Vous êtes sur la page 1sur 8

HISTORIA ETYKI Źródło zła widział w ludzkiej niewiedzy.

Naczelna
zasada; poznaj samego siebie. Jego naukę
Wyróżnia się trzy zasadnicze kierunki etyczne: nazwano intelektualizmem etycznym. Jednak
1) teleologizm - (z gr. τελοσ - cel) czyn jest moralnie samo poznanie tego co dobre nie wystarcza, by
dobry i słuszny, jeżeli prowadzi do osiągnięcia dobrze postępować (Owidiusz). Sokrates pierwszy
najwyższego celu uznanego przez działający podmiot. chciał zdefiniować to co służy dobru człowieka,
W zależności od celu wyróżnia się: postawił on znak równości między „dobre” a
• eudajmonizm (cel: szczęście), „przyjemne”, przez co toruje on drogę
• hedonizm (cel: przyjemność), hedonizmowi i utylitaryzmowi. Twierdził, że
• utylitaryzm (cel: użyteczność), najważniejsza wartość to dobre życie, a nie życie
• teleologizm aretyczny (cel: cnota). jako takie.
2) deontologizm - (zw. deontonomizmem) o słuszności i
dobroci czynu decyduje to, czy został wykonany Sokratejczycy - uznali, że osiągnięcie szczęścia to
zgodnie z wolą prawodawcy wewnętrznego czy też źródło i racja istnienia cnoty. Człowiek dążący do
zewnętrznego. szczęścia postępuje dobrze, dąży do cnoty, która
3) personalizm - o słuszności i dobroci czynu decyduje jest przyjemna. Szczęście to osiągnięta
to, czy służy on osiągnięciu dobra przez osobę. przyjemność. Celem działania człowieka jest więc
przyjemność, która daje szczęście - eudajmonizm
I. STAROŻYTNOŚĆ hedonistyczny. Przedstawiciele: Antystenos -
twórca szkoły cyników, szczęście to umiejętność
1. Intelektualizm etyczny i eudajmonizm samoopanowania, trzeba pracować nad
hedonistyczny namiętnościami. Wola ma panować nad
przyjemnościami, a to daje szczęście. Arystyp z
a) Sokrates (470-399) - uważany jest za ojca etyki, Cyreny - istota szczęścia to doznawanie
szukał istoty moralności, cech identyfikujących dobro przyjemności zmysłowych. Twórca hedonizmu.
moralne, które nazywał czasem dzielnością lub cnotą.
Euzebiusz z Megany - przyjemność to najwyższe Wszystko, co służy realizacji tego jest dobre. Do
dobro, osiągnięcie go to szczęście. osiągnięcia szczęścia potrzebne są środki:
a) zewnętrzne: - zdrowie, bogactwo,
b) Platon (427-347) - istota szczęścia jest w posiadanie przyjaciół.
intelektualnym kontakcie człowieka z transcendentną b) wewnętrzne (zw. cnotami): sprawiedliwość,
ideą dobra i piękna. Najpełniejszy kontakt mają mędrcy, męstwo, umiarkowanie, roztropność.
oni więc winni rządzić krajem, bo są do tego Życie człowieka winno być zgodne z
predysponowani, gdyż wiedzą co to jest szczęście i do rozumem, bo to on odróżnia go od zwierząt. Do
niego zaprowadzą obywateli. Każdy obywatel ma końca nie wiadomo u Arystotelesa czy czyn jest
pracować nad zdobyciem cnoty sprawiedliwości, bo ona dobry, bo prowadzi do szczęścia, czy też prowadzi
spaja cnoty w jedno. Ci, którzy wpatrują się w idee do szczęścia, bo jest dobry. Twierdzi się, że raczej
posiadają dostateczne dane do określenia co jest dobre i ta pierwsza teoria. Arystoteles utrwalił
piękne. eudajmonizm w etyce, bo umieścił pojęcie dobra
w teorii szczęścia, postawił człowiekowi zbyt
2. Perfekcjonizm eudajmonistyczny duże wymagania, co spowodowało poszukiwania
prostszych rozwiązań.
Arystoteles (384-322) - dzieła istotne dla etyki: Etyka
Nikomachejska, Etyka wielka, Etyka eudajmejska. 3) Eudajmonizm aretyczny
Człowiek to byt złożony z aktu i możności, jego celem
jest zdobycie szczęścia przez samorealizację. Cechy Stoicy - (Zenon z Kiton, Kleantes z Assos, Marek
dążą do doskonałości pełnej poprzez przechodzenie z Aureliusz, Seneka, Epiktet) szczęście polega na
możności do aktu. „Szczęście to najdoskonalszy akt uzgodnieniu konkretnych czynów z rozumem w
najdoskonalszej władzy w stosunku do którym przejawia się Rozum Świata, Natura, Bóg.
najdoskonalszego przedmiotu”. Metafizyka jest panteistyczna. Głosili konieczność
Najdoskonalszy akt - poznanie bezpośrednie, panowania nad namiętnościami, wzywali do
Najdoskonalsza władza - intelekt, uwolnienia się od wpływu sytuacji zniewalających
Najdoskonalszy przedmiot - Akt Czysty, Absolut, Bóg. (απατεια). Pozbycie się namiętności pozwala na
2
osiągnięcie szczęścia. Hasło: Człowiek dla człowieka II. ŚREDNIOWIECZE
jest rzeczą świętą. To wszystko u nich jest celem samym
w sobie, zredukowali etykę do teorii szczęścia 1. Próby pogodzenia teleologizmu z
(felicytologii), a słowu „cnota” odebrali jego pierwotne deontologizmem
znaczenie.
P. Abelard (1079-1142); św. Bernard z
Epikurejczycy - życie szczęśliwe to życie bez cierpień. Clairvaux (1091-1153) - próbowali zbudować
Podstawowe dzieło to: „De rerum natura” Lukrecjusza. etykę, która wyjaśniałaby normatywny charakter
faktu moralnego oraz poszukiwali
4) Etyka teologiczna usprawiedliwienia postawy eudajmonistycznej.
Człowiek to obraz (exemplatum), zaś osobowy
Św. Augustyn (354-430) - przejął poglądy Platona i absolut to wzór (exemplar). Człowiek staje się
dołożył do nich dane z Objawienia. Główne doskonalszy, im bardziej zbliża się do prawzoru,
stwierdzenia: człowiek to istota godna, więc sama z dokonuje tego przez miłość, zapomina o sobie i
siebie zasługuje na afirmację. Człowiek był godny zaczyna kochać bezinteresownie.
„śmierci Boga”. Jest on szczęśliwy, gdy nawiąże
kontakt z Bogiem. „Jesteśmy, bo Bóg jest dobry”, On 2. Etyka metafizyczna
jest źródłem i normą wszelkiego dobra moralnego,
ustanawia wieczne prawo. Główne zasady etyki: św. Tomasz z Akwinu (1225-1274) - jako
„kochaj i czyń co chcesz”; obym poznał ciebie, obym pierwszy dokonał refleksji nad istotą dobra,
poznał siebie. Bóg jako Stwórca jest bliższy zwrócił uwagę na istnienie, a nie na istotę.
człowiekowi niż on sam sobie. Afirmacja drugiego Istnienie jest głównym celem konstytuującym
polega na szukaniu jego prawdziwego dobra. Czyn realność bytu. Starał się on uniesprzecznić
człowieka = intencja (chcę dobra dla drugiego) + treść istnienie bytu przez odwołanie się do aktu
(jakie to dobro). Czyn jest dobry i słuszny, jeśli szuka stwórczego samoistnego bytu - do miłości.
dobra człowieka. Człowiek to byt przygodny, istniejący tylko dzięki
miłości Boga. W stworzeniu człowiek otrzymuje
3
od Boga naturę, która jest miarą jego istnienia i III. NOWOŻYTNOŚĆ
działania. Kryterium wartości moralnej czynu jest
odwieczny zamysł Boży wcielony w ludzką naturę. Byt 1. Teoria prawa naturalnego
jest dobry przez to, że jest, bo stworzył go Bóg - jest to
przesunięcie akcentu z istoty na istnienie. Z tych Grocjusz (1589-1654) - dzieło: De iure belli et
powodów należy afirmować byt. Nie potrafił pacis. Twierdzi, że istnieje obiektywny porządek
wytłumaczyć, dlaczego człowiek jako byt przygodny moralny, że daje się on odkryć niezależnie od
(niedoskonały) potrafi kochać Boga, lub kogoś dla tego, czy uznaje się istnienie Boga, czy nie. Prawa
niego samego, bezinteresownie. Nie wyjaśnił też z tego moralne obowiązywałyby człowieka także wtedy,
powodu istoty przyjaźni. gdyby Bóg nie istniał.

3) Średniowieczne teorie deontologiczne 2. Deontologizm państwowy

J.D. Szkot (1270-1308) - twierdził, że do istoty Boga Nicolae Macchiavelli (1469-1527) - zasada
należy w niczym nie skrępowana wolność: voluptas Dei etyczna: „co podoba się władcy ma moc prawną”.
est prima regula. Więc nie ma żadnych reguł do których
ludzie mają się stosować, by swe dzieła czynić dobrymi. T. Hobbes (1588-1679) - ludzie są z natury
Dobro określa Bóg, nic nie jest dobre same z siebie, egoistami, homo homini lupus est. Ludzie ze sobą
czyn człowieka jest dobry w zależności od tego czy jest walczą, ale wiedzą, że koniecznym jest by pewne
zgodny z wolą Boga. zasady współżycia przyjęli.

W. Ockham (1300-1350) - twierdzi, że wola Boża to J.J. Rousseau (1712-1778); J. Locke (1632-
jedyna racja dla określenia czynu jako dobrego, lub 1704) - teoria umowy społecznej, różnili się
złego moralnie. Jest to woluntaryzm, jest odmianą jedynie w widzeniu roli państwa. Rousseau -
deontologizmu. państwo wypacza prawo. Locke - państwo
umożliwia zawarcie umowy między obywatelami.

4
B. Spinoza (1632-1677; G.W. Leibniz (1646-1716)) - G.W. Hegel (1770-1831) - chciał ograniczyć rolę
chcieli zbudować etykę na wzór geometrii. rozumu przy ustaleniu norm etycznych, rozum ma
nieograniczone możliwości. Zjawiska to
3. Deontologizm autonomiczny manifestacja tego co „ja” myśli - jest to przejaw
ludzkiej świadomości. Każde „ja” to jednostkowe
I. Kant (1724-1804) - zakwestionował realność wcielenie nadrzędnego
ludzkiego poznania, wiedza kształtuje doświadczenie, „JA” (Ducha). Absolut (Duch) jest w ciągłym
transcenduje ją, jej źródło jest w człowieku. Czas i rozwoju. Są trzy fazy tego rozwoju: TEZA
przestrzeń to formy naszego umysłu, są nam wrodzone. -ANTYTEZA - SYNTEZA. Obiektywizuje go państwo z
Świat realny jest niedostępny naszemu poznaniu, to jego instytucjami. Jednostka podporządkowuje się
podmiot tworzy przedmiot. Rzeczy same w sobie są państwu. Człowiek wypełnia historię, nie tworzy
niepoznawalne. Moralność umieścił on w ramach świata jej, może ją rozumieć, ale nie może buntować się
zjawisk. Zasady moralne, to konstrukcje rozumu, tak przeciw niej. Etyka taka ma charakter
samo jak prawa logiki czy matematyki. Rozum deontologiczny. Liczą się tylko narody, państwa,
dostarcza dobrej woli, powinno się postępować zgodnie grupy społeczne i to one określają co jest dobre, a
z nakazem rozumu praktycznego, bez powoływania się co złe.
na jakieś racje czy zewnętrzne okoliczności.
Poszukiwanie racji czynu jest brakiem autonomii 5. Marksizm dialektyczny - deontologizm
wyboru. Na pytanie: Dlaczego powinienem tak społeczny
postąpić? Odpowiada, boś powinien. Działający
podmiot jest jednocześnie prawodawcą i podlegającym K. Marks (1818-1883); F. Engels (1820-1895) -
prawu. Teoria ta jest irracjonalna, brak jej racji dlatego człowiek jest twórcą historii, ale jako podmiot
ma postępować tak, a nie inaczej. zbiorowy np.: klasa, społeczeństwo. Dziejami
rządzą pozajednostkowe, pozaspołeczne
4. Deontologizm społeczny prawidłowości. Wolność zależy od właściwego
wykorzystania dziejów. Człowiek żyjąc w
nieodpowiednich warunkach alienuje się, tylko
5
klasa robotnicza zdołała się obecnie wyzwolić od tego przeskakując od chwili do chwili, jest podobny do
co alienuje. uwodziciela. Człowiek próbuje usunąć czas,
tworząc abstrakcyjne pojęcie dobra i zła.
6. Utylitaryzm
J.P. Sartre (1905-1905) - dwa typy bytów: byt dla
J. Bentham (1748-1832); J.S. Mill (1806-1873) - Czyn siebie i byt w sobie - otaczająca nas
jest dobry jeśli zapewnia przyjemność dla możliwie rzeczywistość, która zniewala nas, on zniewala byt
największej liczby osób. Nie uznawali dóbr samych w dla siebie. Drugi człowiek mnie ogranicza. Dobro
sobie. Mill odróżniał intensywność przyjemności od jej lub zło czynu ustala się na podstawie tego z jakim
jakości. Bentham zaś uważał, że liczy się tylko nastawieniem został dokonany. „Piekło to inni” -
intensywność doznania przyjemności. jego obecność zniewala moją świadomość.
Afirmacja drugiego jako przedmiotu godnego
IV. FILOZOFIA WSPÓŁCZESNA afirmacji dla niej samej to ucieczka od siebie.

1. Egzystencjalizm 2. Fenomenologia

S. Kierkegaard (1813-1855) - zakwestionował M. Scheler (1874-1928) - przy określaniu


obiektywność Prawdy, poznanie ludzkie jest niepewne, wartości obowiązuje zasada pierwszeństwa,
bo człowiek nigdy nie dotrze do prawdy samej w sobie , istnieje hierarchia wartości:
dlatego nie potrafi ustalić niezmiennych form 1. hedonistyczne,
etycznych. Słuszność czynu sprawdza tylko życie pełne 2. utylitarne,
wiary. Prawda jest zależna od sytuacji. Jest to 3. witalne,
sytuacjonizm etyczny. Wiara prowadzi do prawdy, 4. kulturowe,
pokazuje kres ludzkiego życia. Jeżeli chce się zrozumieć 5. etyczne,
świat tylko przez rozum to pozostaje rozpacz, wybiera 6. religijne.
się albo etykę, albo estetykę, a powinno się wybrać Wartość moralna zależy od treści i pozycji
nieskończoność. Człowiek estetyczny pomija czas, danej wartości, a nie od zgodności czynu z
6
imperatywem kategorycznym. Uwzględnia on osobę - przez sądy egzystencjalne, wiążą się z istnieniem
podmiot, pomija osobę - przedmiot, nie człowiek jest rzeczy, a nie z rzeczą. Wartość to korelat
źródłem powinności, ale wartość. przeżycia i rzeczy. Coś jest dobre jeśli samo z
siebie posiada odpowiednie cechy, które mogą
F. Brentano (1838-1917) - zjawiska psychologiczne są być uznane przez podmiot. Etyka taka ma
skierowane na przedmiot, który nie musi istnieć, musi charakter mocno subiektywny.
istnieć podmiot. Trzy rodzaje zjawisk psychicznych:
przedstawienia, sądy, wzruszenia. Prawda to to, co 3. Filozofia analityczna
słusznie uznane, dobro to to, co jest słusznie kochane. L. Wittgenstein (1889-1951) - analizuje język
Prawdę poznajemy w sądzie, dobro w akcie miłości. potoczny, bo on zawiera oprócz opisów także
Trzy sytuacje w których mamy do czynienia ze słuszną przepisy i oceny. Terminy i twierdzenia etyki to
wartością: gdy ktoś posiada zamiłowanie do wiedzy: przepisy, tak samo zdania rozkazujące i
poznanie (dobro) ma charakter uniwersalny; gdy ktoś wartościujące. Etyka to badanie języka
się raduje: radość lepsza jest niż smutek; gdy ktoś moralności.
słusznie miłuje słuszną miłość: miłość dobra jest
dobrem. 4. Próby wykorzystania cybernetyki w etyce
Postępowanie jest dobre jeśli jest zgodne z hierarchią
wartości. Cel człowieka: dążenie do osiągnięcia J. Rawls (1921-?) - twierdzi, że nie dało się do tej
wyższych wartości. pory zbudować etyki jako niezależnej dziedziny
naukowej, gdyż budowano ją niewłaściwie czyli
A. Meinong (1853-1919) - Przedmioty są samodzielne i jako etykę teleologiczną. Postanowił zbudować
niesamodzielne i istnieją w podwójny sposób: etykę deontologiczną, czyli przyznać pojęciu
• egzystują (istnieją w sposób realny), prawa pierwszeństwo przed pojęciem dobra.
• istnieją w sposób fikcyjny. Stworzył w tym celu model idealnego
Przedmioty są poza bytem i niebytem. Wartości to społeczeństwa zawierającego osoby idealne (czyli
przedmioty wyższego rzędu nabudowane na pewnych takie jakie być powinny). Nie wiedzą one jak,
stanach rzeczy, a nie na przedmiotach. Prezentowane są gdzie i kiedy będą żyły, są egoistami, znają
7
podstawowe prawa psychologii i ekonomii. Ludzie ci swobód obywatelskich. Ostatecznie jednak
próbują wybrać zasady takie, które ochroniłyby ich odwołuje się on do zmysłu moralnego wspólnego
przed egoizmem drugich. Rawls stosuje zasadę wszystkim ludziom, do ponadczasowej zdolności
stosowaną w grach o sumie niezerowej, tzw. zasadę odczytywania tego co sprawiedliwe.
min/max, maximum dobra w sytuacji najgorszej.
Twierdzi on, że ludzie wybiorą następujące zasady: PODSUMOWANIE
1.każdy winien mieć prawo do podstawowych
swobód, które nie kolidują z prawami innych Trzy zasadnicze kierunki etyczne:
ludzi,
2.dopuszczalne jest istnienie nierówności 1. Emotywizm - dobro nie istnieje przedmiotowo.
społecznych i gospodarczych o ile: Wypowiedzi nt. dobra nie mają charakteru zdań
a) służą wzrostowi korzyści najmniej logicznych i są nierozstrzygalne. Fakt moralności
uprzywilejowanych, nie istnieje i nie ma charakteru normatywnego.
b) pozycje i stanowiska społeczne mogą 2. Naturalizm - dobro istnieje przedmiotowo, ale
być dostępne dla wszystkich. jako cecha naturalna. Fakt moralności istnieje, ale
brak mu charakteru normatywnego, ma zaś
Dwa założenia Rawlsa, że ludzie nie są równi i że psychologiczno - socjologiczny.
istnieje zbyt mała ilość dóbr do podziału spowodowały 3. Intuicjonizm - Dobro istnieje w sposób
to, że założył on idealny system. Kolejność działania przedmiotowy. Istnieje fakt moralności, ma on
ludzi wg Rawlsa: charakter normatywny. Zdania etyczne mają
1. wybór podstawowych zasad sprawiedliwości, logiczną wartość prawdy lub fałszu.
2. ustalanie procedury uchwalania konstytucji,
3. uchwalenie konstytucji,
4. stworzenie zasad dla sądów i administracji.
Teoria ta ma służyć ochronie osoby jako osoby, zasady
te mają zapewnić dobro najmniej uprzywilejowanej
osobie. To dobro to wolność, ale rozumiana jako zestaw
8