Vous êtes sur la page 1sur 22

1

ftPt dh ;KMh
ftok;s

r[o{ rqzE
;kfjp ih

ns/
f;~y e"w
2

;ko/ ;z;ko ftu XowK d/ fJfsjk; nzdo ;qh r[o{ rqzE ;kfjp ih n?;/ gfjb/ rqzE jB, fi; ~ r[o{ dh wjkB
gdth Bkb ;wkfBs ehsk frnk j?. tZy-tZy r[o{ ;kfjpkB ih B/ fijVh fijVh pkDh dh nkg ouBk ehsh iK j'oBK
fJe ftukoXkok tkb/ GrsK dh pkDh ;h, ~ gzuw gksFkj r[o{ noiB d/t ih B/ nkgDh fBrokBh j/m GkJh
r[odk; ih okjhI fbytk e/, fJe fibd ftu phV dh ;zgkdBk eo fdZsh. ;zgkdBk dk fJj ezw ;qh nzfwqs;o d/
g{op fdFk tk;/ gk;/ okw;o (;o'to) d/ ;EkB T[^s/ p?m e/ ;ys xkbDk fgZS'I 1604 JhL ftu w[ezwb ehsk
frnk.

okw-;o L
fJj ;o (;o'to) r[o{ noiB
d/t ih B/ nkgD/ fgsk r[o{ okwdk; ih
dh :kd ftu pDtkfJnk ;h. T[; ;w/I
ib (gkDh) ~ fJZemk eoe/ tZy tZy
b'VK g{ohnK eoB bJh ;zGkbDK pV/
T[geko dk ezw ;wfMnk iKdk ;h.
fJ; ;o'to d/ fJe gk;/ fNekDk pDK
e/ r[o{ ih B/ nkfd rq[zE ;kfjp ih dh
fbykJh dk wjZst g{oB ekoi nkozG
eoe/ ;zgkdBk dk wjkB ekoi ;zg{oB
ehsk. fJ; s'I fJbktK nzfwqs;o Ffjo
ftu e[M j'o ;o'to th ;fEZs jB, i' fJ; gqeko jB L

BK eNVk (wjZbk, npkdh)


1H ;zs'y ;o eNVk i?wb f;zx
2H nzfwqs ;o ;qh dopko ;kfjp
3H fpp/e ;o eNVk okw rVQhnk
4H okw ;o eNVk okw rVQhnk
5H e"b ;o eNVk db f;zx
fJjBK s'I fJbktk d' j'o gqf;ZX ;o'to nzfwqs;o Ffjo ftu w"i{d jB.
1H bSwD ;o eNVk okw rVQhnk
2H fBqpkD ;o eNVk okw rVQhnk
T[^go fpnkB ehs/ rJ/ ;ko/ ;o'to ns/ eNV/ nZi th Ffjo ftu w"i{d jB. ;ko/ ;o'toK ftu'I nzfwqs ;o
dh wjkBsk ns/ fJfsjk; nkgD/ nkg ftu pj[s jh r"otFkbh j?. fJ; dh pBktN fJ; gqeko j? L

nzfwqs ;o (;o'to) L

nzfwqs ;o'to dh bzpkJh 500 c[ZN, u"VkJh 490 c[ZN j?. fJj
;o'to 17 c[ZN v{zxk j?. fJ; d/ 11 g"V (g"T[VhnK) jB. gkDh ftu ofjD
tkb/ g"V ;tk d' c[ZN u"V/ ns/ 1H1$2 c[ZN T[^u/ oZy/ rJ/ jB.
3

Ffjo L
jfowzdo ;kfjp tkb/ ;o'to d/ Bkw s'I jh Ffjo dk Bkw
nzfwqs;o gqubs j'fJnk j?. nZi eZb fJj Ffjo T[soh Gkos dk gqw[Zy
Xkofwe s/ tgkoe e?Ido j?. fJj Ffjo uko ;dhnK d/ f;Zy fJfsjk;
~ nkgDh p[Zeb ftu ;zGkbh p?mk j?. fJ; dk Bkw jo f;Zy nzdo FoXk
GktBk, fgnko ns/ r{o[nK gqsh ;Zuh X{n g?dk eodk j?. f;Zy e"w d/
;zrmBksfwe YKu/ dk fJj w[Zy X[ok j?. fJj f;ZyK dh nkB, FkB ns/
;t?wkB dk gqshe j?. fJE/ tkgoB tkbh jo xNBK d[BhnK Go d/ f;ZyK
~ T[It/ gqGkts eodh j? fit/I nZr gkDh ~, jtk ihtB ~. fJj Ffjo
bkj"o s'I 33 whb, eokuh s'I 816 whb, ebeZs/ s'I 1232 whb pzpJh
s'I 1260 whb ns/ fdZbh s'I 450 whb dh d{oh #s/ ;fEZs j?.

;KMk T[gd/F L

;qh r[o{ rqzE ;kfjp nzdo do} ;w[Zuh pkDh fe;/ fJe ftF/F f\oe/, Xow, fJbke/, d/F d/ b'eK bJh Bjh,
;r'I g{oh wkBtiksh bJh ;op-;KMk T[gd/F j?. fJ; s'I g{oh wkBt iksh fJe ;wkB nrtkJh gqkgs eoe/ bkG
T[mk ;edh j?.

r[opkDh dk e/Idoh Gkt L


r[opkDh ftu e/tb fJe gqwkswk dh rZb ehsh rJh j?. gow ;fs ~ gqkgs eoB dk ;[y?B okj dZf;nk
frnk j?. fJ; okj T[^go uZbD tkb/ ifrnk;[{ ~ i' o[ektNK nkT[IdhnK jB, dk ft;Eko ;fjs toBD j?. gqG{ dh
gqkgsh bJh ;\bsk fet/I fwb ;edh j?, dk frnkB j?. r[opkDh nzdo r[o{ ;kfjpkB d/ nkgD/ ihtB fpqsKs iK
xo/b{ fe;w dhnK rZbK, tkoskbkg nkfd fpbe[b BjhI jB. e/tb s/ e/tb oZph frnkB j?. pkDh d/ fdykJ/ o;s/
T[^go s[oB tkb/ ~ e'Jh th eoweKv eoB dh b'V Bjh g?Idh. r[opkDh, \'eN eoweKv eoB s'I wBQk eodh j?.
pbfe j'o eJh wZs wsKsoK ftu do;kJ/ rJ/ ftnoE fe;w d/ \'eN eow eKvK dh y[Zb e/ By/Xh eodh j?
feT[Ife nkw ;XkoD iBsk B/ eow eKv eoB ~ jh Xow ;wM fbnk ;h. r[o{ ;kfjp ih dk \owkB j? L
krm kWf bhu krih Acwr ] ibnu nwvY iDRgu iDRgu AhMkwr ]
(AMk 162)
krm Drm pwKMf jo dIsih iqn jmu jwgwqI lUtY ]
(AMk 747)

gow ;fs Fesh L


fi; gow-Fesh B/ ;ko/ ;z;ko dh ouBk ehsh j'Jh j?, tZy tZy XowK, fcofenK d/ b'e T[; ~ tZy tZy
BktK Bkb :kd (;zp'XB) eod/ jB fit/I e'Jh, nZbQk, y[dk, rkv, oZp, gqwkswk, gqG{ nkfd. f;nkD/ fjzd{ b'e okw
Fpd ~ gqG{ tkue ;wM e/ :kd eod/ jB, go iB ;XkoD b'e ;qh okw uzdo ih ~ jh gqG{ ;wMD dk G[b/yk yk
iKd/ jB. fJ; dk w[Zy ekoB fJj j? fe ;kv/ w[be ftu Xow s'I ;dkukoe ;/X b?D dh o[uh Bk d/ pokpo ofj
rJh j?. fjzd{ Xow dk okiBhsheoB pj[s jh s/}h Bkb eoe/ okw Fpd th fttkd d/ x/o/ ftu b? nkT[D dh
r[;skyh j' ojh j?. fJ;/ soQK fgSb/ e[ZM ;w/I s'I f;Zy Xow th okiBhfse b'eK d/ jZEK ftu nk e/ fJe gkoNh dh
4

Feb nyfsnko eodk ik fojk j?. wkBtsk d/ ftek; bJh r[o{nK s/ FjhdK dhnK xkbDktK ns/ FjhdhnK e/tb
fJe oki;h gkoNh dh ftok;s ;wMh ikD brh j?. f;Zy Xow d/ fJfsjk; ftu fJj fJe pj[s tZvh d[oxNBk j?.
f;Zy e"Iw nzdo Xow ns/ okiBhsh dk ;[w/b j?. fJ; dk noE j?, Xowh b'e okiBhfse y/so ftu gqkgsh
eoe/ ;wki d/ efbnkD bJh FeshFkbh pDB go j' fJ; d/ fpbe[b T[bN fojk j?. ;tkoEh, j'S/, Xow ftj{D/
oki;h nkr{ f;Zy Xow ~ nkgD/ oki;h bkG bJh tos oj/ jB. fJj ysoBke y/b 1947 s'I fgZS'I pVh s/}h Bkb
y/fvnk ik fojk j?. nZi d/ Xkofwe s/ oki;h b'e fJ; y/v d/ nzs ~ s;Zto eoB bJh nzso nksw/ Mksh wkoB
dh ftjb }o{o eZYD y?oHHHHH. f;ZyK ftu T[; gow ;fs Fesh ~ :kd eoB bJh tkfjr[o{ Fpd tofsnk iKdk
j?. go nekb g[oy th T[; Fesh dk jh gqshe j?.
gow ;fs Fesh d/ T[^go fpnkB ehs/ rJ/ ;ko/ Bkw T[; d/ r[DK eoe/ oZy/ rJ/ jB. t?;/ T[; gow Fesh
dk e'Jh ftF/F Bkw Bjh j?. ;qh r[o{ r'fpzd f;zx ih B/ ikg ;kfjp ftu T[; Fesh d/ nDfrDs Bkw fpnkB ehs/
jB. gqwkswK pko/ r[o{ ;kfjp ih c[owkT[Id/ jB L
nb/y j?A] nG/y j?A] nBkw j?A] nekw j?A]30]
Gkt L gqwkswK b/y/ s'I ofjs j?, G/yK s'I ofjs j?, fe;/ Bkw s'I ofjs j? ekwBk s'I ofjs j?.

;KMh pkDh L
r[opkDh d[nkok do;kJ/ wkor T[^go s[oB tkb/ bJh Xow, iks, ozr, G/d, fbzr, d/F, fdFk iK fe;/ ezw dk
ty/otK fpbe[b o[ektN yVh Bjh eodk. e'Jh th ftnesh r[o{ rqzE ;kfjp nzdo doi pkDh (T[gd/F) ~ gVQ,
;wM e/ nkgD/ bJh bkG gqkgs eo ;edk j?. f;Zy Xow tZb'I fJ; bJh fe;/ gqeko dh e'Jh gkpzXh Bjh j?. e/tb
fJsBk fXnkB oZyDk }o{oh j? fe pkDh d/ ;fseko ftu e'Jh \oe BjhI nkT[Dk ukjhdk.

p'bh L
;qh r[o{ rqzE ;kfjp nzdo doi ;koh pkDh i' tZy tZy ;w/I nzdo r[onK, GrsK, GZNK ns/ gqtkfDs r[ow[ZyK
d[nkok fbyh rJh, fJj r[ow[Zyh fbZgh (nZyoK) ftu j?. fJbke/ nB[;ko tZy tZy p'bhnK d/ nB/eK Fpd (Word)
r[opkDh nzdo jB. fJ; s'I r[o{ ;kfjpkB ih d/ ftFkb fjod/ dk gsk ubdk j? fe T[jBK dh B}o ftu e'Jh th
p'bh T[^uh BhthI iK p[oh BjhI ;h. nZi fJZehthI ;dh ftu gj[zu e/ eJh b'eK d/ ;w{j nkg' nkgD/ Xow, GkFk, ~
T[^uk efj e/ ftyo/tK g?dk eo oj/ jB. go r[o{ xo ftu jw/Fk jh ;kfonK ~ fJe ;wkB nkdo-fdZs/ ikD dh
gqzgok j?. fGzB fGzB soQK d/ b'eK dk f;Zy Xow gqsh ;B/j oZyD dk fJj fJe tZvk ekoD ;h ns/ j[D th j?.
jo f;Zy tZy tZy GkFktK (nkgDh fJSk, b'V nB[;ko) f;y ;edk j?, go f;Zy ofjs wfo:kdk nB[;ko fJj
}o{oh j?, jo r[of;Zy nkgDh ;zskB ~ r[ow[Zyh nZyo fbyD/ gVQB/ f;ykJ/.

pkDh_r[o{ L
;kfjp ;qh r[o{ rqzE ;kfjp nzdo doi ;koh ouBK ~ r[o{ dh gdth Bkb ;BwkfBs ehsk j'fJnk j?. fJ;/
bJh r[opkDh T[gd/FK ~ ;[DBk, ;wMDK ns/ nwb eoBk, }o{oh ;wfMnk iKdk j?. d{finK ~ r[opkDh ;[BkT[Dh iK
;[DBh, noE Gkt ;wMD/ iK ;wMkT[D/ pj[s tZv/ goT[geko (gz[B) dk ezw j?. fJj tZv/ T[s;kj Bkb eoBk ukjhdk
j?. GkJh r[odk; ih fJ; ;pzX ftu c[owkD eod/ jB fe L
i?;/ ;ks wzdo ezuB e/ T[;ko dhB/
s?;k g[zB f;y eT[ fJe ;pd f;ykJ/ ek]
5

fJ; bJh ftdtkB, r[Dh, frnkBh ;ZiDk ~ ukjhdk j? fe T[j fJjBk thukoK ~ fXnkB ftu oZye/ fBFekw
GktBk Bkb d{finK ~ Xkofwe ftfdnK d/Dh nkgDk coi ;wMD. fJj ;'B/ d/ wzdo T[;ko e/ d/D tork T[^sw
eow j?. fJ; d[nkok nksfwe bkG dh ehws fpnkB BjhI ehsh ik ;edh.

fJe w'jo L
r[opkDh ~ gVQB Bkb ;wM g?Idh j? fe ;ko/ r[o{ ;kfjpkB ih B/ fJe w'jo Skg @BkBe# dh jh tos'I ehsh.
fe;/ th r[o{ ;kfjp ih B/ nkgD/ fe;/ fJe th Fpd d/ nzs ftu nkgDk Bkw Bjh fbfynk e/tb s/ e/tb r[o{
BkBe ;kfjp ih dk Bkw jh tos'I ftu fbnkdk j?.
fJe w'jo @BkBe# j'D eoe/ nkw ftnesh bJh fJj ;wMDk n"yk ;h fe fijVh pkDh T[j gVQk fojk j?,
T[j fejV/ r[o{ ;kfjp ih dh T[ukoD ehsh j'Jh j?. fJ; n"eV ~ d{o eoB bJh r[o{ noiB d/t ih B/ r[o{ rqzE
;kfjp ih dh ;zgkdBk ;w/I jo Fpd, pkDh d/ nkozG ftu @wjbk ¿, À, Á, Â, Ã, Ç fby fdZsk. wjbk ¿ dk
noE j?, gfjb/ r[o{ BkBe d/t ih. fJ;/ soQK eqw nB[;ko pkeh ;wM ;ed/ jK. r[o{ noiB d/t ih B/ nzeK ¿, À,
Á nkfd d/ T[ukoB ;zpzXh th ;gZFN ;/X pyF fdZsh fit/I wjbk ¿ gfjbk. nze ~ nZyoK ftu fby e/ e'Jh G[b/yk
ofjD jh Bjh fdZsk. eJh EktK #s/ @wjbk# Fpd ~ ;zy/g o{g ftu e/tb wL jh fbZy fdZsk j?. fi; dk noE
@wjbk# jh j?. wjbk Fpd r[o{ ftnesh bJh tofsnk frnk j?.
j/mk nze T[ukoD fdZsk ik fojk j?-
wjbk mhe T[ukoB rbs T[ukoB
wjbk ¿ wjbk gfjbk wjbk fJZe
wjbk À wjbk d{ik wjbk d'
wjbk Á wjbk shik wjbk fszB
wjbk  wjbk u"Ek wjbk uko
wjbk à wjbk gzitK wjbk gzi
wjbk Ç wjbk B"tK wjbk B"I
wjbk gfjbk dk Gkt j? - r[o{ BkBe d/t ih
wjbk d{ik dk Gkt j? - r[o{ nzrd d/t ih
wjbk shik dk Gkt j? - r[o{ nwo dk; ih
wjbk u"Ek dk Gkt j? - r[o{ okw dk; ih
wjbk gzitK dk Gkt j? - r[o{ noiB d/t ih
wjbk B"tK dk Gkt j? - r[o{ s/r pjkdo ih
r[o{ s/r pjkdo ;kfjp ih dh pkDh ~ dFw/F fgsk r[o{ r'fpzd f;zx ih B/ dwdwk ;kfjp, ;kp' eh sbtzvh
fty/ ofjzd/ j'fJnK, r[opkDh ;zgkdBk dh gfjbh soshp nB[;ko jh doi eo fdZsk. dFw/F fgsk ih B/ nkgDh
e'Jh th pkDh iK Fpd ;qh r[o{ rqzE ;kfjp ftu doi Bk ehsk. fJ; dk ekoD r[o{ wjkoki ih nkg jh ikDd/
j'Dr/.

eZuh pkDh L
r[o{ ekb nzdo jh e[ZM n?;/ fto'Xh g?dk j' rJ/ fijV/ fdb'I pj[s Jhoyk eod/ ;B. fJ; d/ eJh ekoBk
ftu'I d' w[y jB. gfjbk, r[opkDh dk ;fseko, fi; ~ fto'Xh ;fjD Bjh ;h eo gk oj/. d{;ok r[opkDh ftub/
T[gd/FK dk jowB fgnko/ j' ikDk. nkw b'e fJjBK T[gd/FK ~ wzBD bZr gJ/, fi; Bkb Bt/I ;wki dh T[;koh j'D
bZr gJh.
6

eJh ;ke-;zpzXh ns/ eth Jhoyk tZ; fJ; s'I pj[s n"y/ ;B. T[jBK B/ G[b/yk gkT[D d/ fJokd/ Bkb r[opkDh
dh soQK jh nkgDhnK eftsktK fbyDhnK nozG eo fdZshnK ns/ nyho ftu nkgDk Bkw fbyD dh pikJ/ BkBe
Bkw fby fdZsk sKfe f;deh f;ZyK ~ fJ; d/ Bebh j'D dk e'Jh FZe Bk gt/.
r[o{ nwodk; ih d/ ;w/I fJ; rZb dh Gkoh b'V g?dk j' rJh fe fto'XhnK d/ fJ; G[b/yk gkT[ jwb/ s'I
;kohnK ;zrsK ~ ikD{ eotkfJnk ikt/. nBzd ;kfjp Bkw dh pkDh ftu r[o{ ;kfjp ih B/ doi eo fdZsk fe
siqgurU ibnw hor kcI hY bwxI ] bwxI q kcI siqgurU bwJhu hor kcI bwxI ]
(AMk 920)
fJ; dk f;ZXk Gkt ;h fe r[orZdh T[^s/ fpokiwkB ;fsr[o{ dh ouBk (pkDh) ~ jh r[opkDh dk o[spk fdZsk
frnk j?. fJ; pkDh ~ SZv e/ fe;/ j'o eth$ftnesh dh ouBk ftu BkBe gd tos e/ i' ;zrsK ftu g/F ehsh
ik ojh j?, T[j eZuh ouBk j?, eZuh pkDh j?, eZuk T[gd/F j?. fJ; ~ ;[DB ns/ ;[BkT[D tkb/ ;G eZu/ wB[Zy jB.
fJ; X'y/ s'I pu'!

eZuk o; L
T[; ;w/I sK ;zrsk X'y/ ftu \;D s'I pu rJhnK go ni eZb d/ X'y/pkiK dh mZrh ftu eJh ;zrsK c;dhnK
ik ojhnK jB. nkw s"o s/ d/yD ftu nk fojk j? fe ;kv/ e[ZM gqf;ZX ehosBh iZE/ ns/ e[ZM ifEnK d/ G/y ftu
rtZJhJ/ (Singer) Xkofwe eftsktK ~ r[opkDh Fpd ehosB dh b?n, skb Bkb rkT[D bZr gJ/ jB. ni/jk
eod/ ;w/I T[j ;ki th ehosB eoB tkb/ (d' jow'Bhnw, fJe (spbk) i'Vh) jh tosd/ jB. S'N/ pZu/ sK eh,
tZfvnK ~ th G[b/yk bZr iKdk j? fe FkfJd fJj iZEk r[opkDh jh rk fojk j't/rk.
ehosB r[opkDh dk ehsk iKdk j?, eftsktK dk BjhI. eftsk, gVQ e/ ;[DkT[D tkb/ ~ eth ns/ rk e/
;[BkT[D tkb/ ~ rtZJhnk (Singer) fejk iKdk j?. r[opkDh gVQ e/ ;[DkT[D ~ gkmh f;zx ns/ rk e/ ;[BkT[D tkb/
~ okrh f;zx iK ehosBh iZEk fejk iKdk j?.

eZu-sVZe L
nZi eZb ebuob ;N/iK ns/ NhH thH gq'rokwK ftu nFbhbsk d/ ;ko/ jZd pzB/ NZg u[Ze/ eJh x'B w'B gfss
f;Zy ebkeko (Singer) nkgDh ;[ohbh nktk} d/ pb p{s/ e/;oh ozr dh r'b d;sko ;ik e/ w[y ehosBhJ/ d/ o{g
ftu ed/ ed/ ehosB th eoB bZr gJ/ jB. i/eo f;Zy ;zrsK ns/ f;Zy nkr{ E'jVk ;wK j'o nt/;b/ oj/ sK
nkT[D tkb/ ;w/I ftu Gkoh B[e;kB T[mkT[Dk gt/rk.

pkDh T[ukoB eosk L


1H r[o{ ;kfjpkB
2H Grs
3H GZN
4H r[of;Zy.

1H r[o{ ;kfjpkB L
r[o{ rqzE ;kfjp nzdo S/ r[o{ ;kfjpkB, r[o{ BkBe d/t ih, r[o{ nzrd d/t ih, r[o{ nwodk; ih, r[o{
okwdk; ih, r[o{ noiB d/t ih ns/ r[o{ s/r pjkdo ;kfjp ih dh ouBk (pkDh) do} j?.
7

2H Grs L
d/F d/ tZy tZy gqKsK ftu ofjD tkb/ fGzB fGzB ikshnK d/ gzdoK GrsK dh pkDh th ;qh r[o{ rqzE ;kfjp ftu
doi j?. frnkoK GZN ns/ fszB r[ow[fy iBk dh ouBk (pkDh) th r[o{ rqzE ;kfjp ftu Fkwb j?. gqKs nB[;ko
GrsK dk t/otk fJ; gqeko j? L
gqKs BK iBw Fpd$;b'e
gzikp F/y \ohd ih (;Z:d w[;bwkB) 134
T[so gqd/F Grs epho ih (i[bkjk) 541
T[so gqd/F Grs oftdk; ih (uwko) 41
T[so gqd/F Grs GhyD ih (w[;bwkB) 2
T[so gqd/F Grs ;{odk; ih (pqkjwD) 2
T[so gqd/F Grs ;?D ih (BkJh) 1
fpjko Grs p/Dh ih (pqkjwD) 3
pzrkb Grs i? d/t ih (pqkjwD) 2
oki;EkB Grs XzBk ih (iZN) 3
r[ioks Grs ghgk ih (pqkjwD) 1
wjKokFNo Grs Bkwd/t ih (ShIpk) 60
wjKokFNo Grs fsqb'uB ih (pqkjwD) 4
wjKokFNo Grs okwk Bzd ih (pqkjwD) 1
wjKokFNo Grs gowk Bzd ih (pqkjwD) 1
f;zX (gkfe;skB) Grs ;XBk ih (e;kJh) 1

3H GZN L
fijV/ frnkoK GZNK dh ouBk ;qh r[o{ rzqE ;kfjp ftu j?. T[jBk d/ BK ns/ e[ZM :'rdkB dk t/otk fJ;
gqeko j? L
1H GZN eb;jko 7H BZb
2H ikbQg 8H r:zd
3H ehos 9H wZEok
4H fGZyk 10H pZb
5H ;Zb 11H jfopz;
6 GZbQ
fJjBK GZNK d/ 123 ;tZ:/ ;qh r[o{ rqzE ;kfjp d/ gzBk BzH 1389 s'I 1409 sZe doi jB. fJjBk GZNK dh
;zsB S/t/I gkfsFkj r[o{ jfor'fpzd ;kfjp ih dh \"i ftu Gosh j' e/ r[o{ xo d/ d[FwDK fto[ZX w?dkfB-izr ftu
bVdh ojh. r[o{ r'fpzd f;zx ih d/ ;w/I th GZN Fq/Dh d/ f;zxK B/ izrK :[ZXK ftu nkgDh nfjw G{fwek fBGkJh.
fgnkok f;zx ih gdw nB[;ko ehos GZN B/ S/t/ gksFkj d/ ;w/I w[yfb; yK fto[ZX bVkJh ftu 17 ft;ky 1691
fpL ~ nzfwqs;o fty/ Fjhdh gqkgs ehsh. e/;' f;zx, joh f;zx, ;/tk f;zx fJj ;ko/ f;Zy j'D d/ d'F ftu 11
nes{po 1711 JhL ~ gorDk bkj"o d/ nkb'tkb d/ w[ekw s/ Bk}w n;bw yK d/ j[ew Bkb Xosh ftu rZv e/
Fjhd ehs/ rJ/.
fJ;/ ;kb (2004 JhL) Xow gquko ew/Nh dh d{;oh tko u/now?B dh }[zw/tkoh fBGkT[Id/ j'fJnK fJe fdB
fpjko gqKs dk ofjD tkbk GZN Fq/Dh dk fJe eth ;ZiD, dk; ~ fdZbh ew/Nh d/ d\so ftu fwfbnk. T[;B/ r[o{
8

s/r pjkdo ;kfjp ih dh T[;ss ftu fbyh j'Jh eft o{g ftu nkgDh ouBk ew/Nh tZb'I SgtkT[D bJh dk; ~
fdZsh. r[o{ fgnko ftu fGZi/ j'J/ T[; r[o{ ;/te d/ doFB eoe/ dk; fBjkb j' frnk. pV/ T[s;kj Bkb gqXkB ns/
;?eNoh ;kfjp ~ th fwbtkfJnk. T[; GZN eth B/ dk; Bkb ed/ c'B T[^go th j[D ;zgoe BjhI ehsk, ek\h d/o j'
rJh j?, y?o j't/HHHHH.
fJj bkJhBk fJE/ fbyDhnK fJ; bJh }o{oh ;wMhnK jB fe ;zrsK ~ gsk bZr ;e/ fe nZi th eJh n?;/
GZN jB, fijV/ r[o{ ;kfjpkB dh nkB FkB poeoko oZyD bJh nkgD/ coiK ;zpzXh ;[u/s jB ns/ nkgDh fizd-
ikB tkoB bJh th fsnko ofjzd/ jB. go nc;';! T[jBK dh ;zGkb e"D eo/ ! r[od[nkok ew/NhnK d/ gSKj fyZu{
okiBhfse YKu/ ekoB e"w dk Gkoh B[e;kB j' fojk j?.

4H r[of;Zy L
r[o{ rqzE ;kfjp nzdo fszB r[ow[yK pkpk ;[zdo ih, GkJh ;Zsk ih, ns/ GkJh pbtzv ih dh ouBk (pkDh) th
doi j?. e[ZM ftdtkB GkJh wodkBk ih ~ th pkDh dk ouBjko dZ;d/ jB. fi; ~ T[jBk dh ouBk fejk iKdk j?,
T[; Bkb nze ¿ (fJZe) fbfynk j'fJnk j?, r[o{ wjkoki ih B/ GkJh wodkBk ih ~ ;zp'XB eoe/ :kdrko tiI'
Fpd wodkBk doi eo fdZsk j?. fJ; soQK GrsK d/ ;zpzX ftu th eJh EktK T[^go d/fynk ik ;edk j?. fe;/
fynkb dh gq'Vsk ti'I r[o{ ;kfjp ih B/ nkg ouBk ehsh go Bkw Grs dk fbfynk. fJ; ;zpzXh e'Jh G[b/yk Bk
oj/ r[o{ noiB d/t ih B/ ;zgkdBk ;w/I wjb/ dk nze gk e/ ;gFN eo fdZsk fe nwek Fpd$ ;b'e fe; dh ouBk
j? L
r[ow[y-iBK dh ouBk (pkDh) dk t/otk fJ; soQK j? L
1H pkpk ;[zdo ih 6 gd/ (;d[)
2H GkJh ;Zsk (v{w) 3 gT[VhnK
3H GkJh okfJ pbtzv (okn GZN) 5 gT[VhnK
GkJh ;Zsk ns/ GkJh okfJ pbtzv ih r[o{ xo d/ ehosBhJ/ ;B. fJjBk dh okwebh okr ftu gzBk 966
T[^s/ (GrsK dh pkDh s'I gfjbK) e/tb nZm gT[VhnK dh fJe tko dk S'Nk fijk ;zrqfj j?. fJ; tko dh ftF/Fsk
fJj j? fe fe;/ th gT[Vh Bkb r[o{ ;kfjp dk e'Jh ;b'e doi BjhI ehsk frnk. fJ; dk ekoB r[o{ ;kfjp ih
nkg jh ikDd/ jB.

;qh r[o{ rqzE ;kfjp nzdo doi e/tb p;zs okr dh tko ~ SZv e/ pkeh ;kohnK tkoK Bkb gT[VhnK d/ Gkt
noEK Bkb obd/ fwbd/ ;b'e doi ehs/ j'J/ jB. okwebh okr dh tko ~ fNZe/ dh tko th fejk iKdk j?.

fJ; tko ftu r[o{ BkBe d/t ih tZb'I GkJh bfjDk ih ~ r[o{ EkgD s'I b? e/ gzit/I r[o{ noiB d/t ih sZe
r[o{ ;kfjpkB ih d/ oki i'r d/ wkbe j'D dk y[p;{os toBD ehsk j'fJnk j?. r[o{ e/ bzro, r[o-Fpd thuko
d[nkok gqwkswk dh f;\s ;bkj dk ;wki T[^go gJ/ gqGkt dk ;'jDk toBD j?. wBw[yK d/ e[wbkJ/ fujo/, r[o{
f;fynk ~ iB-;XkoB b'eK tZb'I ngDk bJh ikD dk jh ;p{s j?. gfjb/ gzi r[o{ ;kfjpkB ih dh xkbDk d[nkok
;wki ftu nkJh spdhbh dk, fJ; tko ~ fJfsjk;e d;skt/i th fejk ik ;edk j?.

pkpk ;[zdo ih tZb'I ofus ;d[ Bkw dh pkDh f;Zy irs ftu pj[s gqf;ZX j?. fJ; ouBk dh th fJfsjk;e
B[es/ fBrkj s'I pj[s nfjwhns j?. gqG{ d/ j[ew ~ fyV/ wZE/ wzBD dk fJj ;Nhe gqwkD j?. fJ; ftu e/tb 6
Fpd jB ns/ r[o{ rqzE ;kfjp ih d/ gzBk BzH 923 s'I 924 T[^go doi j?. jo r[of;Zy ~ fJj pkDh noE-Gkt
;fjs }o{o gVBh ukjhdh j?. fJ; s'I f;ZyK dh fBnkoh s/ tZyoh oj[-ohs ;zpzXh ftF/Fsk pko/ e'Jh G[b/yk BjhI
ofjzdk.
9

;kvh nDrfjbh L
f;Zy Xow d/ gquko dh xkN eoe/ jh ;ko/ d/F tk;hnK ~ fJ; ;ukJh dk gsk BjhI j? fe tZy tZy d/FK,
gqKsK iksK, XowK d/ GrsK s/ ;{\h w[;fbw ;zsK dh pkDh (ouBk) ;qh r[o{ rqzE ;kfjp nzdo doi j?. fJj wjkB
ekoi r[o{ noiB d/t ih B/ phV dh ;zgkdBk ;w/I eoe/, jw/Fk jw/Fk bJh T[jBK
dhnK ouBktK ftu fwbktN j'D s'I puk fbnk. fJ; ;koh ouBk ~ r[o{nK dh
pkDh d/ Bkb pokpo dk ;fseko fdZsk iKdk j?. fe;/ th j'o Xow rqzE ftu n?;k
d/yD ~ BjhI fwbdk. nZi id'I e'Jh f;Zy iK j'o iks, Xow dk ftnesh r[o{ rqzE
;kfjp nZr/ wZEk N/edk j? sK T[j ;ko/ GrsK d/ T[gd/Fk (pkDh) ~ th Bw;eko
eo fojk jz[dk j?.

1984 JhL ftu ;oekoh Ffj s/ fiZE/ f;ZyK dh tZvh gZXo s/ esfbnkw
ehsh rJh T[^E/ fcoe{ s/ iB{Bh b'eK B/ r[odtkfonK nzdo ;qh r[o{ rqzE ;kfjp ih
dh fJ; ;op-;KMh ftok;s ~ th nZr brk e/ nB/eK EktK T[^s/ fJ; bJh jh
;kfVnk j't/rk fe fJj e/tb f;ZyK dk r[o{ j?. go i/ fJjBk w{oyK ~ ;kv/ gquoeK
B/ ed/ dZf;nk j'fJnk j[zdk fe fJ; rqzE ftu i[bkjk, uwko, BkJh, iZN,Shpk,
e;kJh ns/ pqjwD d/ Bkb Bkb w[;fbw ;Z:d dh pkDh (ouBk) doi j? sK e'Jh
E'jVh th neb tkbk pzdk ;qh r[o{ rqzE ;kfjp ih ~ nZr Bk brkT[Idk. i/eo
brkT[Idk th sK fco ;ko/ w[be ftu ;KM/ eq'X dh nZr pb T[mdh, fi; ~ ekp{
eoBk fe;/ d/ tZ; ftu Bk jz[dk.

r[opkDh dh ;wZ[uh s;tho L


nkozG ftu > s'I r[ogq;kfd sZe w{b wzso j?. fJ; ~ f;Zy Xow dk w[ZYbk T[gd/F th fejk iKdk j?.
fJ; ftu nekb g[oy[ d/ r[DK dk toBD j? iK fJj th efj ;ed/ jK fe gqwkswk fej' fijk j?, fJ; dk ;zy/g o{g
ftu ;'jDk toBD j?.

@nkfd ;u[ s'I BkBe j';h Gh ;u[# sZe ig[ ih ;kfjp dk gfjbk ;b'e j?. fJ; ftu gqwkswk dh ;dhthI j'Id
j'D dk ftuko j?.

@;'u? ;'fu B j'tJh# s'I gfjbh gT[Vh nkozG j[zdh j?. ig[ ih ;kfjp dhnK 38 gT[VhnK jB. nyho ftu
@gtD r[o{ gkDh fgskHHHHHHH# tkbk ;b'e j?. fJ; pkDh d/ ou/sk r[o{ BkBe d/t ih jB. fJj pkDh f;ZyK d/ ;t/o
d/ fBZsB/w dh gfjbh pkDh j?. d[BhnK ftu ;G s'I tZX f;Zy, r?o-f;Zy fJ; pkDh ~ jo o'} gVQ e/ nfXnksfwe
bkG gqkgs eod/ jB. fJj th fJfsjk;e ;ukJh j? fe nB/eK Fjhd j'D tkb/ f;zxK B/ tZy tZy ;w/I nzdo nkgDh
nk]oh fJZSk tZi'I ig[ ih ;kfjp dk gkm eoe/ jh Fjhdh gqkgs ehsh.

fJ; s'I nrbh pkDh d' fjf;nK ftu j?. fJe @;' d[o# ns/ d{ik @;' g[oy[#. @;' do[# fjZ;/ ftu gzi Fpd
ns/ @;' g[oy[# tkb/ fjZ;/ ftu uko Fpd jB.

fJj pkDh Fkw d/ fBZsB/w dk fjZ;k j?. wfo:kdk nB[;ko fJ; ~ gVQD dk ;wK ;{oi v[Zp/ Fkw ~ j?. ;ko/
fdB d/ ezw XzfXnK s'I ftjb/ j' e/ eosko dh :kd ftu i[VB dk nBw'b T[gd/F j?. fJj pkDh fgnko ;fjs
10

gVQB, ;wMD Bkb wkBf;e Ee/tK d{o j' e/ fujo/ #s/ nksfwe B{o fyV T[mdk j?. fJ; pkDh dk BK ofjok;
;kfjp th j?.

ofjok; dh ;wkgsh T[gozs @;'fjbk# f;ob/y j/mK gzi FpdK dk S'Nk fijk pkDh ;zrqfj j?. ;qh nkekb s]s
;kfjp s'I gzE gqtkDs f;Zy ofjs wo:kdk nB[;ko fJ; pkDh ~ okshI ;"D s'I gfjb/ gVQB dk ftXkB j?. fJE'I nZr/
okrK ftu pkDh doi ehsh rJh j?. ;qh r[o{ rqzE ;kfjp ih nzdo j/m fby/ 31 okrK ftu pkDh doi j? L
BzH okr dk BK nze
1H f;oh 14-93
2H wkM 94-150
3H rT[Vh 151-346
4H nk;k 347-488
5H r{ioh 489-526
6H d/t rzXkoh 527-536
7H fpjkrVk 537-556
8H tvjz;[ 557-594
9H ;'ofm 595-659
10H XBk;oh 660-695
11H i?s;oh 696-710
12H N'vh 711-718
13H p?okVh 719-720
14H fsbzr 721-727
15H ;{jh 728-794
16H fpbktb[ 795-858
17H r'Iv 859-875
18H okwebh 876-974
19H BN BkokfJD 975-983
20H wkbh rT[Vk 984-988
21H wko{ 989-1106
22H s[ykoh 1107-1117
23H e/dkok 1118-1124
24H G?oT[ 1125-1167
25H p;zs 1168-1196
26H ;kozr 1197-1253
27H wbko 1254-1293
28H ekBVk 1294-1318
29H efbnkB 1319-1326
30H gqGksh 1327-1351
31H i?iktzsh 1352-1353
eJh EktK #s/ r[o{ ;kfjpkB ih B/ d' d' okr fwbk e/ pkDh dh ouBk ehsh j?. e[M j'o okr th doi jB
fit/I bfbs, fjzv'b, G'gkbh, fpGk;, ekch. okrK ~ rkfJB eoB bJh 17 xo[ fB:s ehs/ rJ/ jB, fi; Bkb okr
dh w"fbesk jw/Fk jw/Fk bJh ;zGkbh ofj ;e/.
11

okrK ftubh pkDh doi eoB fgZS'I okr w[es pkDh j/m fby/ nB[;ko j? L
;b'e ;j;feqsh - wL ¿-Â, 1353-1360
## ## wL Ã-67
rkEk - wL Ã-24 1360-1361
c[Bj/ - wL Ã-23 1361-1363
uT[p'b/ - wL Ã-11 1363-1364
;b'e Grs epho ih - 243 1364-1377
;b'e ;/y \ohd e/ - 130 1377-1384
(fJ; ftu 11 ;b'e, wjbk Á s/ wjbk à d/ tZy tZy EktK #s/ jB.)
;t:/ ;qh w[ytkeQ - wL Ã-20 1385-1389
GZNK d/ ;t:/ - 123 1389-1429
;b'e tkoK s/ tXhe - 209 1410-1429
wz[dktDh - 1 Fpd 1429-T^s/ j?.
okr wkbk - 1429-1430

pkJh tkoK L
;qh r[o{ rqzE ;kfjp nzdo 22 tkoK doi jB. fJjBK dk t/otk j/m fby/ nB[;ko j? L
1H r[o{ BkBe d/t ih dhnK fszB tkoK - wkM, nk;k, wbko
2H r[o{ nwodk; ih dhnK uko tkoK - r{ioh, ;{jh, okwebh, wko{
3H r[o{ okw dk; ih dhnK nZm tkoK - f;oh, rT[Vh, fpjkrVk, tvjz;,
;'ofm, fpbktb, ;kozr, ekBVk.
4H r[o{ noiB d/t ih dhnK S/ tkoK - rT[Vh, r{ioh, i?s;oh, okwebh,
wko{, pz;s
5H ;Zs/ pbtzv dh ouBk, fJe tko - okwebh
fJjBK pkJh tkoK ftu'I B"I tkoK ~ yk; X[BhnK T[^go rkT[D dk nkd/F j? L
1H wkM eh tko, wjbk ¿, gzBk 137
wbe w[ohd sEk uzdjVk ;'jhnk eh X[Bh rktDh.
2H rT[Vh eh tko wjBk à gzBk 318
okfJ ewb dh w"idh eh tko eh X[Dh T[gfo rktDh.
3H nk;k eh tko wjbk ¿ gzBk 462
N[zv/ n; oki/ dh X[Bh
4H r{ioh eh tko, wjbk Á gzBk 508
f;ezdo fpokfjw eh tko eh X[Bh rktDh
5H tvjz; eh tko, wjbk  gzBk 585
bbk pfjbhwk dh X[Bh rktDh
6H okwebh eh tko, wjbk Á gzBk 947
i'X? tho? g{opkDh eh X[Bh
7H ;kozr eh tko, wjbk  gzBk 1237
okfJ wjfw/ j;B/ eh X[fB
8H wbko eh tko, wjbk ¿ gzBk 1278
okD/ e?bk; sE wkbd/ eh X[fB
12

9H ekBV/ eh tko, wjbk  gzBk 1312


w{;/ eh tko eh X[fB
;wZ[u/ f;Zy irs ftu FkfJd jh e'Jh n?;k okrh f;zx j't/, fijVk r[o{ ;kfjp tZb'I fBoXkos X[BhnK ftu
tkoK ns/ okrK nB[;ko ehosB eo ;edk j't/. fJj nc;'; Bkb efjDk g?Idk j? fe nZi eZb d/ pj[s/ okrh Bk sK
g{oh soQK okr ftfdnk ikDd/ jB ns/ Bk jh T[jBk ~ fJ; dh e'Jh b'V wfj;{; j[zdh j?. nkw f;Zy ;zrsK, tXhnk
soi ~ g;zd eoB bZr gJhnK jB, fJ; bJh okrh f;zx nkgDk ;wK okr ftfdnK ~ f;ZyD Bkb'I gqubs o?vhU,
NhHthH d/ rkfDnK tkbhnK fNT{BK eZYD T[^s/ brk e/ tZv/ tZv/ ehosB dopkoK ftu nkgDk Bkw ewkT[Id/ jB.
r[opkDh rkfJB eoB ;pzXh r[o{ j[ewK ~ nwbh s"o s/ wzBD dh fJZSk Bk ;zrsK ftu fdykJh fdzdh j?, Bk
okrhnK ftu. fJe fXo ~ g?;k ukjhdk j? d{ih ~ tkj tkj. r[o{ fgnko tkb/ r[of;Zy gJ/ nkjK GoB, fe;/ ~
eh<
e[M Bkwto r[o{ e/ ehosBhJ/ n?;/ th jB, fizBK ~ ;zrsK T[^go frbk ofjzdk j? fe id T[j fBoXkos okrK
nB[;ko pkDh dk ehosB eod/ jB sK ;zrsK ftu'I ;fbZgK nkT[D bZr g?dhnK jB fe n?j Fpd gVQ' ih, n"j Fpd
gVQ' ih. ;fbZgK fby e/ G/iD tkfbnK ~ Fpd Gkt Bkb fgnko xZN s/ fNT{B Bkb f}nkdk jz[dk j?.
fywK eoBk, okrh f;zxK d/ y/so ftu fJe j'o swkFk th j' fojk j?. T[j fJj j? fe fi; fBT{B, b?n
eoe/ e'Jh fJe okrh f;zx ;zrsK ftu wFj{o j' iKdk j?, T[;/ soQK dh fNT{B b?n ftu d{{ik (BtK) j'o e'Jh okrh
f;zx w[jkos jkf;b eoe/, wFj{o okrh f;zx dh wkoehN (fywK eoBk) ftu x[Z;g?m eoe/ nkgDk nXko wip[s
eoB ftu ;cb j' iKdk j?. eJh EktK #s/ f;Zy ;zrsK s/ gqpzXe, wFj{o wfjzr/ okrh Bkb' ;;s/ go T[;/ soQK dk
ehosB eoB tkb/, Bt/I pD/ okrh f;zx e'b'I ;;s/ Gkn ftu ehosB ;[DB dk bkjk yZN b?Id/ jB. fezBK tXhnk Yzr
j?, xZN g?f;nK ftu wfjzr/ okrh d/ ehosB fizBQK jh o; gqkgs eoBk. tko/ tko/ ikJhJ/ n?;/ gq/whnK ns/ okrhnK
T[^s'I! nkgD/ nwho fto;/ ~ ;zGkbD ns/ gqukoB tZb'I fijVh p/o[yh f;Zy e"Iw fdZyk ojh j?. FfJd jh e'Jh j'o
e"w n?;h j't/. ykb;k gzE dhnK f;ow"o iE/pzdhnK ~ fJ; gk;/ ftF/F fXnkB d/Dk ukjhdk j?.

r[opkDh T[ukoB ns/ fbykJh L


r[o{ BkBe d/t ih fi; irQK rJ/, fit/I fit/I pkDh iK Fpd dh ouBk ehsh, T[; ~ nkgD/ gk; nkg fby e/
nkgD/ e'b ;zGkb b?Id/ ;B. r[o{ ;kfjp gk; nkgDh ouBk dk fJj fJe pj[wZ[bk yikBk ;h . fJj jofri Bjh j'
;edk fe r[o{ ;kfjp ih nkgDh pkDh ouBk ~ fe;/ tkeceko ik nBikD/ tesh FoXkb{ e'b jh gJh ofjD d/Id/
ns/ nkg T[; dh ;zGkb Bk eod/. fijV/ b'e fJ; soQK ;'ud/ jB, T[j r[o{ ;kfjp ih dh T[^uh ;yFhns d/
;BwkB ftu coe gkT[D d/ d'Fh pDd/ jB. r[o{ ;kfjp ih pkDh ouBk ~ y;w dh pkDh efj e/, fJ; dh wjkBsk
~ fJ; soQK gqrN eod/ jB L
jYsI mY AwvY Ksm kI bwxI qYsVw krI igAwnu vy lwlo ]
(AMk 722)
hau Awphu boil n jwxdw mY kihAw sBu hukmwau jIau ]
(AMk 763)
r[opkDh, gqwkswK d/ j[ew o{g ti'I j?. r[o{ ;kfjp fJ; oZph j[ew ~ ;zGkb e/ wkBtsk d/ Gb/ bJh ;zGkbD
dh i[zw/tkoh ~ uzrh soQK ikDd/ ;B. iB-;XkoB dh ;'u pko/ sK r[o{ ;kfjp ih pkDhI ftu jh efjzd/ jB fe L
logu jwnY iehu gIqu hY iehu qau bRhm bIcwr ]
ijau kwsI aupdysu hoie mwns mrqI bwr ] 3 ]
(AMk 335)
y;w, gqG{ dh gq/oDk d[nkok gqrN j'Jh, pqjw dh thuko ~ fJe y}kBk ;wM e/ r[o{ ih B/ ;zGkfbnk. r[o{
;kfjp cowkT[Id/ jB L
pIaU dwdy kw Koil ifTw Kjwnw ]
13

qw myrY min BieAw inDwnw ]


(AMk 186)
GkJh r[odk; ih nkgDh gfjbh tko dh pZshthI gT[Vh ftu r[o{ pkpk BkBe ;kfjp ih dh wZe/ dh :ksok dk
jkb fpnkB eod/ j'J/, fbyd/ jB fe L
1H pkpk fcfo w~e/ rfJnk Bhb p;sq Xko/ pBtkoh.
2H nk;k jfE feskp efS e{ik pKr w[;~bk Xkoh.
1H f;ZXK ~ thuko uouk ftu fiZsD fgZS'I r[o{ BkBe d/t ih w[;bwkBK d/ ;G s'I tZv/ Xow n;EkB tZb
w[;bwkBh G/y pDk e/ rJ/.
2H T[jBK B/ jZE ftu nk;k, eZS ftu feskp, b'Nk ns/ EZb/ ftSk e/ fBwk} gVQB tkbh c{Vh b? bJh.
nk;k jfE feskp efS
dk f;ZXk Gkt noE fJj j? fe gqukoe d"fonK ;w/I o;s/ ftu nkT[D tkb/ S'N/ w'N/ ysfonK, fijk fe
izrbh ntkok gS{nK ns/ fprkB/ fJbke/ d/ G{so/ j'J/ F?skBK ~ w'VB bJh r[o{ pkpk ih gk; fJe vzvk j[zdk
;h ns/ w'Y/ s/ bNe/ j'J/ p;s/ ftu pkDh tkbh g'Eh, fi; ~ GkJh r[odk; ih, @feskp eZS# efj e/ fbyd/
jB ns/ fJj th fejk ik ;edk j? fe p;s/ ftu jh ebw dtks iK e'Jh j'o T[; ;w/I dh gqubs fbyD
;wroh th }o{o j[zdh j't/rh. ;', r[o{ ;kfjp ih fiZE/ fiZE/ th irs d/ ;[Xko bJh rJ/, id'I th fijVh
pkDh, Fpd T[ukod/, T[; ~ g'Eh ;kfjp ftu jh fbye/ ;zGkbd/ j'Dr/. ekft ouBk ftu fJj n;zGt rZb
j? fe pkDh r[o{ ih T[ukod/ j'Dr/ ns/ T[; ~ e'Jh j'o fbydk j't/rk. fe;/ j'o d/ fbyD dk sK e'Jh ekoB
jh BjhI pDdk. eh e'Jh efj ;edk j? fe r[o{ ;kfjp ih ~ fbyDk BjhI ;h nkT[Idk< pugB ftu jh
gkmFkbk d/ gKX/ ~ gVQkT[D tkbk pkpk BkBe fbyDk gVQBk fet/ G[Zb ;ed/ jB< fJj rZb th fpbe[b BjhI
j' ;edh fe r[o{ ;kfjp ih fiZE/ rJ/ pkDh, Fpd dh ouBk eoe/ T[E/ jh SZv nkJ/ iK nkg nrKj ub/ rJ/.
tkfjr[o{ dh feqgk nB[;ko r[o{ ;kfjp ih d/ ;'u wzvb ftu fijVk thuko nkT[Idk (c[odk, ;[ZMdk) j't/rk
T[; ~ T[j g'Eh ftu fbZy b?Id/ j'Dr/. r[opkDh d/ FpdK nzdo fynkb dh T[vkoh J/Bh T[^uh, v{zxh ns/ pohe j? fe
ekft o{g ftu ouBjko s'I fpBQK e'Jh j'o d{ik ftnesh Gkt/I fesBk th f;nkDk feT[I Bk j't/, fby jh BjhI
;edk.
nZi pkDh dk fijVk yikBk ;kv/ gk; w"i{d j?, i/eo e'Jh ukj/ sK T[; fbyh j'Jh pkDh ~ d/y d/y e/ fbyD
ftu th eJh rbshnK SZv iKdk j?. fJe rZb j'o pVh nfjw j? fe d/yD s'I fpBk, e/tb ;[D e/ brK-wksoktK,
okr, skb, xo[ nB[;ko mhe mhe pkDh fbyD tkb/ e/tb s/ e/tb r[o{ ;kfjp nkg jh j' ;ed/ jB. j'o e'Jh
BjhI.
ekft o{g ftu nkgDhnK ouBktK fbyD tkb/ nZi th eJh tZv/ tZv/ eth ;ZiD jB. T[j nkgDh d[fBnkth
eftsk dh ouBk nkg eod/ ns/ nkg jh fbyd/ jB. jK! fe;/ ~ e'Jh G[b/yk j't/ sK fe;/ eth e'b iK e/ G[b/yk
d{o ehsk ik ;edk j?. fe;/ ekftsk dk T[skok eotkT[Dk j'o rZb j?, ouBk eoBh j'o.
fco ekft o{g ftu fynkb c[oB dk e'Jh yk; ;wK th BjhI j[zdk. fJj, ;w/I, jkbks ns/ wkBf;e nt;Ek
nB[;ko ed/ th nk ;edh j?. fJj th }o{oh BjhI fe id'I e'Jh fynkb c[o/, T[; ;w/I e'b e'Jh fbyD tkbk p?mk jh
j't/. ;', ;ukJh fJjh j? fe r[o{ ;kfjp ih nkg pkDh (ekft) Fpd, brksko iK fJe d' p?meK ftu nkg fby b?Id/
j'Dr/. fi; ~ fgZS'I nkgD/ fe;/ B}dheh ;kEh iK gq/wh e'b'I nkg fXnkB Bkb ;[XkJh eotk e/ ;zGkb b?Id/ j'Dr/.
e[M gqq/wh pkDh ouBk d/ T[sko/ nkgD/ gk; io{o oZy b?Id/ j'Dr/, sKfe r[o{ ih dh nkwd dh :kd jw/Fk ekfJw oZy
;ed/. n?;k }o{o tkgfonK j't/rk feT[Ife r[o{ ;kfjp ih fJe fJbke/ ftu f}nkdk tkoh BjhI ik ;e/ j'Dr/.
fJ; ;koh fbys s'I fJj jh ikjo j[zdk j? fe r[o{ ;kfjp ih pkDh ouBk ~ nkgD/ jZEhI fbye/ nkgD/ gk;
uzrh soQK ;zGkb b?Id/ ;B. ;ko/ r[o{ ;kfjpkB ih B/ nkgDhnK ouBktK (pkDh) nkg fbye/ ;zGkbhnK sKfe fe;/
soQK th e'Jh r[o{ xo dk fto'Xh fJ; ftu fe;/ fe;w dh fwbktN Bk eo ;e/. r[o{ ;kfjp ih dk sK T[gd/F jh
fJ; gqeko dk j? fe-
14

Awpx hQI Awpxw Awpy hI kwju svwrIAY ]


(AMk 474)
n?;k T[gd/F d/D tkb/ r[o{ ;kfjp, pkDh dh ;zGkb eoB dh }[zw/tkoh, fe;/ d{i/ T[^go BjhI ;[ZN ed/ ;B.

pkDh dh ;zgkdBk L
r[o{ BkBe d/t ih B/ ngDh ;koh pkDh eoskog[o fty/ pkpk bfjDk ih ~ d{;o/ r[o{ EkgD ;w/I ;zrsK d/
;kjwD/ d/ fdZsh, fi; ~ r[o{ nzrd gksFkj ih B/ pV/ ndp ns/ ;fseko Bkb nkgD/ gk; ;zGkb fbnk. fJj
gqgkNh gzuw gksFkj sZe fJ;/ sQoK ubdh ojh. gzuw gksFkj B/ fJ; wjkB pkDh d/ yikB/ ~ okr skb xo[
nB[;ko tzv eoe/ w[ezwb soshptko ns/ nfsnzs ftFtk; eoB :'r nzeK dh tos'I Bkb ;koh pkDh ;qh r[o{ rqzE
;kfjp ih dh pkDh dh ;zgkdBk eoe/ fJe fibd pDtk fdZsh.
fiZE/ pkDh gqekF j'Jh dh wjkBsk ~ fpnkB eoBk fiZE/ pj[s emB j? T[^E/ fi; fpbfvzr ftu fJ; pkDh
dk gqekF ehsk frnk T[; dh th d[BhnK ftu e'Jh j'o fw;kb BjhI fwbdh. fJ; fpbfvzr dh wip{sh fvikJhB,
pBktN dk ;zy/g o{g ikD e/ jh wB y/V/ ftu nk iKdk j?. fi; ftu ikD bJh g[b fJe ns/ dotki/ uko jB. Fqh
dopko ;kfjp dh fJwkos d[BhnK go ftu nkgDh fw;kb nkg j?. fJj fpbfvzr T[;koh dk T[sw Bw{Bk j? ns/
;[j} ebk dk wjkB ;zrw j?. fJ; d/ nzdo tVfdnK jh FoXkb{ ~ nrzwh B{o dk Mbekok g?Idk j?. GNedk
j'fJnk wB FKs j' iKdk j?, wB d/ c[oB/ pzd j' iKd/ jB ns/ nksfwe y/Vk g?dk j' iKdk j?. nkU, fJ; fpbfvzr
dh pBktN ~ ;wMhJ/ ns/ nksfwe nZyK Bkb fJ; d/ doFB eohJ/.

;qh jfowzdo ;kfjp dh fJwkos L


;qh jfowzdo ;kfjp ih dh
fJwkos 40 c[ZN u"o; j?. w[Zy
fJwkos d[nkb/ 13 c[ZN u"Vh
gqeowK j?. ;koh fpbfvzr j/mK
66 c[ZN u"o; m'; EVk j?. fi; dh
BhIj 20 c[ZN v{zxh j?. m'; EV/ dh
BhIj j/mK fszB fszB c[ZN o'Vh,
ftF/F w;kb/ obk e/ gkJh j'Jh j?.
jfowzdo ;kfjp dhnK ezXK
YkJh c[ZN u"VhnK oZyhnK rJhnK
jB. uko/ gk;/ ezXK d/ ftueko
6H4 c[ZN T[^u/ 4H4 c[ZN u"V/ uko
dotki/ jB, fizBQK d/ T[go vkNK
(r'bkJhnK) w/b fdZshnK rJhnK
jB.
ezXK T[^uhnK eoe/ ftueko
17 17 c[ZN u"Ie SZv e/ uko Ezw
T[;ko/ rJ/ jB. u"jK jh e'fBnK
ftu 8 8 c[ZN dhnK e'mVhnK
pDkT[D bJh vkNK fwbk fdZshnK rJhnK jB.
15

nzdotko uko/ gk;/ uko dbkBk dhnK vkNK (r'bkJhnK) fwbkJhnK rJhnk ns/ u"Ie SZv e/ u"jK (17 8 c[ZN)
dbkBK ns/ e'mVhnK dh fJe' jh SZs gk fdZsh rJh.

T[so gZSwh e'B/ tkbh e'mVh ftu dh gZeh g"Vh uVQkJh rJh. fJj d{ih SZs sZe iKdh j?. fi; g"Vh d/ e[b
27 g'V (Step) jB. gfjbh SZs sZe 14 ns/ d{ih sZe 13 g"V jB.

jfo eh gT[Vh ns/ T[; gk;/ dh S'Nh gqeowK tkbh SZs th gfjbh SZs d/ pokpo jh gk fdZsh rJh.
d{ih wzib (Ist Floor) dh T[;koh eod/ ;w/I o'FBh bJh pkohnK oZyhnK rJhnK jB. gZSw s/ dZyD tZb
gzi-gzi pkohnK ns/ T[^so tZb uko pkohnK jB feT[Ife fJe pkoh dh EK gT[Vh ftu nk rJh j?. g{op tkb/ gk;/
jfo eh gT[Vh tZb d'jhI gk;hI T[^so ns/ dZyD tZb fszB fszB pkohnK jB.

jfo eh gT[Vh dh SZs T[go dbkB j?, fi; dh g{op fdFk tZb pD/ p[ykou/ ftu fszB pkohnK jB. fJE/
jw/Fk tZv/ neko tkb/ jZE fbys r[o{ rqzE ;kfjp ih d/ ;o{g s'I nyzv gkm ikoh ofjzdk j?.

jfo dh gT[Vh dhnK T[^soh s/ dZyDh pkjhnK d/ Bkb j/mK sI' d' gZehnK gT[VhnK uVQkJhnK j'JhnK jB. fJj
d'B'I T[go SZs sZe iKdhnK jB. jo gT[Vh d/ 37 g"V jB. gfjbh SZs sZe 18 ns/ d{ih SZs sZe 19 g"V jB.
ukBD bJh d'jhI gk;hI fJe-fJe pkoh oZyh rJh j?. Fqh jfowzdo ;kfjp ih dh gfjbh SZs T[^s/ gZSw tZb fJe
tZvk y[Zbk dotkik oZfynk j'fJnk j?. fJE/ nzdotko u"Ie tZb uko/ gk;/ fszB-fszB y[ZbhnK pkohnK jB. SZs #s/
p?mhnK ;zrsK fJE'I j/mK ;qh r[o{ rqzE ;kfjp ih d/ doFB eodhnK ns/ ehosB dk bkjk yZNdhnK jB. g{op tZb
dh ftuekobh pkoh pzd j? feT[Ife T[; d/ j/mK ;qh r[o{ rqzE ;kfjp ih dk gqekF j?.

id'I ;qh jfo wzdo ;kfjp d/ uko dbkBk, uko e'mVhnK ns/ jfo eh gT[Vh tZb dh T[gobh T[;koh d{ih SZs
sZe gj[zu rJh sK u"frod/ dh SZs, ;qh jfo wzdo ;kfjp d/ nzdo u"Ie dh (gfjbh SZs) T[go'I pokpo eoe/ fJe'
SZs gk fdZsh rJh. fJj ;koh T[ukJh 27 c[ZN j?.

u"Ie dh gfjbh SZs d/ T[go uko/ e'DK T[s/


uko Ezw T[;ko/ rJ/. u"jhI gk;hI uko dotki/ oZy
e/ vkNK brk e/ i'V fdZsk frnk. uko/ e'DK T[go
S'N/ r[zpd (wjskphnK) pDkJ/ rJ/. fJjBK r[zpdK
d/ ftueko u"jhI gk;hI 9-9 eb; (S'N/ e"b)
pDkJ/ rJ/ fiBQK dh frDsh 36 j?. T[; s'I T[gZo
tZvk r[zpd T[;ko e/ T[go'I w/b fdZsk frnk.

;qh jfowzdo ;kfjp dh ;koh fJwkos


dhnK pkjobhnK ezXK d/ T[go uko/ gk;/ (pkjo
~ tXkJ/ j'J/ SZi/ s'I T[go) uko c[ZN T[^uk,
gZehnK fJZNK dk m'; izrbk j?. fi; d/ uko/ e'DK
ftu pzrb/ jB.

gZSwh pkjh d/ d't/I pzrb/ j/m'I u"o; ns/ T[go r[pzd jB. jo r[zpd d/ u"c/o/ jo pkjh T[^s/ fszB fszB vkNK
jB. go jfo eh gT[Vh tZb d/ d't/I pzrb/ j/m'I r'b s/ T[go r[zpd jB. jo pzrb/ dhnK nZm nZm vkNK jB. g{op
16

s/ gZSw d/ fJjBk pzrfbnK dofwnkB S'N/ S'N/ r[zpd (epihnK) jB. fJjBk dh frDsh fJ; gqeko j?, T[^so 19,
dZyD 19, g{op 13, gZSw 7H fJjBK S'N/ r[zpdK (epihnK) dh e[b frDsh 58 j?.

fJZNK dh pBktN
;qh jfo wzdo ;kfjp dh T[;koh bJh fJZNK yk; soQK dhnK jB. jo fJZN fJe fJzu w'Nh, fszB fJzu u"Vh
ns/ 18 fJzu bzph j?. fJ; dk Bkw BkBe Fkjh fJZN j?. fJ; fJZN dh y{ph fJj j? fe i/ fJe fJZN fe;/ soQK
T[^yV th ikt/ sK d{ihnK fJZNK T[;/ soQK ekfJw ofjzdhnK jB.

jfo eh gT[Vh
;qh jfo wzdo ;kfjp d/ g{oph dotki/ s'I ;kjwD/ S'Nh gqeowK s'I nZr/ fszB e'Dk n;EkB j?. nrbh pkoh s'I
16 gT[VhnK ;o'to ftu j/mK ~ T[sodhnK jB. fJj pkjh 8 c[ZN u"Vh j?. S'Nh gqeowK tZb' 11 c[ZN u"Vh ns/
fJwkos j/m'I 13 c[ZN 8 fJzu bzwh j?.

S'Nh gqeowK L
;qh jfowzdo ;kfjp ih dh w[Zy fpbfvzr d/ u"c/o/ 13 c[ZN u"Vk coF bZr j'fJnk j?. fJ; ~ S'Nh gqeowK efjzd/
jB.;o'to d/ pkjo u"c/o/ bZr/ coF ~ tZvh gqeowK fejk iKdk j?. S'Nh gqeowK dh jo pkoh 13 c[ZN u"Vh ns/ 66 c[ZN bzwh j?.

g[Zb L

doFBh fvT[Vh s'I ;qh jfowzdo


;kfjp dh S'Nh gqeowK sZe wjkB e'F
n~;ko bzpkJh 240 c[ZN ns/ u"VkJh 21
c[ZN j?. g[Zb d/ j/mK 38 pkohnK jB. fJjBk
~ ;[ordtkohnK fejk iKdk j?. g[b d/ d'jhI
gk;/ d;-d; p[oihnK pDhnK j'JhnK jB.
ftF/F w"e/ s/ o'FBh eoB d/ ezw nkT[IdhnK
jB.

wjkB ekoi L

r[o{ noiB d/t ih d/ ihtB d/ nB/eK wjkB ekoiK ftu'I fszB pj[s gqf;ZX jB. fJe ;qh dopko ;kfjp
tor/ e/Idoh n;EkB dh ;EkgBk eoBh, d{ik ;koh pkDh ~ fJe fiZbd ftu doi eoe/ Xow rqzE fsnko
eotkT[Dk ns/ shik r[o{ gksFkj ih dh nkgDh Fjhdh. f;Zy e"Iw dh T[Bsh, T[s;kj ns/ ftek; d/ o;s/ ftu
fJjBK xNBktK B/ nkgDk nfjw n;o gkfJnk ns/ nrKj ofjzdh d[BhnK sZe fJj n;o poeoko oj/rk.
B"t/I r[o{ s/r pjkdo ih dh pkDh ~, dwdwK ;kfjp d/ ;EkB s/ r[o{ r'fpzd f;zx B/ gfjbh fBoXkos soshp d/
w[skpe jh doi eoe/ phV ~ w[ezwb eo fdZsk.
17

;dhthI r[o{ L

r[o{nK, GrsK, GZNK ns/ r[ow[yK tZb'I ofus pkDh d/ fJ; rqzE ~ BKd/V wjKokFNo fty/ r[o{ r'fpzd f;zx ih
B/ 1708 JhL ftu nkgD/ i'sh i's ;wkT[D s'I gfjbk, ;dhthI ekb tk;s/ f;Zy irs d/ r[o{ j'D dk n?bkB eoe/,
T[;/ soQK r[orZdh ;"Ig fdZsh, fit/I r[o{ BkBe d/t ih B/, GkJh bfjDk ih ~ ;"gh ;h. nZi, r[opkDh d/ T[gd/F r[o{
e/ f;ZyK B/ pkDh gVQ, ;[D ns/ ;wM e/ nkgD/ ihtB ftu YkbD/ jB. fijVk e'Jh pkDh gVQ BjhI ;edk T[j fe;/
d{i/ e'b' ;[D ;edk j?. fijVk nkg pkDh d/ noE Gkt ;wM BjhI ;edk T[j d{i/ e'b' ;wMD ~ nkgDk Gbk
iDkt/. r[opkDh d/ T[gd/FK T[^go nwb sK jo fe;/ B/ nkg jh eoBk j?. fco fBp/Vk th sK nwbK T[^s/ jh j[zdk
j?.
pkpk nky/ jkihnk ;[fG nwbk pkMj[ d'B' o'Jh.
(GkJh r[odk; ih)

r[opkDh dk gkm L

f;Zy ofjs wo:kdk nB[;ko gkm nkg eoBk ukjhdk j?. i/eo gkm nkg BjhI eo ;ed/ sK fe;/ d{;o/ gk;'I
;[DBk ukjhdk j?. go nZi eZb i' d/yD ftu nk fojk j? T[j fJj j? fe n;h gkm nkg (gqtko d/ ;ko/ ihn,
foFs/dko ob e/ BjhI eod/ ;r'I e[M, T[j f;zx p[bk b?Id/ jK, fizBK dk o'}rko jh gkm gVQBk j[zdk j?. n?;/ f;zxK
~ n;hI gkmh f;zx efjzd/ jK. gkmh f;zx d' d' xzN/ dh o"b (tkoh) nkgD/ nkg pdbd/ ofjzd/ jB ns/ xo tkb/
nkgD/ xo/b{ ezwK iK wfjwkBK Bkb rZg-SZg wkoB ftu w;s j' iKd/ jB. oks dk ;kok ;wK ;"I e/ r[iko fdZsk
iKdk j?. fi; ewo/ ftu gkm j' fojk j[zdk j? T[^E/ e'Jh w?Ipo y[Fh Bkb p?mD, gkm ;[DB bJh fsnko BjhI j[zdk.
jK, gkm dh ;wkgsh ;w/I, ;ko/ fJZem/ j' e/ e[ZM ;wK p?m e/ G'r, wip{oh t; ;[DB bJh ;i iKd/ jB. fe;/ ~ th
fJ; fe;w d/ gkm eotk e/ r[opkDh dk fBokdo eoB d/ Gkrh BjhI pDBk ukjhdk. fJj fezBK uzrk j't/ i/ jo
gfotko nyzv ik ;fji gkm nkg eo fbnk eoB. fJ; soQK gkm eoB Bkb pkDh ~ ;wMD ftu wdd fwb/rh,
fgnko g?dk j't/rk ns/ ;Zu/ gksFkj th nkgDhnK fwjoK dk whIj to;kT[D bJh sq[Zm g?Dr/.

foFs/dko iK xo d/ fijV/ ihnK ~ pkDh gVBh BjhI nkT[Idh j't/rh, T[jBk d/ wB ftu th pkDh gVB dh
iKu f;ZyD bJh sKx g?dk j't/rh. ftrfVnk ekoi ok; j' ikt/rk. xo gfotko ftu frnkB dk gqekF j'D dh
nk; pZM ikt/rh.

rqzEh f;zx L
GkJh ekjB f;zx ih BkGk fbyd/ jB fe rqzEh T[; ~ fejk ikdk j? fijVk ;qh r[o{ rqzE ;kfjp nzdo doi
pkDh ;zpzXh w[ezwb ikDekoh oZydk j't/. n?;/ rqzEh f;zx fwbD/ ni pj[s jh w[Ffeb jB. go i/eo e'Jh fwb th
ikt/ sK gqpzXe ew/NhnK dh E'jVh sBykj ekoB T[j ezw eoB s'I n;woZE j[zd/ jB.

w?~ fywK eoBk, nZi eb sK pj[s/ b'e nfij/ jB i' e/tb tke b?DK, nodk; eoBh f;Zy e/ rqzEh f;zx
tkbk fbpk; (:[{Bh\kow) gk e/ r[odtkfonK ftu E'jVh sBykj #s/ ;/tk (B"eoh) eoB bZr g?Id/ jB. n?;/
BkwXohe rqzEh f;zxK gk;'I r[opkDh d/ gquko dh nk; oZyDk e"Iw ~ X'yk d/D d/ pokpo j?.
18

rqzEh f;zxK dh T[gkXh (fvroh) eJh ;kb Xkofwe nfXnkgeK (T[;skdK) dh fBrokBh j/m gVQkJh
(nfGnk;) eoB fgZS'I fwbDh ukjhdh j?. fJe Bk fJe fdB gqpzXe ew/NhnK ~ }o{o fJ; ;wZf;nK d/ jZb pko/
rzGhosk Bkb fXnkB d/Dk jh gt/rk.

F[ZX T[ukoB L
r[opkDh ~ mhe mhe ;wMD bJh fiZE/ FpdK dk noE frnkB j'DK }o{oh j?. T[^E/ T[ukoB dk th fXnkB
oZyDk pj[s }o{oh j?. i/eo T[ukoB dk fXnkB Bk oZfynk ikt/ sK gzrsh, Fpd d/ noE j'o d/ j'o jh pD iKd/
jB. j/mK fdZshnK pkDh dhnK e[M gzrshnK ~ gVQ e/ F[X T[ukoB dh wjZssk dk frnkB j' iKdk j?.

gkj[B-gkjB L
brsY myGu sKI Gir pwhun Awey ]
(AMk 1266)
gkj[B dk noE j? gqkj[DK, wfjwkB. go i/ jkj/ ~ bZrh n"eV dk T[ukoB Bk ehsk ikt/ sK gkjB dk noE j[zdk
j? gZEo. Grs epho ih efjzd/ jB fe -
kbIr pwhnu prmysuru kIAw pUjY sBu sMswru ]
(AMk 1371)
epho ih efjzd/ jB fe ;z;ko d/ pj[s/ b'e gZEo d/ p[ZsK ~ gqwkswK ;wM e/ g{ik eo oj/ jB. i/ gfjbh
gzrsh ftu nkJ/ gkj[B ~ gkjB ns/ d{ih ftu gkjB ~ gkj[B gfVQnk ikt/ sK nBoE jh j' iKdk j?.

f;wos-f;zfwqs L
pRB ismrq kCu ibGnu n lwgY ]
(AMk 262)
Gkt-gqG{ d/ f;woB Bkb e'Jh fpxB[ (wkBf;e o'r) BjhI bZrdk. d;t/I gksFkj dh ouBk dh fJe gzrsh j? L
f;zfwqfs ;k;sq p/d ;p? pj[ G/d oj/ jw J/e B ikB:']
(ofjok; ;kfjp)
f;zfwqfs-fjzd{ Xow d/ rqzE jB. uko t/d S/ Fk;so, nmkoK g[okD, ;skJh f;fwqshnK. nkg ih ;fji/ jh
nzdkik brk ;ed/ j' fe f;wos ns/ f;zfwqs dk T[ukoB rbs j' ikD Bkb ;ko/ jh noE T[bN g[bN j' iKd/ jB.

w/o?-w/o/ L
swjnw sMq Awau myrY ]
(AMk 1301)
@nkT[ w/o?# dk Gkt j?, j/ w/o/ ! ;kiB ;zs ihU feqgk eoe/ w/o/ fjod/ o{gh xo ftu nkD tZ;'. go i/ w/o?
~ w/o/ (fJe bK) gfVQnk ikt/ sK noE j' iKd/ jB fe w/o/ ;zs ;ZiD' s[;h nkT[. e/tb fJe bK dh rbsh Bkb
;kok noE Gkt j'o dk j'o j' frnk.
19

fp;okw dh wjZssk L
i/eo fp;okw nZr/ fgZS/ brk fdZsk ikt/ sK th rZb fpbe[b jh pdb iKdh j?. fit/ L
AMqir vsY n bwhir jwie ]
(AMk 728)
fJ; gzrsh ftu mhe fp;okw j? @nzso t;?, B pkjfo ikJ/.# Gkt noE- tkfjr[o{ ih ;kv/ nzdo (fjod/
ftu) t;d/ jB, T[j fes/ pkjo BjhI jB. go i/ fp;okw rbs irQk T[^s/ brk fdZsk ikt/ sK
fit/I - AMqir vsY n, bwhir jwie ]
(AMk 728)
fJ; rbs fp;okw eoe/ noE pD iKdk j? fe gqwkswK ;kv/ fjod/ ftu BjhI t;dk, Tj pkjo jh ofjzdk
j?. fJj noE r[o{ nkd/F dh ftukoXkok d/ fpbe[b ftoZ[X jB. fJe j'o gqwkD L

guru Arjunu Gir gur rwmdws Bgq auqir AwXau ]


(AMk 1407)
fJ; gzrsh ftu mhe fp;okw Fpd xfo s'I gfjb/ brkT[Dk j?. fi; eoe/ mhe noE pD/rk fe r[o{
noiB d/t ih, r[o{ okwdk; ih d/ rqfj fty/ Grs o{g b? e/ g?dk j'J/. go i/ fp;okw xfo s'I fgZS'I brkfJnk
ikt/ sK noE fpbe[b T[bN j' ikDr/.

B'N L r[o{ noiB d/t ih, u"E/ r[o{ okw dk; ih d/ S'N/ ;kfjp}kd/ (;gZ[so) ;B.

ftnkeoD L
r[opkDh ~ mhe soQK ;wMD bJh fJ; dh ftnkeoD dk frnkB j'DK pj[s }o{oh j?. fJ; d/ ;ko/ fB:wK ~
;wMD bJh e[M ;wK brdk j?. uzr/ T[;skd, nfXnkge dh wdd dh b'V wfj;{; j[zdh j?. jo f;Zy ~ fJ; rZb
dh sVg j'Dh ukjhdh j? fe w?I tZX s'I tZX F[X gkm gVQK ns/ ;wMK. fJj ikDd/ j'fJnk eh w?I F[ZX gkm BjhI eo ;edk fco Gh
nF[X gkm eod/ ofjDk r[opkDh dk fBokdo j?.

jo GkFk dh nkgDh ftnkeoD j[zdh j?. r[opkDh dh th nkgDh ftnkeoD j?. i/eo fJ; ~ f;ZyD bJh
brB g?dk ehsh ikt/ sK ;fji/ jh fJ; s'I ikD{z j' e/ bkG T[mkfJnk ik ;edk j?. rzqEh f;zx, gkmh f;zx ns/
eEkeko sK ftnkeoD dh ikDekoh s'I fpBQK pfDnK jh BjhI ik ;edk. go n?;k j' fojk j?, fe;/ ~ e'Jh g[ZSD
tkbk BjhI j?. gzE dodh r[o;Z[yK ~ fJ; gk;/ yk; fXnkB d/Dk ukjhdk j?. gq'c?;o ;kfjp f;zx ih gq'L s/ik f;zx,
GkJh oDXho f;zx ih, r[owfs fwFBoh ekb} fdZbh, f;y fwFBoh ekbi b[fXnkDk GkJh i'frzdo f;zx ih
sbtkVk nkfd fbykohnK B/ ftnkeoD f;yD bJh pVh ;ob GkFk ftu g[;seK gqekfFs ehshnK j'JhnK jB.
fizBQK s'I bkG T[mkT[Dk ukjhdk j?.

pkDh dh SgkJh L
nozG ftu r[opkDh d/ gq/wh ;ZiD fBFekw GktBk Bkb pkDh d/ T[sko/ fby e/ efonk eod/ ;B. fco gZEo
d/ Skg/ykB/ ftu pkDh dh SgkJh j'D bZr gJh. j"bh j"bh b?No ;?fNzr eoe/ g?q; T[^s/ r[opkDh d/ r[Ne/, phVK
SgdhnK ojhnK ns/ nZi eZb e?wo/ okjh B?r/fNt s/ gkfifNt d[nkok nkN'w?fNe wFhBK T[^s/ SgkJh dk ezw j'
fojk j?. fi; phV dh fit/I pkDh dh SgkJh iK fbykJh gfjb/ j'Jh j'Jh j?, j{-p-j{ T[;/ soQK dhnK eJh j'o phVK
fsnko j' iKdhnK jB.
20

ykb;k gzE B/ SgkJh ftu j'D tkbhnK so[NhnK ~ d{o eoB tZb ni/ sZe th ed/ ftF/F fXnkB BjhI fdZsk.
fJ; ;zpzX ftu gfjbh ;ukJh fJj j? fe tZvhnK ew/NhnK d/ Skg/ykB/ ftu pkDh dh wjZssk s'I nBikD f}nkdk
eo (:{gh, fpjko) d/ B"itkB bVe/ ezw eod/ jB, fiBQK ~ B"eoh T[^go oZyD s'I gfjbK BjhI f;ykfJnk iKdk fe
s[jk~ i' ;/tk (ezw) ;"Igh ik ojh j? T[j f;Zy irs ftu fezBh nfjw iz[w/tkoh tkbh j?. eh n?;k BjhI j' ;edk fe
pkDh d/ Skg/ykB/ ftu nzfwqsXkoh r[of;ZyK e'b'I jh ;kok ezw eotkfJnk ikt/< fJ; dk ;jh T[^so sK ew/NhnK d/
gqXkB$;?eNoh jh d/ ;ed/ jB. ew/NhnK d/ Skg/ ykfBnk s'I fJbktk gqkJht/N gqekFeK tZb'I Skgh ik ojh phV ;zpzXh
so[NhnK ~ fpnkB eoB dh b'V Bjh ofj iKdh. ukjhdk sK fJj j? fe gzE dhnK gqshfBX ;z;EktK s'I fpBQK e'Jh
j'o ftnesh iK d[ekBdko phV dh SgkJh Bk eotk ;e/.

d/yD ftu nk fojk j? fe Skg/ykB/ dhnK phVK ftu w[bkiwK dh nDrfjbh iK nfrnkBsk ekoB pkDh dh
F[ZX SgkJh ftu eJh EktK s/ pj[s \oe g? fojk j?. fJj \oe fdB gqsh fdB xNB dh EK T[^s/ tXdk jh ik
fojk j?. fijVk ;wK gk e/ f;Zy e"Iw bJh pj[s jh xkse ;kps j' ;edk j?. fco ;kvhnK nkT[D tkbhnK B;bK
B/ ;k~ w[nk\ Bjh eoBk.

r[o{ rqzE ;kfjp ih dk gfjbk uko ;" ;kbk gqekF fdt; wBkT[Id/ j'fJnK ;kvhnK f;ow"o iE/pzdhnK yk;
eoe/ SGPC ns/ DSGMC ~ fJ; gk;/ ftF/F fXnkB d/Dk ukjhdk j? fe Skg/ykB/ d/ w[bkiwK dhnK ew}'ohnK
ekoB r[o{ rqzE ;kfjp ih dhnK phVK ns/ j'o r[NfenK ftu r[opkDh dhnK brQK wksoktK SgD s'I ofj Bk ikD iK
e[M tkX{ Bk Sg ikD.

fJj rZb pj[s d[Zy tkbh j? fe phVK d/ eJh gqkJht/N gqekFe fiZE/ wBwkBh w'y (G/Nk) b? e/ ;zrsK ~ b[N
oj/ jB, T[E/ nF[X SgkJh eotk e/ r[opkDh dk fBokdo th eo oj/ jB. ;qh nekb s]s ;kfjp ih d/ ;kpek
iE/dko f;zx ;kfjp GkJh oDihs f;zx ih B/ fJ; gk;/ ftF/F fXnkB d/ e/, j' ojh p/ndph ~ o'eD dk Fbkxk
:'r :sB ehsk ;h go ;tkoEh f;nk;h dbdb B/ 1999 JhL dh ft;kyh s'I gfjbK jh T[jBK ~ T[^u ;BwkfBs
nj"d/ s'I ipoh jNk e/ tgkoh fe;w d/ b'eK ~ y[F eo fdZsk frnk. 1999 JhL s'I fgZS'I j[D sZe d/ fe;/ th
iE/dko ~ fJ; gk;/ fXnkB d/D dh FkfJd ftjb BjhI fwbh<

r[opkDh dh SgkJh ;zpzXh ehsh ik ojh nDrfjbh dh w{j p'bdh s;tho i' e/tb okrK d/ BK fbyD s'I jh
;wMh ik ;edh j?, dhnK e[M T[dkjoDK j/mK fdZshnK ik ojhnK jB.

f;oh okr[ L
fJ; okr[ ftu Fpd f;oh dk Fpd i'V ;Z;/ ~ f;jkoh (f;) oko/ ~ fpjkoh (oh) Bkb F[X o{g fbfynk
j'fJnk j? go e[ZM EktK s/ nF[ZX ;qh Skfgnk j'fJnk j?, fit/I L
1H ;qh okr[ wjbk Á| Fpd BzL Æ, gzBk 29
2H ;qh okr[, wjbk Ã| Fpd Bzl Å ns/ Æ, gzBk 44
3H okrK ftu ;qh okr j? i/ ;fu Xo/ fgnko[| fJ; okr ftu tko d/ gfjb/ ;b'e dh gfjbh
s[e, gzBk-83
4H ;qh okr[ Grs epho ihT[ ek| Fpd BzL Á, gzBk-92
5H ;qh okr[ pkDh Grs p/Dh ihT[eh| Fpd BzL ¿, gzBk-93
6H ;qh okr[ Grs oftdk; ih ek| Fpd BzL ¿, gzzBk-93
21

n;uoi rZb fJj j? fe jZE fbys phVK ftu ;G EktK T[^s/ F[ZX ;o{g @f;oh# jh fbfynk j'fJnk fwbdk
j?.

rT[Vh L
Fpd rT[Vh d/ T{V/ ~ n"IeV (T[) F[X o{g j?. ;ko/ okr ftu fJjh o{g Sg fojk j? go fJe EK s/ r"Vh
(rZr/ ~ eB"Vk VkV/ ~ fpjkoh) Skg/ tkbhnK phVK ftu Sg fojk j? fit/I L
1H okr[ r"Vh wkbtk wjbk Ã| Fpd BzL 158, gzBk 214
jZE fbys phVK ftu fJE/ th (T{V/ ~ n"eV) Bkb rT[Vh jh F[ZX o{g fbfynk j?.

tvjz; L
Fpd @tvjz;# t nZyo Bkb F[ZX Fpd i'V j?. ;ko/ okr ftu fJt/I jh Sg fojk j? go fJe EK gzBk 578
T[^s/ ttk (t) dh EK pZpk (p) j?. pvjz; wjbk ¿ xo Ã, nbkjDhnK d/ nkozG ftu, Skg/ tkbhnK phVK ftu
nF[ZX Sg fojk j? idfe jZE fbys phVK ftu tt/ (t) Bkb tvjz; jh fbfynk fwbdk j?.

XBk;oh L
;ko/ okr ftu Fpd XBk;oh, ;Z;k w[esk Bkb F[ZX Fpd i'V Sfgnk j'fJnk j? go e[M EktK T[^s/ ;Z;/ ~
f;jkoh (XBkf;oh) Bkb nF[ZX o{g, Skg/ tkbhnK phVK ftu Sg fojk j? fit/ L
1H okr XkBf;oh wjbk Á xo[ Â, Fpd BzL 159, gzBk 666
2H XBkf;oh wjbk Â, Fpd BzL 16 gzBk 674, Fpd BzL 18, gzBk 675 . jZE fbys phVK ftu ;kohnK EktK s/
F[X o{g XBk;oh jh fbfynk j'fJnk j?.

r'Iv L
;ko/ okr ftu rZr/ (r) ~ j'Vk ' ns/ fpzdh I Bkb F[X Fpd o{g j? go Skg/ dhnK phVK ftu fes/ fpzdh I s'I
fpBQK r'v fes/ eB"V/ " Bkb r"v Skfgnk ik fojk j?. jZE fbys phVK ftu F[ZX ;o{g r'Iv jh fbfynk j'fJnk j?.

;kozr L
fJ; okr d/ Bkw dk Fpd i'V oko/ (o) ~ fNZgh ( z ) Bkb F[ZX j?. Skg/ tkbhnK phVK ftu eJh EKJh okok
(o) w[esk Bkb ;kor Skg oj/ jB, i' fe nF[ZX j?.
jZE fbys phVK ftu F[X o{g oko/ ~ fNZgh (oz) Bkb ;kozr jh fbfynk j'fJnk j?.

efbnkB L
fJ; okr d/ BK dk Fpd i'V efbnkB j? go d' EktK s/ tZyo/ o{g ftu j?, fit/I L
1H efbQB[ wjbk Ã| Fpd BzL 2, gzBk 1321
2H efbnkD wjbk à Fpd BzL ¿¾, gzBk 1323
go jZE fbys phVK ftu F[X o{g efbnkB jh j?.
22

gqGksh L
;ko/ okr ftu gqGksh Fpd gZg/ (g) d/ g?o ftu oko/ ( q ) Bkb jh nkT[Idk j?. go fJe irQK gZg/ Bkb g{ok
okok (o) Skg fdZsk frnk j?. nF[X o{g j? goGksh .
1H okr goGksh fpGk; wjbk ¿ uT[gd/ xo[ ¿, Fpd BzL, gzBk 1327
jZE fbys phVK ftu F[X o{g gqGksh jh fbfynk fwbdk j?.

;', T[^go fby/ s'I s[;hI nzdkik brk ;ed/ j' fe e/tb okrK d/ Fpd i'VK ftu jh i/eo nBikD SkgD
tkfbnK dh nDrfjbh ekoB fJj jkb j? sK pkeh ;koh pkDh d/ nEkj ;w[zdo ftu fJjBk b'eK dh bkgotkjh
feZE'I sZe gj[zuh j'Jh j't/rh. s[;h fJ; rZb dk nB[wkB nkg jh brk ;ed/ j'. ;qh r[o{ rqzE ;kfjp ih d/ gfjb/
uko ;" ;kbk gqekF fdt; ~ ;wofgs dk; fgSb/ fszB wjhfBnK s'I fdB oks fJe eoe/ @r[opkDh doFB# Bkw
dh g[;se fbyD d/ nkjo ftu ;h go T[^go fpnkB ehshnK n"eVK ekoD fJj ezw nDfwE/ ;w/I bJh nZr/ gk e/
ftBrh ti'I e[ZM nDrfjbhnK T[^go fpnkB eoe/ fJj S'Nk fijk ;zrqfj ;zrsK dh ;/tk ftu nogD eo fojk jK
sKfe dk; dh jk}oh bZr ;e/.

dk; dh ;kohnK f;ow"o iE/pzdhnK, SGPC, DSGMC, Ne;kbK, fwFBoh ekbiK, r[Dh frnkBhnK,
ftdtkBk, yk; eoe/ :[Bhto;NhnK ns/ pkDh d/ y'ihnK ~ fBwqsk ;kfjs p/Bsh j? fe fJ; nfjw, nZs Bki[e,
pj[s rzGho ;wZf;nk d/ ;EkJh jZb bJh, j[D uko ;" ;kbK fgZS'I jh nkgDk ftF/F fXnkB d/ e/ r[opkDh d/ F[ZX
gkm ns/ noE Gkt ;zrsK sZe gj[zukT[D dk gZek gqpzX eo fdZsk ikt/. fJ; soQK r[o{ ;kfjpkB ih dhnK y[FhnK d/
gkso pD ;ed/ jK.

g'Eh gqw/Fo ek EkB[ L


n;hI gVQ nkJ/ jK fe r[o{ noiB d/t ih gk; nkgDh pkDh d/ Bkb Bkb gfjb/ uko r[o{ ;kfjpkB dh pkDh,
tZy tZy g'EhnK d/ o{g ftu w"i{d ;h. fi; ~ fJe fibd ftu ;zgkdBk eoB dk wjZst g{oB ezw pkeh ofjzdk
;h. nzfwqs;o Ffjo d/ g{op tkb/ gk;/ okw;o ;o'to e'b phV dh fbykJh, ;zgkdBk ns/ fJe fibd ftu eoB
dk ekoi nkozG eo fdZsk frnk.

r[opkDh dh ;z[do fbykJh eoB dh ;/tk, T[; ;w/I d/ wjkB ftdtkB GkJh r[odk; ih d/ fizw/I brkJh rJh.
fJj ;kok wjBk ekoi gzuw gksFkj r[o{ noiB d/t ih dh nkgDh fBrokBh ftu g{ok j'fJnk. ;szpo 1604
JhL (Gkd'I ;[dh ¿, ¿ÄÄ¿ fpeqwh) tkb/ fdB BthI fsnko ehsh rJh gfjbh phV dk gqekF Fqh dopko ;kfjp nzdo
ehsk frnk. Fqh dopko ;kfjp d/ gfjb/ rqzEh dh ;/tk pkpk p[ZYk ih ~ ;"Igh rJh. FoXkb{ f;Zy ;zrsK B/ fJ; w"e/
pj[s y[FhnK wBkJhnK. r[o{ noiB d/t ih B/ y[FhnK Go/ ;w/I bJh nekb g[oy[ dk XBtkd ehsk.

nZi uko ;" ;kbK fgZS'I fco ;qh nzfwqs;o dopko ;kfjp ftu p/nzs o"DeK bZrhnK j'JhnK jB. fJbkjh
nkBzd dk B}kok pfDnk j'fJnk j?. coe e/tb fJsBk j?, T[d'I ;kdrh, fgnko ns/ Go';/ tkb/ finkdk ;B.
gksFkj fwjo eoB! e"Iw dk nkg;h fgnko fJs\ke j't/. nZi d/ ;[GkrK Go/ ;w/I ftu fJj nodk; eodk
j'fJnk w[pkoepkd fdzdk jK. nZr/ r[o{ okyk !
000000