Vous êtes sur la page 1sur 737

France. [Acte royal (Recueil)]Saeculum nonum. Carolini scriptores qui in Ecclesia latina floruere. B.

Caroli Magni imperatoris Opera omnia, juxta editiones memoratissimas Baluzii,


Pertzii, Cajetani, Cennii, recensita et nunc primu.... 1851.

1/ Les contenus accessibles sur le site Gallica sont pour la plupart des reproductions numériques d'oeuvres tombées dans le domaine public provenant des collections de la
BnF.Leur réutilisation s'inscrit dans le cadre de la loi n°78-753 du 17 juillet 1978 :
*La réutilisation non commerciale de ces contenus est libre et gratuite dans le respect de la législation en vigueur et notamment du maintien de la mention de source.
*La réutilisation commerciale de ces contenus est payante et fait l'objet d'une licence. Est entendue par réutilisation commerciale la revente de contenus sous forme de produits
élaborés ou de fourniture de service.

Cliquer ici pour accéder aux tarifs et à la licence

2/ Les contenus de Gallica sont la propriété de la BnF au sens de l'article L.2112-1 du code général de la propriété des personnes publiques.

3/ Quelques contenus sont soumis à un régime de réutilisation particulier. Il s'agit :

*des reproductions de documents protégés par un droit d'auteur appartenant à un tiers. Ces documents ne peuvent être réutilisés, sauf dans le cadre de la copie privée, sans
l'autorisation préalable du titulaire des droits.
*des reproductions de documents conservés dans les bibliothèques ou autres institutions partenaires. Ceux-ci sont signalés par la mention Source gallica.BnF.fr / Bibliothèque
municipale de ... (ou autre partenaire). L'utilisateur est invité à s'informer auprès de ces bibliothèques de leurs conditions de réutilisation.

4/ Gallica constitue une base de données, dont la BnF est le producteur, protégée au sens des articles L341-1 et suivants du code de la propriété intellectuelle.

5/ Les présentes conditions d'utilisation des contenus de Gallica sont régies par la loi française. En cas de réutilisation prévue dans un autre pays, il appartient à chaque utilisateur
de vérifier la conformité de son projet avec le droit de ce pays.

6/ L'utilisateur s'engage à respecter les présentes conditions d'utilisation ainsi que la législation en vigueur, notamment en matière de propriété intellectuelle. En cas de non
respect de ces dispositions, il est notamment passible d'une amende prévue par la loi du 17 juillet 1978.

7/ Pour obtenir un document de Gallica en haute définition, contacter reutilisation@bnf.fr.


GURSUS COMPLETUS
SIVE
BIRLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA,UNIFORMI8, COMMORA, OECONOMIGA,

OIMUM SS, PATttUH, DOCTORUM SCRIPTOHUMQUE ECCLESIASTICOMM


QUl
AB ;EVQ APOSTOLICO AD INNOGENTII III TEMPORA
FLORUERUNT;
RECUSIO CHRONOLOGICA
OJINIUMQVJE EX.STITERE MONUMENTORUM CATUOLICJE TRADITIONIS,PER DUODECIMPRIORA
ECCLESIJE SJECULA,
JUXTAEDITIONCS INTERSE CUMQUE
ACCCRATISSIMAS, NONNULLIS CODICIBUSMANUSCRIPTIS
COLLATAS,
PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA;
DISSERTATIONIBUS,COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIEUS CONTINENTERILLUSTRATA
;
OMNIBUSOPERIBUS POSTAMPLISSIMAS EDITIONCS QU.E TRIBUS N OVISSIMISSXCULIS DEBENTURAIISOLUTAS
DETECTIS, AUCTA;
1MUCIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS,SINGULOS SIVETOMOS, SIVEAUCTORES ALICUJCSMOJICNTI
SUBSCQUENTIBUS, DONATA \
CAIMTULIS1NTRAIPSUM TEXTUM RITEDISPOSITIS,NECNON ET TITULISSINGULARUM PAGINARUM MARGINEMSUPCRIOREM
DISTINGUENTIBUSSUEJECTAMQUE MATERIAM SIG3IFICANTIBUS, ADORNATA;
ORERIBUS CUMDUBHS TUMAPOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE INORDINE ADTRADITIONEU
ECCLESIASTJCAMPOLLENTIBUS, AMPLIFICATA;
IU0I1USISDICIRUS GEHERALIBUSLFLCUPLETATA : ALTERO SCILICET RERUMJ QUOCONSULTO, QUIDQB!»
URUSQUISQUE PATRUM1N QUODLIBET THEMA SCRTPSERITCHOINTUITU CONSPICIATUR;ALTERO
SCIUPTUR^E SAGR^E, EX QUOLECTORI COMPERIRE SIT OBVIUMQUINAM PATRCS
ET IN QUIBUS OVERUM SUORUM XOCISSINGULOS SINGULORUM LIBRORUM
SCRIPTUR<ETEXTUS COMMCNTATI SINT.
EHITIOACCURATISSIMA, C-CTERISQUEOMNIBUS FACILEANTEPONENDA, SI PCRPENDANTUR 4 CIIARACTCRUMNITIDITAS,
CIIART^EQIALITAS, INTEGUITAS TEXTUS,PERrECTIO CORRECTIONIS , OPERUM RECUSORUM TUMVARIETAS
TUMNUMEROS, F0RMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE1NTOTOOPERIS DECURSUCONSTANTER
PRETIIEXIGUITAS,
MJIILIS, PR7ESERTIMQUEISTACOLLECTIO, UNA, METIIODICA
ETCIIRONOLOGICA,-^-^-N.
SJ2\fENTORUM rRAGMENTORBM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLICSPARSORUM, ' Wp£\
PIUMUM AUTEM 1N NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OJPERIBUS AD OMNES&TATES,
LtfCOS,LINGUAS PERTINENTIBUS , COADUNATORUM. * f~^\%Z\
rORMASQUE / tP \>P\
SERIES SEQUNDA,
m QUA PRODEUNTPATRES, DOCTORESSCRIPTORESQUE ECCLESI^ LATlNiE **
A GREGORIOMAGNOAD INNOCENTIUM III. y.
ACCURANTE J.-P. MIGNE, \
BIBE.IOTHEC2: CLERJ ONIVERSiE,
SIVE
CUHSUUMCOMPLETORUM ^SCIEHTIffiECCtKSUSTIC^ERAMOSEDITORE
|N SINGULOS

PATROLQGL5E TOMUS XCVIII.


OPERUM BEATI CAROLI MAGNI IMPERATORIS
TOMCSSECUNDUS.

VENEUNTBUO YOLUMINA16 FRANCISGAIXICJS.

PARISIIS EXCUSUS, VENIT APUD EMTOREM,


IK VIA DICTA VAWOISE, PROPE PORTAM VULGO PlZiVFEli NOMINATAM,
SEU I>ETIT-MOIVTUOl'GE.
1851
S.ECULUM NONUM.

CAROLINI SCRIPTORES

QDI

IN ECCLESIA LATINA FLORUERE.

B. CAROLI MAGNI

IMPERATORIS

OPERA OMNIA

JUXTA EDITIONES MEMORATISSIMAS BALUZII, PERTZII, CAJETANI CKNNU,


BECENSITA

ET NUNC PRIMUM IN UNUM COLLECTA.

AGCURANTE J.-P. MIGNE,


CliEKI UNIVERS/E,
BIBIiIOTHEGJE
SIVE
CCRSDDMCOMPLETORDM
IN SINGDLOSSCIENTIA3ECCLESlASTICiE
RAMOSEDITOHB.

TOMUS SECUNDUS
CONTINENS B. CAROLI MAGNI CAPITULARIA ET PRIVILEGIA.

VENEDNTDUO VOLDMINA
16 FBANCISGALLICIS.

PARISIIS EXCUSUS, VENIT APUD EDITOREM;


IN VIA DIGTA D'AMB0ISE, PROPE PORTAMVDLGO PENFER NOMINATAM,
SEU PETIT-MONTRODGE.
1851
«ELENCHUS

HUJUS
•~ ~ TOMI NONAGESIMI
<- OCTAVI r
]

BEATUS CAROLUS MAGOTJS, 1MPERATQR AUGUSTUS.


0PERUM PMNIDMPARTIS PRIM2GCONTINUATIO , SEU CoDICIS DIPLOMATICI SECTIO TEflTIA,
* —
])10NUMENTA D0MINATIONIS PONTlEICIiE,SIVE CODEXCAROLINUS.| %
Epistolffi Romanorum pontificum Gregorii III, sancti Zacharia?, Stephani II, Pauli I, pseudo-
papas Constantini et Adriani I. I 6&r
Provinciale vetus, sive Ecelesiee umversa, provmciarum notitki. | 457
' " "
Liber Censuum gcnuinus. , 4-75
I " "
Epistola? de papa Leone ad imperatorem Caroluru rnissas. 517
- 579
Privilegium Ludovici imperatoris de regalibus conQrmandis papa? Paschali.
Exeanplum privilegii Ottonis imperatoris de regalibus beato Petro concessis. . 603
Exemplum privilegii Henrici imperaloris " de regalibus beato Petro concessis. 625
Carlula comitissae Mathilde. 659
Rifdolphi I Csesaris Augusti Epistdlarum libri tres. . _ 701
0PERUM OMNIUMPARSSECUNDA.—SCRIPTA. 993
Sectio prima. — Epistolea. Ibid*
Sectio secunda. — Libri Carolini quatuor. 941
Sectio tertia. — Carmina. 1349
APPENDIXAD OPERA OMNIABEATICAROLIMAGNI.—CAROLINA,SIVEVARJ> AD CAROLI MAGKI
GESTA,CULTUM,FAMAMET LAUDES "
PERTINENTIA. 1357
Sectio pritna. — Liturgica. - Ibid.
Sectio secunda. — Historica. 1369
"
Sectio terlia. — Poetica. i 1433,
Addenda ad beatiCaroli Magni diplomata authentica quasad partes Italiaispe^tant. 1447

Ex Ijpis MIGNE,au Pclil-Mouiraug^T"


B. C&HOLI MM.QtNl

IMPERATORIS

CODICIS BIPLOMATICI

SECTIO TERTIA.

MONUMENTA DOMINATIONIS PONTIFICI^,


SIVE

CODEX CAROLINUS»

(Juxta Cenniieditionem.)

€$Ut<>to b&Urttxla.

ACREVERENDISSIMO
EMINENTISSIMO DOMINO

D. DOMINICO PASSIONEO
S. K. E. PRESBTT. CARDD.PRIORI TIT. S. LAURENTIIIN LUCINA, SEDIS APOST. BlBLIOTfiECARIO,
'
SUMMOPONTIFICIA LITTERISBREVIBUS. " ^o l„

Romanorum ponlificum litterse ao. Francorum reges Pippinum et Carolum Magnum de maximis incre-
menlis quse aposlolicse sedis dominalui per eosdem accessere, el Rudolphi regis Romanorum epislolse
de imperaloria majestate Romanique imperii prsecipuis rebus, demum aliquando prodeunl in lucem, Do-
msicc CARDINALIS EMiNENTissiME, le asserlore, te palrono. Illas quidem ab Ecelesise Annalium parente
taudiu tamque inutililer conquisitas Gretserus posl ejus mortem emisit. Quas vero emisit? nempe exscriptas
negligenter, licenter emendatas, inopporlune comptas, uno verbo alias ab autographo ATindobonensi,sive a
Codice Hlo genuino, qui ab auctore Carolo Magno nomen muluatus, Carolinus nuncupalur. Quamobrem
Lambecius easdem improbatas ac semirefeclas commisiLprelo, tametsi labori immortuus non vulgavit. Tertio
demum ex autograpbo exeeptas, numerisque ommbus absolulas, a Genliloto, qui Lambeeii curam minus
exactani deprehendit, Felicitati tuse paratas fuisse crediderim. Cum enim tibi, aliis pro sancta sede muue-
rfeus gloriose perfunoto, legatio ad Csesarem decreta fuit, postquam Gentilotus obierat supremum diem, tu,
EMINEMISSIME CARDINALIS, qui alibi viros principes litteratosque omnes prseclaris excelsi animi lui dolibus
lilri devinxeras, Yiennse gratiam Csesaris iniisti. Quare omnium ordinum auguslse illius sedis familiaritate
utens, non modo eveoius omnes Carolini Codicis discere, sed Lambecii et Gentiloti conatus solerter expeditos
cousequi, quod sane magnum ac singulare ,est, poluisti. Rudolphi vero epistolas a Seyfrido abbate
Zweylalensi colleclas, Lambecio incomperlas, ab aliis temere vocatas in dubium, tute, in monasterii
Zweylalensis Tabulario deprehensas summaque cum lide descriptas Yienna in llrbem redux tecum at-
tulisti. Utrumque autem codicem, et Carolinum juxta veram autographi Yindobonensis lectionem, et
Rudolphiuum ineditum, insigne amoris lui erga Romanam Ecclesiam monumentum, vix Romam, ad re-
rum prseclare gestarum pivemiuin, evocatus edidisses, nisi assiduis-ministerii occupationibus magnse tusc
cogiiationis vota distinere ad hunc usque diem coactus esses. Nosli enim optime, duobus hisce cardi-
nibus Ecclesise dominatus originem, incrementa, perennitatem; certamque indolem, ac flnes certos Ro-
mani imperii versari; nosli imc, veluli ad Lydium lapidem, opiniones hallucinationesque aliorum alias
admotum iri: ac demum nosti, te Romanse Ecclesise adeoque beaii Petri successorum dominalionem su-
premam Romse cselerisque in suis ditionibus, ab ipsa origine, quod Baronius non poluit, exlra omnem
aleam positurum. Ea propler me, quasi socium laboris adhibere non dedignatus, ut tale tanlumque ob-
sequium sanclse sedi una tecum prseslarem voluisti. Ego vero admirabilis luse menlis prsesidio fultus,
prseterea copia documentorum ex celeberrima tua bibliotheca munitus, magna cum alacrilate per seuten-
tiarum et rerum barbariem abdita pontificum el regum penetralia ingressus, nudam inde vcriialem elicui,
unde erudili nostrorum temporum scnptores, irioffieiosaGretseri editione freti, tam multa ex sensu suo
depromere non sunt veriti. Quanta hinc accessio, EMINENTISSIME CARDINAHS, egjvgiis luis Iaudibus fiet ?
Fallax quidem cerle non fuil prseclara illa de te opinio, cum Gallia, Belgium, Hohandia nulloduro publico
sanctae sedis munere fungentem suspexer.e; cum doclores Sorbonici virigue illuslriores e congregaiioue
gancti Mauri, ac prse aliis Mabillonius et Montefalconius, florenlem setaiem luain adinirabantur; cumque
-- "
PATROL.XCVIII. 1
-1 B. CAROLIMAGNIOPP. PARS I. SECTIOffl. 43
iidem ac prsestantes alii viri eam mcritis ornatam prseconiisposteritati mandabant. Res enim prseelare ge-
stse in variis diulurnisque muneribusp.ro sancia sede susceptis,gloriam tibi^eompararunt riullo unquani lem»
poreinter homines moriturari,!?At iiulic dieniqiic"jussiiuin lanctae sedi, atque ea quse magni priucipes beato
Pelro ejusque successoribus p"romercecleanimarum suaruni s'unYelargiti, 'singulari atque ineluciabili ratione
asseruisse, ld vero ad immortalem quoque gloriam in ccelis,quseunice appeienda est, felicemtibi adiLumpa-
teiaciet. Hanc equidem post longam annorum seneni tibf oniinor, sub cujusauspicio quidquid, pro exiguse
mesementis acie, tuis hisce monumenlis adjeci, in lucemprodit,
EMINENTJLE TDJS,
- ~ Humillim.
' ' et qbsequenliss.servus
-
""j cliensque addiclissimus
CAJETANCS CENMDS.

i
PR^EATIQ.

I. Cumceleberrimusjurisconsultus Janus Yincentius A eonfirmata dicitur a Carolo Magno; eademque decla-


Gravina Romani maj'estatemimperii usque adAugu- ratur supposititia (Golclast., ibid., pag. 226; Lunig.
siulum persecutus esset, hssc pauca adjecit in fine., ibid., p. 7, et Spjc, p. 140).
(de Rom. imp. lib. singular., eap. §0): « Be vafia- II. Iufirmis adeo fundamenlis, seu potius eorum
tione autem ipsius a Carolo Magno, el a Germanici. ru.deribus, nam prorsus excisa esse neminem latet,
regni mistura, si vita et facultas dabitur, peculiari juris publiei assertores Inhserent. Ponunt primo
tractatione disseremus. J Et vita et facultas defuisse (Slruv., Syntagm. J. P.limp. Rom. Gernu, § 3, p. i)
videntur: nihil enim ab eo scriptum reperitur de im- imperium Romanum a' Carolo Magno acquisitum,
peratoria majcstate, quse post annos 32S in Carolo. deindeab Qllone Magno.denuovindiealum, perpetuo-
Magno revixit. Quod ille non potuit, j*urisconsu!ti quejurecumregno Germanico ila conjunctum, utet
Germanici uberrime prsestiterunl: nam, Struvio et nomen suum in istud transtnlerit. Post hsecin plures
Monzaiiibano seu Puifendorfio facem prseferentibus, periodos imperium ita lexcogitatum dividunt: 1. ab
nova in dies volumina emiiiunl in lucem de jure Ottone Magiio ad Henricum IY, Germaniseregem;
publico imperii Romano-Germsmiei. Fun,damenta, quo tempore ab Ottonejet successoribus, more Caro-
quibus inhsereant, aGoldasloetLunigio suppeditan- lingiorum, summum imperium in pontifices, senatum
tur, quse cujusmodi sint, audienduni ab eorumdem R P> Q. R. el sanctse sedis patrimonium, absque Ro-
uno, PelronimirumLudewia; (Reliq.ms.Dipl.,tom.l<, manorum pontificum conlradictione, exercitum esse
jiroef., § 55 et 39) veritalis teste inlegro, hacjn re. contOTdunt. 2. Alteram periodmn ad Friderici II
Loquens isle auctor de falsis ac suspectis diplomati- oliitum an. 1250 perducunt. 3. Hinc coepisseaiunt
bus : i,Utinain, inqui^, effugerenl hanc notani volu- foiiestum Germaniseinterreginim 25 aimorum, a cu-
mina Goldasii atque Lnnjgii in tanto tamque utili di— jus iiiilio.acLAureambullamCaroli IV, per an:,os am-
plomalum ajiparatu!» Ac de utroque singillatiai i jjlius ccntum, ad 15S6 tert^am periodum ducvnt. Se-
«Id pplius agii (Lunig.) ut omnia conferciat sine dis- cundam el tcrliam periodum impcrjo infaustam de-
crimineet selecl,u. i De Goldastoauteni: « Altera pingiint: nam labefactatum aiunt imperium iliud.
fere pars commentitia et falsa . . . Merito desidei:a-_ |umipum a sancto Gregprio YR, at,nonnisi Caroli Y
lur in eo selectus^et ars secernendi vera a falsis. cctatepontiflcemagnosci ccepluniRomse,Romsmique
Hinc ex eo laudata dinjomata fidei sunf,suspeclse. » territorii dominum, contendunt: ac tempore inler-
Quamobreni Baronius, Pagius atque omnes erudjij, regni sepiemviralem,senjaj.umccepisse,unacumGer-
ne Muratorio quidem exceplo, putidissimos illos fetns maniseprincipum potestrate, et Caesaris auctoritatem
prse aliis rejiciunt, seilicet Legem regiam seu eon- tam m ssecularibus quam ecclesiasticismagis magis-
sQtutionemAdfiani, qua Carolo Magno concedujatur <1 que labefactalam esse ajutumanl. Insequenlibus pe-
anno 7-74tam multa ab omni flde abhorrenlia (Gol- riodis agunt de imp- Gefmanici majestate tum Aurea
dast, Const. imp., tom. I, pag. 16; Luuig., Cod. II. bulla, tum scriplis aliis legibusfirmata, quas minjuie
DipL, tom. I, pag. 1) ; Leonis 'VIII, pseudo-ponljflcis • ad rem nostram facientes volens ac lubens prditer-
decrelum, quo ipse una,cum scuatu P. Q. R. incre- mittani. Secus esl de iprioribus u-ibus-jquse. q;jia
dibiha concedunt Ottoni I anno 963 (Lunig. ibid., p. suppositionibus tum relatis, tmn aliis piuKibusjniHQ-
3, et Spic. eccl. cont. i{, pag. 66); Senatusconsulta ris notse nitenles, imperii'Occidenlalis redi;>i-.ifai-
duo, per qu3sab iisdem per.mittu.ntur Otloni electio sam indolem oblrudunt, Romanorum ponlifjcum, re-
Romani pontificis,invesliturse episcoporum, et omnia gumque, alque iniperatorum lestimoniis repugnanti-
lemporalia sanclse sedi donata a regifius et Imperato- bus, sequa trutina pensandsemihi erunt aiversus lla-
ribus resti.tuuntiir," lrislpria omni reclamante (Gol- lum scrlpt.oremmagninpminis, qui tanlo cumItalicss
dasl., Const.imp., lom. I,, pag. 221 seq.; Lunig., juyentu.tisincommodosiipppsitionum,quas latetur et
Cod. li. Dipl., p. 6, SjAc.eccl., p. i, p. 139); et Ot- rejicit, sententiam fere omnem amplectilur:, pi;se-
tonis III constitutionem qua patnmonium Ecclesise terea una cum jurjsconsliltis Germanicis monumenta
coustituitur cerlis ex civitatibus; donaiio Constanlmi certa, queis imjierji vera^indples et (tomiiujum.sanctse,
i3 COD.«i)IPLOM.— MONUSL,ETC, SEU CQDEX CAROLINUS. — CENNIl PRJSFATIO. U
sedis exlra omnem aleam ponuntur, in dubium vocat. A imperii, s_edregaorum Caroli imperatoris meminisse
a-utfalsi arguil. cpmperies. Quin etiam ipse Carolus tum in divisiono
III. Pergralum id lllis accidisse fldem faciunt im- regnorum inter fllios , tuin in testamento, anno 811,
mensa hujusmodi librorum et tractatuum copia, qua de suis regnis decernit, nullatenus de*imperio. Et
fere; obnjimur, post edila Italicarum Antiquitatum cum Aquisgrani convocatis regnl proceribus, tam ec-
sex magna volumina, et minora duodecim Annalium clesiasticis quam laicis, Ludovicuiri Aquitanise regem
Iialise, guaesuum etiam in idioma transtulerunt, ut sibi successorem elegit (Theg., c. 6) conceplis ^er-
Ialiqs paterent alcpieinlellectu facilipra cuique essent bis eosinterrogavit: «S,ieis jriacuissetulnomen suijm,
in iis contenta»;necnon aliquis ejusmodi conatus Italo idesl imperiuni fllio supLudewicp tradidisset.»Idem
eidem auclori dicatns adversus aposlolicaa sedis do- sic imper. desigriatus in Aquilaniam i;ediit, «et Do-
minium, ex edilis iis voluminibus expressus. Tan- minus imperator tenuit regnum et nomen suupj ho-
tam ego licentiam si vellem compeseere, aqua*mlun- norifice, sicut dignum erat. i Post Cafoli riiortem
.derem. Id tantummodo nilendum mihi esse video, ut Ludovicus (Idem, c. 8) «venit Aquisgram paiatium,
opinionem omnino falsam de sanctse sedis dominio, et suscepit omnia regna quse Deiis LradidiLpatri suo
ob male perceplam indolem imperii, sive, ut melius .sine ulla conlradiclione.» Exils omnibus legatrones
dieam, imperalprisedigniiatis in Occidente instilutae, B accepit, Bene^enlanorum quoque (Ibid., cap. 11 seq.)
seu instauratse a sanctp ppntifice Leone IU, lot scri- et ex regno Italiaeipsum regem Bernardun), quem
plpruin csetera eruditor.um atque acris ingenii lucu- post prsestitum fidelitatis juramenlum" in ItaTianire-
brationibusposthabitis, patefaciam. Ila siquidemlla- misit. Duobus primis fegni aririis regem et princl-
licsesallem juvenluti consnllum erit, ne alienum se- pem appellalum invenies; at anno 816 Slephanus IY,
cjnalur erTorem, aut per devia incedens ad rectum Leonis successor, in Fxanciam se coriferens (lbid.,
tramitem reducatur. Id vero per me fiet monuinenta c. 18J, « coramcleroetorimipopuloconsecraviteum,
mirinie dubia proferendo, ex quibus liqueat sanctum et unxit ad imperatorem, et eoronam auream niirae
pontiflcem non transtulisse nec innpvasse imperium, pulchriludims et preliosissimis gemmis ofnatam,
quod scilicet in Oriente perseveravil, nec pontificii quam secum appoftaverat, posuit super caput ejus.
j*uriserat aut voluntatis illud exstiuguere; ulLeonis Et Irmirigardam reginam -appellavit Atigustam. i
suecessores comprobant, qui Orientale imperium Ifinc Ludo3'icus". regis nomine obsoleto, imperator
minime detrectaverunt: sed instituisse, vel insiau- dici coepit.
rasse imperatoriam dignitatem, ut sibi suisque suc- Y. Quse cum vera sint, at sunt cerfe verissima,
cessoribus ac ditionihus sanetse sedis prospiceret, nequicquam annalista Italus (an. 806) unam"e suis
contra subditorum audaciam. Quis enim credat per- '-' falsis opinioniBus projicii, seque ipse' teste probare
dere eum ^oluisse summam Romariorum pontificum, nititur Carolum nil de ufbe et ejus ducatu agefe in
qui eum prsecesseranl ac secuturi eranl, potestatem? ea dhisione, qula illi resef\abatur, qrii designatus
Quis putet tanluni faeinuS aponliflce sanctitatis gloria postea esset Romanorum lmperator' Et anno 813,
celebraxissimoperpetralum esse, ul principi aposto- cum nomen impefatoris ffibuiumfuilLuaovico pro-
loTum aulewei quod rex Pjppinus senlel oblalumre- cerum Francorum cOnsensu, jure conjici posse' ait
ligioni duxit imperatori OTienlis concedere, et tam minimeidprsestitisseCarolum iriconsuljoLeone pon-
ipse quam filius Carolus divo' Petro adversus Lango- liflce. Conlinuo aulem subdit: «"CerteisFrancisnon
bardos invasores validissimis exercitibus vindica- referebat acceplam dominationem Urbis, nec maje-
runt ? statem tituli, et gradus imperatoris,» ut sonat ver-
IY. Iiaque non imperium, sed imperatorem in Oc- nacula ejus senlenlia Latine reddita. Tam alle sede-
cidenle sanctus Leo 111inslauravit. Cujus rei lestis bat illius animo falsa hsec opinio de dominatione Dr-
inlegerrimus est Ludovieus II, in epistola celebri ad bis! Falsum utrumque: nam Carolus"in divisiojie
Bas liumimp. Orientis(Baron.,87l", n. 51; Duchesne, regnorum, ubi qua^cunqriPerant juris sui inler filios
Script. Franc, tomffl, p. S55), qui simu.lveram in- U distribuil, Romam ej*usqueducatuiii, quse pontiflcisc
dolem instauratse dignitalis declarat: i Carelus, in- - dominalionis erant, non ausus est illoTum cuiquam
quit, Magnus, abavus noster, unclionehujusmodi per tribuere, sed cunctis ex sequo defendenda, quod erat
summum ponlificem delihulus, primus ex gente et patriciatus, ,et postmodo imperatorise majestalis mu-
gene:logia ilostra pietale hi eo abundanle et impe- nus, mjunxit: t Super omnia auteiri, iliquit, jnbgmus
rator dictus est, et Christus Domini factus est. t Re- ut ipsi tres fratres curam el defensionem Ecciesise
nuensque Grsecomorem gerere, qui Francorum im- •sancti Petri simul suscipiant, sicut.-qtlondamab avo
peratoremappellari eum volebat, finemrenovatseejus- nostro Carolo, et beatse -memorisegenitore Pippino
dem dignitatis patefacil: «AHomanis enim lioc no- rege, el a nobis postea suscepta esl, ut-eam cum Dei
men et dignitatem assumpsimus, apud quos nimirum adjutorio ab hostibus defendere taitantur; ef justitiam
primo tanlse culmen sublimitatis et appellalionis ef- suam, quantum ad ipsos pertinet, et ratio postula-
fulsit, quorumque genlem et urbem divinilus guber- verit, habere faciant.» Qusetotidem iere verbis Lu-
uandam, et matrem omnium Ecciesiarum Dei defen- dovicus Pius suis et ipse flliis prsecepit. Ex primo
dendamatquesublimandam suscepimus.» Eapropter aulem hoc capite aliud pendetqubd annalislacoftn
Theganum-aliosque Carolinse sciaiis scrip'orcs non jectando extundit. Qusedmula riianibug ipsi/ tene-"
" " "' "
iS B. CAROLIMAGNIOPP. PARS I. SECTIO UlL 16
bimus auctoritale monumentorum, quse proferam., A adjecto in flne principum imperii electorum diplo-
Interim Ludovicumn Basilio significare audimus, se mate, quo Rudolphinumprsedictumconfirmatur, non-
non dominari, sed gubernare, et defendere Urbem. nihil ab editis discrepanle. Cumque ex monuuiento
Quseduo tam nccessaria erant ad imperatoris titulum isto quantivis pretii 1 prsecipua capita bullseAuresenon
assequendum, ut Carolinis ipsis relictis, si ofiicio •de- modicum lucis accipianl, per tres illas periodos'a
erant, aliicollatam eam dignitatem compertum sit at- Struvio excogitatas ab anno primo Ottonis Magni
que exploratum. 962, seu per annos 594, usque ad 1556, Germanicum
YI. Et vero in serie Augustoruni inter Carolum imperium cilra omnem suppositionem suis cerlis iini-
Crassum et Arnulphum Carolingiorum ultimum, et bus circumscriptum tenebimus, veramque ejus in-
Guidonem Spoletanum ducem a Stephano Y inaugu- dolem prsecedenlibus monumenlis perceptam magis
ralum, et Lambertum illius filium a Formoso (an. ac magis confirmatanr inlelligemus. Ditionem vero
891 seq.) sex circiter annis imperatoria majestate apostolicsesedis post tpl tamque diuturnas Rudolphi
fulsisse eruditi norunt. Perinde est de Ludovico III prsedecessorum invasiones in slatum prislinum resti-
Burgundiserege etBerengarioduceForojuliensi, aBe- lutam ex Rudolphino codice deprehendemus. <*umque
'nedicto IVet JoanneX coronatis. Sed quod maxime ejus origo et incrementa omnia, prseter donationem
nolari oportet, cum Berengario decedenle imperatoria B Malhildicam, pateant ex Codice Carolino, qui impe-
majeslas annis siluit duodequadraginta, Romsetyrau- ratoriam dignitatem anrio800 inslilutam prsecessit:
nidem occupantibus comilibus Tusculanis, Agape- hinc est quod utriusque codicfs auctoritate, et regum
tus II Ottonem Germanise regem aecersil adversus Francorum tempore, el sub Auguslis tam Carolingi-
Berengarium alterum, cujus praepotentiaEcclesiseres cis quam Germanis eamdem dilionem eademquejura
etpersonse admodum vexabantur; at de Ecclesia sasiclsesedis fuisse comnertum eril. Prseterea iidem
oplime meritum diademate imperiali redimire per codices faciunt fldemminime dubiam tribus diploma-
eosdem lyrannos ei nonJicuil. Forte post annos cir- tibus, quse nullo jurevocantur in dubium, quia neque
citer decem Oetavianus comes Tusculanus ad Ponti- indoles imperatorise majestalis a Leone III institutse
ficale fastigium ascendit. Tuncvero Ottonem iterum velinstauratse percipitur; nec varii ditionis tiluli seu
accersilum, pactisque non paucis nec modicis rebus capitasecernuntur; nec denique disciplina ordinatio-
opportunius explanandis, Joannes XII (ita enim vo- nis pontiflcisealio temporealia exploratur. Nuncde
cari voluit Octavianus) solemni rilu in basilica Yali- skigulis monumentis dicendum ahquid.
cana hunc primum ex Germaniseregibus imperalo-
§ I. De L
CodiceCarolino.
rem coronavit. Postea vero Germanise ipsi, quod
C !
de Francise regnis non evenerat, imperii nomen est Yffl. CodexCarolin^iS merito aciem ducit: ab eo
factum. Romano-Germanicum jurisconsulti appel- siquidem csetera omnia pendent. De prima illius edi-
lant, quse res ad noslrum inslitutum, ut aiebam, non ti®ne accurate Lambecius, ubi verba facit (Comm.
spectal. Istud enim accidit post Auream bullam, quse de Bibl. Cces. Vindobllib. i, p. 62) de Tengnagelio
tertiam ex supra memoratis penodis claudit; nec aif.gustse illius bibliothecseprsefecto : « Ej'usdem, in-
cilra easdem venire, quatenus patietur liistoria, cer- srait, bonitati debel posterilas volumen epistolarum,
lum mihi est ac deliberatum. Ilaque aut imperium quas Roniani pontifices Gregorius III, Stephanus III
memoretur apud anliquos scriplores, quod raro fa- (il), Zacharias I, Paulus I, Stephanus IV (ffl), Adria-
ctum invenietur a Francis, aut imperaloris nomen nus I, et aniipapa Conslantinus, miserunt ad princi-
insigne, semper imperatoria majeslas a Leone III pes et reges Francorum Carolum Marlellum, Pip-
instituta vel instaurata accipiatur necesse est. Fun- pinum, et Carolum Magnum, olim quidem sludio
damento autem Struvii et aliorum de imperio a el cura ipsius Caroli Magni collecium; anno au-
Carolo Magnoacquisito, et ab Ottone I ilerum vin- tem 1615 a R. P. Jacobo Gretsero Ingolstadii in-4°
dicato nihil' inlirmius , nihil a veritale omni magis editum. Codex ms. membranaceus antiquissimus, et
abhorrens, qnod monumenlis planissimum faclum iri D hactenus in orbe terrarum unicus ex quo epistolse
confldo. illsedesumplse sunt, asservatur etiam nunc in biblio-
Y'U. Ea vero sunt omninoseptcm, jam ssepiustypis theca Csesarea inter jcodices historicos latinos nu-
vulgata. 1. Codex Carolinus, seu epislolse99 aCarolo mero centesimus nonagesimus oclavus, et, ut ex
Magnocollectse, quasRomani pontifices quinquaginta scriptura et aliis circumstanliis evidentissime appa-
annorum spatio a 759 ad 791 in Franciam miserunt. rel, sine controversia jipso imperatoris Caroli Maani
2. Leonis III epistolse decem ad Carolum imperato- scvo scriptus est. Quod autem ex hoc bibliolhecse
rem conscnpise, quseHermanno Conringioreferuntur Csesaresecodice editio R. P. Gretseri prodierit, te-
acceplse. 3. Diploma Ludovici Pii. 4 et 5. Diplomata stalur ipse in fine Prsefationis ad lectorem his ver-
Ottonum primi et secundi, ac sancti Henrici. 6. Do- bis:« Unum addo, etc.1vIdem alibi (Ibid., lib. i, p. 522)
natio seu charlula comitissseMalhildis. 7. Et Ru- de eodem Codice: « Cselerum per quam varias re-
dolphi magni progenitoris Auguslissimaedomus Au- rum vicissitudines, et quo tempore ac riiodo idem
slriacse diploma. 8. Hisceautem jam edilis singulare ille prsestantissimus codex tandem pervenerit in au-
unuin accedit ineditum, codex videlicet Rudolphinus, gustissimam bibliothecamCsesareamYindobonensem,
quof26 epistolse continentur fere omnes Rudolphi, jd mihi prorsus est incognitum. Primus aulem jam
1? COD. DfPLOM. - MONUM.,JITC, 'SED CODEX 6AR0LINUS. v- CENNII PR^EFATIO. 1&
memoralus summorum ponliflcum epistolas ex eo A necessaria est editio puri puti codicis Yindobonensis.
deseribi curavit vir cl. Sebastianus Tengnageliusi At prosequamur Codicis editiones alias : de ooslra
augustissimse bihliothecse Csesarese terlius ante me! enim opportunius dicendum erit.
prsefectus, easque publicandas misit ad R. P. Jaco- X. Annis duodetriginta post primam hanc editic-
hnm Gretserum Soc. Jesu celeberrimum theolojum L nem, Codex iterum vidit lucem Lutetise Parisiorum
cujus cura postmodum Ingolsiadii typis Andrese An-- per Sebastianum Cramoisy an. 1641, curante Fran-
gelmarii anno 1615 in-4° editse sunt. Quo nomine, cisco Duchesne Andrese filio (Scr. Franc, tom III,
licet utrique suam deberi laudem haud abnuam, ne-• pag. 700), qua editione usus est Labbeus in Colle-
cessario tamen monendum est, operse pretium fore, ctione conciliorum, aliique. Cum vero haec nihil novi
si prima illa editio de integro accurate conferatur habeat, sed Gretserianam omnino referat, pro una
cum ipso supra memorato codice authentico. Quod1 eademque haberi debet. Perinde est de nupsrrima
enim is qui eum descripsit nimiam in nonnullis locis; typis Parisiensibus nitidissimis curata a PP. Bene-
corrigendis et mutandis sibi arrogaverit licentiam,, jliclinis in nova editione operum Duchesnii anno 1744,
apparet vel ex ipsa prima pagina: quippe ubi noni tamelsi wdo epistolarum novus excogilatus fuerit:
modo voeabulum memorialis prava emendationei namque j'uxta Cointii et Pagii chronologiam sunt
transformatum est in memorabilis, verum eliam in--BI dispositse. Quamobrem Gregorii III epistolse duse,
"
scriptioprimseepistolse pro Iubitumutata etmutilata ordine temporum exigente, sunt seorsim vulgatse
est. In ipso namque codice authenlico ea sehabethoc i (tom. IV, pag. 92 seq.) pari modo sancti Zacharise
modo : « Epistola Gregorii papse ad Carolum majo- unica (Ibid., pag. 96) eademque mutila, nam responsa
rem domus missa pro defensione sanctse Dei Eccle- septem et viginti, lolidem qusestfonibus Francorum,
sise. J In editione autem impressa sic legitur: « Epi- tanquam abs re, omittuntur. Reliquae omnes (prae-
stola Gregorii III poniif. ad Carolum Martellum. » ler 96 et 97 eadem ex causa prsetermissas) sequenti
IX. Rectum hujusmodi judicium doctissimi viri volumine sunt editse (tom. Y, pag. 485 seqq.). Quid
de Gretseriana editione ansam dedit Chorographoi x vero? Laudati auctores non omnium epistolarum
Italise medii sevi (Scr. Ital. tom. X, p. 57), ut minusi chronologiam, veram falsamve, sunt assecuti. Pro-
sequam de eadem sententiam proferret : « Monef plerea novissima in hac editione, quse chronologia
quidem, ait, ex Lambecio Pagius anno 767, n. 2, carent, cseterispostponuntur. Sic Pauh duse (Cod. 45,
amanuensem Gretseri nonnulla immulasse, dum ex 16) in calcem rejeclse, incerto anno dafse dicuntur;
bibliolhecseGsesarese exemplari authentico transcri- et Adriani multo plures tripertito divisse in incerto
psit codicem. Nomina propria regionum et urbium: omnes relinquuntur. Quandoquidem tres consti-
non immutasse speramus. Cceterum et nos plura tuendseUicuntur inter annos 774 el 781 [Cod. 57, 61,
observamus (prsesertim in epistolis Adriani) histo- 62), aliseundecim (Cod. 67, 79, 72, 74, 71. 82, 83,
riese et genealogicse veritati omnino adversantia, 84, 87, 89, 93) in quibus Carolus compater nomina-
'
quse sane uon ab imperito icmanuensi immutari po- tur, post annum 781 scriptse feruntur; ac demum
tuere; sed sane fuerunt ab eodem Gretsero.adjecla, duse (Cod. 70, 81) anno 782 dubitanler ascribuntur.
ut Ludovicianum aliaque suspecta documenta ful- Prseter hujusmodi inversionem, quse improbanda non
ciret. iiEt paulo infra : « Testatur enim Pagius an. esset, si accuratior, quid a €retseriana hsec nova
755, n. 6, quod quid donalio Pippihiana contineret,.,. editio discrepet, non video. Quidquod in nuperrima
et quas civitates complecteretur, inter scriptores nons Gretseri Operum editione, sus deque habita Lambecii
convenit; hoc est nondum salis constat, an regionesi admonitione, neque attenta injuria, qua Gretserus
et urbes promissse, fuerint cunctse actu traditse, et si afficitur a Chorographo Italioe, juxta editionem pri-
traditse, quo jure, an plenissimo sine dependentia, stinam Codex Carolinus iterum est prelo man-
ul dicitur, stantibus clausulis in uonalionibus apposi- datus?
tis adhuc'in exemplaribus Baronianis: « Salva super XI. Unus Lambecius, qui novseeditionis necessita-
eosdem ducalus noslra (regali scilicet, sive imperiali)i . lem sensil, optimo publico provinciam
yj suscepit re-
in omnibus dominatione, et illorum ad nostram par- censionis Codicis Yindobonensis, deditque in lucem
lem subjectione, J aliisque restrictionibus, ut inL pontificias epistolas in eo contentas
longe alias ab
exemplari Sigoniano. Fiduciam hominis! Tengna- hucusque editis. At quia hunc Codicem primum ex
gelium augustsebibliotheeseprsefeclum, Grelseri ama- opusculis esse voluit concepti magni operis, cui
uuensem vocat, eumque imperitum; Gretsero ipsii Syntagma Germaniearum rerum faciebat nomen,
per summam injuriam falsarii nolam inurit; clausu- illiusque editione vixdum absoluta, quscsunl morta-
lam appositam ducalibus Thuscise et Spoleti, quae> lium vices, e vivis abiit; imperfecti operis id nobile
luculenter probat provincias et "civitales reliquas; principium non prodiit in vulgus Qusenam alia
summo jure concessas esse sanctae sedi, donationi in- opuscula Codicem Carolinum sequi debuissent, ia-
tegrse aseribit. Inofliciosum istud falsumque scribendii certum. Cur auleni tanti operis partem tam modicaiu
genus qiiis ferat? Attamen Muratorius hujusmodii publicse lucis fieri non sil permissum, facili negotio
scripiorem summo loco habens opiniones istas om- assequimur, si Codicis impressi principium et finem
nino falsas obviis ulnis amplectitur, suisque in An- spectemus. Auctor siquidem principio exponit
quse-
nalibus ssepe obtrudit. Hinc lector judicet, quajn1 cunque contineniur iu Codice isto
epistolari, ut eu«»"-
19 B. -CAROLtMAGNit}PP. PARS L SECTIO In. 20
ajjpellat' isjusdemque vices-enarrans : « Yolunien,-./ A niunt arite tioniim saiculum, ut prse aliis agnovit
.inquit, «iembfanacemn,<iuQ'dolimprlmo quidemad iGodefridus abhas ordinis Benedictinorum {Ckron.
ipsiusCaroli MagniMbliolhecaincubicularem, deinde 'Gotw.tom. I) nuiltisqiie allalis exemplis comproba-
-autem ad WiiiibefXumarchiepiseopnm Rothomagen- vit. Prseterea quidquid Tengnagelius correxit, rasit
sem •pertlnuit; minc vero aulhenlicum 'asservaiur refecitque, GentilotuSiadCodicis lectionem reduxit,
inaugusldssinia Mriiotlieca CsesareaYifadobonerisi.» rei seinper lectorem aamonens; quidquid autem ille
JEt continuo subdii : « Petrus Lambecius Hambur- induxil, rejecit. Lambecius e conlrario ssepe adhibet
gensls lotum hoc opus sutfima flde et diligentia r'e- Tengnagelii correcliones, quas condemnarat, ut vi-
coguovit, ac conlulil, et chronologia accurata, atque dimus. Utcunque autein sit de hac Lambecii incon-
necessariis adnotationibus in iine adjunelis illuslra- Btaniia, trium horum augustsebibliothec3eprsefecto-
vit. J Pagina autem exlrema, quse numeratur 208, rum laboribus prolatis, Codex ipse Carolinus Vindo-
-ubi visitur : Codicis 'epistotans Carolini fuiis : indi- honenSis sine ulla dubilatione expriniettir.
xatur in ealce folii seqiieniis inilium PE- Pelri vi- Xin. Talem vero tantumque ad novam Codicis
delicet Lambecii chrbnologia et anliolationes, quas editionem apparatum,i qui nonnisi auguslse biblio-
principio promisit': tametsi nUsquam inventas esse " thecae praefectis prsestp esse poterat, vir doctrina
iConjiciturescsilentio Danielis Nesselii, qui Lambecio • apud omnes Europse litteratos celebratissimus, au-
successil, coeptiquemagni operis conlinuandi studio cloritate apud yiros principes gravissima, et, quod
illectus riullamex illirisschediSinobservalainTeliquit. majus, gratia Csesarislutens plurimum, uno verbo
Pari modo Joannes Benediclus Gentilotus Nesselii DpminicusPassioneus, jtuncapocrisiarius seu nunlius
successor in augusta Mbliotheca nec «hronologise ajioslolicus Yiennse Ajistrise, nunc eminentissimus
nec annotationum inentionem facit. Qui defectus, ni sanctse Romanse Ecclesisecardinalis sua in selectis-
fallor, pfsecipua fuit causa «ur Godex epistolaiis siina et immensalibrorum supellectile ulendum pos-
• sidet. Quemadmodum tot laudibus cumulatissime
Supprimeretur a Nesselio.
XH»At fienliloto causa alia potior adfuit, ne Lam- omatus vir, totaque Europa, ac prsecipue in Urbe
Tjecianameditionem prodire in iucem sineret: quan- celeberrimus ob fes pfseclare gestas domi forisque
doquidem, collata eadem cum Codice, deeSse vidit pro aposldlica sede, tantos thesauros sit adepius,
in edito barbariem defectusqUeomnes, quibus niliil non erit ingralum litierarise reipublicse paucis per-
aptius ad fidem Codici cmiciiiandam. Quod venera- cipere. Is Gronovii, Montefalconii, Mabillonii,Fon-
bilis Baronius admonebat (1019, num. 5) edens do- lanini, ac prsecipuorum ejus seviIiiteralorum testi-
cumentum cum suis omnibus nsevis : « Obsitum, ,T ( moniis a suajuventulecpmmendatissimuscelebriores'
inquit, soloscismis et bafbarismis, et superinductis Europse academias privatus invisit; nullaque adhuc
et veluslate mendis depraValum, qualecunque sit, publici ministerii dignitate fulgens, Hagse Comitum v
accipe: nam Sciendictiriositas quseqUeaspera con- dnno 1708 et tribus sequentibus Clementis XI jussu
diens suavia reddit. J Prselerea nimiain Tengnagelii substitit sanctse sedi opitulaturus, dum de pace inter
licentiam, cum eum descripsil Gretsero transmit- Europse principes agebatur. Deinde cum anno 1712
tendum, deprehendit. Cujus rei sic leclorem admo- paxpuhlica saucita fuit Trajecti ad Rhenum, et 1714
net in PrsefatiorieSuserecensioiiis ms. de qua mox : apud Helveiios, ubi priblici habehantur tractatus,
« Librarii menda, quorum incredibilis esl in eo nu- semper et ubique mterfuit, apostolici ministerii fun-
merus, conlixit pleraque omnia Tengnagelius sua gens munere. Iisdem in puhlicis convenlibus; tum
manu, sed nijnia liceniia, non modo ad marginem comilate ingenila, tum mira ad res gerendas dexte-
veram lectionem aseribens, sed passim radens, iii- rilate, et sanclse sedis jura acerrime vindicayit, et
ducens, refiqenS, el ineulcans, id quodprobare non magnam sibi apud vlros principes sestimationem
possum : tamelsi ea mente id fecerit ut Jacobum collegit. Eadem longe aucta, cum postmodum ad eo-
Gretserum, cui volumen istud edendum postea dedit, rumdemHelvetiorum rempublicamapoerisiarius mis-
tsorrigehdi lahore levaret. » Huc accedit Grelseri D sus ablnnocenlioXIU calholicam fidemet ecclesiasti-.
^jusdem sineera confessio in sua Prsefafione: «Illud cam immunitatem diu ac strenue tutatus fuit (AddH.
ie nosse velim, mi leclor, me veteris orlhographise ad Diacon. tom. n, p. 727 seqq.), summam illi au-
npn admpdum superstiliosam rationcm habuisse; ctoritalem apud omnes ordines comparavit. Adeoque
qina frapt.u§non illabetur orbis, siVelegas ininslris, an. 1750, Yiennam profectum apocrisiarii pariter,
etc.j sive, u,t nunc fert consuetudo : UlusUis, etc. J seu nuniii apostolici dignitate conspicuum, tanlino-
Quod.quautmn importet detrimentum antiquis codi-- minis virum certatim demereri omnes, prsecipuelit-
cibus, rei diplomalicseperiti j'udicabunt. QuamobremL terarum cultores, nilebautur: quippe quem nonmodo
GentilptuSjLambecianaeditione posthabita, CodicemL ex quibusdam ingenii felibus evuigatis, sed ex prse-
aecurgtis.sime contulil cum Gretserianaj omnesquei cipuorumEuropselitteratorum encomiissummo loco
vel minimas variantes lectiones indica-ut. Notasi habendum intelligebant. ICunt vero apud Csesarem
ipsas, seu eompendiosas scripluras, exempli gratia,, gratia et auctoritate pluwmum valere illum sense-
DI*DO,non, DM,a Tengnagelio redditas, Domini,, ruril, nil deinceps, quod aut optaret, aut pete-
Domino, Dominum, et a Lambecio Dei, Deo, Deufn,, rel, non Uibenti, ac volente animo sunl in.per-
splerter reslituit,. quippe quse codicis selalem deli-- lili. |
'
21 COD. DIPLOM. — MONUM."ETC, SEU CGDEX.wAOLiNlJS. — CENNII PILEFATIO. "22
XIY. Sjjectalissimp autem riunlio apostolico id Ain gymnasio Mrilineiisia nie rioh semel larfdato; Ipii,
unum "cijrseera't, ui Lahibeclaiiam edilionem utcun- collata editione Lambeclaria:cririi prseceilefitibus, va-
que imperfectarii, et "ribvissimamiCodicis Carolihi rlaiifes omrieslectiorfes collegit, alqiie ad me Wriia-^
reeehsidneih a Geritiloto cohieetam asseqiieretur. nisslme detulit. Hic efgo nabefeft lectot "Greiseifa-
^Equus siqul4e'ni ejus\Codicis sesiimatof, eo confir- fium Codicis Carblini texttm, si&iiique slipp^bsil^s
mari norat jura onmla sahctse "sedis, ac praeeipue ririieridaliones a Lariibeclb 'congesla^: fjua fatione
fulcisl 'diplbmata Ludovici Pii, Qttorium, jit Heri- 'utfamqiie quodariimodo eclitionem a me 'exHiDCri
rici I, quod el Chofographus Italise inedii sevi cogno- "iinusquisqufeiritelligei. $ Quse an iiiutilse mimisqiit!
vil. ut vidimiis; aeproinde ardua quseque Suliiisset', exactae editioni, cujiisniddi test llufatofiana ,'sT*a,
ut validissimurii id pfsesidium sanctae sedi coropara- 'convehlant, ex paucis "cjuDekibjiciairi, 'cdlli^fie
ret. Genlilotus jampfidem obiefat diem Stium, eiqde eMt,
in auguslsebibliothecseprsefe"ctura successerat Joanries XYI. A'cprinib notari velim, ambecium (Comm.
Ra*p5isiaGarelliiis afchiateret consiliarius csesafeus, "BibLCais. lib. ii, pag. 522) anlequam desua,ecfi-
qui 'Gentilotiariiicisslmus fuerat; suosque praedeees- tione cogitaret, monuisse, vocabulum memorialis,
sores facile aritecelluit favbre, el auxiliis in alioruni , in memorabilis transforniatum esse a Tensnaaelio;
J - > , °i °J "
sludiis pfomovendis. Opporluniofem Passiorieiisdb- to , i.
"cjuani sane admonitionem Ducangius ipse (Glos. J.
casionem nancisci nonpotefat, ritLambecianani edi- Memoriales Membranm)mseriierat -Glpssafio mediae
tlonem, 'et mariuscfiptani Gerililolirecensionerit siim- el infimse Latinitatis his verbis; « ln inscr. Cod.
riia cum fide descnpiim assequerelur. 'Quahti esederii Car. ms. ap. Lambec. lib. n"Comiri. de bibl. Csesar.
essent etiairi Yiehriae, qiia in augusta sede pluris ha- cap. 5, quae conservant memoriam, el ab «blivione
lebatur vetiistisSima setas codicis, qiiam fes iri eb vindicant. j Quin eliam memoijale absrilutum in eam-
conteritse, argumeriio illud est, quod uni liuic suriino dem sententiam aclhibelur a Paulb I (Cod. Car. ep.
viro cum obsequio semper, et venefatidhe ab ohYoi7 41, al. 1*6), qui Pippihum laudibus proseciitufus,
bus, sed a me pfsecipue fiominarido, prelidsissiml incipit: « Dum divinas Scriplurafum histbrias in
loco miiriefis surit cbncessae. Ac "deLarhbeciana qui- libstfo liiemofiali fevoiviirius. i Iteiri (C'6'd.fc«i'. ep.
-. ' ' ,» '-.' * ~-i-
dem editione, ciim "Gretsefiariajaihpfidem vulgaia 98, al. ... •-
82) Gentilotus legit in ms. Yindob. Rec/alem
uiique circumferretur, eademque estel magrii operis memorialem. In editione auterii Codicis patens est
modica pars, mimis esl quod mireniur : at Geritiloti litieris majusculis MEMORIALIBUS MCMBRANIS. At Mu-
recensionem iheditam, bpus tariti leropofis, iaiilique ratorius Tengnagelii correclionem memorabilibus se-
laboris, unum Passioneum adeptuin esse, id iefo sin- ^, quitur cum Gretsero. Prseterea Gretserus (typoilietsc
gulare est, riiaximeque adiniranduin. Qubd pfofecto culpa, ni fallor, clecepti iteratis particulis el jpm)
nonnisi aoctfiriae celebrilati, riiaxims? apucl biiiiies prsetermisit in epist. 4 verba hsec magni momenii,
ahcloriiaii, et "siihimsegfatise Csesaris referri deJiet unde liquet, Francorum iegiim dbnationes non insti-
acceptiini. luissje, sed amplificasse apostoliciie sedis diiioneih :
XY. At ehiirivefo qiiahivls pisediclse eclitidhispaii- « etjarh quia nrillum augmehtum nobis factum cst J :
cissima exeiripla exstent, Gehliloto eodem te£le(P7'fe- ,quseih Laniheciana editiorie haiid desiderantuf. At-
fat.), uniihi tanien ad inanus pfervehilapostoii Zeni, tamfen Muratorius Grelserum imilatur. Nee data
quem Cl. liriim gratia et ahiicitia apiid llttefatbs opera factum putes; namque eadem occiiffuiit epist.
omnes valuisse dufii viveret, omnes -riofiiht. Ex ijuo 6; at neque a Gretsero, neque a Miiiaioiio bmiltun-
varlantes leciiones ciirsim, et niirius exafetdexcefptae tur. Mitlo alias Gretsen omissiones (Cod. Car. epist.
alieria iriahu, a Muiatorib ealtse surit iri liOvdGretse- 51,"42, 50, 77) quse apud Mufatofium^iluoque
ihye-
fiaria editiorle (Scr. Ilal. tbm. III, part. ii, pig. 75 niuntur; jilerasque eniiri hec, Lambecius
viditv Do-
seqq.). Qna super re aiictor iste auijibridus; nam^, minus prb Domnus a Lambecib sipe reititutus juxia
simul fafitatem Lairibecianse testatur, el aB se iriex- fideni Codicis, nbii nolatur ih pfimis septeih episto-
plorata tanquarii exaclissima eriritti iaietiir: « Labb- j) iis. Minbfa passim bhvia usque ail iinein rioh excijpio,
rcm, inquit, Lambecii honainis iilique diiigeritissiirii he lectori fastidiiiin ingeiaih : iii lameri afflrihafe
avide exspectabat litterafia respublica ; veriiiri, qiise hoh dubito, qudcl falsb pollicetur Miifatofius se
causa intercessefit, rie ih publicuni dieiri pfodiefit Laihbecianam e'ditipriemvulgafe. Qiiid gubcl pliifes
hsec ipsa illius editib, ineoriiperturii fatebr iiiihi. epistolas, pfseseftiih sextam, et ridnagesihiam septi-
Fortasse mors iUirisconsiUiimirirpbftune intercipiens mam, qua similes aliaruih surit. proferl mutilas va-
littefafiirii amatofes spe cohcepia fraiidavit. Ceftior riantibus lectionibus siis cleque habitis? Suas quoquV
quoqiie factus sTiiri,exeiiiplafia riulla dinii&a fuisse animadversiones yafiahtibiis ihseriiit, de qiiiBiis bp-
inlucem, si paiiciila exciplas feiiciter e cdrcSfefela- portuhius dicam in rioiis. Uhaih hic hohprsetefeam,
psa, ei ririnc thesaufi loco a possessbfibiis flabiia. Et qha solcecum epist. 59, 'corfigens : « hisi velis, ih-
5\ his qiiiaeih urium iandeiri ih iriahiis fenit clafls-
quit, liunG solcfecisnium tribuefe pontificio aina-
simi apostoli Zeni solerlissimi antiquitaliim et libro- nhensi. J Quod
quidem dignuhi admiralibhe est:
tum "quoquerariorum venatoris; Ipse vero pro suo riam alibi Ital. tbm. IY disseft. 45) Adriani
(Anl.
studio erga iillgfSrum" augmentum illud contulit Do-
epistola uiituf ad ignoralidneih illids Sevi comprb-
minico YandelMo,nune publico malheseos professdri handam,in
ipsa urbe. Atque hase satis siht ad cleihbn-
23 B. CAROLI MAGNIOPP. PARS I. SECTIO III. 24
strandum, rem esse adhuc integram de Carolino A silium, cum ars diplomatica nondum in deliciis erat.
Codiee, cujus nulla editio sincera est. Meam hanc deliberationem jprobavit eminentissimus
XYH. Equidem diligentiam Lambecii dum impro- Passioneus, qui multis abhinc annis edilionem istam
bari video a Genfilolo, non possum, quin ejusdem meditatus, atmultis etivariis ministerii sui oecupa-
Lambecii hallucinationem patefaciam de Carolino tionibus impeditus, tancfemoptimo publico jnihi pro-
ipso Codice : inde enim quisque colliget, cujusmodi curandam demandavit. Tanlis ego victus imperiis,
chronologiam et annotationes additurus erat suae et copia librorum adjutus ab eodem eminenlissimo
editioni, si superstes fuisset. In supra laudato Com- cardinali ex selectissima et immensa ejus bibliotheca
mentario bibl. Caesareae(lib. n, pag. 221) ad verba (in qua litteratis omnibus Eurpjisehuc venientibus id
tituli: seu etiam de Imperio, apposuerat hanc notam : mirum accidil, nihil deejsse,mbil superlluere), necnon
i nempe Orientali, sive Cpolitano. Sed quod dolen- necessariis notitiis ab eo munilus, ac veluti manu-
dum est, epistolse illse impp. Cpolitanorum, quarum ductus per inaccessa provinciae hujus loca, perfeci
hic fit imenlio, non exstant in hoc codice. Yidetur opus, cui, qualecunque sit, ingenii mei vires fuissent
ergo totum illud corpus epistolarum fuisse divisum omnino impares. Quseres praesertim evenit in duobus
in duo yolumina, quorum jirimum, quod etiam nunc ex momimentis a me prpferendis, videlicet in Codice
exstat in augustissima bibliotheca Csesarea, et illud B isto Carolino, qui acien ducit, ct in Codice Rudol-
ipsum est, de quo in prsesens agitur, continuit epi- phino, de cjuo agam suo loco.
stolas summorum pontificum, alterum autem, quod XIX. Quanlse utilitatis futura sit edilio ista novis-
longinquilate temporis periisse existimo, comprehen- sima prsedictum in modum procurata, illi judica-
dit epistolas impp. Cpolitanorum. t Mihi vero, quod hunt, qui non legendo tantum, sed scribendo navant
tanti viri cum pace dixerim, nonnisi pontificias litte- operam, ut sui animi fetus posteritati commendent.
ras in titulo indicari persuasum est; quijipe qrise et Prsecipuevero elingues ii reddentur, qui adriscrentes
de apostolica sede el de imperio tractant, ut oppor- Chorographo Italise medii aavi Grelserum adjecisse
tune animadverlam in nolis. Quamvis enim non- pulant, quse diplomalibus Ludovici -Pii, aliisque as-
nullse epistolse scrlptse sint ad Carolum Cpoli; tot serendis opporluna sunt visa. Cumque ex Codice isto
numero esedem non sunt, quse seorsim referri de- Carolino constet, quse erat ditio sanctse sedis ante
buerinl in alium codicem. Prseterea de paucis illis Francorum regum donationes, quseve incremenla
luculenter constat. Quamobrem verba illa tiluli spe- habuerit ex regum eorumdem largitionibus : idcirco,
ctant ad pohtifices, qui de summa sede apostolica Patrum Maurinorum exemplo, qui chronologice di-
beati Petri apostolorum principis, seu etiam de im- gesserunt epistolas, quamvis non probem id eos fe-
perio seripsere ad priocipes et reges Francorum, ut' cisse aliena cura; vires nervosque omnes industrise
fert tilulus. Non enim facile invenientur exempla mese intendi, ut sinplarum sin minus setatem cer-
prsepositionis -de pro ab usurpatse, quamvis et ih tam, certum saltem ordinem assequerer, atque ap-
Italia, etinFrancia, multa adhuc barbaries obtineret. posila sua unicuique synopsi, quoad fieri potuit, ex-
Ad Lambecii Vi?rodiligentiam improbatam quod at- acta, eas ita instructas magno usui futuras, leetorl
tinet, ex Genliloti recensione palam erit, quam mul- exhiberem. Muratorius,1quse ejus diligentia erat in
tas correciiones Tengnagelii adoptaverit, et quam alienis edendis partubus, conatus sme duhio esset
frequenter suas adjecerit. illas digerere alium in modum, quam quem prorsus
XVIII. Ex hucusque allatis est evidens novam iuutilem servant in codice. Enimvero epistolam
hanc editionem codicis necessariam omnino esse; sancti Zacharise, et duas pseudopapae Constantini
'
turii ut Tengnagelii licentia lenealuf; tum ut Lam- loco movit, suoque ordine collocavit; necnon earum
becii labor inte|;erinspiciatur; tum denique ut Gen- seriem dislurbavit, inserendo inter cujusque ponti-
tiloti studium ?ere improbum, quo Yindobonensis flcis litteras singulorum vitam ex Fr. Amalrieo Au-
Codex qualis erst, qualisque est factus a Tengnagelio gerio, et ex Frodoardo. Sed opiniones falsse, quas
deprehenditur, jlitlerarise reipublicse commendelur. n litteris commendarat (Seript. Italic. tom. III, pars
Eam ob rem Gielserianam et ipse editionem adhi- ii, ubi exstat Codex Carolinus data opera dilata est
bere constitui pro textu, trium Csesaresebibliothecse ad magnse collectionis editionem fere absolutam) illi
illas nullo or-
prsefectorum vaiiantes lectiones subjiciendo a. Quan- persuaserunt, e re sua esse epistolas
doquidempuras putas epistolas edens, rit exstant in dine, nulloque chronolbgise prsesidio, prout relatse
codice, quod Gentiloli ope possem facere, laboris eranl in codicem, evulgare. Ita scilicet vafrum Adria-
nimium lectori exhiberem, ut cujusvis Cx tribus cla- num pontiflcem, falsum promissorem Carolum, san-
rissimis viris ojieram nosceret, meritisque laudibus ctamque sedem illusam, anteponendo, ad arbitrium
Lambecium, et ijentilolum fraudarem, quod minime epistolas, quod vehementer adeo contendit, male ani-
sequum est. Prseterea quidquid libertatis sibi arroga- matis in apostolicam sedem, et rerum Ecelesise rudi-
vit Gretserus in prthographia, Tengnagelioverteretur bus insinuare, ac probabili ratione ostendere potuis-
vitio, siniodo viitium appellari potest Grelseri con- set, ut fecit.
a Nos prsecipuas lantum lectiones variantes textui adjeetionem, vel detraetionem, vel lmmutalionem,
inter uncos inscrimus vel in notis exhibemus; reli- tantum speclant, ut prorsus.superfluas consulto oiuil-
quas vero, quaei d litteraeunius in vocibus quibusdam tiuius. EDIT.
25 COD. DIPLOM. — MONUM., ETC. SEU CODEX CAROLINUS. — CENNIl PR^EFATIO. 26
XX. Quod si alicui arrideret Yindobonensem ip- A ab iis tam multis, quse in Codice Carolino exstant;
sum Codicemnon modo singulis in epistolis omnino imo tanta eas inter convenientia est, ut dempta litu-
expressum, sed disturbatum, uti est in augusta bi- lationis conclusionisquenecessaria differentia, utrobi-
Moiheca, inspicere : quse res cui hono per me que eamdem pontificum potestatem spiritualem ac
fieret non video : nil facilius, quam confusi illius or- temporalem; utrobique patrocinium, et defensionem
dinis instauratio. Tabulam quippe expansam om- Caroli comperias. Eam scilicet naturam, seu indo^
nium oculis subjicio continuo post prsefalionem, quse lem, ut demonstralum est, Leo HI indidit institutse
priscum novumque ordinem epistolarum exhibet. huic dignitati; eamque unam agnoveranl Romani,
Cseterum in epistolari isto codice tria potissimum tesle Libro pontificali (sect. 576) cum Carolum.co-
spectanda mihi sunt visa : unum adversus Collectio- rona imperiali redimitumlaudibus seu acclamationi-
nis Canonum sanctse sedis patronos ante octavi sae- bus prosecuti sunt: « Tunc universi fideles Romani
culi dimidium, Sirmondi invento eam parum feliciter videntes tantam defensionemet dileclionem, quam
tuenles; alterum contra eos, qui libertatem summam erga sanctam Romanam Ecclesiam, et ejus vicarium
consecrationis pontificum Romanorum a Gregorio hahuit, unanimiter altisona voce, Dei nutu, atque
JH per totum oclavum sseculum testatam non sen- beali Petri clavigeri regni ccelorumrexclamaverunt:
tientes in Codice Carolino, eamdemque perseverasse **Carolo jiiissimo Augusto a Deo coronato, Magno,
posl augusteam dignitatem instilutam ab apostolica Pacifico imperatori, vila et victoria. i
sede non intelligentes, conjectando et ratiocinando XXII. Exiisdem epistolis donatio Corsicse, quse
disciplinampervertunt, et Pii Ludovici diploma com- minus perspicua est in Codice Carolino, tam lucu-
mentitium pronuntiant; tertium denique adversus lenter vindicatur Carolo, ut ipse Conringius, cui
eosdem , qui temporalia lantum cogitantes, non acceptas «as referimus, locuples hoc lestimoriium
ariimadvertunt prsecipuam causam creandi primum prsebeat {ep.,4, al> 6), licet sanclse sedi infensissi-
patricios, deinde imperatores, ut fidem catholicam, mus : « Hanc insulam a Carolo donatam esse papis
et sanclam sedem ab impietale Grsecorum, aliove etiam Anaslasius refert in Yita Adriani. Leo Oslien-
quovisperversorum molimiue tuerenlur, qusein epi- sis recenset illam inter munera Pippini. Cum tamen
stolis Codicis valde perspicua est; nee de Romanis Anastasius In Yita Stephani dona Pippini nomina-
poutificibus sanelitate conspicuis, nec de plissimis tim recensens, Corsicsenon meminerit; hic quoque
Franeorum regibus, et imperatoribus pro dignitate, Leo papa aduniusCaroli donum provocet: verisimile
verba faciunt. De singulis opportunius agam in mo- est, Leonem illum Ostiensem et falli, et alios fallere.
nitis, quse cujusqueponlificis epistolis praemiltentur, Fuit autem Corsica hae setate perpetuis dejiraedatio-
et in dissertationibusmonumenta caeteraprseeuntibus, nibus Sarracenorum exposita, imo in illorum pote-
quo lectorem remitto. Hactenus de Codice Carolino, state : eoquenonmirum«st, hanc Leonis petitionem
qui exhibetur primo hinus 'operis volumine. Yenio effectu caruisse. Hodie tamen papali benignilale
nunc ad monumenta cseleraalterius voluminis. eam possidere Genuensescreduntur. J Errat autem
§ II. SanctiLeonisIII epistolsedecem, Conringius, ubi Leonis petitionem effectu caruisse
putat. Nam Sergii II tempore,- qui ad Petri sedem
XXI. Carolini Codicisnovem et nonaginta episto- ascendit anno 844, sexto et trigesimojiost Leoninse
las a Romanis pontificibusfere omnes conscriptas ad lmjus epistolaesetalem Adelbertus marchio illam in-
principes et reges Francorum, alise decem conse- sulam pro sancta sede administrabat. Rem docemur
quuntur, quas summus pontifex Leo III dedit ad Ca- ex fragmento vitse ejusdem pontificis hodie typis
rolum Magnumquem ipse imperatorem creaverat. mandato in editione Anastasii per Joannem Yigno-
De imperaloria eadem dignitate, tum quandiu apud lium variis ex codicibus compacta (tom. UJ, num.
Carolingios stetit, tum de eadem ad Germanos au-j 40 seqq.), quale Holstenius descripserat repertum in
clorilate apostolica translala, dequenonmodicointer membranis Farnesianis, dum bibliotheca celebris
utrosque discrimine, consulenda est dissertatio, quse jv Famesiana in urbe crat. Cum vero apud me exslel
Leoninas hasce epistolas prseibit. Yidere ibidem deseriptio alia longe accuratior facta in civitate Par-
erit-imperatoriam majestalem regia longe majorem, mensi, quobibliotheca eadem,translata erat, a dili-
in ipsa urbe jus exercentem, dummodoRomani pon- gentissimo prsesule Francisco Bianchinio, lectori
tifieis rogatus aut consilium accederent. Nihilo ta- gratum fore confidohistorise partem huc spectanlem
men secius novam hanc majeslatem a summo pon- e schedis Rlanchinianis audire. Illa igitur sic se ha-
tiflce excogitatam esse ad orthodoxse fldei, sanctse bet:
sedis et Romani pontificis defensionem, ut patricia- XXJJI. f Huj'us prsefati pontificis tempore cum
tum Slephanus II excogitaverat, ex paucis lris epi- isla se ita agerentur, AdeLvertus comes vir slre-
stolis palam fiel. Non enim aliter Carolus Augustus nuus, hic cum esset marcensis et tutor Corsicane
a Leone appellatur, atque rex Carolus ab Adriano insule, cognita necessitate reipublice, misit epistolani
vocatus fueral, adeo ut majeslalis tantum discrhnen Rome continentem, quod multitudo gentis Sarrace-
in uno eodemque patrono, ac defensore catholicse norum ad ximillia properantes venirent cum navibus
rehgionis, et sanclse sedis perspicuum sit: quando- LXXIII,ubi inessentequi D; et quod se dieerenl, Rome
quideni senlentia epistolarum nullatenus discrepat properare, et adcertarent liberare beati Petri apo-
27 B. CAftOLI MA&Mt)PP. PARS I. SECTIO m. 28
filolihtPatfliHiesaurbs ecclesiaruiri, "et,'sifieri potuis- AVluhi de niajoris mbnieriti rfclius piemus 'et ojiportu-
set, ipsofum apbstolorurii cbrpora ihtfo iriferrent niusih disseriatibhe \.
Rbma, he de tafila 'saltite libsira gehs riefahdissima § III. De diplofnaleLudoviciPii.
pagahbfiirii exsnlfafe potmsset, que iiiissa est x die XXY. Terlio loco sequitur epistolaris historise
mensis Augiisli. Quod levilef, e't quairiparviptenden- praedictseanacephaleosis, diploma videlicet Ludovici
les suscfcpefuhi, pfopter 'mutabileiriet ihefficaceni Pii el octogesimo anno post apostolr
datumseplimo
predicibfuiri '(Sefgii II el Beriedicli ifatrisstii) pote- cse dominationis initia. In eo scilicet tituli omucs
staterii, quahquarii el aputl hmries iam inopinata fes ejusdem dominalionisj et omnia jura sanctse sedi;
incfedibile fieri pbsse arbitfabatrir, iamen priiden- adeo Iuculenter ul valde mirandum sit,
designantur,
tiores Romanorum consilio inito iniserunt niissos et viros eruditos minime assecufos essc.
et eorum ingeniufn ejus
cpislolas ad subjectas civilates adj'acenliis Quid, quod Baluzio, Mabillonio, Leblanco interpola-
simul cum 'episVblam, quam AiMvertus miseral, ut
tum est yisum? Nonne et commenlitium seque ac
omnes hosliiiter festinarites veriireril ad niaritima donationem Constantini et Muralorius cum
no- Pagius
littoralia custbciiefida, cujus jussa conlelririentes Goldasto et Molinseolaudacter pronuntiant? Hofuni
Iuerunt veriiffenisi pefpauci ex aliqliibus civitaliblis, Q vero tam prseceps, tamque audax senteniia In causa
qrii sub riiofe iritefrbgandi venerunt. frahsatetis vefo l est, cur diploma toties evulgatum per me iierum
duodecim dierum Bpalio, 'die ihehsis Atigiisti xxhi,
ntefandissimi *3'ar- jn lucem prodeat. Neque id quiderh, ut ex vetusto
ief. n, ihu. ix, pefveherunt ipsi
litiiis Romahuin 'uxta dici- aliquocodicemajoremilli fideniconcilieiri, quodcerte
raceni ad civitateih, 'cjlie manibus enim habeo pfaestaritissimum
aric- jiossem: prae
tiir Ostla, etc. J Baronius Ahrialium Fuldensium codicem in pergamenL-cujus scriptor seipse pfodit
et
ibritate, Pagius Meteiisiulu alidriim, basllicse Prih-
in summo primse paginae: « Inciplunt gesta pauperis
cipis apbstoiofum vastatidheni enairaht ahrib 846. scholaris Albini. J Suamquoque conditionem indicat
Ciim iis annalisiis cbricihit Hermatiiius CtiiiltaCtusaa" in brevi eorumdem gestorum enarratione: « emrilus
euindem ahiiuiri; ita ul hlslbria isla cefta sit, cui si etadjutor Riccardo Urbevetano longo lempbfe posl
addarituf ex Farhesiahis hiembfanis acijiinetajifef me ejiiscopo,pauperrimo jtunc, ct uterino, eodem palre,
allata, Cbhringii ahimadversib leviS, atque erforiea germanc.» De quo apad Ugheiium \lt. Sae. lorii: I,
deprelieriuetut; riilqhe habebituf ceftius UdiuihrtliBiiS pag. 1468) monumenta coenobii Saxi vivi: « Ri-
Satifctfesfedisih 'ea irisula, riecribh Rbiriae;ct hi ejtis chardus non cbgnomento "Cajetanusebdem die
drma excilantur a Roma- patria
"ddeatii,bujus civiiales ad sancti Benedicti, quo antecessor bbierat, Jiiennio
riis pfhceribiis. u-i transacto Urbevetanse Ecclesise est adscitus anfiO
*
XXtY. ha siqriidem Leo III, in epistbla, ciijus ii- 1177.»sEtalem etiaml scripti codicis in tine enafra-
lustrandae gratia historiaih attuli Conriugib ignolam, lionis prsediclsedesignat: « Cum autem factus sum
scribebat Cafolo, se cufam orimem adhibefe una vir, meritis peccatorum vocatus sum, a"d Roriia-
cum Pippino Caroli ejusdeiri Dlio, et iiaiise fege,«ut nam ecclesiam, et ex tunc solliciths fui quahdo et
iittorar.ia hoslra, et vestfa ab ihfestafiohe pagaho- ubi potui, ih hb'c ebdefn fasciciilo anribctere quse
rum, et iriiniicoruni ribSlforuih tdta rfeddantur: -» cognoveram vel inveniebam juris esse beali Pelri
discfihiine videlicet servatd ihlef 'oraih mafitiiham per libros ahliquitalum, vel ea qiiseper me ipsum au-
Romani ducalus, qiraejuriSerai sahetsesedis, et ijfata dh i et vidi a teinpore Lricii DI, qrii riie indignum dia-
tlucatus Tuscise, quse ad Carbluih spfcfetahs,ab llalise conum otdinavit annb secundo, et saeerdolem quarlo
rege detcridenda efat: Ea sciiicet ab ufbe Populonib, anno sui pontificalus (ill84). J Cuihque kuctdr ahhis
ejusve lerrilbfio, ubl Ofa mariliriia saticlse sedis de- aliquot prsecessefit Cenciuni Cairiefafiuin, iisderiique
sinebat, concipiehda est. Quocj"alia etiam epistola exfonlibus monumenta vetera hauserit cum^umriia
(ep. 5, dl. 8) comproJiatur, ubi sefmo Et de sbla ora fide, ut maxima eorum convenientia cuni autogra-
sanclsesedisi«A quo eiiihideiilofuin (Sarracphorum) pliis atijue exemplis ih Adriani Molesefvatis osten-
adventii vestfa nos exliHftavii serehitas, semper po- p dii; hinc est, quoddiploma istuii cum duobus sequen-
. stera, el lillorafia hostra ordinata Mabuiriius,et ha- tibus in nova hac edilione antiquilalis pretium prse-
bemus custodias. J Quse hiirum in mo'duih respon- seferunt. Meumvero iconsilium alio tendit: halluci-
dent faclo procerum Romanorum Sergii II cevo. Nam nationem siqbidem aperire deliberavi tum eoruhi qui
suhj'ectas civitates convbbaruht, t ul oinhes hbstiliter falsi aut inierpolatioiiilsarguere ausi surit diplonia
festinantes vfcnireht ad inaritima littbralia custo istiid, a qrio alia pehdent; tum prsecijiueillorum qui
dienda. J Nec de antiqua solum ditione sanctsesedis, neultum vitium in Ludoviciano diploniate reperiri
citra donaiiories Francorum regum, Leoniriae epi- fatenliir; sed novum donalionis monumentum esse
stolse agunl cum Carolo iinp*efatore, Sinfculla diScfe- contbnduril. Idcirco lectionem -ejus variate nbn dubi-
paiitia cum Cbdicis'Cafolihi iipisidiisad Catoluni tunc; taiit ut vetus monumfcntuih iri suam opihionem tr.a-
regem dalis; verum etiaih de feliquis ditionibus hant, quod nefas esl, vixque ifa ed ferendum, qui
Pippini et Ca'oli largitate"pefpetub donatis aposto- artem diploriiaiicama'primo hmifaesalutaverit. Nam
lorum principi, acpro eo Rbniahis pohtificibus, Ludovicus he rilnam cjuiderii terfae dohavit sanctae
valde dilucidus serriio e*s't(ep. 5). At tuin de hac, sedi, sed illius jura omnia, et praecedentesddnationes,
29 COD. DIPLOM. — MONUM.. ETC, SEL COi)EX CAROLINIJS. — CENNlTPR/EFATrft. Sfi
Ita^efflagilantibiis duobus pontificibus Siephaiio IV, A
1 cutiiin vero silens, satis lucis affert ad dissipandas
primum, deinde sancto Pasdialil, eonfirmaut. Carolinse dpnalionis tenebras. Huc aceedit, quod
XXYL Et vero ab anno minimum 728 Romse, cum ea insula pulsis Grsecis in manus Sarracenorum
ducatuscpie ejus populi delicientes ab impiis Graecis-, pervenerit, eoque in slatu persisteret tum anno 962,
saoclamque remp. constituentes Romano Ponlifici cum Otto Maguus edidit spum diploma-, tum anno
etiani in temporalibus subessecceperani. Quamobrem 1014 cum sanctus Henricus novo diplomate eam in-
anno'817, sanctus ^Paschalis I, ut sui praeaecessores sulam sarictte sedi asseruil, uterque imperalpp, appo-
jJregorii duo, H et III, sanctus Zacharias, Stepfaa- sita eondilione Sieulum palrimonium confiritiavit:
nus II, .sanclus Paulus I, Stephanus HI, sancius i jifjrimonijihi Sicilise, si Deus illud nostris tradid.erit
Adrianus, sanctus Leolll, et ^tepfaanus IYs reipu- maiiilnis. J ItaqueautSiciliaajit.SiciJise palrimbniuni
jiticre illi prseerat, qualicunque princjpalus genere yoeetur, jtis antiquum sanctaesediseratin insula, nec
.uieretur. Idem vero Paschalis, seujiotius decessor ullum usquam monumenluni reperielur Ludoviciano
jejus Slephanusiy, inconslantiam Romanorum non huifcdijriomati aliisque posterioribus objiciendum, -ut
.semH xxmspicatus, ut validius prsepsset s, suum Caroli dojiatio vertatur in dubiuni. E contrario diplo-
principatum, quod suis prsedecessoribus in mehieiii .. mati non-parum lucis accedil ab historia. Consulatur
non venerat, imperiali aucloritate muniri desidera^ it. B* dissertatio prsemissa epistolis Leonis HI (num. 12
Quamobrem Ludovicus confirmat« domjuo Paschali seq.)
summo pontiflcl, et universalipape, el successori- § IV. De diplomateOttouisI.
btis ejus in perpetuum, sicut ajiredecessovibus Testris XXYHI. Primi ex ihiperatbribhs Germknise Otto-
usque nunc, in veslra .pofeslate, et ditione tenuislis, nis I dipioma'exhiberur quarlo loco. Sehalur ejus
etdisposuislis, eivitalemRomanam cumdueatusuo.» "autogfaphum ih labularib Molis AdrLihse ^ubi etiani
Deinrte enumerat singulas civitates ducatus citra exstat iinum ex niultis exeriiplis autheriiicis, quse
ullam ex cpn'enlis in donationibus, quas seorsim Ihnocehtius IV, ahno 1245, fieri cohfirmafique vo-
confirmat. His vero quid clarius ? E contrario quid liiil ih eoricilio Lii|dunensl p). Incle profeclse edi-
insulsius diei aut cpgitarj polerat audaci eorum tiohfefebmnes, qriafiiin bxaelissiinam vitlefe est apud
emendatione, qui legendum jubent prmdecessoribus fehlinentissihium&hlOriellu'riitiihc ejii's tabiilatiipfst!-
nostris conira fldem omnium codicum ? Certo enim Fectunl(Do.ii. della sa'n'ci'dsede, eip., pdt. vit,p. 20i).
constat; "Pippinum nonnisi Exarchatum, et Pen- lci sitigulkte iiafebl dljiibnid, tfuocliicfet a Lifaoviciano
lapolim concessisse: Garolus autem, quamvis non disltet annis 14S, est feriltiiijaluni 962, Cum jibssiiiib
constaret de singulis provinciis et eivilatibus, quas ,,, ih slatu fes Efefclesiseet Itaiise efsiht; jura iairien
1ih eo-
^1 satictse sedis parVb, afc hfecessarib'disfciimiiie
tionavil,praedecessomoster, nonpraedecessoresnostrj
nuncupatus esset. Quid? quod infra Ludovicus coni flem fconlifriianttif,ut ih Ltidovi&iatio.idcjue bst ar-
firmat « pajrimonia ad potestatem et ditionem -ye- gumeriluih evideiis, lirilMmaccession^tii essBfaciaih
sjramperliiientia, sicutest patfimonium Beneyenta- ecclesiastifcsediiibni sl sueeessbribus Cafdii MSgni,
nuni el Salernitanuni; fet patrimonium Galabrie in- at siiigulbs Ludovidi bxeniplum sbfculbscbniifniasSb
ferioris, et superioris; et patrimonium. NeapoHlaiiuhi, varibs dominationis titulos, qui iii ejtigdem Ltidovici
et ubicunque in partibus regni atque"imperij a Beo* diplohiate cbntiiienlur: Ottohis eniifi 'ciiplOihsUqiia-
'
npbis commissi|>atrimonia vestra esse noscuntur ?» iehiis adolescentis pontiiicis, et infelicissimi ejus
Af patrimonia imperalofesGrseci, patriciijaliique oh- sevi scriiiiariorurii hhperilia ferebat, ad Ecclesisedo-
tuleruntsanctsesedi.Itaque velinl nolint, Ludovicia- mihiurii qiiodattihet, Liidbviciani fere exeinplum est.
num diploma non aliudesse, quam conflrmationem Cum aiiteih ih arcliifo exstarent'dbcumenla authen-
omnium jurium -sanetaesedis, fateantur necesse est; tica doriatioririin, qusfe Lriddvici tenapbfe *idhibitsi
_ XXVII. Cna donatio Sicilise,nt nil prseterftiitlam fuerani hoh sine discretibrie et selebih, eadfeihOt-
eorum, quse objici possent; inserta donationi Caroli tbriiano (iipidmati inveniuhtuf ihserla : sihe iifla du-
Magni; pbscuri nescip quid habere videtur. In Corsica •t.
"j
Mtatiotie ui Otlbni exhiberetut 'cbrifirrifanduin di-
enim et in fmitima Jiujus insulseSardinia jus habuisse plbma uherius ad majofdhi sanctce sedis utililafem :
Carolum, et sanctaesedi utranique concessisse, fines at supeiflua horihulla, quancloque eiiain pugnantia
regnorum inter fllios constituti ab eofleih Caroloj ihveniuritur, quseniliilpminiis diplofnalis siimmain, si
perspicuemonstrant. Quod praesertjm de Corsica ex serio aniniadvertaiituf, tion vdriaht. Capitd sihgula
epistolis saneti Leonis IH eonslat liquido. At de inveriienttir discussa in disseftatibhe III.
Siciliaid tantum suppelit, quod Ludovicus patrimonia XXIX. Hic minime prsetereundum reor, quod
confirmans unhersa, Siculam duntaxat silentio prse- Josjnnes VIII in concilio Romanp an. 877 apud Lab-
terit. Gum caeteroqui compertum atque exploratum beum (Conc. tom. IX, p. 29S) summis effert laudibus
sit, tria illa talenla auri cum dimidio, quae Oriens CarolumMagnum, quianon soliimrestituit apostohcae
pendebat Ecclesise Romanse, versa esse a Grsecisin sedicivitatesabaliisablatas; sed « ex regni quoque
duo magna patrimonia Calabrilanum et Sieulum, quce sui parte alias non modicas J contulit. E contrario
ab iconomachis memoranlur invasa. Quamobrem Lu- laudans Ludovicum Pium, non civitales etloca ab eo
dovicusCalabritanum,quod seque ac Siculum inpoter donata commemorat; sed paternam liberalitatem
state Grseorum erat, confirmans suo diplomate, Si- confirmasse ait, atque « uberioribus beneficiis, et
51 B. CAROLI MAGNI OPP. PARS I. SECTIO III.i 32
dapsilibus beneflcenliis »sanctam sedem prosecutum ,\ ciana : palam flet, quam temere confictum dicalur
esse. Haec siquidem adjieiunt fidem diplomati Otto- utrumque diploma pef saec.xi.
nis, in quo ne nomen quidem Lndovici occurrit, § V. De (SiplomatesancliHenrici.
quanquam alicubi nominandus fuisse videatur, ut in XXXI. Quemadmodum nulla inter Ludovicum et
disser.talione planum erit. Multo minus donatio ejus Ottonem proferuntur diplomata, quia sciiicet nitiil
ulla vel promissa, vebspontanea indicatur. Qua in re novi prseseferebant : ita inter Ottonem et Henri-
Ottonis diploma a Ludoviciano discrepat; namque cum neque Oltonis II nec III diplomata ullo haben-
Otto Caroli Magniexemplum secutus, unde et ipsi tur in numero. Ottonis enim H aliud non exstare vi-
Magni cognomenium accessit, el alienas donationes detur, quam paternum, quod utriusque nomine fa-
conflrmavil, et proprio ex regno suo, riempe ex du- ctum, rite perlectum fuerit anho 967, cum imperiale
catu Spoleti, septem civitatespleno jure possidendas, diadema suscepit a Jjoanne XRI, patre superstite;
ut onines reliquas, sanetse sedi largitus fuit: « De non secus esse de Ottone III, cum coronatus a Gre-
proprio, inquit, nostro regno civitates et ojipida gorio V afline et ad pontificatum ab se promoto ad-
cum piseariis suis, id est Reatem, Amiternum, Fur- vocatus ccclesise sancti Petfi-est effectus, ut ait Dit-
conem, Nursiam, Balvam, et Marsim, el alihi eivita- marus (lib. iv), persuadent diplomata, quseidem de-
tem Interamnem : » Umbrise scilicct civitatem ulti- B dit Romse.Nullum quippe jus in Urbe adeptus esset,
manr, quse Romano ducatui finitima erat, a Narnia nisi suscepisset imperatoriani coronam, cui prse aliis
non longe dissita. ritibus Iectio diplomatis adnexa erat, ut suis loeis
XXX»Cum prsedictis aulem comparan non potest planum fiet in dissertationibus. Non itade sancti
discrimen illud maximum disciplinsein consecratione Henrici diplomate, quod sententia nimis praecipili
Ilaliae medii sevi (Scr. Itat. tom. X,
pontificum. Nam plena ea libertas, qua usi sunt Chorographus
clerus populusque Romanus a Gregorii ffl tempore, n. 99) llocci habendum vellet.- quasi « charlaOtlO'
sub Sergio II jam desierat: nec sine imperatoris nis fuerit bona sanctaque credulitate recepta et fir-
confirmatione, nvissis ej'usdem prsesenlibus, conse- mata a piissimo Henrico. i Nam diploma ipsum iu-
crabatur electus pontifex. Et quanquam ea disciplina j"uriam repellit, quandoquidem veteri sanctse sedis
ditione conflrmata, dfe donationibus sic loquitur :
aliquandiu abolita Juerit, necessario resumi eam €
Qusepise recordalionis donnus Pippinus, et donnus
oporluit auctorilate aposlolica. Nam anno 827 Eu-
Carolus, et donnus Ludovicus, et Otlo, et itidem
genii II et Lotharii imperatoris constitutiorie, cano- Otto fllius
nicae electionis ritu, abusibus qui in illum irrepse- ejus, praedecessores videlicet nostri, beato
ranl sublatis, confirmato, nulla consecrationis men- , Petro... contulerunt. |» Serio autem animadverlj
G
-lio habita fuit. Hanc vero postmodum Sergius II im- oportet, Ludbvicum non taceri, ut imprudenter fa-
conflrmationi obnoxiam esse voluit:. clum fuit ab Ottone : sileri autem excellentissimi
periali quare
eodem Lothario ac filio ejus Ludovico Augustis, de- imperatores, quia ncc Pippinus, nec Otto filius Otto-
I tali honore dignabantur, quae res in Ottoniano
cretum eiectionis prisco more ad aulam imperialem nis
attenta non Mt, adeoque Pippino impera-
niitti consuevit, nec pontifex consecrabatur, nisi ab diplomale
et missis. Id toris nomen tributum invenitur patenti mendacio.
imperatore conflrmatus, coram ejus
sancta sedes Ludovici mortem Infra vero aut conjunctim memorentur, citra nomen
quidem jugum post aut Caroli tantum mentio fiat, Augustus ti-
excussit; ita ut novem Joannis YIII successores li- Pippini omittilur : quod non est chartam
bere consecratos certum et exploratum sil. At ne- tulus nunquam
cessitas rerum tulit, ut in Concilio Romano, quod Ottonis bona sanctaque credulitate recipere et flr-
ac vitiosam emendare, ac successores omnes
est celebralum ab Joanne IX, anno 898, al. 904 mare,
Conc. tom. IX, pag. 502), sancta se- admonere, undenam sumendum initium sit confir-<
(Labbe,
des iterum jugum subiret ullro, quod jure semper mationis jurium omnium apostolicae sedk
aversata eral: tametsi exseculioni mandatum non XXXH. At enim verp |nil magis solemne Augu-
stis Henrici successoribus, quam confirmaliojurium
constet, dum Tusculani comiles rerum potientes, D
deinde Ottones electionem ipsam per summum nefas sanctae sedis a temporibus Ludovici : qua super re
sibi arrogarunt. Yerumtamen antequam Otto I ele- videnda dissertatio iv quse huic diplomali praemilti-
ctioni se immisceret, ipso in actu coronationis susc lur.Quamobrem providentia potius Henrici, seu Be-
veluti sequam rectamque legeni suo diplomale am- nedicti VIII laudanda est, qui cum setate, lieet parum
plexus est novam illam subjectionem sanctse sedis feliciori, catholicse Ecciesise prseesset, Joannis XII
an insciliam non imitatus, Ludovici
imperatorise potestati: « Salva, inquit, in omnibus imprudentiamne,
potestate riostra, et fllii nostri, poslerorumque 'no- nomen luculenter expressit, seu exprimi curavit ab
strorum, secundum quod in paeto, el conslitutione, Henrico. Oltoniano quidem diplomati, ut istud Lu-
ac promissionis firmitate Eugenii pontificis, succes- dovieiano, quam similhmum est diploma Henrici,
sorumque illius continetur, ut omnis clerus... Et ut qua ditiones et jura omnia sanctse sedis eonfirmat;
ille, qui ad hoc sanctum et apostolicum regimen eli- itemque una cum Ottohe disciplinam consecrationis
gitur, nemine consenliente consecralus flat pontifex, pentificis longe aliam ab exposifa in diplomale Lu
priusquam lalem in prsesentia missorum nostro- dovici nobis exhibet : eadem quippe obtinehat sub
rum, etc. J Conferalur disciptina ista cum Ludovi- ulroque Augusto. At veniens ad donatiouem pro-
55 COD. DIPLOM. — MONUM.,ETC, SEU CODEX CAROLINUS. — CENNII PRJEFATIO. U
priam, distiricte adeo de iis, quae trans Alpes conce- A . pollicilatiohibus, ac sacramentis validissimis jura
dit, ac de iis, qusein Spoletano ducatu, verba facit; eadem eonfirmarunt; at continuo perjuri omnia in-
necnon quje donationis titulo, quaeve commutalionis vasionibus miscuerunt. Neque anle Rudolpbum, re-
offert, tam perspicue secernit, ut bonse sanctaeque gem Romanorum electum anno 1275, apostolica se-
credulitatis notam omnino abjicial. Ea propter Nico- des rediit ad primseva jura. Quapropter a tempori-
laus III, cum a Rudolpho confimari voluit ditiones, et bus Henrici IV Germanise regis per duo fere sse-
jura sanctae sedis post infelicissima invasionum tem- cula implicatissima omnia jura, incertique locorum
pora, non unum ex tribus diplomatibus, Tilcunque domini apud scriptores occurrunt. Inlra hanc anno-
simillimis, sed singula a Conrado Rudolphi oratore rum periodum vices bohorum Mattiildis (acquisitio
diligenter exscripta ex archivo RomanaeEcclesise ad eorum altius repetenda) anle, et post donationem
eum transmisit, ut videre est apud Raynaldum (au. sanctse sedi factam exploravi.' Neque alios ex tot
1278, n. S8 seq.). Idcirco et ego religioni duxi sin- pontificibus reperi, nisi Honorium, et Innocentium II,
gula -lectoris oculis non subjicere ex laudato prae- qui donationis possessionem integram , quatuor ci-
stantissimo codice Albiniano diligenter collala cum vitatibus exceptis Parma, Rhegio, Mutina, et Mantua,
Ludoviciano exemplo authenlico, et cum autographis inierinl, quorum uterque de eadem alius alium in-
Ottonis et Henrici servatis in apostolico affchivo B vestivit. Gaeteri,ac prse iis Innocenlius III, vix partem
Molis Adrianse, adversus nuperam scribendi licen- ejus aliquam aut recuperarunt; aut possessam ab aliis
tiam de eorum singulis per invesliturse publica inslrumenta sanctse sedi vin-
iicarunt. In chartis postea decantata ea donatio, ac
§ VI. De chartula comilissaB
Mathildae. demum mota loco, ipsaque in veteri ditione sanctse
XXXIII. Post Henrici diploma locum sibi vindicat sedls a scriptofibus non satis eruditis aut miseran-
donalio celebris Mathildis, de -qua minus accurate dum in riiodum solertihus constituta, intercidit. Ro-
actum video ab scriptoribus lam antiquis, quam re- manis siquidem pontificibus major sollicitudo super-
venit ab Augustis invasoribus ob Sicilise jura, quse
cenlibus. Bona enim propria magnae comitissae pars
momenti erant. Hsecpostliminio ad sanGtam
conslituunt loco non suo, ita ut possideri hodieque gravioris
redierant Nortmannorum virtute; nec tanlum
videanlur ab aposlolica sede, quo nihil falsius; pars sedem
laborare oportuit pontiflces, ul sanctaesedi assererent,
adaliquot praedia coarctant, adeoque beatum Petrum sed etiam ut ab
bonorum omnium hseredem inslitutum inferioris imperio Germanico disj"uncta-eadem
conditionis faciunt, quam monasteria et ecclesias, in esse, publicis Augustorum tabulis declarari obtine-
rent. Quod demum est factum a Frlderico U et ab
quas princeps illa piissima suas largitiones effudit. " Hislorise hujus tam varise, lam-
Hac donatione nil magis celebre monumenlis omni- imperii principibus.
hus pontificum, Augustorum, regum, et aliorum.per que ad rem nostram necessarise summa saltem ca-
in dissertatione v invenientur.
annos circiter bis centum ab sseculoxi exeunte ad pita
inilia quarli decimi. Cum autem terra, domus, alto- XXXY. Parmae prsesertim, et Placentise jura
Mum, podere, comitatus, donatio ejusmodi appelle- antiqua sanctse sedi asseruntur contra eorum
tur, hinc alisealiorum opiniones. Opiniones aulem? opinionem, qui perperam in Exarchatu eas civi-
Imo vero hallucinatio aliorum alia profecta est. tates constituunt. At enim vero cuinam persua-
Qnamotirem de ista quam de prsecedentibus donalio- sum erit, Mutinam, Rhegium, Parmam, Placen-
nibus disserere uberius oportuit, non modica histor tiam, et Bobium in^nliquo exarchalu olimcompre-
rise parte explorata ante Mathildicam largitatem, tiensas, Pippini tempore, cum regni Langobardorum
nec minori postquam, sancla sede Avenione degente, pars raagna erant, exarchorum j'uris fuisse? Cum
donalionis nomen ipsum obsolevit. Id equidem feci prseterea et Pippinus et Carolus donati ab se exar-
volens ac lubens; nam lempora spissis tenebris ob- chatus civitates singillatira enumerent, neque ultra
volula percurrens, doctissimorum tiominum ^vestigia territorium Bononiense donationem prolendant. Una
offendi a recto tramite aberrantium, quse res mi- j) civilas Bobium in Codice Carolino (ep. 51, 54; al.
rum, quantam mihi alacritatem addiderit, et quo- 54, 51) memoratur, inter dono datas a Francorum
dammodo impulerit, ut viam pergerem, qua non regihus. At serio animadvertatur, semel et iterum
pauci alii inslituerunl iter, at falsis opinionibus recenseripost Csesenam. Apud Anastasium quoque
abrepti per devia, quem sibi proposuerant finem, non (sect. 252) Fulradus abbas et consiliarius Pippini
sunt assecuti. regis claves et obsides uniuscujusque civitalis acci-
piens adiisse tradilur castellum sancti Marini, Vo-
XXXIV. Id prsecipue -animadverti, quod sancli bio, Orbino. Quid? Ahbas ille possessione inita ea-
Henrici successores duo Conradus Salicus et Henri- stri sancti Marini. bis cenlum circiter passuum mil-
cus H, ubi augusteam diguitateni coronatione per libus dissitum Insubrise oppidum pernicissime advo-
manus pontificis sunt adepti, neque Ottonis, neque' larit, indeque Urbinumpari velocitate reversus erit?
Henrici liberalitatem sunt imitati; sedpriscis sanclse Nonne Sarsinse,aut oppido ei flnilimo id nomen fuit?
sedis juribus confirmatis, novi nihil de suo addide-• Prseterquam quod Bobiumne una civitas (si niodo
rimt, Cseteri autem Augusti, si Lothariumll exci- id oppidum Cottiarum Alpium erat civitas, quse non
pias, imperialem coronam assecuturi, amplissimisi habuit episcopum, nisi Benedicti VIII et Henrici au-
S!l B. CAROLI MAGNI OPP., PARS I. SECTIO DL 88
gusti teniporibus) recenseatur, celebrioribus reliquis A j lenlo prisco nomine. Itaque JEmitise pars illa, quam
jtrsetermissis ? Nominantureaesiquidem et apud Ana- Langobardi statim atqae in Italiam venerunt, regno
Stasium, et in divisione regnorum Caroli Magni; at suo adjecere, et aliquandiu amissaai sibi iteruni ass"e-
regno Italiae utrqbique-asserunlur. In Parriian\ igitur ruerunt, secernenda est ab exarctiatu, quem Aistul-
et Placentiam j-ura' sancXsesedls non tam alte rege- phus anno 752 suam in poteslatem redegit, exfremo
tenda sunt, historia omni reclamsmte: sed j'us ariti- exarchorum Eutychio |ej"ecto. Hic siquidem est exaf-
quius in Parmam a. donajiorie Maftiildis ad sutiimum chatus a rege Francorum Phppinopost bicmiium do-
peti posset: in Placenliam vero ab iriitiis sscculi xiv_ hatus sanctcesedi, et ati ejus filio Carolo postea con-
cum sanbla sedes niprabatuf In provineia, cjua occa- firmatus, qui iEmilia Idiciturab Adriano (Cod. Car.
siohe' Pariria fctiam civitas, pafere ccepit "Rpmanp ep. 51, 52,'54;al. 54, p% 51), Ravennatibus quoque
pontiflcL jEmilise populorum titulum fribuente, hlsque vi-
XXXVI. Opinionem hsing, sine ulla dubilatipne cissim Ravennatum: neque ultra Bononlense lerfi-
falsam, inde"uatam esse yided, quod JEniitise pro- torium protendi polest, repugnante tilstoria onini, ac
vincisfe.rationp fyaltitaftomatiaereipublicse, tempore, prxecipue Carblini Codicis epislolis, quibus inlegra
aut eiiairi jrixia proSinciaie ecclesiasticuih, cum Ra- debetur fides. Num Adiiani exemplo Steptianus IV
vennse afctilepiscopp suffragariei erant episcopj pni- B ' Ravennse ipsi iEmiliae nomen indideril, an finlttiria
nes iEimlise et Flaminiae (quse difseproyincise olim alia ciyitas sic dicereti r (nam irino urbs ipsa voca-
uno ^miliae nomine apnellatae inyeniuntur) nuiluni Bulo, ut ait Jornandes| (de Reb. GeU cap. 19) anti-
discrimen temporurii csl servatum". Nam Gregorii cjuitus etiam gloriabatur, Ravenna, Classis, Csesaresi:
quoque" reyo annis aniplius 150 ante dona,lipnem ampla quippe erat, ei tripertito divisa) nullp ex veleri
Pippifii, com ^EmiliaeparsLahgpbardis, pars Grse- monumcnto discimus. CerteLudovicus pius in suo di-
cis .pafebat, idem p.oiitifexprivilegla cpnfifmans Ma- plomate an. 817, ac deinde Pmnes-augusti, reges, el
riiiiaho, apud Ugtielluiti (Itat. Sdc. loiri. n, pag. principes suis diplomatibus reeensentes civitates stia-
559) ea iiiler, t confirmanius, inquit, epi.spopatujrjh gulas exarchatus, jEmiliamBravennaeadjungunl: ac
lotius iEmilise prbvinciae- civitatum oinnium Deo de civitate, non de provincia rem esse. enumera-
amabiliuni, episepjiprum creationes et consecratig- lionem-ipsam sequentia verba palam faciunt: « cum
nesAid est" Sassinatis, Csesinati.s,,Foripopuli, Fbrili- «nlnibus linibus, territoriis, alque insulis in terra
vil, Faventiae, Fbricornelii, Bononiae, llulinse, Re- firariqne ad supradictas civitales pertinentibus. »
gii., Parmse ,, Placentise, Brixilli, Yicohalientjse , Omnia explicatiora erunt in dissertatione v
Adrfensis, Coma.Glfensis, Ficoclensfs. \ Et, quod,etiain XXXYHI. Yerum ne- aliquibus forlasse videar de
majus,, amip. 1125 Henrici V invasoris donalionis - aliis ditionibus sanctse sedis disseruisse inutilitcr ac
Mattiildicce emortuali, Hpnprius II qui postea ejus- temere; nosse illos oportct, Mathildicam donationem
dem donationis possessionem iniit,, anjtiraum privi- loco molam, ut principio aiebam, non aliter ad'suam
lcgium instauratarctiiejiiseopo Ravennati Giialte- veram sedem revoeari poiuisse. At enim Florentinius, /
rio, quod scilicet ejus praedecessores ob supertiiam aliique decepti, tiucatus Romani transliberini, seu
aiiaseranl (Id. ibi p. 565), utiturque conceplis Tuscise Romanse majorem partem, el Tuseiam Lan-
his verbis :* t Per prsesenlis privilegii paginam gobardicam, quihus palrimonio nomen est indilum,
eoiifirmaffius episcopalus videlicet jEmiliae provin- Mathildis donafioiiemt esse pro certo habent. Alii
ctic, itfesfParmse, Placentise, Regii, Mutinaj,'Bono- Trilhemium et Crantzium sequentes Marchiara An-
nise, Ferrariae, Adrise, Coniach, Imolsey Faventtie, conitanam esse putant. Nee desunt qui Spolelano
Forolivi', Foropompilii, Csescnse, Ficoelser > Quid ducatui eam donalibnem appingunt. Alii denique
verff? continuo subdit: « Praelerea confirmamus vo- Tusciam regalem, quse tempore Maltiildis Marctiia
bis exarchatum Ravennoe, qui' Romanse Ecclesicc Tuseisevocahatur, ef Ferrariam pro ejusmbdi dona-
juris esl.j Et paulo infra : « Pomposiani,quo*quemo- lione inlerpretaiitur. Nemo autem ex scriptoribus^nu-
nasterii curam personse religionis tuae, salyo eccle- ip peris anliquorum vestigiis hisistens comitissaedona-
sise mostrsejure, committimus. »' Hinc patet1,,JJohor * tionem contineri omnem in iEmiliae parte a Lango-
rium Gregoiii-Magiii exemplo ecclesiaslicae antiquse bardis primum invasa deprehendit. Quamobrem
provinciae rationem habuisse, dum episcopos tbllus necessarium duxi ducatum Romanum transtiberim
J5miIiBe subjecit archiepiscopo; aU ea,dem vero se- ditioni antiquiori sanctsesedis restituere, et Tusciam
erevisse jiroviiiciam civiiem sanctse sedi subditam, Langobardicam donatiioni Caroli llagni': perinde
nempe1^ exarcliatum, quem et Flamjhiam, et Roman- ostendere, Marchiam Anconilanam, (jusemagna ex
diolam vaiiis lemporibus appellatum iii velerum parte era), Pentapolis marilinia-, Pigpinp^ rpferri
liionumentis liqufet.1 •
acceptam oportpre. Sppletanum vea» duGal^in^primg
XXXVlf. Quod autem' rem magis cpmprobat, idem sanctse sedi pblatum a Carolo Mjagnpqui supreniusi
Honorius paulo post' bonorum JBattiiJdispossessione jus ibidem relinjiit: deindp ejus parjem S!immp,jure
inita, de iildem Albertum ducem inveslivit.Bpnavero utendam sanctse sedi concessam ab Ottonej partemr-
illa constitrita erant in ea' ^lmiliae parte, quse Lango- que aljam dono, aliam tii concamhijmi,a sancto Hen-
nardis OlJteniperabat,pei tinuiique ijs exactis acHtalise rico traditam Benedicto YIH el snccesgoribus in
regnufh, qifod et Langpbardorum dici consuevit, rc- perpetuum, demonslrandum*fuit,ijullatenus4d dpna;
57 COD. DIPLOM. — MONUM.,ETC, SEU CODEX CAROLINUS. — CENNII PRJIFATIO, 58"
tionem Mathildicam pertinere. Denique Marchiam A J principum imperii adnexum habet, Yienna, ubi
Tuscisetieneficioimperatorum genitori Mathildis tra- apostolicum nuntium gerebat,'ut vidimus, non -semel
ditam, ef Eerrariam beneficio pontificum ab eadem ad Austriacum Zvreylalense Cistercium (Clarse Yallis
retentam, ea sine tiserede excedente, ad suos ufram- ' nohis audil) prope iifies Bohemiscse contulit, codi-
qie dominos jur-e esse revefsas, ostendere neefesse cemque diligenlissimo Lambeelo ineompertum, utii-
1-uit.Harum auiem opinionum falsitate detecta, dona- cunque is lateret, elicere omnino vbluit. Res illi,- ut
tiofii Maltiildicseseifes certamajori ex parte cilra semper, cessit ex voto. Quamobrem summaeum fide
Eridanunl vindicanda fuit in dicecesitius Mahtuana,- ejus"exemplum cxscribi, eonferriquc accuratissimc
Regiensir Mutinensi, • ac P-afmcnsi, scriptorum ve-^*- jussit cum Seyfridi apograplio: deinde ubi functus
terum, ae docuinentorumtestimoniis,"quaevocari non apoerisiarii munerfeusque ad infeuftletiiannum 4758
possintin dubium, aclemente Xn accersitus, alque apostolieis diploma-
tibus j)rsefeetusfuit,una cum Codicis Carotini recen-
§ FH. Decpjlice.^dplpliiiio, sionibus, Rudolptiirii exemplum Romam vexit, pu-
XXXIX. Seplimum non tenuis pretii monumentum Micam ih Juceni aliquando editurus, si ad id satis
est codex Rudolptihms ineditus. Hic epistolas 126 . olli nactus esset. At menselunio ejusdem anni in
"
conlinet, ex quibus si novemdecim alienas detrahas, sacrum sanetae Romanae EceTesiseeardinaliuni' etil-
septem et notiaginla a Rudolpho rege Romanorum legium jure cooplatus, deinde semper multis, gravi-
conscriptse remanent, totidem fere numefo , quot tiiisque minislei'ii occupationiJras impeditus, sanclam
Godex "Carolinus comprehendit: hoc tainen diseri- sedem, ac litterariam femiratilieamultra qtiam saiis
mtiie inter ulrumque, quod huic nomen fecllreolleetor erat, tam singulari tamque utili-ulfoqne munefe'
Carolus Maguus; at Rudolptiini homen ab auclore fraudavit. Quamobrem mea- qualicunque ojfera1,ofr
ipso accessit eodici, qui pef me in lucem nunc pri- aiebam de Codice CarOiino, diuturnltati finem afferre'
mucn prodit. Eruditis' acltiuc fuisse ignotum colligltur maluil, quam edilionetii eerum codicuiri per ^sepro-
ex nafratis ab Joanne Willelmo Goebeiioin notis ad .curandi deskierium ingens/ quo tandiu est deceptus,
Gonringium (tom. IDe finibus Imp. Germ., p. 50S">,' dtiftius ferre; temparc riragis ojiportuno dum falsae
uhi de Aventino loquitur, apud queni Rudoljitir- - tot cpioiones de imperio et -de pontifieia polestate,
epistolarusn mentio esi- « Dubium tamen valde e*st,J quani temporalem vocant, vastis multisque editis
inquit, an A^enlinus de iis diplomatibus, quorumJ' volumtititius, in lialja ipsa percrebrescunl, tiujusmodi
exemplaria a"Romaiise sedis patronis nroducta sunt, ' editionem monunicnlorum^queisesedem eliminantur,
loquatur.Inarctiivoautem imperaloris dijilomata illa'( nec sancta sedes, nec littefaria resputiliea posseht
latitare ex Lambecii diario' sacri itineris Cellensis . accipere ; prsecipue Rudolphini ebdicis de quo
imperatoris Leopoldi sibi persuasum habent. Yerum agimus.
Lamhecius tantum tradit, iii catalogo quodam docu- XLl. Et verO Rudolphum videre est -in tiisee
mentormn a Seyfrido abliale Zweytalensi confectb, et epistolis non allud nomen usurpare, quam 1 regis
diplomatum Rudolphi L menlionem injici: sed de Romanorum ;•ac sscpeefflagitare a ponlifice, qui unus
lenore illorum nitiil ibi dieitur, cumque nec ipse abbsrs id-poterat, ut ad iniperium promoveretur. Non seeus
in dedicatione genealogise domus Auslriacse memo- in Aui'ca Bnlla,- qua nihil-sanctius apud Gormanos,
ret, quid 120 "epistolae Rudolphi, quas sevidisse invariabilis dktio est a primo ad ullimum:« Regis
affirmat, conlinuerinl Allerius quidem adtiuGco- Romanorumin rmjferatorem J sive«incsesarem jiro-
dicis idem Seyfridus mentionem facit, ibique se movendi:-»aut« fulurum imperalorem,» seu «esesa-
principum imperii Budolphinse donationis confirma- rem, J ut habet editio Limncei, qua utor (cap. 1, n. I1.
tionem invenisse ail: sed-nil additum, an aulJienti-'' 2, 19, 21, 25; cap. 2, n. 1, 5r 4, 8; cap. 7, n. 2;
corum- documeutorum codex fuerit. Neque Lambe- eap. 18; caj). 20 et cap. 28), adeoque, distincie
cius, quamcmique etiam impenderit diligenliam, agilur derege'Romanorum,ei imperatore, ut duabus -
nitiil cotiicum, qui abbatis Zweytalensis fueruiit, U | de dignitatibus verba lieri plane conslfel. Sic (cap. 2,
reperirepotuit: etmaxime est inceftuni,'ancodex 149 num. 8 el 9) de Privilegiis Electorum: « A;bsque
epistolas Rudolphinas continens, cuj'us Lambecius tir- dilatione el contradictione confirmare et approbare
c.ilalogo librorum a se edendorum meiainil, ille detieatpei' suas lilteras, clsigllla, ipsisque praemissa"
fjerit, de quo Seyfridus loquitur, etj.an originalia omnia innovare postquam imperialibusfuerit infutis
vomplexus^il documenta. J fta iste auctor dubitans, coronatus Primo 1 suo nomine regalt faciet, ct
negans, judicium ferens de i?e sibi ignota, ac liuila- deiudesuti imperiali titulo innovatiit. J Et. (cap. 26)
tenus exquisita. de Aquisgranensi et Mediolanensfcorona prseferenda
XL. Ndh ita eminentissimus cardinalisPassioneus, uni' ciiesafi coronato: « El tioe antfe ihiperalorein
ctii, ut dixi, Carolinum Cbdicem omnibus numens duntaxat, qui jam esl imperialibus infulis coro-
atisolutum debemus. Saiis illffuit' Lambecium semel-- natus. > El quia Rudolptius-coronam-nunquam est
et iteruni Seyfridi codicum memtitisse; ut non minori assecutus, idcirco non aliam in codice dignilalem,
sollicitudine, majorique fortassis incommodof quam'.' -quamregiam prsesefert. En veram imperatorise dl-
in Carotitii Codicis recensionibus adipiscendis ,rr gnilatis indolem, quam Leo III institiiit in GarPIo
Seyffidi codicem illum nancisceretur, qui «'ipioma Magno. Imperif etiam Germanici fines certi desi-
5g B. CAROLI MAGNIOPP. PAB.S I._SECTIO HL 40
gnantur m eodem Codice, dum Romandiola, quam A p- 579 seqq.), ibidem , ur. Civ. ixxvn) nactus est
Rudolptius .detinebat imprudens, extrema imperii codicem noslri perquam similem, ul fidem faciunt
pars dicitur; ejusque jrira vindicantur in Lango- epistolseundecim ah eo prolatse, quas invenies in co-
bardia ef Tuscia : quare et sanclse sedis ditionis dice (lib. i, ep. 58; lib. n, 8, 9, 10, 11,12,
fines ab imperialibus luculenter secernuntur. Quae 15, 15, 22, 29,
J33) novem scilicet Friderici
quidem omnia latius explicantur in dissertatione IV, archiepiseopi Salisburgensis Rudolpho, hujusque
de Rudolphi epislolarum libris tribus, qui in isto unam (12), qua eidem respondet; nec non alteram
codice continentur. (55), qua pontifici Romano victoriam ab se de
XLII. Ibidem videre erit, alios audacter, inscite Oltocaro Bohemiseregereportatam-nuntiat. Ex quibus
alios de primariis precibus loeutos ^esse. Inslar omnibus variantes lectiones decerpsi, eum momenti
omnium erit Struvius (Syntagm. 3. P. c. x, § 52) alicujus esse mihi visaesint. Quod prsecipue animad-
qui de privilegio ^ib ,apostolica "tantum sede obti- verti, tam in Zvreytalensi codice, quem puhlicaelucis
nendo : « Licet verum sit, inquit, a lemporibus Fri- facio, quam in caesareo,quo usus est Hansizius, par
derici HI indultum petiisse imperatores a papa super scritiendiralio servatur; nomina locorum et perso-
primariis precibus, priores tamen imperatores ad narum fere semper littera N indicantur; nulla in
inveteratam provocarunt consuetudinem^ nec nn- B I fine subscriptio; lemporis ordo nullus; paucseadmo-
quam a pontifice indultum petierunt. ,» Quippe dum inseriptionem prseseferunt. Perioches singulis
omnium primum Carolum IV eo privilegio esse usum epistolis prsemittuntur, at sine ulla dubitailone ab
demonstrabitur. Quod autem spectat ad Augustos vel exscriptore codicis ek autographo: nam Rudoljiho
reges, qui primas preces ecclesiis porrexerint, Stru- Imperatoris nomen quandoque aseribitur juxla se-
vius idem Rudolpho antiquiorem non novit. At binas quiorum temporum inscitiam aut falsam opinionem.
ejusdem litteras producere putans, ^coramentilias Quseprofecto opinio non obtinuit ante annum 1556,
'
Rudolpho ascriplas" senlentias affert. Ex prioribus cum dabatur Aurea Btilla, de qua nuper est dictum:
(Paralip. ad Ursperg. an. 1286, p. 562) hsec cecitat: ac proinde per totum lillud spatium tres in periodos
« Cum ex antiqua, et approbata, ac a divis imperato- divisum ati Struvio , epistolarum sententia citra
ribus et regibus ad nos producta consuetudine quae- earum argumenta atiendi dehet. Equidem nolui
litiet ecclesia in nostro Romano imperio constituta, eadem prsetermitlere, ut sequum erat, ne fidei codicis
ad quam beneficiorum ecclesiasticorum perlinet col- quiddeessem. Quin etiam epistolam primo aspectu
latio, super unius collalione beneficii precum noslra- interpolalam (lib. i, bp. 39) Gregorio X vindicavi
rum primarias admittere teneantur. J Quatuor epi- „- eadem ex causa: tametsi dubitationem omnem non
p
stolaeexstant in Codice (lib. i, epist. 14 seqq.), in u abjecerim de sublesta fide.
quarum prima simile quid legitur. « Dum in nostrse XLIY. Si Rudoljihinus tiic codex ad Gretseri ma-
sublimationis exordio quaelibel ecclesia in Romano nus pervenisset, tantun operse vir doctissimus non
imperio constituta super provisione unius personse impendisset curandis epistolisnonnullis, quas atianno
primitias precum nostrarum ex antiqua et approbata 124S ad 1275 a regibus Romanorum Henrico, "Wil-
consueludine sacri imperii admittere teneatur, pri- lelmo, Rictiardo, Alphonso ad pontiiiees datas se
marias tibi offerimus preces noslras. »Item in tertia vidisse ait in anliquoj codice (In fin. Car. Cod.).
(lbid., ep. 16).« Cum igitur anliqua et apjirobata jus Nam, praeterquam quod improtiam operam deserere
nostris antecessoribus divis imperatoribus et regibus illum oportuit' prse ineluctabilibus mendis, eas lan~
contulerit consuetudo, quod singulsepersonse in sin- dem dederant vitio creali principes, quos ille perpe-
gulis calhedralibus, et aliis coJlegiatis ecclesiis ad ram caesares appellat,] csesaresque futuros, Aurea
primariaspreces regias recipidebeanlincanonicoset Bulla docente, inelius dixisset, modo imperiales in-
in fratres. >Litteras alteras, quas Struvius petit ex fulas a romano pontiflce adepti essent. Hodie illis
Chiffletioad civit.Bisuntin., Thomassinus eiiamaffert etiam epistolis utimur, quarum curam deseruit Gret-
(de Benef. n, 1, c. 54, n. 7), et Goldast, (Const. nr serus : etenim post tiuj is mortem Rainaldus^x op-
Imp. tom. III, p. 446) eamdem formulam adhibet: at timaenotsecodice Annalibus eas inseruit. Inde autem
tum ipse, tum Crspergen. consignant an. 1286 quod' duo pofissimum discimusnon parvimomenii, seplem
satisestadcommentitiameamformulamdeclarandam. videlicetprincipum Electorum originem nulla pontifi-
Pugnat siquidem cum « nostrse sublimationis exor- cia, aut imperiali conslitutione; et regis Romano-
dio, J nempe extremo anno 1275.Prseterea Rudolptius rum electionem a Romani pontiflcis approbalione
non dicit «-ad nos producta consuetudine, neque in robur accipere consuevisse. At de his in disserta
noslro Romano imperio neque precum nostrarum tione. Illud hic monere juvat, quodipsseillaetenetirae
primarias. J Formula igitur ad ingenium composita Interregniiatalis, ut jurisconsulli Germanici appellant,
minus recte ascritiitur Rudolptio. nonnitiil lucis afferunl Rudolptiino codich iste autem
-XLHLEx laudatis Rudolphi epistolis duetum esse una cum Aurea Bulla indolem certam imperii tam
eam formulam nemo non videt. Quamobrem Codex luculenter patefaciunt, ut falsis tot opinionibus
tiuic similis (ni fallor) in Bibliotheca Vindotionensi, propulsandis nihi'1 ultra adjiciendum videatur. Ta-
aliis etiam patuit. Enim vero noslra setate R. P, melsi Rudolphi ejusdem diploma, quod supremo
Hansizius (Germanimsacrm tom. I, p. 416; lom. II, Ioco a me jirofertur, extra omnem -aleam rem ponat.
4* COD. DIPLOM. — MONUM.,ETC, SEU CODEX CAROLINUS.-"- CENNIIPR^FATIO. 42-
§ VIII.De diplomatibusRudolphi. A eliam IV et PasctialisI Romam cum ejtis ducatu,
XLV.Hujusdiplomatiseditionitiilnovihabet - quare patrinionia, et alia jura Diplomate LudoviciPii com-
et prseleriri poterat, nisl corroborandis supra allatis, pretiendivoluere, ut scilicet validiori niterenturprce-
el nimisealiquorumlicentisefrenaudsenecessarium il- sidio : at Ludovicum donasse quidpiam sanctse sedi
ludesset.Tres pra. aliis commendantur ejus editiones non invenielur. Optima igitur consilia ponlificum
ex autograptio, quod in tabulario molis Adrianse prsepostere.ace'pientur,utfalsisomniaopiiiionibusim-
asservalur,: Raynaldi (1279, n. 1, seqq.), Zaca- pleantur ? Consulalur historia. Historia autem? Imo*
vero (Cod. lib. ir, ep. 57) audiatur
gni post eruditam dissertationem hisloricam de do- « ipse Rudolphus
minio sanclae sedis (Append.Actor. vet. p. 97, seqq. Universa, et singula, quae a nobis hactenus atina,
edit. Francoford.) eleininenlissimicardinalisAntonelli mater Ecclesiapostulasse dinoscitur, tam per nuntios
labularii ejusdem tunc prsefecli (Parm. et Plac. par. quam per litteras speciales, ajmlausobenevolo, el as-
sensu gratuitoliberaliter approtianles, inliis et om-
7, in fln.). Cur ego nuperrimam hanc editionem cx
eodem autographo procurarem, jani dixi duplicem nibusaliis concepimus apostolicis beneplacitissequa-
esse causam. Primo ut diploma acta omnia comple- nimiter conformare. i Ita videlicet reponitpontificiis
ctens Lugduni "an. 1274 per cancellarium aliosque litteris (Rayn. 1277, n. 54.) Nicolai III dalis statim
Lausanae ]3 atque ad Petri Cathedram ascendit: « petitionem
legatos Rudolphi; per ipsum Rudolptium
coram pontificeGregorio X et cardinalitius sequenti autem, inquit, super ejusdem Ecclesiaelerris, ac spe-
cialiter exarchalu Ravennse acPentapoli regaliexcel-
anno. perque alios .legalos Conradum minoritam
lenlise toties inculcatam, tfbsque ulteriori procrasti-
Romseapudsanclum Petrum, et Golefridum prseposi-
tum soliensemVitertiiicoramNicolaoHI, an. 1278,-tale, natione rogamus et petimus efficacis executionis
> At quse latius toto opere
inquam, diploma a Germanise principibus solemni- promptitudine adimpleri.
ter conflrmalum omnium oculis subjicerelur. Deinde exponuntur, complectar tirevi. Aposlolica sedesquid-
ul scriptoribus exipsa ItalianOstraimitatis dicacita- quid-titulo donationis possidet (exceptispatrimoniis
tem Conringianam (De fin. Imper. Germ.tom. I, p. antiquis) Pippino, el Carolo Francorum regibus; Gar
ost alia monumenla islud eertum rolo eidem (post suseeptam imperialem coronam)
285) f certa, aeque
Ottoni Magno; HenriGOet.Mathildi acce-
opponeretur. « Papa, et ejus asseclae, ait Conrin- Augusto;
gius, omnes gloriantur dedonationetiujusRudoIphi. ptum refert. Auguslis caeteris confirmalionemdun-
Variaeclonationes factae sunt papse a Carolo Magno taxat donalionum, atque omnium jurjum debel: ta-
et aliis, quas supra examinavimus. Ab tioc Rudolpho metsi ea confirmatio, cum necessaria_essetadimpe-
riale diadema obtinendum, multoties illusoria fuit.
Habspurgicodicunt ssepesibi in liberrimam potesta-
lem data esse omnia bona a Csesaribus; ita ut nitiil C Quod de Rudolphi regis Romanorum confirmatione
. Inscilia hominis audacissimi uullatenus dici potest.
jtiris sitii.reservaverit. XLVTLRegis, inquam, Romanorum: nam singulare
prsedicanda! Rudolphus nihil donat; veteres tantuaa id
donationes instaurat._ Quid igitur juris sibi reservet quidem est, Rudolphum regia tanlum dignitate
inalienisdonaiionitius? Pontifices, piissimo regcRii- conspicuum ditiones et jura sanctse sedis diplomate
confirmasse : quantumvis 'ampridem moris esset,
dolpho sanctse sedis jura omnia velera lconfirmante, ut rex Romanorum a Romano pontifice confirmatus
a diuturnis invasionibus quiescunt, Exarchalum, et
donationum omnium imperialem iere semper coronam assequerelur :
Pentapolim, anliquissimas, po- rex Romanorum futurus imperator dice-
quamobrem
tissimasque, postliminio ad Romanam Ecclesiam re- batur. Namque juramenta eorumdem regum, queis -
deunles accipiunt. Quid dedonationeglorienlur?
poIlicebanturprsealiis,sediplomate roboraturos, vin-"
XLVI. NeLunigius quidem lalia audel. Nam (Cod. dicaturosque Ecclesise bona, facile invenienlur, at
Ilal. Dipl. tom. II, pag. 735.) tiancuni, ex Rudol- ante Rudolplii diploma aliud nullum occuiret ejus
ptiinis diplomalisperioctiem prsefigit : « Rudolptii I simile. Animadverti tamenoportet formulam in di-
Romanorum regis iterata omniumprivilegiorumaRo- plomatibus illius contentam apud Raynaldum (1274,
manis. imperatoribus sedi aposlolicse concessorum, D n. 9; 1275, n. 59) quse sic se tiatiet: « Poslquam Ro-
necnon donationum ipsi de quibusdam jirovinciis et mam ad recipiendam unctionem, coronationem, seu
urbibus factarum confirmatio. Datum Viennse anro imperiale diadema pervenerimus, ipsaque percepe-
Domini 1278, xrv Kal. Febr., regni nostri anno v. > rinius, prsemissa omnia et singula innovabimus, seu
Attamen in isto diplomate, quod Raynaldus affert de novo faciemus. >Praealiis vero attendenda illa,
(1278, num. 45) ex arctiivo molis Adrianseexslathaec quam Rudolphus juxta instructionem Nicolai III ap-
formula:«Recognoscendi,ratificandi,approbandi,in- posuit diplomati, p_uo praecedentia confirmantur,
novandi,concedendi,etnihilominus de novodonandi. > quodquesupremum locum sibi vindical inter monu-
At quem eruditorum latet, Rudolphuni plene adlise- menta anobis edita : « perceperimus, infra octodiesr
sisse instruclioni, seu formse sibiaNicolao UI prae- praemissa omnia el singula innovablmus, et de novo
scriptse? (Ibid. num. 62). Rem pontifex conccptis inlegre ac plenarie faciemus. > Ea siquidem-morem
verbis expressit: « Ad omnem scrupulum removen- suo loco expendendumfCaritinet, dandi diplomatis
dum, pfout melius valet, etefflcacius inlelligi de novo infra octo dies a suseepto imperiali diademate, qui
concedimus, conferimus, et donamus. » Stephanus deinceos obtinuit, ut docel liber Sacr. Rit, a Clem."T
*
PATEOt. XCVlII. 2
B. CAROLIMAGNIOPP. PARS I. SECTIO ffl. - U
, 4§
an. 1311, et ab InnocentioVI an. 1555laudatus (_.«'- A XLIX. At enimvero, ut Siciliam praeteream, de
lar. Vat. tom. I, pag. 248, seqq., 350, seqq.) et ex- qua opportunius in sequentibus dicendum erit, in
pressius litteraeHenric' VII adClem. V ap. Raynald. laudato Codice hi census antiqui memorantur in
(1510, n. 7) quae habenl: « De supradictis omnibus Sardinia: «Judex Calaritanus n lib. argenti pro
infra octo dies nostras patentes datiimus lilteras qua- censu. Archiep, Calarilanus vi lib. arg. Episeojius
druplicalas harum seriem continentes. » Quamob- Dolien. n lib. Episcopus Sulcitanusitliti. Episcopus
rem in CseremonialiEdito amplissimum j'usj'urandum Barbarie n lib. Ecclesia saneli Salurnini n lib. Ju-
Teperitur omnia compleetens in genere : at de diplo- dex Arboren. n lib. Arctiiep.Artioren. vi lib. Episco-
inate tii actu coronationis legi olim solito, uttestatur pus sanctiPetri deTeralba n lib. Episcopusde Osello
panegyrista Berengarii, altum siletur. Haclenus de Hlib. Ep. sancti Justi LIlib. Judex Turritanus n lib.
monumentis, quse singula fusiori calamo expenden- Archiep. Turritan. vi lib. Episc. de Pragi n lib.
tur in disserlationibus, atque jura omnia sancto ,Episc. de Ampuri n lib. Episc. de Serraii lib.
Petro et sanctse sedi, iisdem facem prseferentibus, Episcopus de Chisarpo p lib. Episc. de Castro n liti.
yindti abuntur. Episc. Gzano n, -lib. Episc. de Bosea duas libr Abbas
XLYFI. Pauca nune i.ub_unganiex Codice Albini, de Sacharia n lib. Abbas de Plajano n Iib. Abbastie
de quo supra (n, xxiv). Collectio illa brevis ex B Thergo n lib. Pfior de Salvenero i lib. Summa ho-
BiMiolhecaeLaterancnsis lomis carliciis, quam Cen- rum omnium continetur In LIXlibris argenli.j Judi-
cii liber censuum praesefert, in Codice Albini, qui est catum Galluri yides tiic deesse, quem scilicet apud
autiquior Cencio, plenior,valdequeaccuratiorlegitur. Cencium invenies. At Codex Albinianus census anti-
Eademque pertinet ad Gregorii VII setatem, ut patet quiores CenGioexhibet Idcirco qui postea impositi,
ex monumentorum penultimo ibi existenle : nam seorsim enumeranlur, nec de Judice Galluri ulla fit
eorum collector ita de eodem loquitur : « Ex synodo mentio : «In Arborea Ecclesia sancti Thome cum
Iiatiila in Dalmalia a legatis vn papaeGregorii scilicet omnibus suis bonis pro censu ni bisant. omni anno
a Zebizone tunc monasterii sanctorum Bonifacii el Ecclesja S..... que dicitur Cania n sol. exigusiiT.sin-
Alexii abbate, nunc vero Cesenale episcopo, necnon gulis annis. > Ha_cArborensis Judicatus appendix
a Folcuino Forosimprouii episcopo. Que synodus ap. Cencium occurrit conjunctim cum reliquis censir
habetur in archivo sacri palatii Lateranensis.In no- bus. Hinc vero quis non sidet Sardiniam juris fuisse
mine Domini, etc. A. Dom. Inc. MLXXVI.ind. sanctse sedis? De Corsica idem constat ex Codice
xiv, etc. > Gebizo enim legatus in Dalmatiam mis- Albini longe etiain luculenllus. Coptinuo enim ppst
sus 1075, octavopost anno, scilicetl085, fit episcopus Sardiniam, tisec tradit : « D.e Corsica: Corsicam
Caesenas,et paulo post cardinalis. In vetustissima igi- u concessit papa Innocentius Janue sub annpo censu
tur ista collectione, quae praeteritorum temporuna unius libre auri. Et exinde priyilegiuni ei fepit. i
documentacontinet,pr33aliislegilur : «Itemihquo- Apud Muratorium (Ant. Ital. tom. V, col. 894) qui
dam tomo carticio, qui est in cartulario j"uxtaPalla- Cencii tiJirum edidisse gloriatur, el eumdem omnino
dium, lejfilur papa Benedictus locasse civitatem et' alium, et addilionibus plenum vulgayit, hie Iocus ita
comitatum Suanensem cum castellis et villis, el legitur - « GonsulesJauuenses unam libram auri pro
eum omnibus suis pertinentiis : et civitatem, et co- dimidia Corsica, quam cpncessit eis papa Innpcen-
mitatum Rpsellensem cum Ailliset castellis, et suis lius, et tam consules, quam populus, tiebent facere
pertinentiis, et districto el placito, et cum omni da- fidelitatem Romano pontifici, quando ab eo requisiti
tione, et redditu suo. Brestat unaqueque civitas LX fuerint, prout in eorun) privilegio continelur. >
sol. ltem in alio tomo ejusdem carlularii legitur VII L. Nec soli Innocentio II, Jariuenses Corsicamtunc
papa Bonifacius locassecasleltiimPelramPertusam, referebant acceptam, vferumetiam quinque aliis pon-
etc. » Profeclo si ordo temporum servaretur , Be- lificibus Innocenlii successoribus, videlicet Alexan-
nedictum HI,seu IV sseculonono exeunte crediderim; dro III, Clemenli, Coeleslino,Innocenlio, et Honorio
etenim Y, et VI sequentis soeculi, dum Tusculani pariter tertiis, tiorum poslremo id testante ap. Ray-
eomiles potiebantur rerum, de civitaiibus istis dispo- " nald. (1217, num. 98 seqq.):« Ad exemplar^inquit,
nere non potuerunt. At ponamus BenedictumVIU,vel tam ipsius Iunocentii, quam iel. rec. Alexandri, Cle-
etiam IX, sub initia sseculixi locavisseeas civitates: menlis, Coalestini, et Innocenlii'prsedecessor. no-
Tusciseigitur Laogobardorumcivilates ultimsea Ga- stror.... Ad hsecJanuensi civitati medietatem insulse
rolo Magno concessse Adriano et successoribus, Gorsica.ad exemplar Ieorumdem prsedeeessor. no-
pleni juris erant sanctae sedis id temporis. Itaque stror. concedimus : ilja scilicet, nt nobis nostrisque
rp inexplorata de iis loquj videbimus annalistam successoribus Januensis populus, cum exinde fuerit
Ealum. Nonne ab eodem tres insulae Corsica, Sar- requisitus, fidelitatem juret, et pro f ensione unam
dinia, et Sicilia, qua. continuo post Rosellas recen- libram auri singulis annis nobis, et successoribus
sentur in<eademdonatione a Ludovico ejus filio, in- nostris exsolvat. > Haec in antecessum memorasse
' ~"
;S'<.vofiaij,turin dubium? non erit inutile.
B, COD."DIPLOM.- MQNUM.,ETC, SEU CODEXCAROLINUS.- GRETSERI PR_EFATIO. 46

PRiEFiTIO GRETSERL

Fayeto, amice lector; bonani scagvam, si cattip- A suissemus.Tnensani,si epislplas abep scriptasadPip.
licus es, tibi appprlp.; si noyajpr,,magnu.ni (prsitan pimmi Francprum regem, et alips, reperire pptuis,-
malum tibi afferri arbitratieris. Utcunque sit, cu tiiti ^emusAcjuarum duntaxa| areumenla summsjlimper-
indiculum, quot cujusquepontificum ejtislplsein hoc stricta et recensila vidimus a Panvino in Vitis Rp-_
volumine insint: Gregorii IH, 2; Stephani IH, 8 ; jnanorum ponlificum, easque mtegrsis tiab.eri in Va-
Zacharise 1; P-auliI, 5.2, quamyis una ex istis scri- licana hibliolheca testatur: yerum easdem diu quse-;
pla sit ad P.ginum eommuni nominp senqtus et pp- sjtas niinime invenire yaluimus, ut eas yel fu^io,,
puli Romani; Stsphani IV, 5; Adriani I, 49., licet vel-alip,aliqup modpinde sublala? existimemus. Cse-
una ex istis communi cleri nomine ad Carplum Ma- terum nihil est, qupd ejus fides p.ossilin suspicio-
gnumdatasit; Constantim'anlipap.32. Quarumpm- nem adduci, cum el earumdem totidpm numero ^iv
nium summam cenjuriam efficer.et,si upa adhuc epi- gumpnta pai-itprreeitent npvatores,,c_;uipertesi pro-
stola accessissel. Ex quitras septenaeforsan, aut non lixitatem atque multiplicitatem pariterj sedrnagis
multo plures leguntur jam, partim to.mp ix Anna- veritatem,, non ipsas integras, sed ipsarum argu-
lium illustrissimi Baronii, partim Centuriayin Mag-• menta tantummodo edidere: quse si non s.imul con-
deburgensium,cap. 9, quasprselerirenefasduxi, pb ges^tae,sed pferannps singulps,quilms sunt ^a.taj, di-
revereniiam Garoli Magni; quis enim sejungat qaas B geslse fuissenl, non fastidium, vel n.au^seamlegenti-
tantus monarcha uno in volumine copulari volitit.? bus attulissent, sed maximam vpluptaleni; ut ppte,
Neque lamen in hac sylloge ratio temporis aduio- qjuqdex eis cpistolaris historia, quaecaeterisveritate
dum accurate seryata est; nam epistola Zacharia. et sinceritate praestat, ignota haclenus. fuisset egre-
pontificisinterjicitur epistolis Stephani jn, cum ta- g.ieqpneinnata: quod,,nec tu negaveris, eum earum-
men certum.sit Zachariam Stephariopriorem fuissp. dem argunienta perlegeris, quse tiic fjibisulijicimus,
Constantini etiam pseudo-pontiflcis geminseepistolse ne 'ejunumpenilus dimitlamus, quem opipara mensa
inter Paulitm et Steptianum IV locum otitinere de- (quod optassemus), excipere non cpnceditur. Sed et
Iierent, cum Gonstanlinus post Bauli obitum cathe- ex his qupque inlelligat, et fa<,catur,licet invitus,
dram appstolicam invaserit; qt tamen ad ealeenv qpam tiene et pptime de ecclesiasticis antiquitatibus
Iitiri rejectse sunt; qili neophytus ajmellatur, ,quia mpreatur, qui,non fragnienta, vel argumenla reddat
laicus cum esset, el omnis penitus cleripalis conse- epistolarum, sedipsas integras edgt, npn ampliuspe-
cralionis «xpers, a lurtiulenlis quibusdam ad supre- rituras, cum sic earum perpe.tuitati bene consulat,
mum hoc aposloliciofficiiculmen, nefaria lemeritale dum eas in archivo recondens, cpnsecransque im-
eyectus est, successu parum prospero; vix enim an- mprtalitati, conseryet posteris,integras. »
nuin unumque mensem in tiac tam excelsa speeula Posthsecidem Baronius viginti noyem epistolarum
consederat,jet ecce ruina atque in imum prsecipita- Pauli sunimaria, seu periochas recenset ex Onu-
tio. Qua de r-e legi pplest Barpnius lom. IX, anno ptirio; quod et a Centuriatoribus tiictum, licet ip__i
Redemptoris 768. viginti septem solummodo ep;stplarum synopsia
^Sedut ad epistolas Pauli ponlificis accedamus, afferant; et prseter has, trium aliarum ad Carolum
Centuriatores Cenl. vm, cap. 10, scripta hujus pon- elCarolomannum meminerinl, insuper etiam epislolse
lificis reeensenles, ita scribunt, vel potius calum- ad cunctum exercitum regni Francorum. Quas om-
niantur: s Pontificii collectorcs tomorum Concilio- nes in tiac editione lectpr inveniel. Maximam cei'te
rumvidentur consulto epistolasSlephani II et Pauli, reprehensionem merentpr Cenluriatores, p^ui cum,
Sfeptiani HI, Constantini et Adriani omisisse: ne _ ul palam scribunt, triginta et unam tiuj"usponlificis
pontificumartes et fraudes in Francis dementandis, eji.stolas manuscriplas accepissent, ne unam quidem
et injuste occupandis bonis imperii, patefierent. > suis Centuriis inseruerunt, cum tamen aliorum quo-
Gseterumharic putidam oriminationem unus, om- rumdam pontifieum epistolas, et quidem satis pro-
niumlocoetnomine, satis superque refellit illustris- lixas, recilare tiaud gravali fuerint. Forsan timetiant
simus Baronius, fletiili illa sua ttirenodia, quam TJne lectores ex lectione tot epistolarum, quas pontift-
texuit ad annum Chrisli 787, eo quod pontificis hu- ces ad Pipinum et alios Francorum principes detie-
jus Bauli epistolasadipisci non potuerit; ut taceam runt, nimis aperie intelligerent, quanto in pretio Se-
similemlamentationem ob epistolas Adriani pontifl- des -apostolica summis principibus fuerit , Lulhe-
cis ad Garolum Magnum non repertas; quarum rumque cum suis in pontifices Romanos diabolicis
omissione existimabat, Annales suo prseclarissimo conviciis exsecrari inciperenl. Nobis certfe illud,
ornamento carere. Accipe,' lector, ipsius prsestan- quod summo viro Baronio negatum est, non tiona'
tissimi cardinalisvertia, etjudica^num Pontificii de fortuna, sed divina providentia obtulil; nempe Pauli
industria huj'usmodiepistolas oppresserint. pontificistriginta duas epistolas, ulinam emendatio-
I *"<De Pauli rebus gestis opulenliorem tibi appo- res. Nam codex membrapaceus, quo usi sumus, ve~
A". R. CA1.0T,.MAGNIOPP. PARS I. SECTIO Rl. b&
tustus quidem est, et satis vctusto cliaraclere exa- A manaeasserit. >ln summario quarta.: t Malecitat di-
ralus, sed vitiosissime, iia ut minor forsan labor ctum : Qui perseveraveritusque in finem, salvus er.it.
esset stabulum Augiseexpurgare, quam omnia exem- Totus est pro invocalionesanctorum et primatu. J In
plaris hujus menda tollere, quae emendet, qui in me- . summario decimaesextae i :«Invocationem sanctorum
liorem Codicem ineiderit; nos inlerim arbitrati su- tradit. Gloriatur, quod Graecorumnaves combusse-
mus, satius esse Pauli pontificis epistolas, qualicun- rit plurimas, etc.»In summaribvigesimae:«Eberriniae.
que modo, in luce versari, quam diutius in tenebris benedictiones,vel potius adulationes, elc. > In summ.
delitescere et obsolescere. Quod etiam de epistolis quadragesimsetertise:«Totus est pro primatu. Multa
Adriani ponlificis intellectum volo. scripturse dicta congerit, nihil ad propositum perti-
Ut porro lector sciat quaeepistola cui summario nentia. > Deniquein argumento epistolsead Egilani:'
apud Raronium et Centuriatores respondeat, id ad « Abutitur sacrse Scriplurse testimoniis.J Quseomnia
quamlitiet epislolam annolavimus, ut et in Adriani Centuriarum fatiri de sycoptianticosuo pectore exlu-
epistolis faclum : quarum magno desiderio teneba- derunt, contra menteni ejus, qui primus has perio-
tur illustrissimus cardinalis Baronius, ut ex hac ejus chas conciunavit. |
oratione apparet tom. IX Annalium, anno redempto- Ejusdem sorlis esl el illud, quo contaminarunt
ris 79S, n. 1, ubi de Actis Adriani tiaec subjecit: B summarium sextse epistolaePauli pontificis : « Petit,
< Fuissent tanta ista copiosiore atque luculentiore ut ad se legatum suum mittat, per quem possit ei
slylo narranda, et non ferreo, eoque obducto rtibi- prodere Grsecorum consilia et insidias. > Mgve,sci-
gine detruncala , nimiaque tirevitate decurtata po- licet his sectariis fulurum erat, nisi ex Paulo prodi-
lius, quam declarata, posterilati tradenda. Sed ac- torem facerent; substituto prodendiodioso verbo, in
oessit ad damnum, quod cum quadraginta quatuor vicem verbi aperiendi. quo auctor summarii usus
ejusdem pontiftcisAdriani cpistolas Yaticana biblio- fuerat. At satis de Centuriatoribus.
theca possideret, ex quibus locuj.letanda fuisset hi- Illud prseterea te nosse velim, mi lector, me-vete-'
storia ; illis deperditis, earumdem fuerint lantum- ris orlhographisenon admodum superstitiosam ratio-
modo argumenta relicta, summalim elicita, quorum nem habuisse; quia fractus non illabelur orbis sive
haustu majorem sibi sitim lector accendat, ad fon- legas: inluslris , inluster, inlieite, inliciter, inreti-
tem anhelans, non sine spe, ul aliquando, si quis lus, inportabilis, inmensus, assumtus seu adsumtus,
est earumdem bonae fidei possessor, easdem in lu- temptatio, adcresco, obtimates, obtimus, amminicu—-
cem prodat, quaesuis singulselocis reddanlur. > lum, ammoneo, jocundus,jocundi_as, dicio, suboles,
Ecce, quod vir summus cupide desiderabal, id jam conloqui, conloculio, conroboro, conlaudo,obmisi,
"
prsestamus, et plures eliam, quam 44 hujus lanti cotidie, isdem; sive, lt nunc fert consuetudo: illu-
pontiflcis epistolas evulgamus; quas etiam Centuria- stris, illicite, irretitus, importabilis, immensus, as-
tores vidisse videntur. Nam Centur. VIII, cap. 10, sumptus, tenlatio, aecresco, optimates, optimus,
ita scribunt: « AccepimusAdriani 44 epistolasmanu- admmiculum, admoneo, jucundus, jucunditas, ditio,
scriptas ad Carolum Magnum, quarumargumenta soboles, colloqui, collocutio, corroboro, «illaudo,
indicare operae pretium duximus s; qui mox Sum- omisi, quotidie, idem.
maria adducunt, ut et poslea a Baronio factum ; sed Neque quidquam causae est, cur quis pontificibus
alio ordine epistolarum, quam in manuseripto Co- diem dicat ob violatas alicubi grammalicseleges, in-
dice, quem nos secuti sumus, inveniatur, ut inlel- cultumque orationis gmus : nam epislolseislaecon-
liges ex numero perioctiarum, quem ex Baronio et scriptce sunt iis temporitius, quibhs Latina linguain
Cenluriatoribus ad singulas epistolas ascripsimus; Italia, olf tot peregrinarum gentium immigralionem,
ut jam antea monui. ad exitium ruetiat. Seo. « quid oflicit, o quseso(utar
Quanquam animadverto, Centuriarum artifices in enim verbis Arnobii liti. i contra Gentes), aut quam
his perioctiis seu recilandis, seu -conficiendis,tiaud prseslal inlellectui lafditatem, utrumne quid lseve,-
satis bona fide versalos esse. Baronius dicit, se Jllas jQ an tiirsuta cum asperitate promatur ? Inflectatur,
exscripsisse ex Onuphrii Panvini de Yilis pontificum quod acui, an acuatur, quod oportebat iriflecli? Aut
hisloria , quse in Yaticana bibliotheca asservetur. qui minjusid, quod dicilur, verum est, si in numero
Unde Centuriatores ? Ipsi silent; sed xes ipsa loqui- peccetUr, aut casu, praepositione,participio, coujun-
tur, eos, aut eumdem Onuphrianum Codicemvidisse ctione? Gumde rebus agitur ab ostentatione submo-
(quaeenim his lavernionibus eorumque subadjuviset tis, quid dicatur spectandum est, non quali cum
administris bibliotheca non patuit?), tanta ^st argu- amoenilatedicatur; nec quid aures commulceat, sed
mentorum, etiam in verbis, utrinque similitudo et quas afferat audientibus utililates; alioqui necesse
convenientia-; aut si forte cpistolas inlegras adepti erit, ut abjiciamus ex usibus nostris quorumdam
erant, ul certe adepli videntur, synopses illas epi- fructuum genera, quod cum spinis nascuntur, et pur-
stolis praefixasin antiquo exemplari reperisse, ut for- gamentis aliis; qusehec alere nos possunt, nec ia-
lassis Onuphrius repererat; et, pro more suo, ca- men impediunt perfrui tios eo, quod principaliler
lumnias nonnullas interspersisse; ex quibus sunt antecedit, et saluberrimum nobis voluit esse na-
istse: In summario secundoeepistolseAdriani: « In- tura. >
voeatjonem sanctorum et primalum Ecclesiae Ro- Qui elegantiam, et orationis vemistatem quserit, is
49 COD. DIPLOM. — MONUM.,ETC, SEU CODEX CAROLINUS. — TABULA EPIST.' 50
non tiuc, sed ad M. Tullii, Plinii, Mufeti, et similium A.las istas debes, candide Iector, nobili et eruditissimo
epistolas divertat. Admodum autem his epistolis per- domino Sebasliano Tengnagel J. V. D. Caesaresebi-
fectius inlelligendis lectio Anastasii bibliothecarii in tiliothecae Viennaeprsefeeto, qui eas ad me publican-
Historia pontifieum conducet; prsesertim, ubi de illis das humaniter misit. Quo beneficio -omnes ecclesia-
pontiflcibus agit, quorum In tiocvolumine monumenta slicse historise et antiquitalis amantes arctissimo
visuntur. Utitur enim eodem ferme dicendi chara- nexu sibi obstrinxit.
ctere, et multa vel attingit, vel copiosius ,exponit, Vale, mi lector, et si saluti tuse consultum cupis,
quae in his itidem epistolis vel attinguntur, vel fusius a sede apostolica ne discede; aut si discessisti, quam-
exponuntur primum reyerlere.
Unum addo, et verbis compendium facio. Episto-

CENHII TABULADUPLEXEPISTOLAROMGODICISCAROLINICHRONOLOGICE DISPOSITARUM.


Chron. Cod. Chron. _ Cod. . Cod. Chron, Cod. Chron.
GHEG. III, pag. 1. I 1 LI S4
f I bl LIV II 2 LII 53
2 H S2 LIIL III 10 ' LHI S2
ZiCHAHIiB, p. 23. ' IV 8 LIV Sl
5 V LII B V ' 3 LV S0
S3
STEPH. II, p. 27. ' VI 9 'LVI 71
4 X S_ LI VII 6 LVII 64
5 XI 55 LX VIII 11 LVIH 56
6 VH 56 LVIII IX 7 LIX S7
7 _ IX 57 LIX X 4 LX 55
8 IV 58 . LXIID XI S • LXI 66
9 Vr 59 XLIX XII 32 LXII 62
10 III 60 LXXHI XIII 12 LXIII S8
_, 11 VIII 61 L XIV 39 -LXIV 63
PAKUI, p. 114. " XV 18 LXV 63
12 XIII 62 LXII XVI 41 LXVI 87
13 XXVII 65 LXV XVII 29 LXVH 81
14 XXII 64 - LVII XVIII 34 LXVIII 68
iS XXXVI 6S LXIV XIX 42 LXIX 67
16 XXV. 66 - LXI XX 37 LXX 74
17 XXIX 67 LXIX XXI 20 LXXI 95
18 XV 68 LXVIII XXII 14 LXXII 78
"19 XXXIX 69 "XCV XXIII 21 LXXIII 60 "
20 XXI 70 XCVI XXIV 38 LXXIV 80
21 XXIII 71 LVI XXV 16 LXW 76
22 XLI 72 LXXVI XXVI 40 LXXVI 72
23 XXXVIII 73 LXXVIII C XXVII 15 LXXVII 79
2i XXXI 74 LXX XXVIU 26 LXXVllI 75
23 XXXIV 75 XCIII XXIX - 17 LXXIX 77
26 ' XXX 55 LXXXi 83
XXVHI- 76 LXXV
27 XXXVtl 77 LXXIX XXXI 24 LXXXI 88
28 XLII 78 LXXII XXXII 56 LXXXII 98
- 29 XVII _. 79 LXXVII XXXIH 33 LXXXIII 94
,30 XL 80 LXXIV XXXIV 23 LXXXIV 83 .
31 XXXV 81 LXVII XXXV 51 LXXXV 97
32 XII 82 XCVH XXXVI ' 15 LXXXVI 92
33 XXX, XXXHI 85 LXXXIV XXXVII 27 LXXXVII 86
" 3S54 XVIII . 84 XCI XXXVIII 25 LXXXVHI 91
XLIII gs LXXX XXXIX 19 LXXXIX 95
36 XXXII 86 LXXXVII XL 30 XC 89
37. XX 87 LXVI , - XLI 22 3CI 84
58 XXIV 88 LXXXI XLII 28 XCII , 90
39 XIV 89 XC XLIII 33 XCIII 7S
40 XXVI 90 ' XCII XLIV 46 XCIV 96
41 XVI " 91 LXXXVIII XLV 49 XCV 69
„ « XIX 92 LXXXVI XLVI 45 XCVI 70
COfiSTAKTlNI, p. 241. XLVII 47 . XCVII 82
45 - XCVIII 93 LXXI XLVIII 48 XVIII - 45
U XCIX 94 LXXXIII D XLIX 59 XCIX' 44
STEPH. III. p. 2S9. L 61
45 XLVI 9S LXXXIX
46 XLIV 96 XCIV
47 XLVII 97 LXXXV
48 XLVIII' 98 LXXXII
49 XLV
ADKUM, p. 289.
50 -LV
m B. C-iRQt. MAGM OPP. PARS I. SECTIG III m

tiEGNANTE "IN FERPETUUM tiOMINOET SALVATJORE NOSTROJESU CHRISTO.AKNOINCARNATIONIS EJUSPEM


D05IINI
NOSTRI DCCXCI.
CA.ROI.US
T_XCEL)_ENTl'sSIMCS
ET A CEOELLCTUS REXFRAKCORUM ET LANGOBARDORUSI
ACPATRICIUS ROMAKORUM, ANNOrELICISSIUO REGMIPSIUSXXIII, DIVINO INSPIRATUS, SICUTANTE
OMKES SUTJU
pUI ANTEEUMTUERUNT, SAPIENTIA ETr PRUDENTIA EMINET,ITA1NHOCOPEREUTILESSIMUM SUI
OPERts'lNSTktiXITMGENIU-l,UT CNIVERSAS JCPISTOLASQU-ETEMEORE BON/EMEMORLE DOMNICAROLI AVI
SUI, NECNON ET GLORIOSIGENITORIS
SUI PIPPINI,SUISQUE TEMPORIBUSDESUMMA SEDEAPOSTOLICA, B~EATI
PETRIAPOSTOLORUH PRINGIPIS,SEOETIAMDE IMPERIO ib IO'SDlI-DCT/l-'fcSS-i
NdSCUftTnR, £0 JQUODftlMIA
ET
VETUSTATE PEUINCURIAM JAMEXPARTEDIRUTAS ATOUE DELETAS CONSPEXERAT, ">
DENUOMEMORABILIBUS,
MEMBRAMS SUMMO COMCERTAMINE RENOVARE ACRESCRlBiSRESECREVIT.
.INCIPIENS SUPRA A [ '
IGITUR^UT DlXIMUS.,
_ PRINCIPATU PRiCFATI,PRINCIPIS
C AROlirAVISUI, ESQUEPIt2_5ENS
TEMPUS,ITA OMNIA EXARANS, UT NCLLUM PENITUSTESTIMONIUM *SANCT_E ECCLES1_E PROFUTURUM SUIS
DEESSESUGCESSORIBUS -VlDEATUR,UT SCRIPTUM EST: « SAPIEKTIAM OMNIUM ANTIQUOnUM EXQUIIffiT
J
SAPIENS, etc. c. I
a Inscriptio "CodiGismembranacei venerandse ve- A cessit Adriano Leo III, Garolo
Magno conjunctissimus
tustatis, sed pessime a litirariis accepti. GRETS.— et amicissimus, iquem quis abnuat adeumdem prin-
Codex epislolaris Carolinus continens Romanorum cipema.quefrequente's litteras dedisse ac Adrianum ?
ponlificum Gregorii III, Zactiarise, Steptiani III, vel, Leonem petulanter insectatur Hlyricus in Catalogo,
secundum alios,,H; Pauli I,tStephaniIV, vel, secun- quasi indoctum et barbarum. c Habeo, inquit Illyi;i-
dum alios, III, A.drianiI et pseudo-papse Conslantini cus, aliqUGtejus epistolas ad Carolum, prorsus rudes
epislolas nonaginta novem ad principes et reges et barbaras.. Hsec elegantissimus iste Sclavus; ex
Francorum Carolum Martellum, Pippinum et Caro- cujus libris si solcecismos et barbarismos in unum
lum Magnum, an. Cti. sep*tlngentesimononagesimo fascem comportarevelis, codicem si non calepino,
primo, cura et auspicio ipsitis Caroli Magni, ne .etu- saltem dasipodio spissitudine parem facile efficies.
state et per lticuriam perirent, stutiiose collectas, Exstant Leonis III tres ^pistolsetoin. III Conciliorum
let in tinum redactas volumen memtiranaceum, quod novse edit., pag. MS. Cum autem Catalogus TeStium
olim,primo craidem ad ipsius Caroli Magrnbiblioltie- edilus sit anno 156i etjCenturia octava annolB64,
jcam eutiicularsm, deinde aulem ad "Willibertumar- et in tiae Genluria Hlyricus itascribat : i Noii est
chiepiscopum Rothomagensem perlimiit; nunc vero dubium 'guin (Leo III) ad mininiuin plures epistolas
authenticum asservatur in augustissima tiibliotheca ad CaroMm et ad alios scripserit-, sed malitia ponti-
CoesareaYindotionensi.
1 Petrus Lambbcius Hambur- ficiorum siippressse sunj;: t adinodum profeclo llly-
gensis totum hoc opus summa fide el ditigentia re- ricus mendacii suspectus redditur; nam si hatiuit
cogdovit, ac eonlulit, et ctironologia accurata atque nonnullas epistolas Leonis, ut dicit in Calalogo",cur
necessanis adnolalionibus illustravit. LAMB. — Godi- JJ non saltem aliquas Cenlurice octavse inseruit, prse-
cis Carolini ms. recensio, et ejus eum textu editionis sertim inedilas aliisque non visas, cum aliorum quo-
Gretseherianse collatio. Est vero membraneus folio- rumdam Pontificum episplas Cenlonibussuis insuere
rum 98 , eujus cum scriptura, tuhi forma pene non abhorruerit? Cur saltem summaria earum non
quadra oevi Carolini omnino prsesefert. Pertinuit attulit, ul fecit in epistolis Pauli et Adriani pbnli-
olim tid Willitiertum archiepiscopum, ut artiitralus ficum? Quid opus erat diceretion esse dubium .quin
esi cl. Lamhecius, Rothomagensem^ cujus nomen ad Cafqlum plures epistjilas dederit, si aliquas Leo-
membranse digitum lalse asserculo anteriori aggluti- nis ad Carolum epistolas tiabebaf? An usque adeo
natsc inscriptum est ad hunc niodum: LIBERWILLIBERTIobliviosuseratHIyricus,|utCenturiam octavam cum
ARCIIIFPI.Continetur eo syntagma epislolarum 99, suis rhapsodis consarcinans , ndn meminerit am-
quas Romani pontifices Gregorius III, Stephanus ID, plius penes se tias epistolas exstare? Porro eonviciis
Zacharias I, Paiilus I, Sleptianus IV, Adrianus I, et Illyrici in Leonem III oppono res gestas ejusdem
pseudo-papa Constanlinus dederunl adprincipes re- ponlificis, quas Anastasms Iitteris mandavit, et ju-
gesque Francorum Carolum Martellum, Pippinum et dicium CaroII Magni, Iqui Leonem non minus ac
Carolum Magnum, sludio ct cura Caroli Magni co- Adrianum coluil, uiique id non facturus, si talis
actuin, qucmadmodum latius declarat niiniata inscri- fuisset, qualis a pessiipo plaste Illyrico effingitur.
plio quse supra exhibetur. Sed jam epistolas ipsorum pontificum audiamus,
i>i_eg. memorialibus, ut jam adverlit Lambecius; inter quas audirenlur qujDqueLeonis epistolse, si non
quo Ibco utitur Cangius in Glossario ad docendum omnes, saltem aliquse, nisi eas yel lemporis longin-
cmid sint memoriales memtiranse. GENT. _ quilas, vel lllyrici iniquilas nobis hiyidissel. GRETS.
C
c Hactenus Inscrlptio anliqui Codicis; quam, can- — Hactenus inscriplio, prout in Codiee jacet, accu-
didelector, inipso statim vestibulo tibi reprsesentare rate expressa cum ipsis librarii mendis, quorum in-
voluimus, ut operis tiujus vetustatem ac gravitalem credibilis est in eo numerus. Cohfixit pleraqufeomnia
ante omnia disccres. Yetuslas csl, quam in jam tibi Tengnagelius sua nianu, sed nimia licentia, non
proposita tabella conspicaris. Gravitas tergemina modo ad marginem yeram lectionem ascribens^ sed
est, ab epislolarum auctoribus; a principibus, ad passim iadens, Inducens, reficiens, et inculcans, id
quos missa. epistolse; et a collectore. Auctores sunt quod probar'e non possup; tametsi ea mente id fe-
summi pontifices : illi, ad quos datse, summi reges : cerit, ut Jacobum Gretserum, cui volumen istud
collector, rex potentissimus et invictissimus, quo, edendum postea dedit, [corrigendi labore levaret.
post Constantinum Magnum, Occidens vix parem, Prodiit memorali Gretseri opera Ingolstadii ex ty-
cei te superiorem non habuit. Observa autem, quando pographeoAndrea.Angerinarii anno 1613, l". Verum
jussu Caroli Magni istse pontificum episloloeunum in ea editione non contentus Lambecius novam procu-
volumen redsictse sunt, adhuc in vivis fuisse Adria- ravit Viennse typis Cosmorovianis in fol., ati isto
num papam; nam annus Domini 791 est annus vi- prsestantissimo epistolarum lolumine auspicalus ma-
cesimus pontificalus Adriani, qui eodem ohiit, anno gnum illud Syntagma rerum Germanicarum, cujus
Rcdemploris 79S. Quo temporis spatio crcdibile est conspectu curn ipse, lum successor ejus Nesselius
Adrianum plures ad Garolum epistolas dedisse. Suc- salivam movit erudilis. GENT.
65 COD.DIPL. — MONUM..ETC, SEU CODEXCAROLINUS, — S, GREGORIIIII EP. — MONIT. 64

-
m S. GEEGOMI III ,

AD CAStOLlM S-CBftEGULUM EPIgTOLAg

ADMONITIO.

" I. HI. Ad ejus vero eorilinuationis locum qudd atti-


TBinas.iantumlitterasa Gregorio III datas "essead
Carolum Slarlellum in- re trepida est certo certius. net, notat Aimoini lectionem esse: « Ecclesiam a
Primo siqmdeni ipse sanctus pontifex iterala vice ait Langotiardorum tyraniiideTitieraret a partibus
se scritiere Carolo subregulo: deiude hiijus nepos Langobardorum reeederet ac Romanum consultum
Cai-olusMagnus id confirniat binis istis duntaxal re- prsefalusprinceps Carolus sanciret (Al.: Ut a partibus
lalis in codicem, Carolus Inquam, qui incipit« a prin- LangobardorumRomanis cdnsulendumprsefatus prin-
cipaluprsefati priricipis Caroli avi sui (ut litulus fluil) cepsCarolus transiret). . Et Pagius fatetur ijuod yar
usque prsesens tempus (791) ita omnia^ exaratis, ut riant omnes editiones. Prseterea monet Ruinartius
nullum penitus testimonium sanctse Ecclesise profu- B laudatus in cod: Brotieriano ms. legi « Romano con-
turum suis deesse successoribus videatur. > Idcirco sulto : » Sed quod maxime attendi velim, tamipse
et decretalem epjstolatii sancti Zachariae (ep. 5,"al. 5) ut varianlem tianc tueatur, quam Pagius ut depra-
et duas *deerroribus Hispanorum (69, 70, al. 93, 96) vatam illam lectionem continuatoris 3 astrual, ieste
et de 'hsefesi Feliciaha aliam (82, al. 97) npia illa utuntur Annalista Metensi, qui cseteroqui ati illo sevo
PippinO flagitatite, islse se expetente datse fuerantj dlstat annis centum sexaginta, et sua "fortasse mu-
recenseri voluit, iie duatius quidetia Constantini van- luatus est ex eodem fonte. Ulcunque aulem sit,
tipapsenegleclis (45, 44, al. 98, 99) quse ad patrem verba CJUSaudienda: « Epistolam quoque, inquit,
sutim Pippinum scriplSe erant. Nitiilominus Pagius, -debreto Romanorum,principum sibiprsedictus prsesul
etitnque seculi non pauci aliain epistolam a Gregorio Gregorius niiseral, quodsesepopuluS Romanus,jeli-
datam esse contenuunt et ordine et sentenlia prseci- cta imperatsris dominatione^ ,ad suam defensionem,
puahi, qua cohsulatum Carblo esse extiibitum jactant. et invictam clementiam committerevoluisset. » Quod
Kituntur ii scilicet p*rimacontinua.iorie Eredegarii, si Romani, Augustorum Orientisrejecta dominalione,
quamproprio arbitratu inlefpfetatitur, Carolo autem palrocinium ac defensionem quserere deliberaverant
insignem injuriam inferunt, tiufn prseteriisse illum ab eo Erancorum principe, penes .quem efat summa
putant cplstolarum omnium, quas digessit, facile Terum, et cujus potentiae fama omnium serinonibus
pra.stantissiitiam. Equidem fateor, nonnullas deside- celebrabatur; etiamsi nova hsec epistola admittere-
rari in codice, quaruin in aliis mentio est % quia tur, nullum inde prsesidium cpnsulatus acciperet
videlicet «,*nullumpenitus testirnonium sanclse Ec- Quis enimnon videt,, allatis iis yerbis luculeptissime
ilesise "profulurum . continetiant: atlamen animad- 'C decretum, seu consultum Romanorum describi, nulla
vertensTinius, quse pene conlrita eral, argumentum , consulalus mentione facta? Quamvis tiutem Rui-
sasis timpluin'suppedilari (post ep. 20, al. 21) tam- Jnartius Annalistse hujus -sententia lectionem suam
etSi exemplmn sit~alterius (ep. 18,- al. 1S), necnon agtruat, contra prsetensum consulatum, qua tamen
proferri exempla duo ejusdem epistolse (ep. 53, al. nieminit Gregorii epistolse, cujus ne minimum qui-
50'et 35)jprselerea ridens, nonnullas exstare, quse dem indiGium prsetietur a -continuatore Fredegarii,
Langobartioi-om 'arte periisse credebantur; in aliis ab 'eoTecedit, nec pliires, qudm duas a Gregorio epi-
"dSssibiulafi,et eliamcontrariafactisnarrari, njisso- siolas essedalas, cpise hodieque exstant, decernit.
rum, seulegatorum fidei rerum verilale cretiita" illuo. Nec facile assequor^ cur Pagius via eadeni, qua
atiirmaVenullus "diibilo, quod si epislolii tanti mo- sequalis suus Ruinartius, iticedens (et quidem inauspi-
menli, qtife conjectando superinjicitur, data esset, catq, narii plurimos,erroris sdcios secum duxit) ab
aut ipsa exstaret, aut qualiscunque mentio ejtis fie- crudlto viro dissenserit de epistolaium numcro. Er-
ret. At caslum et integrum Tei examen inanes cort- rore.s siquidem, quos ipse, aliique 'obviis ulnis am-
jeejuras palefaciet. plexi sunt, nonpova. huic epislolse, >sedFredegarii
, II. l_oeum continualiotiis Eredegarii a Bardhio, continuationi Teferuntur accepti: ibi enim uni lega-
"Cdintio,aliisque aliler recilatuin, exms.. ctid. pfotulit tiorii nunquam antea vissein eo Tegno Iribuuntur.
"etianiHuinarlius in sua recensione Operuni sancli IV. "Utcunque sit, ex Fredegarii cbntinuationenu-
Gregorii Turonensis. Idemque est, qui Tecentioribus per allata Pagius, et reliqui non infimse notse scri-
usuvenit ad tantas tiistorise pMnlilicisetenebfas offuri- p ptores tria-potiSsimum argumenta eliciunt perspieue
v falsa. Ea siint claves feonfessionis sancti Petri missse
dendas._Vertia autem ejus conlinuationis (num. llti)
•sunttiujusrhotii: « Eo enimtempore bis a Roma sede ad regnum^AoXmxpatratum 'cum Carolo %ta parli-
sancliPetri apostoli bealus papa Gregorius claves bus imper'aloris recedbrct, et 'Itomanus -consutalusei-
venerandi sepulcri eutii vinculis sancti Telri? et mu- dem exhibitus. Ad primum 'quod allinet, Pagius et
neribus inagnis el infinitis legalionem, quod antea cseterieum sequehtes, legunt, ad regnum direximus,
nullls audilis, aut visis temporltitis fuii, niemorato in prima Gfegoiiiepislola«erta: at Pagius, cseteri-
,prineipi deslinavit. Eo pacto patralo, ut a partibus que dmnes hallucinanlur. Yera enim ieclio codicis
imperaloris recedefel, et Roinanum consulatum prse- Yindobbnensis est ad roguin, frequentissimum selale
fato principi Carolosanciret. Ipse itaque princeps mi- illa.vdcatiuluhi pro libello suppliei, tit ostendam in
ritico ac magnificotionore ipsam legationetii recepit, nolis. Codex hic ipse alia hon utilur phrasi (ep. 91,
munera pretiosa contiilit, atque ctim magnis prsemiis " al. 88), ubi Grimoaldnm ait a Benevenlanis, expeli-
cum suis sodalibus missis Grimonem abbatem Cor- lum ducerii post morlem Arichis palris sui, « rogum
beiensis monasterii, et Sigibertum reclusum basilicse emisimus ut penitus eum ducem consequenter susci-
sancli Dionysii martyris Romam ad limina sancti peremus. _ Qua super Te Hdenda est Pagii interpre-
Petri, et sancli Pauli"destinavit. _ Falsas Coinliiopi- tatio, qui robam oscitanter, aut somniculose legit
niones Pagio etiam notas (740, n. I, seq.) Ruinarlius {an. 788, n. 1). Yerba ipsa proferam ne 4 ^icar
ampleclitur; nihilominus binas duntaxat litteras ad- verilati fucum facere :•« Erat roba laxior vestis olim
mittit: < Epislolas, ait, duas eadem occasione Ga- regibu% 'episcopis, aliisque in usu, ut udere est in
rolo scripsit, qme ad nos usque pervenerunt. t Glossario Ducangii; t Prsetereo, nullum. robm exem-
68 B. CAROLI MAGNIOPP. PARS I. SECTIO III. !>6
plum a Ducangio afferri, quod citra annum millesi- AReg. Maz. et uterque|Thuaneus, quiin cdilionere-
rauni nou sit petitum ; loga et rogus ejusticm signi- gia, et Romana legi possunt. Referunl ii scilicet le-
ficationis eidem sunt; ipsamque epislolam 88 cod. galioneniGregoriilll, dura Liufprandusprope Romam
Carolini rei testem adhibet, quod non facit in roba: caslra haberet, perspicuis hisce verbis: « Veniens-
At si Pagii senlei.iia ridenda est, quid de Muratorii que Romam, in campo Neronis lenloria tetendit, de-
parum sequa in sanclse sedis dominium voluntate di- proedalaqueCampaniaJ1 multos nobiles de Romanis
cendum erit ? Codicemis Garolinum edidit ex recen- more Longotiardorum totondil, atque vestivif: pro
sione Lambecii (Rer. Ital, lom. III, par. 2, p. 75), et quo vir Dei undique dplore constrictus sacras daves
in Gregorii III epistola legit rogum pro regnum; ni- ex confessione tieati Pjetri apostoli accipiens, parti-
hilominus et in Annalibus Italicis, et allbi regnum bus Francise Carolo sagacissimo viro, qui tnnc re-
prsefracte sustinuil. Id vero est fiducia nominis vul- gnum regebat Francorum, navali itinere per missos
gus decipere, non historiam caste scribere. suostiirexit per Anaslasium sanclissimum viruni epi-
V. Alterum argumentum est, ut Carolus « a parte scopum,necnon et Sergium presbyterum postulandum
imperatoris recederet. J Quasi vero novisset unquam a prsefaloexcellentissimoCarolo, ut eos a tant a oppres-
imperatores Orientis; et non polius amicitia, et fcc- sione Longobardorum liberaret. » Num illusiribus tiis
dere junctus esset cum Liutprando Langotiardorum legatis orelenus Romanorum consullum commendarit;
rege iroperaloribus infensissimo. Teste utar Paulo an potius illos jusseril enixe pelere, ul Carolus Ronla-
diacono suse gentis rerum non ignaro: « Carolus nis opem ferret (Romamsconsulendum,liabent Aimoini
princeps Francorum Pippinum filium suum ad Liut- continuatoris ediliones anliquse) leclori judieandum
prandum direxit, ut ejus, juxta morem, capillumsus- g relinquo. Equidem video, lum hunc codicum Ana-
ciperet. Qui ejus csesariem incidens, ei pater effe- slasii © locum, lum utramque epistolam Gregoriilll
ctus est. » Id factum an. 75S. Post biennium vero, lestes esse uherrimos petitse opis; consulalus autem,
annuo circiter spaiio ante Gregorii epislolam «lega- aut consulti menlionem fieri tantum in depravato
los cum muneribus ad Liutprandum regem mitlens, cod. Fredeg., et apud recentiores scriptores, qui
ab eo contra Saracenos auxilium poposcit. Quod nihil totavia errant hac in re, ut est demonstratum. Quare
moratus cum omni Langobardorum exercitu in ejus etiamsi consultum adniittam, malim supinum verbi
adjutorium properavit. Quo comperlo gens Sarace- consido, quam clecretum Romanorum intelligi.
norum ab illis regionibus aufugit. Liuiprandus vero VIII. Legatos pontiftcios magnis accepios fuisse
cum omni suo exercitu ad Italiam rediit (Diac. 1. vi, honoribus a Carolo, pretiosa munera iisdem data,
c. 55, 55). J Quse Baronius repufans (740, 25) Ca- quse Romam ferrent, nobilemque alianrlegationem
rolumque excusans quod conlra Langobardos arma adornalam esse ponlifici, Freclegarii continualor af-
non sumpseril: c Cui par erat, inquit,jtisi adversus iirmat, el prima Gregorii epislola^a munera conlala
Romanam Ecclesiam militasset (Liulprandus) ut ille esse divi Petri basilicse fidem facit. Opem vero alla-
fecerat, suo exercilu prscslo esse. J Bona igilur cum luriim se Romanis priricipem esse pollicitum et con-
venia Pagii codex ille, quo utebatur Aimoini conti- linuator idem silef, et lilterse ponlificis nec promi-
nuator, consenliente etiam illo, quem Annalisla Me- sisse, neque allulisse aperte docent. Ea propter aut
tensis adhibuit, prseferendus est edito per Ruinar- doleamus occasionem tiiinime opportunam mittendi
tium, aliisque similiter depravatis, legendumque, « a legaios ad principem foedere, atque amicitia junctum
parlibus Langobardormn recederet. » „ cum hoslibus sanelse sedis necesse est; aut fateri
"
VI. Tertium deniqueargumenlum de exhibito con- oportet, Carolum novam, et nunquam antea in Fran-
sulatu longe aliis prseslat levilate sua. Et vero um- cia visam legationem tanto honore prosecutum esse,
bratilis isla dignitas reipublicse veteris, quse Augusli quod sibi apud suos |magnum gloricciucrementum
ac suceessorum oevotemporibus polius digerendis per accessisse cerneret, non aulem quod, pontifici ut mo-
annos, quam rebus agendis contintiata videtur; unde rem gereret, a Liulprjmdo desciscere ullatenus ".el- '
et postconsulatus nola cxcogilata per quartum Ec- let. Hujus certe legalis, quos, consilio pontificis de-
clesise sseculum chronologise prsesidio, ista inquam tecto, ad Carolum misit, benignas prsetiuisse aures
dignitas oclavo sceculonotiihtatem tantum generis liquet: nam Liutprando ejusque filio permisit, arma
prsesignabat. g Quamobremhaud tanfi erat, ut Fran- inferre sanctsc ,secli, quod Gregorius dolens impro-
corum principi rerum gestarum gloria celeberrimo perat (ep. 1). « Ut conspicimus, dum indullum a vo-
lenocinarelur, adversus Langobardorum regem foe- biscisdem regibus estmotiones faciendi, quod eo-
dere, et amicitia conjunctissimum. Exempla id con- rum falsa suggestio pjlusquam nostra veritas apud
iirmantia suppelunt ex variis Vitarum pontificum vos recepta esl. J Quod longe aliud est, quam affiiclis
scriptoribus Anastasii nomine passim laudatis. Ac Ecclesiserebus opem ferre. Is nitiilominus recensetur
vixdum Roma et ejus ducalus ab impietate a Carolo Magnointer stisestirpis principes, qui san-
- primo
Grsecorumdesciverunt, in concilio Gregorii III, anno ctse sedis defensionem susceperunt (Charta division.
751, pro sacris imaginibus foedus initur, « notiilibus regnor.). Binis namque| his lilteris Gregorli speranlis
etiam consulibus, et reliquis chrislianis plebibus opem deceptus est." Prseterquam quod ut suos filios
aslantibus. _ Deinde sub eodem pontifice plures con- ad sanctse sedis amorem pelliceret, satis erat Gre-
sulcs prselio capti apud Langotiardos degebanl, quos D gorii duplex testimo^iium implorati ex Francia
Liutprandus sancti Zacharise anno742, idest triennio auxilii, tametsi nullum inde advenerit.
post legationem adCarolum missam,Teslituil: «Leo- IX. Nullum a Carolo Martello auxilium allatum
nem, Sergiuni, Yiclorem, et Agnellum consules prse- csse sanctse sedi, constanter omnes affirmant. Sed
dicto beatissimo redonavit viro. J (Anast. secl. 210.) abutentes historia falsas rei causas promunt: segro-
Denique Adrianus tum puer, postea ponlifex, a pro- tare tum Garolum aiunt, qui postmodum otiierit
pinquo suo « Ttieodalo dudum consule et duce J per diem suum; idcirco rion poluisse, quam meditatia-
eadem tempora educatus, cum rerum politus est, le- tur, opem ferre, cam tamen demum aliquando a
gationcm Carolo regi adornat, oequelegatorum, seu Pippiuo filio Caroli allatam esse. Ila annorum duo-
missorum numero ssepe memorat ( Cod. Carol. ep. " decim intercapedinem a Caroli morle ad latum a Pip-
67, 80, al. 79, 74) « Ttieodorum eminentissimum pino auxilium, tam multa, et tam magna quse inte-
consulem, et ducem, nostrumque nepotem. » Eodem- rim evenerunt, silenlio prsetereuntes, susque deque
que ponlifice (Anast. sect. 555) diem supremum obiit liabent. Ad id prseslanjdumuna nilunlur auctoritate
« Leoninus consul, et dux. » scriptoris Vitse Stephani II "J apud Anastasium, qui
VII. Ex dictis patet, quam Iabili nitunlur funda- palam mentitur, quod sbepeconlingit in eo libro, cum
mento opiniones eruditorum super depravaio conti- aul recensenlur res ^alde remolse , aut externa.
nuatoris Fredegarii loco. Quem profecto illustrant aliunde petuntur : coritra vero ubi res prsesentes,
«iia cum historia illius temporis, cujus nonnihil ego- aut domestica. arcbivi jprsesidio describuntur, nulla
jnel alias res agens delibavi, Anastasiani codices iriss. antiquitatjs monumaita cerlioraaclnosvenisse, quam
S7 COD.DIPL. — MONUM.,ETC, SEU CODEXCAROLINUS.— S. GREGORII III EP. — MONIT. 58
quse ibidem sunt fideliter adnotata, omnes norunt. A rum oplimalum expetito;in Carisiacum postea se con
Locus Vitae Stephani II est hujusmodi (secl. 255): tulisse, novisque signis coeloprsecedentibus mor-
« Quemadmodumprsedecessores ejus bonsememorise tuus esse. El, quodniajus., inter segrolationem et
domnus Gregorius, et Gregorius alius, et domnus divisionem administrationis regnorum insertnm le
Zacharias beatissimi ponlificesCaroloexcellenlissimse gitur quidquid Romano-pontifici cum Carolo inter
memorise regi Fraticorum direxerunt, petentes sihi cessit. Num recte, audiemus modo apud'Anastasium,
subveniri propter oppressiones, ac invasiones, quas ulti res gestse Gregorii servata ratione temporum de-
et ipsi in hac Romanorum provincia a nefanda Lau- scribunlur, tanto cum consensu epistolarum Gregarii,
gohardorum geute perpessi sunt. » Poslrema hsec utnil desiderari possit illustrius ad eorum lemporuni
vera sunt: omnes siquidem ii^pontificesLangobardo- historiam comprobandam. Cum prsesertim illustrti.
rum feritati fuerunt otinoxii. Falsum vero est Gre- Zacagnus exprseslantissimo^Cod. Yat. alias Gregorii
gorium II de Francia quidquam cogitasse, quod et litteras ediderit, qucelucem rebus addunt longe cla-
faletur Fredegarii Gontinuator, dum Gregorii III le- riorem. In iis siquidem-sermo est de quatuorurtiibus
gationem rem novam appellat, atque antea inauditam. a Liutprando irivasis in fine expeditionis anni 759,
Falsum est Zachariam indidem auxilia" qusesisse, de cujus inilio loquitur Gregorius III in utraque epi-
quod mox palam fiet. Denique falsum rest Carolum stola ad Carolum. Ubi etiam de prseteriti anni Lan-
Martellum fuisse regem Francorum, quem gentiles gobardicis retius, de auxiliis ex Francia nequidquam
omnes scriptores majorem domus, subregulum Gre- exspeclalis, ac de muneribus divo Petro missis a
gorius III vocant. Earolo per suos legalostam perspicua lit menlio; ut
X. Nihilominus falsa hsec usque adeo arrident Pa- n annum innui 758 dubitari non possit. Sed audiamus
gio, ut (an. 726, n. 14, 740, n. 4, seqq.) affirmare res gestas-Gregorii III apud^Aiiaslasium.
non dubitet, quod Gregorius II«vel clam ad Carolum Q XII. Scriptor YilseZacharise (sect. 207) finem
Martellum refugit, vel certe ejus subsidium nulla expeditionis an. 759 describens, « Dum, inquit, a
missa legatione implora.it: t et alibi adversus Pe- prsedecessore ejus tionse-memorise Gregorio papa,
trum de Marca idem veliementius, atque verbosius atque ab Stephano quondam patricio et duce, vel
sustineat. Qusepost palricialum, qui unum et idem omniexercilu Romano prsedictus-Trasimundus rccl-
illi est cum consulatu (propterea mordicus eum tenet ditus non fuisset, obsessione facta pro eo ab eodem
in Continuat. Fredegarii) Carolo Martello vindical, rege ablatsesunt a Romano ducalu civitates quatuor,
nequidquam reclamantibus Gregorii III epistolis. Ra- id est Ameria, Hortas, Polimarlium et Blera, et sic
tio autem, cur tum ipse, tum eruditi alii rem proba- isdem rex ad suumjialatium est reversus per men-
hilem reddant, a duobus ejus^seviscriptoribus Paulo sem Augustum indict. vn. » Post hsecGregorius ex-
Diacono, et ssepius laudalo Contiuuatore Fredegarii perientia edoclus non niodo vanam spem esse auxi-
prsesto esl. Iste enim inter segritudinem ac mortem liorum a-Carolo, sed hujus consensu Langobardos
Caroli anno 741, eompendiario Inserit duas legatio- inlulisse majus damnum reipublicse,_alio se vertit.
nes; et qusecunque inter pontificem et Carolum po- Foedusitaque iniit cum ducibus Spoleti ac Beneventi,
stea evenerunt, prseterit: quare ansam dedit recen- junctisque copiis, de recuperandis mutua ope urbi-
tioribus, ut ad eumdem annum referrent, quseannis hus consilium habuit. Foederalorum primus Trasa-
pluribus acla esse el aliunde constat, et ipsa rerum mundus suis rebus omnibus receplis, «ingressus est
series demonstrat. Perinde Paulus Diaconus (lib. vi, Spolelum per mensem Decenib. ind. 8, » ut recte
cap. 55) quse niultis acciderant annis non modo in G Cod. Reg. Maz. et Thu., non ut vulgatus ead. indict.,
unum conflans, sed etiam facta prsecedentia postpo- nam a Septembri mense fluebat octava. Sequenli
nens, ut nolavit cl. Blancus, confudit temporum or- anno 740, ex paclis conventis pugnandum erat pro
dinem; itautTrasamundi Spoleti dueis rebellionem, sancta republica, ut qualuor civitates Trasamundi
quse huc plurimum facit, Liutprandi morbo, et Hil- causa ablatas recuperaret. At Spoleti dux de reliiren-
debrando in regni consortium vocato usque ab anno dis suis , quse receperat, serio cogitans , « noluit
756-pr.eposuerit. Quseres Iibertatem peperit reeeri- implere, prosequifur idem scriptor, quse prsedicto
tioribus digerendi historiam g arbitratu suo. Quare pontifici, et patricio simul et Romanis promiserat,
Cointius auxilium Langobardorum petitum a Carolo pro recolligendis qualuor civitatibus , quse pro eo
contra Saracenos liflerl ad annum 759, conlra Con- perieraut, et aliis quse spoponderat capitula. _
liiiuatoris Fredegarii auctoritalem « curriculo anni Quamobrem pontifex hinc etiam irritas spes.suas
illius mense secundo: » namque Ruinarlio, et Pagio esse videns, quas inlegri fere anni spalio aluerat,
plaudentibus inlerpretalur « anno post secundo. . octobri mense legationem adomat ad Li.utprandum
Pagius autem res apud Anaslasium diligenler con- ejusque filium consortem regni, ul precibus obtineret
signatastemporumrationehatiita, indictiones emen- quod armis non poterat foedifragiducis causa. Omnia
dando protratiit, uterque ut annum 741 propius atiin- patent ex indicatis litleris ab illustri Zacagno editis,
gant, ac proinde Carolum morte prsevenlumopitulari quas integras referre lubet.
non potuisse potitifici ratum faciant. Quamobrem hi- XIII. « Gregorius omnibus episcopis in Tuscia
Storisequadriennalis chronotaxis stabilienda esl: in- Langobardorum. Meminlt fraterna Sanctitas vestra,
de enim litterarum Gregorii setas pendet, qua semel D tempore ordinationis suse per' chlrographum, ct sa-
agnita recenliorum oplniones, sive hallueinaliones - cramenti vinculum beato Petf o principi apostolorum
deiegentur. spopondisse, utin emergentibus sanctse ejus Ecclesise
XI. Annalisla Fuldensis antiquitate et auctoritate tolis viribus elaboretis. Igitur quia prsesentes viros
aliis prseferendus queis recentiores utuntur, mira Anastasium dilectum filium nostrum presbyterum, et
hreviloquentia anno 758 ac sequenlibus Caroli Mar- Adeodatum regionarium subdiaconum nostros fideles
tellires gestas ila complectilur : « 758, Carlus regio- ad "obsecranduin, et Deo favenle obtinendum pro
nem Provinciam ingressus Maurorum ducem, qui quatuor castris, quse anno prseterito beato Petroab-
-duclum Sarracenos per doium invitaverat, fugere lata sunt, ut reslituantur a filiisnostris Liutprando",
compulit. 759, Carlus Provinciam lotam, et cuncta et Hilprando supplicare destinavimus. Ecce, dile-
ejus maritima loca suse ditioni subegit. 740, pax ct ctissimi fratres, tempus acceptabile, ut juxta chiro-
quies regno Francorum per Carlum reddilur ad tem- -graphum vestrumboni operis fructum beato Petro
•pus, Goltiis superatis, Saxonibus el Fresonibus sub- feratis. Cujus auctoritate.vos hortamur in Dornino.,
actis, expulsis Sarracenis, Provincialibus receptis. ut ad eosdem cum prsedictis filiis J,© nostris pro-
741, Carlus anno dueatus sui 28, moritur Parisiis, et peretis, ul a Deo inspirati prolectoribus eorum hea-
.apnd sanctum Dionysium sepelitur. » Postremi hujus tis pTincipibus ap.ostolorum Petro et Paubxeadem
•anni res fusiori calamo enarranlur in appendice ad caslra restituantur. Nam si, quod non credimus, dis-
Eredegarium. Eienim Vermerise Carolus segrolasse tuleritis iter arripere propter Deum, ego quanquam
dicitur; majortiomatum filiis divisisse consilio suo- imiiecillis sim prse infirmitate corporis, itd arripiam
& 13. CAROLI MAGNIOPP. PARS I. SECTIO llf.
Iabciriosum,et videbo, ne vestra negligentia votiis ad A tiam, utjuxta quod ei ssepius"soripsefat, cum exer-
obligationem ex hodo pacli pertineat. Data Id Octob. citu ad tuendas has Italise partes modis otiinibtisad-
ind. ix.»Re infecta Gregorius mofitur sequenti anno veniret, et de iniquitatis fllii inbrsibus Romanam
die 27 Novembris, eique quarto post die succedit hanc urbem, vel curiclam Italiam provinciam litie-
sanctusZactiarias. raret, j ut est apud Anastasium' (Se"ct. 252), Tam
X-IY. Stalim atque summum locuin est adeptus vir longe erat, ut Romani pontifices anf£ eiim amram,
jSle sancllss}mu.s,legatione, .SLC prsesenlia sua regem quiieral 755, spemulfam in Francqrum prineipibus
petit, exerc.tus Romani ope ctim demere.tur adversus collocassent, autRbmse ejusque ducalus domihaiio-
duceni foedifragum, quatuor civitates recuperat, sin- nem a populis otilatam, et quinlo jam ae ,vi'cesin_6
feuias ipse _.dit, earumque possessionem init; deinde anno apud eos permabenlem affectarent. "Cum vero
Roriiam reverSus debitas Deo gratias agendas pro tot auxilii Grsccorum spem omnem abjicere oporluit-.
liencliciis, solemrii supplicalione statuit. Omnia hsec inipielaleprsesertim Orientalidetiieindieminvales-
pyenerunl, prtefalo, auctore Vitse sancti Zaeharise cente, tumdemum Steptiahustirinninilitteris, tieinde
teste, indict. 10, idest inter Septembrem mensem prsesentia sua Francofum opem el qusesivit et obli-
arini 741 et Septembrem sequenlis anni. Auclorila- nuit. Neque id symbolica ohlatione regni, atit consu-
tem ejus consensu omnes sequuntur. Hac tanium in latus exbibitione, alipve argumenlo, quod.recentio-
re a veritate abeunt, quod scriptoris verba, « quas ribus in mentem venerit; sed vera palriciatus, seu
ipse ante biennium per obsessionem factam pro pra.- protectionis ac defensionis Romanse Ecclesise digtii-
diclo Trasimundo duce Spojetino abstuleral {sect. , tate collata : quam ekse indolem hujusmodi patri-
210), » ad annum referunt 740, cum speclent ad B ciatus, passim invenire erit iniitteris hujusCodiciSj
Augusturh. mensem anni 759 , luculente ab eodem quo lestis inlegrior desidefarl nonpotest.Keque ante
nolalij per ind. 7 quae mense illo adhuc iluehat. eura annum ejusmodipatriciatum Francoriirii princi-
Quamvisenim menses aliquot biennium illud excede- pibus esse datum, Igindidem conslat. Et vero pri-
_.ent, cum ineutile anno 742 Liutprandus reslituil mce dusetie quibus agitur, a Gregorjo III inscribun-
civilates, recle auctor ante biennium dixit, quod erat tur Carolo subregulo ;j Unica Zactiarise (ep. 5, al. 5)
exaetum; nam indictionum rationem habens, deque Pippino majpri domusl Prima Sleptiani II (ep. 4; al.
iis-agens, nuse per decimam evenerunt, biennium 10) inscritiiiur Pippino regi, quam dignitatem ati-
intelligit oclavam, et nonam, qusc effluxerant posj; ctori|ate Zacliarise,ante bierinium adeptus efat. Refi-
eivitatum invasionem in line septimse. Contra vero si quse Stephani ejusdem epistolse datse post Tedituni
amius aeciperetur 740 in octavse indictionis exitu, ex Francia, patricii titulum nuhquam silerit. Perinde
bienniumnonmodo elapsum haud fuisset, restitutio- esl de aliis oninibus, a;use in Codicem relatse sunt,
nis tempore; sed netum quidem, cumPonlifex con- aut Pippino aut filiis ejus Carolo et Caroloroanrio
fecto iongQ_tiiiere, initaque possessione qualuor eivi- inscribantur : «t ipsi enimreges, et patficli ab Ste-
tatum, Tedierat Romam, ac cselera omnia faefa phano fuerant designati, cum in Prancia erat an.
«rant, quse decimse indictioni ascribuntur. 755 ,et seq. |
XV. HsecRomse, etin ejus ducatu acla sunt anno XYn. Jam vefo monstrandum mihitist cur Marca,
758 et se.quentibuSjNeque allendi debent, qui suas Pagius aliique tantopefe studeani rem perspicue fal-
ut opiniones tueantur, monumenla vetera per sum- sam asserere. li scilicet minime ass.ecuti videntur,
mam licentiam mutando, et corrigendo,, facla pro- Q quod Romani pontifices, senatus populique voluntate
traliunt, resque incredibiles.pro certis affirniant. Gre- ^rincipes sanctse reipublicae, dominati erant Romse,
gorius igitur primam Carolo epistolam.scripsil sub et in ejus ducatu per quinque et viglnli eos,ahiios,
inilia Langobardicse incursionis anno 759 , alteram qui inter defectionem Italia. ati lmpiis Grsecis, etSte-
paulopostquatiiLangobardi, propter Trasamundum, -ptiani II profectioneml in Franciam intercesserunt. dona-
qui corum iram metuens intra nrbis moenia se rece- Quamobrem Romse, ejusqueducatusdominium
pefat, sancti Petri hasilicam expHaverutil : ulranj- iionis titulo, utExarchatus, niti arbitrantuf; et quia
crae ante ablatas quafuor civitales in belliexitu, "$,§, donalionem ejusmodi Inullis in monuinentis "\elerum
«juarum neuira meminit. Ipsse epistola. suam setalem Ro-
invetiiunt, qusestionitiusomniaimplenl. Atquemad-
protiuul. Namque in prima Gregorius queritur ht modum de Caroli Martelli patriciatu disputantes
niani ducalus direpliones, rogatque Carolum, longe a vero abierunt, ila conjectandp, "etrailocinando
« post ipsorum regum ad prqpria reversionem », S.- de dominio Urbis, loia via errant^ Tdcifeo de lem-
delem missum Romam dirigat, qui .propriis oculis •pore, et ratione pontificise dominationis, deque e]us
qua. illata fuerint damna conspiciat. In alleramuneraPetri ^enere non unaopinio.esl, sed una _eaque generalis
"basillcamexpilatam esse dolet, indequeablata -hallucinatio. Ad falsitatem qpinloriuni retegetidafn
ipsa, quseCarolummisisse vidimus per suos legalos, compendiaria via detieret incedi. Rogandi nimirum
superiori anno. Hinc autemper annos fere quatuor- essent vifi illi eaetera Idoetissiriri: curLPippitii tem-
•tieciin, cum Stephanus II opportunius atque utilius pore, quem conslat infer omnes Exarchatum lantum-
Eraiicorum opem -imploravit", nullo ex monumento -modo et Penlapolim ctincessisse sanctse seii, Paulus
veteruni, nuliaqucex hisloria discimus eo pontilices L auxilium pelit adversns Grsecos Exarchatui, et Ro-
se vettisse. Attamen Gregorius idem III per tiiennii Dmse minitantes (ep. 25; al. 34.)? Cur Stephanus
spatium superstes fuit, ac temporis fere tantumdem dux Neapolitanus promitlit, se operrilaturum eideiti
Gafolus MartelluS. Sanctus Zacharias annis defcem Ponliliei, s' Dominust Imperalor mijtteret adversus
>l aliquot mensibus apostolicam sedem -gubernans, Romam suos milites {Chron. Neap. ap. Pratil. lom.
ejtisque jura acerrime vindicans, opporlunamnactus III, p. 52)? Cur Paulus idemteque appellat nostram
occasionem spes sui prsedeeessoris fallaces instau- Senogalliam ciyitalemlPenlapolis aPippino donatam
-yandi, dum anno 748 pluribus disciplinse-corrnptce ac nostrum Gaslrum Valentis in Campania Romana
iapitibus affluenter xespondit, ne verbum quidem (ep. 59; al. 14)? Cur jidem pontifex de civitatibus
fecit desanctse Teipubiicse administralione. Ac de- "R.omaniducatus loquens in genere nostras semper
mum Stephanus II primis sui pontiliGatuslemporitius appellat (Ep. 38, al. 24, 40, al.26)?*Cur Cardlingio-
opeiti maximis in aiigustiis nullam a Francis efflagi- rum diplomatanunc habent: « Sicut a prsedecessoribus
tavit. | vestris usque iri vestra potestate et difione
XVI. 'Quln eliam idem Stephanus immanitale Ai- tenuistis et disposuislis civitatem Romanam cuni
stulphlmirtimln modum vexalus impium CopTony- ducalu suo (Ila \iderb cst in omnibus diplomatis
itium fatigavil litleris-, ut afflictse urtii' opem ferret tum editis , tum mssJ, tamelsi alii meliculose, -im-
alii reposuefint nostris)1 > Atprsestatve-
implorans. Et legatoruin Constanlinopoleos per suam prudenler dominationis ponlificia. per idem quinque et
pperam repetenliumres Exarchatus a rege Langobar- ligia
aorui_r, caplataoccasione itefum eo misit legatum viginti annorum Jg s^iatium, qui Pippini donatio-
.suurn cum liiteris « deprecans imperialem clemea- uern prceiverunl, patefacere.
fi_ COD.DIPL — MONUM.ETC., SEU CODEXCAROLINUS.— S. GREGORHIII EP. — MONIT. 62
XVIH. Sub Ipsa ihilia defectionis, Rbmanomm a A J vidiitius, at velut imperii reliquiarum .oScononitm.,
GrsecisGregorius II (Anast. sect. 186.) .Sutrium a succedil Gregorius III, sanctamque rempublicain
Liutprarido Invasam anno 728 recuperayit,ad« mullis 'Constantinum
inslituit: quare haud ipse solus lentat Leonfem, et
cbntinuis scriplis atque commonitionibus regem , filium consorlem imperii; sed «"et
missis, t ac denique i multis dalis munerihus. » cuncta generalitas istius provincise Italise siniilitef
Nam «Langobardorutii rex Testituit atque donavit |>ro erigendis_imaginibus supplicationum scripta
sanctis apostolis Petfo et Paulo. » Per eadem lem- unanimiter- ad eosdem principes direxcriiht (SecU
pora i>ect.184.) «ExliilaTatusdux Neapolis decepfus 193) ».
diatiolicainsligalldiie cum fllip stio Adriano Campa- „ XXI. Equidemtii Gfegorio IHIuculeniioraprinci'-
- jiia. partes teiiuit (hanc' ducatus Romani parlem jiatus indicia video : iegatio enim j et epistote ad
faciebant septem civilales , Signia, Anagnia, Feren- .CarolumMa^lelluni, de quitius diximtis, SUpremtirii
iinum, Alairiutii, Patricum, Frusino et Tibur) sedur principem designant. At Gallesium civitaieni a Lart-
'cctis populuni/utolieairenl imperatori, et occiderent gobardis reciplens,«in compage satictse reipUblicse',
pontlficem.» Eadehi luculentius enarrantur in Chro- atque in corpore Ctiristo dilecti exCrcitus Romani
nico "Neapolitanoaptid cl. Pratillum (lom. JH pag. adnecti prsecepit (sect. 205). » Ea propter a veritale
30) in titincmodurii.«Domintis dux ad insligationem aberraret, tum qui Romanorum defectionerii ipsis
dominllnipefatdris Leonis ivit contra dominumpa- ab initiis Grsecseimpielalis in dubium verleret; tuni
jiaih et Romaftos, el pugtiavit cum eis. Duravit prse- qui Gregorio saltem terlio ahsolulam dominationem
liuma riianeusqtie ad iertiam, et dux E\ilaratus cum ! .assereret. Secus esldeZacharia, utmoxyidebimus*,
Adrlano ejus iilio etsequacibusfortissime etviriliter |j' prsestanlissimo siquidem omnium civi, ac sumjno si-
diupugnavitrlicelpropter mullitudinem inimicorum mul sacerdoti obsequium, ac reverenliam pfsestare
"fortunainbelli nequiverit tolerare: remansit occisus, populi lapsu temporis insueverant; deque p*ontifici_i
slcut et Adriatius et alii parllm interfecti partim ca- dominalione evenit, quod de Oclaviani imperio hac
jtivi,e"t"aliifugati. Et in ducalu eleclus fuit Theodo- in eadem -urbe evenisse compcrtuiti est. Id tantum
rus Alpiianus "secretafiusdomini imperatoris ve- discriminis pontificip cum Augustidominatuinterces-
3)ii,Neapqlim>,ct prsecepit quod non obediatur do- sif;,quod inhians liic imperio simulatione pdpulos
niitiopapse neque transmiltalur ei pecunia sui reddi- paulatim sulididit; at Romani pontifices 'spem sem-
tiis. '} Patrimonii^videlicet Neapolitani, quod vicis- per alentes conversionis 15 Orientalium, magis ut
sim Caiiipamim.apftellaliir in regeslo epislolaruni populis mtirem gererent, quam dCniihaiidi ciipiditate
jsaneli 'Gfegofii Magiiiet per subdiaconum admini- ^ummsererum longoannorum spatioprsefuerunt:Inle-
glratiatur. , _ , rim vero illecli iidem populi suavilate doitiinii, solum
XIX. Memofia Jiic obiter oporlet repeti Ttieoptia- pontificem, tanquam principem coluerant. r
iiis lesiiiiidnium^C.MWJOOT. p_.275), de patrimotiiis XXII. >Quinetiam exlerni principes pontificiam
"Calatifisect Siciiisea Leone Isaurico.redaclis in pu- evidcnter poteslalem veneratiSitit, prseserlimFrantii:
blictim :.« P^lrimonia vero , ^nquit, quse dicuntur Etenim Carolus Marlellus Gregorii IH, ui Fredegarii
Jsanclpfuiiiet coryphseoruniaposlolofum,qui in vete- Conlinualor ail, « mirifico ac magnifico libnore ipsani
.ri Roma cqluntur, tria nimirum cum medio aurl legationem recepit. 5>EtPippirius Cafdli filius regtio
lalen_a735;_i-illiaaureorumin annos singulos. Ale- inhians, Zacliarise consilio, et auctoritate solium
jnan. deLaler. ParieL cap. 15, pag. 64) eorum Ec- '_, ascendit, quod tiistoria omnis ddcet. Quse qiiideiti
clcsiis ab anllquq assignala et pensa, in putilicum C facta, -^ulut ad sacerdotii majestatem refei;anlur;
sorariurii. conferri jussit. » Tale enim facinus aut magnum principatui attulerunt incrementum : Roriia-
ejusiletii seviesl, ctim dux Tliendorus patrimonii Nca- nis enim tanluslionor pdntificis apud eos pfiricipes;
polilanij seu Campani redilus _a'dRomanam Eccle- sulijectionem, quam ultro elegefarit, grdiipreiii
siam spectanles jubebatur invadere, aut modico tem- reddidit, ac sensim peperil Tegalis sacerdotii pote-
poris inlerval-0 ab eodistat... Sunlqueii_ecprimse^a stalem, cujus vestigia in sancto Zacliaria, 'quoaucto-j-
jura, qusenequidquam Carolus Magnus et Carolini re Carolina stirps regnavil, perspicua ,sunt. Elenim
oinnes successores, necnon Ottones et sanclus Hen- Liutprandtis, ubi quaiuoi 'civilales ati se ahlaias
ricus divo Pelro et successoribus vindicare conali restituit, nou ut olim Sutriutii, Gregofli II tempore,
sunt; at demum Saraceiiis Grseeos, illosque Nor- sanctis apostolis « Petro et Paulb; » sed « eidem
mannis pellenlibus per undechnum sseculumad Ec- sancto cum earum tiabilatoribus redonavit viro : »
clcsiarii rediefunt. Aclvesligla poniificise dominatio- quod efiam fecit, ut\idimus, denobilibus consulibus
nisnuncrcdeo. prselio captis (sect. 210). Quod sane discrimen alicu-
14 ^x- Certam Romanorum defectionem jam jus momenti est : neque eriim civitates itlas, el
vidimus sub Gregorio 11, nec rninus cerluin hujus caplivoSutrique apostciloriim principi, uj, Sutriutii
dominatum novimus, dum cl dux Neapolitauus, et reddi: neque divoPetro, cui eadem occasionereslituta
secrelaiius impii Leonis, huic, non pontifici obe- luerunt patiimoriia antiquioris invasionisj "neque
diendum suadebant populis: At certissimum aliud « sanctse reiptitilicse, t cui Gregorius prsedecessor
yesliglum suppetit ex facto Liutpraudi regis, el - Zactiarise Gallesiuni esse redditam propalam decla-
exarctii Eutychii; nam consilio inito decreverunt, D 1 ravit; sed uni pontifici, aliquidplus, quam Ecclesise
$ ut «ongregalis exercilibus rex subjiceret duces; principatum designat, ipsum siqiiidem pfiticipem
Spoletanum, et Beneventanum, elcxarchus Roniarn», sanclse reipublicse luculenter ostendit. Rem docet
ul esl aptid Anaslasium. Roma igitur parebat lumi seriptor idem apud Anastasium (seet. 216). Cum
Gregorio II et Roinanis; quare Liutprandus saniorii enim Eutychius exarchus Rayennse,'qua. adtiuc pa^
hiente iriibulus, suoque cum «xercilu ex vicinia Ro- rebal imperid, Zacharise ejusdem opera, cuni rege
mse discessuras, foederalo principi consulendum Langotiardoruni transegit de Csesensej?estitulione :
ratus, «obsecra.it pontificem; tit^nemoratum exar- Rex « duas partes lerrilorii Csesensecastri ati parlem
ctium ad pacis concordiam susciperc dignaretur, ut; reipublicse restituil. Terliam vero parteiti de eodem
etfacium est(sect. 486. seqq.). » Cumque is Romsei castro sub otitenlu relinuit, inito constitulo, utusque
moraretur, inTusciaRomana, qusepars ducatus erat, adKalehdas Jutiii, dumejus missi a fegia reveite-
re'snovasmolitur quidamPetasius. Suas vires jungit; rentur urbe, idem caslrum et tertiam partetii, quam
pontifex cum exarcho, rebeliionem opprimit, csesi-- pignoris causa delinebal, parti reipublicserestitueretrj
que Petasii capul Conslanlinopolim mittit, « et neci XXIII. Hic vero animadverlendum puto, quod
sic Romanisplenam gratiam largitus est imperator; _• seque hallucinantur ii, qui reipublicoetiomirie impe-
qui sancto Germano e sede patriarchali ejecto, vul- rium significari negant afque iili qui sanclam rem-
gatlsque edictis in sacras imagines effrenatius ini publicam , Romam videlicet, ejusqtie ducatum, novo
dies sese gessit. Tum vero e vivis abeunte Gregorioi alque tuni_ temporis minus cdngruo noniitie sacfuin
H, quem,Romanis jta volentibus, egisse principemi Romanum imperium interpretantur. Nam antequanj
63 i B. -CAROLIMAGNIOPP. PARS I. SECTIO IIL_ 64
Exarchatus ipse, et Pentapolis sanctse reipublicse A 1 tum aliud non suppetere toto eo temporis spatio quod
\Q per Pippini donationem accederent, nudo reipu- Pippini donalionem prseivit, quo pontificiam ordiau-
blicse nomine eam ditionis imperii partem apud ip- tur ditionem | beneficio regum Francise. Quapropter
sum Anastasium indicari ex nuper laudato loco, earum uno prscsidip utendum erat astiuendse rei.
compertum est. Reiputilicse pariler nudo nomine Quid igilur? Claves confessionis milti solitse ad viros
paulo antea (sect. 212) ducalum Romanum idem principes devotionis brgo, in regni symtiolum versa..
auctor nuncupaverat: « Et ftiisset ilineris longitudo Legationi, qtiam prsecessisse epistolis non otiscnra
per circui.um finium reipublicse eundi usque ad Ble- indicia in iisdem sunt, ascriptum consullum Roma-
ranam civitalem per partes Sulrin^. civitatis. > norum; consultum ipfeum in consulatum transmuta-
Quandoque etiam videbimus in Codice hoc Carolino tum consulatus in pairiciatum. Et quia lillerse ipsse
absolule rempublicam appellari ditionem ecclesiasti- docenl, petitam vere opem ex Francia a pontittce,
cam post Exarchalus et Pentapolis accessionem. sedminime impetratam; legatio et litterse tractatus-
JNusquam vero Reiputilica. Romanorum, aut sanctoe que omnis inter Gregorium et Carolurn coarctanda
Reipublicse nomen, Ecclesiasticse ditionis proprium, sunt visa in maximas angustias paucorum mensium
imperio tribui comperietur. Quare inutilis omnino nnni 741, ut Caroli valetudinem secuta mors Octotiri
est ea qusesitio nominis, quo absolute adtiibito prin- mense, impedimentolfuisse videatur. Falsa omnia, ut
cipalus quisque designatur, et cum Romanorum, seu abunde est demonstiiatum. Ac Ffaneis quidem viris
sanctm additamento ecclesiasticus, aut pontificius clarissimis Petro de Marca, Cointio, Huinartio, Pagio
lanlummodo definitur. Serio autem reputanda mitii veniam aliquam adhibendam esse censuerim, si -ma-
videluragendi ratio : nam duplexfit reslitulio rerum jj ] ximis regum Franco^um meritis in Romauam Eccle-
ab uno eodemque rege Langobardorum, uno codem- siam, istiusmodi etiam voluntatem morle superve-
que Zacharia repetente. Nihilominus quae multo niente elusam, reclamanle rtistoria, non adjecissent.
plures sanclse reipublicsejuris erant, integrse pontifi- Noslris vero nuperrimis seriptoribus opiniones aperte
cirestiluuntur; dux Clusinus cum tritius aliis virls falsasfoventibus, atque infinita commentatione one-
illustribus in ejus obsequium mittuntur, qui singula- ranlibus quid melhis reponi potest, 'quain litterse
Tum in possessionem eivitalum eumdem mittant; ipsse Codicis Carolini, queis atiutuntur ?
nobiles captivi eidem redduntur. E contrario qusejuris XXVI. Et vero eseclem prseterili non semel anni
erant imperii ex parte tantummodo sunt rCstitulse, mentionem faciuni, EangotiardosTescisse inemorant
tertia earum parte retenta pignori ad certum tempus, petitum exFrancia atixilium: neque igiturese possunt '
quoad cum Augusto per legatos de restitutione inle- cum.legatione conjunki, neque In mortem reeleTejici-
gra conveniretur. Quis hinc non videt ditionis eccle- tur causa opis non alfatse. Inscribuntur Carolo subre-
siasticse principem haberi pontificem, ct Exarchalus gulo; sicut alise posleriores Zacharise Majori domus
abEutyehio administrati Constantinum Copronymum? Pippino; el alise Stfephani HPippino reyi; tamelsi
XXIV. Equidem non ignoro Adrianum pontificem nulla ex sequentibus patriciatum silet, postquam idem
hoc suis litteris (Conc. Nic. n, acl. 2.) Conslanlino Stephanus dignitalem illam regi Francorum certo
et Irense testatum esse: quod nempe utriusque contulit. Ergo patricii -dignitas ex interpretatione
Gregorii exemplo «-Zacharias, et Stephanus, atque serei consulalus edu(ctanugse sunl. \% Denique ese-
Paulus, et item Stephanus prsedecessores nostri dem litlera. declarant, claves sancti Petri missas esse
sancti poritifices ssepius avum et genitorem vestrse instar litielli supplicis, quo pelita auxilia velocius,
serenissimse tranquillitatis pro slatuendis ipsis ima- G atque efiicacius obtineri possent: quare regnum Ro-
ginibus sacris deprecati sunt. J Prselerea novi, quod[ mse (exosum semper atque infaustuni nomen) inepte
Copronymus, utcunque impius, auditis quse Zacha- excogitatur in sacris clavibus prsesertim a Mm*atorio,
rias intrepide gesserat pro Exarchatu, Artavasdoi qui CodicisCarolini ex recenslone Lambecii varianles
devicto, ac sede imperti rccuperata, < donationem; lectiones evulgans (Rei: Ital. tom. IH, part.2) pro ca
in scriptis de duabus 'msissis, quse Nymphas et Nor- voce regnum, legit ediditque rogam. Perspicue omnia
mias appellantur, juris existentes publici eidem san-- patebunt ex subjeclis litteris.
ctissimo ac beatissimo papse sanclse Romanse Eccle-
sise jure perpetuo direxit possidendas » (Anast. sect.
220). Quare el illud affirmare non dubito, quod uter-; I.
que Gregorius, Zacharias, et Stephanus pontifices
ab Adriano memorall ante annum 753 nimquam1 t9 " EPIE.TOLAGREGORH III b PONTIFICIS
spem omnem deposuerunt, fore ut Grseci resipisce-
rent, reciperentque populorum voluntate urbem ett c ADCA|UOLUM BliRTELLUM.
ejus ducatum, quod tolies tiello tentaranl, J,'J sed5 (An. Dom. 759, Cod. Car. i, chron. 1.)
nequidquam. Interim autem et consensu populorum,j
et extCrorum testimonio principum pontifices, prseque3 ARGUMENTUM. — Confirmala Romanorum defeclione
iis Zaeharias dominabantur in Urhe, et ejus ducatu. ab impiis Grcecis|, Langotiardi perpetui eorum
Quod cum quinque lninimum et viginli annorumi hostes insolentiores facti. Adversum hos Grego-
spatio fecerint, nec ullus usquam ex Carolinis princi--1> rius IH insigni leglatione Carolum Martellum mo-
pibus reperialur, qui hujusmodi dominationis titulumi vere nititur. Re illi cognita, xibtendentes rebellio-
aliquatenus immutaverit: necessario fatendum est,, neni ducum -Spoleti et Beneventi, amici ac fo_3e-
ponlifices veros fuisse nrincipes sancta. reipublicsei rati principis concjessu Romanos affligunt. Ponti-
potestate eorum senstin confirmala rebus prospere_ fex ad Carolum datis litteris Ancardo direptionum
gesiis; ita enim coelitusordinatum erat. et csedium,oculato' testi, auxilium flagitat, quod
XXV. Omnia hsec neccssario prsemitti oportuitt per legalos is promiserat; nonnulla eidem com-
binis Gregorii IH lilteris; quippe quibus mirum tiii mittit secreto enarranda : prseproperam obfenlu-
modum abusi suntrecentioreseruditi, ut falsas opi- rus opem, claves Confessionis sancti Pelri, suppli-
niones tuerentur. Eos profeclo non latuit, documen- cis instarlibelli, transmittit.
a Lamb., Epistota Gregorii papm ad Carolum Ma- ordine inverso. Ideii; postea fecit Baron. secundam
jorcm domus, missa pro defensione sanctm Dei Ec- refercns an. 759, n. 6, primam 40, n. 20, Zacagnus
clesim. eum imitalur codrms. n. 24. Maleomnes. Pagius
*>lniit pontificatum anno Ehristi 751. Mortnuss recte ordinem reslittiit an.22, 740, num. 15. At Gointio
741. Exstat apudBaron. tom. IV anno 740, n. 20;; adticerens utramque ad annum differt 741- Reeentio-
et cent. 8 Magdeb. cap. 10. GKCTS. res eruditl omnes euin sequuntur. Csaterum utraque
c Primi omnium Magdeburgeiises Centur. 8, cap. pertinet ad an. 759, tquo Baron. secundam retulit.
10, utramqueGregorii epistolam typis yulgarunt; sedI Yide Admoni.ioneni. CENK.
65" COD. DIPLOM. — MONUMY,' ETC., SEU CODEX CAROLINUS. — S, GREGORIIIH EPfST. 66
Domno «xcellentissimo filio Carolo a sutiregulo A Beneventanus. Sed omnia mendacia sunt. Non enim
"
Gregoriuspapa. pro alio (satisfaciat libi [Lamb., Gent., te] veritas,
Nimia fluctuamur tribulatione et lacrymse die fili) eosdem duces persequuntur capitulo, nisi pro
noctuque ab oculis nostris non deficiunt, quando eo, quod 21 noluerunl, f prseterito anno, de suis
conspieimus quotidie, et undique Ecclesiam sanctam partibus, super nos irruere, et sicut illi fecerunt, res
Dei a suis, in quibus spes erat vindicandi, destitui sanctorum aposlolorum destruere, el peculiarem
filiis. Propterea coarctati dolore in gemitu et luctu populum deprsedare, ita dicentes ipsi -duces: quia
consislimus, dum cernimus id, quod modicum re- contra Ecclesiam sanctam Dei, ejusque populum
manseral prseterito 20 h anno, pro subsidio el ali- peculiarem non exercitamus, quoniam et pactum
mento pauperum Christi seu luminariorum concsa- cum eis habemus, et ex ipsa Ecclesia fidem accepi-
natione, in parlibus Ravennatium, nunc gladio et mus; ideoque mucro eorum dessevit conlra eos.
igni cuncta consumi a Luilhprando etc Hilprando Nam ipsi prsedicti duces parati fuerunt et sunt se-
regibus Langobardorum : sed in istis partibus Ro- cundum antiquaro consuetudinem eis obedire; sed
manis imttentes^plura exercita similia nobis fecertmt illi retinentes iram, pro eo quod superius diximus^
et faciunt, et omnes d salas sancli Petri destraxe- per exquisitam occasionem volentes illos et nos
runt, et peculia, quse remanserant, abstulerunt; et " deslruere et invadere; ideo ulrosque persequenles
nulla nohis apud te, excellentissime fili, reftigium vestrse bonitali suggerunt falsa, ul et duces illos
facientibus pervenit haclenus consolatio; sed ut nobilissimos degradent, et suos ibidem pravos ordi-
conspicimus, dum indultum a vobis eisdem regibus nent <"duces, etmulto amplius quolidie, ei ex omni
esj motiones faciendi, quod eorum falsa suggestio parte Dei Ecclesiam expugnent, et res beati Petri
plusquam nostra veritas apud vos recepta est; et principis apostolorum dissipent, atque populum pe-
limemus, ne tibi respiciat ad peccatum; quando culiarem captivent.
nunc, tibi resident ipsi reges, ad exprobralionem Tamen ut rei veritas vobis "declaretur, Christia-
nostram ita proferunt verba, dicentes : Adveniat nissime fili, jutieas, post ipsorum regum ad propria
Carolus, apud quem refugium feeistis, et exercita 11reversionem, tuum fidelissimum missum, qui non
Francorum, et si valent, adjuvent vos, et eruant de a pfsemiis corrumpalur, dirigere, ut propriis oculis
manu nostra. - persecutionem noslram, et Dei Ecclesisetiumiliatio-
0 quam insanabilis dolor pro his exprobrationibus nem, et ejus rerum desolationem, et peregrinorum
in nostro retinetur peclore, dum tales ac tanti filii lacrymas conspiciat, et luse bonitali omnia pandat.
suam spiritualem matrem, sanctam Dei Ecclesiam, Sed tiorlamur bonitatem tuam coram Domino, et ejus
"
ejusque populum peculiarem, non cofiantur defen- lerribili judicio, Christianissime fili, ut propter Do»
dere! Potens est, charissime fili, ipse princeps apo- minum et animse tuse salutem, subvenias Ecclesise
stolorum, ob a Domino sibi concessam potestatem, sancti Petri, el ejus peculiari populo, eosdemque
xlefenderedomum e et populum peculiarem, atque de reges sub nimia celerilate refutes, et a nobis repel-
inimicis dare vindictam : sed fidelium filiorum las, et jubeas eos ad propria reverti; non despicias
mentes prohat. Non credas, fili, falsidicis suggestio- deprecalionem meam, neque 22 claudas aures tuas
nibus ac suasionibus eorumdem regum. Omnia enim a postulatione mea; sic non libi ipse princeps apo-
falso tibi suggerunt, scribentes circumventiones, quod stolorum claudat eoelestia regna.
quasi aliquam culpam commissam habeant [Lamb. 1 Conjurq te, in Dominum vivum et verum, et
et Gent. add. eis] eorum duces, id est, Spoletinus et ipsas sacratissimas claves confessionis beali Petri,
a Zacharias infra majorem domus appellat. Recte suam defendere domum. — Gent. : operam do sibp
ulerque, nam subreguli dieebantur majores domus concessam " poteslalem suam defendere domum.
sub prima regum Francorum slirpe, quod rerum Incursiones utique ac depra.dationes in ducatu
summa penes eos esset, ut mullis prolalis exemplis Romano * esse factas an._758 hinc conjicitur. CENN.
probat Du Cange Gloss. CENN. Revera. Liutprandus ducem Spoleti constituit Hil-
1 Hinc patet, Langobardos anno 758 Havennatibus D dericum, quem postmodo Trasemundus ope Roma-
damna inlulisse : quod Pauli Diaconi tiistoriam hac norum ducatu suo reeepto exstinxil, ut Paul. Diac.
occasione maxime jejuriam supplet. ID. vi, c. 55) idque mense Decembri an. 759 Anast.
« Hildebrandus a patre Liutprando in regni con- (lib. in Zachar. Hinc videant Pagii asseclse, num epistola
sortium vocalus erat ann. 736rlta Horat. Blanch. ad hsecdifferri queat adan. 741. ID.
Paul. Diac.1.vi, c. 55. Murator. Antiquit. Ital. tom. I, * Quamvis vere adulto, seu mense Maio lum reges
ex instrumentis adcomitiss.Malild. specl. in arcliivo ab bella proficisci solerent, ac domum redire-Octo-
Lucensi. ID. quod Muratorius demonslrat (Anliq. Ital. tom. II,
d Pro Salas, male Baron. legit Scalas. Salse enim brij diss. 26), lamen Anastas. docet, Langobardos citius,
erant domus, quse in massis, seu prsediis Ecclesise, Augusto videlicet mense, hinc discedere consue-
ut hodie domus ruslicse, a colonis inbabitabanlur. visse. Et infra planum erit, ep. 8, al. iv; Kalendis
Ad majora etiam sedilicia extendebalur id nomen, Januariis ah Haistulpho obsessam urbem. Quare
ut notat Dueangius, qui hunc epistolse locum non incerta apud Langobafdos prseliandi principia, in-
vidit. Estque hoc argumentum evidens, datam epi- certus finis. Id Romanis cerlum ex longo tot annorum
stolam ante invasionem qualuor civitalum in belli experimento, quod sestate ineursiohibus, prseliisve
exitu an. 759, mense Aug. ind. vn, ut habent om~ ese"gentes fmem dabanl. ID.
nes Cod. Anaslasii lum editi, tum mss., quas certe . Sic ep. xv. Conjuro te.per omnipolentem Deum,
silentio non prseteriisset. ID. el ejus principem apostolorum, et alibi ssepe, ut vide- •"
«Lamb., per a Domino sibi concessam potestatem bimus. Moris enim erat Romanorum pontiticum
01 B. CAROL. UApNI OP.P..EAflS J. SEpTIO III- - £S
a
quas vobls ad regnupi dimisimus, ut non proponas "k Ob nimium dolorem corclis et lacrymas, iterata
[Lamb. prseponasj amicitiam reguin Langotiardorum vice tuse Excellenlia_|necessarium duximus scribpn-
amori principis apostolorum, sed velocius et sub dum, confidentes teesseamatorempiumbeatiPetrl
pimia feslinatione sentianms , post Deum, tuam jirincipis apostolorum et nqstrum; et qupdpro ejus
consolationem, ad nostram defensionem, ut in om- reverentia, npstris obedias mandatis, ad defenden-
nibus genlibus declaretur vestra fides, el tionum dam Ecclesiam Dei, et peculiarem popui-am, quiJjam
npmen: quatenus et nos cum propheta mereamur nerseculionem et oppressionem gentis [Lamb. oiiu
dicere: Exaudiat te Dominus in die tribulationis, genlisj Langobardpnitii sufferrenonppssiimus. Omnia
protegat ie nonien Dei Jacob. Harum aulem littera- enim luminaria ad \[Grets. add. 'honorerii] ipsius
rum portitor, Anctiard vesler fidelis, quod oculis principis appstolorum, el qusea yestris parentibus, et
suis vidit, et nos ei iirjunxtinus, omnia tuse benignaj a vobis offerta sunlc, ipsi atistulerunt; et quoniam
excellpnlise yiya voce,enarrabit. Et petimus bonita- ad te, post Dominum, confugium fepimus, prpplerea
lem tuam corain Deo teste el judice, ut nimis fesli- nos ipsi Langqbardi in opprobrium tiabent, el oppri-
nantei~nostrps"lemas dolores, et lsetabunda nobis munt". Unde^et ecclesia"sancti Petrj denudata est,
celeriter mittes [Lamb., mittas] nuntia, ut lsetleffecli et in nimiam desolaiionem Tedaeta: d tamen omnes
animo, die noctuque, pro te luisque fidelibus, coram B nostros dplores 24 sublilius in ore posuimus prse-
sacris sanctorum principum apostolprum Pelri et senti pprtilori, e~tuojfideli, quse [Centui:, quos] in
Pauli Confessionibus Domino fundamus preces. auribus tuseEccellenlisesuggerere debeat. Tii autem,
II. fili, habeas cum ipso principe agostolorum, tiic elin
23 ITEM EPISTOLA GREGORH SECUNDA futtira vita, coram omnipoteritiDep nostro, sicut pro
ADCAROLUM MISSA ejus Ecdesia, el nostra defensione disposueris ^el
Similiterpro defensionesanctm Ecclesim.*~ decerlaveris, suti on^ni velocitate, ul cognoscant
(An Dom. 759, Cod. Gar. H, chron. 2.) omnes gentes tuam fidem et purilateni, atque amo-
'"' sancff Pefri basilica tunc extramceniana expilata, rem, quse habes ergaprincipem appstolorum beatum
4RGUME!JTUII.—IncrebrescenteLangobardorumrabie,
zelando
obsessa urbe, ilerum auxilium pelit a Carolo.verbis Petrum, elnos, ejusquepeeuliarempopulum
liberaliore, quam faclis. Plura item latori com- pl defendendo : ex tioc enim libi poteris immortalem
mittit secreto nsirranda : diffideiitisenescio
' '1 [Lamb., Gent., meriiorialem] et seterpapi acquirere
quid
modeste significat. vitam.
">Domno excellenlissimo filio Carolo subregulo
Gregorius papa.
litrumque conjungere, ul pios reges efflcacius mo- '•*cue.falso Romangrum ppntificum dominium certum
yefent. Nam Dei tirnore, et amore Petri Pippinus, in " *dubiuni revocet.
et Carolusriiaxime afficietian.ur. NequidquamGrego- Exstat Ceril. ^lagdeb. 8, cap. 10. GHETS.
rius cum majoie domus idem praestat. CENN. c Si igitur Fredegarii cohtinuatore teste, qui
a Yera lectio Codicis Yindobonensis ad rogam, ut unus auditur hac in Gregorii, novum, atque
seu melius ad nt Genti- re,|lega{i
munera
nofavit Lambecius, rogum, inauditum antea, pretiosa oblinuerunt; eaque
lotus, diuluinls efudilorum concertalionibus modum nunc sublaia 'dicuntur ex basilica principis apostolo-
imponit.' Ctrumque vocabiilum Du-Canglo sonat rurii: cjusenaitifides tiabenda' est Ruiriartio tiinas
preces .deprecationem. At rogse exemplum aliud non hasce littefas eadem occasione scripias esse conten-
profert, prseter epist. 91, at. 88 hujus Codicis. denti? QusenamEagio juxta morem suum defiiiien.i
Gonlra rogi, prse aliis itiultis hahet formulas preca- (an. 741,' ri. 8.) ubi agitde m6rte"Greg'.'lU, 28 No-
riarurri, elpassiin in Regiila maglslri rogusDei.'j)e vembris'an.t741: Aliquotante mensesG-regoriusduas
roga itaque dtibia res esl, prseserlim cum Genlilotus legaliones in Franciam |«d Carolum majorem domus,
rogum legat et in epist. ead. 88, quod singu- miserat, binasque ad eumdemlitteras dederat? Contra
lare tixemplum affertur a Du-Cangio. Et liquet, id si cum Anaslasio retratianlur litterse' ad ari."759, et
nomen apud Anastasium frequens, pro erogatione ad pfsecedentetii legatio1,nil clarius desiderari palest.,
lam ponlificia quam imperiali adtiiberi. Sic Deus- At de his abunde dictupi in Admonitiorie. Pareritum
dedit, Bonifacius V, Severinus et Joannes IV dimise- etiam munera hic laudantur, qaa. majorum domus
runt onlni clero rogam inlegram sect. 147, 118, 123, nulla reperiuntur: o;uareFraiicorum reges Caroli pa-
124, et Leq III rogam in presbyleriomaxime ampliavit. i) rentes nuncupafi vidcnt|ir. Nam legimus apud Anast.
Factiosi eliam quidam de imperiali erogatione lo- (sect. 85) in Vita Horroisdce: Eodem tempore vemt
quentes secl. 121 cum exercitu: Rogm veslrm, in- regnum cum gemmis preliosis a r-egeFrancorum Chlo-
quiunt, quas domnus impemtor vobisper vicem mah- dovmo christiano dontiim\bealoPetro apostoto. Sige-
davil. Causas, cur hic Magdeburgenses, et postea berto etiain id lestaiite ian 510 \Ipse vero rex misit
Baronius legerint ad regnum, non qusero; nullius Romam sancto Petro coronam auream cum gemmis,
enim' momenti est' causam erroris iiosse, cum ipse qum regnum appellari solet. CENNI
error patel. Miror autem Augustini interpretationem d Recle Baron. (759! n. 6) tiistorisim Anastsisii
neglectam esse senti. 22 de ss. qua Pefrus ipse vo- supplens de Latigobardprtim rebus eo anno gestis
catur clavis ad regmm': ita ut nisi eiiam cubasset deprsedatiotiemtiane coniprotiatliujus ' epistdlse
' lesii-
nienda, non aliud regnum inlelligi debiierit, quani monio. ID.
ccelesle. Perinde an roga, quarn Tengnagel. semel,' « Silenlium nominis |pitii persuadet, ut credam
et LambeciusTiis legerunl, rogi significationem prse- eumdem Anctiartum : ita ut ptiucds posl dies, ante
seferat, nitiilmpror. Id mirum"inniodurii doled, quod ejus discessum expilatloibasilicsefacta fuefit.Brevi-
Muratorius an. 1734, hunc Godicem juxta Lamhecii tas litlerarum, summa tanlum capita leviter taeta,
recensionem ediderit: at nihilominus in Antialibus plura ei secfeto commissa in utraque epistola, non, ''
Italicis, an. 741 el 789, mordicus ad regnum susti- secus docent. i
neat, et commentariis oneret- ut argumento perspi-
60 COD.DIPL,— MONUM.,ETC, SEU COD. CAROLINUS.— S. ZACHARI_EEPIST.— MOMT. 76

2IINS. ZACHARI^ EPISTQLAM MONITUM.

1. Pontificise-majestatis argumenta plura exhibuit A gem? Zachariam is. monet (God. Bonif. ep. 132, et
£aeharias, ul dixi agens de Gregorii lilteris. Ex se- Labbe ubisup., p. 1495) seyocatum a Caroloniannd
quenti epislola decretali nil tale suppelit; orimia" altero ex Martelli fiiiis, ut maxinjp vulnefi ecclesiis
enini spectant directam ponlificis potestatem: et nisi suse proviiipise infliGfoniederetur conyocata synbdq:
ex allatis Gregorii ejusdem litteris imploratse Fran- t' Promisit, inquiens, se de' ecclesiasiica "religione,
•corumopis testimonium minime dutiium tiaberemus, quse jam longo tempore,' id est rion riiinus, qiiam per
ad indireclam quod attinet, nullum sanctse sedictim 60 vel 70-annos calcata et disslpala fuit, aliquid cor-
Erancis negotium intercessisse videretur: iam altuni rigere, et emendarevelle. J AC paulo infra miseram
de ea silentium^st in hac epistola! Quin etiatii lridicia describens condiliotiem ecclesiafum, quairi"Caroli
"-plnraexstant abjecta. speipmni-, quaiti umim Gre-' opera^ubiisse illas ait, prosequituf :'i l|6do aiitem'
gorium vidimus in Franeis colloeasse. Eodem quippe maximacx parte"per civitates"ejpiscqpalessedes tra-
annq exeunte, quo idem pontifex semel"£t iterum ditsesunt laiciscupidis adetpossideridum,vel adulteralis
tentarat animunfCardli Martelli,'ut Langobardorum " cleficis, scortatoribus, publicanis s_ecu^aritef,ad
furorem ab apostolica sede averteret, litteras ad Bo- perfruendum >. Duse synodi Germanica, et Liptinen-
nifacium dejecc.esiis Gefinanise et Francise (invitus sis,*ea dere celebratse an 742 et sequbnti^ necnon
."Ttataiv Eal. Nov. imperante Suessionensis in ahera regnl parle, quarii Pippinus
arbitror) ita claudit: Leone
domno piissimo Aug. imperii e]us an. 25, sed Carolomannifraier moderabatur, Bonilacii felationem
et Coristantino Magno imp. ejus filio an. 20, ind. 8. confirmant. Prsecipue autem comprobari'ifia_tipate'-
{LabheCo.li.'.. tom. VI, p.'1475) ». Perinde suc- bit ex tot capitibus disciplinse corruptse,' qusese-
" "
cessor ejus ZaGtiarias epistolis fere omnibus impii g queuti epistola contine,nlur.
- IY.THamscilicet dedit ZactiariaS ad
Copronyini anribs adjungit. Et, quod maxime notan- "Pippinum,
dum velim, coneilio Romano, quod iste tiabuit anno episeopos, abbates, et cseteros Ffancos annti 747
743, hujusmodi epoehe adjicitur: « Factum est hoc exeunle vel sequentis iriitio, pqstquam Caroloman-
concllium anno secundo Artabasdi imperaloris, nec- nus, nuntium remillens terreno princ!patui,'""Romam
non et Liuthprandi regis anno trigesimo secundo 27 venerat, monactiumque mduerat *in Cassiriensi
ind. 1%feliciter. _ coenobio. Clironologiam tianc aliis ejtisdeni pdniificis
ILVeritatiequidem adversarer, siexctiaracteribus litteMs acceptain referimus. Batse'istse"sunt \ Nonis
istis temporum anle -excitatam imperatoriain digni- Jan., imperante domno nostfopiissimo Aug."Gonslan-
tatem in Occidente, aut dominationem Augustorum tino a Deo coronato magnd i'm'p.,'annb"!-8i iniperii
orientis, quod minus recle ab aliquibus fit, aut Lan- ejus an. 6, ind. 13 J, ad BonifaciuriiVuf prsefalam
gobardorurii jus_ ullum elicerem in sancta xepublicaj epistolamPippino,etc.,legi curel Iri synpdo. Ciimque
quamgonlifextumtemporismoderabatur, Etenim no- atiquid discriminis inveniatuf in tribus iis cliafacte-
tariorum consuetudinflribuenda potius est appositio' ribus tempofis, tiinc est, quod Cpinllus vult 'datas
temporis, quam certo inde aliquid statuendum de anno 748, Sirmondus et Pagius 747, veruni Coiniii
republica. Nitiilomimis, eitra Augustorum annos, potiorem sententiam esse, .eique adhserendum ntitq;
quos ascribere moris erat, Artabasdi qui dejectcf quanquam indiclio, et annus Impefii sexlus desi-
impio Constantino imperium invaserat; et Liut- gnent anniim 747. Nam CarolomannusRonlam yenit
prandl LangobardorumTigis, qui Zactiarise 'quatuor mense Martio, ut animadvertit Pagius (an. 747, ri. 1),
urbes, et .patrimonia aliquot restituerat, sanctaque „" seu potius Junib, ut contendit Ibidem ci. Mansius,
de reputiliea tiene erat nieritus,-numerari annos vi- etquidem-anrio 747, quod constanter tradunt aucto-
deinus:hujus quidem, quia respiratura' per eum res omnes veteres. Cumque epistola Zachafise uni
Jtalia videbatur; illius vero, quia impietati finem « Pippino-majoridomus in regione Franeorum » di-"
allatum iri credebatur. E contrario Caroli Martelli, rigalur, hinc palam flt Carolomannum dignitali eidem
ad quem confagere, dura 2Q urgente necessitale,- Lipertito "divisse renunliasse, antequam lilterse da-
oportuit, nullo jusquam in monumento reperiuniur renturad Pippinuin, etc., quse alterasad Bonifacium
nolata palriciatus tempora. Quid dieo tempora? ne prajeesserunt. Quod si anno 547 meunte, seu Notiis
patficiatus quidem mentio ullibi reperitur prseter- Jaimarii ulrasque datas esse quis velit, Coritinuato-
quam jnsensu, quo-Franci eam digmtatem usurpa- remFredegarifet chronologos omnes "apudBarohium
bant, tanquam ducalu prsestantiorem (DuCange Y. et Pagiurn mentitos, rem sane * difficilem, demonstret
Patricii). Quare Gregorius H an. 724 ante cceptam necesse est. Quamobrem statuendam reor cum
Gr_ecorumimpietatem, Patricium appellavit Eam Carolum Gointio aetatem litterarum anno 748. Hactenus de
Martehum (Labbe Conc. tom. VI, p. 1447). ta- chronologia, quse litterarum pars minima est.
men rem minime omitti decuit, j_i patricius Roma- V. Quod serio animadverti "debet, sex fere anno-
norum, nf una cum Francis eruditi recentiores <te- rum spatio uterque Marlelli filius sanclissimi -viri
nent, fuisset. Ab anno enim 758, cum legatione Bonifaciiiopera disciplinam pessum datam vix eri-
tentatus^est Carolus, ad ejus morlem triennium fere gere aliquantulum potuerant. Ea propter ut nlhil <de
excuriit (qupd in paueos menses anni 741 nullo jure Martelli laudibus detrahatur, IQ pro certo habendum
contrahi, egt demonstratum); pfselerea Zacharise est, principem islum Bonifacii .ejusdem prsedicationi
sunt anni decem, totaque ea temporis intercapedine D in Germanisepartibus constanter favisse-sub utroque
e_t litterse Gregorii III ad Bonifacium, ac prsesules Gregorio. Quod clocent Mundeburdi ac.defensionis
Langobardi_se;et Zacharise plures item litterse, alia- monumentum, quo Carolus Ronifacium Germanise
que noif pauca monumenta exstant, • praecipue litte- apastolum ubique excipiendum in regno Francorum
rarupa cpnrmerctiim Bpntiacii el Francorum cum.- mandayit missionis initio; et litterspquas Grego-
Zaptiaria : npjjue Caroli Martelli ulla merita meirio- rius II se dedisse« Garolo filionostropatiicio .,testa-
ranlur; phirinia vero gtiarfantur damna Francorum, turanno 747, ut prsedicationehi Bonifacii ati episcopo
ecclesiis illata, qpgaanerte pugnant c.urniis, quse de quodam turhari non sineret (Labtie Coric,.tom. VI,
eodem
* prsedicanfur. p. 1446, "seq.).Gregorii paritgr lertii littefse sub finem
HI.Et verp, utBarouio ajiisjjue assentiar Carolum anni 739 uberrimse testcs sfmt continuati per Caro-
deieridentibus a funesta illa nota, quam in Bonifacii lum studii atque operse ut totum Fraticorum regnum
Hlferas irrepsisse aiunt; Btincmari (ep. 6, cap. 19) Chrjsti fidem amplecteretur : sic enim "Bonifacio'
fcprsedic";i Bonjfapiiteslis ocjil_|ti y^rbirfidem -nej- gratulatur ppnjifpx: i Qiiseinuotuisti jain.de Gefm^--
71 B. CAROLI MAGNIOPP. PARS L SECTIO III. 72
nise genlibus, quas sua pielatc Deus noster de po- _"_Chalcedonensem; eum quippe esse lertium ex pro-
teslate paganorum liberavit, et ad centum miltia positis a Marciano, | probatisque a concilio in Giie
animas in sinu matris Ecclesise tuo conamine et Ca- actionis sextse depreliendisset.
roli principis Francorum gg aggregare dignalus "VIII. Ad Constantinopolitaiios vero quod atli-
esl. » Al contra nullam Romanse Ecclestic opem, net, sanctus Gregortiis Pelagii II successor Eulogio
ulcunque legatione atque iteratis litleris rogatum, Alexandrino, et Anastasio Antioctieno seril.it in hanc
allaturum fuisse tiistoria omnis docet, adversus re- , sententiani (Hb. vi, jep. 51) : c Canones quidem
cenliorum conjeeluras et argumenla, quitius nil in- Gonslantinopolitani poncilii Eudoxianos damnant,
firmius in rebus facli: foedereenim cum Langobar- sed quis fuerit eoruni auctor Eudoxius, non dicunt.
dis, perpetuisque domi ac foris tiellis impediebatur, Romana autem Ecclesia eosdem canones vel gesla
quin faciles prseberet aures flagitanti pontifici. Qnin synodi illius liactenu_ non tiatiet nec accipit. In boc
etiam vulneribus eorumdem bellorum cau§a jam atitem eamdem synoclum accepit, quod esl per cam
antea infliclis Gallicanse Ecclesise, novum vulnus, contra Macedonium tiefimluni. Reliquas vero lisere-
idque acerbius adjecit disciplinam pervertendo, quod ses, qua. illic memofatse sunt ab aliis jam patribus
sexto post ejus mortem anno' maxima. curalionis damnalas reprobal. j» Et cum in synodica ad pa-
indigens, apostolicse landem sedi detectum est. triarchas Orientis (lib. i, ep. 24) qualuor se conci-
VI. Opportunum ea quidem remedium attulif. Nam lia venerari ait, ut jquatuor Evangeliorum libros,
Zactiarias Francorum consullationi septem et viginti continuo subjunxil, quatenus haereses damnannit :
capilibus conceplse singillatim respondit auctoritate ne quis forsan suspicarelur, conciliorum"acta illum
canonum prolata. Novo is, alque antea inaudilo p amplecti, quatenus condiderunt canones ambilioni
exemplo apud sanctam sedem, cujus erat hi more prsesulum Conslantinopoleos favenles, legatisque
positum scrinia, seu bibliothecam adire,ubi qusestio- sanctse sedis absentibjus. Ita factum puta a Gregorii
iies hujusmodi ad eamdem deferebantur, colleclione successoribus pene ujsquead finem septimi sseeuli:
canonum usus est versionis Dionysianse.Non utique cum religioni haberi coeptum est cecuineiiicis,ex
collectione ipsa Dionysiana, sed breviario Cresconii, conciliis quidpiam respuere. Id constat ex libro
quod ex Collectione illa coaluerat, Adrianique codi- Diurno ponliticum (cap. 2, tit. 9).; namque iudicu-
cis, ac demum canonis (ut canonum EcclesiseRoma- lum, seu professio Rpmani pontificis, post defun-
nse Codex audiebat) fons et origo fuit. Qualis Mc ctum Constantinum Pogonatuin, she post annum
canon, seu Codex canonum fuerit, quis\e ejus usus, 685 edita, perspicue docet, acceplum fuisse Romanse
LeoIY, nos edocel (Labbe Conc. tom. VHI, p. 52) sedi quidquid in coniciliis generaiibus actum eral:
perspicuis hisce verbis : « De libellis et commenta- i Sancla quoque uniyersaha j*g{j) concilia Nica_num,
riis aliorum npn conyenit aliquem judicare, et san- Conslantinopolitanum, Eptiesinum primum, Ctialce-
ctorum concillorum canones relinquere, vel Decre- dotiense, et seeundurii Constantiiiopolitaiium, quod
talium regulas, id est quse habentur apud nos siriiul Jusliniani pise memoifise principis temporibus cele-
cum illis in canone, et quibus in omnibus ecclesiasti- bratum est usque ad|unum apicem immulilata ser-
cis judiciis utimur, id est apostolorum, Nicenorum, vare : et una cum eis pari honore et veneralione
Ancyranorum, Neocesariensium, Gangrensium, An- sanctum .sexlum concilium quod nuper Constantino
lioctiensium, Laodicensium, Chalcedonensium, Sar- pise memorise princirie, Agathone apostolico"pra.de-
dicensium, Carthaginensium, Africanensium, et cum cessore meo convenilj medullitus, et plenius conser-
illis regulse prsesulum Romanorum Silvestri, Siri- C vare. » I
cii, Innocentii, Zosimi, Ca_lesiini, Leonis , Gelasii, IX. Inversionis causse non longe petcndse. Tanta
Hilarii, Symmaelii, Simplicii. Isti omnino sunt, per rerum inscilia tum temporis fuit in ipsa Urtie, ut
quos judicanl episcopi cl per quos episcopi simul et prsefer iidei dogmala, quse ignovari non pote-
clerici judicantur ». rant, ne falsa quidem a veris satis secernerentur-
VII. Hujusmodicanonem-esseadhibitum a Zacha- Exemplo sunt Marcelfini, Silvestri, Xysti ct Polj'-
ria, quis centum fere annis Leonem IV prsecessit, ctironii acta, de quibus, recte, ni fallor, P. Constan-
non contendo. Illud affirmare non dubito, quod Za- tius (Prmf. ad. lu. P{ont. tom. I, pag. 99) : c Non
chari__usus eolleclionis refertur acceplus, qusenono sapiunt, inquil, hsec opuscula Romanf hominis- et
demum sseculoin codicem illum canonum evaserat,. ecclesiasticse discipliria. doclrina vel mediocriter
quem nuper descriptum vidimus. Sirmondi opinio- tincti ingenium, ac stylum, sed neophyti cujusdam
nem, qui canones .oannis II, litterisan. 534 suppo- Gothi, qui suum in apostolicam sedem sludium ut
sitos pro veris tiatiuit, eruditosque omnes secum tra- declararet, mendacium dicere religionl non habuit. B
xit; ita ut passim tribuatur collectionis Dionysiana. Ejusmodi vero farraginem tanli habuil Theodorus
usus sancta. sedi ati ipsa ejusdemorigine; Sirmondi Cantuariensis episcopus qui sub finem septimi sse-
opinionem, inquam, -jieque liujus temporis, _J>9 culi florebat, ut qusedam inde traducere in suto
neque tiujus loci est rejicere. Falsitalem tantum- Poenitentiale non dubitarit, quare Natalis Bedse
modo patefacere non gravatior, sancta scilicet sedes auctorilfite fretus Theodorum commendans (sec. vn,
ante octavum fere sseeulum, cum EccleSiseprseerat cap. 4, art. 10), subdil, aliena qusedam ab Evange-
Zacharias, eanones lanlum Nicsenos et Sardicenses D lio et traditione in Poenitentiali esse. Nihilominus
luebatur, Constanlinopolitanos aperte rejiciebat, et sanctse ipsi sedi sapiiint : ita ut sanctus Gregorius
siquem ex Ghalcedonensibusadhibuit, tres illos tan- IH suum et ipse pcenitbntialemlibrum conficiens iia
tuin adtiibuit, qui ante recessum legatorum condili monilum voluerit lectorem in_ prsefalione liatibe
eraut in fine sessionis 6, tametsi ipsi etiam repe- Conc. tom VI, pag. 1|76.) _ . Ex multis allegoria-
riantur inter alios act. 15, quarto nimirum, tertio, rum floritius, et de magnorum tractatibus, prolalis-
et vicesimo Ioco. De iis lueulenter Pelagius II in que sermonibus, Palrum dictis, canonumque senten-
epistola ad Histros (Labbe Conc. tom. V, p. 615, tiis, id est Isidori, Aubustini, Gregorii, Bedse, Ge-
629, seq.) « In aelionis, inquit, sextse terminum jam lasii, Innocenlii, Ttiepdori, Cassiani, Egberti, vel
canonum norma prselitiatur, dum illic a principe cseterorum, ad opus consacerdotum nostrorum ex-
venerabilibus episcopis dicitur : aliqua sunt capilula, cerpere atque insimul colligere hunc ibellum pceni-
quse ad tionorem veslrae reverentise votiis reservavi- lenliaiem sluduimus. . Quamobrem recte animad-
mus Prselibatione itaque sextae actionis osten- vertit Morinus (De pomit. lib. vn, c i, n. 17) mi-
ditur, quia jure conslituliones canonum nonnisi in nime mirandum esse:i si Theodori archiepiscopi viri
septima continentur... Quamvis si solerter aspici- suo sseculo doclissimil atque propter auctolitalem
mus, canonum regulas positas non, sicut pulatur, summi pontificis, a quo consecratus et in Angliam
in seplima, sed intextas sextse aclioni invenimus. . missus fueral, omnibu^ acceplissimi liber pcemien-
Quod si animadverlisset Nalalis (sec. v, diss. 15, art. tialis brevi tempore juniversum fere Oecidenlem
$), haud tribuisset Gelasio vicesimum canonem pervasit, illumque imitali sint multi alii episcopi
73 ' COD. DIPL.— MONUM.,ETC, SEC COD. CARGL1NUS- — S. ZACHARLE EPIST. — MONIT. 74
non tantum' ipsius poenilenlialem probantes, sed A , spicua sint versionis Dionysianse apud sanclam se-
etiam alios instar illius commodiores, et ampliores dem : non ulique intra ejus collectionis limiles co-
componenles. arctandum esi jus vetus sanctcc RoroanseEcclesise,
31X. -Qua.sane animadversloquamvera sit, vene- quod tantopere Justellus, et prse aliis Nalalis con-
ratiilisBedceliber De Remediis peccatorum, pauloque lendunt, suppositos illos canones Joannis II litteris,
post Egberli Eboracensis episcopi Poenitentialis,alii- Sirmondo auspice, obviis ulnis amplecteiiies. Nain,
que plures in Galliis, necnon Romanus antiquus prselerquam quod nemo ex Joannis successoribus
apud Canisium, et quem nuper memor-abam Grego- Dionysiana versione usus est, ila ut Gregorius III in
rii III, Grsecis omnes canonibus redundanles, ac laudalo Pceniteiiliali sancti Isidori Hispalensis \er-
supposilis quandoque retius respersi, uberrime te- sionem adtiibuerit (ipsa eadem est quam Mercalo^•
stantur. En certa setas collectionis canonum, quam usurpavil), sanclus Zacliarias, qui primus Dionv-
sancta sedes amplexa est: cum enim Grsecoscano- siance versionis acceplor fuil, el ipsa in epislola ad
nes utiique cognitos videret, niagnamque eorum se- Francos eollectionis limites excessit, el in eoncilio
getem Cresconii ex Breviario haberet (qui praeser- Romano (Labbe, Conc lom. VI, p. .1549) decreto
iim per materias digesti, compendium laboris scri- inhsesit Gregorii II, de gradibus agnationum, quod
nia'iis, remque "acceptissimam pontificibus exhibe- et successores fecisse constal lale extra collectionem
hanl), tunc sensit, facili admodum negotio episcopo- vagatiles per omiiium decrela pontilicum, quorum
rum consultalionibnsresponderiposse; nec nisiraro tam modicam partem Dionysius collegit. ltaque,
tiibliotheca. codices evolvi exinde ccepti. Uliuam nisi veritati ad^ersari quis velit, illud fateatur ne-
scribendi istud genus minus late pervagaium, aut -o cesse -est, quod ante conditam collcctionem pro-
obtusis minus ingeniis lenocinatum esset! Quem priam, quse Canon dicebatur, nulli alii colleciioni-se
enimvero eruditorum Iatet, Adriano pontifici tributa obligavit sancla sedes; tametsi Cresconiano Brevia-
diu esse octoginta illa capita Angilramni, queis rio ducequsecunquein sacra bibliotheca erant, oblaia
plura coniinentur ab Ecclesise disciplinaabhorrenlia, occasione adirenlur, adeoque Dionysiana collectio
non pauca eliam a tionis moribus absona ? Baluzii potissimum tereretur. Post Zacharise vero tempora
lantum opera compprlum landem est, quis illa con- certis limitibus coarctari ccepissejucticia ecclesia-
gesserit, namoptimis ex codicitius verum auclorem stica, cseleraque ad disciplinam et mores atlinen- '
protulit (Prwf. ad Ant. Aug. dialog.): t Incipiunt tia non est dutiium, quoad canon Ipse prodiit.
capltula collecta ex diversis conciliis, si\e decrelis XIII. Et vero Steptianus III anno 769 in «mcilio
ppntlficum Romanorum ati Angilramno Metensi epi- Romano ita sanxit : . Non amplius suscipiantu.
scopo, et Adriano papse otilala : . et quidem « xm apostolorum canonum prolala 33 per sanclum Cle-
Kalendas Octbb. indict. 9, » seu anno 785, ut est mentem, nisi quinquaginla capila, quse suscipii
in editis exemplis. Inde aulem profluxisse putat sancta Dei caltiolica Romana Ecclcsia . . llaque
PetrusdeMarca (De Concord. sac. elimp. I. .n,c. 20) sancta sedes quinquaginta illis apud JJionysium, el
isidori Mercatoris merces, quse disciplinam penilus Crescouium selectis jam insueverat: cum Zacharias
everierunt : quannis alii seniiant istas capitulis anle annos duos et viginli uti illis coeperat. Adria-
prativisse, nec de selate quidquam certi audeanl de- nus postmodo successor Stcpliani non modo cano-
finire. Ista vero liuc non pertinent: quafe ad col- num illorum quinquaginta, sed orienlalium omiiiuni
leclionein canonum re\ertor,_qua primum omnium p conciliorum, quse in colleciione sunt, prseter gene-
pontificum usum esse Zachariam contendo. ^ ralia, compendiariam explicationem canonum tradi-
XI. Pugnantia proferre videar, qui Grcgorio III dit Carolo Magno, ut ad Teformandam in Galliis
nuper aiebam collectionem ejusmodi fuisse usui; disciplinam illa uieretur. Quamotirem colleclos eos
modo Zachariam qui Gregorio successif, alios om- canones non amplius aversabatur sancla sedes. Ilac
nes prseivisseconlendam. Aliudyeroestcollectionem autem super compendiaria traditione canonum, quam
probasse, indeque in suos libellos aliquid transtu- Pagius, Labtieus, Basnagius mutilam csse decernunt,
lisse; aliudque de disciplina decernere auctoritate nec Adriano tribuendam existimant, nonnulla tire-
illorum canonum, quod Zacharias fecit his lilteris viter animadverti oportet, quse integram illam esse
in Franciam missis, novo, ut aiebam, atque antea demonstrent, atque Adriano vindicent conlra eoruhi
inaudito cxemplo. Hunc secutus est Sleptianus II in sentcntiam prsecipitem.
responsis anno 754 dalis, dum erat in Francia XIV. Ac primo Canones apostolorum 45 esse vi-
(Labbe, Conc. tom. VI, p. 1650 seq.); uterque enim dentur, quia vicesimus primus tres simul conflatos
collectione ulitur conlra morem prcedecessorum, ali- continet 21, 22, 25, vicesimus quintus dnos 27, 28,
quo lainen cum discrimine inter se. Namque ad totidemque tricesimus quarlus 57, 38, ac denique
concilia quod attinet, lam Zacharias quam Ste- tricesimus seplimus tres 41, 42, 43, ita ut uno plu-
phanus numerandi rationem sequuntur, qua usus res videantur ; at quinlus et quadragesimus in cluos
est Cresconius, 32 singula nimirum capita cujus- divisus ad unilalem reducendus esl, sic tolos quin-
vis concilii seorsim recensentes. In decretalibus au- quaginla tiabebimus. Neocsesarienses quiodecim vi-
lem lilteris laudandis, tametsi uterque dissidet a denlur, qula secundus biparlilo dividilur. Perinde
Cresconio; Zacharias, ubi (Cap. 20, seq.) affert D Laodicenus 35 cum sequenli in unum revocali 59
Innocenlii decreta 14 et 20, sequi videlur Diony- Laodicenos efficicnt. Antiochcni pariter 25 erunl,
siura: Steptianus vero capita Decretalium profert modo decimus et undecimus simul conflati secer-
juxta numerum uniuscujusque epislolse, ut de con- nanlur. Operosior res est in Africanis : etenim post
ciliis est diclum; non enim decreta uniuscujusque canonem 49 sequitur 60 et 99 cum sequenli conjun-
ponliFicis cum Zaetiaria, sed capila cujusvis epi- gilur, pervemlurque ad pum. 105, cuiri cenlum tan-
i-.olse,ejus nomen etiam enuntians, cui scripta una- tummodo esse debearit Africani canones, quos35
quseque fuit, diiigenter enumerat. Id autem inde Cartfaaginenses prseeuut, j'u\ta Breviarium Cresco- ,
factum puta, quod Breviarium Cresconii capitibus nii; quo tiaud dnbie Adrianum esse,usum
trecentis constatis, ad slngula capita plures, pau- stranl et divisio hsec 35 Carlhaglnenslum ab demon-| Africa-
ciores.e canones litulosque Decretalium epistolarum nis centum, qui Dionysiotanquam Africani omnes js*
alios tempore alio latos indicabal, qua re ad quam- continuala serie 153 numerantur, et concilia Groeca
\is quseslionem solvendam nihil accommodalius; suam aciem ducenlia. Nihilominus
at indicatos canones, titulosipie Decrefalium aliunde unumquodque
ex decem iis qui videntur deesse, ne unus guidem
peiere oportuit. Hinc estquod Zacharias Dionj'- desideratur iu Cresconii Breviario.
fcianaex collectione sumpsisse videlur canoncs, el XV. Etenim nonus decimus de visitalione provin-
decreta, quippe qua usus eral Cresconius ; at Ste- ciarum peculiari Africse; 49 defcitiamimissioiiibn.
plianus canones inde tantum decerpsisse. in Ecclesia celebrandis cum imperatoris veriia; 5 S
XH, Quamvis asitem lucc testimonia valde 'per- dc idolorum reliquiis cxsliroandis ; et 75 qui duorum
PATROI.. XCVIII. 3
.§ E. CARGLl MAG_\IOPP. "PARSI. SECTIO III. -7S
eoueitioruin initium est coiiira Donaiislas, et conlra A permittit, si ordinatioms tempore contmere uo__
Pelagii, et Coelesliihseresiiu ; quatuor isti, qni Dio- posse dixerint. Adrianus emendat : « Diaconiincon-
nysio sunt 52, 82, 84, 108, tanquam inuliies a Cre- tinenles deponanlur. » Can. Neocses.4 gratise dhi-
sconio omitluntur, -quare et Adrianus eos deserit, nse concupiscentiam non consummalam tribuit.Con-
tiac tantum in re ab iilo recedens, quod lmmerandi tra Adrianus : « Gralise dhtiias non imputetur, _i
ordinem prusequilur, g^. utii prsediclos cano.ies desiderala libido non perficitur. » Gan. Anlioch. 10
omittil, ne maiicavijealur series, numeratque quin- ctiorepiscopis permilljt ul ordinent leclores, sub-
que suprema capila, qusc a Grcsconio non recen- diaconos et exorcislas.. Adiianus : . Chorepiscopi
scniur. Ita novem his capitibus addcndo cenlesi- ordines infcriores usque ad subdiaconatum dare non
rnum, quoJ Cresconius fecit e\ 99 in duas partes possunt. » Ejusdem cbncihi 12 de cpiscopis et clc-
diviso, ut videre est Breviarii cap. 287 (Bibl. vet. rieis post iteratum jtidicium ileruni ad imperalorem
Jiir. tom. 1, pag. 108, append.), lacuna ilia nume- confugientibus repelleiidis, sic Ailrianus recte, et
rorum decem explebilur. Et e.t notandum cum juxta Ecclesia. regulas': « Clerici damnali si impe-
Labtieo (Conc loiu. II, pag. 1669) quod ih cod. ralorem adierint, nunquam restiluanlur. » Quintus-
Vat. n. 4929, ad centesiinuni caput hsec legunlur : decimus cjusdem concilii canon apostolicse sedi
« Hoc capilulum Aurelii cum subscriptionibus epi- aperte conlrarius omnino omittiinr numero tantuin
scoporum in canone aposlolici Romsenon hatielur >. apposilo. Ilic aulem lexpendendi Adriani codici:.
Quseroirum in modum comprotiant, perinde-Adria- finem facio; nam hucusque allata hallucinationem
num, ac Zactiariam Crescpniana collectione, seu eorum palefaciunt, qu_ Compendii volunt auctcrem
Breviario usum esse, non Dibnysiana, cujus lanlum g quemdam alium ; Adfianum vero canones lotos ex-
versio idcirco adhibetur, quia Crcsconius inde liau- pansos tribuis.se Carolo : quasi vero emendaiion.s,
sit suum indicem , et anonymus, qui canones inte- ac variaiiones ejusmbdi ab alio quam a poniifico
gros apposuit, indidem eos decerpsit. potuissenl fierti
XVI. Quiddicam de duplici eorum Iiallucmatione, XYIIl. Ad cauonenv| quintum decimum quod alfi-
dum alio capite mutilum diclitant Adriani codicem: nel, silenlio prseterire jnondebeo, cur illum Adrianus-
quodnimti'um inilio canonumCarlliaginensiumlegunt: omnino omiseril- Appellalionibus ad sanciam sedem
« Deinde etiam 20 capitulis Nicseniconcilii recitalis, ille scilicet ad^ersalur, quibus nulla Oecidentalis
ut superius descripla inveniunlur, communi decreto Ecclesise pars, ne Africa quidem, post agnilos Sar-
slatuerunt capita 55 quse sequujiiur i . Estne hoc de dicenses canones, refragabatur jam inde a quinto
monumenlis velerum recte judicare? Compendium, Ecclesise sseeulo. Jam vero canon isie ipse, cujus
id est eorum qusepraeherunt centum capita in Afri- Adrianus ne \erbum quidem pronuniiaf. una cum
cano coneilio ex variis synoiiis recitata, quseque quarto ejusdem g@ cpncilii, et duobus appslolorum
apud Labtieum audiunt; concilium Carttiaginense vi dolo malo est subjectus epislol-3 Joaiinis II in causa
iu decem capita dislritiulum, el apud Justellum Contumeliosi Regieusis episcopi; eanique ex varris
tam in collectione Dionysiaua, quam in codiceAfri- cojicibus incoiisianter islas merces cxinbenlibus,
eano, cilra ullam divisionemin plura vel pauciora prsecipue ex uno Rbeniensi Sirmondus in lucem pro-
«apiia locum lenenl prjefaiioms : tametsi aciio pri- lulit, tanto cum successu, ut Juslellus Cassiolori au-
jna concilii Africani ie^era siu Eadem fere verba clornaie, et hujus epislolse, colleciionem Dionysia-
Justellus refert citatis locis, quse Adrianus exscri- p nam ab ipsa origine repeptam velif ab apostolica scde
psit, ct tam Dionysiana collectio quam codex Afri- ^ (Prmf.ad Cod. univ. Ecel. p. 19). Djinde sequtiur:
-canus, quem Adrianus secutus est, hatient : . sta- « Alque hsec esl prhria el antiqu'ssima decreialium
tuta quoque Nicseniconcilii in 20 capitulis simililer pontificum colleciio, quse Liber Decrelorum dicia
recitata sunt, sicut in supenoribus inveniuntur ad- est a Zactiaria papa, epistola ad Pippinum, etc. *
scripta. Deinde quae in conciliis Africanis promul- Poslremo ex decretaiibus, et canonibus (memorala
.gata sunt, actis prsesentibus inserta noscuntur. . eiiilione a Wendelstino facta Mogunlisean. 1525,
Quaniobrem mentio illa Nicsenorum canonum ad aliaque Luietise Parisibrum) decernit : . Atque ipse
Africanas synodos refertur, non vero ad Adriani est codex canonum, qui ab Adriano I papa Carolo
-codicem, qui proinde lioc capite mutilus injuria di- ' Magno regi Romseoblalus est aimo 805 (erat lum
citur. Quid eninnero Kicseni huc canones ad\o- poutifex Leo III, qui anle annos decem Adrianosuc-
«andi sunt, si Adrianus Ctialcedonenses quoque cesserat) ad usum Ecclesiarum Occidcntalium
inde abslulit, unoque in codice cecumenicasex con- Alque ln sunt canones et deereta„ quibus in judiciis
cilia dedit Carolo, quorum veluii appendicem esse ecclesiasticis Romana usa est Ecelesia, ut lesialur
voluit has Grsecas regulas simul cum Africanis ab Leo IV papa, qui concilia ipsa et pontificum decreta,
-eo descriptis, mulatis, et emendatis, ut proslant ? quae tioc cochceRomario co.itinebaniur, recensel. t
Noiine satis perspicue rem docet in prsefatiomi-? lia ignola. suppositionis a viro doclissimo Sirmondo
Quin etiam monendos episcopos ita censuit: « Sed evulgalsepessimo publico, unico prsesidio lullus vir
in his omnitius illa sequi detiemus 35 quoscunque seque doclissimus Cbristophorus Juslellus Natalem,
a Mcseno concibo, et a sancla atque apoatolica Ec- " secum traxil, minore^que alios : et uno verbo jus
clesia Romana non discreparevidemus.. apostolicse sedis super levissimo isto fundamenlo
XVII. Vostrema lisec demonsfrant quam incpte colloiavit, plaudentibus ca.teris.
collcctio Dionysiana ascritiatur sanctse sedi usque XIX. Jam dixi controversiam ejusmodi nec. loro
.ab initio sexli saecuH: dum Adrianus de ubique jam nec lempon eonveniib : fundamenlum tantummoilo
i eceptis iisdem regulis seu cauonibus, qui suis eliam diruendum suscepi, jquod mihi videor perfecisse.
prsedecessoribus Zacharise et Slepliano II usui fue- CseteiumpaTumsciteJusiellus Gassiodoriauclorilale
rant (Canones prsecipue aposlolortim quinquaginta nititur ut sanctse sedi Itritiuat collectionem Dionysia-
a Slepliano III probati erant in conc. Lat.), tanla nam in judiciis. Cassiodoruseniin (tam longe est, ut
eum circumspectioiie loquitur. Attamen eorum non- naturam illain ei colleetioni ascritiat) qui Dionysio
imllos pro summa aucioritate correxerat, ut patet. fannliarissime usus bral; ejus virlulibus, afque
Canon, exempli gratia, apostolorum 27, lectoritius et exemplis,fortasse etiani consiiiis motus monasieriuin
cantoribus nutiearii facultalem impertitur. Ailrianus in suo fundo prope Sctiylacium ulterioris Calatirise
autem scripsit: «Qaod lectoribus tanlum liceat ma- oppidum coiididit, v itamque monaslicam et ipse est
frimonium contrahere. . Can. aposl. 46 absolute ai-_plexus. Ea occasibne colleclionem Dionysianani
prohibet baptisma h__reticorumab episcopis, pres- transcnbi fecit suisque monachis legendam suasit;
byteris, diaconis comprobaii. Adrianus explicat: quod ul efficacius faceret, R.oma.etiam passim legi
« Episcopus, presbyter bap.ismu b__reticorum non lestatus est. Vertia ipsa ejus proferam, ne .ertiiti
in nomine Triniiatis bapiizanlium suscipiens clam- viiear fueum facere (pe Divin.lect. cap. 23): « P' -
aetuiv t Ganou Ancyranus 9 diaeonis malrimon um titus a Stepb.Mio episeopo Salomtano ex Grsceit-
77 COD.BIPL. —MONUM., ETC, SEU COD. CAROLlSUS.— -S. ZACHARl-EEPIST. — MONIT. 7S
exemplsribus canones ecclesiaslicos moribns suis, A lmjiismodi rivulis indigetiat, cui fontes ipsi praesttr
tu erat planus-atque disertus, magna eloquentise luce erant in saera bibliolheea, quos In omnitius causis
c imposuit, quos hodie usu celeberrimo Ecclesia Ro- eam adiisse per suos scriniarios comperium cril.
waiia complectitur. Hos eliam oporlet vos assidue modo, recentiorum disputationibus omissis, diligen-
legere, ne videamini tam 3?salutares ecclesiasticas ter consulanitir concilia, eplstolsepontificise, ct csele-
regulas culpabilitcrignorare. _Dogmalicum tiic,slve ra-mohunienia vetera, quse typis mandata -exstaiii.
noralem librum animis, Chrislianorum informandis Ea Cliristophtirus Justellus, eumque secuti tot alii,
ad eatholicam disciplinam, pualis tunc, credebalur, a jnris licel'peritissimi, haud mora.i esse videatur:
Cassiodoro desciibi comper.um est: quamvis alium quippe'qui unum sibi proposuerunt, ut prsepropere
finem sibi proposuerit Diouysius, Salonitanum nempe suum coilfcem canonum appingenles sanclse sedi, jus
cpiscopuni insliluendum< ad ecelesiaslieas .Tegulas tiiijus veius'slabilirent, unde novum admodum dis-
tum quse in conciliis decrelse fuerant, tum guse nii- crepaTe ostetiderent.
nus certre apud nonnullos eranl in pretio, tu idem XXII. Ulinam barbariesper Italiam longe iateque
.es.alur In proefalione. Apostolicse autem sedi, quse; effusa Romana etiam non hebelassel ingenia! Non
Tegiilas, seu caaones illos nonnisi posl duo ssecula efiim scriniarii, tsedio forsan" Iaboris, ni fallor, com-
amplecti coapit, neque Dionysius, neque Cassiodorus; pendiariam illam viam a Gregorio etiam III' mon-
fuisse usui affirmanl., aut affirmare possunt, Falsoi stratam, proposuissent Zacharise, qnam pislmodum
jgiiur jus vetus in ea collectione statuitur, Sleplianus et successores lerere "non dubitarunt.
XX. Nec prsetereuudum quod Cassiodorus de *ca- Haud dutile mos antiquus bibMotliecamconsulendi in
nonibus lanlum agit : decreiales quippe epistolas P desueiudinem" sensim non atiiissel; li!a ut sa^cnli
constat, a Dionysioposlea colleclas, ul Juliano prc- unius spatio Canon,_seu Codex cmonum a LeoneJV
stiyteri cardinati morem gereret, cujus maxima cura laudatus, nt supra aiebani, in episeoptirum causis,
crat qu.e ad ecclesiasticam disciplinam pertinerent rebusque ad disciplinam pertinenlibuS fere unus cssel
inquirere, quod Dionysius idem lestatur. Ouoeveroi usui : et, quod magis dolendum, Joannes "VIII,nono
-est ejusmndi collectio, prhala auctorilate facla, sa- sseculo deelinante, constiluiioiie nimis effiisa sanxe-
ci-sequetiibliothecse forutis minime exeussis?Exsu- iit, Anastasio teste (Prmft in Conc Nic n)/ut ca-
lant inde sciticet prceeipucesancti Leonis epistolse ad nones et decreta omnia acciperen;nr quce fiJei, mo-
«plscopos, ei principes conscripisc anno 449, in ma- ribus, sanctseque sedis^instjtulis minime adversa-
gna ea eommoiione lotius Gr.eniis ob hsercsim Euly- fentuivVertia ipsa bibliothecarii poniiflcem allo-
«hetis, inque iis duse celc..i"esad Fl.ivianum, octa\a quentis proferam : <iAposlolatu vestro decenienie,
et deeima omnium celeberrima de qua concilium non solum illos solos 50 canones Ecclesia reeipit,
«iib Gelasioila decrerit non multo anie Dionysii ad- sed el omncs eorum, gg) uipoie Spiritus sancii, tu-
•\enium-Romam-: < Cujus lextum _qmspiam si usqne tiarum, quin et omirium omnino probabilium Pa-
ad unum iota dispuia^ent, et non'eam in omnibus trum, ct sanctorum ,conciliorum regulas ct institu-
venerabiliter receperii,anaihpinasiLj (Labbe, Goncil. tiones admiliit iilas di.ntaxal, quse nec rcctre.fidei,
, tom. IV, pag- 1285). De Siricii, Innoceiitii, Gelasii nec probis moribus abvianl, sed nec sedis Roriianse
{cujus nonam taniunnno lo collec.or novit) decreta- decretis ad modicum quid resutiant.. Quamris enim
libus lilteris a coiiectione exsul.mtibus nihil djco. suppositce islse merces in Canonem relatse nunquam
Unmn jd tacere no'i possum, quod quce ad astruenda p' fuermt ab aposlolica sede, usus tanien camm per-
fidei dogmala, ad Romani poniilicis poiestaiem, ad " nrissus altissimum vulnus disciplinse iuflixit, quod
Ecclesise umversse regimen el ad polissima discipti- ferreo sceculo decimo expulruit, nec nisi post diu-
nce momenta peninent, ea omnia a collectione ab- tutjia remedia cicatricem ol/duxil. Ai<sam pr_clerea
sunl, ut sedulo eam e .{.eiidcnli palam fiet, Quare dedit Petro de Mafca et Nalali., ut tam multa de
doctissimos illos viros Justellum ei bseleros colle- jure veleri et novo eitra aleam disputafenl. Quorum
ciionum ingenium ac fraero assecuios non esse viv omni,iimfons est epistpla lisec Zaeliarise, quam modo
crediderim. De ingcnio quippe luculenier Cresconius subjiciam o,mn;um owilis.
Liberino ep«scopo,ubi ail E.erraudum quem ipse se- XXIII. Ex tirevlbus"eidetii potis apposilis jtiura iis
quilur, i liidoclorum, quorum est maiima muititu- suppelent, quse mlhi visa sunt prsemonenda. Duo tiic
tio, in eodem opere studium probatur, ul ila drxerim, adjiciam, quorum unumpale faciet Collecfionisusum
sequestrasse ea condiscere valenubus et volenli- aposlolicse sedjs decretis adyersanlia suppcditasse :
bus dutiiiationis amtiagem auferre, ul eorum plena allerum vero optisionis Sirmondi falsitatem ma-
jnstruclio noaex difficullale scriploris, sed ex desidia gis magisque ostendet. Primo igitur Franci roganl
jam depenneat leetoris..,.- probatoili examinatione cap. 11 : « Qui cler.Gi etiam ab uxoribus atistinere
contiscat, ulrum ex severitaie, au ex lenitaie suum debeant?» ReponitZacliarias aucloriiatecan. Afr.57 :
animum debeat moderari Bibl. vet. J., tom. I, p. « Episcopos, presbyteros, diaconos debere contiiiere,
4-56). . allosiion cogi. »Id vero cuiri decreto saticli Gregbrii
38 XXI. Ex quibiis-non obscure pafet, collectio- pugnat, qvi exeunte sexto sseculo eontineiitiam in-
nes omnes usquead oclavum Ecclesia. ssecuiumv"(nam junxcrat etiam subdiaconis per, totum Oc.cidentem.
Cresconius in septimi extiemo-scnbebat) tam qu.eTU Bn^erba eju» Yenantio Lunensi episcopo rescriben-
gc-nerales erant canonum, quam qua. poenileniiaies lis (tib. iv, ep. 1<3,17): «'Subdiaeoni quoque, quos
laiituin coiitinetiant, publicam utiiitatem spertasse, similis cuipa constringit, ab offlciosuo irrevocaiiili-
ac proinde illarum finem fuisse insiructionem clcri, ter depositi, inter laicos ^.ommunionem accipiant. i
ct quorumcunque fidelium. Cujus rei loeupletissi- Item metropolilse Mediolanensi : « similiter etiam et
mum tiabemus lesiem Marlinum Bracarensem, qui tres sutidiaconos, quos fraternitas vestra lapsos in-
ad suam eollectionem, prse ahis tisec prsefatur: notuii, a suo semper vacare, ac decenrimus privatos
Propterea in' ipsis canonibus aliqua simplieioribus esse officio : quibus nihil aliud quam inler laicos
vMeantur obscura : ideo visum est, ut cum omni di- sacra esl prsebenda communio. » Pugnantiam bujus-
tigeniia et ea quse per translatores obscurms dicta modi conciliat ThomassinuS (Benef. I. xi, c. 65,
suni, et ea quaeper scripldres sunt iminulata, sim- n. 10) aiens, post.annos 150,Gregorii decretum ad-
plicius et emendatius.reslaurarem. Id primum ob- tiuc vacillasse, et parum constanter servatum esse.
ser.ans, ,ul illa quse ad episcopos, Vel universum At tiona cum ejus venia non vacillabat decretum;
clenim-perlinenf, una in parte conscripta sint: si- inducta eollectio hujusmodi contraria deGrela suppe-
mililer et quse atl laicos perlinenl, siriiul sint ad- ditabat. Ei nisi etiam ipse Sirmondo habuisset fidem,
unata :ulde quo capitulo scire aliqms voluerii, possif rem novam a Zacharia proferri sensisset apostolica.
celerius invenire (Labbe, Conc. tom. VI, y. 1581). sedi contrariam, quia primus deseruit viam a prav-
Hsec profecio causa est cur nullam canonum colle- decessoribus tritam. Perinde esse video rie can,
ctionem sanetse sedi oblatam videre erit. Non __nim apost. 27, reposilo consultationi 18. « Qui clciici
**!? . B. CARGQ MAGXIOPP. PARS I. SECTIOIII. ' 80
uxores sortlri debeant, > ati Ecclesiseenim Romanse A per relaiionem sublimissimi et a Deoservati prsediell
disciplina abhorret. filii noblri Pippiui vestram omnium bonam conver-
XXIY. Alterum caput, unde supposiiio patet sub-
jectorum canonum epistolse Joannis II est responsio sationem, et quod in bonis et Deo pkicitis disposiiio-
ad consullat. 2. « De episcopispresbyteris, foQ dia- nibus, unanimes alque cooperatores estis. Ita [Lamb.
conibus damnatis, _ quse.cum causa Conlumeliosi udd. ut] et EcclesiaeDei et venerabilia loca per uni-
convenit. Zacharias enim reponit unicum canonem versam-vestram
apostolor. 29, omissis cseleris. Si autem Joannes sita, atque earum
provinciam_5j,_!
anno 554 antequam Italiam barbaries invaderet, prsesules sacerdotes et religiosi abbates, ut condecet,
duos apostolorum eanones, lotidem Antiochenos ad- in sancto habitu et conversatione sacerdotali con-
jiciens, horum postremum, qui esl 15 conlra appel- servelis [Lamb., converselis], vacanles oratioriibus,
lationes ad sanctam sedem, adhibere non esset veri-
tus, quidni Zacharias, barbarie jam undique effusa, insistentes precibus ad _mplorandamdhinam poten-
qui prseterea canones alios sanclse sedi contrarios se tiam, et coeli.us victoriam triiiuendam adversus pa-
adtiibuisse non sensit, aut hunc, auf ex aliis aliquem ganos [Lflmi., Gent., paganas] et infideles & genies
in causa eadem attulit? Cum prseserlim Crescoirio
duce Dionysianam percurreret collecfionem? QiTia propugnatoribus vestris. Etenim vobis in %eracon-
scilicet tam in contumeliosi persimili causa, quam fessione et simplici corde ad Dominumaccedentitius,
hae in consultatione, Antiocheni canones abs re sicut Moyses, ille
erant, et solum adimposlorismoliminaaccommodali, B (Exod. amjicus Dei, orando pugnabat
cujus patria etsetas quscri debent in provinciis Rlie- x\n), et Jesu Nave [Baron. et Cenlur., et
mensi, et Mogunlina posi Ludovici Pii exauctora- Jonatlias j cuni populo Israel bella Domini prjeliando,
lionem : occurrent enim cum Hincmaro episeopi alii vincebat, ita elvos agere oportef, cliarissimi milii,
plures appellationum osores. Sed de*hisalitii clarius. ut silis adjutores populo vestro orando f el bonis
Audialur nimc Zactiarias jpse singillatinuprobans
quse hucusque sunt dicta. aclibus inhserendo, decltiiantes a curis ct negoliis
ssecularibus. Scriptum| est enim : Vacate et videlc,
ill. quoniamsuavis esl Dominv.s(Psal. x_,v).Et iterum :
. 41 ITEM EPISTOLA * ZACHARIiE PAPyE Accedilead eum, et Uluminamini.et vultus-veslrinon
crubescent(Ps. xwiii).
ADBOKNUM riPWSDM MISS., Principes et soacularestiomines alque tiellalores
<Quwprmtitnlata est snb majoriwi domm nomine, eo convenit curam haberelet solliciludinem conlra ini-
quod nondum in regis dignitatem esset eleoatus, una micorum astuliam, et provincisedefensionem; proe-
eum capitulis suis consultis ; etiam [Lamb., Gent.,
a jam j dicto domno Pippino, vel sacerdolibus in suliliis vero, sacerdoiibus atque Dei servis pertineE
partibus Franciw, qualiter respondendum,scripsit salularibus consiliis el orationibus vacare, ut vobis
Jam diclus pontifex. orantibus, et illis tiellantibus, Deo prsestaBte, pro-
^1 rineia saha peisistal, fiaique vobis in salutem, lau-
[Ami. Dom. 748, Cod. Can. v, chron. 5.}
AHGUMENTUU. — Consullatioiii Pippini prineipis, et dem et mercedem perpetuam. Ex lioc quippe prse-
Francorum capilibus septem ef 'uginli ecclesise sulatus vester apparebit in sanctitale, el principalus
illius pessumdalsedepravatam diseiplinam, pr.esu- dilecti filii nostri Pippini approbabit [Gent., approba-
iumque et cleri inscifiam patefacienti, singillatim bitur] per subjectorum poteslatem et bonumdispb-
respondet novo exemplo per canones versionis
Dionysiana. juxta Breviar. Cresconii, anliquo san- situm. llaque ul ftagila-.it a nobisr cum veslro con-
• ctae sedis more collecliones canonum aversantis sultu- superins effatus filius noster Pippinus, ut de
-non penitus derelicto omnibus capilulis, quibus innotuit, responsum de-
"•> Domno excellenlissimo atque Christianissimo mus, in quantum Domino dante valemus, de unoquo-
HPippino-majoridomus, seu dileclissimis noslris uni- que capitulo inferius eonscnptum, juxta quod a
versis episcopis ecclesiarum, et religiosis abbatibus, -sanctis Patribus tradltum tiabemus, et sacrorum ca-
atque cunctis Dominum limentibus principibhs, in nonum sauxit auctoritas c, etiam et nos quod Deo
regione Francorum constilutis, Zacharias episcopus inspirante apostolica auctoritate decernere potui-
-sanctse Dei catholicse et apostolicse Romanse Eccle- mus, mandarimus inresponsis.
sisc in Domino salulem; gralia vobis et pax a Deo ,U 43 Primum capitulum:« Quomodohonoraridebeat
Palrc omnipotenle, et Domino Jcsu Christo unico melropolitanus episcopus a ctiorepiscopis et paro-
Filio ejus, et ab Spirilu sancto ministretur c cliialibuspresbyteris.» In canone sanetorum aposto-
Gaudio magno gaudemus in Domino, addiscentes lorum capitulo tricesimo quinio scriptum est: t Epi-
»Pontifex creatus anno salutis 741, obiit 752. ^ Saxones puta continuis bellis petilos, quod pon-
GflCTS. lifex el sanctus Bonif.|litteris (Codd. Bonif.) el Ca-
b jEtas hujus epistolseflgenda cum Cointioan. 748, rolonianni viva voce probe norat: Iri. enim pagani
nisi forte sub finem 747 data fuit. "Nam Pagii con- eranl e
el infideles. i
trari?- opinio, datam nimirum Jauuar. mense 747, In speculis a Deo conslituti, ul vigiiantrmnostrm
corruit ex ipsainscriptione adPippinum, penes quem diligentiam comprobantes,el qum coeicenda sunl re-
summa rerum erat. Narn<*.arolomannuseod. an- 747 secemus, et qum observandasunl sanciamus; aiebat
per Zacharise manus monachum induerat, ut habent lla Ccelesiinusepiscopis Viennen. et Narbonen. [ep.xi).
Annal. Fnlden. Baron. eam refert ad an. 744, et ibi nunc Zachar. omnibus episcopisFrancise; summa
pag. n. 3, Cointium nequidquan. arguit. Mansius (ad enim Pelri suceessonim auctoritas nullis canonum
pag. 747, n. 2.) conjectura ex doemnentis assequitur et decrctorum collectij_itibusprsescribitur; quibus,
Garolomannum ex Francia profectum esse post diem tametsi ulilur tirevilalis ergo, de suo tamen oppor-
J_, Jtm. ti-NN. lune addil, qu.c Franeise tum tempoiis erant opus.
< Ev.tat lc.n. IXBar., an. 741, el Cent. 8, c. 10.ID. ut vide!>imus. :
81 COD. DIPL. — MONUM., ETC, SED CODEX CAROLITOJS.— S. 2ACHARLE EPIST. 82.
scopusgenlium singularum scire convenit quis iiiter A , cardinales, etqui [Lamb., Genl., et si] monachica vita
eos primus hatieatur, quem velul capat existiment, velle habeant vivendi, plebi quidem sibi subjeclae
etnihjlaiiiplius-jrcetcr ejus conscientiam, geranl; prseclariori veste induli debitum prsedicaiionis per-
"cumrlli spli singtila [Lamb., Genl., quam illa sbla solvanl- elinsecretopropositum servent suicordis;
I singula**,quse paroctiise proprij., et villis quje sub ut qui videt an abscondito Deus, reddatillisin palam.
- <ea[Lamb*add. sunt], competant; sed nec ille prseler Scriptum quippe est: Qumdicitis in cordibus veslris,
• «miiiumeonscienliani faciataliquid. Siceuimuiiaiiiuii- et in cubilibus veslris compungimini (Ps. iv). IMoii
tas erit,et glorificabilur DeusperCiiristum inSpiriiu enim nos honor commendat vesf.um, sed splendor
animarum, . '
sanclo. .
Item in canone Antioctieni concilii capilulo nono Monachi vero lanea indumenta, juxla norniam et
conlinet [Lamb., Gent., continetur] ita:« Persingulas regulam monachicse disciplinse, alque tradiiionem
regiones episcopos coiivenit nosse meiropoliianum sanclorum probabilium Patrum, sine inlermissione
cpiscopum totius provincise sollicitudinem gerere, utantur. Si enim abrenuulianles ea quse sseculi sunt,
propter quod ad metropolim omnes undique qui ne- tola se Deointenlione conlulerunl, -de onmibus.lici-
.gotia videnlur haberecoiicurrent [Lamb., concurrere tis [Lauib., Gcnt., illicilis] debenl abslinere, utquanr
detient]; undeplacuit eumet honore prsecellere, et B tum corpori suo sustiuuferinl latiorem , tanlum re-
. niliil amplfus, prseler eum, cseteros episcopos agere, munerationis prsemium a Deo percipere mereantur.
• secundum antiquam a Palribus nosliis rcgulam cosi- Aposlolis quippe divinum datum esl mandatum, duas
slituiam ,• nisi ea tantum gua; ad suam dicecesina -lunicas non tiatiendi (Matlh. x). Tunicas dixil Ctiri-
pertinent possessione_que subjeelas. Unusquisque slus, utique laneas, non lineas; qui ergoobedierit
eniin episcopus tiabeat suse paroctiise polesiatem, ut Dominico prseceplo, bonis aclibus inliserens, habebit
regatjuxta revereniiam singulis competentem, et vitam selernam.
firo.tiientiaui geral omuis pos_essioiiis qusesub omui Item ex canone AntioGheni «oncilii capilulo de-
[Lamb. add. ejus] estpo esiale. Item, ulpresbyteros cimo, de his qui vocantur c ehorepiscopi tiecrelum
<_tdiaconos ordinet, el singula suo judicio compre- est: « Qui in vicis, velpossessionibus chorepiscopi
liendal, Amplius autem nil agerc tentet prseler au- nominantur, quamvis manus imposilionpm episco-
tistitem meiropolitanum. Kec metropolitanus aliquid
porura perceperint, et ut episcopi consecrati sint,
, gerata, sine cseterorum sacerdolum consiiio. » tamen sanctce synodo placuil, ut modum propriuni
Item ex libro Decretorum beali Leonis papse ca- 'recognoscant, et gubernent subjectas sibi ecclesias»
pitulo 52 continelur ; « Igiiur seemidum sanclorum f, earumque moderamiue curaque contenti sint; ordi-
Patiuui canones Spirim Dei conditos, et iotius mundi neut
45 etiam leclores, et subdiaconos, atque exor-
ie\ereniiaconsecratos, melropolitanos singularum cistas, quibus promoliones istse sufliciant._Nec pre-
prorinciarum episcopos, quibus ex delegatione no- sbyterum vero, nec diaco.numaudejant ordinare prse-
stra fraternilatis tuse cura, prsetenditur, 'j'us tradiise ter civilalis
episcopum, cui ipse cum posscssione
sibi an.iquitus dignitalis inlemeratum nabere decer- subjectus est. Si quis autem transgfedi slalula len,-
jiinius, ila ut a regulis prseslitutis nulla aut negligen- taverit, depositus, quo utebatur honore privelur.
tia, aut pwesump.ione discedant, aut in tiabilu, aut Chorepiscopum vcro civilalis episcopus ordinet, citf
inincessu44sancl''atisb. »Nam etnosab aposfolica -" ille subjeclus esl. »
fluetoritale sutijungimus ut episcopus juxla dignita- Secundo capitulo de a episcopispresbyleris, et diar
lem suam indumenti, utatur; similimodo presbyteri conibus damnalis, quoJ pristinunr oificium usurpare
a Gent. habet : antefatum metropolitanum. Nec
dem cum aliud non essenl quam vicarii foranei epi-
metropulitanus gerat; et monet vocem aliquid alja scoporum, his dignitateparesesseambiebani: idcirco
inanu, ut videre e_t, et recenliori -atramenio inter- quserunl quomodo metropolitas debeant honorare.
posiium esse.
b Verba hsee : aut tn habilu, aut in incessu sancti- Procedente tempore eo usque petulantia eorum cre7
vit, ut Leo HI et Carolus Magnus hunc tiierarchise
tatis, non leguntur hi Leonis epist. (84,cap. 2). Iniis, «] ordinem in Francia exstinguere necesse tiabuerinf.
tjuse mox decernit no.anduin quod octavo etiam sse- (Vide Capitular. lib. vi, cap7119; lib. vn, cap. 187,
culo monachismus erat uniformis, et vitse genere
a Holsten. 525, 328) presbyteros etiam et diaconos ordinare
distinguebalur clero, (AdCod. Reg. prmf. prsesumpserant (Labbe, ConcUiar. lom._YH. p. 1169
c. 5), quanquam eod. tempore sancti Bonifacii opera seqq.). De iisdem iterum seimo est iiifra, cap. 4..
ordo sancli Benedicti ^ropagaretur in Francorum i Sanctus Cyprianus (ep. 68) episcopos lapsos ait
reguo. Prseterea notandum parochos iu sutiurtiiis
eonslitutos appellari presbyteros cardinales , com- ad poenitentiamquidem posse admitti, ab ordinatione
muni olim nomineepiscoporum, presbyterorum, dia- clus autem cleri, atque sacerdolati honore prohiberi. San-
Basil. (can. 51); Canones indefinite ediderunt,
conorum, qui alicui addicetianlur ecclesice. Qua ex unam in eos lapsi sunt pcenam decerni jubentes,
cominunione nominis, oflieii similitudinem parum a ministerio qui scilicet inotionem. Hieronymus (Adv-.
scire aliqui deducunt in sanclse Rornaiue Ecclesice Jovin. lib.
c*ardinalious. i): Non posse esse episcopumqui in epir
c De chorepiscopis uberrime Thomassin Re- scopatu filios faciat: alioquin, etc. Prseterea Sijicius
(De ad Himer., "c. 7; sanetus xnnocenlius ad Victricium
i, c.
nef. ii, i). Respoasio ponlificis ad hoc primum cap. 9, ad Exsuperium c. 1, etLeo Magnus epist.
caput aptissima , nam de .metropolitani prj_slauiia ad Rusticum cap. 2, suppeditasseut quse tempori
alios inter episcopos auctoritate canonum et decre-
torum Ioquilur , et cliorepiscopormn munia patefa- magis congrua eraiit, nisi tiac nova.via incederp nia?
luisset..
cit; sic arrogautise ctiorepiseoporumilludit. lisiqut*
nr, R. ..4,1.01,1MAJGMOPP. PARS I. sr.CTio in. si
uon debeani: Ex libro Canonum sanctorum aposioto- A secris altaribus ministrare, vel aliquid ex his, qum
lorum capitulo yieestino Bono diclum esl : « Si quis virorum sunt officiisdepulata, prcesumere. « Nihilo-
episcopus aut diaconus deposiius jusie supercerlis liiinus impafienler audivimus, tanlum divinarum re-
crimmibus, ausus fuerit attrectare miiiisteritim du- rum smtiisse despeetun f nt feminse sacris altaribus
duin sibi commissum. tiic ab Ecclesia penitus abscin- ministrare firnienlur, .unclaque qusenon nisi viro-
datur. * - rum famulatui depulata [Lamb. udd. sunt], sexum,.
Terlium 'capiiulum ae presbyteris R superveuien- cui non compeiii, cxhitiere ; nisi quod ornnium de-
tibus [Grets., superbientibus] ex concilio Carthagi- liciorum, quce singulatim perstrinximus, noxiorum
, nense capite undecimo : « Si quis prestiyter contra real,us [Lamb., Gent., reatus omnis et crimen] eos
episcopum suum inflalus sclrisma fecerit, analhema respicil saesrdoles, qui vel ista commitluT, vel com-
sit. Ab universis episcopis diclum esl *>': SI quis mittentes minime putilicando pra^is excessibus se
presbyter a prsoposito suo correptus fuerit, debet favere sigiiificant. »
utique apud vicinps episeopos conqueri, ul ab ipsis Sevtum capilulum de viduis, si possint in propriis-
ejus causa possit audiri, ac per ipsos suo episcopo hatiitaculis suis salvare animas. Item e^ eo-Iemlibro-
h
reconciliari; quod nisi fecerit, scd superbia, quod cap. 21, ila conlinetur : s Ut viduai non vioientur
**
absit, inflatus, secernendo se ab episeopi sui com- a pontificibus, et si professam coniinentiam, proposito
munione subduxerit, ac separatim cum aliquibus mutato, calcaveiint, ipsm pei [Gent.3pro] se rationem
[Lamb.. add. schisma] faciens, sacrificium Deo ob- Deo pi o suis sint actibus redditurm. « Namde viduis
tulerit, anathema habeatur, et locum amittat. Si que- sine ulla benedictione 47 velandis superius latius,
tlmoniam juslam adversus episeopum non habuerit, duximus disserendum, qusesi propria voluntate pro-
• fessam primi conjugii lcasliialem, nmlabili mente
inquirendum erit. »
Quarlum capiiulum de presbyteris agrorum, quam calcaveiiut, periculi ejus intererit, quali Deum de-
obeiientiam debeant exhibere episcopis el presbyte- beat satisfactione placare. Sicul enim si se forsitan
ris cardiualitius ex concilio Neocsesariensi capitulo conlinere non poterat secundum Aposlolum, nullate-
13 ita coniinetur : « Presbyteri rurl el in ecclesia ° nus nubere vetabalur :isic habitam secundum deli
eivitatis, episcopo prsesente, vel presbytcris urbis 4@ beralionemi, promissam Deo pudicitise fidein debuit
ipsius, offerre non possunl, nec panem sanctificatum custodire. Nos autem nullum lalibns laqueum debe-
dare caliceniqueporfigere.Si vero absentes hifuerint, mus iiijicere rsed solum adtiortaliones praemii sem-
etaddandam orationem vocentur, solidare detiebunt. piterni,. poenasqueproppnere dnini judicii, uinostra
Chorepiscopi quoque ad exemplum quidem et for- „ sit absoluta conscieniis, el illarum pro se ralionem
rnam septuaginta rideluresse [Lamb., Gcnt., tidentur Dao reddat inlenlio. (
esse]; ut quod ntinistraverunl a propter studium Septimum capilulum de laico pellente suam con-
quod erga pauperes exhibenl, honoreniur. _ jugem, ex canone sanctorum aposlolorum cap. 48 i.
Quintum capitulum de monachis, id esl, anciliis « Si quis Iaicus uxorem propriam pellens, alteram
Dei, de quilras flagitatum est, si liceat eas ad missa- vel ati alio dimissam duxerit, communione pri-
rum solemnia, aut sabbato sanclo publice lectione. vetur. i
legere, et ad missas psallere, aut alleluia, vel rc- Octavmn capilulum de presbyteris et diaconibus,
sponsorlum. De tiis in libro Decretorum beati Gelasii qui se a minislerio ecclesiastico sutitrahunl, et seor-
papse cap. 25 8 destinatum est: Quod nefas sit feminas sum colleclas faciuut, ex canone Antiocheiri concilii
« Capitular. (lib. i, c. 57) et Labbsei (Concil. tom. ap. eumd. cit. I. Alia tamen est Francor. qu_estio;
VII, p. 978) tioc caput ita conceptum videsis : ut alia pontificis responsio
'nullus presbyter contra suum episcopumsuperbire au- f Gent. dicit Tengnagelium correxisse tantam re~
deat. Neque undecimum dunt^xat can. Cantiag. in- rum sub... despeclum ppnendo lasura tantum divina-
veiries, seJ et decimum, et apostolor. 52. rum rerum subiisse.
b Lamti. tiatiet: diciimi esl anathema. Post vertia s Alia et hic qusestio, alia solulio : propius rem
dictum est, ait Geniilotus, sequitur in nis., admarg. n" attigit Nicolaus I (Resp. 87 ad Bulg.). Viduas enim
quidem, si non eadem, sallem anliquissima manu cogendas non esse aiens ad ingrediendum monast.
scriplum, anathema sit. Sciendum est, prosequitir, quoniam alim sunt virtu-
c Lamti. et Gent. : presbyleri ruris in ecclesia; a les siiie quibus ad vitam ingredi non possumus, aiim
Tengnagelio em ndatum esse ruri et admonet Genli- vero sunt,quai nonnisi.a sponsore requiruntur.
lotus. h Sic habet Tenguagelius qui verba a ponlificibus,
"dLamtiecius legit ut comministri autem, ut est in qu_3jn manuscriplo desunl, apposuit. Lamti. legit:
vcrsione Dionysiana : cum autem Tengnag. et Gen- »on velentur. _....,• Geni!., violenter.
tilot. nitiil mutent, ita esse in cod. ms. tenendum 1 Lamb., Gent., Bar. : sic habita secum delibera-
est. tione.
"e Mendosusnnmerus : nam vel Dionysio,qui tianc i Erat concil. Agattieri. can. 25, maxime ad rem
unam in'suairi collect. retulit, esf cap. 26. Huc re- faciens. Eratprseterea l|moc. episl. ad Ex_uperium,
spexit Coustant. (Rom. Ponl. ep. tom. I, p. 85) licet quse etiam exsiai in collectione Dionysiana, ubi prs
Bonifacio Mogunt. tribuat interrogaiionem. Cerle aliis Evang. verba afferuntur : Qui dimiserit uxorem
hac Zacharise auctoritate decrelum Soteri tributum suam, et duxerit aliam) mmchalur; similiter et qui
de monachis, nomine tum ignolo, quod item Boni- dimissam dnxerit, mmchalur. Item can. Afric. 102,
facio I ascribitur, ulrique in lib. Pontificali, evertit"; seu Milev. n, c. 17 msi libuisset Grsecis regutis
SP iril antiquius nosse aiens can. 44 Laodic. Quod adhserere.
r.on cporteat mulieics ingrcdi ad altare. Yide plura
85 COD. DIPL,— JS-ONOM.,ETC., SEU.GODEX CAROLINUS. — S. ZACHARLE EPISY.. S&
cap.5promalgalumest: « Si quisprestiyler autdia- A Duodecimum capitulum, de tiis, qtii uxores &ut
conus episcopum proprium contemnensseab Ecclesia '_vifos dimitlunt. ut sic maneant, ex concilio supra-
sequestraverit, et seorsum colligens atlare constituat? ' scriptoAfricano, cap'. 69, ila conlinetur :« Placuit,
et commonenti episcopo non acquieverit, nec con- ut secundum 'evangeliearn et apostolicam discipli-
sentire vel otiedire voluerit semel et iterum convo- nam, neque dimissus ab uxore, neque dimissaa ma-
canti, tiic damnetur omnimodo, nec ultra remedium rito, alteri conjunganlur; sed ita maneant, ant-sibi
consequatur,quia[Lamb.etHenU add. suam] recipere Inucem reconcilienlur; quod si contempserint, ad
non potest dignitalem; quod si ecclesiam lurbare pcenitentiam rediganlur. »
*et soltieilare 4@ Decimum' tertium capilul. Inquisitum est,
persislit, tanquam seditiosus per pote-
states exteras opprimatur. * quod monachus, si clericus factus fuerit, quid agi
Nonum capitulum de clericis et monactiis non [Bar., agere] debeat. Ex .deereto, beaii Innocenlii
manentibus in suo proposltb, quod interrogatum papa_ cap."17, continelur :'« De monachis qui diu
est, in canone Ctiakcdonensi cap. 7 decretum est_ nioranlur in monasteriis, ct postea ad clericatus
< Qui semel in clero deputati sunt, aut monachorum ordlnem pervenerint [Lamb. add. statuimus],„non
vitam expeliverunt, statuimus neque ad militiam, detiere eos a proprio proposito deviare; aut enim,
neque 48 ad dignitatem aliquam venire mundanam, B sicut in monasterio fuil, et quod diu servavit, in
aut hoc lentanles, et non agentes poenilentiam, meliori gradu positus, amittere non debet; aut si
quo minus redire debeant a, ad dd, quod propter corruptus [Lamb., Gent., hic et infra, correptus],
Deum primitus elegerant, anattiematizari. . postea baptizatus, et in monasterio sedens ad cleri-
Dacimum eapitulum de,clericis, qui sunt in po- catus ordinem accedere voluerit, -uxorem onmino
ctiiis"5fhospitalibus], monasteriis, atque martyriis, ex liatiere non poterit, quia nec tienedici cum sponsa
canone Chalcedonensis concilii cap. 9 [Lamb., 8] ita potest, jam antea Corruptus; quse forma servatur iu
decretum est: « Clerici, qui prseficiunlur ptoctiiis, clericis, maxime cum vetus regula hoc habeal, ut
vel ordinanlur in monasteriis, elbasilicis niarlyrum, quisque corruptus baptizatus, clerieus esse voluisset,
in episcoporum qui in uuaquaque civilaie sunt, se- sponderet se uxorem omnino non ducere a.>
cundum sanctorum Patrum tradiliones, poiestate Decifrium quartum eap. Quod presbyteri, aut
permaneant. Nee per contumaciam ab episcopo suo diaconi, si in aliquo crimine prolapsi fuerint, non
desSiant; qui ^ero audent evertere hujusmodi for- possint per manus impositionem po_mten.i_e reme-
mam quocunque modo, nec proprio suhjiciuntur dium consequi. In decreto beati Leonis papse, cap^
episcopo, siquidem clerici sunt, caaonum cotreplio- f" 16, decretum est Ita: « Alienum est a consuetudine
nibus subjacebunt; si vero laici vel monachi fuerint, ecclesiastica, ul qui presbyterati honore, aut dia-
communione priventur. » conii gradu fuerint consecrati, tii pro crimine ali-
Undecimum capilulum, qui clerici etiam ab uxo- quo suo per manus impositionem remedium accl-
ribus abstinere debeant, ex concilio Africano cap. piant poetiitehdi; quod sine dubio ex apostolica tra-
37 ita continetur : « Prseterea, cum de quorumdam ditione descendii, secundum quod scriptumT est;
clericorum, quanrvis erga uxores proprias inconti- Sacerdos ^si peccaverit, quis orabit pro illo? Unde
nenlia referretur, placuit episcopos et presbyleros hujusmodi lapsis ad promerendum misericordiam
seu diaconos, secundum propria statuta, etiam ab DeisecretafXan-fr.jprivala; Gent., probala]est cxpe-
uxorihus conlinere; quod nisi fecerint, ab eccle- lenda secessio, ubi illis satisfactio fuerit digna, sed
siastico removeantur officio: cseleros autem cleri- [Lamb., si fuerit digna, sit] etiam fructuosa <>.,
eos ad id non cogi, sed secundum uniuscujusque 30 Decimum quintum cap. pro eo quod inlerro-
-ccclesise consuetudinem observari debere °. » galum est de laicis qui ecclesias in suis proprietati- '
a Lamb., cum manere debeant; Tengn. commonere commendgtos, ad cleri officia promovendos decreve-i
debeantcorrexit ponendo quominusredire, et apposuit rat. Quseritur hic post ejusmodi promotionem quid
ad id quod deerat. agendum eis sit? Plena lunc essei responsio, si de-
"j Xenodochia, seu hospitalia sunt pauperum sc- D eretorum Zosimi cap. primum esset additum, quo
niorum, cujusmodi esl insigne sancti Michaelis ad slatuiiur monachos ad eniscopale culmen pervenire
Ripam Tiberis Innocentii XII liberalitate excitatum. posse _per gradus exorcistse, acolyti, subdiaconi,
Pebgium quoque H narrat litier Ponlific. domum diaconi, ac prestiyleri (Ad Esych^ cap. 1). lnde au-
suani convertisse in ptocbium. tem Couslantio (1. cit., p. 970)novumsuppetit arg^u-
cDixi in admon. ad hanc epist. hunc canonem menlum adversus constitutum Silvestri, quo os.iarius-
tradiiioni el decrelis apostol. sedis ad^ersari. Eam giadibus pra.propere accensetur.
consute (pag. 39). Iis, quse de Gregorio dixi, adde e Ead^ epist. (cap. 14)"Siricius cleri omnis exem-
hsec pauca sancti Leonis ad Anastas. Thessalon. plo. usus erat ad lemovendos laicos a clericalus ho—
(ep. 84. c. 4"). « Ad exhibendam perfeclse continen- nofe:« Sicul poenitentiam agere cuiquam non conce-
tise purilaiem nec suhdiaconibus quidem connutiium difur dericorum, ita et posl pa.Hitudinem et recon--
carnale conceditur : ut et qui habenl, sinl tanquam cilialionem nulli unquarn laico liceat lionorem cleri-
non habenies (I Cor. vn), et qui non habenl, per- catus adipisci. j Anfe Leonem concil. Catihag. v
maneant singulares. Quod si in hoc ordine, qui can. i\y de presbyteris et diaconis idem sanxerat.
quarlus a capile est, dignum est custodiri; qtianto, Cum autem is canon a cod. Afiic. absil, Cresconium
magis in primo, aut secundo, vel teriio servandum latuif, quo duce utitur Zacharias. Hanc disciplinam
est? » cleri generalem ad solos diaconos et prestiylcios
d Siricius episf. ad Himer.
(cap. 15) monachos reductam, videsis ap. Coustani (cit. 1., p. 650).
morum gravitate, et vitse ac fldei Inslitutione sancta
S7 B. CAROLI MAGNIOPP. PARS I. SECTIO III. 88
f.us eon.t.uvmt, qnis ipsos [Lamb., Gent., ipsas] de- A 51 Decimum septibum capitu.-,.._. -„_m pro epi-
heat regere, aut gubernare. « A sancli, PatrFjus iti scopis, qui allerius clericOs susceperint, ut excom-
statutum est, et in prseceplis apostolicis continetur, municentur, in codem concilio cap. 16 «, continetur :
Jiuta petitoris imploratum, ut si in quolibet fundc Episcopus vero, apud quem memoratus esse consti-
cujuscunque juris oratorium sive basitica fuerit con- terit, contra eos decrelam cessationem pro nihilo
strucla, pro ejus devotione in honoTem cujuscunquc reputans, tanquam clericos forte susceperit, velul
san«li, in cujus episcopi paroclria fueril fundatun magister inquietudinis commmrioneprivetor Q.>
oratorium aut basilica, pereepta primitus donaliom Decimum oclavum capilulum,.qui-clerici uxores
Iftgitima, idesl prseslaiitem [Lamb., Bal:, prseslante" sortiri debeant in 27 e Cap. canonum sanctorum apo-
tot, gesfisque municipalibus allegatis, prsedictuir slolorum decretum est : «Innuptis autem, qui ad
oratorium per missas publicas solemmler consecra- clerum provecli sunt,j prsecipimus, ut si voluerint,
Lris, ita ul rn eodem loco nec futuris temporibus uxores accipiant, sed lectores cantoresque tantum-
baptisleria construantur, nec prestiyter constitualui modo f. _
camJinalis; sed et si missas ibifacere [Lamb., Gent., Nonum decimum capitulum, ut nullus prestiyter aul
si mhsus sibi forle] maluerit, ab episcopo noveril diaeonus sine comniendaiitiis epistolis suscipiatur,
presbyterum, postulandum; quatenus nitiil tale a 15in eodem canone sanctorum apos.olorum [Lamb.
quolibet alio sacerdote nullatenus [Latnb., ullatenus] add. cap. 34] continetur ; « Nullus episcoporum pe-
resistalur, nisi ab episcopo fuerit ordinalum a. » regrinorum, autpresbylerorum, seu diaconorum sine
Sevlum decimum capitulumdecleiicis qui proprias commendatiiiis suscipiatur epistolis; et cum scripta
ecclesias relinquunt, quid de eis agi debeat, ex ca- detulerint, discutiantur attenlius, el ita suscipianlur,
none haneioram aposlolorum, cap. 15, ita contine- si prsedicalores pietatis exstiterint. Sin minus, neque
tur:« Si quis prestiyter, aut diaconus, aut quilibet de neeessaria sutiminislrentur eis, et ad communionem
utimero clericorum reltiiquens propriam paroctiiam nullatenus admittantur, quia a surreptione multa
-peigai.ad alicnam, el omnino presbyter dcclinans proveniunt 8. i
[Lamb., omnino declinans prseter] episcoptisui con- gg Yicesimum capilulum de virginitius velatis,
scienliam in alicna parochia tjommorelur, hunc si deviaverint, quid cle illis agendum sit : in libro
ulieriu^ nrinistrare non palimur, prsecipue si voca- Decretorum beali Innoceniii papse, cap. 14 [Lamb.,
lus ab episeopo redire conlempseril, in sua inquie- 19], assertumest:«Quie Chrislo spiritualiler nubunt,
tndine perseverans. Tamen lanauam laicus ihi et a saeerdole velantur, si postea vel publice nupse-
communieet b. > rint, vel seclanculo corruperint, non eas admittendas
a A Collectione recedit hoc cap. suorumque prae- e In 2 et 7, sic et Cent.
decessorum dccrelis insislit. Sanctus Greg. Magnus f Hic canon ab EcelesiseRomanse disciptina atitior-
ad Benenatum episc. Fundaril. (lib. vn, ep. 85), ad ret, tum quia canlores inler ordinum gradus non
Decium episc. Lilybetan. (I. vm, ep. 65) et ad Pas- novit, tum quia varios ecclesiarum mores in Occi-
siviun episc. Firman. (lib. xi, ep. 20) luculenter hac dente esse non ignorahat, ad cleri minoris conjugia
de ic Binas Pelagii I liiteras quinquaginta fere an- quod atlinet. In Gallia prajseriim Agatliense concil.
nis antiquiores profert Holsten. (Coll. Rom. part. i, (can.39). «Prestiyteri,ait, diacones, suhdiacones, sel
p. 254 seq.) ex "colleclione card. Deusdedit, queis deinceps, quibus ducendi uxor.es licenlia non esi,
eaedem forintil_e continenlur. Zacharise autem sevo etiam alienarum nuptiarum -\itent convivia.. Vide
lilier Diurnus Romm. Pontt. suppeditatial formulam Thomassin. (1. i, 2, c.l 62) qui minoribus etiam cle-
-(Garner. cap. 5, lii. 5 et seq.); atsanclorum Palrum ricis inlerdici nupliis, post ordinationem inde colligil.
decreta hic laudata liaud suppetetiint ex Ditirno. Erat praeterea coucil. Ghalced. (can. 14) haud gene-
Plura ex iis stinl ap. Gratianum (disl. 1, de Con- ralem statuens disciplinam, et psalmistas tiatiens,
secr.), spuriatamen nonnulla eerlis inlermista, quse juxta Dionysiati. versionem, pro canlores, quod
ab «lUdilis secerni facile possunt. Mabill., Mus. IlaJ. nomen Rom. Ecclesiarii minus decebat : «Quoniam
lom. II (Comin. prsev. p. xix), ex Gregorii episiolis in quibusdam provinciis concessum est lectorihus et
quin que omnino capila educit: 1, ut nuilum corpus psalmislis uxores ducere. t
jji sit tiumatum quod Zactiarias prseterit, tanquam s Canones Laodiceni 41 et 42, Antioch. 7, ninria
dis re; 2, ut dossufficiens assignelur; 5, ut nullum P, hre.itate laborant, idcirco Apostolor. 54 reponilur,
tii baptisterium constituatur; 4, ut nullus ibidem licet qusestioni minus aplurn. Chalcedonen. etiam 15
jiresbyter incardiuetur; 5, ut nullse in eo fiant missse clerum omnemerat amplec^itur. Aliis aplior ad Franco-
|ublicse, sed presbyter ati episcopo postulelur pro rum qusesita vel clerico canL Agathen. 52 : «Presbylero,
jnissa. celetiratione. Eadem" lric, prseter primum, aut diaeono, sine antislitis sui epislolis
tnumerantur. ambulanticommunionejn nullusimpendal.. Non enim
h Donri quserenda erat responsio. Eorum siqui- de episcopis quserehant, qui sine metropolilani ior-
dem majores (Conc. Arel. an. 514, can. 21) una cum mala ati ecclesiis suis discedere non poterant: «Nul-
aliis episcopis decreverant : « De presbyteris, aul lus episcoporum navige^lsineformaiaprimatis {Cod
diaconibus qui solenl dihiittere loca sua in quibus Can. Afr. 56). Sed de presbyteris _ et diaconis, qui s.
ordinali sunt, etad alia loca se transferunt, placuit, suo episcopo accipere dehebant formatas (can. Afr.
ut eis loeis ministrent, quibus prsefixi sunt. Quod 106), tametsi Antioch. jconcil. (can. 8) etiam chore-
si relictis locis suis ad alium se locum transferre piscopis hanc facultatcm prsebeal. In Galliis exZosi-
voluerint, deponantur. t Perinde concil. Arel. n mi privilegio (ep. 1, 4 1) Arelatensis metropolita.
(can. 23). Yide Nicsenos canones 15 et 16, et Gelas. erat, formalas «exqualibelGalliar.parteconcedere.
subquolibet
At
decret. 23. ecclesiastico gradui jdiscedenlibus
c Lamb., in eodem canonc sanctorum apostolorum, «Zacharioetemporibus GallicanseEcclesise-stalus nul-
cap. 16. _ __. lus fere erat, antiquatse metropoles, disciplina om-
d Laudali canones Nicseni, et Gelafii decretum nis pessumdala.
(ep. 9, c. 25) lrac etiam speclant.
89 COD. DIPL. — MONUM.,ETC, SEU CODEXCAROLINUS. — S. ZACHARI/E EPIST. 00
esse ad agendam poenitentiam, nisi is cui se conjun- 1& ad mortem : verumtamen in exitu, propter miseri-
xerant, de mundo recesserit; si -enim de tiominibus cordiam, si promiseril quod facta incolumis, tiujus
hsec ratio custodiiur, quaecunque, vivente viro, alteri conj"unc_i6nisvincula dissolvat, fructum poenilentise
nupserit, habealur adullera , nec ei agendi poeniten- in vita permanentid. JNOSaulem, gratiadivina suflra-
tiam licenlia concedalur, nisi unus ex his fuerit de- gante, juxta prsedecessorum et antecessorum ponti-
functus : quanto magis de illa lenenda est, quse anle ficum decreta, mullo amplius confirmantes dicimus,
innnorlali se sponso conjunxerat, et poslea tiumanas ut dum usque sese generatio cognoverit, juxta ritum
ad nuptias migravita?. el normairi Chrislianitatis, et religionem Romanorum
Viceslmum primum capitulum, idem de non ve- non copulentur conjugiis. Sed nec spiritalem, id est,
lafis virginibus, si deviaverint, in eodem libro 20 commalrem, aut filiam, quod absil, quis ducat te-
cap. continetur;«Hae vero, quse nondum sacro vela- merario austi"uxorem; est namque nefas et perni-
mine lcctse, tamen in proposilo virginali semper se ciosum peccatum coram Deo et angelis ejus; in
simulaverunt permanere, Iicet velatse non fuerinl, si tantum enim grave est, ut nullus sanctorum Palrum,
forle.nupserint, tiis agenda aliquanto tempore pce- neque sacrarum synddorum asserliones [Lamb., nul-
niientia est, quia sponsio ejus Domino tenebatur ">. lis assertionibus], vel etiam in iniperialibus
Si enim inler tiomines solet bonse fidei contraclus B legibus quispiara judicatus sit; sed terribile Dei ju-
nulla ratione dissolvi, quanto magis ista pollicitatio, diciuni metuentos siluerunt sententiam dare c.
quam cumDeo pepigil, solvi sine vindicla non poterii. Vicesimum teriium capitulum de lris qui homici-
Nain si apostolus Paulus, quse a proposito viduitatis diufn sponte perpetraverunt, in vicesimo primo-ca-
discesserant, dixit eas habere damnationem, quia pri- pitulo Ancyrani concilii continetur : « Qui volunlarie
mam fidemirritam fecerunt; quanto potlus virgines, homicidium fecerint, pceniteiitia. se sutinritlanl;
quseprioris promissionis fidem frangere suntconatse? perfectionem vero circa vitse exiium consequantur. >
Hsec itaque, fralres charissimi c, si plena vigilantia 54 Vicesimum quartum capitulum, iiem de his
fuerint ati omnibus Dei sacerdolibus obsenata, ces- qui homicidium non sponte perpetravermit; in eodem
satiit ambitio, iniquilas superata calcabitur, verilas Gauone cap. 22. [Bar., 25]continelur:«De homicidiis
spirituali fervore flagrabit, pax prsedicata labiis cum non sponte commissis, prior quiclem definilio post
voluntale animi concordabit. Implebilur edictum septem annorum pcetiilenliam, perfectionem consequi
Apostoti, ut unanimes, unum sentientes, permanea- prsecepit; secunda vero, quinquennii tempus ex-
mus in Clirislo, nibil per contentionem g3 nobis, plere. .
nequeper inanem gloriam vindicantes, rion homi- _ Vicesimum quinlum capitulum de his qui adulteras
nibus, sed Deo nostro Salvaiori placentes. i ,_' habent uxores, vel si ipsi adulteri comprobantur. Ir,
Vicesimumsecundum capiiulum de Iiis quse duotius concilio Ancyrano c. 19 conlinetur : « Si cttjus uxor
fratribusnupserint, vel quiduassororesuxoresaccepe- adulterata fuerit,-vel si ipse adulterium commiserit?
rintin concilioNeocsesariensecap.2, eontinetur:« Mu- Septem annorum pceuilentia oportet eum perieclio-
lier, si duobus fratribus nupserit, abjiciatur usque nem consequi secundum pristinos gradus f. >
a SanctusLeo epist. ad Rusticum (cap. 15): «Am- erat : « Dicimus, quod oporluerat quidein, quandiu
bigi vero non potest crimen magnum adniilti, ubi et se agnoscunt aflinitate propinquos ad tiujus copulse
propositum deseritur, et consecratio violatur. Nam non accedere societalem. Sed quia temperaniia ma-
si humana pacta non possunt iinpune calcari^ quid gis, et prseserlim in lam tiarbara gente plus placet
eos roanetiit,qui corruperint fcedera divini sacramen- quam districtio censurse, concedendum ,est, ul post
ft? . Nullmn tamen remedium affert, ut Innoc Vide quarlam generationem jungantur. . Contra Grego-
sancti Basil. can. 18. rius III sua in decretali epistola acl eumdem Bonifa-
b Lamti., quia sponsio earum a Domino tenebatur. cium cap. 5, ila decreverat: « Progeniem vero suam
'Bar. et Cent.: quia sponsioneejusmodi tenebatur.
c Innocentius, unumqnemque usque ad septimam gencrationein
qui Yietricio scritiebat, ait: Frater otiservarejfdecrevimus (Latitie, Concil. tom. VI, pag.
cliarissime; sed Zacharias, qui plures alloquitur, ac 1448,1469). » Postremuin tioc decretum Zacharias
sua facit Innocentii verba, Fratres chariss. Notatu D anle annos quinque in concilio Rom. colifirmaverat,
dignum, quod concil. Turonense n, an. 567 celetira- anno 743 (Ibid., pag. 1549). De Gregorii autem II
tum, utrumque caput expressit (can. 20) ex sententia epislola, « neque hoe silendum est, inquit, qtiod in
papse Innoc. ad Yictrie. episc. Rottiom. Dionysia- Germanisejjartibus ila diu vulgatum est, quod qni-
nam quippe colleclionem Gallia ignoratiat: deinde dem in archivo nostrse sancta. Ecclesise scriptum
sutidit : « Quis sacerdotum contra decreta talla, quse minime reperimus; ipsis tamen as .erentibus homini-
a sede apostolica processerunt, agere prsesumal?. bus de Germanise partibus didicinms, quod honse.
Sic tiim venerabantur, ut sequum erat. decretaponti- recordationis sanctus Gregorius papa dum eos ad
ficum Homanorum. Christianilatis divina gratia illustrarel,
a Sic etiam Bar. et Cent.; in ipso concilio est : religionemillis dedisset in quarta se copulare genera-
Jicentiam
Fructum pmnitentimconsequalur. Lamb., in vita con- tione, sed dum rudes erant, et invitandi ad fidem,
sequatur; et addit : quod si defeceritmulier , aut vir quanquam minime scriptum , ut dictum est, repe-
in talibus nuptiis, difficiliserit pmnitenlia in vita per- rimus, credere non ambigimus. . In haoc senten-
manenti. tiam pro summa auctoritate loquitur, afiinitatis
e Tanta in re prseter Grsecas
regulas apostolicse etiam, et-cognationum gradus, quos ipse in laudatb
auctoritatis prsesidio nititur. Greg. II et IH decreta «oncilio, post Gregorium 1U, recensuerat confir-
probat, et explicat. Gregorius eirim H ad tempus, mans. -
et terroris amovendi causa (rcs erat de Germanis f Exsuperio in eadem fere causa consulentilnnoe.
nuper conversisV ita Bonifacmm per litteras affatus (cap. i) reposuerUt communione privandos : « Mu-
91 B. CAROLIMAGNIOPP. PARS I. SECTIOlIII. 92
Vicesimumsextum caD.de monachis et virginibus A snpei ius annexa sunt, in quantum, niiseraute Deo, ;
propositum non servantibus in libro Decrelorumbeaii valuimus, inter csetera cap. dcfiorantes, tam san- <
Syricii papsecap. 6 conlinelur : «Prseterea mouaclio- ctorum apostolorum,!quam et jam [Id. hic et infra,
rum quosda_n,alque monacharum, atijecto proposiio eliam el] et bealorum Patrum sanctiones, seu et j'am
sanctilatis,, in tantam proiestaris demersos esse la- et probabllium bcatissimorum ponlificum decrela,
sciviam, ut prius clanculo, vel sub monasteriorum ut uniuscuj'usqne capituli sententia continet, in breyi
pr-etextuiHicitaacsacrilegasecontagionemiscuerint; eloquio perstringentes, ad veslri praesulatusnoiiliam
postea vero in abruptum conscieniise de^peraiionem ei prsediealionem, atque populi vobis a Deo credili
perducti, de illicitis complexibuslibere filios procrca- sedificationem, mandavimus ministranda atque per-
rent, quod et publicse leges, et ecclesiastica jura ficienda; hortanles vestram omniumprudeniissimam
condemnant: has igilurimpudicas detestabilesqueper- sanclitatcm, et proeerum direclionem, onmi mode-
sonas a monasleriorum coelu, electorumque [Lamb., rationi [Lamb. et Bai:, ut omnimoda ralione] non
ecclesiarumque] conventibus eliminandas esse man- declinantesj a dextris aut sinistris, sed viam regiam
damus, quatenus relrussein ergaslulis, lantumfacinus incedenles, constantissime otiservetis apostolica
continua lamentatione deflentes purificato possint mandata; ^lenim lisec, amanlissimi notiis, votiisde-
pceniludinis igne decoquere, ut eis, vel ad morlem "* dimus in mandaiis, ut ncc nos coram Deode lacilur-
sallim solius misericordise intuitu, per communionis nilale judicemur; nec vos de neglectu coram eo coga-
gratiam, possil jndulgen.ia sutivenire a. J mini reddere rationem',sicut scriplum est in Dominico
55 Vigesinium septimum cap. de his qusenon prsecepto : Si non venissem, et toculus eis fuissem,
coacte, sed voluntate propria virginilatis propositum peccatumnonhaberentdJoan. xv).Ilaque niliil excusa-
susceperunt, quod delinquant cum nupserint, etsi lionis adhitienies, oinnium rationatiilium animarum
uondum fuerint consecralse; in libro Deeretorum salulem procuretis, g@ ila currentes in agone, ut
beati Leonis papse,cap. 28 [Lamb.~,27] continetur. non riluperelur ministerium vestrum, sed magis de
« Puellse quce non parentum coactse imperio, sed p.ilina victoricetiravium accipielis [Lflm6.,accipialis]
spontaiieo judicio virginitatis proposilum alque ha- juxta egregii Aposloli dictum, habentes, tionis acli-
bitum susceperunt, si postea nupiias eligunt, prse- tius inhaerendo,repositamcoronamjustitim in siderea
.aricanlur el jam, si [Id., eliam sij noiidum eis gra- mansione, quam vobis reddat in illum diem justus-
tia consecralionis accessit, cujus utique non frauda-• judex Donrinus Deusjet Sahalor nosler Jesus Cliri-
rentur munere, si in proposito permanerent h .. stus, quivLvitin tinitate cum DeoPatre onmipoteiile,
• p etSpiritu sancto per omnia sseculasseculorum.Amen.
Hsec itaque, charissimi notiis, et dileclissimi, quoe,
li.ribus, prodito carum crimine, comnniiiio denega-' fuit delogala puellarum monasterio, in utroquc sexu
liir. Virorum autem lateulc conmiisso , non facile pr-sooricator ad propositttm in^ilus reverti cogalur :
: liquis e\ suspicionibus absliiietuii. Qni ulique sub- ut vir detondeatuf, et puella moiiastcrio reintegrelur.
ijioveitittir, si ejus flagilium detcgamr. Cum ergo) Si autem quolibet patrocimo desertores permanoro
p'ar causa sit, interdum , probatione ce_s,uiie , vin- voltierint, sacerdolali sentenlia ita de Cliristianorum
liictseralio conquiescit. . It.i, ni frllor, et Iiic rcpo- cceiu tiabeantur extofres , ut nec loculio ctim eis
ncndtim erat, irisi antiquior disciplina ex Grseeis< ulla sil comnmnis. » I^orum vero capitum allcruni
r.gulis prsesto fuissct, seu potius tempon aplior visai deest in collectione Dionysiana quam sequilur Za-
esset. charias. I
a Francomm inierrogalionom liaud dubie propius. i>Alleram parlem liujus capitis , quod est 15 ad
atiingit Leonis responsio 14 ad Rusticum Naitio- Rusticum. altuli not. aJcol. 89. Hic subjiciamprimum
nsiisem : « Propobitum, ail, moiijelii -proprio arbi- e\ j_anonibusad Gallos, quos Sirmondus el Lahbeus
irio, .aut voluntafe susceplum deseri non polcsl abs- Imiocenlio , P. Coustani. Siricio tribuendos pttlat
que "peccato.Quod eirini quis vovit Dco, debet ett (Epist. Rom. Pont. tom. I, p. 682 seqq.). Juval si-
rcddere. Unde qui lelicta singularitatis professione e puidem exlra Collection. peiere quse ad rem pluri-
ad nrilitiam , vel ad nuptias devolulus est, publicce e mum faciunt. « Puella, quse nondum velata est, sed
pcenilenlicesatisfactione purgandus est : quia elsii proposuerat sic manere, licet non sit in Chrislo ve-
innocens sitmilitia, et tionestum potest ea.e conju- l.ita; tamen quia proposuil, el in conjugio velata
gium , electionem lamen melioruin deseruisse trans-- D non est, furlivse nuptise appellantur : ex eo quod
gressio cst. . Proxime autem concil. Tol. vi (can. 6). niatrinionii cadestis pr.cceplum non servaveril,
Sic decernens : « Quisquis virorum vel mulieruma -amore properante, ad lihidinis_ ccecitaiein. > Hue
hihilum semel induerit spontanee religiosum , autit etiam speclant quse sutira cap. 21.
si vir deditusecclcsise ctioro, vel femina fuerit, ac
r

57 m STEPHANI II LITTERAS AOMONITIO.

Cum Zacharias obiit supremum oiem, anno "Mtle- steplianus II, al. EI, pic noster'audiat, tamet_i iri-
licei 752, mensis Marlii Vt, duodecim infra dies duo -duani illiuselecti vix nomen ad nos pervenerit. Ste-
pontifices sunt electi, ulrique nomen Stephanus; at ptiamis igitur II ad Ijetri cathedram ascendil. cum
prior tridui spaiio, anlequam consecraretur occum- teniporis<;ausseerant ptiires cur Gregorii III exemplo
tiens, neque ab Anastasio Bibliothecario, neque ab auxilium-peteretur, idqne opportunius, ex Francia,
an.iquomm ullo inter pontifices recenseiur. Pan^i- •quod iniermissum landiu erat. Etenim Pippinus,
nius, quem card. Baronius sequitur, tiunc ctiam Earoli Martelli filius ,1 nullo araicitise aut societatis
feferl in reIiqi.ioruninumerum. Hinc factum esl tit vinculo junctus erat cum AistulphoLangobardorum
95 COD. DIPL. — MGNUM.,ETC, SEU COD. CAROLINUS.— STEPHANIH EP. — MONIT, U
Tege :T-lurimis autem tieneficiis devinetus erat san- A leliciter ep. i, 5, al. 10,11) ex quibus patet rem geri coeptam
«t_esedi, cujus prsesertim auctorilate idem priimts a ponlifice.
-Carolinsestirpis regnare coeperat prsecedenti anno. IV. Tantum negotium esse jnctioalum oretenus
Prselerea Carolomannus, Pipplni frater, per sancti videtur ; non enim Droctegangus litteras,sed verba
Zacharicf manus monachum induens Roma Cassi- salutalionis secum delulit; eumdemque {$9 in mo-
num se contulerat, ubi sub Optati abbalis disciptina dum fecisse pontificem, de se ipse palam leslatur.
retius ccelestibusdabal operam. Hucaccedit Bonifi- Per eum tum sublimissimmbonilali in ore ponentes
"cii Moguntini sludium fervens pro aposlolicse sedis remisimus responsum. Litterisque alteris Franeorum
disciplina in Galliis stabilienda, firmandaque in ali- duccs jjrecalur, ut coopefatores el adjulores slnl in
quibus Francorum monarclrise partibus religione. causaetsancii Pelri, perseverantiam tanlummodo el
Inde siquidem Romse cum Francis necessiludo, ma- regi, ducitius enixe commendans. Quod, ul fidem
guumque missorum ac litterarum ulrinque commer facit denon re agi ccepttim, ila Pcregrino illi, quicunque
cium. fueril, litteras, ut Anastasius credidit, periculo-
II. Nihilominus Stephanus, qui in Lateranensi pa- sumsaneconsilium, sed verba essecredila persuadet.
triarchio eductus probe omnia norat, Zacharia. prse- Conttrmant id Rodigangus episcopus et Aulcharius
serlim exemplumrecens prse OGUHS habuerat, Aistul- dux, alleri missi regii, qui pontificem in Franciam
nec tamen ullum
initia sui ponlificatus conturtiantem, csedesque deducturi, paulo post adveniunl;
ptium in litteris indicium tiabetur facti apud Anastasium,
ac vastaliones nrinitantem, multismuneribus mulcet, Paulum Diaconum etAnnales, celeberrimi. Ctcunque
^ic per legatos Paulum germanum suum, quem in D aulem sit, ante dimidmm Octohris mensis prsedicti
pontificatu successorem habuit, et Ambrosium pri- anni 753 ea omnia eveneranl, qttsebrevi admodum
micerium pacis foedus eum illo iniit per annos 40. narratione sum. Itaque novem fere men-
Quarlo inde mense foedifragum,gravissimoque Ro- sium spaiio amplexus et Copronymi fides extremum tentata, et
mance provinciceincolis tributo imposito, quod capi- resbene
lationem appellant, lyranno tiaud dissimilem, nova sorum adniodiimceeptatumlilteris, tum arcanamis-
Veneratiilium atibatum Optati interiocutioneperRomanos etFrancos; ac de-
aggreditur legatione itum a ponliiice, ul prsesenlia sua, nulloin-
Cassinensiset Atlonis sancli Vincentii ad Yulturnum, niqueillo lanti momenti negotium -perficeretur. Non
novisque amplissinris muneritius audaciam illius lerprete, conjeetando, aut consullum in consulatum, tiuncque
frangere pertentat. Cumque id.minime cessisset ex in patricialum inflectendo id assequimur; sed p&nti-
volo, paulo post e.enit ut imperaior Constanlinopo- ficis ipsius epistolis in Codice Caroliuo existentibus,
leos, gg misso Joaune Silenliario, ac requisila pon- cumque
tificis opera, exarctiatuni, ac Pentapolim e manibus tibus idtiistoria omni mirum in modum consenlien-
uberrime edocemur. Prsedictse siquidem
Langobardorum eripere pacis arlibus moliretur. At duse 4, 5, al. 10, 11, tanti negotii principium sunt,
«sevissimusIlle rex et poniificis preces el sequissima sex perfeclio.
postulata susdeque liatiuit. Tum vero Ste- reliquse
Augusti V. Earum ordo ex rebus ipsis quas conlinent
piianus captala occasionemissos suos cum Silentiario adeo certus, ut incuria illius qui eumdem pervertit
Constantinopolim direxit. Pontificis, ii litteras lere- in Codice facili negotio valeat emendari. Quamotirem
bant obsequii plenas, queis tum de exarcbafu rem 6, 7,
infectam enarratiat, tum suppliciter eum orabat ut omnes8,enumerant. 9, 10, 11, al. 7, 9,4, 6, 5, 8, consensu
cum milite ad liberandam -Crtiem lotamque Italiam C quajque Quin etiam de tempore quo una-
est nulla fere dissensio, prseler
veniret. Id factum initip anni 753, ut constanter ultimam,conscripla
ac recentes scriptores tradunt. Locupletissi- quae est undecima seu octava Codicis.
antiqul EienimBaronius, Cointius, Pagius alllque, ad annum
mum revera argumentum quod Romani pontifices referuut 756, Muratoriusautem,eumqueseculusMan-
Zacharias et Slephanus, inutili Gregorii IU exemplo sius
edocii, ne cogitarunt quidem de petendis ex Francia Hic quidem (pag. not. 756, n. 2), ad annum differunt 757.
multa recentiorum scriptorum observata
auxiliis; quodque ab annis licet quinque etviginti ille autem innixus calalogo qui Farfensa
sanctse reiputilica.moderalores essenf, verique prin- congerens; Chronicon prseit, et duabus chartis arehivi Lucen-
cipes Romanse provincise ab ipsis Langobardorum sis: utrumquemovet desiderii regis initiuni,quod eo •
regibus hatierentur, spem omnem resipiscentia. Grse-
cortim Ccesarumnon abjecerant; iisdemque rempu- rum monumentorum auctoritate constituunt an. 757,
tilicam tot servatam incommodis ullro reddituri aut Decembri mense anui prsecedentis. Stephanus
de hujus electione loqui in ea epistola non
erant, modo adver»us nupera Aistulptii molimiiia quippe
pe- possct, ul pufanl, anno 756. Nostra nihil interest
riclitanli Urtii ct Italise opem ferrent. tricis immorari ,.quse nihil
chronologicis hujusmodi
III. Verum , sic volenie Numine, tanta socordia promovent; ea propter a veteri chronologia nou
fuit impii Copronymi, ut neque contemptus Aistulphi discedimus. At spectanda in primis historia iis epi-
cxarctiatui incubantis ab anno 751, cum Ravenna stolis QQ inclusa, quippe quse commenta omnia et
capla, pulsoque Euiychio exarchorum supremo, do- disputaliones recentiorum evertit.
minari ibidem coepit; neque oflicia et preces pontifi- VI. Omnium primo epistolarum tituli speclari
cis eum moveriiil. Hsec cumita se tiaberent, quid D debent. « Excellentissimo filio Pippino regi . -ordi-
reliquum erat Stephano, irisi ut divinam imploraret tur prtina Steptiani epistola : el « Pippinum excel-
clementiain, quodtum ipse nudis pedibus, tum omnis lenlissimumTegem »videre est nominatum in altera,
populus aspersus cinere sacra templa adeundo fre- qua_ad duces Francorum, tempore eodera data fuil,
quenler gessit? inde autem factum esse artiitror cum aiino videlicet 753. Quare igitur aute annos puin-
sacro Annalium princlpe (Baron. 756, n. 7) ut tam decim Gregorius III in suis litteris ad Pippini pa-
prjesenti lamque firmo uteretur prsesidio Pippini trem, Carolo subregulo semel et iterum dixit?
regis, per quein sancla sedes magnum tiabuil incre- Quare Zacharias suam inscripsii epistolam anno 747:
meiilum; nam Gregorii HI prsedecessoris sui vesti- « Excellentissimo atque Christianissimo Pippino
giis insislens, ad Francos se convertit. Opjiortuniori majori domus? _ Tanlse mulationis -.causamreddit
autem lempore id consilii cepit, tum ex prsediciis Ludovicus II in celebri ad Basilium epistola (Baron.
causis, lum quia Pippini novi regis pietas summa 871, n. 54, 59) scepiu. edita. « Francorum principes
erat in Deum, summusque amor in principem apo- primo reges, deinde vero iinperatores dicti sunt, ii
stolorum Petrum. Peregrino cuidam datas lilleras duntaxat qui a Romano ppntifice ad hoc oleo sancto
-ad regem liber Pontificalis tradil (sect. 255) quas perfusi sunt... . a qua (sancta sede) et regnandi
tamen nemo unquam vidit. Quare de primi. liisce prius et postmodum imperandi aucloritatem prosa-
litteris valde dubia Tes est. Certe tiaud ita multo pise nostrse semiiiariutn sumpsil. . Luculentius id
post Drociegangus missus regis Romae adfuit, per patet ex cocj. ms. de Glor. mart. sancti Gregorii
uuem tiinas in Franciam litteras misit (Cod. Car., Turonensis, in cujus line scriptor Pippini temporum
95 B. CAROLI MAGNI OPP. PARS I. SECTIO IIL 96
sequalis, codicis cctatem posuit; quam rem lanti A . luin disj'ungalomnia experilur. At divinae . olunlati re-
hatiuit Mabillonius (De Re dipl., pag. 554, tab. 22), sisterenequaquamjvaluit. Certum, deliberatumque erat
ut inter monumenta vetera recensuerit. Ibi autem ad regi causam divi Petri aliis omnibus anleferre. gg
rem nostram ita legitur : « Ipse prsedictus doinnus Quamobrem ut monactiorum incoluniitati consuleret,
florenlissimus' Pippinus rex pius per auctoritalem poniificis auctorilatej in sancti Dionysii ccenobioeos
el imperiuin sac. record. domni Zactiarise papse, et collocavit; unde Carolomamius insequenli anno mi-
unctiouem sancli clfrismatis per manus sacerdotum gravil ad superos ; I socii ^ero ad sancli Beuedicti
Galliarum, el electionem omnium Francorum tribus monaslerium Cassiriense nonnisi anno 756 posi Ai-
annis aniea (751) in regni solio sutilimatus est. » stulplri morlein suntj regressi, ut patel ex postrema
Sunt quibus lioecChilderici III, regis Merovingiorum Sleptiani epistola (Cbd. Carol. 11, al. 8). Interea de
ultimi, licet ignavi"atque.inutilis, depositio, Caro- summa re_ quse poi.tificem eo perduxerat, libcrius
lingiorutnque exaltatio auctoritate apostoliGaparum agebalur. j
sapit, legmnque civilium ope de jure disputant: at IX. Ponligone in palalio regio, ubi primum sum-
velint nolini, factum protiarunt veleres, ejusque me- mo cum honore ponlifex erat excepius die 6 Januarii
moriam, ne ulla unquam delerel oblivio, annalium mensis 754, explorata omnia sunl, lum quorum
monumenlis consignarunl. Idque mihi est satis ad enarratio missis credita erat, tum quorum tracla-
priorum Slephani H epistolarum fitulos novos, atoue tionem sibj ponlifevl reservaverat. Deinde Caiisiaci
antea inauditos explicandum. confecta stipulaiio diploniatis, cui non modo Pippi-
VII. Reliquse episiolse omnes tum Steptiani, tum nus, verum eliam filii Carolus et Carolomamius,
successorum pontificum, ad regis tilulum adjiciunt »j'am reges et patricii Romanorum-d.signali, necnon
illuslrem alium palricii Romanorum. Quem sane palatina oflicia sutiscfipserunl. De quibus consiat ex
litulum, nequicquain eruditi recentiores se torquent, Anastasio, epistolis j Codicis Carolini, et omnibiis
anle exeuntem annum 754, cum pontifex idem ex Francorum seriptoribus. De exarcbalu et Pentapoli,
Francia redierat Romam, nulla in ponitficia cpistola quas provincias Aistulphus Grsecis aiile triennium,
reperire est. Hinc vero non modo Pippinum , sed seu potius Romano pont.fici, in cujus clienlelam se
filios quoque ejus Carolum cl Cafolomannum, per- dederant, Grsecje inipieialis causa, cripuerat, tio-
petuo patricios nuncupatos in litterarum titulis nandis divo Pelro el ejus successoi ibus, ~\ique ar-
videmus. Causa liquet ex constanli scriptorum vcle- morum e polestale Langobardorum eripiendis acuui
rum ac recenliorum testimonio (Baron. @J, 754, n. fuil. De Crbc auiem [atijue cj'us ducaiu similiier do-
2, pag. ibid., n. 5 el seqq., et 755, n. 3); quinto nandis tam longe esi ut pontifex cum rege iigeret,
enim Kalendas sextiles, seu die 28 Julii ejus amii, ul Narniensem civiialern a Spoletano duce j.impri-
Stephanus II el Pippinuin iterum, et duos filios reges dem invasam recuperandi cjus auxilio spem non
unvit in monasterio saucli Dionysii, nec non patri- inanem conceperil. Etenimubi rex in Ilaliam primo
cios Romanorum designavil. Quam dignitatem Pip- venit cum milile, duv ille territus civitatem inva-
pinus et Carolomannus usque ad exlremum viise sam restiluit. Cumque haud iia multo post Francis
diem retinuerunl, perpelua enini erat; Carolus au- ex italia recedentibus Aistulptius foedifragus non so-
tem, qui poslea Magnus appellari ccepit, in octavi Ium exarchatum el Pfintapolim fradere recusaverit,
ejus sseculi fine Augusti potiorem dignilalcm ade- scd etiam quce poiiliiicise dominalionis erant inva-
ptus, antiquiorem illam patricii, natura sua desue- r*J scrii, ipsamque urbeni Romam obsidione cinxerit
sceiitem, nomiiie leims, non re prceiermisil. Sed iiieunie anno 755, Stephanus Pippinum ad no\am
liccc, cum excedanl limites Codicis Carolini, tiuc expeditionem soliicitans, clare et oistincte euni docet
non pertinent. Hactenus de palricii dignitaie, quam tum de exarctialu ell Penlapoli nullatenus tradilis,
ati exeunle anno 751 epistolse omnes laudati Codicis lum de anliquse ditioriis ponlificise civitalibus erepiis
prseseferunt in titulo. Majoris momenti res modo (Cod. Carol., episl. 8| 9, al. 4, 6). Qtiod eodem tem-
spectati oportet; qusc niniiruih pontificem inter pore iisjemque verbis proceribus Francorum sigiri-
et reges cvenerunt tum in Francia, tum in Italia, fical: « Niliil j'uxla )ut conslituit el per vinculum
usque ad annum 757, cum Sleptianus supremum sacramenti confirniatum est, valuimus impetrare,
dietn obiii 24 Aprilis. Iis quippe minime cognitis eliam quia nullum augmentum notiis factum esl,
\era liiierarum sententia teneii non potesl. poiius autem posl dej.olalionem totius nostrse pro=-
VIII. Quanquam Roma discessisset ponlifex die 14 vincise, etc. > et iniia : « Nam et civilatem Nar-
Gciobris anni 755, non anle diem 15 Novembris ab niensem, quam heato Petro tua Chrislianilas con-
Aislulpho impetravitiler suum Ticinoprosequi versus cessil, abslulerunt, et aliquas civitates nostras com-
Franciam. Neque ciiiin pontificiis precibus, neqtte prelienderunl. . [
regis Pippini legalorum arte cl ofliciis moveri po- X. In quibus ea prsesertim notari velim, quse quia
tcrat, nt maximum sibi, quod prsesagiebai, incom- Grelserus prselermise|rat iii epistola 8, al. 4, apud
nioduin.lubens mercarelur. Quin eiiam ccgre dimis- Muratorium quoque desideranlur, @31u' Lambeciance-
sum insidiis prosequi ausus esl, quoad Italise lines edilionis alieno operelparum accurato varias lectio-
esl p.a_iergressus. Tum vero consilia omnia ponlificis nes adjungens (Rer. Ilal. lom. III, part. n) non pauca
ui eluderet, Optaio Cassinensi abbati prjecepil ul D oniisit nolatu digna quoe suis locis indicabunlur. In
legationem monachorum ad Pippinum adornaret, sequenti aulem neque [aGrelsero, neque a Jltiralorio,
cuj'us princeps esset Carolomannus Francorum regis quse nuper attuli, omitluntur. Quid cninivero si! i
frater, perque eam illius aures aiiimumque a ponti- votiint pauca illa, « riullum augumentum nobis fa-
fice averleret. Yersuta deliberatio ! Oplaius ipse ab- clum est, J posl narraium quod Aislulptius nilril
tias paulo ante legatione ponlificis functus, dure ac- omniiio tradidit de exarcbalu et Penlapoli, et aiite-
eeplus fuerat ab Aislulptio, suumque ad monasleriuin quam dilio propria Romanse sedis memoreiur? Non-
reverii jussns, ne rei quidem infecla. nuntius redire ne consentiunt cum iiisci iptione omnibtis uolissima
ad Urbem poiuerat. Prseteiea recens memoria erat ajjud Ra^ennam : Pippinns pins primus amplificandm
Cassini insiaurali monasterii per Pelrouacem, cui Ecclesim viam apeiuil ? Nonne qui Romana. pro-
Oplatus successerat. Qua. res Langobardorum im- vincise, sive Urbis el ejus ducatus domiiialionem
inaniiatis prisljnse admo.ietial, qui illud a ftmda- ante Pipptiri donationem uegant, a veriiate longe
meuiis ita everteranl, ut vi\ post annos 155 intiabi- abeuni? Dispulent ii bolius num pontiiex tanquam
tari apaucis monaciiis coeptumfuerit. Quid si eadem primus civis, an vetiitpriiicep., reiputilicseprseesset,
gens audacissimi regis imperio excidium innovandi quod unum quceri poipsl: ai res luce ipsa clariores
occasionem captasset? Quid plura? Monaiterii peri- ncquicquam autienl in dubium \ertere. Ft vero si
ctitanlis maudatorunique abbatis impu.su Carolo- rcx perjurus nlbil omnino dederat bealo Petro, ut
niannus cum sociis ad regem fratrem advolat, imnri- in prsediclis Iilleris legimus ; si «,uec unius palmi
nefllia damna exaggeral, a ponlificis amicilia ut il- terrse spatiuin bealo Petro sanctseque Dei Ecclesia.,
97 COD.DIPL. — MONUM.,ETC, SEU COD. CAROLINUS. — STEPHANIII EP. — MONIT. 98
vel reipublicseRomanortim redderepassusesi, J quod1 A Per nullius hominis favorem sese certainini soepius
prsecedentibus in duabus epistolis (Cod. Car., 6, 7, dedisset, nisi pro amore beati Petri et venia deli-
al. 7, 9) pontifex querebatur: quo igilur spectant ctorurn; asserens et hoc, quod nulla eum thesauri
alia illa verba ejusdem pontificis (Cod. Car., ep. 7, copia suadere valeret ui quod semel beato Petro
al. 9),« scamaras atque deprsedationes, seu devasta- oblulit, auferret. J Fusiusomnia enarranlur g§ apud
liones in civilatibus el locis tieati Pelri ? . et alia, Anaslasium, quo hac in re integrior lestis haberi
quce nuper audi .imus: « aiiquas civitates nostras; non potest: ea siquidem scripsit quoe a rege ipso
coniprehenderunt ? » Longum esset hic omnia per- pontifex sciscitatus fuerat erantque Jiaud dubie lit-
sequi, qute oppDrtuniorem sibi locum vindicant in: tens commendata.
notis. llsec tamen pauca digna mihi visa sunt quse: XIII. Et vero non mulios post dies, audito Groeci
hic veluti prselitieulur, quoniam prseeunt posses- imp.raloris legato, rex Francorum devicit secundo
sionem vel uiiius palmi terrse inilam a pontifice, ad Aislulpbum, moemisqueT.etiti clausum coegit dare
Goinlii, Pagii aliorumqne lum ex Francia, tuin ex missos, quibuscum suus cousiliarius Fulradus abbas
Italia scriptorum opiniones evertendas, qui pontificise singularum civitatum possessioneni inirel pro sancla
dominationis primordia desumunt a donatione Pip- sede, quod factum poslremis niensibus aiini 755,
pini, et, quod incredibile omnino est, exarctiatu et fortasse eiiam sequentis initio; nam pontifex, nonnisi
Peiitapoli definiunl sanctse sedis ditionem ; Urtiis anno 756 aliquantulum provecto agit graiias Pippino
auiem el Romani dueaius dominatum alii ad annos ob negotium a Fulrado confectum (Cod.Car., ep. 11,
alios, diuturna omnes post tempora, et onmes falso al. 8), istud etiam adjungens quod novus Langobar-
differunl ejusque naturam pervertunt. ig dorum rex Desiderius se redditurum promiseral non-
XI. Cumeniin sanctus Leo III, tum motus exemplo nullas - civitates, quarum possessionem inire per
stiorum prsDdecessorum Pauli I, Sleptiani III et Aislulphuin non licuerat. Eadem occasione et de al-
Adriani, qui Ravennatum arctiiepiscoporum auda- tero legato imperiali tisec scribit : «iQualiter autem
ciam reprimere Francorum regum auxilio vix, imo cum Silentiario ioculi fueritis, vel quoniodo eum tua
ne vix quidem polueranl, ut infra planum eril ex bonilas absoiverit, una cum exemplari litlerarum
lilteris liujus Codicis ; tum Romanorum aliquot quas ei dederitis, nos ceniores reddite, ut sciamus
temeritate compulsus, patricialus Caroli dignitatem qualiter in communi concordia agamus, sicut inter
in Augusteain immutaril, ac proinde auctorilalem nos et Fulradum Deo ainabifem constitit. » Ev qui-
illi et Romseet lola in eccle.iasiica dilione delegarit, bus paiet poiitificem tunc laluisse colloquiuni regis
aut, si mavis, concessent: prsedicli auctores ambi- cum legalo, factamque hulc potestatem abeundi, ac
guis aniiquorum leslimoniis, suisque comnient.ilio- rcsponsum ei datum ad Copronymum : quce «e apud
nibus Q4 pontiftcum Romanorum auctoritalem su- Anastasium quidem legunlur. Secus est de Pippi-
premam jn impefialem veitunt, et dclegatam seu niansedonalioni chitatum possessione per Fulradum
concessam imperialem (excepto Pagio, qui de eadem inila; non enim donalio ips,i, ul falso crcdilur, apud
recte senlit) in poniificiam. At de his dicendum ent Anastasium cnarraiur; sectese tanlum civitates re-
ad liiteras Leonis III, quse CodicisCarolini epistolas censenturpuarum claves obsidesque in Urtiem vene-
co^linuo sequenlur. Nunc de istis quse supremam runt. De donaiione enini iniegra cum regia Pippini
sancice sedis potestatem tam perspicue ponunt pb et filiorum subsciiplione ait: « Quseet usque hacte-
oculos ; ut omues illorum conatus eludant. Id prse- P .- nus in archivo sanctsenostrse ecclesicerecondita te-
"
cipue palet ex poslrema Stephani II- epistola (Cod. nclur. J Cumqtie horum ornnium cognilio necessaria
Car. 11, al. 8), quse una exploranda restal; nam sit ad teneiidam hujus epistola_sententiam, Anastasii
quod de sex prtoribus prsemoncndum erat, jam dixi: locum hic promam ex celebri Farnesiano co_ice, per
quse autem divi Pelri nomine conscripta fuit (Cod. eadem fere tempora exarato, qualem accurate de-
Car. 10, al. 5) anno 755, ejusdem senteuiise est ac scripsit ill. Blanctiiiiius, forma ipsa characteris ser^
dose prcecedentes dicti anni. In postrema vero, dala vata (Anast. tom. II, pag. LVII). In Yita igiiur Stfi-
sequenli anno^Sfi, et de prion donalione Pippini phani II (sect. 252 seqq.) hsee perquam diligentcr
confirmala (novaque suscepta expediiione) acerrime enarrantur :
viudieala, Grsecorumpetitionibus susdeque habilis, XIV. « El denuo confirmato interiore pacto, qui
et de omnium fere urbium exarchaius Pemapolisque per elapsam octabam indictionem inter parles pro\e-
solemni possessione inita tam dilucidus ac ilistiiicus nerat, resiiluil ipsas prelatas civitates, addens et
liabetur sermo, ut ejus impugnalio auda\, imo iin- caslrum quod cognominatur Comiaclum. De quibus
pudens voeari.possit. onmibus receptis civilatibus donationem in scriptls
XII. Posiquam audiit Copronyinus derielos a rege beato Petro adque sancte Romanc Ecclesie, \el om-
Francorum Langobardos, omucsque civitates el loca nibus in perpetuum pontificibus apostolice sedis emi-
quse juris Grsecorumcranl ante annos quatuor, ac sit possidendas; que et usque 66 aclenus in aclribo
per exarctios, utcunque dubia populorum fide, reti- sancte nosire ecclesie recondile tenetur. Ad reci-
nebantur, Romanopontifici a rege victore daia csse; piendas vero ipsas civitates misil ipse Chrislianissi-
posfquam, inquam, hsec audiit Eopronymus, nullis mus Francorumrex suum consiliarium, id est Fulra-
paratis exercilibusr ul aecpiumcrat, sed legalis lania D I dum ven. abbatem et presbylerum absolsil. El con-
re comniissa,Georgio protqsecrelie ei Joanni Silen- linuo ejus eximietas feliciier JJUIHsuis exercititius
liario, ejus exitum exspecians, in impietate audacior Franciam reppedavit, Prenominatus autem Fulraclus
palre, in necessario armorum usu maxime omiiiuin ven. atib. et prbr. Rabennantium partes cum missis
deses,"manebat Conslantinopoli. Legali veniunt pri- jam fali Aislulfi regis conjungeiis, et per singiilas in-
mum Roniam, utii de nova Pippini expedilione au- grediens civitates tam Pentapoleos et Emilie, easque
diunl a ponlifice, qui aposlolicoTnisso iis adjuneto recipiens et obsides per unamquamque aufcrens,
abire ad regem sinit. Mari Massiliain ocissinie ap- aque primalos secum una cum claves porlarum civi-
pellentes, Francorum exerciium Langotiardiani jaiu taium deferens Romam conjunxit. Et ipsas clabes
lenere comperiunt. Quamobrem quid consilii cape- tam Rabennantium urbis, quaque diversarum cibita-
rent nescii, riiissuuiapostolicumdelinerc iilic moliun- tum ip»ius •Rabennantiumexarcbatus una cum su-
tur, quod nriirime cessit ex voto : is enim pergere prascripta donatione de eis a suo rege emissa, ih
quo cceperat omnino voluit. Quod licuit, e\ iis unus confessionebeati Petri ponens eidem Dei apobtolo el
eum pr_e\erlit, Pippinumque prope Ticinum asse- ejus vicario sanclissimo pape adque oiiiiiitius ejui?
cutus, precibus ac munerum sponsione eum aggre- successoribus pontificibusperemriier possidendas ad-
ditur: « ut Ravennalum urbem, velcseteras ejn&ric>n que disponendas tradidil : id esl Rabenna, Arimino,
«xarchatus civilates et castra impeiiali tribuens Pensauro, Conca, Fano, Cesinas. Sinogalias, Esis,
concederetdilioiii. J Responsum regis spem oimiem Forumpopuli, Forum Olibi, cuni castro Sussubio,
ademit, prse aliis id jurejurando aUirmanlis « quod Moriieierelri, Acerragio, Moniejucali, Serra, Castel-
fl!. B. CAROLIMAGNIOPP. IfARS I. SECTIO lil. _<'0
lum saneti Marini, Vobio, Orbino, Gallis, Luciolis, A , * universus senatus atque nni\ersa populi generalitas
necnon et civilafem Nar- a Deo ser\ata Romabse -
urbis, perspicuis tiisce ver-
Egubio, seu Comiaclum,
niensem, que a ducatu Spoletino parli Romanorum tiis (Cod. Carol., ep. 15, al. 56) : . In ipsis vestris
per evoluta annorum spatia fuerai invasa. mellifluis apicitius lnos salutari providentia vestra
XV. Hinc videmus -Emilice seu exarchalus ci\i- animonere prcecellentia vestra studuit firmos nos ac
tates abesse Faventiam, Imolam, Ferrariam, Bono- fideles deliere permanere erga beatum Petrum prin-
niam Gabellum, Adriam. Pentapoleos eliam Anco- cipem apostolorum | et sanctam DeL Ecclesiam, et
nam, Auximum, Numanam, Forum Sempronii et circa bealissimum et coangelicum spiriialem patrem
Terriiorium Yalvense ; quare Pippinianam donalio- vestrum a Deo decretum dominum nostrum Pauluni
nem integram non describi apud lmnc auctorem intel- summum pontiueem el unhersaleni papam. > Q-iare
ligimus. r_oque id magis, quod epistola Slephani II iidem proiilentur : «[Nos quidem, @Q nrajcellpntis-
quam vcrsamus, enarrata Aistulphi morte, qui pacla sime regum, firmi ac fideles servi sanc'-seEcclesise
conventa violaverat aliqua ex parle, de successore Dei, el proefali ter beatissinir et coangeIi(.Ispiritalis
ejus Desiderio tum Romanis araico: «Pollicitus est, Patris veslri domni jnostri Pauli sumnii ponlificis et
inquit, restiluendum bealo Petro eiulates reliquas universalis papse consistimus. J IgilurRomoe ejusque
Faventiam, Imulas, el Ferr-ariam cum eorum fimbus; ducafus princeps et' antea fueral et lunc erat pon-
simul eliam et Sallora, et omnia terriloria. » Necnon lifex. |
ct Ausimum, Anconmn, et Humanam emtates cum XVII. si
Quod argumentum aliud longe prsestan-
eorum territoriis. El postmoduin per Garino';um du- tius desideratur, pe i illud dehet cx quinta Siepbaiu
cem, el Grimoaldum notiis reddendum spopondil ci- g epislola (Cod. Carol, 8. al. 4) dala ad regcni et om-
vilatem Bononiam cum finitius suis. J Ne Desiderium nes Francos tempore obsessoe Urbis an. 755j cum
quidem stelisse promissis, Romanosque pontifices ' « nullum augmentum faclum J erai, neque « unius
usque ad Caroli Magni lempora, qui paleruatn suam- palmi lerrcc spatiuui J veleri dilioni additum fuerat.
que donatiotiem inslauravil, exarctialum integmm Itii enim definilur «[senaius el generalilas populi >
ac Pef.lapolim baud possedisse Steptiani suecessorum liunc in modum : «IStephanus papa, -et omnes epi-
epistolse nos docebunt. Interea vero tenemus, quanta scopi, presbyteri, diacones, seu duces, chariularii,
cum fide @"J apud Anastasium recenseantur civita- comites, tribuui, etlunhersus populus et exercitus
tes, quarum ceita possessio ab anno 750 seu etiam Romaiiorum. J Palatina hoecoflicia principatum de-
sequeiili, ut Annalium Fuldensium aucloritate non- signare ii tanium ignorant, qui pontificiam dilionem
nulli aifirmanl, quse unius anni discrepantia rei sum- cpgre ferunt Ro.ncee[t iu ejus ducalu. At de Sleptiani
mam non rhutat. Summa scilicet ea est, ut « civilates epistolis sati_ multa., Cum iis aulem maxiniani affini-
rcliquas, quoe sub unius dominii ditione erant con- tatem habent quce ad Pauli multo plures prsemo-
nexoe atque cbnstitulse, fines, lerritoria, etiam loca neam, postquarn e Steptiani episiolarum notarumque
cl sallora in integro > sancta sedes Pippiui opera iis subjeclaium lectione plura "etiam-ppamqua. tiic
possideret, quorum possessionem minime inierat nioiiui comperta eruni. Equidem pro cerlo habeo,
Fulradus, adeoque evarchatus integer ac Pentapolis, prorsus abjeclum iri opiiiiones seu poiius halluciiia-
quceLangobardi ante annos quiiique succ subjecerant liones eorum qui Romsc atque ejus ducalus donrijia-
poiestati, unius clientelam jampridem venerant, sub- lionem a Francorum regibus repelunt. Qnare el
jicercnlur. Id Steptianus petii postremis"lilteris. n eonsecutoe inde qiiaistioiies, cujusincdi essel ponti-
XYI. Mulla quce in Stephairi litteris, pr_esertim ficum dominatio; nub, utilis-tanlum dominii Eccle-
ultimis, continentur, prselereo, quippe agendum de sia compole, supreinum jus apud Augustos remane-
iis erit in notis, cum sanclse sedis ditionem seu pon- ret, et regesne an Augusii Romam concesserint divo
tificium principalum non spcctcnt, quem unum tiisce Pelro ei ejus successoribus? Quarum sane rerrim
in admouitionibus ad uniuscujusque ponlificis litteras nullo tiserenlium funilamenio transmontanorum pleni
mihi proposui. Id vero prseterire. non possum, nec sunt Hbri, nupero Italorum Annalium "scriptore iis
delieo quod neqtte apud Anaslasium, neque uliis e suffragante. At \eritas simplex atque una opinioni
Stcptiani litieris, quidquam a rege Francorum datum tius tiomiuum omnigena etiam eruditione pi'33Stan-
esso depretiendilur, citra exarchatum axque Penla- lium nunquam Tuit obnoxia.
polim; tamei-i pro Urbe et ejus ducaiu vindicandis IV.
sanclce sedi expeditio altera suscepta esse videtur,
nam Roma obsidioiie cingetiaiur, gensque efirenis QQ a ITEM EPISTOLA EIUSDEM PAP-E _
Langobardorum longe lalequeper Romanam piovtn- Pr_RDIIOGTCGAKGUM AEB\TCMDIRECTA,
ciam grassatialur. Territi tum quidem Langobardi,
qui ne suum quidem jegnurn tueri potcranl ad\ersus In qua continentur gratiarum actiones et uberrimm
validissima Fraucorum arma, et vexare Romanaiii benedichones.
prOvinciam desierunt, et quce bello acquisieranl con- (An. aom. 755J Cod. Car. x, 'chron.'i).
tra Groecos,restiluerejurejurando sunt polliciti. Spo-
leti etiam dux jure slbi meluens, Narniarn, quam A_iG_DiicNTUM.—Pippini auctoriiaie aposlolica regis
Romanis iir.aserat, ullro iis reddidit. Hinc est quod £) Francorum secretse legaiioni ofliciose iespondet.
De suscipienda Ecolesia. defensione ab eodem rege
redempiam a Pippino hanc Romanam provinciam ac de fuluro pontificis'in Franciam iiinere secreio
freqiienler auilimus in his litteris, nusquam tamen
repeiire est donatam aut redditam di\o Petro et agitur per Droctegangum abbalem vivsevocis ora-
cula ullro cttroquejfereniem. Responsum regium
ejus successoribus: nitiilominus Paulo I ad suminum secreto pariter miili desiderat.
ponlificaturo evecto post Steptiani fratris mortem
anno 757, conlinuo rex Pippinus Romanos admonef Domno -excellentissimo filio Pippino regi, t>Ste
ul suo ipscuni principi fidem servent, quod tesialur ptianus papa.

^hanc epistolam et^sequenlem, datas an. 755, expendens, et cum Baronio statuens" legationem
et 7 Cod. Car., datam exeunte an _754, nec Ba- Francise procerum sacramenti Teligione solvi aven-
ronius, nec Centurialores noruni. Recte Pagius de liuin haud remo\eri posse ati an. 751. Quaimis
earum aetate (755, n. 5; 755, n. 1). CE_,N. igitur mense Marlio, keu Maio seq. anni, juxia opt-
b
Blerovingiis oti desidiam abjeciis, auclorilate niones varias, inauguralus fuerit, Zactiaiia j"am vila
apnstotica Pippmus designatur rex Carolingiorum functo, ut auctores ap. Pagium (752, n. 1 seqq.),
piimus a sanclo Zacharia an. 751 (Mabillon., de allamen sanclse sedis aucloritas, Ludovici H litieiis
Re dipl. p. 554, lab. 22) Sequenti ar.no a sancto Bo- omniumque aunalium aucioritatc nitens, ab anno75_
nifacio inungitur ( Aunai. Fidd., 751). Hac dc re '
•ate Pagius a iiuin. 1 ad alias aliorum opiniones repelenda esi.
Vdi COD.DIPL. — MOSU.I., ETC, SEU COD.CAROLINUS.— STEPHANI II EPIST. 102
Prseseris Droctegangus abbas sacris liminibus pro- _s A principis patroeinio pollicelur; si-in timore Dei, et
tectQris tui beati apostolorum prinelpis* Petri, et Petri amore, quo mirifice affictcbanlur una cuin
rege, perseveraverint usque in finem. Pelrumpote-
nostris.obtutibusprsesentatus imposita sibi verba sa- staie sibi a Deo concessa peccata lric delere, et
iutationis ac sospitatis a, a Deosenatse atque aman- 3perire januam regni coelorum.
tissima. excellenliseruoe [exponens, vel simile quid] d Stephanus episcopus servus servorum Dei, viris
innumeras omnipolenti Deo lseti effecli gratias refc- gloriosis nostrisque filiis omnibus ducibus genlis *
reutes egimus, pelentes ejus divinam misericordiam, Francorum.
licet peccatores et indigni, ut pio sua le protegat Lseia gaudet sancta mater Ecclesia in provectu
pietate, excelleniissime fili, et multo amplius alque fidelium filiorum. Proplerea elsi corpore absentes,
perfectius suo timore tuum regnum confirmet, et spirilu vero pra_sentes, gloriosam prudenliam, atque
amore apostolico, quatenus et prsesenti vita longe dileciionem vestram, sublimissimi filii, ac si prsesen-
[Grets.,-longseva]Miciter fruaris, et ceternsebeatiiu- tialiter amplectentes, in osculo pacis, salutamus i»
dinis \Lainb., bealitudinis paradisi] consors, fructu Donrino dicentes : Benefac, Domine, bonis et reclis
•aposlolici amoris, eifici merearis; * eienim "J© corde (Ps. cxxiv). Quoniam fiduciam habemus quod
prsesens Droctegangus, fidelis tuus missus , j'uxta Deum timetis, et prolectorem vestrum beatum Pe-
quod notiis locutus fuil, congruum per eum tuse B ' trum, principem apostolorum, diligitis, et cum lota
sublimissimse bonilati in ore ponentes remisimus inenlis devolione pro «j'us perficienda ulilitate in
responsum, cui et inomnibus credere jubeas[Lflm6., noslra obsecraiione cooperatores et adjutores eritis,
luheas], quia in omnibus quse mandasti, CbriSto pro certo tenentes quod per cerlamen quod in ejus
cooperanle, salutaria tibi mandavimus, sed iniple sanctam Fcclesiam vestram spiritalem matrem fece-
Donrinicumdictum, sieut scriptum est :Quoniamqui ritis, ab ipso principe aposlolorum veslra dimittantur
perseveraveritusque in finem [Gent. add. hic], 1 salvus peccata, et pro capti [Lamb., ccepti] cursu laboris,
eiit c. Ex hoc enim cenluplum accipies, et vitam centuplum accipialis de manu Dei, et vitam possi- _
possidetiis selernam. Hocautempelimus, fili, utdum dealis sefernam e.
missos tuos ad nos remitlere jusseris, cum responsis Idcirco obsecramus, atque conjuramus vestram
hunc Joannem virum Teligiosum cum eis miltere ju- sapientissimam ctiaritatem per Deum, etperDomi-
beas; fidelis enim tuus est, et prudenter Teporlat num noslrum Jesum Christum, et diem futurum exa-
responsa. Bene vale. minis, in quo omnes pro nostiis facinoribus erimus
V. y2 reddituri rationem anle tribunal seterni Judicis,
71 ITEM EPISTOLA GENERALIS EJUSBEM ut nulla interponatur occasio, et [Lamb., ut] non
PAP.E, ^ ''sitis adjutores, ad otitinendumfilium nostrum a Deo
In qua conlinentur gratiarum acliones et ubernmm servalum Pippinum, exeellentissimum regem, pro
benedictiones.
Dom. Cod. Cai. cnron. periicienda ufilitate fautoris vestri tieati apostolorum
(An. 755, xi, 5.) sicul per proesentem Droctegangum,
A-LGCMENTOHI.—Eadem occasione oral Francorum principis Petri,
duces, ut sancli -Petri causam una cum rege , religiosum abbatem, ej'usque concomites direximus',
juxla conriituni per Droctegangum, suscipiant. quatenus vobis concurrentibus, dum nostra depre-
Coelestem remunerationem ipsius apostolorum caiio fuerit impleta, ipso principe apostolorum',cujus
a Matiillon. (Ann. lib. xxn, n. 70), Druclegangurn1 o Hinc patenl secreta consilia , quse Iuculentius
hunc missum, seu legalum regis, abbatem Gemeli- - explicantur in sequenti epislola. De Ecclesia scilicet
censem, non Gorziensem, ut Coinlius, fuisse putat. defendenda adversus Langobardos agitabatur.
Hisioriaui el ipsenarrat; mlssum videlicet a ponli- "Hochodiepiincipiumlitterarum quastiullasvocant
flce fidumhoutinem peregrini liabiiu,p_uiaullitleris, i Garnerius (in Append. ad lib. Diurh.) cauliones
aui vivsevocis oraculo significaret rcgi desiderium1 quasdam prsemitlit inscriptioni ponlificiarum epislo-
ponlificis in Franciam eundi, ut cum eo de Eeclesise' larum, quarum quinta opinionem eorum prsesefert,
necessitalibusoolloqueretur: statimque a iegetiene- qui ponlilices nomen suum postposuisseputant, cutii
ficiirecentis memore missum Dructegangum abbatem,> pra.cellentibuspersf.nis scriberent, cum inferioribus,
et tiaud ita mullo post Rodigangum episcopumjle-" n prceposuisse; quam tamen falsam esse conlendit, pro1
lensem, ei Autctianum ducem, qui pontificem comi-- u lalis exemplis a quinio ssecuload nonum. At exem-
larentur illuc euntem. Anle Metensis episcopi ett plum istud esl evidens. GCNN.
collegse advenlum daioe liilerse, ac secrela consilia1 e Opporluna seternse ejusdem mereedis promissic
erediia. Hisee haud exspectatis Pippinum alteros*> Francorum ducitius, opportunoe preces : nam Egin-
legatos misisse comprobat pontificis discessus Roma1 hartus in Vita-Caroli (cap. 6) de Pippini expeditione
die 14 Oclobr. (Anasl., in Vita Sleph. II). Elenimi Italicaita loquitur: « Quod-prius quidem et apatre
anno eodem antequam pontifex ad Francorum^regem1 ejus Steptiano papa supplicante cum magna difficul-
se verteret, tum Constanlinopoli opem qusesierat;. late susceptum est, quia quidam ex principibus
lum Optalum abbatem Cassinensem, et AtlonemI Francorum, cum quibus consultare solebat, adeo
Vulturnensem legalos miserat Aistulpho (Chron.; voluntaii ej'usrenisi sunt, ut se regern deserturos rio-
Volturn., Rer. Ital. tom. primo, part. n), nec nisii mumque redituros libera voce proclamarent. Sti-
exspestiinc sanioris menlis, inde auxilii, eo confugit,> sceptum tamen bellum est contra Aistulphum regem,
leste tiisloria omni. J -,
13Notanda inerces a pontifice Francis regibus pro- et fcelerrime completum. seu missorum princeps nominari
Legatorum
missa; non enim alia occurret in tillis ex hujus co- quandoque eonsuevit, ut infra essefactnm videtiimus:
dicis litteris. Timor Dei et amor Petri assidue inge- at socios etiam venisse cum Droctegango ex superiori
runtur regibus,perque tiujus patrocinium peecatorumII epistola patet; nam Joannem milti cum responsopon-
venia et pwemium celernum promillittir, mercess tifex oraveral.
t.£ciar_islanium invisa. ;
un i. .lARnT.TMifiNI OPP. PARS I. SECTIO III. 104
causa cst, largiente, vestra deleaniur peccata, et ut. A sioue sanctse suoe Eecleslse perfectius placealis, ut
habet poteslatem a Deo eoncessam, sicut claviger fidem, quam erga eumdem principem aposlolorum
regni coelorum, vobis aperial januam, et ad vitam colitis, adjulricem in omnibus habealis; oplavera-
introducat cslernam. Sed attendite, filii, et ad parti- mus quidem, prcccellentissimi filii, amptius prote-
cipandum hoc quod optavimus, sludiosiuselatioraie, Iando noslram locuiionem dilatare, sed quia pro
scienles quod si quis declinaverit in aliam parlem, ab multis ab iniquo Haislulfo regeLangobardoium no-
oeternsebeaiitudinis lioereditateerit alienus; scriptum bis ingestis Iribulaiionibus, cor noslrum omnino
quippe est : Qui perseveraverit usque in finem, hic [Lumb., ninrio] atteritur dolore, et tsedet spiritus
salvus'eril (Malth. x); diligentibus namque-Deum nosler, ide0|3 multorum sermonum prolixitale de-
omnia cooperantur in bonum 'Rom. viu). Bene va- cljnavimus, et unum, quod est uecessarium, excel-
lete. lentissimse Cliristianitati vesir.e innotescere studui-
VI. mus, aDeo prolecte [__,<.»»_•., proteclor), nosterque
73 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPJE spiritalis compater, ei vos dulcissimi filii, pro mer-
ADD0M-.UM PIPPINUM EEGEM, cede animarum vestrarum, quemadmodum miseii-
ET [Al. VEL] CAItOLUM ET CAROLOMANNUM, cors Deus nosler eoelilus victorias *otiis~largiri di-
Pro defensione sanctm Dei Ecclesim, quia Haistulfus B 1 gnatus [Lamb. add. est]; justitiam tieati Peiri, inquan
[Aislulfus] iirilum fecerat paclum quod cum eis tum potuistis, exigere studuistis, et per donalionis
fecerat, el suum sacramenium non conservaverat, paginam restituendum confirmavit tionilas vestra h.
sicut pollicitus eisdem regibus fuerat, elc.
Nunc aulem, siculi primitus Ctirislianitati vestrse
(An. Dom. 754, Cod. Car. vn, chron. 6.) de malitia ipsius impii regis ediximus, ecce jain
AUGUMENTUM. —Post rcditum ex Francia, Pippino et mendacium, et iniqua penersitas , atque ejus per-
filiis ejus tribus regibus dolenter nuntiat, eveuisse
ut prsedixerat, Aistulphum immemorem sacra- jurium declaratum est; antiquus quippe tiumani ge-
menti quo a Pippino adactus erat Ticini, donatio- neris hostis diabolus ejus perfiduin invasit cor, et
nem ati iis factam mliili habuisse. Orat ut sicuti quoe sub vinculo sacramenli affirmata sunt, irrita
sancli Petri eorum protectoris miraculo insignem faeeie visus esl, nec unius en.ni
de Langohardis victoriam reporiarunl, ita eidem- palnii ferrje -spa-
concessa acerrime vindicent. Nulli ex eorum ma-' tium tiealo Pelro sanctseque Dei Ecdesia., \el-reipu-
joribus regtri, et defensionis sanctoesedis, seu pa- blicse Romanorum reddere passus est; lanlo quippe
triciatus lionorem obtigisse. Fulradum et socios a die illo, a quo ab in\icem scparati sunms, nos af-
narraturos quoesancta sedes ferebal incommoda.
fligere ct in magna ignominia sanclam Dei Ecclc-
Domnis excellenlissimis filiis Pippino regi et no- siam habere conalus esl, quanio non possunt tiomi-
stro spiritali compalri, Carolo el Carolomanno ilem G ( num linguoe enarrare, quia eliam el ipsi lapides, si
regibus, ei utrisque patriciis Romanorum a, Slcpha- clici potest, tribulationem nosiram nugiio "Jg ulu-
nus papa. latu flerent, et ita nos visusest allligere, ul denuo
Dum regni vestri 74 nomen inler cseteras gen- in nobis innovata fuifesel infirmitas; nimis
namque
les erga sinceram fidcni beati Petri principis aposto- lugeo, excellentissimi filii, cur verba nostrse infelici-
lorum lucidissime fulserit, valde studendum est ut talis non audientes, mendacium plusquam -\eritatem
unde glorioriores cseteris genlibus in servilio beati credere voluisiis, illudenles vos ei irridentes: Unde
Petri vos omnes Christiani asserunt, inde onmipo- et sine affeetu [Lamb.,
effeciu] justitice beali Pelri,
tenli Domino, qui dat salutem regibus, pro defeu- ad proprium ovile et populum notiis eommissum-
a Compendium eorum omnium quoc acta fuerant gilic. ap. Baron. (754, n. 3
seqq.) et IbiPagius cum
in Francia, et quorum summam in admonitione al- suis AA. Et monachus Engolisni. hujusmodi certis-
ligi annalista Fuldensis ad an. 753 refert: quin simi palricialus videtur insciiis, dum ait: «Deinde
etiam quse sequenti anno sunt peracta. Ait enim : ipsum domnum Carolum elegerunt sibi in patricium
« Stephanus papa Romanus auxilium contra Haisiul- Romanorum. Deinde ele\averunt in lmperatorem. _
phum regem Longobardorum petens ad Pippinum in Hinc liquet reccniiores aquam tundere, duni lanta
Franciam venit : a quo honorifice exceplus, apud lamque incredibilia de hoc patriciatu congeruut: nJ
Parisios duos filios ej'us Carlmannuni et Carlum D 1 enim aliud erat quam deltnsio Rornanse Ecclesiae,
unxit in reges. J Unctio autem ista minime facta est quam luculentissime hisin lilleris expressam vide-
ante diem 28 merisis Jul. an. 754, ut annalistse et mus, et apud Carolum in divisione regnorum inter
alii auctores apud Pag. ^num. 9) testantur. Anle filios, quam Ludovicus Pius exscripsil. Comparalio
quam unctionem, ulrumque Pippim filium Sieplianus ipsa, qua utitur scripfor Vitte Adriani ap. Anaslas.
susceperat e sacro fonte, ut docet idemPag. (an. 755, dum Carolus Romosest exceptus : « Sicut mos est ad
n. 2) : ideirco tam hisce in lilteris quam in sequen- exarctium aut patriciuknexcipiendum, J ipsa inquam
libus compalrem Pippinum appellat. Prseterea et comparatio regis cuin patricio, regiam _u Francis
palrem et filios patricios, seu defensores Rom. Ec- dignitatem considerari patelacil, non palriciatum,
clesise instituerat, cujus rei testes sunt lilterse omnes quem conferre non erat pontiftcis, nec Romanorum,
hujus Codicis; aueiores Franci ejus sevi regiam lan- sed imperaioris. CEANJ
tum dignitatem exaggerant. Egintiarl. inVita Caroii, 1 Prsecipua rerum gesiarum in Francia est donatio
cap. 5 : «Pippinus aulem per auctorilalem Romani exarctiatus et Pentapalis dijilomate1Pippini, cui filii
ponlificis ex praefecto palalii rex constitutus. J An- subsciipseruni, firmala in regia viila Carisiaco, ho-
nales Francor. ap. Canis. ex recensione Basnngii, die Chieisi. Quoeut suum sor.iretur cffeclum, expe-
totn. U, parl. n, p. 49 : « DCGLIV ajjoslolicus Ste- diiio Itahca suscepta est a rege in Langobardos :
piianus confirmavit Pippinum unctioue sancta in re- lametsi eo in Franciam, pontifice Romam redeunli-
gem, et cum eo conjunxit duos filios dominum Caro- bus, quidquid pertrabtatum actumque erat^ eva-
,am, et Carlmannum in reges. J Hilduin. Areop.i- nuit. ID.
•iOS COD. DIPL. — MONUM.,ETC, SEU COD. CAROLINUS.— STEPHANI II EPIST. 106
sumus reversi. Omnes denique Christiani ita flrmiter __.quam ullerius vires credendi habere possit; sed ma-
eredebant, quod beatus Petrus, princeps apostoln- gis, cognito ejus iniquo ingenio, et iniqua voluntate,
rum, nunc per vestrum fortissimum tirachium suam ejus fraudaiitur{La!nb., fraudentur] insidioe,el quod
percepissel juslitiam, dum tam maximum ac prse^ semel beato Petro polliciti estis; et per donationem
fulgidum miraculum vestris felicisstinis temporibus vestram [ vestra ] manu firmatam , pro mercede
demonstravit, talemque vobis immensam viCloriam animoe vestrse, beato Petro reddere et contradere
Dominus Deus et Salvator Jesus Christus a per in- feslinate.
tercessiones sui principis apostolorum pro defen- Bealus denique Paulus apostolus ait : Mclius esl
sione sanctce suse Ecclesise largiri dignatus est J>; non voverequam posl ilotum non reddere e. Eteiiinr
sed tamen boni filii credenles eidem iniquo regi, nos omhes causas sanctse Dei Ecclesioe in veslrf'
quod per vinculum sacramenti pollicitus est, propria gremio commendavimus, et vos reddetis Deo.e
vestra voluniate per donalionis paginam beato Petro, bealo ?elro rationem in die tremendi judicii quo-
-sanclsequeDei Ecclesioe, et reiputilicse, civitates et modo decertaveritis pro causa ejusdem principis
loca restituenda coniirmastis; sed ille oblitus fidem apostolorum, ei restituendis ejus civitalitiuset locisf.
Chrislianam, et Deum, qui eum nasci proecepit, ir- Totiis denique, multis jam devolutis lcmporitius, tioc
rita, quse per sacramentum firmata sunt, facere B bonuai opu.s reservatum est, nt per vos exalletur
visus esl[ausus est]. Quapropter iniquilds [ejus] in Ecclesia, et suam princeps apostolqrum percipiat
verticemillius descendit(Ps. vn); patefactus quippe j"ustitiam. Nullus meruit de veslris pareniibus lale
est laqueus quem effodit, et in eo, pro suo man- praefulgidum munus, sed vos proeelegit et prsescivit
dato [Lamb., mendacio] etperjurio, incidit. Deus ante lempora a.terna, sicuti scrip.um esl :
Conjuro vos, filii excellentissimi el a Deo protecti, Quos prmscrivit et prmdestinavit, hos et vocavit;>M
per Dominum Deum nostrum, et sanctam ej'us glo- quos vocavih,iilos el justificavit (Rom. vm, 19). Vo-
riosam semperque virginem genitricem-Mariam, do- cati estis, j'uslitiam ipsi principi apostolorum sub ni-
minam nostram, omnesque virtutes ccelorum, et per ima feslinatione facere sludete, quia scriptum est :
tieatum Petrum principem apostolorum, qui 7@ ">os Fides ex operibus justificatnr (Jacob. n, 24) g. De
in reges unxit c, ut doleat votiis pro sancta Dei Ec- omnibus vero tribulationibus nostris, quas passi -su-
clesia, et juxta donafionem quam cidem protectori mus, vel denuo 77 patimur, Deo auxiliante, Fol-
vestro domino nostio tieato Petro offerre j"ussislis<", radus iilius, vester consiliarius, et ejus sociih, enar-
omnia reddere et contradere sanctse Dei Ecclesise rabunt [Lamb., enarrent ] vobis; et ita agite de
studeatis : et nequaquam j'am ipsius nequissimi rc- causa beati Pelri, ul et in hac Aita victores favente
gis, vel ejus judicium, seducluosa [seducloria] verba, u Bomino existatis, et in futuro, intercedente ipse
ei illusionis mandata [Lamb., mendacia] oredatis : principe apostolorum beato Petro, gaudia possidea-
ecce euirn pa lefactum est ejus mendacium, ut nequa- tis oeterna. Bene valete, excellentissimi filii.
a Via. Bar., a. 755, n. 24 el seq. e Hsec sententia est Ecclesiastse, c, v. Cur ergo
b In secunda append. ad conlinuat. Fredeg., ap. ascribituf sancto Paulo ? Quia pontiiex sensum spe-
Pagium (754, n. 8) legitur : «Hoeccernentes Franci, ctavit. Exstai aulem sensus I Tim. v, ubi viduse quoe.
non suis aaxiliis nec suis viribus litierare se puta- primam fidem irritam fecerUnt, damnationem habere
hant, sed Deum invocant, el beati Petri aposloli ad- aflirniantur. ID.
jutorium rogant. » Quare Dei timorem atque amo- I Nil frequentius hisce in epistolis aliisque illius
rem principis apostolorum, quem regi et ducibus ti> sevi monumentis, quam restituere, ac reddere, utii de
sinuabat pontifex, humanis viribus prseferendum exarchatu et Pentapoli agitur, quarum provinciarum
didiceruit prtina insigni victoria quam de Lango- neutra sanetse sedi paruerat. Duplici ex causa ila
bardis reportarunl. Ejusdem rei testis est auctor factum puta: 1° quia Langobardi eas invaserant,
Vilse Stephani apud Anaslas., et laudati _Annales r^stituerentque opus erat; 2° quia Pippinus illas do-
Francor. apud Canis.«Inierunt hellum, et Domino naverat sancto Petro, proindeque reddendse ipsi
auxiliante, tieatoque Petro apostolo interccdente. erant, ut de litleris ex. gr. dici solet, quas lametsi
Pippinus rex cum Francis victor exslitit. J Res lam haud dum is habuit ad quem scriploe sunt, tamen
fausiis auspiciis coepla Francorum amorem erga jx reddi eidem dicuntur. ID,.
apostolorum principem mirum in modum auxit; ita s Ubi fides sine operibus morlua dicilur, et mulla
ut Pippinus munera, thesauros, coeteraque omnia de j'ustificalione ex operibus recensenlur. ID.
tcrrena beati Pelri causse posthabuerit, etad Caro- II Quemadmodum Rodigango Metensi episcopo, et
lum ej'us filium quod attinet: « Ecclesia sandi Petri Autctiario duce hrissis regiis itineris sociis ususerat
aposloli per ilium non solum tuta ac defensa, sed Stephanus, Gum an. 755 exeunte in Franciam pro-
etiam suis opibus prce omnibus ecclesiis esset ornata feclus erat; ita seq. anno. comitibus Fulrado abbale
etditata.j ut tradit Egintiart. in Vita Caroli, c. 27, S. Quintini, sociisqueTicino Romam rediit. Annales
c Recle P. -Gouslantius (Prmf. n. 14) animad- Fuldenses et codex Anastas. ms. reginie Suec. inter so-
vertit quare pontifices olim vicarii Petri diceren- cios nominaut Hieronymum Pippini fratrem, dc quo
tur : « Romanorum, aiens, pontilicum proprium at- Mabillon. (Ann. Ben.ltb. xxi, n. 61):«Prseter Carolo-
que peculiare est beati Pelri, cujus et sedis et aucto- mannumel Pippinum, quosexRotrude, etGriphonem,
ritalis haeredessunt, vicarios nominari. Hinc et eis quem ex Sonecliilde conjugibussuscepit Carolus, filios
usuvenit, ut potestalis sibi creditsefunctioiies,judicia eliamhabuil.Bernardum,flieronymum ac Remigium,
scilicet, prhilegiorum concessiones, etc, huic apo- quosex illegilimo thoro progenitos plerique exisli-
stolo ascribant. J Quse allatis exemplis comprobat. Id mant Fulradum Hieron. ejusdem filium esse protiat
sihi voluit Slephanus-Pelro -ascribens quod ipse fe- GeorgiusexTheoduIphoAurelian.lib. n, cap.7 (AdBd-
cerat. Cms. not., tom. XII, p. 598). Hi litleras adPippinum
d Vid. hanc donatidnem apud Bar., loc. cit., n. 26 /on.
deferunt, propriisque oculis visa nunliant.
ci 27. ID.
' - * '
PATROL.XGVIII. i
107 B. CAROLI MAGNIOPP. PARS 1. SKCTIOIII.I 108
vn. - _ _A Etenim dum vestris mellifluis otitutibus prsesentati
7g ITEM EXEMPLAREPIST. EJUSDEMPAP_E sumus, onmes causas principis apostolorum investris
ADDOUINGM PIPPINUM, CAROLU.I, manibus commendavimus^quoniam quidem, inspirall
ET C-_I_OLQ\lA.-.-<U_I
DILECIUM [AL, D1RECTU«]. aDeo, aurem pelitionlbus nostris aceommodaredi-
Jn qvo continttur quod Ilaistolfns [Lamb. , Haislul-
irfitum et gnali esjis, -et vos beato Pelro polliciii estis ejus
yhus] fecerat pactum juramentum, quod
iisdem regibus dejuslitia sancli Petri potlicitus fue- justitiam exigere, et defensionem sanclse Dei Eccle-
rat cum nimiis adjurationikus, ilerum postulans sia. procurare, et ut vere fideles Deo, pura mente,
adjutorium obtinerectintra eumdem. pro defensioneDei Eccjesise dimicandum properaslis.
(An. Dom. 754, Cod.Car. ix, chron. 7.) Sed omnipotens Dominus, qui conterit tiella ati ini-
AHGUME>,TU\I.— Paulopost superioreslitteras,Haist'il- lio, quisupertios humiliat, ethumiles exaltat,illico ju-
phi audacia exlra Tiiodum crevit. Quare his in slitiamheati Pelrivcslra_bonilati et omnibus ctiristia-
eamdem fere sententiam datis Wilhario episcopo nis demonstravit, et tale prsefulgidum miraculwn
ad eosdem tres reges, et patricios Rdmanorum, oslendit,
Pippinum deprecatur, ut in Italiam redeat perfi- eniminimiciDeiet qualeomninogloriosum cst referendum: illi
ciendo operU se p'0 Petri causa arduum in sanclseEcclesia., qui in suaferoci-
Franciam iter suscepisse : perfidum Aistulphum lateconfidebant,velocespedes habentes ad effunden-
prseter desoiationem ecclesiasticse totius ditionis, II dumsanguinem, super!tirevemnumerumpopuli vestri
sibi ipsi pontifici sacrilege insidiatum esse, eo-
rum interesse donationem propria manu sutiscri- irruerunt,etitapermahumtiealiPetriGmnipolensDo-
ptam vindicare. minus victoriam vobislargiri dignatus esl, ut illi,
* Domriisexcelienlissimis filiis Pippino regi et no- qui innumerabiles exisletiant, a paucis tiominibus-
stro spiritali compatri, seu Carolo et Carolomanno fuissent interempli, lethumiliati sunl ipsi inimici
item regibus, et ulrisquepatriciisRomanorum, Ste- beali Petri usque ad lerram; et ita timorem et tre-
morem in illis Dominus immisit per intercessiones
pbanus papa.
Proudi et saplentissinri Salomonis prophelica ita tieati Petri, ut ad nitiilum devenirent. Non gQ enim
fertur assertio : Nomen bonum super misericoidiam. gladius hominis, sedgladiusDeiestquipugnat; videns
Nonien quippe bonum est, fitiem quam quis pollicitus namque suam deceptipnem-iniquus Haistolptius rex
fueril, immaculalo corde et pura conscieniia custo- cum suisDeo [Lamb., SaDeo]deslructisjudicibus,per
dire et operibus implere. Nomen enim bonum est, tilandos sermoneselsuasiones, atque sacramenta illu-
totisviribus ad exaltalionem sancloe Dei Ecelesioo, serunt prudentiam veslram, et plus illis falsa dicen-
per quam el salus Chrislianorum existit, decertare. libus, quam nobis verifatem asserentibus, credidistis.
Bonum eniminter omnes genies de^votiis exiit no- ^. Magnonamque dolore et tristilia, excellentissimi
men, si operitius fuisset impletum. Redemplor nam- filii, cor noslrum repletum est. Cur miuime bonitas
que noster misericors ct multum miseralor Dominus, vestra nos audirevoluil[La.)..-., Gent., renuit]? Omrria
illis propitiator existit, quos oinninolota menti. tiite- denique, quseper Dei jussionem vobis locuti su-
mus veraciter edixinius: et j'am patefacta sunt, ut
griiate fideles, et -defensoressanclceEcclesise cogno-
verit. Qualis remuneralio aut merces sub cceloexi- facta ipsa demonstrarit; elenimsicut primitusChri-
slimanda et cosecpiandaest ad eam [Gent., ea] quce stianitati veslrse ediximus, iniquus Haislolphus rex,
79 pro defensioneDei Ecclesla. el domus beali Pelri ingresso in ejus perfido corde diabolo, omnia quse
est rependenda ? Ideonamque excellentissimam et a per sacramentum beato Petro, per noslros missos
Deo protectam bonilatem vestram super lurbas po- restiluenda promisit, irrita fecit, et nec unius palmi
pulorum et mullarum gentium idem Rex regum et terrse spatium beatoj Petro reddere voluit. A die
Dominus dominanfium salvos vos inslituil, ut per illo, a quo melliflua bonitate veslra separati sumus,
vos sancta Dei Ecclesia exaltetur; potueral namqtte tantumnoS aflligereettribulare visus est [Lamb., ni-
^liomodoulilliplacilumfuissel, sanctamsuam vindi- sus est], quantum non potest os tiominis enarrare; in
careEcclesiam,el justiiiamsui principis aposlolorum magna namque despeclione sanctamDei Ecclesiam.
exigere, sedqulan.enlem et conscientiam ves._am a u et. nostram tiumilitatem, I
et veslros missos hatiere
Deo profecte [Lamb., prolecte], spiritalis compatcr, visus esl, quia etiam etadnostrampropnamahimam
etdulcissimi lilii, protiare voluit, ideonostrara iafe- auferendammala ejus'imperalio el sutimissio facla
licilatem ad vos venire pra_cepit. Tradidimus enim est. Quid mtilla dicimus? tanlum nos tribulavit,
eorpus et animam noslram in magnis laboribus quia eliam, si dici polest, et ipsi lapides pro notiis
viam [Id., in lam] spaliosam et longinquam provin- flerent, tamen omnh vester consiliarius Fulradus
ciam, yalde fisi in vestra fide, per Dei nutum, iltitc prsestiyter et ahtias, una cum suis sociis, si Deum
profecli sumus, affiicli in nive et frigore, sestu et prseoculistiatient,omniavobis enarrare possunt. Non
aquarum inundatione, atque validis fluminibus et enim, quia jam reddere, utconstituil, propria beafi
airocisshnis monlibus seu diversis pcriculis b. Petri voluit, sed etiam seameras [_3ar.et Lamb., sca-
» Hsecprima esl ex hujus pontificis epistolis,quas Langobardica ssevilies expressit.
Magdeburgenses, et card. Bar. norunt. Non auiem bInY. Stepti. ap. Aiiast. gravi morbotentatus dici-
«pectat ad ann. 755 quo Baron. eam recilat (num.2), lur, acmiraculo sanatiis. Baron. ex Areopagiticis ap.
'sed cum Cointio et Pagio ad praecedentem annum Hilduinum, pontificis diploma recital, miraculi ejus
exeuntem relrahenda : ejusdem quippe sententiseest teslem (754, n. 5). Annalistserem silenl. Pagius Ba-
^c prsecedens, quam paulo posl missorum discessum ronio adtia.ret (Eod, an. n. 5).
i09 COD. DIPL. — MONUM., ETC, SEU COD. CAROLINUS. — *STEPHA3SI II EPIST. HO
maras], atque deprsedationeSseu devastationes in ci- "_.mus, ulri nulla est Ingeniosa excusalio, velociteret,
vitatitius et locis beati Petri facere sua impera- sine ullo impedimento, quod tieaio Pelro promisi-
tionenec cessavit, nec cessat « : oblitus quippe est slis per donationem vestram, civilates et Ioca atque
JDeum, qui fecit eum,'"et fldem Christianam trans- omnes obsides et captivos heato Pelro reddite, vel
gressus fist, quomodo ulterius credendus est sive omnia quse ipsa donatio conlinet; quia ideo vos Do-
ipse, sivetrius consenlanei,-qui in tanta Dei myste- minus per humilitatem meam, mediante beato Pe-
rii sacramenta prsebuerunt et noluerunt observare ? tro, unxit in reges, ut per vos sancla sua exaltetur
gj, Vere enim omnia vobis prsediximus de ej'usdcm Ecclesia, et princepsapostolorum suamjuslitiam sus-
impii regis mendacio et falsitate; et, quemadmodum cipiat.
dixhnus, mamfesta [Lamb., Gent., manifesiata] sunt Magnum-desiderium in nostro corde tiabebamus
vobis, et perjurium ejus declaratum est. vestros mellifluos vultus aspicere, et de vestrse j"u-
Pro quo peto vos, excellenlissimi et a Deo pro- curiditatis Isetitia gaudere, juxta quod sapienlissimus
tecti filii, et nimis obsecro, doleat vobis pro sancta ait Salomon, per vicos el plateas qumsivi quem di-
Dei Ecclesia et beati Petri causa, et quoeper dona- lexit anima mea (Cant. m); el cerle, quos dileximus
tionem bealo Petro offerendum promisistis, -ei pos- per Dei j'ussionem invenimus, el quos desideravi-
sidendum contradere detieatis ; memenlote, et sem- " mus amplexi sumus, pro quo diffusa est super vos
per in vestris proecordiis firmiter tenete, quqd pro- benedictio et gralia.beati Petri, ut Domini fuit pro-
misislis eidem janitori regni coelorum»Nullajam vos visio ; quod nullus de vestris parentibus meruit,
seducal suasio aut acceplilatio; considerale quam suscipere vos suscepistis, et princeps aposlolorum,
forlis existit exaclor idem princeps aposlolorum prse cseteris regibus et genlibus vos suos peculiares"
beatus Petrus ; videte omnia quoe ei promisistis et faciens, omnes suas causas vobis commisit, et yos
per'donationem offerendurn polliciti eslis, contra- reddetis ralionem Deo, quomodo pro juslilia ipsius
dere festinate, ut non lugealis in oeternum, et con- janitoris regni regnorum [Lamb., Gent., coelorum]
demnati maneatis in futura vila. Vita enim tiujus decerlaveritis ; cunctus namque nosler populus rei-
mundi brevis est, et sicut umbra declinat, et sicut putilicse Romanorum, magno dolore et amarissimis
veslimentum inveterascit. Iliam vitam a_ternam, lacrymis una nobiseum tribulantur, pro eo, dum ad
quam vobis beatus Petrus pro sua causa et justitia lam, longam et spaliosam provinciam properavimus,
promisit, tota mente et integro corde quserite. De- et prse fatigio validi [Lamb., invalidi] itineris, caro
certate bonum opus quod coepislis, et quse.per do- nostra minuata est; sic vacui et infructuosi sine
nalionem manu vestra confirmastis,protectori vestro „ effectu justitise reversi sumus ; altamen nos infeli-
beato Petro reddere feslinale, quoniam scriptum ces juxta Dominicum proeceptum egimus, et omnes
•est: Mclius est non wvere, quam vovere et votum causas beati Petri vohis commendavimus, et vobis
non reddere (Eccle. v). Sciatis enim quia sicut clriro- pertinet hoc sive ad peccalum, sive ad mercedem.
~graphum, veslram donationem princeps apostolorum Nam et omnes gentes ita firmiter lenebant, quod
firnriter tenet, et necesse est ut ipsum chirogra- tieatus Petrus nunc per vestrum fortissimum bra-
phum expleatis h, ne dum justus j'udex ad judican- chium suam percepissel justitiam, et factum non
dum vh.os et mortuos el sseculum per ignem adve- est, et in magno cordis slupore de hoc omnes eve-
nerit. in futuro judicio idem princeps apostolorum nerunt.
idem chti'ographum demonstrans nullam tiatiere fir- Sed peto excellentissimam "honitatem vestram, ul
mitatem, dislrictas cum eo faciatis rationes; sed vituperium hoc agentibus auferatis , el omnibus
magis explele quod promisistis velociter, ut iterum fidemvestram operibus ostendite, eo quod fides, ut
vitam seternam, quam ab ipso principe apostolorum scripium est, sine operibus otiosa est; gg cum qua
promissam habetjs, possidealis. enim fiducia aut fonitudine ad expugnandos inimi-
Conjuro vos, excellentissimi et aDeoprolecti filii, cos vestros.pergerepotestis, sij"ustitiam beatiPetri,
"per Deum omnipolentem, qui continet omnia sua Q ut promisistis etiniiiastis, non perfeceritis ? Si enim
potenlia, et per sanctam ejus matrem gloriosam ut coepistis operibus adimpleveritis, eritis semper
semper virginem Mariam, dominam nostram, atque victores et fortissimi super vestros inimicos, et prse-
per virtutes ccelorum, et per bealos principes apo- sens regnumper multorum annorum spatia cum bona
stolorum @g Pelrum et Paulum, atque per tre- possidebilis fama, et viiam percipietis selernam.
mendum judicii diem, ubi omnes conslricte ad red- Tanfo operic direximus ad vos Wiltiarium a reve-
<lendum de nostris factis Tationem jissistere habe- rendissimum et sanctissiriium fratrem, et coepisco-
a Si scamarse, seu deprsedaliones, quod idem est ° Larnb., Gent., Tamen opere; Teng. correxit
Dticangio, fiebanl in civitaiibus et locis sancti Pe- Tanlopere.
tri, aniequam unius palmi terrm spalium, ex Pippi- d Episcopum Numentanum, qui Stephanum cum
niana' donatione sancta sedes acciperet, nonne ine- Georgio episcopo Ostiensi, presbytens et diaconis
plit, qui Romae ejusque ducatus largitorem quse- cardinalibus, aliisque comilibus seculus erat in Fran-
ril? ciam (Anastas. in Steph. II,, sect. 241). Erat tum
h Testimonium validius atque illustrius factoe do- Nomentum episcopalis civitas, licet non lanti nonii-
nationis an. 754 ac propria Pippini et filiorum manu nis quanti fuerat in Rom. rep. Nunc oppidulum
confirmatse, necnon Romam delalse ab ipso ponli- vulgo Lamentana. •
fice, desiderari non potest.
Wi B. CAROLtMAGNIOPP. PARS T. SECTIO III. 112
pumfGe.if. add. no.lrum]et fidelem, qui vobis omnia A dies angustise, prsesio sunt dies fletus et amariludi-
de noslra tribuialioneet catlsabeatiPelriproprioore nis: quoniam quod timehamus a Langobardis eve-
cnarret, cui in omnibus credere jtiibeatis[Lumb., lu- nit. Pro quo angusliali,' afflicti, et ex omni-circum-
beatis], et exitum bonum in causa beati Petri po- quaque parte circumdati, ab eorum nequissimo Hai-
nere. Incolumem excellentiam vestram gratia su^ stulfo rege et gente-, cum Propheta Dominum de-
perna custodiat. Bene valete. precantes dieimus x-Adjuvano»,Deus,salutaris nosler,
VIII. et propter honorem noministui libera nos, etc. (PsaL
g& ITEMEPISTOLAEJUSDEMPAP.-E LXXVIII).El' rursum : Apprehendearma et scutum, et
ADDO\l\U\IREGEM PIPPINUSI,ET CAROLUM VCLCARO- exsurge in adjutorium jioslrum (Psal. xxxiv). Ecce
LOMANNUM, SEUOM-M GENERALITATI. enim cognitum habefis, quomodo pacis fosdera a
In nomine ipsius papm comprehensa pro desolatione prsefalo impio Haistulfo rege et omni gente dissipata
ctdevastationesanctwDeiEcclesiweturbis Romanm
- per Georgiumepiscopum,et Warneharium abbatem, sunt, et qualiter nihil juxla ut constituit etper vin-
el [Al., seu] Tlwmaricumcomitemmissosipsius apo- culum sacramenti confirmatum est, valuimus impe-
stolici directa, postulando nimis cum adjuralioni- trare, et jam c in ipsis Januariarum Kalendis cun-
bus adjutorium conlra Langobafdos. cfus ejusdem Langojbardorum exercitus Tuscisepar-
(An. Dom. 755, Cod. Car. iv, chron. 8.) » titius , in hanc civitatein Romanam
— coinuiixerun., ei
AUGUMENTUM.Rebus pene ad incitas redactis, resederunt juxta portam tieati Petri, atque tieali Pan-
Urtie quinto et ppinquagesimo jam die obsessio-
ne n ferente, pontifex, saerum collegiuro, duces, cratii, et Portuensem ; jipse vero Haislulfus cum aliis
comites, primoresque omnes Romani, ad duces, exercititiusconjunxit ex alia parte, et sua fixit tenlo-
comites et priniores Francisemcestitia plenastiant riajuxta portam Salariam et cseteras portas ;-et sse-
litteras, et plura coram referenda committunt apo- pius nobis direxit: Aperite niilri porlam Salariam,
slolicis uiissis Georgio episcopo, Thomarico et el
Comitse mari in Franciam euntibus cum Warne- ingrediar civilatem, [et fradite mihi pon.ilicem ve-
tiario misso regio, Langobardorum et Benevenla- strum, et palientiam ago in vobis; si minus, ne
.norum prope obsessam urbem stationes, direplio- muros evertens, uno
nes , sacrilegia, monachorum csedes, sacrarum deam yos gladio interficiam , et vi-
virginum stupra , immanitales cseteras miseran- quis vos 'eruere possil de manibus meis.
dum in modum enumerant. Narniam nuper sanctse Sed et Beneventani dmnes generaliter in hanc Ro-
sedi reslitulam a Pippino, iterum illi ereptam; in- manam urbem.eonjungen.es, resederunt juxta por-
sullaiioncs otisessorutn Roiuanis auxilio Franco- tam beati Joannis, et
rum ffetis ; Warneliarium diu nocluque armatum bjeaii Pauli apostoti, et cseteras-
moeiria midique lutatum e.se; a tania oppressione istius Romanse urbis portas, et omnia estra urbem
tjuanlocius cripi enixe petunt. prsedia longe lateque ferro et igne consumpserunt,
^
a Domnis excellentissimisPippino,Carolo et Caro- domos omnes comburenles pene ad fundamenta de-
lomanno, tribus regibus, et nostrisRomanorum [Ba- slruxerunt, @@ecclesias Dei incenderunl, et sacra-
ron., Romanis] patricils ; seu omnibus episcopis, ab- tissimas sanctorum imagines in ignem proj'ieientes,
hatibus, presbyleris, et monachis, seu gloriosis duci- suis gladiis consumpserunl, ei munera sancta, id"
tius, comitibus, vel cunclo exercitui regni et pro- est corpus Domini nosfri Jesu Christi, in suis conta-
vincise Francorum, Slephanus papa, et omnes epi- minatis vasibus, quos fplles ^ocant, miserunt, el cibo
scopi, presbyteri, diacones, seu duces, carthularii, carnium copioso saturali, coinedebant cadem mu-
comites, tribuni, et universus populus et exercitus nera; velamina altarium i ecclesiaram Dei vel omnia
Romanorum, omnes in aifliclione positi h. ornamenta, quod nimis crudele etiam dici est, aufe-
Quanta luctuosa et amarissima tristitia circum- rentes in propriis utilitalibus usi sunt; servos Dei
vallati, quantaque anxietate. alque angustia coar- monachos, qui pro otficio divino in monasteriis
ctati simus, et quantas, crebrescentibus 85 conti- morabantur, plagis maximis lundentes, plures lania-
nuis malis, oculi noslri deslillantes profundant la- verunl, et sanctimoniales feminas atque reclusas,
crymas, credimus quod et ipsa omnium element®- quseab infantia et pubertatis tempore pro Dei amore
rum figmenta [Bar. et Gent., segmenla] enarrent. D sese clausurse tradiderunt, abstrahentes cum niaena
Quis enim harum tribulationum conspector non lu- crudelitate polluerunt d; qui etiam et in ipsa conta-
geat ? Quis auditor harum nohis inhaerentium cala- minatione alias interficere visi sunt, et omnesdomos
mitalum non ululet? Quamobrem cujusdam bona. cultas beali J?etri igni combusserunt, vel omnium
mulieris, Susannse pudicse, verba loquimur: Angu- Romanorum, ut diclurii est, domoscomhurentes ex-
stim nobis undique, et quid agamus ignoramus (Da- tra urbem funditus destruxerunt, et omnia peculia
niel, xm). 0 Chrislianissimi, ecce venerunt nobis abslulerunt, et vrneas fere ad radices abscideruiit,
a Exstat apudBar. t. IX, an. 755,elCent. 8, cap. 10. Mansius in seq. annum obsessionemrejicit probabili
b Novum ecclesiastioi principatus argumentum : potius quam certa de causa.
c Lamb. et Gent. : impetrare, et jam quia nullum
perinde enim Romse erant duces et comiles atque in
Francia. Hanc el sextam epistolam Cod. Car. quinto augmentumnobis factttm est, etjam...
et quinquagesimodie post coeptamobsidionem"Urbis, d-Quihucusquelegeril, Langobardos ejus seri haud
seu 24 Fehruarii an. 755 datas esse se ipsseprodunt. absimiles ab eorum majoribus sancti Gregorii aetate
Baron., cui adlioeretMuratorius, Januarias Kalendas plane intelligit. Menlitur igitur nuperus scriplor tam
in Junias convertit, contra fidem codicis ; et Pagius, sancte de iis sacrilegis senliens, quod eorum aliquis;
nisi meridum irrepsit, earum ordinem invertit, , ul tiaud dubie rex Liiilprandus, religione aliqua se
quartse Iribuens quod debetur sextse. Censor Pagij _nonsemel affectunj ostenderit.
113 COt). DIPL. — MONUM.,ETC, SEU COD. CAROLINUS. — STEPIIANTII EPIST. US
et messes conterentes, omnino devorarunt: et ne- A vestras ad exaudiendas preces, et ne avertal faciem
que domuisanctse nostrse Ecclesise; neque cuiquam suam a vobis in illo futuro examinis die, quando
in hac Romana urhe commoranli «pes remansit vi- cuin beato Petro et cceleris suis apostolis adj'udican-
vendi: quia, ut dictum est, omnia ferro el igne con- dum sederit omnem ordinem omnemque polestalem
sumpserunt, et multos homines interfecerunt. Sed liumanam SS el sseculum per ignem^ uicatufque
ct copiosam familiam beati Petri, et omnium Ro- [Gent. add. vobis], qnod avertal Divinitas : Nescio
manorum, tam viros quamque mulieres, jugulave- vos (Matth. xxv), quia hon auxiliali eslls Dei Ecelc-
runt, et alios plures captivos duxerunt. Nam et in- sise, et defendere nrinime procurastis cjus periclitan-
Rocenlesinfanlulos a mariiillismatrum suarum sepa- tem peeuliarem populum.
rantes, ipsasque vi polluentes interemerunt-ipsi impii Audite nos, dilectissimi, audile nos, et suhveiiite
•Langobardi; et tanla mala in hac Romana provin- *nohis. Ecce adesttempus salvandi hos; salvate nos,
cia fecerunl, quanla certe nec paganse gentes ali- antcquam pereamus, Chrislianissimi; omnes etenim
quando perpelratse sunt. Quia etiam (si dici potesl) genles, quse circumquaque sunt positse, ct ad ve-
et ipsi lapides nostras desolationes videntes, ululant stram, per Dei polentiam, Francorum foriissimam
nobiscum. Quinquaginta el quinque dies tianc affli- gentem refugium fecerunf, salvse ractse sunt; ct si
ctam Romanam civitatem otisidentes, et ex omni B omnibus auxilium imperlire non differelis, multo
parfe circumdantes, praslia fortissima die noctuque amplius sanclam Dei Ecclesiam, et ej'us popuhtm de
eum pessimo furore incessanler cum diversis machi- inimicorum impugnalione detiueratis liberare. Cou-
ms et ^dinvenlionitius plurimis contra nos ad muros; siderale, dilectissimi,- et omnino percogiiate, per
isfius Romanseurtiis §7 commiserunt, ut susepote-'' Deiim vivum vos conjuro, quoniam post Deum et
slati, quod avertat Dhinitas, sutijiciens, omnes unoi ejus principem apostolorum, noslrse omnium Roma-
jjladio idem inimicus Haistulfus interimeret. Ita enim; norum animoe in votiis pendent, et si perire, quod
cummagno furoreexprobrantesnos asserebant: Ecce; absit, contigeril, pensate in cujus animam respiciat
<ircumdati estis a nobis; veniant nunc Franci, et ad peccatum. "Cerle enim omnino credite, Christia-
eruant vos de niariilms noslris. Nam el civilatemi nissimi, si nobis aliqua eveneril calamilas, quod ab-
Narniensem <juani beato Petro concessistis ttbslule- sil, periclitandi, vos dc omnibus ante tritiunal Dei
runt, el aliquas civitates nostras coniprehenderunl;I eritis reddituri raiionem; sed magis, dilectissinri
quamobrem constricti rix potuimus marino itlnere. nobis, agite et liberate post Deum in \obis confu-
iirsesentes nostras lilleras et missum ad vestram, gientes. ut fructum bonum afferentes-in fuluri ex-
Cliristianitatem dirigere, -quasct cum magnis lacry-. .- aminis die mereamini dicere : Domine noslcr prin-
mis scripsimus a- •^ ceps aposlolorum tieate Petre, ecce nos clientuli tui,
Unde, dilectissimi notiis, peto vos , et lanquami cursum coiisummarites, fidem servantes litii, Eccle-
proesentialilerassistens cum diVinismysteriis conjuro> siam Dei a superna clemenlia tibi commendalam de
coram Deo vivo et vero, et ejus principe aposto- manibus persequentium defendentcs liberavimus, et
lorum beato Petro, ut sub niinia festinatione no- assisteutes immaculali coram te, offeiimus libi pue-
tiis subveniatis, ne pereamus h. Non nos derelin- ros, quos nobis eommisisli de manibus hjimicorum
quatis, sic non vos derelinquat Dominus in om- eruendos, hospites [Lamb., sospites] atque incolumes
nibus veslris actibus. Nori nos spernalis, sic nonl jexistentes. Tunc et in prsesenli vita et in futuro sse-
vos spernat Dominus ejus ur.ocan.es polenliani. Ne3 culo coeleslium prsemiorum gaudia adipisci merea-
elongetis a notiis auxilium veslrum, Chrislianissimi,, mini, audientes paternam desideratiilemvocem illaui
sic non elongel Dominus auxilium suum a vobis, dumi inquientis : Venite, benedicliPalris mei, percipile
ingressi fueriiis contra inimicos vestros ad dimican- regnum quod vobis prmparatum est ab origine
dum. Adjuvale nos sub magna velocitate, dilectis- inundi.
simi nobis; occurrile, occurrile, et subvenite nobis,t Quare direximus prsesenteip Tiostrum missum
antequam gladius inhnicorum ad cor nostrum per-. _-i Georgium reverendissimum ac sanctissimuin fratrem
tingat. Pelo vos ne pereamus". Ne quando dicantt et coepiscopum nostrum; atque Warnetiarium c re-
gentes quse in cuncto orbe terrarum sunl: Cbi est;t ligiosuin abtiatem missum vestrum, et g«J Thoma-
fiducia Romanorum, quam post Dominum in regi- i- riCumcomitem [Lamb., Gent., et Comilam], magnifi-
bus et-in gente Francorum habebant? Non nos per- cos eosdem nostros missos, qui vobis omnes nostros
mitlalis perire, et ne differatis nobis ad solatia dan-i- dolores et cunctas desolationes, quas a LangobarJo-
dum, nec a ves.ro separetis auxilio; non sitis alicni li rum gente et eorum proiervo rege passi sumus et as-
a regno Dei, et ne obduret Dominus aurem suam n .sidue palimur, vobis subtili enarratioue quse pro-
a Hinc palet datas litteras obsidionis tempore. .. rum commisimusanimas. GEXT.
Non esl igitur, quid Pagius Anaslasium arguai, quasi si <^Warnerium appellat Mabillonius (AnnaL 23.
Stephani litteris adversetur, dum trimestrem fuisse
;e num. 14). Nil aulem aliud novit, prseter ea quse his
obsessionemmemorat (A. 755, num. 4). Sequentes ss liiieris et apud Anasiasium didicit, cui etiam War-
duse epistolce, prsesertim quse ipsius Petri nomine e nerii noinen acceptum referl; ifa enim occurrit in
conscripta est, rem magis magisque comprobant:: edilis, Warnario et Vnatio legenfibus mss. codici-
eas consule.
h Hseciu manuscripto sequuntur : Cum post Do- tius. De vioiato per eumdem jure geniiimi non lace--
retur nosfro se\o.
mii.um m manibus vestris nostras pmnium Romano- i-
flB B. CAROLI MAGNIOPP. PARS I. SECTIO Itf. 116
priis oculis viderunt, viva voce edicere detieant; A.menia] enarrent. Quismimliarumtribulationum eon-
quibus et in omnibus tanquam nobismelipsis credere spector non lugeat? Quis auditor tiarum ^iobis inhse-
jubeatis \lamb. hic et iilfra, lubeatis], et noslram rentium calamitatum nonululet ?Quamobremcuj usdam
liberalionem nimis festinanterprocurare; etconjuro bonse mulieris Susannce pudieitioe [Al. add. clarse]
vos per Deum vivum, ut nequaquam amplius discre- verba loquimur : Anguslim nobis undique, et quid
datis noslras afflicliones et neglectum ponatis ad agamus ignoramus (Dan. 5in)_. 0 filii excellenlissimi
liberandum nos. Ne, quod atisil, si amplius credere et Chrislianissimi, utinam omnipotens rerum creator
distuleritis, et neglexerilis nos eruendum, nobis, Dominus, quemadmodum priscis temporibus Habacuc
quod avertat Divinitas, irruat calamitas pereundi, et illum prophetam ad refocillandum et consolandum
vobis pcrtineat ad magnum detrimenlum et pecca- Danielemprsecipuumpjrophelam abstrusum in leonum
tum, atque condemnationem in prsesenli et seterna •lacu, repentino volafu apportatum ab angelo miserat;
vita, quia vobis animas OBinium noslrorum Roma- iia et nunc, si dici poiest, ejus miser.cordissimalon-
norum tradidimus : sed magis magisque vos, ut prse- ganimitas a Deo servalam excellenlianr tuam, vel
fatum est, conjuramus, per Palrem, et Filium, et unius tiorsemomento prossentem fecisset ad contem-
Spiritum sanclum, Trinitatem indivisam, ut nostras plandas aerumnosas el 91 lugutires augustias et
tribulaiiones, et anguslias, alque dolores, et desola- B trjbulaliones, quasi_nmaniteraLaiigobardorun_.gente
tiones, credere sine qualibet amtiiguitatejubeatis, et et eorum nefando rege palimur. Ecce venerunt nobis
nobis propler Deum subvenire, et ad liberandum dies anguslia., pra_sto sunt dies fletus et amariludfc
nos de manibus Langobardorum iirimicorum nostro- nis, dies anxielatis et gemitus doloris, quoniam quod
rum nimis festinanler occurrere jubeatis, ut fructum timetiamus evenit, et quod verebamur accidit? Pro
afferentes copiosum, vitam seternam, inlercedente quo angusliali, afflicti, atque oppressi, et ex omni
beato Petro, perfrui mereamini. Prsefatus vero War- circumquaque parie cifcumdati ab eorum nequissimo
netiarius pro amore beati Pelri loricam se induens, Haistulfo rcge, et eorum Langobardorum^erits, pro-
per muros istius afllictoe Romanse civitatis, vigilabal fusis lacrymis percussoque peclore cum propheta
die nocluque, et pro nosira omnium Romanorum Bominum deprecantes dieimus: Adjuva nos, Deus,
defensione atque liberatione, ut bonus altileta salutaris noster, et propter Iwnorem nominis tui
Chrisli, decenavit totis suis cum viribus. Bene va- libera nos (Ps. LXXVIII). El rursum: Apprehende arnm
lete. et sculum, et exsurge in adjutorium noslrum. Domine,
IX. judica nocentes nos, <et expugna Jmpugnantes nos
@® ITEMEPISTOLA STEPHANIPAP_E (Ps. xxxiv). Etenim ssepiustionitati luse innotescere
ADDOM5UM PIPPINUM " videmur, licet noslras tribulationes, lamen et nunc
REGEM,
Specialiier el singillalim pro defensione sancfm Dei luctu et gemitu referendum malorum pericida, qua>
Ecclesia; directa, ut in superiore ejusdem conlinelur ab eodem protervo rege passi sumus el ejus gente
epistola,adjuloriumvblensoblinerecontraLangobar- magno cogente periculo, significan-
dos, per Georgium et Warneharium similiter di- Langobardorum,
dum slatuimus [Lamb.[ Gent~,studuimus].
r-ecla.
chron. Jam credimus, Clirislianissime^t excellentissime
[An. Dom. 755, Cod. Cai: vi, 9.]
san- fili, et spiritalis compater, omnia notiilitati tuse esse
ARGUMENTUM. —Iisdem fere verbis conceplas,
guineisque scriptas lacrynris liltewis ad Pippinum cognita, quomodo pacis fosdera ati inipio Haistulfo
dat pontifex iisdem niissis. A prsesenti-jcalamitate, rege, et ejus genle dissipata sunt, et qualiter nitiil
ne major aliqua superveniat, cujus rationern repe- j'uxta ul conslituit et.per vinculum sacramenti con-
fat Deus, salvari orat. Warnetiarii constanliam,
firmalum est, valuimus impetrare, etiam quia nulluni
animosque ingentes laudat in defensione Crbis.
_Eterni prsemii lenocinio eum movere studet. augmenlum nobis factum csth, potius aulem post
a Domno excellentissimo filio, et noslro spiritali desolationem totius no slrseprovincise c; et plura ho-
compatri Pippino regi Francorum el patricio Roma- niicidia ab eadem gente perpetrala, eliam quod cum
norum, Stephanus papa. magnis lacrymis, et dolpre cordis dicimus, agnoscas,
Quanta luctuosa_el amarissima trislitia circumval- excellentissime fili, et spiritalis compater, in ipsis
lati, quantaque anxielate atque angustia coarctati Januariarurn Kalend. cunctus ej'usdem Haislulfi Lan-
simiis, et quantas crebrescenlibus continuis malis gotiardormn regis exercitus e Tuscise parlibusinhanc
oculi nostri distillantes profundanl lacrymas, credi- civitatem Romanam conjunxerunt, Qg» et resede-
mus quodelipsaomniumelementorumfigmenta [seg- runt juxta porlam [Lamb. et Gent. add. beati Petri
a Eadem infelieissima occasione alteram uni Pip- var. lect. prsetermisit: hic vero, quia eadem Greise-
pino epistolam per eosdem legatos misit. Baronio ac i'us non silet, necessario admisit. Cum inscriptione
Magdebufgensibus videtur fuisseignota;nisi foriesi- Ravemiate apud Papir. Masson..... n, Pagium 755,
militudo maxima deserendam suasit. Annalista Italus miiB. 6, aliosque recetiiiores celetiri, conferantur":
{Rer. Ital. tom. 111,-part.«, pag. 75) quoecunquesi- Pippinuspius primus amplificandce Ecclcsia.riam ape-
milia invenit, omisit, cseteia edidit. ruTtfnulla haud dubiefides adlribebltur Romanum
h Si nullum augmentum notiis factum est, non ducatum donaiionibus adjiclenti.
igiturditio temporalisaPippino iniiium sumpsit. Nota c Qusenam erat tota hcecnostra provincia ? Certe
(piod'pauca isia epist. 4, al. 8, omiltuntur in editio- nitiil aliud quam Romanus ducatus, ctijus caput
ne Gretseri, tameisi legantur in ms. Annalisla Italus Roma. -
Lambeciana editione usus, qu__iisdem non •caret, in
117 COD. DIPL. — MONUM., ETC, SEU COD. CAROLINUS. — STEPHANI II EPIST. 1_8
apostoli, aique portam] sancti Pancratii^et Portuen- .h. prseha fortissimadie nocluquecum pessiniofurore in-
sem. Ipse vero Haistulfus cum aliis exercitibus cpn- cessanter conlra nos ad muros istius Rornana. urbis
junxit ex alia parte, et sua fixit tenloria juxta por- commiserunt, el non deficiebant impugnantes nos, u_
lam Salariam et cseteras portas, et nobis direxit susepotestati, quodavertatDivinitas, subjiciensomnes
dicens; Aperile mihi portam Salariam, etingrediar uno gladio .idem iniquus Haistulptius interimeret.
civitatem, et tradite mihi pontificem vestrum, et ha- Ita-enim [Lamb. add. cum magno furore] cxprobran-
betio in vobls compassionem.Alioquin muros subver- tes nobis asserebant: Ecce circumdati estis •!nobis,
lens, uno vos gladio interficiam, et videam quis vos et non effugielismanus nostras. YeniaiitnuncFranci,
eruere possit a manibus meis. et eruant ,vos de manibus nostris. Nam *t civilalem
Sed el Beneventani omnes generaliler in tianc Ro- Narniensem, quam bealo Pelro tua Chrislianitas
manam urtiem conjungentes resederunl juxta por- concessit a, abstulerunt, et aliquas r.ivitates noslras
lamtieali Pauli apostoli, et cseterasistius Romanoe comprehenderunl. Quamobrem afflicli vixpotuimus
civilatis portas, et omnia extra urtiem prsedia longe per maximum ingenium marino itinere prscsentes
.ateque ferro_el igne consumpserunl, domosomnes noslras lilleras et missos ad tuam exccllentissi-
comtiurentes, pene ad fundamenta deslruxerunt, ec- mam Christianitatem dirigere, quas et cum ma-
clesias Dei incenderunt, et sacratissimas sanctorum B gnis lacrymis scripsimus, qui eiiam probante ve-
Imagines in ignem projicientes, suis gladiis.consum- ritate dicimus, per unamquamque litteram lacry-
jserunt, et munera sancta, id esi, corpus Domininostri mas saneuine mistas exprimercmus, el ufinam prse-
Jesu Cbristi, in suis contaminatis vasibus, -quos folies slaret nobis Dominus ut qua hora nostram lucluo-
vocant: miserunt, et cibo camium copioso saturati, sam exhortationem legeris, prsesentia tua per omnem
__omedebanleadem munera. Yelamina .allarium ec- Iitteramsanguineplense lacrymse fluerent.
clesiarumDei, vel omnia ornamenta, quod nimis cru- Unde, fili excellentissime, et spiritalis compater,
dele dici est, -auferenles, in propriis utilitatibus Usi peto te, et tanquam pra.senlialiter.assfstens, provolu-
sunt. Servos Dei moiiachos, qui pro ofiiciodivino in tus lerroe «l tuis vestigiis me prosiernens, cum -di-
monasteriis morabantur, plagis maximis tundentes, •unis mysteriis eonjuro coram Deo vivo Qfy elvc-
plureslaniaverunt, et sanclimoniales feminas atque ro, et ej'us principe apostolorum beato Petro \vi
-reclusas, quse ab infantia et pubertalis lempore pro sub -nimia festinalione et maxima celerilaie nobis
Dei amore sese clausurse tradiderunt, abstrahentes subvenias, ne pereamus : quoniain post Domiuum,
eum magna crudelitale polluerunt; qui etiam ct in in tuis manibus noslrum omnium Romanorum com-
ipsa contaminalione alias interficere visi sunt, et mislmus animas. Non nos derclinquas, sic non le
omnes domos cultas tieati Petri igni combusserunt, £ derelinquat Dominus in omnibus luisactibus etope-
vel omnium Romanorum, ut dictum est, domos com- ribus.Non nos spernas, sic non le spernat Dominus
burentes, extra urbem funditus destruxerunt, et om- invocantem ejus poteutiam. Ne elonges a nobis
nia peculia atistulerunt, et vineas fere ad radices auxilium luuin ,'Chrislianissime fili, et spiritalis
absciderunt; et neque domui sanclsenoslrse Ecclesise, compater, sic non elonget Dominus .auxitium suum,
neque cuiquam in hac Romana urhe commoranti et prolectionem a-le tuaque gente, dum ingressi
spes vhendi Temansit, quia, u't diclum est, omnia fueritis contra inimicos vestros ad dimicandum.
ferro etigne consumpserunl, et multos interfeccruici, Adj'uva nos, et auxiliare nostri sub magna velocita-
sed et copiosam familiam tieati Petri, et omnium te, Ctiristiauissime, sic adjutorium sumas a Deo
Romanorum, tam viros quam mulieres, jugulaverunt, omnipotente, qui te unxit super turtias populorum
et alios_plures captivos duxerunt. Nam et innocen- per inslitutionem bealiPetri in Tegem. Occurre, oe-
tes infantulos a mamillis gsg matrum suarum sepa- curre, fili, occurre et subveni nobis, antequam gla-
i;antes,ipsasque vi polluentes interemerunt ipsi impii dius inimicorum ad cor nostrum perlingat. Peto te,
Langotiardi, et tanta mala in tiac Homana provincia ne pereamus, ne_quandodicant gentes .quse in cuncto
fecerunt, quanta certe nec paganse gentes aliquando ft orbe terrarum sunt: Ubi est fiducia Romanorum ,
perpetrarunt: quia etiam, si dici potest, et ipsi lapi- quam post Dominum in regibus [Lamb. et GenL add.
, des nostras desolaliones videntes ululanl nobiscum. et gente] Francorum habebant? Non nos patiaris
Cuiinquagintaetquinque dies hanc afflictam civitatem ,perire, et ne moreris aul differasnobis solatiandum
Romanam,dbsidentes.^t exomni parie circumdantes, [ad solatia daudum J. Nec a tuo nos sepgres tuixilio,
n In exfremo donationis Pippinianse restitutionem suam
(quam Pippinus invasam a Spoleliduce se
- quoque tiujus civitalis adjunctam /uisser dum Cari- sanclse sedi asseruisse falelur) concessam sibi fuisse
siaci regium diploma perficiebalur', hince\Idens est. ait; lenocinio verborum demereri principem dicen—
Animadverienda suntlamen duo : 1° Conctissam dus esl, non autem auc.oriiate sua Tem falsam pro
dici civltatem, quse erat juris Romause Ecclesise, et vera iradere. Nctjue enim "Pippinus et Carolus, qui-
eidein vindicata tantum fuerat. 2- Ejusdem unius bus solis apostoliea sedes donatipnes acceptas refert,
civilalis-Romani ducatus in monumenlis mentionem mendacis glorise indigent, cumaliis lot nominibus
Inveniri, Francorum rcgis opera resliiula. parti Ro- perpetuam famam sint adepti.
manorum, ut habet Anastas. loci alius Vel minimi h En libi aliud excmplum rei, quceerat in pontiti-
aut donalionem, aut restiiutionemnusquam reperiri, cum mofeposila,ut aiebam ad primam episi. notaS.
Quamobrem utii pontificiim aiiquis deprehendalur Perinde eriin 4,al. 8.
secutus Stephani exemplum, qui Narniamci\itaiem
119 ' B. CAROLI MAGNIOPP. PARS I. SECTIO III. 1?0
sic non sis alienus a regno Dei, et inseparatus a tua A periclitandi, tu de omuibus,. a Deo proteete, dileciis-
dulcissima conjuge, excellentissima regina, spiriiali sime nobis, ante tr.ibmal Dei eris reddiiurus ratio-
noSlra commalre. Non nos amplius anxiari, et peri- nem, eum omnibus tuls judicibus, quoniam, ut prce-
clitari," atque in luctu et fletu perseverare permitlas, latatuni esl [Lamb., prcelatum], nulli alio, nisi tan-
-bone excellentissime fili etspiritaliscompater,sic non ' tummodo tuseamantissimse excellenlise, vel dulcissi-
superveniat libi luctus de tuis meisque dulcissimis mis filiis, et cunctse genti Francorum per Dei prae-
filiis domno Carolo et Carolomanno a excellentissi- eeptionem, et beati Petri, sanctam Dei Ecclesiam,
ntis regibus et patrieiis. Non obdures aurem luam et nosfrunr Romanorum reiputilicce populum com-
ad audiendum nos, etne avertas faeiem tuam a no-- misimus proteg2ndum ">.
bis. Ne confundamur in noslris pelilionibus, et ne 3@ Ecce omnes no.lros dolores, anxietates, atque
periclitemur usque in finem. Sie non obduret Domi- angustlas tuse a Deo protectse bonitali innoiuimus.
• nus aurem suam tuas ad exaudiendum preces, et ne Tu yei-o, excellentissime fili, et spiritalis compater,
avertat faciem suam a te, in il-oiti-luri examinis die, age, eHibera post Dominum in te confugientes, ut
quando cum bealo Petro, et cseteris tuis apostolis fruclum bonum afferens in futuri examinis die me-
ad judicandum sederit, omnem ordinem, omnem rearis -dicere : Domine meus princeps apostolorum
sexum, omnemque poleslatem humanam. et sseculum " beate Petre, ecce ego clientulus tuus, cursum con-
per ignem: dicaturque tibi, gg quod avertat Divi- summans, fidem tibi servans, Ecelesiam a superna
nitas: Nescio te, quianon auxiliatus es Dei Ecclesise, clementia libi commeidalam de manibus pcrsequen-
et defendere minime procurasti ejus peculiarem po- tium defendens, liberavi, et assistens immaculatus
pulum periclitantem. coram te, offero tjbi ;pueros quos mihi commisisti
Audi me, fili, audi me, et sutiveni notiis. Ecce de manibus inimicorpm eruendos, sospites atque
adest fempus salvandi nos, salva nos anlequam pe- incolumcs existentes : tunc et in prsesenti ".ita regni
reamus, Gtiiistianissime rex. Quid enim melius, ^utiernacula tenens, eliam et in futuro sseculo eum
cuidve elegantius aui egregius, quam periclitantes Christo regnans, coelestium prsenriorum gaudla
et in angustia positos salvare? Scripium quippe est: adipisei merearis, audiens nimirum paternam desi-
Qui salvat, tanquam qui wdificat. Hinc enim prseci- derabilem vocem illam inquientis : Venite, beneiiicti
puus Isaias propheta ait: Subvenite oppresso. Omnes Patris mei, percipile regnum quod vobis prmpamtmn
enim gentes quoecircuinquapue sunl posicoe,et ad est ab origine mundi (|l/a../i.xxv). Incolumem excel-
vestram per. Dei potentiam Francorum fortissimam lentiam tuam superna gratia custodiat.
gentem refugium fecerunt, salvse<-factoe sunt; et si 0 EMBOLTJM.
omnitius gentibus auxilium impertire non differlis, " Opere namque [oportuneque ] direximus ad ve-
et per vos salvae efflciunlur, multo amplius sanctam stram Christianissimam excellenliam prsesenlem no-
Dei Ecclesi_amet ejus populum de inimicorum im- strum missum Georgjum reverendissimum fratrem
pugnatione detiueralis liberare. 0 quania fiducia et coepiscopum nostrpm, atque Warneharium reli-
in nostro inerat .corde, quando veslrum mellifluum giosum abbatem. missum vestrum, seu Thomari-
conspicere meruimus vullum, etin ctiaritatis vinculo cum et Comitem a [Lamb., Gent., Comitam], magni-
sumus alligati alque connexi, in magna quiete et ficos ilem missos nostros, qui vobis nostros omnes
securitatetios permanere. Sed dum a vobis speraba- dolores et cunctas desolationes quas a Langobardo-
mus lucem videre, eruperunt tenetiroe, et facfa sunt rum genle et eorum protervo rege passi sumus et
novissima nostra pej'ora prioribus. Considera, iili, assidue palimur, vobis subtili enarratione. sicut pro-
considera, et omnino percogita, per Deum vivum te priis oeulis viderunt, jviva voce dicere detieant,'qul-
conjuro, quoniam et nostra el omnis Romanorum bus et omnibus tanquarn nobismetipsis credere 9"J
populi animse post Deum, et ejus principem aposto- lubeat Christianissima excellentia vestra, et noslram
lorum in tua a Deo protecla oxcellentia et gente liberationem nimis festinanter proeurare [Lamb.,
Francorum a Deo "titii commissa pendent, quia, ui j. provocare]. Et conjuro teper Deum vivum et verum,
prselatum est, in gremio tuo noslras commisimus a Deo protecte fili, et spiritalis compater, ut nequa-
animas : et si perire, quod absit et avertat divina quam amplius discredas nostras afflictiones, etnullo
clemenlia, nos contigerit, perpende, obsecro, et modo negleclumponatis adliberandum nos,ne, quod
Oinni modo perpensa, in cujus animam respiciat ad absit, si amplius credere disluleris, et neglexeris nos
pcccatum. Certc enim omhino crede, Christianis- eruendum, nobis, quoji avertat Divinitas, irruat ca-
sime, sj nobis aliqua evenerit ealamitas, quod absit, iamitas pereundi, et vpbis perttiieat ad magnum de-
a Deus volis annuil: nam uterque palri superstes cio, at conjunctionem nrsetermiserit; nam utrobique
uit, regnumque uterque su.um est adeptus, magnifici missi apostblici appellantur, nullumque
"•>Ditionis ecclesiaslicce citra donaliones, et si- est duDium qujn duo illi fuerinl. Quin efiam Comitm
mul patriciatus regum Francorum perspicua defi- nomen notius altero : in synodo enim Mopsuestena
nitio. (Lab., Conc. lom. V, pag. 494) legimus inter illius
c Yulgo postscriptum. urbls cives : Comitas Idixit, Comitas dicor,' agens
a Locus mendosus in superiori epist. Thomarjcum in rebus, et pater istius civilatis. Uierque autem
comitem facili negotio lrinc poterat emendari: nec Grsecus origine videtur iuisse : quod minime rarura
vjdeo cur Muratorius legeril -Comitamcum Lambe- eraf Romse tum teroporis.
m COD. DIPL. — MONUM.,ETC, SEU COD. CAROLINUS. — STEPHANI U EPIST. 122
trtinentum, et peccatum, atque condemnalionem, in A filio, qui anle omnia sseculacum Patre regnans in
pr_esenli et seternavita: quia vobis animas omnium Enitate Spiritus sancti, in ultimis temporibus pro
'nostrum Romanorum tradimus; sed magis magis- nostra omnium salute incarnatus et homo factus ,
que, ml proelalum est, conjuramus le, a Deo servale nos suo redemit prelloso sanguine per voluntatem
excellentissime lili, et spiritalis compater, per Pa- paternoe 99 glorise, quemadmodum per sanclos suos
trem, et Filium, et Spiritum sanctum, Trinitatem destinavit prophetas in Scripturis sanctis, et per me,
indivisam, ut nostras tribulationes, et angustias, omnis Dei catholica et apostolica Romana Eccle-
alque dolores, et desolationes credere' lutieatis sine "sia, caput omnium ecclesiarum Dei, ipsius Redem-
qualitiet amtiiguitale, et nobis propter Denm -subveni- ptoris noslri sanguine super firmam fundata petram,
re, et ad liberandum nos de manibus Langobardorum atque ejusdem almseEcclesiseStephanus proesul, gra-
inimicorum nostrorum nimis festinanter occurrere tiapax et virtus ad eruendam eamdem sanctam Dei
digneris, ut fructum afferens copiosmn, victor, in- Eeclesiam et ejus Romanum populum mihi com-
tercedente beato Petro, "superomnes harbaras natio- missumdemairitius persequenlium, plenius ministre-
nes efficiaris, et vitam seternam possideas. Prsefatus tur a Domino Deo nostro, votiis viris excellenlissimis
vero Warneharius abbas pro amore beati Petri lo- Pippino, Cafolo, ct Carolomanno tritius regibus, at-
"
ricam se induens, per muros istius afflictseRomanse que sanctissimis episcopis, abbatibus , presbyteris,
civitalis dienoctuque vigilavit, etpronoslraomriium vei cunctis religiosis monaclris, verum etiam dtici-
Romanorum defensione atque liberatione ut bonus bus, comitibus et' cunclis generalibus exercitibus et
'
alhleta Christi, totis suis viribus decertavit. populo Frahcise commorantibus.
X. Ego Pelrus apostolus, dum a.Christo Dei vivi Fi-
98 a ITEM EPISTOLA TERTIA lio vocatus sum superna. clemeniioe arbilrio, illumi-
0_U«l'_IISITSTEPHA.NUS PAPAAD DOMNUM TlEG.PIFPINUM, nator ab ejus potentia totius mundi sum proeordina•
ET CAB.OLII5IVELCA_LOLOMAN_>UM, tus, ipso Doniino Deo nostro confirmante : Ite, do-
SEUOMKIGENE_BALITATI FI.ANCOIIUM. cete omnes gentes, baplizanles eosinhomine Patris,
In nomine sancli Petri comprehensa, postquam per et
jam dictus papa in Francia -fuit, ct Filii, et Spifitus sancti (Matth. xxvm). Et iterum :
semelipsum
secunda vice voluit adjutorium oblinere conlra AccipiieSpiritum sanctum : quorjim remiserilis pec-
Langobardos. cala, remitlunlur eis (Joan. xxi), et mitii suo exiguo
'{An. Dom. 755, Cod. Car. m, chron. 10.) servo et vocato apostolo, singillatim suas commen-
ARGUMENTUM.—Binislitteris modo allalistias dura ur- davit oves cum ait: Pasce oves meas, pasce agnos
gente necessitale Stephanusadjungitnomineipsius n meos. Et rursum : Tu es Petruset super hanc petram.
prlncipis apostolortim tribus regibus , et cuncto
Franeorum populo, indicium Urbis ad extremum mdificabo Ecclesiam meam, et portm inferi non prm-
miseria.. Suam Apostolus intercessionem apud valebunt adversus eam, et tibi dabo claves regni cezlo-
Deum promiltit, si domum suam ecclesise totius rum; qucecunqueligaveris super terram, erunt ligata*
fundamenlum, et 'corpus suum itii quiescens ati et in codis, et
imnianitate Langobardorum tueantur. Sanctissi- quwcunque solveris super terram, emnt
mam Virginem, sanctosque omnes una hortari re- solutaet in cmlis c (Matth. xvi). Quamobrem omnes,
gem et Francos, ut Romam ab oppressione suble- quimeam audienles impleverunt prsedicationem,
vent. Maturato opus esse : suum nunquam patro- credant sua in tioc mundo, Dei nrseceplione,
cinium,si paruerint, iis defulurum: vietoriasanlea profecto
relalas sibi referri acceptas : alienalionem deni- relaxari peccata, et mundi atque sine macula in il-
que a regno Dei minilatur, nisi ocissime opus lam progredientur vitam; etenim quia [Cenf.,'quibus]
* adeo necessarium aggrediantur.
illuminatioSpiritus sancti in vestris refulsit prsefulgi-
. i>Petrus vocatus apostolus a Jesu Christo Dei vivi dis corditius, 3.00 vosque amatores effectiestis sanctse

a Lamli. et Gent., ad domnum regem Pippinum, et rat, Francorumque auxiliis freta.nil aliunde liumana.
Carolo vel Carolomanno. opis aut sperabal, aut quserebat. Itaque insunimis
h Tertiam hanc epislolam Baronio et Magdebur- _ ejusdem Petri sedis angustiis, cum extrema reme-
gensibusnon ignolam extrema necessitas expressit. v diaopus essent, pontifex prius regise domui Francis-
Eani minus fidenter traduxisset Fleury (Htst. Eccl. que omnibus, deinde singulariter Pippino iramairitate
Iib. xLni , num* 17) plausuque minori Muratorius ac sceleribus Langobardorum, necnon pericliiantis
eruditi liujus scriptoris intempestam exaggferationem Urbis angustiis, excidioque imminente patefactis ,
indolise.us.evi amplexusessetobviisulnis (___«..Ital. Peirum ipsum inducit causse suse patronum ac viu-
755); si uterque animadvertisset, non cetatis, sed pii dicem. flic, bona cum erudiii ulriusque venia , non
regis Francorumque omnium ingenio accommodatam habet locum theologica qusestio de Ecclesia , deque
ejusmodi prosopopeiam, quam uterque per raaximam animabus tidelium; corporaenim et respericlitaban-
Pippini regis et Steptiani pontificis iiriuriam, fictio- lur; quse In catholica religione sanctiora sunt con-
nem appellat. Summo , ut vidimus, amore Franci culcabantur; omnia erant csedes, metusPelrus
, scelcra,
omnes rexque eorum prse aliis in regni coelorum cla- sacrileglia. De his vero omnibus loquens ipse
vigerum, cujus patrocinio vjcloriam de Langobartiis Inducitur, ut prsesenlius a Francis remedium conglo-
referebant acceptam, quod Francorum annales te- ialis lot jnalis obtineatur. Exvoto cessisse mox vi-
stantur. Hujusmodi eorum fiduciam haud inanem debimus: nunc pensanda Petri alloculio ipsa atlen-
pontjfex impense fo\ it quo leinpore orieus in san- lius, quam eruditi illi fecennt, datisque temporj
ctissimamWirginem, Petrum sanctosque omnes ima- grammaticse regulis, sententias<.xpendi oportetpri^-
gtiritius eorum protritis , debacchabalur: quam oti" cipe aposlolorum non indignas.
causain Iialia omnis ab impiis Auguslis defecerat, c Adversus hsec dos.mala mutire quis_aud_eat_
Romacumejusducaiu retri successori se subdide-
_«S B. CAROLI MAGNl OPP. PARS I. SECTIO|lH. _ IU
i
etunicse Trinitatis per susceptum Evangelicseprsedi- A _ militise exercitus, nec non et martyres atque confes-
cationis verbum : profecto in hac apostoiica Dei Ro- sores Ctiristi, et omnes omnino Deo placentes, et hi
mana Ecclesia notiis commissa, vestra futurse retri- nobiscum adbortantes, conjurantes proteslantti.
butionis spes tenetur adnexa : ideoque ego apostolus quatenus doleat vobis pro eivitate ista Romana, nobis
Dei Petrus, qui vos adoptivds tiabeo filios, ad defen- a Domino Deo commissa, et ovibus Dominicis in ea
dendum de nianibus adversariorum tianc Romanam commorantibus, nec uon et prp sancta Dei Ecclesia
civitalem, et populum milii a Deo commissum, seu nrilii a Domfno cdminendata ; et defendite alque libe-
et domum, utii secundum carnem requiesco, a de rate earri suti ntinia festinatione de manibus perse-
conlaminatione gentium eruendatii, vcstram h om- quenlium Langotiardorum, ne, quod absit, corpus -
nium dilectionein provoeans adhortor, et ad liberan- meum, quod pro Do nino _esu Christo tcrnienta per-
dam Ecclesiam Dei milri a divina potentia commen- pessum estj el domus mea, ubi per Dei prseceptio-
datam, omnino protestans admoneo pro eo quod[ nem requieseit, ab eis contaminentur, et populus
maximas afflictiones et oppressiones a pessima Lan- nieus peculiaris lanletur amplius, nec trucldentur
gobardorum gente patiuntur. ab ipsa Langotiardoium gente, qui tanto flagilioper-
Nequaquam aliterteneatis, amantissimi , sed proi jurii rei [Geni., per j'urii regi] exislunt, et transgres-
certo confidite, per memelipsum, tanquam in carne, JB - sores divinarum Scfipturarum probantur. Prseslate
eoram votiis vivus assislerem, per hanc adbortatio- ergo populo meo Romano, mitii a Deo commisso in
nem validis constringimus, atque otiligamus adjura- hac vita fratribus vestris, Domino cooperante, prsesi-
tioaitius c : quia secundum promissionem, quam abi dia totis -\estris viribus, ut ego Petrus vocatus Dei
eodem Domino Deo et redemptore nostro accepimus, apostolus, in hac vita et in die futuri examinis, votiis
peculiares inter omnes gentes, vos omnesFrancorum i alterna Impendens palrocinia, in regno Dei lucidis-
populum habemus. Itaque protestor el admoneo, sima ac prseciara vobis prseparentur [Lamb., prsepa-
tanquam in senigmate, et firma otiligatione conjuroi rem] taljernacula, atque praemia seternse retributio-
vos phristianissimos reges, Pippinum, Carolum et nis, el infinita paradisi gaudia votiis pollicens adin-
Carolomanmnn, alque omnes sacerdotes, episcopos, vicem [Id., ad vicem] tribuam, dummodo meani
atibates, presbyteros, vel universos reiigiosos motia- Romanam civitatem, et populum meum peculia-
chos, vel cunctosjudices : 1©1 item duces, comites, rem , fratres vestrcs Romanos , de manibus ini-
et cunclum "Francorum regni populum, el tanquam quorum Langobardorum nimis velociter defende-
proesenlaliter in carne vivus assistens coram votiis, rilis e.
cgo apostolus Dei Petrus : ita firmiter credite vobis, .(, ICKI Currite , currite, per Deum vivum et ve-
adhortationis alloqui verba d , quia etsi carnaliler rum vos adhortor et protestor ;-currite et subvenite
desum, spiritualiter auleiri a vobis nftn desira; quo- antequam fons vivus unde satiali et renati estis
_niam scriptum est: Qui suscipit prophetam in nomine, arescat; antequam ipsa modica favilla de ffagran-
prophetm, mercedem suscipit prophetw. tissima flamma remanens, ex qua vestram lucem co-
Sed et domina nostra Dei genetrix semper vlrgoi gnovistis , exslingualur : antequam mater vestra
Maria, nobiscum vosmagnisobligationibus adjurans; spiritalis, sancta Dei Ecclesia, in qua vilam spefatis
prolestatur, atque admonet, et jtibet, sicut simul percipere seternam, _i_.milie_urjimadalur, et ab im-
etiam throni, alque dominationes,et cunctus coelesfis! piis involetur [Gent., violelur] atque contaminetur.

a Sacros Petri cineres"in Yat. tiasilica quiescere: firmanlur.


constans tradilio est, tolius anliquitatis teStirnoniisi 3>Lamb., vesirum tqmen; Gent.', verumtamen.
nitens sancti Gregorii Magni multiplex testatio sup- ' c Sie legit Baronius : tanquam in carne caram vo-
fieiit. Duo prse cseteris ejusdem sancli pontificis te- bis vivum assistere, et per hanc adhdftalionem vali-
stimonia non prsetereunda : unum Constantina. Aug. dis constringere atguelobligare adjurationibus.
{lib. iv, ep. 50): « Dum bonm recordalionis decessor < Baron., per adhmtationis altoqui verbum.
meus, quia argentum, quod supra sacralissimum cor- e Divinari tum nori poterat Francos ipsos reges
vus beati Peli' apostoli erat, longe lamen ab eodem, I) '.' aliijuando imperatores crealum iri, ac deficiente
corpore feie quindecimpedibus mutare voluit, signum; eorum sfirpe Augusleam dignitatem alitf transferen-
ei nonpurvi terrons apparuit.t Alterum Jusfino imp. dam maximo cum IjLomanseEcclesias detrimento.
(lib. n, ep. 55), pro asserenda episcopi Leonis inno- Qui enim Romani ponlifices tenuerunt Peiri cathe-
•centia : « Ne quid videtur omissum, aul nostro potuis- dram sequioribus sseculis, Roinam prius deserere,
set dubium cordi remanere, ad beali Pelri sacraliss. deinde Italiam compulsi sunt, alque eo confugere,
corpus districla eumex abundanti fecimus sacramenta; unde sancla. sedis ditio maXimum habuerat iricre-
mwbeie. _ Antiquiora teslimonia Caii, Hieronymi,, mentum. Hsec, inquam, divinari lunc non poterant :
Prudentii prsefereo. Centum illis et quinqiiaginta an- Septem fere sseculis<.athedram, quam divus Petrus
nis qui post Gregorium Magnum ad tisec usque tem- sanguine suo conglutina^erat, duo et nonaginta
pora consecuti sunt, lantummodo considerari velimL Steptiani prsedeeessores, Romcelenueranl difl-cillimis
Romanorum ponlificum,alque episcoporum Romanses etiam teinporibus, eodemque Stephano sedente, spes
ordinationis indieulos seu professiones in lib. Diurnoi aevi melioris concepta' erat oh eximiumi?raneoruni
pontif. Utrobique enim invenientur : « Ad coipus; amorem erga divum Petrujn- Quamobremtiujus per-
tuutn, beate Petre apostole. . . super sacratissimumi sona adloquendum indtieta, nonnisi qiise autea eve-
corpus tuum. . . supra sacralissimum corpus beatff nerant, accidetianlque' ttiiti temporis , quseque erant
Petri. _ Qucesatis superque comprobalit di\ um Pe- auctoritatis a
trum in basilica Yat. quiescere. His accedil validis- poterat; quemadmodum Christo] Jesu sitii concessse, loqui
facit lric , et In sequen-
simum lioc testimoniumCod.Carol. quo proecedenfia; titius. - j
125 COD. DIPL. — MONUM.,ETC, SEU COD. CAROLINUS. — STEPHANI H EPIST. 426
Proieslor vos, dilectissinrifilii mei adoptivi, per gra-- A mercedem, et meis suffragiis adjuvati [adjuti], et in
liam Spiritus sancti protestor, el nimis eoram Deo) prsesenti vila omnes vestros inimicos superantes, et
terribilf creatore omnium, adtiortor atque admoneo,, longcevipersistentes bona terrse comedetis, et seterna
ego aposlolus Dei Petrus, et una mecum sancta"Deii procul dutiio fruemini vita. Sin autem, quod non
cattiolica el aposlolica Ecclesia, quam nritii Dominus> credimus, et aliquam posucritis moram aut adinven-
commisit, ne patianrini periretianc civitatem Roma- tionem, minime velociter tianc nqstram implendam
nam, in qua coipus meum constituit Dominus, quamt adhortationem, ad litierandam tianc meam civitatem
et mihi comniendavit, et fundamentum fidei consti-- Tlomanam et populumiri ea commorantem, etsan-
tuit; libei-ate eam, et ejus Romanum populum, ctam Dei "apostolicam Ecclesiam mitii a Donliuo
fralres veslros, el nequaquam invadi permiltatis aL commissam, simul et ejus^jrsesulem, scialis vos ex
genle Langotiardorum. Sic non sint invasse provincioei auctorilate sanctse et unicse Trinitatis, per graliam
et possessiones vestrae a gentibus quas ignoratiSj apostolatus, qusedata est mihi aChristo !Q_4Dommo,
non separemini [Gent., separer] a populo meo Roma- vos alienari pro transgressione nostrae adhortalio_-is
no; sicnon sitis alieni aut separati a regno Dei et a regno Dei, et vita setcrna c. Sed Deus et Dominus
vila seterna; quidquidenim posceiis ame, sub\en_am noster Jesus Chrisius, qui nos suo pretioso redimens
vobis videlicet, et patrocinium impendam; subvenite H sanguine ad lucem pcrduxit veritalis, nos quoque
populo meo Romano fratribus veslris, et perfeciius [Gcnt-, nosquc] prsedicalores efilluminatores tolius
jlecertale, alque finem imponite ad liberandum eos. muridi consliiuit, det vobls ea sapere, ea intelligere,
Nullus enim accipii coronam, qui non [Lamb , Gent., eaque disponere ninris velociter, ut celerius hanc
nisi qui] legilime decerta^ erit, et vosdecertate for- civitalem Romanam, etomnempopulum, seusanctam
titer pro liberatione sanctse Dei Ecclesice, nein Dei Ecclesiammihl a Domino commissam, ad eruen-
seternum pereaiis. dum occurratis, quatenus misericorditer, sicut fide-
Conjuro vos, conjuro , utprsefatum est, dilectis- libus suse provincise, meispro vobis intenenien-
simi, perDeum vivum, et omninoprofesto.r, minime tibus suffragiis, et in prsesenti vita longsevos, so-
permiltatis tianc civitatem meam Romanam et in ea spites et victores conservare jubeat, et venturo
hatiitantem populum amplius a genle |[03 Langobar- in sseculo dona suse remuneratibnis faciat mutii-
dorum ianiari, ne lanientur a et crucientur coipora, plicius promereri, cum sanctis et electis suis. Bene
et animse vestrse in seterno atque hiexstinguibili tar- valete.
tareo igne cum diabolo et cjus pestiferis angelis, et XI.
ne dispergantur amplius oves Ddminici gregis mihi I@g ITEM EPISTOLA EJUSDEM
c
a Deo comnrissi, yidelicet populus Romanus, sic non AD-DOMNUM PIPPINBMREGEM PERFOLRATJUM CAPELLANUM,
vos dispergat et projicial Dominus, sicut Israelilicus GEORGIUM EPISC.ET JOANNEM SACELLAIUUM,
porulus dispersusest; declaratum quippeest, quod POSTMORTEM d AISTULFl DIRECTA,
super omnes gentes quse suti coelo stmt, vestra Fran- In qua contineniur gratiarum actiones el benedictio-
corum gens, prona mihi apostolo Dei Pelro exstitil, nes uberiimw pro victoiia et ieslilutione sanctmDei
etideo Ecclesiam, quam milii Dominus tradidii, \o- Ecclesim, poscens ea quw deeranftestituenda.
bisper manus vicarii mei commendaviad liberandum (An. Dom. 756, God. Cat: vm, chron. 11.)
de manibus inimicorum. Firmissime enini tenete, ARGUMEMUM. — -Gaudio exsultans immensas agit
quod ego servus Dei, vocalus aposiolus, in tfmnibus - et gratias Pippino. Matrem omnium Ecclesiarum Dei*
fundainentum fidei cattiolicse Romanam Eccle-
vestris necessitatilms, dummodo precati cslis, auxi- siam, quse anno prseterito moerebat, nunc gaudere
liatus sum, et vicloriam per Dei virtutem, vobis -de exaltatam ab. eo novo Moyse atque Davide: so
inimicis vestris tribui,_et in anle attritiuam nitiilomi- cuicunque Romam advenienti ex universo orbe-
tautam ejus gloriam enarrare: civitates nonnullas,
nus credile, si ad liberandum bancriieam civitatem et loca qusedam perfectse donationi deesse, qua-
Romanam nimis velociter occurreritis. Mementote rum data non erat possessio sanctse sedi, orafc
et tioc, quomodoet inimicos sanctceDei Eeclesice, r" ut periiciat. Aistulphum anno posl obsidionem Ur-
tiis divino iclu percussum: Desiderium elevatum
dunfconira vos prselium ingruerunt [Bai:, iuccepe-
esse, qui sacramento erat pollicilys Fulrado se-
runt], a votiis, qui paivo numero contra eos fuistis, reliquas civilates,ideslFaventiam,Imolam, Ferra-
prosternere [Id., prosterni] fecih; pro quo decertate riam, Ausimum, Anconam, Humanam, et Bono-
tianc meam velociter adimplere admonilionem, ut niam cum linibus et territoriis quantocius redditu,-
rum sanctse sedi, cui nihilominus jubere regem
perfeclius meum adipisci mereamini auxilium per , cupit, ut senet promissa. Beneventanos et Spole-
gratiam, quse data est mihi a Christo Domino Deo tanos se eidem commendare. Agendum n.odo de
nostro. catholica Teligione contra Grsecam impielatem
vindicanda. De colloquio cum Silentiario iniperiali
Ecce, filii charissimi, prsedicans admonui vos, si misso vull fieri certior. U.t Georglum episcopum
ohedieritis velociter, erit vobis pertingensadmagnam et Joannem saccellarium missos suos harum Jato-
DLamh., sicnon lanientur; Genl., si non laiiien- ac per eosdem missos mari advectas, contra opinio-
tur. nemPagii (755, n.-4),.qui.separatim ait, cum Lan-
h Ita testantur annales Francorum. Yide eDist. 6, gobardi obsidionem acrius urgerent. Omnium quippe
ai. 7, col. 10S.n. K. sententia eadem est, maturato opus esse omnes pari-
c lnrlicium nrinime dutiium, .hanc episfolam, ut ler coneludunt.
4u__s-pr_ecedea£es, otisidionis tempore -dalam esse, d Mortuus est anno Christi 756.
«7 B. CAROLI MAGNIGPP. PARS I. SECTIO HI. . 128
res cum Nomenlano episcopo Wilhario remittat, A tionibus, dicere, ss.pe cum eis paviier admirari
abbate Cassinensi de- delectat, et extensa voce mellifluoetuse excellentioe
precatur. Ab Optato quoquecumCarolomanno
siderari suos monachos,qui pro- . laudes persolvere indeficienter, haec me plerumque
fecti erant. etiam in momento horarum excitant indeflexibili
a Domno excellentissimo filio et nostro spiritali oculo pro immensa bonilaiis tuoe, etuniversse-genlis
compatfi Pippino regi Francorum et patricio Roma- Francorum sospitate omnipotenti Deofundere preces.
norum, Stephanus papa. Denique, ama'ntissime,^et a Deo inspirate 107 vi-
Explere lingua, cxcellentissime fili, non valemus, ctor felix, et divina providenlia fortissime rex, qua-
quantum tuo opere,tua vila delectamur; facta quippe liter beatus Petrus apostolorum princeps tuse devo-
dietius nostris virtute divina ">miracula vidimus, quod tionis affectum, quem pro ejus causa decertans adtii-
per excellentiam luam sancta omnium Ecclesiarum buisti, susceperit, ipsa cunclis liquido vita vestra
Dei mater et caput, fundamentum fidei Christianse , testalur; scriplum quippe [ Lamb. add. esl ], vola
Romana Ecclesia, qua. valde ati tioslium impugna- justorum placabilia iProv. xv). Libet quippe omni-
tione c periculorum impugnationibus lamenlabatur, no, excellentissime fili, tuoe bonitati magnas gratia-
magna nunc gaudii soliditate nimirum est translata rum persolvere laudes, et nomen Domiiii pro lam
atque confirmata, et mcerentes Chrislianorum animoe R maxima benignitate glorificanles, exhilarata voce ca-
tuo fortissimo prsesidio maxime sunt $$Q relevala. nere : Benedictus DominusDeus Israel, quia visitans
lsetitia; pro quo in vestro opere, et nostra exsulta- plebemsuam, et redemptionemfacere (Luc. i), cupiens
tione libet cum angelis exclamare \Gloria in excelsis populo suo suscitavitj,e nobis, Cbristianissime viclor
Deo, el in lerra pax hominibus bonm voluntalis (Luc [Lamb. add. rex], nostris diebus forlissimum libe-
II ) d. Et quia elapso anno, isto in tempore, valde ratorem. Quid enim allud quam novum le dixerim
ati tiostium depopulosa impugnatione sauciati, et ul- Moysen, et prsefulgidum asseram David regem, quo-
tra citraque circumdati affligetiamur e, nunc autem niam quemadmodumiilli ati oppressionibus alloptiylo-
tuo potenlissimo auxilio erepti ab imminenlibus pe- rum populum Dei litieraverunt; ita quoque tu, bene-
riculis, immenso exsultamus gaudio, et tienedicentes dicte a Deo victor, fortissime rex, tuo cerlamine Ec-
nomen Domini cum psalmograptio, consona dicimus clesiam Dei el ejus affliclum populum ab hostium
voce: Hmc estimmulaliodexterwAltissimi(Ps.LXXVI). impugnalione eruereisluduisli.
Et rursum: Ad vesperum demorabitur fletus, et ad Benedictus es, eximie fili, a Deo excelso, qui fecit
matutinum twtitia (Psol. xxix). Cujus enim vel sa- ccelum et terram; et benedictus DJMS,quo prote-
xeum pectus lam tienigno opere a tua proeclara bo- genie, tiostes in manibus tuis sunt: benedicat tibi
nilate peracto cognitoque, non statim in onmipotentis ^ Domiiiuspulcliriludoljustilise, el-tuos amantissimos
Dei laudibus, atque in tuse excellenliseamorem mol- natos, meosque spirilales filios, domnum Carolum et
lescat? Hoecme, fateor, exceHenlissime fili, et spiri- Carolomannum, a Deo institutos reges Francorum
talis compater, quse per ~te miratiiliter facta sunt, et patricios Romanorum, cum Christianissima eorum
ssepe convenientibus ex universo orbe terrarum na- malre, excellentissima regina, dulcissimaque conjuge,
* Exstat ap.-Bar. tom.IX,an.756, etCent. 8,c. 10. oinnium quoepassi erant. Pippinus enim superioribus
* Lamb., virtute iniraculi. Geni., virtute miracula; tribus epistolis incilatus setundo in Italiam venerat,
verbum divina de?si in ms. devictoque Aistulphoj, ne promissa el sacramenta
c Ita quoque CeDlur., sed Bar. : Qum valde ab fallerel, ul priori anno, Fulradum reliquerat in Ita-
hoslium impugnalionibus lamentabatur. qui -singularum eivilatum possessione inita, ea-
d Eginhartus (Vila Car. Mag., cap. 6) duplicem lia, rum claves obsidesque Romam adduxerat: cceperat-
Pippini victoiiani non distinguit; nam comparationis que pontifex exarchajtum et Pentapolim, uli Romam
causa tantum de Ilalica illius expeditione loquiiur. et ejus ducalum administrare. Notissimam liisloriam
Annales Francor. laudali ap. Canis. victoriam utram- apud Anastas. et annalistas persequi otiosum est.
que referunt ad an. 755 et sequenlem. Annales etiam Epoclies autem rei tatiti momenti non esl negligenda,
Fuldenses distincte de utraque agunt ann. 754 et Die, utaietiam, 24 IFebr. an. 755, marino itinere
756. Chrouologiam hanc partim ab antiquis annali- missi ponlificii una cum regio attulerunt prsedictas
stis, partim a recenlioribus scriptoribus turbatam se D Hiteras in Franciam. Sex, seplemve omnino mensium
extricasse putal P. Mansius in notis ad Pagium (Ba- spatio missi eo perveniunt, fit apparatus belli, in
ron. tom.XH,p. 655) aucloritate chronologi Brixiani Ilaliam redilur, Aistulptius debellalur, ac Ticini oti-
a Muratorio editi,qui inter Aistulphum el Desiderium sessus dare obsides, exarchatum et Pentapolim re-'
Rachim Tegemponit, regnumque Desiderii conslituit stituere compellitur. JExtremum hoc Septembri aut
inense Martio anno incarnat. Dom. 757, indicl. x. At Oclobri meiise factum esse, apud Anastasium perspi-
charlse veteres, chronologi nostro sevo emergentes, cue habetur, iransacia.1 enim octavseindictionis men-
rivulique alii, unde ista derivantur, epistoloe hujus lio est, quse usque ad Kalendas Septembres fluebat.
auctoritati concedanl necesse est. Nisi enim cum lau- Quinque inde mensesJexcurrunt, spatium salis am-
dalo P. Mansio obsidio Urbis ab anno 755 conlra an- plum Fulrado ad singularum civifalum possessionem
tiquorum fidem removeaiur, constare non possunt ineundam nomine sanclse sedis, cujus legati secum
coeteraquse asserunlur. Equidem cum Baronio, Coin- aderant, eamque firmam ac slabilem reddendam ea-
lio, Pagio, et aliis constituo epistolam an. 756. Ra- rumdem cla\ibus super sacratisstinum divi Petri
liones ex eadem patent, ut in notis seqq. planum corpus collocaiis, resque alias agendas quas ante-
fiet. discederet, fecisse mox videbimus. Ab
e Eodem trimestri tcmpore, quo prsecedenti anno quaml-oma
initio igitur anni 756, apostolica sedes in exarchatu
urbs Roma obsidebatur, mense videlicet Martio, ul elPentapoli dominari j_03pit,cum ante annos quinque
infra planum erit, laetitia exsultans ponlifex, Roma- el viginti, ut minimum, Romse,ej*usqueducatus re-.
-tique omnes Deo agebant grates, obliti malorum rum voluntate populorum, poltietur.
12S -COD. DIPL. — MONUM., ETC, SEU COD. CAROLINUS. — STEPHANl II EPIST. 130
fidele Dei, spiriiali nostra commatre, tuealur, et in A piatis *>,ut populus Dei, quem a manitius ininricorum
onuiibus protegat; dilatet Deus semen vestrum, et redemisti, in magna securitate et delectatione, tuo
benedieat in aeternum, atque solium regni fruendum auxilio adjutus vivere valeat; «juoniam et filius -no-
perenniter concedat, et universam gentem Francorum ster Deo amabilis Folradus, fidelis vester, omnia
sub veslra ditione permanentem illsesam custodiat. conspiciens satisfactus esl [Bai: et Cent., salis testa-
Vale in Domino , rex tienignissime, quia per te tus est], quod nequaquam ipse populus vivere possit
sanctae Dei Ecclesiaj inimici humiliati sunt, et magna extra eorum fines et territoria atque possessiones,
Isetitia ipsa sancta Dei 108 Ecclesia est relevata, et absque civitatibus illis, quse semper cum eis sub
ej'us peculiaris populus jucundatur, et per te benedi- unius dominii ditione erant connexse c; peto le, fili,
ctus dicitur, pro quo et ejus tienedictio super te ple- peto te coram Deo vivo, et forliler 109 conjuro,
nius est effusa, gaudiirm enim uberrimum inuniver- spiritalis compater, ut in hoc "bono opere perfeciius
sum orbem terrarum intulisti; magna sunt hsec, et maneas, et .non tiominum blandimenlis aut suasioni-
omnipotentis Dei lauditius tribuenda, sed inter h__c bus vel promissionibus, quod absit, faveas, et in
•nrisericordissimi Dei nostri clemenliam indesinen- aliam declines partem, sed magis vere timens Deum,
ter petimus, ut coelestisui regni gaudia vobis tribuat omnia quse beato Petro sub jurejurando promisisii
vicissiludhie a. B adinsplere jubeas, et, sieut coepisti, plenariam jusli-
Quapropter cum magna fiducia, tanquam prsesen- tiam illi impertire,
tialiter, coram tuo mellifluo consistens aspectu flexis Etenim tyrannus ille, sequax diaboli, Alstulphus,
genibus petens peto te, el omnino coram Deo vivo devorator sanguinum Chrislianorum, eiclesiarum
deprecor, ul jubcas [Lamb. hic et infra, lubeas] fir- Dei destructor, divino ictu percussus cst, et in m-
miter in hocbono opere, sicut certe confldimus, us- ferni voraginem demersus, in ipsis quippe diebus,
que in finem permanere pro sanctse Dei Ecclesia. per- quibus [Id. add. ad] hanc Romanam urbem deva-
fecta exsultatione, et ejus populi deliberatione [Id., standam profectus est, post annui [Gent., anni] spa-
liberatione] el integra securitate, etplenariam justi- tii circulum, ita divino mucrone pcrcussus est, ut
tiam eisdem [Lamb,, Gent., eidem] Dei Ecclesise tri- profecto in eo tempore_, quo fidem suam tentans
tiuere digneris, atque optimum et velocem finem, in [Lamb., temerans] diversa piaculi. scelera perpetra-
causa fautoris lui "beati Petri, adtiitiere jubeas, ut lus est, in eo et suam impiam finire. vitam d. Nunc
civitates reliquas, quse suti unius dominii ditione autem, Dei _providentia, per manus sui principis
erant connexse, alque constituto« [Lamb., Gent., con- apostolomm beati Petri*simul et per tuum fortissi-
siitulse ] fines, territoria, etiam loca, et saltora, in mum bractiium, prsecurrente industria Deo e amatii-
integro malri tuse spiritali sancta. Ecclesise prseei- C lis viri Folradi ', lui fidelis, nostri dilecti filii, ordi-
a Lamb. Gent. Bar. et Cent. habent: gaudio vobis ipsos alieni juris invasores, aut ad donationem antea
tribuat vicissiludinem. faetam sanctse sedi: nullatenus autem ad eamdem
h Quaruundam civitatum possessionem Langobar- sanctam sedem, ut nonnulli autumant, quippe quse
dorum rex nondum dederat, easque inferius rccen- in exarchatu el Pentapoli nullum antea jus habuit.
a Delendo huic monumento non sunl satis lunda-
set, nimirum Faventiam, linolam, Ferrariam, Bono-
niam (Gabetli, et Hadrim non meminit) in -Entitia, tio monaslerii Nonantulani pro cognato suo Ansel-
Anconam, Auximum, Numanam (Forum Sempronii, mo, et monachorum amicitia ex Anonymi Saleinltani
et terrilorium Valvenseprsetcrmiltitur) in Pentapoli. consarcinatione liistoriarum (Chron. cap. 7), cum
Cseterse omnes ap. Anastasium videndse, num sin- prsesertim scriptor isie sseculis plusquam duotius di-
gillatim enumereutur ese, quarum possessio eerta, et stet ati Stephano, qui diu perpessus immamtalem
in sancise sedis archivo servatiatur. Hanc apud recen. Aistulphi, divinam quoque "uliionem tol> sacrilegio-
tiores liquet vocari donationem Pippini, quin etiam Tum ac scelerum advenisse testaturTegi Franco^
Caroli Magni donatio appellatur in Prolegom. tom. H rum.
editionis Rom. Yat. (pag. LVII),sed perperam; prse- e Vide Rar. anno 756, n. 5 et seq.
dictse enim civitates in ea desiderantur, nee plene f Si Fulradi opera Desiderius Aistulptio successif,
Pippiniana donatio ad sanctam sedem pervenit us- ctiartas igitur, et chronologos,.queis nuperi auctores
que ad 774, duodeviginti nempe annis post hsec tem- nituntur, aut floccipendere, aut aliter interpretari
pora, cumregnabat Garolus Magnus. j) oportet : ila ut Rachis ante Desiderii inauguralio-
« Geogiaphica. chartse simplex inspeetio planum nem, monasterium deseruerit, et cum Desiderio de
facit, quo jure pontifex alfirmet, quiete non posse regno ceriaverit ab exeunte anno 755 ad mensem
vivereeosTJopulos qui sanctse sedis dominationi ad- Martium seq.-anni, cum Stephani II et Fulradi opera
juncti erant, sine civitatibus et territoriis, quoefrau- Ractiis in monasterium rednt, et Desiderius regnare
dulenter ab Aislulpho detinebantur. In Yiia Sleph. orsus est. Ita videntur suadere Stephani vertia tn ip-
apud Anasias. (sect. 256) legimus, hunc pontificem, sis quippe diebus quibus hanc Romanam urbem de-
qui seq. anno ineunte desiit vivere, obtinuisse a De- vastandam profectus est, post annui spatii circulum.
siderio rege, qui Aislulpho successerat ante daiam Etenim si Kalendis Januariis obsedit Urbem, mense
hanc epistolam, Faventiam cum caslro Tiberiaco seu igitur Decembri profecius erat eamversus anno 754,
Gabellum, et universum ducatum Ferrarim in inte- eodemque mense insequenlis aniii obiit supremum
grum. At de iis infra ad Pauli epistolas :_nunc velim diem. ln Vila etiam Stephani ap. Auastasium, quoe
animadverti semel et iterum proferri a pontifice de mirum in modum conoimt cum hac epistola, cosevus
cunctis civitatibus exarchatus ac Pentapohs: Qum enim auctor scripsisse, eam dicitur; continuo post
sub unius dominii ditione eraht connexm.Inde enim narrationem Iraditse a Fulrado possessionis civita-
palam est imperatorem, exarchum, aut etiam Lan- tum is prosequitur (secl. 254) : Dum ergo hwc urge-
gobardorum regem invasorem pro earum domino ac- ren ur, ipse infelix Aistulphus quodam loco in vena-
cipi: ac proinde vocem illam restituere tum hic, tum lionem pergens, divino ictu peicussus defunctus est.
alibi ssepe occurrentem aut reierri ad Langotiardos Tunc Desiderius quidam, eic. Equidem in tiorum
'
m B. CAROLI MAGKIOPP. PARS I. SECTIO HL lot
natus est rex super gentem "Langotiardorum Deside- ih. aures inclinare; tioc interea antielantius, ut nimis
rius, vir mitissimus, et in pr_esentia ipsius Folradi velociter, eidem Desiderio regi, otitestando, admo-
sub jurejurando pollicitus est reslituendum beato nendo etiam, et prcecipiendo, dirigere jubeas, ut re-
Petro civitales reliquas, Faventiam, Imolam,<.t Fer- liquas ci\itates, loca, fines, et terriloria, atquepatri-
rariam a cum eorum *f_|0 nnibus, simul etjam monia, etsaltora, 1H in integro suoe Ecclesisered-
[Lamb. eliam], et saltora, et omnia territoria. Nec dere debeat, et tale fundamentum et optimum finem
non et Ausimum, Anconam, et Humanam civitates in causa ejus Imponere jubeas, ut, auxilianle Domino,
cum eorum lerritoriis, ei postmodum per Garinodum ipsa saneta Dei Ecclesia secura maneat, usq>e ta
ducem el Grimoaldum nobis reddendum spopondit finem sojculi, ut plenaria^justilia a juslo judice Do-
dvitatemBonam[£cfm6.,Bononiam] cum finibus ejus, mino Deo nostro, et memoriale nomen tibi in ssecula
el in pacjs quiete cum eadem Dei Ecclesia, et nostro maneat, vel etiam cunela. Ctiristo protectse gefati
populo semper mansurum professus est, atqiie fide- vestrae Francorum c.
lem erga a Deo proteclum regnum veslrum esse Inspiratus autem a Deo nimis festinanter causam
testatus est; et peliit nos, qualenus bonilatem tuam sancta. Ecclesise perficies; quia sunt alise canonica."
deprecaremur, ul cum eo et cuneta genle Langobar- causse, quas perficsre detieamus, pertiuentes ad
dorum magnam pacis concordiam eonfirmare" ju- B magnam regni tui .audem, et magnam animse tuse
tieas. vel cuncta. gentis Francorum immensam mercedem;
Nam et Spoletini ducatus generalilas per manus et tioc obnixe postulamus preecelsam bonitatem
beati Petri et tuurri fortissimum brachium, consti- tuam, ut inspiralus a Deo et ejus principe apostolo-
tuerunt sibi dueem ">,et tam ipsi Spoletani quamque rum bealo Petro, ita disponere jubeas de parte Grse-
etiam Beneventani, omnes se commendare per nos a corum, ul frdes sancla catholiea et aposlolica per te
Deo servatce excellentise tuse cupiunt, et imminent integra et inconcussa permaneat in ceternum, et
anhelantius in hoc depreeando bonitatem tuam. Unde sancta Dei Ecclesia, sicut ab aliis, ^l ab eorum pesti-
petimus te, excellentissime fili et spiritalis compa- fera malitia, liberelur, et secura reddatur a, atque
ter, ut si prsedictus Desiderius, qtiemadmodum spO- omnia proprietatis suse percipiat e; unde^pro animse
pondit, justiiiam sanctseDeiEcClesisesuse [Ap.Lamb. vestrse salute, indefessa luminariorum concinnatio
et Gent. deest suse], reipublicse Romanorum, tieato Dei Ecclesiis permaneat, et esuries pauperum ege-
Pctro protectqri tuo plenius resiituere, et in pacis norum vel peregrinorum nihilominus resecelurf, et
quiete cum Ecclesia Dei, et nostro populo sicut in ad veram satuntateii perveniant.
pactibus [pactis, Bar., partibus] a tua bonitate coii- _ lil Qualiter aut.mcumSilentiariolocutifueritis,
^*
firmatis continetur, permanserit cum universa sua vel quomodo eum lua bonitas atisoherit, una cum
genie, jubeas in id quod petiit luas a Deo inspiratas exemplari litterarum, quas ei dederilis 8, nos cer-

opinionem ultro coneederem. Slephanumque per cum mrarium conferri jusserat Isauricus, ut iradit
illud post annui spalii circulum insinuare cum iis di- Theophanes (Chrondgr. p. 275). Ex iis aureoruhi 55
cerem, se minus exacte inire annuum spatium, at miilia quotannis percipiebantura sancta sede : et
quse principio epistolse aiebat ponlifex, -elapso anno, cum diflicilis cccpisset illorum exactio esse in Orien-
isto in tempore ultra citraque chcumdaii, tam lucu- te, in Calabritanum et Siculum conversa" sunt ab
lenter definiunt setatem epistoloe, ac .proinde Aislul- Augustis : cujusmodi erant sub Isaurico, qui sanctse
phi casum, ut-chartse veteres et chronologi, quorum sedi eadem abstulit. Huc respexisse Stephanum nul-
ope setas differtur, auctoritati epistoloe sint postha- lus dubito. Cumque id faciat in litteris queis Pipplno
bendi. Vide infra col. 147, nol. e, epist. 12. gratias agit de duabus provinciis ditioni sanetce sedis
a Lamb., Imulas; Gent., Vaventia, Imulas et Fer- adjeetis, oonjicio, quidquid utililatis ex dueatu Ro-
raria. exarchalu et Pentapoli perciperetur, non
h ln catalogo Chronici Farfensis invenitur dux AI- mano^
Romano pontiiici, spd reiputilicse Romanorum ces-
buinus, qui prsecedil Gisulphum; alque hujus qui- sisse. Etenim in duces, comiles, aliaque officia, op-
dem setas prsefigitur an. 760, illius autem nullum us- timates militum, ipsosque mililes qusestus 'omnis
quam indicium, prseterquam hic. erat pro| recta administratione rerum.
c Non patitur aviditas quemquamesse gratum; nnn- D erogandus luminaria
Quamobrem ecclesiarum, egeni ac pere-
quam ctitm improbm spei quod datur satis est. Ita Se- grini, quos serariurri ponlificium fovebat, patrimo-
neca (De Benef. 1. n, c. 27). Desiderius pontificis et niorum sanctse sedis' indigebant, quse propterea tum
Fulradi opera in solio constitulus, omnium quse cum Siephano, tum succe^ssoribusoequeac civitates cordi
sacramento pollicitus erat oblilus. /Emilia. quidem fuisse non est^mirum.
seu exarchalus civitates et loca, praeter Bononiam 1 Forsan relevetur,; Lamb. legit refecletut:
et Adriam, restituit sanctse sedi, quod nuper libri s Duo imperiales missi, quorum nomina Georgius
Poniific. aucioritate dixi; sed Penlapolis ne glebam Prolosecreta et Joannes Silentiarius, ad Pippinum
quidem voluit reddere. Id Stephanus experientia lempore alterius Italici helli euntes, cum exercitu
edocius prsesagiens Pippinl aucioritatem implorat, eum profectum esse comperiunt. Ille Massilis, quo
sed nequidquam. uterque perveneral, Ticinum advolans, et nequid-
">Qui Romanos ponlifices horum molitus regem avertere ati exarclialus conces-
temporum spe-
classe solum tempoj-alia dietit_.nl, minus altenle le- quam
sione apostolorum principi, re infecta discessit
gunt has epistolas. Necessitate siquidem urgente, (Atiast. sect. 251). Aller Pippini leditum exspeclasse
tiorum quoque satagunt, ut populis tranquillitatem L videiur in Francia : namque collocutum cuin rege,
pariant: at prseeipua illorum cura est calholica. fideii litterasque ab eodem ad Gopronymumaccepisse tiinc
universa in Ecclesia servandse.
e Patrimonia sanctorum aposlolorum Petri et Pau- cerio scimus.occulta At cplloquii et litterarum sententia
ipsl ponlifict - - -
li, EcGlesiis«6 anliquo assignata, et pensa in pubii-
455 COD. DIPL. — MONUM.,ETC, SEU COD. CAROLINUS.— EPP. PAULl I. — MONITUM. 154
liores reddlte, ut seiamus qualiter in cpmmuni con- A te protegal, tibique et prsesentis \ itse prospera et
cordia agamus, sicut inter nos et Folradum, Deo post mullorum annorum curricula gaudia seterna
amahilem; constiiit. Ipse vero dileclus filius noster concedat, faciatque cum tua dulcissima conjuge, ex-
Foiradus in omnitius causis juxta tuam profeceptio- cellentissima regina, spirilali noslra commatre, et
aera peregit, et maximas gratias illi egimus pro suo vestris meisque dulcissimis filiis riiaximo gaudio ju-
certemine, qui videlicet ad vos revertens, omnia qua- cundari, et regni vestri gubernacula a Deo vobis
liter acta smit, tionitati vestrse intimabit; prsesentes concessa perfrui, et qui in prsesenti vita regni po-
vero lidelissimos nostros, id est, Georgium reveren- testatem tenelis, et jam [Lamb., etiam] futuro in soe-
tissimum ae sanctissimum fralrem, et coepiscopum - culo cum Cliristo in seternum regnetis, promerentes
nostrum, alque Joannem regionarium, nostrumque illam Dominicam promissioncm audire : Venite, be-
sacellarium, pelimus,' ut tiilariori suscipiens~vultu,. nedicli Patris mei (Matlh. xxv); H3 Vro eo quod
in omnibus acceptare jutieas, et quidquid noslra vice certamen bonum cerlati eslis, cursum consumma-
bonitali tuse Tocuti fuerint, eis in omnibus credere stis, fidem servaslis. Sumiie positas vobis coronas,
digneris, atque cum effectu causse et lsetabundis et accipite regnum vobis ab origine mundi prsepara-
nuntiis ad nos remeandos atisolvere jubeas. Nam et tum. Nam et ex hoc prsecelsoe, et a Deo custoditse
hoc.obsecramus honitatem tuam, ut nimis eeleriler B excellentise veslrse innotescimus, quia petiil nobis
ad nos conjungendum [Bat: et Cent., commigrandum] Optatus religiosus abbas vestri monaslerii *>sancti
absolvere prsecipias reverendissimum fratrem,' et Benedicli pro monaehis suis, qui cum tuo germano
coepiscopumnostrum "Wicharium a. 0 profecti sunt, ut eos absolvere jutieas, sed qualiter
Omnipotens autem Deus in cunctis actibus tuis, tua fucrit voluntas, ita de eis exponere jutieas. Inco-
excellentissime victor rex, suse dextrse extensione lumem excellentiam luam gratia superna custodiat. -
Mendum in ms.; legi enim debet Wilharium qui mense Novembri, ac seq.- anni initio eo pervenit)
erat episcopus Nomeulanus, ut aieham ad ep. 7, fratrem ab expedilione Italica re^ocaturus. Re ne-
al. 9, col. 110, n. <*. nuidquam tentata, ponlificis ;re_gisque consilio in
1 Lamb. legil : petiit a nobis Oplalus religiosus sancti Dionysii monasterio cum sociis substiiit,
abbas monaslerii sancli Benedicti; et Genl. : abba ve- utii eodem anno mortiur. (Baron. 754, n. 7. seqq.
neni monaslerii. Pag., itiid. n. 5, et 755, n. 7 seqq.) Eos socios nunc
c Carolomannus Pippini frater, ante illius exalla- repetit Optatus. Notandum obiter illud vestri mo-
tionem, anno videlicet 747induerat monachum (Ann. nasterii sancti Benedicti apud Grelserum; nam Lam-
Fuld., Anast. Oslien. lib. i, cap. 8 ) per manus Za- becius non legil vestri, et Geniilotusrve.iemforsan-ue-
charise pontificis; cumque aliquandiu monasterium ner. Qui enim Cassinense monaslerium dicipotcrat
Soractense incotirisset, ad Cassinense jam instaura- ad Pippinura regem ullatenus perlinere; si liisce ex
tum a Petronace se contulerat. Sub Oplato abbate, iisdem lilteris constal, tum Beneventanos, tum Spo-
qui an. 751Petronaci successit, legalionis princeps letanos, primum qusesiisse amicitiam regis, ne scili-
cum aliis monachis ad regem fratrem esl profectus, cet illius potentise,-ut Aistulptius, otinoxii aliquando
Aistulptio sic volente (Id evenit anno 755 exeunte cssent ?
posiquam Stephanus Tieino in Franciam discessit

114 DE S. PAULI I EPISTOLIS UNA ET TRIGIINTA


DISCURSUS PR-EVIUS.

1. Toslquam Stephanus II otiiit supremum diem vn C de iisdem in genere : ut ubi singulas reeensuero, nee
Kalendas Maias, anno 757, Paulus diaconus et in Dei mihi earum senlenlia varia, et mulliplex molesliam
nomine eleclussanctw sedis apostolicw,ut est in titulo ingerat.
prima. epislolse tiujus pontificis ad Pippinum (Cod. U. Quas hucusque cpistolas vidimus, majori ex
C«r. 12, al. 15) Petri cattiedram tenuit (nullo antea parte ediderant in lucem Flaccius ac socii Centuria-
exemplo succedensfralri suo) per annos decem et tores anno 1564, atque eorum maximus adversarius
mensem, adie videlicet consecralionis 29 Maii ad card. Baronius in Annalibus Ecclesiasticis : ulram-
28 Junii anni 767. Causa dilatoe ordinationis fuitbre- que videlicet Gregorii HI, Zacharia. unicam, et qua-
vissimum schisma, quod cleri pars melior compres- luor Stephani H (7, 8, 10, 11, al. 9, 4, 5, 8, Cod.
sit. -Equum sane erat ut ei frater succederet, per Car.); 9, al. 6, utpote prsecedenli perquam similem
quemsanctse sedis dilio tantum habuil incrementum. omittenles; 4, 5, 6, al. 10, 11 el 7 nequaquam co-
Verum ut dignilate, ita et laboribus fratrem imita- gnilis. Sccus est de Pauli epistolis 51. Nam'Centu-
retur oportuit. Non enim Desiderius rex Langohardo- riatores (Cent. vm, cap.10 ) toiidem se accepisse
rum diu amiciliam Itomanorum coluit. Prceterea in- gloriantur : unde autem, silenl. Et quanquam sola
gens ex Grseciamelus quiescere Ecclesiam non per- earumdem argumenla proferant, audacissimis in suis
misit. Copronymusquippe expergefactus, ubi exar- commentariis patefaciunt seillas integras inspexisse.
ctiatum et Pentapolirn, provincias e manibus Lango- Namqueaiunt, exempligratia.quodPauIus . Petrum
bardorum ereptas, in Romanse Ecclesiae poiestatcm subslituit inlerpellatorem pro victoria adversus ho-
venisse audiit, armis atque insidiis non modo eas stes, in epistola IJjj ad Pippinum lertia, et nona >
provincias, sed eliam Romanam, Urbemque ipsam r. (Cod. Car. 55, 55, al. 45, 50), quse minime eruun-
vexare non destitit. Quamobrem Inteslinis fere in- tur cx argumentis. Prseterea ex epistola 12 quse falso
eommodisexterisque assidue latiorans, vitam ante tribuitur Paulo, eum,spectet adAdrianum (Cod. Car.
deseruit, quam sibi subditisque populis tranquillita- 60, al. 75), ut oslendam suo loco, eruditorum omnium
tem afferret. Omnia hsecpatent ex litteris quse mox re.enliorum incuriam patefaciens, hsec proferunl:
sequenlur. Antea tamen nonnihil dicam necesse est «Pro regno ampliiicando in epistola 12 ad Pippinum:
155 B. CAROLI'MAGNiOPP. PARS I. SECTIO ffl. 156
Tlt ipse princeps apostolorumpro votiisinlercedat ante A ptam a NicolaoY Sixtus IV perfecit, Panvinio eodem
DominiDeinostrimajestalem, ut amplius vestrum teste in tiujus Yita, quseprima est ex adjunclis ad
dilalet regnum, et victorias tribuat. » Mitto reliqua Plalinam : « Bitiliothecam Palatinam, ait, in Vatica-
eorutri putida commenta; tisec enim satis superque nam toto terrarum orhe celebrem, Platina prsefeeto,*
probant eos prse manibus habuisse integras Pauli adveclisque ex omnijEuropa libris, construxit, cer-
lilleras. Non ila contigit Baronio, qui ingenue rem tosque proventus, unde custodes et librarii Grseci,
fatetur (an. 767, n. 1) de 51 Pauli epistolis : « Qua- Latini, et Hebraici nienstrua salaria, quibus ali pos-
rum, aiens, duntaxat argumenta summatim proestri- sent, haberent, librique emerentur, assigna.it: opus
cta et recensita vidimus a Panvino in vilis Romano- omnium prseclarissimum et ponlifice maximo di-
rum pontificum, easque integras haberi in Vaticana gnum. » At perpetuse librorum in biblioiheca perma-
bibliotheca testatur : verum easdem diu qusesitas nentise eum prospexisse non constat, quemadnio-
minime invenire valuimus, ut eas vel furto vel alio dum post annos plusquam cenlum Sixtus V biblio-
aliquo modo inde sutilatas existimemus. Cseterum thecse novse, et loco jel librorum congerie longe prse-
nilril est,_quodejus fides possit in suspicionem addu- stantiori, atque antiqua illa celebriori consuluit. Ea
ci, cum et earumdem totidem numero argumenta pa- propter Panvinius idem alibi (Cod. Vat. n. 5524)
riler recitent novatores ( Cent. VIII,p. 725) qui per- calalogos librorum descripsit, qui ati Innoeentii VIII
tsesi prolixitatem atque multiplicitatem pariter, sed temporitius in biblio.tieca erant, at suo sevo nequa-
magis veritatem, non ipsas inlegras, sed ipsarumar- quam reperiebanturJinter tiujusmodi libros codices-
gumenta tantummodo edidere». ve a bibliottieca Palatina ereptos Pauli litteras tiaud
III. Tlunc Baronii locum Gretserus translulif in np numerari 117 vide'o. Quin efiaro Panvinio ex eo-
suam prsefationem ad Codicem Carolinum; at quia dem disco, in biblioiheca Vaticana esse, et cum
Baronii diligentiam fugit ejusmodi argumentorum ve- Pauli Yitam scriptis jmandabat, et cum Adriani res
ra indoles, el Gretseri de iisdem sententia lucis indi- gestas enarrabat, anteannum videlicet 1561. Eo si-
get, operoepreliunimefaclurumputo, sihanc tiislorise quidem anno, ut supra vidimus, falebaturLtio IV et
partem explanavero. Onuplirius Panvinius de Roma- leclores admonebat, se maxima ex parte pontificiam
na lrisloria profanaque omni eruditione optime meri- hisloriam eonfecissel Cumque hsec per decem iere
tus usquead annum 1555 ad ecclesiasticas res ani- sseculaexcurrere detieret a sexti nonagesimo, Grego-
mum non convcrterat. Tum vero Marcelli Cervini rii Magniprimo ad sexlum decimurnjam provectum,
Cardinalis suasu huj'usmodi sludiis lotum se dedit, quo is floretiat; ne tluo quidem ssecula maximam
hrevique octo annorum spatio nonnulla in lucem edi- operisparlem ab eo^ocari 1
nec diei, neccogitari po-
<lit de pontificibus et cardinalibus : praecipue vero lest; neque enim fas est mendacii lanlum virum ar-
conscnbendis effuse Yitis eorumdem, quas a Baro- guere, aut bebesadepingeniumilli iritiuere, ut lente
nio laudan vidiraus, operam navavit. Suimel lesiis; admodum graderetur,longo susceplo itinere. Itaque
ipse est in edilione historise pontifiGumPlatinse Ye- pro cerlo haberi debet, poutificias eas litteras "in bi-
netiis apud MicliaelemTramezinum anno 1562. Etc- hliotheca Vaticana seu Palatina exslitisse ante an-
nim in nuncupaloria ad Pium IV epistola, quam de- num 1561. Inde auletii quid de iis evenerit triginta
derat prsecedenti anno, cum prselo commisit ejus- illis annis, qui 1592 jpra.cesserunl, cum Yatieana bi-
dem Platince historiam cum suis notis, et additioni-• bliotheca nova opus !illud Panvinii adepta esl, ac
bus: « Donec ederem, inquit, ea quse ego maximai _ quomodoperierint, divinandum aliis relinquo.
jam ex parte eodem argumento conscripsi. » Et ini-•- C * YI. Equidem Paminiana. recensionis causas
ape-
lio suseaddilionis ad lectorem : « Librum ipsum lon- riam, quas proeteriisse aiebam Annalium Ecclesict
ge locupletissimum accuratissirna diligenlia jamma- - .principem. Anno 1564 in lucem prodiit Centuria illa
gna ex parte concinnavi, quo Romanorum ponlificuml VIII,cujus capite 10 et Pauli epislolarum 51 et Adri-
et cardinalium, quorum 116 memoria exstat, Vilas5 ani 44 argumenta eadem perieguntur quae habet tii-
effuse scripsi; atqui cumres magni et difficilis ne- storia Panviniana. Neverbum quidem mutaluin vi-
golii sii, non ita facilc, quanquam jamdiu mullum- dere esl, prselerquam in earumdem indicatione, quam
que in eo elatioraverim, confici potuit. » Quam re- rem data opera essej factam nemo non dixerit. Et
cle arduum negotium exaggeret, inde discimus, quod1 sane ; « Scripsit, inquiunt, Paulus epislolas plures
morie admodum immatura prseventus anno 1568,, ad Pippinum, ad Carolomannum, et ad exercitum
tantum opus nou confeeerat. Exstal illud hodie plu-- Francorum, et ad alios quosdam: unam el triginta
ribus volurainibus comprehensum in biblioth. Vat. mss. accepimus.. Ista si conferas cum iis qusesupra
(Cod. n. 6104), quo est collatuin ex donoP. Ciaco- afferebam ex Panviriio, detraclum videbis reges,
nii die 25 Septembris an. 1592, utprsefixa operi me- ignola nobis cx causa ; el pro, in Biblioth. Vat. ex-
moria docet, et a sanclo Gregorio Magno exordiumi slant, dictum accepimus. Perinde esldeAdriani ep'"
ducit. slolis: Ubi enim Panyinius (fol. 1156) scripsil: « Ex-
IV. "In tertio ejus volumine (fol. 1125) uhi agiturr stant in bibliolb. Vat. 44 ejus epislolse ad Carolum-
de Pauli gestis, pauea hsecvisuntur : « Scripsit PJU- ;- regem scriptse, quaruni argumenta indicare operse
lus epistolas plures ad Pippinum et Carolomannum a prelium erit, » Magdeburgensesaiunt: «-Accepimus
reges, ad exercitum Francorum, et ad alios quos-;- D ! ejus 44 epistolas mss. ad Carolum, quarum argu-
dam, ex quitius una el triginta in tiibliotheca Va- menia indicare opersepretium duximus. » Quis vero
ticana exsiant, quarum brevissima argumenla adj'i- i- lrinc nonvidet, male^feriatumatiquem fortasse ama-
ciam.» Mox sequuntur singularum argumenta « sum-t- nuensem, certe falsum fralrem, Paimnii latiorum
matim prsestricta, et recensita, » quse vidit Baronius;s exemplum clam misisse ad Centuriarum scriptores,
sanctse RomanseEcclesisetum bibliothecarius a Cle- .- ulerentur, abuterenturve; modo auri sacra fsimes
mente YIII designaius : quare cum octavum Anna- t- explerelur? Exmagna utrinque similitudine ei con-
lium volumen anno 1599 evulgavit, in quo agit de le venienlia Gretserus olfecit, Magdeburgenses Onu-
Pauli rebus geslis, Panvinii etiam mss. codices ac- _- ptirianum codicemvidisse. «Quseeiiim, ait, Irisla. ei-
cesserant ad eam « magnam rerum copiam, » quam n nionibus, eorumquesubadjuvisetadministris, biblio-
se congessisse aiebat in nuncupatoria Tom. I ad ,d fhecanon patuit? » Fjalliturvero, dumputat, Magde
Sixtura V an. 1588, « lanquam in aliquam cellam n tiurgenses, «pro morpHgsuocalumniasnonnuIlas
penariam, prseserlim contra novatores nostri tempo- j- intersparsisse. > Nam Panvnrius synopses illas ex-
ris pro sacrarum tradilionum anliquilate ac sanctse se scripsit ex cod. Val. 1quales apud Centuriatores le-
- RomansecatholicseEcclesisepotestate. » Duo autem ni guntur; et quse Gretsero videnlur calumnise,nullum
doctissimi scriptoris diligenliam fugisse videntur : alium norunt auctorem prseter Panvinium, qui ex
bibliothecse Vaticanseveteris conditio et Panviniansese illo codice ipsissiinas eas excepit, non animadver-
illorum argumentorum recensionis causse. tens, quandoque vocem aliquam, in pravum sensum
V. Ad bibliothecam quod attinet, hanc inslrui coe-
e- retortu facilem, iis iriesse. Ubi autem Lipsisepreli.
'
'437 COD.DIPL. — MONUM.,ElC, SEU COD.*CARQLiNCS. ~ EPP.' PAULI I. — MONITUM. _§'g
commissavidit quse, aut nimis libere, aut minus ac- _\ stolis juxta recenslonem. Legitur in prima (Cod.
curate scripta fuerant, -ea secundis curis emendavit. Car. 12, al. 15): « Amicitia ab eodem Steptiano cuin
VU. Hsec profecto est reeensio cujus meminit Ba- Francis contracta.» Baronius mutavlu «inita cum
ronius. Et est quod mirer, tantum virum haud vi-• J. rancis. » In octava (Cod. Car. 25, al. 54) aii Pan-
disse, argumenta illa quemadmodum scripta primumi viniiis : «Imperatorem Grsecumin armis, ut Raven-
lueraut a Panvinio, prorsus reperiri apud Magdebur- natem exarctialum et Romam recuperaret, esse nar-
genses. Voces siquidem deletse, aut in fine additse, rat.», Baronius partim primse leclioni, partim corre-
ut nitiil dieam de superpositis seu inlerj'ectis; littersei clioni adhserens, «in armis esse, i ait, <ietRa\en-
item aliquot, vel -adjeclse, vel detractse in codice; natem exarchalum et Romam recuperare velle na,r-
Panviniano evidentes adeo sunt, ut in legenlis oculos; rat. t In undecima (Cod?Cat: 24, al. 51) Panvinius
per se ipssemcurrant. ^Juamobrem edilioneitiMagde- rumorem spargi dixit «ah tnimicis:» Baronius, « ab
burgenslum conferenli cum ms. «odice Panviniano, amicis.» Denique in decima quinta (Cod. Car. 15,
tanta utrinque similitudo et convenienlia erit evi- al. "27) Panvinius : «Quinta decima per "Wlfardum
.dens, ut miraturus mecum sit Baronii diligentiam liac coepiscopum(quem Pippino exemplo fratris Stephani
in re minus accuratam. I)e Gretseri allucinatione commendat) scripta, Iaudes continentur.» Ba-
nil aliud dico, quam veniam adhibendam esse viro ronius : « seribens. iis litteris laudes ..... conli-
"doctissimo, qui Panvinianum codicem non hatiuit ob nentur. »
oculos, sed Baronii senteniiam amplexus, id tantum- 120 x- Argumenta eadem, ut aiebam, ex Baro-
modo adjecit quod acies ingenii rerumque ecclesiasti- nii Annalibus in collectionem Labbeanam sunt trans-
carum diulurna tractatio proferendum suaserunt. g lata. Sed quanf diversa eorum pleraque a Panvinia-
' Quamobremcalumniarum genus, quod novatoribus jtis ibi Ieguntur ! Labbeus siquidem, quod Baronio
tiona fide impactum in Panviniumreciderel, ila inlef- haudquaquam evenit, Carolini Codicis edilionem,
pretari oportel, ut verba et dicla queis Grelserus in- qusesexto posthujusmortem anno in lucem prodiit
sislif, illorum ore prolat.a, quorum prava inlentio est lngolstadii, versare potuit, et si qua nrinus clara mi-
iu omnibus quse sedem apostolicam, in mullis qua. nusque exacfaTeperit argumenta, pleniora ac luei-
"catholicam religionem spectant, calumnisevideantur diora emiltere, quod sane ab eo factuin videre est
et sint; at calholico scriptori summa primum cum (Conc. totri. VI, p. 1672, 1756 seqq.). Et vero dum
fide cxceptis ex codice, deinde diligenter emenda- iisdefn et ipse epistolis serjo perlegendisinsisterem,
tis, ne forsan ita prelo committerentur, impruden- ut synopses ampliores atque explicatiores confice-
tise magis quam calumniarum notam inurendam pu- rem, ad CodicisCarolini sextam et quinquagesimam,
temus. Adriani vicesimam quintam, perveni, qusemilriesl71,
YIH. Huc accedit quod vir Ille doctissimus, fer- et agit de Sahinensi patrimonio inlegre reslituendo.
vescente' adhuc setate, needum conscribendis Eccle- Id autem patrimonium in editione Gretseriana dici-
siserebus assuefactus, non eas tantum -synopses seu tur Ravennense, et in Lamtieciana Ravennense. Cum-
argumenla litterarum aticubi inconsiderate scripla que «x novissima recensione Gentiloti essem admo-
texcepit,sedipsemet lotam pontificiamhisloriam liac nitus, nullam adhiberi majusculam iu contextu illius
illac parum caute -dictis resperserat. Quare illam Codicis, facili negotio assecutus sum causam corruptse
pastigatiorem uhique reddilam secundis curis videre leclionis. Nam Mabillonius (Supplem. ad DipL, pag.
jest in mss. Yalieanis codicibus. Neque id mirum: pu. 70) exhitiet specimen scripturoe Romanse Longotiar-
jiamBaronius ctimad scribendosAnnales adjecit ani- dicse, quse Adriani sevo erat usui, ex autheiiticis lit-
mum, per annos triginta Ecclesise retius navarat teris ejusdem ponlificis in phylira, quse servanturln
operam, quod proprio ore faletur in tom. I, epistola archivo Corbeiensi. In earumdem scriplura tantam
dedicaloria ad Sixlum Y. « Cum jam sex Iuslris ipsa vidi similitudinem inler s et r, ut facile unum pro
eeelesiaslica tiisloria 119 fuerit a me septies ordine altero -3umipossil. "Pfselerea vidi u pro b frequenter
lemporum repetita.. E conlrario Panvinius ipso in adhibitum, ac demum i perpetuo absque puncto. Ea
ecclesiasticarum rerum tyrocinio ponlificiam illam propter venia niitii videbatur adhibenda excipienti
Historiam composuit: quod Ipsemet ante suam addi- Adriani litteras ex aulographis, cum Carolus in Co-
tionem ad Platinam leslatur, declorem ita monens: dicem referri eas vdluit. Panvinius ipse, quod majus
c Ante annos circiter octo, hortatu Marcelli card. est, eamdem rem peccavit: nam legens insynopsi:
sanclce Crucis, quem postea summum ponlificem vi- Patrimoniumsancti Petri apud Ravennatenses,ipsemet
dimus, cui^go me tuncleinporis in clientelam totum secundis curis posuit: Ravennales. Quod quanto sit
dederam, beati et sanclissimi illius viri virlutes ad- proximum intervallo sententise litlerarum, simplex
iriiratus, ab historiis profanis conscribendis, ad eccle- earum lectio planum facit. Nam, prselerquam quod
siaslicas resusque ad ea tempora apaucis aut leviter Havennse patrimonium Gregorii Magnitempore cele- *
tenlatas, aut omnino negleclas, tractandas et expli- herrimum, curicto exarctialu nunc addito pontificise
candas animumconverii. . ditioni, nonerat cur<repeteretur; Adrianus alibi (ep.
X. Synopses illas diligeuter excepl omnium oculis 59, al.49) perspicuevagitde Savinensipatrimonio in-
.subjeclurus: al quia maxima oceurritdiscrepantiain- ter alia quse resliluenda erant, Ravennatensi nulla-
terillas et CodicisCarolini epistolas, alise siquidem D I tenus niemoralo.
alio ordine digestsesunt, atque utrotiique ctirouologia XI. Quidautemplura? Latibeus, inspeclis episto-
minus recta est, sutijieeresingulas epistolis suis de- lis, qusestionifinem allulit, synopsim hanc exhibens":
liberavi, quas ad annos fere ceflos diducere conatus « Quodintegrum sancti Petri patrimonium Sabinense
sum, nimium libere vagantes apud erudilos aliquot contraditum nonsit: idque testificaluros regi ipsius
recentiores, qui temporis incerti occasionem nacti, missos Ilherium _et Maginarium, si apprehensa ejus
ad suas opiuiones asserendas, loco eas movereim- dextera j'urare jubeantur.» Quam rem siluisse Pa-
pune posse rati sunl. Neque id putet aliquis per me gium censoremque ejus nuperum P. Mansium est
lieri. ut meo ac leetoris otio atiutar. Breviori quidem quod mirer, cum prsecipue videam Muratorium, qui
via ineedi posset monendo, quod synopses, seu ar. nullam prseterit.occasionem labefactandi pontificum
gumenta litterarum, quse primo scripsit Panvinius, dominalionem in 121 exarchatu, monuisse (Annal.
Ipsissima illa sunt quoe apud Genluriatores summa 778) pro Ravennenselegenduin Sabinense. Quod qui-
cuin fide referuntur; quse autem Panvinius idem re- dem-haudfecisset, nisi sentenlia litierarum Cbactus;
censuit, Baronius primum in suis Annalibus evulga- nam, Pippini donatione exarchatus et Penlapolis ob ~
yit, indequein collectionem Conciliorum translata eamdem causam admisSa, dominium sanctse sedis in
sunt., At cardinalis doctissimus religioni pon tia- dutiium revocat, ac pene-convellit.Videsis animi gra-
buit, aut verbum, _rat sententiam quandoque aliqua- lia Annales Italicos, an. L01'7, 1026, 1054^ 1198,
tenus immutare, autemendationesnonomninosequi, 1259,1240, 1249. Quse autem melior occasio illi
Exemplo sint quse imprsesens excerpo ex Pauli epi- potuit offerri, «juamnatrimonii Ravennatis repetitio
PATROt. XCVIH. 5
$39 . ."'- "B. CAROLI MAGNIOPp, PARSI. SECTIOIJL
per Adrianum facta? .CseterumLabbeanas ego sin-.*A,quis miratiilur. At animadvertere eUmoportet, quod
opses Parivinianis posthabendas'' censui duplici ex trigesima etitrigesimaet tertia Carolini Codicis, qu^
causa. Primum quia illse, utcunque veriores, litle- in Yalicano est nona notiis trigesima tertia, sunt
rarum tamen sentenliam non plene continent. Deinde una eademque epistola duplici exemplo conscripta,
quia Panviniause, utcunque apud Magdeburgensesin- "qusesemel prolata a Panvinio et aliis, itiarumnu-
veniantur quales scriptae prinlum fuerunt,' et apud inerumkoequat, una |el Iriginia ulrobique remanenti-
Baronium juxta recensionem ab auctore factam, bus. Ex iis autem utrhique unam removere oportet,
nullibi tamen sincerse tam primis quam secundis quse ad Pauluin poplificem non refertur, nimirum
curis tiabentur, prseterquam in codice Vaticano, trigesimam sextam God. Car. , quam senatus popu-
unde primum per me prodire in luceni dici pos- lusque Romanus ad~Pippinunidederunt; et duode-
sunt. Hactenus de litterarum argumenlis, nunc de cimam Cod. Panviniani, quse, ut aietiam supra (nuni.
ipsis lilteris. 2).irrepsit inter Pajalinas, i.um cerle inter episto-
XII. Numero ese quidem fraternas superant; va- las Adriani debeat recenseri, quod fit_in Cod. Car.
rietate etiam rerum quas continent uberiores iis (ep. 60, al. 75). Ita admiraiio omnis cessat circa
sunt. Ad apostolicseaulem sedis ditionem qupd at- epistolarum numerum. Aliunde Item admirationis
linet, nil novi afferunt, lametsi locorum ac rerum aliquid supervepiens, 1 nimirum ex argumento illo
resli.utiones aliquol memorentur admodum incerloe episiolse non retata. in Codicem, quod exstat inter
atque obscuritaiis plense. Exempli gratia: testatur epistolas 21 et 22 Codicis Carolini, prorsus evane-
Panlus (ep. 18, al. 15) Desiderium reddere promti scil: quippe exemplum est epistplse 15 (nobis 18),
sisse^civitates Imolam, Bononiatn, Auximum, etAn- g ut dicam in notis. ,
'conam, sed fidem postea fefellisse. Alitii («_..20, 123 XIV. Ea vero epistola 18, seu 15, non
al. 21) loquens de pairimonlis, juribus, locis/fmi- parvi momenti est: namque Paulus ducum Spole-
bus ac territoriis : « Ex parte quidem, inquit, eas- lani ac Benevenlani) condjiionem ante Desiderii ele-
dem juslitias nobis isdem Langobardorum rex fecisse ctionem enarrat: c se, inquiens Pippino, suti \e-
dtnoscitur, et reliquas omnes justitias se profiteiur, slra a Deo servala poleslate cOntulerunt; » deinde
alque omnino spondet nobis esse facturus. J Cum- "subdit ulriusque vices, et quomodo Liu4)rando Be-
que (ep. 21, al. 25) per Georgium episcopum de tol ueventano duci suffectuseral Arichis (11) ab eodem
beneficiis gralias agat Pippino, credibile est Desi- Desiderio, anuo videlicet 758, quo spectat ea epi-
derium sletisse promissis, pro certo autem affirmari stola. Quare uterqtie "dux, Paulo po.Hifiee,^subj'e-
non polest. Quorum similia alia occurrunt. Quam- ctus iterum fuit Lansobardorum regi, neqtie amplius
•obrem Pauliim ftiisse feliciorem Slephano fratre "ad Pippinum rediisse illos constat; imo ne inCa-
<suo,quanquam duplo longiorem pontificalum gesse- roli quidem polestsjtem venit Arictiis, ut Erchem-
rit, nec dici, nec cogitari debet. Quandiu enim \i- pertus teslatur, cuni reges Langobardorum"sunt
xit, pro vindicanda sanoti Petri ditione adversus ex.cti, Desiderio nimirum caplivo in Franciam ducto3
ejusdem Langobardorum regis incoiistanliam labo- et Adelgiso illius fi^io Constantinopolim fuga elapso
ravit. Quin etiam a Grsecis quandoque limuit pro anno 774. Tunc enim principis litulo assumpto,
ipsa urbe Roma (ep. 25, al. 34); ssepepro exar- regis inslar Beneventanuoi ducatum administravit,
chatu et Penlapoli (ep. 26, al. 28 ; 55, al: 50; 56 . quoad Carolus exppdilione in Beneventauossiisce-
al. 52; 58, al. 24); epistolas harum rerum testes ^p pta an. 787, sibi eum ducatu-msubj'ecit, quadere
(cum careant nota temporis, prseter unam, aut agam in litleris Adriani. Erctiemperti verba de
alteram) auclores proprio arbitratu pro aliis alio- principatu Ariclris sunt hujusmodi: « N. 3. HicAri-
rum opinionibus disponurit. Inde vero detrimenti chis primus Beneventi principem se appellari j'ussit,
iriliil infertur ditioni apostoliw. sedis: 122 nulla si- cum nsque ad istum, qui Benevenlo prsefuerant,
quidem accessio, ut aiebain, Pauli tempore facta duces appellarentur ; nam et ati episcopis ungi se
eidem est. Anliquse aulem ditionis, seu Romse et fecit, et cordnam sitii imposuit, atque in suis char-
ejus ducatus, necnon ejusdem per Pippinum regem tis, scriptum in sacratissimo nostro palatio, in finem
amplificatse prtinum anno 754, cum pactum seu di- scribi prajcepit. » Anonymus Salernilanus (cap. 9)
pldma donationis editum confirmatumque esl Cari- luculente Iiujusmodi principatus initia illigat cum
"siaci; deinde 755, cum possessionis chitatum excidio regni Langotiardici, sive, ut meltiis dieam,
exarchatus et Pentapolis a Fulrado initse locuples cum- Desiderii dejeciione: « Atque ipse Carolus
testimonium fuerunt singularum obsides, et earum Tex, inquiens, firmatus est toiius Italise. Solus dux
claves; ejus, mquam, ditionis tot fere sunt monu- Arichis Benevenli remansit, jussa ejus contemnens,
certa quot epistolse. Paulus siquidem seque pro eo quod capili suo pretiosam deporlaret coro-
' inenta
suas ajvpellat civitates Romance provincise atque nam. » Atque Arictiis ab an. 758, cum dux fuit
exarctiatus -et Pentapolis; quemadmodum expresse constitutus a Desiderio, cujus etiam filiam uxorem
factum de utraque ditione comperimus (ep. 59 , al. duxit, usque ad 774, cum socer est ejectus,'omnem
14) utii de novis Langobardorum molesliis querilim subjectionem professus fuit Langobardorum-regi.
'« In civitale nostra, inquit, Synogalliensepergentes, Ac propterea Paulus sibi metuens a Grsecis, Pippi-
Terro et igne quse extra eamdem civitatem'consiste- " num orat (ep. 25,1al. 54) ut Desiderium moneat
hant, devastaverunt. . . Similiter et in partes Cam- periclitantis Ecclesiae, quare tum ipse opem ferat
panise, id est castro noslro, quod vocatur Yalentis, Romanis, tum prsscipiat e Beneventanis atque Spo-
-loslililer irruentes, » etc. 1 letinis, seu Tuscanis » ecclesiasticse ditioni finlti-
XIII. Ad earumdem epistolarum auctorilalem mis, ut idem faciant.
quod spectat nullum reor ex veteribus monumenlis XV. Quoecum ita sint, assequimente non possum,
validiori niti fundamento quam istas Pauli praeser- cur necJPanvinius, nec Gretserus, nee LabbeuSj
tim et Adriani. Unam et triginta videmus in Codi- nec Pagius (Baromum excipio, qui litteras uon vi-
cem relatas esse; totidem in Magdeburgensiumma- dit), neque erudiiii alii senserint, synojisim illam,
nus ex codice Yalicano pervenerunt; nullumque seu argumentum epistolae duodecimse inter Pauli-
has inter atque illas discrimen reperitur, prseter nas, ad ejus pontificis aetalem referri non posse.
argumenta seu synopses, quarum tamen nonnullse Et vero argumentum illud sic fluit: € Duodecimst
conveniunt inler se. Nam petitse ex epistolaecuj'us- narrat de Beneven^anorum injuria. Peiit ut Pippi-
que visceribus, licel parum accurate, nonnullam nus litteriseos incrcpet, etsFndlint parere, ut con-
quandoque similitudinem nactse sunl.^Dixi utrobi- sentiat in expeditionem' 124 conlra eosinslilu-
que unam et triginta cvistere, quseres primo aspe- tam. » At generalem istam incuriam onrittamus':
ctu falsa esse videtur: duse enim et triginta nutiie- Erudili illi omnes, he Baronio quidem «xcepto (cui
ranlur iii Codice; una nriuus apud Magdeburgenses tamen tiaud proesto eiant Ititerse- Carolhii Codicis^
geu in cod._YaU _Panyinii. Quam rem fortasse ali- quas cdnsulere opdrtuil)., videruntapud Magdetiur-
Ui £0D. MPL. — MONUM.,ETC., ggti GOfi. CAROLINUS,— EPP. PAULI I. — MONITUM.
igenses (Cent.yai, Cap. 10) pauca* ha_cex iisiit- A testatur (ep, 51, al. 54). Is enim post Langobardos
-
teris desumpta: « Et pro regno amplificandoin exaclos ati -arcbiepiscopoRavennate molesiiam ex-
ep. 12 ad Pippinum, ut ipse princeps apostoiorum cussurus, seribit Carolo : . Quemadmodumlempore
pro vobis intercedat anie DominiDei nostri maje- domni Stephani papse, qui itiuc Franciarn profectus
Statein, ut ampliiis vestrum dilalet regnum,' et vi- est, cui el ipsum exarchaium Iraditum est, ita et
clorias tribuat. » Hsecvero lotidein verbis expressa nostris lemporibus eum sub nostra polestate dispo-
legunturin Adrianiepistola {60, al. 75) quseinCod. nere alque ordinare volumus. » -'
Carol. nullum prsesefert argumentum. Quomodo XYIII. Ex quibus etiam patet meliorera exaretia-
ista irrepserit inter Paulinas in Cod_ Vat. equidem lus conditionem subStepliaiiofuisse quam suti Paolo.
non quseror at vaganlem revoco -ad suam sedem, Nihilominusnullam aut a Langdbardis aut a Gra.cis
scriplamquc comperio an. 777, cum Carolus Saxo- civitaiem Paulo ablatam esse comperio. Devaslatio-
nico bello implicitus, alque Hispanicum meditans nes tantuin el prsedse inter Roma/ios et Langobar-
contra Saracenos, duci Benevenlano audendi occa- dos faclJ. inveniunlur : quare ulrinque res repeiitas
sionem prsebuit. Prsesertim id facio ut libertatem consiat (ep. 29, 58,59, 40, al. 17, 24, 14, 26).
•eorumredarguam qui multas ex lris epistolis, suas Proetereafines, territoria, patrimonia a Langobardis
opiniones tuendi causa, loco moverunt, totamque fallendi arlem callentibus, nunquam plene resliiuta
ejus setalis historiam depravarunl; at si quajure occurrunt (ep. 18, 20, 53, 42, al. 15, 21, 50, 19).
movenda erat, id suadenle rerum serie quas conti- Civitates omnino quatuor ex iis quarum neque ob-
net, aut religioni duxerunl eam attingere, aut re sidesdati ab Aisiulphi.legatis, neque claves tradilsc,
inexplorata intercidisse eam lemere pronunlia- "P quse in confesbionebeali Petri ponereniur, recenseri
runt. video (ep. 17, 18, al. 29,15): neque inilam earum--
XVI. Nonnullas vere mtercidisse idem pontifex dem possessionem Paulo pontifice imemo. Hinc ta-
Paulus affirmare videtur in epistola 'nuper laudala men colligi posse arbitror quod reliquas omnes atit
(ep. 18, al. 15); nam multum diuque vexalus a prsedecessor Stephanus ab Aislulpho, seu Desiderio,
Desiderio, ifa Pippinum alloquitur: « Ecce j'am aut ipseJ?auIuslg@ab hoc supremo Langobardo-
tiuas apostoliearum Iitterarum assertiones exc. ve- rum rege obtinuerii. Rei argumentum Iocuplelissl-
sirse clain per maximam industriam misimus, et mum ab Augustis Oneritis suppetit, qui nullum la-
Jgnoramus si ad vos ipsoepervenerint litterse : unde pidem non moveruntj ut amissas oti impietatem e.
amtiigimus ne a Langobardis comprehendanlur. > • socordiam diliones aposlolicse sedi eiiperent. Ii si-
QUSLS" pervenisse conslat, ul dixi, ex argumento quidem.frcquenlibus iegationibus Francorum regis
earum in Codicem Telato inter vigesimam unam et tienevolenliam captare, et calumniis a Roniani pon-
vigesimam secundam. Subjungit autem Panlus se tificis amicitia eum avellere non semel moliti sunl
alias dedisse {ep.17, al. 29) fexDesiderij volunlate, iep. 57, 40, al. 20, 26). Prseterea exarchatnm et"
«andideaffirmans. «Ideo istas lilteras tali modox.xa- Pcnlapolim, ipsamque urbem Romam, se aggressu-
.ravinms, ut ipsi nostri missi acl vos Franciam vale- ros diclitautes, nwgnumque armorum apparatum
•xent transire. > Cujus postea exemplum imilalus jactanles, poniifici dunlaxat et.Romanis melum in-
est Stephanus HI (ep. 45, al. 46) magno ciim po- cussere (ep. 25, 26, 27, 28_,55, al. -54, 28, 57",42,
^terorum incommodo, nam Stephanus haud monuii S0). Jaciantes, inquam; nam usque ad Adriani tem-
aliis litteris regem, Pauli «xemplo, ut confictis ejus- pora minitaii tantum suntRomanis.'Tum verc cum
niodi litteris nullam fidem adhiberet. Idcirco recen- C Renevenlanis Langobardis junclo foedere, olieniu
tioresfalsi arguere maluerunthisloricum ap. Anastas. restituendi Ade^isi in regnum raajoruin, ad arma
vera narrantem, quam ponlificias litteras remfal- etiam? conatu licet inutili, ventum esse ex Adriani
sam continentes; quippe tiarum senlentiam suseopi- episfohs constat.
nioni accommodatiorem depretienderunt. Cseierum XIX. Ad catholicam verotidem.et sacrarum ima-
Pauli pra_decessorum epistolis jussu Caroli Magni -ginum cultum cjuod altiuet, sumnja fere on.nium
-in Codicem tiunc relatis accedit fidesab earurn^ opislolarum liuj'us s.ancli ponlificis est catholicse
-exemplis a Baronio editis ex Codd. Yatic. PaulinseT fidei, ac traditionis Palrum defensio; namque tioc
-singulce circa sceculi sexii decinii dimidium in bi- vocaliulo sacras imagines designat. Quamvis enim
bliotheca Vaticana erant, Panvinio id testanle: 125 Pippinianse donationis satage>-et, ut sequum erat
-cuiuque pari numero et Ronweet in Francia «ssent, non serarii opulentiam, ut nonnulli arbitrantur, sed
vix credibile esl nonnullas interiisse. Si quse autem populorum salutem spectatiai, ne scilicet in Graco-
exciderunt, mentio eariim oceurrit in ahis subse- rum poteslatem redeuutes, illorum hseresi contami-
quentibus; ita ttt, prseter ea quse missorum fidei narentur; quam plane polesiaiem populi ipsi avcr-
semper committebantur, nihil desiderandum re- santes, ponjificiam domitiationeni "appetehant (pp.
.stet. 15, al. 56). Hinc esl quod patrimonia caeterosque
XYn. Itaque id conandum mihi erit, ut hisce ex proventus ad pauperum ac peregrinoruhi sustenla-
«pislolis historiam pontificiam educam, tam versulis tjonem addicios, necnon aJ fovenda eccle.iarum
novatorum interpretalionibus, quam dubiis falsisve lumina aliasque erpgatiories non paucas nec modicas
aliquot recentiorum opinionibus defecalam. Facili id D necessSrios, lmpensius eliamquam civitates etloca
-quidem negotio prsestari posse quis putet vagantes ditionem amplificaniia, repetenlem videre est hunc
plerasque epistolas juxta Tecluni temporis ordinem pontificemet ejus successorem Adrianum. Catholicse
digerendo. At quis earum, magnaex parie silentium aulem fidei non solum in Occidenle, sed in Orieiite
Tes prsecipuas, setatem certam deprctiendal? Quis eliam, conservandse prima et polissima ej'us cura
, responsalium aurlbus demandata divinet? Quis ad-_ fuit. Quatir rem apprkne testatur gaudiuni illud
• nexarum quandoque litterarum sententiam integram ingens-quofere exsultans lilferarum Cosmoepatriar-
-teneal? Duobus tantum spectatis res posse confici clije Alexandrini exempium Pippino trarismisit","ut
niihi videlur. Primum ad cattiolicam fidem sacra- de orthodoxa fide apud Orientales acerrime ati epi-
rumque imaginum cultum perlinet, alterum ad di- scopis vindicata secum loetaretur, eoque magis ad
llonem sanctse sedis. Hinc autem iui.ium sumens, propugnandam in Oceidenie incumtieret (epist.51,
Jiarum liiterarum auctoritate decennalem tiistoriam al. 55). Nec non Isetitiseplena epistola alia ad Ca-
continenlium decerno, nullam ecclesiaslicse dilioni rolum et Carolomannum (epist. 50, al. 40), cufti le-
accessionem per totum id spatium esse factam: gato ex Francia Romam redeunle ex eorum littens
quare aliud in epistolis Pauli non inveniri quam accepi{, imitaturos palrem in eonstanti atque per-
• aniiquam sanctse sedis ditionem, seu .Romanum 'petua cathohcse fidei et sanct.e Ecclesioedefensione.
ducatum, ejusque incrementum ex Pippiniana do- Hsec sane converiiunt cum sanctissiniis hujus ponti-
-natione, qua exarctiatus"et Pentapolis continentur. jficis moribus, quos lg"_*"apiid Anastasium scriptos
- IIos infra limites versari Pauli epistolas AdrianuS nemo inotiser\atos prselerit; et cum co cultu qtieni
- -_ -
Uw B. CAROLIMAGNIOPP. PARS I. SECTIOIII. 144
catholica omnis Ecclesia, postquam mortalem vitam A profectionemConsiantinopolicum cksse, ut Romam
cum ccelesli commuiavit,illi tribuit. Nosqueejusdem et iu Franciam ireni (epist. 58; al. 24), nec tanien
palernam domum in ecclesiam, cui cognomen sancti ullum timoris indicium prsebere. At ista, ut libere
Silvestri ia Capite, conversam, quam sciticet incole- "dicam, sunt obloquentium adminicula; nonne pon-
rent Grseci monaciri ab iconomacbis expulsi, hodie- tifex ait, palricios illbs ignota de causa iter ingredi?
que suspicienies, dicacitatem novalorum ridemus, Nonne primum ad s'e,'deinde ad Francorum regenj
falsasque aliquol recentiorum ex nostris opiniones ire jussos perspicue jrefeit? Quidigitur limeat, dum
miseratione magis quani admiratione dignas judica- missi ponlificii, imperiales et regii, pro eaitiolicse
mus. fidei magna causa ultro citroque itiant? At classem,
XX. Et vero cuinain stomachum non moveant inquiunt, adjunciosqueSiculostimueril: quid inde? si
hujusmodi opiniones, qua. si serio expendantur, a in Romanamurbem tanto arniorum apparatu ab urtie
novatorum dicacilate piofectce esse comperientur? regia discessum erat, .urtis igitur Romana, quam
Pudet me ea referre quse typis vulgata Ilalico idio- Grseci aggredi molietiantur,
1 erat alieni juris : adeo-
male ab omiribus legi possunt. Unum silere non de- que palet mentitam esse iniquitatem sibi. Quibus
tieo, quod sinceris sancti pontificis sensibus parum «nim argumenlis uluntur ut pontifici Romam aufe-
concinne, ut ea ferebal setas, expressis esse abusos rant, iisdem ei nolentes asserunt. Atque tisec levia
novatores, queis ccelesliumconsortio frui nefas erat, sunl: majoris moinenti alia non desunt.
liiiiil miror : at ingenti dignuin admiratione mitii XXH. Quidquid Paulus pontifex de Georgii se-
vldetur, seriptores calliolicos indignilatem istam cretarii imperialis conventionecum Desiderionarrat
imitatos. Sed prsestatcoeptumde epistolis sermonem » (epist. 18, a). 15), quidquid de Leonis imperialis lit-
-proscqui. Quantam quis adhitieat diligenliam ut teris ac Venelicoruni relatis nunliat (ep. 26, al. 28),
Paulum Romseprincipem fuisse neget, aneipitialiqua denique quidquid de sex patriciorum motu Pippinum
ejusdem senlen.ia ex una et triginta epistotis excer- admonet; minarum loco, ne dicam rumoris vulgi,
pta, inanem ludit operam. Tricesimus jam annus habeant necesse eriL quicunque lristoriam ej'us teni-
fluetiai, cum sancta resputilica, seu Roma et ej'us poris ex documentis certis, ac pra.ser.im \2B «
ducalus, imperiale jugum excusseral legitima ex Anastasio, et lrisce podicis Carolini litteris repetunt.
causa religionis; quarto inde anno eadem respublica Quandiu enim Paulus sedii, timoiis multum a Grse-
a Francorum rege magnum tiabuerat incrementum, cis, actionum auie^n nihil reperitur, prseterquam
exarchalu et Pentapoli anliqua. ditioni adjunclis; legationum ultro citroque adornatarum secreta })Ie-
cum Paulus ad beali Petri cattiedram ascendil: du- rumque colloquia. Quod certo discimus, ipsa iila in
catui Neapolitano, tum maxime angusto, qui unus, episiola sex palriciorum nuntia, Romani ducalus
prseier ultimam Calabriam ct Sicilia. insulam, Grse- civitates nostras semel el iterum vocat-poniifex; et
cis in Italia remanserat, dux Stephanus prseeral, ,alibi, ut supra dictum est, tam Senogatlia in Penta-
« qui in primo sui regiminis ingressu prsecepit dari poli civilas nostra ab eodem app*ellalur, quam in
pecuniam sui reditus domino papse, et quodunus- Camjjania caslrum nostrum Valentis (epist. 59 , al.
quisque debilam obedienliam RomanseEcclesiseex- 14). Quam sane ralionem passtin haberi, ubi res
hibeat. Quapropler valde amalus fuit ab eodem do- tulit, videre est in litleris
1 quse mox sequentur. Cum
mino papa, et promisit quod si conligerit quod do- autem ordo rerum nos ducet ad Adriani epistolas,
nrinus imperator miileret adversus Romam suos tum vere ad\entasse Grsecosmalo oniine ad civila-
miliies, ipse dux adjutorium ferret ei cum suis mili- Qi tem nostram Centuincellas(epist. 65, al. 65), atque
titius : » ut docel Chronicon Neapolilanum a cl. cum Beneventanisjiclo fcedere, molilos esse, puod
Pratillo eduum (Hist. Langob. tom.TII, p. 52), cum praecipuum est, hanc nostram Romanam invadere
scriplore synchrono Pauti gestorum apud Anasla- civilatem (epist. 57[ al. 59) comperlum exploratum-
sium consentiens. QuoeNeapohtani ducis societas que erit. Itaque et cum Paulus nietuetiat ne .Grseci
cum poniifice spem onmem Grsecis auferebat medi- advenirent, et cum perto venerunt Adrianopontifice,
terranea tentandi. Proeterquam quod exarchatu ad- Roma et alise civilaies Romanseprovincice sub di-
liuc stante, neque Eulychius exarchus cum foederatd ' tione eranl Romani ponlificis. Neque Iristoricum sa-
rege Langobardoruni prsevaluerat adversus Romam; piunt leves illse inducliones, Paulum Tassum esse
neque exhilaratus dux Neapolis resistere potuerat proprio ore GrsecoLscalholicse tantum ildei causa
Romanis; imo sua nece suorumque caplivitate Romairis adversari; el non satis limoris demon-
exemplum dederat posteris, ne Grsecorum accisas slrasse, ubi classem ab urbe regia proficisci audivii.
Ilalise res excitare auderent. Quse profecto, ut ego arbitror, amplecti cogitatione
X_S<_§ XXI. Quamobrem, utii Paulus audivit Grae- le\issimum, scriplis mandare quidnam erii?
cos parare classem adversus Ravennam et Romam, XXIII. Quoecuni ita sint, non igitur magiii refert
qusesivit is quidem per Pippini auctoritalem auxilia certum statuere ordinem temporisquo Pauli epistolse
a Spoletanis el Benevenlanis, Tuscanis eliarn adjun- datse fuerunt. Nihilominus, quanquam ex • causis
ctis, ut vim repelleret : causas vero addens cur supra allatis fieri omnino non possit ut servetur
Grsecrista molireutur, non defectionis meminit Ro- ordo certus, licentia tamen eorum coercenda mihi
manorum a Grsecis, nec recentis Ravennatum ac . erit qui sequunturordinem ab omni veritate ahhor-
Penlapolensium adjecltenis veteri ditioni facise, qui- D rentem. Ei vero singulis iirsuis epistolis Paulus sa-
bus haud dubie Grsecosmoveri oportuil, sed polissi- lulat Pippinum compatris nomine, prseterquam in
mam adduxit causam unde defeclio ipsa, incremeuta earum prima (ep. |12, al. 15), quam ante consecra-
1
dominii, et prsesertim amicitia el societas cum rege tionem conscnpsit ugiturmale collocatursexto loco
Francoruni nata erant; catholicsenimiruin fidei et quam per Wulfardum abtiatem aceeirit cum Satiano,
sacrarum imaginum insectationem (epist. 25, al. 54). cujus ergocompatris titulum acquisivit.Elest quodmi-
Quse plane causa, utcunque minus commodeaudial rer, Cointiutn, Pagium el nuperos editores Duches-
apud novatores aique eos qui, reiigionis nulla ra- nii tioc minime advertisse (ep. 13., al. 27). Ex iis
tione habita, de rebus civilibus loquuntur, maximi ties (16, 19, 56 ,| al. 25, 59, 32) Marini presbyleri
momenti erat Pippino , quippe quce una Grcecas Romani historiam conlinenl. Hunc videlicel do'cent
omnes aries ut susdeque tiaberet effecit. Jam vero factum esse cardinalem lit. sancti Ctirysogoni,Pip-
eos qui stupent quare ponlifex non dixerit, iratum pino rege id pelente pro viro, ut putabatur, pontifici
Copronymum oti usurpatum dominium Romse, quod ac regi fidelissimo: postmodum ab imperatore per
ante annos triginta Augustipatris lempore defecerat, suos iegatos insiinulatum perfidise apud Francorum
rogare lutiet cur perinde non stupenl, ne exarchatus - regem, qui ponlificem rei compotemfacit, quare ille
quidem invasione excitatum dici, qui paucis ante majestatis damnkur: 130 denique in tionorem
annis Homana.ditioni accesserat? Alibi eliam miran- prisiinum revocatum. Hane vero historiam qui fe-
tur ponlificem nunliare Pippino sex patricioruic ram pr.cpostere ctillocatis epistolis narrari (nl per-
145 COD. DIPLOM. — MONUM.,ETC„ SEU CODEX CAROLINUS.— EPIST/PAULI I. . 146
fidiseprsemiumvideatur cardinalitia dignitas collata) A l cujus ex Ludovici missorum placitis docutaenlum
•et, quod incredibile prorsus«st, intraunius anni758 ' ipsum emersit (Mabill., Ann. Ben. tom. II, filii append.
liinites coarcfari? Ex iis ultima tiiemis asperitatem n. 52); Pippini aulem, quin etlam Caroli ejus
niemorat (epist. 56, al. 52), cujus Grseci et Lalini placita, licet lilteris mandala non fuerinl aul exci-
tiistorici meminerunt, tioc tanlum discrimine quod derint", certa nitiilominus sunt, quippe qusein Codi-
alii ad annum Teferunt 765, cum coepil Octobri cis Carolini epistolis memorantur. Cumque Pippi-
mense, alii ad 764, cum maxime sseviilJanuario et nianos missos nonnisi pontifice volente ac regem id
Februario : prselerea agit de legatis tum regiis, tum flagilanle, auctoritate usos esse liquido constet, per-
pouiificiis Conslaniinopolim-missis; et prsecipue de inde sentiendum esl de Ludovici Pii et suCcessorum
Ecclesise rebus tunc tranquillis Pipplni opera, qui missis, imo etiam de ipsis imperatoribus, quorum
planeomnes sunt characteres anni 764. Nihilommus nonnulla exstant placita vel Romse tiab.ta, deeer-
lianc epistolam malunt esse datam an. 758, difficilii- nentibus una simul pontifice et imperatore. Tametsi,
mis iis temporibus, «uni Desiderius Beneventanum ad imperalores quod attinet, constitutum erat eos
et Spoletanum duces tanquam rebelles insequeba- inter etpontifices quemadmodum ulraque auctoritas
tur, damnaque qusepoterat majora pontifici et Ro- ad rerum administrationem conveniret, quod suo
manis inferebal. loco planumfiet. Cselerum^xPaulilitterisTegiorum
" XXIV. Inde autem actum est ut una et triginta ex missorum auctoritatis in dilione ponlificum origo el
-epistolisnovem iribuerint anno 757, undecim 758, indoles luculentissime eruunlur.
"novemautem annorum consequentium criique singu- XXVI. Releganlurlaudatse nuper epislolssplacilo--
las aut binas Titteras ascribaul. Quod per se ipsum £] rum lestes : « Juxta id quod petendo direximus,
patet quam falsum sit. Cum enim plerseque sint re- prsefatos ad nos vestros videmini direxisse missos,
sponsa regis epistolis; advenientibus ac redeunlibus crai apud Langobardorum imminerent regem pro di-
nrissis aliquodspatium lemporis permitti sequumest, versis sanctse Dei Ecclesisecausis ac j'ustitiis, et in
ne monachi, duces, episcopi, aliique illustres viii qul nostro assislerent solatio. > 132 Itera: €Exceilen-
missorum munere fungebanlur/ diu noctuque tatiella- tioovestrse direximus ul vestrum annuissetis dirigere
riorum instar per dispositos eqnos huc illuc dis- missum, quatenus ejus pra_sentiainterpartes jusli-
currisse videantur. Nitiil dico de lam multis inler se lise pervenissent. » Et alibi (ep.*Z&,al. 18) : « Con-
pugnanlibus, qusetot epistolas In unum annum -con- festim veslrum dignemini dirigere Desiderio Lango-
gerendo obtruduntur : cujusmodi sunt hostilia ferre tiardorum regi missum, ul, si necessitas fuerit, signi-
-<t pacem colere (epist. 18 et 25, al. 15 et 30), Ser- ficatum auxilium noliis pro incursione eoruriidem
gium archiepiscopumTtavennatem Romse lilibus im- inimicorum impertire debeat... Deprecantes et hoc
plicilum esse, et RsTvennse litteras~ a regia urbe et a a Deo institutam excellenliam vestram, ut ad nos
adelibus Veneticis accipere, quas mittat Romanr(15 hoc adveniente Marlio mensevestrum dirigere ju-
et 26, al. 27 et 28). Denique Desiderii regis foedus beatis missum, qui lric Romoenobiscum demoraii
cum Grsecis percussum contra Ravennam narrari detieat, et ipse si necessitas exigeret, apud Deside-
per pontificemPippino; el ab eodem hunc rogari ut rium imminere. » Quoealibi etiam"repelita (ep.s..27,
Desideriumjubeat sibi opem ferre contra Grsecos(18 al. 57). Quod si ne tum quidem, cum de luenda
et 26, al. 15 et 28). Quse omnia, etiamsi minime Romanse Ecelesise ditione res erat, citra pontificis
"pugnarentinter se, incredibile est septem iis mensi- ** p auetoritalem, ut postremce islse docent epislolse,
hus evenisse, qui ad Paulum pertinent, anni 757,' Francise regemgessisse in eadem aliquid compertum
videlicet a die 29 Maii, cum consecralus fuit, ad est, quidquid igitur auctoritatis, aut tielli, aut pacis
anni exitum. De undecim iis epistolis in sequentem tempore adhibuisse iuvenilur rex Francise per suos
annum 758 congestis quid sentiendum, tiistoria Ma- missos,delegatio erat supremsepontificisetaminVeteri
rini prestiyteri nuper allata abunde 'docet. Ilaque dominio, seuRomanaprovincia, quaminrecensaddito
coerceri hanc libertatem oportet, sin minus certo, exarchatus et Pentapolis. Pippinum Carolusimitatus
saltem probabiliori ordine, et a veritate nullalenus fuit, ut videtiimus suo loco. Ac de Pippino quidem ne
atitiorrente, xollocatis Pauli etiam eplstolis, quarum annalista quidem Italus mussitare quidquam ausus est.
rectam chronologiam statuere Igl parvi interesl. Quod quanto cum eorum temporum quse secuta suut
Namque id necessario prsestandum est de longe plu- Pippinum detrimento fecerit, patet ex vera indole
ribus maj'orisque momenti,'quas dedit Adrianus ad regise auctoritatis in ditione pontificia per annos
Garolum regem, super novo amplissimoque eccle- quatuordeclm quitius idem Pippinus amplificatso,per
siasticse ditionis, prsecipue post exactos Langobar- se ditioni ecclesiasticsesuperstes fuit. Cum enim Ca-
dos, incremento; ex quarum motione receuliorum' rolus ne iatum quidem unguem &paterno exemplo
opinionibus adjumenti plurimum accessit. discesserit, quandiu Francorum et Langobardorum
XXV. Cseterum, antequam de his epistolis dicendi rex fuit, iritiil sibi arrogavit auctoritatis in ponlifi-
finem facio, id prsecipi velim animo, quod ipsis a cum dilione, quam longe lateque auxit: et cum anno
Pauli temporibus, cum supremam pontificis potesta- 800 invitus est assecutus coronam imperialem,
fem in sua ditione omnes norunt, missi regii, tamL Leo III, qui tanlam in Occidente majestatem insti-
in exarchatu et Pentapoli, ad quas"provincias Eccle- Dtuit, divi Petri successores auctoritate non exuit,
•sise ditiouem coarctanl, quam Romoeet in ejus du- qua septuaginta amplius annis fruiti erant, sed for-
catu, auctoritate non modica usi sunt. SicWidmarus midabiliorem eam reddidit audacise nonnullorum ex
et Gerbertus abtiates, alque Hugbaldus virillustris, subditis, imperiali majestate defensam. Cseterum
coram ponlifice' Langobardorum missis diligenter quod preedictus auctor de suprema pontificum au-
examinatisin conventu Pentapolensium aliorumquei cloritate non potuit, de ipsa donatione Pippiniana
hominum ex civitatitius pontificiis, causam invasio-, facere molitus est. (An. 757) Carolinam pro Pqipi-
nrim cognoverunl (episl. 29. al. 17). Pari modo. i. niana posuit; Anastasium et Leonem Ostiensem in-
Andreas et Gundericus regii roissl causam aliam co- simulavit inscitioe; exarchalus liroites delinivit, abs
ghoverunt, inter pontificem et^Langobardos (epist. re omnia. ^Juota quantaque fuerit donalio Pippini
59, al. 14). DemuniWilcharius' ejriscopus, Dodo et. ' regis, e Sleptiani Hliiterisvidimus :_qusecivitales a
Wictiardus regii missi data opera Rornam directii Langobardorumrege Desiderionon fucrint restitutse;
sunt, ut causam restitutionum inier .eunidem ponti- quoe invasiones ab eodem factse, et quse multiplex ac
ficem et Langobardos discuterent (ep. 42, al, 19). certa ejusdem regis confessio fuerit pontificioe do-
Hsecvero quid aliud sunt quam placita per quam si- minationis, tam in Romana provincia quam in exar-
ririliaeorum quorum unum e situ erutum exaggera- chalu et Pentapoli, sequentes Pauli epislolse, quibus
tur Pii Ludovici sevo, ut pontificia auctoritas labefa- necessario hsec -pauca prsemisimus, uberrime de-
eietur? Equidem inler placita missorum Pippini re- monslrabunt.
igis ejusguenepotis discrimen istud video, quod ali-
«7 B. CAROLIMAGNIOPP. PARS I. SECTIO III. 148
XII. A Francorum gerimu,, eum ad vos repedandum, cum
1@3 EXEMPLAR EPISTOL^ nostris missis apostolicis absolveremus , quoniam
Vbi Paulus diaconus et a electus sanctm Romanmi nos pro certo agnoscas, excellenlissime et a Deo pro-
Ecclesim significans de transitu Stephani papm ,: tecte noster, post , auxiltalor et defensor rex,
per Immonem h niissm , missum domni Djeum
Pippini quod firmi el rotiusli usque ad animam et
regis c. sanguinis
nostri effusionemini ea fide, et dilectione, et ctiari-
(An. Dom. 757, Cod. Car. xm, ehron. 12.)
ARGUMENTUM. — Ante consecrationem sctiismate di- tatis cpncordia, atque pacis fcedere, quse prsefatus
iatam,"fratris morlem et sui electionem nuntiat; [L., prSelalus] beatissimae memorise dominus , et
Pippino. Immonem regium missum qui superve- gerriianus meus sanelissimus > pontifex vobiscum
nerat, se ait detinere optimatum consilio , quoad confirmavit, Derminentes, et cum noslro populo
consecretur; tum remittendum cum suis aposto-,
lieis missis, ut secum amicitiam et societalem quse permanebimus usque in fincm. Unde et indesinen-
cum Stephano fralre fuerat, inslaurent. ter extensis palmis ad coelum pro vitse iucolumitate
Domno excellentissimo filio Pippino regi Franco- excellenlise tuse , atque dulcissimorum filiorum , et
i'U«n d et patricio Romanorum Paulus diaconus, excellenlissimse reg.nse spspitate, Domini Dei nostri
" in Dei nomine electus sanctse sedis
et -apostolicoe. exoramus clementiamtuam E, ut semper tuum auxi-
•dum gravi gemitu , et immenso mcerore cordisi B lium et firmissima proteclio extendatur super nos.
innotescimus a Deo protectse excellentise lua., po- Incolumem eJvcetienliam tuam gralia supema cu-
tentissime victor rex, Dei vocatione, de tiae luce, Stodiat. j
ad seternarii requiem esse suhtractum sanctse recor- Xffl.
dalionis dominum et germanum meum Slephanum 135 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAP_E
papam eAa cujus etiam transitu,134et ipsilapides, iD DOMKUM MPPINUM BEGEMPEB.'WOLrj-EOUll DI-
si dici potest, nobis conflenles lacrymaverunt "*, in KECTV ,
cujus aposlolatus ordinem a cuucta populorum Iriqua continenlur gratiarum actiones et uoerrimm
caterva, mea infelicitas electa est, el dum haec age- laudes pro defensionesanctmDei Ecctesim,poscens
adjutorium contra Langobardos, eo quod ipsi Lan-
renlur, convenit Romam Imo , Ctirisfianissimseer-
gobardi-in magna arrogantia permanentes, et J«-
ceMentiseluse missus, et cum eo loquentes, una cum slilias sanctmDei Ecclesimminime reddentes K
nostris optimalibus, aptum perspeximus eum hic (An. Dom. 757, Cod. Car. xxvn, chron. 15.)
delineri [L., G., delinere] , donec Dei providenlia ARGUMENTDSI. — AUatum a Wulfardo Pippini niisso
sacra apostolica benedictione illuslrali fuissemus, una cum litteris satianum . quo Gisela regis filia
et tunc plenius satisfactus de noslra, vel cuncti e sacro fonte «xtersa fueraf, inter missarum so-
lemnia accipit in iara sancta. Petronillse, et tan-
[Forte, populi] puritate, ei dilectione quam erga tuam (
G quam regiam filiam suscepisset ex codem sacro
benignissiroam excellenliam, et cunclam gentem fonle, compatreiti in posterum appellat Plppinum.
n Iniit Paulus pontificatum anno Christi 757, obiit mata administrationis ati eodem eonsuevisse fieri,
ann. 767. GHETS. judicesRavennse residentes Philippum presti. el Eu-
">Ms., Imomonem; seu _y mo secundum delelum stactiium ducem eo riiissos a pontifice, et cum primis
est. GE^T. arcluepiscopum Sergium pontificiis imperiis relu-
« Argumentum Panvinii (Cod. Vat. 1) : « Prima ctantem ab sede illa amotum esse Steptiani j'ussu.
Pippino regi obitum fratris sui, et suam [Stephani Poterantnetisecomnia fieri spalio paucorum dieruni?
fralris et suam] ordinationem exponit indicatque Valeant ctiartse veteres , et earum aucloritas histo-
[indicat] se in amicitia a Stephano [ab eod. Steph.] riam omnem pervertens revocetur ad- trutinam. '
cuin Francis contracta perseveraturum : petit ul CEKK. " ! _
Pippinus idem »
prsestet. Genturialores primum hoe Magno anle id tempus fuerat usui liber Diurnus
afgamenlum aliquantulum mulant in principio et pontificum. Idcirco ifrequens hisce in litteris ej'us
fine : csetera Panviniano respondent. Quse uncis formularum locutioJ Ita in nuntio ad exarctium
-ciauduntur,indicant Panvinii ejusdem emendationes: (cap. 2, tit. 1) legilur : . ab hac luce fuisse subtra-
quod notandum hi aliis etiam qusesequentur. Coete- ctum dominum ill. jsanctiss. nostrum pontificem ,
rum duo lric falsa : ordinatio , quse non congruit cujus cuncti vere, et, si dicendum est, etiam lapides
electo, et petilio illa, ut Pippinus idem prmstet (seu ipsi fleverunt exiturn. » Notanda tamen summa tum
faciat, ut legunt Centuriatores); in epistola enim._"' electionis, lum consecrationis libertas ejus sevi.,
non exstat hujusmodi petitio : ait vero pontifex se Nulla imp. mentio : missus regius consilio procerum
exoraTe divinam clementiam ut auxilium et defen- detinetur, ut summam auctoritatem adepti pontificis
sio Francorum nunquam desit sibi et Romanss Ec- testimonium cerlum ^tmiciliseet fcederisin Franciam
clesise. CENN. afferre valeat. Missi flemum pontificii, peractis oni-
<"Summ. 1, ap. Baron. et Cent. GEETS. nibus, ad regem. Sic de Stephano IV et Pas-
« Stephanus II ohierat supremum diem 24 April. chali I Iegandi perspicue Asfronomus in Yita Ludovici Pii:
7-57.Quo respexisse oportuit scriptores nuperos, qui quse res recentioribiis magnam praebuit dtspulalio-
Muratorio duce puolalis charlis et chronologis antea -num segetem, mirairiqueallucinationum occasionem.
ignotis, Aistulphi mortem in exitu superioris anni At his de rehus suo loco dicendum erit, ubi de ejus-
statuunt, Desiderii principia mense Marlio hujus dem Pii Ludovici diplomate sermo fiet.
anni, ac proinde postremas lilleras Steptiani, quibus B Recte Lambecius expunxit tuam, quse"vox mi-
de utraque re agilur, aut eodem niense Martio aut ror, cur Getililoti in'recensione retineatur z forle in
Aprili constituunt. Tantaene angustise temporis iis Cod. ipsum irrepsit, jaut scripturoe nodus diffieilis.
antiquis chartis, et Brixrano chronologo sustineri h Argum. Panv. (God. Val. 15): t -Decimamtpiin-
poterunt? Adeatur hujus Carol. Cod. ep. 51, al. 54. tam scripsit ad Pipinum per Wlfardum coepisc.
Inde palam erit Steplianum posl initam a Fulrado quem Pipino commendat, quod eiiam Steptianus
civitatum possessionem, cunclas actiones exurchatus papa germanus Pauli fecerat. In hac epistola _a_uin-.
distribuisse, aclores omnes. et praecepta. seu diplo- ta decima per Vulfarctumcoep. quet-i Plpiaoj' exeitt-'
— EPIST. PAULII 159
149 C©B. DIPLOM. — MONUM.,"ETC, SEU CODEXCAROLINUS.
Respondet per eurndem Wulfarduih ita esse ut A _" spiritalis filia, sacratissirho lavaero ablufa, sascepta
audierat; Desiderium .idelicel promissis non ste- est; utiem , et cum magna jocunditate , aggregata
tisse, nequeseeorurii alicjuid quseper suos Iegalos
nrissum suum regiis ad- poptili cohorte, infra auram [F., aram] sacrati cor-
nuntiavera*t,.aqcepisse;
iungere; et nuntiare qucehucusquo evenerunt; de poris auxiliafricis vestrse tiealse Petronilte, quse pro
Sergio archiep. RaveiimB iii Urbe Iitibus impljcito latide a.ie_na memorise nominis vestfi, nunc dedicata
Iaborare, ul suoe restiluatur Ecclesise; Wtilcha- <dinosciturd, celebrarites i§7 missarum solemnia,
riurii Nonientahum episcopum , _qui cum iratre
in Franciam ierar etiam atque etiam . cum magno gaudio suscepimus, et per allatum eum-
_.
Stepliano -
commendat. _ dem sabanuin, eam, tanquam prsesentaliter, nos
suscepisse garidemus. Unde quia amor fidei vestrum
Drinino excelleritissiirio tiliO~et nOstro spiritali
et Ro- benignum ignivit cor JioBis Der vinculum spiritalis
compatfi Pippino' Tegi ErarichrUm, patricio* foederis adh__renduni : juxta qiiod domno et germano
manorum, Paulus papa. meo, beatas reeordaiionis, sanctissimo" Stephano
Laloi prsesentlum" litterarum solerliSsimus* Wul-
fideliSsimuS . papse spopohflistis , magnas graliarum actiones a
fardus, eximietatis veslrie a,,plenas- Deo
et cum prolectse excelleniise vestrse persolvimus, im-
jocunditate notiis attulit litlersDs,-qtias ingenti cretiro divinam misericordiam ut sevis
. ,-plorantes
Jselifia maneipanles, atque letifioni reserantes, B ' [F., long3evis] vos ac prospefis in solio regrii con-
niagna exsultciiione dvantes relevati sumus, agnito servans luealur temporibus, el magno gaudio de
scilicet per eas prsefulgidoe excellentise vestrse di- nostrse _ili__perfecta selate vos jo-
affectu sarictam Romanam ip"slus spiritalis
lectionis erga apostolorum
coelorum cundari permittat, ad exaltationein sanclae SU33Ec-
Ecclesiam , atque faulorem vestrum, 13© clesise e.
regni j'anitorem , piincipem apostolorum , beatum
Peirum a vobis extiibito; "qua de re juges omnipd- Et quia copiosa nobis, Ipsa Spiritus saneli scilicet
tenti Deo efftcacius persblvimus grates, profecto dumi compaiernitalis gratia, quse, opitulante Deo,iiiternos
tam prcecipuum fortissimumque virorum, his in_ i ata consisiit, auctoritas fiduciam conlulit, peto et
diebus sanctse Suseconlulit Ecelesise tutorem b. deprecor, benignissime spirifalis compaler, -optime
ias
Inteiea^ Christianissime, Dei providentia , victory1 rex, ut coeptumredemptionis DeiEcclesise, et plenai
rex, gemina fesliritsttis peregi-fiiis __gaudia, in eo> justitise beati Petri perficere jubeas bonum opus;
quod optata corilis adepti desidefia , in vinculo spiri- direxit quippe nobis insignis bonitas vestra, per suos
talisLcederis pariter smnus adnexi ;Jpr__fatrisnempe» affatos [F., affalus], sibi iritidtescere adversantium
sodalitalis vestrse illustris missus pretiosisslmumi causarum eventus, unde certam a Deo prolectam.
iiobis supernse gratise munus attulit c sabanum vi-. (s, eximietalem vestrarti reddimus , nihil nos usque
deiicet, in quo nostra dulcissima atque amanlissima'{ hactenus recepisse de tiis .quse per nostros legctos

plo fratris Stephani, commendat, scripta] laudes Pi-; illud signifioat- quod filiolse Pipini j'amj'ambaptizatse
pini et gratiarnm actiones pro defensione sanctse Deit legumentum prsebuif. GKETS.
Ecclesisecontinentur. Adjutorium contra Longotiar- d Fabroltus in sua ,edit. libri Pontificalis (seclione
dos papa petlt quod sanctseDei Ecclesise Dei justitias ! 259) supplet Velserianam editiotiem ex cod. Frehe-
minime,redderent! Pro sabafio [Auxilium cofttra riano in var. lect. rem enarrahs, quse hrinc locum
Long. quod §. Dei. Ecclesise justitias minime red- mirifice illuslrat : ait,euim, puod Paulus i operalja-
derent, postulatur. Item pro satiariol misso, in quo) tur in"coemeterio'utii prius beaia Petrdnilla sita
Pipini filia ex. sacratissimp fontis lavacro abluta ,, quiescebat foris porta Appia, milliario ab urbe Roma
suscepta fuerat, gratias agit [gr. ponlifex agii] quemi secundo, et exinde ejus venerabile ac sanclum corpus
celebralis inissarum solemnitius, magnajucrinditate, i cum sarcophago marmoreo in quo reconditum in- '
aggregata populi cotiorte [multitudine] infra aulami' erat, abslulit sculplum litteris ila : Aurem Petronilim
sacrati corporis auxilialricis vilse Jje.alsePetrqnillae filioxdulcissimm. Cnde non dubium est quin scul-
[corporisB. Petron.] quseprdlaude aeterriaqueTne- ptura illa litterarum propriabeati Petri apost. manu
moria nominis Pipini consecrataest{erat] suscepissei designala dinoscilur, ob aniorem suse dulcissimce
se scribit. [Adjicifj Se indesinenter laborare, ut Ser- natse,'ipsunique sanclum corpus cum proefafo sar-
gius -jepiscopus suse restiluatur Ecclesise.» Summat _. cojjtiago posito supra plaustrum novum in ecclesiarii
fitterarum intacla fere relinquitur -, lale enarratis >n beati Pdtri apostoli tam hymnis et canticis spiritua-
quse nosse refert. CENN. Hbus,gus beaJ,itudo deportavil et in mausoleo juxla
* Gent., pafum
exiiniwsagacitatis veslrm fidelis missus. ecclesiam lieati Andrese apostolL; quod prsefatus
h En alia patriciatus collati Francis regibus. satis5 beatissimus Steptianus papa ejus germanus , dum
perspicua delinitio. Vide ep. 6, al. 7, nol. et infrai adhuc superstes erat, eGplesiani in honorem ipsius
comment. proev. ad epist,. Ad_5ani.-GENK. •sanctoeChristi martyris Petronillse picturse miro de-
« Ducangius variis auctorum definitionibus alla- core illuglravit. . Vide Baron. (an^9, n. 52 seq.)
tis, Mappm, fatitergii, HnteUlintei ,villosi, manuter-- el Boldettum de.Coemeter.SS. Mart. (lib. n, cap. 18,
gii, etc., passim_occurrereiait apud_auc_ores; inci- p. -551), et pra3eipue_nolas ad Adonem (edit. Rom.
piensque a saneto Gregorio Magno, ingentem eorumi 1745) 51 Maii. Sabarii lator fuerat Wulfardus abbas
serlem enumerat, JFlidenda videtur lectio Panvinii-,, monast. S._Jlartini Turonen. VidePag. (757, n. 4).
quam Centuriatores et Haronius admittunt: nami Mabillon., lii. xxi, n. 12, etlib. xxm, n. 23, Wlfar-
sabarium eidem Ducangio est "pastoptioriuin, >seu i dum et Gulfardum unum eumdemque esse ait. CENN.
atrium templi.NihQominus varia ista lectio Vaticanat e Vota sancti pontificis non fiierunt iriania. Nam
£xempla ab his in codicem relatis a Carolo distin7: €is6*la monasticam vitam professa, fuit abbatissa
guens, plurimi faeienda est. Nam Centuriatores> monast. Calensis, decus_,etornamentum ord. S. J3e-
ipsissima Panyiniana argumenta "pra. manibus tia,- ned., jit'aitMatiilIoni„Quse_etiam Alcuino persuasit
iulsse liinc cefto diSGiriius.ID_.—Exslat .eadem vox,:. Jil commentariosin Eyang. Jo_annisconficerel. Mabill.
ap. ^nctum Boiiifaciiim, ep. 10 et 145. Hic linteumi Annal. lib. xxui, n.28; Iib.xxvi, n. 61. ID.
-
I4M t_, CAROLIMAGNIOPP. PARS T. REf.TIO TIT. XKO
excellentii» vestrse petendo mandavimus ; solite, A. corum gratias agi. ob uavatam cum rege, novo
namque perfidi et maligni illi in magna arrogantia Moyse ac novo Davide, operam pio Eeclesia libe-
cordis permanentes, nequaquaminclinantur j"ustitiam randa, et catholica fide asserenda. Peculiares Ec-
clesisetilios appellat: mercedem a Deo per beatum
tieati Petri restituere. Tamen omnia qualiter acta Petrum polIicetur.Debarbaris gentibus triumptium
sunt, referentibus vestris missis agnoscere potestis; ad fidei servandanj integrltatem. et ad Ecclesise
et subsequentem nostrum missum ad vos dirigimus, incrementum, ominatur.
|
dignas vobis gratias de omnitius referentes, et Paulus servus servorumDei, omnibus dilectis nobis
cuncta per eum eximietati vestra. dirigimus in episcopis et venerabilibus presbyteris, ct abbatibus
responsis de his quse in antea provenerinta. Sergio atque religiosis monachis, gloriosis etiam ducibus et
veroarehiepiscopo, 138 juxtaid quodvestrseinnotuit comilibus, seu universse Christo dileclse generalitati
excellentise, indesinenter imminemus ut suse resti- exercitus a Deo protecli regni Francorum consli-
tuatur ecclesise">.Pelimns autem excellentem tioni- tutis. I
tatem vestram, ut reverendissimum et sanctissimum Consideranlibus nobis, et velut ignitam coram
fratrem et coepiscopumnostrum Wulcharium [Lamb., nostris aspectibus splendifluam, Christo amabilisfor-
Wilctiarium], sicut prsefatus beatce recordationis titudinis vestroe fidemi et laboriosum eertamen adhi-
domnus et germanus meus, sanctissimus Stephanus B 1 bentibus, quod liberationi sanctse catholicce et apo-
papa, eum benignse eximietati vestrse commendarit, stolicse Romanse Ecclesise, quse vos verbo proediea-
jn omnibus commendatum habere jubeatis. flic prse- tionis, peculiaritatis | modo sinceros genuit filios,
libatis, trinus et unus Deus noster sua vos exten- exhitiere totis nisibus studemini [studetis], magna
sionis dextera protegat, oim dulcissima conjuge, nobis admirandi inhseret qualitas, et hsec [L. et G., et
excellentissima regina, spiritali nostra commalre, oti hoc] laudis pra_coriiavestro nomini et benedictse
atque amantissimis vestris meisque filiis in solio generalioni proferre in universo non desistimus orbe
regni sospites permanentes, et in proesenti vita et terrarum. 0 dulcissimi atque amantissimi nobis,
in seterna beatitudine uberrime concedat valere c. quam vicissitudiuis 140 repensationemvestroexer-
Incolumem excellenliam vestram gralia superna cu- cilui conferemus? Aut quce thesaurorum copisedignae
slodiat. sint ad tot beneficijrum prsesidia , quse sanctse
XIV. Ecclesise contulislis? Et licet in hoc mentis conswle-
i ITEM ratio, et possibilitas coarctetur vobis digna repen-
139 EXEMPLAR GENERALE
EJCSDEM PAP_E dere, verumlamenest judex j'ustus in coelisDominus
, ADCUNCTUM Deus noster, qui digna vestrorum retribuet operum
EXERCITUM A DEO.PROTECTUM 'C ,
REGNIraANConusi, merita. Vereenim elevatum [Lamb., exaltatum] est
nomen genlis vestrse super niultas generationum
In qua continentur gratiarum actiones et uberrimm
benedicliones,pro certamine eorum, et ut magis in nationes, et regnum |Francorum vibrans emicat in
servilio Dei omnipotentis el sanctm Dei Ecclesim conspectu Domini: quod talibus beniguissimis Dei
certando perseverent, animum domini Pippini regis catholieseetapostolicse sanctseEcclesise liberatoritius
ad hoc peragendum -excitente.
proeornatur regibus; novus quippe Moyses novusque
(An. Dom. 757, Cod. Car. xxn, chron. 14.) David in omnibus operibus suis effectus est Christia-
ARGUMENTUM.—Proceribus eunctisetexercitui Fran- nissimus, et a Deo protectus filius, et spiritalis oom-
a Secreta htqusmodi negotia legalis commissa, ne gerente, nondum fuerat restitutus. Vide infra ep. 51,
scripto mandata Langobardis paterent, aliis alia pro al. c54. Io. I
arbitrio fmgendi ansam dederunt. Hic tamen ndn Wilharius, quem ^Ughellus(tom. X Ital. Sacr.)
obscure indicata videntur. Legati scilicet, qui cum Villarium appellat, Stephanum II comitatus erat in
Immone post consecrationem pontificis in Franciam Franciam an. 755. Seq. anno exeunte legatus fuerat
profecti erant, Desiderium tiaud stelisse promissis ad Pippinum regem ab eodem pontifice, magnopere
retuleraut regi, eumque rogaverant ut Langotiard. commendatus, ut supra, epist. 7, al. 9. Apud regem
regem moneret ne diulius civitatum et locorum remansisse eum patet ex epist. 11, al. 8; nam
exarchatus reslitutionem differret. Horum nihil D ] an. 756 pontifex remitti Romam petebat. Ibideni
factum esse modo nuntiat; et contra quse huc usque Wicharius mendose appellabatur in ms. Cod.,Teti-
pro sancta sede ipse gesserit, quidve officiiaut artis nentibus eam lectionem Lambecio et -Gentilolo. Hie
exercuerit erga Desiderium (in quem perfidia, mali- mendose pariler Tengnagel. scripsit Wulcharium,
gnitas et arrogantia recidunt) ut aliquid ex pjus ma- sed Lambeeius restituit Wilcharium. Cerle si Sle-
nibus extorqueret, mi.sis enarranda permittit. CENN. phanus hujus nominis episcopum regi commenda-
I> Infra ep. 51, al. 54, Adrianus ait Carolo quod verat, Nomentanus illp erat, de quo etiam infra TO-
Stephanus II « archiepiscopum Sergium exinde dibit sermo. ID. |
atislulii, dum contra ejus voluntatem agere spiritu d Bar. sum. 29. Centuriatores extra reliquarum
supertiise nitebalur. » Non autem istam solam ob ordinem hujus epistolse summarium collocant.
causam versahatur Romse, sed litibus implicitus, GRETS. I
e Panv. (Cod. Vat. 51) ultimo loco sic:
quod Eupiiemia nobilis femina ejus uxor viveret Argum.
(quam diciiur archiepiscopatum adeptus diaconissam t Scripsit etiam epistolam ad cunclum exercitum
' orainasse). Ughellus (tom. II, p. 245) falso tradileas regni Francorum, in qua gratias ettienedictioneseis
lites pertotum Pauli pontificatumagitatas esse: nam, impertit pro [benedictiones pro] fldeli opera sibi et
ui paulo infra videbimus, ad sedem suam pontificis beaio Petio prsestita, ac tiorlalur eos utporro in ser-
ejusdem opera reversus erat. Bacchinius Agnellum vitio Roman. Eeclesise [prsestita eis imperlit, tior-
seculus, sub Stepbano II id evenisse contendit: Hae tatur eos ut in, servitid S. R. Eccl. perseverent, ac
'autem lilterse docent quod. Paulo pontificatum pro ea viriliter decertent. _ CENK.
155 COD. DIPLOM. — MONUM.,* T^TC, SEU CODEX CAROLINUS. ~ EPIST. PAULII. ISA
pater a, dominus Pippinus, Dei nutu victoriosissimus A dem et pontificem, respondent se semper fldeles
rex, per quem exaitata Dei Ecdesia triump*hat, et . subditos futuros pontificis, quem meritis lauditius
fides catholica ab hsereticorum telo illibata con» prosequuntur. Hortantur regem nt pro catholica
' flde et Ecclesia certare non cesset, seterna prsemia
sislit. > . : consecuturus. Magnopere eum conimendant: cer-
- Et vos quidem, charissimi, gens sancta, regale sa- tas^Idem victorias de adversariis omnibus a Deo
'
eerdotium, populus acquisitionis, cui benedixit Do- precantur
minus Deus Israel, gaudete^t exsultate, quia nomina - Domuo excellenlissimo, atque prsecellentissimo,
vestra regumque vestrorum exarata sunt in ccelis, et et a Deo instituto magno victori Pippino regi Fran-
merces vestra magna est coram Deo et angelis ejus. corum et patricio Romanorum, omnis senatus atque
Firmum quippe, tieatissimum Petrum aposlolorum universa populi generalitas 142aDeo servatae Ro->
principem, cui a Redemptore noSlro ligandi solven- manse urbis.
dique peccata in eoelo ac in terra concessa est Si interius mente operum vestrorum studia huma-
potestas, adepti estis proleetorem h; sed omnipotens nus voluerit sensus pensare, nihil, ut opinamur ad.
Dominus , ejusdem sui apostoli intercessionibus , horum vicissitudinem dignum potest existimari, aut
141 "benedicat,protegat, atque eonfortet et eorrotio- in hacJemporali vita rependi, sed tantummodo illa
ret Deo amabilem communitatem vestram, actusque B sunt.consideranda vobis retribui aj'usto judice Do-
Testros in beneplacito suo djsponat, tribuens votiis a mino Deo nostro, quee oculus non vidit, nec auris
ccelo victoriam, flnes [L., G., terminos] vestros audivit, nec in cor hominis ascendit, qua. proeparavil
dilatet, suhjiciens excellentissimis regiius vestris Deus diligentibus se : hsec nempe vobis digna est
omnes barharas naliones, ad [Ms. om. ad] perfectam retributio, dum nimirum vestro certamine sancta
liberationem et exaltationem sanctoe universalis Dei Dei Ecclesia, atque Christianorum orthodoxa fides
Ecclesise et fldei orthodoxa. integritatem, detque dinoscituressedefensa; omniumque nostrum. con-
vobis ea sapefe fluse illis sunt placita, -et multo stantprocuratasalutisremedia; etquia [Lamb. add.
amplius corda vestra in amore tieati Petri «t ejus per te], praecellentissime domine rex, dignatus est
apostolicce Sedis illustret, fldelique studio ejus Deus noster redemptionem suse sanctse Ecclesise nor
pra_eeptis_.apos.olicis obtemperantes, vestrorumque strumque omnium operari, merito nos convenit ope-
regum mandata -jbservantes, et prsesentis vitse rum ejus mirabilia decantare, consona cum prophela
cursum [Gent., cursus] oum victoria, et bona fama eanentes voce: Quoniam magnificata sunt opera tua,
exsequi, et jseterna gaudia cum cosli civibus perfrui Deus, omnia in sapientia fecisfi, replela est terra mi-
mereamini rabilibus tuis (Psal. cm). Quis enimloquaturpotentias
XV. - - " Domini, auditas
faciat omnes laudes ejus (Psal. cv) ?
"
ITEM EXEMPLAR EPISTOL/E GENERALIS - Lsetantur enim cadi et exsullat terra in eo quod ta-
POPGLI SENATUSQUE ROMANI, lem Dominus Deus noster suse-sanctse Eeclesioecon-
AD DOMNDM PIPPINUM JU.GEMMRECT-Ej tulit defensorem d; per quem cum iiducia no-
In qua conlinentur graliarum actiones, et de litteris, men Domini in sancta arila ejus glorificatur.
quas dominus Pippinus rex eidem populo direxit Direclas itaque prsecellentissimse ac Christianissi-
pro fide servanda erga sanctam Dei Romanamque mse
Ecclesiani, et doniinumPauium apostolicum. benignitatis vestraelitterasmagnohonoris affectu
(An. Dom. 757, Cod. Car. xxxvi, chron. 15.) aceeptantes suscepimus, et itainuarum susceptione lse-,
* ARGUMESTUJI. — Senatus populusque Romanus a tatisumus,tanquamsi vestram excellentiam prsesen-
- Pippino admoniti fidelitatis erga apostolicam se- tialiter conspiceremus,<geminafestivilalis 143 Sau"
* Hine liquet non recte a Pagio (757, n.
1) et in "Moysisprseclaris nominibus appellabatur a Romano
nuperrima editione Duchesnii hanc Bpistolam -consi- pontifice. Neque appellabatur, quia talis consuetudo
gnari hoc quidem anno, sed prseferri nuper allatse. «sset nono sa.culo,"sed quia' prsecedenti Ecclesiam
Si enim Pippinus erat compater, ergo sabanuni ac- tuitus erat, quia catholicam fidem adversus Grsecam
ceperat regise fllise Gisilse. Ad nomina quod attinet. impietatem defenderat, CENH.
novi Moysiset novi Davidis, notandumquodAlcuinus D h Quod aiebam ad epist. 4, al. 1*0,'not., et ad
plures inscribit epistolas David regi, ita Carolum ep. 6, al. 7, «t regum et populorum Francise maxi-
Magnum appellans, quare Canisius admodum erudite mus id temporis erat amor erga apostolorum prin-
rei causam reddit (Ant. Lect. lom.II, p. 590).Basnagii cipem; idcirco passim hi his epistolis invenitur. ID.
autem doctrina super eadem re parum congruere c Nullumexstat Panvinii argumentum: quare nec
videtur huic epistolse aliisque codicis Carolini: _ Hic Centuriatores, qui Roma has epislolas etargumenta
David, ille ail, est Carolus Magnus. Dubitarunt ali7 acceperant, nec Baronius quidquam deealoquuntur:'
quando viri eruditi ex eo quod Carolus aliqiiando Latibeus ipse, quem Carolinus Codex non latetiat, de
homonymus Davidi proptietae dicatur _ib Aicuino eadem silet. Muratorius, venia prius petita, ad an-
epist. duodecima. Sed hic mos solitus fuit sseculo nurii differl 765, ejusque sententiam proprio artii-
nono, ut regum et virorum illustrium nomina muta- tratu exponit in Annal. Ital. Recte Pagius eam con-
rentur, illisque veteram vel regum, vel prophetarum, slgnathoc anno,,nam istius et prsecedentis latores'
vel etiam paganorum nomina ascriberentur. Sic videntur fuisse iidera Wulfardus abhas el spcii, qui-
Carolus-Magnus propter~ pietatem et fortitudinem bus missus ponlificius erat adjunclus, datseque erant
Davidis nomine fuit interpellatus. Eademque ratione littera ad Pippinum nost sabanum acceplum. Quse
Itali porum regem Berengarium Davidem dixere. . enim causa erat cur senatus populusque Rom. admo-
Etenim antequam Carolus id nomen assequeretur, neretur officli sui erga pontificem, cumsep"timoj'am
Pippinus hicsemel, iterum ep. 54, al. 18, ac tertio" anno Ecclesiam moderabatur? ID.
«p. 41, al.__6,_ut infra planum erit, et Davidis et ^ En patriciatus definilio ex ore S. P. Q, R , ne
" " '
*Ks B. CAROLI MAGNIOPP. PARSI. SECTIOIII. ig£
dia iiobis inferentes , uum veslram "Iselitiam am- i__,hono permaneatis opere, quatenus in xnagna securi-
plissime comperimus; quoniam nihil notiis dulcius, tatis quiete degere valeamus, et ex hoc seternam vo-
doriiine rex, in tiac vita existit, quam de vestris pro- J>isin cceloexoratam' retributionis mercedem reci-
sperilalibus gralulari,' dum vestra salus nostra post piatis, quoniam maximam, post Deum, et beatum
Deum esi sectirltas. Al vero in ipsis vestris mellifluis Petrum, in vestri fortissimi regni brachio posside-
apicibus nossalutari providentia vestra, et admonere mus spem, el credimus in omnipotentis Dei nostri
prycellentia veSlra studuit, firmos nos ac fideles de- misericordiam quod amplissime nobis ea nostra
bere jjermanere erga beatum Petrum, principem ipsa spes operum vestrorum inferat fruclum.
sjpostolorum, et s&nciamDeiEcclesiam, et circabea- Exaudi, domine rex, "supplicationemnostram om-
lissimum et coangelicum spiritalem Patrem vestrum, nium bene cupientiuni vobis, et libentissime aures
a Deo decretum dominum nostrum Paulum summum tuas accommoda in hoc ipsum quod postulamus; sic.
pontificem et universalem napam n, pro quo omnino te exaudiat Doniinus lin omnibus tuis petitionibus.
lseiati sumus in lam vestra prudenlissima adfiioni- Tu enim, post Deum, lioster es defensor et auxiliator*
tione. 0 quanfa divina aspiralione intema viscerum et si omnes caDilis noslri capilli linguce effecti fue-
iioslrorum prsecordia in nobis, vestris fidelibus, re- rint, non valenunt ob tanta veslra beneficia dignaS
dundant!- Vereenim, domne rex, profecto Spiritus B ^ referre graliarum acliones. Yerumtamen in quantum
Dei in vestro mellifiuo intiabitat corde, et ideo tam mens nostra valet. laudis vestrae prseconia in omni-
salulari consilio vestros bene cupientes 1admOnere bus gentibus di^ulgamus; unde elevalis oculis exlen-
studuistis ; uos quidem, prsecellentissime regum, sisquepaimisadsethera, Dominum Deum nostrum
firmi acfideles servi sanctse Dei Ecclesise, et prsefati immensis exoramus precibus, sua vos foveri gratia,
[Lsm6.,prSeIati]ter tiealisshni felcoangelici spirilalis niitlens angelum potenlise suse propugnalorem ante
Patris vestri, dortini nostri, Parili summi pdntificis faciem vestram, qui omnes adversarios vestros expu-
et universalis papse consistimus, quia ipse noster gnans, vestris subjiciat vestigiis, regnique vestri
est Pater el optimus pastor, el pro nostra salule dilatet terminos, et victoriam i vobis e coslo concedat,
deeertarequotidie non cessat, Siculet ej'us germanus, ad perpeluam atque perennem sanctseDei Ecclesise,
sanctse recordationis, bealissimus dominus Stepha- et nostram immensarii securitatem, sovisque ac feti-
uus papa, fovens nos et salutiriter gubernans, sicut cissimis temporibus regale culmen vobis ac exeellen-
revera rationales sibi a Deo commissas oves, dum tissimse dominse regince, atque praeclaris vestris na-
nimirum et miiissimus 6t vere in omnibus misericors lis excellentissimls regibus concedat possidendum^
existit; imitalor effectus heati Petri, cujus vices* _ et aeterna preerniorumcum sanctis et electis multipli-
"
gerit, et dum ejus vicariuS consistit, nos quideni , citer tribuatgaudia. Incoluniemexcellenliamvestram
excellentissime 4c Christianissime domne rex , fir- gratia superna custodiat.
maiti fiduciam in tiuj'uscemodivestra habemus polli- I XYt.
cilatione, Sedotinixe deprecamur, et tanquam prae- 14g ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAP_E
sentialiter vestris regalibus provoluti vesligiis , pe- ADDOHKUH TIPPIKUM REGESI PERLANGBiRD DIRECTA ,
llmus, etiam et per nos bealus Pelrus vestram ag- In i/ua continentur gratiarum actiones et uberritnm
gredilureicellenliam, ut jubeas, benignissimeregum, benedictionespro vita et incolumitate ipsins, vej do-
mini Caroli et Carlomanni, nobilissitnisliberis ejus,
nosterqne post Deum defensor, ita soliie decertare votens adjulorium obtinere, cum multis adjuratio-
a"cdisponere, ut perfecta sanctse Dei Ecclesise exal- nibus contra Langobardos, etin embotum [emboto]
tatio, et' fidei nostrse orttiodoxse, omniumque 144 continetur prmceptum, quod Marino presbyiero di-
liostruni profligetur [procuretur] defensio : petenles rexit, de lilulo Chrysogoni, et de libris quos ei
iransmisitc. {
et hoc coram Deo vivo, qui vos in regem per surim"
(An. Dom. 757, Cod. Car. xxv, vhron. 16.)
apostolum tieatum Petrum ungi prsecepit, ut dilala- d ARGUMEKTUM. — Binis a rege acceplis lilteris fe-
tionem hujuS provincise a vobis de manu genlium spondet. Primis allatis a Langtiard misso regtd
ereptse perficere jubeatis h, et in eo, quod ccepistis, .ij amoris erga bealum Petrurn et benevolentise in se

amplius fatigentur erudili disquirendis novis argu- Langobardorum videlicet,- qui assidue illam armis
mentis, queis Petri de Marca, Pagii aliorumque vexabant; nonautem ilonavit, sed dilalavit, exarcba-
inanes disputaliones tueantur. Tutor a ponlifice, de- tum et Pentapolim illi adjungendo : et quia provin-
fensor a S. P. Q. R. appellatur Pippinus, qualis certe cise illse non integrse eranl iradita. a Langohardis
erat. Vida sup. ep. 6, al. 7, not., et infra passim, ne ' invasoribus, S. P. Q. R. petit ut ejusmodi dilatatio-
idem ad fastidium urgeam. CENN. nem perficiat, modeste illum admonens tieneficii
a Initio lilterarum aiunt, s a Deo instituto magno ante paucos annos accepti a divoPelro, cum ex ma^
Victori Pippino regi : » hic vero, «;a Deo decretum jore domus rex creatus fuerat. ID.
dominum nostrum Paulum. J Quidnam discrhninis 0 Argum. Panv. (Cod. Val. 18):. Iri decima oelava
inter principem et principem ? ID. [Dec. octava] continentur gratiarum actiones et utier-
h Notandum loquendi genus : dilatatio ista Roma- rlmse benedicliones pro vita et incoluinitate ipsius
na. provincice, supra, epist. 9, al. 6, augmentum ejus- vel domini [ejusdem iPipini] Caroli et Garoltimanni
dem appellabatur. Aut igitur dilatata' aut autta dica- nobilissiriior. libfcror. ejus cum multis [ejus : mullis]
tur ditio pontificia, nunquam inchoata, sive instituta adj'urationibus contra Longobardos adjulorium obti-
a Francorum regibus dici poterit. Romanam scilicet nere volfens[auxilium flagitans]. In embolo adjuncto
provinciam, seu Romanum ducatum, quod idem est, u continelur
vindicavit Pippinus, sive eripTiit de manu gentium. a Stimmf 18, apud Bar. et Cent. GRETS.
157 COD. DIPLOM.— MONUM., ETC, SEU CODEX CAROLINUS.— EPIST. PAULIJ*. 155
testibus. monendo ut^perficiat quseStephano fratri Avestigiis, et longseviter regni gubernacula facial
suo promisit. Alteris sibi Tedditis a propriis missis promeren, una cum dulcissima vestra conjuge, ex-
ex Francia redeuntibus, miltendo tiullam conces-
sionis utuli sancli Chrysogoni Marino presbytero .cellentissima regina, spiritale nostra commatre, et
juxta regiam petitionem. Pfseterea litirosahquot( vestris nostrisque amantissimis natis domno Carolo
mittit, tum sacros tuin profanos, et horologiunT et Carlomanno potentissimis regibus, et domna Gi-
ndcturnum
sila excellentissima, et vitse a_ternse cum elefclisDei
Domno excellenlissimo filio," et nostro spiritali
concedat gaudia,
compatri Pippino regi Francorum el.patricio Ro-
aianorum, Pauluspapa. 147 Pe10 Haque et deprecor te, excellentissima
flli et spiritalis compaler, atque per omnipotenlem
Properansad nos harum litterarum transvector,' Deum et beali Petri, cujus et optimus fidelis
Langbard seilicel, jllustris vir* fidelis eximietatis ve- corpus
e?cistis, conjuro a et roaximis supplicationibus depo-
strse missus, delulit vobis [Lamb., nobis] neetaream
atque florigeram a Deo prolectse excellenlise Vestrse seo, quatenus j'ubeas [Lamb., lubeas] sedule in tuo
sancto et a Deo inspirato mellifluo corde confertum
syllabarum relationem, cujus adnexam paginam eriu-
clealius perscrulantes, quce lextus ejusloquehatur, [comperlum] retinere illud quod vos sanctse recorda-
ad singula comperimus. 1461" 1 iPs's quippe sutili- , tionis domnus et germanus nosler beatissimus Ste-
B Dei nutu admonuit atque deprecalus*
mitatis vestrse affatibus desiderabilem nobis et super phanus papa,
est peragendum, et in ea charitate atque amiciiia
omnia hujusmodi [Lamb., hujus mundi] delectamenta
cunctaque qualiter vos terribili adhor-
amplexabilem{£., G., amplectabilem] sospitalis ve- permanere, tatione peliit ad id implere et effeclui mancipare ju-
strae laelitiam agnoscentes, uberiore nostri 'animi
ut perfeclam mercedem et
ovantes -gaudio, maxime sumus relaxati in id quod beatis [Lamb., lubeatis],
redemplionis noslrse coronam a
oplata nostri promeruimus comperire cordis, et repositam plenissime
judice omnium conditore, Dotnino Deo nostro,
postmodum nostris a vestris Deo imitabilibus vesti- justovos in et
revertentibus et in ea vestrse qui regem unxit, consequi itiereamini,
giis, missis, ipsa pro-
gaudia oeterna tieatitudinis cum sanctis el electis
speritatis gaudia deferentes a nobis [L., defereuti-<
dum plebem Dominicam perfectius liberans,
hus a vobis] in responsis, gemina exsultationis jo- Dei,
sanctam Dei Ecclesiam defendens, divinaema-
cunditas nosfro inserta est cordi. Nam et dum In atque iltesum a ssevientium malitia
auribus omnis sacerdotum cleri, etiam optimatum et j'estati prseservaveris,
pfoquo, et magna [Lamb., magnam],post Deum,
reliqui populi, ampliata vestra insonuisset prosperi-
rex., in tuae pollicitationis sponsione,
tatisla._ilia,et£x hoc nimio gaudio repleti gratu- ' henlgnissime
quam beato Petro contulisti, spei gerimus fiduciam,
lantes, exsultarunt una nobiscum in ,
Domino, agnita C una cum omni
nimirum proprii, post Deum, defensoris sospitate. populo istius provincise a vobis re-
"b;
Porro, excellentissime et a Deo servate flli, spiri- demplo Salutant itaque communem .excellenti_e vestrae
lalis compater, vehementi dilectione vos erga atno-
Christianitatem cuncti sacerdotes et clerus istius sa-
rem aposlolorum principis beati Petri, atque circa
nostram charitalem vos flagrare experimento didici- crosanctse.catholicseet apostolicseRomanse Ecclesise,
Salutant vos et cunctus procerum senatus atque di-
mus, prsesertim dum ipsa excellentise vestrse epi-
stola charitatis calamo cernitur esse conscripta; versi populi congregatio, optantes uria nobiscuiti ~de
etenim ex corde lingua tinxerat-quse in ~char.sere- veslra amplissima*pfosperitsite et uberriina Isetitia
fundebat paginam. fjustm ob reni magnas gratianmi diu gaudere, et in DominoDeo salutari nostro exsul-
actiones a Deo protectse excellentise veslrse referi- tare. Incolumem excellenliam vestrahi gratia supeTna
mus, quoniam dum nimirum divina, te clemenlia, custodiat.* * EMBOLUM.
'
per interventum sui principis apostolorum, defenso-
rem atque opitulatorem, benignissime fex, sanctse 148 Per aliam quippe epistolani suam, a Deo
suseconslituit Ecclesise, cura veslrae^ximietati insi- ,protecta eximietas vestra, sicut certe suo benecu-
stat perfeetam redempfionem istius provinciae_atque D pienti patri direxit, -quatenus titulum protecloris"
eialtationem hujus sacrosanctse Ecclesiae procurare. vestri beati Christi inarlyris Chrysogoni cum oriifli-
Unde Domini Dei nostri, una cum universo populo bus sibi pertinentibus dileelissimo alque fidelissimo
nobis commisso, Imploramus clemenliam, ut sria vos vobis [Lamb., nobis] Marino presbytero concedere
prolegat gratia, et victoriarri vobis de coelo mini- deberemus. De quo et prseceplum nobis [Lamb., vo-
strans, cunctas barbaras nationes vestris subjiciat bls] dirigi pelistis, quod nempe o"bvestram dilectio-
continetur praeceptum, quod Marino presbytero de- tas, prse aliis capitibus, quse in prsefatione attuli,
dit, de titulo Chrysogoni, et 'de libris quos Pipino- secus docent: nec tamen, ut verum fatear, admira-
transmisit. . [InEmb. adjun. prsec. quod Mar. presb. lionein eripit tanta utriUsque simllitttdo. CENN.
de lit. Chrysqg. dedit, et de ltiVquos Pipino a Sic in epistola prima Gregorius III Carolum Mar-
transmisit comprehenditur.j Hujus argumenti tanta tellurn conjurabat: t Per Deum vivum et sacralissi-
similitudo est cum Carblim Codicis argumento', ut mas claves confessionis Tjeatl Pelri, s x}uas'mQre
unum ex altero exscriptum videatur. Cujusmodi si majorum ad prineipem miserat. Vide' ibi not. ID.
bmnia essent, non Magdetiurgenses Panvinio , sed • h Non alio hsec omnia collineant quam ad clvita-
htiric illis ea referre acceptacredi posset: iique hunc .tes et loca exarchatus et Pentapolis tforiduma. Desi-
ipsum Codieem versasse viderentur: Sed ordo"epi- derio tfadita. 1D. -
ttolarum alius, et reliquorum argumentorum varie^
159 B. CAROLI MAGNIOPP. PARS I. SECTIO III. __fi(i
;
"nem, et in eo quod fidells vesler nosterque idem A j laudes Ionganimitati ipsius humana fragilitas referre
«anctissimus atque dilectissimus Marinus prestiyter valeat; quod quidem nos, tanto ej"usrelevati bene-
•existit, prcefati tituli praeceptum, cum omnibus locis ficio, lieet meritis nequaquam suffragantibus, nos
«fetpossessionibus sibi pertinentibus, urbanis vel ru- «jus potentioe melodicas persolvemus
grales; tamen,
sticis, vobis exaratum atquemanunostrarotioratum, juxla Psalmographi mpnita : Calicem salutaris acci-
per harum lalorem direximus eximietati veslrse de- piam, et nomen Domini incessanter invocabo(Psal,
portandum a- Direximus etiam excellentiaevestrae el cxv), inquiens : Magnus es, Domine, et magna opera
Iibros, quantos reperire potuimus, id esf, Antipho- tua (Tob, xm). Magniticat namque anima mea Do-
nale el Responsale, in simul Arlem grammaticam minum (Luc n); caro et
lingua benedicit, -quo_iiam
[F., dialecticam] Aristotelis, Dionysii Ariopagilae respiciens respexil super tiumilitatem noslram, et ad
libros, Geometricam, Or.hographiam, Grammaticam, tam prsecipuum pontificale culmen, non nostris pro-
omnes Groecoeloquio scriptores, nec non et horolo- sequentibus meritis, provexit; Jg0
quamobrem
gium noclurnum K dum, eo dignanle, meliator Dei et hominum specu-
XVII, lator animarum institulus sum, commissa sic aposto-
- 149 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAP./E laris cura provocat alijue hortalur omnino et Inde-
ADDOMKUM PIPPIKUM REGEM, ]B sinenter compellit salulem populi Dei
FER GEORGIUM STEPHANUM pio .studio
EPISCOPUM, PRESBVTERUK,procurare, et pacem in cunctis
SEUUUJPERTUM, MISSOS DIRECTA, genlibus cum magna
In qua coniinentur gratiarum actiones pro defensione cordis constantia prsedicare, quoniam profecto beati-
sanctm Dei
- dominus Ecctesiw, et prwfatus papa poscens, ut tudinis gratiam prombrentur, qui intrepide illam
rexPippinus Desiderio regi ° suo [Lamb., praedicare maluerint; Jscriptum quippe est; Beati
suos] obsides restitueiel, et pacis fmdera cum eo pacifici\ quoniam fiiii Dei vocabuntur
confirmarct a. (Matth. v). Et
j (An. Dom. 758, Cod. Car. xxix, chron. 17.) rursum : Quam speciosipedcsevangelixantium bonel
ARGUMENTUM. — Per suos missos Georgium episc. et (Rom. x.) Etenim, excellentissime flli et spiritalis
Stephanum presb., cum Rodberto regio euntes, compaler, p_uoniamDeus omnipolens ex utero malris
- nunliat Desideriumvenisse Romam, aique Imolam suse
[Gent., luoa] te praedestinatum Jiatiens, ideo le
_ se restituturum promisisse, modo suos otisides, qui benedicens et in regein ungens, defensorem te et
„ apud regem eranl, reciperet. Rogat ut eos reddat, liberatorem sanctaesuoeEcclesiseconstituit.
foedusque jungat cum Langotiardorum rege, fiat- Pro quo
~que auclor puhlicse trariquillitatis. Scripta ex De- ea quae ad utilitateml ipsius sanclse Dei Ecclesise
-siderii voto- respieiunt, per hos nlastros apostolicos apices be-
Domno excellentisslmofilio et nostro spiritali com- n« nignae excellentice tuse depreeandum maturavimus.
patri Pippino regi Erancorum et patricio Romano- Agnoscat siquidem excellentissima bonitas tua, quia
rum, Paulus papa. conjungens [perveniens] ad limina apostolorum ex-
Dum tam copiosam omnipotens Deus suse benigni- cellentissimus filius nofelerDesiderius lex % pacifice
tatis humano generi crebro irrogat misericordiam, atque cum magna huptilitate; cum quo salularia
valde administrandum [Lamb., admirandum] est quid utrarumque partium locuti sumus, et pollicitus est
retribui ej'us polentise divinse, aut quas carminum nobis restiluere civitatem Immolas [Lamb., Imulas],
a Duo lric suppetunt alicujus momenti. Primum donans, ut Romanus cantus In Francia pervulgare-
*reatio cardinalis ad regiam petitionem; alterum in- tur, eorum inopem reddiderint Romam, quoTjroeser-
doles versuti et ambitiosi hominis, postmodum etiam tim tempore rari adrnoduin erant. Notandus autem
scelesti, qui pontifice et rege deceptis cardinalitiam praeproperus Anfiphonarii Romani usus in Fran-
diguilatem simulando adipiscitur. CENK. cia. ID. !
h In epitaphio archidiaconi illius Veronensis Paci- <•Ms., uno verbo, suospiles,Tengn., correxitutest
fici, viri celeberrimi (cui archivum capitulare mss. in deditione. GEKT. |
codices antiquissimos acceplos referl) apud Panvi- Summ. 15, ajjud Baronium et Centuriat. GRETS.
nium, ex quo illud profert Ugtiellus (Itat. Sac tom. — Argum. Panv. (Codl Vat. 15) : . In decima tertia
V, p. 710) haee leguntur : . Horologium nocturnum [Terlia decima] gratias|agit pro defenslone Ecclesise,
nullus ante viderat, en invenit argumentum, etpri- jj ] et de pace [Ecdesia. de pace] inter se et Desiderium
mum fundaverat, elc. J Quare is horologii hujusmodi conslituta narral: ac pblil [postulat] ut obsides Desi-
auctor esse dicitur. Hic habemus anliquius lestimo- derio restituat, quo et ipse urbem Imolam [Forum
nium ante annos fere quinquaginta. Eadem refert Cornelii] possit recipere. i>CENN.
Ducangius in Glossar.,et pulat nocturnum fuisse ad B Recte Muratorius (Ann. Ital.) hancetsequentem
discflmen solaris, quod liodie frequens ferreum aut epistolam ad annum 758 referl, contra Pagii opinio-
sereum campauulam pulsans, cujus inventor Polydo- nem, qui praecedenti scfiptas aulumat. Nam Deside-
rum Yirgilium et coeteroslaluit. Quidni polius eorum rius non venit Romani antequam omnia peregerit
sinriie, quoeope luminis inclusi horas demonstrant quse continentur sequenti epislola. Ea occasione,
in sphoera ? Annales Francorum et Fuldenses organi quin flagitante ipso Desiderio, haiic scripsit Paulus
a Copronymo dono missi meminerunt; at de horolo- ex ejus voto : clanculum illam deferentibus iisdem
gio liihil usquam reperitur. Ad libros quod aitinet, missis, quse huic fidem omnem adimebat, etenarrabat. quidquid
Amalar. in prologo lib. de Ordine Antiphonarii ait actum a Longobardis fuerat 1 singillatim
Gregor. IV unicum Antiphonar, defuisse, quod mit- Prse aliis •Liulprandum ducem Benevento expulsum
teret Ludov. imp. illud petenti, quam rem aniniad- ait; quam rem Camilhis Peregrinus evenisse.,de-
vertit Yen. Thomasius Opusc. vm (novoeedit. lom. monstrat ann. 758. (Chron. ducum Benev.ex Cotlect.
VII, pag. 64 seq.). Fortasse id evenerit quod inci- Pralilli, tom. V, p. 50) fcdeinde tempus-ipsum desi-
piens Paulus mittere hujusmodi libros Pippino, ac gnat, aiens quod dux ille pervenit . definite ad men-
mul-Qliberaliof Adrianus non semel Garolum iisdem sem ejus anni Februarium. . ID.
iiSl COD. DIPLOM. —'MONUM., ETC.,' *SEUCODEX CAROLINUS/ — EPIST. PAULI-1, „ '!<&
ea videlicet ratlone ut nostros ad tuam excellentiam A J Beneventanum, qtti se subj'ecerantPippino, pelitos
armis tanquam rebelles : huic Hydruntum elatienti
dirigere detieamus missos,et suos otisides a, quosibi- , ob metum suffeclum esse Arigim Desiderio acce-
<Iemad vos hahere videtur, reeipere detieat, et pa- ptum., illum cum suis aliquot satrapis vulneratos
"cemcum eo confirmare studeatis. et conjecios in carcerem. Eumdem Desiderium ac-
- Unde cersisse Neapoli Georgium imperialem missum",
petimus te, excellentissime fiii et spiritalis
ut filio no- qui fuerat in Francia, cum eo percussisse foedus,
compater, jubeas ipsos'obsides prsedicto una Ravennam expugnaluros, classeque Sicula ad-
stro Desiderio regi restituere^ 151 et pacis fosdera j'uncta Hydruntum obsessuros..Postmodun_venisse
«lm eo confirmare, et in magna amicilia cum ep Romam, monitumque ut queniadmotium promise-
iat corain Folrado et Rodberto, regiis missis, re-
conversari, ut, annuente [Lamb., favente] Deo, tuis stituturum se Imolam, Bononiam, Ausimum, An-
Isetahundis temporibus populus Dei utrarumque par- conam, ita nunc restilueret, renuisse ac fidem
tium in magna securitate, et pacis quiete degere fefellisse. Eum contra perjurura hominem obtesta-
tur : se ait detinuisse Rodbertum, ut omnium
valeat, quatenus longsevum te omnipotens Deus in esset; ab eodem et a suis missis plura
solio regni «onservare dignelur. Ideo enim direxl- spectator
nuntiatum iri : litleris ex voto Desiderii scriptis
mus prsesentes nostros fldelissimos missos, id est, nullarn fidem esse adhibendam. In embolo Tes est
'reverendissimum et sanclissimum fratrem et coepi- de muneribus ab se missis Pippino filiisqueregibusV
"scopum nostrum Georgium, -atque dilectum filium J Dotnno excellentissimo filioet nostro spiritali com-
nostrum Slephanum presbyterum, una cuin Rodberte patri Pippino regi Francorum et patricio Romano-
vestro misso K ad vestram a Deo servatam excelieu- Tum,Paulus papa.
lissimam prudentiam, ut ea ipsa eximlelati vestrce Quolies perspicua eximietatis vestrse merita, my-
enarrare debeant. His prsemlssis, petimus divinasi- stica 153 consideratione cernens, cordis oeulis
misericordiam, ut sevis [longsevis] ac Isetabundis confero; oppido me admirari convenit intemeratam
temporibus in solio regni piis inhserens [Lamb.,ia- superfluamque exccllentiae tuae menlis coiislanliam,
haerentem] operibus, conservare dignetur, xt vilam et ferventissimum affectum, quod [quem] circa Dei
seternam ooncedat. Incolumem excellentiam vestram amorem et cjus prmcipis apostolorum incessanter
gratia superna custodiat. [Lamb., inslanier] geslas, quoniam Peo magis quaai
xvm. tiominibus favere nileris. Unde perspicuum est vos
152 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAP-E prse omnibus regibus et potentibus piis pollere ope-
ADDOMNUM REGEM PIPPINUM MISSA rationibus, quia absumplo ccelesti triumphoTiltro te,
PRODErENSIONE SAKCT_£ BEI ECCLESI/E. excellenlissime fili et spiritalis comnater, ad liberari-
Significans quod Desiderius Peiitapolin depmdavit, et dam Dei Ecclesiam adhibuisti, et ideo^ ul ipsum piae
omnia alimenta populi ferro et igne consnmpsil, et p
quia Albinum [Lanib. et Gent., Alboinum]-ducem operationis veslrse certamen effectui mancipetui^
- Spoletinum in vinculis detrusit, et guia dux Bene- crebro nos congruit, sicut liberatori Ipsius sanctse
in Osoiotana [L., Olorontana; G., Olo- Dei Ecclesise et ejus peculiaris populi, apostolicos
- venianus,
riiana] civilale relrusus, alium ducem Argisem in', dirigcre apices.
. Beneventoconstiluit, M quia locutus est ciim misso
imperiali Geotgio, et invitavit exercitum imperatoris
- in Primum bmnium, nobis super omnia nectafea
Italia contra Ravenna, et exercitum de Sicitia dulcia exislunt, et desiderabilia prosperitalis veslrse
contra Otorantanam ciulatem, et professus est eam
. iradere parlibus imperialibus, vel aliis pluribus ca- gaudia addiscere. Deinde vero, quse sanctse Ecclesise
_ pitulis c. Dei et nobis consistunt necessaria, quantocius inti-
(An. Dom. 758, Cod. Car. xv, chron. 18.) mare. Ut vero, excellentissime fili et noster splritalis
ARGUHENTUM. — Iisdem missis dala clanculum aliaL compater, agnoscas nos pridem per apostolicas litte-.
«pistola narrat se duplici litterarum exemplo, quasi ras eximietali luae innoiuisse, pua [L., G., quce] in
veretiatur ne Langotiardi interciperenl, scripsisse! his
de impietate et crudelitate Desiderii. Nunc iterum partibus a Desiderio Langobardorum rege impie
scribit, Pentapolenses ab eodem rege male tiabi- -peracla surit atqrie crudeliter perpetratsTd. Igiltir
tos: Alboinum Spoletanum ducem, el Liutprandum; dum tam perniciosam ejus operationem cerneremus,
* Obsides tam tiic quanf in seq. epist. memoraiOss^^Argum. Panv. (Cod. Val. 26) : « Yicesimam
' ne putes iferum a Pippino rege otitentos. Ii siquidemi sexlam per Georgiumcoepisc. Steph. presti. una cum
erant quos AislulptiusTicini seeundo otisessus traderei Radberio Pippini nrisso [legato] misit, in qua prolixe
coaTtus erat, ut aietiam (ep. 11, al. 8, not.) Etenimi de Longobardor. crudelitate ac malitia queritur. In-
'quanquam Sieptianus II ante tiiennium (ep. ead.) ex-- dical se suis missis Jlegatis ad eum] dedisse litieras,
•perimento edoctus oraverat eumdem regem, nt ob- in quibus"peteretur dimissio ohsidum Desiderii regis
testando, admonendo eliam et prwcipienao Desiderio) in Francia detentorum, idque ideo faetum, ut per
inslsleret ne datam fidem falleret, *x posterioribus3 Longotiardiam proficisci possent [ipse proficisci tuto
tamen litteris ati ejus fralre et successore conscriptis3 possel], alias se idipsum non petiisse. Hortalur Pipi-
"nilhtale infertur de datis obsidibus. CEKN. num et lerribililer conjurat, ut illos delineat: insu-
Rodbertus regius missus forte vir illuster, de_ per et ipsum [et vehementer obtestalur, ne illos di-
c[uo Mabill. (Annal. Ben. lib. XXII,TI.£5). Dtio pon-- "miltat : ipsum] Desiderium constringat et, ad resli-
lificii magis celebres : nam Georgius erat Ostiensis3 tutioriem omnium bonorum tieati Peiri, ut in adveutu
iUeepiscopus, qui Sleph. II cum Wilchario Nomentano) Donrini, sicut radiantissimus sol lucere mereatur. In
"et aliis comltatus erat in Franciam, ejusdemque le- emtiolo adjuncto munuscula qusedamPipino mittit. i
non semel functus erat ad eumdem regem : CENN. J
fatione
ileptiamisautem presti. lit. beatae Ca.cilisePaulo inl d Nifallor, epislola illa, quse Interiit, cujusque
pontificatu successit. ID. exslat in 'Cod. Garol. post epist. 21,
- « Summ, 26 apud Centuriat. et oaroniuin. GBETS. argumentuin
nobis^O, huc spectat, estquetiujusmodi: <Item epi-
jOS - fe. GAttOLI MAGNIOPP. PARS 1. SECTIO 111» 464
ap.um prospeximus prsesentem fidelissimum vestrum A _. alium in eodem Beneyentano ducatu ncunine Argis «,
missum Rodbertum tiic apud nos detinere, quatenus et confestim dirigens 155 Neapolim idem Deside*
quid coepta jam fali desiderii regis vel [Lamb. add. rius rex, accersivit Georgium imperialem missjimf
ejus] Langobardorum popuii malitia pareret, 154 qui ad vos Franciam direclus fuerata, cum quo ne-
jjrseseii-ialiter agnoscens aique conspiciens vestram farie clam locutus est, iniens cum eo consilium, at-
certiorem reddidisset- eximiam proecellentiam; et- que suas imperatori dirigens litleras, adhortans
enim sicut pridem, ecce et.nunc innolescimus a Deo eum ut suosLimperiales dirigat exercitus in hane
.servatae excellentiae vestrse quod praefatus [Lamb., Italiam provinciam, et ipse Desiderius cum universo
-hic et in ep. seqq,, prselatus] Langobardorum rex Langobardorum populo professus est, Deosibi coii-
•penlapolensium per civitates transiens, quas bealo trario, auxilium pracfatis imperialitius exereitibus
Pelro pro magna animae vestrse mercede conlulistis, Imperlire, quatenus ek una parte ipsius [Lamb. add.
lerro et igne omnia sata et universa quse ad sumptus imperaloris] exercitus, et ex alia iisdem [L., G.,
hominum pertinent, consumpsil. sicque Spoletinum isdem] Desiderlus cum universo Langobardorum
et Beneventanuin, qui se sub vestra a Deo servata populo utrique dimicantes Ravennalium civitalem
potesiate contulerunt, ad magnum spretum regni __comprehenderequeant, suamque imperafor, quod
vestri, desolavit, atque ferro et igne eorumdem du- 5j Dominus non permittat, -adimplere valeat in quocun-
"calum, loca el civitates devastavit, et comprehen- que voluerit volunlalem e. Nam el cor [L. et G.,
sum Albinum [L., G., Alboinum] ducem Spoleti- hoc] cum eodem Georgio imperiali misso consiituit
«um, cmn eo satrapibus [et cum eo satrapas], qui in ut d.'omonorum [dromonum]f Siciliseistorum in Oto-
fide beati Peiri et veslra sacramentum prsebuerunta, rantina civitate dirigaiur, ut tam Graeci quam Lan-
"infixis in eis pessimis vulneribus, in vinculis de- gobardi ipsam otisid.nles comprehendere valeant
Jtinet. chilatem , eamque concedat [Lamb., ..concedant]
' Appropinquanle autem eo Benevento, illieo dux
igiperatori, cum tiominibus et facultatibus quoein
Beneventanus fugam arripuit in Otorantinam civi- ea consistunt, et lantummodo ducem illum at-
latem i>, et dum diu imminerei, ut ex ipsa sua civi- que ejus nutritorem Joannem prsedicto regi resti-
tate exire eumdem ducem suaderet, et nequaquam tuat.
'in.eri suam adimplens voluntalem, constiluit ducem Post vcro dissolulionem eorumdem ducatuusi
j.lola ejusdem papse ad domnum Pippinum regem di- regium missum, neque ullalege leiietiantur insignes
recta, jn uua contiuentur lamentaliones (et tribula- ii duccs novo regi se subjicere. Idcirco« se suti veslra
liones add. Lamb. et Gent.) eo quod Desiderius rex a,Deo servata potes.ate ^onlulerunt . ail Pau-
consilium iniit cum Georgio imperiali misso, qui hic C f lus Pippiuo, quorum neutri Tisa est rebellio.
•Francise adfuit, ut imperator suum .exercitum in Ita- CENN.
Iia contra Ravennam vel Pentapolim ad Romanam h Camillus Peregrinus de ducatus Benev. finibus
urbem ad comprehendendum miltat, et ipse Desi- diss. 7 (Pratall. tom. ]\', p. 269) hoc Pauli ijpistolse
derius cum universo regno Langobardorum in ejus caput allcrt; deinde ait: « Gum igitur Hydruntum
adjutorium vel solatium ea mala ad perpelrandum Groeei detinnerint, deijue hoc ponlifex Paulus mi-
.decertet, et quia quptidie seamaras, et depraedalio- nime discrepet ab Porphyrogenneta. extimam utique
nes iu corum fiiiibu_ faciebaut, cum nimiis adjura- urtiem ex orientali plaga hujus lateris septentrionalis
lionibus poslulans adjuiorium oblinere contra ipsos Brundusium Beneventiini duces habuerunt. i Unde
Langotiardos, et ideo minime in hoc volumine est liquet quam lale is ducatus pateret ad mare Adria-
scripta, quia prse uimia vetustaie jam ex parte erat licum se extendens, etl quantula Italise portio pareret
dirula ptamen alia capitula in eadein non continentur Graecis. ID. . j
inserla ; sed sicut in superiore epistola legitur, sic ° LiulprandoBenevenlanotiuci Hydrunti in civilate
et in ista scriptum reperitur. . Nolat Gretserus in Apuliae principe juris Groecorum persistenti JDeside-
margine : « Deest ergo ticec epistola. Nec ejus memi- rius Arielrim suffecit, | de quo plurima suppetent in
•neruntin summariis Bar. et Centuriatores. Facilior Adriani pontificis lilteris. ID.
tamen jactura est, si nitiil aliud continebat quam d De Georgio protosecreta dixi«p. 11, al. 8,inter
superior eptitola. . Lambecius' pariler notat: «Epi- not., qua. an. 755 legationem in Franciam specta-
stola lioec caret numero, quia argUmentum quidem bant. Num idem prseced. anno 757 cum muneritius
ejus Mc exstai, sed ipse conlextus deest.. Jacturam j) j Copronymi, prjeserlim! organis, redierit, de societate
vero liaud dicit minorem cum Gretsero, quia similis ac foedere acturus cuin rege, ut Annal. Francorum
esset 20r al. 21, nullam quippe simililudinem eas et Fuldenses tradunt,! ex tiis lilteris non constat.
inter aguovit. "Secus est de ista quam versamus, Eumdem in Francia fuisse et tiinc, et ex argumento
nt legenti palam erit. Itaque illius epistolae, cu- nuper allato litterarum quse exciderurit cefto sci-
jus argumentum superest, liic mentionem fieri musj idque constat 'etiam ex iis qtjsemox sequentur,
puto. CEWN.i ID. j
a Stephannsll (sup. ep. 11, al, 8)narrataAistulptii £ In prsedicto argumento Romse etiam fit mentio,
morte, et Desiderh inauguratione ait, « Spoletanos quse res non parvi mdmenti erat adversus eos -qui
per manut, beaii Petri et Pippini foriissimuni tira- Crbem imperialis juris adtiuc fuisse contendunt. At
cliiuni» cunstituisse sibi ducem, nempe Alboinum, silentium hujus epistolse et alterius defeetum supple-
anno ut videtur 756. Postmodum adjungit,"tam Spo- timit aljae suo loco, prsecipue vero £7, al. 59 Adriani
"lctanos quam Beneventanos regi se commendare, ad Carolum, quam videsis. ID.
subjectionis indicia admodum obscura. Contra hic f De dromonibus, navigiis videlicet primum cur.
sutijectionis argumentum minus dubium habetur, soriis, quod eorum ustis olim fuit ad cursum publi-
quam Muralorius lemere rebellionem appellat a cum, deinde navibus tiellicis, erudite Dueang. Glos-.
regno Langobardorum: regia siquidem stirpe defi- sar, Hic siolum, seu classem Siculam slgnificat.
ciente Desiderius in regem assumptus erat regis Nolandum quod de obsidione Hydruntina nilril est in
Francorum auctoritate, per poiuificem, el Folradum argumento epislolse q ae desideratur, nec de Langti
165 COD. DIPLOI'-. — MONUM.,ETC, SEC CODEX CAROLiNlfc. — EPIST." PAllLI I. Wti
conjunxit Iricad nos RomaeitMem {L_tiB_>., Romam A ssevitia, offerre, et tunc centuplum remunerationis
isdem] Langotiardorum rex, et cum eo loquentes, ab eodem Domino Deonostrojusto judiee, percipera
nimis eum adhortati sumus, et per sacratissiriium 'et vitam aeternam possidere merearis.
corpus beati Petri atque eliam per tuam -a Deo Conjuro le, fili excellentissime",per omnipoten.em
proteetam excellentiam fortiter illum conj'uravimus Deum et ejus principem apostolorum beatum Pe-
ut^ivita.es illas, id esl Immulas [Immolam] 156 trum », ut benigno intuitu et libentissimo animo
. Bononiam, Ausimum, et Anconam, quas notiis prse- nostras preces audire j'ubeas [Lamb., lubeas], ut et
sentialiler, simul per vestros missos, id est, Folra- Deus tibi omnipotens in his quse ejus potentiam de-
dum Deo amabilem abbatem et presbyterum, atque precatus fueris suae divinitatis aures inclinet, et vi-
Rodhertum a excellentissimae Christianilati tuae, et "ctorem te super omnes barbaras nationes faciat.
per te e>iamheato Petro apostolorum principi polli- "Omnes enim omnino gentes quse super faciem urii-
citus est redditurum, restituere deberet, quod mi- versse terrse consistunt,, compertum habent tuum
nime aequiescere inclinatus est, sed simulans, ut certamen, qiiod ad defensionem sanctse Dei Eccleslae
certe Strofarius h varias occasiones adhibuit, in- adhibuisti, et magnum te ac prsecipuum regem lau-
qulens ut si suos, qnos illic Francia habere videtur, dabililer asserunt. Sed et nos bonain tuam famam
otisides reciperet, tunc in pacis concordia nobiscum " longe lateque protelare atque dilatare non desisti-
conversaretur. mus in eo. quod certe, post Deum, sicut murum
• Unde petimus te, excellentissime fili&t spiritalis
inexpugnabilem, luam firmissimam fidem in nostro
compater, et obnixe deprecamur a Deo inspiratasu pectore conferimus, magnam in te, jiost Dei praesi-
eximietatem tuam^ut jubeas perfectam liberationem diuim, possidentes spei fiduciam, quod et plerumque
sanctoeDei Ecclesiae et ej'us peculiaris populi exer- oh tam tuaeimmaculatse promissionis fideique meri-
"cere, et ita id quod magna animae tuse mercede tum Consecutisumus; etenim magnopere proesenles
heato Petro pollicitus es, firmiter permanere; ipsum- "nostrosmissos, id est, reverendissimum et sanctis-
que Desiderium,Langobardorum regem, fortiter c&n- simum fratrem et coepiscopum nostrum Georgiiim^
Btringere digueris, ut prolatam [Lamb., praelatam] a •atque dilectum filium noslrum Stephanum presby-
Deopromissionem healo Petro proleelori vestro resti- terum, ad vestramJa Deo custoditam excellentiam
foiere detieat atque in omnibus .adimplere, tuique misimus : dumque "vestrisDeo amicabilibus vestigfis
studii sit bene, [Lamb. add. bone] potentissime res, •tvefint, una eum"[Lamb., cum] Rodberto [Ratberto],
. sicut ccepisti, perfectius hanc sanctam Dei Ecclesiam fidelissimo vestro misso'a praesenlali; cuncta viVa
• et ejus peculiarem populum de hostium incursio»e voce Christianissimae
„ excellentiae tuse [Lamb., ve-
157 eruere ; ut, annuente Deo, certamen tienigsae strse] quse acta sunt, et rei exigit meritunf, nobisque
operalionis tuae uberrime fecundetur, quatenus in necessaria existentia intimatiunt, maximo namque
die adventus Domini Dei et "Salvatoris noslri Jesu
desiderio noslro anhelabat animus, aposlolicas
Christi, luceas, sieut radiantissimus sol, inter uni-
versos reges et potentes, atque merearis ipsam san- , 158 excellentise vestrse dirigere litteras salutalio-
clani Dei Ecclesiam et ej'us populum, tuo admini-. .nis ac visitationis, ob causam [Lamb.add. et] re-
culo ereptum, diviusemajeslati, absque ulla laesionis rum-eventus significandum, et minime yaluimus

bardi regis adventu in Urbem: quare epistolam, siones distinguunt: ita ut Folrado .uni pollicitus sit
illam, anlequam Tisecevenirent, datam esse constal, an. 756 se civitates eas oomes restituturum, ef an.
nce mifum est si alia capita non continetiat, ut est 757 Folradq eideni et "Rodbertoqualuor Illas non-
In argumento;"quae enim eventura essent, divinari dura traditas qusehic recensentur. Ita eorum quoque
/non poterat. CENN. opinio evertebatur, qui prsedictam epistolam Ste-
a Recle Pagius (an. 757, n. 5) hos legatos missos phani II ultimam contra sequum et reclum ad anuum
esse a Pippino ait superiori anno, quibus Desiderius differunt 757. Incredibile-enim est r»lra'dum bis
.se chitates redditurum promiserat: civitatum vero - eodem anno in Italia versatum esse. Multo autem
nomina indicanda erant; sunt enini in hac epislola magis opinio Pagii epistolam hanc annp eodeni
Imola, Bononia, Ausimum, et Ancona. Plurinii refert; D consignantis rejicilur; quoe enim in ea riarrantur,
sincerilati scriptoris VitaeSleph. II ampliori egent spatio temporis : .prceterquam quod
- lumdignoscendae
ap. Anastasium; lum lillerarum quas versamus Peregriuius, uli aiebam supenori epist., Liutprandi
rectse intelligentise. Et vero Folrado eidein, cum Henev. ducis ejectionem consignat Febr. mense an,
Ticino missus fuit a Pippino cum missis ponlificiis ,758. Ip.
ad ineundam exarchatus possessionem an. 755 , h A Groeca voce strophq stropharlus, qui etiam
exeunte," nonnullse civitates minime erant tra- _5trophuset strophbsus dicitur, nempe fraudator, im-
ditse ab Aistulpho , quo divinilus ,sublato, Deside- postor., Exempla slrophi et slrophosi suppetunt ejc
rius successor pollicitus est anno 756 eidem Folrado Glossario Ducangii, queiri miror hunc locum non
se illas omnino restitulurum. Eas autem supra vidisse ut stropharii eliam exemplum afferret. ID.
_yidimusrecenseri(ep. ll,~al.8): Favenliam, Imolam, c En alia deprecalio ejus similis qua Gregor. HI
Ferrariam, Bononiatn, Ausimum, Ancondm, et Nu- usus est ad Carolum Marlellum per Deum vivum et
-manam. Utii eliam animadvertimus ex Anast., sact atissimas elaves. ID.
Faventiam et Ferrariam Stephano II esse tradilas a * De utroque f misso pontificio vide superiorem
Desiderio, minime vero coeteras. Itaque illae qualuor epist. Rodberlum seu Radberlum Folradi socium,
jquse hic nominantur. ac Folratio el Rodberto missis )ioc dimisso, delinuerat Romoe,ut omnium «pectator
tegiis erant promissse a Desiderio, tum vera tiarrari esset quse coepta erant fieri a Langobar^is, regi ocu.
apud Anastasium ostendunt, tum'Desiderii promisi latusteslis enarraturus. ID.
46? - - - B. CAROLI MAGNIOPP. PARS I. SECTIO Hl. 168
imminentibus circumquaque Langobardorum regisj A mem excellentiam vestram ^ratia superna eustodiat.
insidiis. j c EMROLUM,
Attamen ecce jam duas apostolicarum litterarum Pro verse henedittionis causa, dircximusvol)isa
assertiones excellenlise vestrse, clam, per maximam apallaream unam spalam ligatam in gemmis cum
Industriam, misimus, et ignoramus si ad vos ipsse • balteo suo, annulum unum, habenlem isacinlhum
pervenerint litterce, unde ambigimus ne a Langobar- [hyacinthum]' storacinum, pallium unum, tiatienlem
dis compretiendantur a. Pro quo, et nunc per prse- paones, quam parvani lienediclionem petimus, ut,
nominatos nostros missos alias votiis litteras misi- excepla injuria, suscipere jubealis domino Carolo el
mus, quasi otitemperantes prcefati Desiderii regis Garolomanno pro niagna apostolica benedictione an-
voluntati suos tiospites [ad suos obsides] absolven- nulos singulos habentes yactiithos [hyacinlos].
dum et pacemconfirmandum. Sed, bone excellen- 1 XIX.
tissime fili et spiritalis copipater,. ideo istas litteras
• 160 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAP-E .
tali modo exaravimus, ut ipsi nostri missi ad vos
Franciam valerent transire; quoniam si tioc non ADDOMNUM PIPPINUM REGEM DIRECTA,_
egissemus, nulla penitus ratione per Langobardorum ' De Marino prcsbytero et ejus iniquo consilio, et de
fines Iransire valuissent, sed suseeplis ipsis litteris, B consicralione ipsius e. ,
earum seriem nullo modo perfieialis*», nequeprse- (An. Dom. 758, God. Car. xxxix, xhron. 19.) "
fatos tiospites [otisides] permitialis parti Langotiar- ARGUMENTUM. — Monilus a Pippino quod Marinus
«-orumrestituere; potius autem conjuramus te, ex- (presb. card. creklus superion anno) cum Geor-
cellenlissime fili et spiritalis compater, per Deum gio misso imperiali dum in Francia erat machi-
vivum et corpus tieati Petri, ut fortiter jpsum Desi- nalus esset in satictam sedem, quse et ipse jam
norat et imperalof regi patefecerat, eumdem rogat
derlum vel ejus Langobardorum gentem constringere nt episcopum ordinari permittat in aliqua Franco-
jubeas, quatenus prsefatas, quas pollicilus est, civita- ram Ecclesia, ne| forte deterior fiat, sed ut eum
tes luse mellifluse excellenlise, et per le beato Petro, _ admissi sceleris poeniteat.
faulori tuo, reslituat, quoniam nullam ut prse.atum Domno excellentissimo filio et nostro spiritali com-
est, detiis quseprimitus pollicitus est, cum eo firmam patri Pippino regi Francorum et palricio Homano-
yaluimus statiilire convenientiam. rum, Parilus papa. j
Oramus autem omnipotentem Deum ut pio intuitu , Omnino compeftum hahet vestra Christianissima
de ttirono majestatis suse super vos veslrumque re- -excellentia qualiier Marinuspresbyter noster [Lani_i.
gnum respiciat, et sua dextera excellenliam vestram ' add. qui] ibidem ad vos moratur, iniqua operatione
circumtegat alque in omnibus muniat, et prsesenlis *-*contra sanctam Dei Ecclesiam fidemqueorthodoxam,
Vitseeursum fealubriter exsequi et regni potentiam Deo sibi contrario, [cum -Georgio quodam imperiali
gubernare permitiat per plures annorum melas, una a secretis, consilia sedi nostrce conlraria et vestrae
cum excelleniissima et a Deo servata filia et spirifali -simili modo ingerere [iamfr.Jungere] cupiens; uuod
nostra 15® commatre, alque amanlissimis vesiris: quidem et idem imper.alor veslrse a Deo protectse
nieisque filiis, et gaudeatis de eorum florlgero germi-• -excellentise per suafe innotuit litteras. Unde truia
ne, et mittat [pbrmittat] omnipotens Deus ut semen defensorem iidei orihodoxoe atque propugnatorem
vestrum splendidissimum usque in finem mundi eum- gregis sui, vel populi Christiani liberalorem Chri-
dem [idem] regni fruatur culmen, etiam venturo in slianissimam bonita.em vestram, bealus apostolus
sseculo infihita _gaudia cum. sanclis et electis suis1 et princeps apostolorum Petrus eligere et confirniare
vobis concedat, quatenus sicut in praesenti vita et in dignatus est, idcirco adoptamus alque deprecamur
futura bealiludine adepii promissam vobis mercedisi eximiam bonitatem yestram ]X. et G., tuam], optime
coronam, 'cuiii Christo regnare mereaniini. Incolu- rex et spiritalis coinpater, ut jubeas sanctissimo
a Argumentum epistolse in Cod. non relaloe, quod apallaream spatham, non autem apallaream et spa-
supra atluli, innuere milii videlur has binas lilteras, D tham, ratio ipsa numerandi dona cselera, legendum
quas duplici exempio scriptas pu(.o, ut trigesimam suadet. Coeterumid inunus maxime congruit defen-
et trigesimam tertiam, de quibus infra. CENN. sori Ecclesise; coeptumque esse postea gladium de
i Factum istud, quod an. 769 imitatur Stepha- corpore S. Petri sumptum dari Augustis in solemni *" _
nus III (epist. io, al. 46), ut ibi dicam, dignum plane eorom coronalione compertum est." Benedictionem
est quod animadvertatur: nam plurimum inde lucis'< sequiori sevoexcogitsllamquin cogilem faciunt .erba
accedit scribendi gencri obscuro, ancipiti, manco, CserembnialisPatricii (lib. i, cap. 4) . «Quamvis en-
quandoque etiamininus vero, quo uti debuerunt pon- sis benedictus dicatur, non lamen reperi ejus bene-
tifices- anle Adrianum, cjuandiu Langobardi stete- diclionem, Sixtus Papa IV- aliqua verba ordinavit,
runt. ID. cum ensis datur, dicenda.s Y*ideIpsa verba, quse ibi
c Yide epist. 6. ID. subduntur. At Ord. Rom. XIV, ap. Mabil-
<"Quid sibi velit Ducangius, non intelligo. Apal- lon. (Mus. Ital.prsecipue
tom.j H; p. 402). De reliquis mune-
laream secernit a spalha, et idem esse ac applqre,, ribus apud Anastas. obviis nihil dico. ID.
cochlear videlicet, contendit; quasi vero cochlear ' e Summ. !k, ap. Raronium et Centuriat. GRETS. —
missum fueril Pippino inter afia munera. Apudl Argum. Panv. (Cod. valic. i) i In quarta [Quarlal
Anaslasium in Sergio apallaream argenleam (seet, Marinum preshyterum jubet eplscopum creari, nf a
1132) operimentum esse ait ex Iaminis argenteis-> suis consiliis [ut^i consiliis] sedi Romanae ^ontrariis~
:n coehlese -
formam. Eum consule Y. Applare. In- j. avocetur. *' CENN. | ^
*"-•--
comperlura mihi esse fateor gladii genus: attameni " M "
m COD. DIPLOM.— MONGM.,ETC, SEU CODEXCAROLINUS.— EPIST. PAULI I. 17«
fralri nostro « Wulctiatio episcopoproecipere, qua- A dem et constaniiam imjjloral, ut donalioneminle-
tenus 1@1 ipse cumdem" Marinum presbyteriim, gram sanclo Pelro vindicet, juxta editum di-
jiloina-
nostra vlce, episcopum consecrare debeai, etin una
civifalum vestrarum illis in partiijus conslituta, in Domno a excellentissimo filio ct nostro spiritali
Francorum et palricio Ro-
tpia prcevideril vestra sapienlissiraa eximietas, eum compatri Pippino, regi
ordinare disponite, quaienus perpstrati sceleris sui manorum, Paulus papa e-
recordans, se inique egissepceniteat, ne in eo, qnoil Quia excellenlia veslra merilo bonorum operum
atisit, aniiquus huniani generis hoslis, mentem illius; superno evamine fuerit comprobaia, i;isis jam in
vagantem imeniens, quasi in sutiiime extollat, soe-. manifeslo rerum evhibitarum effectu demonstraluni-
vissimeque quoquomodovaleat fundltus disperdere; esi, dum nimirum, adqila desuper divinsc sapienlu'
sed niagis, ut confidimusin vestram tienignissimami parlicipalione, regalis fastigii sceplra coelesli bene-
excellenliam alque a Deo proeclaram cordis vestrii dictione consiet effectius [efficacius] promcruisse.
•dilatationem,liuic nostr,fi postutiilioni vestra jjroe- Unde cum silii hanc ab omnipotente Deo gratiam
-clara cxcellenlia aurem accommodare dignelurh,, nrissam eximietas veslra 1©3 non ambigil, profeclo
«jualenuset ille sectirus de liujuscemodi re persislai,, ei placere qui eam contulit totis intendit nisibus, et
el nos pro \eslra immcasa lceliiia alque sospilaiiss B I pro ej'us quam suo eruit, divino nutu. ceriamine,
gaudio iiidesiiienier DomiitumDeum coeli exorare. scilicet sancise univcrsalis Ecclesise, et exaltatioitis
]titieanius. Benevaleie. vigore, deccrtare non desislil, cordis sui oculisa
XX. Deo profegenda eximietas vestra, adhibens ilia quse
sibi, pro hujuscemodi laboris fruclu, a Jjealo aposlo-
1@2 ITEM EPBTOEA EJUSDEM PAP_E lorum principe Petro coelorumqueregni claugero,
3-UD0'I.NU51 MPPINUM RECEM,PEKrETHUJI1'UESBTTE-
IIU.1DlRl.CTA, setheica promissa suntprsemia. Ubij,nn non tiumaiia
. inter homines gloria, sed inter angelos. diviua nun-
In qua conlinelur abbasciaiam [legatio] Remedii
episcOjA el Audecaiii [Al., Andegarii) comilis, qua- quam a.mittendafelicitate gau-detur: exsultaquc et
luer justyias beati Pelri apostolorum principis s loetare, felicissimerex, quia tuo, annuenle Deo, cer-
apud Desldeiium,qnondam regem ex paite recepe- la-iiine, sancia spiritaiis mater vesira, universalis
rit, et ictiquasjusiitias faciendumpollicilus esl c. Dd
Ecclesia, ab aemulorum insidiis erepta atque
(An. Dom. 759, Cod. Car. xxi, chron. 20.) exaltaia triumphat, fidesque orthodoxa luo zelo ei
AitcujiENTun. — Edoclussuperiori anno iniquam De- fortitudinis bracbio illibata ab hoeretieorum iaculis
sidcrii indolemPippinus, illuslres missos Romam 11 consislit,
legai Remigium fratrem Roitiomag. archiepisco- C Pro quo beaius el justus effectus es in omnilms
jiuni, et Autharium duccm. Horum proesentia ille el
nioius per totum mensem Aprilem hujus anni see operibus tuis, fili dulcissime et -spiritatis compaler
flnmia restitulurimi promittit sanctse sedi; rogat- ^icloriosissime, eximleque rex. Innotescimus siqui-
<jue pontilicem ut id regcni moneat. Paulus per dem
nrissum suum Peirum presb. ea nuntiat, perquee proccelsseChristiaiiilati .estrsequodnuper dur.i
alium niissum nunliaiuruin promittit, si re\ na-;- ad nos conjunxissent [pervenissent] fidelissiroi ve-
tura iniidus promissa servaverit. Ejus tamen li- '" stri, scilicel a Deo amabilis Remedius f voster, al-
i
a Eumdcmhunc esse Witharium Nomenianiim, dee . CENN.
rel].
quo supra, ep. 15, ai. 27, inler nol., aflirmaie non11 a In seq. annum consensu omnes rejiciunt, et qui-
aiisim : eral eiiim et Wilcharius aller per heeelem- |" dem jure, nam data dicitur mense Martio, ind. 15,
pora in Francia, qui abdicato episcopaia Viennensi, '. ut edidit Gretserus, qusc annum indical 760. Ye-
ad monastertiimsancli Mauricii seu Agaunense con- *- rum recensio LambcciLtiabetind. 12, nec video cur
. fugeral an. 710, crealus postea archiep. Senonensis; ;' Muratorius, qui hanc reeeusioiieni adhilmii in edi-
hanc licet sedemis minime oblinueril ante annum 11 tione Cod. Carol., eam neglexerit in Aunalibus
765, nam Lupo successit, qni eo anno subscribit con- i- ltal. ID.
venlui Auiniacensi (Latiti. Concil.tom. VI, p. 1702). )• c Sumra. 20 Bar. etCent. GBETS.
"Prjelerea Sedunensisalius "Wilcliarius,ni forte ideni 11 f In Cod. legetiatnr germa vesler, ut notat Genli-
memoratur. Quicunque aulem fuerit, isti pontifex x lotus, tamelsi vox illa deleta fuerit. At Remedius
vices suas conimitiil, ul munus illud exercere possil •l D] iste, seu sanctus Remigius vere eral germanus Pip-
in S. fi. E. presti. cardinalem. CEXN. pini, alque ita vocatur ep. 35, al. 45; in ulraque
bExepist, 56, al. 32, consiat Pippinum tiaud "I autem sileiur ejus dignitas, arehiepiscopi nimirum
morem gessissepoiitifici,ul eo venientes videtiimus: >: Rottiomagensis,-cum tamen annalistoe ap. Pagium
cteniin quanquam rex pietate prsestans esset, niliilo- o- (755, n. 24) tradant eum esse adeptum illam sedem
iniiius
" c perfidiam prsemio dignam non censuil. ID. ann. 755, Ragmfrido ob insolentiamexauctorato. In
Argum. Panv. (Cod. Vat. 20 «
): Yicesimam m Calal. episc. ap. Guillelm. Bessin. (Concil. Rhotom.
epislolam per Pelrum presbylerum transmisit [vice- e- part. n, pag. 2) ante bienrrium arclriepiscopalus
simamPelro presbytero ad eumdem dedil], continen- r- Remigii coepit :« Sanctus Remigius, seu Remedius
tem quasdam laudes ejus, quod Romanam Ecclesiam iu Pippini Francorum regis frater Rothomagpns. se-
ab hsereiicis defenderat [de-fenderit].Postea acta Re-e- dem adeplus est anno 753. Conventui Atliniacensi
medii •episcopiet Andegarii comitis narrat, qualiier er aderat an. 761; deslit vivere an. 771. . At chrono-
I narrat: exponil qualiler] juslilias B. Petri aposlo-o- logise isli parum fidei adhibendum : nam Atliniac.
lorum principis apud Desiderium quondam regem m conventum anno illigat 761, cum ex Annal. Francor.
[Desid. regem] ex parte rcceperil;.et quod reliquas as et Reginone constet esse habitum an. 765. Eidem.
jusiitias facere [rel. facere] poliicitus sit, cum ad-
A- vere adfuit sanclus Remigius, et subscripsit Reme-
juralione [obte.tatione] ut _si Desidcrius ista ne- e- dius vocatus episcopuscivil. Rodomai. Quare per id
glexerit, Pippinus ilium, sicul Slephauo papseP.uili nli. temporis ejus dignitascerta : cum autem in ulra-
[ejus] germano, et sibi ;e- que Pauli episiola, cpiccanle cum anmim daloeerani,
pronriserat, eogr-t [eige-
PATBOL.XCVIH. 6
171 B. CAROLI MAGNIOPP. PARS I. SECT. III. 172,
.que Aucliarius [Andegarius] gloriosissimus dux, „_conjuge, excellentissima regina filia et spirtiali no-
-constilil inter eos et Desiderium Langobardorum re- stra commatre, atijue amanlissimis natis, id est
gem, ut per lotum instantem Aprilem mensis islius 15 proecelsis regibus, et prcesentis regni culmen et
[Lamb., 12] indiclionis, onmes justitias fautoris iriumphum victorise possidere, et asieina gaudia in
vestri beali Petri, apostolorum principis, omnia vide- coelestibus regnis cum sanclis perfrui concedat. ln-
licet palrimonia, jura eliam, et loca, slque fines, et columem excellentiam vestram gratia superna custo-
territoria diversarum civitatum noslrarum reipu- diat.
blicae Romanorum notiis pleiiissime reslituisset. XXI
-Unde ex !©4 parte quidem easdem juslitias notiis 1S6 ITEM EHSTOLA EJUSDEM PAP_E
idem Langobardorum rex fecisse dinoscitur a, et re- ADDOMNUM PIPPINUM, GLORIOSUM REGEM, PERGEORGIUH
tiquas omnes juslilias se prodtetur aique omnino EPISCOPUM DIRECTA ,
spondet nobis esse facturum. Quapropier impensius In qua continentur gratiarum adiones pro liberatione
nos prsefatus Desiderius Langobardorum rex obse- sanclm Dei Ecclesim, et in embolopostulat ul fiiiutn
cralus est ut veslrse a Deo protectae excetientise no- ejus, qui tunc nalus fmt, ex sacro bapthmatis fontc
stris apostolicis relalionibus intimare debuissemus, et excipeie meieretut c.
eece sicut nostro, post Deum, litieralori, tioc ipsum B (An. Dom. 759, Cod. Cai: xxm, chron. 2L)
eximice atque siitilimissimje et a Dso protectoe Ctiri- ARGUMENTUM. — Georgtiim episcopum niissum suurn
stianitali vestrse, per tias apostolicas nostras, inno- ad Pippinum legat, in cujus ore ponit quse narrare
toimus syllabas, dirigentes magnopere ad vestram a detieat. Tola epistola in regiis lauditius et gratia-
rum actione versatur pro lot lanlisque beneficiis
Deo inspiratam jiroecelsam sublimitatem prsesentem in EGclesiam collblis. Nil in eadem perspicuum,
d-lecluni filium nostrum Petrum .presbyferum, quem prseter embolum, m quo Pippini filium nuper na-
tum suscipere oplal e sacro fonle.
petimus, benigno solite aspeclu a vobis suscipi, et
cum,effectu alque prospero nuntio, de perfecia ple- Domno a excellenlissimo filio nostro, spiritali com-
nariaque juslitia diversarum causarum fauloris \e- ,patriPippino 1regi Francorum etpatricioRomanoruin,
siri beali Petri, apostolorum principis, ad nos re- Paulus papa e.
iiiCandum absolvere dignemini. Si ^ero in ea quse Solet eplstolaris lalio [Forte, relalio] mentem sem-
[r_uam] prsefatus Desiderius rex vel ejus Langotiar- per vi suaJA/., ^isitatione] reficere, et materia
dorum gens profilentes polliceniur, permaiiserint quodammodo cliaritatis existere. Quia ergo sjiiriiar
sponsione, nobisque omnia, secundum ut constitil et lium dilectio sincera filiorum paternos sustinet desi-
pactorum foedera conlinent, restiiuia ab eis nobis deranter affectus, suinma nos cum alacritate implere
fuerinl, tunc a Deo conservandse excellentise^vestrae cor^enit quod purse conscienticcdejioscit affectus; et
meritum intimantes innote.cemus ei [Lamb., rei]. licet ad Teddenda .palernjj •cbaritiiiis officia, prolixi-
Unde obsecrantes peiimus et obnixe deprecamur, lale itincris iniminente, raritas portiloruminipedial.
iriio et conjuramus fe, exccllenlissime aique Ctiristia- Quoiicns auiem necessitas incider.l oceasionis, ex-
nissime rex, ainanfissime fili et spirilalis compater, cellentissimam Ctiristianitatem vestram non desisti-
per omnipotentem Deum el beatum Petrum, qui te mus scriptis discurr,eiitibus ^isllare, et lionore solito
in regem unxit, ut pcrfeclius ea quse perlinent ad ampleclentes [Lambi add. salutare],,f utiliiale J.Q7
exallationem el ad ampliatain [ampliorem] libera- quatenus hoc quod [hos quos] OGuliscarnalitius
tionem sanctoe Dei Ecclesioe, el islius a voljis re- pra.senlium [prsesentes] videre non passumus, eos
demptoeprovincise, sicul heato Petro et nostro prae- aliquatenus scripiis valeamus alternanlitius inlueri.
decessori poiitifici sanelse recordalionis domno et Itaquelta utiique, Deoitiuslrante[__., a Deo illustralse].
Ijermaiio nostro beaiissiino Slephano papse pollicili excellenlise \estrcc nerita diffusa divulgavit opinio,
esiis, cuncta perficere et adirnplere jubeatis \ qua- ut-ex rebus ab ea gestis omnibuslaudabiliter demon-
tenus.promissam J©5 et repositam vobis mercedis strelur. Unde in quantun^ valet noslri oris assertio,
coroiiam de manu omnipotenlis Dei recipialis, oran- ^. protensse laudationis atiestatione, vestrse.eximietati
tes de reliquo omnipotentis Dei nostri misericordiam, gratiarum reddentes actiones, aptum prospeximus
«t sua vos circumtegat gralia, una cum dulcissima proesentem sanctissimum alque reverentissimum fra-

silealur, valde dubia mihi est. Yiderint eruditi. sanclse Dei Ecclesise continenlem. In embolo postulat
Ci-NN. ut Pipjjini filium, qui ei tunc natus fuerat, ex sac.
In epist. 18, aL 15, quse insignis adeo legalionis baplismatis fonte excipere merealur. _ ID.
causa iuit, civitates qualuor repetebantur. ilic au- d Sum. 19 ap. Bafon. et Cent. GRETS.
,tem patt imonia, iines et territoria civitatum eccle- e Episiolam ab hoc anno removeri non posse do-
siasticse diiionis memorantur cilra earum chitatum cent An^ales Francorum;-et Pagius (an. 759, n. 14)
meffiionem. Fortasse apostolicus niissus quse silen- annalistoeMetensis et chronographi San-Gallen. testi-
tur iu epistola secreto aecepsril referenda. ID. moniis uiitur ad sial[iliendam tianc chronolog. Tain
h En mdicium valde perfepicuura repetentis civita- ht quam Amiales prsedicli, Pippino filiumesse naium,
tes quae deeranl integrse donafioni, cujus auiogra- qui paterno noniine est appellalus et terlio post anno
utiupi servabatur in arclrivo sancta. sedis.lD. morluus, constanter jtradunt: deque illo poutifex lo-
c Argum. Panv. (Cod. \'at. 11)): . Decimam no- quitur in embolo. CENN.
r.am Pippino epistolam per Georgium episcopum f Viietur hic eiiasn reponendum : visilare. GRETS.'
.ransmisit, gratiarnm actiones pro s tlule [deiensionej
173 COD. DIPLOM. — MONUM.,ETC, SEU CODEXCAROLINUS.— EPIST. PAHLI I. ili
tremGeorgium a eicoepiscopumnoslrum,i!lucusque A , XXII.
"
id veslra proeclara Beo tir\itabilia transmittcndum 169 EPISTOLA EJUSDEM PAP_E •-
vestigia, cui singillatini oroirium spiritaiis malris ve- AD DOMNUM GAROLU .1 ET CAROLOMANNUM REGES
ȣiroe, sanciasDei Ecclesise, et isiius a \ohis redem- DIRECTA,
ploeprovincise uliliiaium necessiiates, a Deo prole- In qui conlinenlur gratiurum acliones et uben imai
gendse sublimitati vestrse excellentise referendas b benedwlionesd.
commisimus. Dcm. 760, Cod. Car. XLI, chron. 22.)
(An.
Sed petimus a Deo, servate fili et spirilalis corapa-
ARGUMENTUM. — Carolo et Carolomaiino pcr Drocle-
ler, benignis-ime rex, nosterque posi Deum liberator, ganguni et Wulltiardum abbates, qui excusalo-
et obnixe deprecamur, ut jubeas eumdem nostrum rias eoruin attulerani quod munera nulla milte-
inissiim benigno soliloque gratulalionis aspectu com- reul, respondet se alia munera non optare quam
mendatum suscipere, nostrisque poslulationibus, quse eorum incolumitateni ac defensionem catliolicse
fidei ei Ecclesiseexaltaiionem.
ad exaltationem sanclse Dei Ecclesise, et maxime ad
tuse animse nvercedemet seternain meinoriam respi- Donmis excellenlissimis filiis Carolo et Carolo-
ciunt, a Deo impulsas benignilalis tuce aures, et con- manno regibus Francorum el patricris Romanorum,
gruum alque velociorem de cunctis adhibcre digneris "Q . Paulus papa.
effeclum; quoniam, suhlimissime regum, amantis- Missam relationem excellentise vestrce deferenti-
sime fiii et spirilalis compater, ad hoc le omnipotens hus tiarum gerulis Droctegango scilicet et Wul-
Deus sancise suse Ecclesise voluit, per manus bcati iardo, religiosis abbatibus e, suscipientes votivo su-
Petri, liberalorem adesse, ut tuo solito praesidio mus incolumitatis vestrse nuntio relevati, optantes
plenissima salus et redemptio sanclsc suse Dei Eccle- ut vilam actusque veslros sua misericordia Domir
siae ei isiius provincioe168 proficiat, oranles Do- nus et protegat et disponal, atquc ad perfectam per-
minuni Detim noslrum, quia [Genl., qui] actus ve- ducat setatem. Per easdem siquidem syllabas inno-
stros iia sua pietale disponal, quatenus excelletilia. tuistis, maximam vos teuere verecundiam in id quod
veslra. praeseiriisvilce spatia cum prosperilalc dispo- inlerim munerum commodaper tiarum latores nobis
nat, [ut cum] rictoria regni guhemacula perfruens dirigere noii [Ms. om. non] valuistis. Sed quid cst,
longae.iter exsequatur, cl ad promissionis scterna. dulcissimi atque amantissimi filii, vicloriosisstini
prsemia, cum dulcissima conjuge, excellenlissima re- reges, quod nos muneritius veslris Iselificareintiia-
gina. spirilali uoslra commaire, et eximiis naiis,- id lis? Nulla enim alia munera desideramus quam
est regibus, ciim sanciis et eleclis suis, «trosquc ve- veslrae incolumiialis prosperitatem sedule addiscere,
striim idem oninipolens Deus faciat percmriter gra- C et de vestris profcclibus gratulari. llsec ost locu-
tulari. Incolumem excelleiiliam veslram gratia su- pletatio nosira, vestram [F., veslra] quain inliian-
perna custodiat. ter amplcclaraur, exsultationibus jocunditatem [F.;
exsultaiionis jucunditas], 17© hcec esl exaliatio
Inlerea, sutilimissime regum, nostroc periaium est sancta. Dei Ecciesice, et defens:o fidei orthodoxse,
notioni quod Dei nutu novum regem ex .cstris visce- veslrseptotectioiiis integrilas. Vos quippe Dominus
ribus, ad exalia.ionem sancloe suae Ecclcsise, omiii- degit pr.p, omnibus regibus, et liberalores sanctse
polens Deus coniulil: de cujus nali.ilale maviino stioe cailiolicse el apostolicse constituit Ecclesise,
gaudio sumus relevati; untle otinixe te petimus ut et in reges per manus tieati Petri ungi dignatus
a [Lamb. om. a] sacratissimo baplismatis lavacro esl.
eumdeni niaximum [Lamb. om. maximum] vestrum Sed omnipotens Dominus, per quem reges fe-
filium suscipere mereamur. Quatenus duplex c Spi- gnant, ad perfectam vos perducat setatem, et so-
ritus sancti gratia in medio nostrum. et geminsefe- litim regni vobis vestroque prseclaro semini, oe.is f
slivitatis nobis orialur Isetitia. jirosperisque lemporibus ad exaitationem sancise
a Ostiensem nempe episcopum, oequeponiifici ac r. c Lamb., Spiritus sancti gratiafiatin medio, etc.
Francorum regi accepiissimum, quem anie annos <"Argum. Panv. (Cod. Vat. post 27). Tres epislolce
- quinque nosse cxperat in comilatu Steptiani II, et ad Carolum et Caroiomannum conscriptse, id est 22,
prseterito etiam anno missum acceperat (ep. 17, al. 28, 30, al. 41,42, 40, una omnes memoranlur per-
29, n. 4) CENN. brevi boc argumento: . Scripsit etiam epi-
h En causam potissimam cur Osliensis episcopus, quam stolas [Scripsii epist.] tres ad Carolumct Carolo-
qui superiori etiara anno illud iter susceperat contra mamiuin : in quibus hortatur eos ut majorum vesti-
Desiderium, nec inutililer, legalus ilerum mittilur, giis insistant, et fidem Dco et [insistenles fidem
postquam Langobardus nonnulla restiluerat sanctse Deo, acl healo Petro prsestent, et Ecelesiam Roma-
sedi, pollicitusqueerat mense Aprili se omnia cselera namdeiendant ei exaltent. » CENN.
redditurum. Secreta commissio erat, eaque nonnisi « Hos fuisse missos regios conslat ex seq. epi-
gra\i summsequefidei viro credenda. Nam Lango- siola. Nulla autem ex tribus epistolis ad eos d lis,
bardus solitam fallendiartem adhibuerat: nec man- adolescentulorum regum missos proprios praesefert;
dari scriplo tntum erat ejus dolos, ne forle iriterce- aul enim patemis, aut pontificiis ad Paulum defe-
pise Iitteroe iis quae restituta fuerant delrimentum renlibus eorum postulata, pontificem per regios
inferrent. In prsecedentistquidem epistola promiserat eosdem legalos Tesponsa mitlere consuevisse com-
se reimeritum nuniialurum, si Desideritis sletisset perium esf. ID.
prom.ssis. Secus accidit: isque merilum rei, ut le- f Forte longmvis, sic forsan et alibi legendum.
gunt in God. Lamtiecitts ei Gentilotus, coram expo- GRETS.
nendum a suo misso judicaril. ID.
475 , B. CAHOLI MAGNIOPP. PARS I. SECTIO III. '4-76
suoe Ecclesis. et^-Riplissimam Clirisiianorum ortho- p4 minitius apostolorum advenienles peregrinos didici-
doxse fidei defensionem a, concedat possidendum, mus sospilem le ad jiropria, prsecetientissime fili et
tribuens vobis e coelo victorias, omnesque barbaras spiritahs coinpaler, csse, annuente Deo, reversum.
naliones veslris Deo imitabilibus subjiciens vesti- Unrle raagno gaudio noster aniraus relevatus esl.
giis, et oeternse vitse gaudia largiri dignelur, quate- 17-1 Qu.ipropler, jdesiinaiis prsesentibus nostris
nus, sicut in prsesenli vila regnalis, et venturo in aposlolicis syllabis, visitaiionis causa, olmixe petf-
saeculo cum Christo regnare mereamini, dicaique nius ut digiielur sutilimis veslra excellentia, cjuan-
omnis populus: Amen, fiat, fiat (Psal. cv). Bene tocius -nos de amplissima iticolun.iia.is ^esirse so-
valete. spilate lselos reddere, significaiis, Clirislianissime
xxra. fili el spiritalis conipater, puatiter erga vos et excei-
lenlissiinam filiam dt spiritalem Bosiram comma-
171 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAP_E
ADDOMNUM PIPPINUtt REGEM DlRECTA, trein, el eximios [Lamb. add. vestros] filios aga-
De sanilale vet incolumilale ejus percunctandnm, si- tur, ul nosier aninius maxinja jocunditatis exsul-
nmlque et de missis snis, qui ad regiam fuerunt tet tieiitia , quoniaiu nti.iio desiderio fervescimus
directi urbem h. veslram sedule addiscere sospilatem, el de vestro
(An. Dom. 760, Cod. Car. xxxvni, chron. 25.) 3 gaudio exsultare, quoniam vestra salus exallafto
B
ARGUMENTUM. — Officiosahac epislola monet se per esl sanctoe matris vestroe
et AVulfiiardum missos scri- Ecclesioe, el prosperitas
Droctegangum regios
psissealiam, certior fieri cupiens de Aquilanica ex- vestra noslra esse pi obatur Isetitia.
.peditione, nultimi liactenus tiabuisse responsuro, Itaque, prjecelleniissimefili el spirilalis compaltr,
cognovisse tamen a peregrinis eum reversum esse tione et opliine rex, ccce tiactenus nullam reiveri-
incolumem, quare Isetum se esse ait Isetioremque tatcm de nostris missis,
_ sibi fore reginn epislolani, quam tinpense optat. quia [Lamb. , qui a] regia
De suis niissis Constantinopoli nil novi esse. profecli sunl urtie, addiscere valuimus, quid erga
Domno c excellenlissimo filio, el noslro spiri- eos agerefur-, et ideo nequaquam ^obis quippiam de
tali conipatri Pippino regi Francorum. et patricio eis significare xatiiimus. Dum vero rei agnosceie
Romanorum, Paulus papa. poluerimus vcritafem, confeslim cximise cxccllenlise
Prsemissis noslris apicibus, el affatibus per Dro- vestrse dirigemus in responsis e.
«legandum et Wulkardum [Latnb., Wulfard.iiii], His proemi^sis, Deum coeli peiimus ul votiis et
Beo amatiiles, fidelissimos veslros nrissos, siunus prsesentis vila: longoevilatem ctregni gnbernacutii
impensius deprecatid eximiam excellentiam vesiram cuin excellenlissiina iregiua filia et spirilali nostra
ut nos certiores atque lsetiores reddere annucretis „ commalre, Cbristiinisslma regina, veslraque dulcis-
de veslra amplissima sospitale, et de eo quo pro- sima conjuge, alqtie amaiitissinris veslris natis 110-
feeti estis ilinere G, qualiler ei'ga vos Dominus slrisquc filiis, iisdcm evimiis regibus et palrieiis Ro-
esset operatus, et dum lanto evotiito tempore nul- manoruni, pei ti uendum concedai, et ccclestis rcgni
Jam a vobis rcsponsionis seriem de hujuscemodi re parlicipes faciat, nosque permitlat dc vestra ampiis-
agnovimus f, vchementer nosler attrilus est ani- sima sospitate senipef gratulari. Iiicolumem excel-
mus. At vcio per diversos ex ipsis regionibus li- lentiam veslram gratia superiia cuslodiat.
a Ul in superioribus ad Pippinum, ita et in Iiis 1 Agnovimus dcesl inms., sed alia antiqua manu
ad regios jiivenes, duo hsec attente considerari posilum esi. GENT.
oportet; patriciatus videlicet ati apostolica sedc B Apud Anast. in Pauli (sect. 258) dicitur :
yiia
Francorum regibus collati rectam deinrilionem con- « Ilicpontifex ssepius suos missoscum aposiolicis ob-
tra Pelri de Marca, Pagii et aliorum opiniones pro- secratoriis alque adnionitoriis lilteris Constaniino,
tectioneni, et defensionemEcclesim, el catholicw fidei: el Leoni Augg. diiexil pro restituendis conlirman-
necnon aposlolorum principis successores non roi- disque in prislinum yeuerationis statum sacraliss.
nus Ecclesise vindicandcc, quam fidei cathobcse as- imaginib. Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu
serendoe sedulam na-\asse operam. CENN. Clirisii sancixque ejus Genitricis, aiquetieator. apo-
h Panv. argum. (Cod. Tat. 5): « In quinta [Quiuta] slolorum, omiiiumquej SS. proptietarum, martyrum
1
gratulalur Pipino de incoluiuitate,esseacindicat.
legatos suos D el confessorum. _ Idem testaiur Adrianus suis in
1 ID. lilleris ad Constantiiium et Ireneni {Conc Nic. 11,
nondum Constantinopoli reversos
e Sum. 5 Bar. et Cent. GRETS. act. 2). Infra (ep. 57, aL 20) huic reilucis aliquid
Laniti., Visi sumus impensius deprecari. Tengn., afleretur. Summa est 1 qttod Paulus, licet frustra,
visi sumus jmpensius deprecamur. Gent. TOvisi, antiquam Ecclesise tradilionem de sacris imaginibus
'subtracla iinea, delevil et posuii deprecaii. restiaiere in Oriente |summopere laboravit {Baron.
0 Annales Francorum an. 760 Aqnitauicum bel- 757, 11.4); atque huc speciat adeo frequens Fran-
lum contra Waifarium ducem a Pippino inca_pium corurii reguin coinraei.datio pro 01thodoxse lidei de-
csse tradunt. Perinde annalislce ei auciores apud fensione. Hcec proecippa missorum, qui ex Francia
Pagium (an. 760, n. 1) expedilionis hujus poniificem vel Roma Coiistantinopolim legabantur, cura erat:
esse admonilum a rege per suos nnssos Drocte- tamelsi in Oriente amissio exarchatus el Romae
gangiim et Wulfardum atibates, eumqtie per eosdem cum suo ducatu, coijsilia et bella coqueret, quss
ultro exquisivissc de gravitale illius rei, qua occa- tandem erujierunt, ubi Francorum amicitia mune- _
sione litteras ad reges adolescentulos dericrat nuper ribus et otisequiis tenlata nequicquam fuit: nam
allatas, hinc certo discimus. Quomotio il.se interci- catliolicsefidei et traditionis seqtieassertores Franci
derinl inceilum. Anno eodem declinante, cum de ac Romani, Groecas simulatioues ac dolos rejece-
ejus rediiu audr.issel a jieregriuis, hanc epislolam runt. CENN.
datam esse pari modo ex sequcntibus iiU.tiigimus.
CCNN.
m COD. DIPLOM.— MGNLM., ETC, SEU CODEX CAROLIT.US.— EPIST. PAULI I. 178
XXIV. \ gaudia addiscere, et veslris saiutaribus profectibus
A
173 ITEM EPISTOLA E_USDEMPAP-E' gratulari, et contra, inimicorum contrilionem agno-
ADDOMNUM RE«EMPIPPINUM, scere. Pro quo, qnoesunius,ut certos nos, sicut desi-
In qua continentur benedictiones, et prmfalus papa deramus, per vesiros nuntios, de veslra prosperi-
poscensut dominus rex Pippinus suos missos pdr- late el Isetitia rcddere jubealis, quoniam veslra
iibus Rommdirigerel, et sibi [AL, ei] de salule vel salus noslra est
sospilatesua innotescerel, et qualiter in ilinere egis- prosperilas, el vestra exaltatio no-
set, JJUOmodo Dominus inimicos ejtis in manus strum procul dutiio cst gaudium et immensa securi-
ipsius tradhdissel, el sub pedibus ejus humilias- tas, dignainque [divinamquej ex tioc Dci depreca-
set a. mur polenliam, ut ipse proieclor nosler, et cum ejus
(An. Dom. 700, Cod. Car. xxxr, chron. 24.) angelis dignctur.proecelleiilissiiiiam Christianitalem
ARGUME_>TU_I. — Iterum de eadem re, quod nonnitiil vestram tueri ct
adversi vulgi ruraor sparserat de expeditione illa : gubernare, ut in coeleslibusregnis,
eoque niagis ardenter inissos regios cum litleris el cum sanctis cl electis, qui ati initio mundi placue-
exspeclat- runl Deo, muliipliciier consequaris merccclem,op—
Domno h excellentissimo et noslro spiritali com- tanies quidem ut nos certiorcs veslra si faciat B a
patri Pippino regi Francorum et patricio Romano- Deo protecta exccllenlia; quid erga vos, aut Cliri-
rum, Paulus papa c. I slianam gentem \esiram agerc videmini, el quomodo>
B
Quolies fidelium Dei sjtiritalia .referunlur studia, Deus noster veslros ac noslros humiliavit inimicos,^
protinus audientium mentes ignita. in Dei amore et et, ut fati sumus, certos nos, sicul de.ideramus, de
mandalis divinis efficiiinlur, atque ad supernoe con- veslra prosperilale ct la.titia reddere jubcalis. Inco-
siderationis d merita amplissinle ad laudem Dei pro- lumcm excellentiam vcsiram gralia suporna cuslo-
ferre,etperennibustemporibuspermanendaScripluroe dial.
testimoniis tradere, dum veslro concursu et auxilio XXV.
[accenduntur, vel aliquid simile], Ecclesioe Dei ex- 17S ITEM EPISTOLA E.JUSDEMPAP-E ,
altatio et fidei oritiodoxoec profligalur defensio, pro AI)DOMXUM PIPPlMJM Rt-Cr.MDlItnCIA,
quo benediclus et laudabilis in omnibus regibns
coram Deo et hominibus •esse dinosceris, Clirislia- ht qua poslulat adjnloYiumconlta Grmcos"».
nissime rex, et nomen benignitatis tuce exaratum (An. Dom. 7<3I, Cod. Car. xvxiv, chron. 25.)
— Wulcbarius opi.eopus, Felix el
fulget in conspectu divinilatis. Etenim dum hujiis ARGLMCNTUM.
evoluto temporis spalio, quo [L. et G., quod] nos Ratbcriits rcgii missi Romaiii \eueraiil qiiibus iu
Franciani reversis nunliatur pontilici Grsecosnio-
nec vestrse sospiiafis 174 relalionem meruimus s, luros in Romam el Ravennam. Ea propicr rogciL
*
^*
suscipeie, nec penilus agnoscere quid circa vos age- ut niissum legel Desitlerio, qui si opus eril, Bene-
retur, vel qualiler in itinere f quo profecli estisper- \enlaiios, •Spolctanos, Tuscaiios opem Ccrrejubeat
Eciiesice reli^ioiris enimbclltun cral. AHumilein
egislis, nimis anxietatis fervore desiderii nostri af- mibsum oral ul Romaecominorainrum nrilial, qui
feclio in hoe ipsum addiscendum sedulo provocatur, Desiderio immineat super eaderore.
prseseriim dum «t a noslris vestrisque Inimicis, ad- Domno i excelleiilissimo filio et nostro spiritali
versa nobis de ipsis partibus annuntianlur. Unde compalri Pijipino regi Francorum et palricio Roma-
desiderium magnum nobis .inhseret vestrae sospilatis noiTim,Pauluspapa i.
* Argum. Panv. (Cod. Vat.) : <rIn undecima pe- vit, plcruraque liabent iter faciens, iler peragens.
tit sibi indicari quomodo valeat : nam ab ininiicis Cr.v.v.
sinistrum de ej*usvaletudine rumorem essesparsuro. _ 6 Lanib. et Gent., deslinanles qitidcm nos certiores
[Undecimaeum de sua valetudine perconlatiir, quia esse, veslra scire jubeat, etc.
ab inimicis nescio quid rumoris de ejus saniiale in- i' Argtim. Panv. (Cod. Val. 8) : e In oclava impe-
columi sparsum fuerat.] CENN. ratorem Grsecumih armis esse narral, et Raveroia-
"'Sumni. 11, Bar. et Cent. GRETS. lem exarchaium, et Romam recuperare velle |Oc-
c Recle Coinlius et Pagius (an. 760, n. 2) hanc tava imp. Grreeum in armis, ul Ravetinatem e\ar-
epislolamreferunt ad hunc annum : cum aulem posl chatuni el Roinain recuperarel, esse nai ral], ac peiit
prarcedentem dala sit, dutiitari non polest quin ad D ab eo auxilium etrdefensioi.eir.contra Gr.ecos [acali
anni exitum spectet. CENN. eo auxilium contra Groecosimplorat].. CEN.X.
d Lamb. et Gent., consid. inluitutti excitanlur; et i Suram^S, Baron. el Cenl. GRETS.
ideo libet profecto,potentissime regum, veslrmpietalis: J Pagius, Cointium sequpns, refert hanc epislolam
consideraiionum, elc. ad an. 758- Muratorius suspicaiur num spectel ad
e Leg. procuratut: GRETS.— Cod. Tlieod. (lib. vi, an. 762 an polius- ad prcecedenlem.Qua in re liautt
tit. 50, 1. 10) profligationemdebilorum Gottiofr. in-• fallitur (Annal. 762), quanquam seiilentise magis
lerpretatur exactionem. Perinde (lib. vm, tit. 8, I. 9)I quam ctironologise salagat, ut contra Leonem Os-
inxenies necessitalemprofligandam;et (lib. xi, tit. 22,, tiensem protiet ducalus Benev. et Spolet. lunc lem-
I. 4) iu commeniaiv Profligandm seu exigendmpensi- poxis non fuisse juris sanci;e sedis : quam rem nemo
tationis solemnitas.Num simile quid hoc loco signifi- illi negal. Coeterumanno 761 collocandamesse lianc
cet profligatur, eruditi viderinl; certe in ms..cod. epislolam, rerum series quam prsecedentescontinent,
ita legunt Lambec. et Genliiot., nec video cur Grel-- luculente demonstrat. Annum siquidera 760 silentio
serus corrigat procuratut: Ducang. eosd. locos Cod- regis el Aquitanico itineri consensu Annales,etno-
Theodos. laudat in Glossar. nec aliud quidquam ad- stri codicis tiinoelitterae nuper allatse toturo tribuunt.
dit. CENN. At biennio prsecedenti et Annales el epistolse causa3
f Expedilio haecAquitanica tam hic quam in su- enarrant quarum effeclus deprchendimus in hac epi-
periori epist. appellatur iter.Ua et Annaies Francor. stola. Etenim an. 758 Desiderius cum Georgio misso
de eadem loquentes, quoe novem annos persevera- imperiali consilia inierat ponfificiieditioni contraria;
179 B. CAROLl MAGNIOPP. PARS I. SECTIO III. 180
Prsecelsse et a Deo servalse Ctiristiamlali vestroe A ipsi nefandissimi nos _i;eisequunturGrseei, nisi pro-
his nostris apostolicis innotescimus apicibus, quod pter sanctam et orihodoxam tidem, et venerando-
jam, absolutis vestris missis, qui nuper ad nos con- rum Patrum piam traliitionem, quam cupiunt de-
junxerunt, Wulchario [Latnb., Wilchario] videlicet struere atque conculcare °. ,
sanctissimo fralre et coepiscopo nostro, el Felice Pro quo jutieat sollieite vestra tienigna disponere
religioso, et Ratberto viro illuslri a, conjunxit ad excelleiiiiaTuteorumdemininiicorum ad niliilnm redi-
nos nuntium missum "|7@ a fidelibus sanctse Dei galur vesania, el perfeclius liaec provincia, \eslro
Ecclesise, spiritalis matris vesirse, qui vera nobis certamine redempla, et a vobis beato Petro pro re-
semper assolent indicare, significans nobis quod ne- medio animse vestrse concessa f , ab cemulorum in-
fandissimi Groeci, iniinici sanctse Ecclesioe Dei et sidiis vestra consueta permaneat proteciione, votiis-
orlhodoxse fidei expugnatores, Deo sibi conlrario, que copiosa in cuilis ascribatur merces, et nominis
super nos et Ravennatium partes irruere cupiunt vestrilaus, ei universce geniis exaltatio, sicul eliam
alque molionem facere h. Unde quia alibi, post factuin est, et nunc multo amplius, in universo ortie
Deum et bealum Pelrum, nostra spes non est, nisi terrarum divulgetur, atque iniercedente tiealo Petro,
apud vestram notiilissimam excellentiam, ideo oti- victorise Iriumptiuin e ccelo \obis Domiuus super
nixis deprecalionibus petimus te, excellentissime B omne. iribuat genles, (dum vestro auxilio conf isis
fili el spiritalis compaler, ut jutieas propter Deum expugnaloribus sanciss orttiodoxoe fidei, pax et Ijsti-
et reverentiam beati Petri salutem istius provinciae lia, et otiservatio Ctiristianorum fidci in omnibii-.
a votiis redemplse procurare, el confeslim veslrum prsedicata fueiii Ecclesiis, meritoque ex tioc coelesiia
dignemini dirigere Desiderio Langotiardorum regi votiis a Deo conferantur gaudia Incolumcni excel-
niis-u.n, ut, si necessilas fueril, significatum auxi- lentiam vestram gratial superna cusiodiat.
lium nobis pro incursione eonimdem iniroicorum !
impertire debeat, proscipiens Benevenlairis atque XXYI.
Spoletinis, seu Tuscanis, nobis e \icino co sistenti- 17® ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAP.E
tius, ut ipsi nostro occurrant solalio c; deprecantes ADDOMNUM REGEM PIPPJNUM, PRODErENSIONE S-NCTffi
et hoc a l)eo instilutam excellentiain vestram ut ad DEIECCLESI-E DIRECTA,
nos, hoc adveniente Martio mense d, vestrum diri- In qua continenlur uberimm laudes, ei [Al. add. in\
gere jutieatis missum, qui liic P.omse nobiscum de- embolo continelnr, ut prmfatus domnus rex Ptp-
morari debeat, ei ipse, si necessitas exigeret, apud pinus DesiderioregiLmgobardorumsuam prwceplio-
Desiderium immiuere debeat regem, pro eodem nem dirigerel , ut si necesse exigeret, auxilium
: ut ^
Q prwstare deberet,tanvRavennmquamque aliis mlui-
nobis transmittendo solatio 177 <_u'ai plenis- timis civiiatibus, ad dimicandum contra inimicormh
sime satisfacta est veslra excelleniia, non ob aliud impugnalionem6.
et 759 a rege Francoruni sibi mefuens, coram illu- Marlio ejusdem anni coppisse potuit. Mihi autem,
strihus cjus legaiis partiin restituil, partim se resii- qui Lamheciana recensione utens lego ind. 12, tran-
tuturum promisit quoe invaserat sancioe sedi; nec: quillitas illa eluxil metise Martio an. 759, idque est
legiiur «xinde ullam iniulisse molesliam pontificli satis ad removendam Ihanc epislolam ab an. 75S,
ante annum 764 (Infra ep. 58, al. 24), lamelsi promis- adversus Coinl. et PagJ Ad Muraiorium quod attinet,
sis haud stelerit, ad resiituliones quod attinel. CE.VW si Paulus orat Pippinuni ut Desiderium moneat Spo-
a Ldgalionem banc Pippinus adorn.ssse videturf letanis ac Beneventanb seque ac Tuscanis auxilia
ut pontifici morem gereret, qui semel et iterum ex- imperare, igitur ii duces, licol Pijjpino sutijici ma-
petierat de itinere Aquitanico et de regia incolumi- luissent, Desiderio jam lum parebanl, ut prjedeces-
tate per nuntios certos edoceri.Causas siquidem lega- soribus Italise regibus | eorum majores paruerant;
lionum in rebus momenli Paulus silere non consue- adeoque Italia omnis rpspirare videbalur. Quod au-
vit. Missorum princeps Nomenlanus ille episcopuss tem ait de iis ducatibus minime lum subjectis
fuisse.videlur, de quo non semel in superioribus. sanctse sedi, atis re esl. Nam Carolinam donationem
Nam Wiiicarius, de quo in epislolis Adriani, eratt cum Pippiniana confudisse ati. "757 argumenium id
Senonensis archiep. Lupi successor, qui Aftiniacensi,i nrinime necessarium peperit. Quis aulem eruditorurn
conventui aderat (Labl)., Cfonc.l. YI, p. 1701). Yiderii .rj ignorat Spoletanos Tuscanosque ante annum 774,
aulem dixi Nomentanum, quia in eodem convenlul Beneventanos auiem anle 787, sanctaesedis dominio
legilur, Willihariub episc de monasterio sancti Mau- non accessisse? Ac de| Tuscia quidem, quam vocant
ricii : quse iiomiiiis simililudo ancipitis senient:se e Langobardicam, nullum dubium. De iis \ero duca-
causa esl. Attamen utiique fralrem et coepiscopum II libus anceps ratio est, ut ad Adriani litleras ad-
nostrum appellari quod et de Georgio Obliensi facium n notabo. 1D. I
videmus ep. 8, al. 4; 9, al. 6; 11, al. 8; 18, al. 15 5 d Hine patet epistolam datam esse ineunle anno
et alibi; unum eumdemque utiiqtte esse non ob- i- 761. ID- j
scure innuil : nam Wilcharius alter, Gulliarum ar- c Unam istam Grsecse persecutionis fuisse causam,
chiepiscopus ab Adriano semper ntincupatur. ID. quoe Gregorii II tempdribus coepil, omnes norunt,
h Si urbs Roma Grsecisimperaloribus, ut dictitant,t, prseler Muratorium, qui de temporali tanlum dominio
parebat, quid igitur Grscci seque Romanis ac Ra-i- cogitans, causam hancjprjecipuam rittet. ID.
vetinalibus tiellum minantur? ID. i De exarchalu et Pentapoli sermonem esse pula:
c En argumentum locuples tranqif.Ilifalis sallem n provineia enim Roraanja nullatenus perlinet ad Pip-
speciosae inter Desiderium et Romanos. Ea vero Pa- i- pini donalionem. Prseterea, nisi Spoleiani et Bene-
gio, Cointio, Muratorio aliisque omnibus qui Grelse- _- venlani Grcecorumparies secuti essenl, nullus Roma-
SianSeeditioni epistoloe 20, ai. 21, signantis annum m nse provincise erat timor. ID.
760, per ind. 15, liabuerunl fidem, nomrisi post st BArgum. Panv. (Cod. Vat.H):« Indecima quarla
coneordiam cum Ecclcsia initam coram Remigio io [Quaria decima]litleiakproditoriasSergiiRavennat_s
Pippini fralre, et Authario duce regiis missis, raense
se CDiscopimitiii, elpelit auvilium.. ID.
181 COD. DIPLOM. — MONUM.,ETC, SEU CODEX CAROLINUS. — E_>1ST.PAULl I. 182
(An.Dom. 761, Cod. Car. xxvm, chron. 26.) A Penlapoleos maritimis civltalitius ad dimicandum-
ABGUMENTU-I. —Postmissas litteras a Sergio arctiiep. contra inimicoruin impugnationem.
Ravenna accipit epistolas duas ad euriidalasa Leo- XXVII.
ne imperiali et a Veneticis fidelibus de Grsecorum 1§0 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAP_E
consiliis. Utramquemiltit Pippinoprjeproperampe- ADD0MNUM PIPPINUM REGEM DIRECTA,
tens jussionem Desiderio, ul auxilium lerat, si opus
fuerit, pro tuendis maritimis civitatibus Ravennse In qua continentur graliarum actiones pro exaltatio-
et Pentapoleos. ne sanctmDei Eeclesiw, et ut missumsunm Romam
a et nostro dirigerel °.
Domno excellenlissimo filio spiritali Dom. 761 Cod. Cat: xxxvn, chron. 27.)
Roma- (An.
compatri Pippino regi Fraucorum et patricio ARGUMENTU.I. — Eximiis laudibus prosequilur Pip-
norum, Paulus papa. pinum ob susceptam calliolicoefidei et Ecclesioe
Praecelsaect a Deo servaloe Christianilati vestrse, defensionem. liertiinque orat ut nrissum Roma;
coinmoraturum sitii legel, contra impios Grsecos,
eximie fili et spiritalis. compater, sicut nostro, post oritiodoxam fi.lem ei Ecclesiam deslruere assi-
qui
Deum, liberatori, ea quse superveniunl vel aguntur due rneditabanlur. Petrus primic. dcfensor. ntis-'
in his partibus quanlocius significare vobis procura- sus poni.
mus, et ideo his apostoficis relationum syllabis mel- ., f Domno excellentissimo filio et nostro spiiilati*
lifiuoeet a Deo iiislituloe regalis vestroe potentioecul- compatriPippinoregi Fraucoruni etpatricioRomano-
mini innotescimus, suscepisse nos, post abselutionem rum Paulus papa.
nostrarum litterarum h , syllabas a sanclissimo fra-' Diinf illa quse nostris slipendiis B aguntur nulla
tre nostro Sergio, archiepiscopo Ravennate, quas possunt otilhioiie dcleiiquanio, magis illa quse ad "
Leon imperialis ejus sanclilati, RaveDiiatum provin- laudcm Rcdemptoris Doinini Dei nostri, ejusque sa-
cise,visus estdirexisse; etecceinfrahas nostras 179 cratissimseEcclesise,elbealiPefri apostolorumprinci-
apostolicas litteras prseclarse excellentiaevestrae, ea-
pis, geruntur , nec lemporum prolixitate, uec diver-
rum instar, direxisse; ul suasiorris versuliain in eis sitate qualiiatum, otilivioni mandaiittir h, sed scmper
annexam praefulgida excellenfia vesira agnoscens c, ad gloriam supernce potenlise et fideliiim ejus pio
merito' sanctse Dei Ecclesise fideique orlhodoxse de- exemplo permanent declarala? Scias, excellentissime
fensionem perfectius studeat procurare ; quatenus fill et bone orihodoxe rex, pra;-
spiriialis compaier,
repositam sibi in coelestibus regnis coronam merce- -celsa \estra et pia operalio et in coelocorani angelis
dis a Domino Deo nostro percipere mereatur : op- Dei illustrata et in universo orbe tcrrarum
fulgel,
tantes vos de reliquo oeviset prosperis semper in laudatiiiiler in cunclis
Doramo valere lemporibus. Incolumem excellentiam gentibus permanet sulgala;
vestram graiia superna cuslodiat. Q quoniam vestro,. post Deum, auvilio et optimo cer-
tamine sancta spirilalis mater veslra, Dei Ecclesia,
EMBOLUM. constat ab inimicorum insidiis erepia, et orihodqxa
Exemplar denique epistoloesecreto directse a qui- Christianorum fidesab impugnaloribus defensa; pro,
husdam fidelibus Yeneticis sanctissimo fratri noslro quo exsulta in Domino et Isetare, benigiiissime rex,
Sergio archiepiscopo simul, et ex litteris quas idem quia nomen excellenticetuse in libro vitse exaratuui
sanctissimus \ir nobis direxit, infra hsec nosU'a scri- rutilat in !§! conspectu Dei. Interea,. dum taiua
pta vobis misimus d, et peto et tanquam prsesentiali- nostro cordi desiderii capaeitas immincl, deveslra
ter deprecor, atque per omnipotenlem Deum conjuro prosperilale laefos certosque elfici aptum prospexi-
excellentissimam Christianitalem vestram, ut nimis mus, mississanc-3eDeiEeclesise'noslris relationibus,
ve.ociler dirigere jutieatis veslram proeceptioneni excellentisevestrse persohere ', dum nibil nobis dul-
Desiderio regi Langobardorura, ut si necesse exege- cius nihilque suavius in tiac vita cxistit quani de
rit, auxilium prsestare detieat tam Ravennse quam vestra prosperitale in Domino j'ocundari, in eo quod
a Sum. Cent. 14-: . Liileras prodilorias Sergii Ra- III, p. 52, legimus Slephanum ducem, qui an. 759,
vennaiis episcopi miltit ei petit auxilium. > Ambi- successit Ttieodoro, proinisisse pnniifici, « q od si
eue admodum; suspicari enim quis posset ipsum D contigerit quod Dominus imperator nriltcret aihersus
Sergium prodiiorias lilteras scripsisse: quod non est Romam suos mtiites, ipse dux adjulojium ferret ei
ila, ut docet ba_cepist. GRETS. cum suis militibus. > Quoe confirmant ejusdem cpi-
h Recte tianc epislolam Muralorius consignat an. siolsesententiam, Romamvidelicet oequeac exarctia-
761,conlra Cointii ei Pagii opinionem, qui nullo j'ure lum a Grcecis pe:i, tametsi liiterse a Sergio Roinam
eam tribuunt anno 757, relucianteliistoria; et notan- miss.edeexarchalutanlum etPentapoti loquantur.In.
dum quod prsecedentem.dedit absolutis missis, tianc e Argum. Panv. (Cod. Vai. 6): «In sexia [Sexta]
veroa_,so-M..s...(er__,-.quare modieo ulraqueintervallo gralias agit pro exaltatione Romanse Ecclesise, acin-
distat, et utraque inilio anni conscripta cst. CENN. dicat [sanctse R. E. indical] fiduciam suam post Deum
c Imperalisigiturilieadministerpersuadetiat Sergio in forussimi regui [regis] Pippini brachio exislere:
ut a ponlifice deficeret; quod enim imperalor nec el petit ut ad se legatum suum mittat [legatum nrit-
muneribus, nec precibus, nec simulata amicitia im- taijper quem possit ei prodere [aperire] Grsecorum
pelraveral, prodilione assequi moliebatur: at Sergius consilia et insidias. J ID.
in suarri sedem reslitulus a Paulo pontifice, grati f Summ. Bar. et Cent. Grets.
animi ergo (_ra.eas artes ei palefaeit. ID. g Lamb, ad noslra slipendia.
d Novuni fidei arguraentum arcliiep. Sergil erga h In ms.,alia, eiiam antiqua, manu correctum est
pontificem. Adnexa utiiusque epistolneexempla haud iraduntur. Tengnag. denique effccit mandantur.
dulrie Grsecorum-motussignilicabant, uijiquetexpras- 1 Debilum, \cl vintulum, ut infra , epist. 4£.
eedeuti. In Chron. ducuml\*e3polit.ap. cl.Pralill., toni. GRETS.-
'
183 B. CAROLI MAGNIOPP. PARS I. SECTIO III ISf.
vestra salus, sanctse Dei Ecclesise, el lidei exaltafio, A rito ex tioc a justo Domino Deo nostro, votils in pnu-
el vera defensio, utsemper [Lamb., ssepej scripsi- senli et futura vita tribuatur-remuneralio, beato prin-
uius, exislit; unde, et a te, quia corporali visione cipe aposiolorum interveniente, pro cujus amore i»
procul ati invicem consislimus, per nostras tamen ejtis decerlatis causis, Isetique solile de veslro [L. et G.
relationes amore mutuo spirilaliler adnecii deside- add. pio] proposito euecli, cum Prophela consona
ramus a. canere valeamus vocej: Salvum fae, Domine, Christra-
Itaque nimis deprecamur excellentiam vestram, nissimum Pijjpinum regem, quem oleo sanclo per
sieul per anteriores nostras litteras h posiulandum manus apostoli tui ungi prsecepisti, et exaudi eum in
direximus, ut jubealis vestrum fidelissimum missum quacunque die _nvoca\erit te. Cum lris vero depre-
tiic ad nos Romam dirigere, qui nobiscum pro insi- cationibus, "eihoc ejufepietalem qusesumus, ut Iongo
diis inimicorum demoraii debeat, per quemet meri- senio regni potentiam excellenlise vestrce, commairi
tum rei, ut causse eventus exegeril, excellentise \e- [L., et spiritali noslrae c.] a Deo protectse reginse, ai-
slra."debeamus significare, unde nunc direvimus ad que amanlissimis nalis vestris domnis Carolo el Car-
\estram a Deo servatam excellenliam proesenlem Pe- lomanno, prsecelsis regitius Francorum et palricfis
trum primura defensorem sanct.e nostrae Ecclesioe Romanorum, atque notiilissimse dominseGisiloesalu-
fidelissimurn missum, cui dc omnitius apostolicis B tiriter concedat poss.dendam , tritiuens vobis et
causis injunximus tienignitali \eslrce enarrandum <-, _eternam in coelestibu, regnisbeatiludinem perfruf-n-
quem petiinus tiilari a \ obis suscipi animo, eumque dam. Incolumem excellentiamvestram gralia superra
pro amore fautoris \estri beali Petri apostolorum cuslodiat.
principis, iu omnibus acceplare, alque noslris pre- XXVIII.
cibus aurem benignitatis vestroeaccoinmodare digne-
183 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAP_E
mini, et ad nos cum efieclu alque Lelabundis nuntiis ADDOMNUM ET C_ROLO\IANNCJ\I
CAROLUM Rr.GES v
absolvere jutiea.is; supplici deprecalione te, bone
orthodoxe rexr quocsumuspostulanles, ul sis nobis,- JDIRECTA,
In qua conlinentur [continetur] pro defensione sauclat
postDeum, firmus protector mg ac defensor, con- Dei Ecclesiwe.
stanler in eo quod ccepisti tiono, ac pio redeiuptionis
sanclcc Dei Ecclesije perniaiiens opere, Optime eirim (An. Dom. 761, God. Car. XLII,"chron. 28).
— Eadem occasione Petri primicerit
prsecelleuti vesirse Cliristianitali compertum existit ARGUVIENTUM.
defensorum proficiscentis Carolo et Caroloinanno
quanta qualisque sit impia hsereticorum Grsecorum nritlil hortaiorias, ut, summis digni laudlbus ge-
malitia, inlrianier mediianles atque insidianles [L., _ nitoris exemplo, et ealtiolicain fideni etEcclesiani
meditanlium . . ~._iisidianliuin],~ qualiler Deo iilis *-" tueri non cessent.
contrario sanclam catholicam et aposlolicam Eccle- Domnisnobilissimis alque excellentissimis fdiisCa-
siani humiliare atque conculcare, et fidein sanclam rolo et Carlomanno regibus Erancorum et patiicils
orttiodoxam alque sanctorum Palrum tradilioneifi dc- Romanorum, Paulus papa.
struere posstiild. Olim omiiipotensDetisccrnenspopuli sui Israelilicr
Sed lu, tione potenlissjme re\, \iriliter, sieut vere lamcntationem el impiam ab _Egypliis illis illalam
orlhodoxus, eisdem impiis resistere hserelicis, alque oppressionera, misertus csl cis, niittens iamuluni
solite sanclamDeiEcclesiani el Clirislianorum ortho- suum Moysen, per quem signa et_prodigia exerccns,
doxamlidem, tuo a Deo proteclo solito auxilio alque eumdem suum eripuit jopuluro, et per eum legem illis
congruo disposito defendere digneris, quoniam ma- insiruens (L. el G., instituens], ad optalam eos illis f
gnam [magna], postDeum, in vestra excellentia et perJuxit requiem. Cui etiam Josue, utprjelieturtiella
forlissimi regni veslri braetiio exislit fiducia, et cre- Dbmini, adncclitnr (L., G., adnectil], atque alios sui
dimus quod, Deocooperante, eademnostra sjjesfirma divini nominis cultores, eis concessit auxiliatores;
permanens adoptatum perducaturdesiderium, ulme- sed in omnibus illis non ila complacuit ejus divina
D
a Ex toto hoc exordio effusas Pippini laudes prse- dieebantur inRomanos el Ravennates. Aliseprselerea
seferente conjicimus nulium ab eo responsum perve- causaeerant spectantes ad Desiderium ipsum, qui res
nisseRomara. Nec mirum; Waifarii euim insolentia, sancta. sedis adtiuc retinetiat. Has puta secreio com-
qui sacramenli otitiius ferro et igni omnia vaslabat, missas primicerio defensorum. ID.
revocaveralPippinumin Aquitaniam,ut docenlAnnal: d Inepist.25,al.54,|eamdemsententiampaulo aliis
Franc. Fuldenses, et caeteri omnes ap. Pagium (761, vertiis pronuntiari Muratorius animadverlil. Sanclo
n. 5 seqq.) CENN. enim pontifici et res Epclesiaecordi eranl; atcatbo-
h Anleriores istoelitiersenon alisenrihi sunt proeter lica ftdes cullusque sacrarum imaginum prcecipue ut
nuper laudatas : quas recte aiebam relalas a Mura- vindicarentur curandumsitiiessenonignoratiat. Hanc
lorio ad an. 761; utrobique enim est de misso eirim ob causam Romani ac Ravennates a Grsecisde-
regio, qui Romse commorari debeat: neque pugnant fecerant, eamdemque Jobcausam Grseci uirosque in-
inter se commorationis causse, quanquam ibi res sit sequebantur, ut semel ptilerum testaturPaulus. Yide
de auxiliis efflagitandis a Desiderio adversus Grsecos, ep. 25, not. ID. I
liic autem agatur de nunliandis Pippino regi quse c Argum. Panv. (Corfj.Vat. post27). Yidendumsupra
evenerint contra Grsecos. Prsecipua enim causautro- ep. 22, al. 41; tres enim epistolas comprehendil, nulla
hique allata, istud veluti conseclarium Paulus adjun- temporis ratione tiabila1;ad Carolumet Carolomannum
git:e perguem et merilumrei significem. ID. variis temporibus dalak. h>.
MonuiiuseratmetubGicecoruni, qui armaparare f Lainb., ad oplalam illis, cos.
1S5 COD. DIPLOM, — MONUM..ETC. SEU CODKXf.ARfiT.lWns — tfPiftT PAITT.TI *<...
majesias, sicut in David rege a; servum meum se- A i vandae reginse, qui Yere prse omnibus regibus fideles
cundum cor meum, in oleo sanctounxi eum, cui et Deo et beato Petro esse
comprobantur d, quorum
regnum, elscmini ej"ustii seiernnm gloriose tribuit merilain coeleslibus regnis fulgent. Unde et petimus
possidendum. Sie enim, prsecelleatissimi atque nobi- mrsericordissimam Dei nostri longanimilatem, ut sua
lissimi filii, a Deo insiituli reges, idem DominusDeus vos gratia prolegens, sevis [lougsevis] et
prosperis
nosler in vestra Christiaflissima complacuit excellen- temporibus regaliasceptra IgSconcedatperfruenda,
tia, aique in utero nialris vos sanctificans ad tam dilatans terminos regni vestri, et \ ictorias vobis de
magnum regale pervexlt eulmen, mittens apostolum coelo tribuat, omnesque adversarios vestiis proster-
suum heatum Petrum per ej*usnempe vicarium h; et nat vestigiis, et sicut terrenuro, ita et coeleste re-
oleo sanctd \os vestrumque praecellentissimum geni- gnum vobis per infinita ssccula tribuat possidendunu
torem ungens, cceleslibus replevit benediclionibus, Bene valele.
1§4 e' sanctam suam catholicam et apostolicam XXIX.
Ecclesiam, atque orthodoxam Ctiristianorum fidem
vobis commisit exallandam atque viriliter defenden- ITEM EXEMPLAR EPISTOL/E
,dam. Quod profecto, excelleniissimi filii, Spiritus AD DOMNUM PIPPI.NUMREGEM PER V.I1M-RUMET GF.R-
BERTUM ARDATES ET HUGBALDUM DIRECl-E
sanctigratia repleti, coelestiprotectione adjuti, agere ]3 ' ,
totis nisibus statuistis [studuistis], et vestro auxilio In qua conlinentur gratiarnm laudes pro exaltatione
sanctm Dei Ecclesiw, el poslutans ut semper in id
atque certamine ipsa sancfa Dei Ecclesia, spiritalis decertare debeat «.
mater vestra, ab inimicorum insidiis liberata ex-
sultat, in Domino Jesu Ghrislo et in consjiectu Di\ i- (An. Dom. 761," Cod. Car. xvn, chron. 29.)
nitatis vestra effulgentpia opera, etcum David atque ARGUMENTUM. —'Duatius accepiis epistolis, una per
Salomone regibus et cseteris Dei cultoiibus vestra in primicerium defensorum Pelrum redeuntem , al-
lera postmodum per missos regios Wtilmarum et
coslestibus regnis asei%>lasunt nomina. Gerberlum abbales, atque Hugbaldum \ir. ill.,
Interea, dumtanto vestro beneficio dinoscimuresse gratias agit de missis juxla petiia ad se dii;eclts.
relevati, amor nos hortatur, Christianissimi ac dul- Interim eosdem cum Langotiardis de rebus Ec-
cissimi filii, de vestra prosperitate sedule addiscere clesiae egisse; at prseter aliquot peculia reddiia,
de finitius civitatum suarum et patriinoniis inva-
et in Domino gratulari; et Meo visitationis atque sa- sis nihil acturo; omiiia-se audiiuruni ore misso-
lutalionis paterno affectu, his nostris aposlolicis api- rum suorum; nam suosipse missos cum regiis ad
cibus, persohimus vineuluro, magnopere prsesentem Desiderium legabat pro iisdem patrimoniis, ne-
Pelrum priinum defensorum sanctse nostrse Eeclesise sciebatque quis exilus futurus esset.
C Dormio f excellentissimo filio , et nostro spirilali
noslrumqne fidelem missum c, ad vestram dirigeutes
excellentiam, quatenus desiderabilem nostra vice re- cowipatri Pippino rcgi Francorum et patricio Ro-
feral saluiem; quem petimus benigne a vobissuscipi, manorum, Paulus papa.
et de vesira per eum sospilate nos certos lsetosque Dtim tam maxima nobis dilectionis affectio erga
reddi, obnixe petentes, dulcissimi filii, excellenliam vestram a Deo inspiratam [Lamb.,instilulam] ex_el-
vestram, ul pia vestigia sequenles, imitatores efficia- lenliam insistit, ob hoc, sicul terra sitiens imbri-
nriniCtiiiStianorum parentum vestrorum, nenipe pro- feram desiderat inimdationem, iia quoque veslra.
avi [Gent., a\i nempe et p.], atque excellentissimi prosperilatis cupimus J@Q addiscere nunlia, et de
et a Deo instituti magni regis, geniloris vestri, et vesiris profeclibus gralulari s1 jn tioc quippe nostri
prsecellentissirose genetricis vestrse, a Deo conser- eordis est dcvotio exsultandi, duin nimirum salus
a Lamh. et Gent.: EtPropheta lestante eodem mi- (quem tiona «cclesiarum
usurpasse omnes tradunt)
sericordissimo Deo nostioin id, quod ait : Inveni Da- Ctirislianitalem duntaxat imitandam ait. Parenlum
vid servvm, etc. vero exempla proponit, quia et Deo et beato Petro
h Nil frequeniius istis in lilteris unclione hac per fideles efant. ID.
divum Petrum facta. Explicatior hic occurrit: nam a « Argum. Panv. (Cod. Vat. 24) : n Viceslma
pontifice Petri potestatis hseredefacla dicilur. Vica- D quarta Paulus ad duas epistolas Pipini respondet,
rius Petri diu est appellatus Rom. pontifex, uni enim quarum unam [alteram] Pipinus per Pefrura pri-
illi propriam ejusmodi appellationem antiqui saepius mum defensorem miserat, alteram per Witmarum
adhibuerunt; quam comiiiunem aliam Ctiri.li vicarii et Gertiertum atibates atque Hugbaldum virum il-
vel abbatibus tribul solitam. Yide Coustant. prsef., lustrem, est ejusdem argumenti cum proxime prse-
n. 15 seq. CENN. nisi quod quoedam adjicil de Longobardi.s,
c Id moris et hodle viget: plures nimirum pontifi- cedenti,
scilicel quod quasdam Pelri [Long. quod quasdam
cias litteras, quasvocant breves,uni tradendi nuntio ad sancli Peiri ] justitias reddiderint, quast_am non,
variosprincipes. Alia etiam causa huc accedit, nt aie- et nunc priores redditas ilerum invadere conentur.
bam ep. 21, al. 41, not., privatam scilicet legationem [cpnarenlurj : quare Pipini auxilium contra ipsos
ad regioa adolescentes non adornandi. ID. > Epislola, quam proxime proeceden-
d Hinc fabula quam Carolo Martello appingunt, implorat. tem voeat, est cod. Car. 18, nobis 34, -quam
exploditur, de quaBaron. elPag.(an. 741, n. 16 seq.) recte Pag. et Coini. referunt ad an. 765, ut in-
Nonenimregii juvenesavi vestigiis insislere juberen- fra ostendam ; nonauteni"\ideo quid simile sit cum
tur a sancto pontifice, si seternis sujipliciis damnatus illa. ID.
esse diceretur. Notat Gentilot. inms.avieilamnomen 1 Summ. 21, Bar. et Cent. GRETS.
exislere, quod desideratur in editis; sed incuiiaTen- g Non recte Cointius el Pag. epistolam hanc dif-
gnagelii omissum esse ex ipsa sententia Iitierarum ferunl ad an. 766, cum duas proeceripnlesan. -758
patel. Pijipiiii autem lleri-l.Ili el Caroli Murtelli consignarint; idcm quijjpomissus^ qui illag in Fran-
*P.7 B. CAROLI MAGNIOPP. PARS I. SECTIO IfL tsx
vestra nostra existil securilas. Interea duarum A tius assistentes, comprobatio coram eis facta est de
epi.tolaram series, quas vestra direxit excellentia, habitis inter utrasquej partes aliquibus justitiis, vi-
cum magnc suscepimus amore; unam quidem primi- delicet de peculiis c inter partes restitutis. Naro de
tus per Pctrum priinum defensorem missum no- finibus civitatum nostrarum et ptrimoniis beali
slrura, et aliam per prsesenies fidelissimos vestros Petri, ab eisdem Langobardis retentis atque invasis,
missos Widmarum [ L., Witmarum ] scilicet et nihil usque tiactenus [L., G., add. recejrimus];
Gertiertum abbaies, atqiie Hugbaldum virum illu- etiam ea quseprimitus reddiderant, denuo invase-
strem a, quarum paginam indagantes, mox liquido runt, Unde eonstitit utnostri ac singularum nostra-
cuncta in eis exarata didicimus; immensas protinus rum civiialum missi c.d Desiderium Langobardorum
de nostro referentes laudes, qui nos de vestra anmiit regem cum veslris progredi debeant missis, ut.iii,
sospitate gratulari. eorum alque prsedicti regis prceseniia pro eisaem
In ipsis denique vestris relationibus solitam [L., finibus ac patrimonii., comprobatio fiat, nobisque
solila ] nobis a Deo illuslrala. menlis vestrse con- omnia j'uxla paelionem restiiuantur; et nescimus
stantia jiroluiit spei fiduciam, in id quod im- quidexhoc pro\eniendum sit; attamen per proe-
pensius innoiuistis ' atque sedulo ex operitius de- falds vestros missos , rei agnoscere polestis me-
monstralis, \os totis viribus [__,.,nisibus] pro exal- B ritum.
tatione sanctse Dei Ecclesiss ei fulei orlhodoxce de- Quapropler qusasuiaus a Deo protectam excellen-
fensione esse decertaluros, et in ea\os fidei polli- tiam vestram ut ita cisponere jubeat, ut plenarias
citatione permansuros quam tieato Petro, principi de omnitius recipere valeamus juslilias, qualenus
aposlolorum,. nosirocjue prjedceessori donrino et ger- idem tieatus Petrus, prineeps apostolorum, pro cu-
mano tieatissimo Stephano papse spopondislis. jus resiiiuendis luminaiiis decerlalis, firmissimus
Unde et in nostra lixi charilatis connexione, ideo \olris sit auxilialor ac oplimus remunerator. Nam
juxU id quod jjetendo direximus, proefatos adnos pro cerio agnoscat excellentissima Ctirislianitas.
vestros videmini direxisse missos; qui apud Lango- vestra, quia si nobis praefati civrtalura nostrarum ati
bardorum imminercnt regem, pro diversis sanctse eisdem Langobardis invasi fines atque patrimonia
Dei Ecclesise causis ac justitiis, et in nostro assisie- reddita non fuerint, eiiani ea quse primilus reddi-
rent solatio h; pro quo innumerabiles vobis referi- derunt invadere insidiabuntur d, J,gg quapropter
mus gratiarum acliones, quia verc, sicul benignus obnive petimus Christianitatem \eslram, ut ve-
rex, amator spirit dis matris vestrce, sanctc Dei Ec- sfra c soliia disposiiioie exaltatio sancla. Dei Eccle-
clesioe agere, Christiauissime fili et spiritalis com- sice, et islius a vobis redempioe, cum Dei \irtute,
pater, semper Ig^J studes, el profecio eiit tibi pro\incioe salus profiiiat, et ea omnia quoe vestri
Donrinusel in prsesenti etin futura [Lamb., futuro] missi sibimet a veslra prcecellenlia inj'uncta habue-
dignus retributor. runt^ notiis liquidlus referenies, ad singula eis re-
Nos itaque, excellentissimc ct a Deo protecte fili sponsum reddidimus, et de omnibus eos informavi-
et spiritalis compater, 'firmi in vestrse charitatis di- mus quse vestrse excellentiai roferre deheant, no-
lectione permnnenius. Nec est ulla rerum aut tem- slrasque petitiones veslris studeant intimare au-
poruin qualitas, quoe nos a vestra ctiaritale possit ribus.
separare,-quia lu vere noster", posl Deura, conslas His ilaque prsemissi;5,Dei noslri omnipotentis ex-
esse defen.or ct auxiliator. oramus clementiam, ut sua vos fovere annuat graiia,
Prcefati denique raissi \estri, in nostri proesentia, elprsesenti temporali regno in longo seniof curn pro-
cum Langobardorum missis, nec non et Pentapolen- speritate corporis el salute animoe perfrui conce-
sium ac singularum nostrarum civitatum tiomini- dai; una cum dulcissima conjuge vestra exceilen-
ciam tulerat, Romam reversus erat cum legiis lit- rum et legis Langobajrdieoeprolatis exemjjlis : has
teris post Pijjpini reditum ex Aquiianico itinere. itaque invicem restitntas pula; fines autem ci\ita-
Neque video de aliis profectibus loqui posse pon- jv , liim et pairimonia, de quibus constat ex superiori-
tilicem. Muratorio scripta videtur an. 759 ; at bei- tius, detineri adhtic a Langobardis pontifex inonei.
lum Aquiiaiiicum non ccepit ante an. 760. GETO. Quin etiam ante hiennium reddila (ep. 20, al. 21)
> Reaiis his ex nrissis Witraarus, quem Mabil- ecs nercm In-,^sisoe t^sfatur. Eiincvide quarn recle
lou. (Annal. Bened. liti. xx-tn. n. 5) Guitmarum Muralorio hsec epistola \ideatur data an. 759, c_mi
ai.batem Centulenseni vociri auimaihcilit, subscri- 21 prseJicta aU aimum 760 relala ab eodem fuerit.
bit Attiniacensi conventiti an. 765; alter atiLas CENN.
ignotus. Hugbertus, ni fallor, est ille Hucbertus ad d Qtiae soilicet invasa iterum non fuerant : nam
Stephanuui III missus a Carolo post Pippini obi- iuvasisse el inva^uros esse simul pngnant. Secus, si
tum; de quo Adrianus infra, ep. 53, al. 71. ID. eoruin pariein denuo invasam, parlem fore ut denuo
h Primicerio defensorum, prseter apostolicas litle-.. invadant,-reputemus. IJD.
ras, queis missum iterum petetiat, qui Romanissola- 0 Lamb., ut-sotilenostris peiitioritbus ea ipsa no-
lio esset adversus Grceco^, secrelo commiserat bis restiiui disponendnm accommodare 'Jubealis, ut
omne. aposlolicas causas. Ulramque rem exsecu- vesira. llt ita soltte nosiris, elc-; sed tisecomnia sub-
tioni man latam a Pippino binc licet argucre. Ex ducia linea quast delelja-sunt. GEM.
alii- prolccto epistolis hujus ponlificis quidquam f Lamb., ct prmsens temporale regnum in longo
verosia.ilins non colligilur. ID. senio.-—Pranentem temporale regnum longo semo. -
c Pecriia non aliud esse tum tcmporis quam pe- Tengnagel. correxit ut est in ediiionclD.
cudes iiionstwt Cangiusin Glossaiio, muitis cha.ia !
189 COD. DIPLOM. — MONUM.,ETC, SEU CODEX CAROLLNUS.— EPIST. PAULI I 190
tissima regina filia et spiritali nostra commatrc, A , titia. Per has quippe innotuistis, excellenlissimi at-
atque prsecellentissimis vestris nalis; et coelestia que pisecellenlissimi filii, vos semper in amore beali
quoque vohis per infinita tribuat praemiorurii gaudia Petri et spiritalis mairis veslrce sanelse Dei Ecclesise
possidenda. Incolumem excellentiam vestram gratia atque nostro esse permansuros, et viriliter decerta-
superna custodiat. tuios pro ipsius sancta. Dei Ecclesise atque fidci or-
XXX. thodoxse defensione; et quidem nobis, boni proecel-
1S9 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAP_E lentissimi reges, de vestra firma liujuscemodi con-
AD DOMXUM CAROLUM ET CAROLOMASNUM REGESDI- stantia omnino confidendum esl, magnam, post
RECTA, Deum, in vobis habenles spem. Sed omnipotens Do-
In qua continentur graliarum aeliones, el de litteris minus, qui dives esl iu misericordiis, ad perfectam
ab eis directis, et ut cutn domino genitore eorufn, vos
sanctm Dei Ecclesim decer- perducat selatem, tribuens vobis fortiludinem
semper pro defensione brachii sui, atque viclores vos super omnes barbaras
tare debeant °.
(An. Dom. 761, Cod. Cat: LX, chron. 50.) efficiat nationes; dilatans regni vestri tcrminos alr
ARGUMENTUM.—Carolo et Carolomanno, qui per eum- que de veslro prseclaro semine super regale solium
dem primicerium responderant, se fine tenusvilae potentise vestrse usque in finem sseculi seclere per-
catholicam fidem et Ecclesiam propugnaluros, B miltat, pro seterna sanctse suse Ecclesise uni\ersali
uberrimas agit graiias, repetens ut gentioris ve- exaltatione et fidei
orthodoxae defensione.
stigiis semper inhaereant.
Domnis h excellentissimis filiis Carolo et Carolo- Sed peto, excellentissimi filii, ut imitatores vestri
mamio regibus Fraucorum et patriciis Romanorum, Christianissimi geniloris efficiamini, ejusque Deo
Paulus papa. placita sequentes vesligia, ut sicut ipse operibus om-
nibus gentibus demonslravit, ita quoque et vos bo-
Quanto decoris nitore regalis glorioclasliglum or-
num quod ccepislis opus perficere sludeatis, et viri-
netis, ex tioc utique omnibus patenier datur inielligi,
dum nimirum, sicul prseclaro genere orti, piis ope- liter cum eo decertare, quatenus amplissima sanctae
ribus ac dignis videmini illuslrari moribus. Unde Dei Ecclesiaeprocuretur exaltatio, dum vestro auxi-
unam quidem hujus divini muneris gratiam posside- lio beatus Pelrus receperit justilias suas d, dignam-
tis ex genere, et alia fruimini ex opere; et nec mi- que ex tioc coram Deo et angelis ejus, eodem prin-
rum, si tantis infulis glorise nobililas vestra pollet, cipe aposlolorum beato Petro interveniente, coele-
dum profecto scriptum est : Generatio rectorum be- slium praemiorum recipialis remunerationem, et ve-
nedicelur (Psal. m). Glorificamus enim atque con- stri nominis memoriac laudabilis 191 maneat in sse-
laudamus Dei nostri clementiam, qui tanfam vobis culum saeculi divulgata. Deus autem omnipotens, qui'
cuncta ex nihilo suse potentise \erbo firmavit, suis
Spirilus sancti graliam conlulit, jam nempe prsede- vos divinis
stinaios \os habuit, antequam4e materno prodiretis adbserere faciens -mandatis, vestra in be-
suo dirigat studia, tritiuatque \otiis pru-
ulero, quoniam quos prmscivit, et prmdestinavil; " neplacito
dentioe indusiriam, qualiter regni culmen gutiernare
quos .prmdestinavil,kos vocavit; el quos vocuvit,illos
el magnificavit (Rom. vm). Vere enim magnificavit \aleaiis, atque adversantium gentium nationes ve-
tris subjiciat pedibus; et sicut in prseseuti vita rega-
Domlnus misericordiam suam super vos, et in reges
vos lem vobis concessil dignilatem, ita quoque et coele-
per suum aposlolum bealum Petrum ungens, stia
defensores saneloe suae Ecclesiae atque fidei ortho- vobis conferat prsemiorum gaudia f.
doxaeconstituitc, ut parlicipes, in tioc J,f$0 bono XXXI.
opere, vestri Chrisiiauissimi efliciamiui genitoris, ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAP_E
pro quo digna votiis erit in coelestibus regnis cum eo ADDOHNUM PIPPINUM REGEM DIRECTA,
concessa remuneraiio, et cum omui erilis sanetorum
De~monacho quodam Acosma [Lamb., a Cosma] ab
compuiaii collegio. Alexandrino palriarcha dirccto 6.
Interea reversusad nos Petrus primus defensorum,
(An. Dom. 761, Cod. Car. XXXY,chron. 51.)
missus nosier, detulit notiis quas direxistis litteras, " ARGUMENTUM. — Post missorum discessum, a Cosma <
quibus relectis, magna cor tiostrum replelum esi lae- palriarcha Alexandrino venerunl litterse Romam
a Argum. Panv. {Cod. Vat. post 27), et tioc argu- rum litterse in isto Gociice Carolino continentur .
memum repsti oportet ep. 22, al. 41. CENN.
h Summ. 28, Baronius, Cent. extraordinem mentio- quare inanes cruditorum labores onmes rcjiciendi,
eorumque opiniones falsitatis argui tuto possunt.
nem faciunt trium epislolarum ad Carolum et Caro- CENN.
lomannum. GRETS. <"Quantam haec habeant convenientiam cum supe-
c Monebam supra (ep. 28, al. 42), ponlifice ipso riori
epistola quisque intelligil: nonniilla etiam con-
interprete, quomodo unclio istiusmoai a Petro facta ceptis iisdem verbis prolata \idere est. In earum
inlelligatur. Praeterea patricii delinilionem valde neutra nrissi aposiolici inentio fit, nani regiis missis -
perspicuam tiic babemus, quae saepissime his iii epi- utraque data esse videlur. ID.~~
stolis occurrii. Pippinus, ejusque filii Carolus et Ca- cLamti., laudabili forma maneat.
rolomannus a Stephano n reges Prancorum sacra f Posi\erbum gaudia sequitur in ms., Benevaiele..
unctione declarati, simul patricii Romanorum facti GE^T.
erant, nimirum defensores sanctw Dei Ecclesim, ac e Argum. Panv. (Cod. Vat. 7) : . In septnna [Sep-
fidel orllwdoxa: Palriciatus aliud genus mininie tima] monachum ei a Cosma Alexandrii.o palriarctia
spectat ad Romanam ppntificis auctoritalem. Locu- missum commendal. CE.NN.
pletissimos rei testes liabemus ipsos pontifices, quo
iM B. CAROLI MAGNIOPP- PARS I. SECTIO III. IQt-
Africano navigio de orttiodoxa fide contra Grjecam A 1 mandaiis Dei liabere \ identur : quia dum jriss consi-
impietalem vindicata. Has maximo cattiolicse reli- deralionis studio mens vestra intenta exisiit, nimi-
gionis defensori gratas futuras pontifex miltit. rum oppido gauderej vos credimus, si ea vobis quse
Domno a excellentissimo filio et nostro spiritali pro integritate fideit perlinent, innotescimus a : sed
compatri Pippino regi Francorum et patricio Roma- ipsa sancta orthodoxa, quam venerando colitis, lldes,
norum, Paulus papa. vos el in prsesenti vila longaeviler cum vicloria fo-
Quia Spiritus sancti gratia praeveniente, cor beni- veat, et aeterna cum sanctis tribuat gaudia possiden-
gnse eximietatis vestrse amor Dei inflammavit, pro- da. Incolumem excellentiam vestram gralia superna.
fecto constat, a Deo servate prseeellentissime res., custodiat.
piis te profectibus adhaerere, et dum lantam in vobis XXXIL
curriulatam graliam conspicimus, omnino nobis et
193 EXEMPLAR PR.ECEPTI
omnibus Christianis fiducise materia de votiis ad-
nrissa est, quod ea quae ad cultum Dei et veroe lidei QUOD TUITFACTUM A PILLO, SANCTJE RECORDATIONIS-
PONTiriCESANCT-E R051AN-EECCLLSl/E ET UMVER-
orttiodoxa. otiservaniiain respiciunt, toto meniis co- SALIPAPA e. I
nalu \os esse operaturos conspicimus. (An. Dom. 762J Cod. Car. xn, chron. 52.)
Inter liaecvero, sutilimissime fili ct spiritalis com- B ARGUMENTUM. — iWasterium sancli Stlvestri in
pater, si quid ad nos pervenerit, libenlissime, sicul monte Soracte ctini aliis tribus ei subjacenlibus
orlliodoxo regi el delcnsori 192 fidei Cbristianse si- concedit Pippino per liiteras apostolicas, quasvo-
cant bullam, anleiioriijus sancti Zachariae, queis
sriificamus. Iniioiescimus quippe, jam atisoIutis"\e- Carolomanno permiltebatur, cassatis, si repertoe
slris missis, conjunxisse ad nos navigium a partibusi usquam fuerint. Sutijacentia monasteria sunt san-
Africce, in quo quidain monachus Acosma [Lamb., ctoruni Stcphani, lAndreoeet Victoris
CosmasJ ab Alexaiidrino patriarcba h cum Iilleris di- r Paulus episcopus servus servorum Dei proecellen-
reclus ad\enil, quarum inslar prxfulgidse excellentise tissimo filio Pippino regi Francorum et patricio Ro-
veslra. misimtis iiitueiidum, ul ea qucc nobis pro in- manorum, et per eum venerabili monasterio beati
tegritale fidei ati Orientalibus p-ocsulibus el cselerisi Silvestri confessoris Chrisli atque pontificis, et [AL,
nationibus diriguiilur c, agnoscatis, et Isetelur cor vel] cunctse monachoruni congregaiioni, nam [quin]
vestrum in tiujusceinodi eorum alieclu quem in; et in posterum illic consisientiun In perpetuum 6.
;
a Summ. 7 Bar. ei Ceiii. Giti/rs. ttiiae episcopus re.lux 3 peregrin;tlioiie ad loca san-
'• In celebri epistola Adriani ad Carolum, (pisc c\- • cla, liabendam suasit (Acla Sanctorum ad d. 26 Jun.-.
stal in fmc gynodi Nic.cn;c II (Labbe, Coniiil.lom. VII, p. 191). Hinc esl quod epistolam a Pagio aliisque
p. 919), ad reni noslram lcgitttr : « Istc Tlicodorus; G consignalam an. 758 tiuc re\oc:tndam censui: cum
palriarcba ilierosolymoruni ciiiri"cseleris praicipuis prceserlim videam, ponlificem f-teri se illam acce-
palriarcbis, videlicet CosmaAle.\iuidi'i;eel Tbcodoro jjisse absolutis vestiis.missis, quos in preecedenli vi-
alio Anliocliict., dtitluni pr.etlecessori nostro sac. rcc. dimus, uullo pontificio misso comitanle profeclos-
quondam Paulo papae iiiiserunl propriam eortim rec- esse. ID".
tce fitlei syiiodicam, in tptit ct de sacraiissiniis ima- d Quod aiebam in discursu jjrsevio, iterum urgeo r
ginibus suljlili narraiionc (piitliler una cuiii nosira prsacijjua Roraanorum jiontifieum ctira erat orllio-
sancta- caiboliea, cl ciposiolica iiniversali Roinana doxam fulem et tradilionem Patrumr seu cullurn sa—
Ecclesia ipsi, coeteri oricmnles ortbodoxi ^piscopi et crarum imaginum vipdicare. Deinde Ecclesiam Ro-
Chiisiiaiiiis popultis seniiiinl, ct in earuindem san- mauam, nempe Ctiristi pauperes et luminaria sacra-
clarum iinagiiuiin \ciieraiionc siucero mentis affectu rum sedium cordi habetiant; idcirco pairimonia tam
fer \eiiles in liilc evisliiiil, siudiierunl iiuiinandum. _ vehementer asserunti Postremo et donationis sata-
Baronius eliain (:m. 769, n. 10) agens de eoncilio gebanl, ut populos ati hceresis labe frequenlibusque
Slepb. 111,de ([tio infra, hune Jocum afferi, ea non tiellorum incoinmodis immunes custodirenl, necnon
pra.tetTiiitietis qii.fi ident Steplianus Pauli successor ui semel oblata divo Petro, contra oequumet reclum
decre\it in concilio Roinano, illius syiiodicaeauclori- perire non sinerent. Qui autem postremum hoc ca-
tate IISIIS,ul Adrianus lesiaitir. Quin eliam sacer1 ; jjut proccipuum esse pulant, suisque scriptis affir-
amialisla ex Theopliane cetaiem docct abnegatce Mo- manl, aut serio has epislolas non legerunt, aut sao
notlielilaruni bseresis a Cosma eodem una cum suis; ex volo illas interpre|anlur. ID.
(an. 742, n. 2). Quam rem confirmai Pagius (eod. an., 0 e Argum. Panv. (Ood. Vat. 2) _ s Secunda mona-
n. 5) verbis ipsis ff licoplianis ; nam Baron. deprava- sterium Silvestri [S. Silv.] cum tribus aliis vicinis
tam Miscellseediiionem pro Theojjtiane adlribuerat. donat Pipino, qusc a Carolomanno monacho fuerant
Verba aulcm sunt : « Eodem etiam anno (745) Cos- Zaeharise concessa. . ID.
nias Alevaiidrise patriarcba cum ipsa civitate Mono- f Suram. 2 ap. Bar. et Cent^GRETS.
thelitarum pravitaie Cyri, qui sub lleraclio vixit, 8 Bujus generis epistolarum anliquiores etiam in-
temporibus eam civiialem oblinenle, abjurata, el er- veniri comperlum est: quas videlicet bullas nuncu-
rore cognilo, ad ortbodoxam Ecclesiam rediit. »Ita- p.tmus, a bulla seu sigillo jjlumbeo appendi solito id
que non monachii litterarum laloris, scd patriarchoes nomen muluati. Nonjiamen obiter observandum, in
nomen est Cosinas. CCNN. Museo Muselliano celptierrimo tiuj'usmodi sigillorum
0 Ipsissimara esse synodicam triuin patriarcbarum, , collectionem incipere a Paulo I, cujus lrinc suppetil
quam unus Alexandrinus a«JPaulum dederit cuidamL leslimonium ininimel dubiuni : Quanquam et supe-
monacbo, non conlendo, nam infra (ep, 44, al. 49)I rioris sseculi unum et alterum sancti Deusdedit et
ab Jerosolyniorum palriarcha missani esse conslatiitt HonoriiI, cl. viror.,GoriusinDonianaillustratione, et
ad Pauluiii. At non video cur tandiu reianiata eaL Baldinus in notis ad Anastas. (lom. IV, p. 29) in lu-
fuerit; quippe cl^Mansius in nolis ad Pagium (an. cem protulerint. Hac in re nij definire ausim : velim
760, n. 1) eodem circiter anno synodum Hierosolym. niliilominus ipsissimum bulbrum principium, quod
esse tiatiitani pro sanctarum imagintim cultu viiidi- nostra oetatQ\iget, serio aitendi; nain in pretiosis-
eando afilrmat : ijuain stilicet sanclus Joanues Goi- simo hoc mouumcntq antiquilaiis occurrens supplet
195 COD. DIPLOM.— MONUM,,ETC, SEU CODEXCAROLINUS.— EPIST. PAULI I. 194
Salubri providenlia, quidquid venerabilium loco- A _) sanctse recordalionis prsedeccssore nostro, heatis-
rum requirit utilitas, illis nimirum commiltendum simo domino Zactiaria papa : quod Carlomanno,
credimus esse personis quibus divinoe illustralionis germano nostro [Lamb., vestro], de eodem mona-
.gralia diffusa,ea quaeperlinent ad- laudem Redem- sterio emissum estf, vel aliud quodlitiet de ipsis
ptoris nostri et ad maximuni redinlegrationis statum proefaiismonasteriis munimen, utii repertum fuerit,
sanctorum locorum pertinere monstratur [Lamb., - causam inanem atque vaeuam esse nullam in se ha-
-
monslrantur], tolis conatibus perficere nituntur. Et bentem firmitatem; statuenles interea et hac aposto-
quoniam constat proecelsa eximielas vestra a nobis lica censura divini judicii obtestatione, et anathema-"
petisse monaslerium scilicet tieati Syh esiri pontifi- lis interdictione hsec qusead laudem Dei dinoscimur
cis atque confessoris, situm in 1S& ° nionte Se- constituisse, pro suslenlatione peregrinorum, ut di-
rapt ILamb., Serapte], h tiec non el alia illi tria sub- ctum est, et cunctse monachorum illic consisteni;s
jacentia monasleria, sancti scilicet primi marlyris - congregationis stabihlate, in perpetuo permanere il-
Steptiani, et beati Andreaeapostoli, atque Yiciorisc, litiata.
oraiversisrebus et possessionibus, locis etiam et di- XXXIII.
versis praesidiis, vel omnibus eis generaliter perti- '
19S ITEM EPISTOLA EIUSDEM PAP.E
neniitius, iu huegrum, ecce prsecelsseexcellenlioeve- "I ADDOMNUM REGE .1PIPPINUM PRODEFENSIONE SANCT-E
•strsevolunlali annuentes, per huj'usprsecepti scriem, DElECGLESl-E DIREGT.E,
•nostrumnionaslerium beati Silvcstri, cum proedictis In qua continenlur gratiaium acliones et uberrimm
~aliis ei subjacentibus monasteriis, id est, beati Sle- benedicliones pro inlegritalis orthodoxm fidei ob-
beatorum Andreseet cu n om- servalionem [observatione]s.
phani atque Yictoris,
nibus eis_ generaliter et in integro pertinentibus, ai (An. Dom. 762, Cod. Car. xxx, chron. 23.)
— Monitus a Pippino, ut Desiderii
prsesenli quinta decima indiclione a, etinperpeluum, , ARGU.IEMUM.
amiciiiam colat, nihil tum reposuerat: respondet
pro sustentatione peregrinorum et alimoniis fralrumt nunc se id facturum, dumrnodoille servet quse
jiostrorum, Ctiristi pauperum, atque monachorum,' Pippino eidem, et Ecclesisepromiserat. Sibi m-
illic nunc et in poslerum spiritalem vitam degen- lerim cuni-eo convenisse, ul Rayennse simul es-
tiuni e, firma statiilitate votiis concedimus, et perf sent pro Ecclesise rebus aliquol componendis, et
•vss in prsefato venerabili monasterio tianc nostram1 agendo de raiione obsiblendi Grsecis, qui semper
moliebantur quoraodo eam civitatem recupera-
aposlolicam exarationis proeceplionem perenniierr rent.-Quid constlii captumerit poslcascripturum.
permanendam, concedimus atque largimur; quale- Donino excellentisimo filio et nostro spiritali
nus \estro studio ea quse ad laudem Redemptoris3 compatri Pippino regi Francorum et patricio Roma-
nostri et meliorem statum praedictorumvenerabiliumi C < norum, Paulus papa.
monasteriorum pertinere 235 noscuntur, in om- Dum tanio vestrsesublimissimseexcellentisebenefi-
rSjus, Deo auspice, pro seterna excellentise vestrse e cio, et impensoopitulationisadminiculo,sanctaspirita-
memoiia et maxima remuneraiionis mercede nihilo-- lis mater et peculiaris vestra universalis Dei Eccle-
•Kiiuusproficlanl, decernenles. sia dinosciiur relevata, quse humana iingua suflicere
Ilaque si quo lempore jjrseceplum illud, quod aa valeat ad hujus benignse vestrae operationis merita
formulas libri Diurni Romm. ponlif. cap. 7, ex Gar-- aliquolfratribus : item ad radices montis Grifianelli
ner. edit., nullum quippe privilegii aut prsecepli i juxta Castrum Babianum aliud in honorem sancti
u Andreaeplurimis fundis comparatis eique tribulis :
exeriiplumibi legilur cum suo priucipio ; et quse alibi
inveniuntur edita, ulSlephani II dno apud Labtieum u postmodum in Samnium ad Gasinense monasteritim
{Conc.lom. VI, p. 1646 seqq.) tale principium prse e recessit. De tertio monasterio sancti Victoris nil
se ferentia, fidem iiic maj'oremacquii unl. CENN. Matiillon. scriptorve alius quem Ipse videriin : Pauli
a Soracte. Vide Bar., 747, "n. 9. GRETS. lamen epistolse locum rei testem idem Mabillonius
h Annaies Francor. ^sepius laudati ad ann. 746tia- ;- adducit, in quo perspicue tria monasleria Soractensi
bent: . Tunc Carlmannus Romam perrexil, ibique e subjecla nominaiitur, quod inferius iternm fil. 1D.
>-
se londit el in Serapte luonasierium sedificavilin tio- APrsccepium prsecepiiove,ut tunc audiebat, quam
noresancti Siheslri, itiique aliquod tempus moram n bullam hoaie dicimus, post KSl. Sept. anni 761 data
faciens, et inde ai sanctum Beneditlum in Casi- - D est, eaque ab anno 762-removerinon potest; indict.
num usque pervenil, et ibi monachus-effeclus est. > i eiitin 15 usque ad Septemb. ejus anni lluebat. Quare
lisdem fere \erlris Pagius (an. 717, n. 5) rem docel t omnesunanimiconsensuad huncannum referunt. 1D.
ex annalisla Tiliano : at Basnag. animadveriii, anna- e Muraior. (Antiq. ItaL, dissert. 57) late hac de
les a Quercetano editosex ms. cod. Tilil ex Fiancor. re. In formulis libri Diurni Romanor. pont., ad pau-
Annalibus profluxisse : quare ex unis liisce mona- ;- peres quod attinet et peregrinos, nil tale invenitur.
sterium a Carolomannofundatum d scimus : nam re- Pr.ccepia duntaxat xenodoclriiet diaconia. (cap. 7,
centiores in.-idemliauserunt quidquid de fundatione e tit. 15-16) sinrile quidquam exhibeni. ID.
hatient. Baron. (An. 747, n. 8 seqq.) Egintiarto au-- f Siinde prseceptum aut bullam Carolomanno esse
ctore rem eamdeiu affirmat, Atinoini eliam lestimo- faelam a ponti.lce, quod aul monaslerii ejus funda-
nio utens, qui Eginliari. est secutus. Mabillon. i. tor essel, aut adneva ei dunj,axatfundasset et dotas-
(Annal. lib. XXII,n. 12) in quodam Ctiron. mona- i- set, nullum dubium; ea s>quidemsacrorum locorutri
ctii Soracten. jssec. x legii monasteriuni j.im anteaa naiura est, ut episcopi ejus nitantur auctoritate in
-edificaium in eodem loco quo Silvester lempore e cujtis dicccesisita sunt. At prhilegium seu diploma
persec. Maventiansedelituisse dicitur. CENN. hujusmodi nusquam reperiiur. ID.
c Idem Mabillon. (1, c.) narral cx eod. clironieo o &>Argum. Panv. (Cod. Vat. 9): « In nona indicat
quomodoCtirolomaniius ad radicem nioniis in loco, i, [Nona exponit] se Raveniicecum Desideno loculu-
cui nomen-itiiariano, sedi.icavitinonasleriumiu lio- i- nim, et paraitirum qux ad defensioneuicontra Groe-
norem sancti Stepbani, in quo commoraius esi cum n cos liece-saria sirt |csscnsj. > lu.
"
1S5 B. CAROLl MAGNIOPP. PARS I. SECTIO 111. 136
amantissi-
gratiaium referre actiones? Et licet in hoc liumanse A regina, spiritali nbstra commatre, atque
consideratioiiis capacitas rependere nequeat, verum- mis natis conservsre el protegere dignelur, tribuens
tamen ille qui polens est, oinnipotens et invisibilis votiis seterna coelestis patrioegaudia possidenda. In-
Dominus Deus nosier, cujus ordinaiione \estra rcga- columem excellenliam vestram gratia superna cuslo-
lis potentia contirmata consistit, interveutionibus diat.
sacri principis apostolorum beati Petri, dignam vo- XXXIV.
bis remunerationem in prcesenti \ila et in fulura ITEM EPI3TOLA EJUSDEM PAP.E
beatitudine relribuet, prsese. tim dum et fortissimus ADDOMNUM REGEM
Patrum [PIPPINUM]
sancloe orthodoxse fidei, et venerabilium pise PRODErENSIONE SANCT/E DEIECCLESI.E DIRECTA,
traditionis defensor esse videris, excellenlissime flli
Et de conloculione cum Desiderio vege in urbe
et spiritalis compater, et ob haec ipsa quae veneran- Ravenna.
ter colis et defendcre studes, orthodoxam fidem sem- {An. Dom. 762, Cod. Cai: xxxm, chron. 35.)
per habctiis adjutricem; \QJ et profecto ccelestis Domno c excellentissinio filio el noslro spiritali
libi contra adversaniium cuneos administratiilurvi- compalri Pippino regi Francorum et palricio Roina-
ctoria. noriiiii, Pautiis papa.
Inlerea quoniam magno affcctu circa veslram a , Dum tanto vestrlsesutilimissinioeexcellenlise bene-
Deo proteclam eximiam excellentiam fervescimus, iicio, ei iinjienso opitulalionis adminictilo sancta spi-
detiitum visitationis et salulalionis naviler procura- ritalis maier et peculiaris \cstra universalis Dei Ec-
vimus sublimilati veslroe persolvere, eximie fili ct clesi.»dinoscilur rclevala, quic huniana lingua sufii-
spiritalis compater, hoc interea vestram meminisse cere \aleatad htijtis bona vestra. operatioiiis.merita
volumus excellentiam, nuper nobis direxisse, quate- graiiarum referre tictiones'? Et licel in hoc liuinansp
nus in pacis dilectione cum Desiderio Langobardo- considerationis capacilas rependcre ncqueat, \ erttni-
rum rege conversare studeamus, quod quidem si ipse lamen ille qui [Lamb. om. qui] polens esl omnipc.-
excellentissimus [Lamb., exc. vir] in vera dilectio- tens et invisibilis Dominus Deus noster, cujus ordi-
ne et fide quam vestroe evcellenliocet sanctseDei Ro- natioiie veslra regalis potentia confirmata consi-
manseEcclesise spopondit, permanserit, utique nos slit, intervenlionibus sacris principis aposlolorum
in Charitale firma, et stabili pace cum eo pcrman- beati Petri, dignam vobis remunerationem jn prse-
suri erinius a, obseryantes illud Dominicse proece- scnii vila [Lamb. idd. el fulura] beatitudine relri-
ptionis documentum : Beali pacifici, quoniam filii buet: prsesertim jj QQ dum et fortissimus suseorllio-
Dei vocabunlur (Mallh. x). traditionis
p do\sc fidei, el\enerabilium Patrum pise
Hoc itaque innotescimus Christianissimoe eximie- defensor csse videris, excellenlissime lili et spirita-
tati veslrse, eo quod convenit inler nos, et eumdem Its compater, et oll lioc ipsam, quam veneranter co-
Langobardorum regem, ut pariter nos in Ravennan- lis e. defeudere sludes orttiodoxam fidem, semper
tium [Ravennatium] urbe procsentare sludeamus ad liaVctiis adjtitricem, et profeclo ccelestis libi conlra
perficiendas quasdara utililates spiritalis malris ve- adversanttum cuneos admiiiistrabitur vicioiia.
sirce sanclsc noslra. Ecclesioe, et pertractandum pro Interea quia magtto amoris afleclu circa vestram
Grsecorum maliiia, qui quotidie imminenl iu ipsam a Deoprotectam eximiam ^xcellentiainfervescinius,
Ravennalem ingredi civitalem b. Dumque pariler debitum visitalionis et salutationis gnaviter procura-
prcesentati, quidquid locuti fuerimus vel rei exege- vimus subliinitati vestrse persohere, eximie fili et
rit meritum, excellentissimse et a Deo prolectoe e\i- spiritalis compatcri Hoc interea vestram menrinisse
nrietati veslrse innotescemus. Orantes de reliquo di- volumus excellentiam, nuper nqtiis direxisse, quate-
vinam clementiara ut ad perfectain exallalioneni nus in pacis dilectione cum Desiderio Langotiardo-
sanctoe Dci Ecclesiseet orltioJoxse fidei defensionem, rum rege conversari studeainus. Quod quidem si
19S de c oeviset prosperis temporibus d excellcn- ipse excellenlissimus vir in vera dilectione et fide
tissimam Cbrislianitatem veslram, in solio regalis j. quam veslr.e exceUenti_eet sanctce Dei RnmanoeEc-
potentise, cum dulcissima conjuge, excellentissima clesisespopomtit, permanseril, utiquc cl nos in ctia-
a PerperamPagiushancepistolam retulil ad an. h En duo capita quso ex- eadem ejristola aliisque
757, cum nullus adtiuc eral a Groacistimor. Murato- ad eunviem amiumjrclatisperspicua stinl, metus \i-
rius solenius adan. 761 pertinere illam suspicatur. delicet Groecoimiipro exarchatu et res ad sanctam
Equidetn ptito tiuc referrieam -detiere. Epislolaenim sedem pertinentes. |De uiroque se et regem ex condi-
(29, al. 47) quam superiori anno attuli, missos pon- cio acturos Ravennoeait. liri autem eos convenisse
iificios cum regiis ad Desiderium se couiulisse audi- non constat ex hisce epislolis ms. codicis. 1D.
vimus, de retius aliquol ad sanctam sedem specian- <•Longsevis. GREIIS.
titius acturos. Tuin vero aiebat poniifex Pippino d CanguiS in Glossar. animadverlit cum Lipsii
jiussos eostlem regios relaturos quse apud regem Gloss. Ttieotisco-B.Minpro seterno accipi; notatque
Langobardorum acta essent. Fortasse cum regiis in hanc sententiamjnoii semel adhiberLa Roniariis
missis huina„i.er atque in sanciam sedem propcnse poniificibub Paulo el sucessoribus, iiecnon in diplo-
collocutus erat Desiderius, condixeratque collo- n.atibus icstiis ap. Doubletiim {Hisl. San-Dionys. );
quium futurum cum pontifice, de quo infiv>.Pippmus oe\us igitur longe\us et ceternus inem\a!ent, adeo-
igitur suadei pontifici ut LangoiJardi amicitia.ii co- que G.etseriana castigatio superfluii. CLNS.
lal, pacemque cum illohabeai. Atponiilev se ila f.i- c Sumin. 9 Bar. et Cent. GRETS.
clurum rcponil, si pronri.sissielcr.l. C_,N\.
197 COD. DIPLOM,— MONCM.,ETC, SEd CODEX CAROLLXUS.— EPIST. PAULI L i<J?.
ritate firma et stabili pace cum eo permansuri eri- .A pia nequaquam coraplecti valeo, excellentissime et
mus, observantes illud Domimcse"pra_ceptionis docu- revera prse cunctis regibus Christianissime atque
mentum : Bealf pacifici, quoniam pViiDei vocabuntur orttiodoxe rcgum', quanium \estris merilis atqi;e pri.
'{Mallh. v). Hoc ilaque innoiescimus C!iristianissi- operationum studiis intima cordis. nosiri affect.o
maeextinietati veslrse, eo quod comenitinter nos et congralulatur, dum profecfo \estro ceriaminis pia_-
eumdem Langobardorum regem, ut pariler nos in sidio et latiorioso conamine sancta catliolica et apo-
Ravennatium urbe prsesentare sludeamus ad perfi- stolica universalis maler vestra spirilalis Dei Ecclc-
ciendas quasdarn util.tates spirilalis matris \e_trse sia, atque ortbodoxa Clirislianorum fides, ab semulo-
sanctse nostrce Ecclesice, et pcrtraclandum pro Grse- rumimpugnationibusereptseconsistunt; et ex hoc in-
*corummalitia, qui quotidie immincnt in ipsam Ha- desinenter ab omni populo Christiano, Redemplori
vennam ingredi civilatem. Dumque pariler prsesen- nosiro Donrino Deo, ob laniuin vestrum adlritiitum
tafi quidquid collocuti fuerimus, vel rei exegerit heneficii admipiculum, referuntur Iaudes. Unde me-
meriium, excellentissim_eet a Deo protectae eximie- rito, Christianissime fili et spirilalis compaler, cum
lati vestrse innotescemus. Grantes de reliquo divi- cgregio iilo ac prcpcipuo David rege et exirnio pro-
nam clemenliam ut ad perfectara exallationem san- phelarum in coelestitius regnis participem te esse
ctse Dei Ecclesise et orthodoxse fidei defensionem, '* omnium fideliumnientes opinantur, quia sicut hono-
?evis et prosperis temporibus excelleniissimam Chri- riirn infulis, ita quoque 201 el operibus eum cooe-
slianitatem veslram in solio regalis potenlise, cum quare Christianitas tua, ut ipsa rei operatio demon-
.dulcissimaconjuge, excelleiuissima regina, spiritali slrat, dinoscitur. Ille enim, erepta ab allophylis c
noslra commatre, atque amaniissimis nalis conser- arca Domini, cum hymnis et canticis spiritalibus,
vare el prolegere dignelur, tribuens vobis et seterna ac psalterii modulalione exsultans jocundabatur. Tu
coelestispatrice gaudia possidenda. Incolumem excel- quoque fundamentum et caput omnium Christiano-
lentiam vestram gratia Superna custodiat. rum sanclam Romanam redimensEccIesiam, etuni-
versum ei subjacentem populum d gaudens alque
XXXV.
Isettisomnipotenti Domino Deo nostro offerre sata-
200 ITEM EPISTOLA gis, cujus tam pii operis perfectionem adhibere be-
ADDOS-NUM riPPINUVI REGEM PER HARIRERTUM _ARRA- nignitas lua anhelal, dequo jam reposilam. sibi in
TEM, ET DODONEM COMITEM DIRECTA, cceiestibus arcibus prcemiorum credat consequi re-
In qua continenturuberrimm benedictionesel gratia-
rum laudesde firmo atque incommutabili pollicita- Kiunerationem.
tionis verbo,el magna perseveranlia in perficiendis p Properantes siquidem ad vos proesentes solerlis-
causis aposlolicts.a sinii viri, Hariberlus scilieet atitias et Dodo comes
(An. Dom. 763, Cod. Gat: xvm, chron. 54.) excellentise vestrse fidelissimi missi c, detulerunt
ARGUSIENTLH. — Pippini litteris, quitius firmilatem noirismellifluas et nimis desiderabiles sjilabas a ve-
«t constantiam suam erga orttiodoxam fidem et slra prseclara Christianitate directas, in quibus sol-
Ecclesiam teslabatur, utierrimis laudibus respon- licite nos de vestro firmo afque incommutabili polli-
del per regios missos Haribertum abbalem et Do- citalionis
doiiemcomitem, quibus rex plura cornmiserat se- Verbo, et magnseperseverantice constantia,
creto referenria, singulisque secretum pariter re- quam in aposlolicis perficiendis causis gereie vide-
sponsum reddit, sociis additis miosis suis Joamie mini, certos reddere studuistis; quod quidem nos
sntidiacono et atibate, ac Petro primo defensore. firmi et omnino freti in veslro
benigno proposilo, exi-
Domno h excellentissimo filio et noslro spiritali stimamus fine lenus vos permansuros, atque perfe-
compatri Pijjpino regi Francorum et patricio Roma- ctius operaturos id quod beato Peiro •aposlolorum
norum, Paulus papa. principi et prsedecessori Domino et gcrmano nostro
Explere verbis nequeo, et penitus sermonum co- beatissimo Stephano papse pollicili eslis f.
A Argiim. Panv. (Cod. Vat. 25) : « Yicesimamter- David, arcam Domini eripiens Philistseis, vindicans-
tiam per Joannem subdiaconura; et abtiatem, alqtte D que illam populo Dei, idem Pippinus pra.stiiit-, san-t
Petrura primum defensorem Paulus papa Pipino uri- ctam sedem, caput et fundamentum cattioltcse fidei,
sit [defeiisorem trarisinisil] uberiimiis gratiarum catholicamque ipsam fidem a_dversusGrsecoseiLan-
aetiones continen.em de firmo atquo ii.conimulatiili gotiardos propugnando. Alloptiylossiquidem seu alie-
pollicitationis verbo, el magna perseverantia Pjphri nigenas utrosque populos fuisse juxta Pauli senteu-
in causis apostolicis, cum arimonilione ui ita pergat. tiam nemo non vjdet. (Psil. LIX vers. Ilalw) qua
Pipiuum Da\ idi comparat. J CENN.- utitur tiasilica saiicti Petri). ID.
h Summ. 25, Bar. et Cenl. GRETS. e Abbas Moibacensis, scu Murbacensis Iilatiillonio,-
c Allophijlusvox Grseca significans alienigenam. Murbachiensis Pagio (763, n. 6). Morbac in Alsalia,
Cang. notat-SuIpitium Severum passim et Septua- IIJICtantum vice legatione fuuclus in his litteris in-
ginta interprelari alloptiylos pro Philisttiseis. Perinde venitur. De Dodone dicam infra ad epist. 45, al. 46,
Calmet otiservat, in Veteri Teslamenio~proPliilistinis cum Romam est missus a Carolon.amio, ni forte
accipi. Tit. psalmi L\ apud Ttioraas. (t. II, pag. 101): alitts. ID.
David in iituli inscriplione. Cum tenuerunt eum al- f Generalis commemoratio Pipjjinianse (lonationis
lophyli in Geth. CENN. Carisiaci -iicl_e~an.754, quam non inlegram se acce-
d Optima conipawlio, aut spectentar Langobardi jiisse (post ci\ itatum possessionem inita.n a Folrado)
assiduis Romauam Erelesiam molestiis et invasio- significabat Stephanus II postremis suis litteris ad
nibus afflcientes, aut Grsecifidem ipsum cattiolicarti Pippinum (cp. .l,,al. 8) anno 756. ID.
et traditionem Palruni appetenfes. Quod enim fecil
199 B. GAROLI MAGNIOPP. PARS I. SECTIO HI. 200
Inlerea ferebaturet tioc in eisdem vestris apicibus, A funelo, Simeon secundicerius, qui monachos Re-
•quia id quod et proesenles d,eparie vestra velle ha- migii Rothom. arclriep. canendi artem edocebat, ex
Francia Romam jaccersilus eral, primicerii oflicio
buislis nos debere cognosci,scriplis nequaquam pro- functurus. Pijjpinus Paulum nionet, oegreid tulisse
palare maluistis, sed informatis de 202 singulis fralrem suum: at hic respondet se quod necessario
causarum meriiis, prsefalis \eslris missis, quse no- fecerat reparaturum, nam monachos Remigii per-
fectc erudiendos prinricerio ipsi traderet.
stris deberenl innotescere auribus, et ita, juxta ut a
vobis praecepta sunt, egerunt, quod quidem nos de Domno excellentissimofilioet nostro spiritali com-
smgulis, quse notiisaffali sunt, liquidius eos informa- patri Pippino regi Francorum et patricio Romanorum,
^vimus,qualiter nostram vitam a Deo insiitutse regali Paulus papa.
"vestrsepolenlise enarrare detieant a, sed etprsesentes• Cum ctiaritatis a'mor, quem erga vestrain a Deo
nostros missos, id est, Joannein suljdiaconum et ab- illustratam insignem gerimus excellcntiam, nosiro
batem, atque Petrum primum defensorem, cum eisi enucleatius vigea. cordi, curoeidclrco nostrse exislit,
pariter ad vestra regalia direxlmus vestigia [Grets., excellentissime regum, vestrse gna\iter et prseclarae
fasligia], quos petimus benigne solite a vobis suscipi, iotis otilemperare nisibus volunlali, prcesertim dttm
et quidquid vobis ev nostra informaiione enarrave- et amplissimo \estroe excellentice prcesidio relevati,
rini, eis in omnibus credere jubeatis, ut perfecla li- "I et, post Deum ab irisidiatorumvideamur ssevitia ere-
beratio atque exaltaiio sanclse Dei Ecclesia. el fideii ptic; et idco quolies nobis relationum veslrarum
orthodoxoe proficiat, et merilo repositam vobis in1 apices perferunfur, graiuilo acceptantes animo, con-
coolo consequamini mercedis coronam. festimque, quod eorum textus eloquilur, effectui sa-
Deus aulcm omnipotens, qui In excelsis tiabitat el! tagimus mancipandum. Unde susceptis In prsesenti
humilia respicit, qui pahno universum mundum con- a Deo proteclse excellentice \estrse syllabis, neupe
cludit, in cujus manu omnia regnorum j'ura consi- relectis [Lamb., relictis] prolinus, cuncla quse fere-
sluiit, sua vos prolegat gralia, et e coelovobis tri- banfur in illis libenter adimplevimus ; in eis siqui-
buat victorias, sutijiciens veslro regali culmini omnes3 dem comperimus exaralum quod prsesenfes Deoaraa-
adversantes nationes, revisque ac prosperis tempori- bilis Remedii d, gerinani veslri, monachos, Simeonis
tius regni gutiernacula faciat possidere, curn excel- scholse cantorum priori contrad.re debcremus, ad
lenlissima filia ct nostra spiritali commalre, benignis- instruendum eos in psalmodioe modulatione, [_!/.,
sima regina, dulcissima veslra conjuge, atque aman- psalmodii modulalionem], qnam ati eo appreliendere,
lissimis natisCaroIo etCarolomanno, excelienlissinrss tempore quo illic in |\eslris rcglminibus exslitit, 2Qu_.
regibus, el nobilissima atque evcellenlissima Gisila,, nequiveranl. Pro quo valde ipsum vestrum asseriiis
noslra spiritali filia, el vilam aeternam per iiifinilaI "' germanum tristem effectumin eo quod non cjus per-
votiis tribual sseculapossidendam. Incolumem excel- fecte instruxissel monachos.
lentiam vestram gralia superna custodiat. Et qtiidem, benignissime rex, satis facimus Chri-
XXXYI. slianitali luse, qusenisi Georgius, qui eidem scholse
203 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAP_E prsefuil, de hac migrasset tiice, nequaquam eumdem
ADDOMNUU PIPPINTM RV.GEM DlRFCTA , Siaieonem a vesln gennaui semlio abstrahere
'
De Simeonevel monacho [Lamti., monaclth] Rancdii \Lamb., abstollere] niteremur; sed defuncto prcefi.io
episc ">. Georgio, et in ejus idem Simeon, ut pote sequens il-
(An. Dom. 765, Cod. Car. XLIII,chron. 55.) lius e, accedens locum, ideo pro doclrina scliolc
ARGUMENTUM. — Georgio primicerio cantorum \itaa eum ad nos accersivimus, nam absit a nobis ul
a In procemio epist. atfigit ulramque causam, ca-;- ferre libuit. ID. I
tlioliccc niiniium fidei asserendce achersus Grceeos, ;, d Vide nol, cp. 20, al. 21. ID.
et Ecclesiae a Langotiardorum molestiis atque inva- e Card. Baron. (aii. 1057, n. 22) ex cod. Val. ita
sionibus vindicandse : quae duo lilterarum fere om- de canloribus: « Sutidiaconi sunt omnes numero
niuiu summa sunl. Quceautem secreto commitlunturr viginti et untis, s°p|teni regionarii, qui episiolas ei
ultro citroque deferenda. Langobardos tantum spe-- J) leetiones canUnt in stiitioiribus, seplem palatini, quh
ctare videntur, quorum amicilia, necessaria adversuss idem rauiius prseslant in ecclesia Lateranensi, sepiem*
Grsecos, servanda quidem eral, sed citra Ecclesice e alii o.ui dicuiitur sctiola cantortmi, qui cantant tau--
detrimentum. Ne igitur interceptse forsan litter_e pa- lummodo quando summus pontifex celetirare con-
tefacerent quoePippinus adversus eoram pertinaciamn suevil.. Nol.iobiler lliscriiiien huic codici cum optis-
meditabatur, sccreto agilur per fideles utrinque mis- >- culo ilio inlercederis, qnod tanti fuit Mabilionio
sos. CENN.
h Argum. Panv. (Cod. Vat. 5): « In tertia [Ter- Raspon., (i*/i(s.Ital. tom. II, p. 567) elanle eum Panvinio et
tribuilurque Joanni cuidam diacono. At de
tia] gralias agil Pippino pro defensione contra insi- tioc dicam infra iii inouito ad epislolas Constanlini
diatores, et pollicetur se curaturum ut moiiaclii ii pseudopapse. Yen. eliam card. Ttiomasius (Prwf. de
Carolomamri psatinodiam discant. . ID. antiq. lib. Miss., iom. Y, p. ix) audiendus: « flujus
c Quanquam incerlo anno scripta tioec epislola, utit scholoepraecipui canjtores sepiem eranl sutidiaconi
plerceque alioe, nulli saltem prohatiili tempoii ab au-
i- (V. card. Bar. an. 1057) quoruni primus primicerius
ctoribus ascribatur, tamen ad hunc vel sequentem n vel prior sctioloe,secundus secundicerius dieebalur,
aiinum referenda milii videiur; nainque ab insidiis is tum tertius ei quarlus scbolse, qui et archiparapbo-
Gr.ecorum litierala Ecclesia dicitur, de quibus in n ni .ta vocabatur. t Ti es eos subdiaconos, qui arclii-
stiperioribus actum fuil, agiturque in sequenti epi- i- paraphoirist \in pr_ecedebant, scbolseseu collegii can-
stola i cumque parum referat in eius ;ctatem inqui- i- torum pr.pcipua oflicia csse-docent antiqiti ordines
rere, hujus auni silentio nimis diulurno modum af- f- Romani i cl in ap. Mabiil. (Mus. Ilal. tom. II, p 1.7
201 COD. DIPLOM.— MONUM.,ETC, SEU CODEXCAROLINUS. — EPIST. PAULI I. 202
quippiam quod votiis vestrisque -fideltbusonerosumI A. ^ Domno c exeellentissimofilio et nostro spiritaii
existit, _peragamus quoquomodo. Polius autem, utt compatri Pippino regi Francorum el patricio Roma-
prsefatum est, in vestrse ctiaritatis dileclione firmii norum, Paulus papa.
permanentes, libenlissime, in quantum virtus sup- Eximiseet a Deo protectse excellentise vestrse, ha-
petit, voluntali vestrse obtemperandum decertamus.• rum deferenle portitore, destinatos apices omni ple-
Propter quod et prsefatosvestri germani monachos,> nos dulcedine ac amore, quos cum magno veneratio-
-
saepedicto contradimus Simeon, eosque optlme col- nis affectu acceptantes, liquidius cuncta in eis in-
locantes, solerti industria eamdem psalmodi.fimodu- serla agnovlmus : inter tiaecquippe, excellentissime
lationem instrui prsecepimus et crebro in eadem,> fili [L. ei Genl. , c. tione fili], veslra uobis praecelsa
donec perfecte eruditi efficiantur a, pro amplissimaa innotuitbenignitas, qualiter, divina Deinosfri favente
H;Q5 vestrse excellentise atque nobilissima [Lamb.,. ririsericordia, sani atque sospiles el illcesiexistentes
nohilissimi] germani vestri dilectione, ecclesiasticse e silis, simul cum excellentissimis naiis vestris, spiri-
doctrinse cantilenas [L. et G_, cantilena] disposuimus s talibus uostris filiis Carolo et Carolomanno, magnis
efflcaci<:ura permanere, optantes de reliquo excel- regibus, alque domnaBerlrada regina dulcissima spi-
lentiam vestram sevisac prosperis temporibus in Do- ~ ritali d. conjuge vestra et sp.] 207 com-
[Grets.,
miiio valere, et regni perfrui sceptro",atque trium-" rnatre nostra, nee non et Gisila nobilissima noslra
-
ptiales de tiostibus, intercedente healo Petro, conse- filia. Quibus agnitis, magnas ac innumerabilcs polo-
qui victorias. Incolumem excellentiamvestram gratiaa rum arbitro ac Regi regum DonrinoDeo nostro retu-
sunerna custodiat. limus laudes, quoniam , juxfa id quod anhelantius
XXXVll.
EPISTOLA EJUSDEM optantes de.ideramus , vestrain addiscere meruimus
2Q6 ITEM PAP_E, Dominum Deum nostrum sedu-
sospitatem ; pro quo
. ADDOMNUM PIPPINUM REGEM, lis deprecalionibus imploramus, qui nos per multo- *
In-qua continenturgratiarum actiones, et de sanitatef rum currieula annorum de vestra integra sospitate
ipsius, seu Caro/i"[Lamb. add. et Carlomanni], et faciat exsultare, quod vestra salus nostra est exsul-
de Marino, presbytero,alquede Ravenna, qualiler T
contra eamdemmalaimachinantur consiliah, talio, et vestra prosperitas nostrum procul dubio exi-
(An. Dom. 764, Cod. Cat: xxxn, chron. 36.) stit gaudium.
ARGUMENTUM. — Regiis lilteris officiosispar respon- Et hoc in veslris regalibus apicibus continebatur
sum : res Ecclesia., suimelacpopuli sibi commissiJ.
salvas esse Dei omnipotenlis gralia ei ej"usopera : ascriptum, quatenus vobis innotesceri.es significare-
calumnialos sibi, qui se dixisse opem defuturam a mus, si circa sanctam Dei Ecclesiam, atque nostram
Francis mentiti erant : vitalurum se semper ejuss Q mediocritatem, vel populi nobis comniissi [Lamb.,
- adversarios, adhaesurumillius amicis' : de mississ
tam regiis quam pontificiis Consianlinopolim pro- populum... comriiissum]salusautintegr.las profliga-
feclis se niuil novisse propler saevamasperitatem__ relurd. Nam et de hoc magnas et mnumerabiles
hiemis: reslituium Marinum in pristinum hono- gratiag Deo omnipotenti et vestraeexcellentiaereferi-"
rem presb. card. gaudet, at se nullum cum eo0 mus, uiriasicut revera, Ctiristianissime et vere Der
litterarum commercium habuisse, eumque regio o -
arbitrio omninoeommittere. Litieras mittit Raven- ,. cullor, Ecclesiam Dei et populum vestra exeellentia
na acceplas, ubi res_parum tranquillae erant abb visitare non piget, sed tioc npn nostris merilrs , sed
3_mulis, qui nullum lapidem non movebant ut'* divina provenienle misericordia, agitur, dum omnia
amissa reciperenl. Denique illum otiteslatur ut
coepluniopus perficiat et Ecclesiam alj insidiiss prospera circa [Lamb., erga] sanctam Dei Ecclesiam
liberet. atque nostram mediocritalem, vel notiis eommissum
et 55) qui postquam officium quartum definierunt;; Dncang.,Y. Canlus Romanus,auctoritate Walafridi
« Arctiiparaptianista , id est quartus sctiolse, qiii ii Strab. (De Reb. eccl., c. 25), recte statuit epocham
semper nuntiat ponlifici de canloribus, _ ista adjun- L- cantus Romani in Galtias advecti a Slepb. II anno
gunt: « Ule quarlus sctiolse-peneniensin presbyle- _- 755. At posimodum ilfam destruil auctoritate hujus
rium postquam dixerit inclinato capite"add epistolsePaulinse, aiens Paulum Remedii rogalu ante
priorem scholse,\el secundum, sivelertium, Domini, i, Stejjliani II adventum in Gallias id praestitisse, quod
jubele, mox antiphonam ad Introitum incipit priorir D in epistolaxontinetur, continuo subjungens : Porro
scholse. . Hinc patet cur Simeon secundicerius Ro- i- Paulus Stephanum proximeprmcessit. Qua iti re vip
mamfuerilxocatuspost Georgii primicerii mortem:: doctissimus oppido ialli.ur, ut liquel. Historiam vero
prior enim seu primicerius inclyti ejus collegii faciusLS omnem Romani cantus in Galliis plene atque erudile
erat, cujus prsecipriihonorabilioresque gradus erantit persequitur. Eum consule. ID.
post primum secuuduset tertius; quin, Paulo id te-;- h Argum. Panv. (Cod. Vai. 10) : t In decima
stanle, si primus, seu primicerius, aut prior defice- i- [Decima]purgatse de crimine otijeclo: quasi dixisset
ret, secundus jure suo fiebat primus ac proinde ter-.- / Pipinum non valere auxilium proetiere Romanis in
tius secundicerii gradumassequebatur, et, ni fallor, % angustia aliqua constitulis : et de Marino [in ang.
etiam reliquis par fuit progressio. CENN. -
quatuor conslitutis, de Marino] facit potestatem, ut staiuat
a Carolus Magnus in Capilulari Aquisgran., cap. >. quidvelit, etpetit [velit. Petit] auxiliumpro Ravenna-
80 (Labbe, Goncil. tom. VII, p.1*86), quod relatum n tum defensione. . ID.
visitur Capitular. lib. 1, cap. 80, inslituit hunc inn c Siimm. 10 Bar. -etCent. GRETS.
modum: . Monachi, ul canium Rornaiuim pleniter ir a Plura exempla attuli (ep. 24, al. 51, not.), eru-
et ordinabiliter per nocturnale vel gradale officium n ditis inteipretationem vertii integram reliuquens.,
peragant, secundum quod beatse menioria. genitor ir Perinde hic facio; tametsi nullum ex allatis ibi
noster Pippinus rex decertavit ut fipret, quando Gal- 1- exeinplis videam ad rem facere, nec multi uegotii
licanum cantum tulit, ob unanimitalem apostolicse 36 esse quid sibi Paulus hic velit, intelligere. CENN.
sedis et sanctseDeiEcclesisepacificam concordiam.._
PATHOL.XCVIII. 7
205 B. CAROLI MAGNIOPP. PARS I. SECTIO III. $04
populum existunt, pro quo Deum coeli, penitus om- A invenerimus, veraciter tanquam inimieos sanctoeDei
niium tionorum largitorem, rogatiimus, votiis [Lamb., Ecclesise«t nostros proprios, ita eos'respuimus atque
v. qui v.] pro hoc praecipuo ac pio opere sit retribu- persequimur, quia vestri anrici sanctse Dei Ecclesia.
tor, ob tantam benignitatem et sollicitudinem, quam et noslri existunt, et tii qui inimicitias contra vos
circa sanctani-Bei catholicam et apostolicamEccle- machinantur, profecto inimici sanctseDei Ecclesiseel
siam velejus familiarem [Grets., peculiarem] populum nostri esse comprotiantur.
habere dinoscimini. De missis vero veslris ac nostns, quia ad regjam
Sed et hoe in ipsis veslris relationum apidbus urtiem simul properaverunt, de quibus petiit -nos
continebatur, per vestros volris fuisse nuntialum le- veslra prseclara exceileriliasibimel a nobis significari
gatos, quod a quibusdam malignis el "mendacium si qirid ex eis addiscere potuimus, cognoscat vestra
proferentibus, in istis partibus divulgatum esset a Deo protecta eximietas quod in lris diebus 20S
quia, si aliqua nobis nccessitas eveniret, nullum no- nilril ab ipsis cognoscere potuimus, dum profecto
his auxilium prsebere voluerifis a. De quo nefario votiis incognitum non est, quod per tam saevahu-
dicto nequaquam _1Q)@nobis fuit aut est haesitatio, jus c hiemalis lemporis asperitate, nnllus de illis
quia, divina faciente misericordia, magnam in vobis, panibus adveniens nobis annuntiavit -qualiter circa
post Deum, spem et fiduciam habemus, agnoscentes » eos agatur, et ideo ad.praesens ignoramus quid vobis
quod, Deo propitio, nuUum de quacunque parte erit de cis \eraciter significemus.
[Lamb., sit] impedimcntum vobis defensionem atque At vero de Marino presbylero, scripsit nobis Chri-
auxilium sanctse Dei Ecclesiaovel ejus peculiaris po- siianissima excellenlia vestra quod demum in pri-
p.uliimpertiendi, juxla id quod beafd Pelro apostolo, siiuo essel constitutus honore, secundum qualiter
per beatae memorioe proedecessorem, domnum el vobis postulantes direximus, nos quidem testem
germanum nostrum, ob remedium animse vestrse Deum proferimus, quod pro nulla alia re pro eo vobis
et veniam delictorum vestrorum , pollicentes spo- direximus, nisi propter lacrymas el quotidianas la-
pondistis , quod in perpetuis lemporibus, Donrino mentalioiies, quas ejus genilrix efiunderenon cessat,
annuente, firmum ac robustum credimus perma- quse et ortiata lumine existit, et ideo vobis dire-
nere. ximus, ut apud vos eum atisolverc debuissetis, quia
At vero, unde nobis Christianissima vestra direxit nitiil de eo \obis fuit aut esi, sed nec nobis, nisi
excellentia, quod si quis e vestris adversariis h aut tanlummodo de ejus iniqua malilia, quam conlra
contemptoribus ad nos venerit, nullo modo cum eis sanctam Dei "Ecclesiam, maligna atque perversa
nos aut in eorum socielale misceri, atisit a notiis ut motus audacia, ag_re prsesumpsit. Sed de tioc,
tianc rem faciamus, dum profecto veslri inimici san- ^ sicut per anteriores nostras litleras excellentiseve-
ctaeDeiEcclesiseet noslri existunt; quapropter testa- . strse direximus, in \estro sit arbitrio vel -potestate
tur veritas, quia ulri vestros amicos agnoverimus, quid de eodem disjionere volueritis. Nulla nobis de
tanquam amicos et fideles sanctae Dei Ecclesisaoble- eo eura est, nisi, ut prsediximus, qualiter vestra fue-
ctare et amplecti eupimus ; et ubi vestros inimicos rit voluntas, ita de eo disponere debeatis d. At vero
- I
° In Cod. ms. Lamtiecius et Gentildtus recte legunt non in hac modo regione, sed et per Orientem, Se^-
valuissetis : Aquilanico enim tiello detinetialur Pip- ptentrionem, et Occidentis plagam iticubuit. i -De
pinus ab anno 760, quod paulo post sequenlibus horrenda ista lrieme et Paulum agere perspicue os-
explicalius redditur : . Agnoscentes quod Deo propi- tendunt epistolse ejus non paucse nnmero, in quibus
tio nullum de quacunque parle sit impedimentum nonnulla menlio cst liorrendoeillius tiiemis; necnon
voliis defensionem alque auxilium S. D. Ecclesioe, ratio ipsa loquendi, pro tam smva hujus hiemalis
eic. _ CENN. temporis asperilaie. Prsecedenti autem anno missos-
h Nullus videtur esse dutiitandi locus quin Pippi- regios una cum pontificiis Constanlinopolim pro-
nus ita scripserit post Tassilonis defeclionem, quam feclos esse pro sacrarum imaginum cultu, plura in
superiori anno auctores consignant, jiost placitum superioribus indicia exstant, utii de orttiodoxa fide
Nivernense.Annales Francor. ad an. 765:« Pippinus et Patrum tradilione assercnda res est, at nulla us-
rex tiabuit placiium in Nivernis, et quartum iter 1) quam affirmatio certa occurrit, proeterquam hoc Ioco,
faciens in Aquitaniam, ibi Thessilo dux Bajoariorum el in sequenti epi^tola , de qua mox Anastasius
poslpasuit sacramenla et omnia quae promiserat, tanlum frequenles Pauli legationes commemorat, nul-
et per malum ingenium se inde seduxit, omnia bene- la Pippini mentione facta ; et Pagius notat multas
facta quse Pippinus rex avunculus ejus ei feeit, inter imperalorem et Francise regem Iegationes tioc
postposuit, per ingenia fraudulenta se subtrahendo tempore in annaltiuis memorari: at pontificise illis
Bajoariam petiit, et nusquam amplius faciem supra- additse nullatenus meminit. ID.
dictiregis videre voluit. > EademPagius (765, n. 4) d Hinc certo conslat, alias de tiac re litteras daias
refert ex Annalista Metensi, alios laudaus annales esse ad Pippinum ati eodem Paulo: at illse nequa-
idem confirmantes; sequenti enim epistola eumdem quam exstant. Epislola siquidem 16, al. 25, anno
Tassilonem poenitentia ducluni ac redire aventem 757, Pippino morem gerens cardinal. tit. saneti
in avunculi gratiam iia regi commendat, ut iteralis Ctirysogoni Marinum creaverat; sequenli anno per-
precibus fessum se id fecisse significet, nullatenus a dueilem illum esse audiens, episcopum-ln Francia
regia voluntate recedendo. ID. eligi petiit (ep. 19,jal..59) ne deterior fieret; nunc
c Hiemem validam hoc anno alii annalistse col- demum lacrymis se moveri ail matris ejus lumine
locant, alii superiori, cum laudatis Annal. Francor. capta., adeoque orat, ut cum remittat Romam nulli
Causam affert Pagius (an. 765, n. 5) ex Theophane; alii«rimiui obnoxium, uuarn perfidiae in sanctam
,ad an. 25 Constantini : « Eodem pariler anno, sedem,- arbitrio ej"us nlhilominus remiltens quid-
inensis Octoh. exordib, frigus ingens ct asperrimum; quid de eodem Marino staluendum -censeaL Quss
205 COD. DIPLOM. - MONUM.,ETC, SEU CODEX CAROLINUS. - EPlST. PAULl I. 203
nolris direxit excellentia [Lamb". add. vestraj, ut }k qualiter, una cum tnissis imperialibus honorifice
vobis intimare deheamus, si nobis idem Marinus suscepti sunt, et cmlera h.
suas direxit lilteras, de quo, teste verilate, dicimus:', (Atn Dom. 764, Cod. Car. xx, chion. 57.)
ARTJUMENTUM. — Multis capitibus regiaeepislolse a Buis
nunquam 210 n°tiis suas direxit litteras ex eo,' missis Joanne subdiacono ac Pamphilo defensore
'
quando iliuc apud vestram excelleiitiam properatus cum Flavino misso regio redeuntibus allatae re-
est. Nam nullo modo vobis vetare [Lamb., velarelI spondet. Primo, imperiales missos coram ponti-
habuimus, si faclum fuisset. ficiis auditos, quibuscum de calholica fide et tradi-
tione disputarunt, quam rem missi eliam retuleraiit
Intereanempe ea quoea-fidelibus sanctse Dei Ec- tanti esse, ul factum a Deo uno compensari possit.
clesise,"et nostris, id est, de parlibus Ravennse-adI Deinde, ad imperiales litteras, et Pippini respon-
nos pervenerunt, aptmn prospeximus vestrse excel- sum (utraque enim exempia adnexa f ueranl) pro-
leplise intiraanda, eo quod semuli sanctse Dei Ec- grediens, hoc summopere laudat; illas sublestse
fidei damnat. Tertio, isynesium alterum ex nrissis
clesiseet nostri, atque vestrse excellentise, die no- imperialibus detentum, Anthimo cum regiis missis
ctuque non desinant pertractare, qualiter nos sibii redire Gonstantinopolim jusso, probau Quarto,
Deo contrario prsevalere ac superare possint. Tamen1 nullis blandiliis aut mundi thesauris eum removeri
posse a promissis divo Pelro et Stephano factis,
et ea ipsa scripia, qiise exinde suscepimus, infra1 longo experimento j'am se novisse affirmat. Quinto,
has nostras lilleras excellentise vestrse direximus; ; B 1 se ait mitlere suum signum ah eo petitum per
. Flavinuin regium missum. Sexlo, se transacto
qualenus rei merituin addiscentes, agnoscatis quod mense Maioad eum legasse suos missos Philippum
illi a suo maligno proposito el solita nequitia nequa- prestiy.terum et Ursurn pro Tassilone ejus sororis
quam desislunt: pro quo, Christianissime hone filii filio, qui in gratiam avuneuli redire avebat; sed
'et spiriialis compater, enixius elatiorare atque de-" suspicioso a Desiderio prohihitos Ticino in Eron-
ciam discedere. Denique, dbli plenas esse lit-
cerlare jubeas, quatcnus bonum opus qiiod coepisti1 teras imperiales (Graecis serere eonantibus dif-
per te compleatur, et u_ sancta Dei Ecclesia et ejus5 fidentiam de regiis et pontificiis missis) monslrat
peculiaris populus perfeclam habeat liberalionem,' Christophori primicerii viri integerrinn exemplo,
etsecuri ab ininricorum insidiis permaneant «. qui proditionis insimulabalur.
Domno c excellenlissimo filio et nostro spiritali
Dereliquo \eropeliinus divinam Dei noslri mise-
Francorum el patricio Roma-
ricordiam, ut vos per multorum annorum curricula compatri Pippino regi
iii solio i-egni veslri conservare dignelur, una cum norum, Pauluspapa.
excellenlissimis veslris natis, nostrisque spiritalibus; Cumregalis potenliseculmen plus fidei virtute quam
filiis, Carolo et Garolomanno, regibus Francorum bellalorum armis vidcatur praesidio et forlitudine
etpalriciis Romaribrum, nec non domna Berlrada circumtegi, quid mirum, excellenlissime et vere
excelleniissima regina spirilali noslra commaire,' C orthodoxe regum, si studiorum glg vestrorum
vestra conjuge, simulquc el Gisila notiilissima puella,' conatus,adprotegendum[Lcm&.,G-n..,profIiganduni]
noslra spiritali ftlia, ad exaltationem et defensionemt Dei inslitutionem ac fidei Christianorum censuram,'
sanctae Dei Ecclesiae, simulque et ej'us peculiaris po- tinpensius imminere non desistat, et ob hoc et coe-
et
puli, optantes diu-vestroe prosperitalis gaudia ad- lestis vobis victoria datur, prospera a redemptore
veslrse fore largitura.
tliscere, atque immensam pro vobis divinam implo- nostro, credile, praece-lenti-e
rare clemenliam. Incolumem excellentiam vestram Remeanlibus siquidem ad nos missis noslris, quos
ad vestram praeclaram excellenliam directos ha-
gratia superna custodiat.
buimus, Joanne videlicet subdiacono et abbate, at-
XXXVIII. que d Pamphilo defensore regionario spiritalis matris
211ITEM EPISTOLA EJUSDEMPAP_E, vestrse, sanctae nostrse Ecclesise, una cum vestro
*.D DOMNUM REGEM PIPPINUM, PER rLAVINUM '
CAPEL- misso Flagitio cappellano, aitulerunt nobis honora-
LANUM, ET JOAN.NEM SUBDIACONUM ET ABBATEM, AT-
O.U-2 PAMPHILUM DErENSOREM HEGIONARIUM , biles et ninris desiderabilis [Lamb., desiderabiles]
SANCT.E
ECCLESIiE DIRECTA, Christianilatis tuse Iitteras, quas cum nimio jucun-
In qua conlinenlurgratiarum acliones de ipsts missis,, ditaiis gaudio suscipientes ac relcgentes, protinus
quidem tria capita in anterioritius litteris se atligisse; D j agit|gr. eidem agit] Pipino, quod missi sui, scilicet
teslalur: at ejusmodi litterse non exstant, ut dixi,, Joliannes [legali sui Joh.] subdiaconus, abbas Pam-
in isto Godice. CENN. defensor regionarius [Pamph. abtias N. defen-
a Aiebam superiorem ad epislolam (not. 2) ett philus sor reg.] sanctoeRomanse Ecclesiseeum imperialitius
hic de Grsecoruminsidiis Verba fieri: at quibusnami - missis [legatisl a Pipino honorifice suscepti sinl
esepararenturinsidise tum haud dixi. Sanctse scilicett [essent]. Agit Pipino gratias, quod omnia indicavif
sedi et ejns peculiarf populo, seu Romanis para- [sibi omnia indicaverit] qua. cum imperatore' Con-
bantur; idcirco Exarchatus et Pentapolis in pote- stantinopolitano acla fuerant: valde Pipinuni/laudat
stalem redigere summis viribus nitebantur Grseci: clc. [valde eum laudat-el commendat]. » CENN.
iride enim aut foedere, aut amicitia cum Spoletanis; c Summ. 22 Bar. etCent. GRETB.
inita, ut olim Eutyclrius exarchus, aggredi Romam d Nisi Pamphilum defensorem reperissem in lit-
poterant. Alias Langobardorum opera indigebant, in; teris Stephani III (ep. 49, al. 45), suspieatus essem
quorum potestale erat non modo Italiae regnum, sed1 num hi pontificii missi iidem essent quos superior»
Beneventanus etiam ducatuslatissime palens: cuni- anno Pattlus Pijipino lega\ei:at. Profecto Joannes
que hos Francorum regi addicios non ignorarent, «ubdiaconus el abtias idem ipse est; de ejus collega
nauddum tentare illorum animos" ausi erant: quod divinare non ausim quid evenerit in Francia, ita u'
postmodumfecerunt, nt mox patebit. ID. Joanni socius alter daretur. Quod.'certo constat.
h Argum. Panv. (Cod. Vat. 5_2): « Vicesimam Petrus primicerius defensorum nunqusmi ampliu.
Becundamepistolam Pipino scripsit, in qua gratias memoratur in isto Codice. CBNN.
807 B. CAROLTMAGNIOPP. PARS I. SECTIO III. ens.
varaui assertio, tanquam suavitatis flagrauiia nos af- A biguum non est. Vei 3 enim, donrine rex, fili Chri-
ficiens ae salutaris providentise fomento medens slianissime et spirilalis compater, spiritus Dei intimi
lsctoseffecit. cordis tui illuslrat piam consideralionem, et qui Spi-
•Porro, Christianissime rex, amantissime fili et ritus sancti gratia redundat, non aliis nisi qusespi-
spiritalis compater, innotuit benignitas vestra, qua- rilaliasunt exuberat,''quoniam cor poientise vestrse
liter nostri ac iraperatoris missi a a vobis suscepti in manu Dei consistens, in suo procul dubio illud in-
sunt, et qtiemadmodum illis de singulis quse prse- clinat beneplacito. I
claro culminivestro affati sunt, respondere studuislis, Direxistis siquidem nobis per eadem vestra scri-
eos, pro amore fautoris vestri beati Petri, nequa- pta significanles, quod nulla suasionum blandimenla
quam suscipi aut illis resppnderi acquiescentes atisque velpromissionum copia vos 214 possitavellereab
nostrorum missorum prasentia ; sed et ipsi nostri amore et fidei promissione, quam tieato Petro, prin-
legati ea ipsa uobis retulerunt. Unde iicet nos ob cipi apostolorum, et ejus vicario, prsedecessori et
tantam cordis veslri sinceram affluenliam, quam germano nostro sancta. recordationis domno Ste-
erga spiritalem matrem vestramJDei Ecclesiam el phano papae, polliciti estis, sed in ea ipsa vos cha-
uosiram fragilitatem tiatiere videmini, digna repen- ritate et sponsionis fide fine tenus fore permansu-
dere non valemus, est tamen prolector vester Do- B ros ; et quidem nos, prsecellenlissimeregum, expe-
nrinus Deus noster, qui vos regnare jussit, et san- rimento comperimus et operibus comprobavimus,
ctam suam Ecclesiam ad defendendum vobis com- vos firma atque robustissima constantia, in ea ipsa
misit, qui dignam prsemiorum in praesenti ac futura sponsione [_-._.,vos] infinem permanere, etin vobis
vita, praecellenfiseveslrse rependere potest remune- confidimus, quod si universi mundi ttiesaurorum co-
ralionem. . pia in conspectu vestro offeratur ac tribuatur, nullo
2513 Haque et litleras quas- votiis, simulationis modo in aliam partem vestram firmam et a Deoim-
ac illusionis causa, ipsi imperiales missi attulerunt, pulsam mentem declinare inflectereque valebit: quo-
nobisque a vobis directas suscipientes, earum agno- niam vos omnipotenles Dominus,prse eunctis regibus
vimus seriem, et omnino in hoc benignitatis vestrse saiculi, elegit et in yobis complaeuit, ut vestro cer-
taniine sancta universalis Dei Ttomana Ecclesia, et
pia consideralio, exsultationis lsetitiam riobis intulit,
quia vere conslat non pro humano favore, sed pro caput omnium Ecdesiarum, ac firmamentum fidei
Dei timore, ita vos peregisse, sed et ea quseprsefati Chris-ianseabimpugnatorum insidiis liberata «xstl-
nostri missi cum imperialibus missis de observatione lissel, et illud quod a constitulione saeculiDominus
fidei orthodoxse et pia palrum traditione, in vestri per vos perfici decrevit, ecce mirabiliter operatum
C est.
prsesentia disputantes allercati sunt, nobis liquidius j
per eadem vestra scripta inuotuistis , simulque et Unde magnam post Deum in vestro regali culmine
exemplar lilterarum , quas prsefato imperatori di- spei fiduciam habemus, quod perfectius ipsa san-
rexisiis, responsionis quippe modum-et solulionem cta Dei Ecclesia, atque haecmiserrima et afflictapro-
peiilionum, de tiis quse ab eo vobis inlima.a sunt, vinciola c a perfidial inimicorum liberetur, quia an-
nobisdirigere aDeoilluslrata excellentia vestra an- tiquus humani generis hostis non desinit inimico-
Tiuit: vermn etiam et quemadmodum eisdem impe- rum corda pulsare, ul suasjaculentur solite insidias;
rialibus missis responsum reddidistis, el unum ex sed, bone orthodoxe rex, tuo solito certaminis prse-
eis Anthi [Grels., Anthymum] nempe spatarium cum sidio, eorum cum Dei virlule slude confringere ma-
vestris missis regiam direxistis urbem, -et alium, vi- litiam, ul sancla Dei Ecclesia et populus ejus pecu-
delicet Synesium eunuchum, apud vos delinuislis, liaris perfeclius ab inimicorum ssevitia litieretur, et
simili modo nobis minutius intimastis; agnitisque merito suffragiis aposlolorum circumsepti, mercedis
omnibus a vobis pro exaltatione sanctseDei Ecclesise votiis in coelo repositam coronam consequi merea-
et fidei orttiodoxse defensione peraelis h, lsetati su- mini. Direximus itaque excellentise vestrae,Nj"uxlaut
mus gaudio magno, el ita nobis placabilia exislunl, intimaslis, .signum nostrum per preesentem mlssum
sicut certe, non hoc humano consilio, sed Dei pro- vestrum.
videntia.intuitu vos talia egisse ac respondisse am- 215 Interea el tioc innotescimus Christianitati
i
a Videlicet Anthymus spalarius ^t Synesius eu- Mabillon. (Annal. lib. xxv, n. 1) post relatam eam-
nuchus, quos infra nominat. De hac epistola recte dem summam, agit1(num. 6) de sanctorum Gorgo-
Pagius (a. 764, n. 4.) quse cseteroqui satis perspicua nii, Naboris, et Nazarii reliquiis Roma in Franciam
esl. CENN. allalis: quse pariter collineani ad sanctorum vene-
h Quam serio ageret rex Francorum, ut catholica rationem Francorum regis opera viudicatam. ID.
fides et sacrarum imaginum cullus adversus Groecos c Muratorius, qui semper et ubique Roinam a
.assereren.ur, patet etiam ex actis Conventus Atti- Grsecis minime petilam autumal, quod juris eoruin
niacensis seq_anno celebrati. Quanquam enim eadem esset, perfunctorie jtias episiolas perlegisse videtur.
interierint, tamen e schedis Lucas Holstenii Labbeo Quid enim aliud erat provinciola isla, nisi Roma et
transmissis a R. P. Possino exstat eorum summa ejus ducatus ?"luculenter definitur infra per sanctam
(Labbe, Conc.tom. VI, p. 1702) quse huc pertinent; Dei Ecclesiam ejustjue populum peculiarem. At Grse-
t Nomina episcoporum, seu abbalum, qui apud vil- cis, ut superiori epistola (inter not.) aiebam, palere
lam publicam Attiniacum pro causa religionis ac aditus Romam non|jjoterat, nisi prius Exarchalum
salnte animarum congregati synodali conventu. etc. > in potestatem redigerent. ID,
209 COD. DIPLOM. — MONUM.,ETC, SEU CODEX CAROLINUS. — EPIST. PAULI I. 210
vestrse, quod jam saepius nos petisse dignoscitur A _ primicerius et consiliarius, sine nostra aucioritale
Tassilo Bavariorum dux, ut nostros missos ad ve- nobis quasi ignoranlibus, suggesliones rllaS, quas
stram prseclaram excellentiam dirigi annuissemus, ut ssepius ei direximus, fecisset, et alias pro aliis "ejus
ea inter vos provenirent quaepacis sunt. Unde nos ac vestris missis.relegisset, et in hoc testem el judi-
data occasione libentissime nostros missos, id est, cem proferimus Deum quod ila nequaquam est. Nihil
Philippum dilectum filium nostrum presbyterum, enim ipse nostef consiliarius extra nostram volunta-
atque Ursum nostrum etiam fidelem, ad vestri prae- tem aliquando egit vel agere prsesumpsit, quoniam
sentiam visisumus direxisse, transactoMaio mense a, nostri proedecessoris ac germani, domini Stephani
eo videlicet modo, ut qualiter vestra fuisset volun- papae, simul ct nostcr.sincerus alque protiatissimus
tas, ita peragere debuissetis ; et properantibus ipsis fidelis exstitit, et in omriibus existit, et satisfacti su-
nostris missis usqueT.icinum, adveisa suspicione mus de ejus immaculata flde et firma cordis oen-
arreptus Desiderius Langobardorum rex, minime.eos stantia, el ob hoc credimus, illud quod nobis false
permisit -advestram a Deoeonservatam excellentiam profertur non improperium, sed tiravii corona notiis
pertransire, tamen et easdem litleras, quas vobis di- -a Deo computatur, et idcirco ulrisquenobisDominus
rigebamus, infra haec nostra scripta Christianitati adjutor cst, et non timebimus quid nobis faciat
vestrse transmisimus. Itaque et hoc a Deo protectse B tiomo. Habebimus enim, post Deum, et clypeum
Christianitati vestrae aptum duximus intimandum : proteclionis et arma virtutis, veslram a Deo illuslra-
quod releetis imperialibus litteris, vobisque defertis lam jjrseclaram excellentiam. At vero Christiairilas
Jdelatis] per prsefatos Antispalarium [Latnb., Anti- vestra suos j'uheat inquirere missos, et in omnibus
num spatarium] el Synesium eunuchum, quas nobis vos satisfaciaiis; quoniam mendacium conlra nos
oti earum seriem intuendam, pro amore tieati Pelri idem adseruit imperator, eo quod eam direximus
fautoris vestri, dirigere dignati estis h, reperimus in suggestionem, eis relegentes pariter cum ipsis, quae
eisannexum, quodvestri ac nostri homines, qui ipsas direximus et confirmavimus, et ejus exemplar a
imperiales syllabas, quaevobis nobisque directre sunt notiis vobis direclum apud vos haberi videminic.
\eldiriguntur, interpretantur non juxta ut ibidem 217 H'_ prsemissis , flexis poplitibus, una cum
exaratum est, sed aliud pro alio false interprelari universa jjlebe Dei, polorum coelorum opificem Do-
audent; etmissi, qui interpartes properant, non sicut iiiinum Deumverum d exoramus, ul vobis prseseiitis
jiiis injungilur, sed acceptilationis prsemio corrupti, vilselongsevitalemcum magna dehoslibus vicloria con-
alia pro aliis deferunt, et in tioc perpendat vestra cedat, et seteriia gaudia lam excellentisevestraequam-
excelientia, quanta est inimicorum malitia : dum que Chrisliaiiissimse reginse,iilisc et spiritali nostrse
contra animas eorum, non quse veritatis sunl, j£l@ C commatri, amanlissimse veslrse conjugi, alque dul-
sed per hanc occasionis yersutiam iniqua profertint cissimis natis" excelientissimisCarolo et Carolomann»
raendacia in id, quod nec suis nec veslris ac nostris regibus Francorum et patriciis Romanorum, largiri
credant missis. Dumet vos satisfacli eslis de vestris dignelur. Incolumcm excellenliam vestram gralia
liominibus, simiti modo et nos de nostrisr quqd nullo superna. custodiat.
modo hoc agere penitus prsesumant. XXXIX."
Satisfaciat omnipotens Deus, qui cordi ac renum 218 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAP_E,
scrutator est, mellifluumcorexcellentise vestrse, quod ADDOMNUM PIPPINUM P.EGEM DIRECTA,
«equaquam nostrum quispiam, ut ipsi asserunt, ta- In qua conlinenlur, quod sex palricii cum trecenlis
lia agere perpetravit, sed in tioc vehementer idem navibus, etstolo de Sicilia .«[Lamb. om. in]parti-
bus Romm, vel Francim properant, et de jusliliis
imperator irascitur, et occasionis versutias adhibet, sanctmDei Ecclesiw, quas Desiderius coram mis-
pro eo quod nequaquam siluimus ei prsedicandum ob sis suis facere promisit, quia nihil exinde , sieut
conslitutionem sanclarum imaginum et fidei ortho- pollicitus fuit, adimplevit e.
doxse inlegritatem. Nam illud in ipsis suis apicibus (An. Dom. 764, Cod. Gar. xxi\%chran. 58.}
asserunt, quod dilectus filius noster Christopliofus ARGUMENIUM. — Adnectit suis lilteris alias , qjicis
a Ct superior, ineunle anno, dum maxime ssevie-D Pauli ap. Anasl. ID.
bal horrida hiems, data fuit; ita hoec episiola admo- d Opportune admonet Gentilotus cmlorum esse
dum proveclo eodem anno conscripta fuisse videtur: positum a Tengnagelio, nam in Cod. ms. tellorum
de missis enim Paulus loquitur, quos prseteriio sive tcllurum, ut legit Lambecius, invenitur : quod
mense MaiodirexeratTassiloniscausa,quiaDesiderio est creatorem coeli et terrae: at erasso illi sevome-
erant prohibiti Ticino proficisci. Quippe filiam suam, lius sapiebanlpo/., qui frequenter occurrunl. ID.
ut ait Pagius (an. 764, n. 4) aut in matrimonium c Argum. Panv. (Cod. Vat. 17): « In decima se-
collocaverat, aut brevi eollocaluram
- «e sperahat ei- ptima epistola ad Pipinum [Decima septima Pipino]
dem Tassiloni. CENN. indicat sex cum 300 navibus Cpoli Romam
h Litleras pro Tassilone datas periisse, licet se___ venluros, etpatricios
postea in Franciam ad Pipinum. Po-
mel et iterum missas, parum interest. Quoeautem stea queritur [Pipinura profecluros, xjueritur] Desi-
venerant Consianliiiopoli, magnique momenti sunt derium justitias sanctse Dei Ecclesise, quas coram
ad Grsecorum versutias tenendas, per summa capita missis [legatis) Pipini facere promiserat, non sicut
tiic a pontifieerelalas Iia,bemus.ID. pollicitus fueraUJadimplevisse,sed insuper
cTontifieem proe aliis regi suspectum reddere mo- rai, quemadmodum pollicitus fuerat, uon [promise- adimple-
litus erat imperalor, litteris ad se scriptis abufcns \isse, quiirimmo] Romanos injuriis ptiirimis affe-
"
pro sacrarum imaginum cultu restituendo, uf in Vif-a cis.c. »ID.
2H B. CAROLIMAGM OPP. PARS I. SECTIO III. 212
nuntiabalur sex jtatricios, cum trecentisnavigiis et A in inlegro ex omnibus nostris civitatibus reeipere,
classe Sicula Romam versus , inde in Franeiam sed
singillatim tantummodo de una civitate facere et
profecturos. Prseterea illum admonet conveiiisse de alia
inter se et Desiderium coram regiis missis de re- recipere maluit, volens per lioc dilationem
bus invicem reslituendis; sed versuium regem inferre, neparsnostra [Lamb., Gent., vestra] Roma-
rem coeptam procrastinare, ac mala interim et norum propriam consequatttr justitiam; et eece no-
depr_edationesin Romanorum finibus fieri, qun
etiam comminatorias sibi misisse, quas item ad- stri missi nitiil impetrantes ad nos sine effectu re-
nectil. Consuetam ejus protectionem exposcit. Co- versi sunta, et plures deproedationes[Gent., depreca-
- niberto ejus vasso niulta enarranda committil. tioues] ex tunc, alquemulta et inaudita mala in
Orat ut duos missos leget, qui solatio sint Roma- nostris immittit finitius. Unde ecce suas220
nis, alterum Ticinum, qui rege audito in Franciam confestim dt-
redeal. rexit litteras, per quas, confidens in sua ferocitate,
Domno a escellentissimo Dtio et riostro spintali Deum,proe oculis non tiabens, nec beatum principem
compalri.Pippino Francorum regi et palricio Roma- apostolorum Petrum metuens, comminationes nobis
iiorum, Paulus papa h direxit, et inania delractionumverba periulit LLamb.,
A Deo inslitutse preecellenlia.veslroe his noslris Gent., protulit], quas et de prsesenti infra hanc no-
apostolicis syllabis, bone potentissime rex, fili excel- stram exarationis seriem vestro prsefulgidoet a Deo
lentissime et spiritalis compater, sicut nostro, post g instituto ciilraiiii direximus, ut earumpraecelsa exi-
Deuiti, liberatori ea, quse ad agnitionem nostram de mietas vestra agnosepns textum , consideret quanla
diversis adveniunl partibus summopere innotescere sit ejus matitia et elalionis cordis superbia, in id,
studemus. Agnoscat siquidemeximietas vestra, 2!9 quod eontra beatum Pelrum et vestram regalem po-
intimassenobis quosdamsincerissimos fideles, spirita- tentiam se erigens, jmalitias notiis comnrinatur in-
lis matris veslras, sanctoenoslrse Ecclesise : quod sex ferre e |
patricii, deferentes secum trecenta navigia, simul- Sed nos spem nostram, post Deum, sicul inexpu-
que et Siciliensem stolum [classem], in hanc Roma- guabilem murum, firmissimam , in vestram a Deo
norum urbem atisoluli a regia urbe [Constantino- corroboratam excellenliam habemus, pro quo flexo
poli], ad iios properarit, Quid ii velint agere, aut poplite le petimus, et jier nos etiam beatus Petrus,
pro qua diriguntur causa, rei veritatem ignoramus; apostolorum princeps, vestram aggredilur eximiam
tioc tanlum nobis nuntiatum est, quod ad nos pri_- prsecellentiam, quatenus inspiratus ab' onmipolenle
gredi, et ad vestram summe laudabilem prsecellen- Deo, qui vos sanctse suseEcclesioe defensorem ac li-
tiam in Franciam ingredi sunt dispositi, easdemque beratorem conslituit, salutem nostram amplissime
nobis deslinatas litteras, infra hsec nostra scripta, procurare, et contra omnium nostrorum inimicorum
veslrae exCellentisedireximus intuendas c. n feroeitatem et arrogantiam solilus auxiliator et pro-
'
Ilaque et tioc conservandse eximietali vestrje in- teclor noster exisler^ jutieas, Ctiristianissime et spi-
notescimus, quod quemadmodum in prsesentia mis- ritalis compater, quatenus lucratissimum prsemium
suuin [Lamb., missorum] vestrofum eonstitit cum a redemplore nostro DominoDeo, intercedente beato
Besiderio Langobardorum rege, ut noslras Romano- Petro apostolorum jjrincipe, consequi mereamini, ei
rumj'usiitias ex omnibus Langobardorum civitatibus sicut terrenum, el ita eceleste regnum cum sanclis ei
plenius primitus acciperemus [Teng., reeiperemus], electis Deiperinfinita ssecula consequi mereamini
et ita postmodum ad viceni ex omnibus nostris civi- De omnibus vero pubtili enarratione, prsesenti Co-
talibus integras Langobardisfaceremus justitias, freti niberto, vestro fidelissimo vasso injunximus cuncta
ln hujuscemodi ejus poltici.alione, quam in prsesen- liquidius veslro. regali potentiae suggerere, sed et
.ra pisedictorum nrissuum vestrorum exhibuil, no- hoc otinixe postulairius tienignam excellemiam ve-
stros missos direximus ad easdem recipiendas fa- stram, ut missos vestros aptos, quales vobis plaeue-
ciendasque juslitias. Ipse vero varias adhibens occa- ritit, ad nos dirigere debealis, qui in nostro inve-
sionum versutias, nequaquam nobis primilus , ut niantur esse auxilio, unus lamen ex eis usque Tici-
eonsiitit, plenarias de omnibussuis civitatibus facere num properare debeat, utdum cumDesiderioregelocu-
vohrit quas exquirimus justilias , et ita demum suas P tus fuerit, quidquid eisin responsis 221 reddiderif,
c Summ. 17, ap. Bar. et Cent. GRETS.' quaeRomanos et Francos aggressura nuntiatur, falsa
h Eanc epistolam Cointius et Pagius ad an. refe- trepidatione pontificem iroplet: nusquam enim legi-
liuit 765, quam chronologiam minime amplecior; et lur aut Conslantinopoli profectam esse, aut in Ila-
hujus veluti conseclariam decimam septimam Codicis liam appulisse. Excogilata hsecforsan erunt ad incu-
collocant sequenli anuo, quod minime probari po- tiendum terrorem Romanis, quos defecisse, conco-
lesl; nil enim simile ulrique est, prseter justiiias quere fiaud poteranl Groeci.ID.
tiivi Petri et missos, qui et ad alias referri possunt. d Totum hoc factum desiperent, qui aut epistolis
Muratorio etiam \isa esl tisec illam sequi: idcirco hucusque relalis, aut mox referendis aplare vellent.
anii. 758 et 759 daiasjjutat, quoectironologiapugnat In nulla siquidem ex Pauli epistolis simile quid repe-
(iim hisloria. Mitii quidem secus'videtur : ideoque, ritur. Transactio enimtiujusrnodi autsecreto, ut alia
cn. 29, al. 17, reluli ad an. 761. Pelri primicerii de- mulla, nrissis credita erat; aut e re nala condicta
lensorum latoris r.Uionem habens : istam \ero ab fuerat. lo.
ainio, quo Cointius ci Pagius eam coiisignant, re- c Damna illata ecclesiasticse-ditioni, et commina-
mo\eo ;"ita siquidem faciendum suadet ejjistola se- lorise lilterse prsesagiunt hostilia illa quse mr_x se-
quens, utmox ostendam. CENN. el a Pagio h-Cte collocantur (an. 765, n. 4)
<• Tantus patnciorum numerus, tanlaque ciassis, quentur,
enarrata scilicet sequenti epistola. ID.
-213 COD. DIPLOM. — MONUM., ETC, SEU CODEX CAROLINUS. — EPIST. PAULI I. ,214
vestrse excellentise renuntiet, reliqui vero duo cum ;\ vos-fideet dilectione firmiter esse permansuros cum
vestro disposito el ordinalione, apud nos conjungere beato Petro apostolorum principe, atque beatissinia.
festinent, ul in nostro , ut dictum est, consistant recordationis domno et germano meo Slephano san-
auxilio a. Incolumem excellentiam vestram gratia ctissimopapa; solliciti estis omnia adimpleri et in-
superna eusiodiat, violabiliter conservari affirmantes, quae eidem Dei
XL. aposlolo polliciti et oti veniam delictorum veslrorum
1TEMEPISTOLATAULI, confessi estis; quod quidemnos, dum cor excellentiae
SASCT.E RECORDAT10MS ROMANl ANTISTITIS, vestroeinmanu Dei esf, et divina tienediclione san-
PERANDREAM ET GUMJRICUM-MISS 4, Ctaeunctionis gratia, per apostolum ejus et regni
ln qua conlinenlur graliaram acliones et poslulalto- ccelorum clavigerum tieatum Petrum in regem, ex-
nes, volendo 'adjulorium oblincre conlra Lango- cellentissime
bardosh. alque praecellentissime rex, esse digno-
Scilnr anctus, magna nobis id est confidendi spes,
(An. Dom. 765, Cod. Car. xiv, chron. 59.)
ARGUMEMUM. — Respondel liiieris, quas Andreas et quod in ea ipsa eharitate et dileetione, atque pro-
-Gundericus nrissi regti atluleranl. Laudata ejus missione quam cceleslis regni janilori spondere slu-
constanliapro catholicafideetecclcsiavindiciinlis, duistis, vos firmiter esse permansurum, dum et pro-
nullam fidem haljendam ait, Desiderio invasione. • cul dutiio, et perlitteras et vestros sedulo destiuatds
novasneganti; nam praeterito' anno monitus (le '[j missos nobis confidendimateria conferetis.
damnisillalis Senogallieiisisciuiaiis finiims e. in
Campania, commiiialorias sibi monenli nvserat, Unde et nos firmiter in vestra charitate et dilec-
quas ipse adnexuerat suis. litteris. Propieiea et tione cunclis diebus vitae nostrae erimus permansuri,
regiosnrissos sepetiisse, qui advenientes menda- et
cem esse Desiderium deprehenderant. Se accepisse nullus nos poterit per 223 quamlibet temporum.
mensam aliaris ati eoj'ampridem dono datam san- interruptionem a veslro amere clcharitate, atque di-
cto Petro et Stepliano, ae dclalam a regiis missis
in sacram confessionem se consecrasse, sacrum in lectione, quem [quae in] medio nostrum anne__a
eafecisse, nullo temporelndeamovendam sanxisse, est, separare; pro quo obnixls deprecationiLus quoeso
Getirgiura et Petrum in Francia detinendi facul- etcoram terribili fuliiro judici'0 excellentiam ve-
tatem permitlU. Missos multa coram enarrasse, slram eonjuians deprecor, ut juxta quod ex vestro
"quibus ipse singillatim reposuerat, quse coram mellifluoore
referrent. prolata et beato Petro promissa sunt,
Domno excellentissimo filio et nostro spirilali finna conslantia ^permanere jubeatis, respuentes
sancla. Dei Ecclesise et fidei orthodoxa.
compatri Pippino regi Francorum et patricio Ro- inimicorum
manorum, Paulus papa, cum maximo honorificeiilise impugnationum impias suasiones et inanes promis-
conalu, et dilectionis affeclu. siones, et Deo magis et beato Petro semper placere
Quas prseclara excellentia veslra misit litteras,( r_ proeurate, qui votiis prscsenlis regni gutiernacula
afferentibus Andrea 222 et Gunderico c solertissi- tribuit: quatenus et lemporalis regise potestalis, vel"
nris viris, Chrislianitatis vestrse missis, acceptantes culmen largiri dignalus est, ccelestia quoque vobis
suscepimuslitleras, quibus solita gratulatione [Lamb. regnaperennitertribuatpossidenda, et immensas de
add. el] Iselilia relegentes, et mente et corde oppido hostibus apostolorum principis suffragiis largiri di-
sumus laetati, dum per eas optata hobis desideria, gnetur viclorias.
affectio etlaelitia, multum de vestra prosperilate no- Deeo vero, quod innotuit excellentia vcstra, vo-
bis compertum esl, Deo omnipotenti immensas refe- bis Aderio [Lamb. a Desiderio] Langobardorum re-
rentes grates, qui nos, juxta ut crebro optamus, de ge esse insinuatuni, nullam malitiam \;el invasio-
vestra inmensa sospitate Isetos reddere annuit; nihil nem a Langotiardis in nostris partibus fuisse illatas,
enim nobis dulcius,nihil suavius in hac vita exsti- omnino credat nobis benivola excellentia vestra, 11011
tit,quamvestrse incolumitalis gaudia assidue pro- •veridiceinhoc votiis direxistis; etenim, benignissime
speris relationibus addiscere, dum nimirum prospe- fili et spiritalis noster compater, Christianissime rex,_
rilatis veslrse lsetitia, sanctseDei Ecclesiae exultatio dum tantse ab eisdem Langobardis devaslationes in
[exaltatio], et omniuni orthodoxorum exslitil utier- nostris furibus ac civitatibus factse fuissent, et a no-
rinia defensio, et eis denique a \ otiisdirectis syIlabis, D bis ex hoc admonitus fuisset, comminationis suse ad
nos certos, et in omnibus reddidistis vos paralos xos direxit lilteras, quas necessitate coacli, infra.
adesse in adjutorium et defensionem sanctaeDei Ec- nostrjas apostolicas lilicras hoc proelerilo anno ve-
ciesise, in quibus necessitas ingruerit, alque in ea strse excellentiso direximus intuendasd hosliliter
aHincliquet epistolaml7Cod. Car. perperam exi- jnisit [Yic. sept. episiolam per Andr. et Gundr.
stimari hujus consectariam. Causarum quippe sinrili- Pipini legatos transmisit] in qua graliarum actiones
ludo major est cuni sequentibus litteris, quam cum continentur cum petitione et adjuralione de auxiho
proedicta illa epistoJa, in qua de pecutiis invieem contra Langobardos miitendo. . ID.
redditis, ac de patrimoniis Unibusque civitatum re- c Ex his missis nullo illustribus litulo, ac semel
siituendis agitur : dum contra hic de hostilitalibus, lcgatione functis, Andreasrei nescio quid liabebat,
minacibusque regis litteris senno est: illicde mi.-sis cujus causa a rege commendabatur poatifici, qui ex
opem a Desiderio impetraturis advcrsus Groecos; Iric uiriusque voto eam perfecit, ut infra iestatur. ID.
demissisqui auxilio sint Romanis conlra Desiderium d Putat Pagius (an. 765, n. 4) Desiderium dcdisse
.tgilur cum CENN. litteras ad Pippinum antequara supenores pervenirer.t
B Argum.Pippino.
Panv." (Cod. Vat. 27) : « Vicesimam ad ejus manus; nec fallilur : tiinc enim palet exeunte
scpiimsan per Andream et Gundricum Pipini missos anno 764 (quod idem Pagius non animadvertisse vi-
215 B. CAROLI MGNI OPP. PARS I. SECTIO III. 216
quippe in civitate nostra Synogaliensi per gentes, A apostolica aula fulgens permanet in seternum c,
ferro et igne, quseextra eamdem civilatem consiste- cujus remunerationem vos credite a j'us!o relributo-
Ijant,4evastaverunt xx, plurimam exinde auferenles re DominoDeoet beato apostolorum ' principe Petro
prsedam, aliquantos ibidem interfecerunt homhieS. in coeleslibusregnis adepiurum.
Similiter et in partes Campaniae, id est, castro no- De Regio a itaque et Petro quod innotuislis om-
stro, quod voealur.Yalentisa, hostiliter inruentes, ta- nino agnovimus, sed. hoc in veslrse voluntatis arbi-
lia, 224'sicut pagau1»gentes, egerunt, de quibus trio relaxamus, ut qualiter vobis placuerit, ila ex
usque hactenus nequaquam justitiam ab eis recipere eis agatis, sive illis [Lamb., illic] apud vos eos deti-
valuimus. Et ideo excelleniiai vestrae direximus, ut nendo, sive etiam ai nos absolvendo, qucniam om-
vestrum annuissetis dirigere nrissum"»,qualenus ejus nlno [Lamb. Genl. omnia ], quse vobis placila sunt,
jjrsesenlia inter partes justitia. pervenissent, ut non el nobis omnino congrua et prospera esse videntur.
ex hoc aliqua a nostra vel Langobardorum parte ad Prsefati denique mis&ivestri, omnia quse a vobis in-
easdem perveniendum justitias dilatio perveniret. juncta exstiterunt, liquidius nobis retulerunt, de
Ujide pro vestra aniplissima satisfaciione ad proha- quibus ad singula r .sponsum reddimus, eosque de
lionem fecimus, inpr-csenliaprsediclorum veslrorum cunctis informatos ad vos enarrandura absolvimus,
fidelium missorum, cum j'am dictis Langobardorum B perficientes et causabi.praedicti Andreae, ut ejus fuit
regis missis, el salisfacti sunt vestri missi de tantis voluntas et vestra exstilit prseceptio.
iniquitatibus, et cognoverunt vestram [Lamb. no- Omnipotens autem Dominus, qui dives est in' ml-
stranriveritatem, et eorura mendacium; el ob hoc sericordiis, suaeextensionis brachio vos conlinua de-
nonpossumus tantas abcis nobis illalas malitias tacere, fensione protegat, et omnes adversarios ac retielles e
sod necesse nobis vestro regali culmini, ulpote post veslris regalibus subjiciat vesligiis, tribuens longai-
Deum hujus pro\incise liberalori, cuncla innole- viter ac salubriter, luna cum excellentissima filia et
scere, quo per \os omnis istius provincisea vobis re- spiritali nostra commatre benignissima regina, et
demptaepopulus, adsuamperiiiigerevaleatjustitiam. amantissimis natis Carolo et Carolomanno, excelien-
Interea, prsecellenlissimeae benignissimerex, Ctiri- tissimis regibus et patriciis Romanorum, atque Gisila
stianissime fili et spirilalis coinpater, suscepimus et nobilissima, regni gubernacula possidenda, et jjeterna
niensam illam, quam olim sancla. recordationis domino prsemiorum gaudial cum Sanctis et cleclis per-
et germano nostro beatissimo Sfephano papae, et per fruenda. Incolumem excellenliam vestram gratia su-.
'
eum beato Petro apostolo obtulistis; quam etcum perna cuslodiat.
hymnis et canlicis spiritalibus Litanise laudes solem- | XLI.
niier Deo referentes, infra aulam ipsius principis G
vestri missi in 226 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPiE,
aposlolorum introduxhnus, quamque AfcDOMNUM PIPPINUM REGEM.
sacram confessionem super corpus scilicet ejusdem PERWULFARDUM ET SOCIOS EJUSDIRECTA,
coelorumregni janitoris ex veslri persona otitulerunt; In ,qua continentur uberrimm laudes, et de missis
quam et ctirismate unctionis sanctificantes, et sa- apostolicis, vel Grwcorumin Fiancia morantibus,
cram oblationem super eam imponentes, sacrifi- seu de Georgio [ Centur., Gregorio episc 1 et Pe-
tro f.
cium laudis Deo omnipotenti, paterna animse vestrse '
remuneratiouem [Lamb., pro oeterna... remuneratio- (An. Dom.161, Cod. Uar. xxvi, chron. 40.)
— Redeuntibus ex Francia Petro nota-
ne], etregni 225 vestri stabilitate offeruimus, de- ARGUMENTUM.rio regionario eljJoanne roansionario di\i Petri,
cernentesaposlolica censura sub analhematis inlerpo- missis apostolicis, cum Wuiftiardo, et sociis mis-
silione nulli unquam licere, eam ab Ecclesia beati sis regiis atiulerutiflitteras regije firmitatls lestes
Petri alienare, et ecce"memoriaIevestrum in eadem in catholicse fidei et Eeclesioe defensione nullis
detur, dum uiramque epistolam eodem anno datam vero unius tantum meminit. Quare non adeo liaeren-
censet) conscripsisse priores illas, dum missi regii dum est vertiis harum episiolarum, ul ordo earum ,
vioese dederant, ac sub sequentis anni principium digerendi specie, pervertatur. to.
iisdem has dedisse, quse priora confirmanl Desiderii JJ c Singularis lioecjnolilia mensse Slephano Hjam-
facta, novaque alia enucle.itius narrant. CENN. pridem dono datse, nunc demum super corpus sancti
a Castri Valentis in Campania, et Foriboni in Sa- Petri collocatse, Paulo pontifici refertur accepla.
bina (op. 71, al. 56) nullam apud geographos men- Quid de eadem post|ea evenent, incomperium: 1D.
tionem invenio, loca igitur medio oevocerta, sed nul- d Georgiolegi oportere, non Regio patebit infra.
li explorata eruditis relinquo integra. Illud moneo, Hujusmodi menda |in Cod. ssepe occurrunt, quod
quod Senogalliam civitatem Paulus appellatnostram, aliis eliam in codicibus factum norunt eruditi. In.
a DeTassilonis Bavarise ducis nrililitius, qui suo
iicmquenostrum vocat castrum Yalentis. Huc vero
ilios velim advertere animum, qui tribuunt Franco- cum principe a Pippino dcfecerant an. 765, sermo-
rum regibus donationem urbis ct ejus ducatus; pari- nem esse crediderim. ID.
terque illos, qui ab iisdem regibus coepisse aiunt f Argum. Panv.j (Cod. Vat, 16) : c Decimam
sanctse sedis ditionem. Hanc siquidem aroplilicatam sextam ad Pipimim,, el omnes Francos seripsii epi-
a Pippino Exarchatu et Pentapoli ante annos decem stolam [ sextam decimam epislolara ad Pipinum et
eidem addilis nullura dubium. At Romamcum Roma- omnes Francos scripsit] per Vulfardum et socios
no ducatu ab annis minimum 55, Grsecamdominalio- ejus : in qua conlinentur uberrimse laudes. Item de
neni exutam nullo donationis litulo sancta sedes pos- missis-[legalis] ad Grsecorum regem in Francia mo-
sidebat. VideDiscurs. proev.ID. rantibus, et de Gregorio episcopo, el Petro presby
h Notandum, quod superiori epistola duos missos lero. > ID. i
Romam, unum \ero Ticinum dirigi cxpeticrat: tiic
217 COD. DIPLOM. — MONUM., ETC, SEU CODEX CAROLINUS. *- EPIST. PAULII. 218
blanditiis aut muneribus labefactatse. Quibus pu- __ A litse honorificentise affectum persolvere, et impenSius
btice lectis, omnitiusquepr.cgaudio exsullaniibus, salulationis vertia promere, et ea quse ad'regnHre-
Paulus s'io et omnium nomme dat lilteras Isotitise stri immensam exultationis
jt amoris plenas erga regem, Francosque omnes. [exallationis] laudem,
Probat, per eum detineii nrissos apostolicos et et animse vestrae salulem respiciunt, ainplissime pro-
Groecos, qui cum suis' Constantinopoli -reversi latari [Lamb., profligari].
erant, quoad in synoip decerneretur resporisio ad
duo capit.t de orthodoxa fide et de donalione"f.iCta Igitur, regressis nostris missis, quos ad vestrse re-
«anclse sedi. Georgium episcopum et Pelrum pre- galis clemcntise vestigia tieslinatos habuimus,-Petro
_ sbyterum quos secum retinere cupiebat, jamdu- scilicel notario regionario sanctse nostrse Eccle.ise el
dum concessisse per Andream, et modo iterum Joanne mansionario confessionis hasilicae fautoris
concedereipsiusarbitrio : ita tamen ut de episco-
patu Georgii et de Ecclesia Petro commlssa quid vestri, tieati Petri h, conjungentitius eliam el 228
agendum rescribat, ne diutius reclore careant. Se vestris missis,c Wulhardo nempe; ejusqce sociis;
conlra retinere "Wulfardum et socium ejus, quia protulerunt nobis honorandas nimisque desiderandas
' Desiderius
praeterito auiumno Romae degens con- syllabas proecellentiaevestroe, quas cum in conventu
dixerat de rebus invicem per missos festituendis :
de Beneventanis ac Tuscisejam factum, fieri nunc fratrum consacerdotumque meorum, ct cleri atque
de Spoletanis, ac de_aliis facfum iri. In embolo cuueti laicorum ordinis coetu legissemus, nostri ac
gratias agit pro admonito Desiderio de resiituen- »] vestri jnissi, ea sibimet. a vobis injuncta, de vestra
dis patrirnoniis per Neapolitanos el Cajetanos, et
de danda licentia eleetis veniendi Romam pro immutabilis meiilis constantia et puritatis integri- ,'
conseeratione. tate, quam pro spe sanctae Dei Ecclesise et fidei or-
Domno a excellentissimo filio _.el nostro spiritali thodoxse habere videmini, reiulissent: illico nimio
-compatri Pippino Francorum regi et palricio Ro- gaudio repleti, elevatis ad selhera oculis, extensis
manorum, Paulus papa. que palmls, immensas omnipotenti Deo nostro et
Votiva cordis nostri desideria et intimi pecioris veslrse excellentise tulimus grates; angelicam illam
affectum, ut vestrse excellentiae beneficiorum suffra-; jjro veslris meritis divinse ejus potentise canentes
gia sanctaeDei Ecclesioevota proferentes, optabilem laudem : Gloria in excelsis Deo_, et in terra pax
nimisque amatiilem salutem proecelsaeCtirisiianitati' hominibus bonm-voluntatis (Luc. n). Neque enim,
vestrse, atque excellentissimae el nostroe bcnignis- bone rcx, aliter mentes fidelium eredere poterant,
siinse 227 u'i*e et commatri, optimoe regina., si- quam quod in earum d ex operibus cementes com-
mulque amantissimis ac prseclaris vestris nostrisque perimus a_vobis peractum, qui pro [Lamb., pio] in-
in Ctiristo amabilibus filiis, Garolo et Carlomanno, tuitu humanas suasiones^t inanes promissiones re-
excellentissimis regibus Francorum et patriciis Ho- J^. spuentes, nihil amorijjt certamini, quoderga beatum
niaporum, nec non_et omnibus reverenlissimis fra- Petrum geritis, praeponere maluistis, sed omnia ter-
tribus nostris ac dileciissimis nobis episcopis, pre- rena lucra, velut lutum quod pedibus conculcatur,
sbyteris, etiam religiosis abbatibus , simulque et reputantes, ei vos placere, ej'usque"mandatis totis
cunctis optimatibus, judicibus, ducibus videlicet et nisitius obtemperare vestrae imminet curoe; et id-
«ratitibus, nec non et universo a Christo protecti circo, ecce, hone rex, et praecelse fili, et spirifalis
Erancorum regni popula vobis subjaceiitibus, desti- compater, thesaurizasti tibi thesauros infinilos"in
nainus perennem salutem, persistentes etiam una sidereis arcibus, ubi aerugo non praevalet, nec tinea
nobiseum, et in osculo charilatis vos amplectentes, ea quse j'ustis tribuenda sunt consumi possunt, dum
univecsi sanclissimi fratres nostri episcopi, presby- ita mirabililer prsecelsse exceilentiae veslrse opera
leri etiam, et cunclus sanctse el spiritalis malris rulilant, quis de vobis quoquomodo ambigere pos-
vestraeRomanse Ecclesise clericorum ordo, et proce- sit, dum.ea quae beato Petro polliciti, et ob veniam
rum, optimatum, et universi Roniani magni vel mi- veslrorum concedere studuistis delictorum, illibato
noris congregatlo sedulis interventionibus pro vita et ejus jrire perenniter permanenda conservare satagi-
incolumllatis veslrse loetiiia, coelilusque vobis conce- tis, et vestris a votiis et a Deo conservandis magnis
dendis victoriis, divinam nobiscum dejirecantes cle- j) extiorta.ionibus cdmmitlitis; et ideo nobis nimis,
mentiam. Et vere debitum vobis est, excellenlissime vel cuncto populo nostro, confidendum est in hujus-
fili, nosterque post Deum defensor ac liberator, so- cemodi pio proposito immutabilis 229 consianlia
a Summ. 16. ap. Bar. et Cent. GRETS. confessionis sancti Petri aposlolor. principis, adeo-
h Missi apostolici tiac tantum vice legatipne funcli que aliis prseferenQus officiis aut dignitalibus apud
non obiter aitendi debent: notarii enira regioharii et Francos, qui summa ve-neratione prosequebantur
alibi occurrunt, at mansionarii nusquam leguntur id sanctum Petrum. CENN._
muneris dbiisse. De iisdem, varioque eorum gencre -c Gulfardum quoque appellari lHabillonius vidit
Ducangius uberrime. Certe tum temporis mansio- (Ann. lib. xxnr, n. 25) qui hanc legationem haud no-
n.irii nullalenus cum nosiri sevimansionariis compa- vit. Wulfliardus in Cod. hoe appellatur, nec dubium
randi. In Falconis Benev. Chronico suti fin. a. 1128, qufn abbas idem sancti Marlini Turonensis fuerii,
legitur: « Joanries abbas sancto. Sophi_e qclavo die qui,"an. 756, Wicterbo episcopo et abbati in abba-
stante mensis Nov. morluus est, ef Franco", qiri tunc tiali tantum munere successit, Andegario episcopa-;
erat mansionarius, electus est. . Quanti autem hic; lem dignitatcm suscipiente. Itaque anlequam Adriani
- missus futurus esset apud Francos inde colligitur, legationes obiret, quas Mabillouius vidit, hanc
quod mansionarius erat dignitas in palatio reg. Paulil, ann. 766, susceperat. De eodefii infra. ID.
Franc. Hincm. {De ord. et off. Pal. c. 16 el 25.)I -«tIn Lamti. deest earum.
Joannes autem missus ponliGcis erat mansionarius
219 - B. CAROLI MAGNIOPP. PARS I. SECTIO IIL 220
mentis, vos vestrasque soboles el mriversum regnum A Et ecce sicut notiis per vestras litteras, 230 et
Francorum firmiter esse permansuros; quoniam, nostros vestrosque missos maximam corilfdendi
juxta ut nobis excellenlia vestra innotuit, scimus materiam intulistis, praestolamur Isetabundahac de
cui credimus et cerli sumus. re nuntia a vobis suseipi, et solitede vestro beni-
De nostra itaque jjurilate ct dileclione, quam gno mentis proposilo gratulari. Et hoc proecelsa
erga vos et cunctum a Deo protectum regnum Fran- Cliristianitas vestra per easdem suas a nobis petiit
•corum habere dignoscimur, credimus jam \os ple- syllabas, Georgium lepiscopum et Petrum prestiyte-
nissime esse satisfactos, pro quo et ampliori cerlifi- rum in veslro permanere servitio.nos debere conce-
calione Deum coeli testem proferentes, in ea nos dere; et quidem prsecellentissima vestra benigni-
charitatis dileetione, quani sanctae' recordalionis tas agnoscat nos j'aradudum de hoc vestrse obtempe-
domno et germano nostro, beatissimo Stejjhano rasse voluntati per ">Andream quippe religiosissi-
papa, et per eum cum omnibus successoribus pon- mum missum vestrum, sicuti poposcitis, in exaratis
tificibus, vos vestraeque soboles, etcuncta vestra destinatis apostolicis syllabis, eos votiis dignosci-
proles, alque universum regnum Francorum usque mur concessisse. intimantes, ut sive retinendos, sive
in finem sfcculi conservare spopondistis, et nos etiam absolvendos esse vestra fuisset voluntas, ita
etiam atque noslros successores ponlifices confite- B de eis peragere dcberelis. Cnde etiam et nunc in
mur esse permansuros jiro exaltatione sancta. Dei vestro voluntaiis artiilrio relaxamus, aut qualiter
Ecclesise et fidei orthodoxse defensione. Nulla nos vobis de eis placuerit, tam retinendos quam atisol-
rerum qualitas ab eadem ctiarilatis confirmatione vendos faciatis; dum s