, mobile ilc,

negando ea omnia quse ad mentis naturam


pertinent, parum ad rciu facit. Qui cnim contenderct
me m an noJJram cffc corporeani, non idco cxi/Jiinaret
corpus mnnc mcntcm c[fc. Corpus crgo je haberel ad mcnteni, Ji\cut genus ad fpecicm Al genus potej intclligi fine
deqiie illo

&

279

negando quidquid fpeciei proprium &


peculiare ejU nnde vulgo Logici ajunt, negat fpecie, non

fpecie,

de

illo

negari genus
10

fie

pojfuni intelligere figurant ahfque eo

qudd intelligam ullam ex

pri

funt.

affeclionibus

circulo pro-

intclligi fine corpore.

aliud in loto opre idoneum video ad hanc proba-

tionem argumentum, prter illud quod


i5

qu

Probandum ergo fuperef, mentcni complte &

adqualc poffe

Non

iis

initio propofitiim

ef :\ poffiim negare ullum effe corpus, ullam rem extenfam, & tamen certum mihi eft me elle, quandiu

hoc nego, feu cogito; lum ergo res cogitans, non corpus, & ad me notitiam non pertinet corpus.
At ex eo
20

confici tanluni

video, aliquani

parari pojfe abfque notiti corporis


efe completam
falli,

&

adquatam,

ita

ejl.

Rem

culi

ut certus fini

& proinde

triangulum ex

rcdangulum

effc;

niilii

illo

in

femicirculo recluni

angulo

& diametro

bafs reclanguli quale


3o

quam

cir-

dubitet vcro, nccduni certo depre-

hcnderit, inid fophifmate aliquo delufus neget,

ralionc

me non
nondum

exeniplo declarabo.

Certo noverit aliquis anguluni


ejje^

fed notitiam illam

duin ab effentid nie corpus excludo,

plane perfpicuum

2 5

mei notitiam

effe

quadratum

quadratis laterum

edem

vir clarijfjimus proponit, videtur fe in falf

fu perfuafione confirmaturus

Ut enim,

inquit, clare e^

diftinde percipio triangulum illum elle redangulum.


uvres.

11.

.ii

28O

OEuVRES DE DeSCARTES.

202

dubito tamen utrum

qud

quadratum squale

illius balis

lit

non ergo ad illius effentiam perbafis quadratum sequale fit quadratis

quadratis laterum
tinet,

23i-2rv

illius

laterum.
Deinde, etiamfi negavero qud
fit

quadrcium

qualc quadratis laterum, ccrtus tamcn rcmanco qud

&

fit rcclan\gulus,

notitia,

Non

clara dijlinclaquc remancl in nie mente

qud unus ex

Deus quidem

illius

angulis fit reclus ; quo falvo, ne

cfficere poffit ut

non

rcclangulus.

fit

ergo id de quo dubito, immo quo fublato, ea mihi

remanet
281

illius bafis

idea,

ad

illius

'o

effentiam pcrinct.

quoniam fcio omnia qu clare & dillincle


intelligo, talia a Deo fieri poffe qualia illa intelligo,
latis elt qud poffim rem unam ablque altra clare &
\Prterea,

diftinde intelligere, ut certus lim

diverfam, quia poteft a

Deo

ab altra

efle

feorfim poni. At clare

hune triangulum

di/incle intelligo

unam

effe

i5

&

relangulum, abf-

que eo qud intelligam quadratum

illius bafis

quadratis laterum; ergo faltem a

Deo fieri poteji

quale

effe

trian-

gulus rcclangulus, cujus bafis quadratum quale non

fit

20

quadratis laterum.

Non
clare

video quid hic rcfponderi pofjit, nifi illum

&

At unde

quam
ejl

dillincle

liabeo

illc

non percipere triangulum reclangulum

me

clariiis

percipere naturam menlis mc,

pcrcipiat naturam Irianguli ? Azquc cnim certus

aie triangulum in /emicirculo habere

reclum,

qu ef

25

unum angulum

notio tnanguli rcclanguli, ac ego certus

fum me exiftere, ex eo qud


Quemadmodum ergo illc
282

hominem

trianguli naturam,

'

quem

cogitem.

qud ad

in eo fallitur

illius

clare

&

dijhncle novit

reclangulum, pertinere non arbitretur qud

illius

effe

bafis

3o

ObJECTIONES QuART.E.

233-234-

quadraluin

fit &c.

ita

ad inci naturam, quam

cur

ccrlc

in eo forlajje

20}
nonfallor, qud

& dijlincle nom

ejfe rcni cogi-

tanteni, niliil aliud pertinere arbitrer, quant

qud Jim

res

cogitans? ciun ctiam forte ad

qudfini

res

illani pertincat,

extenfa.

Et profeclo, inquiet
eo

qud

aliquis, miruni

cogiteni, colligo

me

non

efl,

fi duni ex

cxifere, idea quant de

me

hoc palo cognito efformo, nihil aliud animo meo repr-

qum meipfum tanquam rem cogitantcm quippe


qu ex fol me cogitatione defumpta fit ; ut proinde ex
ill ide nullum argumentum defumi poffe videatur, nihil
amplius ad me effentiam pertinere, qum quod in c

fentat
lo

continetur.

Accedit qud hoc argumentum nimis probare videtur,


i5

& nos in
author

eam Platonicam opinionem deducere (quam amen

refellit), nihil

tinere, ita ut

homo

vehiculum animi

corporeum adnofram effentiam per-

fit folus animiis,

unde\hominem

corpus ver non

definiunt

animum

nifi

uten-

tem corpore.

Qud f

20
ti

refpondeas, corpus non fmpliciter a me efen-

excludi,

fed tantummodo quatenus prcife fum

res

cogitans, ine\tuendum videtur ne quis hanc in fufpicionem


veniat, nuni forte notitia me, quatenus

non ft notitia alicujus cntis conpletc


2 5

fed tantiim inadquate

fum

res cogitans,

& adquate concept

& cum qudam

i,

ahfralione intel-

lels.

Unde, ficut Geometr concipiunt lineam tanquam Iongitudinem latitudinis expertem,


longitudinem fimul
3o

&

& fuperjiciem

tanquam

latitudinem abfque profunditate,

etf nulla ft longitudo fine latitudine, nec latitudo fine

profunditate:

ita

forfan aliquis duhitare

pojfjt,

num

res

283

OEuVRES DE DeSCARTES.

204
cogitaus

)77/7?/,v
07

fit

cm tamcn prter

cliani rcs cxlcu/j, fcd

communes

cuin rchus aliis extenjls affecliones, ut c[[c fi-

gurabilc,

mobile, &c.,

Unde fui

lit

peculiaris cogilandi virlus.

infit

ciim hac fol virlule

per ahjiraclionem
284

:;m-2?-^

intelleels

tanquam

res cogitans,

apprchendi

licet

pofft,

rvra rei cogitanli corporis afccliones convenianl

quantitas ciim fol longitudine concipi polefl, licet


quantitali reipja conveniatjimul

cum longitudine

Jciit

omni

laliludo

& profunditas
Dijjicullalem augel, qud

organis affixa videatur, ciim

illa

po

ijfim u

lo

in infantilnis fopila, in ameii-

tibus cxtinela judicari poj/il ;

n ifie es

cogilandi vis corporels

quod impii animorum car-

u rge n t

Haelenus de reali mentis nojhw

a corpore dijhnelionc.

Citiii

morlalitalem, mrita quri pofjil an


o'identer fcqualur.
cipiis id

minime

ex e feparalione

brulorum ani-

fequitur, ciim vulgo velinl


ejje dijlinelas,

qu lamen cum

mtereanl.

Hue

20

&

ufque refponfionem prolraxeram,

o/lendcre

i5

In vulgaris enim Philofophicc prin-

mas ab illorum corporibus


illis

animorum un-

verd V. C. demon/frandam fufceperit

quomodo fecundum autlwris

in

animo erat

nojlri principia,

quiv ex ejus philofophandi ratione collegiffe mi/ii videbar,


285

ex reali mentis a corpore di/linelione, illius immortalitas


|

ficillime concliidalur,

cum ad me perlata

Clarifimi lucubratiuncula\ qua' ciim

lam

afferl,

tum

in

a.
le

?i

nova Vin

operi lucem mul-

hac parle eadem prorfus adducit ad

propojilam qu/honem diffolvendam

Quod

loti

efl

qu eram

allaturus.

vero fpeelat ad brulorum animas, Jalis infimiat

La Synopsis (ci-avant p. 12-16;, envoye par Descartes Mersenne,


dcembre 1640. cinquante jours aprs les Mcditationes.

2 5

Objectiones Quart.e.

2:^5-230.

locis inillam

quodam

certo conjiguraluin,

lis

fed tantiun corpus modo

mcjje,

aliis in

&

lum, ul opcralioncs omnes in

20^

vanis organis

& per

illo

illiid

ita

confla-

Jicri pojfinl

qiias vidcinus.
5

Scd

hc perfuafio

vereoj- ut

invenirc pojjit,

rationibus comprobeiur

validijjiinis

nifi

animis hominuin fdem

in

prima fronle apparet, quomodo fieri


anim minijerio, ut lumen a lupi corpore

Incredi\bile enim
pojfit fine ullius

reflexum

"

Jila moveat,

oculos tcnuijjima nervorum opticorum

ovis

in

&

ex

illd

motione ad cerebrum u/que pertin-

gente fpiritus animalis

in

nervos diffundatur eo paclo quo

ejlad hoc, ut ovis fugam arripiat.

necejjfe

Unum

addam, quod de imagi'nationis a cogitationc

hic

five inlelligenti dijlinclione,


i5

qu

qum qu corporeis fenjVir C. docet, fummopere a me probari.

Jamdudum enim ab
tate%

didici,

Augujiino,

qu

qui fibi perfuadent

ejje

intelligentid cernimus,

corporeis oculis femper

Unde etiamait,

Solil.,

/.

cum

&

jam

in folo pofitus

geometrico

e/fe.

Nam cm,

inquit, ipfi

cpi cogitatione

vere, diu mihi veftigia titubarunt

videtur in terra polTe navigari,


fibus percipi,

Voir

t.

(/'''

iila

di-

vol-

qiiare citis mihi

qum geometriam

fen-

quamvis primo difcentes aliquantum

adjuvare videantur.
9 ovis] ejus

his

in

^,fenfus fe

ad locum qu tendebam pervexerint, ubi eos

mili,

a.

qum qu

pituit bellum gerentibus.

/, c.

negotio quaji navim experium

25

i5, de animse quanti-

c.

procul abjiciendos

miniis ejJe certa

me

majori certitudine

ratione comprehendimus,

bus obverfantur,

20

& illorum

et 2' ddil.).

III. p. 3 5q,

1.

i.

28

videatur

{ib.).

286

206

OEuVRES DE DeSCARTES.

237-238.

|De Deo.
Dei demonjrationis, quam in Meditationc 3 author explicat, du funt partes : prior\eJl,
qudd Deus Jit, fiquidcm ejiis idca in me fil pojlerior eft,
Prioris de cxijienti

287

qud ego habens

taleni ideani

non pojjim

ejje niji a

Deo.

Circa prioreni partent id uniim mihi non probatur, qud


ciim

VirC.

non

afferuiffet

nifi in

judiciis falfitatem pro-

prie reperiri, paulo poft tamen ad?nitat ideas,

non

for-

maliter quidem, fed materialiter, falfas elle poffe-';


qitod ab ejus principiis diffonum mihi videtur.

Sed vereor

ut in rc obfcurijfun anivii

di lucide poj/ini cxplicare

illud

mei fenfa

exemplo clarior fiet

fatis

fit

materialiter falfa

erit*".

i5

Im,Ji frigus fit tantiim privatio, nulla poterit dari


goris idea,
fentetf

qu

hic ab authore

eji idea

288

cum

ide confunditur

frigoris ? Frigus ipfum, quatenus

Atf

objeclivc in intelleclu.

objeclive

fri-

mihi tanquam rem pofitivam repr-

illud

& judicium

Quid enim
e[fc

Si,

tantm privatio caloris, idea frigoris,


mihi tanqiiam rem pofitivam reprsfentat,

inquit, frigus

qu

res

10

in intelleclu

ef

frigus ft privatio, non pote f

per ideam, eu jus

vum ft ens pofitivum. Ergo,fi frigus fit


nunquam illius poterit effe idea pofitiva,
qu materialiter falfa fit.
\

effe objecli-

tantiim privatio,

&

proinde nulla

Confirmatur eodem argumento quo probat Vir C. ideam


entis infiniti

a.

b.

Page 43,
Page 44,

non poffc non

1.

26-29.

1.

5-8.

effe

vcram

20

nam quamvis fingi

25

ObJECTIONES QjART.E.

238-i39.

non cxi/fcre, non tamcn fingi polej cjus

pojjit talc eus

ideam
Ita

rcalc niihi exhibere.

fentari, non e[fe pofitivum,

pofitivani nihil reale

quarn-

non tamen fingi potefi ideavi

& pofitivum

mihi exhibere ; ciim idea

quod habet tanquam

pofitiva non dicatur feciindum effe

modo omnes pofitiv ejfcntjedab

inodus cogitandi, eo envn

quod continet

ejfe objeclivo
lo

Nam,

plane de omni ide pojitiv dici potejl.

fingi poJJit frigus, quod arbitror ide pofitiv repr-

vis
5

niliil

207

ergo

illa

&

menti nofir exhibet. Potefi

idea non effefrigoris idea, fed non potefi eJfe

Sed, inquies, eo ipfo falfa


idea.

qud non

falj'a.

efi

frigoris

Imo judicium tuum falfum,fii illam judicas

efje fri-

goris ideam

efi,

ipfa vero in te verifiima. Si\cut idea

Dei ne

materialiter quidcm falfa dici dbet, quamvis illam quis


i5

ad rem qu non fit Deus, ficut fecerunt

poj/it transferre

idololatr.

Deniquc,

frigoris idea,

illa

quam

dicis materialiter

falfam efe, quid menti tu exhibet ? Privationem ? Ergo


vera
20

Ens pofitivum

efi.

prterea,
vis,

qu caufa

Ergo non

efi

frigoris idea. Et

illius entis pofitiviobjeclivi,

ut materialiter falfa fit illa

tenus a nihilo fum. Ergo

efi'e

undefieri

idea? Ego, inquis, qua-

objeclivum pofitivum ali-

cujus ide a nihilo efc potc/l, quod prcipua C. Viri fun-

damenta
2 5

convellit.

Sed pergamus ad pofieriorem demonfirationis partem,


qu quritur, utrum ipfe habens ideam entis
alio elle poflim

(J-7

qum ab

idea pofitivaj ide; polliivie

7 dicatur] dicantur

j"

rage], habent
(!"' cdit.).
(ib.).

iiabct] iint [i.,


:.>'

lii-iigc).

li-

ente infinito,

cS

niodus] modi

tinetj

continent

exhibent

[ib.].

&

infiniti

ah

prselertim

q con exhibet]

(//'.).

iib.).

289

OErvRES DE Descartes.

2o8

utrum a me

239-240.

me ipfo ejfe non


po[fe, eo ijudJ. fi mihi ipfe elVe darem, darem etiam
omnes perfeliones qiuirum ideam in me eiTe animadverio^\ SeJ nponil aciite Theologus Elle a fe non politive fumi dbet, fed ngative, ut fit idem quod non elle
ipfo'\ Conlcndil ]'ir C. vie a

290

ab alio'. Nunc ver,

non ab

eft

pledi

inqiiit.

Il

aliquid a

fe

eft,

id

quomodo probem iftud omnia comdicas


infinitum ? Jam enim non audio,

alio,

i^ elle

il

omnia

fe eft, fibi facile

ut a cauf, nec

dedilet

ante prvius

fibi

nec enim a
fuit,

fe eft,

ut ante deli-

quod effet poftmodum


Ut hoc argumentum diljolvat, contenait VirC. elle a fe,
non ngative, fed pofitivC, debere fumi, etiam quantum ad Deum fpeclat ita ut Deus quodam modo idem
pra^ftet refpedu fui ipfius quod caufa efficiens refpeclu
fui effecls'. Quod fane durum mihi vidctur, & falfum'^.
taque partim cum Viro C. confentio, parlim ali illo
diffentio. Fat cor enim non pojje me a me ipjo effe ni/i
pojitive, nego vero idem de Deo dici debere. Im ai'geret,

10

'.

bitj-or

manife/am

a feipfo pofitive

quod author

conlradictionem, qudd ahquid

cffc

&

noJe?\

fit

tanquam a cauf. Unde idem efficio


fed alid plane via. in hune Jcilicet

modum.
Ut a me

2 ipfe] ipfi (/"'

a.

Page 48,

b. Ib[,
c.

1.

deherem

ipfo effem,
cdit.).

omnes

&

me

omnes

1-6.

1.

7-10.

Page 95,

6-7.

1.

d. Jb^, l.'q-i3.

f".

Page 110,
Page III,

g.

Voir

e.

t.

1.
1.

?o-?i
5-7.

Voir

III, p. 33o,

I.

t.

3.

III, p. 3?7,

1.

17.

ipfo effe pofitive,


(//'.).

&

20

240-24'-

Objectiones Quart.:.

tanqiiani a caufd

209

me

crgo Jeri non potej ut a

ipfojim.

Hujus fyllogifjui propojitionem prbant Vin' rationes


ex eo defumpt, qiidd, cm temporis partes a Je mutuo
5

rum,

quoi Jim, non fequatur

pojjnt, ex eo

fejungi

nifi aliqiui

me

caufa

me

291

futu-

quafi rurfus efficiat fingulis

momentis''.

Quod
claram

ad fumptionetn

re?'d

attinet, illam arbitror

lumine naturali, ut rix probari poj/it

ejfe

gatorie,notum pi'obando per minus notum. Imo


10

niji

nu-

illius veri-

tatem Author ridetuj- agnovijje, ciim apei'te injiciari aujus

non

ej.

Hc cnim,

ad Theologum
I

Non

qujo, verba penicntur in rcjponjione

dixi, inquit, impoffibile efle ut aliquid

efficiens
i5

adco

quando

fui

ipfius

enim aperte

etfi

id

fit

caufa

verum

fit,

reftringitur efficientis fignificatio ad illas cau-

tempore priores, vel quae ab


ipfis funt diverfae, non tamen videtur in hac quaeflione
ita effe reftringenda'^', quia lumen naturale non didat
ad rationem efficientis requiri ut tempore prior fit fuo
fas quce funt eftectibus

effectua

Optime, quantum ad prius 7nembrum; Jed cur o?ni/fum


pojterius, nec additum idem

rationem
nij

efficientis requiri,

effe

(/"

ut diverja \Jit a fuo effeclu,

quia per lumen ipjum naturale id afjerere non licebatV

Et Jane

25

lumen naturale non diclare ad

Juum

ciim effeclus omnis a caujd dependeat, a caufd

accipiat,

nonne clarum

Aprs dm, non


et 2' dit.).

a.

Page 49,

b.

Voir

c.

Page 108,

t.

1.

4 fequatur]

idem a Jeipfo depen^

fequitur {i"

dit.).

n^ [abrviation,

i"

11

1.

22.

7-16.

uvres. H.

enim]

et 2' dit.).

3-5.

III, p. 337,
1.

la liffue

ejt

27

292

210

OEuVRES DE DrSCARTES.

dcre non po/je, idcni a /cip/o

Prlcrca,

omnis

caiifa

cauja: cffeliiy,

&

accipcrc non polje ?

luiiin elfe

c/I

241-242.

&

cffels eau fa,

proinde inulua

cft inlcr

cjfcclus

caufani

fclinn hahiludo ; a habiludo nonniji duoruni

&

cf-

cj.

Dcindc, concipi fine ahjurditale non polejreni alujuani


aeeipere

&

effe,

eoneeperinius

lavien illud idem e[je habere,

illiid

notiones cau/lv

&

jam

Al

aeeepi[]e.

i/Iiid

priufquam

eontingeret, fi

ejfecls cideni rei refpeclii jui ipfni.s

bueremus. Qiuv c/\enini notio canfa:? Darc


noiio cffels ? Aeeipere

efje.

Prier

In-

effe.

Qiuv

e/ aiiteni natiir

cauf

lo

notio, qivn notio effels.

Jam
tione

vero eoncipere non pojjumus rem aliquam fub no-

eauf

lit

dantem

effe, nij

illam eoneipiamus habere

ncmo enim dat qiiod non habet. Ergo priiis rem coneiperemus habere effe, qufn coneiperemiis illud eam aeeeeljc;

293

piffe;

&

tamen

in eo

qui aeeipit,

pnus

e/l

aeeipere

qudm

habere.
Aliter ea

formari pote/i

ratio

habet; ergo nemo pote/I fibi dare

nemo

efje, niff

dat

quod non

qui

jam

illud

habeat ; Ji autem jam habet, ut quid fibi illud daret?

ejfe

Denique,

nem

afferit

lumine naturali notum

effe,

a confervatione fol ratione diftingui''.

lumine naturali notum

eff,

20

creatio-

At eodem

nil fcipfum ereare poffe ;

ergo

nec feipifiun confervare

gnerai i ad hypothefim de Deo fpecialcm defecndamus, res adhue meo judieio manifeffior

Verm, Ji a

Deum

erit,

a feipfo polit ive ejje non

ngative, id
9 Darc] dans
a.

Page 49,

iheji

1.

non ab

e/l

alio.

ii'^ cl -y dil.).

9-1

pojj'e,

/ed tantiim

2 5

ObJECTIONES QuART/[^.

242-244-

Ac primm quidcm,

ici

211

patct ex ralionc qiiam ajfcrt

ad probandiim, Ji corpus a fe lit, dcbcrc a fcipfo ejfe


politive. Temporis enim, inquit, partes ali ab aliis
V. C.

non pendent; nec proinde, ex eo qiid illud corpus


fiippo|natur ad hoc iifque tempus a fe fuille, id eu. Une
cailla, hoc fufjficit ut etiam in pofterum fit futurum,
aliqua potentia in eo

nili

fit,

294

ipfum continuo veluti

reproducens^.

At tantum
10

ahej ut luvc ratio in ente fumine perfedo,

Jive infinito, locum habere poj/it, quin potins contrariiun

ob contrarias caufas evidenter deduci pojjit. In ide enim


entis infiniti continctur, qiid ejus durt io/it etiani injinita, fcilicet nullis claufa limitibus,
bilis,
i5

&

permanens,

tota Jimul,

&

in

ac proinde indiviji-

qu non

nifi

per errorcin

intellecls nojlri imperfelionem concipi pojjit prius

&

pojerius.

Unde nianifefle fequitur concipi non po[[c Ens injinitiun


vel per momentum exijere, quin Jimul concipiatur & fempcr extitiffe, & in ternum exijlentiam habilurum (quod
20

Author
cur in

ipfe alicubi docet)^\ ut

c[le

proinde vanumjit qua'rere

perfeveret.

Imo, ut frquenter docet Augujlimis {quo ncmo unquam


pojl authores facros dignius
ej), in

25

Deo nullum

& fublimius

eji velfuilJe vel futurum

de

Deo

locutus

effefedfempcr

cnm alfurditalc
ciim hc qujio

efe; ut hinc evidentius appareat, non nifi

quri poffe, cur Deus

in cffc perfeveret,

manifefle involvat prius

& pojlerius, prtcritum &

futu-

rum, qu ab Entis infiniti notionc cxcludi dcbcnt.


Prtcrea, Deus a
I

a.

P;igc

b.

Pa;e 68,

10,

1.

1.

4-11).

14-

G.

fe cffe polilive cogitari

non pote/i

L95

OEUVRKS DE DkSCARTES.

Jeip/um primo produxcnl

qita/
cjfct

fcd

fuiljcl

ut /a'piii.s dclarai

lantinii

244-245.

cnim anlequam

/liil/inrj^

quia fc

rcvcra confcrvat.
.1/ lu

eus injnituin confcrvatio non magis cadit qujiii

prima producio. Qiiid cnim, qujo, conjervalio

cmi-

ni/i

qudam rei rcproduclio? Undc confervatio omni.s


fupponit primam prodiiclioyictn ; & propterea nomen ipfum
liuiia

conlinuationi.s\Jcut

& confcrvalioni.s-,potentialitalcni qiian-

Ens

aiitcm infinilum acliis ejl purij/imu.s

involvit.

da?ii

Jinc u lia potcntialitalc.

Conchidamiis

concipi

igitiir.

feipfo politive, nifi

Dcuni

pcr iinpcrfcclioncni

rerum crcataruni

injlar

non pojje Dcinn

cjje

nojlri inlellccls,

Quod

concipientis.

inagis

adhuc conjlabit alla rationc.


296

Caufa eficiens rei alicujus non qu\ritur,


exi/lcnlia.\

trianguluni

non rcro raiione ejjenli.

i5

Verbi grali, fi

cau/ani cfficienleni

confpicio.

nifi raiione

qitam faclum fit ut hic iriangulus exijleret

qurani pcr
;

fed caufam

eficicnlem fine ah/urdilale non quatrain cur Iriangulus

habeal 1res angulos quales duobus redis


rcnli non bene refpondercliir
id lanlm. quia ea
lici,

nionfranl pcr ejjicienleni

qudd
1res

in cjJe

&

id

qu-

20

pcr caufam ejficienlem, fcd

ef nalura trianguli. Unde Malhema-

quia de fui objecli

eljenli enlis

infinili

cxifenti non agunt, nihil de-

& fnevi.

quod

Al non minus
imo eliam.

exijlal,

ejl

de

velis,

25

perjeverel. quant de effenli irianguli liabere

angulos a'quales duobus

r'cclis.

Ergo, ficul qurenli

cur Iriangulus 1res angulos quales duobus rlis habeal,


refponderi non debel per caufam efficienlem, fed dicendiun foluminodo

guli naluram

eam
ita

effe

lcrnam

&

unmulabilem trian-

qurenli cur Deusfit, vel

in elfe

per-

3o

Objectiones Quarts.

24>i4fi-

Deo

feveret, nulla, vel in

213

Deum, caufa

vel extra

efficiens,

vel quafi caufa efficiens 'de re enim. non de nomine, dif-

fed id unum pro ratione afferendujn.


quia ea ejl natura entis jumnie perfcci.
LJnde ad id quod ait V. C. : diclare lumen naturje
quxrenda

puto]

ejl,

297

nullam rem exiflere de qu non liceat petere cur exillat, five in ejus caufam efficientem inquirere
aut fi
;

non habeat, cur

deo petenti cur Deu.s


10

indigeat, poflulare% refpon-

exijat,

non per caufam efficientem

refpondendum effe,fed nihil aliud quam quia Deus efl,feu


Ens infnitum. Et in ejus caufam effcientem inquirenti,
refpondendum, cauf
percontanti cur
infnitum

i5

non

ill

efl,

ill

non indigeat. refpondendum, quia ens

cujus exiflentia

folummodo cauf

non indigere. Et rurfum

efficienti

efl

efficienti indigere, in

aclualem ab effentia diflinguere

Quamobrem corruunt qu

20

fua

effentia;

ea enim

quibus exiflentiam

licet.

verbis citatis fubjungit.

Adeo, inquit, ut fi putarem nullam rem idem quodammodo'' elle poffe erga feipfam quod efl caufa efficiens
erga efFeclum. tantum abeft ut inde concluderem
aliquam elTe caufam primam,
quin e contra ejus
ipfius, quae vocaretur prima, caufam rurfus inquirerem; & ita nunquam ad ullam omnium primam deve|

nirem^
25

Ima vero, J putarem cujufcunque rei caufam efficientem, vel quafi efficientem, effe qurendam, cujufcunque
rei afjignat
21 contra

caufam ab ea diverfam inquirerem, ciim evi-

contrario {i"

a.

Page 108,

b.

Voirt. III,p. 337,

c.

Page 108.

1.

1.

dit.).

18-22.
I.

4-16.

22, p. 109,

1.

3.

293

CElJVliES DE Dl'.SCARTES.

14

mihi

dcntijjiuujn
poJJ'c,

quod

nihil

fil,

modo crga

iillo

cj caiifa cfficiens

:4<"-^47.

feipfiun cffe

crga efciim.

Monendiis vcrd inihi vidctur, ut hc attente diligenterque conjidcrci, quia cerlo jcio vix ullum Thcologum
rcpcriri poffc, qui non ed propojitione ojfendatur, quod

Dcus

a J'eipfo fil pofitive,

Unicus niihi

l'cflat

qu

a nobis clare

tanquani a cauf.

quonwdo

fcrupulus,

dum

non conimillalur,

&

&

ait,

non

aliter

circuhi.s

ab co

nobis conftare,

diftinde percipiuntur, vera eue,

qiim quia Deus eft^

At nobis confarc non

lo

pocj

Deum

quia id a

cffe, nifi

& cvidcnlcr percipitiir

nobis clare
299

confet

Dcum

nobis confare

cffe,

dbet,
|

verum

effe

quod-

falfum mihi videri, quod pro


nihil in fe, quatenus efl res cogi-

excidcrat,

certo affirmt V.

C,

tans, elle polie, cujus confcius

quatenus

crgo, priiijquain nobis

& evidenler percipitur.

cunque a nobis clare

Addo quod

efl res cogitans, nihil

non

t^\

Per

aliud intelligit

fe enim,

qum men-

tem fuam, quatenus a corpore difincla ef. Al quis non


videt, mulla in mente effe poffe, quorum mens confcia non

ft? Mens

i5

20

infantis in matris utero habet vim cogitandi

at ejus confcia

De

lis

non cf. Mitto innumerafmilia.

QU.K

ThEOLOGOS MORARI

POSSl'NT.

Ut tdiofum fermonem aliquando abfolvam,


brevitati confulere,

& res potius

indicare,

libet

qum de

iis

hic

ac-

curatius difputare.

Primum,vcreor ne quofdam ojfendat libenor hc Phia.

Pat;e 6g,

1.

b.

Page 49,

1.

14-18.

5, etc.

2 3

ObJECTIONES QlIART/E.

247-:!49-

21)

lofophandi ratio, qud omnia revocantur

A ut ho r

fane

ipfe fatctur in

duhium. Et

Mcthodo'\ mcdiocribus

ingc-

hanc viani elfe\periculofam; fateor tamcn hanc invi-

niis

300

diani in Synopji^ mitigari.

Vcruintanien haud fcio an aliqu prfatiiLncul hc

Meditatio prniuniri dcbcat, qud Jignijicctur de


feri non dubitari, fed

aliquantifper fepojitis

minimam & hyperbolicam,

vel

alio in loco",
lo

ut, iis

rbus

iis

qu

ut AutJior ipje vocat

dubitandi occafionem relinquunt, aliquid

firmum & Jabilc reperiri pojjit, ut de eo ne pcrvicacijfimo quidem liccat vel tantillum dubitare. Unde ctiain
ita

illorum verborujn

ut loco

fit,

qud cm Authorem

me

originis ignorarem, reponendum cenfereni

rare

me

igno-

fingerem''.

In Medilatione 4, de

i5

quas longum

Vero

effet recenfere,

&

Falfo, multas ob caufas,

vehenicnter optarem, ut in

duo fignifcaret

ipf Meditationc vel in Synopf

Priniuni ef,fe,

dmn

caufavi crroris inquirit, de illo po-

tijfimum fatagere qui commit litur in dijudicatione veri


20

falfi,

&

non autem de

illo

in

perfecutione boni

mali.
Ciini

enim prius illud

& fcopum, & qu

fufficial

ad Aiitlioris inflitutum

hic dicuntur de cauj crroris, in

vifjimas objeliones
25

qui contingit

&

incidant, fi etiam

ad

gra-

poflcrius caput

fe extendant, prudentia, nifi fallor cxigit, & flagitat


docendi ordo, cujus Aulhor nofler amanlifjmus cjl, ul
,

qucunque ad rem non faciunt,


a.

Page i5,l. 12-17, de

b.

Ci-avant,

c.

Page 8q,
Page 77,

d.

p.
1.
1.

2 et

H).

i5-i u.

16.

cette cdiiion

&

altercationibus

anfam

301

OEuvREs DE Descartes.

2i6

prbere

po[Junt, oaiillantur, ne,

dum

249-250.

Icclor de fupcrfluis

a necejfarioruin pcrceptione retar-

inulililer jurgatur,

de tu?-.

Allerum quod Authorem nojhun indicare vclim,

dum

fe,

afferil nulli nos rei ajjcntiri dehere,

nifi

ejl

quam

dire & dijUncle noverimus, de lis tanluni rbus agerc,


qu ad difciplinas [pdant & fuh intelligenliavi cadunt,
non verd de iis qu adjidem pertinent, & ad vitam agendam itaque fe damnare opinantunn temeritatem, non
;

10

prudenter credentium perfuajioneni


Tria enim
de

utilit.

credendi,

hominum

animis

fapienter monet B. Augujlinus,

ut

iiint,

c.

i5^, velut fnitima

dillindione digniflima

fibimet, in
:

intelligere,

credere, opinari.
302

\InteUigit, qui cert ratione aliquid

comprehendit.

i5

commotus verum
ratione non com-

Crdit, qui gravi aliqu authoritate


elle arbitratur

etiam quod cert

prehendit. Opinatur, qui,

quod

nefciat, fe fcire exi-

flimat.

Opinari autem duas ob rcs turpiffimum


edifcere

modo

non

potefl, qui fibi

illud difci poteft

&

jam

per

fe

efl

qud

fe fcire perfuafit,

ipfa temeritas

bene affedi animi fignum eil.


Qiiod intelligimus igitur, debemus
credimus, authoritati; quod opinamur,

rationi
j

crrori.

20

fi

non

quod
HcTC

25

ditla funt, ut intelligeremus nos, retent fide illarum

etiam rerum quas


ritate

a teme-

opinantium vindicari.

Nam
Voir

quod
unum cavent nomen opinationis, quod

qui dicunt nihil elfe credendum,

fcimus, id
a.

nondum comprehendimus,

t.

III, p. 359,

I.

i.

nifi

3o

Objectiones Qjjart.e.

25o-25i.

fatendum

ei\

217

turpe ac miferrimum. Scd quis dili-

genter confideret plurimum intereffe, utrum fe fcire


quis putet, an quod nefcire fe intelligit, credat ali-

qu authoritate commotus, profedo erroris


manitatis atque fuperbi crimen vitabit.
Et paulo
ferri,

tatls

12, fubjiingit

poj, c.

:
\

inhu-

1.^

Multa poffunt

af-

sos

quibus oftendatur, nihil omnin humana focieincolume remanere, fi nihil credere flatuerimus,

quod non potuerimus tenere perceptum. Hue ufquc


10

Augiij{inus).

Quanti momenti
muli, hoc tenipore

ad

fit

Virum C. hc

difinguere,

ad impietatcni proclives,

ever-Joncm Jidei abuti pojjint, ipfc facile

ne

illius vcrbis

pro fu pru-

dentid judicabit.
i5

Vcriim, quod
video, eft

maxime Theologis

offendiculo fore

pr-

&

int-

qud,fecunduni Viri C. dogmata, falva

gra remanere non pojjc vidcanlur, qu de facrofanlis


altaris myfleriis docet Ecclefia.

Fide ennii credimus, ablat ab Eucharijiico pane panis


20

fubfanti, fola

illic

acci\dentia

remanere

ea aulem funt

extenfo, figura, color, odor, fapor, alique fenfiles qualitates.

Qualitates fenfiles nullas efe putat Vir

C, fed

lan~

umniodo varias corpufculoruni nobis adjacentium mo~


25

tiones,

quibus varias

illas

impreffiones percipimus, quas

dcinde coloris, faporis, odoris nominibus appellamus

Refiant\ergo figura, exlenfio, mobilitas.

At

negat Aulhor

fjcultates illas abfque aliqu fubfianti cui infint, poffe


G Ualina ne cojnmence qu'aprs l'ubjungit (indit.).
caloris

[i'''

2G colorisj

dit.).

uvres.

II.

a8

304

OEuvRES DE Descartes.

2i8
inlcUigi,

ncc proindc cliam ahfquc dl exijcrc

etiam repetit

Nec

251-232.

quod

rcfponjionc ad Theologum'^.

in

agnofcit, inter ilLis affcdiones

& fubjlanliam,

di-

Jlinlionem nifi formalem^\ quo! fufjicere non videtur, ut


qucv fie di/linguuntur, a fc invicem etiam diviniliis fcpa-

renlur.

Non

dubito

qiiin,

qiid pictate e/I

attente diligenterque perpcndat,


cet incumbendinn, ne,

agere meditatur,

cinn

fdei, illius

Dei

Vir Clarijfimu.s, id

& fumnio fibi Jiidio judicaufani adverfus impios

authorilate fundat,

&

ciijus

10

beneficio immortaleni illam vilain, qiiani hominibus per-

fuadendam fufcepit,

fe confecuturuin fperat,

aliqu

re

periciilum creaffe videatur.

||RESPONSIO
AD Q.UARTAS OBJECTIONES.

Non

potuilTem optare magis perfpicacem, nec limul

magis officiofum

fcripti

illum elle experior


fifti

mihi

ciijiis

qum
animadverfiones ad me mimei examinatorem

tam humaniter enim mecum

L*v:

i5

agit, ut ipfiim

caufse favere facile percipiam

tam accurate

illa

qu oppugnat

&

circumfpexit, tamqiie

a.

Pas^e i;o,

b.

Ib\

1.

i5.

1.

niliil

ejus

tam acute illa urget quee


minus probanda, ut non verear ne quis

eifugifle; ac pr?eterea

judicavit elle

&

nihilominus

intime pervidit, ut fperem etiam in rcliquis

aciem

24. etc.

20

Ql'art.e Responsiones.

=^=-3i:^

219

quicquam gratise cauf diffimulafle


ideoque non tam moveor iis qu ohjecit, qum gaudeo
qud in pliiribus non adverfetur.
exiftimet illum

Rcfponjio ad

pn'mam

parteni,

306

de natiir mentis hinn.m.

Non hc morabor in gratiis Viro Clarilimo agendis,


qud me divi Auguftini authoritate adjuvarit, rationefque meas

non
10

ita

propofuerit. ut timere videretur ne

fatis fortes aliis

apparerent.

Sed primm dicam uhinam probare cperim quo


pacto, ex eo qud nihil aliud ad meam ejfentiam (hoc eft
I

ad eentiam folius mentis) pertinere cognofcam, p?\vterquam qudJim res cogitans, fequatiir nihil etiam aliud
rvera ad illam pertinere""
i5

Deum fcilicet
clare & diflinde ut

nempe

ubi probavi

exiilere,

illum, qui poteft

ego

poffibilia

Etfi

enim multa

verto (ut rvera

advertere
20

forte in

illo in

loco

me

omnia

nondum adfupponebam me nondum


fint

quse

vel

illi

unitam), quia tamen id quod ad[

verto, mihi fufficit ut

fum me a Deo

quae

cognofco.

mentem habere vim corpus movendi,

effe fubftantialiter

Deum

cum hoc

folo fubfiftam, certus

non
ad mentis elTentiam non

potuilfe creari abfque aliis qua;

adverto, atque ideo

ifla alia

pertinere.
2 5

Nihil

enim eorum

fine

quibus res aliqua

mihi videtur in ejus eflenti comprehendi


vis

mens

fit

de effenti hominis, non tamen

de eftenti mentis, qud


a.

Page 199,

1.

10-12

humano

corpori

elfe poteft,
;

& quam-

eft

fit

proprie

unita.

307

OEuVRES DE DeSCARTES.

20

Dicendum etiam

eft

quo fenlu intelligam,

ncm rcalcm non infcrn, ex


concipiatuj'

=53-254.

quod una

co

pcr ah/Iraionem

concipienlis, fcd tantiun ex co

diftinclio-

rcs ahfque alid

inadquate

inlcllccls re?n

quod unaququc

?'cs

ahfque

alla complte fivc ut rcs complta inelligatur^.

|Neque enim exiftimo adcequatam

rei

cognitionem

hc requiri. ut Vir C. alumit; fed in hoc differentia

quod, ut aliqua cognitio

eft,

e contineri
re cognit;

omnes omnino

i&

omnium

adj:quata,

debeant in

proprietates qure funt in

idcirco folus efl

cognitiones rerum
308

lit

Deusqui no vit

le

habere

'o

ada.^quatas.

[Intelleus autem creatus,

etii

forte rvera habeat

rerum multarum, nunquam tamen potefl fcire fe habere, nifi peculiariter ipfi Deus revelet. Ad hoc enim
ut habeat adrequatam alicujus rei cognitionem, requi-

'^

tantm ut vis cognofcendi qu in ipfo eft adquet iftam rem quod facile feri poteft. Ut autem fciat
fe ilhim habere, five Deum nihil amplius pofuilTe in
ill re, qum id quod cognofcit, oportet ut lu vi
cognofcendi adquet infinitam Dei potellatem'' quod

20

ritur

fieri

plane rpugnt.

cognofcendam diftinctionem realem


inter duas res, non requiritur ut noltra de iis cognitio
fit adequata, nifi polimus fcire ipfam elle adquatam fed nunquam polumus hoc fcire, ut mox diclum
eft; ergo non requiritur ut fit ad^equata.

Jam

ver, ad

Itaque ubi dixi, non fufficere quod una res ahfque alid
3

Apres

ligne
a.

b.

(2''

intelligatur.

cdit.

1.

Page 200,
Voir t. V,

1.

6-19.

p. i5i.

lu

multarum,

rerum

adivquatas

non

3 Apj-i's

siipptcCy
(

/.

cognitiones

/ 7 ci-dessiis).

^5

QUART.E ReSPONSIONES".

234-256.

intelligatui-

per ahjraclionem

concipientis'',

intellecls

non putavi inde

221

rem inadquatc

polTe inferri, ad diftin-

ctionem realem requiri cognitionem adquatam, fed


tantm cognitionem, quam nos ipfi per abftractionem
intellecls non redderemus inadquatam

309

Longe enim

aliiid

plane ad?equatam, quod

nunquam

ele

certo fcire polTu-

verum nifi a Deo reveletur & aliud,


eoufque efle adquatam. ut a nobis per abflraclionem
intelleds inadquatam non reddi percipiamus.
Eodemque modo, cm dixi rem intelligendam effe
complte, lenfus non erat intelleclionem debere effe
adquatam, fed tantm rem fatis debere intelligi. ut

mus an

lo

cognitionem aliquam

eft,

fit

fcirem elle completam

Quod tam

i5

putabam

ex antecedentibus

manifertum

effe

qum

ex fequentibus

diftinxeram enim paulo

ante entia incompleta a completis, dixeramque requiri

unumquodque ex iis quse realiter diflinguuntur, tanquam ens per fe & ab omnialio divcrfum intelligatur^
ut

20

Portea ver,

eodem

fenfu quo dixi me complte

inlcl-

me etiam intelligere mentem ejje rem complta??!'^, fumendo fcilicet intelligere complte & intelligere effe rem completam, in
un & edem fignificatione.
Sed hc merit quri poteft quidnam injtelligam
per rem completam, & quomodo probem fufficcre ad
ligerc quid fit corpus, flatim iubjunxi

25

di/linclionem realem, qud duo.' res lanquam complet iina

ahfquc alla intelligantur.


a.

b.
c.

Page 200,
Page 120,
Pa^e 121,

1.
1.
!.

6, etc.

18 et

6-7

1.

et

1.

22-23.
10.

310

uvres

222
Itaquc ad

de Descartes.

256-257.

primum refpondco, me pcr

rcni

completam

indutam iis
ut ex iis agnofcam

nihil aliiid intelligere, qiim fuhilantiam

Ibrmis

ipfam

fivc attributis, qiKe fufficiunt

clTe fubllantiara.

Neque enim

fubflanlias immdiate cognofcimus, ut

notatum eft, fed tantm ex eo qud percipiamus


quafdam formas (ve attributa, qure cm alicui rei debeant ineffe ut exiftant, rem illam cui infunt vocamus
alibi

Suhjantiam.
Si

ver portea

eandem illam fubilantiam

fpoliare vel-

10

lemus iis attributis ex quibus illam cognofcimus, omnem noftram de ipf notitiam deftrueremus atque ita
verba quidem aliqua de ipf poflemus proferre, fed non
;

quorum fignificationemclare&diftindeperciperemus.
Non ignoro quafdam fubftantiasvulgo vocari incomplcla.s.

non

effe
311

Sed

dicantur incomplets, qud per

fi

poffint, fateor

ut fint fubftantice,

hoc

lentes. Aliter

autem

res per fe fubfiflentes,


I

&

per fe fubfiftere non va-

ert,

dici

polfunt fubftantice incom-

quatenus funt fubftanti,

pletae, ita fcilicet ut,

fol

mihi contradidorium videri,


efl,

fimul incompletcT, hoc

fe

i5

20

nihil

quidem habeant incompleti,

tantm quatenus referuntur ad aliquam aliam fubftantiam, cum qu unum


per fe componunt.
Ita

manus

efl

fubftantia incompleta,

ad totum corpus cujus


plta,

&

cm

fed

eft

pars

fola fpedatur. Et

cm

refertur

fed efl fubflantia

25

com-

eodem plane modo mens

corpus funt fubflanti incomplets, cm referuntur

ad

hominem quem componunt;

fed,

fols fpedats,

funt complets.
i3

PoUenuis' polfumu'^,

3o
1"'

cdil. cl l'criMla

poflimus.

QUART;E ReSPONSIONES.

237-258.

Qiiemadmodum enim

effe

guratum &c., funt forme

12

extenfum,

divifibile, fi-

ex quibus

five attributa,

agnofco fubftantiam illam quse vocatur corpus ; ita effe


intelligentem, volentem, dubitantem &c., funt fornice,
ex quibus agnofco fubftantiam qu vocatur mens ; nec

minus

cogitantem

intelligo fubftantiam

effe

qum fubftantiam extenfam.


Nec uUo modo dici poteft id quod Vir

rem com-

pletam,

C. fubjunxit,

312

corpus forte fc habere ad mentem,ficut genus ad fpeciem


10

etfi

enim genus

renti fpecific,
fine

non

nihil

modo

ullo

fpecies

cauf, facile intelligimus figuram,

cogitando de circule (quamvis

diftincla, nifi

fit

tamen

poteft

ill diffe-

gnre cogitari.

Nam, exempli
i5

hac vel

poffit intelligi fine

"

ratur,

nifi

fed

intelledio

non

ad fpecialem aliquam figuram refe-

nec de re complta,

prehendat)

ifta

nuUam

naturam corporis com-

circuli differentiam fpecificam

intelligimus, quin fimul de figura cogitemus.

Mens autem
2

diftinde

&

formis

ull ex

iis

corpus

effe

five attributis,

fubftantiam, ut puto
;

iis

Hic tamen urget Vir C.

pojjit

fuf-

ex quibus agnofcimus

me

in

fecundMedita-

quse pertinent

etfialiqiia

me

admentem

notitia

parari

ahfque notitia corpo\ris, non tamen inde confici, no-

titiani

fini

quantum

corpufque intelligitur diftinde

atque ut res complta, fine


-

five

ut habeaiur pro re complta, percipi poteft, fine

ficit

tione fatis oftendift'e

2 5

complte,

illam ejje complctam

me non

falli,

dum ah

'2H Ap}-s excludo, la ligne


a.

Page 201,

b.

IbiJ.,

1.

1.

5-6.

iq-22.

&

adquatam,

cffenti
(/"'

ita

ut cerlus

mcd corpus excludo^\

dil, seule).

3i3

OEuVRES DE DeSCARTES.

24

Remque
fcripti,

258-259.

dclart exemplo trianguli femicirculo in-

quem potrumus

clare

vc

dillinde intelligere

quamvis ignoremus, vel etiam negemus, illius hafis quadratum quale eiTe quadratis
laterum
nec tamen inde licet inferre, dari pofe
triangulum, cujus hafis quadratum ?equale non fit quaelTe reclangiilum,

dratis laterum.

Sed quantum ad hoc exemplum, multis modisdiflert


a re propofit.

Nam

primo, quamvis forte triangulus fumi

polit in

lo

concreto pro fubftanti figuram hahente triangularem,


certe proprietas habendi

quadratum

qua-

bafis sequale
|

non efl fubftanti nec proinde unumquodque ex his duobus potefl intelligi ut res com-

dratis laterum,

plta,

quemadmodum

intelliguntur Alcns

&

Corpus

nec quidem potefl rcs vocari, eo feniu quo dixi

i5

fatis

unam rem (nempe rem completam)


ut fit manifeftum ex
ahfqiic allcrd intelligere, r.
verbis que fequehantur Prterea invenio in me facilittes, &c.''\ Neque enim iftas facilittes dixi elTe res,
qud

ejje
314

pojjiin

'',

20

fed ipfas accurate a rbus five fubrtantiis diftinxi.

Secundo, quamvis clare


ligere triangulum

in

l^

diflinle poffimus intel-

femicirculo elfe redangulum,

abfque eo qud advertamus ejus bafis quadratum

non tamen ita pofiutriangulum in quo bafis quadra-

a;quale elle quadratis laterum,

mus

clare intelligere

Aprs laterum, 0 la
ligne (2'' edit. seule).
9 Aprs

ligne {i'''dit. seule).

propofit, non la ligue [i" et

d\iVin\\,

a.

Page

b.

Ibid.A- 21.

78,

1.

4-5.

2' dit.).

20 Aprs tkc,

uicme remarque.

la

Aprs

^5

Quarts

259-260.

tum

Responsiones.

22^

quale quadratis laterum, quin fimul advertamus effe reclangulum. Atqui & mentem fine corpore,
& corpus fine mente, clare & diftincle percipimus.
Tertio, quamvis conceptus trianguli femicirculo in-

fit

haberi

fcripti talis

pofiit,

ut in eo ^equalitas inter qua-

dratum bafis & quadrata laterum non contineatur,


non potefi tamen haberi talis ut nuUa proportio inter
bafis quadratum & quadrata laterum ad hune triangulum pertinere intelligatur ac proinde, quamdiu
;

10

ignoratur qualis
negari,

nifi

fit

ifta

quam

nuUa de eo

proportio,

potell

clare intelligamus ad ipfum

non

pertinere

quod de proportione

aequalitatis

nunquam

potefl intelligi. Sed nihil plane in corporis conceptu

quod pertineat ad mentem; nihilque in


conceptu mentis, quod pertineat ad corpus.
Itaque, quamvis dixerim, fatis ejfe quoi -pojjim unam
rem abfqiie altra clare & dijlincle intelligere &c., non
includitur,

ideo poteft fubfumi


triangulutn,
:o

tum

bafis

(S'c.^.

&

at clare

&

dijincle intelligo

hune

Primo, quia proportio inter quadra-

quadrata laterum non

Secundo, quia non clare

eft

res complta.

intelligitur ifta proportio

equalitatis, nifi in triangulo retangulo. Tertio, quia

2 5

nequidem triangulus

diftincte poteft intelligi,

getur proportio quse

eft inter

&

fi

ne-

quadrata ejus laterum

bafis.

Sed jam dicendum


3 Api'i's

eft

percipimus, non

ligne {2" dit.).

i3 Ap?~s Intel-

Ugl, la ligne [1" et 2' dit.).


19, 20, 22,

a.

Aprs

Page 202,
rvkics.

1.

II.

la

&.C.,

...com-

quo pado ex hoc folo qud


pleta,

.redangulo,

{i"dit. seule).

comme

La

2"

la ligne

e'dit.

l'ordinaire,

laisse,

un petit

intervalle en blanc.

6.

29

3i5

OEuVRES DE DeSCARTES.

20

luiam fubjantian abfque altra clare

gam,

dijlincle inlclli-

ccrlus fim iinam ab alid cxcludi^.

Nempe

316

&

260-261.

qud per

hsec ipfa ell notio fubjlanti,

fe,

hoc

abfque ope ullius alterius lubftantia;

eft

exiftere

duos

nec ullus

unquam

poffit

qui duas fubllanlias per

conceptus percepit, non judicavit

div'erfos

illas

effe realiter diflindas.

Ideoque,
fivilTem,

certitudinem vulgari majorem quse-

nifi

contentus fuillem oftendille, in fecund Me|

Mcntem ut rem fubfirtentem intelligi, quamvis nihil plane illi tribuatur quod pertineat ad corpus,
^^ vice verf etiam Corpus intelligi ut rem fublillentem, etfi nihil illi tribuatur quod pertineat ad mentem.
Nihilque amplius addidilTem ad demonftrandum mentem realiter a corpore diftingui quia vulgo res omnes
ditatione,

eodem modo

fe

lo

i5

habere judicamus in ordine ad ipfam

veritatem, quo fe habent in ordine ad nollram per-

ceptionem. Sed, quia inter hyperbolicas


tiones, quas in

ufque proceffit

dubita-

illas

prima Meditatione propofui, una eout de hoc ipfo (nempe qud res juxta

20

veritatem fmt taies quales ipfas percipimus) certus

non poffem, quandiu authorem me originis ignorare me fupponebam, idcirco omnia qu de Deo & de
effe

317

veritate in terti, quart

& quint

Meditatione

fcripfi,

conferunt ad conclufionem de reali mentis a corpore


rtinclione,
2
{2^

quam demum

Aprs excludi, ni))i la ligne


dil.).
7 Apres dilHndas,

la ligne {i" dit.

seule).

17-18 Aprs perceptionem,


a.

Page 78,

1.

4-6.

la

di-

in fext Meditatione perfeci.


/"'

ligne

ma
vaut

{2" edit.,
:

19 prierrata). Aiipara-

dit. seule).

iccunda {/"

et 2' edit.).

25

QUART/E ReSPONSIONES.

261-262.

Atqui,

Vir

ait

C,

intelligo

227

triangulum femicirculo

abfque eo qud fciam cjus bafis quadratiim

infcriptum

qiiale ejje quadratis lateru?u'\ Im, poteft

triangulus intelligi,
5

etfi

&

qiuidrata ejus bafis

de proportione qu

laterum non cogitetur

poteft intelligi ipfam de eo effe

ver de mente, non

modo

nent, de ipf poffe negari

i5

20

ille

eft inter

fed

non

negandam. Contra

intelligijmus illam effe fine

corpore, fed etiam omnia

10

quidem

qu?e ad corpus perti-

illa
;

hsec

enim

eft

natura fub-

mutu excludant.
Neque mihi adverfatur, qud VirC. adjunxit, mrum
non ejJe, Ji, dum ex eo qud cogitein colligo me exifiere,
idea quam hoc pao efformo, vie tantinn reprfentet ut
rem cogitantem ^. Nam eodem modo, cm naturam
corporis examino, nihil prorfus in e reperio quod
redoleat cogitationem. Nullumque majus argumentum diftindionis inter diias res haberi poteft, qum
qud in utramvis nos convertamus, nihil plane in ipf
deprehendamus quod ab altra non fit diverfum.
Non etiam video qu ratione hoc argumentum nimis
qu6d

ftantiarum,

fefe

enim minus

probet^. Nihil

unam rem

realiter

divinam potentiam

dici poteft,

ad oftendendum

ab altra diftingui,
poffit

qum qud

per

ab ipf feparari. Satifque

di-

ligenter cavere mihi vifus fum, ne quis ideo putaret


23

hominem
3

Aprs laterum,
dit.).

Page 202,
Page 20?,

c.

Ib.,

1.

14.

d. Ib..

1.

18-19

1.
1.

ligne

omis

Aprs negan-

b.

a.

la

quidem

[i^'^dit. seule).

{r"

folm animiim ulentem

effe

7.

(j-Q.

dam,

corpore'^.

in

la ligne (/"' dit. seule),

25 Aprs
(i'^"

Nam

corpore, la ligne

dit. seule).

318

OEuVRES DE DeSCARTES.

28

edem

fexta Meditatione, in

262-263.

qu egi de dillinclione

mentis a corpore, limul etiam probavi lubftantialiter


illi

unitam

eiTe

memini me

ufufque fum rationibus, quibus non

idem probandum fortiores alibi


Atque, qiiemadmodum ille qui brachium ho-

legille.

ullas ad

minis di|eeret
319

elle

fubilantiam realiter a reliquo ejus

corpore diftinclam, non ideo negaret illud idem

ad

hominis integri naturam pertinere; nec qui dicit idem


brachium ad hominis integri naturam pertinere, ideo

non polTe illud per fe fubnec mihi videor nimium probaOe, often-

dat occafionem fufpicandi


fiftere

ita

dendo mentem abfque corpore elle poiTe, nec etiam


nimis parum, dicendo illam eiie corpori lubftantialiter unitam, quia unio illa fubftantialis non impedit
quominus clarus e^: diftindus lolius mentis tanquam
rei

lo

i5

multum
non ita ut

completse conceptus habeatur. Ideoque

a conceptu fuperficiei vel linese % qure


res complte polTunt intelligi, nifi, praeter longitudidift'ert

nem

&.

latitudinem, etiam profunditas

tribuatur.

iis

Nec denique, ex eo qud vis cogitandi fit m infanfilms fopita, in amentibiis non quidem extincla^\ fed
perturbata, putandum eft illam organis corporeis ita
elTe affixam, ut abfque iis exiftere non poflit. Ex eo
enim qud experiamur laepe ab ipfis eam impediri,
nullo modo fequitur ab iildem produci neque hoc
;

ull, vel
320

minim, ratione probari

poteft.

ardam illam mentis cum


corpore conjundionem, quam fenlibus alidue expeVcrumtamen non

3
a.

b.

Aprs

inficior

legilfe, la lii^nie

Page 2o3,
Page 204,

1.

1.

27.

10-12.

[i" cdil. seule).

20

25

Quarts

263-265.

Responsiones.

229

rimur, in cauf effe cur realem ejus ab ipfo diftindio-

nem
meo

non

meditatione advertamus. Sed,


qui frquenter ea qu in fecund Me-

fine attenta

jiidicio,

apud fe revolvent, facile fibi perluadebunt, mentem non diftingui a corpore per folam
ditatione dicta funt

rem

fictionem, vel abftraclionem intellecls, fed ut

diftindam cognofci, quia rvera diftincla

qu de animse immortalitate Vir C. hic adjecit'', quia mihi non adverfantur.


Sed quantum ad animas brutorum"", etfi earum confiNihil refpondeo ad

10

efl.

non

deratio

fit

hujus

tradatione plura de

illa

nec

loci,

fine

dicere poflim

ipfis

totius

qum

Phyficse

quce

jam

Methodo parte quint explicui",


ne tamen omnin nihil dicam, maxime notandum mihi
videtur nuUos motus fieri poiTe, tam in brutorum
corporibus qum in noftris, nifi adfint omnia plane
in dilTertationis de

i5

organa,

inflrumenta,

five

quorum ope iidem etiam

in

machina peragi pofi^ent adeo ut nequidem in nobis


ipfis mens immdiate moveat memhra externa, fed
dirigat tantm fpiritus a corde per cerebrum in mufculos fluentes, eofque ad certos motus determinet,
:

20

cm

ad multas acliones diverfas


seque facile applicentur. Plurimi ver ex motibus qui
ex fe

ifl:i

fpiritus

in nobis fiunt, nullo pacto a


2 5

mente dpendent

taies

funt pulfus cordis, ciborum coclio, nutritio, refpiratio

dormientium, atque etiam

in vigilantibus

ambulatio,

Aprs advertamus,

gne [i"

dit. seule).

i3

la li-

Aprs

explicui,

Page 204,

b.

Ib^.

c.

Disc, de la Mtb., p. 56-5g de cette dition.

1.

remarque.

23 Aprs applicentur, idem.

a.

1.

incinc

5.

29.

321

OEuVRES DE DeSCARTES.

2^0

265-266.

& lmilia, cm fiiint animo non advertente.


Cmque illi qui ex alto decidunt, manus in terram
cantio

prcemittunt ut caput tueantur,

nullo fane conlilio

tantm quia vifio impendentis


cafs, ad cerebrum ufque pcrtingens, fpiritus animaies in nervos mittit, eo modo quo neceffe eft ad
hune motum, vel mente invita, & tanquam in machina,
producendum. Cmque hoc in nobis ipfis pro certo
experiamur, quid efl: quod tantopere miremur, fi lumen
rationis id faciunt, led

322

eandem habeat

lo

excitandum ?
Jam ver, il velimus uti ratione ad dignofcendum
an aliqui brutorum motus timiles fint iis qui peraguntur in nobis ope mentis, vel iis tantm qui a folo fpirituum influxu & organorum difpofitione dpendent,

i5

c liipi

corporc

vim ad motum

in ovis oculos reflexiim^


fugcTe in ipf

confiderandtE funt difterentia^quceinteripfos reperiim-

nempe

quas in parte quint DilTertationis de


Methodo explicui, non enim alias puto inveniri tunc-

tur

illa

que facile apparebit, omnes brutorum acliones iis


tantm fmiiles effe quse fine ull ope mentis a nobis
funt. Unde concludere cogemur nullum plane in ipfis
principium mots a nobis cognofci, praeter folam
pofitionem organorum,

323

dif-

continuum afflujxum fpirituum, qui a calore cordis fanguinem attenuantis producuntur. Simulque advertemus nihil nobis antehac
occafionem dedilfe aliud ipfis affingendi, nifi tantm
qud illa duo prinjcipia mots non diinguentes, cm
prius, quod a folis fpiritibus & organis dependet, in
I

a.

c^

Apri's advertente, a la ligne

[Indit, seule).

Page 2o3,

1.

8 Aprs
8-9.

20

pro-

ducendum, inne remarque.


21 Aprs liunt, idoii.

25

QUART.C ReSPONSIONES.

266-267.

brutis,

quod

tanquam

in

mente,

j I

videremus, aliud etiam

in nobis, effe

five cogitatione, confiftit, ipfis inelTe

inconfulte crederemus. Et fane quidquid ita nobis ab

ineunte aetate perfuafimus, quantumvis poftea falfum


5

effe rationibus oftendatur,

frquenter ad rationes

non tamen

iftas

facile, nifi

diu

&

attendamus, ab opinione

noflr deletur.

Rcfponjio ad alteram partem,


de Deo.
10

Hactenus argumenta Viri Cl. diffolvere, ejufque


impetum furtinere conatus fum deinceps, ut ii qui
cum fortioribus pugnant, non direcle ipfi me oppo;

nam, fed ab

De
i5

iclu potius declinabo.

tribus tantm agit hae in parte, quee facile pof-

funt admitti, prout ipfe

qu

fcrip-

verus etiam

mihi

illa intel|ligit;

feram, alio fenfu intellexi,

qui

fed

videtur.

Primum

eft,

c]udd qiidam

ide materialiter Jint

hoc eft, ut ego interpretor, qud taies fmt, ut


judicio materiam prsbeant erroris. Ille ver, ideas
formaliter fumptas confiderando, nullam in iis falfitatem effe contendit.
Alterum eft, qud Deus fit a {q pojtive, & tanquam a
caufd^; ubi tantm intellexi rationem, propter quam
falf^^

20

2 5

Deus non indiget ull cauf efficiente ut exiflat, fundatam effe in re pofitiv, nempe in ipfmet Dei immen3
a.

b.

Aprs crederemus,
Page 206,
Page 208,

1.
1.

8-9.

i2-i3.

la ligne

{1"

dit. seule).

324

OEuVRES DE DeSCARTES.

2j2

267-268.

magis pofitivum effe poteft. lUe vero


probat Deiim a fe non produci, nec confervari, per
pofitivum aliquem caufcc efficientis influxum; quod
fitate, qiui nihil

plane etiam affirme.

Tertium deniqiie

non fnnus

pojjit cujus

intellexi,

ell,

&

ille

qiidd nihil in mente noftr effe

confcii''

quod de operationibus

de potentiis negat.

Sed, ut fingula diligentius exequamur, ubi


frigus

fit

ait, fi

lantiim p?-ivatio, nullam po/Je dai'i ideam

qu

tanquam rem pojilivam reprjentet^^ manifeftum

illud

lo

ipfum agere tantm de ide formaliter fumpt.


Nam, cm ipf?e ideae fint forme quae|dam, nec ex mate-

efi;

325

componantur, quoties confiderantur quatenus


aliquid repraefentant, non materialiler, fed formaliter
fumuntur fi ver fpedarentur, non prout hoc vel illud
ri ull

i5

tantummodo prout funt operationes


quidem pollet materialiter illas fumi,

repraefentant, fed

intelleds, dici
fed tune nullo

rum

modo

veritatem vel falfitatem objedo-

Nec ideo mihi videtur

refpicerent.

materialiter falfas dici poffe,


plicui

nempe

non aliam
me eadem

five frigus

fit

illas alio

fenfu

qum eo quem jam

ex-

res pofitiva, five privatio,

habeo ideam, fed manet in


illa quam femper habui
quamque ipfam
dico mihi prbere materiam erroris, fi verum fit frigus
effe privationem & non habere tantum realitatis qum
calor; quia, utramque ideam caloris & frigoris confiderando prout ambas a fenfibus accepi, non pofTum
I

idcirco de ipfo

Apres lumpt,

(/'' dit. seule).

a.

b.

Page 214,
Page 206,

20

la ligne

i(5

1.

17.

1.

16-18.

funt

(Jiis

{1"

cdil.').

19 Af?-s refpice-

rcnt, la ligne {i" dit. seule).

25

QuARTiE ReSPONSIONES.

268-269.

advertere plus mihi realitatis per

ram exhiber!
Nec fane judicium

2jJ

unam qum

nam

ide confudi'^;

ciim

per alte-

in

dixi reperiri falfitatem mate?'ialem, in illo ver


5

non
326

poteil effe nifi \formalis.

Cm autem
prout

ait

objedive

ejl

Vir C
in

ideam frigoris ejjefrigiis ipfiun

intelleclu^\

diilindione arbitrer

hoc enim fsepe contingit


confufis
inter quas hae caloris

opus

&
10

hac

effe

in ideis obfcuris

&

frigoris

qum ad

numerandae, ut ad aliud quid referantur


cujus rvera idese funt.
idea

tio, frigoris

non

Ita,

efl

fi

frigus

fit

funt
id

tantm priva-

frigus ipfum, prout eft ob-

jedive in intellelu, fed aliud quid quod perperam pro


iftc

i5

privatione fumitur

nempe

Deorum

quidam nul-

fenfus

ideas quie ab idololatris effinguntur,

non video cur non etiam materialiter falfse dici poflint,


quatenus falfis ipforum judiciis materiam prsebent.
Quanquam fane iILt quse vel nullam vel perexiguam
judicio dant occafionem erroris, non tam merit materialiter falf dici videntur,

2 5

efl

lum habens effe extra intelledum.


Neque eft par ratio de ide Dei, faltem de ill quae
eft clara e^ diftincla, quia dici non poteft ipfam referri
ad aliquid oui non fit conformis. Quantum autem ad
confufas

20

qum qu

magnam

unas autem majorem qum altras erroris occafionem


prsebere, facile eft exemplis declarare.
b

AprsoxmaXxSfHon laligne

{i" et 2" dit.),

la

ligne

{/"-'

&.

Page 206,

h.

Ib.i

1.

dit

I.

/Ijprt's

funt,

seule).

18

Neque enim

Aprs conformis, mme re-

marque.

21,

2(),

aprs prab-

bent, ...declarare, idem.

18.

19.-20.

uvres. U.

3o

327

OEuvRES DE Descartes.

2^4
tanta

269-270.

confufis ideis ad arbitrium mentis efficlis

cil in

(quales funt idese falforum Deorum), quanta

eft in iis

quae a fenfibus contufe adveniunt, ut funt idese caloris

&

frigoris;

fi

quidem, ut

reale exhibere.

dixi,

verum

Omnium autem maxima

cm

roris,

petit Vir Cl.

fit

eft in ideis

ut idea

in

materiam prsebet

er-

dat occafionem judicandi

profuturum, qui tamen

At

ipli

nihil

litis

quse ab appetitu fenfitivo oriuntur

hydropico, nunquid rvera

illas

fit

nociturus

potum

tibi

effe

quidnam mihi exhibeat

illa frigoris

10

idea,

quam

dixi materialiter falfam effe

Si enim, in-

quit, exhibet privationem, ergo vera ej; fi ens pojitivum,

non

ergo frigo?-is idea\ Rede, fed propter hoc tan-

eft

iliam materialiter falfam appelle, qud,

tm

obfcura

&

fit

confufa, non poffim dijudicare an mihi

quid exhibeat quod extra fenfum


328

cm

meum

fit

i5

pofitivum,

necne ideoque occafionem habeo judicandi effe quid


pofitivum, quamvis forte fit tantm privatio.
;

Nec proinde

quceri dbet,

qu

fit

caufa

illiiis

pofiliv ohjeclivi, iindc fieri ajo ut materialiter


illa idea^';

quia non ajo illam

fieri

ends

falfa fit

20

materialiter falfam

ab aliquo ente pofitivo, fed a fol obfcuritate, quse


tamen ens aliquod pofitivum habet pro fubjedo,

nempe fenfum ipfum.


quidem ens iftud pofitivum in me eft, quatenus
ego fum res vera; obfcuritas ver, quse fola mihi dat
occafionem judicandi iftam ideam fenfs frigoris reEt

Aprs exhibere,

mme remarque.
a.

Page 207,

b. Ib.,

1.

1.

21-22.

ig-20.

la

ligne [/" dil. seule).

i3 Aptx's idea,

25

Quarts

270-27'-

prsefentare

Responsiones.

objedum aliquod

extra

2}(

me

pofitum, quod

vocetur frigus, non hahet caufam realem, fed inde


tantm oritur, qud natura mea non fit omni ex parte
perfecla.
5

Ncque hoc iill ratione fundamenta mea convellit.


Vererer autem ne forte, quia in legendis Philofophorum libris niinquam valde multum temporis impendi,
non fatis ipforum loquendi modum fequutus fim, cm
|

materiam prsebent erroris, nianifi apud primum authorem qui


manus, vocem matrialit?' in e-

dixi ideas, qu?e judicio


lo

icrialic?- falfas elle,

mihi jam incidit in

dem

fignificatione

fumptam invenirem nempe apud


:

Suarem, Metaphylicse difput.

Fr.

mro

fedione

4.

prehendit, mihi autem

Deum

qiiodam

quod cau/a

dixi, licej'c nobis cogitare

modo idem prjlare refpedu

cjficicns refpelu fui ejfels''.

caufa efficiens

fit

fui

&

nino

licel cogitare,

ipfo

falfum,

ipfius, quia,

dicendo idem quodammodo piwjiarc, oftendi


exiflimare idem eiQ]

ipjius

fui

Hoc enim

negavi illud quod Viro Cl. durum videtur

nempe qud Deus

re-

minime omnium reprehenfione

digna videntur, nempe ubi

25

nu-

2,

Sed pergamus ad ea qu?e V. C. omnium maxime

i5

20

9,

me non

prmittendo verba, nobis omfignificavi me hsec tantm propter


<k

imperfedionem intelleds humani fie explicare. Sed


& in reliquo fcripto idem ubique confirmavi nam
;

flatim ab initio, ubi dixi, nullam rem exijhre in cujus

caufam efficientem non


19, 25,

a.

Aprs effeds,

Page 208,

1.

14-16.

liceat

inquirere, addidi,

uxplicare, la ligne (/'"

e'dit.

vel,

seule).

329

OEuvRES DE Descartes.

2^6

non indigcat,

7on habct, ciir illJ


330

me

indicant

fatis

271-273.

po/hilare'-';

qu verba
quod cauf

pu|taffe aliquid cxiftere


|

efficiente

prter

&

non

Deum

autem

indigeat. Qiiid

Dixique paul

.'

tam incxliau/Iain potcntiani,

egucril

iil

ncqiic

cxi/Ierel,

vetiir, atqiie

in

pofl;,

ni

taie elle poteft

Deo

nullni.s

modo

unqiiam

uhi verhum,

de efficiente potell

intelligi, fcd

tantm qud inexhaufta Dei potentia


ratio propter quam cauf non indiget.

fit

caufa

idem

dici

tantm

idcirco dixi rationem five

quamcaufam ob

quamvis

in fuo

perfecl; fed

re finit,
fi

diceretur elle a

intelligi poiTet ngative,

defumpta

10

fit

Quod

pofitiv ejus natur

quam

illa

indiget cauf, elle pofitivam.

non poiTet de ull

fumme

gnre

five

Cmque

inexhaulla potentia, live effentiae immenlitas

maxime pojtira,
quam Deus non

ope

etuvn nunc cgeat ut confcr-

adeojit quodannnodo fui eau fa

u caufa, nullo

tantani

c[Jc

fe,

quoniam nulla
afferri poiet,

hoc

i5

ratio a

propter

intelligeremus ipfam caul efficiente non in-

digere.
331

Atque eodem modo, in omnibus aliis'locis, ita contuli caufam formalem, five rationem ab elTenti Dei
petitam, propter quam ipfe cauf non indiget ut exiItat, neque ut conferuetur, cum cauf efficiente, fme
qu res finit effe non poilunt, ut ubique illam a cauf

20

meis verbis cognofca-

25

efficiente elle
tur.

Nec

diverfam ex

ullibi dixi

Deum

ipfis

confervare per pofitivum

fe

aliquem influ|xum, ut res creatse ab ipfo confervantur,


3
(/'''

^l/Tt'5

indigeat, la lii^nc

dit. seule).

7,

10, i3, nj,

aprs cau\a, ...indiget, ...pera.

Page 108,

1.

19-22

fect

marque.

.indigere,

catur, Idem.

puis page 109,

1.

3-6.

mcme

23-20 Aprs

rc-

cognof-

Quarts

273-274-

Responsiones.

237

fed tantm immenfitatem potentise, five eflentiae, propter

quam

confervatore non indiget, effe rem pojitivjtn.

ItaquepolTum ultroadmittere quecimque a ViroCl.


afteruntur ad probandum Deum non effe caufam effi5

cientem

neque

fui ipfius,

confervare per

fe

uUum

in-

fluxum politivum, five per fui reprodudionem continuam quod folum ex ejus rationihus efficitur. Scd,
ut fpero, etiam ille non negabit immenfitatem illam
;

potenticc, propter
10

quam Deus non

exiftat, effe in ipfo

quod

fit

rem

indiget cauf ut

pojtivam, nihilque ejufmodi

poffe in ullis aliis rbus,

po/iiriun intelligi
\

propter quod cauf efficiente non egeant ad exiflen-

dum quod

folum fignificare volui,

poffe intelligi
i5

effe

cm

dixi nullas res

a Je, nifi negxitive,

prseter

unum

Deum. Nec quicquam amplius affumere mihi opus


fuit,

ad difficultatem quse propofita erat diffolvendam.

Sed, quia tam ferio hic

monet Vir

Clar., vix ullujn

Theologiun 'eperin pojjc, qui non e propofitionc ojfcn-

quod Deus a

datur,
20

cauf''

modus
farius,

fe

&

ipfo fit pofitive,

paulo accuratius exponam quare

tanquam a

iffe

loquendi

hac quseftione perutilis, atque etiam necef-

in

& ab omni offenfionis

fufpicione valde remotus,

mihi videatur.
Scio LatinosTheologos
25

in divinis,

cm

non ufurpare nomen cauf


|

agitur de proceffione perfonarum fa-

crofanclse Trinitatis, illofque, ubi Grseci indifferenter


aTiov

&

maxime
2

''J'^'/^i'^

dixerunt,

nomine

ut

generali uti malle, ne cui fcilicct inde occa-

Aprs politivam,

}ion la lif^-uc

la ligne [indit, seule).


a.

lolo principii

Page 214,

1.

4-6.

(2''

dil.).

7 Aprs

cflicitur,

332

OEuvRES DE Descartes.

2^8
333

fioncm dent judicandi Filium

efle

274-275

minorem

Ptre. Sed
|

ubi nullum taie erroris periculum effe poteft, nec agi-

Deo

tur de

nomen

tantm ut uno, non video cur


tantopere fugiendum, prsfertim cm

ut trino, fed

cauf

fit

talem locum incidimus, ut

in

pemodum

necelarium

illo uti

perutile ac pro-

elle videatur.

Nulla autem major hujus nominis utilitas

qum

tcil,

li

effe

po-

Dei exirtentiet demonftrandcT inferviat;

nuUaque major

neceffitas,

qum

cue demonftrari non poffit.


Atqui confiderationem cauf

mum

abfque eo perfpi-

(i

10

efficientis

pri-

effe

prcipuum mdium, ne dicamunicum, quod


habeamus ad exillentiam Dei probandam, puto omnibus effe manifeftum. Illud autem accurate perfequi
non poffumus, nili licentiam demus animo noilro in
rerum omnium, etiam iplius Dei, caufas efficientes
quo enim jure Deum inde exciperemus,
inquirendi
priufquam illum exillere fit probatum ? Qiijerendum
&
igitur ell; de unquque re, an lit a fe, vel ab a Ho
quidem per hoc mdium exiftentia Dei concludi poquo modo intellitell, etfi non expreffe explicetur
gendum lit aliquid effe a fc. Qiiicunque enim folius
iX:

i5

334

20

luminis naturalis

dudum

fequuntur, fponte

libi for-

conceptum quendam caufie efficienti


& formali communem, ita fcilicet ut quod eft ab alio,
quod autem
lit ab ipfo tanquam a cauf efficiente
ell a fc, lit tanquam a cauf formali, hoc ell, quia
talem habet elentiam, ut cauf efficiente non egeat;

mant hoc

in loco

dit.

Apres Patre,
seule).

l'eilum,

la

14

la

ligne

(/'''

Aprs mani-

lig)ie

[1" dit.).

iS Apres probatum, wme


remarque.
22 Apres a le,

idem.

25

Quarts, Responsiones.

275-276.

ideoque illud

quam

per

fe

meis non explicui, fed tan-

in Mdit,

notum

259

prsetermifi.

At cm illi qui aflueti funt judicare nihil effe pofTe


caufam efficientem fui ipfius, illamque a cauf formali accurate diftinguere, qusri vident an aliquid fit
a feipfo, facile

fit

ut,

de fol efficiente proprie dicl

non putent illud, a fe, debere intelligi


tanquam a cauf, fed tantummodo ngative tanquam
fine cauf, ita fcilicet ut aliquid fit de quo non deheamus inquirere cur exiftat. Quee interpretatio verbi
cogitantes,

10

afe

admittcretur, nulla poffet ab eff'edibus haberi

fi

demonftrandam, ut reie in
primis Objedionibus ab ipfarum Authore probatum
ratio ad exiftentiam Dei

ideoque nullo

efl,

modo

eft

admittenda.

Ut autem appofite ad ipfam refpondeatur,

i5

necefi^'e elle

didam &

exifi;imo

ofiendere inter caufam effieicn\tem proprie

nullam caufam

efife

pofitivam rei efjeniam, ad

quid intermedium,

quam

nempe

caufse efficientis con-

eodem modo potefl; extendi, quo folemus in Geometricis conceptum linccC circularis quammaximse
ceptus

20

ad conceptum

linese redse,

cauf

fignifcationem non effe in hac qufione

conceptum polygoni
redilinei, cujus indefinitus fit numerus laterum, ad
conceptum circuli extendere. Hocque non milii videor
uU ratione melius explicare potuifi^e, qum cm dixi,
25

efficientis

refringendam ad

Apres

ligne
itat,

illas

prfetermifi,

(2'' dit.'j.

10

caufas

non

Aprs

la

exi-

la ligne (/" dil. seule).

14 Aprs admittenda, noji


23 Aprs
ligne
[2' dil.).

la

c.\-

vel

qu funt

effedibus tempore

tendere, la ligne

Les mises
j'ent^

jusqu'

Notandumque

{ci-

5) non compris,
trouvent pas dans la 2' dit.

aprs, p. 242,

ne se

[i^^ d. seule).

la ligne qui sui-

l.

335

uvres

240

qux ab

priores. vel

nemo

gatoria. ciim

diverfum
336

de Descartes.

funt diverfx

ipjs

ars-;?:-

tum quia

effet

nu-

ncfciat idem nec feipfo prius nec a J'eipfo

ejfe polje: tur?i

quia una ex

nibus ab ejus conceptu tolli pote/l,

&

/lis

duabus conditio-

ni hilominus intgra

notio efficientis re7?ianere^.

Nam. qud non

requiratur ut tempore

quod non haheat rationem

patet ex eo

fit

prior,

caulcE.

nifi

quamdiu producit eteclum. ut didum eft.


Ex eo ver quod non poffit alia conditio etiam tolli.
dbet tantm inferri non elle caufam efficientem proprie didam. quod concedo non autem nullo modo
elle caufam politivam. qucc per analogiam ad efficientem referri poffit. hocque tantm in re propot requiritur. Eodem enim lumine naturali quo percipio me
mihi daturum tuil]le omnes perfediones quarum idea

10

aliqua in

me

e..

liquidem exiitentiam mihi dedilTem.

percipio etiam nihil

modo

ad

illo.

quem

libi

ipli

exirtentiam dare polie

caufee efficientis proprie diclse

fignificatio reringi folet. ita fcilicet ut

nus dat bi
cipit elle,
five

t diverfum a fe ipfo. quatenus acvi

non idem

cm

quaeritur an aliquid
eil

Iibi

ipfi

exiften-

intelligendum.

quam

qucereretur. an alicujus rei natura five elentia

talis.

fubfumitur.

fi

quidfit

taie, illud /ibi

omnes perfediones quarum idea aliqua

Jiquidem ipfas nondum habet', fenfus


a.

b.

fit

ut cauf efficiente non indieat ad exiflendum.

Cmque
ejje

20

diverfum.

tiam dare poUit. non aliud


fi

idem, quate-

quia contradidoria funt idem

Ideoque.
337

elTe.

i5

Page io8,
Pase 208,

1.

7. etc. Cf.

1.

2-j..

page 209.

1.

21-24.

efl fieri

in

daturum
ipfo

non

eji,

polTe

-5

Quarts

277-=7S-

quin habeat

adu omnes

Responsiones.

perfectiones quas cognofcit,

quia lumine naturali percipimus

cujus effentia

illiid

non indigeat ad
exiftendum, hac etiam non indigere ad habendas omns perfediones quas cognofcit, propriamque effentiara dare ipfi eminenter illud omne quod polTumus

tam immenfa
5

241

cfl

ut cauf efficiente

cogitare aliquibus aliis rbus a cau'i efficiente dari


polie.

Atque
10

hsec verba,yz

nondum

habet, ipfum fibi e[fe da-

rem explicandam, quia eopercipimus illud jam non polie

turum, juvant tantm ad

dem lumine
habere vim

naturali

&

voluntatem

libi

dandi aliquid novi, fed

ejus ellentiam talem elle ut habuerit ab ceterno illud

omne, quod jam cogitare pollujmus ipfum


i5

elle,

nondum

fibi

daturum

haberet.

Atqui nihilominus

ill:i

omnes modi loquendi,

caufse efficientis analogi petiti, perneceilarii funt ad

lumen naturale

ita

dirigendum, ut

perfpicue ad-

ifta

vertamus eodem plane modo quo nonnuUa de fphsera


& aliis figuris curvilineis ex comparatione cum figuris
:

20

redilineis

apud Archimedem demonftrantur, qu

aliter intelligi potuillent. Et

quemadmodum

demonftrationes non improbantur,


inftar polyedri
25

fit

confideranda

ita

etli

vix

illiufmodi

fphaera in

illis

non puto me hoc

quod analogi caufse efficientis ufus fim ad ea qu^e ad caufam formalem, hoc
efl ad ipfammet Dei ellentiam pertinent, explicanda.
Nec ullum hac in parte erroris periculum timeri
potell, quoniam id unicum quod cauf efficientis proin loco polie reprehendi,

21 Aprs potuillent,

/c7

lif;-ne[i" dil. sciik'iuenl).

27

eli'cntiam|

exirteniiam (/" dit.).

uvres.

II.

3i

338

OEuvREs DE Descartes.

242

prium

cfl;,

atque ad formalem non

278-279.

extcndi, ma-

potefl:

nifellam contradidionem involvit, ideoque a nemine


credi polet
3S9

iive

nempe qud

aliquid

fit

a feipfo diverfum,

idem limul & non idem.

Notandumque

eft caufse

dignitatem

a nobis

fie

Deo

tributam, ut nulla effecls indignitas in ipfo

fuilTe

Nam, quem|admodiim Theologi, cm


Patrem effe principiiim Filii, non ideo conce-

inde fequeretur.
diciint

dunt Filium

Deum
men

dici

illum

eie principiatiun

quodammodo
eodem modo

fcilicet effelus

&

ill elle

ita,

quamvis admiferim

poffe fu caufam, nullibi ta-

nominavi, quia

fui cffcliim

ad efficientem prsecipue folet

quamvis

ignobilior,

faepe

10

referri,

nobilior

fit

aliis

caufis.

Cm

autem integram

elTentiam pro cauf for-

rei

mali hic fumo, Ariftotelis veftigia tantm fequor

nam

lib.

milT,

ii,cauf materiali praeter-

anal. port. c.

primam nominat

i5

cj!ti7-v

to tl

live,

sva'.,

r,v

ut

vulgo vertunt Latini philolophi, caufam fonnalem,


illamque ad omnes
quia
ut

nempe

ibi

omnium rerum

non

neque ego etiam

Qud

ver

fieri

20

agit de caufis compofiti phyfici,


hic, fed generalius

quibus aliqua cognitio peti


340

elTentias extendit,

de caufis ex

poflit.

propofit ut a

vix potuerit in re
|

cauf nomine

Deo tribuendo abftinerem,

poteft probari, qud,

ego

efficere

fliterit,

conatus

faltem

fit,

Vir Cl. ali via idem quod

non tamen

quantum mihi

multis verbis ollendit


22 ego omis [i" cdiL).
seulcnient).

cm

id

videtur.

Deum non

vel ex eo

elle

28 Aprs videtur,

uUo modo prseNam, poftquam


caufam
t

7a

efficien-

lii^mc

{i" dit.

25

Quart^; Responsiones.

279-281.

tem

fui ipfius,

ut diverfa

quia requiritur ad rationem efficientis

a fuo eftedu

fit

24 j

intelligendo per

verbum

item non

elle a fe pofitivc,

pofitivum cauf?e in-

pojitive
j

fluxum; itemque feipfum rvera non confervare, fu5

mendo

confervationem pro continua rei produtione,

omnia lubens admitto rurfus probare contendit


Deum non dici debere caufam efficientem fui ipfius,
quae

quia, inquit, eau fa ejficiens rei alicujus non quritur, nifi

ratione cxijhnti, neutiquam ver ralione cffcnti


10

minus

cjl

cjjenti
rlis

de ejjenti cntis

qud

trianguli habei-e trs angulos

ergo non niagis per efficientem

cm quritur eur Dcus


trs

infiniti

qum

exijat,

exijlat,

at non

quni de

quales duobus

cj

refpondcndum,

ciim quritur cur

anguli trianguli Jint quales duobus

Qtii

rlis''.
|

fyllogifmus facile in illum poteft retorqueri hoc paclo

non quseratur efficiens ratione elTentie,


tamen potefl; ratione exiftentise at in Deo non
etfi

guitur elTentia ab exiftenti

qucTri
diilin-

ergo de Deo quri po-

tefl efficiens.
20

2 5

duo fimul concilientur, dici dbet,


quserenti cur Deus exiflat, non quidem effe refpondendum per caufam efficientem proprie dictam, fed
tantm per ipfam rei elTentiam, five caufam formalem,
qucg propter hoc ipfum qud in Deo exiftenti non
diftinguaturabeffenti, magnamhabet analogiamcum
Sed ut

efficiente,

lisec

ideoque quafi caufa

Denique, addit
refpondcndum

ejjc

Dei caufam efficientem inquirenti


illum canon indi\gere ; & rurfum perin

14 Aprs redis, la ligue


a.

Page 212,1.

efficiens vocari poteft.

5, etc.

(/"' cdit.

seulement).

341

OEuvRES DE Descartes.

244
contanti cur

ill

non indigeat, refpondendum quia eus

fmium c'//, cujus exijienlia ejl fiia


tummodo cauf eficienli indigerc,
aclualein

281-282.

dijiinguere

al? effenti

in-

cnim tan-

ejfentia; ca

in quibiis exijlentiani

licct'-'.

Ex quibus

ait cor-

nire id quod dix'eram, nem^e,J puLvcni nulLvn rem


342

\idcm
cien.s

quodamnwdo

cffc pcffc

erga feipjam, quodcauja

crga cjjcclum, nunquam

mihi videtur

cffi-

?ne in caiifas reriun inqui-

rendo ad ulLvn oninnun prnnani dcvenurum^\

Quod

ta-

modo conciiti vel iniirmari,


& prsecipua vis, non modo me, fed &

men nec cornire, nec


;

ullo

omnium omnino demonftrationum

10

quae afferri pollunt

ad exiftentiam Dei ab effedibus probandam, ab eo

dependet. Nullam autem Theologi fere omnes,

nifi

contendunt.

eftectibus, afferri polTe

Itaque, tantum abeft ut demonftrationem de

cm analogiam

illuffret,

ab

caufae

efficientis

illi

Deo

i5

erga

feipfum tribui non permittit, quin potiusabillintelli-

gend lectores
Jiputarct

avertit,

pracipue

in fine ubi concludit

cuju/quc rci caufam effidentem, vel

in

qiiafi effi-

cicntcm, cjjc inquircndinn. je cujii/cunqiie rci caufain ab cd


rc diverfani quv/iluruni'

nondum

Quomodo enim

ii

qui

jo

Deum

norunt, in caufam aliarum rerum efficientem

inquirerent, ut hoc paclo ad Dei cognitionem deveni-

caufam efficientem
quomodo tandem in Deo ut caul

rent, nifi putarent cujufque rei


343

polTe inquiri
4 Aprs

licet,

Et
la

dit.seidemenl). 14

tendunt, non a

lii^'-iie

J/vv.s-

la ligne

a.

Page 2i3,

b.

Ibid.,

1.

18-24.

c.

Ibid.,

1.

23-27.

!.

11-16.

(/"'

con-

2' Jdil.

).

21,

2.^

Aprs quiL-fituium,

...inquiri, la ligne {indit,

seulement).

25

Quarts

282-283.

Responsiones.

245

prima finem qucerendi facerent, Il putarent cujufque


rei caufam ab e re diverfam elle quserendam ?
Certe idem fecifle mihi videtur Vir Cl. hac in parte,
ac Cl, poflquam Archimedes, loquens de iis qu^e de
5

fphser per analogiam ad figuras redilineas fphcerse


infcriptas demonftravit, dixilfet

putarem fphaeram

fi

pro figura rediline vel quafi rediline infinitorum


laterum fumi non poffe, nullam vim ifli demonftrationi tribuerem, quia,
10

non de

fph?er ut figura curvi-

tantm de ipf ut figura rediline infinitofi, inquam, Vir CL,


rum laterum, rede procedit;
nolens fph?eram ita nominari, ^.^ tamen Arcliimedis
demonftrationem cupiens retinere, diceret fi putarem
id quod ibi concluditur de figura rediline infinitorum laterum elle intelligendum, id ipfum de fphr
line, fed

i5

non admitterem, quia mihi certum


fphaeram nullo

modo

effe

& compertum

figuram redilineam. Qiiibus

non idem quod Archimedes

fane verbis

eft,

efficeret, fed

contra prorjfus ab ejus demonflratione rede intelli20

gend feipfum aliofque avocaret.


Heecver paulo prolixius hc perfequutus
res forte poftulabat, ut ofl;endam
effe

cavere

ne vel

minimum quid

fumqum

fummae mihi
in

meis

curse

fcriptis re-

quod merito Theologi reprehcndant^


Denique, qud circulum non commiferim^, cm
dixi non alite?- nobis conjare, qu clare & dijine pcrci^

periatur,
25

phinlur vcra

cffe,

quant quia Deus

Aprs procedit, la ligne {i"


redilineam, mme remarque.
II

a.

Page 214,

b. Ibid.f

1.

7.

1.

Voir aussi

t.

&

nobis non con-

cdit. seulement).

4.

cj ;

V, p. 148.

17

Aprs

344

OEuvRES DK Descartes.

246

283-2S4.

jam fatis in
refponfione ad fecimdas Objediones, numro } e^ 4,
expliciii% dirtinguendo Icilicet id quod reipla clare
pcrcipimus, ab eo quod recordamur nos antea clare

Jare

Dcum

percepiffe.

c[je, nifi

quia idclare percipilur

Primm enim,

nobis conllat

Deum

exi-

quoniam ad rationes qucT id probant attendimus


poftea ver, lufficit ut recordemur nos aliquam rem
clare percepiile, ut ipfam veram elle limus certi quod
non fufficeret, nifi Deum elle : non fallere Iciremus.
Qud autem nihil in mente, quate^nu.s cj re.s cogitans,
per fe notum mihi viclje pojjil, cuju.s non fit confcia

itre,

345

10

"",

detur, quia nihil in

ill fie

fpedat

elle intelligimus,

quod non lit cogitatio, vel a cogitatione dependens";


alioqui enim ad mentem, quatenus ell res cogitans,
non pertineret nec ulla poteft in nobis elle cogitatio,
cujus eodem illo momento, quo in nobis ell, confcii
non limus. Quamobrem non dubito'' quin mens, lla;

i5

tim atque infantis corpori infulaeft, jincipiatcogitare,

fimulque

libi

luae cogitationis

confcia

fit,

etfi

pollea

non recordetur, quia fpecies illarum cogitationum mmorise non inhrent.


Sed notandum ell, acluum quidem, live operationum, nollrse mentis nos femper aclu confcios elle;
facultatum, live potentiarum, non femper, niii potenti; ita fcilicet ut, cm ad utendum aliqu facultate
ejus rei

nos accingimus, llatim,


b

Aprs

fimus,

facultas

illa lit in

percepiile, la ligne [i'' dit. seulement).

mme remarque.

h.

Page 140,
Page 214,

c.

Tome

d.

Ibidem.

a.

li

1.

1.

12, et p. 142,

i5.

Voir

V, p, 149.

t.

1.

14.

V, p. 149.

mente,
17

Aprs

20

25

Quarts

284-285.

fiamus ejus a6lu confcii


elTe in

mente,

Ad

Responsiones.

atque ideo negare poffimus

ejus confcii

fi

247

fieri

nequeamus.

ea quce Theologos morari po [finit''.

346

Oppofui me primis Viri Cl. rationibus, a fecundis


declinavi jam iis quse fequuntur plane alTentior, praeterquam ultim, de qu fpcro me non difficult!" ef:

feclurum ut ipfe mihi affentiatur.


Itaque,

qud ea

qua in prima Meditatione atque

etiam in reliquis continentur, ad


10

i5

omnium ingeniorum

captum non tint accommodata'', plane concedo; idque,


uhicunque fefe obtulit occafio. teftatus fum, atque in
pollerum teflabor. Et hsec unica fuit caufa cur eadem
in DilTertatione de Methodo, quae gallice fcripta erat,
non tradajrim, fed ad bas Meditationes, quas a folis
ingeniofis & dodis legendas elle prsemonui, refervarim. Neque dici dbet relius me faclurum fuilfe, fi
abftinuilTem ab

iis

fcribendis a quibus legendis per-

multidebeant|abfl;inere; tamneceffariaenimexiftimo,
ut fine
20

ipfis nihil

unquam firmum &

ftabile in philofo-

phi ftatui poffe, mihi perfuadeam. Et quamvis ignis

&

ferrum ab imprudentibus aut pueris

non tradentur, quia tamen


qui putet idcirco

eft

Qud
11
c'dit.

b.

ipfis effe

ad vitam,

nemo

carendum.

ver in quart Meditatione tantm egerim de

Apres icWahov,
seiileincni\.

rcferviirim, ininc

a.

utilia funt

fine periculo

Pages 214
Page 214,

la

ligne

i.^-iG

[i'''

Aprs

remarque.

a 218.
1.

27, p. 2i5,

I.

14.

20 Aprs perfuadeam. idcui.


23 ipfisl ipl {i"dit.).

347

OEuvRES DE Descartes.

248

285-286.

& falfi, non


boni & mali'']

crrorc qui commiltitiir in dijudicationc veri

autcm de

qui contingit

illo

in

perfecutione

qudque ea qu adfideni pertinent atque ad vitam agcndam femper exceperim, cm alTerui nulli nos rci aljenliri

debere, nifi quant clarc cognofcamus^

totius Icripti

mei contextus oftendit & expreffe etiam


fione ad lecundas Objediones, numro ^,
;

nec-non

&

in Svnopfi

Cl. judicio tribuam,

prmonui

& quam

''
;

ut

ita,

refpon-

in

explicui'';

quantum Viri

accepta mihi

fint

ejus

declarem.

confilia,

10

Supereft facramentum Eucharirtire,

cum quo

judicat

Vir Cl. meas opiniones non convenire, quia, inquit,


348

Jide cre dinius, ablat ab

Eucharijico pane panis fubjan-

i,fola illic accidcntia rcmanere'^

putat autem me nulla


,

accidentia realia admitterc, fed tantiim modos, qui abfque

aliqud fubjianti, cui


inde etiam abfque

Quam

injint,

il l

non peffunt

intelligi,

i5

nec pro-

exijere^

objeclionem perfacile poflem eludere, di-

cendo me nunquam hadenus accidentia realia negaffe


nam, quamvis iplls in Dioptric & Meteoris non ufus
fim ad ea de quibus agebam explicanda, dixi tamen expreffisverbis in Meteoris, p. 164^, me illa non negare.
In bis ver Meditationibus fuppofui quidem ipfa non;

17 Apri'S exillere,
la ligiie

a.

b.
c.

d.
e.
f.

g.

non

la ligne {2' dit.).

[i" dit. seitlcinenl).

Page
Page
Page
Page
Page
Page
Page

5,

216,
1.49,
I

5,

18-21.

1.

1.

1.

8-9.

7-12.

1.

217,

5-6 et

3-21.

1.

1.

19-20.

2i7,1.23,p. 218,1.
239,

1.

5,

i.

de cette dition.

22 Aprs negare,

20

QuART.E Responsiones.

286-287.

dum

me

non

cognofci, fed

idcirco

249

nuUa

elle

modus

enim fcribendi analyticus, quem fequutus fum, id


patitur ut qiiaedam interdum fupponantur quse nondum fint fatis explorata, ut patuit in prima Meditatione, in qu multa alTumpferam, quse deinde in fequentibus refutavi. Nec fane hc quicquam de natuni
accidentium volui

ftabilire, fed

ea tantm, quse de

ipfis

tanquam prima fronte apparuerunt, propofui. Ac denique, ex eo qud dixerim modos abfque aliqu fubftanti oui infint non poffe intelligi, non dbet inferri

349

10

me

negaife illos abfque ipf per divinam potentiam

poni poife, quia plane affirmo

&

credo

Deum

multa

non polfumus.
Sed, ut hic agam liberalius, non diflimulabo me
mihi perfuadere, nihil plane aliud elfe a quo fenfus

polie efficere, quae nos intelligere


I

i5

nollri afficiantur prseter

terminus dimenfionum ejus corporisquod fentitur

ell

in fol

20

folam illam fuperficiem, quse

enim

fuperficie

fit

contadus;

&

nullum fen-

fum affici nifi per contadum, non ego folus, fed fere
omnes pliilofophi cum ipfo Arillotele'' affirmant. Ita
ut, exempli cauf, panis vel vinum non fentiatur, nifi
quatenus ejus fuperficies,

immdiate a fenfs organo, vel mediante are aliifve corporibus, ut ego


judico, vel, ut ajunt plerique Philofophi, mediantibus
2

vel

fpeciebus intentionalibus, attingitur.

Notandum autem
corporum

iftam fuperficiem,

eft,

non ex

figura extern quse digitis tradatur, elfe

ftiman'dam, fedconfiderandos etiam elfe omnes


6 Apt's refutavi,
a.

Voir

fol

!a lippue

ci-apri-s, p. 25i,

uvres.

II.

1.

{i" dit.

23.

sculciiiciit).

illos

350

OEuVRES DE DeSCARTES.

2^0

287-288.

exiguos meatus, qui inter pulvifculos larinse ex quihus


panis conflatus eft, atque inter particulas fpirits,
aquae, aceti,

vinum

& fcum

confit,

feu tailari, ex

quorum

miftur

itemque inter reliquorum corporum

Nam fane particule \i\x, cm


figuras & motus, nunquam tam apte

minutias reperiuntur.
diverfas haheant

jungi pofTunt, quin multa inter ipfas fpatia relinquan-

qu vacua non funt, fed vel are vel ali materi


repleta ut ad oculum videmus in pane fpatia ejufmodi fatis magna, quae non modo are, fed etiam
tur,

lo

aqu, vel vino, aliifve liquoribus impleri poflunt.

Cmque

panis maneat femper ipfe idem, quamvis ar,

aliave materia ejus poris contenta mutetur, patet ifla

ad ejus fubflantiam non pertinere


perficiem

grum

non eam

cingit, fed

ideoque ipfius fu-

efTe quse brevifimo

eam

ambitu inte-

quae fingulis ejus particulis

i5

efl:

immdiate circumpofita.
351

Notandum etiam efl:, hanc fuperficiem non modo


totam moveri, cm totus panis ex uno loco in alium
transfertur. fed etiam moveri ex parte, cm aliqu^ic

20

panis particulae ab are aliifve corporibus ejus poros

qu corpora talis
omnes eorum partes

ingredientibus agitantur adeo ut,


:

lint

natur, ut vel aliqua?, vel

li

moveantur (quod de plerifquc partibus panis


>.^ de omnibus vini verum exiflimo), intelligenda etiam
lit ipforum fuperficies in continuo quodam motu elfe.
afidue

Notandum denique, per

25

fuperficiem panis, aut vini,

non hc intelligi partem uUam


lubflanti nec quidem quantitatis ejuf'dem corporis,
nec etiam partem corporum circumjacentium, fed tanalteriufve corporis,

Aprs reperiuntur,

a la liffiw {i" cdit. seulement).

3o

Quart.: Responsiones.

288-290.

tummodo terminum

& corpora

nnllam plane habet entitatem,

&

ver,

nihil nifi

cm

^ i

illum qui mdius ejje cancipitur intcr

Jingulas cjus pai'ticulas

Jam

ipfas avibientia, qui\que

nifi

modalem"^.

hoc folo termino contadus fit,


per contaclum fentiatur, manifeftum eft,
in

ex hoc uno qud dicantur panis

Ot

vini fubftanti in

alicujus alterius rei fubflantiam ita mutari, ut hsec

nova lubftantia fub eifdem plane terminis continea|

quibus

tur. fub
10

aliae

loco exiftat in quo panis


potius (quia

jam

^^

vinum prius

eorum termini

exifterent

fi

eodem

prius erant, five in

adelent,

prcile

exiftebant, vel

alidue moventur;, in

fequi

novam
omnes

neceflario

eodem plane modo fenlus


debere, quo panis & vinum illos

illam lubrtantiam

noflros afficere
i3

cerent,

nulla tranfubantiatio facla

\i

Docet autem

&

i^. can. 2
in

affi-

ellet.

Ecclefia, in Concilio Tridentino, lelV.

4, conve7-fionem Jeri totiusfubjlanti

panis

fubflantiam corporis Chnfli Domini nojlri, manente

Ubi non video quidnam

duntaxat fpecie panis.


20

quo

intelligi

quse

poflit

per Ipeciem panis, prter illam fuperficiem,

mdia

eft inter

fingulas ejus particulas

e^

corpora

ipfas ambientia.

Ut enim jam diclum


contactus
25

ille,

i^,

eft, in

hac fola fuperficie

non modo fenfus

latente ipfo Ariftotele,

qui fpecialiter taclus vocatur. fed

taclu fentiunt,

lib.

de anima, cap.

22 Ap'es ambientia, non la ligne (2'

dit.).

ij

Voir

i.

III. p. 38;,

I.

i5

et

t.

IV, p. i63,

1.

&
:

alii

24.

fenfus

x,al tcc

27 Aprs

mime remarque.
a.

fit

a/.A7.

y.W:-y.'ji-.ji.

352

2
353

OEuVRES DE DeSCARTES.

290-

nemoeft qui putet hc perfpeciemjaliud intelligi,


quam prsecife id quod requiritur ad fenfus afficiendos.
Et

nemo etiam

Et

qui credat converfionem panis in

elt,

Chrilli corpus, quin fimul putet

hoc

edem accurate

qu continetamen ibi non fit tan-

retur panis,

quam

fi

Clirifti

corpus fub

luperficie contineri, fub

adelTet

etiamli

proprie in loco, fcd fac\imcntaliter,

& e exijcndi

ratione, cjuam ctfi verbis expruncre rix pojfujnus. poj/ibi-

tamen

lern

ejje

DEO cogitatione pcr fidem

illujrat ajjequi

& con/hntijjime crederc dcbejnus''.

pfjumus,

QucC omnia

lo

tam commode ac tam rede per mea principia explicantur, ut non modo nihil liic habeam quod verear,
ne orthodoxis Theologis offendiculo
contra potius

magnam me

ab

fit

futurum, fed

gratiam initurum

ipfis

confidam, qud eas in Plivfic proponam opinio-

elfe

i5

qu longe melius qum vulgares cum Theologi


confentiant. Nam fane nullibi unquam, faltem quod
ns,

& vini

fciam, docuit Ecclefia fpecies panis

rmanentes

Sacramento Eucharifti?e eie accidentia qua^dam


realia'', qus. fublat fubrtanti cui inhserebant, miin

354

raculofe fola fubfiant.

Sed\ cm

hanc quaeflionem Phiiofophico more explicare conati funt, tam


21

Aprs

forte primi Theologi qui

fubfirtant.~

gulis obieclionibus hac in mate-

Omitto

ctera.qua; hc requiri polient,


donec fufis in lunim Philolo-

ri fieri Iblitis latisfaciant.

phi;t,quam pra; manibus habeo,


ea omnia demonlirem, exquibus

dans la
primons, p. 2S2,

Iblutiones deducantur, quae fin-

a.

Voir

b.

Tome

c.

Ibid., p. 340,

t.

IV, p. i65,

1.

III, p. 545,

1.

1.

1-

7, et p.

/.

346,

1.

S,

l.

349,

1,

Fin

2 2, p. 2S6,

ne se trouve que dans la

i5.

i5.
p.

aux 4" Objections


i" dition. Ce que nousim-

des Rponses

4:

p.

416.

1.

p.

449,

1.

12.

2'.

20

Ql'art.:

290-292.

Responsiones.

^ j

fenfus

firmiter

fibi

perfuajderent accidentia

movent

effe

quid reale a fiibftanti diverfum, ut ne

illa quc^e

adverterent quidem e de re pofTe unqiiam dubitari,


fine ullo
5

examine ac

fine juft ratione

fuppofuerant

fpecies panis elle accidentia ejufmodi realia

deinde in eo fuerunt, ut explicarent

fubjedo

effe poffint.

Qu

totique

quomodo

ipfa fine

in re tt difficultates inve-

(quemadmodum viatores,
loca nullo modo pervia deve-

nerunt, ut vel ex hoc uno

cm
10

forte ad falebras
fe a

vero itinere deflexiffe judicare debuiffent.

In primis

enim non videntur fibi conilare, ialtem ii


fenfuum perceptionem per contaclum fieri

nerunt)

qui

omnem

concedunt,

in

objedis aliquid aliud, qiuim iplo-

fuperficies varie difpofitas, ad


:

fpeciem

20

cm

movendos fenfus
requiri fupponunt quia perfe notum efl ad contaclum
folam fuperficiqm fufficere. Si qui ver id non concdant, nihile de re afterre poffunt quod ullam habeat

rum

i5

&.

veritatis.

Deinde non poteft humana mens cogitare accidentia panis effe realia & tamen abfque ejus fubftanti
exiftere, quin fmiul illa per modum fubftantiae concipiat.

Adeo

Itantia

ut implicare videatur, ut tota panis fub-

mutetur.

quemadmodum

crdit

Ecclefia,

&

intrim ut aliquid reale, quod prius erat in pane, re25

maneat; quia nihil reale poteft intelligi remanere,


nili quod fubfiftat, &, quamvis verbo vocetur accidens,
concipiatur tamen ut fubftantia. Ideoque in re idem
eft ac fi diceretur totam quidem panis fubftantiam
mutari, ied tamen illam ejus fubftantiai partem, quse
|

10

Aprs debuillent,

veritatis,

iiuii

mme remarque.

la ligne [i" et 2' ditX

18 Aptx's

OEuvREs DE Descartes.

2^4

vocatur accidens reale, remanere


verbis, certe in

292-293.

quod,

conceptu contradiclionem

Atque hc prcecipua

Roman

in

involvit.

ob quam

ratio elle videtur

nonnulli hac in parte ab Ecclefi

non

fi

diienferunt.

Quis autem neget, ubi liberum ell, & nulla ratio, nec
Theologica, nec quidem Philofophica, cogit nos ad
aliqiias opiniones ampledendas, quin illae potiffimum
tint eligendE, quse nullam aliis occafionem nec prsetextum dare poffint a veritate fidei defleclendi ? Qud
autem opinio, quse realia ponit accidentia, cum Thologicis rationibus non conveniat, puto hic fatis perlpicue ortendi
qudque Philofophicis plane adverfetur, fpero me in fumm Philofophice, quam jam
habeo in manibus, clare elTe demonftraturum ibique
quo paclo color, fapor, gravitas, & reliqua omnia qu^e
fenfus movent, a fol extim corporum fuperficie de-

10

i5

pendeant, oflendam.

Denique non poTunt accidentia realia fupponi, quin


miraculo tranfubftantiationis, quod folum ex verbis
confecrationis concludi potefl, aliud novum, & quidem
incomprehenfibile, gratis addatur, per quod acciden-

20

"tia ifta realia

ipfa intrim

abfque panis fubftanti

non

fiant

fubflantiae;

ita exiflant, ut

quod non modo

pugnat contra humanam rationem, fed etiam contra


axioma Theologorum, qui dicunt verba ifla confecrationis nihil efficere nifi

fuum

fignificatum,

& qu

per

rationem naturalem poluntexplicari, miraculo nolunt


adlcribi.

Quse omnes

difficultates per

explicationem plane toUuntur


2 Aprs involvit, iiuii
dam, nicwc remarque.

la

meam

nam tantum

ligne {i" et 2'

c'dit.).

hujus

rei

abell ut

17 Aprs olkn-

25

Qi'art.:

29:^-294-

juxta ipfam opus

fit

Responsiones.

25^

aliquo miraculo ad confervanda

accidentia poil fublatam lubllantiam, quin potius fine

novo miraculo (per quod


tur^ tolli
5

non

pofTmt.

puer in

dimenfiones muten-

Hocque aliquando

contigille

me-

cm, loco panis confecrati, caro


manibus facerdotis apparuit non enim id

moricC proditiim
vel

fcilicet

eft,

unquam per miraculi celationem, fed omnino


novum miraculum, accidille creditum eft.

per

Praeterea nihil eft incomprehenfibile aut difficile in


10

eo qud Deus creator omnium poffit


in aliam mutare,

i5

qudque

unam

fubftantiam

haec pofterior fubftantia fub

edem plane fuperficie remaneat, fub qu prior continebatur. Nec etiam quicquam rationi magis confenbaneum dici poteft, nec vulgo apud Philofophos magis receptum, qum non modo omnem fenfum, fed
generaliter

omnem

corporis in corpus lactionem,

fieri

per contaclum, huncque contactum in fol fuperficie

unde fequitur evidenter, eandem fuperficiem, quantumvis fubftantia quse fub e eft mutetur,
eodem femper modo agere ac pati debere.
effe poffe

20

QjLiapropter, fiverum hc fine invidi fcribere licet,

aufim fperare venturum tempus aliquando. quo illa


opinio qu?e ponit accidentia realia, ut a ratione alina,

&
25

incomprehenfibilis,

logis explodetur,

& parum

& mea

in ejus

tuta in fide, a

locum ut certa

Theo-

&

in-

Quod hc diflimulandum efle non


quantum in me eft, occurram illorum ca-

dubitata recipietur.
putavi, ut,

lumniis, qui,
nihil
3o

quod
-S

quoniam

segrius ferunt,
fibi

Ap}-s

aliis

quam

fi

dodiores videri volunt,


quid novi in fcientiis,

prius cognitum tuie fingere

cit. )ion

la ligue.

non

poiint,

OEUVRES DE Descartes.

2^6

294-295.

afferatur. Et fccpe in illud eo acrius invehuntur,

verius

&

majoris momenti

effe

putant

quodquc

quo

ratio-

nibus refutare non valent, Sacris Scripturis ac veritatihus fidei adverfari ahfquc ull ratione affirmant.

Impii certe hac in parte

qud authoritate

Eccleficne uti

evertendam veritatem. Sed provoco ab iftis


ad pios & orthodoxes Theologos, quorum me judiciis
L^: cenfur libentilime fubmitto.

velint ad

IIOBJECTIONES Q_UINT..

355

ReNATO CaRTESIO
Gassendus S.^

EXIMIO VIRO
p.

10

Vir Exirnie,
Bcavit

hhmium

me Mcrjcnnus
de

nojlcr,

cm

prima Philofophia Meditationum participem


ingnu perfpicacia,

fecit. Qiiippc argiirnenti prjantia,

m torque
lor,

dielionis minfice placuit. Qitare

qudd anno adeo

i3

& liibens gratu-

excella ac flici aggrederis fcien-

tiarum fineis provehere,


356

tuaruni illarum Ju-

&

rex

omnibus retrd fculis

abjrujijjimas enucleare. Id milii fuit

durum,

qudd

ille

prceterea amiciti jure excgit. ut ad

te perfcribere??i, Ji

quis fortajjis fcrupulus ingererelur fuperejjetve.

dem prwfenji
rum,

/i

nihil aliud me,

rationilnis

tui.s

quam

Siqui-

Jiebeludinem te/fatu-

non acquie/ccre?n

vel potiu.s,

qum

temerilaleni, Ji tantillum etiam in oppojtum, quaji repua.

Voir

t.

III, p. 363-3(J5, claircissement, et p. 384,

I.

i5.

20

Objegtiones Quint.e.

295-297-

-^7

gnando, hifcere auderem. Anniii tamen viro amico, valus


aliunde

non tam meiun, qiim

te

illiiis,

confilium qiii

bonique confulturum ;\cni eo nempe candore Jis, ut facile


5

putes nihil aliud me,

quni nudas

nieas diib ita n di ra t ion es vo lu ijfc

proponere

tibi

Tejlo r fane abunde fore,

fi

nias vel adcalceni ufjue leget-e fujinueris

te

permoverc debeant, ut

nam, quod

vel de tuis ratiociniis

minimum

ad refpondendum tempus deteras melioribus


curis deflinatum, ipfe profeo Author non funi. Quinctiam non audeo, nif cum rubore, illas coram te p'opadiffidas, vel

lo

qui certo

larc,

fum

medilandum occurrerit,

tibi pluries inter

qu non
& quam tamen,

certior nullam effe earum,

certo conflio, vel contempferis, vel cenfueris

i5

diffimulan-

dam. Profra ergo, fed e mente, ut prolatas duiaxat


velim ; prolatas, inquam, non de rbus ipfis, quas demonJlrandas fufcipis, fed de methodo ac vi demonjrandi. Prcfelo

&

enim

ter-maximi Dei exifentiam,

& animorum

noflrorum inuiiortalitatem, profteor ; ac hreo duntaxai


circa
20

alla

energiam

ratiocinii,

illius

quo

tu

tam

ifla,

quam

Metaphyfca cohrentia, probas.

Meditationem L

In

De
Ac

iis,

circa

quac in

dubium

primam quidem Meditationem, non

mulliim immorer

comprobo enim

tuam exuere omni pra.judicio


percipio

quamobrem

qu

uvres.

II.

vera

injlitutum,

voluijU.

Id

ejl

quod

quo mentem

unum non

fatis

fatius non duxeris, fimplicitcr ac

paucis verbis incerta habere


feligeres,

revocari poirunt.

qu prnoveras,

deprehenderentur

ut ea deinde

quaju,

habendo
33

357

353

OEuvRES DE Descartes.

2^8

omnia pro

non

faljis,

297-298.

exuere, quhni induere

tant vctus

novuni prjudicium. Et vide, ut necclfe fuerit, quo tibi


ipfi

faceves fidem, fingere Dciim deccptorem,

quetn maliim Geniuni deluforcm

vifum fuijjet fuffi-

ciini

cerc, liiiinan mentis caliginem, fola??ive


litateni,

Fingis prterea

cauj/dri.

&

duhium omnia revoces,


ludificationc ducas ;

non vigilare

coram
erit,

ex

le

credas,

quicquid reriim

Jum,

te effe

extorques, ut

perfuafum, nihil

An

Deum,

vel fomniinn, vcl

fuijfe.

te

pro

falfaque habeas, qii

incei'ta

omnibus qu cognoveris

lis

agitiir,

amore digniim,

ejje

10

veriim

ac tibi perptua velfen-

cacodmonem impo-

vel

non futurum fuiJJet magis

& veritatis

in

Junt aut geruntur ? Quicquid dixeris, nemo

te

qui perfuadeatur

dore

&

natur imbecil-

fomniare, ut

te

fed an propterea

aiit nefcio

res,

& philo fophico canut fc habent, & bond

i5

fide ac fimplicitcr enunciare, qum, quod objiccre quij-

piam

pojjet,

feclari

recurrere ad machinam, captare prcefligias,

ambages? Quanquam, quia

tibi ita eft vifum,

no-

lim amplius contcndere.

^^^
I

In

Meditationem

De natur Mentis humanse; quod

qum
Circa fecundam, video

Jhrc,

&

te

ipfa

fit

notior,

corpus.

adhuc

in

ludijicatione per-

nihilominus animadvertere, faltcm te effe, qui

pronunciatum
profertur, vel mente

ludifcaris; alque idcirco flatuere illud

Ego fum, Ego


7

20

II.

exifto, quoties a te

quicquid^ quidquid

(:,'

dit.).

25

Objectiones Quinte.

298-299-

2^9

concipitur, effe verum". Attamen non video libi opus


fuijje tanto apparatu,

rum

erat, te e[fe

quando aliunde certus

eras,

q nid agit,

non propterea

Hoc autem ferid

Nempe

10

quid

fatis intelligere

&

accipitur,

que opus ac labo7\


ill

fit,

quic-

ejje.

Siibdis, te
I

ve-

poterafque idem vel ex quvis ali tua

aelione colligere, ciun lumine naturali notiun


5

&

ultra conceditur

id abfque

lis^\

id ipfum-

ambagibus totquc

fuppojitione videtur fuijje requirendum

qualem te efTe credideris,


ut, fubtraclis dubiis, id folum remaneat, quod certum fit & inconcuiTum'^. Hoc vero nemine non probante
Meditari

confequentcr,

vis

facis.

Rem

quris, quid
i5

&

agg^cjfus,

homo

fit

ciim te putaris effe

&

homincm,

dimijfd confult definiiione

prima fronte tibi occurrebant,


vultum, manus, & caetera membra, quae

vulgari, feligis ea, quee

ut habere te

nomine corporis defignabas

itemque, te nutriri, in-

cedere, fentire, cogitare, qu?e referebas ad animam''.

20

Hoc porro
animam &
elTet

modo caveamus

ejo,

corpus. Dicis te tune

non

advertiffe quid

anima, fed imaginatum folm aliquid inflarventi,

quod

ignis, vel setheris,

tibus effet infufum

25

diJ}inionem tuam inter

''.

craffioribus tui corporis par-

IJud memorabile

ejl.

De corpore,

non dubitaffe naturam ejus in eo effe, ut fit quid


aptum figurari, circumfcribi, fpatium replere, & ex
5

Aprs

(/"

cdil.],

inlcrvalle

a.

Page

25,

1.

h.

Ibid.,

1.

14.

c.

Ibid.,

1.

d.

Page 25,
Page 2G,

e.

non

elfe,

la

eu

ligne

(2' dit.).

blanc

dum,

i-i3.

2 1-24.
1.

26

ei

1.

8-1

1.

1.

?i, p. 26,

1.

8.

iiicnw

Aprs rcquiren-

remarque.

360

uvres

00

omne

co

de Descartes.

aliud corpus excludere

odoratu, guftu percipi,

l^

299-301,

talu, vifu, auditu,

pluribus modis moveri

".

Potes ver hc etiam hodie attribuere corporibuS; diim-

modo non omnibus omnia : Jiquidem


non percipitur tamen vifu
nain ventus, ignis,
3)1

& phi\ra

ventiis

corpus

eji,

&

yicque excludas adjuna alla

nioven. Qiiod fubjicis autem,

vim feip|fum movendi'', non apparet


jam pojfis : quaj corpus omne efje debeat fupte

negafje te corpori

qui tueri

natur immobile, omnifque ejus motus a principio incorporeo procedere

&

neque aqua fluere, neque animal ince-

10

dcre, fine incorporeo motore, cenfcatur.


2.

Exploras deinde,

num,

fuppofit adhuc decep-

tione, affirmare poffis efle in te aliquid ex

iis,

quse per-

naturam corporis, &, attentiffimo


examine fado, dicis te nihil taie in te reperire''. Hoc
jajn loco non fpelas te quafi hominem i7itegrum,fed quaji
tinere cenfuifli ad

occultioremve partem, qualem cogitaras

interiore?n

ejj'e

Anima, feu quocumque relis


cenferi : emendajline halenus eam cogitationem,

animam. Qufo
nojjiine

i5

te

ergo,

quprius imaginabaris

te

efe quidpam infar ventifimi-

poj/is

membris infuf? Non fecifi fane. Cur non


igitur ejj'e adhuc ventus, vel potius tenuij/mus fpi-

ritus,

qui calore cordis ex puriffimo fanguinc, aliundeve,

20

lifve rci lus

aut ab ali cauff exciteris, ferveris,


362

viiam

illis

tribuas,

cum ccrcbro

& cum

& fufus per membra

cum aure audias,


cteraque, qu rulgo tibi tri-

cogites,

oculo videas,

buunlur, munia exfequaris? Id fi

ita fit,

cur non habeas

eandem figuram, quam lotum hoc cor\pus,


a.

Page

b. Ibki.,
c.

Page

26,
1.

26,

1.

1-18.

20.
1.

24, p. 2j,

1.

2.

uti aer can-

23

Objectiones Quint^.

3oi-3o2,

quam

dcni

Cur non

vas continens ?

261

ccnfcaris

codcm ambientc, quo corpus,

fcribi ah

circum-

a corporis

aiit

epidennidc ? Cur non replerc fpatium, five partcis

fpatii,

quas crajjuni corpus feu parles ipjnis non repleut? Qiiippe


5

corpus craljuni habel porulos, per quos ipfa dijfundaris ;

adeo

ut,

ubi partes tufuerint, partes

dem modo, quo

in vino

& aqu mijis,

illius

non Jnt

eo-

ubi funt partes unius,

non funt parles alterius, quantumciwique vifus difcernere


nequeat.
10

Cur non

excludere corpus aliud ab eodem fpatio ?

ciim in quibufcunque fpatiolis fueris, partes corporis crafJioris ejje

libus?

modo

funul nequeant. Cur non moveri plurihus rno-

Cm

tu

enim plureis

ipjis

memhris

quo-

tribuas,

id pojjis, quin movearis ipfa? Certe neque

moves

immola, ciim opus contentione ft; neque potes non moi5

veri ad ipfius corporis motu?n. Si


\dicas in te nihil eie

fpedant

y
20

eorum,

hc

qiise

igitur ita fini, cur

ad naturam corporis

neque

Pergis,

effe in te

ex

iis,

quse

tri-

buuntur, nutriri, vel incedere ^ At primiim, poteft


aliquid effe corpus, nec tamen nutriri. Deinde, fi laie fis
corpus, qualem fpiritum diximus, cur,

membra

cm craffwra

ciijus

illa

crajjiore fubflanti nulriuntur, non poj/is ipfa le-

nuior tenuiore quoque nu\triri? Et nonne,

2 5

anim

e funt partes,

quod attinet,

lum concdant,

fine luo incefju?

non habeo,
a.

Page 27,

b,

Ibid.,

1.

1.

debililaris

nifi

corpore,

adolefcenle, ipfa adolefcis?

quoque ipfa?
cm membra incedant per te, &

illud debilitatur,

illo

agente

& fer ente

Qiiandoquidem,

te,

Ad
in

inceffum

locum nul-

quomodo

inquis,

& dum

id fit

jam corpus

hsec nihil funt, nili fig-menta^\ Verm, feu


2-3.

3-5.

363

OEuYRES DE Descartes.

262

302-303.

nos ludis, feu ipfa dcludcris, nihil nobis morandinn

prohandum

loqiieris fcrid,

c/1 tihi,

corpus quod informes, nequc

te

nequc

le

Sin

hahere iillum

quod una

ejje ejufniodi,

nutriri incederequc valeai.

364

Pergis adhuc, neque te fentire'\ At ipfa profeclo

es,

non

fit

qu

Hoc,

vides colores, audis fonos, &c.

fine corpore.

inqiiis,
|

Credo equidem ; fed primiim adefi

tihi cor-

pus, ipfaque es intra oculum, qui non videt fane abfquc


te

ac ples deinde

e[fe leniie

corpus,

quod per organmn

fenfs opereris. Permulta, inquis, vifa

qu me non

fomnis,

fenfifije pofi:ea

fum

fentire in

10

animadverti. Enini-

vero tametfi fallaris, qudd non utens oculo videaris fentire

quod fine oculo non


eandem
fcris,

fentitur,

non

es

tamen feinper experta

falfitatem, neque non ufa es oculo,

iniaginefque hauferis, quitus

jam

per quem fenoculo

fine

uli

i5

pof/is.

Deprehendis tandem
non

fed

efi;

te

probandum

cogitare*". Id verd

abnuendum

fiiperefl\ tibi, vim cogitandi ita

fupra naluram corpoream, ut neque fpiritus, neque


aliud corpus agile, purum, leniie, iill difpofitione paraeffe

bile fit,

quod cogitationis

20

Probandum fmcorporeas, videlicet qu cogi-

efficiatur capax.

mul animas brutorum effe


tent, feu, prter funlioncs fenfuum externorum, aliquid
interne, non vigilando
cant.
365

modo, fed fomniando etiam, cognof-

Probandum rurfus craffum hoc corpus ad

cogitaio-

nem luam nihil prorfus conferre (ciim abfque illo tamen


nunquam fueris, neque ab illo fejuncla aliquid huc-ufquc
|

4 Aprs

va'leat,

non

mme remarque.
a.

Page

b.

Ibid.,

27,
1.

1.

7.

5-7.

la ligne

ii"

et 2' e'dit.).

16

Apres

poflls,

2 5

Objectiones Qlunt/E.

?o3-3o4.

263

cogitaveris)^ ac te idcrco ndependenter ah eo cogiarc

adeo

lit

dum

tani

maie cerebmim inter-

afficiunl.

Concludis

4,

neque impediri, neque turban' valcas a vaporibus

fumis ttris crajjifquc, qui

fivc

Sum

igitur praecife

Res cogitans,

id

animus, intelledus, ratio-'. Heic ego


agnofco me hallucinatum Exijimaham cnim me alloqui
animani humanam, feu internum illud principium, quo

Mens,

cft

five

homo
10

vivit, fentit, loco

moveiur, intelligit;

&

alloquebar

tamen folam mentcm, quippe qu non modo corpus

cxuit,

fed exuit quoque animam ipfam. Anne id facis, vir cximie,


antiquorum illorum inftar, qui, ciim putarent animam
diffufam tolo corporc, principem tamen partem to
|[j.ovi/,ov
i5

habere fedem opinabantur

animani quoque
rent

anim

dunarique,

in e

mcntein vcluti fuperaddi,

ill

de Methodo

vifus

qu anim tam

enim

coa-

partem informare. Et debeham

fane id commeminijfe ex difputatis


20

Non qudd cenferent

parle non reperiri, fed qud crcde-

illeic exijenti

& un cum

determinat parte

in

corporis, ut in cerebro, aut in corde?

rr(t-

in ill tua Differtat'ione

es in e relie

vegetativ

munia hc omnia,

quhm fenftiv

tribuuntur, non

dependere a rationali, pofeque etiam exercer, antequam


adveniat, ut exercentur quoque in brutis, in quibus

illa

rationis nihil effe con tendis.


2 5

id

fueram,

nif

non

briita

vegetamur atque fenti-

animam, fed animam propr effe


cm tamen illud principium dicalur

relies dici

noflram mcntem

propr animare, mens nihil aliud prflet, quam


3o

tcmus, quod tu quideni feri afjeris.


a.

Page

27,

oblitus

quia dubius remanferam, illudne princi-

pium, quo tam nos qum


miis,

Sed nefcio quo palo

1.

3-14.

Utcumque

ut

cogi-

id fue-

363

OEuvRES DE Descartes.

264

304-305.

jam Mens, atque ejlo Res cogitans prcife.


Subdis folam cogitationem non pofTe divelli a te'\
dicarc

ril,

Hoc

vero non

Mens,

&

car libi ncgclur, fi pra^/ertini fis fola


nolis tuaui fubjanlijni a fub/lanti anim plus
c/

quain confiderationc dijincam.


367

dicis

non poiTe cogitatio|nem

Quanquam hrco,

an, cian

divelli a te, intclligas

te,

qiiandiu\cs,indcfincntcr cogitarc. Id fane conforme effalo

Philofophoruni celcbriiini, qui inunorlalilalem uamprobaturi aijumpjere

lepcrpeluo moveri, /eu, ut ego quidcni inter-

verm

prelor, cogitare pcrpetuo ;


qui non capicnt quo

cum, aut
tcrea.

modo

ii

po[Jis aut

non perfuadebuntur,

per foporem lethargi-

utero etiani, cogitare. Qiio loco hreo

an exijimes

le in

rum, aut ab exortu,

10

pr-

corpus illiufvc partent, intra ute-

effe

infufam. Sed nolo molcfius id

inquirere, neque cogitare, an remini[caris quid in utero,

i3

primifve ab exortu diebus, menfibus, aut annis, cogitaveris,

omnium fueris.
Injinuoduntaxat, utmemineris, qumobfcura, qum tenuis,
neque,fidfs refponfura, quamobrem

quant pne nu lia

efje

non

Pergis, te

potuerit temporibus
elle

humanum

corpus

ohlita

il lis

tua cogitatio.

compagem memhrorum,

appellatui"'\ Id verd admittendum

quia fpeearisfoliim ut res cogitans,

&

non ventus, non

ignis,

Ap)-cx pra'cile,
:2'cdit.}.

siisfL'ct.

Page

b.

Ibid.,

27,
1.

1.
1

la ligne

i5cogitarcl mot

Faut -il

a.

iiuii

lire

8.

8-1 y.

agitarc

Non fum

iflis

quicquid mihi fingo. Suppofui eniip

(i"et

eft,

membris infufus,
non vapor, non halitus, non

etiam, inquis, tenuis aliquis|ar

iij

lisuc

20

pars humani com-

pofti, ab liac exteriore crajfioreque dijUncla.


363

quee

ifla nihil effe;

Apri'S cogitatio, non a la

[i"

et

-j'

cdit.).

2 3

Objectiones Quint.:.

3o3-3o7.

maneat

pofitio''.

Heicaulemconjije, Mens, &pofiliones,

tandem face[fan l. Non fum, inquidai fi anima Iota taie


ar, aut aliquid taie

feu potius Jliones


quis,

26^

ill,

piam
5

ef,

quorfum

lu,

non cenfearis quoquc

lijfvna,

anim nobiflos, feu portw

qii cenferi potes pars


e/fe

quaf

fubtilifjma, puriffima, aluofifjmaque illius ? Fortaffis,

neque
diverfum ab eo me quem novi; nefcio tamen, nec de
hoc jam difputo Sedji nefcis,fi non difputas, cur te nihil
inqui's, haec,

quee

fuppono

nihil effe, lunt aliquid,

''.

10

efe ijhrum affumis? Novi, inquis,


aiitem rei notitia prcife

non

me

exiflere

i5

qud non fis

a'r,

non vapor, non

hujus

pendere ab eo,

potefi:

quod non novi ". Hoc ejh ; fed memineris


fcciffe,

te

nondumfdem

alia.

Defcribis confequener quidfit, quod imaginationem

appcllas. Dicis quippe, imaginari nihil effe aliud,

contemplari figuram imaginemve


licet, ut

inferas

te alia

rei corporeae'^; vide-

cogitationis fpecie,

qum imagina-

A ttamen,

ciim iihipro tuo

cognofcere naturam tuam

tione,

qum

arbitratu imaginationem defnire liceat, qufo


20

te, fi

cor-

poreafs, ut nondum probaji oppoftum, cur non contemplari


te,

te poffis

dum

fub figura imagineve corpore

Et qufo

contemplaris, quidnani experiris tibi obverfari,

quandam puram, perfpicuam, tenuem,

prceter fubjlantiam

aur univerfutn corpus vel cerebrum certe illiufve


partem pervadentis, animantis, funcliones tuas illeic obcuntis? Cognofco, inquis, nijhil eorum, qua} pollum
injlar

2 5

imaginationis ope comprehendere, ad hanc,


a.

Page

27,

I.

2-2?.

Var.

b. Ibid.,

1.

24-27.

c.

Ibid.,

1.

28, pi 28,

d.

Page 28,

1.

uvres.

1.

manci

polliio

quam de

[DisqiiisHio etc.).

I.

4-5.
II.

34

369

OEuvREs DE Descartes.

i66

me

307-308,

habeo, notitiam pertinere ^ Veruni, quomodo co-

gnofcas, nondici.s;

adhuc

ad

ijane

te

& cm

paulo auLc

Jaluifj'cs ncfcirc te

pertinerent, undenaiii, qufo, id

jam

concludis ?

Pc fgis : Mentem ef[e ab irtis diligentiffime evocandam, ut fuam ipfa naturam qum diflincliffime perci6.

Id rccle mones ; fed pojquam ipfa

piat*^".

quam

avocajU, renuncia, qufo,


370

Nam

perceperis.

dicere foliiju

naturam tuavi

dijincle

Rem

te e[fe

diligenti[Jime

te

cogitantem,

opcrationem memoras, quam omncs prius tenebamus ; fed


oprante??! fubftantiam, qualis ne??ipe

quo??wdo ad agendu??i

reat,

co??iparet, ac hujuf??wdi

tat?i

fit,

varia

10

quotnodo cohta??i

varie fefe

ctera prius ignora ta nobis non

dclaras.

quod imaginatione [quam


co??u?iuni) non poteft''. Sed,

Dicis, percipi intelledu,


idc?n effe Jlatuis cu??i JhiJ'u

bona

Mens, docerene potes plureis intus

ca?n Jimplice??ive facultate?n,

camus ? Ciim ego Solem


feja cji
??ie

fe?ifio.

cogito,

qu quidvis

non uni-

de??iu?n

cognof-

oculis apertis intueor, ?nani-

C?n deinde oculis

??ianifeja

&

efje,

claufis

interna cognitio.

cjl

apud

Sole?n

valea?n, ?ne fenfu co?J??iuni, feu facul-

tate i?naginatrice,

non vcr ?nente, feu

adeo ut poffwi pro

Solei?i,

qu non

Sole??i

a.

Page

b. Ibid.,
c.

Page

28,
1.

?4,

L 8, avocasti.

cl cp.

1,

nunc intelledione,

14 Apres dclaras, non la ligne

(i"

S-ij.

17M9.
1.

perd-

co?7iprehendere ? Sane, fi cerebro tur-

5-6 evocandam] avocandani,


Desc.

intclle\clu

nunc i?naginatione, qu non ft

fit i??iaginatio,

intelleclio,

libitu,

1-3. Cf. p. 32,

1.

18-19.

dit.),

20

At quo?nodo

tandem difcernere
pre

>5

blanc {2^

dit.).

^5

Objectiones Quint.:.

3o8-3o9.

hato,

&

267

imaginalricc lf, intelleclus conjarct, qui fun-

cliones proprias purafquc ohirel, tinn poffcl in\telle}io

371

ab imaginatione, qitam imaginatio afenjionc

dici di/Iingui

cxtcrnd ; at quia fecus


5

tam

c[Je contingit, facile

profeclo non

appofitum Jatuere difcrimen.

cj

Dicere

cm

rei

imaginationem tune elTe,


corporeae contemplamiir imaginem% vides,
ceric,

ut in facis,

cinn non alid ratione contcmplari corpora liceat, fore igi-

lur corpora imaginatione foliwi cognofcenda ; aut ita cer/e,


10

ut facultas alia cognofcens difccrni non valeat.

Dicis
reas,

adhuc non

fieri

poie, quin putes res

quarum imagines cogitatione formantur,

ranturque fenlibus, diftindius agnofci,


nefcio quid
1

mirum

fit

tu,

quod

res dubias

dicis, illud

ejus fit

20

pojjit.

Demde

facis, ciim

rvera enitn nefcis quid fit,

in

imaginationem cadere non

omnis nofra notitia videtur plane ducere

originem a fenfibus ;

&

qiiamvis tu neges, quicquid efl

debere in fenfu, videtur id

in intelledu, prcejeie

nihilominus verum, ciim nifi fol incurfione, /.ax


TiTTcoTiv,
2 5

ut

nec proinde potes certior fieri,

quod

idne hujufmodi fit,

a te alinas diftindius cognofci

nefcio quid tu

qu natura

iftud

imaginationem non cadit

in

&

explo-

qum

atque comprehendi^\ Sed priniiim, peroptinie

feu

corpo-

ut loquuntur, fat, perficiatur

ejfe

izzz'i-

tamen analogi,

conipofitione, divifione, ampliatione, extenuatione, aliifque

commemorare nihil efl neceffe. Niliil


ea, qu per fe incurrunt & percellunt

fimilibus modis, quos

proinde mirum, fi
5

Aprs difcrimen,

ligne
a

(/"'

cdit.i,

Page 28,
Page 2g,

1.

I.

}ion

la

i}itcrvalk

4-5.

20-28.

en

blanc

(-y

dit.\.

10

valeat, injiie remarque.

Aprs

372

OEuvREs DE Descartes.

208

fenfum, imprcjfwnem vchcmcntiorcm


qiiain

309.310.

animo faciant,

in

qiuv animus, accepta folinn occa/ione, ex

rchii.s in

fcnfiim incidcntibii.s fibi ipfajingit atqiic compreliendil.

Et

vocas lu quideni dubias res corporeas ; fed J verum falen

non minus certa

ris,

&

ija

El

ciifu

citur,

qu

omnia,

es cxijcrc corpus, intra

le

circumjanl,

qum

quodverfaris,

cxiflcre eipfain.

ipfa le tibi ipfifol operatione, qnce cogitatio di-

manifcjas, quid hoc

cfl,

'cfpelu manifejlationis

hujufmodi reruiu ? Quippe non modo manife/lanliir variis


operalionibus

&

fed

aliis

prterea multis cvidenlijfimis

10

accidentibus, niagnitudinc , figura, foliditatc, colore, fapore

&c., adeo
373

ut,

di\jEnlius,

fmt, nihil mirum, Ji ipfas


cognofcas comprehendafque At quo-

quavivis extra

qum

te,

te

nam modo fier i potej, ut rem alienam melius qum teipJm inlelligas ? Quo nempe modo oculus ridet ctera, non

i5

videt feipfum.
I

eft

7.

Sed, inquis, quid

hoc

.^

Nempe

lum

igitur

Res cogitans. Quid

dubitans, intelligens, affirmans, ne-

gans, volens, nolens, imaginans quoque,

Mulla heic

dicis, in

hreo, qud

te

&

quibus fingulis non hreo

rem fentientcm

dicis.

fentiens^.
in

hoc uno

20

Id nempe mirum,

jam an le a[ferueris oppofilum. An dicere forte voluifii, ejje prler te facullalem corpoream refidentem in
oculo, aure, clerijquc organis, qu, fpccies rerum fenficiim

lium excipiens, fenfonem

ila inchoet. ni lu

deinde pcrficias,

&

ctera fentias?

ipfaque fis,

qu

Hac nempe

de cauf, ut pulo, lam ipfam fenfionem,

rvera videas, audias,

qum

ctiam imaginationem, cogitationis fpecian facis. Id porro


3

ipfa]

lire

ipfe.

[2' cdit.).
a.

Page

28,

1.

20-22.

8 manifclles

^on-ata,

]"' dit.)

manifellas

25

Objectiones Quint.^.

3io-3ir.

fcd vide tamen, an non qii fenjio

cfto

non

fil

269
in briitis cji, ciini

iuv ab/iniilis, cogitatio quoqiie dici valeat,

in ipfis etiam brutis juens Jit

non

Jlcque

dijfjimi\lis tii.

374

Ego, inquies, arcem in cerehro tenens, excipio quic5

quid per fpiritus nervis tradudos renunciatur; ficque

apud me peragitur
pore. EJo :fedjunt

brum,

ejl in

fenfio,

qux

dicitur feri toto cor-

in brutis nervi, funt fpiritus, eji cere-

cerebro principium cognofcens, qiiod renun-

ciata perfpiritus pari modo excipiat ,fenfionevique pcrjiciat.


10

Dices illud principium in hrutorum cerebro


aliud

qum

cem. At

tu ofende te aliud in

critrium, quo
allatura.

effe

Phantajliam, five facultatem imaginatri-

fiam, imaginatricemve

i5

non

te

qum PhantaQurebam mox antc

cerebro

humanam

effe,

probares aliam ; at non

es,

opinor, illud

Afferes fane oprt iones longe prflantiores,

qum qu eliciuntur a

brutis : at

fit prflantifjimum animaliuii,

malium numro,

ita,

quamvis

quetnadmodum,

licet

liomo

non eximitur tamen ex ani-

tu exinde

proberis imagina-

tricum five Phantafiarum prflantiffima, non eximre ta20

mcn ex numro earum. Nam & qud te mentent fpecialiter


voces, nomen effe potef dignioris, fcd non diverf propterea, na\tur. Sane, ut te effe diverf (Jioc

incorpores) naturce probares, deberes

ncm
25

ira

ali ratione exferere,

qum

ef,

ut contendis,

quandam operatio-

exferant bruta, ac

nifi

ex-

ccrebrum,faltem independenter a cerebro : quod tamen

nonfacis. Siquidem illo perturbato perturbaris ipfa,

eodem

&fi qu rerumfpecies ex eo excidant,


ullius vejligium. Fiunt omnia, inquis, in

oppreffo opprimeris,

non rtines ipfa

brutis impulfione csec fpirituum cteterorumque orga3

[1"

Apris

tui,

et 2' dit.).

non la ligne
18-19 imagi-

natricum

five]

[Disqinsilio),

imaginari,

cm lis

mauvaise leon.

375

2-0

OEuVRES DE DeSCARTES.

noriim

eo modo, quo in horologio machinvc ali pe-

raguntur niotus.

Se:!,

iitcunquc id vernmfit circa fiincio-

ca'lcms, ut nulntioni.s, pulfationis artcriarum,

jies

ipfcpioque pan ra\t{onc pcraguntur

lcis-,qiuv

anim

;
5

oulum canis fui fpeciem, qu,

nobis? Emittil

offa in

in

cerebrum ufque

irajccla,

quibufdam quafi hamulis hcvret

& cohrens ipfi totum cor-

ipfaque anima proindc,

quibufdam quafi catenulis

pus,

hominc

in

dicunt, exfcri in hrutis cceco impetii, non exfcri vero

in

anim

& fimi-

vel quas pajjioncs

ajjerinc poiej vcl acliones fenfuiun,

376

:mi-3i3.

fubtilijjimi.s

ad

ra\pitur

lo

offam. Emititeliam lapis intentatus fui fpeciem, quveclis

anima m

injar

cogat.
tajffis

pi' ope lit, c orpu f que

Sed nonne hc eadem

alius eji modus,

in

quo ficri

un abigat, feu fugere

homine Jiint? Nifi forconipis.

ifla

quemque fi

doceas, valde objiringas.

i5

mc

Ego, inquis, libra fum, eftqiie in

hominem

,qiie a

nempe facit idem


licetcanis, nihil

&

fug

potcate, ut

prolequutione avertam. Sed

bruto cognafcens illud pi'incipium;

in

interdum minas iclufque rver itus,

in

&

ojjam

confpeJampro filial, quam facit homofpefimilia ! Latrat,


inquis, canis

mero

impetii,

tX:

non ex

20

deleclu, ut loqui-

homo. Scd & caujj homini fiint, ut loqui cenfeatur ex


impelu ; nam & quod tribuis deleclm, ex majore impetu

tiir

ejl,

tus.

& fuus

quoque bruto

Vidi certe canem Jic lalratum

ad lituum,

ut

omneis foni

tationes imitaretur

ubi major

ejl delelus,

eft

impe-

fuum attemperantem

acuti, gravis, lenti, cleris

quantumcumquc

ill,

pro

lubitu

mu-

&

ex

inopinato,aut crebrejcerent, aut producereniur. Ratione,


377

inquis,
i5

carent bruta.

Apres obltringas, non

(/'' dit.).

Sed nimirum carent human,


la ligne

[i"

et

2''

dil.j.

16 inquies

2)

Objectiones Quinte.

;m3-3i4.

non fu

adeo proinde

alioqiiin

poffcque
5

non videantw

qum facultas cognofccns, fenfufve


ea non ratidcinari. Verm, cm non ra-

attribui,

illis

internus. Dicis

ratiocinantur

fecundm

&

tt rbus, ac honiines,

nihil

videtur difcriminis ,

&

tamcn,

tnagis

deque

minus. Dicis ea

non profe7'ant voces humanas

proferunt tamen proprias,


liluntur. Poteft, inquis,

i5

non

ut nos nojhis,

iifque,

&

nifi

loqiii. Scd, cinn

homincs non

[fcilicet

funt).,

perinde

etiam deliius plureis voces con-

texere ad aliquid fignificandum

non

dicenda,

nos,

tiocinentu?' tant perfele,

10

rj'Lo^'r/.

feu ad nojram Jpeciem, cm


Aoyo feu Ratio tam videatur effe generalis,

ad

conparata

niji

lit

271

cm nihilominus

id

brutorum fapientiffimum. Sed vide, an fis


fatis quus, qui voces humanas exigis in bruto, nec attendis
ad proprias. Veriim hc longioris funt difquiftionis.
8. Adfers deinde exempliim cerse, ac circa illud plupoffit

rima habes, ut fignifices aliud

quse vocant acci-

effe,

dentia cerae, aliud ipfam ceram ejufve fubllantiam;

opus

ac

effe foliiis

mentis

five intelleds,

non ver

20

fenfs aut imaginajtionis, ipfammet ceram ejufve fuh-

fcantiam diflinde percipere

'\

At prima,

illud ipfum

ejl,

quod omnes vulgo proftenlur, abfrahi pojfe conccptum


cer fubjlantive cjus a conceptibus accidentium An
.

ver propterea ipfa fubjantia feu natura cer difince


2 5

concipitur? Concipimus quidem prter colorem,figuram,


liquabilitatem &c.,

efj'e

aliquid,

quod

fit

fubjelum acci-

mutationumque obfervatarum ; fed quidnam aut


quale illud fit, nefcimus. Quippe latet femper, & folm,
dentiiun,

quafi conjiciendo, fubeffe debere aliquid putatur. Heine


3o

miror qui dicas


a.

Page 3o,

1.

3, p.

'le,

3i.

pera
I.

detraione

ill

28. Cf. p. 34,

I.

i-3.

formarum

s^s

OEuvREs DE Descartes.

272

314-315.

quaji vejlium, perfeclim atque evidentius pexipere quid

cera

debere
fit,

Nam

fit.

cjje

percpis quidem ccram ejufvc fiihftantiam

aliquid prceter ejufmodi formas

non percipis,

nos fallis.

at quid illud

Ncque enhn

id tibi rcve-

revclari potef homo,

ut

latiir ,

nifi

cujus pj-ius

leumque foliim confpcximus, dum ifa


379

quis, aut qualis ft,

illi

vefcis pi~

dctrahimus, ut

nofcaur. Dcinde. ciim putes id

te

quomodocmnquc percipc7-e, quomodo, qufo, percipis ? A nnon ut aliquid fufum cxtcnfumque ? Neque enini tanquam
punclum concipis, tametf hujufinodi fit, ut nunc laliu.s,
nunc contraclius extendatur Et citm hujufjiodi extenfo

10

infinita

non

concipis

qudam

illud

quaf

fit,

habeatque ternii\num, an non illud

e lia

ratione fguratum ? Et ciim vidcaris tibi

vidcre,

nonne

illi

prterea ncfcio quem, ta-

metf confufum, colorem afingis ? Habes id certe, ut corpulentius, ila vifbilius, qum merum inane. Quare & tua
intelleclio imaginatio

qud'dam ef. Si dicas

te

abfque ulld

extenfone, figura, coloreque concipere, die, bond

fde

qualenam ergo?
Illud,

quod habes de hominibus

perceptis,

380

quorum tamen non

nifi

vifis,

feu

mente

pileos, aut vefleis,

confpicimus% non arguit mentem potius efe quant imaginatricem, qu dijudicet. Certe & canis, in qiio parem tibi
mentem non admittis, fimili modo dijudicat, ciim non
herum fuum, fed pileum foliim aut vefeis videt. Quid,
qudd tametf herus fct, fedeat, cubet, reclinetur, contra^
j

fiatur, effundaiur,

omnibus

illis

agnofcit tamen

formis

ejfe

femper herum. qui fub


potef, cm tamen non fub iina

19 Aprjs ergo, non la ligne

a.

Page 32,

1.

6-to

/"'
i

20

et 2' cdit.'i.-

2 5

ObJECTIONES QuINT.E.

3i5-3i6.

qum fub

potius

ali, fit

27 J

edem propoj-tione

qii cei'a ?

Et cm leporem ciirrcntem venatur, integruj?iquc


ac pojca

tiium,

videt, putas,

difcerptumqiie

in

dicis,

perceptionem coloris,

mor-

fi'ufla,

non exijimat eundem femper leporcni

Quod proinde

cxcoj-iatum

6'

effe

duritiei,

&

non vifionem, non tatlionem, fed folius


mentis infpeclionem-'; ejo : dummodo mens non diff-

fimiliiim, effe

ab imagina\trice reipf.

rt

fpedionem
illa,

verd

addi.s,

in-

imperfedam & confufam, vel


diflindam, prout minus vel magis ad

ex quibus confit cera, attenditur

guit, non

eam

effe poie

&

perfeclam

10

Cm

"^^

id fane ar-

infpelionem mente falam illius nefcio cujiis

rei quce ejl

prter omneis formas,

ejje

clararn dijin-

lamqiie cognitionem cer, fed infpelionem per fenfiis

falam omnium, quantum

i5

Jieri poteft, accidentium

tionumque, quarum cera ef capax.

his certe concipere

&

explicare poterimus, quid\ nomine cer intelligamus

at

nudam

illam vel potius occultatam fubjlantiam, neque

ipf concipere, neque explicare aliis valemus.


9- Siibdis confequenter : Qtiid autem dicam de hac

20

Nihildum enim aliud admitto in me elTe prseter mentem. Quid, inqiiam, ego,
qui hanc ceram videor tam diftinde percipere ? Nunquid meipfum non tantm multo verius, multo certius, fed etiam multo diflinctius evidentiufque cognofco ? Nam, fi judico ceram exiflere, ex eo ipfo
qu6d hanc videam, quant magis me ? Fieri enim
poteft, ut hoc quod video vere non fit cera. Fieri
potefl, ut nequidem oculos habeam, quibus quicipf mente, five de

25

Ex

muta-

a.

Page

b. Ib.,

1.

3i,

1.

meipfo

23-25.

25-28.

uvres.

II.

35

381

OEuVRES DE DeSCARTES.

274

quam videam. Sed

fieri

?i6-3i7.

cm vidcam,
cm cogitem me videra,

plane non potefl,

jam non diftinguo)


ut ipie ego cogitans non aliquid lim. Simili ratione,
ceram effe, ex eo qud hanc tangam, idem
ii judico
rurfus efficietur, me effe. Si ex eo qud imaginer,
vel qiivis ali ex cauff, idem plane. Sed & hoc
iplum, quod de cer animadverto, ad reliqua omnia,
fivc ''quod

382

rci-hd,

fiinl

Jlrarc
eo

me

funt extra

qiicT

illa

qud

ideo

qiicc

cjuidcm

Toi tua

pofita, licet applicare-'.


|

rcpono, ni animadvcrtas dcmon-

cognofccre qud exijas, ex

te dijincle

dijincle vidcas cognofcafve

cxijhre ceram

10

il laque

ejus accidentia, at non probare te propterea cognofco'e

qu

aut

qualis Jis, nec dijincle, nec indijmcle;

oper prctium tamen fuerat

nani,

qud

exi/as,

quod

non du-

bitatur. Vide interijn,ut heic non infijam, ut neque prius


injliti circa id,

qud,

ciini

nihil in te adniittas

i5

prter folam

mentem, atque idcirco oculos, nianus, cteraque organa


cojporea excludas, niliilominus loqueris de er ejufque

qu ndeas, qu

accidentibus,

feclo neque viderejine


ut

[feu,

tecuni

oculi.s,

&c.

tangas,

qu pro-

neque tangere fine manibus

toquar, cogitare

te

videre

&

20

tangei-e)

potes.

Pergis

Si

magis

dillincta vifa

lit

cer?e perceptio,

poftqum mihi, non ex folo vifu vel tadu, fed pluribus ex caulis innotuit, quanto diftinclius meipfum a
me nunc cognofci fatendum eft quandoquidem nullse
:

rationes vel ad cer, vel ad cujulpiam corporis per11)

qu [leon
^: qu ,/"

Troisime

Difquilitio,)

la

de
et

21 Aprs potes, non a

ta

ligne

(/'''

et 2'

dit.).

2' dit.).
a.

Page 33,1.1-19.

23

dillincia] diilinft (/"(.'ti//.); cor-

rig /'errata de la 2' dit.

25

ObJECTIONES

3i7-3i9.

Qj!JINT/E.

275

ceptionem poffunt juvare, quin esedem omnes mentis


me naturam probent" ? Ve'ju, ni qii de ccr de|

383

diixiji,

probant lanlm perceptionem exijenti mentis,

non verd natinw


5

alia.

Qud fi

illiu.s\

relis

non probabiint aniplius oninia

ta

prterea dediicere aliquid ex percept

cer aharumque rerum


moduJH fubjantiani

fiib/Ianti, infres foliim,

illani

confufe /olinn

&

quemad-

ut nefcio quid

concipitnus, ita inenleni quoqiie concipi ; aded ut vcre re-

petere liceat quod


lo

ej a te

dielum, illud nefcio quid tui

'\

Atque ecce tandem fponte fum reverfus


e qu volebam. Nam, cim mihi nunc notum fit ipfam Mentem & corpora, non proprie a fenfibus vol
Concludis

ab imaginandi facultate, fed a folo intelledu percipi,

i5

nec ex eo percipi, qud tangatur aut videatur, aperte


cognofco nihil facilius aut evidentius me mente
poiTe percipi ^ Ita lu quidem

at ego non video, undenain

dedueas, aut aperte cognofcas, aliud po[fe percipi de tua

Mente, quant qud

exi/Iat.

Unde

& quod

fuerat ipfo titulo

Meditationis promi[funi, fore ut per ipfani mens


20

ejfceretur corpore notior, non video qui

humana

prflitum

fit.

Neque enim tuum injitutum fuit, probare e[fe mentem


humanam, ejufve exi/lentiam effe exiftenti corporis noio\

rem, ciim faltem, an fit exijatve, controvertatur a nemine;

2 5

Jed voluifi haud-dubie facere illius naturam notiorem


natur corpore, & hoc tamen non prjiitifli. De naturd
certe

corpore reccnfui/li

9 Aprs
a.

b.
c.

lui,

non

qum mu Ita

.'

34,

1.

6.

Gassend

corpora, tandis que Descartijs


ipfamet corpora.
ipj'am

Mens,

tu ligne (/"' el 2' Jdit.).

Page 3.^, 1. 19-26.


Page 29, 1. 23-24.
Page 33, 1. 3o, p.

&

ip/'a,

a ajout

n'avait

Menlcm

parle que

il.

121, lisant

des corps

384

OEuvREs DE Descartes.

276

319-320.

nofcamus, cxenfioncm, fgiiram, occupationem fpatii, &c.

De

ver ecquidnam

te

tandem

porea, non ar, non vcntus, non

non

Hc

alla.

quoque

jed quid tandem

&

385

enim

magis

non

te

<S'

fis.

cogitantem,

Hc

dicere.

id efl

vox

te

efi,

Sed

es

la\pis etiam nihil

&

fimiliter,
dicis,

nihil non

tam, neque requifitam a

fiantia

Quod

efi,

efi

feu,

non

efi,

dicis,
te.

in

toto

Tu

prorjus nihil.

quod

efi

idem,

feu aliquid

ctera omnia. Deinde, qud

rem quidem notam

cogitans?

fis,
te

notum

efi nihil

qum quicquid

attinens,

generalis, indifcreta, vaga,

Res
es.

qu expeclamus

Rem,

e[Je

efi

lu

dubitantem, affirmantem,

qum quicquid non

id

qudam

non po/ulatu?- quid non

mundo,
?

incedens, non fentiens,

Itaque refers nobis ad fummum

Sed dicere primm

&c.

re.s

compages cor-

es

non ca funt tamen,

refellijii),

Rem

Non

ut concedantur [quoriun tamen

Scilicet negationes funt,

effe

^/

te

efi,

10

efi

es

aliquid

& mufca

cogitantem

i5

fed tamen non prius igno-

Quis dubitet enim quin

fis

quod quritur, intima tua fuhcujus proprium efi cogitare. Quocirca, ut


nos

latet,

inquirere, fie concludere oporteret, non

qud fis

res cogi-

20

fcd qualis fis res,ques cogitans. An-non, fi quratur


ex te Vini notitia fupra vulgarem, non fatis crit tibi
tans,

dicere:

Vinum

efi res

liquida, ex uvis expreffa, alba vel

inebrians, &c.

rubra, dulcis,

fed conabere explorarc

declararcque, utcumque internant ejus fubfiantiaju, prout


contexta obfet'vatur, ex fpiritu, phlcgmate, tartaro, ctc-

hac alive quantitate tempcrationeque

rifquc partibus,

intcr fc commifiis?

vulgarem, hoc
7

e/l

quid] quis {i"

(2'dit.).

Pari ergo modo, ciim

tui notitia

fupra

halenus habitam, quratur, vides haud

dit.),

corrig en quid [voir errata), non corrig

25

Objectiones Quinte.

320-321,

diibie

non fatis

e[)e,

fi

nobis renuncies te ejje

tantem, dubitanteni, intelligentem, &c.

labore

nes, ut

internam tuam fubfiantiajii

qiiodani quafi

quod chymia, quod


menta, ciijufmodi

tt

ali artes, tt fenfus,

Meditationem

De Deo, qud

10

demon-

tans,

fers

expen-

tt

III.

exiflat.

Circa tertiam, ex eo qud agnoveris claram diftin-

lamque

caufi-im effe certitudinis,

te

^.

tant
tanien

Ego fum res cogiquam de ill habes, in-

notitiajii illius propofitionis.

pojje fiatuere gneraient hanc Rgulant

omne verum

eft,

Cteriim,

quod valde

licet

clare

&

ingnia

tani

veritatem vel in

Deo

illud

dillinde perci-

haclenus Rgula nulla melior

rerum caliginc inveniri potuerit

plurima percipere,
vel in

puteo

ejfe

in

ciun videanius

magna, qu videntur

clare tamque difiincle


20

&

debuijje tam

rerum

cenfiiifje

abfconjam

an-non

J'ufpicari

par

efi

Rgulant forte

ejfe

fallacem ? Et

certe,

argumenta nonfint, quid efi,


quod poffimus verum inferre, tanquam clare & difiincle
perceptum, nifi apparere id, quod cuiquc apparet? Ego
ciim tibi ignota Scepticorum

25

faporem pcponis gratum clare difiincleque percipio


itaque
a.

386

miiltum manifefiant.

fit,

In

pio

exami-

certe fi prfiiteris, explorabiipfimet, fiis-ne ipfo corpore notior, quod anatomia,

mus

i5

detegere

ita

Hoc

firare nobis pofiis.

&

rem cogi-

fed incumbere

chymico teipjam

tibi, ut

277

verum

Page 35,

1.

efi

peponis faporem apparere mihi hujufce-

14-15.

387

OEUVRES DE Descartes.

2j8

At qud propterea

modi.

veruju

talcm

fit

321-323.

i?i

ipfo

pepone

quomodo mihi pcrfuadeaju? qui. puer ciim cffem ac


hene valcrem, Jccus judicavi, nnnirum clarc di/linclcque

ejfe,

alium

pepone faporem percipiens. Video

in

minibus fccus videri ; video

&

An

qud aliquid clare

potius, non ex eo

qud clare diftinclequc

ejl

dicendum de

iis,

taie

ejl,

dijlin-

fed verum

per\cipiatur?

qu ad mentem fpe-

10

Jurafjem allas non pojfe a minore quantitate ad

ant.
388

ejl,

qu

ergo verum vero r-

cleque percipitur, id fecundiim fe verum

folummodo
Idem pne

multis ho-

multis animalibus,

guju pollent, optimequc valent.

pugnt? An

&

ma\jorem

tranfiri, niji

tranfeundo per qualem; non pojfe

item duas lineas, ad fefe continuo magis accedenteis, fi


producerentur infinit, non tandem concurrere. Nempe

videbar mihi

adeo clare difiinclequc percipcre.

ifia

axiomatibus verifiimis

indubitatijjimifque

po/lea tamen fucre argumenta,

qu

ut

habcrem

pro
:

i5

&

oppofitum fuaferint,

perceptum clarius difiincliufque. Nunc vero rurfus


ambigo, ciim ad Mathematicarum fuppofiitionum naturam
veluti

Quare &

quidem potefi verum ejje me taleis


taleifque propofitiones agnofcere, prout quantitatem, li-

attendo.

neas,

at

& fimilia,

qud

ill propterea

te,

cur-nam

ver fecundum fe fint, pronunciari

Et quicquid

fit

de rbus Mathematicis,

qud ad cteras, de quibusjam quritur, Jpeclat,


tt

20

hoc fe habcre modo fiuppono aut concipio;

tut non potefi.

quj'o

dici

25

tamque varice funt inter homines opiniones?

Putat unufjuifque fe clare difiinclequc eam percipcre,


quam dfendit. Et ne dicas plerojque aut hrere, aut
389

fiingere,

funt

ecce,

qui pro

iis,

quas

habent, opinionibus

etiam mortcm oppctant, lametfi vidcant alios pro oppofitis


oppetenleis

nifii

ver putas\tum

demum

a peclore

imo

3o

32:^-324.

Objectiones Quint.^.

279

Et attingis quidem

ipfe djficultatem,

veras voces non ejici.

qud prius multa ut omnino certa ac manifefta admiferis, quse pollea deprehenderis dubia"*. Vcriun hoc
loco neque folvis, ncquc
5

Jnnas Regulam ; fed occajoneni

folm captas dijferendi de

Ideis,

quibus deludi potueris, ut

reprce/entantibus quidpiam extra

te,

quod extra

fortajfis nonfuerit, iterumqiie traas de

que fallj potueris circa


funt quinque,
10

propojtiones

quadratum non habet plura

deceptore, a

duo

&

latera

tria

qum

quatuor^; quo nenipe innuas expeclandani conjrmatioRegul, donec

nei-u

deceptor.

tibi

laborandum,
aded

efi

Deum

Quanquam,

effe

clive
i5

illas

Dec

tamen

te

ejfe ojenderis,

qui non

pojfjit

ut hoc prcemoneam, non tam ejl

ut confirmes

hanc Rgulant, ex qu pro-

falfum pro vero adviittere,

qum

ut

propo-

nas McthodujH, dirigentem nos, ac docentem quando fallajnur aut non fallamur, quoties exifiimamus

nos clare

difiincleque aliquid percipere.


1.

Difiinguis confequenter Ideas [quas vis

tationes,
20

titias,

eJfe

cogi-

prout funt tanquani imagines) in innatas, advenEt primi quidem generis

factitias.

intelligas quid

lit

fiatuis,

qud

res, quid veritas, quid cogitatio

quod flrepitum audias, folem videas, ignem


tertii, qud Sirenas & Hippogry|phes fingas.
fentias
Ac fubdis poffe forte omneis effe adventitias, val omneis innatas. vel omneis faclas. quatenus nondum originem illarum. clare perfpexifti^ Porro, ne aliqua in-

fecundi,

25

terea,

donec perfpexeris, fallacia fubrepat, adnotare placet

videri omneis Ideas c/]c advcntilias. proccdereve a rbus


a.

b.
c.

Page 35,1.
Page 36, 1.
Page 17, 1.

16-18.
2.

29, p. 38,

1.

10.

390

OEuVRES DE DkSCARTES.

280

?24-325.

mentem cxijlentihiis, & cadenibus


fenfum. Vidclicet mens facultaicm habet {vel
extra ipfain

qiias ex rcbiis per fcnfus

inqiiam, nudas

fed prterea
391

ipfa potius

non perfpiciendi niodd ipfas Ideas adventitias,

facilitas ej)

feu

aliqucm

in

trajedas accipit, perfpiciendi,

& dijinlas, &omnino qualeis infe

illas varie

recipit

&

id genusjmilia^.

Heine tertium faltem Idearum genus diftindum non


nain Idea

componendi, dividendi, contra-

hcndi, ampliandi, com\parandi,

a fecundo

chimr

capitis leonis, ventris capr,

alia non ejf,

ej

qum Idca

caud fejpentis, ex quibus

'o

mens iinam componit,ciim illJeorfim,fiveJngul,adventiti Jint. Sic Idea Gigantis, hoininifvc injiar montis aut

mundi

otiiis

concept i, non alia

eJf,

qum

adventitia: Idea

puta hominis magnitudinis vulgaris, qiiam mens ampliat


pro libitu, tametfi tant confufis, quanta amplis concipit
illam. Sic Idea Pyramidis, urbis, aut alterius rei
vif, non

alia

eji,

quam

nunquam

adventitia vif antea Pyramidis,

urbis, aut alterius rei, non nihil deformata,

acproinde con-

coiiiparataque
fuf aliqu ratione multiplicata
Quod fpelat ad fpecies, quas dicis innatas, ece profel

& qucunqiie dicuntur taies,

niill videntur,

i5

20

videntur ori-

ginem quoque habere adventitiam. Habeo, inquis, a me


natur, qud intelligam quid fit Res'\ Nonputo vero te
relie loqui de ipf vi intelligendi, de
392

qujlio

ejl

qu ncc diibium, nec

fed potius de Idea Rei. \Non loqueris etiam

de Ide alicujus Rei particularis

nam

Sol, hic lapis,

omniafingularia, funt Rcs, quarum efc Ideas innatas non


dicis.

a.

La

Loqueris crgo de Ide Rei univerfc confiderat,


i'^<^

et la 2"

dition ne mettent point la ligne dans

de ce paragraphe 2.
b. Page'38,1. 1-4.

totit le

&

cours

25

ObJECTIONES QuINT^.

35-326.

proutcum

Qufo

te ver,

Jimuljint

ente fynonyma

ac tam late

ejl,

qum

hc Idea quomodo eepoteJl

tt re.sjingiilares,

in

illiidpatct.

mente, niji

illarumque gnera, ex quibus

mens ahjlrahat formctque conceptum, qui nuUiiis Jingularium proprius Jit, & omnibus tamen conveniat ? Profecld
Rci innata

fi Idea

plante, lapidis,

ej,

innata quoque erit Idea animalis,

omnium

ut nos fatigemus

iiniverfalium

N Unique

ej-it

opus,

ad internofcendiim plura fingularia, que

folum retineainus, quod


vidcbitur omnibus commune, feu, quod idem ejl, generis
id

refeclis variis difcriminibus,


10

28 1

Idea m.

quoque

Dicis

te

habere a tua natur, ut intelligas

quid

Veritas, yz/, ut ego interpreto?-,

fit

cum

re,

ejl,

ac proinde nihil dijlin\clum ab ipjis re Ideque


feu, quod idem

tis,

&

rem, qualis

tatis Idea,
20

ejl,

ejl,

ab ipj rei Ide

reprjentat Quare
.

qum Idea

rei,

fi Idea rei non innata,

veritatis adventitiaft,

ad Je

quippe

& non
ejl

Jed adventitia

fit,

rela-

qu & fe

alia ejl veri-

quatenus rei conformis

quatenus ipfam reprfentat cujufmodi


ut,

veritatis.

qum conformitas judicii


de qufertur judicium, Veritas ejl qudam relatio,

Porr, Ji Veritas nihil aliud


1

Ideam

ejl,

J'eu

adeo proinde,
Idea quoque

non innata. Et ciim id de qulibct

veritate fingulari intelligatur, intelligi ctiam potefl uni-

jam diclum ejl


ex notionibus feu Ideis fngularium eruilur.

verfe de veritate, cujus notio,feu Idea {ut


2 5

de ide rei)

Dicis rurfus te habere a tua natur, ut intelligas

quid

fit

nis).

Verm, ut

Ideam cogitatiomens ex Ide unius urbis fingit Ideam

cogitatio (Jnteipretor femper

alterius, ita ex Ide unius alionis, ut vifwnis, vel gujia3o

lionis,

nis.

fngere potejl Ideatn alterius, ipfus puta cogitatio-

Nempe
uvres.

analogia agnofcilur
II.

qudam

inter facultates
3G

393

OEuvREs DE Descartes.

282

326-328.

cognofccnlcis, unaqiie ad altcrius notitiam facile deducit.

Quanqiiam de Ide
394

Idc poilus

cogitaiioni.s

ipfius incn

alquc adeo anim,

li.s,

nalain dedcrimus, nihil

laborandum non

ci'it

cfl,

fed de

quam

fi

in-

incovimodi adniitlcre quoquc

&

Idcam cogilationis innatam. Qiiarc

exfpeclandiun

ej},

donec probata rcs fucnt de ipf mente, feu anima.


).

dubium non tantm

Videris pojlea vertere- in

aliqu procdant ex rbus externis, fed

iitriim Idea,'

etiam iitrum omnin

fint extern?e res aliquse.

que proinde inferre

quamvis

quce dicuntur extern,


res fmt,

ipfis

modo

puto de eau fi ante dicebas

te

eife.

Hac

non percepiffe prius

ter-

quibus pollet

elfe delufio. Itaque, fi

rain ambulas,

ctera

quo

alio nefcio

fidera, fed terr, cli,

&

ejfe,

promore fvc corpus,

fiderum Ideas, a

nondum

credis ter-

fupra terrefpecles Salem ? Cur

ut

Cur ad menfam,

aut

ris,

famem exfities? Cur mores linguam, ut laquaaut manum, ut lic ad nos fcribas? Certc ijla quidem

aut

dici,

cibum, ut

20

aut excagi\tari fubtihter poffunt ; at negotium

nihil promovent

extra te fut,

Et ciim rerera nan dubites, quin res

agamus

loquamur. Sin,

ferib ac bon fide,

fuppofitd exijlenti

&

rerum externarum,

quas habemus ipfarum Ideas, folvend


non modo quas ipfe

tibi abjicis, fed

i/lce

ut res funt, ita

putas abundc demonjlratum nan poffe, nos ex

pojfunt

i5

cur, qufo,

ducis ad ignem, ut calorcm jentias?

395

10

necelTario procdant,

ram, clum,

ram, clum, ftdera,

rerum,

non tamen Ideas arguere, qud

quoniam non ab

fed polint vel a te, vel

fint in te Ideae

Viderif-

tibi

illis

miituari

ratwnes funt,

qu prterea

objici

'-'.

a. Pour ce paragraphe
cune division d'alinas.

3, les

deux premires ditions ne donnent au-

25

Objectiones

328-329.

Scilicet ita accipis, qiiafi ideae

ex rbus, quia

ita

28 j

Olunt,?^:.

admittantur provenire

videmur dodi a natur,

&

quia ex-

perimur illas a nobis nollrve voluntate non pendere''. Verm, ut nihil neque de ralionibus, neqiie defolu5

twnihus dicamiis, opponendum quoque


interctera,

quamobrem

aut infurdo vocis.

cco nato millafit idea

in

illius

qiid fores a nativitate conchif, obiccfque

ret

una haufla ex

cm

duse Tint

qu parvus appaaltra ex ra|tionibus Aflronomicis, qu ingens

concipitur

efle

illa

fenfibus, ut puta

fimilior ac verior

ell,

qus non

ex

duda eft, fed ex notionibus innatis elicita,


qucumque ali ratione efteda''. Eniniver gemin

fenfibus
vel

Solis idc fimiles funt,

illiV

fed una magis,

alia minus.

homints ide, una

eiiijfa

illa

magis,

ijla

deteriur minus,

ver, feu Soli conformes;

ex decimo paffu, alia ex cente-

&

ver, feu conformes funt

minus, eo qud

qu

neque

liceret, paucis,

&

Eodem modo, quo du ejufdem

fimo, aut millejimo, Jimiles,

\fed

illa,

qu propior venit,

longius, magis, ut explicaretur, fi


tu ipfe fatis caperes.

Qud autem mente folpercipiamus


25

illis

trajiciendis fuerin t perpetiio po/iti.

idese,

20

coloris,

nientem ullam fui

Urges pojea exemplum Solis, cujus

i5

erat

quia ijl res extern non potuc-

niji

runt ex Je immittere in inflicis

fpeciem

& folvendiim

vajam illam ideam

non ea propterca elicitur ex innat quddam notione ;

folis,

fedea, qu per fenfum incurrit, qua tenus expericntia probat

&

ratio

illi

minores feipjs

innixa confirmt res dijanleis apparere


vicinis,

tantum ampliaiur ipf ri mentis,

10 Fucrint [i" el 2' dit.)\ fuerunt {Disquisilio Melaplnsica).


a.

b.

Page 38,
Page 39,

1.

1V16.

1.

18-25.

396

OEuvRES DE Descartes.

284

quantum

confit Soient a nobis difiare, exquariquc dia-

inelro fu loi

Et capere
397

229-330.

Icrrenis feviidiametJ-is.

illis

vis

hujufce ide nihil a nalur efic mfitum ?

Illam rcquirc ex cco nato. Expcriere \primm non

mente coloratam aut lucidam ; experiere deinde neque

illius

rotundam,

effe

nifi qui.s

ejfe

tantam,

illum monuerit, ipfeque prius cor-

pus rotundiim manibus attreclaverit


non

ejjc in

nifi vel rationc,

experiere denique

vel authoritate moins

pracceptam ampliaverit

Quanquam,

qufo te: nos ipfi. qui


Solem confpeximus, qui loties apparentem ejus dia-

loties

ut ifiud interjiciam,

metrum obfervavimus, qui


qufo

te,

toties

de ver ratiocinatifumus,

inquam, habemufne aliam, qum vulgarem ima-

ginem Solis? Colligimiis quidem ratione


terra centum fexaginta

jorent

10

&

e[fe

Solem ma-

pluribus viibus

at

i5

pro\pterea ideamne tam vafii corporis habemus? Amplia-

mus hanc fane fenfibus acceptant, quantum pojfumus ; contendimus mentem, quantum poffumus. A t nihil tamen aliud,
quant tenebras tueras nobis facitnus ;

&

quoties habere

mens

difiinclam de Sole cogitationem volumus, oportet

redeat ad fpeciem,
398

cil

au,

ft

quam

20

intercedente oculo accepit. Suffi-

non abnuat, quin Sol rever\ major fil, quin,fi

oculus propius admoveatur, amplioretn ideani adepturafit

&

interea tatnen quantatn obtinel, ad tantatu attendat.

Agno/cens deinde inqualitatetn

4>

rum

Procul dubio,

& divcfitatem

inquis, illse quae

ita

plus realitatis objectivce in fe continent,

quam

tantm modos

rurfus

num,

illa,

per

five

loquar,
illse,

accidentia repr?efentant.

quam fummum aliquem Deum,

infinitum, omnipotentem,

25

fubftantiam mihi

exhibent, majus aliquid funt, atque, ut

quai

idea-

Et

ter-

rerum omnium, quse

3o

Objectiones Quint.;.

33o-33i.

pr3eter

ipfum

funt,

creatorem

intelligo, plus

qum

realitatis objeclivae in le habet,


finitce fubllantise

circa id,

in feipfis,

dicant res externas


ohjeclivc

10

non hreo quidem

rei,

contineat,

cujus

quod

ejl

idea

Sati's ejl,

qudd,

ejje fubj elive feu formaliter

autem feu idealiter

videaris tu nihil aliud velle,

mari

Ac

es.

quod rocas realitem objeclivam.

cm vulgo

illae

profedo
per quas

exhibentur^. Incedis porrd heic pajju

grandi ; quare nonnihil Jjlenda


5

28^

in

intel\leelii,

qum dcbere ideam confor-

adeo ut reprafentative nihil

ipfo faclo non

ipfimet

in

fil

re,

&\ tanlo

399

plus reprfentet realitatis, quanlo rcs reprfentata plus


realitatis in feipf habucrit. Di/linguis ccrte Jlatim pft

reahtateju objeclivam

qu,

ut

interpretor,

non ut reprcefentans, Jed ut entitas aliqua.

ft ipfa idea,
i5

a formait

Cterm confit feu ideam, feu reahtatem objeclivam ejus


non effe menfurandam pnes lotam realitatem formalem
rei, feu quam rcs ipfa habet in Je ; fed pnes eam duntaxat
partent, cujus intelleclus notitiam accepit. Jeu,

idem, pnes notitiam,


20

nempe

effe in te

attente

& fpius &

illius,

qucm

liim vider is,

hominem,
25

intelleclus habet de rc.

dicetur idea perfecla ejus hominis,


in

omncm faciem

tranfcurfu,

quem

ideam, aul fi

Ex quo

b.

Qudd fi non

&

vefleis

at fub/lanluv

Page 40, 1. 12-20.


Mcmc remarque que pour

le

quem

ipj'um

corpus

aut dicendum ejl non

illam cfjc imper^

^\

dico haberi quidem ideam diflinclam

que accidentium
a.

ejl aliqua,

fccliffimam Jiwimeque confujam

Sic

circumfpexeris ; at

larvam faciei obduclam,

undequaque contegenteis adfpcxeris


effe in te illius

ejl

femel, quetn ex parte fo-^

profecld imperjecla

erit

J'cd

quam

quod

germanam-

fub us latent is non

paragraphe

(page 282, note

niji con-

a;.

400

286

OEuvRES DE Descartes.

fufam fclamque

adfuininuiii.

Adco

ut,

cm

realitatis ohjedivai in ide fubllantise,

331-333.

dicis

qum

AccxenviVCi^prnm ncgandumjit fubjantuv

ideam

[cil

reprcefeniationem

rcalilaicm objcclivam

plus elle
in ide

effe vcraiii

alquc idcirco ullani ipjius

ac dcindc, ubi fucnt aliqua cou-

ncgandum quoquc fit eam cljc majorem, qum fit in


ideis accidentium, cm quicquid realitatis hujufmodi habet,
habcat ex ideis eorum accidentium, fub quibus vel quorum
cc[fa,

injlar concipi fubjlantiamfupra diximus, dclarantes illam

concipi non pojfe, nifi ut extcnfum, Jiguratum, coloratum

10

aliquid.

quod fubdis de Ide Dei, qufo te, ciim tibi


nondum conjet an fit Deus, quomodo nojli Deum repirCirca

id.

fiimmum, ternum, infinitum,


omnipotentem, omnium creatorem? Annon ex prconccpt de Deo notiti, quatenus audii/h illa attributa de
Dco enunciari ? Quippe fi nihil talc haclenus audiiffcs,
tane de/cribcres
Dices hoc jam /oliim ajjern m cxem-

fentari pcr fui ideam,

i5

'/

401

plum, abfque

co,

quod quidpiam adhuc

fcd vide ne po/lea id habeas


Dicis
VGe,

c[fc in

qum

definiatur.

Efo

quaf prjudicatum.

20

ide Dei infiniti plus realitatis ohjedi-

in ide rei finitee".

concipiend

intelleclus non fil

Sed prima, ciim humanus

infini talis capax, idco

neque

habet neque refpicit ideam infinit rei reprfentatricem

Quare & qui infinitum quid dicit, attribuit rei, quam


non capit, nomen quod non intelligil
quoniam, ut res

25

extendilur ultra

cxtenfwni

illi

omncm

Deinde, ciim
Page 40,

1.

ita finis

ncgatio

altribula, ab eo non inlelligitur. eujus inlcl-

ligenlia fine aliquo

a.

illius captuvi,

/empcr corcetur.

maxim quque perfecliones

19-20.

foleant

Deo

3o

333-334.

ObJECTIONES QuINT.E.

287

attribui, vidcniur

c omncs defiimpt ex

rehus, quas viilgo

miramiir

cujufmodi

in nobis,

finit diulurnita.s,

fcientia, bonitas, bcatitudo &c., qii

pronunciamus

pliaulc.s,
5

qum habcant

oninipotentem,

&c. Qua.^ idea porro

rcs Jinit Jimul funipt, ex

idea illa compacta

quaruni ideis

Nam

diclo adaucla.

c//,

demdc modo jam

ac

nunquam

cpit,

& nunquam

defitura ejl

qu

neque qui omni-

potentem, totam multitudmem cjfeelorum poj/ibilium

at-

de cteris.

ita

Po/rem, ecquis dici potej habere ideam de


i5

402

neque qui dicit ternum, compleclilur

proptei'ea mente totam extenjionem ejus durationis,

que

ani-

omnia reprfentat, non habet proplcrea plus reali-

tatis objeclivce,

10

quantum pojfunnis

Deum ternum,

omnifcium, optimum, beatijjimum,


hcec

pocntia,

manam,

feu

qu

Deum

reprfentct

Deo ger-

Qum

qualis ej?

pu/illa res ejfet Deus, niji effet alius, haberetque alia,

qum

hc quantillacumque ! A nnon cenfendaejlefje minor


perfeelionum proportio inter Deum & hominem, qum
nojra

in ter

20

An

elephantem

ergo, Ji

&

intercutaneum animalcuhim acari?


ex ob/erratis

quix,

efformaret in Je ideam,

namque

quam & Dei

& germanam

ijlas,

quas

quomodo in Deo agnofcimus


\qualemnam licebit propterea
EJl pi'ofecl Deus fupra

&

ciim

mens

20 Acari [errata de
acari.

germa-

&fibi plaudet,
hominis perfeionibus ideam ejformet,

ejfe,

etiam, pauculas

vallis ;

elephantis diceret,

ajfeveraret, ineptifjimu.s haberetur,

Ji quis ex vifis

2 5

quam

acari perfecJionibus,

noflra
la

effe

contendat? Qufo

nobis cjje deprehendimus


ejffe

? El ubi agnoverimus,

cjus e[]euliam imaginari".''

omncm captum
ad

illius

2' cdil. et

injnilis

intcr-

contemplationem com-

Disquis. Met.); auparavant

in

403

OEuvRES DE Descartes.

288

paralur. non modo caligat, fcd

&

nulla

cur dicamiis gerruanam iillam

ejl,

reprfenlci :'abundcquc

cj, fi,

nojratium, qiialemcumque

?34-3?5.

ej.

Quarc nequc

ejfe ideain,

qu Deum

ex analogi hariun rcnim

& ad

ufum nojlrinn eliciamus

qu captum humanum non fupcret,


contnieat, quam m rchus cteris, cte-

formeinufqiic ideam,

nequc realitatem

rarumve rerum

occafione, non percipiamus.

Ajjumis confequentcr manifeflum

^.

effe naturali lu-

mine tantumdem ad minimum dehere


efficiente & totali, quantum in efteclu

tantumdem

inferas,

elTe in
eft''.

cauf

Idque

ut

lo

faltem effe debere realitatis for-

malis in cauf idese, quantum objedivse in ide


Paffus ncmpc hic etiam g?-andis,

&

in

eft^\

quo nonnihil conj-

Jcndum fit.
Prima, vulgarc illud

non
404

fit

diclujn, nihil elle in efeclu,

in cauf, vidctur debcrc potius de matcri,

de efficiente intelligi.

Quippe

quod
quam

externum ejf &


Et quamvis effeclus

cfficiens

diverf plerumquc natur ab effcclu.

dicatur habere realitatem ab efficiente, habet tamen, non

quam

efficiens

aliunde

poffit.

habeat necejfario

in je,

Patet res perfpicuc

fcd

quam mutuari

in effcclu artis.

quamvis domus habeat totam fuam realitatem ab


artifex tamen illam non a
buit.

Idem

facit Sol,

je,

licet

artifice,

matcriam inferiorem varie com-

ciiiii

Imd etiam parens,

objicis, elle eftecls


14 Ap)-i's

b.

proies habeat materi aliquid, illud tamen non

ut a principio efficiente, fed ut a materiali habet.

a.

Nain,

fed aliunde acceptam tri-

mutt, variaque animalia procrt.

quo

71011

lit

Page 40,
Page 41,

1.

22-24.

1.

22-2?.

Quod

debere vel formaliter vel eminen-

la ligue

20

/"' et 2' dit.).

2 5

ObJECTIONES QuiNT.E.

335-336.

289

quhm effeclum aliquando habere formam Jmilem form fu


ter contineri in cauf, nihil ainpliiis arguit,

adeo
5

imperfecliorcm qiiidem,

forma cauf fupra illam

ut

Sed non

cmincat.

fequitur ut propterea vel eminens caufa det aliquid de

fuo

qu

vel

ej]e,

continet
j

in

formaliter, partiatur fiuvn

&

formant cum effeclu ; nam

quamvis id ficri vi\deatur


generatione viventium, qu ejl ex femine, non dices

tamen
10

&

aliquando dijfnnilem

caiif,

cm gnrt Jlium,

opinor. patrem,

illi

cificiens

non ali ratione continet

Deinde circa

Uno verbo, caufa


effeclum, qum quatenus

illud,

adumbrare potej ac perficere.


quod infers de realitate objediv,

exemplum ufurpo imaginis mex, qu fpeclari


fpeculo cui

in

me

quatenus ex

caufa imaginis,
vel
20

me

objicio,

Ut enim ego

adornat.

qu

in

exhibetur

in

intelleum

quodam

oculum,
;

te

&

an ver

in

tabula

illius,

qupiam

caufa

Jt

intelleclus

met

effe

alia,

qu

illam

ideam ampliare, minuere,

quam

^c (5/V,

I"

et 2'dit.,

ainsi que Disquis. Met.) parait

Cependant on trouve de

ci-api-s

uvres.

II.

Certe

&

nifi

nam &

requirenda;

caufa primaria totius realitatis,

mme

quri

intercedente oculo in ipfum ufque

poffit,

inutile.

ciim idca

ita.

quatenus emitto me

componere, ali ratione tralare

24

quafi penicilloflylove in intelleclu delineet. Vide-

quamvis pojea

7 et

& piclor

vel quovis alio intelleclu,

turporr non alia caufa prter me


2 5

piclor

ipfe fum caufa imaginis in fpeculo,

an ego ipfe fim caufa

fpeciem

quam

tabula

vel in

potej, vel

emitto me fpeciem in fpeculum,

imago me ft

poteft,

refecare

rationalis animce partem.

dareque

illum ex cert materi

i5

*05

p.

2gy,

t.

ipfe

23

t.

ta?nen

liabet

illa

tura [p. 3o2,

fum

...

Quare

3-4

Disquis. Met.)] &c.

..

in

iS:

21

[faute,

et 2' dit.).

3-

fe.

fu(Se

1"

406

OEuvRES DE Descartes.

290

Et

qiiod hcic diciliir de

336-3?8.

me, idem intclli\gendum

ej

de

per

te:

&

quolibet objeclo exteriio.

Jam

rcalitas illa idecv dijlinguitur duplex

formahs quidem

qu

fubjhntia,

non potejh quam tenuis

alia ejfe

ex

me

efluxil,

inque ideam conformata

ejl.

&

in intellelu recepta,

{Niji relis autem fpeciem ex

objeclo procedentcm cjfluxionem efje fubjantialem

quodcumque

illa

lubiierit, realilatem

fac

femper imminues.) Ob-

jecliva autem nihil cjje potej prter reprfentationem

feu fimilitudinem met, quam gerit idea, aut certe prceter


fymjjietnajn, qu partes idece ita difponuntur, ut me rf-

Quocumque modo

rant.

quoniam

videtur

fue, vel

modus

formata

efl.

acceperis, nihil cffe


relatio

efl fola

realitatis formalis,

Sed

nihil refert

10

quidem reale

partium inter fe

&

ad

quatenus hoc modo con-

dicatur, quia placet, rea-

i5

litas objecliva.

Hocpojto, videreris
407

litatem for\malem idece

mc

&

fubjlanti,

tu

quidem debere comparare rea-

cum

me formali feu cum


objeclivam ide cum fym-

realitate

realitatem

metri partium me feu delineatione

tamen

at placet

tibi

&

forma extern

20

comparare realitatem objeclivam

ide cum realitate me formali.

Porrd quicquid
tis,

patet non

malis,

fit

modo

quantum

efl

de explicatione fuperioris axioma-

effe in

me tantumdem

objeliv in me ided, fed rea\litatem

etiam formalem ide nihil pne

mahs, feu

dendum

effe

formalis
2

totius

in

me

\.

effe,

refpelu

fubjlanti. Quocirca

&

me for-

tibi conce-

tantumdem faltem effe debere realitatis


cauf ideae, quantum objedivse in ide

Aprs externe, non la ligne


De mme pour les

(/"' et 2' dit.

realitatis for-

alinas suivants, jusqu'au pai~a-

graphe

6.

25

Objectiones Quint^.

;<38-339.

eft

quando totum quicquid

^,

comparatione

in te

: Il

ade

tinueris, atque

tum demum

nihil

fit

ej

idea, cujus realitas objeliva

caufa

illius

cm

effe

fecus careas

certus reddaris effe aliquid^'.


caufa non es

non

potueris,

argumente, quo

Verni ex jani diclis tu

idearum, Jed ipfmet res pc?ideas reprfentat, quatenus emittunt imagines fui in t
realitatis

fpeculum

ut in

licet

tu ex ipfis

occafionem poffis ali-

quando fumere chimrarum depingendarum.


ipfa fis caufa,

i5

pne

fequi necelTari, exiftere aliquid prseter

mundo

te in

10

ej,

tanta, ut nec eminenter nec formaliter illam con-

fit
5

ide

ipfius eau [ce.

Siihjumis

6.

in

291

feu non, an propterea incerta

mundo

Bona

quid prter

te in

non

quicquid de ideis

ejl,

ut,

verba, qufo

ft,

Sed,

feu

es, effe ali;

nam apus

argumenta ad

id

qu-

ramus.
Percurris deinceps ideas,

qu

in

te

funt, ac, pra,^ter

ideam tui, numeras ideas Dei, rerum corporearum


inanimatarumque, angelorum, animalium
homi,

20

num

cm

de ide tu difficultatem non effe

ideas

hominum, animalium, angelo-

idque, ut,

inferas

dicas,

rum, componi poffe ex iis, quas habes tui, Dei,


rerum corporalium, & ideas rerum corporalium poI

tuiffe
25

quoque

a te proficifci

^.

Hoc

verd

loco mirari

fubit, qui dicaris habere ideam tui

ex

illd pofjis tt alias

[& fcundam adeo, ut


depromere)^ ac rem carere difficul-

i5-i6 Apri's queramus, non la ligne. Aucun alina avant

paragraphe
a.

b.
c.

Page 41,
Page 42,
Page 42,

!"-'

1.

1.
1.

et

2''

c'dit.).

23-24.
18-26.
21),

p. 4!^,

1.

().

le

408

uvres

292
tate

illani
409

de Descartes.

339-340,

cm rvera tamcn aut idcam iii nullam hahcas, aiit


admodum confufam atqiic iniperfelam, proiit jam

obfervavimus

fuperiorem Mcdita\tionem. Et inferebas

in

lu in ill, nihil pojjc facilius atqiie evidentius a tepcrcipi,

quni
fis

ipfam. Quid,Ji, ciim non haheas nec habere pof-

te

ideajn, dicaris pojje quidvis aliud facilius atque

lui

evidentius quajn teipfam percipere?

Cogitanti certe inihi quorfum Jieri pojfit, ut neque vifus

neque intellelus feipfum

feipfuJi videat,

in

mentem

intelligat, illud

qudd nihil agat infeipfuin

fubiit,

quippe nec

10

tnanus (aut in ipf digitus fumnius) fe verberat, nec pes


fibi calceni

impingit. Ciiin aliunde verd,

ad notitiam

ali-

cujus rei eliciendam, necejje fit rem agere in facultatem

cognofcentem, immittere nempe


fui fpecie

illani

informare

in illani fui

fpeciem,

fve

perfpicuum videtur ipfam

i3

facultatem, ciim extra feipfam non ft, non poffe illam fui

fpeciem

in

feipfam tranfnittere, neque fui notitiam con-

fequenter elicere,five, qiiod idem

Et quarc, putas,
tamen
410

in

fpeculo ?

efl interflitium,

in

oculus,

&

inter

oculum fpeculumque

quod

in

reflclentc in

20

oculus ita agit in fpeculum, immit\tens

fpeculum

ipfum reagat, pro-

in

ejus fpeciem in illum ronittens.

fpeculum,

feipfam.

non videat, videt

fe in feipfo

Nempe quia

illud fui fpeciem, ut

priam

cm

percipere

eft,

ipfa

perinde agas

Dato mihi porr

fpondeo fore

teipfam lui fpeciem, tum

demum

ut,

te,

eo

non

25

direel quidem, fed reflex tamen, cognitione percipias

quoufque autem non dederis, fpes non

efl,

ul

te

ipfim

nris.

Pofem lieic quoque injjere qui dicaris habere ideam


Dei? nifi forte qualem, & quo modo jam diximus. Qui
Angclorum? de quibus, nifi aliquid audiiffes, nefcio an
:

3o

Objectiones Quint.:.

>'4o-:H'-

iinquam cogitajfes

rum?

quariim.

fi

Qu ammaliiim

ctcrarumqiie re-

non incidijjent, pne certus

in jcnfus

fum le niilla.s ideas fui[[e habituram : ut


innumerarum rcrum, quarum ad te neqiie
5

29^

&

nullani habes

adfpeclus, neqiie

fama pervenit. Sed his dimijfu, illud admitto, ideas diverfarum rerum in mente exijentcis ita pojje componi, ut
plures aliariim forvi cooriantur,

ta?netj

quas maneras,

non videantur fufficere ad ijlam tantam divcrjitatem, inw


neque ad dijinclam determinatamque cert cujufpiani
10

^11

ideani.

rei
\

Hreo autem foliim


qud
I

dum

difficultas

te

rerum corporearum,
non parvajt, quomodo ex fol tu ide,

pro inco^pored

eas deducere ex te
|5

circa ideas

incorpoream

nojfi,

geris, teque ut talem conjdei-as,

Nam,

poj/is''.

quomodo

fi

folam fubjantiam

pr-

fieri potej, ut capias

terea fubjantiam corpoream ? Eji-ne aliqua inte?' hanc

&

illam analogia ? Dicis utramque convenire in eo,

apta exijere

fit

at ija convenientia

non intelligitur,

qu convenit, intelligatur. Notionem quippe communcm facis, qu priufquam fornietur,

niji

20

qud

prius res utraque,

oportet particularia intelligi.

Profel, fi ex intelled

fubjanti incorpore potej intelleclus formare

fub/anti corpore, non

ej

cur duhitemus quin

ideam
ccecus,

vel qui a nativitate detentus fuerit in denfijfimis tenebris,


25

formare apud fe ideam

&

lucis

&

colorum

pojfit.

Dicis

pojfe confequenter haberi ideas extenfionis, figurse,

mo-

aliorumquc fenfibiiium communium ; fed facile nimirum dicis. Id mirum : cur non lucetn, colorem, alia, faci-

tus'^',

22
a.

b.

Formare
Page 44,
Page 45,

[2' dit., cl Disqiiis.

1.

18-20.

1.

4.

Met.)]

formam

faulc, :"dit.).

OEuvREs DE Descartes.

294
412

pari de'ducas ? Verm vnmoranduin

litate

Concluais

j.

conlderandum

an aliquid

eft,

nomine

intelligo fubftantiam

indefinitam, independentem,

ligentem,

fumme potentem, &


omne,

fumme

intel-

qu Uim ego

quid aliud exflat, quodcumque

li

ut,

quo diligentius attende, tanto minus a me folo profeda elle poffe videantur
ideoque ex antediclis,
;

Deum

ipfe,

creatum. Qu^e fane omnia talia funt,

exftat, eft

ej.

quod a meipfo non

lit,

quandam
aliud

non

in ijlis

Itaque fola reftat idea Dei, in qu

potuerit proficifci. Dei

tum

^i-h^.

necelfari exiflere,

efl

concludendum-'.

'o

Scilicet

hue cjh quo tcndebas. Ego verd, ut conclujoncm amplecor, ia non video qui Jic eoncludas. Dicis

de Deo

quse

ifla,

hujufmodi ei^Q, ut proficifci a te


lolo non potuerint id nempe intendens, ut debuerint
ab ipfo Deo proficifci. Sed pri??im, nihil verius ej,
qu'am qud a te folo profea non fuerint, feu quod illorum intelligentiam a te vel per te duntaxat non habuens junt enini profea habitaque a rbus, a parentibus,
intelligis,

i5

413

a docloribus, a focietate

niagijh'is,

At mens fola

es verfatus.

fujn, inquies

hominum,

qu

in

20

nihil admitto extra

me, ne aures quidem quibus audierim, neque homines me-

cum

Hc

colloquutos.

auribus nos audires, ac

dicere potes
niJi ejjent

fed dicerefne,

niji

homines, a quibus verba

Loquamur ferio. & die bonjide : Voces il las,


quas de Deo effers, nonne habcs a focietate hominum,
acciperes?

indefinitam [i"

infinitam
8 exihu

exiltat

Page 43,

1.

-j'

ddit.)]

Met.).

faute, 2" dil.,

corrii^e l'ei-rala

a.

et

[Disquis.

8-17.

extat'.

i5 intendens
qtiis.

[i"

dit., et

Met. Y intendes

t'rr(7/tj

intendis

{2'

Discdlt.,

2 5

ObJECTIONES QuINT.E.

342-344-

quibus convixiji? El cm ab

illis

29 ^

&

voces habeas, nonne

notiones fubjelas defigiiatafque vocibus? Igitiir non fint


a te folo, videntur tamen non propterea a
ejfe.
5

Deinde, quid\nani

habere ex

7-ebus occajione,

Anne

in illis ej,
te ipfe

p?-opterea aliquid capis,

captum ? Sane
cur a Deo

te

Deo,fed aliunde
quod, accepta primiim a
deinceps non potueris ?

quod

fi intelligeres Deiun,

fit

fupra humaniun

cujufmodi

cj,

effet

doclum piitares ; hc ver oninia, qu Deo

qum obfervat aliqu in homirbus perfecliones, quas mens humana valeal

attribuis, nihil aliudfunt,


10

nibus aliifque

&

intelligere, colligei-e

jam

eJ.

Dicis

cm

ex te polit elTe idea fiibftantise, quia

non

fubftantia es,
i5

amplijcare, ut aliquoties dicluni

polTe

tamen ideam

nitse,

quia infinitus non es

in

infinit fubjanti idea, nijl

te

''.

fuhftantice infi-

Veriini nulla ejl propterea

nomine

tenus,

&

tenus homines comprehendere (quod eJ rvera non

qua-

com-

prehendere) infinitum dicuntur. Adeo ut nccejje proinde


non
20

talem ideam a fubfanti infinit proficifci

fit,

ca

nempe fieri componendo ampliandoque potef, quemadmodumjam diclum ejh Nifi, ciim prifci Philo fophi ex comprehenfo hoc

vifibili patio,

hoc unico inundo, his paucis

principiis, ipforum ideas fie in fe habuerunt, ut illas

am-

pliantes ideas efformaverint infiniti univerfi, infinitorum


2 5

miindorum, infnitorum principiorum : diclurusfis


efformaffe taleis ideas

mentem ex

in

principiis.

Quod

Page 45,

b. Ib..

1.

1.

mundis, infmilis

dfendis autem, te percipere infinitum

10-21.

23-24."

non

ex vi fu mentis, fed cas procejfiffc

infinito univerfo, infinitis

per veram ideam


a.

illos

*",

fane, fi illa effet vera, reprfentarcl

4i4

OEuvRES DE Descartes.

296

infmitum cujiifnwdi
4i5

ipfo p?\vcipuun,

Vcrum

&

ej,

344-343.

ac proinde perciperes qiiod

cjl in

de quo niinc agitur, videlicet infimla-

femper terminaturadjinitum aliquid, foliimquc infinilum dicis, quia non pcrcipis quod ejl
tem.

ultra

cogitalio tua

tuam pejxeptioncm

ut proinde non inale cenfearis

percipere infinitum per negationem Jiniti. Neque fuficit


dicere percipere te plus realitatis in infinit fubftanti

qum

infinit''.

Jnita?n,

quod

percipis,

Oporteret cnim

tanien non facis.

te

percipere realitatem in-

Quinetiam rvera non plus

quoniam finitam foliim amplias,ac deinde imagi-

naris e[fe amplius realitatis in eo

quod dilatatum

ejl,

ro

qum

dum ejcontraclum. Nifi relis quoque Philofophos


illos plus percepifje realitatis, qu rvera ejjet, ciim plurcis
mundos conciperent, qum dutn unicum in jnentc haberent.
Ex quo obiter adnoto cauffam, cur mens no/lra tant magis
eodem,

in

confundatur, quanta aliquamfpecieni five Ideam magis am-

quod hujufmodi Jpeciem ajuo fitu


dijlinclionem partium illiadimit, ac iia otam atte-

pliat, ex eo ejje rideri,


dijlrahit,
416

nuat, ut tan\dem evanidaJiat.\N e

memorem mentempenndc

confundi ob caufam oppojitam, ciim nimis contrahit Ideam.

20

non obftare qud non comprehendas infinitum aut omnia qu in illo funt, fed fufficere ut pauca
qudani intelligas, quo veram & maxime claram dillindamque ideam habcre dicaris'\ Im ver non habes
Dicis,

veram ideam
4

dicis

ij"

infniti,

cdit.

cl

fed Jiniti foliim, finon comprehendas

Disqiiis.

Met.)] A'ich, tort [2' dit.).


" et 2^ dit. ad [Disquis.
2 o ob ( /
)1
Met.), corvig l'errata

a.
b.

Page 45,
Page 4,

1.

26-27.

1.

18-28.

ob.

21

comprehendas

apprhendas
leon fautive
/.

25

i/"' e/

s'' etYi.)!

{Disquis.

Met.),

voir

ci - dessous,

comprehendas).

25

Objectiones Qlunt.:.

345-346.

Dici ples ad

infimtum, fed Jnitum duinUxal.


cognofcere partem

nitum

fummum

non propterca ipfum

infniti, at

nunquam

ut lUc qui,

297

egrejfiis fpccuni fubtcrra-

neam, dici quidem potej cognofcere partem niundi,


5

propterea pfuvi munduni

veram gennanamque
ut a

infniti eft,

10

te,

Credo equidcm

infinit,

totius

nullam ob nullam cum


ais,

elfet

met egregia

ejuj've

ideam

de ratione

non comprehendafire

potiu.s-

a te clajre percepta intel-

ut fujjicit videre

ejfe

proportionem, reprjentet.

hcic

effigies

inqui.s,

partem minimam,

extrcmum

capilluni

germanani Ideam. Annon

cjus hominis, eu jus vis habere


i5

non

de ratione ver idcx rei

cft

toto

ut pauca

Sed nempe,

ligas.

non

at

ut illius tantiun

Sufficere

mundi. At,

qui finitus es,

at

adeo ut propterea ineptus cva-

tam angujf partis ideam ccnfeat

luru.s fit, fi

tur"*.

infi-

unum mei capillum

Ji piclor

cxtrenium duntaxat depinge\ret? At niinor, non

dico longe, aut longiffime, fed infinit etiam, e/l proport io

eorum omnium qu de
20

qum unius mei


Uno verbo, hc

capilli apicifve ejus

de

ctiam de in/initis
illi

infinito feu de

Deo
illis

potuerunt clarius ex hoc uno clare perfpeclo

8.

Argumentaris aliunde

me

telligerem

mihi deeffe,

dubitare,

& me non

tione defedus

b.

Page 46,
Page 45,

1.

1.

uvuKS.

fie

me

intelligi,

tu fub/Ianti, qua.' cujuf-

Qu enim

ratione in-

cupere, hoc

eft aliquid

omnin perfectum, fi nulla


me effet, ex cujus compara-

elle

idea entis perfedioris in

a.

quod non probenl

ac tant magis, quanta

qum Deus vel eus infinitum ex


modi Jit^ nondum tibi conjat.
25

ad meipfum totum.

nihil probant,

mundis

Deo cognofcimus,

meos agnofcerem

^'

Veriim,

fi

de re

21-23.
lo,
FI.

il

p.

46.

1.

4.

38

ali-

'ii7

OEuvRES DE Descartes.

298

fi aliquam cupis,

c]ud duhitas,
418

dcefife,

quid

proinde omnino perfedum

te,

pancm

Ergo

dc/ideras,

infiofnacho tuo

non

panis

efi

te

vel corporc tuo undc-

ed inanitate,

foliiJH

aliquid

effe

compleclitur

adeo

ut,

quam

in

Hoc

igitur

modo

parte; ac

ejfe

&

ex iifdem

po[fe tuos defelus agnofci.

hominem, qui foret

&

gradum fanitatis,
feclionum, qu in illo forent.
Objicis tibi po/l-modum

intelligam,

neque fuit

ipt'a

.2''

20

tibi difficile

roboris, aliarumque per-

2 5

Sed forte majus aliquid fum,

omnefque

reducantur, ut

perfediones,

illse

quas Deo tribuo, potenti qudam in

lii

tecum comparatis

ex illius comparationc intelligerc

effe in te

nondum ad adum

te

fanior, robufiior, pulcrior, doclior,

concipere illius ideam,

ipfa

efi'e,

Ut

Quippe cognofcere potuifii

moderatior, ac proinde perfeclior

qum

i5

potefi in te idea entis

pofie qiioque parteis alias perfecliores

cupere quod ill habent,

non

&

fit intel-

per/eclioris, ex eujus comparationc defeclus agnofcas.

419

10

ciimfis foliim pars, debere agnofcere quidpiam

te perfeclius.

prteream

te

ciim

univerfii aliquid perfieclionis habcant,

ligere plus perfeclionis effe in toto,


te,

quce
|

ali aliis inferviant, advenireque valeant, facile

proinde

quatenus vides univerfitatem rerum,

& panem, & ccetera

pai'tes

fingul

efi,

intelligis effe aliquid

Quomodo ergo coUigas

c/I.

Nempc

perfeclius?
te,

effe

quaquc perfiecior ;fed perfieclior

qu &

non

le

Quidni? tamctfi quicquid cupis, non fit


qucumquc rationc, perfeclius. Quippc, c?n

perfeirtius

fcjupcr

? Agnofcis

fiis

Et hoc profecld verum

diciquc citra invidiam potefi.


te

nris om\nia, ciim non

cm non haheas omnia

otnnia,

agnofcis quidpiam tibi

fil

cm non

inij-um,

346-347.

me

fieri

fiint,

etiamfi

poteft,

dit. et Disquis. Met.)'' ipfe [i'' dit. cl Di'scw.

mea

3o

ObJECTIONES QuINT^E.

347--M9'

299

cognitio magis magifque augeatur in infinitum^ Rcf-

pondes autem

datim augeri,

nondum
5

Ut verum

&

milita efTe

tamen horum ad ideam Dei per-

fimt, nihil

qu nihil efl: potentiale namque hoc ipfum,


gradatim augeri, certiffimum efl imperfedionis argumentum^. Porro verum quidem eft illa, qu n ide pertinet, in

ide; at non funt tamcn propter'ea

cipis, ejfe alii in ipf

adu
10

meam cognitio|nem grain me potenti, quse adu

fit

ipfmet

in

cujus

re,

qu

fingit ideam doms,


parietibus, tabulatis,

Architecliis quippe fibi

idea alu confit ex dejignatis

teclis, fenejris

nondum aclu

partes

illa ipfiufque

ejl idea.

&

&c.,

tamen domua

funt, fed potenti tantiim.

Sic illa Philofophorum idea continetaclu injnitos

at non dices propterea


i5

quid

in te fit, fine

non

il las

420

injnitos aclu eJfe.

mundos

Quare, five

qudd idea

fit potenti, fatis eft,

vel

cognitio tua gradatim augeri ampliarive poffit ; neque

propterea inferri dbet,


cognofciturve, au

effe.

nem tuam nunquam


20

qiiod

Quod

per eam reprfentatur

agnofcis deinde, cognitio-

fore infinitam

ultro accipitur

'^,

fed ne?npe agnofcere debes neque fore in

te

unquam veram

germanamque Dei ideam, de quo fcmper amplius [imd


infinit) cognofcendum refiet, quam de homine, cujus vi~
deris

extremum duntaxat capillum. Certe

illum totum videris, vidifii


2 5

ratione aliquam facere de

&

hominem
tamen alium, ex cujus compa-

illo

nifi

conje\cluram valeas ; at ali-

quid fimile Deo illiufque imfuenfitati nunquam

efi

datum

cognofcere
Dicis te judicare

b.

Page 46,
Page 47,

c.

Ib.,

a.

1.

1.

29,

1.

9-14.

16-17.

ii

Deum

p. 47,

1.

4.

aclu infinitum,
j

ut nihil pcr-

421

OEuvRES DE Descartes.

joo

?49-33o.

feclioni ejus addi valeat^. Scd judicas ncinpe

&

ras,

quod igno-

ex prcefumptionc folum judicas, ut judicabant Phi-

lofoplii infinitos miindos, injnita principia, ac infinituni

m lui addi pojjet. Quod fub-

univerfum, cujus immenjitati


jicis

tiali,

fed ab actuali', vide qui pojjit ejfe vcrum,Ji veruvi

quod

fit.

non pendere abelTe poten-

elTe objecliviim idee

&

diximus de ided Architccli

javi

Philofophorum

antiquoj-um

ac prcelertiin, ubi mcmineris hujufcemodi

ideas conflatas cffe ex aliis, quas inteUcclus prhabuerit

ab cxi/entibus aclu

Quci'ris deijiccps.

).

\o

cau/is.

an jam habens ideam entis

perfeclioris, elle ipfa polies.


ret

Et refpondes

vel a parentibus

perfeclis"

Nempe
vel

ab

quo elTem

aliis

nuUum exifte? a me fcillcet ?

taie ens

Il

quibullibet

Probas confcqueiiter, te non

hoc nihil neccffe. Rationem


fueris'^

te

reddis.

etiaiii

Deo minus

elTe a te'*

fed

i5

cur non femper

fed id quoquc fuper/Iuu?n, nif quatenus vis funul

inferre habere te caufvn tui non produclriceru modo, fed


422

&

confcrvatriccni.

Nempe. ex eo qud tempiis

vit?e tuje

plureis parteis habet, infers te creari debere in parti-

bus

ob mu|tuam illarum a

llngulis,

tiam. Sed vide qui id intelligi

quidem

effeclus.

pojjit.

fe

Nam

independenfunt nonnuUi

qui ut perfeverent, nequc momento quo-

libet de/iciant, indigent prcefenti

cauf,per quam primiim

efje

continuque efficienti

cperunt : cujufmodi ejJolis

lux 'quanquam hujufmodi effeclus non tain iidein reipfd


funt.

quam

a.

Page 47,

b.

Ib.,

c.

Page 48,

d. Ib..
e.

Ib..

1.

1.
1.

quivalentcr, ut de fluminis aqud dicitur).


1.

19-20.

20-2?.
1.

1-4.

7-24.

25 et sq.

20

At

25

ObJECTIONES QuINT^,

35o-35i.

vidcuus alios, qui perfeverent, rion

modo

agnofcunt, non aniplius agente, fed, Ji

rupt rcduclquc

in

nihilum

JOI
c caufa, quant

relis,

etiam cor-

hujus generis funt

tt l'cs

genit falque, ut recenfere piget, fufficitque


5

unani ex

qucunquc tandem

illis,

temporis non dpendent

tui

qunam

pofj'et,

tu caufa fit.

alise

ab

aliis.

fit cxcogitabilis res, cuj us

te

ejje

At partes

Heic

inftari

partes fint a

fe invicem infeparabiles magis ? inte?- cujus parteis fil


inviolabilior fej'ies & connexio? cujus qu funt paUcs
lo

pofieriores, poffint

minus

averti,

de\pendere a prioribus ? Sed ne

magis cohrcre, magis

hc urgeamus, quid prop-

hc feu dependentia feu independentia par-

terea facit

tium temporis,

qu extcrn funt, fucceffiv funt,

acliv

non funt, ad tu produclioncm reproduclionemve? Proi5

fecld

nihil magis,

qum fluxus ac pertranfitw partium

aqu, ad produclioncm reprodu\clionemve ahcujus rupis,

quam

fueris,

non fequitur

veriim non ex eo
20

creet,

qud paul ante

fluvius prterfluit. At, ex eo


te

nunc

eile

debere. Credo fane

qud caufa requiratur, qu

fed qud non teneatur

abeffe caufa)

te

qu

de novo
te pojfit

deftruere, vel tu non debeas in te habere imbecillitatem,

qu tandem

deficias.

Dicis proinde effe manifeftum naturali lumine, con-

fervationem a creatione non-nifi ratione difFerre'\ Sed


2 5

quomodo

efi

manifefium, nifi forte

in ipf luce, effeclibufvc

quam paulo
non lis, cm fis

fimilibus? Subdis non effe in te vim, per


pofl

fis

tamen

futura,

qud confcia

illius

res cogitans*". Veriim efi in

exifiimare
a.

Page 49,

b.

Ib.,

1.

te

1.

te

aliqua

vis,

qu poffis

quoque paulo pofi fuluram : non tamen necejg-io.

12-18.

423

OEuVRES DE DeSCARTES.

^02
424

J'-iTi

aul indubic, quia illa

qucumque

tio,

liia vis

?5i-352.

feu naturali.s conflitu-

ca Jil, co non cxlcnditur, ut omneni caufam

corrumpentem, feu inlernam. jeu cxternam, arceat. Quare

&

fuiura

qud vim habeas, non qucv

es,

fedqu,

cat,

de nova produ-

ut perfeveres, prjlare fiifficiat, nifi

Quod autem

pens caufa fupei'veniat.


te

te

corrum-

dependere

colligis,

ate-', henc colligis, non

ab aliquo ente diverlo

tamen

quaji de novo ab eo producans, jed quaj p7-oducla ab ipfo


oliin

Pergis taie ens non elle parentes aliafve

fueris.

cau|lasquallibet. Sed quare parentes nonjint, a quibus


deris adeo nianifejle una

cum corpore producla

At ego,

me

habens.

fum

ideamque Dei

res cogitans,

in

tiii

mentefve illorum fuere quoque

res cogitantes habentefque

ideam Dei ? Ut propterea heic

Vcriun nonne parentes

urgeri non deheat ejfatum

dem

minimum

ad

effeclu^\ Si
poteft,

an

lit

fit

effe

illud,

jam

c7;2?t';tantum-

Deum caufa, quseri


Nam a fe, erit Deus

prter

ab ali

li

Il ab ali, toties quseretur, donec ad illam perveniatur,


quse fit a fe, & fit Deus, cm in infinitum progredi non

liceat^ Veriim,

non a

fe,

fi

i5

debere in cautla, quantum in

alia, inquis,
le, vel

de quo

lo

? ne aliquid

dicani de Sole clerifque caufis concurrentibus.


inquis,

^25

vi-

caufa fuere parentes, ea potuit

20

ejffe,

fed ab ali; iliaque rurjus ab ali, atque ita in

Neque abfurdum probaveris progrejfum ijlum


infinitum, nifi fimul probes cpijfe aliquando mundum, ac
ide fuiffe parenteni primum, eu /us parens non fuerit.

infinitum.

Infinitus certe progrejjus videtur duntaxat abfurdus ni


caufis ila intcr fe conncxis fubordinatifque,

a.
b.

c.

Page 4?,
Page 49,
Page 4C1,

1.

iij-20.

1.

24-25.

1.

2Q. p. ru,

!.

lo.

ut

inferior

25

Objectiones

352-354.

agere fine fuperiore movente non pojfit

piam

impellil, inipulfus a haculo,

vel ciim injimus annuliis caten

&

a fuperiore,
5

i/c

ut,

quem

pondus

diim lapis qiiid-

impellit

manus

ah alio ; Jic enim per\venienduni

priore dejiruel, ea quce ab

trahit, traclus ipfc

unum moyens, quod prinium moveat. At


natis, ut,

jOj

Qliint.t:.

ejl

ad

in caujis ita ordi-

ill

pendet, fuperjit

pojjitque agere, non videtur cjfe perinde abfurduni. Heine,


Clan dieis

non
lo

fatis

apertum, progreilum heic inlinitum

vide an fuerit aded

dari'',

apertum Arijoteli, qui

per\fuafus tantopere fuit nullum fuiffc parentein primum.

Pergis

nec plureis caufas partialeis ad

te efficien-

dum conveniTe, ex quibus ideas variarum perfectionum Deo attributarum acceperis cm illse reperiri
;

non
i5

poffint, nifi in

uno ac

folo Deo, cujus unitas feu

fimplicitas efl prsecipua perfedio''. Verumtamcn, feu

una,feu plures tu cauf fuerint, non


ut ill in te imprefferint

efl propterea neeeffe,

fuarum perfeionum

ideas,

quas

adunare potueris. Interea ver occafionem facis qurendi a


te,

20

cur,

nifplures tueaufce,faltem res plures effepotuerint,

quarum perfeliones

inirata,

heatam illam rem duxeris,

qu exiflerent omnes fmul. Nofli ut Pandoram Poet


cribant.

Quidni

tu,

mirata

in

in

def-

hominihus variis eminentem

quandam fcientiam, fapicntiam,

jufitiam, conflantiam,

potentiam, fanitatem, pulchritudinem, beatitudinem, diu25

&

turnitatem,

alia,

componere hc omnia non

potuifi,

&

fufpiciendum exiflimare, fi quis omnia fimul haheret ? Cur


non deinceps omneis per\feliones variis gradihus adau1

agere] agens [indit.), cor-

rif^ l'errata,
a.

Page

b. Ib.,

5o,

1.

non corrig {2'


7-8.

II, etc.

dit.).

25 non {i"

omis (Disquis. Met.).

el 2" dit.),

^26

OEUVRES DE Descartes.

304
427

doncc

gei'C,
tice,

ille

magis viderctur fufpicicn\dus, J ejus fcien-

&

potenti, durationi

voffct,

ficque

354-355.

twtcris nihil deejfet, addivc

omnifcius, omnipotcns, cvlcrnus,

foi'ct

tera

omnia ? El ciim vidcrcs

naiii

naluram cadcrc non

c-

huma-

lacs perfeclioncs in

pojfc, cur non potuiji

&

exijhmare

beatam fore illam naturam, fi ciii i/la compctercnl? Cur


non digniun piitare inve/figalione, lalij'nc cjjct aliqua,
an-non ? Cur non argumenti.s quibufdam
fentaneum magis videretur
confequenter

ipj

ctera omnia,

ejjc,

l'nduci, ut

quam non

ejfe ?

con-

Cur non

adimere corporcitateH, limitationem,

&

10

qu imperfelioncm quandam connolarent?

Ita profel procejjijje plurimi vidcntur

ciim, exijicnlibus

tamen variis ratiocinationis modis gradibufque, aliqui cor-

poreum

reliqucrint

Deum,

mcmbra humana habenmultiplicem, & qu funt alia

aliqui

tem, aliqui non unum, fcd

i5

nimis vulgaria. Circa illud, de perfedione unitatis, nihil

rpugnt omneis perfediones Dco attributas concipere


intime junclas
428

&

infeparabileis; tametji idea,

illarum, non ab ipfo \fueril in te pojita,

fcd

ex rbus perfpelis, amphataque, ut diclum

quam

ut

liabes

a te haujla

cj.

Sic cerle

20

depingunt non modo Pandoram, omnibus donis perfeclio-

RempuDenique, ex eo qud

nibuf\que ornatam deam, fed perfcclam eliam

blicam, perfeclum Oratorem, &c.


exiftas,

entifque perfediffimi

conludis,

ideam

in

te

demonftrari evidentiflime exiftere

At, ciim conclufio vera fit,

apparet lamen ex

diclis,

Deum

eam

effe

habeas,

Deum.

25

nempe exiftere, non


a le evidenliffime de-

monjratam.

examinem, qu ratione ideam


iftam a Deo accepi neque enim illam a fenlibus haufi
tiec etiam a me efficla eft (nam nihil ab ill detrahere,
10.

Supereft, inquis, ut
:

3o

Ob.TECTIONES QuINT.T:.

355-356.

nihil

illi

fuperaddere plane polTum)

pereft, ut

mihi

lit

ac proinde fu-

quemadmodum

innata,

innata idea me

efl

]0^

Enimverd,

ipfius''.

etiam mihi

ut illam

pariim

haurire a fenjibus, partim cffingere potucris, aliquoies


5

jain dicluju c/l. Qiiod

autem

dicis te nihil pole

illi

ad-

dere, aut detrahere, cogita ul initia non cequc pej-felani

habucns. -Cogita ut pojjint


ali
I

natur

\o

homines, vel Angeli, aut

quibus aligna moneri de

te docliores, a

qu nondum

valeas,

cjje

Deum

Cogita pojfe faltem

novijii.

Dca

429

le

erudire, edque claritate, Jive in hac vit, /ire in alid

fie

perficere, ut reputari nihilum, quicquid de illo javi no/li,


pojjit.

Quicquid denium

fit,

cogita, ut ex perfeclwnibus

rerum creataruni fieri afcenfus valeat ad cognitionem


perfeliomun Dei,
i5

&

nofcunlur, pojfuntque

ill onines non

ut

&

plures

& plures

uno momenUo
in dies detegi,

Dei non uno niomento haberi perfeclani,


fed inagis magifque in dies perfeeliorem Pergis : Et
fane non mirum eft Deum in creando, ideam illam
mihi indidiffe, ut effet tanquam nota artificis operi
ita

poffe ideam

20

fuo impreffa. Nec opus

efl,

ut nota

illa

fit

aliqua

res

ab opre ipfo diverfa; fed ex hoc uno qud Deus

me

creavit, valde credibile eft

me quodammodo ad
imaginem & fimilitudinem ejus fadum effe illamque limilitudinem, in qu idea Dei continetur, a me
percipi per eandem facultatem, qu ego ipfe a me percipior h. e., dum meipfum intelligo, non modo intelligo me effe rem incompletam & abj alio dependentem.

"

2 5

remque ad majora

live

meliora indefinite afpirantem.

fed limul etiam intelligo illum. a


3o

ifta
a.

omnia, non indefinite


Page

5i,

1.

uvres.

&

quo pendeo, majora

potenti tantm, fed re-

6-14.
II.

3o

430

OEuvRES DE Descartes.

5o6

Deum

ipf intinilc, in fe habere, atque ita

objicio

fed qiuvfie?-im

idea Dei

Si

Qiia.'n<.i!ii

forma

c/l

vcra non

cil in

ut

te,

modus imprefQuonani modo

artificis operi impreila, Ljuifnam c/l

/ionis^/

efje

Ac

elle''.

tamcn undcnani probentiir? Ut

antcdicla cnini pi\v(c?-ca!n

nota

non

lic omnia. ip/cquc

lu fpcciofc qiiidcm

336-357.

i/lius noLv'.''

non elt aliud ab opre five a reipi,


Tu ipfa ni hil aliud es, quam cogitalu ipfa crgi) es idca
lionis\modu.s? Tu ip/a es & nota imprcjfa & fubjecuni

illam difccrnis? Si

'/

iniprefjionis? Credibile eft, inqui.w te

nem &

limilitudinem Dei. Credibile fane religiofdjde

al ralione naturali,

hominiformem
ludo?

An

qui liceal inlelligere, nifi

? El in

lu.ciim

potes tern
/!3i

'

&

&

ipfa

facias

cinis,prfumcre

le

fimilem

incorporc, immcnl, perjeelijjim,

quod capul

prehenlibilifjimque nalur

cum

Deum

10

quonam conjjhre potejl hc Jimili-

pulvis

fis

illi.

gloriofiJJima\

ut le

fadam ad imagi-

e/I,

An

\^

inri/ibilij/ma.'.

i5

incom-

de facie novi/h.

illani

comparans, affeverare eonformem

pojjis

\^

Credibile dicis, ex eo qud creavit. Sed ex eo polius


incredibile

ej.

Siquidem opus operanli Jimile non e/f

eiim ab eo gencralur

hoc modo genila a

niji

per eommunicationem natur. At

Deo non

es

neque enim

nalurve ejus parlieeps; fed ereala jolum

tu

es ejus proies,

es,

hoc

ell

ab eo

fada fccundum ideam : adeo ut non poj/is le dicere illi


magis fimilem. quam fl domus fabro murario. Atque id
quidem, fuppojil

lui,

quam nondum

probaji, a

Deo

crealione. Percipis, inquis, limilitudinem. diim intelligis te

24
a.

rem incompletam, dependentem,

fada"; fcta, cori-i^- (/"" dit., L'ri\ila

Page

1.

5-29.

iioti

20

&

ad majora

cori-ig ^2'

ciit.).

25

ObJECTIONES QjINT.E.

3i--:iD).

}0'J

melioraque afpirantem. Sed quarc non hoc potius Jh


dijjunilitudinis argumentum, cm Dcu.s ex oppojito fit
completijfunus, independentijfinius,
qiiippc
5

fihi fuificicntijjimiis,

optimufquc? Ut prteream. cm

maxiviu.s

dependentcni intelligis, non proptcrca Jlatini intelligere


le

a quo dpendes, elfe aliud,\qum parentes; vel fi

id,

aliud intelligis, non fuheljc caufani,

Ut prteream quoquc mirum

putes-.

elfe,

cm non

/crtim.

pcrinde ac

unum

tibi,

ratio,

impre[fijj'e

arguit, non

quidem, fi

cur non

&

& fimul

omnibus,

il lis,

Profcclo vel hoc

ideam a Dec imprejjam

ejj'e

ita effet,

jui.

ac pr-

Dcum

cur non crcdatur

idcam

ca.'tcri

quando-

una eademque,

hominefquc omnes conciperent Deiim fimili forma ac fpecic, eadem illi tribuerent, eadem plane
impreffa

i5

fit

effet,

cm oppo/tum tamen
tamen mulla jam nimis.

de co /cntirent:
de lus

In

Meditationem

notijjmiim fit.

Sed

IV.

433

De Vero,
2o

I.

l^

Fallb.

Circa quartam\ recenfes initio qua? putas

rioribus dcmonjlrata. quibufque faclam viam

progrediendum

ullerius. Ipfe, ne

infifam continua dcbuiffe

abunde
25

432

ip/ /mileni

ciir te

liominunujve mcntium. idem quod tu intclUgant


lo

te

ne

l'cs

erit, fi

illa

fupe-

prfumis ad
injiciam, non

firmius dcmonflrare

niemincris quid conccffum fuerit. quid non.

trahatur in praf.idicium.

j8 IV] IIII (/"


[i" et 2' dil.\.
a.

le

rcmoram

in

Ci-avani,

iidil.',

p. 52.

ib

Aprs pra-judicium, non

a la ligne

OEuvREs DE Descartes.

^o8

Ratiocinaris confequenter

& ut facultatem

non

Deum

polie

te'',

quam ab

ipfo

in nihilum, cujus tihi

ideam quandam obverlari dicis, ex quo


cipare, inter quod & Deum te mdium
pulchra quidem ratiocinatio

fcd

ut

non poffc, qiiomodo habeatur aiit


quomodo parlicipcmus ex nihilo,

Ac

ajfumis^\

prceteream explicari

qiialis fit nihili

&

idea,

alia, objervo

judi\candi erroris

honiini facullateni

te ais parti-

Jolm
quin Deus potuent dare

ex di/inelione hac non toUi,


434

fallere

fallacem crron'vc obnoxiam,

cxcufcs, conjicis ciiipam

habc.s,

?59-36o

immunem. Na?n,

lo

quainvis non dedi[fet infinitam, ejufmodi amen dare poteqiuv errori non ajjenti'etur, aded

i\7l,

dem, ea clare perciperct ;


rel

efjfe

Id

Deo

hujufmodi, potins

qu non
qum

ut,

noffet,

non pronuncia-

non mirandum
quorum rationem non

cenfes,

fiant,

intelligas'.

reprfentet

&

Deum

in te

adeo

ul,

eiim

caufarum

c.

Page
Page
Page

d.

Ibid.,

efje

& potens

imper feclioni.

a Phyfic conderatione rejicis iifum

non

la ligne

<i"-'

53,

1.

21-24.

54,

1.

12-17, et L 21-22,

55,

1.

14-16.

1.

Ac

finalium'', alia fortaffis occafiwne poluijjes recle


alia,

2?-25.

el

2'

20

videa-

aut non potueril, aut noluerit.

noluerit, pofihabuerit perfeelionem

Qud autem

om-

faltem potuent perfeliora

eo imper felus fuerit, qud, fi fciens

fil Item in

Apres

Et id

omnifcium, omnipotentem, omnind

tur, qiid aut nefcierit,

i5

ideam veiwn,

eondere, neque Iamen condiderit, argumento

b.

fi

videre te nihilominus aliqua ejus opra non

nind abfoliita

a.

aliqua a

libi objiciens,

bonum,

14

nojfet qui-

alia.

quidem rele ; fed mii-andum iamen, e^e

qu

qu

L\iit.i.

25

Objectiones Quint^.

36o-36i.

faccre

at de

Deo cm

cipuum arguvientum
vi\dentia, potentia,

agitiir,

rejicias,

309

verendum profecl ne prquo divin a fapientia, pro-

atque ade exijentia lumine natur

435

Jabiliri potej. Quippe, ut niunduni univerfum, ut cluni


5

&

alias cjus

quomodo

nielius

in plantis, in

pore

prcipuas partes prtereain, iindenani aul


argumentari valeas, qum ex ufu partiuni

animalibus, in hominibus, in teipf [aut cor-

qu fimilitudineni Dei geris? Videmus profeo

tuo)

niagnos quofque viros ex fpeculationc anatoniic corporis


10

huniani non ajfurgere mode ad Dei notitiam, Jed

quoque

ipfi

canere,

:ollocaveritque
itque
ai

ad

qu

ufus, ut fit

ita

conforniaverit,

omnin propter folertiani

providentiani incomparabileni commendandtis.

Dices Phyjicas
i5

qudd omnes partes

hymnum

e[]e

caujas hujufmodi forme ac Jits,

invejligari debeant,

potius

qum \ad agens

nemo mortalium

ineptofque

qui ad finem,

effe,

aut materiam recurrant. Sed^ ciim

pojjit intelligere

necdum

quod

explicare,

agens formel collocetque, eo quo obfervamus modo, valvulas


20

illas,

qu ad

va forum orificia in Jnubus cordis con-

jUtut funt; cujus conditionis, aut unde muluetur materiam, ex qu illas labort ; quomodo feje ad agendum
j

applicet

quibus utatur organis, aut quomodo

quid opus

illi,

flexilitate,
2 5

ut e lemperie,

ufurpet ;

conjijlenti, cohrenti,

magnitudine, figura, Jitu

inquam, nemo Phyfcorum hc

illa

&

illas perficiat

cm,

alia perfpicere decla-

rareque valeat, quid ef cur non faltem miretur prfan-

3o

&

qu
tam appofite ad illum taleis valvulas concinnavit? Cur
non laudetur, fi exinde primant quandam caiifim neceffario admillendam agnofcat, qu ifa cteraque omnia

tiffimum

illum ufum

W\\^id[bisquis. Met.

cl

inejfabilem providentiam

crrala /"

cdit.)\ iQpi'o

(i"-'

et 2" dit.).

436

OEi-VRES DE Descartes.

10

fapicnlijjhne
Dici.s

&

ad fiio.s

-301-36?.

fines confonantijjnuc difpofuerit

temeritatem

'/

effe invelligare fines Dei'". Sed,

cm id pojfit ejje vcrum, fi intcUigantur fines quos ipfe


Deus occultos voluit aul invejligari prohibuit, non profeld
tamen, fi illi quos quaji in propatulo pofuit, quiqiic non
niulto laborc innotefcunt, ac [uni alinnde liiijujmodi ni

magna ad

laus

Dciun, tanquani aulhoreni, refc-

ipfnni

ratur.

qn e/l in nnoquoquc, fnffiad habcndiun vcram gcrmanamque de Deo ejufquc

Dices forlc idcani Dei,

437
I

ccre

providcntid noliliani

10

ab/que eo qud aul ad fines rerum,

aul ad aliud quid ouinind refpiciat. J'erinn non funl onines


e flicilale, qu

lu. ul

ideani illani lani perfeelam a nali'

ritale obtincant, vel lanl clarilale objeelani conlueanlur.

Quaniobreni. quibus Deus non dedil lanlani liane perfpi-

non

caciani, invidenduni

ej\,

quod ex infpeelione operum

eognofeere glorificareque opijieem pojjinl.


id non ob/iare,

quominus ide

ill uli

videur omnino ex eognitione rerum

rerum dicere

relis,

eorpus.

Ne menwreni

liceal.

qu

ila per/iei. ul

etiam
lu,

Ji

huic eognilioni non pror/us parum, ne

omnia pne dicam, debeas. Qufo


de m progrejjfuram

te

fui[Je

manffes hue ufque

i5

pu las.
in

le

20

enim, quoufque lan-

Ji ex quo es infufa in

eo elaujis oculis, obluralis

& nullo denique fenfu externo hane rerum unirerfitatem & quiequid exlra eji pereepijfes ; totaque interea,
meditando apud te, rolrendoque & rerolrendo cogitationes, a.'rum Iriri/fes? Die, bond fide, & defcribe, quam
auribus,

438

ideani lui
2.

Deique

te

exijh'mas fuijje habiluram ?

qud creatura, vifa imdebeat, non utjtotum quid, fed

Solutionem deinde

perfeda, conliderari
a.

V'a'j.c

55,

1.

5-20.

25

ajfers,

3o

Objectiones Quinte:.

wi-iG^.

tanqiiam univeiTi pars, qii ratione perfecla

Et Luidanda fane

dijinclio

'perfeclione partis,

confertiir, jed ut
5

excrcet. Qiiod

erit'.

/cd hic non agimus de ini-

& cum

c/1

je tolinn giiid ejf

ad univerfum

integriiate loliiis

iminufque fpeciale

fuijjei

feclius. /i oinnes ejus parles perfeclce exjhtijjent, qiivi

nune

fini,

ciiiii

retuleris, dijficultas

annon rvera univerfum futurum

rc/ahit,

parlihus plerifque impcrfeelis e.xf/fentihus. Sic cnini

iUa Rcfpublica

fulura perfeclior,

ejl

boni fuerinl, quni

&

Quarc

modo

alia, in

imiverlitatis

elTe

nes limiles

dammodo

ejje

qu

cives oinnes

dicis

Tint errori
e/1

iiiali.

majorem t^uodam-

rerum perfectionem

perinde

elTent'',

in

qud plerique aul aliqui

pojhnodum

cinn

partes aliquae illius

i5

pars

obnoxiae, qiuim

qiid
fi

om-

ac Ji dicas niajorcni \quo-

Reipublica' pcrfcclionenr quod aliqui cives

quod onines boni. Ex quo

niali fini, quin

moduin videtur plane

c[fc

fil ul,

qucniad-

debere pro optuni principis volo,

liabcre onines cives bonos, iia videatur cjje debuiffe

Authons

injlitulo
20

fcmpcr-

per

lo

ut

e[Jeque

errons

univer/i,

iiiununes.

parles

Et quanivis

pro

oinnes

creari

pojjis dicere

perfe-

ejus

qu fiint inununes, apparere majorem ex


oppojitione earum qu /uni obnoxi, ilhid lamen ejl per
quem\admodum virlus bonorum, quauivis
accidens jhliim
eluceat quodammodo ex oppojitione corum qui vilioji funl,
elucet folm ex accident Adeo ul, quemadmodum defiderandum non e/l, ul aliqui cives mali fini, quo boni fiant

clionem earum

2 5

i.

illu/lriores,
II)

ila

neque videalur

univerli (Disijuis.

errata], non cnrris^c


a.

Pai^e 55,

l),

PaiIL'

Ij

1.
I.

MeL)\

2" cdit.).

3o, p. 36,
2o-2;.

1.

2.

fuijfe

commit lendum

ul

un'wcri'o, corri^-c en univciie [i"cdil.,

439

OErvRES DE Descartes.

?54o6=..

aliqu univerj partes forent errori obnoxi, quo cLire-

qu forent immunes.
Dicis: non habere te jus conquerendi, qud Deus te
eam in miindo fuftinere perfonam voluerit, que non
ciret omnium pnt^cipua & maxime perfecl;a\ Sed hoc

rent magis

440

non\tollit dubiiun,

dare perfonam,

ciir fatis illi

qux

vitio

non fiicnt fujlinendain

ex perfecli.s minima

ctiam libi dare imperfelam.

Nam &

ejjet,

&

non

qiiamvis principi

non vertatur, qud non omne.s cives ad fiihhmia niu-

ncra vocel, fed aliquos habeat in mediis, aliqiws


verterelur tamen,

fi

in injimis,

non aliquos modo deflinaret

operibu.'*

non polTe rationem afterre, qu probes


Deum tibi majorem cognofcendi facultatem, qum
atque quamtumvis peritum
dederit, dare debuiffe
artificem elTe intelligas, non ide tamen putare te
illum in fingulis operibus omnes perfectiones ponere
debuiffe, quas in aliquibus poteft ponere ^\ Verm
Dicis

te

femper quod

cultatem

lo

fed aliquos etiam de/linaret pravis.

vilijfimis,

viget

elfe,

rnodi)

dicebam; videfque non tam

cur Deus tibi facultatem cognofcendi

i5

dijfi-

ma-

20

jorem non dederit, qum cur dederit errantem ; neque


controverti cur artifex jummus pcrfecliones omnes dare
nolit

omnibus operibus, fed cur etiam aliquibus tribuere

relit imperfecliones
441

non valeas ab erroribus abftinere


ex evidenti perceptione rerum, poffe tamen ex inl1:ituto, quo firmiter tibi proponas nuUi rei affentiri,
quam evidenter non perceperis'. Sed, utcumque poj/is
Dicis

tametfi

a.

b.
c.

Page 6
Page 56.
Page 6t,
i

1.
1.
1.

2 3-20.
2 1-26.

27, p.

Cy2.

1.

2.

25

Objectiones QyiNTiE.

;;63-:^66.

cd femper allentione

nonne fcmper

e/Je,

Dicis
5

errorem

quam

accepifti

Deo

Deo

tate a

illo

quatenus

ineffe in ipf operatione,

& privatio qudam

imperfelio,

perptua obnoxium ?

a te procedit

quatenus ab

lo

effe

ejl

non pei'cipere evidenter, ac

ea, quce dijudicare eft opus,

errandi periciilo

} i }

eft,

non

in facultate

neque etiam ab operatione,

dependet''. Sed, non fit crror in facul-

accepta proxime,

eft tanien

remote, quatenus

Quare
eft quidem, u ais, qud conquerare de Deo, qui
rvera tibi nihil debuit, & tamen illa bona tribuit, ob
quae debes illi gratias agere ''; fed eft fempei- qiid ad-

cum
non

e imperfelione creata

cj,

ut

errare

pojjt.

niiremur, cur perfecliora non dederit, Ji fcivit quidem.

fi

dudus non fuit.


neque effe cur conquerare, qud tecum

potuit, Ji livore

\Addis

i5

concurrat ad errandi
veri

&

adum cm

aclus

boni, quatenus a

culpse eft ratio formalis, concurfu Dei

quia neque

fit

res,

neque ad eum

illa fubtilis diflinclio,

(il

quideni non concurrat


aclu falfitafque
25

&

falfitatis &:

nuUo

non tanien plane

e/l,

indigeat,

relata'^. Veriim, ciun


fatisfacit. Si-

quce

ejl

in

concurrit tanien ad acluni

ad quem Ji non concurreret, privatio non

Author pot eut i qu

ipfe ejl

illos poffe,

Deus ad privationem

error

lint

Deo dpendent, majorque

quodammodo perfeclio in te lit, elicere


qum non poiTe; & privatio, in qu fol
20

omnes

efjet.

Et aliunde

fallilur aut errt, atque

ade, ut ita dicam, impotcntis potentuv. Sicque defeclu.s,


10 ais

{!"' cdit. et Disqiiis.

a.

Page 60,

b.

Ibid.,

1.

c.

Ibid..

1.

1.

MetX,

aias, //z/c 12' Jdil.).

7-10.

i-iQ.

26, p. 61,

iivRis.

II.

1.

2.

40

442

OEiJVRES DE Descartes.

14

non Uni jj

c/i ni jclii,

ijiii

;66-h6-.

inipolcns c/L quani

ilLini. iju.v

ad Aulhorcni. qui unpotenteni fcciL nec potenleni polcnciin po//ct,

tiorenn'c,

videtur efje referen-

roliiit faccrc,

dus. Ccrlc. ni jabro non vcnilur vitio.

qudd apcricndo

piwgrandcm clavun non elahorct, fcd qiid, pufillam fahncalu.s, formam apcricndo aiil inhahilcni aut
fcriniolo

difficilcni Iribual
''43

non

lia

illi

quidcni culpa

tnbucns

facultatcni judicatnccin

lam

ejl

omnibus

dcderit, quanlani rcbus vel

cur ad pauca

illa,

Dco, qud,

homuncioni, non tan-

mis vcl maxinii.s lulfcclurani arbitrarclur


ej,

in

vcl pluri-

Icd pcrniiruvi

qu dijudican ab homme

\o

roluii,

imparem, implicitam inccrtamquc tribucnt.


j.

Requiris proindc qiiienam

erroris caufa".

in te l'allitatis vel

lit

Ac primiim quidem

hic non difputo, cur

intelleclum roccs folam facultatem nofcendi ideas, feu


res ipfas Jimplicitcr

&

tionc apprehendendi,

i5

ab/quc ulld affirmationc aut ncga-

voluntatem vcro ac liberum arbi-

triiim voces facultatem judicandi. cuju.s fit affirmarc

aut negarc, aljentiri aut dij/entire. Propono folum


voluntas libertafve arbitrii limitibus millis

batur pcr
dent'ur

te.

quare

circumjcn-

20

circumfcribatur intellelus? Sane en un )7-

duce facultates

lelus falem

que

la te

paterc,

minus qum voluntas, eiim

in

&

non intel-

nullam rem

quam intellelus non prviderit


Disi non faltem minus; quippe videtur intellelus
etiani latius qum voluntas patere. Siquidem non modi>
voluntas feratiir,

444

2 5

voluntas, Jive arbitrium. judicium,


elio,

a.

confequenter ele-

profequutio, fuga. de nulld re cjh

henderimus, feu eu jus idca pcrcepta


leelu

&

non fuerit

Pa^e 58,

1.

20.

&

quam non

ap>prc-

propojita ab intel-

fed etiam multa obfcure intelligimus, de

3o

ObJECTIONES QuINT/E,

367-368.

nullum judicium, pTofequutio

quibiis

facultas judicandi ita

num

fpe

aut fug^

eji anceps, ut,

^-

Et

paribus ratio-

momen\tis, nullifve exijentibus, nullum fequatur ju-

dicium, cju intelleclux intrim apprhendt ea


3

c/i.

qu rema-

nent injudicata.

Quod porr

femper majora majoraqiie


intelligere, ac nominatim facultatem ipfam intellecls, cujus ideam etiam infinitam formare valeas^,
dicis

te poffe

hoc ipfum arguit intelleclum non


10

qum

voluntatcm,

tuam
dem,

exccquari voluntati divinae,

quando fejc extendere ad ufquc objecliim infinitum poteji. Qud ver agnofcis voluntatem
qiii-

quoque

dici,

ubi formaient intellecls non fecus

atque voluntati.s notionem definivcris. Sed, paucis, dic nobis,

ad quidfe voluntas extendere pojjit, quod intelleclum

Non

effugiat?

&

fefe

videtur proinde error ex eo nalci,

qud voluntas

ajjeris,

20

non extenfive

fed formaliter*^", vide quorfum idem non pojfit de

intelleclu
i5

magis limitatum

e/fc

ad

qum

latius

ut

intelledus pateat,

judicanda extendat, quae intelledus non

illa

percipif^, fed ex eo qud, ciim


lecls aliquid percipit

que

non bene,

&

late pateant, intel-

voluntas Judicat non

bene.

Quarc neque

ejl

cur voluntatem ultra fines intel-

lecls promoveas, ciun neque judicet de rbus quas in2 5

tclleclus

lecls

non percipit,

& prave

prave percipiat

Non la ligne [i" et


dit.). De mme pon?- Ions
26

a.

/olm judicet quod intel-

Page

07,

b.

Cf. p. 57,

c.

Page

58,

1.

1.

1-2

les

antres alinas, Jusqu'


ergo... ip.3iy,
'

1-6.

1.

2"

[.

21-23.

l.

6).

DcniquQ

^^5

OEuvREs DE Descartes.

ji6
Qz/oJ

exemplum de

a le faclum de l'enim

te ipf" adfers circa

alia,

ratwcinium

cxi/lcnti, procedit qiiidem reelc,

quantum ad judiciuni de
tum fpcelat ad

?68-37o.

tu exijlenti fpeclat ; Jed

videtur non reelc afjumptum

quan:

cm

quicquid dicas, vel potius ludas, rvera non dubites, Jed


oinnino judices

ejje

aliquid prter

quippe aliquid prxter

Quod

gens.

unum

te,

&

te,

&

te

dijinclum

a te dijineluni printelli-

nullam rationem occurrere, qu^e


perfuadeat magis qum aliud'^', fupponere potes ;
fupponi.s,

/equuturum judicium,

at fimul debes- fupponere, nullum

lo

fed voluntatem femper fore indifferenlem, neque je ad

judieandum determinaturam, quoufque

intelleclui

quam ex

aliqua vcrifimilitudo ex un parte

major

ali occur-

rerit.

Quod

proinde dicis :\v.nc indifferentiam ita extendi

ad ea, quae non

fatis

perfpicue cognofcuntlir, ut quan-

tumvis probabiles conjectures


liant,

fola cognitio,

lere ad

qud

te in

unam partem

contrariam al'enfionem

polit'',

illa,

id nullo

qudd Jint

cum

numquam
niji

aliqua formidine
ut

faciet.

&

modo

foliim con-

jeclur, faciet quidem ut judicium de e parte, in


trahunt,

tra-

conjeclur, te impel-

fint

videtur verum. Quippe cognitio

te

hcefitatione feras; fed

judicium feras de parte contraria,

pojiqum occurrerint conjeclur non modo que pro-

Quod J'ubdis

te id fuiffe

ialfa effe fuppo|fuifti, quse


te ipl (eri-ala,

b.

Page 58,
Page 59,

c.

Ibid.,

a.

20

quam

babiles, veritm etiam probabiliores.

i5

1.

1.
1.

i" dit.W

26.

10-12.

i5-23,

expertam

2 5

his diebus,

maxime vera

cm

effe credide-

re ipf il" et 2' dit. et Disquis. Met.).

ObJECTIONES Ql'INT/E.

370-371-

ras

'\

mmento

jlj

id tibi non fuijje concejfum. Neqiie

rvera fenfijfe aut perfiiafijjc tibi potes,

folem, terram, homines,


bulaff'c,
3

alia,

non

non

aiidiijj'efonos,

corpore organifve ejns), non

non am-

non redo ufu

fuilje

videtiir conj-

quam

liberi 2iyvxx\\'^ ficut ajjeris,


.^

in dijfonanti judicii

a re judicat,

qiiod intelleclus illam rem, fecus


10

hcndat.

&

Qiiare

&

quam

qiid non recle judicet,

ex eo quidem ort,

quam

non tam videtur

447

alia.

Denique ergo forma erroris non tam


flcre in

ridijje te

non comedijjc, nonfcripfi[Je, non loquiitam

{iijani jcilicet

enim

fefc habeat,

e[fe

intelleclus,

culpa

appre-

arbitrii,

qud non

recle

Quippe ea videtur arbitrii ab intelleclu dependentia, ut,Ji intelleclus quidem aliquid clare percipiat

.demonjret.

videaturve percipere,
i5

arbilrium ferat judiciuni

atque determinatum, Jeu id reipf verum

fit,

ratuni

feu verum

exiflimetur ; fin autem obfcure,'

tum arbitrium ferat


judicium dubium ac formidolofum, & pro tempore tamen
habitum verius quam oppoftum, feu in re ipf reritas,
feu falfitas fubfit Ex quo fit ut non tam cavere pofimus
effe

20

ne erremus,

quam

ne in eri-vre perfeveremus, expenda-

miifque propria judicia, non tam vim facientes arbitrio,

quam

applicantes intelleclum

ad cla\riorem notitiam, quam

judicium femper fecuturum fit.


4.
2 3

Concludis frucum exaggerando, quem ex hac

dilatione potes confequi, ac prfcribis quid

nempe aireqiuituriim te dicis,


tantm ad omnia qu perfede intelligis latis at-

ut aiequaris veritatem
Il

lit

Meagendum,

tendas, atque

illa

a reliquis, quse confufuis

rius apprehendis, fecernas'.


y.

Pai^c 54,

b. Ibid.,
c.

\.

Page 62,

1.

23-27.

28, etc.
1.

2 1-25!

<^*c

ohfcu-

448

OEuvRES DE Descartes.

ji8

Hoc porrd non mode


iil

tola

^i^-'^r--

vcnim, fed etiam hujiifmodi,

cj

prcedens Mcditatio, fine qudpotuil

intelligi, vi-

deatur fui[Jc fupervacanea. Attende tanien, eximie Vir,

non vidcri an,

difficultaleni

non fallamur, debeamiis

ut

clare alque di/Iincle inlclligere aliqiiid, jcd qiui arle aul

inethodo difccrnere liccal,

nos hahere clarani dijhn-

caniqiic inlelligentiam, ut ea vcra

fil,

fallaniur. Quip'pe inilio ob/ecimu.s\

;;o.v

me l/
449

ita

ncc ficri pojjil ut

non raro

falli, la-

nobis rideaniur aliquid ade clare dijlincleque cogno-

fcere, ut ntliil poj/il clarius


///'/

&

ipfe objeci/Ii,

feu niet/wdum, cui

&

dijlinclius.

Tu quoque

expcclamu.s lanien adhuc

piwcipue

fil

i/Iaiii

id

lo

arlcni,

incumbendum.

Meditationem V.

In
I

De

I.

elTenti

rerum muterialium
qud exirtat.

Circa quinlaui,

dici.s

prunum

iterum de Deo,

^!^

i5

le

dijhncle iinaginari

quaiititatem, hoc eft extenftonem in longiim, latum

profundum

numerum, figiiram, litum, moEx lus omnibus, quorum te ideas ha-

ilemquc

tum, durationem''.

bere dicis, feligis figuram,

quo

IilVc

&

habes

etli

&

ex Jguris Iriangulum, de

fortaiis talis tigura nullibi

tium extra cogitationem

meam

exiat, nec

gen-

unquam

tamen profedo determinata qusedam


ejus natura, qiue a me non effida ell, nec a mente
medependet, ut patet ex eo qud demonllrari pofextiterit,

i3

a.

ell

Aprs V" Qu;v


Page 63,

20

1.

ell

i(j-2i.

ajoute [Disqiiis. Met.).

25

Objectiones Quint.c

?72-:v3-

vari proprietates de

tint

anguli

trs

ejiis

maximo

ejus angulo

limiles,

qiias,

etiamli de

iis

triangulo,

irto

maximum

velim nolim

modo

ntillo

nempe qud

lattis

clare

luhtendatiir,

nam

ante cogitaverim,

quiV pancula fiibjicis,

hrere quidem hic nolo


10

Jlatiiere aliqtiam

Deum

prtcr

Dices

proferre nihil

te

i5

perinde

ejl,

jeu e[Jentias

aliiid,

qum

rcrum

ejje

capi aliunde non potejl

cm nuUus

ne roja quidem

Dicunt aliud

&

rcrum,
fcd

c[fc

e/l

in

non

reternam,

qiiod in Jcholis effe-

tenias,fierique de

ejl

ejjc

homo, aul dici rofam

naturam
e[fe

durnm
hiinia-

florem, cni

ejl.

c[Je

ejJe

loqui de ejjenti, aliud de exi/enti

quidem ab terno exiftentiam rcrum,

tamen ejjentiam. Veriim, ciim prcipuuni, quod

magni Deus

rbus, fit ejJentia, ecquidnam

quando producit exijentiam ? Videlicet non ampliu.s

qum dum Jartor

ve/le

induit

dfendent cjjcnliam hominis,


2 5

facit,
facit,

hominem. Qiianquam qui

qu

ejl in

Platone, eJJe ter-

nam & independentem a Deo ? Ut iiniverfalis ejl, inquient ?


At in Platone nihil ejl, nifi fingulare. Et folet quidem intelleclus ex vijis Platonis, Socratis, ac cterorum hominum
confimilibus naluns ahjlrahere quendam conceptum comniuncm,

3o

Ac

videri

duriini

&

fiie-

inalcria-

propojitiones fempiterna.' veritatis. Sed hoc

nani,

20

me

tennaxiiniiin.

riint, naliira.s

ipfis

naturam immutabilem

quo omnes conveniant,

pojfil univerjalis
a.

Paj^c

450

ciim

eodein\ pcrlinenl.

injnuo folm

&

nunc agnofco,

triangulum imaginatus- fum, nec proinde a


rint effiae". Et tautum hahes de e[Jenti rcruin
liinn

qud

duobiis relis,

tequales

iint

jiq

(J4, 1.

&

qui proinde cenfcri

nalura effcnliave hominis, qualcnus omni

2-24,

451

po

OEuvRES DE Descartes.

\hom{ni

intelligiliir

qiiam Plato

&

conrenire

cteri c[fent

&

;^74--^75-

al univei-falcm fuiffc, anlc-

intelleclus abj}rahcrct, c.\-

plicari fane non polej.

Diccs

numquid, honiine cliam non

hc

idcirco ah tcrno, vcra propofitio

animal? Scd videtur plane non


quandocumqiie

homo,

fiierit

cxijlenlc. alquc
cjl,

nifi co fenfii

cjfc,

fiiliirus

fil

animal.

cnim, licet difcrimen videatur inter diias

& homo

tiones :\\on-\o eft,

eft

attamcn nequc ah

illd

illas

cil;

qud,

Certc

propoj-

animal, qud priore cxi-

Jentia difertc magis fignificctur,


452

homo

&

pojlcriore cffenlia,

cjjentia cxchrditur,

neque ah

\o

ijl

cm dicitur: homo eft, intelligitur homo


animal; & cm dicitur homo eft animal, intelligitur
homo dum exiftit. Prterea aiilem, ciim hc propofihomo eft animal, non fit juajoris necejjitatis qum
tio
ifa Plato eft homo, fore igitur etiam ifamfempitern
cxijlentia; fed

i5

veritatis,

& fingiilarem

effentiam Platonis non fore minus

independentem a Deo, qum univerfalem hominis;


fmilia,

qu profequi

piget.

effe talis natiir, ut ef[c

maU non

effe

non pofjit quin fl ani-

propterea imaginandum, talem naturam

aliquid aut alicubi prter intelleclum

mile

efe,
e[fe

ad hoc

cteris

iis

alla

Et addo tamen, cm dicitur

hominem

modo

&

20

e/fe

fed fenfum folum-

ft homo, dehere ipfum frehus, quibu.s propter fmilitudinem

ut aliquid

mutuam eadem hominis denominatio

trihuta

ef

fimilitu-

dincm, inquam, naurarum fngularium, ex qu

2 3

intel-

anfam efformandi conceptum fu ideam formamve natur communis, a qu difidere non dchcal
lelus accepit

453

quicquid homo futurum ef.


\Hinc eadem de tuo triangulo illiufe naturd dico

Nam

triangulus quidem mentalis ef veluti rgula, qu

3o

Objectiones Quinte.

395-396.

corporeum. Et ciim

^^7

fecund Meditatione

in

eniinciajfes te

non ventum, non ignem, non vaporem, non

elle

tum%

admonita profedo

es,

hali-

id fine probatione fuijfe

enunciatum.

Dicebas te de

iflis

rbus

illeic loci

non difputare

"^

at deinceps non difputaji, neque ull ratione probaji non

corpus hujufcemodi. Spes erat, ut heic id prjares

ejfe te

&,fi quid tamen difputas, fi quid probas, difputas & pi'obas te non eJfe cra/fum coipus hoc, de quo, ut jani dixi,
10

non

ej difficultas

un parte claram & dillindam ideam me ipfius, quatenus fum tantm res cogitans, non extenfa, & ex ali parte diflindam ideam
corporis, quatenus eft tantm res extenfa, non cogi4.

i5

At, inquis, habeo ex

tans. Enimver, qiiod fpeat primiiu ad ideam corporis,

non videtur multuni de e laborandum. Nam,Ji id quidem

pronunciares de ide corpo\ris univerfe, repetendum

quod

obj'ecimus,

probandum

eJfe

ejjet,

repugnare natur

tibi,

corpore ut fit cogitationis capax. Sicque principium pete20

retur, ciim qujlio de te infituta fit,

corpus non

fis,

an tenue nempe

quafi cogitare corpori repugnet.

& agis cer\te foliim de crajfo


difiinlam & feparabilem con-

Veriim, quia id pronuncias


ifio

corpore, a quo

non

tenais, ideo
25

qum

tant inficior,

habere pojfe

te

Qufo

te effe

te

quin habeas ipfius ideam,

inficior, fi inextenfa

Seu enim

talis fpecies

corporea

efi,

Page

b. Ibid.,

res fis.

enim, quomodo exifiimes in te,fubjeo inextenfo,

recipipoffe fpeciem idcamve corporis,

a.

quidem

27,

1.

1.

27.

uvres.

quod extenfum

procedit ex corpore,

illa

efi

liaud dubie

habetque partes extra partes, atque adeo ex21.

II.

43

478

OEuvRES DE Descartes.

^]8
tenja

per

aliunde imprejja

femreprfentet corpus extcnfum, oportet adhuc ut

cj. Seii

cj},

ut

quia

396-397.

habeat partes,

ejl,

& perinde extenfafit.

jiecejfan'ujji

Alioquin certe,fi par-

quomodo partes reprfentabit ? Si exten/one,


quomodo rem extenfam? Si Jigur, quorjiodo rem figuratam ? Si po/tione, quomodo rein habentem fuperiores,
tibus careat,

479

inferiores, dextras, finifiras, obliquas partes ? Si varie-

Non

quojnodo colores varias &c. ?

tate,

extenfione prorfus carere

nifi

ergo videtur idea

quonam modo
Quomodo illam tibi

vero careat,

?
fi inextenfa fueris, illifubjicieris
aptabis ? Quomodo ufurpabis ? Quomodo fenfim oblitetu,

10

rari evanefcereque tandem experieris ?


nihil efi

addendum

dicla funt, ac in Meditatione7n

prfertim

Deinde, quod fpeat ad ideam

ad ea qu jam

tui,

fecundam. Exinde enim evincitur, tantiim abejfe

ut\

ideam

i5

claram difiinclamquc habeas, quin penitus nullam

tui

habere videaris. Quippe quia, tametfi agnofcas cogitare


te,

nefiias tamen qualis res fis,

qu

fola hc operatio nota fit, lateat

te

cogitas; adeo

tamen quod

efi

ut,

ciim

prci-

puum, fubfiantia nempe, qu operatur. Unde fuccurrit


comparatio, qu dici potes
tiens,

ram
480

admonitufque eum

&

quid fit

fiimilis cco, qui,

ejje

20

calorem fen-

a foie, putet Je habere cla-

difiindam ideam folis,quatenus, fi ex eo quratur


fol,

refpon\dere pofiit

efi res calefaciens.

Scd, inquies, heic addo, non tantiim


t^ins, fied etiajn,

qudfim res cogiquod res non extenfa. Verumtamen, ut

taceam fine probatione id

qufo prim?n
habes? Dicis
ver quid fis.

te

dici, ciim in

qufiione tamen fit,

idcircone ideam tui claram

&

difiinclam

non extenfam; dicis quid non

An ad habendum

25

fis,

non

claram difiinlamque, feu,

24 Aprs calefaciens, non la ligne (/" et 2'

dit.).

3o

Objectiones Quint.^.

397-398-

quod idem
non

veram germanamque alicujus rei ideam,

eji,

ipfammet rem

efi necejjc

pojitive,

affirmate nojfe fufficitque nojfe,


,

piam
5

fi

&,

ut ita dicam,

quod illa non fit

qu-

alla

Ergone clara difiinlaque erit Bucephali idea,


quis faltem norit de Bucephalo, qud mufca non fit?
res ?

Sed, ne hoc urgeam, requiro potius

extenfa

tu igitur res

es diffufa

bro fiolm, id tamen conjiciendo potius

qum plane

quendo opinionem tuam. Conjeuram duxi ex

qu

non

per corpus ? Nefcio quid refnam, licetegoab initio te agnoverim in cere-

annon

es,

p onfur a fils ;
10

J59

iis

afi'e-

verbis,

non ab omnibus cortantummodo a cerebro, vel

pofiea fiequuntur, du?n ais te

poris partibus

affici,

fed

etiam ab un tantm exigu ejus parte

Veriim certus

''.

plane non fui, an


i5

ciim pofiis effe in corpore toto,

illius,

affici

&

in

&

in

cerebro parteve

unfoliim parte

ut vulgo

fatemur animant diffufam


oculo tamen duntaxat videre.
:

Dubium
20

effes propterea tantiim in

fimiliter moverunt verba

illa

toto corpore,

fequentia,

&

quamvis toti corpori tota mens unita effe videatur,


Quippe illeic loci non afferis quidem te effe uni&c.
"".

tam

corpori ; fed

toti

Utcumque

te

efe tamen unitam non negas.

primiim, fi placet, diffufa toto corpore. Sive idem cum anima fis, fiive quid diverfum, qufo

2 5

fit,

efio

qu es a capite ad calcem protenfa ? qu


coquaris corpori? qu tt illius partibus correfpondente,

inextenfa

teis

parteis habes?

es,

tota in toto fis,


5

Aprs

fit,

et 2 dit.).

non

&

Page 86,1. 16-18.

b.

Ibid.,

4.5.

dices te ideo effe inextenfam,

tota in

la ligne

10 duxi

a.

1.

An

(/'''

[i"

dit.

qulibet parte ?
et

Qufo

qud
te,

fi

Disquis. Met.)] dixi [2' dit.)

26 dices] dicis

{2' dit.).

48i

OEuvREs DE Descartes.

^40
dicas,

qiiomodo id capis? Itane potej unum quid ejfejimul

totum

in pluribiis locis?

Jlerio
482

398-400.

inine

&

ejjfe

te,

quidem

non

iino ?

de

eJfe

Fidcs nos id doceat de facro

ut de re naturali, difputatur heic,

&

ex lu-

natu\rali. Licetne intelligere\plura ejfe loca,

plura locata? Et nunquid centum funt plura

Et nunquid, J res aliqua

tota ej in

uno

Dicito quod voles

loca?

& obfcuruni & incertum erit,


tota, & non potius in Jingulis par-

faltevi

Jifne in qulibet parte

per Jingulas

loco, poterit

in aliis, nifi ipfa fit extra fe, uti locus ejl extra

tibus

my-

tu parteis.

Et cinn

fit longe evidentius

10

nihil poffe totuJii fmul effe in pluribus locis, etiam evidentius evadet

duntaxat

non

effe te

in toto,

totam

in

fngulis partibus,fed totam

atque adeo per tu parteis diffufam per

totum, ficque habere extenfonem.

EJo deinde in cerebro foliim, aut in exigu foliim ejus

i5

parte. Cernis idem plane incommodi effe; quoniam, quan-

tulacumque ft

il la

pars, extenfa tamen ef,

&

tu illi coex-

tenderis, atque idcirco extenderis, particulafque particulis


illius

refpondenteis habes.

An

dices te cerebri partem

pro

punclo accipere? Incredibile fane ; fed ejlo punlum. Si


illud quidem Phyfcwn fit, eadem remanet dificultas,quia

20

punlum extenfum efi, neque partibus prorfus caret.


Si\ Mathematicum, nofii primiim id nifi imagmatione non
dari. Sed detur, vel fingatur potius dari in cerebro Mataie

483

thematicum punlum, cui


fias

vide

quam futura fit

tu

adjungaris,

inutilis ficlio.

&

in

Nam,

quo exiut
\

25

fin-

gatur, fie fin gi dbet, ut fis in concurfu nervorum per


quos omnes partes informat anima tranfmittunt in cere-

rerum fenfibus perceptarutn. At


primiim, nervi omnes in punclum non count, feu quia,

brum

ideas feu fpecies

cerebro continuato infpinalem medullam, multi nervi toto

3o

Objectiones QuinT;?;.

400-401.

dorfo

eam abeunt : feu quia qui tendunt in mednnn


non in eundem cei'ebri locum dejinere deprehen-

in

caput,

dunur. Sed demus concurrere omneis

fpiritus

mathemaicum punlum

per

illos

nequit, quia

effe

mathematic line funt,'ut coire

videlicet corpora, non

pojjint in

nihilominus con-

mathematico punlo

curfus illorum in
5

541

Et ut detnus coire,

traduli exire e nervis aut fubire nervos

nonpoterunt, utpote

ciivi

corpora Jint,

&

corpus effe

non

in

loco,feu tranfire per non locum, cujufmodi ej punlum


10

ma\thematicum, non
fire pojfe, attamen

plag

pojjit.
tu, in

Et quamvis demus

punclo

exijens, in

ejfe,

& tran-

que non funt

dextra, finijra, fuperior, inferior, aut alia, diju-

dicare non potes unde adveniant, aut quid renuncient.

Idem autem dico de


i5

&

renunciandumve,

quos tu debeas ad fentiendum

iis,

ad movendum tranfmittere. Ut pr-

teream capi non poffe, quomodo tu motum illis imprimas,


Ji ipfa in punclo fis, nifi ipfa corpus fis, feu nifi corpus

quo

habeas,

illos

Nam,fi

contingas, fimulque propellas.

per fe moveri, ac tefolummodo dirigere ipforum motum, mmento te alicubi negalTe moveri corpus

dicas illos
20

per

fe

",

ut proinde inferri poffit te effe mots illius cau-

fam. Ac deinde explica

nobis,

quomodo

talis direclio fine

aliqu tu contentione atque adeo motione

modo
25

talu

contentio in

rem aliquam,

mutuo moventis

&

mobilis?

&

fine

a.

Page

b.

Lucrce, De natura rertim,

26,

1.

ef

va leat?

illius,

contaclus fine

adeo perfpicuum)

Tangere

et

ligne {i"

et 2' c'dit.).

aprs

res,

18-19.

Tangere enim

I,

et tangi, nisi

Quo-

fine con-

corpore nulla potell

Aprs renuncient, 0 la
ligne [i" et 2' cdit.).
27 Avant
i3

moio

Quomodo

corpore, quando (ut lumine naturali

Tangere nec tangi

effe

3o5
corpus, nuila potest
:

res.

res'' ?

non

la

484

OEuvRES DE Descartes.

j42

\Quanquam quid

485

bat pj'obare, ejfe te

ream ? Neque

in his

rem

verd,

immoror, ciim

401-402.

incum-

tibi ipfi

inextenfa77i atqiie idcirco incorpo-

quantum opinor, argumentum ex eo

qudd homo conjiare vulgo dicitur ex coipore

duces,

animo

cm una pars corpus

quafi,

corpus dici debeat. Si enimfaccrcs,

dicatur,

ita

alla

&

non

dijingucndi occa-

fionem dares :con/Iare hoiiinejn ex duplici corpore, crajfo

&

cm illud retineat commune


nomen corporis, ifti nomen anim detur. Ut prteream
idem de aliis animahbus diclum iri, quibus tu mentem
tibi ipji parem non concejjeris
beatis illis fane, fi vel

fcilicet,

fubtili ; ade ut,

10

animant,
cludis,

authore, habeant. Heine igitur, quando con-

te

certum

effe te a corjpore

tuo rever

effe di-

ftindam% vides concejfuin id quidem iri, fed non conceffum iri propterea, e[fe te incorpoream, & non potius
fpeciem tenuijfimi corporis a crajjiore

&

Addis
riim,
486

te

proinde polie abfque

porno exiliens

in

exifiit

illo exillere''.

vapor odoratus,

Ve-

'

diun e

auras difpergitur, quidnam exinde lu-

crata cris? Certe aliquid amplius,

memorati'^ volunt, qui perire

te

injlar figur fcilicet,

opinantur

mutationc

ita evanefcit, ut

fit.

ijlo dijinci.

ubi concejfum fuerit te perinde pojje abfque craffo

corpore exifere, ac

ijo

penitus

qu

in

ipfd

morte

ex fuperficiei im~

deinceps nulla, feu nihil plane

qudam Jeu

tenuisfubflantia, non diceris ipfa in morte penitus evanef-

plane

cere, abireve

Aprs

dillincti,

a.

Page 78,

b.

Ibid.,

c.

Page 328,

1.

in

non

nihilum,fed per tuf parteis


la

ligne [i" et 2' dit.).

19-20.

1.

20.
1.

7.

20

qum quod Philofophi

Siquidem, cm fueris prterea corporea

16

i5

difji-

25

Objectiones Quint.c

402-403.

}4^

patas fubjftere, quanturncumque ob dijraclionem cogitatura amplius non

&

fis,

neque res cogitans, neqiic tnens,

neque anima fis dicenda. Qu tamen omniafemperobjico, non lit de conclufione a te intenta dubitans, fed ut de
:5

vi demonfirationis a te expofit diffidens.


^

tia,

eodem pertinen-

Inteifipergis confequenter nonniiUa

quibus omnibus non

e/l

in/ifiendum. Id noto,

docere naturam per fenfum doloris, famis,


te

non

quod

ais

fitis d:c.,

adeffe corpori, ut nauta adeft navigio, fed

10

conjundam, & quafi permiam,


adeo ut unum quid cum illo componas. Alioquin

efTe te
j

enim,

illi

ardiffime

inquis,

fum qum

cm corpus

res cogitans,

Iseditur, ego, qui nihil aliud

non fentirem idcirco dolo-

rem, fed puro intelledu laefionem iftam perciperem,


i5

ut nauta vifu percipit, h quid in nave frangatur. Et

cm corpus

cibo vel potu indiget, hoc ipfum expreffe

intelligerem,

rem.

Nam

certe

nihil aliud funt,


2,0

^^

efi,

qum

quide?nfe

quonam modo

divifibilis, pofiit.

modo

conjunge'is

fitis

confufi

ifia

i/a

confufio competere

2 5

fenfus

ifli

quafi permiftione mentis

Ac bene

&

non confufos famis

&

fitis

fenfus habe-

famis^ doloris &c.,

quidam modi ab unione

cum corpore

exorti^.

habent ; fed explicandum fuper-

conjunctio

tibi, fii fis

&

quafi permiftio aut

incorporea, inextenfa

Si punclo enim grandior non


toti

corpori,

quod

efi

[ut dilum efi)

quantulacumque

fit,

in-

quo-

magnitudinis

tant? Quomodo faltevi cerebro, aut exigu

qu

es,

&

illius parti,

rnagnitudinem

tamen feu extenfionem habet? Si partibus omnino cares,


2o Apres exorti, non
a.

Page 81,

1.

1-14.

la ligue (/" et 2' dit.;.

487

OEuvREs DE Descartes,

J44

403-40S.

quoniodo mifceris, aut quajl mifceris, partis hujus parti488

neque enim

ciilis?

ejl mijio

fine pai'tibus commifcibili-

bus utrinque. Et, fi difcreta plane


iiniimque

deris,

cojupojitio,

coniponis

ciini

quomodo confunmateri? Et, cm

es,

ipf

con\jundio feu unio inter parteis aliquas fit,

no7ine dbet effe proportio inter parteis hujiifmodi?

nam

verd corpore

Capimufne quomodo
in putnice, ut

tamen
corpus

lapis

germana

ef proportio
ef},

cum incorpore

quam

&

inde

inter corpus

&

v. c.

compofitio ? Et major

fat

&

inter lapidem

Qu-

intelligi potejV?

compingantur,

a'r ita

arem,qui

ipfe

quoque

10

animant, mentemve plane

Et nonne dbet unio per contaclum intimum


fieri? Quomodo id verd, ut ante dicebam, fine corpore?
Quomodo quod corporeum efl, apprehendet quod incorpoincorporeani.

reum, ut fibi junClum teneat, aut quomodo incorporeum

i5

apprehendet corporeum, ut fbi devinclum reciproce habeat,fe nihil prorfus in illo

fit,

neque quo apprehendatur,

neque quo apprhendt ?


Heine, quia
489

modo

ejfe

te putes,

te

fateris fentire dolorem, qufo

quo-

f incorpore & inextenfa fs, fenfs doloris

capacem ? Quippe doloris

partium

te,

affeclio

difli-alione intelligitur,

non

nifi

ex

cm quidpiam

20

qudam
interji-

quod continuitatis folutionem faciat Videlicet flatus


doloris efl quidam flatus prter naturam ; quomodo verd
citur,

poteft prter naturam

effe, afficive,

quod, per naturam,

25

uniufmodi, fmplex, indivifibile, intranfmutabileque efl?

cm dolor aut alteratio, aut non \fine alteratione fit,


quomodo potefl id alterari, quod, cm fit punlo impartiEt,

non poteft fieri alterum, definereve effe cujufmodi


quin in nihilum redigatur? Addo &, cm dolor ex

bilius,
efi,

18 Aprs apprhendt, non la ligne (/"'

et 2' dit.).

3o

ObJECTIONES QuINT.'E.

4o5-4o6.

ex brachio, partibufve

pede,

oportet in

te ejfe

aliis

34^

Jmul advenit, nonne

parteis varias, in quibus illum varie ex-

cipias, ne confufe

&

quaji unius duntaxat partis dolorem

fentias ? Sed uno verbo, generalis femper difficultas mane,


5

quomodo corporeu??i cum incorporeo communicare valeat,


quam proportionemjatuere alterius cum altero liceat.
Ccetera prtereo,

|6.
ris, ut

enim
10

qu fufe &

ojendas ejje aliquid prter te ac

qu

in

i5

Deum. Deducis

tuosfenfus ac teipfam immittant fui

fpecies, efficiantque voluptatis

profequutio

in te

490

tuum corpus facultatefque corporeas ; itemque

ejJe

alia corpora,

funt

eleganter profeque-

&

doloris pajjiones, unde

& fuga.

Ex quibus hune tandem fruclum colligis, ut, cm


omnes fenfus circa ea, quse ad corporis commodum
fpedant, multo frequentius verum indicent qiim falfum^, idcirco inferas te amplius vereri non debere, ne
eafalfafint, quse tibi quotidie a fenfibus exhibentur''.
Idein confequenter dicis de infomniis, quae,

cum

perinde
20

reliquis

omnibus adionibus

mori conjunguntur^ ut ea quse


(

ideojatuis tibi res veras,

occurrere
fequitur

modum
2 5

''.

Et,

ex eo,

omnino

pie

non

vitse

me-

occurrunt%

in fomnis, fed vigilanti,

qud Deus non fit


te non falli^. Quod,

inquis,

in talibus

dicis, ita,

vigilanti

quia non

cm pojrem

concludis

eie

fallax,

ut ad-

huma-

namvitamerroribusobnoxiam,nofl:rsequenatur3einfir-

mitatem
a.

Page

eie ^gn.oicQwa.VL\^facis profeclo

89,

1.

1.

17-18.

Ibid.,

1.

23-25.

c.

Page 90,

1.

6.

IO-I2.

e.

Ibid.,

f.

Ibid.,\. 14-16.

1.

optime^.

i-i3.

b. Ibid.,

d.

qum

uvres.

II.

44

49i

OEUVRES DE Descartes.

}4^

Hcfunt,

Vil-

eximie,

qu

iiihi

circa Meditationes tuas

adnotanda occurrcrunt. Repeto non

qudd meum judicium


te

meo fuavis

meum

gujatum

me

in

ejje

veriorem

enini,

cm

apud

aliquis cibus palato

difplicere aliis video, non defendo

alieno perfecliorem

qu non

placet opinio,
tuear

quem

ej,

cjfc ciir ipfc ea cures,

tanti non fit, ut habcri debeat

momenti. Ut

tantilli

406-407.

ita,

ciim menti

arridet cteris, longe abfum ut

incidiffe.

Id potius puto vere diclum,

fuo quemque fenfu abundare ; ac tamprope iniquum habeo,


velle ut omnes edemfententi, quam ut omnes eodemjnt

Quod

gujiu.

dico, ut exijlimes tibi,

per me, liberum

10

ejJe,

hc, quce cenfui, omnia flocci-facere, nulloque plane loco


habere.

Abunde

agnofcas,

inter

pronum meum erga

te

affeclum

non ducas pro nihilo venerationem tu vir-

Pote/t forte aliquid effe inconfideratius prolatum, ut

tutis.
492

&

erit, fi

dijjen\tiendum proclivius nihil

plane devovco
antiquius,

tu

quam

eJ.

i5

Id fi occurrat,

& fie habe, nihil juihi fuiffe


demererer & fartam teclamque tuerer

duc lituram,

ut

amicitiam uam. Vale. Scribebam Parifiis, Pojhidie Eidus

Majas, an.fal. 1641.

20

IRESPONSIO AUTHORIS

493

AD QUINTAS OBJECTIONES^

Vir prseftantiffime,

Tarn eleganti
5

10

&

accurat differtatione Meditationes

meas impugnafli, queeque ad earum veritatem illuftrandam adeo profutura elle mihi videtur, ut multum
me tibi debere exiilimem, qud ipfam perfcripferis,
multumque etiam R. P. Mercenno, qud te ad fcribendum incitant. Quippe optime novit vir ille rerum
omnium fludiofiffimus indagator, & eorum praecipue
Iquse fpedant ad gloriam Dei promotor indefeffus,
nuU via melius cognofci poile an mese rationes pro
j

veris demonftrationibus habendse fmt,

quot ex
i5

iis,

&

qui dodrin

fi

ali-

ingenio reliquos antece-

dunt, ipfas examinarent ac totis viribus impugnarent,


ut deinde fieret periculum an ego fatis

omnia

20

qum

commode ad

propota effent rerponderem*". Idcirco quamplurimos ad hoc provocavit, a nonnullis


impetravit, & gaudeo qud etiam a te, Quamvis enim
non tam Philofophicis rationibus ufus fueris ad opiquse ab

iis

qum

niones meas refutandas,


artibus ad illas

mihi gratum

me
a.

b.

eft,

quibufdam
eludendas, hoc tamen ipfum ideo
qud inde conjiciam non facile in
oratoriis

rationes afferri potuiffe diverfas ab


Voir
Voir

t.

III, p. 384,

1.

t.

III, p.

416,

I.

20.

p. 386,

1.

i8, et p. 388,

iis

1.

quse in prae-

25.

494

OEuvREs DE Descartes.

348

408-409.

cedentibus aliorum objeclionibus quas

legifti

conti-

Neque enim, fi quse effent, ingenium & diligentiam tuam effugilTent, l^ judico te hc non aliud
habuiffe inftitutum, qiim ut eorum me admoneres,
quibus mece rationes, ab iis quorum ingnia fenfibus
nentur.

495

immerfa funt ut a Metaphyficis cogita.tionibus

ita

prorfus abhorreant, eludi poffent, atque ita mihi dares

occafionem

iis

occurrendi.

Quamobrem ego

hc,

tanquam tibi Philofopho acutiiTimo, led tanquam


cui ex hominibus iftis carneis refpondebo.

IN

De

lis

non
ali10

qiice

MeDITATIONEM PRIMAiM
obj eda funt

Ais te comprobarc injitutum quo mentem prjudiciis


exuere conatus fum, utpote
effe

improbandum

verbis^^

hoc

eft,

quod nemo

fingere poteft

fed velles ut fnnpliciter ac paucis

perfundrie tantm

id

efFeciffem.

omnibus fe erroribus libe& quafi nimis


rare, quibus ab infanti imbuti fumus
accurate id fieri poffit, quod nemo negat effe faciendum ? Sed nempe indicare voluifli plerofque homines
fateri quidem verbo tenus pfccjudicia elTe vitanda,
fed tamen nunquam illa vitare, quia nuUum ftudium
aut laborem in hoc impendunt, nullaque ex iis quse
femel ut vera admiferunt pro prsejudiciis habenda
elle arbitrantur. Tu certe hc illorum perfonam egregie agis, & nihil eorum quse ab ipfis dici pofTent omitQuafi

fcilicet

tam

i5

facile

fit

.'

496

a.

Page 257,

I.

24-27.

20

25

Quinte Responsiones.

409-410.

quod Philofophum redolere videatur. Ubi enim ais opus non effe Deum
Jngere decepiorem, neque Jios Jo?nnia?-e^, nec talia,
Philofophus putaffet fibi addendam efle rationem cur
vel, nuUam hailla non poffint in dubium revocari
builTet, ut rever nulla eft, id non
dixiffet. Neque
addidiffet /J^cere hoc in loco hiiman mentis caligitis

349

fed intrim nihil afFers

nein,

aut naturce nojlr imbecillitatem caufari^. Nihil

enim prodeft ad errores noflros emendandos, qud


10

dicatur nos errare, quia noflra

mens

caligat vel na-

idem enim eft ac fi tantm diceretur nos errare, quia fumus erroribus obnoxii
&
manifefte utilius efl attendere, ut feci, ad omnia in
quibus contingere poteft ut erremus, ne ipfis temere
tura

efl

imbecilla

i5

Non etiam

affentiamur.

bendo dubia omnia pro

dixiffet

faljis,

induere novum prjudicium'^

tus fuiffet ex

Philofophus, me, ha-

non tam vtus exuere qiim


;

vel prius probare

cona-

periculum alicujus deceptionis. Sed tu contra paulo poft affirmas me


tali

fuppofitione oriri

20

non

me

poffe a

extorquere, ut

illa p?-o incertis

falfifque

habeam qu falfa Juppojui^ hoc efl, ut novum illud


induam preejudicium quod ne induerem verebaris.
Nec magis miraretur Philofophus ifliufmodi fuppofi^

tionem,
25

vus

efl

qum qud aliquando, ut baculum qui


redum reddamus, illum in contrariam

tem recurvemus. Novit enim


utiliter fie affumi

a.

Page 258,

b.

Ihid., 1.4-5.

c.

Page 257,
Page 258,

d.

1.

fsepe

falfa

1.

28, p. 258,

1.

8-10,

1.

2.

par-

pro veris

ad veritatem illuftrandam

3 et 6.

cur-

ut

cm

497

uvres

^^o

de Descartes.

410-411.

Aftronomi TEquatorem, Zodiacum, aliofque circules


in clo imaginantur, cm Geometrse novas lineas
datis figuris adjungunt,
locis.

&

fsepe Philofophi mul|tis in

autem hoc vocat, rcurrere ad viachinam,

Qiii

captare prjigias, felari ambages, aitque Philofophico

candore ac veritatis amore

ejje

indignii?n\

non

carte ipfe

Philofopliico candore nec ull ratione, fed Rhetorico

tantm fuco,

uti fe velle teftatur.

De

lis

qu

SECUNDAM MeDITATIONEM

IN

objea finit

^\

Pergis hc Rhetoricam fimulationem loco ratio-

nis ufiirpare

&

<>

enim me ludificari, ubi feri ago


tanquam vere dilum & affirmatum,

fingis

feri accipis,

quod tantm interrogando

^i

ex vulgari aliorum fen-

i5

tenti propofui, ut de eo ulterius inquirerem. Qiiod

omnia fenfinnn tejimonia pro incertis, imo


etiam pro falfis, e/fe habenda^^ omnino ferium efl, & ad

enim

dixi,

meas Meditationes intelligendas adeo neceffarium, ut


quifquis illud admittere non vult, aut non potefl, nihil
in ipfas refponfione dignum ohjiciendi fit capax. Sed
advertenda

eft

cata, inter

adiones

Aprs

funt]

a.

Page 258,

b.

Ibid.,

c.

Page 24, 1.
Voir t. III,

d.

1.

1.

dillindio, variis in locis a


vitse

numro primo
14-18.

20.
14,
p. 398,

I.

9.

&

me

incul-

inquifitionem veritatis'^

ajout

{i'' dit.).

20

QuiNT.^ Responsiones.

4"-4i2-

cm enim de regend

vit quseftio eft,

}^I

ineptum fane

non credere, planeque ridendi fuerunt


qui res humanas e ufque negligebant, ut,

effet fenfibus

10

illi

Sceptici

ne

fe in praecipitia

affervari

conjicerent, ab amicis deberent

admonui, neminem
dubitare''. Cm autem,

at|que idcirco alicubi

499

fan juentis de talibus feri


quidnam certiffime ab humano ingenio cognofci poffit, inquiritur, plane a ratione alienum efl, eadem
nolle ut dubia, imo etiam ut falfa, feri rejicere, ad
animadvertendum alia qusedam, quse fie rejici non pofhoc ipfo effe certiora, nobifque rvera notiora.
Quod autem dixi, me nondum fatis intelligere quis

funt,

fit ille

qui cogitt,

non bon

fide ut feri

acci-

cm id ipfum explicuerim nec etiam quod dixerim, me non dubitaffe de eo in quo natura corporis
pis,

i5

didum

nullamque vim feipfum movendi illi tribuiffe, meque imaginatum effe animam inftar venti,
vel ignis, & talia, qu?e ibi tantm ex vulgi opinione
confiflebat,

retuli, ut fuis locis falfa effe

Qu autem

20

referri

Jiie

oflenderem.

fide ais nutriri, incedere, fentire &c., a

ad animam, ut

fi;atim

fubjungas

caveamus dijinclionem tuam inter animam

&

ejo,

modo

corpus ^1

Ego enim paulo pofl exprefiis verbis nutritionem retuli ad folum corpus, inceffum ver & fenfum maxim
25

ex parte refero etiam

ad corpus, nihilque quod ad

pertineat anime tribuo, praeter id folum

illos

quod

efl cogitatio.

La /"

graphe
a.
b.

el

la

2' dition

n'ont point d'alina jusqu'au

2.

Page i6, 1. 2-3.


Page 25g, 1. 17-20,

para-

500

OEuvRES DE Descartes.

j^2

Quam

412-414.

deinde habes rationem ut dicas non opus


I

fuijje tanto apparatu

ad probandum me

exijlere''}

Certe

ego ex his ipfifmet tuis verbis optimam mihi videor


habere rationem judicandi, nondum me ibi fatis magno apparatu ufum fuilTe, quandoquidem efficere
nondum potui ut rem recle intelligas. Cm enim ais

me idem

potuijfe ex quvis alid jned aclione colligere^,

multum
omnino

a vero aberras, quia nullius meae adionis

fic,

certus

fum (nempe

certitudine

de qu fol hc quseftio

cogitationis.

Nec

ambulo, crgo fum,


tia cogitatio eft,

eft),

licet inferre,
nifi

exempli cauf

501

ego

quatenus ambulandi confcien-

de qu fol hsec

etiam

Metapliy-

prseterqum folius

illatio eft certa,

de motu corporis, qui aliquando nullus

cm tamen

ill

milii

eft in

videor ambulare

non

fomnis,

adeo ut ex

i5

hoc qud putem me ambulare, optime inferam exiftentiam mentis quse hoc putat, non autem corporis
quod ambulet. Atque idem eft de cseteris.
[2. Incipis deinde non injucund profopopei me,

non amplius

ut

hominem integrum,

fed ut

animam

20

quo me videris admonere


hafce objediones, non a mente fuhtilis Philofophi,
feparatam

interrogare

"

fed a fol carne, fadas fuifle. Qusefo te igitur, caro,

quocunque velis nomine cenferi, habefne tam


parum cum mente confortii, ut advertere non potueris quandonam emendavi illam vulgi imaginationem,
per quam fingitur id quod cogitt, efle inftar venti
ftmilifve corporis ? Emendavi enim illam profedo,

feu

a.

Page 259,

b. Ibid.,
c.

1.

1.

1-2.

?-4.

Page 260,

1.

18.

25

Objectiones Quinte.

375-376.

321

explores an aliqiiid mereatur dici trianguliun

propterea dicendum, talem trianguliun

c[Je

at non eji

reale quid

ve'amque naturam prceter intelleclum, qui folus,


triangulis materialibus,
5

perinde ac diclum

illatn,

vijis

ejl

de

& communem fecit.

natur human, formavi

LJnde neque eji exijlimandum, proprietates demonjlra-

de triangulis materialibus, idcirco

tas

qud nias mutuentur ab

ideali triangulo

ipjis
;

convcnirc

ciini ipji

potius

fe habeant, & idealis non habeat, nij quatenus intelleclus ex ipjs infpedis eajdeni illi tribuit, redditurus poin

10

Jea inter denwnjranduni. Eodein modo, quo proprietates

natur human non funt

Platone

in

&

Socrate, quafi ipJi

nias a natur univerfali acceperint, ciim potius natura


j

i5

pojlqum
diturus

in Platone,

mis

Notum

deinceps,

ejl enini

propojitionem

cm

ciini

vult

intelleclus ipfi eas tribuit,

&

Socrate

cteris aniniadvertit, red-

ratiocinatione opus fuerit.

intelleclum ex

omnibus rationahbus,

aliis,

20

qud

univerfalis ideo habeat,

vifis

collegijje

omnis homo

Platone, Socrate

434

&

hanc univerfalem

efl rationalis

probare Platonem rationalem

ejfe,

ac deinde,
illam pro

principio in lyllogifnuan induere. Et dicis, tu quidem,


7l/f7z.y

25

habere

te trianguli

ideam, habituramque illam

fuiffe, tametfi

nullam unquam

larem figuram

vidiffes,

corporibus triangu-

in

quemadmodum habes

figurarum complurium, qii

tibi

in fenfus

aliarum

niinquam

incurrerunt \
Veriim,

fi,

utfupra dicebam,fic

omnibus fcnfuum funclionibus,

ut

fuijjes

hadenus orbata

nunquam neque

vidijjes,

21 induere [i" et 2' dii.)] inducerc [Disqiiis. Met.).

a.

Page 64, I.
uvres.

25, p. 65,
II.

1.

2.

41

OEuvRES DE Descartes.

jii
necjiic Icligiljcs

pillas

:^76-377-

varias fupcrficics five exlrema corporum,

li-ianguli alteriufve Jigiir haberc aut effor-

idcam

Habes jam compiures in te, qu?e


in te illapf per fenis non tint". Scd niininiin facile
habes, quia ex iis, qu illapf fmit, ipfas effngis, forma/marc

in

le

potui(fes?

que varias, modis /uperius

Dicendum

455

cxpofitis.

hic piwlcrea forci de falja ill

trianguli

naturd,

qu fupponilur

conjlarc ex lineis,

carcant, continere arcam,

qu

qu profunditate,

latiludinc

terminari ad

qu omnibus partibus. Altamen nimium

Iriapuncla,

cva-

lo

garemur.
2.

Aggrederis confequenter demon/irarc Dei exijicn-

argumenli

liam, vifque

ej in illis verbis

Attendenti

fit

manifelUim, non magis poiTe exiftentiam ab elTenti

qum ab

Dei feparari,

nem

effenti trianguli magnitiidi-

'5

angulorum qualium duobus redis,


adeo ut non magis
live ab ide montis ideam vallis
repugnet Deuni cogitari (hoc ei\ ens fumme perfedum) cui dfit exiflentia (lioc ell, cui dfit aliqua
trium

ejiis

perfedio),

qum

cogitare

Enimverd adtendendum

cj,

montem,
videri

cui dlit

vallis"^'.

^o

luam hujujmodi com-

parai ionem non latisjujam.

Nam

quidem comparas effenliam cum

rile

veriim non comparas deindc aut cxijenliam

456

li,

aul proprietatem

cum

propric^tate.

habes

habet

rig l'errata.

{i"
a.

b.

dit.).

Page 64,
Page 66,

1.
1.

(2''

quae^

28-3o.
7-14.

cum

cum proprietate, fed

Hinc

ejfenti

exijen-

exijfenliam

vel

dicendum fui/e videlur, non

dit.),

cor-

2' dit.),faute corrige [errata,

iptas^

ipfa

q^ dit.).

qua

[!'''

et

^5

ObJECTIONES QuINT.:,

377-379-

pojjfe 7nagis

qum ah

feparari oninipotcntiam,

v.

J2J

c, a Dei

effcnti,

magniludinis anguloruni

cffenlid trianguli illam

qualitatem ; vel certe, non pojfe magis feparari Dei exi-

qum ah

Jlentiam ab ejns ejfenti,


5

exijentiani. Sic

&

cnim hene\proceJJiJJct

non modo prior


nequc

eviciffes

comparatio,

etiam po/Ierior

Deum necelfari exijere,

triangulus ncceffarid

tameiji

exijlit,

illius

feparari rcipf non valeant, quan-

ejfeniia exijentiaque
lo

ulravi.s

fuiffet concc[Ja, veriim

quanquam non propterea


quia

eljenli trianguli ejus

tumcumque mente feparentur five fcorfim

cogitentur, ut

cogitari etiam effentia exijentiaque divina poffunt.

Deinde adtendendum

&

divinas perfeciones,

e/ te

collocare exijientiam inter

non collocare tamen intcr perfe-

eliones trianguli aut montis, ciim perinde tamen,


i5

id,

Deo, neque

in ulld a lia re exijlentia

\fine quo non

Siquidem

id,

perfeio

cjl,

fed

/'uni perfeclione.s.

quodnon

457

neque perfeclionem neque

exijlit,

&

imperfeclionem habet;

quod

exijlit

plurefque perfe-

cliones hahet, non hahet exijientiam ut perfeclionem Jin-

gularem unamque ex eo numro, Jed

ut illud,

ipfum qum peifecliones exijlentes funt,

&

que exijlentia perfeclionum injlar exijlere

quo tam

fine quo nec

ipfum hahere, nec perfecliones haberi dicuntur.

25

fuo

cuju/que modo, perfeclio dici valeat. Sed nimirum, neque


in

20

&

in

H inc

ne-

re dicitur,

neque, fi rcs careat exijlentia, tam imperfe\cla [five privata perfeelione) dicitur

qum nul la.

QuaHobrem, ut enumerando perfecliones trianguli non


recenfes exijientiam

triangulum
3o

huijli

neque proinde

illis

concludis exijlere

enumerando perfecliones Dei, non deponere exijientiam, ut concluderes Deum

ita,

exijlere, nifi

principium petere

relies.

OEuvRES DE Descartes.

P4
Dicis

omnibus rbus

in aliis

379-380.

diftingui exiftentiam

ab etlenti, non ver in Deo. Sed quomodo, qufo, exi458

&

Jlcnlia Platonis
fc, nifi

cjjcntia Platonis diflingmintiir

intcr

cogitatione duntaxat ? Fac enim Platoncm non

pliiis cxi/crc

ubinam

Dca pari modo

erit ejus ejjentia?

ejjenlia

&

am-

Nonne porr

in

exijhntia cogitatione dijin-

guuntur ?
Ohjicis tibi ipfe

montem cum

Forte, ut cogitando

equum alatum, non fequitur propterea aut


montem, aut talem equum exiftere; ita ex eo qud

valle, aut

cogites

Deum

ut exirtentem,

non

fequi illum exiftere''

ac tiim latere fophifma arguis. Veriim non fuit

quod

folverc fophifma,

exijlerc,

At
tum

Deum cum

montem cum

Deum

exijentem non

valle

& equum cum


|

explicandumque

tibi incubuif-

qui Jieri poffit, ut mons declivis, aut equus alatus co-

gitari valeat, abfque eo qud exijlat; Deusfciens


cogitari, abfque eo
\

Dicis

quod

liberum non

ftenti, h.

exijlat,

elTe cogitare

rum

ej} cogitare

ia?!i

a.

b.

abfque

exi-

niji

qud, ut libe-

equum non habentem alas, noii cogitat


qu fiadvenerit, perfeclio, per te, in eo fuerit:
ejl

cogitare

Deum

& perfecliones cceteras,

Page 66,
Page 67,

Deum

fumme perfedum abfque fumm


liberum eft equum cum alis vel fme

imaginari^. Sed nihil addendum,

liberum

20

non valeat.

alis

exi/lenli,

& potens

ens

e.

perfedione, ut

ita

i5

fcienti, potenti attributifre aliis,

difficultas proceffiffet,

fct,

459

difficile

neque perinde affumendo hominem aut equum.

Ji accepijfes, ut

alis, ita

ipfe finxijli, ajfinnendo prfertitn

quod tam manifejle rpugnt,

id

10

5-20.

1.

1.

6-0.

habentem Jcientiam, poten-

non cogitat exijlenti, quam

25

ObJECTIONES QuINT^E.

38o-3Sr.

Ji habuerit,

tum conjummat

^2^

fil perfeclionis

Qiiarc, ut

ex eo qud equus, cogitatus perfeclionem alarum Jiabens,

non proptei'ea colligitur hahere exijicntiam, pcrfeclioniim,


5

per

te,

prcipuam

neque ex co qud Deiis cogi-

ita

tatur habens fcientiani perfelionefque cceteras, colligitur

propterea ejus exijlentia, fed ea demni probanda

quamvis dicas

tam exillentiam qum perfecliones

fumme

teras in ide entis


dicis,
10

quod probandum

affumis.

&

ejl,

conclujoneni

Na?n ctiam alioquin dicereni


|

beat alas, fed etiam

illani,

Et
cse-

perfecli comprehendi'', id

pro principio

in ide

fecli contineri, non tantm perfeclionem

Pegafiper-

illam,

qud ha-

qud exifat. Ut enim Deus

cogitatur perfeclus in omni gnre perfeclionis,

i5

ejl.

ita

Pega-

fus cogitatur perfelus in fuo gnre ; nihilque hic pojfe


infari videtur, quod, proportione fervat, ufuipari utr inique non valeat.
Dicis: ut cogitando triangulum

non

efl;

neceffe cogi-

qud treis angulos habeat pareis duobus reclis,


licet id minus verum non fit, ut attendenti poftea patet; ita polie quidem cogitari alias Dei perfediones,
non cogitat exiltenti, fed illam non elfe propterea
minus veram, cm attenditur perfedionem elfe''. At-

tare

2o

tamen rides quid dici

2 5

attenditur

pofea

probatur

ita,

effe

ut

pojfjit.

in

Neinpe, ut

proprietas

triangulo, quia demonfratione

exifentia attendatur

monfratione probandam

illa

effe.

effe in

Deo, de-

Sccus profeclo quidlibcl

in

quolibet effe facile evincam.

Deo omnes perfecliones, non


putes omnes quadrilateras figu-

Dicis : te attribuentem

perinde facere, ac
a.

Cf. p. 6-,

b.

Ibid.,

I.

1.

10-26.

27-?!.

fi

4G0

p6

OEuvREs DE Descartes.

381-382.

quoniam, ut heic falleris, quia


deprehendis poftea rhombum non infcribi, non ita
ras circulo infcribi

461

quia poftea exiilentiam Deo convenire

falleris,

illic

deprehendis ^ Scd pcrindc prorfus faccre videri.s aul, fi


non fjcis, ncccffe c/ ul ojkndas Dca non rcpugnarc cxi:

oJendilur\ rcpugnare

/lenliam, qucniadniodinn
circulo infcribi.

Clcra prtcreo, quvel non

non probas, vcl ex jani allatis folvuntur, ut

rhombo

explicas, vel

nihil poffe

excogitari, ad cujus elTentiam exiftentia pertineat,

folum
ejufmodi Deos
prseter

tite,

&

alia in

in

Deum

intelligi

cCternum

elle

Deo, quibus

Oporere

non

polTe duos,

Deum

talem

aut plureis

ab terno

manfurum percipere

te

nihil polit detrahi,

exfti-

multa

nec mutari'".

propiiis infpici, ac diligentis inve/Iigari,

ifta

ut dctcgantur, certaquc habeantur, &c.


j.

,0

i5

Dclaras pojlrenio omnis fcienti certitudinem

veritatem ab un veri Dei cognitione

ita

&

pendere, ut,

hac non habita, nulla certitudo aut fcientia vera haberi poflit^ Exeniphun adfers : cm enim, inquis, natu-

ram

trianguli confidero, evidentiffime

quidem mihi,

20

utpote Geometrise principiis imbuto, apparet ejus trs


angulos qualeis elle duobus redis; nec poilum non
462

quandiu ad ejus demonftrationem attendo. Sed ilatim atque mentis aciem ab ill
deflexi, quantumvis adhuc recorder me illam clariflime perfpexiffe, facile tamen poteft accidere, ut ducredere id verum

eile,

14 Uportere, /a;//f probable,

pour oporteret.
a.

b.
c.

Page 67,
Page 68,
Page 69,

1.
1.

1.

23 id

10-17.
1

1-18.

12-14.

verum

elle

(2'"

verum

dit.
elfe id

el

Disgiiis. Met.)]

(/"

cdit.).

25

ObJEGTIONES QlIINT.E.

382-384.

bitem an

Deum

vera, fiquidem

fit

P7

ignorem. Poffem

enim mihi perfuadere, me talem a natur falum


ut interdum in
tiffime
5

percipere

&

multa pro veris

cm

me

qu?e

iis fallar,

puto qiim eviden-

meminerim me

prsefertim

poflmodiim,

certis habuilTe, quae

rationibus addiidus, falfa effe

aliis

elle,

judicavi. Poflj

qum
tera

ver percepi

quia fimul intellexi cae-

effe,

omnia ab eo pendere, illumque non

atque inde coUegi


10

Deum
illa

effe fallacem,

omnia, qu clare

&

diftincle

non attendam
amplius ad rationes, propter quas ilUid verum effe
modo tamen recorder me clare & diftinde
judicavi
percipio, neceffario effe vera

etiamfi

percepiffe, nulla ratio contraria afferri potefl, quae

ad dubitandum impellat
i5

ut de Geometricis,

fidcm impetraturus,

Deo

es ratiocinatus,

te,

fimilibus".

qud

te ferio loqui,

gre a qiioquam

videris

ante id tempus qiio fuperiora de

minus

tricarum demonjlrationum ,
felo

d'

Vir eximie, cm admittam

nihil aliud licet dicere, niji

fin'lfe

ccrlum illanim Geome-

qum pojimodum

fiien's.

Pro-

enim e demonftrationes ejus evidenti ac certitu-

dinis videntur, ut

per

fe ajfenfum extorqueant,

&

femcl

percept inteUeclum amplius hrere non Jnant ; adeo


etiam pravo ilh Gcnio lam facile
urus, ac

dum

ajfeveraji

[tametji

non

quantumvis
a.

Page 69,

fil
1.

Deo nondum

pojffe tibi

nem illationemve
3o

certam de hoc
;

Ad ija porr,

25

&

habeo fcientiam. Neque de hoc tantm fed & de


reliquis omnibus, qu memini me aliquando demonftraffe,

20

fed veram

me

fit

imponi circa illam propofitio-

verum, uti nihil


1.

20.

laqueum manda-

cognito) Lam animofe

ego cogito, itaquc

25, p. 70,

ut

exiffo.

verius,

Quineliam

Deum

exijlere,

463

p8
e[fe

OEuvREs DE Descartes.

omnium Aulhorcm, non

illum

lamcn hc
tiones

il/a.'

/Icntiam,
vertant,
464

c[fe

384-?85.

cjjc

quia

fallacem,

quam demonjha-

videnlur minus cvidentia,

Gcomciricw, vel co argumenta qud Dci cxi-

rcrum creationem,

&

alia de

has demonjrationes nemo

Deo multi

inficietui',

contro-

ecquis

ejl,

quem perfuadeas ijas ah illis evidentiam\ certitudinemque


mutuari ? Et quis capiat Diagoram, Theodorum, aut fi
qui funiles J'unt athei, certos omnino reddi non pojfe hu-

jufmodi dcmonjj-ationum? Et quotufquifquc credentium


ejl, quem Ji rogaris, ur cerlus fit in triangulo quadra-

tum bafeos quale


quia fcio
cffe

Deum

e[Je quadi'atis

e[Je,

& Deum

crurum, rcfponfurusfit

non poffe fallere,

&

quoniam

ipfum

tam hujus rei qum aliorum omnium Authorem?

non refpondeat potins

&

illud fcio, ac perfuadeor

indubitat demonjiratione? Quanto magis id refpondc-

rent Pythagoras,

Plalo, Archimedes, Euclides,

Malhematici, quorum nemo


gitet,

ut

eff'e

videtur qui de

dcmonjrationum ccrlijjimus

quia forte non de

que aliunde pium

aliis,

cteri

Deo

co-

Qiianquam,

ejl

profcelo quare contendam.

20

Meditationem VI.

In

465

fit

i5

fed de teipfo folo fpondebis, id-

non

e/l,

lo

II

De rerum materialium
&; reali

exillenti,

mentis a corpore
dirtindione.

I.

Circa fextam, id non moror quod

materiales, ut funt

inilio dicis

objedum pur Mathefeos,

10 A}vi's triangulo] rectangulo ajout [Disqiiis. Met.).

Res

polTe

2 5

ObJECTIONES QuINT^.

385-386.

cm tamen

exiftere";

non pur, mathcfeos


puncliun,

rcs jnater-iales Jint objeclum mixl,

pojfint.

lijiea, fupei-Jcies,

pur

mathefeos, ut

conjantiaque ex

ii.s

indiri/-

unius ejufdemque facultatis aiones,

fupra injinuavinius; &,


tur amplius

ma

intelledione dijlinguis. Quippe, Mens,

duce videntur

ut

objeclufn

fe habentia, exijlere reipf non


In cofolm hreo, qud heic l'teruni imaginatio-

nem ab

10

&

indivijbiliterqiie

bilia,
5

329

in de

Ji

quid Jit difcj-iminis, id non vide-

qum fecundm

ejjfe,

ut

niagis

&

&

minus;

vide

ja m probentur

Dixiji fupra

imaginari nihil eue aliud,

templari figuram imaginemve

rei

qum con-

corporece. Heic

ver non abnuis intelligere effe contemplari

Trigo-

num, Pentagonum, Chiliogonum, Myriogonum &


hujufmodi c\tera, qu fgur funt rerum corporearum.
Et difcrunen quideni jam Jlatuis, qud imaginatio fit
cum qudam applicatione facultatis cognofcitiv ad
,

,5

corpus, intelledio ver talem applicationem feu con-

&

fine

labore percipis Trigonum ut figuram conantem

tri-

tentionem non exigat. Adeo


20

bus angulis,

ut,

cm

fimpliciter

id intelligere te dicas. Et

cm non

fine

aliqutu contentione figuram quafi praefentem habes,^


infpicis, exploras,

diftindeque

&

figillatim agnofcis,

difcernifque treis angulos, id te dicas imaginari.


2 5

cm

Ac

quidem abfque labore Chiliogonum effe figuram mille angulorum, neque tamen,
applicando &l contendendo teipfam, difcernere poffis,

proinde,

percipias

\/^C\\\\\ogQnmw{i"et2'dit.)]

Chiliagonum

Miriogonum
a.

{Disquis. Met.).

[i"

et 2' dit.)]

riagonum {Disquis. Met.). De


mme ci-aprs, p. 33o, l. 3, &.c.

Mi-

Page 71,1. 14-ib.


uvres.

II.

42

<66

OEuvRES DE Descartes.

jjo

&

386-387.

quafi prfenteis habere, figillatimque

omneis
ac circa

illius

angulos; fed

te

difcernere

perinde confufe habeas,

Myriogonum, aut quamcumque aliam hujuf-

cemodi figurarum

idcirc cenfeas, refpedu Chilio-

goni aut Myriogoni, Intelleclionem

elle,

non Ima-

ginationem-'.

ad Trigonum,

Veriintanien nihil fane objat quin, ut

467
I

ad Chiliogonum, quemadmodum intelleelionem,

fie

imaginationem extendas. Narn

&

ita

nonnihil conlcndis, ut

figuram illam tam multorum angulorum aliquo modo


imagineris, licct multitudo illa angidorwn tanta fil, ut
ipfam difinle capei'e non poffis

&

10

aliunde pcr\cipis

quidcm voce Chiliogoni fignificari figuram mille angulorum, fed hc eji tantm vis nominis ; nam non prop-

quam

terea in e figura intelligis magis mille angulos,

i5

imaginai"! s.

Attendcndum verd
confufio per gradus.

ut amitlatur difinclio

Tetragonum enim,

&

acquiratur

confiifiiis

quam

Trigonum, percipies imaginaberifve aut intelliges, fed


difinlius quni Pentagonum; tum hoc confufius Tetragono, Hexagono

di/linclius,

non habeas quid diferte


capere non

poffis,

Quamobrem,
468

intelleclionem
fen/bili

atque

tibi proponas;

a.

sic

voeare, quandiu
|

{1"

Cf. p. 72 et 73.

&, quia jam diferte

quidem imaginationem

contentione

ver folm, diim confufe foliim


22 diferte,

confequenter, donec

contendere tcipfam ut plurimum ne-

fi velis

qudam

ita

20

et 2" c'dil.).

fimiil

figuram

difiincle

cognofcis

& cum

Lire dilUnde

&

& cum

intelleclionem

null aut perexiou dilcrete?

2^

ObJECTIONES QuINT^.

387-388.

gu contentione

j j

At non

fpecularis, licebit profeclo.

erit

vropterea, ciir plu/quiii ununi geniis internes cognitionis


adjruas, cui accidentariuin

magis
5

&

niim,

fecundiim

lit,

minus, dijine vel confufe, intente vel

quampiam

figurant

folummodo fit,

intuearis

Et

rcinifjfe,

Heptago-

certe, ciun

Olagonum, cterafque porro figuras ad Chiliogo-

num aut Myriogonum ufque percurrere


majorem niinoremque diftinlionem

volueriinus,

vel remiffwneni feni-

per continuoque adtenderimus, dicerene poterimus,


10

nain, feu in

& ad

qu figura, imaginatio defnat,

iibi-

intelleio fola

remaneat? Nifi potiiis non apparebit feries tenorque uniufmodi cognitionis, ciijus continua infenfibiliterque decrefcat

dijinlio

&

contentio,

&

crefcat confufio

remiffio.

Alis certe confdera, ut intelleclioneni dprimas, imagi1

nationem extollas. Quid enim aliud, qum

commendationem quris, dum

iji

fufwnem

illi

ludi\brium,

negligentiam

huic ver diligentiam

tri buis,

illi

& con-

& perfpicuitatem

adfcribis ?

vim imaginandi, prout a vi intelligendi dirtinguitur, ad tu elentiam non requiri''.


Ajferis poftea

2o

Quomodo

id ver,fi

una cademque

nes diffrant fecundiim magis

Subjicis

&

vis fit,

cujus funlio-

minus duntaxat?

mentem, imaginando,

fefe convertere

corpus, intelligendo, ad feipfam ideamve


23

Quid

quam

ad

habet

non potef mens fefe ad feipfam


ideamve ullam convertere quin fimul fefe convertat ad

in

fe"".

ita vero, fi

aliquid corporeum, ideve corpore reprfentatum?

Nam

Trigonum quidem, Pentagonum, Chiliogonum, Myriogonum, cterque figur earumve idece corporec omnino
a.

Page 73,1.

b,

Ibid.,\. i5-i8.

5-7.

469

OEUVRES DE Descartes.

jj2
l'uni

ad

ncqiic potej jnens

illas,

nifi ut

388-390.

corporeas corpo-

rcarumvc injhr, inlelUgcndo alicndcre. Qiiod fpeclal ad

anim human feu


iio

ut Dei, Angeli,

rcrum immatei-ialium creditarum,

ideas

habcmus de

inentis, conjlal

corporeas, \vel quafi cor-

ipfis ideas, ejje vel

&

human

poreas, ex forma fcilicet

etiam quafciunquc
5

ex rbus alias tenuif-

Jimis, fimplicijfimis, infenfihilijjimis, cujufmodi funt a'r

therve, defumptas, ut fupra quoque attigimus.

autem

conjicere te probabiliter folm aliquod

dicis

corpus exiflere

morandum non

quia non potes dicere ferio, idcirco

^,

10

ej.

Difputas deinceps^ de Senfu, ac prceclare primiini

2.

cmimerationem
rant

Quod

&

in/ituis coruju,

qu per fenfus

crdita vera a te fucrant, fol judice ac duce na-

tur. Refers fubinde exprimenta'^^

fidem

innotue-

ita

labcfaclaverint, ut e

qu

habitant fenfibus

adegerint, que

te

te

i5

recep-

tam vidimus circa Meditationem prirnam.

Hoc porro

loco

de veritate

fenfuum
fit,

non

fenfu, qui mre pafjive fc habet, refertque foliim ea

qu

fum

apparent, quque talia ex fuis


cj,

\aliifve caiifis

propefunt,
fit,

caiifis

fed in judicio, five in mente,

fatis non agit, neque advertit ea


471

cJI

Tametfi enim fallacia falfitafve

intendere litem.
in

mens mihi non

&

apparere nccef-

qu

circumfpecle

qu procul finit,

ex hifce

apparere confufiora mi\noraque feipfis,


ita

de cteris

negandum non

ej

dum

attamen, ubicumque fallacia

quin aliqua

fit.

Soliimque difficul-

femper fit, ut nunquam de rei cujiifpiam Jenfibus percept veritate conjhre poffit,
tas efl, ficne

a.

h.
c.

Page 73,
Page 74,
Page 76,

I.

23.

1.

I,

1.

21, p. 78,

p. 76,

I.

20.
1.

I.

20

25

ObJECTIONES QuINT.E.

39o-?9i.

Sane ver nihil


Dico folm ad

ea,

omnin vider i,

objicis, conjlare

& prope fpeclamus &

contin-

qud fit quadrata,

qui, remotiores,

habueramus anfam judicandi rotundam,

vel certe dubi-

tandi,

ejje

quadratane an rotunda an alterius Jigur

Sic fenfus

ille doloris'^,

aut manu, po/quni ea

quando
10

obvia conquirere.

qu profers Jive pois

ciim turrim

gimus, certos nos


5

ejl necejje exernpla

)JJ

qui apparet adhuc

membra

poteji, in iis fcilicet

ejfet.

eJJe in

refcijfa funt, fallere ali-

quibus funt

refciffa,

idque ob

fpiritus fenforios affuetos in ipfa dferre inque ipfis fen-

fum

exprimere ; attamen qui integri fini, tam certi funt fe

inpede aut manu, quam compungi vident, dolorem fen


ut dubitare non valeant.
Sic, ciim
i5

pcde

tire,

vigilemus fomniemufque per vices, donec vi-

quidem per fomnium

vimus, fallacia

ef,

qud ea videri

coram appareant, qu coram non funt ; attamen nec femper foniniamus,

nec,

dum

rvera vigi\lamus, dubitare pof-

fumus vigilemufne an fomniemus potius.


Sic,
2o

ciim cogitare poffimus nos effe naturce fallaciis

obnoxi, etiam

in

tamus etiam nos

effe

a natur veritatis capaces. Et ut ali-

quando fallimur,

ut

mdia ex parte

aquam immerfo ;

gimus verum,
25

rbus verijjimis vifs, nihilominus cogi-

in

ut

non deteclo fophifmate, vel baculo


ita

aliquando intelli-

Geometric demonjhatione

aut in

baculo ex aqu educlo, adeo ut de neutrius veritate dubitare plane pojjimus Et ut dubitare de cteris liceat,faltcm
.

de eo dubitare non

licet,

qud

res taies appareant; nec

potejl non effe veriffimum taleis apparere.


28 Apres apparere, non la ligne {1"
a.

Page 77,

1.

1-7.

et 2' dit.).

472

OEUVRES DE Descartes.

jj/\

Qudd

aiitem ratio milita dijfuadeat, ad

impellit, non tollit


473

ToO

cpa'.vo|j.vou.

391-392.

qu

nos natura

hocfaltem veritatcm cjus quoi apparet,

Tametfi nihil

cj necejfe

heic difquircre,

ratio-ne fenfs impulfui rcpugnct, co duntaxat inodo, quo

dextera maniis prolabcntem lvam

pr

lajfitudine fujen-

an ver quodam a lia.

tat,

3.

Accedis confequenter ad

vclitatione. Pergis enini

Jcd

Icvi

quaji

Nunc autem, poftqum

inci-

injiliitum,

pio meipfum, meeeque aiithorem originis melius noffe,

non quidem omnia, qu habere videor a fenfibus,


puto elle temere admittenda, fed neque etiam omnia
in dubium revocanda''. Bene hoc habct, qiianqiiain &

10

antea idem haiid dubie putavcras.

quoniam fcio omnia quae clare


& diflincle intelligo, talia a Deo fieri poffe, qiialia illa
intelligo, fatis eft qud poffim unam rem abfque alSequitur: Et primo,

tra clare

ab altra
fim poni

&

dillinde intelligere, ut certus fim

elle diverfam,

& non

probare
474

/;;

te

unam

quia potefl faltem a Deo feor-

refert a

verfa exiflimetur ^.

i5

Ad hoc

qu potenti
nihil aliud

id fit, ut di-

dicendum

efi,

quant

20

clariim ex obfcuro, ne cauffer ejje obfcuritatem

Ac non hreo quidem

illationc aliqiiam.

in

eo,\qiiod

probare prius oportuerit, exijlere Deum, & ad qu potenti ejus fe cxtendat, ad ojlendendum facere eum pojfe
potes intelligere.

Qujicrim Jolitm, nonne

quicquid

tu

tu clare

dijlinleque intelligis in iriangulo proprietatem

illam,

qud majora

latera majoribus angulis fubten-

23 oportuerit [errala 1" dit.)] oporteat [i"


giiis.

a.

b.

Met.).

Page jj,
Page 78,

1.

28, p. 78,

1.

2-8.

1.

i.

cl

2'dit., et Dis-

2 5

Objectiones Quint^e.

?g2-igi.

dantur^feparatn ab

qu trs fimul anguli haben-

ali,

duobus redis

tur pares

Et

admittifrie pi-opterea

pojfc illam proprietatein ab hac jcparare

ita

&

pone'e, ut triangulus ijlam,


5

Jji^

non

Deum

& Jeorjim

habeat, vcl

illani,

ijla

quoque prterea fit fcorfim a triangulo?

hc feparatio pariim ad
fubjicis : kc proinde ex hoc ipfo, qud fciam

Sed, ne te heic reviorer, qiiod


reiJifaciat,

me
10

qiidque intrim

exiftere.

niliil

plane aliud ad

naturam five elentiam meam pertinereanimadvertam,


preter hoc folum, qud fim res cogitans, rede concludo meam elTentiam in hoc uno confiflere, qud

res cogitans

ficit qii

circa

^ Heic reinorarer ;fedvel repeterefufMeditationetn fecundam dicla fiint, vel

exfpelandiini quid inferre relis.


,5

Pojremd enim

Et qiiamvis, inquis, fortalTe

(vel

pus,

poftmodum dicam, pro certo) habeam corquod mihi valde arcle conjundum efl, quia ta-

men

ex un parte claram

me

ipfius,

potius, ut

20

&

extenfa,

quatenus

tum

efl

abfque

illo

diftindam habeo ideam

quatenus fum tantm res cogitans, non


ex ali parte diflindam ideam corporis,

efl

me

&

tantm

res extenfa,

a corpore

meo

non cogitans;

cer-

rever effe diftindam,

0^

pole exiftere''.

Videlicet hue properabas ? Ergo, quia cardo difflcul25

tatis heic potijfimuni

vertitur, conjijendum nonnihil

ut pateat qui illum flabilias.

Jhnclione inter
5

fum

te

Aprs triangulo,
(/'''

dit.).

a.

Page

b.

IbiJ.,

78,
1.

1.

8-12.

i3-20.

&
no}i

corpus.

la

eji,

Agitur heic priiniim de di-

Quod porro

ligne [i" et

2''

corpus intelli-

dit.).

lo

eM2

fim]

^75

OEuvREs DE Descartes.

jj6

Nempe

gis ?
fiint

ex membris conjlam, de qiio

c?-ajj'um

hc verba habeo mihi conjundum,


me a corpore meo effe diftindam &c.

haiid dubie

certum

&,

hoc

eft

393-395.

Atqui, Mens, de hoc corpore non

eji difficultas. Effet

quidem, fi objicerem cum plerifque Philofophis

te

hTzliyv.a.v^lperfeionem, alinn, formam,fpeciem,

modum

vulgari modo loquar,

Quippe

corporis.

cffc

&

illi

ut

non

inagis te ab ijlo corpore dijinclam feparabilemque (.Tgnof-

476
I

cunt, qiim figura jn


Iota,

Jeu

fis

modumve alium ; idque,feu fis anima

prterea

etiavi voO

vo TraQxxi/.o,

o'jva,a'..

intelleclus poffibilis, feu paffbilis, ut loquuntur.

placet teciim liberalius,


7i:o'.Y,T'.x,ov,

illi

illi,

&

-/oi^inTov,

ut voOv

fepara-

ratione.

enim ijum fatuerent omnibus hominibus [nif

potius rbus)

communem, prfantemque

i5

intelleclui poffi-

edem prorfus ratione ac

ut intelligat,

bili,

Sed agcre

nimirum confderando

intelleclum agentem, im

bilem, lamelfi ali, qu

Ciim

te

10

necejfitate,

qu lux oculo, ut videat [unde folari lumini comparare


foliti erant, fpeareque

proinde ipfum,

extrinfecus), ipfe te potius confidero

bene
in

vis) ut

intellelum

[nam

&

tu

quoquc id

corpore.

annon, ab hoc corpore {unde


fuiffe

effe,

& paul

fifne feparabilis,

ante innuebam non

necefarium recurrere ad Dei potentiam, qu

fint feparabilia,

\quod ipfamet fs

qu feparatim
:

illa

intelligis),fedde corpore,

quafi poffis ipfa effe tenue corpus, intra

craffum i/lud diffufim, aut in ejus parte fcdem obtinens.


j

20

quendam fpecialem, qui domineris

Repeto autem difficultatem non

477

ut advenienteni

Cceteriim

nondum fecifi fidcm,

8 dirtinctum (/" dit., faute

corrige l'errata).

i5 iltum

effe te

aliquid pure in-

ajouU' [Disquis. Met.), omis [i"


et 2' dit.).

25

Quinte Responsiones.

4i4-4'5.

cm

oftendi fupponi polTe,

mundo

corpus in
quibus

me

effe,

^55

nuUum ventum

ac nihilominus

illa

nec aliud

omnia, ex

rem cogitantem agnofco, remanere. Ac

ut

proinde qusecunque poftea interrogas, cur non pojfun


5

igitur ejje adhuc ventus, cur non replere fpatium, cur non

&

moveri pluribus motibus^^

talia,

tam inania

non egeant.

refponfione

Nec magis urgent quse fubjungis fi fim tenue


quoddam corpus, cur non pojjini nuriri^, & reliqua.
Nego enim me effe corpus. Atque, ut femel abfolvam, quia fere femper eodem ftilo uteris, nec meas
rationes impugnas, fed ipfas, tanquam fi nuUse effent,
diffimulando, vel imperfedas tantm & truncatas re).

10

funt, ut

ferendo, colligis varias difficultates, quse vulgo ab


i5

imperitis in

meas conclufiones,

aliafve

aut

iis affines,

etiam diffimiles, moveri folent, quaeque vel ad rem

non

pertinent, vel

jam a me

fuis locis fublatee funt

aut folutae, non operse pretium


interrogas refpondeam
20

jam ante

fcripfi effent

agam

efl

ut ad fmgula quse

centies enim

eadem

quce
|

repetenda. Sed breviter tantm

non plane ineptos morari


poffe videbuntur. Et quantum ad illos qui non tam
ad vim rationum, qum ad verborum multitudinem
attendunt, eorum approbationem tanti non facio ut,
de

25

iis

quse ledores

ejus promerendse grati, verbofior

Primm

itaque hc notabo, tibi

mentem dolefcere ac

debilitari

25 Aprs velim, non la ligne [i"

b.

Page 260,
Page 261,

c.

Ibid.,

a.

1.

1.

21, et p. 261,

1.

19-20.

1.

cum

fieri

non

velim.
credi,

corporc'^^

cm

nuUque

et 2' dit.).

et i-i2.

23-25.

uvres.

II.

ais

45

502

OEuvRES DE Descartes.

J')4

nam, ex eo qud non tam perfede

ratione id probas;
503

415-416.

agat in corpore infantis

qum

adulti, ac fsejpe a vino

aliifque rbus corporeis ejus actiones poffint impediri,

fequitur tantm illam, quandiu corpori

eft

adjuncla,

ipfo uti ut inflrumento ad eas operationes, quibus ut

plurimum occupatur, non autem perfediorem

vel im-

perfediorem reddi a corpore


nec melius hoc inde
infers, qum fi, ex eo qud artifex non recle opre tur
quoties malo utitur inflrumento, inferres ipfum artis
^

peritiam ab inflrumenti bonitate nancifci.

fuse

Notandum etiam
caro, quidnam

10

plane non videri intelligere,

te

quandoquidem, ut
probes fenfuum fidem mihi non debere elfe fufpedam,
ratione uti,

fit

dicis, etj aliquando non utens oculo vifus

qu Jine

oculo non fentiuntur, ?ne

expertuni candem faljitatein^

Jim ea fentire
tamen non e/Je fe?nper

tanquam

fi

non

i5

fufficiat

ad dubitandum, quod errorem aliquando deprehenderimus;

& tanquam

fi

fieri

fallimur, adverteremus nos


ipfo error confillat,

polfet ut femper, quoties

cm

contra in hoc

qud a nobis fub

fpecie erroris

falli,

20

non advertatur.
504

De|nique quia fsepe a

me

&

tibi

caro, nullas habes,

petis rationes,

cm

ipfa,

probandi onus incumbit,

advertendum efl: ad rede philofophandum non opus


effe ut ea omnia quse non admittimus, quia ignoramus
an fmt vera, probemus falfa effe; fed tantummodo
eue fummopere cavendum ne quid ut verum admittamus, quod non poimus probare verum effe. Ita,
21

Aprs advertatur, non

a.

Voir

b.

Page 262,

t.

III, p. 400,
1.

12-14.

1.

la ligne

i.
,

{i"

et 2' dit.).

25

QUINT^E ReSPONSIONES.

416-417-

) ^ 5

cm deprehendo me effe fubilantiam cogitantem, formoque clarum & diflindum iftius fubflantiae cogiconceptum, in quo nihil eorum quse ad conceptum fubflantiae corporese pertinent, continetur,
hoc plane fufficit ut affirmem me, quatenus me ipfum
novi, nihil aliud effe qum rem cogitantem, quod
folum in 2. Meditatione, de qu jam agitur, affirtantis

mavi. Nec debui admittere iftam fubftantiam cogi-

tantem
10

ef[Q

quoddam corpus

agile,

purum, tenue

quandoquidem nullam habui rationem quse id


mihi perfuaderet; tu, fi quam habes, tuum eft ipfam
docere, non autem exigere a me ut probem id falfum
effe quod non aliam ob caujfam admittere recufavi,
qum quia mihi erat ignotum. Idem enim facis ac
dicenti me jam in Hollandi verfari, negares effe credendum, nifi probarem me non effe etiam in China,
nec in ull ali mundi parte, quia forte fieri poteft ut
idem corpus per divinam potentiam duobus in locis
&c.,

i5

diverfis exiflat.
20

Cm

dum animas brutorum

ver addis, mihi etiam probaneffe

incorporeas,

&

craffum cor-

pus nihil conferre ad cogitationes^^ tellaris te non

modo

ignorare cujus fmt partes probandi, fed etiam quid a

quoque fit probandum nam ego neque animas brutorum puto effe incorporeas, nec crafum corpus
nihil conferre ad cogitationem, fed tantm iflarum
rerum confiderationem nullo modo effe hujus loci.
;

25

4.

Quseris hc

cis anima,

fed

obfcuritatem ex sequivocatione vo-

quam ego tam

locis, ut hc piget repetere.


a.

b.

Page 261,
Page 263,

1.

21 et 25.

1.

7.

accurate fufluli fuis


Itaque dicam tantm

505

OEuvRES DE Descartes.

^^6

417-418.

nomina rbus ut plurimum impofita fuifTe ab imperitis, ideoque non femper fatis apte rbus refpondere
nollrum aiitem non effe illa mutare, poftquam ufu
;

506

recepta funt, fed tantm

licere

cm advertimus

ipforum

fignifica-

non
rede intelligi. Sic, quia forte primi homines non
diflinxe|runt in nobis illud principium quo nutrimur,
crefcimus, & reliqua omnia nobifcum brutis communia fine ull cogitatione peragimus, ab eo quo cogitamus, utrumque unico ann nomine appellarunt
tiones emendare,

illas

ab

aliis

10

ac deinde animadvertentes cogitationem a nutritione

quod cogitt vocarunt jnentem,


hancque animse prsecipuam partem effe crediderunt.
Ego ver, animadvertens principium quo nutrimur
toto gnre diftingui ab eo quo cogitamus, dixi
anim nomen, cm pro utroque fumitur, effe sequidiftindam,

effe

vocum
five

effe

id

atque ut fpecialiter fumatur pro aclu primo

prcipu homi'nis forma, intelligendum tantm


de principio quo cogitamus, hocque nomine men-

plurimum appellavi ad vitandam aequivocationem mentem enim non ut animae partem, fed ut totam
ut

tis

i5

20

507

illam

animam

quse cogitt confidero.


|

Hres ver,

inquis, an ergo exijlimem

animam fem-

per cogitare^ Sed quidni femper cogitaret, cm fit fubftantia cogitans ? li: quid miri qud non recordemur
.

cogitationum quas habuit in matris utero, vel in lethargico &c., cm nequidem recordemur plurimarum,

quas tamen fcimus nos habuiffe,


I

2'

rbus omis

{2' dit.).

dit.'j.

a.

Page 264,

1.

5--.

22

dum

effemus adulti,

Apr-s confidero, tion la ligne (/" et

25

QUINT.E ReSPONSIONES.

4"8-420.

fani,

&

J^7

Ad recordationem enim

vigilantes.

num quas mens habuit, quandiu


requiritur ut quaedam

corpori

eft

cogitatio-

conjuncla,

ipfarum veftigia in cerebro im-

prefTafint, ad qu^e fe convertendo, five fe applicando,


5

recordatur

quid autem miri,

lethargici veftigiis

Denique, ubi

iilis

cerebrum

fi

recipiendis

fit

infantis vel

ineptum''?

quod non-

dixi, forfanjieri pojje, ut id

dum novi (nempe meum corpus) non fit diverfum ab


me qucm novi (nempe a me mente), nefcio, de hac
10

non difputo, &c.

objicis

atTumpfifTe

re

Ji nefcis, Ji non difputas, cur

ijiorum ajfumis^?

te nihil effe

quam

eo

Ubi falfum

quod nefcirem

nam

eft

me

quic-

plane e con-

corpus idem quod mens


necne, nihil e de re affumpli, fed folam mentem confideravi, donec poftea, in 6. Meditatione, illam rea-

tra,

quia nefciebam

eiletne

i5

liter a

corpore diftingui, non affumpli, fed demon-

Tu ver, caro, in hoc plurimum peccas,


qud, cm nullam vel minimam habeas rationem ad
probandum mentem a corpore non diftingui, nihilo-

ftravi.

20

minus tamen id aifumis.


y Quae de imaginatione
attendenti

tantur

23

fint

fed nihil miri,

perobfcura.

fi

fcripfi% fatis clara funt


forte

iis

Moneo autem

qui

non medi-

ipfos, ea quae

ad

hanc quam de me habeo notitiam non pertinere afiirmavi, non pugnare cum iis quae dixeram antea me
nefcire an ad me pertinerent quia plane aliud eft,
pertinere ad me ipfum qum pertinere ad eam quam
de me habeo notitiam
;

'*.

a.

Voir

b.

Page 265,

c.

IbU., 1. 14.
Voir t. III,

d.

t.

III, p. 400,
1.

1.

8.

9-10.

p.

400,

I.

24.

508

OEuvRES DE Descartes.

^^8
6.

509

Qiisecunque hc habes

^,

420-421.

optima, non

caro

tam mihi videntur QiTe objediones, qum obmurmurationes qusedam null refponfione indigentes.
fed quse, non
7. Hc etiam'' multa obmurmuras,
|

magis qum praecedentia, egent refponfione. Nam,


quse de brutis inquiris,

non funt hujus

loci,

quia

mens meditabunda apud fe ipfam potefl experiri fe


cogitare, non autem an bruta etiam cogitent necne
fed hoc poftea ex eorum operationibus a pofteriori
tantm inveftigat. Nec hreo in iis qucc me inepte
;

loquentem introducis abnegandis, quia mihi


femel monuiffe, te non omnia

mea

10

fatis eft

fideliter referre.

quo dignofcitur mentem


nempe qud tota mentis naaliam efle a corpore
tura confiftat in eo qud cogitet, tota autem natura
corporis in eo qud fit res extenfa, nihilque prorSsepe vero attuli critrium,
:

fus

commune

fit

inter cogitationem

Oftendi etiam fsepe diflinde,


denter a cerebro operari

mentem

nam

&

extenfionem.

poffe indepen-

fane nullus cerebri

ad pure intelligendum, fed tantm ad


imaginandum vel fentiendum. Et quamvis, forti accedente imaginatione vel fenfu (ut fit cm cerebrum

ufus

i5

elTe potefl

20

perturbatur),
510

non

facile

mens

aliis

rbus intelligendis

experimur tamen, cm imaginatio eft minus


fortis, nos fpe aliquid ab ipf plane diverfum Intelut, cm inter dormiendum advertimus nos
lieere
fomniare, opus quidem eft imaginationis qud fomva|cet,

21-22 accedente {errata 2'


2' dit.).
a.

b.

Page 266,
Page 268,

1.

5.

1.

17.

dit. cl Disquis.

Met.)] accidente (/"

et

25

Quinte Responsiones.

421-422-

J59

niemus, fed qud nos fomniare advertamus, opus

eft

folius intellecls.

non fatis intellig-ere illa quse conaris reprehendere. Neque


enim abftraxi ^ conceptum cerse ab ejus accidentium
conceptu fed potis indicare volui quo paclo ejus
Hc^, ut faepe alibi, tantm ollendis te

8.

fubftantia per accidentia manifeftetur,

&

ejus perceptio reflexa

diftincta,

& quomodo

qualem nuUam,

unquam habuiffe, diffrt a vulgari &


confuf. Nec video quonam fretus argumente pro
certo affirmes canem fimili modo atque nos dijudicare, nifi quia, cm videas illum etiam carne con-

caro, videris
10

flare,

in illo
i5

eadem omnia
;

quae in te funt, putas effe etiam

fed ego, qui nullam in eo

verto, nihil fimile

iis

quee in

mentem animad-

mente cognofco,

in ipfo

reor inveniri.

omnia illa quae in cer


confidero, demonjrare quidetn me dijlincle cognofcere
I9.

Miror

te hc

"^

fateri,

qud exijiam, non autem quis aut qualis Jm'^ cm unum


fine alio non demonftretur. Nec video quid amplius
^

20

|e de re expedes,

&

nifi

ut dicatur cujus coloris, odo-

mens humana,
phure &fmercurio fit conflata;

quo fale, fulvis enim ut ipfam,


inftar vini, labore quodam Chymico'^ examinemus.
Quod te profedo dignum eft, caro, & iis omnibus

ris

2 5

faporis

fit

24 Aprs examinemus,

a.

b.
c.

d.
e.

Page 271, 1. 16.


Voir t. V, p. i5i.
Page 27?, 1. 20,
Page 274, 1. 9-i3.
Page 277, 1. 3.

la ligne

p. 274,

1.

8.

[i"

vel ex

dit. seulement).

511

uvres de

360
qui,

cm

nihil nifi

Descartes.

admodum

de quque re quserendum

fit

4=2-423.

confufe concipiant, quid

ignorant

fed

quantum

ad me, nihil unquam aliud requiri putavi ad manifeftandam fubftantiam, prseter varia ejus attributa, adeo
ut, quo plura alicujus fubftanti?e attributa cognofcamus, eo perfedius ejus naturam intelligamus. Atque,

ut multa diverfa attributa in cer diftinguere poiTu-

612

mus, unum qud fit alba, aliud qud fit dura, aliud
ita etiam in mente toqud ex dura fit liquida &c.
tidem funt, unum qud habeat vim cognofcendi albedinem cerse, aliud qud habeat vim cognofcendi ejus
duritiem, aliud qud mutationem duritiei five liquefadionem &c. potefl enim quis nofle duritiem, qui
non ide novit albedinem, nempe qui ceecus natus
;

10

efl

&

de

ita

Unde clare colligitur nullius


cognofci, qum nollrse mentis, quia,

cseteris.

rei tt attributa

quotcunque cognofcuntur in qulibet ali re,


etiam numerari poffunt in mente, ex eo qud
cognofcat

atque ideo ejus natura

omnium

eft

tt
illa

no-

Denique hic obiter reprehendis" qud, cm


nihil in me ejfe admiferim prter juentem, nihilominus
loquar de cer quam videam, quam tangam, quod Jine
oculis & juanibus Jieri non potej. Sed notare debuifti
me accurate monuiiTe, non ibi agi de vifu & tadu,
quse fiunt ope organorum, fed de fol cogitatione
videndi & tangendi, ad quam organa ifta non requiri
quotidie in fomnis experimur. Nec fane hoc non
notafti, fed tantm monere voluifli qum abfurdae
tiffima.

9 Aprs &c.,
a.

Page 274,

1.

la ligne

16-22.

(/"

dit. seulement).

i5

20

25

Quinte Responsiones.

423-424.

faepe

atque

injulftae

aliquid intelligere

cavillationes ab

j6i

iis

qum impugnare

non tam

qui

513

fatagunt, exco-

gitentur.

De
IN

iis

qu

TERTIAM MeDITATIONEM
objea funt^.

Euge hc tandem aliquam contra me affers rationem, quod nullibi prius te feciffe animadverti. Ut
enim probes non ejje regulam certam, qud ea qu valde
I

10

clare

&

dijlinde percipitnus Jint vera^^

dicis ingnia

permagna, quse videntur debuiie plurima clare &


diftinle percipere, cenfuiffe nihilominus rerum veritatem vel in Deo vel in puteo effe abfconfam. In quo
Ifateor te rede ab authoritate argumentari fed me;

i5

miniffe debuiffes, caro, te hc afFari

corporeis

abduam,

fie

quam homines

20

locus

efl

Quod

oppetant*^, quia probari

&

fciat ullos

un-

deinde affers de Scepti-

communis non malus,

qud quidam pro

ut neque

nequidem

a rbus

ante fe extitiffe, nec proinde ipforum

authoritate moveatur.
cis,

ut

mentem

falfis

fed nihil probans,

opinionibus mortem

nunquam

poteft illos clare

quod pertinaciter affirmant.


Quod denique addis, non tam de veritate regulse efle
laborandum, qum de Methodo ad dignofcendum an
2 5

diftinde percipere id

fallamur necne,

non

percipere,
a.

Page 277,

b.

Ibid.,

c.

Voir

t.

1.

1.

cm exiftimamus nos

inficior; fed

aliquid clare

hoc ipfum accurate a me

9.

14-16.

III, p. 401,

uvres.

II.

1.

19.

46

514

uvres

ji

de Descartes.

424-425.

primm
enumeravi omnes

prseflitum fuiffe contendo fuis in locis, ubi


abftuli

omnia

prsejudicia,

&

poflea

prsecipuas ideas, ac diftinxi claras ab obfcuris aut


confufis.

Miror ver ratiocinium quo probare

2.

vis

omnes

noftras ideas effe adventitias, nullafque a nobis fadas,

mens facultatem habet no?: tantm perciideas adventitias, fed prterea illas varie com-

quia, inquis,

piendi ipfas

ponendi, dividendi, contrahendi, ampliandi, comparandi,


id genusjmilia^

quas mens
effej

unde concludis ideas Chimserarum,


componendo, dividende &c., non

facit

ab ipf fadas, fed adventitias.

polies probare nec figna ulla


515

quoniam a

fe

&

fada

Quo pado
fuiffe

etiam

a Praxitle,

non habuit marmor ex quo

illa ex|cul-

peret, nec te has objediones feciffe, quia ex verbis

a te inventis, fed ab

aliis

10

non

i5

mutuatis, ipfas compofuifli.

At carte nec forma chimaerse in partibus caprse aut


leonis, nec forma tuarum objedionum in fmgulis verbis quibus ufus es, fed in fol compofitione, confiflit.

Mirabile etiam

mente

efl

20

Tanquam fi, ut
rem cogitantem, debeam agnofcere

omniumque

agnofcam me
animalia

&

effe

denique,

cm

impugnes, non
Aprs

quoniam debeo Rem, five quid


Nec verius hc de veritate agis. Ac

ea tantm de quibus nihil affirmavi


nifi in

confiftit,

a.

Page 280,

b.

Ci-avant, p. 281,

G.

Voir

t.

univcrfaliu?n^.

plantas,

Res, agnofcere''.

ig

poffe effe in

fuflineas, niji fimul Jint idece animalis, plant,

lapidis,

fit

qud ideam Rei non

1.

non

2-7.
1.

III, p. 403,

5-7.
1.

I.

ventos

preeliaris.

la ligne {j" et 2" dit.).

25

QuiNTiE ReSPONSIONES.

425-426.

Hc

j6j

ut convellas rationes ob quas de rerum

materialium exiftenti cenfui

dubitandum, quseris cur ergo fupra terrain ambule??i &c. ^. In quo manifefle principium petitur
affumis enim id quod effet
probandum, nempe tam certum effe me fupra terram
ambulare, ut de eo non poffit dubitari.
Et cm rationibus, quas mihi objeci & refu|tavi,
unam vis addere, quamobrem in cco nato nullajit idea
effe

coloris, aiit in

fur\do vocis", plane ollendis te nullam

habere ullius momenti. Qui enim

nullam effe
ideam colorum in cseco nato ? cm interdum in nobis,
etii claudamus oculos, nihilominus fenfus lucis &
colorum excitentur. Et, quamvis quod ais concedatur,
nunquid eodem jure dici potefl ab eo qui negat exi-

i5

ftentiam rerum materialium, caecum

natum non hamens facultate illas

bere ideas colorum, quia ejus

formandi

eft deftituta,

non habere, quia

quo a

te dicitur

oculis eft privatus

Quse fubjungis de duabus


20

bant; fed,

unum

&

fois

ideis folis'', nihil pro-

cm ambas pro un

folem referuntur, idem

ipfum eafdem

quoniam ad
diceres verum

accipis,

eft

ac

fi

cm de eodem fubjedo affirmantur. Et cm illam, quam ex rationibus aftronomicis coUigimus, negas effe ideam, nomen idese ad
falfum non differre,

4 petitur

{2' dit. et Disqnis.

Met.)] petis {l'^dit.).

6 Aprs

2' dit.).

dubitari, non la ligne (/" et

a.

Ci-avant, p. 281,

b.

Page 282,
Page 283,

c.

1.

12.

1.

17, etc.

1.

6-7.
,

d. Ibid.,

1.

1, etc.

18

Aprs privatus,

mme remarque.

5i6

OEuvRES DE Descartes.

^64

426-417.

folas imagines in phantafi depidas, contra id

quod

exprele alTumpfi, rellringis.

Idem hc^

4.
517

facis,

cm negas

ram ideam, quia nempe|

fubftantia

fubftantige efTe ve-

non imaginatione,

dudum ego
negotii effe cum

fed folo intelledu percipitur. Atqui


teflatus fum, caro, nihil mihi

qui fol fu imaginatione,

pro-

illis

non autem intelledu,

uti

volunt.
as fubjanti ideani nihil habere realitatis,

Ubi ver

eorum accidentium, fub quibus


concipitur^ probas te rvera nuUam

quod non habeat ex


\vel

quorum

inftar

ideis

diftindam, quia

habere

10

nunquam

fubflantia inftar

accidentium concipi poteft, nec fuam realitatem ab


fed contra vulgo a Philofophis accideniis mutuari
;

fubftantiarum inllar concipiuntur, nempe quoties


realia elle dicuntur. Nulla enim accidentibus reali-

tia

tas (hoc eft nulla entitas

non ab ide

potefl, quse

plufquam modalis)

tribui

fubltantiae defumatur.

ideam Dei haberi tantm ex eo qud


audiverimus qudam attributa de Deo enuntiari", vellem
adderes undenam ergo primi homines, a quibus ifta
audivimus, eandem Dei ideam habuerint. Si enim a
Porro ubi

i5

ais

20

cur non etiam eandem a nobis habere potTuSi ver a Deo rvlante, ergo Deus exiftit.

fe ipfis,

mus
518

Cm

autem addis, eum qui infinitum quid


attribuere rei, quam non capit, nomen quod non
1

8 Apres volunt, non la ligne (/" et 2' dit.).

matur,

mme

remar-que.

b.

Page 284,
Page 286,

c.

Ibid.,

a.

1.

1.

25.

1.

7-9.

16-17.

dicit,

intel-

18 Apt-s defu-

2 5

QUINT.E ReSPONSIONES.

427-4!'8-

365

non diftinguis intelledionem modulo ingenii


nofcri conformem, qualem de infinito nos habere
unufquifque apud fe fatis experitur, a conceptu rerum
adaequato, qualem nemo habet, non modo de infinito,
ligit"^,

fed nec forte etiam de ull ali re quantumvis parv.

Nec verum efl intelligi infinitum per finis five limitationis negationem ^, cm e contra omnis limitatio
negationem infiniti contineat.
Nec verum etiam efl; ideam, omnes illas perfeliones
qiias Deo tribuimus reprfentanteni, non habere plus
-ealitatis objectives qum habeant res finit '^. Fateris
enim ipfemet illas perfecliones ab intelledu noflro
ampliari ut Deo tribuantur. An ergo exiftimas illa
quee fie ampliata funt, non ideo majora efTe non ampliatis ? Et unde effe potefl facultas omnes perfecliones creatas ampliandi, hoc ell aliquid ipfis majus five
amplius goncipiendi, nifi ex eo qud idea rei majoris,
nempe Dei, fit in nobis ? Nec denique verum eil, perpiifillum fore Deum, fi non fit major qum a nobis intelligaur ; intelligitur enim efi"e infinitus, atque infinito
I

10

'5

20

majus

Atqui confundis intelledionem cum imaginatione, fingifque nos Deum imaginari


inftar hominis alicujus permagni, tanquam fi quis
nihil

25

effe poteft.

nunquam vifum elephantem imaginaretur


animalculi acari quammaximi quod tecum
;

ineptiffmium.
8

Aprs contineat, non

b.

Page 286, p. 25-26.


Voir t. III, p. 4o3, 1.

c.

Ci-avant, p. 287,

a.

1.

17.

b-~.

la ligne

(i"

et 2' e'dit.].

effe inftar

fateor effe

519

OEuvREs DE Descartes.

j66

428-429.

Milita hic"" dicis ut mihi videaris contradicere

5.

modo

nec tamen ullo

contradicis,

cm

plane idem

quod ego concludas. Sed tamen multa hinc inde permifces, a quibus valde diffentio, ut qud axioma, n/A//
ej in

effedu quod non prextiterit in cauf^, de cauf

materiali potius

qum de

nunquam enim perfedio

efficiente

formse

fit

intelligendum

in cauf materiali,

fed in fol efficiente, prseexillere potefl intelligi. Et,

quod formalis

quid haberes ad exiftentiam rerum materia-

Si

6.

realitas idece Jt fubjantia'^, &talia.

lium probandam, procul dubio


520

cm
ejje

10

Sed

hc'' attuliffes.

tan|tm interroges, an ergo mea mens incerta Jt

aliquid prter fe in mundo^,

&

fingas

non opus

efle

ut argumenta ad id quseras, atque ita provoces tan-

tm ad

prcejudicaas opiniones, multo clarius oftendis

nullam

ejus

te

quod affirmas dare pofle rationem,

qum omnino

tacuilTes.

Qusecumque ver
refponfione, quia tu

hc difputas de ideis

nomen

ideae

^,

non agent

ad folas imagines in

phantafi depidas reftringis, ego ver ad id

quod

Sed obiter quserere


nihil agere in fe ipfiim
17

a.

Aprs

tacuiffes,

d.

non

mme remarque.

Page 288,

1.

8.

b. Ibid.,\. i5-i6.
c.

omne

cogitatur, extendo.

extendo,

Page 290,
Page 291,

1.

17-19.

1.

3.

e. Ibid.,

1.

i3-i4.

f.

Ibid.,

1.

17.

g.

Page 292,

i.

10.

quo argumento probes,


Nempe non foies uti argu-

libet,
^.

la ligne

[i"

et 2' dit.).

21

Aprs

20

Quinte Responsiones.

429-430.

mentis.

Hoc autem

probafti

Tf(^'j

exemple

ipfum non verberat,& oculi qui

qui fe

digiti,

non videt,
refpondere, non efle

fe in feipfo

Quibus facile efl


oculum qui fpeculum videt magis qum feipfum,

fed in fpeculo.

mentem

&

quse fola,

fpeculum,

&

oculum,

&

fed

feipfam

quoque, agnofcit. Atque etiam dari polTunt alia exempla in rbus corporels ut cm turbo fe in gyrum ver;

nunquid

tit,

ifta

converfio adio

efl

quam

in fe

ipfum

exercet^?
>o

Denique notandum eft, me non affirmaffe ideas rerum tnaterialium ex mente deduci^^ ut non fatis bon
fide hc fingis. ExprefT enim poflea oflendi, ipfas a
corporibus fsepe advenire, ac per hoc corporum exiftentiam probari. Hc ver tantm expofui, nullam in
lis tantam realitatem inveniri, ut, ex eo qud nihil fit
in eedu quod non formaliter vel eminenter praeextiterit in cauf, concludi debeat illas a fol mente non
potuiiTe proficifci, quod nullo modo impugnas.
j. Hc'' nulla habes quae non jam ante dixeris, & a
\

20

me

fuerint explofa.

quam

ais non poffe ejje veram, nifi

tum, dicique pojfe


niti,

Unum monebo

&

adfummum me

rcprfentt

'^.

b.

c.
d.

com-prehendam

Voir

et

Disquis.

t.
III, p. 404,
Ci-avant, p. 293,

1.

etc.

1.

2.

1.

24, et p. 297,

I.

r,

10, 16.

t.

infini-

contra plane repu-

9 Aprs exercet, non


{i" et 2^ dit.).

Voir aussi

infi-

horninem integrum

14.

Lu,

Page 294,
Page 296,

dit.).

injini-

cognofcere partem

effigies

Moneo, inquam,

6 agnofcit {2'dit.
Met)] cognofcit (/"'

a.

infiniti,

quidem partem minimam, qu non melius

tum refert,qum exigui capilli


25

de ide

III, p. 404,

1.

19.

la ligne

521

OEuvREs DE Descartes.

^68

comprehendam,
infinitum; idea enim

gnare, quid

hendo
nullo

fit

modo

ut id

430-431.

quod compre-

infiniti,

ut

fit

vera,

dbet comprehendi, quoniam ipfa incom-

prehenfibilitas in ratione formali infiniti continetur.


522

ideam quam habemus


infiniti, non reprfentare tantm aliquam ejus partem, fed rvera totum infinitum, eo modo quo dbet
Et nihilomins efl manifeftum,

humanam

reprcefentari per

ideam,

etfi

procul dubio

multo perfeflior, hoc ell accuratior & dijftindior,


haberi poffit a Deo, alive natur intelligente, quse
fit human perfedior. Edem ratione qu non dubialia

10

tamus quin Geometri imperitus totius trianguli


ideam habeat, cm figuram effe tribus lineis comprehenfam intelligit, etfi a Geometris alia multa de eo-

dem

triangulo cognofci poflint atque in ejus ide ani-

madverti,

quse ab illo ignorantur.

intelligere figuram tribus lineis

dam ideam

fufiicit

contentam, ad haben-

quoque fufiicit intellilimitibus comprehenfam, ut vera &

totius trianguli

gere rem nullis

Ut enim

i5

fie

intgra idea totius infiniti habeatur".

20

Eundemhc'' repetis errorem, cim veram ideam


Dei haberi negas. Etfi enim omnia quae in Deo funt
non cognofcamus, omnia ea nihilominus funt vera,
8.

quse in eo effe cognofcimus. Quse ver intermifces, ut


523

pa\nem

qui

Jion ejje eo,

panem

ex eo qud percipiam aliquid


eJJe
a.

adu

in re cujus ejl idea

Voir

t.

III, p. 403,

b.

Ci-avant, p. 297,

c.

Page 298,
Page 299,
Page 3oo,

d.
e.

1.

8,

1.

7.

1.

i.

I.

1.

22.

25.

"^

dejierat, perfediorem'^\

ejfe

aclu in ided,

me judicai'e

id

non ideo

quod ignoro'e
,

25

QUINT^E ReSPONSIONES.

43'-4?2-

& talia,

teftantur

ejfe ipfo

perfecliorcm, fed

369

tantm te, caro, miilta temere velle


impugnare, quorum fenfum non affequeris. Neque
enim ex eo qiid quis paiem defideret, infertur panem

imperfecliorem

elTe

tantm illum qui pane

fe ipfo,

cm non

aliquid fit in ide, non infero idem


nili

ter

eget. Et ex eo qiid

ejje in

rcrum natur,

cm nulla aliairtius idese cau|ta reddi poteft, praerem quam repraefentat aclu exiftentem quod non
;

de pluribus mundis, nec de uU ali


10

eget,

re,

praeterquam

de folo Deo, verum elTe demonftravi. Nec judico id

quod ignoro ; rationes enim attuli cur id judicarem,

&

quidem tam firmas ut nullarn ex


impugnare potueris.

Cm

9.
i5

digre,

ut

omnes

ut

terati
fieri,

minimum

negas^ nos continua cauf prim influxu inconfei'veinur, negas rem quam Metaphylici

manifeam

atirmant, fed de

qu

fsepe illi-

non cogitant, quia tantm ad c^ui^is fecundiim


non autem fecundiim effe, attendunt. Sic Archi-

doms Se pater ln fecunditm Jeri tantm, ideoque, cm opus abfolutum eft, potefl abfque
teclus

20

ipfis vei

caufa

efl:

ifliufmodi cauf remanere; fed fol eft caufa lucis ab


ipfo procedentis,

non modo

& Deus

fecundiim

fieri,

eft

caufa rerum creatarum,

fed eldim fecundiim

que dbet femper eodem modo


25

eundem
Hocque

ut

effe,

ideo-

intluere in effeclum,

confervet''.

apert demonftratur ex eo quod explicui

de partium temporis independenti, quodque fruftra


conaris eludere, proponendo neceffitatem confeculionis
25 Aprs confervet, non
a.

Page 3oo,

b.

Voir

t.

1.

II.

(/"-'

et 2' dit,).

1.

III, p. 405,

uvRKS.

la ligne

1.

3.

47

524

OEUVRES DE Descartes.

)']0

432-433.

parles lemporis in iibftrado confiderati

cjucv cjl inler

de qiio hc non

qiu^llio, fed

efl:

de tempore, feu dura-

tione rei durantis, cujus non negas linlgula


polie a vicinis feparari, hoc ell

momentis defmere effe.


Cmqiic ais, viin cfj'e
priVjlare fufficiat,

525

''

momenta

rem durantem

fingulis
5

in nohis,

qu

ni

perfcvcrcinus

cornimpcns cauja /uperrenul^',

niji

non advertis te creaturae tribuere perfedionem creatoris, qud nempe independenter ab alio in effe perfeveret, ac creatori imperiedionem creatur, qud
nempe per pofitivam adionem tendere debeat in non
ens, fi quando velit efficere ut effe definamus.
Qiiod deinde
non ahfurduni

^.'is

ejje illuin

nempe

de progreffu in infinitum,

da?-i% a te ipfo poftea infirma-

tur. Fateris

enim abfurduni

conncxis ut

infcrior fine fiiperiore agere non poj/if^;

c[Je

in

non de

efj'e,

intcr fe

in caiijis ila

de talibus enim tantmhic qufiio


fis

eft,

nempe de

caufis in Jieri, ut funt parentes

".

verto, variis gradibus poffe a

me

poftea videam taies effe, ut in

non

7nine

humanam naturam

la ligne (/"' et 2' cdit.).

b.

Page 3oi,
Page 3o2,

c.

Ibid.,

1.

24.

d.

IbiJ.,

1.

27, p. ?o3,

e.

Voir

a.

remarque.

t.

1.

6, etc.

1.

4-G.

III, p. 406,

I.

1.

20.

I.

20

adaugeri, adeo ut

quod omnino mihi


exiftentiam demonftrandam. Eft enim
5 Aprl'S elle,

i5

cau-

Nec proinde Ariltotelis authoritas hic mihi adverfafateris


tur; ut neque etiam id quod ais de Pandor
enim omnes perfediones quas in hominibus animad-

cadere non poffnit

10

lufficit
illa

ad Dei

ipfa

vis

Apres definamus,

25

QUINT.'E

433-434.

ReSPONSIONES.

j'Jl

perfediones omnes humanas eoufque ampliandi, ut

plufquam human effe cognofcantur, quam urgeo &


contendo non futuram fuile in nobis, nifi a Deo facli
effemus^ Atqui,
qiid tibi non appareat me iud
|

evidentiffime demonllraffe,

nequaquam miror, quia

non haclenus animadverti


rede percepiiTe.

ullam ex meis rationibus

Cm

lo.

addi
10

ah e detrahi po[fe

effe indivilibiles.

tiam, cui

i5

non

videris atten-

Idea enim reprsefentat rei effen-

fie

Pandora,

fie falfi

omnes

verum Deum non rede concipiunt,

At pofl;qum femel concepta

efl:

vis novae detegi pofint in ipfo

dum

Dii ab

fit

iis,

effinguntur.

ideaveri Dei, quam-

perfediones quae non-

fuerant animadverfse, non ideo tamen augetur

ejus idea, fed tantm difi;indior redditur

quia omnes in edem


20

ide Dci

quid addatur, aut detrahatur, protinus

fi

alterius rei idea

qui

^\

dixi, nihil

ad id quod vulg aiunt Philofophi, effentias re-

diie

rum

reprehendis id quid

nihilqiie

te

ill,

& exprefior,

quse prius habebatur, de-

buerunt contineri, quandoquidem fupponitur fuiffe


vera. Ut neque augetur idea trianguli, cm varias in
eo proprietates, quse prius fuerunt ignoratae, adver-

Neque enim,

tuntur.

ex perfeclionibus creaturarum ampliatis^, fed

fucccjfive
2 5

ut fcias, idea Dei formatur a nobis

qud ens infinitum omnifque ampliaincapax mente attingaraus.

tota fimul ex hoc


tionis

26 incapacem

(/"' dit.).

Apres attingamus, non

2' dit.).

a.

Voir

b.

Page 3o5,

c.

Ibid..

III, p.

t.

1.

1.

12.

40?,

5.

1,

27.

la

ligne [i" et

526

OEuvREs DE Descartes.

x'ji

Cm

527

aulem

petis

434-435.

undcnam prohcm idcam Dci

&

nohis tanquam nolam artijcis operi nnprcIJam,

in

iiu>\Jii.s

Jil

ac

eft

11

in

c[fe

guis

quve forma ijlius note'' idem


tabell tantm artificii deprehen-

imprcjjionis,

aliqiu'i

'

dens ut ipfam a folo Apelle pingi potuile judicarem,

diceremque inimitahile ilUid artificium effe veluti


quandam notam, quam Apelles tabellis omnibus fuis
impreffit ut ab aliis dignofcantur, tu ver qureres qu forma illius not, quifve modus impref:

fionis? Certe rifu potius

qum

refponfione dignus

10

videreris.

Quid, cm pergis

fi non eft aliud

ab opre,

tu ipfa

qum cogitationis mo& fuhjeum imprej/ionis^ ?

es idea, tu ipfa nihil aliud es

ergo

&

dus, tu ipfa es

nota impreffa,

Nunquid que acutum efl ac fi dixilem artificium


illud, quo Apellis tabell?e ab aliis dignofcuntur, non
eie

quid diverfum ab

urgeres

ipfis tabellis,

bellas illas nihil aliud eie

qum

tantm

quibus
I

acutior

20

Alexandrum

II

a.

&

c.

pigmentis compofitas

Pafc 3o6,
1.

1.

fuilfe,

effe,

colligis in

diceres ergo

fuiflc inftar tabell, tabellas

Aj:ri's videreris,

h. Ibid.,

falos

humana natura differt a divin ? efne in eo


qum fi, ut negares quafdam Apellis tabellas

ad fimilitudinem Alexandri fadas


ligno

modum

Quid, cm ut neges nos ad imagincm Dei


dicis, ergo Deum effe ho?niniformem% & ea
528

ergo ta-

artificium, nec ex

ull materi conftare; ergo ipfas elle

pingendi &c.

i5

3-6.

7-10.

Ibid., 1.10-1?.

non

ta tisane

effe,

[i"

non ex

et 2^ dit.),

autem ex
oflibus

&

25

QuiNT.t;

435-436.

ReSPONSIONES.

X'J

Nempe non eft de ratione imaomnibus eadem fit cum re cujus efl; imago,

carne, ut Alexander?
ginis, ut in

&

fed tantm ut illam in aliquibus imitetur;

cuum
5

Deo eue

intelligimus, per illam

perfpi-

quam

perfediffimam illam vim cogitandi,

eft

in

minus perfedam, quee

in nobis eft, reprcefentari.

Cm

ver mavis conferre Dei creationem

operatione,

qum cum

ratione id facis.
10

gnre diverfi

Etfi

fint,

naturali ad divinam

i5

fabri

generatione parentis% fine ull

enim

propius tamen

qum ab

modi toto
a produdione

trs agendi

illi

eft

argumentari.

artificiali

Sed nec tantam fimilitudinem

Deum, quanta

cum

&

eft inter filios

inter nos

effe dixi

&

parentes; nec etiam

femper nulla eft fimilitudo inter opus


fabrum, ut patet cm ftatuarius fibi

&

fabri

fimile

ipfum

fignum

exculpfit.

Qiim mal autem fide refers mea verba, cm fingis


me dixifte a me percpi Jimilitudineju in eo qiiod Jni res
incompleta
2o

&

dependens^\

cm

e contra ifta in diffimili-

argumentum attulerim, ne putaretur me velle


homines Deo sequare. Dixi enim, me non modo percipere me in iftis Deo effe inferiorem, & intrim ad majora afpirantem, fed etiam majora ifta in Deo efte,
tudinis

quibus majoribus aliquid fimile in


25

aufim afpirare

Apres Alexander, la ligne


[i^' dit. seulement).
6 Aprsxzprilentari, non la ligne {i" et 2'
Aprs argumentari,
dit.).
I

a.

c.

Page 3o6,

b. Ibid.,

Page

I.

1.

27.

5i,

1.

me

fit,

cm ad

ipfa

''.

20.

24, etc.

la ligne {i" dil. seulement),

\6

Aprs

exculpfit,

ligne {i" et 2' dit.).


afpirare,

non

la

25 Apres

mme remarque.

529

OEuvREs DE Descartes.

jj4

cm mirum

Dcnique,

niun idem qiiod ego de

Deo

elTe ais cur

intelligant,

436-4?7.

non cxHeri homi-

cm

in illis, ceque

idem eft ac fi mirareris


qud, cm omnes norint ideam trianguli, non tamen
omnes que multa in ipf animadvertant, >.^ forte nonniilli falfa qucedam de ipf ratiocinentur.
ac in me,

impreljerit ideamju'',

De

530

qu

iis

IN

Meditationem QL'ARTAM
objela

I.

de

Quamnam

72072

nihili

fiinl.

ideam liabeamus,

& quomodo

,o

e^eparticipemus'',fatis explicui,YOcando illam

& dicendo nihil


non effe fummum ens,

negativam,

hoc aliud

nos

c^

iignificare

qum

nobis deelTe quamplu-

rima. Sed tu nodos ubique in fcirpo quseris.


Et cm ais me videre aligna Dei opra non

omnino

i5

abfoluta% plane affingis id quod nullibi fcripfi nec cenfui,

quaedam fpedarentur, non prout


mundo rationem partis, fed ut totum quid,

fed tantm,

habent in

fi

tune videri poffe imperfecla.


Qiiaecunque deinde afters pro cauf

finali"^,

ad

effi-

cientem funt referenda; ita exufu partium in plantis,


in animalibus &c., etfectorem Deum mirari, & ex infpedione operum cognofcere ac glorificare opificem,
14 Aprs quris, non la ligne [i"
perfecla,

b.

Page 307,
Page 3o8,

c.

Ibid.,

a.

et 2" dit.).

mme remarque.

d. Ibid.,

1.
1.

1.

8-1

1.

3.

19.

25.

1.

Voir aussi

t.

III, p.

407,

1.

i3.

19

Aprs im-

20

QUINT.E ReSPONSIONES.

437-438.

)']
'^

non autem quo fine qnidque fecerit divinare.Ac quamvis in Ethicis, iibi faepe conjeduris uti licet,
aliquando lit pium confiderare quem finem con|jicere
par

efi:,

Deum

poffimus
5

in

fihi

531

regendo univerfo propofuiire,

omnia firmiflimis rationibus niti


debent, eft ineptum. Nec fingi potefi: aliquos Dei fines,
magis qiim alios, in propatulo elle; omnes enim
certe in Phyficis, ubi

eodem
debes neminem

in imperfcrutabili ejus fapientite abyffb funt

modo
10

Nec etiam

reconditi.

fngere

mortalium caufas alias poffe intelligere nulla enim


non eft cognitu mult facilior qum Dei finis''; l^ eas
ipfas quas in exemplum difficultatis proponis, non
;

nemo

exiftimat fe novifle.

Denique, quia hc tam ingnue interrogas, quaspui5

tcm mentem

quo infuja
oculis,

&

mcam habituram

fuiffe

Dei

&

fui ideas, fi, ex

corpus, manjiffct hue ufque in co claujis

ej in

ingnue

&

(modo ipfam

in

abfque ullo aliorum fenfuum ufu

candide refpondeo

me non

dubitare

^\

cogitando non impeditam a corpore, ut neque etiam


20

adjutam, fupponamus), quin eafdem, quas nunc habet,


Dei

&

fui

ideas fuilTet habitura,

nifi

tantm qud
Senfus enim

multo puriores & clariores habuiflet.


ipfam in multis impediunt, ac in nullis ad

perci-

illas
|

piendias juvant;
2 5

l^

nihil obftat

quominus omnes ho-

mines eafdem fe habere que animadvertant, qum


quia in rerum corporearum imaginibus percipiendis

nimium occupantur.
9 recondit (/"

dit.).

2' dit.).
a.

Voir

b.

Ci-avant, p. ?[o,

t.

III, p. 408,
1.

1.

i3.

21-28.

i3

Aprs

novillc,

non

la ligne

(/'''

et

532

OEuvRES DE Descartes.

^7^
2.

439-440.

Hc^ ubique maie alTumis pro pofitiv imper-

fedionc, qudd Jimus erroribus obnoxii\

cm tamen

fit

tantm (prcefertim refpedu Dei) majoris perfedionis


in creaturis negatio. Nec rede quadrat comparatio
civium Reipublicse cum partibus univerfi civium enim
malitia, cm refertur ad Rempublicam, eft aliquid
pofitivum; non autem qud homo fit errori obnoxius,
five qud non habeat omnes perfediones, cm refertur ad bonum univerfi. Sed melius inftitui potefl comparatio inter eum qui vellet totum humanum corpus
:

10

oculis tegi, ut elegantior appareret, quia nulla ejus

pars oculo pulchrior videtur,


creaturas in

perfedas,

mundo

& eum

errori obnoxias,

qui putat nuUas

hoc

eft

non plane

elle debuiffe.

Planeque falfum

eft

quod fupponis, Deum

nos dejli-

nare opcribus pravis, nobifque tribuerc imperfcliones

&

533

talia.

Ut etiam plane falfum

eft,

i5

^\

Deum ad illa pauca,

qu

dijudicari ab hojiime

voliiit,

imparem,

incertamque facultatetii judicatricem ei


j.

implicitaiii,

t-ibui'lfe'^.

Vis ut hc paucis dicam ad quid Je voluntas

poj/it

20

quod intelledum effugiafK Nempe ad id


omne in quo contingit nos errare. Ita cm judicas

extendere,

mentem effe tenue quoddam corpus,


dem potes, ipfam elfe mentem, hoc

eft,

tantem, itemque tenue corpus

efte

rem extenfam

unam autem & eandem

quce cogitet

eft'e

rem

\^ Apres debuiffe, non la ligne (7" et 2'


a.

b.
c.

d.

Page
Page
Page
Page

29, etp. 3ii,l. 11, etc.

3io,

I.

3i2,

1.

11.

314,

1.

3i5,

1.

i5.

1-12.

intelligere qui-

dit.).

rem

&

cogi;

quae

25

C'UINT^ ReSPONSIONES.

440-441-

non intelligis, fed tantummodo


vis credere, quia jam ante credidifti, nec libenter de
fententi decedis. Ita cm pomum, quod forte venenatum efl, judicas tibi in alimentum convenire, intelligis qiiidem ejus odorem, colorem, & talia grata
eile, non autem ideo ipfum pomum tibi effe utile in
alimentum fed quia ita vis, ita judicas. Atque fie
fateor quidem nihil nos velle de quo non aliquid aliquo modo intelligamus fed nego nos seque intelligre ac velle polTumus enim de edem re velle permulta, & perpauca tantm cognofcere. Cm autem
prave judicamus, non ideo prave volumus, fed forte
pravum quid nec quidquam prave intelligimus, fed
tantm dicimur prave intelligere, quando judicamus
lit

)"']

extenfa, profecto

'o

i5

nos aliquid ampius intelligere

qum

rvera intelli-

gamus.
QucC poftea de indifferenti voluntatis negas% etfi
per fe manifefta Tint, nolo tamen coram te probanda
fufcipere. Talia enim funt ut ipfa quilibet apud fe
20

debeat experiri, potius

qum

tuque, caro, ad ea quse


ris

attendere.

certe

me

&

non

vide-

non lubet ego


gaudebo, cm & illam apud me

fis

libertate

intra fe agit,

igitur libra,

fi

tantm negationibus, impugnetur. Majoremque forte apud alios


mereborfidem, quia id aflirmo quod expertus fum, &
quilibet apud fe poterit experiri, qum tu, quee idem
negas ob id tantm, quod forte non experta fis.

experiar,
25

Ne

mens

rationibus perfuaderi;

a te null

ratione, fed nudis

i5-i6 Apres intelligamus,7/o


fis,

a.

la !iffne{i" et 2' dit.).

28/lji;rt's

mme remarque.
Page 3i6,
uvres.

1.

II.

5.

48

524

OEuvRES DE Descartes.

jyQ

QjLianquam etiam evinci

ipfum
535

poffit

ex tuis verbis, te id

expertam. Negando enim

elle

ne crremus, quia

non

vis

44>-442-

?os

cavere pojfe

voluntatem in|quicqiiam

ferri

ad quod non determinetur ab intelledu. fimul concedis cavere nos poffe ne

omnino
fe

nequit abfque

fieri

ipfam

fine

in error-e
ill

perfeveremus'^

quod

voluntatis libertate,

unam aut
quam negabas. Nam,

determinatione intelleds in

alteram parteni movendi

fi

femel intelleds determinavit voluntatem ad falfum


aliquod judicium proferendum, qucero a

mm

ipfa incipit cavere ne in errore

quonam ad
ad aliquid

id

determinatur

ferri,

cm

pri-

perfeveret,

Si a fe ipf.

&

de quo folo controverfia

ficut prius ferebatur in falfum

eft.

fed tan-

quod

ligo
536

ita

Ego enim, qui per falfum

qum

i5

ipfi

jam cafu contingit ut


feratur in verum, quia intellectus ei verum proponit^.
Sed prseterea vellem fcire quam naturam falfi concipias, & quo pado putes illud effe polTe objecT:um| inab intelleclu proponebatur,

tellecls.

lo

ergo poteft

ver ab intelleclu, ergo ipfa non cavet

tummodo,

ad quod ab intellectu non impellitur,

quod tamen negabas,


Si

te

veri privationem, plane

20

nihil aliud intel-

repugnare mihi

perfuadeo, ut intelleds falfum fub ratione veri ap-

prhendt; quod tamen

elTet neceile,

fi

determinaret

unquam voluntatem ad falfum ampledendum.


4. Quantum ad frudum harum Meditationum
fatis prsemonui, in, praefatiuncul quam te legiiTe exi'",

flimo,

non magnum illum futurum pro

b.

Page Sij, p. 19-20.


Voir t. III, p. 408, 1.

c.

Ci-avant, p. 317,

a.

1.

22.

24.

iis qui, ratio-

25

QuiNTiE Responsiones.

442-443.

vicarum fcricm

niiin

comprchendere non curan-

infingulas tantm carum partes difputare Judebunt^

tes,

Et

& nexum

quantum ad Methodum qu poflimus ea dignofcere,

quse rvera clare percipiuntur, ab


5

}79

tantm putantur,

cipi

accurate traditam

iis

quse clare per-

credam ipfam a me fatis


ut jam didum eft, nequa-

etfi

effe'^',

quam tamen confido illos, qui de praejudiciis exuendis


tam parum laborant, ut querantur qud non fimpliciter ac paucis verbis"^ de ipfis fim loqiiutus, eam facile
'J

percepturos.

elle

Il

IN

De

iis

qii

537

QUINTAM MeDITATIONEM
objea Jiint.

I.
>5

Qiiia hic, relatis pauculis meis verbis, addis

habere de quce/Iione propojt

ea tantiim

nere te non

fatis

'\

me

cogor mo-

ad cohserentiam eortim qu^

fcripfi

Talem enim illam puto, ut ad cujufque rei


probationem confrant omnia quse ipfam prsecedunt,
& maxima pars eorum quae fequuntur adeo ut bon
fde non poflis referre quantum de aliqu qu^sftione
habeam, nifi etiam totum id, quod de reliquis fcripfi,
attendiffe.

20

recenfeas.

ipfis, omis [i" dit.).


quintam] fexlam, faute non

g de
12

corrige {i"

dit.).

a.

Page

9,

b.

Voir

t.

c.

Page 257, 1. 26-27.


Page 3 19, 1.7.

d.

1.

22 [Aprs

28, etc.

III, p.

402,

I.

4.

recenfeas, non la ligne [i" et


2' dit.).

OEuvREs DE Descartes.

}8o

Qiiod ver ais


viulahile

&

tibi

durum

termini prter

vider{,jlatuere aliquid im-

Deum

de re exiftente quftio

tur,

fi

quid

ita

443-444-

merito

'%

vel

effet,

lie

videre-

tantm,

fi

immiitabile flatiierem, ut ejus immutabilitas

Deo non penderet. Sed, quemadmodum PotEe fingunt a love quidem fata fuiffe condita, fed pollqiim
a

condita fuere, ipfum

fe iis

fervandis obftrinxiffe

ego non puto effentias rerum, mathematicafque


538

ita

illas

veritates qii de ipfis cognofci poffunt, effe indepen|

dentes a Deo*": fed puto nihilominus, quia Deus


voluit, quia
a;ternas.

lie

difpofuit, ipfas effe

Qtiod feu durum, feu molle

mihi qud

lie

immutabiles

lo

&

effe velis, fufficit

verum.

lit

Otiae deinde contra Dialeflicorum univerfalia ha-

me non

bes,

tangunt, utpote qui ipfa, non ut

intelligam. Sed

quantum ad

effentias quae

dirtinde cognofcuntur, qualis

illi,

clare

i5

&

ea trianguli alte-

eft

riufve cujufvis ligur Geometricae. facile

cogam

te

ut fatearis illarum ideas, qu?e in nobis funt, a fin-

gularibus non effe defumptas


dicis,

quia

fcilicet

cum

hc

enim

illas lallas

20

prceconcept tua de natur

rerum opinione non conveniunt.


Et paulo poil ais ohjeclum

pur

Mathefeos, ut piin-

lum, lineain, fiiperficieni, confiant laque ex


bllla,

pofe"

unde fequitur nullum triangulum, nihilque

omnino ex

iis

quse ad iplius

aliarumve figurarum

22 Apres conveniunt, non la ligne {i"


a.

b.
c.

Indivlj-

habentla, '^xljlere relpfi non

Indivlfibiliterque fe
;

iis

Page Sig, 1. 9-11.


Voir t. III, p. 406, 1. i5.
Voir Object. la 6' Mdit.,

p. 329,

1.

dit.

2-5.

seulement).

Quinte Responsiones.

444-445.

Geometricarum

quam
ullis

effentias pertinere intelliguntur,

ac proinde iftas effentias

extitilTe,

non

effe

unab
|

539

rbus exillentibus defumptas. At, inquis, funt

falfce.
5

^8i

Opinione tua

quia naturam

fcilicet,

rerum

non fint ipfi conformes.


Sed, nifi omnem Geometriam faffam quoque effe contendas, negare non potes quin de ipfis multae veritalem

effe fupponis, ut eae

qu, cm Ccsdem femper lint,


merito dicuntur immutabiles & aeternae. Qud autem forte non fint conformes ei rerum naturam quam
tates demonftrentur,

10

tu fupponis, ut nec etiam

illi

Epicurus ex atomis effinxerunt,

quam Democritus &


eft

tantm

&

minatio extrinfeca quae nihil mutt;

haud dubie funt conformes


i5

quae a vero
fubftantise

Deo condita

efl.

veree

Non qud

longitudinem habentes

latitudinem fine profunditate


metricce

illi

non confiderantur ut

ipfis

deno-

nihilominus

rerum naturae
fint in

mundo

fine latitudine, aut

fed quia fgurae

Geo-

fubftantise, fed ut ter-

mini fub quibus fubftantia continetur.


20

Intrim autem non concedo ideas ifiarum figxirarum


nobis iinquam per fenfus fuijfe illapfas'', ut vulgo omnes

enim haud dubie dari poffint in


mundo, quales a Geometris confiderantur, nego tamen ullas dari circa nos, nifi forte tam minutas, ut
nullo modo fenfus noftros attingant. Nam componuntur ut plurimum ex lineis redis
at nequidem
unquam ulla pars lineae, quse rvera reda effet, fenfus
fibi

25

Iperfuadent.

Etfi

nollros movit, quippe


g Aprs aetern,
{1" dit. seulement).
a.

Page 322,

1.

2-6.

la

cm

ligne

19 Aprs

illas,

quce

maxime redre

cominctur, non la ligne {1"


2''

dit.).

20 iftorum {i"

et

dit.).

540

282

nobis

OEuvRES DE Descartes.

4a'>-4a<^-

perfpicillo

examinamus,

pulicario

fiint,

vif?e

&

undulatim iibique incurvas effe


deprehendimiis. Ac proinde% cm primm olim in
infanti figuram triangularem in chart depiclam

plane irregulares

afpeximus, non potuit

pado verus

figura

illa

nos docere quo

riangulus, ut a Geometris confideratur,

concipiendus, quia non aliter in e continebatur qum velut in rudi ligno Mercurius. Sed quia
iam ante in nobis erat idea veri trianguli ^, &. facilius
1

effet

qum magis compofita

a mente noflr.

trianguli, concipi poterat,

541

figura pidi

idcirco, vif ifl

10

figura

compofita, non illam ipfam, fed potius verum triangulum apprehendimus. Eodem plane modo quo, dum
|

refpicimus in chartam, in qu lineolae atramento ita


dud funt ut faciem hominis reprsefentent, non tam
excitatur in nobis idea ifi;arum lineolarum,

minis

quod omnino non contingeret,

humana nobis

aliunde nota

fuiffet,

qum honifi

facis

atque effemus

qum de lineolis illis cogitare,


quippe quas ipe etiam, cm aliquantulum a nobis
magis

de

affueti

i5

ill

20

remotpe funt, ab invicem diftinguere nequimus. Ita


fane triangulum Geometricum, ex eo qui in chart
pictus

agnofcere non poffemus,

eft,

nifi

aliunde

mens

nortra ejus ideam habuiffet.


2.

Hic non

video cujus generis rerum velis

non que proprietas atque


poffit, fumendo fcilicet nomen

exiflentiam, nec quare

omnipotentia
i3

Aprs apprehendimus,
t.

V,

t.

III, p. 409,

b.

Voir
Voir

c.

Pa^e 322,

a.

dici

p. i6i.

1.

12.

I.

effe

7.

la

ligne [i" dil. seuletnent).

25

Quinte Responsiones.

4+6-447-

]Qj

pro quolibet attributo,

proprietatis

five

pro omni

eo quod de re potefl prsedicari, ut hc omnino lumi


dbet. QLiim etiam exiilentia neceffaria ell rvera in

Deo proprietas
5

foli

&

competit,

Nec proinde

modo

flrildiimo

fumpta, quia

partem

in eo folo effenti

exiftentia trianguii

cum

illi

facit

exiftenti Dei

dbet conferri, quia manifefte aliam habet relatio-

nem ad

Nec magis
10

Deo qum

elTentiam in

in triangulo.

efl petitio principii

^,

quod

exijlenlia intcr

Dei pertinent, numeretur, qum


qud eequalitas trium angulorum cum duobus redis
ea,

qiuv ad eljentiam

inter trianguii proprietates recenfeatur.

Nec verum

admodum
i5

tari"^

efl:

effentiam

in triangulo, iinam ahfque

quia Deus

gulus.

25

fuum

efl

Nec tamen

eile'',

in

Deo,

quem-

ali pojje cogi-

non autem

quin exiflentia

trian-

poflibilis

flt

perfedio in ide trianguii, ut exiftentia necefl^aria

eft

inficior

enim illam prseflantiorem


qum flnt idese illarum Chimeerarum, quarum exiftentia nulla efl^'e poffe fupponitur. Nec proinde vel
minimum ull in re argumenti mei vires infregifti,
hserefque femper delufus illo fophifmate, quod ais tant
facile a me folvi potui/fe'^.
Ad ea autem quse fubjungis, jam alibi fatis refperfedio in ide Dei

20

& exijientiam

efficit

pondi. Et plane falleris,

cm

8 Aprs triangulo, non la


ligne [i" et 2'dit.].
a.

Voir

b.

c.

Page 323,
Page 324,

d.

Voir

e.

l'age 324,

t.

t.

416,

III, p.
1.

1.

12

Aprs

1.

25.

1.

14.

3i.
I.

III, p.
1.

410,

r2-i3.

ais non denwnjlrari exi-

recenfeatur,

mme remarque.

23 Aprs potuillc

{id.).

542

OEuvREs DE Descartes.

584
543

Jcntiam de Dco, ut demonjlratur

de triangulo qud

anguli fint quales duobus redis

trs

par ratio,

eft

exillentiam

nifi
fit

altra

utriufqiie

multo fimplicior

quia,

c.xplicare^, nihil ipfe explicas

te

'^

quod demonflratio probans

Caetera denique prtereo,

tm

447-44.

&

dum

&

ais

ejiis

enim

Deo

in

clarior.
?}ie

nihil

nihil probas, nifi tan-

probare nihil pofle.

Contra ea quse hc habes de Diagor, Theodoro,


Pythagor aliifque % oppono Scepticos, qui de ipfis
Geometricis demonftrationibus dubitabant & affirmo
ipfos id facluros non fuiffe, Deum, ut par efl, coNec rede probatur unam rem ali elle
gnovillent
.

10

''.

notiorem, ex eo qud pluribus vera videatur,

fed

tantm ex eo qud

eft,

cognofcunt, appareat

&

qui utramque, ut par

illis,

effe

cognitu prior, evidentior

i5

certior.

De

544

lis

qu

In 6.

Meditationem

objedafunt.

I.

De eo qubd

neges res materiales, ut funt ohjeclum

pur Mathefeos, exijlere'^ jam ante egi.


Falfum autem eft intelledionem Chiliogoni
^

confufam
21

Apres

egi, no)i la ligne

c.

Page 325,
Page 320,
Page 328,

d.

Voir

e.

Page 328,

a.

b.

t.

diftindiffim

1.

23-27.

1.

7.

1.

7, etc.

III, p. 410,
1.

25.

1.

18.

enim
{i"

&

clariffim

et 2' dit.).

efte

multa de

20

QuiNT.4-:

448-4^9-

Responsiones.

58^

eo poflunt demonftrari, quod certe non

non

fieret,

coniufe, vel, ut ais, nominc tenus" perciperetur.

nifi

Sed rvera

totum fimiil clare intelligimus, etli


non polimus' totum limul imaginari ex quo patet
vires
intelligendi & imaginandi non difterre tantm fecundm magis & minus, fed ut duos modos
illud

operandi plane diverfos. Qiiippe in intelledione mens


ie fol utitur, in imaginatione ver formam corpo'o

ream contemplatur. Ac quamvis figur Geometric


fint omnino corporeie, non tamen idcirco ideac ill?e,
per quas intelliguntur, quando fub imaginationem
non cadunt, corporeai funt putandse.
Ac denique te fol dignum ert, caro, exi ftimare
ideas Dei, Angeli,

i5

quafi corporeas,

&

mentis hunian

cjj'e

corporeas, vel

ex forma fcilicel human,

&

ex rbus

al lis tenuij[imis,jimplicijfimis, infenfibilijjimis, cujufmodi

acr therve, defumptas^\

funt

mentem

aut

2.

niti,

&

nihil

vel mentis falfo tribuit.

mentis ide fola cogitatio

quorum

25

nomen Dei

effingit, oui

in ver

rem non imaginabinifi corpoream idcam

ita fibi repniefentat,

lem conatur imaginari,


20

Deum

Quifquis enim

cum

Nam

ejus attributis,

nulla corporea funt, continetur.

Hic' manifefte oitendis

nunquamque

illa

exuere,

te praejudiciis

cm

velis

tantm

nos in

iis,

quibus falfitatem nunquam deteximus, nullam falfitatem luipicari; atque ideo, eum lurrim & prope fpeelamus & contingimus, certos nos elje quod fil quadral.v\
in

12
a.

b.

Aprs putandif,
Page 33o,
Page 332,

c.

Ibid.,

d.

Page 333,

1.

1.

14.

1.

3-8.

iiou !a li^iic (i'' cl 2' dit.).

12.

CEUVKKS.

1.

3-4.

!l.

^y

545

OEuvREs DE Descartes.

^86
Il

quadrata appareat

l^

cm

449-4^

rvera vigilamus, duhi-

lare nos non poljc vigilcrniifnc an foninic\mns'\

&

talia.

Nullam enim habes rationcm exiftimandi omnia, in


qiiibus error elle potelt, jam olim a te fiiiie animadverfa;
546

qu

0^ facile

probari polTet.

certa elle

fie

admittis.

te in iis

Cm

interdum

autem e

falli

redis, ut

faite jn dubitare non liceat quin

7'

es taies

appareant quaies

ad viam redis, hocque ipfum in fecund

apparent^\

Meditatione afferui. Sed hic de veritate rerum extra


nos pofitarum quftio erat, de qu niliil veri attiiliiti.

Non

].

tiill:i'

flravi

me

in

iis

qu

t?ediofe

fepe repe-

qu tamen demonde craffo tantni eorporc, cm tamen


etiam qum maxime fubtili; ^^ talia.

qudani non probajje,

nie

hreo

hic

10

egiffe

egi de quolibet,

Quid enim

iftiufmodi affirmationibus null ratione

i5

opponi dbet aliud qum negatio ? Sed obiter


tamen vellem fcire quo argumento probes, me potius
de cratlo corpore qum de fubtili egitle'*. Nempe quia

lulcitis

dixi

liabeo niilii conjuncluni,

& certum

ejl

me

a corpore

Qii verba non video cur non que


fubtili ac cralfo corpori conveniant, nec puto prteter
te quemquam videre.Cfeterm in 2 Meditatione fidem

meo

e[Je di/linclam.

feci^

tem,
547

mcntem

etfi nihil

quantumvis

intelligamus exillere quod