Vous êtes sur la page 1sur 497

Ferhenga Destî

kurdî bi kurdî

Umîd Demîrhan

çapa duyem a berfireh

sewad
1428
sewad
Rêza Ferhengan: 1

Ferhanga Destî © Umîd Demîrhan

Sererastkirin û amadekirina çapê:


Umîd Demîrhan

Çapxane:
Akademî 0212. 493 24 67

Bergsazî
Posta Basim 0212.289 88 80

Çapa Yekem:
Tîrmeh 2006

Çapa Duyem:
Rezber 2007

sewad
Ýshakpaþa Mah. Cem Sk. No: 6
Doðubeyazýt-Aðrý

Tel: 0535 400 95 21

omitcelali@bazid.net

2
PÊÞGOTIN

Di wêjeya kurdî de amadekirina ferhengên kurdî bi


kurdî qadeke nûjen e û dikarim bibêjim ku hîç
berhemên bi vî awayî neketine destê min. Lêbelê di
hinek kovar, pirtûk û xebatên din de carinan hin
peyv kurdî bi kurdî hatine ravekirin. Di amadekirina
vê ferhengê de her çiqas min ji van çavkaniyên
berdest îstifade kiribe jî, piraniya raveyan ji aliyê
min ve hatine çêkirin.

Naveroka vê ferhengê bi nêzîkî heþt hezar peyvî


hatiye dagirtin û jê hezar û pêncsed peyv jî bi go-
tinên pêþiyan ve wateyên wan hatine xurtkirin.

Di vê xebatê de weke rêbaz lêkerên hevedudanî giþ ji


hev cihê hatine nivîsandin. Lê di rewþa navdêrî,
tebatî û dançêker de bi hev ve hatine nivîsandin.
Mînak:
berze bûn winda bûn
berze kirin winda kirin

Her wiha me ji bo mefhûmên rêzimanî jî nîþaneya


/(r)/yê bi kar aniye û ev nîþane daniye ber raveyê.
Mînak:
kirde (r) fail, kirox, kirar, di hevokê de xwediyê
çalakiyê

Bi hêviya ku ev xebat ji çanda kurdî re xizmetekê


bike...

Umîd Demîrhan
umiddemirhan@yahoo.com

13.07.2006, Stenbol

3
JI BO ÇAPA DUYEM

Di demeke kurt de çapa yekem a vê xebatê qediya û


vê yekê em kêfxweþ kirin. Her wiha di vê navberê de
ji heval û xwendevanan hin pend û pêþniyar jî gihane
ber destê me. Jixwe me jî dil hebû ku di çapên dîtir
de hin sererastkirinan pêk bînin.
Beriya ku qala taybetiyên vê çapê bikin, em
dixwazin ku rastiyekê jî bi we re par ve bikim. Her
çiqas amadekirina çapa yekem di heyameke dirêj de
hatibû pêkanîn jî, xebateke heweskarî bû û di destê
me de zêde çavkanî tunebûn. Lê vê carê heta ku em
bixwazin di destê me de derfet çêbûn ku em jê îsti-
fade bikin.Heke hûn bikaribin her du çapên ferhengê
rû bi rûyî hev bikin, hûn dê bibînin ku:
1. Hejmara peyvên ferhengê gihiþtiye 16 hezarî.
Her wiha hejmara gotinên pêþiyan û biwêjan jî bi
awayekî balkêþ zêde bûye. Li aliyê din, endazeya fer-
hengê hatiye berfirehkirin û pêrista çavkaniyên ku
me bi kar anîne jî dê sûdeke bêhevta bide têkildaran.
2. Rexne û riwayetên nû ên birêkûpêktir ber guhê
me ketin û me ew jî dahûrandin. Ji ber ku me
piraniya peyvan ji salixên jiyana rojane hildabû, cari-
nan þaþiyên herêmîtiyê ketibûn navê. Lê vê carê me
bi riya tora ragihandinê ya navneteweyî -înternetê- û
çavkaniyên pêwist xebata xwe gihande asteke
pêþketîtir û têkûztir.
Ev xebat xala dawîn a ferhengsaziyê temsîl nake û
qusûrên wê dê her hebin. Lewre em wisa hêvîdar in
ku hûn dê -ligel bexþandina xeletiyên me- pend û
rexneyên xwe jî ji me re bi rê bikin.

Umîd Demîrhan
umiddemirhan@yahoo.com

4
A
a/A tîpa yekemîn a alfa- mizdanê nabe, bi xebat
beya kurdî ye; deng- û xwêdanê dibe"
dêreke dirêj e, cîderka aborînas 1. pisporê îq-
wê paþderkî ye, di be- tisadê 2. debarzan
lavbûna wê de dev ve- aborînasî 1. pisporiya
kirî ye û asta belav- îqtisadê 2. debarzanî
bûna wê nizm e abor kirin debara jiyana
a ravekera nenas a mê- xwe kirin
zatiyê ye abû kesê ku tûþî tecawuzê
-a din yeke dîtir hatiye, hiltirandî, sihi-
-a xerab di te de bê çi randî
nexweþiya xerab hebe abûr 1. þerm û eyb 2. ar
di laþê te de derkeve û namûs
abal 1. veger 2. vegeryayî -abûra yekî birin 1. ke-
abal bûn vegerîn sek hetikandin 2. dest
aban biyan dirêjî namûsê kirin
abanî 1. biyanî 2. rehek abûtî rewþa kesê ku tûþî
û sewalên çolê tecawuzê hatiye, hilti-
abegîne þûþe, cam randîtî, sihirandîtî
abor 1. tiþtê ku pê debar aciz 1. tengezar 2. can-
tê kirin 2. êwran 3. bêzar 3. cangiran *"mê-
îqtisad 4. serinc van ji mêvên aciz e,
aborandin/diaborîne/ xwediyê malê ji her du-
biaborîne 1. debar ki- yan aciz e"
rin 2. derfeta jiyanê a- aciz bûn 1. tengezar
made kirin 3. îsraf neki- bûn 2. jê bêzar bûn 3.
rin 4. pê re derbas kirin cangiran bûn
aborî 1. her tiþtê têkildarî aciz kirin 1. tengezar ki-
debara jîyanê 2. îqtisadî rin 2. canbêzarî kirin
3. bêîsrafî 4. derbasî acizî 1. nexweþî 2. ten-
*"aborî bi razanê û zik- gezarî 3. canbêzarî
5
acûr
acûr kevirê kaxetît adetkî 1. li gor rayîþa ci-
acûrfiroþ bazirganê kevi- vakê 2. bi rêbaz *"def jî
rên kaxetît adetkî lê dikeve"
acûrfiroþî bazirganiya adil dadwer
kevirên kaxetît adil bûn dadwer bûn
acûs kirêt adir nexweþiya tayê
acûsî kirêtî adî 1. giyandarên biçûk
açixî 1. gotin û kirina aciz- ên jehirdar ên wekî dû-
ker 2. tinazeyên ku xîre- piþk û kevjalan 2. di-
ta mirovî diþkînin rinde
-açixî dan 1. bi awayekî adodik hesinekî devzi-
acizker axaftin 2. xîreta rav û devtûj ê ku bi
yekî þikandin destikekê darî ve ye ji
adan 1. xwarinên ji þîr 2. bo deranîna kengir û
xiza û xurek 3. xêr û ber serikên giyayên xwa-
adanî bi xêr û ber rinê tê bikaranîn; kar-
adar meha sêyemîn a tûsk
salnameya zayînî ye adroyî kesê ku bi nexwe-
*"adar e, mirovî dike þiya tayê ketiye
dar e" afandin/diafîne/biafîne
adav 1. îltihab 2. amas 1. aþofandin 2. vepeli-
ade [I] paqijkirina çandi- þandin
niyê ji giyayên bêkêr; aferîde 1. afirandî 2.
kax, aþêf mexlûq 3. çêbûyî
-ade kirin 1. kax kirin 2. aferîn! bijî!
dapîtin 3. çiqil kirin afet 1. bobelat 2. karesat
-adekirî zevî, çem an jî afir di tewleyan de cihê ku
baxê ku ji giyayê ziyan- xwerina sewalan tê de tê
dar hatiye paqijkirin danîn *"afirê gamêþan,
ade [II] mêrga levenan bû warê qelsemêþan"
Adem bav û kalê miro- afirandin/biafirîne/bi-
van ê yekemîn afirîne 1. xuliqandin
-Adem û Hewa dê û ba- 2. çêkirin
vên mirovahiyê yên ye- afirîn/diafire/biafire
kem 1. çêbûn 2. pêk hatin
ademîzad mirov afirandî 1. mexlûq 2.
ader 1. esîlza 2. torin sazbûyî
aderî 1. esîlzatî 2. torinî afirîner kesê ku çêdike

6
aj dan
û pêk tîne agirber çeka ku diteqe
afret jin, pîrek, kulfet agirbest 1. agirkujî 2.
aftawe 1. tawe 2. boçe- destvekiþandina ji cengê
sêlîn 3. misîn -agirbest ragihandin 1.
agah ageh agirkujî daxuyandin 2.
agahî agehî çekberdan beyan kirin
ageh 1. hay 2. nûçe 3. pe- -agir xistiye pêþa xwe li
yam fesadî û belayê digere
-pê ve ageh bûn pê ve -agir bi erdê keve gur-
arxeyîn bûn zek pûþê wî jî naþewi-
ageh bûn 1. hiþyar bûn 2. te her di ewlehiyê de ye
hest kirin agirdiz 1. pîþo 2. barûd
agehdar 1. xeberdar 2. aheng lihevanîn
haydar 3. pêhesiyayî ahengdar lihevhatî
*“dil, agehdarê dil e” ahengsazî karê lihevanî-
agehdarî 1. danezan, î- nê
lan 2. daxuyanî 3. aheste hêdî
mehlûmat 4. salix ahên/ahînî êþ û azar
agehdar kirin 1. pê he- ahû 1. xezal 2. ask
sandin 2. xeberdar kirin aj zîl, çêre û biþkuyên ku
agehker kesê ku mirovî nû vedidin
haydar û hiþyar dike ajal sewal, heywan
agehî 1. zanîna resen 2. ajaldar sexbêrê sewalan
xeber 3. danezana ku ji ajalî heywanî
aliyê dezgehên agehdar- ajalnasî zanistên ku pis-
kirinê ve tên belavkirin poriya wan sewal in
agir germiyeke bi reng, ajar 1. nifþ 2. nesl
hilm û dûkel e, pileya wî ajarnas 1. nifþzan 2. ne-
bilind e û ji bo þewitan- sebzan
din, tîn û germê tê bika- ajarnasî zanistên ku
ranîn *"agir bi çiyan di- pisporiya wan þêwe-
keve, ter û hiþk tevî hev yên çêbûna giyanewe-
diþewitin" ran e
-agir pê xistin 1. sotan- ajawe 1. hêwirze 2. ted-
din 2. þewitandin 3. agir hîþ
dadan ajawegêr 1. hêwirzekar
-agir dadan/hilkirin ar 2. tedhîþkar
pê xistin aj dan zîl vedan

7
ajero
ajero zîlên çêreyê ên nû alale cureyekî gulên sor e
ajinîn/diajine/biajine alandin/dialîne/bialîne
1. êþîn 2. tajan lê ketin 1. pêçandin 2. paçik ki-
ajneber avjen rin 3. dorpêç kirin
ajne kirin avjenî kirin alandî 1. dorpêçkirî 2.
ajo 1. sedemkarê tevgerê pêçandî
2. paldêr alastin/dialêse/bialêse
ajotin/diajo(dajo)/bi- ziman tê gerandin
ajo(bajo) 1. meþandin alaþ 1. çiqil 2. kêran
2. bi rê ve birin *"hemû alaþ kirin serê banekî bi
keran, bi darekî majo" kêranan ava kirin
ajokar 1. kesê ku diajo alav 1. holepît 2. amûr
2. pîþekarê ajotinê 3. alif
ajût gazî, bang alay xwepêþandana di
ajûtin/diajû/biajû 1. ga- dêlindêzekê de
zî kirin 2. hawarî xwes- alayîþ xwepêþandan
tin alaz 1. armanc 2. degme
aîd tiþtê ku di bin sexbêri- alem cîhan
ya kesekî de ye alemdar cîhangir
akam 1. encam 2. netîce alemî cîhangiþtî
akincî 1. niþtecihê sabit alênc çêrandina sewalan a
2. êwirî 3. hewiyayî piþtî esrê
*“akinciyê bêrez, þiva- alêsek 1. tasdalêstî 2.
nê bêpez, peyayê dibê- silek
je: ez, ji tiþtekî re nabin” alif 1. xwarina sewalan
akincî bûn 1. bi cih bûn 2. bertîl
2. êwirîn 3. hewîn 4. alif kirin 1. xwarina se-
sitirîn walan dayîn 2. bertîl
al sorgevez dayîn
ala 1. nîþaneya serxwe- alim 1. zana 2. pisporê
bûna gelekî; perçem 2. zanistên þerîetê
bilind aliqandin/dialiqîne/bi-
alagir perçemgir aliqîne 1. hilawestin 2.
alagoþk girêkên goþtî daliqandin
yên ku ji ber zekemiyê aliqîn/dialiqe/bialiqe
di qirikê de çêdibin 1. banîn 2. bilîn 3. da-
alakêþ kese ku perçemê li liqîn
pêþ dikêþe, perçemkêþ alizandin/dializîne/bia-

8
amîn
lizîne 1. li hev alandin gêlasê lê jê mezintir e
2. tevlihev û dijwar ki- alûle [I] kolana berteng
rin alûle [II] bêar
alizîn/dialize/bialize 1. alûs kaw û kibar
li hev alîn 2. tevlihev û alûsî kawî û kibarî
dijwar bûn amade 1. berhevkirî 2.
alî 1. teref 2. tax 3. þax berdest 3. hazir, ey-
*"li aliyekî þîn e, li aliyê wez
din dawet e" amade bûn 1. berhev
alîgir 1. terefgir 2. tagir bûn 2. hazir bûn, ey-
3. palpiþt wez bûn
alîkar kesê ku destyariyê amadekar kesê ku berhev
ji kesekî din re dike û hazir dike
alîkarî destyarî amadekarî 1. berhevkarî
alîkarî kirin 1. li piþt yekî 2. hazirî, eywezî
sekinîn 2. jê re destyarî amade kirin 1. berhev ki-
kirin rin 2. hazir kirin, eywez
alîkêþ 1. takêþ 2. bêhev- kirin
seng 3. nehinkuf amaje elamet
alîn/diale/biale 1. lê pê- amaje kirin 1. qise ki-
çîn 2. tê gerîn 3. bijinîn rin 2. behs kirin 3. qal
4. li dora tiþtekî gerîn kirin
alînok zeviya nokan aman 1. derdan 2. feraq
alîsor hirmî amandank cihê feraq-
almast cureyekî kevirên danînê
cewahir e amane [I] armanca jiyanê
almastî cureyekî rengê amane [II] xwediyê ar-
gulê yî vekirî ye manceke diyar
aloþ melaq amanþo feraqþo
aloþî melaqî amanþoyî karê feraqþûþ-
aloz 1. tevlihev 2. teqoze tinê
alozî 1. tevlihevî 3. te- amar 1. pisporiya zanistî
qozetî ya hejmartina daneyan
alû 1. xidîna diranan 2. 2. serjimar 3. hesabdarî
sekihîn amas îltihab û kêm
alû bûn 1. (diran) se- amîn Xwedayo Tu qebûl
kihîn 2. (diran) xidîn bikî! *"axêna amînan,
alûçe fêkiyeke ku diþibihe namîne li ser zaliman"

9
amoj
amoj 1. perwerde 2. þîret -anîn ziman der birin
3. þêwr anîþk enîþk
amojgeh saziya ku per- anor 1. xîret 2. þeref
werde, þîret û þêwr lê -anora yekî þikandin 1.
tê dayîn xîreta yekî þikandin 2.
amojin jinap þerefa yekî heriþandin
amojkar pisporê per- ap 1. mam, birayê bavê
werde, þîret û þêwrê mirovî 2. peyveke rêz-
amojkarî pisporiya per- dariyê ya ji bo mêrên
werde, þîret û þêwrê mezin
amraz 1. amûr 2. alav apar bêjinga ku hûr lê di-
-amraza tawanê amûra ke
gunehkirinê apincî potikê çêrmînî yê
-amrazên ragihandinê bipûrt
alavên salixdanê apore 1. matmayî 2. be-
amûr 1. halet 2. melzeme hitî 3. qutifî
amûrsaz lûlesaz aqar 1. qad 2. pîvan
amyar wasite aqil di mirovan de sehe-
-amyara servekirî ere- ka têgihiþtinê; hiþ *"he-
beya dorvekirî ta ku aqilê paþiyê hat,
-amyarên raguhastinê ê pêþiyê çû"
wasiteyên neqliyatê aqilmend hiþmend
an ev jî dibe û a din jî di- aqilmendî hiþmendî *"a-
be qilmendî, tim mezinî
-an azadî, an pakrewa- ye"
nî! heke huriyet tune- aqit 1. dims 2. doþav
be, mirin çêtir e! ar [I] encama þewatê; agir
-an na heke wisa nebe *"ar, di qurmên kevn de
angaþt merc û þert ye"
angaþt kirin merc kirin ar [II] 1. þerm û eyb 2.
ango 1. bi gotineke din heya û ifet
2. yanê araq eraq, mey, þerab
anix cureyekî pûngê ye arag teral, lexer
-anixa kûsiyan cureyekî aram 1. bihuzûr 2. tebitî
cehterê ye 3. bisebir
anîn/diîne(tîne)/bîne ji arambexþ aramdêr
dûriyê ber bi nêzîkiyê ve aramdêr tiþtê ku rehetiyê
kêþan pêk tîne

10
arîk
aramgeh 1. warê ku lê ka ku ard tê re dirije
huzûr tê dîtin 2. cihê ardik 1. ardê ku ber bê-
tenahî û aramîyê yê ku jingê maye 2. binema-
bêhtir ji bo gor û goris- ya darên qutkirî 3. ka-
tanan tê bikaranîn kilê ku ji giyayê hiþk
aramî 1. îstiqrar 2. asayîþ daweþiyaye
aramxane saziya ku kal ardû þewate *"dijminê ar-
û pîrên bêxwedî diêwi- dûyê xwe, dostê nanê
rîne û wan xwedî dike xwe ye"
aran deþta germ ardxavik xarineke ku ji
arandin/dairîne/biarî- run û ardî tê çêkirin û
ne 1. êþandin 2. azar lê þekir lê tê reþandin
kirin 3. niçandin 4. geþ arek 1. binema, berma-
kirin yî, jêmayî 2. kakilê ku
ararot xwarina zarokên ji giyayê hiþk daweþi-
viringî; epik yaye 3. binemaya da-
araste kirin 1. hildan rên qutkirî
pêþberê 2. lê rast kirin arengî soring
arastek 1. xeml 2. parçe- arezû daxwaza ji dil
yê ku bedewiyê dide tiþ- arêx sing
tan argind cihê ku agir lê di-
arastin/diarêse/biarêse þixule, kûrika êgir
1. xemilandin 3. çîç ki- argiþtî þah, key
rin argo 1. gotina þermê 2.
arastî 1. xemilandî 2. çîç gotina bêaran
arav ava qirêj a piþtî argûn rengê êgir *"ar di-
þûþtinê zane, argûn dizane"
aravtin/diarêvîne/bia- argûþk girêkên goþtî
rêvîne 1. guvaþtin 2. yên ku ji ber çilmasê di
ziwa kirin qirikê de hêþîn dibin
arayiþt xeml, zînet arihandin/diarihîne/
arçen cihê ku her du hes- biarihîne êþandin
tiyên erzenê digihîne arizî kirin milkiyeteke
hev cemawerî li kesên tay-
ard zadê hêrandî *"ardê bet raspartin
xwe bêjing kir, bêjinga arî xweliya piþtî þewatê
xwe bi dar de kir" arîk 1. tiþtê ku binge-
ardelîn di aþan de kulfi- hekê ava dike 2. ji hun-

11
arîle
dir ve banê xênî ye 2. kesê bêminet û
-arîkê dêv esmanê devî bêtirs
arîle mêrê jinanî asan 1. hêsa 2. nezexm
arînk [I] cureyekî girînê û xeþîm 3. besît *"ke-
ye sibî asan e, di þilî û þo-
arînk [II] ardê nokan yiyan de dest û piyên
arînok nokên hûrkirî, þi- wan ziwa ne"
kestî an jî hêrandî asanî 1. hêsatî 2. nezex-
arîþe 1. pirsgirêk 2. me- mî, nexeþîmî 3. besîtî
sele asaw 1. amas 2. kêm û
arîþen rewþa derûnî îltihab
arjing bêjing asayîþ 1. aramî 2. ewlehî
arkolk amûra ku pê agir 3. sukûnet
tê hildan asê 1. zexm 2. hevraz
armanc 1. hedef 2. meq- 3. cihê destpêneketî
sed, niyêt asê bûn 1. xitimîn 2. lê
arode 1. teral 2. jina ge- banîn 3. pêrgî hatin
rok -asê kirin 1. sekinandin,
arode bûn teral bûn rawestandin 2. vêsihan-
arodetî 1. teralî 2. þûmî din 3. mecbûr kirin 4.
arqilîn/diarqile/biar- dadan *"deriyê xwe asê
qile 1. tehisîn, pê þi- bike, cîranê xwe meke
mitîn 2. weþweþîn diz"
arsim çilmas, bahor -asê man arqilîn, egle bûn
artêþ 1. hêza parastina re- *"hindikî bide ber dasê,
wa ya gelekî 2. girseya da ku tu nemînî asê"
keyskirî asik 1. mîde 2. hûr
artîþok sewzeyek e asîman valahiya ku li fê-
arû xiyar za erdê ye
arûng miþmiþ asîtan 1. hewþ, derîzan
arvan ard, zadê hêrandî 2. gom 3. pêþgir
*"arvanê salê, di salê ask xezal, ahû
de diçe" asmîn cureyekî gulan e
arzeba bayê demsalê aso cihê ku wekî nîgaþî
arxwe bûjena ku tê de erd û esman digihêjine
hêza pêketinê heye hev; ufuq, þefeq
arxweyîn 1. bûjena ku asogeh þefeqa dawîn,
xwediyê hêza pêketinê fecra sadiq

12
av
asraq arîk aþkêre 1. îsbat kirin 2.
ast 1. merhele 2. rade delîl nîþan dan
Astan [I] gerestêrkek e aþ kirin 1. tebitandin 2.
astan [II] herêm, dever sitirandin 3. hewandin
astar 1. betan 2. binmitêl 4. êwirandin
-astar ji rû bihatir bûn aþofandin/diaþofîne/bi-
mesref ji nirx zêdetir aþofîne 1. westandin
bûn 2. bizdandin
asteng berbend *"asteng aþop 1. xeyal 2. nîgaþ
bê derence nabin" -aþopa zanistî xeyala il-
asûde 1. aramdar 2. tebitî mî, nîgaþa zanistî
asûq alava danûstanê aþopî 1. nîgaþî 2. xeyalî
aþ [I] xwarin, xurek aþpêj xwarinpêj
aþ [II] amûreka hêranê aþtî sulh, lihevhatin
ya ku bi hêza av, ba, a- -aþtiya civakî aramiya
girî û bi zivirîna du di nava gel
berên girover ên li ser aþtîperwer aþtîxwaz
hev dixebite *"aþ bi xe- aþtîxwaz kesê ku li sulhê
yalekî, aþvan bi xeya- digere û bi aliyê din re li
lekî" hev tê
aþ [III] 1. tebitî 2. sitirî 3. aþûjin ta, bend
êwirî 4. teliyayî aþvan 1. xwediyê êþ 2.
-aþ bûn 1. tebitîn 2. sitirîn kesê ber êþ *"aþvanê
3. êwirîn 4. telîn aþê mîran, bi xulam e"
aþêf verûtina çêreya bê- aþxane xwaringeh
kêr; kax atûn 1. kils 2. kilsxane
aþêf kirin kax kirin *"aqil av þileyeke bêtahm, bê-
tune kêf dike, pembo tu- reng, û bêbêhn e, li gorî
ne aþêf dike" amanê teþe digire û kur-
aþik 1. mîde, asik 2. hûr teya wê ya kîmyayî H2O
aþiq 1. evîndar 2. dengbêj *"av, bi bêjingê nayê ci-
*"dew li aþiqan na-yê" vandin"
aþiyan cihê lîsvedana çivî- -av di gunikên wî de
kan; hêlîn wergeriyaye avik li þe-
aþîna nas kokên wî geriyaye û ba-
aþît þepe, renî lix bûye
aþkart 1. îsbat 2. birhan -ava mend avegenî
aþkartin/diaþkêre/bi- -ava reþ nexweþiyeke ça-

13
ava
van e dike
-ava reþ bi çavan de avderge cihoka avê
hatin kor bûn, nedîtin avdest destnimêj
-ava spî nexweþiyek e -avdest girtin destnimêj
-ava tezî ava sar girtin
-av palavtin bi pîneyekî avdestxane destþok
tenik av paqij kirin avdonk ava goþtê kelandî
ava 1. sazbûyî 2. lidar avder avîvan
3. lipiyan *"dergehê ku avdew çelqemast
jinan xera nekiriye, hî- avêtin/diavêje/biavê-
na jî ava ye" je 1. hilfirandin 2. li
ava bûn 1. saz bûn 2. çê- ba kirin 3. tê werkirin
bûn *"avabûna malan, *"bênamûsî avêtine
di destê jinên çê de ye" ber kûçikan, kûçikan jî
avadan 1. sazbûyî 2. li- qebûl nekir"
dar, lipiyan 3. çêbûyî -avêtina ber hev 1. dev-
avahî 1. cihê sazbûyî 2. jenî 2. belapêþkarî
înþaet 3. bîna *"ava û -avêtina ser êrîþa ji niþ-
avahî nav û nandayî" kê ve
ava kirin 1. saz kirin 2. avgîz 1. cûniyê avê 2.
jenîn 3. çêkirin çala avê
avan 1. eware 2. bêkêr avik tovê nêrtiya mirov
avanî [I] 1. ewaretî 2. û ajalan; menî
bêkêrî avilk peqpeqikên biav ên
avanî [II] (r) aliyê sazbûnê ku ji ber karkirinê an jî
yê lêkerê rêveçûnê di dest û piyên
avasaz endazyarê avahi- mirovî de peyde dibin
yan; mîmar avis sewala ku gon xwari-
avasazî endazyariya a- ye û têjik di zik de çê-
vahiyan; mîmarî bûye *"bila rê be, bila
avbijînk alava ku ava dûr be; bila bihur be, bi-
xurt dibijîne der û dorê la kûr be; bila keç be, bi-
avda pirç, mû, pûrt la pîr be; bila avis be, bi-
av dan 1. av lê dan vexva- la bi derengî be"
rin 2. bi avê têhnî þikan- avis bûn (ajal) heml gir-
din tin/ber girtin 2. (mi-
avdel kesê ku avê li ser rov) canbêzarî bûn
zevî û bîstanan belav avis kirin 1. (ajal) hami-

14
axund
le kirin 2. (mirov) can- wêre 1. bi dûr xistin 2.
bêzarî kirin tuneyî hesibandin
avî avdar, biav *"baran, li awat 1. umîd, hêvî 2.
cihê avî dibare" xwestek
avîje paqij, pakîze awaz deng, sewt
avîvan 1. kesê avê li ber awêne 1. neynik 2. eþkere
mêvanan digerîne, av- 3. kifþ
der 2. navekî keçan e awilandin/diawilîne/bi-
avjen melevan awilîne xapandin
avjenî melevanî awilîn/diawile/biawile
avjenî kirin soberî kirin, xapîn
melevanî kirin awir nêrîn *“ne nanê ma-
avkozkî rîzîna rehekan ji zûvanan, awirên wan tê
ber avdana pir xwarin”
avkozkî bûn (rehek) ji ber -awir tê vedan di bin ça-
pir-avdanê rizîn van ve lê nihêrtin
avpalêv alava palavtina ax [I] baneþana keserê
avê ax [II] 1. xwelî 2. xak
avpîv alava pîvandina as- *"ax û avahî, nav û
ta avê nandayî"
avrêj destþok axa 1. serekê êlekê 2. to-
avþile dimis, doþav rin
avzêm kaniya demdemî axaftin/diaxive/biaxive
avzêr ava ku bi zêr ve tê 1. xeber dan 2. peyivîn
rengdarkirin 3. qise kirin 4. qal kirin
avzêr kirin ji ava zêr re axatî 1. serokatiya êlekê
derbas kirin 2. torinî
avzûng xeleqa serê kem- axirî 1. dawî 2. encama
berê ya ku pê tê gi- karekî *"axirî, heta derê
rêdan gorê ye"
awa celeb, cure *"ji dê û axivîn/diaxive/biaxive
bavan, dikevin hezar 1. (birîn) ji nû ve vejîn
awa" 2. terqîn 3. bijiqîn
awan fitnebaz, dekbaz axîn 1. keserkiþandin 2.
awar helew, þirînahî nalîn
awarte 1. mustesna 2. -axîn kiþandin 1. nalîn 2.
neasayî zûrîn 3. kesirîn
awartin/diawêre/bia- axund mela

15
axze
axze alava bihîstok sê ku mafên xwezayî di-
aya gelo xwaze
ayende pêþeroj, dahatû azan ezan
ayet gotinên Xwedê -azan xwendin bangî ni-
ayn ayîk *"ayinê bizina mêjê kirin
kol, ji ya bi qloç re namî- azar 1. renc û dilmayîn 2.
ne" þermezarî *"mirovê der-
ayisandin/diayisîne/bi- domerdo, bi azara der-
ayisîne 1. pê ve kirin, dan dizane"
zeliqandin 2. pê xistin azeb kesê ku nezewiciye
ayisîn/diayise/biayise *"azebê malê xwe be,
1. pê ketin 2. pê ve bûn, paþê yê xelqê be"
zeliqîn azgîn azwer
ayîk 1. heyf 2. mezlûmtî azî 1. nexweþî 2. bêhalî
3. belezûrî azî kirin 1. nexweþ bûn 2.
ayîn dêlindêza olî bêhal bûn 3. aciz bûn
aza [I] 1. hur 2. serxwe û azîne 1. rêbaz 2. rêpîvan
xwebûyî 3. mêrxas û e- -azîneya axaftinê rêbaza
gîd 4. çeleng û dilawêr xeberdanê
aza [II] 1. her endamekî azmûn îmtihan
cendêk 2. endam, nam- -azmûna jiyanî îmtiha-
zed *"azayê bitirs, bila na man û nemanê
qet tunebe" azmûn bûn 1. îmtihan
azad 1. ne kole 2. serbix- bûn 2. ceribîn 3. di ka-
we 3. hur 4. bêqeyd û rekî de pijîn
bêbend 5. serdanpê bê- azmûn kirin 1. îmtihan
peywend kirin 2. ceribandin 3.
azadî 1. serbixwetî 2. hu- sergihayî kirin
riyet azwer çavçil
azadîxwaz 1. kesê ku ser- azwerî çavçilî
xwebûne diþopîne 2. ke-

16
B
b/B tîpa duyemîn a alfabe- vekî kafir
ya kurdî ye; dengdareke babidest kesê ku îflas
lêvkî ye, awayê belavki- kiriye; malketî
rina wê girtî û nerm e babidestî rewþa îflaski-
ba [I] nexweþiya qolinckî rinê;malketîtî
ba [II] tevgera hewayê babir berbendên ku tun-
*"agir berda kayê, xwe diya bayî diþkînin
da ber bayê wê" babîsok bayê ku lûlekî
-bayê weþt cureyekî tev- qulozî esmên dibe
gera hewayê ye bac 1. kamçûr 2. diravê
-ba li ber guhan ketin ku ji welatiyan tê wer-
pê hesîn lêbelê baþ tê girtin û ji bo pêþni-
negihiþtin yarên neteweyî tê me-
-ba hatin hewa tev gerîn zaxtin; xerac 3. xûgî
-ba lê anîn 1. firsend jê -baca neyekser xeraca
standin 2. desteser kirin veþartî
ba [III] hind, cem, nik -baca yekser xeraca eþ-
*"ba comerdekî, hes- kere
pek û qespek yek in" bacana reþ sewzeyek e
ba [IV] tir û fis û pijandî tê xwarin
-ba li ber ketin tir an jî bacana sor sewzeyek e
fis kirin û hem pijandî hem jî
babelîç tiliya gustîlê nepijî tê xwarin
babelîsk bayê dijwar û bacgeh rêvebiriya bacê
hêzdar ê ku dizivire û zi- bacgir karmendê bac-
yanê digihîne dorhêlê gehê
babet 1. mijar 2. mesele baçermok sewaleke kor
3. cure a þevê ye; çilîçilî
babfile 1. kesê ku bi da- baçik cixare
rê zorê misilman bûye bad ba
2. misilmanê ji dê û ba- badan/badide/bade 1.

17
badayî
tewandin 2. qurifandin bah þehwet
3. qurçimandin bahî biþehwet
badayî tewandî bahol derdana ku rêwî
bade 1. cureyekî vexwa- kel û melên xwe dikinê
rina kiholî ya ku ji tiri- bahor zekem, çilmas
yan tê çêkirin û reng bahorî zekemî, çilmasî
wê sor an jî spî ye; bahoz [I] firtonek
mey, þerab 3. piyale bahoz [II] kesê bêqerar
badefiroþ meyfiroþ bajar þarê ku ji gundan û
badek [I] çêreyek e navçeyan mezintir e *"
badek [II] alava þidandin tu çûyî bajarê yekça-
û sistkirina mixên ba- van, divê tu jî çavekî
dayî *"badeka hesinî, xwe bigirî"
xwe bi xwe pesinî" bajaravahî bernamekiri-
badek [III] paçikeke ka- na binyadên bajaran
xezên ku di nav bergekî bajarî kesê ku li bajêr dijî
de tên parastin *"bajarî, li erdê narî"
badîn 1. qedeh 2. îskan bajarî bûn di þarekî de
badok di tirimpêlê de li gor pîvanên wê jiyîn
destikê ku pê ajotin bajarok bajarê biçûk
rasterê dibe bajarsazî avasaziya bin-
bafe baq, deste yadên bajêr
-bafe kirin 1. baq kirin 2. bajen baskê ku bi hejîna
deste bi deste girêdan wî bayekî hênik pêk tê
bafik behane bajêle 1. newan 2. axozî
bafirok pêlîstoka zarokan -bajêle bûn 1. newan
a ku bi ser bendekî ve di- bûn 2. axozî bûn
kin û berî hewa didin bakir cureyekî civîkan e
bafûn bafûr bakur aliyê jorîn ê her
bafûr madenekê ku jê tiþtî
amanên malê û hwd bakure gopal
tên çêkirin bal [I] 1. zêhn 2. dîqet
bager bayê zexm û boþ 3. têkilî
bagêje bayê ku lûlekî -bala xwe dayîn lê hûr
quloz dibe, babelîsk bûn, baþ lê nihêrtin
bagird bagêje -bal kiþandin 1. li serê
bagurdan bangurdan "ba- rawestîn 2. lê miqate
nek û bagurdanek" bûn

18
bandev
bal [II] 1. çeng, per 2. xwarina wan goþt e
rex, alî balix [I] cihê ku kewarên
bal [III] bejn mêþhingivan lê tên da-
bala bilind, berz nîn
balaban [I] 1. nehs 2. balix [II] 1. gihiþtî 2. ber-
þûm pirsiyarê ber qanûnê
balaban [II] amûreke mû- balî barê girêdayî
sîqayî ya ku bi pifkirinê balîf balgeh *"serê du
tê lêxistin meriyên çê, naçe ser
balaberz bejnbilind balîfekî"
balafir navgîna hewayî a balkêþ 1. sosret 2. ca-
ku difire; teyare zibedar
balafirgeh qada firîn û balkêþname nameya ku
niþtina teyareyan pêhesandin û hiþyarki-
balafirþikên çeka ku di- rinê; îxtarname
jî teyareyên cengê tê balkon 1. eywanka ser
bikaranîn banî 2. þaniþîn
balandin/dibalîne/bi- balor merdane, loq
balîne lê alandin balsivik 1. kesê hay ji
balanî gizgizîka tayî xwe heye 2. kesî ku bî-
balax têjika gamêþê ra wî xurt e 3. hiþyar
balbas zêrevanên zome balûle 1. bi awayê lûlekî
an jî xîvetgehan pêçayî 2. hop
baldar 1. bidîqet 2. bi- balûr herþ û qelþên ku li
semt 3. bitevdîr ser lêþ pêk tên
baldirêj bêhnfireh balyoz nûnêrê dûgelekî li
baldiz 1. cazibedar 2. nik yeke dîtir; sefîr
xemrevîn balyozxane nûnergeha
baldizî 1. cazibedarî 2. dûgelekî ya li nik yeke
xemrevînî dîtir; sefaret
bale 1. kêmaqil 2. bodele ban serê xênî *"banê xê-
balexane xanûmanên nî, bi keviran tenê bi-
pirqatî yên pir bilind lind nabe"
balgeh 1. piþtek 2. ber- banandin/dibanîne/bi-
serî, balîf banîne 1. hîn kirin 2.
balinde teyrên dirinde nav tê dan
-balindeyên goþtxur fi- bandev 1. firtoneka ber-
rindeyên girs ên ku fê 2. kuleka bi ser ba-

19
bandêr
nê avahiyan ve da ku baþ bitepise hev û
bandêr makîneyeke ku ew ban dilop neke *"ji
wekî bangurdanan e pê bangurdên girantir bi
xiþirê rê û kolanan tê ser çûkê de tu tiþt nayê"
tepisandin banî 1. jor 2. serê xênî
bandor tesîr, eser 3. rastahiya li serê
-bandor lê kirin lê tesîr kêrtekî *"av ji kaniyê û
kirin, lê eser kirin nan ji baniyê"
bandorker tesîrker banîje qatê ser banê xênî
bane [I] sewala malê ya ku banîn/dibane/bibane
li têjika xwedî derdikeve 1. hîn bûn 2. lê hatin
û ne newan e 3. lê mukur hatin
bane [II] 1. çêregeh 2. zo- bankutik [I] mizgînî
zan bankutik [II] bangurdan
banedar xwediyê çeregeh banû 1. xanim 2. stî
an jî zozanê banz dan baz dan
baneþan (r) peyvên ku pe- banzdok berava berteng a
roþî, þaþwazî û xweziyan ku mirov dikare bi ser re
nîþan didin baz de aliyê din
bang 1. gazî 2. ezan baperik perperok
-banga meleyê biharê bapêç bayê bi berf
zirîna keran bapêþ zekem, bahor
-bang dan ezan xwendin bapîr kalik
-bang lê kirin gazî kirin bapîv amûra ku tevgera
bangawazî 1. vexwendi- hewayê dipîve
na bi deng 2. hawarî baq 1. defþe 2. deste 3.
bangeþe kar û barê na- çûm 4. gurz *"bi xwe-
sandina raman û hil- ziyan, dest nagihê-je
berînekê baqê keziyan"
bangêr koma mezin baqilk 1. cureyekî çêreya
*"barana nîsanê, çêtir e ku tovên wê kelandî tên
ji bangêrek zêrê zerê li xwarin 2. berên vê çê-
meydanê” reyê
bangîn 1. sewtsewtok, bar 1. piþtgiranî 2. peywir
qîrqîrok 2. awazbilind 3. berpirsî
bangurdan kevirekî dûv- -barê lokan mesûliyeta
dirêjkî û girover ê ku li giran
ser axebanan digerînin -barê xwe jê dagirtin

20
barû
xwesteka xwe jê hildan barek [I] cebirxane
-bar ji ser xwe avêtin barek [II] qatên valahiya
berpirsiyariya ku wer- seqayê
girtiye kuta kirin bareng karistana hilberî-
-bar kirin 1. bi piþt kirin na keþtiyan
2. neqil kirin bareþ bayê rojhilatê
baran 1. þilî 2. bariþ barfisk teþkên lingan
*"gur ji baranê bitirsiya, barim barim lîstikeke za-
dê ji xwe re kurk çêkira" rok û xortan e
-barana kûsiyan barana barimte desteseriya ji ber
ronîvro ya di sayiyê de berdêlekê ve
-barana roviyan barana barimte kirin (heta ku
xapînok a ku hey dibare berdêla xwastî bê dayîn)
û hey disekine desteser kirin
barandin/dibarîne/bi- barist di cendêk de hêza
barîne 1. þilî rijandin helandina xwarinan
2. tiþtek bi ser de rijan- bariþ þilahiya ku ji es-
din mên dibare
baranî kinca ku di þiliyê barîdox 1. temtêl 2.
de tê lixwekirin werz 3. rewþ
baravî þiloziwa barîn/dibare/bibare [I]
-baravî bûn bi nîvî ziwa 1. þilî rijîn 2. bariþ hatin
bûn 3. bi ser de rijîn *"adar
barbir wasite, amyar e, bibare nebare xedar
barbû xêr û alîkarî e"
-barbû dan hev destyarî barîn/dibare/bibare
berhev kirin [II] (sewal) qajîn
barçêrmk cureyekî fi- barkêþ 1. kesê ku gira-
rindeyên þevê yên bê- niyekê bi piþt dike, he-
çav û bêhestî ne; baçer- mal 2. sewala ku baran
mok piþt dike
bardan derdanê mezin, barname kaxeza ku na-
telîsê fireh *"bardanê veroka wê di heqê bar
biqul, pîneyî nagire" û xwediyê wî de aga-
bare 1. babet, mijar 2. hiyê dide; îrsaliye
car, teql barû avahiya tot û dirêj
baregeh 1. êwirgeh 2. a ku ji bo payînê tê
qerargeh 3. wargeh avakirin

21
barûd
-barûya naqosê di dêran bi nasan re"
de cihê ku zêngil tê de baþebaþ 1. bi rêk û pêk
hildiawêsînin 2. riprast
barûd bûjeneke ku jê te- baþî 1. çakî 2. qencî 3.
qemenî tên çêkirin; pî- rindî 4. delalî
þo baþok balindeyek e
barxane 1. erzaq û pê- baþûr 1. aliyê jêrîn ê her
diviyên rêwiyan 2. em- tiþtî 2. di erdnîgariyê
bar de berê derziya qible-
-barxaneya leþkerî er- nameyê
zaq û pêdiviyên leþkerî batirsok potikên ku bi
yên ku endamên yekî- bi ser dîwarê bostên ve
neyê bi xwe re dibine dikin da ku sewal jê bi-
derveyî leþkergehê tirsin û nekevinê; reþe
basark alava ku hewaya batî hêlik, gun
sar diweþîne bav 1. mêrê diya mirovî
basîret 1. feraset 2. aqil 2. giyanewerê ku ji avika
û sirafet wî giyanewerên din çê-
bask 1. endamê firinde- dibin *"mala bavê, mala
yan ê ku pê perwaz di- mêran e"
girin; per 2. çepil, mil -bavê bêkesan sexbêrê
*"her teyr bi baskên belengazan
xwe difire" -bavê xwe nas nekirin
-bask þikestin bêqudûm 1. þîrheramî kirin 2. ji
man bo mesleheta xwe ti-
-bask tune ku pê bifire xûb nas nekirin
pir kêfxweþ bûye û perê bavik ecdad
wî tune ku hilperike es- baviksalarî erka ku tê
manan de bav bi bandor e; pe-
basko çivîka rûçikandî derþahî
-basko kirin 1. kurti- bavmarî zirbav
sandin 2. rûçikandin bavtî 1. nêrtiya ji bo diya
bastêq pestîlê ku ji tiri- giyaneweran 2. sexbêrî
yan tê çêkirin -bavtî kirin 1. ji diyê re
bastûr avahî nêrtî kirin 2. lê xwedî
baþ 1. çak 2. qenc 3. rind derketin
4. delal *"xebera xweþ bi bawerî 1. îman 2. ewlehî
cîranan re, faydeya baþ *"baweriya kurdan, her

22
baz dan
bi çiyê tê" baxvan kesê ku bi baxê
-baweriya te bi Xwedê fêkiyan re mijûl dibe
hebe Yezdanê dilovan baxvanî karê hildan û
þahid be ku... danîna baxan
-bawerî pê anîn pê ve baxweþk di xaniyan de
ewle bûn pergala ku hewaya hun-
bawer kirin 1. îman kirin dir bi ya derve re digu-
2. pê ewle bûn *"agir ke- herîne
te mala derewînan, kesî baz [I] cureyekî balinde-
jê bawer nekir" yan e *"qaz, bi refa xwe
bawermend kesê îman- re baz e"
kirî, misilman baz [II] masûlkeyên di
bawesîr nexweþiyeke navbera enîþk û ser-
çêrmî ye û bi sedema milên mirovan de
wê laþ her dixwire bazar 1. danûstan, kirîn
baweþandin/dibaweþî- û firotan 2. sûq *"bi
ne/bibaweþîne 1. ber merivê merivan re ba-
bi ba kirin 2. bajen kirin zar nabe"
baweþînk bajen -bazara xwe birîn têki-
bawî kesê ku qolinceke liyên xwe ji hev qut ki-
daîmî di laþê wî de heye rin
bawîþk 1. berxewarî 2. -(ketin) bazara macîrok
nîþaneyên xewê, palûþk û gumgumokê mebes-
*"sal, mîna bawîþkan ta alîkarî an jî dijberiya
derbas dibin" xwe nîþan dayîn
-bawîþkê xwe anîn rewþa bazargeh sûqa kirîn û fi-
xewê lê xuya bûn rotinê; erase
bax qada dorgirtî ya ji da- bazar kirin 1. xêr kirin
rên fêkiyan pêkhatî *"çi 2. li ser nirxekî li hev
diçe ji bêx diçe, ji bax- kirin *"hesp tune, alifê
vên çi diçe?" bazar dike"
baxçe 1. baxê biçûk 2. bazbend 1. toqeya milê
hewþa cihekî berpirsiyaran a ku pey-
baxçevan kesê ku di hew- wira wan nîþan dide 2.
þên malan an jî baxên niviþta mil
biçûk de dixebite baz dan 1. revîn 2. qewz
baxçevanî karê hildan û kirin 3. gav kirin 4.
danîna baxçeyan bezîn

23
bazgeh
bazgeh 1. bihura der- dora wê girtî ye
basbûn an jî têketinê bedew 1. rind, delal 2.
ya mirov û giyandaran zerî *"bedewê çav kil
2. di bajaran de xalên kir, dilê xortan kul kir"
ewlehiyê yên ku ketin bedewî rindî, delalî *"be-
û derketinê dipê dewiya mirovî, ilm û
bazin 1. mildank 2. xe- mehrifeta mirovî ye"
leqa milan 3. qeydik bedgeh kêrtik
-bazinê stûyî tara stûyî; bedil kincên xizmetkirî
katar bedreng 1. rengê gewro-
bazirgan kesê ku hem fi- tankî 2. rengê xerab
roþkariyê hem jî kiriya- bedrengî 1. gewrotankîtî
riyê dike; tacir *"didu 2. rengxerabî *"her
karwan in, sisê bazir- reng rengek e, bedrengî
gan in" jî rengek e"
bazirganî karê kirîn û fi- bedxwarin xwarina dûrî
rotanê; ticaret rêbazên tenduristiyê
-bazirganiya azad tica- bedxwaz 1. xêrnexwaz
reta bêbac a ku hinarde 2. niyêtxerab
û hawirde bi awayekî beg axayê binemalê an jî
tê de serbest digerin hozê
-bazirganiya beste tica- begtî serokatiya bine-
reta ku mercên giran li mal an jî hozê
ser hinarde û hawir- beh (di zimanê zarokan
deyê hene de) xelasbûyî, qediyayî
bed 1. xerab 2. nebaþ -beh bûn (di zimanê za-
bedbext bêhuzûr rokan de) xelas bûn,
bedbîn kesê ku nîgaþa wî qedîn
her tim neyînî û nebaþ e -beh kirin (di zimanê za-
beden [I] laþ rokan de) xelas kirin,
beden [II] sûr qedandin
-Bedenên Amedê sûra behane hincet, mehne
dîrokî ya li dora Amedê *"behaneya tirekan,
bedenparêzî perwerdeki- ardê cehîn e"
rina laþan li gor rayîþeke behicandin/dibehicîne/
werzîþî û xwarineke di- bibehicîne 1. qehiran-
yar din 2. ji qehran teqandin
bedestan sûqa ku ser û behicîn/dibehice/bibe-

24
belalûk
hice 1. qehirîn 2. ji ker- ku ne avî ye
ban teqîn *"çi wext giri- -hêzên bejahiyê koma
ya û çi wext behicî?" desteyên ku qada çala-
behî (da ku xelq bên ser kiya wan reþahiya erdê
xweþiyê li malbatê bi- ye
kin û nizaya bihiþtê ji bejavî 1. ajalê ku hem di
miriyê wan re bikin) avê de hem jî li ser
danîna civatan ji aliyê zevînê dijî 2. navgîna
xizmên kesê mirî ve; ku hem di avê de hem
þînî jî li ser rûyê erdê tê
behîn/dibehe/bibehe ajotin
1. (ceh û genim) stewîn bejî tiþtên ku têkildarî
2. (giyayê werza pa- reþahiyê ne
yîzê) zer bûn *"giya li bejn 1. qam 2. bal 3.
ser binê xwe hêþîn dibe hindam *"aqil ne li
û li ser binê xwe jî di- bejnê ye, li serî ye"
behe" -bejn tît e, mal mescîd e
behîv cureyekî daran e û hem li ser û sîçeyê xwe
ji dendikên wê sûd tê dinihêre hem jî li rewþa
wergirtin mala xwe
behr [I] zerya, derya bejnaferî bejna ku bi naz-
*"behr, bi devê san pîs darî dimeþe
nabe" bejnbihust qamkinik
behr [II] par, beþ *"dinya bekere alava ku newayên
bi tiran bûya, dê hemû mûsîqayî tomar û qeyd
behra keran bûya" dike
Behram gerestêrk e bel 1. kifþ 2. lipêþ 3. di-
behre 1. kelk û sûd 2. yar
berjewendî 3. par bela 1. qeza 2. qiraskê
behreme alava qulkiri- sêrî 3. karesat *"di her
nê; metqeb tiþtî belayek heye, lê di
behremend 1. xwedî-qa- paþxistinê de gelek bela
biliyet 2. jîr 3. sûdwer hene"
behremendî 1. jîritî 2. -bela xwe kiriye ber dêrî
sûdwerî ketiye keleha qatilbatilê
behs kirin 1. jê xeber- belalûk fêkiyek e û diþi-
dan 2. qal kirin bihe gêlasê lê jê hûrik-
bej reþahiya erdê, cihê tir e

25
belam
belam 1. lêbelê 2. lê *"hêþtir belawela diçê-
belapêþkar kesê ku bela rin, lê guhê wan li ser
jê tê hev e"
belapêþkarî 1. belagerî belawela bûn 1. tarova-
2. rewþa belagerînê ro bûn 2. kambax bûn
-belapêþkarî yekî bûn 3. wêran bûn
1. belaya xwe bi yekî belawela kirin 1. taro-
gerandin 2. xwîna xwe varo kirin 2. kambax
kirin stûyê yekî kirin 3. wêran kirin
belaþ [I] 1. fireh 2. poþe belbele hêwirze û sûresa-
-belaþ bûn 1. fireh bûn ta dengan
2. poþe bûn belç pelên daran *"ba ne-
-belaþ kirin 1. fireh ki- yê, belç nalivin"
rin 2. poþe kirin belçim belç
belaþ [II] 1. herwe 2. belçik belçimên hûrik
bêdirav belbelîtank perperok,
-belaþ bûn 1. herwe bûn kerkene
2. bêdirav bûn bel bûn 1. bi awayekî di-
-belaþ kirin 1. herwe yar tijî bûn 2. vît bûn
kirin 2. bêdirav kirin *"bila zikê melayî bel
belav ji hev dûr be, bila giya û pel be"
belav bûn li der û dorê beleban 1. zinar 2. þûm
weþîn, ji hev dûr ketin beled 1. zana 2. pispor
*"av rabû sikir û bend *"beledê malê ne bi-
belav bû" yan e, kesê ji gund e"
belavker 1. kesê ku ka- beledî [I] berq û birûsk
rê tiþtekî parvekirî tîne beledî [II] 1. zanatî 2.
cih 2. bazirganê ku pisporî
peywira wî belavkirina belek 1. deqdeqî, xalxalî
bûjenan e 2. rengrengî
belav kirin 1. par ve ki- belekî rengrengîtî *"bele-
rin 2. teqsîm kirin "bi kiya sewalan li derve ye,
kevçiyan da ber hev, bi ya mirovan di hundir de
hesikan ve belav kir" ye"
belavok daxuyaniya ni- -belekiya biharê destpê-
vîskî ya ku bi destan tê ka zîlvedana hêþînahiyê
radestkirin belekon þaneþîn
belawela tartarî, tarovaro belem navgîneke avî ye

26
bendewar
û diþibihe kelekan belqitiyê! nemayê!
belemvan xwedî an jî a- belqitiyo! nemayo!
jovanê belemê belqitîn/dibelqite/bi-
belengaz 1. feqîr, xizan belqite 1. dehirîn 2.
2. bêkes *"wexta ku ji cehimîn 3. qewirîn
malxweyê malê re gotin belxem tifa hiþk a ku di-
“kalê”, dibe belengazê þibihe xilîtê
salê" belweþîn nexweþiya cu-
belenî soz û qerar zamê
belenîdar sozdayî ben ta
belezûrî bûn dua û lavayî benav cureyekî daran e
kirin benc 1. cureyekî daran e
belê bersiva pejirandi- 2. bûjenê ku ji vê darê tê
nê; erê bidestxistin û sermest-
belg 1. perên kesik ên ku ker e 3. bûjena ku lêþ
bi dar û giyan ve þîn tên; bêhest dike
belç 2. pel *"belgê darê, benc kirin 1. belikandin
darê dixemilîne" 2. (berî niþterkirinê) laþ
-belg dan (dar û giya) pe- bi bencê tevizandin
rên kesik pê ve þîn bûn bend 1. ta 2. asteng 3.
belgefîlm 1. fîlmên meh- beþ 4. rêje
lûmatî 2. rêzefîlmên a- -benda hilbijartinê rê-
gehdarîkirinê jeya ku divê di hilbijar-
belgename destûrname tinê de bê bidest-xistin
belifandin/dibelifîne/ -bendê dû þûjinê salix-
bibelifîne xapandin gerê xelqê
belik (di zimanê zarokan -benda heyderî xiþrên
de) mûzî, kîr bi ser kofiyê ve
belikandin/dibelikîne/ bendav ava ku peþî lê
bibelikîne 1. benc kirin hatiye girtin
2. ji ser hiþ birin bende kole, evd
beloq 1. bel 2. zoq 3. bi- bendegan pêgirtî
jiqî bendeganî pêgirtîtî
belor derdanka ji camê bende man li hêviyê se-
belqitandin/dibelqitîne kinîn
/bibelqitîne 1. dehiran- bender di qeraxa deryayê
din 2. cehimandin 3. qe- de rawestgaha keþtiyan
wirandin bendewar 1. hevîdar 2.

27
bendik
dildar -berê xwe dan 1. lê a-
bendik (r) xêzeka li nava verê bûn 2. nihêrîn
du peyvan an kîteyan; (-) -berê gotinê guhertin
bendî 1. girtî 2. dîl 3. mijara axaftinê guheztin
girêdayî ber [II] kevir *"ber, ji
-(xwe) li bendî tiþtekî bestan xilas nabin"
girtin li pey tiþtekî þop ber [III] hingil, guhan
gerandin ber [IV] adan
bendîname fermana gir- ber [V] salên temenê se-
tina kesekî; tewqîf walan
bendîxane zindan, hebis- -duberî û sêberî dusale û
xane sêsale
bendname girêdan ber [VI] miqdara firehiyê
bengî 1. aþiq 2. mubtela -duber û sêber bi qasî du
3. sewdaser car û sê caran zêdetir fi-
benî [I] goþtê hiþkirî yê ku reh
kakilê gûzan jî dikine ber [VII] 1. berik, ferþik
navê 2. lihêf *"lingê gerê,
benî [II] kole nayê bin berê"
benîþt þîreya ku ji neba- ber [VIII] 1. gon 2. meya,
tan hildidin û tê cûtinê havên 3. tov
*"karkeran kar kir, xera- -ber girtin 1. avis bûn
ban benîþt cût" 2. mêwe girtin 3. tov
benîzava zavayê ku di girtin
nav xezûrgelanê xwe de berafî nîqaþa der heqê
dijî gelemþeyekê de
benz reng berafî kirin (ji bo çare-
-benz avêtin reng lê çûn serkirinê) nîqaþ kirin
beq cureyekî ajalên avî ye beraftin/diberêfe/bi-
*"beqê çav da çêlekê, berêfe þîrove kirin
zikê wê teqiya" beragî berên nûhildayî
-beq xesandin satore sa- berahî qeysa ji aliyê fire-
tore gerîn hiyê ve *"avabûna gun-
ber [I] 1. pêþ 2. pêþî dan, ji berahiya riyan ve
*"tirs, berê mirinê na- kifþ e"
gire" beramber 1. tev 2. dij
-berî zayînê beriya mîla- 3. deng 4. di gel
da Îsa eleyhiselam -beramberî vê 1. tevî vê

28
berbiçav
2. diji vê 3. dengî vê beraz xinzîr
4. digel vê beraze perwaneyên berêþ
beran hevserê mihê*"ber- berbajar nava bajêr
xên xelqê, ji merivan re berban þaniþîn
nabin beran" berbang aso, berbeyan
-beranê bisko 1. beranê -berbanga sibehê rona-
tovê 2. malê delaliyê 3. hiya berî þefeqê
torinê êlê *"beranê bis- berbaz di artêþê de paye-
ko bûya, dê li nav pezê ya di bin serbaziyê re
bavê bûya" berbejn 1. niviþta stû-
-beranê þeran xurtê yan 2. hemayîl
cengê berbend karê ku kirina wî
-beran xwarin (ji bo mi- qedexe ye
hê) pel û fehl xwarin berbend bûn derî li ber
beranek tiliya mezin hatin girtin
beranberdan dema ser- berbendî 1. qedexe 2.
bestbûna têkiliya za- asteng *”diz xwemal e,
yendî ji bo beranan berbend betal e”
berarî bexþ û alîkarî berbend kirin qedexe ki-
-berarî dan bexþîþ û alî- rin
kariya diravan dan hi- berber [I] 1. dij 2. reqîb
nekan berber [II] kesê ku por û
berate 1. goþtê genî 2. rihan dikurtisîne û ti-
elamet 3. nîþane raþ dike
berav 1. roja cilþûþtinê berberî [I] 1. neyartî 2.
2. dema kelîþoyê dijminatî
ber avêtin 1. berwext za- berberî [II] pîþeyê kurti-
yîn, hê di pêþ de bi ce- sandin û kurkirina por û
nîneke nivîþkan an jî mi- rihan
rî ve zayîn 2. berwext berbes wizeya ku di xwa-
tev gerîn rinan de heye
beravêtî 1. sewala ku berbiba 1. cihê ku ba jê
têjika wê ji ber çûye 2. digire 2. cihê ku xewle
kesê ku berwext tev di- ye û teþqele jê tên *"gu-
gere hera dawiyê, berbiba
-çalakiya beravêtî karê ye"
ku di dema xwe de ne- berbiçav 1. dîtî û bînayî
qewimiye 2. eþkere û diyar

29
berbisk
berbisk toqeya porê jinan bendikên dirêj û naven-
berbî berbûk *"bêder bi dekê pêk tê, bi ba dikin
bê, bûk bi berbiyê” û keviran pê diavêjin;
berbûk jina ku bi bûkê kefkanî
re mijûl dibe, hevalbûk berdest 1. hazir, amade
*"dawet ferikî, berbûk 2. berhevkirî
hetikî" berdestî kesê ku di xiz-
Bercîs gerestêkek e meta xelqê de kar dike
berçavk alava þûþeyî ya berdevk [I] kesê ku li ser
ku datînin ber çavan navê welatekî ,alîyekî an
berçavkfiroþ kesê ku jî sazîyekê diaxive û ra-
berçavkan difiroþe mana wan der dibe
berçek kesên ku amadeyî berdevk [II] pêþmala ku
perwerdeya leþkerî û didine ber devê zarokan
çekhildanê ne; destbidar da ku cilên xwe nele-
berçêlk 1. mêjî, hewsele witînin
2. bersînga çivîkan berdewam li ser kar
berçile meha duwazde- berdewam kirin 1. do-
han, berfanbar mandin 2. þopandin
berdan [I] 1. terikandin berdêl 1. biha, qîmet 2.
2. jê vegerîn 3. dagerîn þûndiyarî
4. dest jê vekêþan -berdêl kirin 1. ber ve
berdan [II] 1. rih û por dayîn 2. bi hev re guhe-
dirêj kirin 2. kinc bi ser rîn
de werkirin *"ji derdan, berdil 1. ezîz 2. evîndar
rih berdan" 3. gerdenî
berdar 1. bibereket 2. berdilk 1. pêþmal 2.
têgihiþtî 3. biadan berdevk
berdayî 1. azadkirî 2. ji- berdîwar 1. bêkes 2. sê-
na ji mêrî veqetiyayî wî 3. belengaz
berdelan erdê bikevir berdû cîl û cegenê ku pê
berdeq lîstikeke zarokan xesîlan çêdikin
a ku li ser piyekî radi- bere 1. cebhe 2. rû 3. enî
westin û milên xwe li bere bere hêdî hêdî ber
hev dixin hetanî yek ji bi asteke dîtir ve
wan bikeve berecot pîvaneke qada
berdeqanî alavake kevir- erdê ye (920 m2)
hilfirandinê ya ku ji du beredayî 1. bêxwedî 2.

30
bergîr
serbest 3. bêkêr 4. bey- berfemot helewa ku ji
tu doþav û berfê tê çêkirin
berendam 1. kesê ku berfende aþît, þepe, renî
namzedê endamtiyê ye berfiravîn xwarina sivik
2. hêjayî hilbijartînê a beriya navrojê
berendamî hêjatiya hilbi- berfireh 1. çarmedor
jartinê 2. bi dorfirehî
berespî kevirê kilsê berfîn 1. cihê biberf 2.
berevajî 1. çewtbûyî 2. kulîlka ku piþtî vehe-
serobinobûyî 3. hember lîna berfê hêþîn dibe
4. zid, dij berfþo barana ku berf pê
-berevajî vê yekê li hem- re dibare; þilope
berî vê yekê berg 1. cil, kiras 2. rûpe-
berevajî kirin 1. serobi- la sereke ya kovar û pir-
no kirin 2. têvel kirin tûkê
berevan 1. parastvan -berg kirin 1. kiras kirin
2. parêzer 2. (pirtûk) cild kirin
berevanî 1. parastvanî bergeh 1. dîmen 2. êwir-
2. parêzerî geh 3. depê þanoyê, dik
berevanî kirin 1. paras- 4. qad, meydan
tin 2. lê xwedî derketin bergerîn 1. þîreta bi la-
bereyîþk mencenîq vayî 2. tembîha bi rica
berê 1. di pêþ de 2. hê di û tikayê
zû de 3. ji mêj ve *"çû bergew kirin xitimandin
Þamê û hat jî, dîsa kerê bergind berdêl
berê ye" -bergindî êlekê ye bi
berêvar 1. piþtî esrê 2. qasî eþîrekê hêja ye
nêzîkî tarîbanê *"berfa bergirî 1. tevdîr 2. ber-
berêvarê, qirê tîne li bend
debarê" bergîdan 1. hilberîn 2.
berf barija ku kulî kulî bereket 3. adan 4. ber-
dibare *"berfa çiyayê dêl 5. bîmekarî *"E-legaz
bilind, pir dibe" birinc be û Erez jî rûn
berfanbar meha 12'em a be, heke bergîdan tune
salnameya zayînî be, dîsan dê pûç be"
berfedîn belekiyên berfê bergîn pirtûka bicild
ên ku ber bi vehelînê ve bergîr mehîna ku nû ji
diçin canîtiyê derketiye dê

31
bergîz
were fehlan û avis bibe -berika nediyar fîþenga
bergîz kincên kurdî yên ku kes nizane ji kuderê
zilaman ên ku ji me- hatiye û lê ketiye
rezî tên ristin; þal û þa- berizîn/diberize/bibe-
pik rize 1. har bûn 2. (seg)
bergsazî karê amadeki- peliþîn hev
rina þeklê cildê pirtûk berî [I] 1. besta bixîz 2.
û kovaran rastahî *"dinya ji hine-
berguhk alava ku ji se- kan re berî ye, ji hine-
rikekî an jî diduyan kan re jî av û herî ye"
pêk tê û axaftinan ra- berî [II] sade û hêsa
digîne berî [III] bêguneh û bêta-
berhem 1. eser 2. adan wan
3. xebat berîk berîk
berhemdar 1. biadan 2. berjeng 1. delîl û îsbat
xebatkarê ji bo kedekê 2. berateya nexweþiyê
berhevkar 1. civandî 2. berjengî nîþaneya mirinê
amadekarê komkirinê berjewendî meslehet
berhev kirin 1. civan- -berjewendiya giþtî mes-
din 2. kom kirin 3. to- leheta cemawerî
mar kirin *"ava rijiya- berjewendîperest kesê
yî, nayê berhev kirin" ku li mesleheta xwe tenê
-berhev kir ji deriyan û digere
da xêra miriyan ji par- berjêr 1. berbijêr 2. ser-
sê civande hev û ji bo niþîv
quretiyê li xelqê belav berjor berbijor, hevraz
kir berk [I] hewza avê
berhevok 1. tomar, bela- berk [II] 1. sext, zexm
vok 2. berhema ku hati- 2. þidiyayî 3. qewîn
ye komkirin berkanî kefkaniyê kevi-
berhewa 1. bêwate 2. bê- ravêtinê
kêr berkaz 1. pace, pencere
berhingar dij 2. perwaz
berhingar bûn pêrgî ha- berkeftî 1. biqîmet 2.
tin muhterem 3. berdil
berik [I] kevirên biçûk; berkel xwarina ku nêzî-
xîç, xiþir kê kelînê ye
berik [II] fîþeng berkele golikê ku teme-

32
bersojk
nê wî nêzikî sê salan e e û paþnav jî Celalî ye)
berkeþ sinî 2. navê din ê ku pê ha-
berkeþok siniya biçûk tiye nasîn (her wekî: ji
berkêr sewalê ku dê bê kesekî qebrax re Karêl
serjêkirin bê gotin û wisa bê
berkêr kirin ji bo ser- nasîn)
jêkirinê dermal kirin beroj berpala ku tavê
berkêþan 1. çêkirin 2. dibîne
rokirin beroste pîþekarê nûgi-
berkurk [I] 1. qirik, hiþtî yê ku hîna nebûye
gewrî 2. berçêlk hoste
berkurk [II] mirîþka ku beroþ amana ku ji qûþ-
dema kurika wê hatiye xaneyê mezintir û ji
berlêv qerax sîtilê biçûktir e *"dîz ji
-berlêvên avê qeraxên beroþê re dibêje: 'wê
avê de here rû-teniyê!' "
-(baçik) berlêv kirin (bê- berpal 1. dibûr 2. beroj
yî ku ji devê xwe derxe) *"ba ji tehtê berpalê çi
cixare kêþan dibe?"
bermal jina ber malê berpêþ kirin araste kirin,
*"bermal, xwedana ma- pêþandin
lê ye" berpirs kesê ku bi pey-
bermalk bêra berfê; ber- wirekê radibe; peywir-
fik dar, wezîfedar
bermax rûpelên baçikan berpirsiyar peywirdar/
bermayî 1. jêmayî 2. da- wezîfedar
wî berpirsiyarî peywirdarî,
bermîzk mîza ku nîþane- wezîfedarî
ya qelewbûna sewalan e berpisyar kirin kar û
bernac kone, xasûk guneh xistin stûyê yekî
bername mijara sazbûyî an jî hinekan
bernamesaz kesê ku di berpiþt þala navê
sazî û dezgehan de mi- bersiv vegerandina pirs-
jaran amade dike iyara kesekî; cewab
bernav 1. navê pêþîn ê -bersiv dan pirsiyara ke-
mirovan (navê sêqolî sekî lê vegerandin; ce-
wekî: Azadê Lezgînê wab dan
Celalî be, bernav: Azad bersojk nexweþiyeke a-

33
bersojkî bûn
þikê ye rin 2. weþweþandin
bersojkî bûn ji mîdeyê berx têjika mihê *"ber-
azî kirin xên pir, ji mihên pir in"
berstûk aliyê kincê yê ku berxistin 1. eþkerekirin
dora stûyî dipêçe; paþ- 2. hînkirin
stû, pastîn berxistî pêþniyar
bersûc kesê ku ji ber ta- berxvan kesê ku berxan
wanekê tê rapirsîn diçêrîne
berþîv xwarina sivik a be- ber xwe dan [I] 1. cî-
riya þîva êvarê had kirin 2. tê koþîn
bertav cihê ku tîrêjên rojê berxwedan [II] 1. cîhad
lê digire 2. têkoþîn
bertav kirin li ber tîrêjên berxwedar jîdirêj
rojê raxistin berxwedar bûn jîdirêj
bertek bi awayekî neyînî bûn
tevgerîna li dijî bûye- berxwedêr 1. mucahid
rekê 2. têkoþer
berteng 1. kembera li ser berz bilind
kulêmekan 2. kêmber berzax heyama ji mirinê
bertîl 1. riþwet 2. kirt/qirt hetanî roja qiyametê
3. kamçûr *"çav ji çavan berz bûn bilind bûn
þerm dike, bertîl kevi- berze winda
ran nerm dike" berze bûn winda bûn
bertûrk berçêlk berzek navbir
berû [I] masiyek e berze kirin winda kirin
berû [II] darek e berzeq cinsî, zayendî
bervang 1. pêþmal 2. berzex berzek
berstûk berzile berzik
bervihêr 1. biferaset 2. berzik binzik
têgihiþtî berzî bilindahî
berwar 1. tiþtê meyil- berzîn [I] caniyê ku ama-
dar, xwar û vîç 2. di- deyî perwerdekirina si-
bûr, beroj 3. mêjû warbûnê ye
-berwar bûn 1. takêþ berzîn [II] kulavê ku di
bûn, di aliyekî de xwar bin zîn û kurtên de
bûn 2. weþweþîn davêjin ser piþta hesp û
-berwar kirin 1. takêþ ki- keran
rin, di aliyekî de xwar ki- berzîne kevirê rengren-

34
betan
gî an jî çalakiyekê dibe
berz kirin bilind kirin beþdarî tevlêbûna kar an
bes 1. bi qasî têra xwe 2. çalakiyekî
lêbêlê *"dinya bûye kes, beþdar bûn/beþdarî tê
tu kesî negotiye: bes" de kirin tev lê bûn
beser çav beþer 1. feraset 2. fehm
besimîn/dibesime/bi- û zanîn
besime 1. biþirîn 2. ken -(jê) beþer kirin (di heqê
ber lêvan ketin tiþtekî de) pispor bûn û
besît 1. hêsa 2. di arûzê jê zanîn
de qalibek beþerkor 1. bêferaset
best îlham 2. aqilsivik
-best lê rabûn îlham lê beþervekirî 1. rûken 2.
peyde bûn rûbirqonek 3. biferaset
bestandin/dibestîne/bi- beþiþîn/dibeþiþe/bibe-
bestîne girtin, dadan þiþe 1. biþirîn 2. biþirîn
bestenî þirîniya ku bi þîr, 3. ken ber lêvan ketin
þekir û fêkiyan tê çêkirin beþt 1. textikê stûr û dirêj
û bi sarî tê xwarin 2. kêranê avahiyan
bestin/dibeste/bibeste beþûþ devbiken
1. cebirîn 2. zeliqîn bet [I] ecemî, nûgihiþtî
bestir 1. raxistina nava bet [II] cureyekî perinde-
malê, ferþ 2. mitêl yan ê ku diþibihe werde-
beþ [I] 1. çal 2. kesê ku kan *"ar ê kewan e, risq
di eniya wî de belekiyek ê betan e"
heye *"çileyê reþ, debarê betal 1. destvala 2. bê-
diqedîne li gayê beþ" kêr 3. bêkar
-beþ kirin di eniyê de nî- betal bûn 1. îbtal bûn 2.
þaneyek çêkirin ji kar veqetîn 3. rawestîn
beþ [II] 1. par 2. behre 3. betalî 1. bêkarî 2. destva-
qisim 4. dabaþ *"beþ latî 3. bêkêrî *"betalî,
kete stûyê maldaran, xerabmalî"
avêtin serê hejaran" betal kirin 1. netêw hesi-
-beþ kirin par kirin bandin 2. kar rawestan-
beþavend ahengdariya di din
dawiya ristên helbestekê betan [I] di her tiþtî de
de aliyê ji hundir ve
beþdar kesê ku tevî kar betan [II] goþtê nerme

35
betilandin
betilandin/dibetilîne/ aram
bibetilîne 1. westan- bextewarî 1. bihuzûrî
din 2. rawestandin 2. aramdarî
betilî 1. westiyayî 2. ra- bextiyar bextewar
westiyayî *"heta ku bûk bextreþ 1. bêtalih 2. bê-
xemilî, dawet betilî" siûd
betilîn/dibetile/bibetile bextvekirî xwedî-siûd
1. westîn 2. vêsîn bey pêþnîhada neqdî
betir bêhtir, wêdetir beyaban cihê xewle; çol
betirpêr sê roj beriya ni- beyan eþkeretî
ha -beyan kirin eþkere kirin
betirpêrar sê sal berî ni- beyanî [I] eþkere *"bira
ha biranî, bazar beyanî”
betlane 1. tehtîl 2. ra- beyanî [II] 1. spêde 2. si-
weste 3. destûr beha zû
betran kesê ku nefsa -beyanîbaþ! sibehxweþ!,
xwe pir diecibîne rojbaþ!
betûm bêqudûþ beyan-name nivîsa girîng
betûmî bêqudûþî a ku agehiyekê eþkere
bevil 1. mirovê mînak 2. dike
hevrik beyar erdê ku ji çandinê
bevþik diranên qutkirinê re dest nade; pesar, çol
bexiþandin/dibexþîne/ *"bela xelqê ji çol û be-
bibexþîne 1. efû kirin yaran tê, a min belen-
2. dayîn 3. xelat kirin gazê Xwedê jî ji ber
-dan bexiþandin dan piyên min tê"
efûkirin -beyar kirin zevîn neçan-
bexîl çiriz, timakar din
bexþan 1. efû 2. bexþîþ, beybûn kulîlkek e
þabaþ beytar bijîþkê sewalan
bext 1. talih 2. siûd beytarî karê bijîþkiya
*"çavê kor tuneye, lê sewalan
bextê kor heye" beytik cureyekî çivîkên
-bext û miraz di çavan biçûk e
de man 1. ji hevalan beytu 1. bêxwedî 2. be-
man 2. negihiþtin tu ar- redayî
mancê bez [I] 1. rev 2. bazdan 3.
bextewar 1. bihuzûr 2. çengkirin *"beza hes-pê,

36
bêgar
namûsa siwêr e" bêbav 1. kesê ku mêrê
bez [I] donê ku bi goþt diya wî nîn e 2. qeleþ
ve ye *"sibat hat û bi- 3. bêeman
hurt, nav û dilê gîskê bêbext 1. qeleþ 2. xayîn
bez girt" *“mêrê bêbext pire be
-bez bi stûyê pisîkê ve jî, bi ser re derbas nebe”
kirin 1. xurek spartin bêbextî 1. qeleþî 2. xayîn-
xurekxuran 2. emanet tî
teslîmî xayînan kirin bêbextî kirin 1. qeleþî
-bez girêdan 1. qelew kirin 2. xayîntî kirin
bûn 2. komir bûn bêbine 1. bêqedr 2.
beza 1. revok 2. pêsivik, kêmbiha 3. bêkêr
laþsivik bêbingeh 1. bêtar 2. bê-
bezek beza *"bizina kulek esl 3. bêbinî
û þivanê bezek, tev di- bêbinî 1. pir kûr 2. bê-wa-
gihêjin ber dêrî" te
bezandin/dibezîne/bi- bêçiv 1. bêziqzaq 2. bê-
bezîne 1. dan revê 2. fetl
dan bazdan 3. xar kirin bêderman 1. bêilac 2.
bezîn/dibeze/bibeze 1. bêçareserî *“Xwedê, tu
revîn 2. baz dan *"hespê derdekî bêderman ne-
her kesî, li gorî bextê wî daye”
dibeze" bêdev 1. bêdeng 2. dev-
-lê bezîn 1. lome lê kirin mirî
2. lê xistin -bê dev û bê ziman 1. ne-
-bezîn hev 1. bi hev re zanê axaftinê 2. feqîr û
ketin devjeniyê 2. li belengaz
hev xistin, pevçûn bêdê 1. dêmirî 2. sêwî
bezmik bihukek e *"keça bêdê, weke çi-
bê [I] tiþtê ku piþtî dema yayê bêrê"
niha tê bêdil 1. nexwestî 2. bêri-
-dema bê (r) dema ku za 3. bêîþtah
ayendeyê dinimîne bêg kesê ku xulamokê
bê- [II] pêþgireke neyîniyê berjewendiyên xelqê ye
ye *"gul bê strî nabin" bêgane 1. nenas 2. xe-
bêayîk 1. bêheyf 2. kesê rîb 3. biyanî *“dilê bê-
ku heyfa wî tê hilanîn 3. ganeyan, her bixem e”
derwêþê xwedîkeramet bêgar kesê ku bêpere û

37
bêgav
bêhember dixebite rixîn
bêgav 1. neçar 2. bêderfet -bêhn kirin 1. henase ki-
3. mecbûr þandin hundir 2. (tiþtê
bêgavî 1. bêçaretî 2. bûdar) bi kepûyî tê der-
bêderfetî 3. mecbûrtî xistin *"dinya gulek e,
bêguman 1. bêþik 2. bê- bêhn bike û bide hevalê
gav 3. neçar *"bela, ji xwe"
derê bêguman tê" -bêhn lê çikandin 1. xe-
bêgerd bêguneh neq lê þidandin 2. bê-
bêgêwil bêkêf qudûm hiþtin
bêgêwil bûn dil çirmisîn -bêhn lê çikîn 1. nefes lê
bêgêwil kirin kêf lê re- teng bûn 2. aciz bûn
vandin -bêhn pê ketin 1. jê
bêgêwilî bêkêfî hilm wergirtin 2. fis ki-
bêgiyan mirî, bêcan rin 3. genijîn
bêhawe kesê ku beletewþ -bêhn vedan westa xwe
û keteber tev digere danîn
bêhemal bêxwedî û bê- bêhndar tiþtê ku bêfil jê
sexbêr derdixe ka hilma wê ça-
-bêhemal hiþtin bêxwedî wa ye; bûdar
hiþtin, bêsexbêr hiþtin bêhnefiþk 1. hilkehilk,
bêhemdî bêyî ku wisa nefesên li ser hev 2.
bixwaze; bêqesd gumek ji kêþa baçikê
bêhempa 1. bêemsal 2. bêhnfireh 1. bisebr 2.
bêhogir 3. bêhevta dilfireh 3. rûnerm
bêhiþ 1. bêaqil 2. kerose bêhnok (r) nîþaneya vê-
-bêhiþ ketin 1. ji xwe ve sihê
çûn 2. sefêk bûn bêhnteng 1. bêsebr 2.
bêhn 1. hilm, neks, ne- bêtebat
fes 2. heyberên ku bê- bêhntengî 1. bêsebrî 2.
fil pê dihese bêtebatî
-bêhna xwe berdan nav- bêhtir 1. zêdetir 2. wêde-
ber dayîn tir
-bêhn jê hatin bi bêfilê bêjandin/dibêjîne/bibê
hate derxistin ku tiþtekî -jîne ji bêjingê re derbas
bûdar heye *"kesê ku sîr kirin, seridandin
nexwe, bêhn jê nayê" bêje peyv, kelîme
-bêhn jê teng bûn jê ke- bêjer gotî, axafger

38
bêrîvan
bêjing alava qulqulî ya tin kirasan, heyz bûn 2.
ku zadê çê û qeselê wî herimîn
ji hev vediqetîne bêpar 1. mehrûm 2. bê-
-bêjing kirin bi bêjingê nesîb
zadê çê û qesel ji hev -bêpar mayîn 1. mehrûm
jibartin man 2. bênesîb man
bêjî bîj bêpayan 1. bêhevta 2.
bêkar 1. bêîþ 2. betal bibiha
bêkes 1. xizan 2. bêgav bêqudûm 1. bêmecal 2.
*"dilê bêkesan, li ser westiyayî
hemû kesan diþewite" bêr alava kolandinê *"jin
bêkêr 1. bêxêr 2. ji tu û mêr, weke tevr û bêr"
tiþtî re destnedayî bêrawestan 1. di qîjekê
bêlête govend de 2. bê navber
bêmêjî 1. bêhiþ, bêaqil bêrê 1. nelirê 2. bêusûl
2. ehmeq bêrêtî 1. nelirêtî 2. bê-
bênamûs 1. bêar 2. xîret usûlî
3. qehbik *"eyarê bêna- bêrik [I] 1. cêb 2. cêba
mûsan fireh e" paþilê *"destê kefîlan,
bênamûsî 1. bêarî 2. di bêrika wan de ye"
bêxîretî 3. qehbiktî bêrik [II] alava biçûk a
-bênamûsî qebûl kirin ku xwelî pê tê hildan
1. tola xwe li erdê hiþ- bêrî [I] 1. bêguneh 2.
tin 2. tolaziya jina xwe rûpak
pejirandin bêrî [II] cihê ku pez lê tê
bênavber bi berdewamî dotin *"ha þêwra jinan,
bênder 1. cihê ku zad lê ha bêriya bizinan"
tê kutan *"bazar xweþ e -dan bêriyê pez di þîþtira
li bênderê, ne li zeviyê" dotinê de ber bi bêrî-
bênefsî çilektî, silektî vanê ve ajotin
*"kalê ji bênefsiyê û bêrî [III] xwesteka dîtinê
pîrê ji bêkesiyê hev û du -bêrî kirin ji bo dîtinê bi
pirsîne" xwestek bûn
bênimêj 1. kesê ku nimêj bêrîk di kincan de cihê
nake 2. herimî, gemar ku kîsikekî tê hiþtin;
bênimêjî dema ku jin cêb *"hevalê bêrîka
heyvane avê dibînin vala, tuneye"
bênimêj bûn 1. (jin) ke- bêrîvan jina ku pêz û

39
bêrvî
dewêr didoþe bêwelat 1. bêcih û bêwar
bêrvî alava ku di lûleyê de 2. bêêl 3. biyanî *"mi-
herka avê têkûz dike rovê bêwelat, mîna
bêsemt bêîhtiyat çûka bêper û bêbask e"
bêserî 1. pir fireh 2. bê- bêxêr 1. bêkêr 2. serxur
xwedî *"dostê bixêr, ji birayê
-bê serî û bê berate çûn bêxêr çêtir e"
bê xwedî û bêyî ku tu þo- bêxwedî 1. bêsexbêr 2.
pekê li pey xwe bihêle bêhemal 3. bêkes
çûn *"bêndera bêxwedî, ji
bêserûber keteber û pir mirovî re nabe bênder"
fireh bêyî (tiþtekî) (ew tiþt) ne
bêsiûd bêbext, bêtalih tê de
bêþ 1. kamçûr 2. xûgî 3. bêyom bêqudûþ
bac bêzar 1. betilî 2. tengezar
bêþik 1. bêguman 2. te- -bêzar bûn 1. betilîn 2.
qez tengezar bûn
bêtar felaket, karesat, -bêzar kirin 1. betilandin
afet, bobelat 2. tengezar kirin
bêtehr 1. bêhawe 2. bêzirav 1. newêrek 2.
bêpîvan ziravqetî
bêteþe 1. danerotî 2. se- bêzû cureyekî nexweþiyên
robero hiþaloziyê ye
bêtewþ 1. bêhevseng 2. bi 1. daçekek e 2. pêþgi-
beletewþ reke ku tevahiyê dide
bêv tora masîgiriyê ya wateyê
ku ji çeperên darî hati- -bi bandor bi tesîr
ye çêkirin -bi boneya bi munesabe-
bêvan kes an jî tiþtê ne- ta …, bi sedema ...
diyar -bi dizî 1. dizîka 2.
bêvil endamê bêhnhilki- bêhay, bêxeber
rinê; poz, kepû -bi dor di þîþtirê de
-bi bêvilê girtin hiþyar -bi dorvegerî di rêzê de,
kirin di þîþtirê de
-bêvila xwe daliqandin -bi giþtî bi gelemperî
mirûzê xwe tirþ kirin -bi hev re 1. tevayî 2. ba
bêvîr 1. nexweþê li ber hev *"berx û gurên tir-
mirinê 2. jihêzketî kan, bi hev re diçêrin"

40
biçûk
-bi hêsanî ne bi zorê -bi zanayî bi awayekî têgi-
-bi jimare bi ededeke di- hiþtî û li ser hiþê xwe
yar -bi zorî bi kotekî *"he-
-bi kinayî bi kurtasî û ne sinê sar, bi zorî tê ku-
dûvedirêjî tan"
-bi kotekî bi darê zorê biaqil 1. xwedîferaset 2.
-bi min li gorî min jîr û jêhatî *"barê biaqi-
-bi nav û deng navdar, lan, piþta kêmaqilan"
meþhûr bi ber bayê yekî ketin
-bi piranî 1. zêdetir 2. pê xapîn
bi gelemperî 3. bêhtir bi bîr anîn di zêhna xwe
-bi rastî ne bi derew, di de gerandin *"ger mirov
heqîqetê de xeraban nebîne, baþan
-bi rêk û pek 1. bi per- bi bîr nayine"
gal 2. têkûz bi bîr birin 1. îdrak ki-
-bi roj wexta ku tav heye rin 2. tê derxistin 3.
-bi ser de pê re *"kera pê hesîn
xwe bi kerekê da, cilika bi bîr xistin hizra yekî ji
wê jî bi ser de da" bûyereke qewimî re a-
-bi þev êvarê made kirin
-bi þev û roj sibeh û êvarê bi cih anîn 1. pêk anîn
-bi þêt û pêt bi þivê û 2. kirin
hêzê bi cih bûn 1. tê de rûniþ-
-bi þêweyeke berevajî tin 2. tê de êwirîn
bi awayekî çewt bi cih kirin 1. þûn kirin 2.
-bi taybetî xusûsî, ne bi dewisandin 3. rûniþtan-
gelemperî din 4. êwirandin, sitiran-
-bi tenê 1. bi serê xwe din, hewandin
2. hiþk û hola biçrik nanê di rûn de qi-
-bi tevayî bi giþtî, hemû jirandî
-bi tundî bi zextî, bi pê- biçûk 1. nemezin 2. hû-
kutî rik 3. zarok *"biçûk li
-bi vî awayî bi vî cureyî, cihê xwe, mezin li cihê
bi vî tehrî xwe"
-bi vî rengî bi vî þiklî, bi -biçûk xistin 1. rûmeta
vî celebî yekî þikandin 2. bênirx
-bi vî þêweyî bi vî a- kirin
wayî, bî vî rengî -biçûk dîtin 1. biçûk

41
biçûkahî
xistin 2. bi pozbilindî karê, yek naçe biharê"
lê nêrîn biharat ardê giyayê tamx-
biçûkahî 1. nizmî 2. hû- weþ û bêhinxweþ ê ku di-
riktî 3. zarokatî kin nav xwarinan
bi dawî bûn 1. encam dan bihare cureyekî genimê
2. kuta bûn, qedîn, xilas ku biharê tovê wî tê re-
bûn, red bûn þandin
bi dawî kirin 1. jê enca- bi hev þa bûn 1. hev
mek wergirtin 2. kuta ki- xwestin 2. hev kirin
rin, qedandin, xilas ki- bihêl kaxeza ku destûrê
rin, red kirin dide kar an jî çalaki-
bi derengiyê xistin 1. ta- yekî wek þano, tirad û
loq kirin 2. paþ de avêtin hwd
3. paþê bi cih anîn 4. eg- bihêz 1. xurt, biquwet
le kirin 2. desthilatdar
bidil 1. jidil 2. bi xwestinî bihîstin/dibihîze/bibi-
3. bi rizaya xwediyî hîze 1. bi guh seh kirin
bi dûr ketin jê veqetîn 2. guhdarî kirin 3. hay-
bi dûr xistin 1. jê veqe- dar bûn 4. pê hesîn
tandin 2. þandin taraw- *"gava mitrib nebihî-
gehê zin, êdî defê diqetînin"
bi encam bûn 1. pêk ha- bihîstok alava ku pê tê
tin 2. bi dawî bûn bihîstin û guhdarîkirin
bi girî vekirin 1. giriyan- bihîstyar 1. guhdar 2.
din 2. qehirandin peywirdarê çi bê guhê
bigor alava ku pê tîna wî 3. hesas
gêrebayê tê teselekirin bihost bihust *“bihoste-
biha 1. qîmet, qedr 2. ke tevna çêkirî, ji barekî
nirx *"arê kewan re, rîs çêtir e”
risqê biha re" bihuk hemû cureyên kêz
biha bûn 1. biqîmet bûn, û mêþan; heþere *“dayê
biqedr bûn 2. binirx bûn bihuk e, jinê ruhik e”
bihaname kaxeza ku bi- bihujandin/dibihujîne/
hayên kel û pelan li ser bibihujîne helandin
hatiye nivîsandin bihujîn/dibihuje/bibi-
bihar demsala vehelîna huje helîn
berfê û destpêka hêþîna- bihur 1. di cihên teng de
hiyê *"heta peyv neyê þûna ku berteng e 2. av-

42
bila
tenga ku derfeta der- 2. perçifandin
basbûnê dide *"çem bê bijiqîn/dibijiqe/bibiji-
bihur nabin" qe 1. beloq bûn 2. per-
bihurtin/dibihure/bibi- çifîn
hure derbas bûn bijî! aferîn!
bihust maweya di navbe- -bijî azadî! bila azadî
ra kefedesteke vekirî; her hebe!
bost, bihost *"dema ku bijîn/dibije/bibije 1. qil-
bextewarî nebe dost, deyê wî hildan, meh-
fayde nake gera bihust deyê wî kiþandin 2. tê
bi bihust" gerîn, lê alîn 3. çilkîn
-bihust bi bihust pîvan bijîreþ simbil
baþ endaze girtin bijîþk tebîb, hekîm
bihuþt cenet *"bihuþt, bi kar anîn 1. xebitandin,
li rûyê erdê ye" þixulandin 2. kelk jê
bihuþtîn cenetmekan wergirtin
bij 1. hêza xwarinê; bîz, bi kar hatin bi kêrî tiþ-
îþtah, mehde 2. qilde, tekî hatin
qirqal bikarhêner 1. kesê ku
bijandin/dibijine/bibiji- dixebitîne 2. kesê ku
ne 1. dil avêtin, meh- sûdê jê werdigire
deyê xwe kiþandin tiþ- bi kêr hatin 1. sûdwer
tekî 2. tê gerandin 3. çil- bûn 2. layîq bûn
kandin, lê reþandin bikêrhatî [I] 1. sûdwer
bijang perikên çavan 2. layîq
bijarte hilbijartî, sahib- bikêrhatî [II] 1. pêwist
rewac 2. destdayî
bijartin/dibijêre/bibi- bikir [I] kesê ku dan û
jêre 1. hilbijartin 2. ter- standinekê dike
cîh kirin *"jinan mebi- bikir [II] kesê ku kar an
jêre, esl xêr e" jî çalakiyekê dike
bijinandin/dibijinîne/ bikirk binê bîr, kanî, çal,
bibijinîne 1. tê geran- aman û hwd
din 2. îþtah kiþandin bikuj kujer, qatil, mêrkuj
*"bi eþqa mêwijan, dil bila peyveke ku carinan
dibijinîne gûwijan" xwestekekê û carinan jî
bijiqandin/dibijiqîne/ karekî bilanî rave dike
bibijiqîne 1. beloq kirin -bila be xem nake, tiþtek

43
bilan
nake bilind kirin 1. quloz kirin
-bila bibêjin xençera Xa- 2. berz kirin 3. hevraz
ço heye ji bo quretiyê kirin 4. bi ser xistin
tiþtek bi xwe re gerandin *"kurê çê, navê bavê xi-
-bila were heke dikare rab bilind dike"
hatina wî çêtir e bilî xeyrî
-bila çavê min te nebîne bilîn/dibile/bibile 1. pê
cardin dernekeve pêþ- re mijûl bûn 2. pê ve eg-
berî min le bûn
bilan îhtimal bilqîn/dibilqe/bibilqe
bilandin/dibilîne/bibilî- (av) fiþkîn û fûrîn
ne 1. miremir kirin 2. bilqînî dengê fiþkîniya
taloq kirin 3. egle kirin tiþtên avî
bilanî îhtimalî bilûl qalibê rokirinê *"dê-
bilbil cureyekî çivîkên la sê, sê salan têxin
awazxweþ e *"bilbil bi bilûlê, sala ku derxin
dengê xwe, mêrxas bi her xwar e"
cengên xwe" bilûr alava dengjeniyê ya
bilcim kesê ku tevî her ku bi pifkirinê tê lêxistin
karî dibe *"bilûra li ber gê ye, çi-
bildbildo 1. gingino 2. raya li ber kûreyê ye"
lalo, tato bin 1. tar 2. qûntar 3. cihê
bildebild kirin 1. gine- jerîn ê her tiþtî
gin kirin, di bêfila xwe binate 1. þop 2. binyad,
de axaftin 2. wekî lal û xîm 3. bineçe
tatan axaftin binaþe binate
bi lêv kirin 1. ji dêv a- bi navê lîstin 1. piþta re-
vêtin 2. der birin 3. þe- qîbekî li erdê xistin 2.
hitandin zoran kirin
bilik (di zimanê zarokan bi nav kirin [I] 1. pêna-
de) mûzî, kîr sek lê danîn 2. wate lê
bilind 1. berz, ber bi jor bar kirin
ve dirêj 2. quloz binav kirin [II] noqî kû-
bilindahî 1. berzî, dirê- rahiya avê kirin
jahiya ber bi jor ve 2. binbar peywirdar
quloz bincan dîwarê ku li ber
bilind bûn 1. berz bûn 2. ava herikbar tê jenîn
hevraz bûn 3. quloz bûn bincî nivîna stûr a ku li

44
biramak
serê tê razan -bingeh danîn tar da-
binçavî 1. tewqîf 2. ra- nîn, xîm avêtin
westan bingehîn esasî
binçav kirin 1. tewqîf binik 1. binê îskanê 2.
kirin 2. rawestandin bincixare
binçeng qefa binê her du binî bin
milan -binî dan tavê karê xwe
-pûrta binçengê pirça ku giþ qedandin
di bin çepilan de hêþîn binîje di avahiyan de taqê
dibe li herî biniyî
bindeq 1. cureyekî da- binkask kasika ku digel
rên biber e 2. berên vê piyanê tê danîn
darê binkirask kinca tenik a
bindest kesê ku azadî û ku di bin cilên derveyî
aramiya wî bi mercan de tê lixwekirin
ve girêdayî ye; ketî binpê kirin 1. pêpest
bindestî rewþa kêmaza- kirin 2. îxlal kirin
diyê ya ji ber mercen bintîn 1. mal û milk 2.
derveyî; ketîtî sexbêrî
binecih xwecih, rûniþtî (bi) bin xistin 1. berjêr
-bi binecihî kirîn û fi- kirin 2. mexlûb kirin,
rotan bi hemû milki- sernuxûn kirin
yetê ve kirîn û firotan binyad tar, bingeh *"jina
bineçe binate malê, binyadan dizane"
binefþ cureyekî gulan e biok [I] kirêt
binefþî rengê di navîna biok [II] heþerat, bihuk
sor û hêþîn de bi pêþ ve çûn perisîn û
binesazî tardanîn, xîm- meþîn
avêtin bir 1. beþ 2. qisim 3. par
binetar 1. esasê her tiþtî 4. kerî 5. tîke
2. di nivîsekê de bendên bira kesê ji dê an jî bavê
xwendinê mirovî *"tenê bira, di
binfisî kirin 1. hêkên hawara birê de tê"
xwe genî kirin 2. neba- -birayên hûrekî 1. ji he-
þiyên xwe veþartin man dê û bavî 2. di-
-bingeh tar, xîm/hîm zên tûrekî
-bingeha aborî hîmê îq- birale þitil
tisadî biramak kesên ji eynî da-

45
birandin
yikê lê ne ji heman bavî la *"çavên birçî, tu carî
birandin/dibirîne/bi- têr nabin"
birîne 1. binevat kirin -ji birçînan zik miz dan
2. îmha kirin 3. tune ki- tiþtek nedîtin ku bê xwa-
rin rin
biraþîr kesê ku di dema birçî bûn 1. zikvala bûn
zarotiya wî de wî jî þîrê 2. ji nêz de çûn, birsî
diya wî mêtiye; þîrbirak bûn *"kûçik birçî dibe,
biraþte alava ku li serê gûyê xwediyê xwe dix-
goþt tê pijandin we"
biraþtin/dibirêje/bibi- birçîtî 1. nêzdeçûn 2.
rêje goþt pijandin *"ê- netêrî, zikvalatî
gir girte mala yekî, yê birek alaveke hesinîn a
din got: 'tu bi Xwedê ve- ku pê dirankên wê yên
nemirîne, da ku (ez) ke- tûj dar, lek û hwd tên
wên xwe li serê bibirê- qutkirin
jim' " bireser (r) karê ku kirde
biratî 1. hevpiþkiya di dê dike
an jî bavî de 2. rewþa bireþ 1. xizan, feqîr 2.
kesên ji heman olê *"bi- belengaz
ratî bi baran, hesab bi bi rê ketin 1. sefer kirin
misqalan" 2. meþîn *"heke biçûk li
biraza lawê birayê mirovî gor mezinan bi rê neke-
birazava kesê ku di dawe- vin, dê lingên wan timî
ta zavê de xwedîtiya wî li keviran bikevin"
dike bi rê kirin 1. bi rê xistin
birazî keça birayê mirovî 2. þandin
*"ap bi biraziyan re di- bi rê ve birin 1. îdare
ke, xal bi xwarziyan re kirin 2. kar gerandin
dike" bi rê ve çûn 1. meþîn
birc 1. avahiyê bilind û 2. bizîn
asê yê ku ji bo zêreva- bi rê xistin 1. meþandin
nîyê tê bikaranîn 2. kê- 2. þandin
lû birêxistin bûn bipergal
birçêk lîstika cirîdê bûn
birçî 1. kesê ku pêdiviya birêxistin kirin biper-
wî bi xwarinê heye; nêz- gal kirin
deçûyî 2. netêr 3. zikva- birêxistî bipergal

46
birû
birêz 1. giranqedr 2. bi- xwe kewandin derdê
rûmet xwe bi dermanê xwe
birgeh 1. cihê birînê 2. çareser kirin
cihê vebirînê 3. di pey- -birîna kûr derd û ke-
vê de cihê rawestanê serên xemgîniyê
wek: ba-jar, cen-ga-wer -birîn azirandin kul û
... 4. cihê hevgirtina keder tev rakirin
gehan birîndar 1. derbexur, ze-
birhan delîl û îsbat degirtî 2. kesê ku rûme-
birin/dibe/bibe neqil ki- ta wî heriþiye *"birîn-
rin dar, bi birîna xwe diza-
birik bayekî bêhnkirêt ê ne"
ku piþtî zadxwarinê ji birîndar bûn 1. derbe
devê mirovî derdikeve, xwarin 2. zede girtin
qirpik 3. heriþîn
birinc cureyekî zadê ku biriqandin/dibiriqîne
li cihên avî hêþîn dibe /bibiriqîne 1. teyisan-
*"erd birinc be jî, av din 2. çirûsandin 3.
rûn be jî, heke xwedî mesqel kirin
tunebe zû diqede" biriqîn/dibiriqe/bibi-
biriskandin/dibiriskî- riqe 1. teyisîn 2. çirû-
ne/bibiriskîne teyisan- sîn 3. mesqel bûn *“
din, çirûsandin bejn biriqî, dil xeriqî”
biriskîn/dibiriske/bibi- birk hewza avê
riske teyisîn, çirûsîn birmût bêhndank
birîn/dibire/bibire [I] bi ro de berdan 1. tevî
1. qut kirin 2. jê kirin avê bi rê kirin 2. bê-
*"hezar carî bipîve, ca- sexber hiþtin *"qenci-
rekê bibire" yê bike û bi ro de ber-
birîn/dibire/bibire [II] de"
1. binevat bûn 2. qiriyan bi ro de çûn 1. bêhemal
3. kuta bûn bûn 2. bi kêr nehatin 3.
birîn [III] 1. di lêþ de cihê ber herka avê xwe rane-
zedegirtî 2. cihê ku kêm girtin *"bi destê nemer-
û îltihab girtiye *"birî- dan meçe, bila av te bi
na dijûnê, ji birîna þûrê ro de bibe"
neyêr kambaxtir e" birû mûyên wekî kevane-
-birîna xwe bi destê yekê li fêz çavan þîn di-

47
birûsk
bin, bijang *"li ser ça- sedema vebûna kulîlkan
van, birû hene" biþkivîn/dibiþkive/bi-
-birû þeh kirin û çav der biþkive 1. dirûn vereþîn
kirin 1. hembêz kirin û 2. kulîk vebûn
ji piþtê zêl vexistin 2. biþkoj/biþkok di kincan
wekî alîkarî xuya bûn û de tiþtê ku pêsîr, bêrîk û
xedarî kirin hwd tên girêdan; polik
birûsk berqvedana esmên biþkuv 1. qalikê kulîl-
a ku carinan xisarê jî bi kan ê ku beriya vebûnê
xwe re tîne li ser e 2. qalikdana
-birûsk vedan berqa bi çêrmî ya ji ber kêm-
xisar vedan xwarinê
biryar qerar biþkuv dan (dar û giya)
-biryar wergirtin/stan- kulîlkên di qalikan de
din qerar dan jê re çêbûn
biryardar biqerar bitim fistiqa biyanî
biryardarî 1. qerardarî bitir 1. qert 2. qamir
2. cidîtî bitir bûn har bûn
biryarname qerarname bitov bikakil, bidendik
biserûber 1. bipergal biv 1. (di zimanê zarokan
2. birêxistinkirî de) çiz 2. xetere
bisk porê ku di hinda gu- bivê nevê çawa hebe
han de dadiliqe ser rûyî bivir alaveke hesinîn a
bist 1. sêla qeliyê 2. þîþ devtûj û bidestik e, ji
3. qevd bo birîna daran jê fay-
bistik 1. qevdik 2. çembil de tê wergirtin
bistî tayên ter û nazik ên -bivir li kêvir xistin
ku dikevine navbera çewt tev gerîn
belg û çiqê darê an jî biwar 1. tûþ 2. îstiqamet
serik û rehçikê rehekê biwartin/dibiwêre/bibi-
biþirîn/dibiþire/bibiþi- wêre bihartin
re 1. ken ber lêvan ketin biwefa kesê ku li ser sozê
2. besimîn xwe disekine *"kî biwe-
biþkaftin/dibiþkêve /bi- fa ye, ew bira ye"
biþkêve biþkivandin biwêj gotina navdar
biþkivandin/dibiþkivî- bixêrî kuleka ku dû tê re
ne/bibiþkivîne 1. di- derdikeve; rojing
rûn vereþandin 2. bûn biyanî 1. bêgane 2. xe-

48
bîna
rîb *“biyanî, bidê goþ- reket kirin
tê ranî; dê bi ser te de bizmar mix *"du textik
bê poþmanî” û bizmarek"
biyom 1. biqudûþ 2. bixêr bizmar kirin mix kirin
bizav hereket, çalakî bizmik devgema biçûk a
-bizava diravî di sûqê de ku davêjin devê sexele-
hereketê danûstandinên yan da ku nemêjin
pereyan bizot agirê pir bi þewat
-bizava rizgarîxwaziyê bizûz cureyekî heþeratan
tevgera kesên ku bi me- e û heke têkevin tiþtekî
besta serbixwetiyê çala- bi domana demê re di-
kiyan dikin rizînin *"kul dibine bi-
bizdandin/dibizdîne/bi- zûz û li canê meriyan ba
bizdîne 1. tirsandin 2. dikevin"
hetikandin 3. dabaran- bî 1. jina bêmêr 2. mêrê
din 4. sist kirin bêjin *"sibat jina bî ye,
bizdîn/dibizde/bibizde sibehê dikene û êvarê di-
1. tirsîn 2. hetikîn 3. sist girî"
bûn bîbik reþika çêv
bizdonek 1. newêrek 2. bîber îsot
bêbiryar 3. revoke *"biz- bîdar 1. hiþyar 2. haydar
donek her roj dimire, bîhok mêweyek e
mêrxas carekê " bîj zarokê zinayê; bêjî
bizin sewaleke malê ya ku bîjek di mêrgên levenan
ji bo þîr, goþt û mûyê wê de cihokên avê
tê xwedîkirin *"heke bi- bîjî 1. dasî 2. mûyê dêla
zinê têr xwar, qiloçên ker û hespan
xwe li kendalan dide" bîme temînat
bizir [I] tov *“bizirî ba-vê- bîme kirin bi berdêleke
je bi çengan, bêndêrê hi- diyar ji bujenekê re ew-
lîne bi dengan” lehî peyde kirin
bizir [II] rûnê ku ji çêre- bîmexane 1. saziya ku ji
ya çeqçeqê tê bidest- temînatan berpirsiyar
xistin 2. avahiya vê saziyê
bizivîn/dibizive/bibizi- bîn bêhn
ve 1. livîn 2. pirpitîn 3. -bîna þîr ji dêv hatin
qirqilîn hîna viringî bûn
bizîn/dibize/bibize he- bîna 1. kesê ku dibîne 2.

49
bînahî
avahî pisporiya wan têkildarî
bînahî 1. ronahiya çêv hesabkirina endaze, kêþ
2. þiyana dîtinê *"kurê û pîvana tiþtan e
mirovî, bînahiya çavê bîrkor kesê ku bala wî va-
mirovî ye" la ye; bîroke
bînahînasî zanistên ku bîrmendî 1. hiþyarî 2.
pisporiya wan têkildarî zanatî
çavan û dîtinê ye bîroke bîrkor
bîner 1. temaþevan 2. bî- bîrov nexweþiyeke çermî
na ye
bîq cureyekî çêreya ku a- bîrovî kesê ku bi nexwe-
jalan pir kok dike þiya bîrovê ketiye
-ma bîq dane vî pezî? vî bîrxistok nameya hiþ-
pezî kîjan çêre xwariye yarkirinê
ku evqas qelew bûne? bîs 1. raz 2. sir
bîr [I] saringên avê yên di bîsk 1. lehze 2. demeke
binê erdê de *"ava bîrê, kurt
bi bîrê xwe tehl e" -bîska din xulekek berê
bîr [II] 1. hafize 2. hiþ bîst jimareya 20'î
3. zêhn *"emele pîrê, -bîstek 1. lehzeyek 2.
nayê bîrê" çirkek
bîrale þitilên daran bîstan kerdiya ku sewze
bîranîn di zêhna xwe de lê tên çandin
jîndargirtina bûyerên qe- bîstem(în) di rêza bîs-
wimî tan de
bîrbir 1. biaqil û balix bîso 1. qumaþê þewitî
2. gihiþtî 3. reþîd 2. ariya pîneyên þewitî
bîrdarî yadîgar *"agir pê keve, bêhna
bîrdoz feraseta ramyarî bîso jê nayê"
bîrdozî tekildarî feraseta bîsokî xwarina ku bêhna
ramyarî dûyî di çêja wê de pêk
bîrewer 1. rewþenbîr 2. hatiye
hiþmend bîsokî bûn (xwarina ke-
bîrewerî 1. rewþenbîrî landî) bêhna dûyî ji çêja
2. hiþmendî wê hatin
bîrkarî hemû zanistên ku bîþe daristana darên lef-
bi kêrî jimartinê tên lefok
bîrkarînasî zanistên ku bîþeng cureyekî daran e

50
boþahî
bîþî [I] daristan boçûn raman, fikr, hizr
bîþî [II] biçrikên þirîn ên boke cesaret, wêrekî
bi qasî libên sêvan bokeberan beranê þerkar
bîyanî 1. xerîb, bêgane 2. bone 1. munasebet 2. se-
giyayê çolê 3. ajala dirin- dem
de, hov *"avê vexwe ji boqije cureyekî çivîkan e
kaniyan, jinê bîne ji bi- boqil geh, teþk
yaniyan” bor [I] bihur *"kerê ku di
bîz [I] 1. di giyaneweran borekê de bikeve, care-
de seheka ku tiþtên si- ke din di wir re naçe"
rûþtî dipejirîne; qilqal, bor [II] rengê sor
qilde 2. xweparêzî boraq 1. qurban 2. nezr
-bîzê xwe jê kirin 1. jê boran cureyekî ba û bara-
hez nekirin û qildeyê na ku lêkendên giran ber
xwe lê xera kirin 2. radibin
xwe jê girtin borandin/diborîne/bi-
bîz [II] þîþikên hûnanê borîne 1. derbas kirin
bîzoke 1. kesê ku her 2. rabihurtin
xwarinê naecibîne 2. borebor oreor
kesê ku kirinên xelqê borebor kirin oreor kirin
naþêkirîne 3. qure borî [I] 1. derbasbûyî 2.
bîzoketî quretî çûyî 3. rabihurtî
BK kurteya /berî koçê/, borî [II] lûle
beriya hicreta Cn. Pê- borîn/dibore/bibore
xember ji Mekeyê ber bi 1. derbas bûn 2. çûn
Medîneyê *"kûçik diewtin, kar-
bobelat keresat, felaket wan diborin"
-Xwedê bobelatê neyîne bosî 1. buxur 2. xwarina
serê tu kesî ez tûþî ka- þewitî
resatekê hatim û tika di- bosîdank buxurdank
kim neyê serê tu kesî bosîn/dibose/bibose [I]
boç boçik *“ji dînan re ne maç kirin
boç heye ne qorç heye” bosîn/dibose/bibose
boçesêlîn taweya bi bo- [II] bîsokî bûn
çik; miqilk bosle qiblename
boçik 1. dêl, terî, dûv 2. bost bihust
binik *“boçika kûçikan, boþ 1. zêde 2. gur 3. pir
rast nabe” boþahî 1. zêdeyî 2. gum-

51
boþelan
rahî 3. pirî bûk [I] qûçê ku wekî
boþelan 1. ava lap boþ tixûbê navbera du zevi-
2. rêl yan de bi keviran tê je-
bot 1. kun, qul 2. derz, nîn
qelþ, cerx bûk [II] keça ku mêr dike,
boyax tiþtê ku pê tê ren- hevsera zavê *"bûk bi
gandin; gûn dilê zavê ye, çi pilepila
boyax kirin rengandin melê ye"
boyaxker pîþekarê ren- -bûka baranê keskesor,
gandinê heftreng
boz rengê spî -bûka berfê heykelê ku
buhist maweya bi qasî ke- ji berfê tê çêkirin
fedesteke vekirî *"avê -bûka ter û can keça ku
ku da ser serî, çi buhis- hîna mêr kiriye
tek çi du buhist" bûkanî kinca ku bûk di
buruntî belgeya ku xwe- roja dîlanê de li xwe dike
dîtiya kesekî ya li ser bûkik goþtikê ku bi ser
milkekî nîþan dide lêþ ve hêþîn dibe
buruntî kirin milkek li bûkil bûka nazenîn *”bû-
ser navê xwe dan qeyd kilê, ez þûkilê te me”
kirin bûm kund
bux hilm bûn/dibe/bibe 1. hatin
buxar hilm û gilma ku li holê 2. qewimîn 3. rû-
ser tiþtên keliyayî dikeve dan *"bibe malavakirî,
buxçik destmala ku kel mebe malxerakirî"
û melî dikine navê -bûn def 1. werimîn 2.
buxur çêreyên bûdar ên têr xwarin
ku tên þewitandin da -bûn marê nîvkuþtî mi-
ku bêhneke xweþ bidin raz di çavan de man
doraliyê -bûn stêrka bin ewran
buxurdank derdanka ku ber çavan ketin û win-
buxurê dikinê da bûn
bû [I] dawet, þahî -bûn ta û derzî pir lawaz
bû [II] bêhn ketin
bûcî têjikên dêlikê; tûle -bûn tajiyê kuçeyan ris-
bûçû govenda dawetê wa bûn û cihê paldanê
bûdar tiþtê ku bêhn jê tê nedîtin
bûjen daring, kereste bûncî kûçikê biçûçik

52
BZ
bûnewer 1. afirandî 2. bûse [III] ramûsan, paç
jîndar bûyer 1. rûdan 2. tiþtê qe-
bûnewerî giyanewerî wimî *"her bûyerek, ji
bûra/bûrî birayê jina za- mirovan re þîretek e"
vê bûyîn/dibe/bibe bûn
bûrîn/dibûre/bibûre *“bûyî mîr, Xwedê me-
(dewar) orîn ke ji bîr”
bûse [I] þilekiya serma- BZ kurteya /berî zayînê/,
yê ya ku bi þev dikeve berî mîlada Îsa eleyhise-
erdê; qiravî lamî
bûse [II] kemîn, tele

53
C
c/C tîpa sêyemîn a alfabe- cahnî kuriya mehînê; canî
ya kurdî ye; dengdareke cahþ 1. têjika kerê 2. xa-
pêþezmandevî ye û di yîn
belavbûna wê de ziman cam þûþe
li ser diranan diþide -cama nesaya þûþeya gir-
cabil xercê ku pê dîwaran tikgirtikî û stûr a ku mi-
lê dikin rov çi di piþt de hebe
cacik benîþt nabîne
cacim/carcim 1. xalîçeya -cama zelal þûþeya tenik
neqiþandî 2. çarþeva ni- camax zerekiya ku dikeve
vînan diranan
cacir xwarina ku bi hin- -camax girtin diran zer
giv û gûzê tê çêkirin bûn
cade di nava bajaran de came kinc, cil
riya erebeyan a fireh camêr 1. mirovê kaw 2.
cadû karekî destsivikiyê destbelaþ
yî ku tiþtinan di lisfê camêrtî 1. kawtî 2. dest-
tiþtên din de xuya dike; belaþî
sîhir camêrkî 1. wekî kawan
cadûbaz kesê ku bi dest- 2. wekî destbelaþan
sivikiyeke taybet tiþti- camî perestgeha misil-
nan di dilqê tiþtekî din manan
de xuya dike; sîhirbaz camûs gamêþ
cadûbazî sîhirbazî can [I] 1. ruh, giyan 2. ji-
cadû kirin sîhir kirin yan *"mal vedigere, lê
cahil 1. nezan, nebeled can venagere"
2. nûgihiþtî -can avêtin 1. bi dil û can
cahiltî 1. nezantî, nebe- xwe avêtin karekî an jî
ledî 2. nûgihiþtîtî tiþtekî 2. pir hez kirin
cahiliye rewþa nezaniyê can [II] ciwan
ya beriya misilmanbûnê canan xweþtivî, yarik

54
catir
canazar teral canhêþtir sewaleke çolê
canazarî teralî ya stûdirêj e; stûdirêj
canbaz 1. lîstikvanê ka- canik yar *"kî li hêviya
rên bixeter 2. bazir- canikê maye, bê jin
ganê ajalan maye"
canbazî 1. lîstikvaniya canî 1. têjika mehînê;
karên bixeter 2. bazir- cahnî 2. tor û negihiþtî
ganiya ajalan canpola kesê ku mîna
canberî ajaleke zeryayî ye polayê qayîm e
canbexþ 1. Xwedayê e- canzerî kesê ku ji ber
fûkar 2. cangorî nexweþî, tirs an jî la-
canbêzar 1. bêhnteng 2. waziyê rengê wî zer xu-
kesê ku dinya li ber ça- ya dike
van reþ bûye car sefer, qol, teql
canbêzar bûn 1. bêhn- car caran/carinan ne her
teng bûn 2. dinya li ber timî, ne her wisa
çavan reþ bûn -cara xwe caranî kirin
can dan 1. mirin 2. pir dora xwe bi ser tu kesî
dil bijandin ve bernedan
candar ruhber -car hate ser carê bi qay-
candarî jîndarî, ruhberî dekî din gotin heke he-
canega ciwanega man tiþt biqewime berte-
canecan 1. jidil, samîmî keke tundtir nîþan dan
2. kelecan cardin sefereke din, qole-
canemerg kesê ku di xor- ke din *"emrê çûyî, car-
taniya xwe de miriye din nayê"
canfeda cangorî caris çêr, sixêf
canfes qumaþê ku ji he- cariye 1. xizmetkara jin
wirmiþê xwerû hatiye 2. jina ku di cengê de dîl
çêkirin ketiye û wekî bendeyekê
cangiran canazar, teral hatiye firotin
cangoçk kesê ku zengilê carok gêzî, siqayîl
dêrê dixe û filehan gazî carû bûjena ku pê dîwar
dêrê dike tên seyandin; seya
cangorî 1. þehîd, pakre- carûd bêrik
wan 2. kesê gu jiyana catir çêreyek bêhndar a
xwe ji bo riyeke pîroz ku di xwarin û vexwari-
dike gorî; fedayî nan de tê bikaranîn

55
caw
caw 1. pîne 2. qumaþ, bûyî) bi rêk û pêk kirin
pirtî *"caw dibe kitan, 3. (kar) têkûz kirin
dew dibe derman" cebirîn/dicebire/bice-
-caw cawê we ye û caw- bire 1. (keþtek) pak
bir cawbirê we ye kar bûn an jî (endamê ku ji
û eleqeya me bi we tune cih derketiye) di dewsa
ye û her tiþt li ba we di- xwe de rûniþtin 2. (tê-
qede kiliyên xerabûyî) bi rêk
cawbir meqes û pêk bûn 3. (kar) tê-
cawker raçandiyê qumêþ kûz bûn
cawî diþ cedel 1. nîqaþ 2. devjenî
cawîdan ebedî, bêpayan cedew birîna serpîlên a-
cax [I] þîþikên hûnanê jalan
cax [II] 1. hewza di hundir cefa 1. derd 2. westan 3.
de 2. cerxa ku wekî re- zehmetî 4. renc
fan di dîwêr de tê hiþtin cegen cureyekî giyayê
cax [III] þîþên li dora pêle- nermik ê ku pê raxisti-
kan û paceyan nên malê, selik û hwd
cax [IV] xwarineke ku ji çêdibin; cîl
çexþûr û hêkan tê çêki- ceh zadê ku piranî ji bo
rin xwedîkirina ajalan tê
cazû jina dekbaz a kone çandin *"ceh, qet nebû-
ceban [I] 1. goristan 2. ye genim"
gor cehdasî zadê ku hebên
ceban [II] 1. abal 2. ne- wî diþibihin cêh lê ji
wêrek wan biçûktir in
cebar cerahê keþtek û en- cehimandin/dicehimî-
damên ku ji cih derketi- ne/bicehimîne 1. qe-
ne wirandin 2. kuþtin 3.
cebilxane cihê ku muhi- mirar kirin
mata leþkerî lê tê veþar- cehimîn/dicehime/bi-
tin û parastin cehime 1. qewirîn 2.
cebirandin/dicebirî-ne/ mirin 3. mirar bûn *"se
bicebirîne 1. (keþtek) bicehime, mêvan bêþiv
tedawî kirin an jî (enda- tên malê"
mê ku ji cih derketiye) li cehiþandin/dicehiþîne/
þûna wî ya berê vegeran- bicehiþîne 1. ji ser hiþ
din 2. (têkiliyên xera- birin, nehiþî kirin 2. bi

56
cenet
xwarin, vexwarin an jî *“xanî, li ser cemedê
bêhneke jehrînî kuþtin ava nabe”
cehiþîn/dicehiþe/bice- cemedanî pûþî, egal, þa-
hiþe 1. ji ser hiþê xwe þik
çûn, nehiþî bûn 2. xwa- cemexew kincên dema ra-
rinê jê girtin 3. ji ber zanê; pîceme
bêhneke jehrînî ji xwe ve cemidî 1. ji ber sermayê
çûn 4. bi sedema jehrê qerisî 2. sar *"ava cemi-
mirin dî, ji kaniyan qut nabe"
cehînî xwarinên ku ji ar- cemidandin/dicemidî-
dê cêh hatine çêkirin ne/bicemidîne 1. bi
*"behaneya tirekan, na- sermayê qerisandin 2.
nê cehînî ye" sar kirin
cehter catir cemidîn/dicemide/bi-
cehzeran 1. dema zerbû- cemide 1. ji ber ser-
na cehê zeviyan 2. me- mayê qerisîn 2. sar bûn
ha pûþperê *"berf ketiye ku ling bi-
cejn 1. eyd 2. rojên þa- cemidin"
hiyê yên gelêrî *"cejna cemser 1. gopika sêrî 2.
salê, bi salê re dibihure" bakur û baþûrê tewere-
-cejna we pîroz be! eyda ya ku di navenda din-
we bimbarek bibe yayê re derbas dibe;
cejnane eydanî pol, qutb
celad 1. stûbir 2. mêrkuj cenab 1. hêja 2. berkeftî
celaqî doþava pir tîr 3. delal
celeb 1. cure 2. keriyê cenan rezvan
pêz ê ku diçe ber kêrê cenbelî titûna ku kêþa
3. hevsarê dewaran wê sext e
celebdar bazirganê pêz cendek 1. cesed 2. laþ
celew gema serê sewalên cendere [I] amûra ku pê
siwarbûnê karên hûnandî tên biri-
cem 1. ba, hind 2. tayê qandin
barekî 3. selika mezin cendere [II] amûra guvaþ-
ceme caw tinê
cemawer ehalî cenet rawestgaha dawîn a
cemawerî milkiyeta gel bawermendan; bihuþt
cemed her tiþtê ku ji ber *"bi peyvekê mirov diçe
sermayê hiþk dibe; qeþa cenetê, bi yekê mirov

57
ceng
diçe cehenemê" /biceribîne 1. îmti-
ceng 1. þer, herb 2. cîhad han kirin 2. ezmûn ki-
cengawer 1. þerkar, þer- rin *"ceribandin ji ne-
van 2. herbî 3. muca- ceribandinê çêtir e"
hid ceribîn/diceribe/biceri-
cengebazî 1. þer û oxil- be 1. îmtihan bûn 2.
me 2. þerê bi deng û ezmûn bûn *"dewê ce-
feng ribî, di firekê de jî tê
cengecol 1. cergebez 2. vexwarin"
dîlana têvel cer kirin mixên badayî
cengîn/dicenge/bicen- tê de çikandin
ge 1. þer kirin 2. tûþî ces seyaya ji kilsê
hev bûn 3. cîhad kirin cesed laþ, term
cengname çîrokên li ser cew [I] hebrîng
pêkhatin û bidawîbûna cew [II] rê û rêça avê; co
cengan cewahir kevirên binirx û
cengwestan 1. agirbest giranbiha *"axa mala mi-
2. heta demeke diyarkirî rovî, ji cewahirê xelqê
rawestandina þer çêtir e"
ceqin (bi meþê) riya rojekê cewdik meþkeke piçûk a
cer mixê badayî ji bo avê ye
cerbader amûra ku pê cewêlek xortê nûgihayî
mixên badayî tên þi- yê ku simbêlên wî derne-
dandin û sistkirin ketine
cercer 1. gêre 2. kam cewî benîþtê dara çamê
cerde 1. êrîþ 2. talan û cewr/cewrik têjikên se û
desteserî guran; tûle *"ji dêlên ti-
cerdevan 1. êrîþkar 2. rol, cewrên gurxenêq
talankar nakevin"
cerg kezeb ceza ji ber tawanekî ve da-
cerge xeleqa endazeya wê rizandin; seza
360 derece ye -cezayê giran sezaya
cergebez [I] kezeba ku qedexeyeke bixeter
tevî don dibirêjin -cezayê sermedî sezaya
cergebez [II] 1. dîlana bendîkirina heta mirinê
têvel 2. govenda ji jin û -cezayê sivik sezaya ta-
mêran pêkhatî waneke ne bixeter
ceribandin/diceribîne ceza kirin ji ber tawanê

58
cilik
ve berpirsiyariyek lê bar- 2. ciyawaz
kirin cihêrengî 1. cudatî 2.
cezwe derdana ku qehwe rengînî 3. ciyawazî
tê de tê kelandin; çoçik cihêtî 1. cudatî 2. ciya-
cêmik cêwî wazî
cênik 1. bisk 2. valahiya cihêz kel û melê ku mal-
ku li fêza hestiyê di bin bavan û xezûrgelanê
biskan de ye bûkê didinê û paþê si-
cêr 1. kûzê avê 2. her cu- war dikin *"bextê dê,
re kûzê ji kaxetîtê cihêzê qîzê ye"
*"cêrê nû, ava wî sar e" cihok cew *"heta ci-
cêrg cureyekî govendan e hok rast nebe, av nayê
cêrge gerdeniyeke ku zêr berdan"
û mûriyan pê de dikin û cihû zaroken Îshaq eley-
piranî jin davêjin stû û hiselam ên ku Tewrata
qeydikên destên xwe Mûsa eleyhiselam ji wan
cêrifk gêziya bi destik re hatiye hinartin *"ji
cêwî 1. du zarokên ku bi malê cihûyan bixwin, li
hevalcihî tên dinyayê 2. mala filehan razên"
du tiþtên bi hev re cil [I] 1. kinc 2. libas 3.
cêwtik kîsê çermîn lixwekirin
ciger kezeb cil [II] berzîna ku di bin
cigerxwîn pir xemgîn zîn an jî baran de da-
cigur rojeke geþt û sey- vêjin ser piþta sewalên
ranê ye barkêþ *"ga, bi cilan na-
cih 1. dews, þûn, war 2. yê naskirin"
mekan cil [III] 1. berik 2. xa-
-di cih de guncan *“ qen- lîçe *"filan kes cila þil
ciya ku ne di cih de be, e (pêgiran û teral e)"
vala ye” cildank cihê ku kinc lê
-cihê daxê ye pir mixabin tên danîn, istêre
-cihê þanaziyê sedema cildirû alava dirûtinê
kêfxweþiyê cilik 1. raxistinên nava
cihê 1. cuda 2. veqetî 3. malê 2. berzînên bin zîn
ciyawaz û baran 3. kincên peritî
cihê bûn veqetîn û qirêj *"sar e cilik sitar
cihê kirin veqetandin e, germ e cilik þerm e"
cihêreng 1. bi serê xwe -cilika wî xwar bûye 1.

59
cilq
karê wî ne baþ e, rewþa cirk merhem
wî ne baþ e 2. ketiye cirm ji tawanbariyê para
tengasiyê ku dikeve stûyê mirovî
cilq 1. xerabûyî 2. vîr- cirnexweþ xeysetpîs
çoqî cis kils
cilþok cihê ku kinc lê cisane kilsxane
tên þûþtin cism heyberên þênber
cin mêçêtir, hin giyane- -cismên esmanî heybe-
werên ku mirov rên wekî roj, stêrk, heyv
nabînin û hwd
cinaq hestiyê sersînga civak koma mirovan
firindeyan -civaka çîndar civaka
cinawir 1. dêw, ûc 2. xwedî-tebeqe
hov, kovî civakî têkildarî koma
cincilî ava safî mirovan
cindê 1. rindê 2. ezîze civaknas pisporê ku ko-
cindî 1. rind 2. kaw mekên mîrovahiyê teh-
cineh þiva serçomax, lîl dike
çoyê sergulpik civaknasî beþa pispo-
cinê kirin pembû ber- riyê ya ku komekên mi-
hev kirin rovahiyê tehlîl dike
cinên baxçeyê biçûk civan dem û cihê beþ-
ciniqandin/diciniqîne kirî yê hevdîtinekê
/biciniqîne tirsandin civandin/dicivîne/bici-
ciniqîn/diciniqe/bici- vîne 1. berhev kirin 2.
niqe tirsîn tomar kirin 3. kom kirin
cinûs lanet 4. anîn ser hev *"kewê
cinûsî lanetî çê, kewan li xwe dici-
cir 1. sohbet 2. xwî û vîne"
xislet -civandina hêzên leþ-
cird miþkê girs kerî ji bo armancên ew-
cire pevçûn lehiyê neqlkirina beþeke
cirik kurmê ku hewirmiþî artêþê li cihê ku pirs-
çêdike girêk lê hene
cirî xwarin, kel û melê civat 1. cemiyet 2. kome-
kesê ku bi þevederî li ci- le *"civat li mala pîrê ye
hekî dimîne; erzaq û pîrê li mala xelqê ye"
cirîd lîstikeke bi hespan e civatgeh 1. jûra rûniþ-

60
cînavk
tinê 2. di malperê de cixirîn/dicixire/bicixi-
pergala ku destûra hev- re 1. bi ber bayê tiþ-
peyvîna zindî û nivîskî tekî ketin 2. xapîn
dide ciyawaz 1. cihê, cuda
civatname name an jî 2. veqetî
berhevoka ku þîret û ciyawazî 1. cihêtî, cu-
boçûnên civînê tê de datî 2. rengînî
hatine tomarkirin -ciyawaziya regezî qu-
civîn/dicive/bicive 1. rebûna neteweyekî li
bi ser hev de hatin 2. ser yeke dîtir
tomar bûn 3. kom bûn cizdank peldank
4. berhev bûn cî cih *“dînan mal dî, cî
civîn kombûna ji bo mi- nedî“
jarekî cîderk (r) 1. þûna ku
-civîna awarte kombû- deng jê derdikevin 2.
na ji bo karekî neasayî çavkanî
-civîna çapemeniyê cîgir 1. wekîl 2. cîniþîn
kombûna ku ji nûçegi- cîhad þerê di riya Xwedê
hanên raya giþtî re vekirî de
ye -cîhad kirin di riya
ciwan 1. xort 2. nû 3. Xwedê de þer kirin
bedew 4. ter û taze cîhan 1. dinya 2. alem
ciwanik banû, xanim, *"azadî bi qasî firehiya
ciwanega gayê ciwan ê cîhanê ye"
nugihayî; canega cîhangiþtî alemî,
ciwanî 1. xortanî 2. be- gerdûnî
dewî 3. terîtî *"nezan î, cîhanî 1. dinyayî 2. ji
mêl bistîne bi ciwanî" vê alema kordûnde
ciwên 1. dijûn 2. xeber cîhaz amûrên ku bi gêre-
3. sixêf 4. buxtan 5. de- bayê dixebitin
vavêtin 6. gotinên kirêt cîher navnîþana ku tiþtê
cixare baçik þandî dê herê
-cixare kiþandin baçik cîl cureyekî çêreya ner-
kêþan mik û dirêj e; jê xesîl,
cixirandin/dicixirîne/ selik û çît tên çêkirin
bicixirîne 1. nav tê dan cînavk (r) peyvên ku li
2. tehrîk kirin 3. niçan- dewsa navdêran tên bi-
din karanîn

61
cîran
cîran 1. kesê ku mala wî colandin/dicolîne/bi-
nêzîkî mala yekî din e colîne (xwe di colaneyê
2. kesê ku karê wî de) hejandin
nêzîkî karê yekî din e coleke cihû
*"cîranê xerab bihêle, comerd 1. destbelaþ 2.
diranê êþyayî bikþîne" dayende 3. destfireh
cîrantî 1. temtêla kesên *“deriyê cinetê, comerd
ku malên wan li kêleka vedikin”
hev in 2. temtêla kesên comerdî 1. destbelaþî
ku kargehên wan li kêle- 2. dayendetî 3. destfi-
ka hev in rehî *"comerdî bi da-
cîwar 1. herêm 2. dever yînê dibe"
3. mekan 4. mintiqe conega ciwanega
CNK kurteya Civata Niþ- coq [I] 1. nîr, nîrik 2. xele-
timanî ya Kurdistanê qên bi ser hev ve; zincîr
ya ku niha navenda wê coq [II] kînor/kunêr
li Hewlêrê ye coqcoq elok
co/cok cew coþ 1. heyecan 2. peroþî
cobar [I] 1. çem 2. ne- 3. kelecan
wal, xendeq coþandin/dicoþîne/bi-
cobar [II] þiva ku pê coþîne 1. demên bi he-
hoyî gayê cot dikin yecan jiyandin 2. anîn
col [I] 1. keriyê pez, kelecanê
dewar û hwd 2. koma coþîn/dicoþe/bicoþe
keriyên ku kesek tenê demên bi heyecan jiyîn
diçe ber 3. tevlihev û coþî 1. heyecan 2. peroþî
rengrengî 3. kelecanî
-col û cobal naxira de- cot [I] 1. zo 2. du lib
wêr *"coteke birayan, meçi-
col [II] zincîr ne nêçîra guran"
-col kirin zincîr kirin cot [II] 1. amûra ku erdê
col [III] kombûn, lêbanîn ji çandiniyê re eywez di-
-colî serê yekî bûn ke 2. karê çandiniyê
komî hinda yekî bûn, li *"cot, bi gayê pîr nabe"
yekî banîn cot bûn 1. zo bi zo bûn
colane rûniþteka ku bi 2. (erd) ji çandiniyê re
bendan bi jorê ve girêdi- amade bûn 3. zewicîn
din û xwe tê de dihejînin cotkar çandiyar *"gotin:

62
cûyîn
'cotkaro tu çi diçîni?'; tê raçandin
got: 'heke hêþîn be tu dê cûmik [I] bi qasî cûti-
bibîni' " nekî benîþt
cot kirin 1. zozoyî kirin cûmik [II] dezgehê tevna
2. erd tev rakirin, çandin ku tejên dirêj tê de tên
3. zewicandin raçandin
cotyar cotkar *"berf li cûmî cela bûn binevat
zozana tê rim rim, li bûn
deþtê þîn tê genim, cot- cûmker kesê ku tevnan
yar dibe hakim” radiçîne *"goþkar
coxîn bêder pêxwas in, cûmker
cuda cihê, ciyawaz *"bi- bêkiras in"
ra bira ye, bazar cuda cûmkerî karê raçandina
ye" tevnan
cudahî cihêtî, ciyawazî cûn [I] 1. cûniyê ser ke-
cudaxwaz kesê ku doza viran, kortika kêvir 2.
cihêbûnê dike kortala dankutanê
cuher xurcika ka û cêh a cûn [II] 1. tov 2. avik
ku bi serê sewalê de tê cûn [III] parçe, tîke
daliqandin cûn [IV] 1. gewr, rengê
culux elok hêþînkew 2. kever *"rêç
cunûtin erdê þil rêça kera cûn e, sûc
cur bi cur rengrengî, sûcê bûkên nû ne"
celeblecebî cûn [V] gûn, reng
cure 1. tehr, awa 2. cûn [VI] cûyîn, cûtin
reng, celeb 3. þêwe cûnî curnik
curnik/curnî çalik û cûrnik çalên li ser kevi-
kortikên li ser keviran ran ên av tê de dicive
cûbrik bihoka çirçirok cûtin/dicû/bicû cûyîn
cûcik têjika çivîkan cûyîn/dicû/bicû 1. di
cuzam nexweþiyeke çêr- nava diranan de hêran
mî ye 2. di dêv de gerandin
cûm [I] 1. bi qasî cûtina 3. pêpest kirin û ked
carekî benîþt 2. benîþt xwarin 4. sox kirin
cûm [II] cihê ku lê tevn

63
Ç
ç/Ç tîpa çaremîn a alfabe- nikare derxîne"
ya kurdî ye; dengdareke -çal kirin 1. binax kirin
pêþezmandevî ye û di 2. gor kirin 3. bi axê
belavbûna wê de ziman nixamtin 4. veþartin
li ser diranan diþide *“mar dibêje: min biku-
çaçûl mirovê bêkêr î ne- je bi dijminatî, çal ke
baþ bi dostî”
çadir xîvet çal [II] enîbeþ, nehtikbeþ
çadirgeh komek çadirên çalak [I] 1. pêsivik 2.
ku li warekî hatine ve- destsivik 3. bi awayekî
dan giyanewer hîna jî dijî
çak 1. xweþik 2. baþ 3. çê çalak [II] 1. di wê heyamê
çakbîn 1. xweþbîn 2. de ew malper diþixule
bêhnfireh 2. di wê heyamê de ew
çakrewiþtî xwîpaqijî hesabê wî tê bikaranîn
çakil 1. çengel 2. du çen- çalakger peywirdarê
gelên ku bi ser darekî ve xebatekê
dikin da ku pê du satilên çalakî bizava bibandor
avê mil bikin çalepîka çarlepkî
çaksaz kesê ku rêbazên çam bûyerên dilsoj
kevn nûjen û bipergal di- çand hemû heyiyên ge-
ke lekî; ferheng
çaksazî hiþmendiya teze- çandî têkildarî heyiyên
kirin û têkûzkirina rêbaz gelekî; ferhengî
û ramanên dembihurî çandin/diçîne/biçîne
-çaksaziya çandiniyê tê- tov li erdê raçandin û
kûzkirina kar û barên zi- çikandin
raetê bi rêbazeke nûjen çandinî ziraet
çal [I] 1. kortal 2. dewx, çandiyar ziraetkar, cot-
cerx 3. kort *"biçûk kê- kar
vir bavêje çalê, mezin çap [I] karê weþanê

64
çargoþe
çap [II] hêza þiyanê pêk hatin 2. bi dest ke-
çap [III] bi qasî ku çavek tin
dibîne -çar kirin 1. bi dest xistin
-di çapa dêv de lêxistin 2. pêk anîn
di ser û çavan de kul- çarbazî çargavî
meke muhkem danîn çarçef pîneyekê çarkujî
çap [IV] gav yê ku bi ser text û nivî-
çap bûn ji weþanê re a- nan tê raxistin
made bûn çarçek 1. çekgirêdayî 2.
çapemenî cîhana her cu- silehþor
reyên weþanê çarçive þeklê çargoþekî
çaper alava ku nivîsan li çarçive kirin di þeklekî
hev zêde dike çargoþekî de dewisandin
çapez çaydank, qorî çarçîk cihê av û heriyê
çapger kesê ku weþanekê çardar tabûta miriyan
di çapxaneyê de li hev çardeh 1. hejmara beri-
zêde dike ya pazdehan û piþtî
çap kirin 1. nivîs weþan- sêzdehan 2. jimareya
din 2. pirtûk li hev zêde 14'an
kirin çardehem(în) di rêza
çaplûs melaq, laloþ çardehan de
çaplûsî melaqî, laloþî çarder çarçiveya dêrî
çapûk selika kincan çarem(-în) di rêza çaran
çapxane kargeha ku we- de
þanan li hev zêde dike çarenûs 1. qeder 2. a-
çaq geh, teþk, çîp *"þûrê qibet
kê tûj be, bila li çaqa -mafê çarenûsê heqê
min bikeve" rêbijartinê
çaqrût 1. çîprût 2. þeqrût çareserî 1. hel 2. der-
çar [I] 1. hejmara beriya man
pêncan piþtî sisiyan 2. çareser bûn 1. hel bûn
jimareya 4'an 2. derman bûn
çar [II] serwerên Ûrisata çareser kirin 1. hel kirin
berê 2. derman kirin
çar [III] 1. hel 2. rêbaza çarêk çaryek
dermankirina arîþe û çargavî xara sewalên
pirsgirêkan çarpê ya hera lezgîn
-çar bûn 1. peyde bûn, çargoþe þeklê ku li ser

65
çarix
çar çiman ava bûye; tê civandin
çarkujî çarwe amûreke mûsîqî ya
çarix cureyekî solên berê ku bi serê tiliyan ve tê ki-
ye *"çarixan ji san re rin û wisa tê lêxistin
çêkin, dê çarixên xwe çaryek ji çar paran jê pa-
bixwin" rek
çarîn helbesta ku ji çar çasir 1. parsek 2. xwes-
ristan pêk hatiye tok 3. gerok
çarkujî çargoþe çat pîne
çarlepkî birêveçûna za- çatan (da ku zêdetir kayê
rokan a li ser dest û lê bar bikin) pîneyê
çongan zexm ê ku davêjin ser
çarmedor her çar teref selika erebeyê
çarmêrkî rûniþtina li çaterê 1. averê 2. fetlo-
ser ling û qûnê nek
çarmix þeklê wekî zêde- çatkêþ parçeyeke hesînê
kê/(+)’ê ku pê lûleya tivingan tê
çar neçar bivê nevê paqijkirin
çarnikar çarmedor, her çatole 1. xîvetok 2. konik
çar teref çav endamê dîtinê yê gi-
çarpare tiþtê ku ji çar yaneweran e *"bila
parçeyan pêk hatiye bextê mirovî hebe, bila
çarpê çarsim çavekî wî jî tunebe"
çarpêkî bi her çar piyan -çav berdan 1. dil bijan-
çarpîne derewker din 2. daxwaz kirin
çarsim sewalên ku çar -çav ji sêrî pengizîn ji
lingên wan hene ber þaþwaziyê çav lê
çarsim axa kerê nêr zoq bûn
çarsî 1. asîtan 2. bazar -çav lê bûn 1. raçav ki-
3. cihê ku girêdanên ci- rin 2. payîn 3. li bêndê
vakî lê tên pê man
çarþem roja piþtî sêþem -çav lê bûn bizota êgir
û beriya pêncþemê 1. bêhn lê teng bûn 2.
çarþev çarçef pir nexweþ bûn
çartaq hêwana bilind -çav lê gerandin teselî
çartek bi temamî, bi kirin
giþtî -çav lê rijîn kor bûn
çartil alava ku pê giha -çav pê ketin dîtin

66
çavþûjin
-çav qurçandin jê re tin
çav kirin çavînî kirin nezer lê
-çav þêlî kirin (çav) xistin
gewr û nebîna bûn çavkanî jêderk, makder,
-çavê xwe jê re çîro- menþe
vîro kirin gef û gur lê çavkorevîþkî kesê ku
xwarin çavê wî biçûk û girover
çavbeloq çavzoq in
çavbirçî 1. têrnexur 2. çavlider 1. kesê ku berê
laylac xwe dide jinên xelqê an
çavdêrî 1. raçavî 2. jî dikeve bin mineta
payîn xelqê 2. kesê ku li ben-
çavdêrxane cihê ku ji bo da alîkariya biyaniyan
raçaviyê hatiye sazkirin e
çavêþ êþa çavan çavmiç çavgirtî
çavêþî kesê ku çavên wî çavnebar dexes
diêþin çavnebarî dexesî
çavfireh 1. destbelaþ 2. çavnêr zêrevan
camêr çavnêrî çavdêrî, zêrevanî
çavgirêdan 1. çavgirto- çavniq kesê ku qenciyan
nek 2. xapandin, çav lê zû ji bîr bike
tarî kirin çavreþî dexesî, çavnebarî
çavgirêdayî kesê ku ne- *"nan, pîvaz û nexweþî,
zan nezan noqî nav ka- çavreþî ne"
ran dibe çavsax kesê bîna yê ku
çavgirtonek cureyekî ji koran re rênîþandê-
lîstikên zarokan e riyê dike
çavik 1. sorikên ji ber çavsivik 1. biçûkdîtî 2.
nexweþiyekê 2. bûjenên qure
ku dewsa berçavkan çavsor 1. kesê ku tasa
datînin ser reþika çavan çavên wî tijî xwîn bûye
çavî [I] 1. qul 2. qisim 3. 2. sitemkar, zordest
di maseyan de cihê ku çavþirtik 1. kesê ku bi
tiþtek lê tê danîn *"kanî, çavêþê ketiye 2. kesê ku
di çaviyê de þêlû ye" pê nabe ser û çavên xwe
çavî [II] di raçandinê biþo
fetlên hûnanê çavþortav çavþirtik
çavînî bûn nezer lê gir- çavþûjin çavên asyayî

67
çavþîn
çavþîn çavsût, çavkes- çayxane cihê ku lê çaya
ber *"keçel dimire por- pijandî tê firotin
sor dibe, kor dimire çazan kesê ku rewþan bi
çavþîn dibe" hikmetê dadihûrîne;
çavteng bexîl, timakar hekîm
çavtirsandîtî newêrek- çazanî hekîmtî
tiya bêhemd çek [I] kinc, cil
çavtirsiyayî 1. newêrek çek [II] sileh *"çek ne ya
2. teral 3. xwerane- hemû kesî ye, lê nefs ya
girtî hemû kesî ye"
çavxezal çavbedew -çeka lûledirêj sileha ku
çaw 1. dara ter 2. þiv 3. menzîla wê dûr dikþîne;
çirpî 4. bendekiya ku çapdirêj
gurzê giyayê çinandî pê çekên komkujiya gir-
tê girêdan seyî silehên giran ên
çawa çi tehrî, çito ku qirkirina giþtî pêk
çawanî awayê pêkhati- tînin û binçirka giyane-
na heyberan weran diqelînin
çax 1. dem, zeman 2. he- -çek danîn þer rawes-
yam 3. gav *"gur û hirç tandin
bûn destbirak, dinya bû çekbend kinca bêmil;
çaxê mehdiyê zemên" qutik
-çaxê seholîn sedsalên çekçekûle barçêrmk
ku li her derê serma û çekdar silehdar
seqem serdest bûye çekebazarî bazarkirina
-di çax û benda hev de bi cedel û gengeþî
bûn di heman temen û çelak çakil
bejnê de bûn çelake darikê dirêj û dev-
çay giyayekî belgên wî çeqel ê ku pê gûz û hwd
tê hiþk-kirin, heta ku tê çinîn
rengê wî werdigere so- çelandin/diçelîne/biçe-
rahiyê di ava kelandî lîne jê spîldax derbas
de tê rawestandin û kirin
paþê di piyanan de tevî çelçelok 1. pirbêj 2.
þêkir tê vexwarin zimandirêj
-çaya berçovî çaya kêfê çele 1. çil rojên her wer-
çayger kesê ku çayê be- zê 2. çil rojên zivis-
lav dike, çaybelavkirî tanê yên pêþîn û paþîn

68
çempal
çeleçel kirin 1. galegal (tiþtê avî) li hev ketin û
kirin 2. zimandirêjî ki- hejîn
rin çelte 1. galegal, gotegot
çelek xwarbûna wekî serê 2. gotinên bêbingeh; îfti-
çoganê ra 3. galteyên soxkirinê
çeleme cînaq çelûz pirsok
-çeleme girtin lîstina bi çelziman 1. devbelaþ 2.
cînaqan devçepel
çeleng 1. bi îhtiþam 2. çem [I] 1. rûbar 2. newa-
bedew 3. wêrek la ku av tê re dikiþe
çelexane 1. çil rojên ji- *"çem, ji kaniyan çêdi-
na welidî 2. rewþa se- be"
lexanetiyê çem [II] 1. mij û moran
çelitandin/diçelitîne 2. ewrawî û bidûman
/biçelitîne 1. ji qêlik *"gur di çemê de har di-
derxistin 2. heriþandin bin"
çelitîn/diçelite/biçelite çemandin/diçemîne/bi-
1. ji qalikê xwe biþkuvîn çemîne 1. tewandin 2.
2. heriþîn qurifandin
çelixt werm çember xeleq
çel kirin 1. axaftin 2. çembil 1. qulp 2. bistik
vegotin *"ê ku dîzikê çêke, dê
çelp dengê awayê vexwa- çêmbil jî pê bixe"
rinê yî kûçikan çemçûr kêça belçikan
çelpandin/diçelpîne/bi- çemçûs çikûs, bexîl
çelpîne 1. bi serê çemedank derdana ku
zimên wekî kûçikan vex- mirov kel û melê xwe
warin 2. herimandin dixê û davêje milê xwe
çelpeçelp dengê dom- çemîhanî baxçeyê da-
dar ê ku ji awayê vex- rên tûyê
warinê yî segan tê çemîn/diçeme/biçeme
çelpeçelp kirin 1. çel- 1. tewîn 2. qurifîn
pandin 2. bi gotinên çemk 1. feraset 2. zih-
beletewþ axivîn niyet
çelqandin/diçelqîne/ çemole 1. þûm 2. nehe-
biçelqîne 1. hejandin wayî 3. belakirî
2. av tê werdan 3. kiyan çempal barê biçûk ê ku
çelqîn/diçelqe/biçelqe datînin ser barî; serbar

69
çenberî
çenberî erebeya si- çepil endamê ji enîþkê
warbûnê heta sermilê
çençûz çiriz -di çepilê yekî de girtin
çend çiqas *"çend çiya û avêtin derve qewi-
hene, ên kurdan e" randin
çendanî tekildarî hej- çepîn kesê ku destê xwe
mar û miqdarê yî çepê baþ bi kar tîne
çendemîn 1. çendem çepken 1. nefeq 2. qula ji
2. a çendan 3. kîjan her du aliyan ve vekirî
çenebaz 1. çelziman 2. çeqçeq çêreyek e
devçepel 3. devbelaþ çeqçeqok darê berêþ *"aþ
çeneçen 1. zimandirêjî çûye, ew li pey çeqçe-
2. çeleçel qokê ketiye"
çeng 1. kulm, kefa dêst çeq ling, qiç
2. qulac *“teyr bi çen- çeqel dudevî
gan difire, mêr bi mêran çeqene cureyekî daran e
dixwire” çeqrût lingrût, qiçrût
-çeng dan hev 1. bi hev çeqûber alavên ku ne bi
re meþîn 2. destyariya serê xwe lêbelê bi hêza
hev kirin mirovan dixebitin
çenge 1. erzên 2. goþe, çerçî firoþkarê gerok *"çi
çim bi çerçî re be, wî difiro-
çep 1. dijbera aliyê rastê þe"
2. çep çerixandin/diçerixîne/
çepel 1. qirêj, gemar 2. biçerixîne 1. ziviran-
reþ û tarî 3. kirêt, mujikî din 2. jê averê kirin
*"gayê çepel tim golik e, çerixîn/diçerixe/biçeri-
merivê çepel tim lawik xe 1. zivirîn 2. jê averê
e" bûn
çeper kozik, mewzî çerm çêrm
çeperast 1. rû bi rûyî çermik çêrmik
hev, hevrû 2. hemberî çermesor çêrmsor
hev çerx 1. kevirê alavtûjki-
çepik lêdana destekî li rinê 2. alava ku devê
destê din pênûsa darînî tûj dike
-çepik lê dan 1. kefên *"çerxa felekê, geh li jêr
her du destan li hev xis- e geh li jor"
tin 2. pesna karekî dan çerxe 1. taye 2. toterîk

70
çêkirin
çerxeme 1. zembîl, selik 2. elokê nêr
2. çapûk çetirbaz paraþûtvan
çerxetûn tawe, miqilk çevandin/diçevîne/bi-
çerxê/çerxo mirovên ku çevîne (wekî çenberê)
mal bi mal digerin, nav- tewandin
malangerî *"çerxê berê çewal telîsê mezin
bêsol bû û îdareya me di çewir bez, don
dêst de tunebû, îcar di çewlik mezre
piyan de sol jî hene" çews pêkutî
çesp bûjena zeliqandinê çewsandin/diçewsîne/
çespan 1. çeleng, zîrek 2. biçewsîne 1. daqultan-
kêrhatî din 2. pêpest kirin
çespandin/diçespîne/ çewsîner zordest, zalim
biçespîne [I] bi çespê çewt xelet
du tiþt bi hev ve zeliqan- çewtî xeletî
din çewênder silqa ku jê þe-
çespandin/diçespîne/ kir tê bidestxistin
biçespîne [II] 1. îsbat çexer 1. pê 2. þûnpê
kirin 2. eþkere kirin çê 1. qenc 2. baþ *"gayê
çespîn/diçespe/biçes- çê bi baran, mêrê çê bi
pe [I] du tiþt bi çespê bi xeberan"
hev ve zeliqîn çêbuwar tiþtê ku ne eslî
çespîn/diçespe/biçes- ye, qulebî
pe [II] 1. dan îsbatkirin çêbûn/çêdibe/çêbibe
2. dan pejirandin 1. afirîn 2. pak bûn 3.
çet 1. zor, dij 2. astengî qewimîn, rûdan
çete zordest çêj tahm, lezet
çetel amana pêxwarinê a -çêj jê wergirtin bi kêfa
ku bi devê wê ve çend xwe jê xwarin, vexwarin
tilî hene û kelk wergirtin
çetewil 1. cerde 2. rêgir çêjdar bitahm, bilezet
çetin 1. zor 2. dijwar çêjandin/diçêjîne/biçê-
çetin bûn 1. zor bûn 2. jîne 1. tahm kirin 2. jê
dijwar bûn xwarin û vexwarin
çetinî 1. zorî 2. dijwarî çêker 1. tehmirkar 2. pa-
çetir [I] 1. sîwan, sîtavk ker 3. afirîner
3. paraþût çêkirin/çêdike/çêke 1.
çetir [II] 1. dîkê mirîþkê afirandin 2. pak kirin 3.

71
çêl
temhîr kirin 4. anîn holê çêrîn/diçêre/biçêre 1.
*"ka tunebû, kadîn çêdi- çêre xwarin, likijîn 2.
kir" binê feraqên xelqê alas-
çêl kevir, zinar, sel tin *"berxê ku têr þîr
çêlaxî 1. dibûr 2. hevrazê nexwar, bi kavirtî jî têr
ku naverasta wê kort e naçêre"
çêlek dewara mê ya ku çêrm 1. postê li ser termî
di-zê û tê dotin; mange 2. derveyê cendêk *"ji
*"bêndera ku çêlek li mêran nav dimîne, ji ga-
ser bigere, ew çi bênder yan çerm dimîne"
e" çêrmik postê ziravik û te-
çêlik têjik *"kund çêlika nik
xwe dixwe û paþê bi ser çêrmesor emrîkiyê xwerû
de digirî" çêrt zîrç, rîç
-çêlik anîn têjik anîn çêtir 1. qenctir 2. baþtir
çêlî nifþ, nesl *"jin heye, ji sed mêrî
çêlkew têjikên kewan çêtir e"
çêl kirin 1. behs kirin 2. çêtî kirin 1. parçeparçeyî
qal kirin 3. jê xeber dan kirin 2. qutqutî kirin
çêlûs pirsok, kesê der- çêyî qencî, baþî
manê her kulê dipirse çi peyveke ku der heqê
çênî 1. xwarina çivîkan tiþtan de pirsiyariyê dike
2. qûtê mirîþkan -çi got mijara gotina wî
çêr dijûn, sixêf çawa bû?
-çêr lê kirin jê re xeberên çiç (di zimanê zarokan
nebaþ û dijûn gotin de) memik
çêrandin/diçêrîne/biçê- çiçik 1. berê mirovan 2.
rîne 1. sewal birin çêre- endamê þîrî yê giyane-
yê, likijandin 2. dekbaz weran; hingil, girêþ
û fêlbaz bûn çift refes û lotika sewalan
çêrbaz sixêfkar, dijûnkar -çift avêtin (sewal) bi
çêre 1. giyayê ter 2. hêþî- lingê paþîn pehîn avêtin
nahî *"çêre çiqasî nerm çiftexas qumaþekî spî ye;
bibe jî, di bin kêvir de patisqe
nasekine" çik 1. þipê 2. li ser xwe
çêrek çêrbaz -çik çik! kîteyeke ku ji za-
çêregeh cihê ku lê giya rokan re tê gotin da ku
heye; mera jipiyan bisekinin

72
çilmisîn
-çik rabûn ser piyan ras- çilem(-în) di rêza çilî de
terast rabûn ser xwe çilek 1. silek 2. çavbirçî
çikeçik bi dirêjahî 3. kesê ku baha wî zêde
-çikeçik di erdê de ku- ye *"bizina kulek, timî
tan bêyî ku xwar bibe bi çilek e"
awayekî rasterast di çilfis dizek
xweliyê de çikilandin çilfisandin/diçilfisîne
çikandin/diçikîne/biçi- /biçilfisîne dizîn
kîne 1. dar û stûn bi çilik çele
dirêjayî bi cih kirin 2. çilizîn/diçilize/biçilize
hilm û nefes birîn pars kirin, gedandin, li
çikilandin/diçikilîne/ rewciyê gerîn
biçikilîne tê de bi dirê- çilîçilî 1. baçermok 2.
jayî dewisandin korê þevê, þevekorî
çikilîn/diçikile/biçiki- çilk dilop *"barana nîsa-
le tê de bi dirêjayî bi nê, çilk bi kîsan e, dew li
cih bûn ber derê her kesan e”
çikindir silq çilkandin/diçilkîne/
çikîn/diçike/biçike 1. biçilkîne 1. dilopan-
dar û stûn bi dirêjayî bi din 2. bijinandin
cih bûn 2. hilm û nefes çilkîn/diçilke/biçilke
teng bûn 3. miçiqîn 1. dilopîn 2. bijinîn
*"kaniya ku av jê kiþiya, çilm xilît
naçike" çilmas zekem, bahor
çikot çikûs çilmasî zekemî, bahorî
çiksayî esmanê hêþîn î -bi çilmasê ketin zekemî
bêewr bûn, bahorî bûn
çikûs 1. destgirtî 2. ti- çilmêre zirze
makar, çiriz çilmêre kirin zirze ki-
çikûsî 1. destgirtîtî 2. rin
timakarî, çirizî *“çikû- çilmisandin/diçilmisîne
sî, bi merivan gû jî di- /biçilmisîne 1. peri-
de xwarin” tandin 2. zibilandin 3.
çil 1. hejmara piþtî 39'an reng jê birin 4. bi avne-
2. jimareya 40’î danê (giya) hiþk kirin
çilag pirtî çilmisî 1. benzavêtî 2.
çilagî pirtîfiroþî zibilî, rengjêçûyî
çile 1. çil roj 2. çele çilmisîn/diçilmise/bi-

73
çilmo
çilmise 1. zibilîn 2. çiq guliyên darê, çiqil
reng jê çûyîn çiq kirin dapîtin
çilmo pozxilît çiqas pirsa ku bersiva wê
çilo [I] pelê daran ê hiþk bi miqdarekê tê dayîn
û zerbûyî *"cehþik çiqasî mezin
çilo [II] 1. çawa 2. çito be, dîsa jî ker e"
*"kor çilo li Xwedê di- çiqil guliyê darê
nêre, Xwedê jî wilo lê çiqil kirin çiq kirin
dinêre" çiqinî qebizbûyî
çim 1. qorzî, goþe 2. kêlek -çiqinî bûn qebiz bûn
3. guç çir 1. hiþk û ne ter 2. xav
çima çi re, çawa, çito çira 1. þemal 2. fener,
çimandin/diçimîne/bi- panos *"çira ji koran re,
çimîne 1. tewandin 2. def ji keran re bêfayde
zêl jê vexistin, parçayek ye"
jê qut kirin çirandin/diçirîn/biçirî-
çingîn/diçinge/biçinge ne 1. dirandin 2. de-
(çingo û þûþe) þingîn rewên berhewa kirin
çingo madenê ku jima- çirav dilop, çilk
reya wî ya atomî 30, gi- çirge giyayê zexm ê go-
raniya wî ya atomî legenî û erdên hezge
65.37 e û kurteya wî ya çirik fîþenga neteqiyayî
latînî Zn ye; tûtya çirikandin/diçirikîne/
çingoyî madenê ku bi biçirikîne 1. pembû
çingoyê hatiye tahm- çandin 2. diran li hev
dan guvaþtin û jê deng der-
çingul kaçlok xistin
çinîn/diçine/biçine [I] çirikîn/diçirike/biçiri-
(fêkî, sewze û zad) qut ke dengê çirkeçirkê jê
kirin, dirûn hatin
çinîn/diçine/biçine [II] çirikvan pembûjen
1. raçandin 2. moçik lê çirîn/diçire/biçire 1.
neqþ kirin dirîn 2. biþkuvîn
çipîsk fîtik çirk 1. meneke demji-
-çipîsk lê xistin bi qasî martinê ya ji deqîqeyê
berdana tiliyên mezin hindiktir e; saniye 2.
û navincî li yekî/tiþtekî careke zivirandinê; fetl
xistin çirkeçirk dengê ku ji

74
çîçekdank
parçeyên hesinî û raki- çiv dan 1. baz dan 2.
þandî dertê bezîn 3. jê revîn
çirkejimêr di katjimêrê çivêl kesê ku her dem
de nîþaneya saniyeyê yarî û henekan dike, ca-
çirpî þiva ziravk rinan ji tixûban jî derdi-
çirtequlî lîstika cirîdê keve
-di nav de çirtequlî ki- çivîk 1. firindeyên biçûk
rin bi kêfa xwe û bêmi- 2. cureyekî firindeyên
net di nav de lîstin biçûk e *"çivîkeke girtî,
çirt zîrç ji qazek çolê çêtir e"
çirtemîz kelmîzok çivînî 1. biziqzaq 2.
çirtik 1. lotik 2. refes fetlfetlî 3. xilimxwarî
çirtik avêtin/dan 1. lo- çiya kêrtê bilind *"çiya
tik avêtin 2. refes kirin çiqas bilind be jî, dê rê
3. hiltîzîn *"hespê ku tu pê keve"
li rex guhdirêjî girêdî, an çiyakêþ kesê ku hildi-
dê bide çirtikan, an dê kiþe kêrtên bilind
bibe gezoke" çiyaniþîn kesê ku li
çirtoke 1. sewala loti- herêmên çiyayî dijî
kavêj 2. hiltîzok çiyayî tiþtê/kesê ku li çi-
çirtovirto tiþtê bêqîmet; yan heye/li çiyan dijî
sixtopixto çizîn/diçize/biçize (di
çirûsîn/dirûse/biçirûse dema pijandinê de) jê
1. biriqîn 2. þemal dan dengê þewatê hatin
*"gîsinê xebatkaran, di- *“çizîna nanê genimî, ji
çirûse" kezebê tê”
çirûsk 1. berq 2. þewq û çizirîn/diçizire/biçizire
þemal 3. pêt 4. alaf 1. ji ber çûyîn 2. qul
çirxat kirin aþ betilandin bûn 3. gizirîn
çist/çust çeleng û zîrek çîç 1. arastî û xemilandî
çiþt unsurên ku bûjenan 2. (di zimanê zarokan
pêk tînin de) rind û bedew
çito çawa, çilo, çima, çi re çîç bûn 1. xemilîn 2.
çiv 1. ziqzaq 2. fetl 3. (di zimanê zarokan de)
xêzxêzî rind û bedew bûn
çivanek çivange çîçek xemla dar û
çivange goþeya ku ke- çêreyê; kulîlk
van dibe çîçekdank kulîlkdank

75
çîçelan
çîçelan 1. tiþtê ku temtêla nîne 1. hûr kirin (tev
wî xweþik dixuye 2. cihê tiþtekî) 2. (bi ser de) piþi-
dîmenxweþ randin
çîçeve kirin/çîç kirin 1. çînandî 1. hûrkirî 2. pi-
xemilandin 2. (di zimanê þirandî 3. amade
zarokan de) rind û be- -nanê çînandî 1. nanê
dew kirin ku hûrî tevî xwarinekê
çîçik (di zimanê zarokan kirine 2. xwarina hazir
de) pêlîstok çînayetî tebeqî
-çîçik û vîçik 1. pêlîs- çînik tûncika jinan
tokên zarokan 2. xem- çînîn/diçînîne/biçînîn
lên bêbine û hûrde 1. neqiþandin 2. moçik
çîçî 1. ifet 2. namûs lê kirin
çîk [I] 1. çirûsk 2. pêt çîp ji çongê berjêrtir aliyê
3. alafa pêþîn pêþiyê yî ling
çîk [II] ango, wate -çîp lê duta vebûn geh lê
çîl rengê vekirî sist bûn û peliþîn erdê
çîlan devhuçika fireh û çîplot 1. çîprût 2. þeqrût
dirêj çîprût lingtazî
çîlspî rengê spî yê lap çîqal 1. qels, lawaz, jar,
vekirî zeîf 2. eware, yax
çîleçep 1. berevajî 2. çîrçîrî parçeparçeyî,
xaromaro zîvalzîvalî
çîm [I] erdê ku çêreya çîrçîrî kirin parçeparçeyî
wê gurbiz e kirin, zîvalzîvalî kirin
çîm [II] ling çîrevîr vir û derew
çîman erdê ku çêreya -çîrevîr kirin vir û derew
wê gurbiz e kirin
çîmanzar erdê ku her çîrik qaxê fêkiyan
dera wî bi çêreyeke çîrok hikayeyên dirêj ên
gurbiz rapêçandî ye bi efsûn û xeyalî
çîn [I] 1. moçik 2. neqþ -çîrokên jinebiyan ga-
çîn [II] hêza þiyanê; te- zincên bêrûmet û vala
wax, tewan çîrokbêj kesê ku hika-
çîn [III] sinif, tebeqe yeyên dirêj ên bi efsûn û
çîn [IV] 1. xeleq 2. ba- xeyalî vedibêje
dok, kurîþk çîroknivîs 1. karê nivîsî-
çînandin/diçinîne/biçî- na hikayeyên dirêj ên bi

76
çûç kirin
efsûn û xeyalî 2. ber- çolistan 1. sehra 2. berî,
hevkarê çîrokan ne deþt
çît [I] 1. cureyekî qumêþ çomax 1. tiþtê serpopil
e 2. destmalên ku bi qa- 2. þiva sertompiz
liban hatine rengandin çong herewera di naven-
çît [I] dîkê ku saleke te- da ling de; jinû *"heke
menê xwe temam nekiri- te da nava avê, ha li
ye çongê ha li navê"
çîtik 1. qurhekêþî, peþ- -çong lê þikestin 1. (pir)
kavêjî 2. þilimziwa betilîn 2. (ji tirsan) tev
çîtik kiþandin 1. qurhe negerîn 3. bêtaqet man
kiþandin, peþk avêtin -çong lê sist bûn 1. (wekî
2. þilimziwa avêtin berê) jêhatî nebûn 2. (ji
çîv 1. destikê destarî 2. tirsan hêz lê) þikestin û
di erebeya gan de darikê daxwarin
ku di ber tayeyê de di- çopçepîsk margîse
çikînin da ku ji surnî ne- çopî 1. xesb 2. talan
filite *"çîvê stûr e, tixûb çopandin/diçopîne/bi-
dûr e; çîvê zirav e tixûb çopîne 1. bi zorê jê
av e" standin 2. talan kirin
çîveçîv dengê domdarê çopîk 1. ehmeq 2. gêj
çivîkan; vîçevîç çoqil ling
çîz mêþa hespan; moz çoqildirêj lingdirêj
çîzeçîz 1. dengê zîz, çors 1. þevekorî 2. sero-
çîzînî 2. mizemiz bero, keteber
çîzînî vizînî, vingînî çortan toraqa hiþk-kirî
çîzok mizmizok çoþ kirin ker ajotin *"ke-
ço þiv *"mebe çoyê di ra ku barê te ne lê be, ne
destê dînan" çoþ kê ne doþ kê"
çoçik derdana ku qehwe çov 1. þiv 2. gopal
tê de kelandin, cezwe çu tu
çogan 1. þiv 2. çirpî 3. çune 1. tune 2. sifr, (0)
gopal çurtanok hestiyê ser-
çokar xizmetkar çongê
çol 1. beyar 2. berî çûçanêk (di zimanê zaro-
*"mêr çol e, jin gol e" kan de) biçûçik
çolbir riya kurt çûç kirin/çûçî kirin (di
çolik destço zimanê zarokan de)

77
çûk
rûniþtin çûr [II] terþ û talan, çop
çûk çivîkên biçûk *"her çûr bûn 1. tûþî talan-
çûk, bi zimanê xwe bûnê hatin 2. dêrz bûn
dixwîne" çûr kirin 1. talan kirin
çûle xelqkenandî 2. dêrz kirin
çûm 1. baqek giyayê hiþk çûv bizava revînê
ê girêdayî 2. defþe, baq -çûva roviyan bazdana
çûn çûyîn bi lezgînî
-çûn ava (roj, heyv, stêrk) çûv dan/çûv kirin ga-
qulibîn vek li vir û yek li dera
-çûn ber tira cahþikan han xistin
1. bêpar û bêpeþk mayîn çûyîn/diçe/biçe(here)
2. bi kêrî tu karî nehatin 1. nehatin 2. ji vir ber
û ji neçariyê gavanî kirin bi cihekî din ve meþîn
-çûn ser dilovaniya xwe *"bi lavelavê, mirov ji
çûn ber rehma Xwedê ber jina xwe naçe der"
çûr [I] zerînî

78
D
d/D tîpa pêncemîn a al- /dabêlîne 1. daqurtan-
fabeya kurdî ye; deng- din 2. vegemirandin
dareke ku li gorî cîder- *"kesê çavbirçî, kerê bi-
ka wê diranî ye, li gorî bar dadibêlîne"
belavbûna wê girtî û dabir (r) nîþaneya bêh-
nerm e nokê ya ku li jora
da- [I] pêþgireke ku bi lê- peyva resen tê danîn
kerê ve diziliqe û wateya dabiristin/dadibirisîne
berbijêriyê didê /dabirisîne 1. rêz bi
da [II] dayik rêz bûn 2. sef girêdan
dab tele, dafik 3. ketin þîþtirekê
dabarandin/dadibarîne dabîn kirin 1. bîme kirin
/dabarîne 1. bi ser de 2. ewle kirin
rijandin 2. dan guleyan daçek (r) peyvên bêwate
dabarîn/dadibare/daba- ên mînanî /li, bi, ji…/ ên
re hetikîn ku di hevokê de bi pey-
dabaþ 1. mijar 2. behs, wirekê radibin
babet daçikandin/dadiçikîne
daberizîn/dadiberize/ /daçikîne 1. di erdê de
daberize 1. êrîþ kirin bi dirêjahî bi cih kirin 2.
2. belapêþkarî yekî bûn çikilandin 3. hincikan-
dabestin/dadibeste/da- din
beste 1. girêdan 2. ku- dad 1. dayik 2. edalet
ta kirin 3. bi encam ki- dadan/dadide/dade [I]
rin 1. girtin 2. zirze kirin
dabeþ 1. parçe, par 2. qi- *"deriyê xêran, nayê da-
sim 3. kerî dan"
-dabeþ kirin 1. parçe ki- dadan/dadide/dade [II]
rin 2. parve kirin 3. kerî (agir) pê xistin
kirin dadgeh mehkeme
dabêlandin/dadibêlîne -dadgeha lihevanînê

79
dadger
mehkemeya sulhê xwarê 3. dagerîn
-dadgeha sezayî mehke- dahatû 1. pêþeroj, mus-
meya cezayî teqbel 2. pere û berê ku
dadger hakim ji ked an jî dezgehê mi-
dadik jinika ku ber diya rovî tê
wan ve çavdêrî an jî dahelandin/dadihêle/
sexbêrîya zarokan dike dahêle pê ve aliqandin
dadî huqûqî dahelîn/dadihele/dahe-
dadmend dadwer le pê ve aliqîn
dadparêz huqûqparêz dahênan/dadihêne/da-
dadwer adil hêne 1. kiþf kirin 2.
dadwerî adilbûnî îcad kirin 3. afirandin
dadyane adilane dahêner 1. kaþif 2.
dafik xefik, tele *"roviyê mûcîd 3. aferîner
zexel, bi her du lingan dahiþtin/dadihêje/da-
dikeve dafikê" hêje 1. li serê rawestîn
dager 1. dahatina ber bi 2. li serê pir kûr ramîn
jêrê 2. veger dahol def
dagerandin/dadigerîne daholjen deflêxistî
/dagerîne 1. berjêr ki- dahûrandin/dadihûrîne
rin 2. anîn xwarê 3. lê /dahûrîne 1. tehlîl ki-
vegerandin rin 2. çareser kirin 3. jê
dagerîn/dadigere/dage- re rayeyek dîtin
re 1. peya bûn 2. hatin daketin/dadikeve/da-
xwarê 3. lê vegerîn keve 1. peya bûn 2.
dagirker îþxalker, vegirtî hatin xwarê 3. berjêr
dagir kirin îþxal kirin, bûn 4. (sewalê nêr)
vegirtin nayîn, gayîn
dagirtin/dadigire/dagi- dakirin/dadike/dake
re [I] 1. tijî kirin 2. îsti- 1. avêtin 2. pekandin
la kirin 3. nixumandin 4. ber-
dagirtin/dadigire/dagi- jêr kirin *"jin, mêran
re [II] ji malperekî pel- dadikin û radikin"
dankek daxistin da ku ji bo ku, seba ku
dahan dayîn *"dermanê *"bilind menêre, da ku
xwestinê, dahan e" tu nizm nekevî"
dahatin/datê/dayê 1. dalak kesê ku zarokan
peya bûn 2. hatin sunet dike

80
danû
dalan kulek, lingor destê Xwedê de ye"
dalehî rexne an jî ga- -dan zanîn/dide zanîn
zindên nazik /bide zanîn 1. danasîn
dalehî kirin bi nazikî 2. pê hesandin 3. hay-
gazind an jî rexne kirin dar kirin, agahdar kirin
daliqandin/dadiliqîn/ dan [II] 1. genime kutayî
daliqîne hilawestin 2. hebên gênim *"kaya
dalît qurmê darê yî qut- kevn, dan jê nakevin"
kirî -danê kutayî genimê di
daman ji navikê berjêrtir cûnî de bi mîrkutan ku-
pêþên dêreyekî; tûman tayî
damezrandin/dadimez- dan [III] 1. demên rojê 2.
rîne/damezrîne 1. beþên zemên *"adarê,
înþa kirin, ava kirin 2. berfê xwe da guliyê
saz kirin 3. çêkirin darê, nema danê êvarê"
damezrîner 1. sazker danasîn danezan, îlan
2. çêker 3. daner 4. da- dane agahiya zanistî ya
hêner çespandî
damilandin/dadimilî- danezan teblîx, danasî
ne/damilîne (çav) gir- -danezana mafên miro-
tin van danasiya mafên
damilîn/dadimile/dami- însanan a gerdûnî
le (çav) hatin girtin danêr sazkirî, damezrîner
damûsk porê katara stû- dang ji þeþ paran parek
yê hespan dange cihê ku sewal lê
dan/dide/bide [I] 1. ve- tên giyakirin; dirûngeh
gerandin 2. radest kirin danisqe mirovê awarte
-dan ber hev 1. qiyas ki- daniþîn [I] li dadgehê
rin 2. rû bi rûyî hev ki- amadebûna pêþberî doz-
rin 3. hevrû kirin *“bi- ger
aqilan dan ber hev û daniþîn/dadiniþe/dani-
ser hev, dînan lawên þe [II] rûniþtin
xwe zewicandin“ daniþtin/dadiniþe/dani-
-dan û standin 1. têkilî, þe rûniþtin
eleqedarî 2. kirîn û firo- danîn/datîne/dayne 1.
tan 3. hildan û danîn 4. peyde kirin 2. saz kirin
bexiþandin û jê birîn 3. bi cih kirin
*"dan û sitandin di danû genimê kutayî û

81
danxav
kelandî daraz qerar, biryar
danxav kutilkên xav darbest 1. tabûta miriyan
dapalandin/dadipalîne 2. çardara ku pê nexweþ
/dapalîne 1. raparzan- tên neqilkirin
din 2. dawerivandin darbir cureyekî sewalên
dapalîn/dadipele/da- darkoj e
pele 1. raparzîn 2. da- darçîn cureyekî darên ku
werivîn hem berên wê ên hiþk-
daperîn/dadipere/da- kirî hem jî ew bi xwe tê
pere bi tundî lê vegeran- kelandin û ava wê tê vex-
din warin
dapêjtin/dadipêje/da- dar de kirin /bi dar ve
pêje 1. çiq kirin 2. spî kirin 1. îdam kirin 2.
kirin 3. darotin 4. rûçi- hilawestin, daliqandin
kandin darêj(-e) qalibkirî, rokirî
dapîr diya dê û bavên darêjk teþe
mirovan; pîrik darêjtin/dadirêje/darê-
dapîtin/dadipêje/da- je 1. jê zêde kirin, ji ber
pêje dapêjtin girtin 2. li hev zêde ki-
daqoq 1. mîrkut 2. mîr- rin
kutê dêrî darêjxane karistana ku tê
daqurtandin/dadiqur- de bûjen di qaliban de
tîne/daqurtîne di gew- tên ro dikin
riyê de berjêr kirin; qurt daring madeyê xav, bûjen
kirin darik parçeyeke darê
daqûl xwar biçûk
-daqûlî tiþtekî bûn xwarî -darikê miradan mirovê
ser tiþtekî bûn ku ji tu kesî re nabe
dar 1. cureyekî hêþînahi- alîkar
ya li ser rûyê erdê ye û -darikê heft argûnan
mêweyan dide 2. darik kesê ku li her derê fesa-
*"heta ku se hêstî ne- diyê digere
kojê, dar li sêrî nakeve" daristan komeka daran
dara hesabdariya he- darizandin/dadirizîne/
yiyên dûgelê; maliye darizîne mehkeme kirin
daraþ balindeyek e darîn bûjena ji darê
darayî têkildarî heyiyên çêbûyî
dûgelê; malî darkutik cureyekî çivî-

82
dax
kên ku bi nikilê xwe da- ku ziwa kirin
ran qul dike dawerivîn/dadiwerive/
darpiþt 1. sêpiya tevnê dawerive 1. raparzîn
2. piþtmêr 2. baravî bûn 3. (ji ber
daroxa karmendê bacber- guvaþtinê) ziwa bûn
hevkirinê dawestîn/dadiweste/da-
dartiraþ kesê ku ji daran weste li ser piyan se-
pace, derî û pêdiviyên kinîn
malan ên din çêdike; ne- daweþandin/dadiwe-
car, xerat þîne/daweþîne 1. da-
dartiraþî pîþeyê necariyê; werandin 2. li ba kirin,
xeratî ber bi ba kirin
das amureke çandiniyê daweþîn/dadiweþe/da-
ye û pê zad tê çinîn weþe 1. dawerivîn 2.
*"dasek, nikare bi deh- ber bi ba bûn
lekê" dawet dîlan *"daweta
dasî 1. hestiyên masiyan mîran, agirê feqîran"
2. striyên di simbilan de -ma daweta diya te ye?
daskêþ kesê ku bi dasê em di xemgîniyê de ne
diçine lê ev çi kêf e ku li te
dastan çîrokên lehengiyê girtiye?
daþ/daþik caþ/caþik dawî 1. axirî 2. paþî 3.
daþir destþok encam *"berfa hûr e,
davek qawûþ dawî dûr e"
daw 1. pêþ 2. boç, dêl -dawî lê anîn 1. bi encam
*"danû xistin dawa wî, kirin 2. kuta kirin, qe-
kîrê wî rabû; xistin rêza dandin
meriyan, qûna wî rabû" -dawî bi gû hatin di axi-
-dawa xwe xistin devê riya temenê xwe de ka-
xwe pêþamadehiya revê rekî nerewa kirin
kirin dawîn tiþtê li herî paþiyê
-daw û delingên xwe dawk diravê ku li serê
hilçinîn bi cidîtî xwe merc digirin
amadeyî karekî kirin dawpaqij jina binamûs
dawerivandin/dadiwe- dax [I] pêvedana bi hesi-
rivîne/dawerivîne 1. nekî sincirî
raparzandin 2. baravî dax [II] keder, keser
kirin 3. guvaþtin heta -dax kirin 1. bi êgir an jî

83
daxbar
hêsinê sincirî çêrm þewi- tîne dinyayê 2. mak, lel
tandin 2. xemgîn kirin *"dayikê heft kur xwedî
*"li dû bêhna kebabê çû, kirine, lê heft kuran da-
rastî daxkirina lingê yikek ji birçînan kuþti-
kerê hat" ne"
-daxê daye stuyan çiqas dayiksalarî erka ku tê de
zilm heye li sêrî qewimi- dayik namzeda biryar-
ye û lewre serî hildaye danê ye; maderþahî
daxbar bikeder, biazar dayî cureyekî gulan e
daxistin/dadixîne/da- dayîn/dide/bide [I] 1. lê
xîne [I] 1. peya kirin 2. sipartin 2. radest kirin,
berjêr kirin 3. anîn teslîm kirin
xwarê 4. jê xistin dayîn [II] îkram û bexþ
daxistin/dadixîne/daxî- -dayîna Xwedê îkram û
ne [II] (ji malperekî aga- bexþa Yezdanê Dilovan
hiyek) vekirin û anîn dayox dayende *“para
xwarê dayoxan kanî ye, para
daxuyandin/dadixuyî- xwaroxan genî ye”
ne/daxuyîne 1. dan daz cureyekî aletên ku pê
zanîn 2. eþkere kirin têl tên qutkirin
daxuyanî danezan, teblîx de peyveke teþwîqkirinê
-daxuyaniya zelal dane- ye
zana servekirî û eþkere -de were neteqe îcar we-
daxwarin/dadixwe/dax- re nemire û nehele
we 1. xwe jê dan aliyekî debabe çeka giran a to-
2. ser tewandin 3. pavêj
avêtin dil û hinavan û eþ- deban di þûr de cihê he-
kere nekirin *"kîso, awi- sin
ra masiyî danaxwe" debar pêdiviyên ku jiyan
daxwaz 1. xwestek 2. pê tê berdawamkirin
teleb 3. arzû -debara xwe kirin pêdi-
daxwazname rûpela ku viyên jiyanê bi dest xis-
xwestekek lê tê nivîsan- tin/amade kirin
din û ji saziyeke fermî re debax postkirin
tê pêþkêþkirin, erzehal debaxane cihê postkirina
dayende 1. kesê dayî 2. sewalan; selexane
camêr debe koda ji tenekeyî
dayik 1. jina ku zarokê debeng 1. ehmeq 2. gêj

84
delav
debîþ tiþtên zeliqokî dehfandin/didehfîne
debûþ zemq, zernîx /bidehfîne 1. wêde ki-
def alava mûsîqî ya ku rin 2. leqandin, livandin
her du aliyên çêrmîn in dehf dan dehfandin
û çembera wê jî darîn e dehî 1. qurban, boraq
û bi dendikan tê lêxistin; dehl 1. devistan 2. bax-
dahol *"defa ber keran çeyê fêkiyan *"filan kes
û çiraya ber koran, nabe hirçê dehlê ye"
qencî" -dehl û dêþ daristana ku
-defa hewarê lê dan ga- bivir neketiyê
ziyeke bi dengî kirin dehlîz dalan, kulek
defik dahola biçûk dehta dehqat
defter lênûsk dehtayî hejmartina de-
-deftera xêr û gunehan hedehî (wekî 10-20-30-
vebûn di roja qiyametê 40...)
de hesabên baþî û neba- dehþ/dehþik cehþ/ceh-
þiyê jê hatin pirsîn þik *"dehþikeke mirovî
defterdar karmendê ku jî hebe, koça mirovî li a-
qeyd û sicilan digire ranê namîne"
-defterdarê kerxaneyê dejnik cureyekî çêreyê ye
serekê pêzevengan û nepijandî tê xwarin
defþe 1. baq, deste 2. dek fend û fêl
çûm -dek û dolab hîle û xurde
degel [I] cesaret, wêrekî dekbaz fêlbaz, hîlebaz
degel [II] qerfî, mîzahî delal 1. ezîz 2. hezkirî
degme 1. car caran 2. 3. bedew *"jina nedelal,
kêm caran çavê mirovî diêþîne, jina
degmen 1. bi zehmetî 2. delal dilê mirov
pir kêm diêþîne"
deh 1. hejmara beriya delalî 1. þûm, nehs 2.
yazdehan û piþtî nehan berkeftî, hêja *"kes de-
2. jimareya 10'an "çêle- laliya kesî, bi delalî
keke biþîr, ji deh mihên xwedî nake"
bêþîr çêtir e" delandin/didelîne/bide-
dehandin/didehîne/bi- lîne 1. li bendê hiþtin
dehîne (xwarin) li xwe 2. kamsojkî kirin
helandin delav [I] cihê guhêztina
dehbe jakaw, hov, kovî avê *"gol dibin delav,

85
delav
delav dibin gol" demdemî 1. çaxçaxî 2.
delav [II] 1. kurn 2. carinan û ne bi berde-
hewz wamî 3. ne di cih de
delik parçeyek pîneyê te- demildest hema niha;
nik û dermankirî yê ku derhal
didine ser birînê û pê demîn carinan, degme
dipêçin demjimêr katjimêr, saet
delikandin/didelikîne/ demle felc
bidelikîne bi delikê bi- -demleya zarokan fel-
rîn pêçan ca ku di temenê biçûk
deling devê lingê þal û de digihêje zarokan
derpiyan ê ku digihêje demsal mewsim, werz
gûzekan dendik [I] kakil
delîl 1. îsbat, birhan 2. dendik [II] her du da-
wêran, dêran *"delîla rikên serpopil ên ku pê
baranê ba ye, delîla mi- def tê lêxistin
rinê ta ye" dendûreþk dirik
delîn/didele/bidele 1. deng [I] 1. bayê ku ji piþi-
çav li rê bûn 2. kam- ka mirovî derdikeve û di
sojkî bûn devî de teþe digire 2.
-çav lê delîn çav li rê bûn awaza ku di tevgerên
delîve 1. firsend 2. xwezayê de tê bihîstin
îmkan, derfet 3. cihê *"dengê ewran, mizgîna
derbasbûnê baranê ye"
dem 1. zeman 2. wext 3. -deng û behs 1. xeber 2.
çax 4. heyam *"dema nûçe
ku seg bezî gur, gur mir" -deng dan 1. navdar bûn
-dem û destgeh 1. sazî 2. lê vegerandin 3.
2. kargeh axivîn 4. pejirandin
-dem û destgehê bazir- -dengî hev kirin bangî
ganiyê kargeha ticaretê hev kirin
deman [I] zeman -deng kirin 1. axivîn,
deman [II] kirê peyivîn 2. bang kirin
demançe þeþar, cureyekî -deng lê kirin 1. bang lê
çekên lûlekin e kirin 2. gazî kirin
demandar kirêkirî -deng vedan 1. olan dan
deman kirin kirê kirin 2. deng vegerîn *"av di-
dembihêrk sohbet keve cihê teng û deng

86
deranîn
vedide" nivîs li serê tên nîþan-
deng [II] ramana kesê ku dan
hildibijêre; ray deq [I] xal, þane
-deng dan (di hilbijartinê deq [II] 1. metnê nivîsê
de) raya xwe dan 2. derince, pîle 3. kapên
deng [III] hevaheng, yek- lingan, qeydik
san -deq kirin 1. lê xal çêki-
-dengî hev bûn yeksanî rin 2. ji bo balkiþandinê
hev bûn xêz kirin 3. sox kirin
-dengî hev kirin yeksanî deqaq alava hesînî ya ku
hev kirin bi gêrebayî tê germkirin
dengaz bêdeng, kêmaxêv û pê qerçûmekên kincan
dengbêj kesê ku stra- têne sererastkirin; wutû
nan dibêje; stranbêj deqel xweliya hiþk
dengdar (r) tîpa ku pêdi- deqlûs qulopanî, teqle
viya wê bi dengekî vekirî der [I] 1. derve 2. bere
î domdar heye *"jin çav li der e, mêr
dengdêr (r) tîpa serbix- xwelî li ser e"
we ya ku vekirî û dom- -derê ku biwêjeke peyi-
dar e tandinê ye *"derê ku
dengik gewrî, qirik filan kes jî bûye gurê
dengî îlan devbixwîn"
dengî kirin îlan kirin der [II] 1. cih û war 3.
dengîr navdar mekan 4. þûn û dews
dengnasî zanistên ku -der û dor hawîrdor, do-
pisporiya wan bizavên ralî
dengan e derabe pergala girtinê ya
dengnuxêm alava deng- deriyên firoþgehan
bir a ku bi ser çekan ve deramet 1. dexl, derhat
dikin da ku dengê gule- 2. debara darayî 3. sew-
berdanê neyê bihîstin ze, hêþînayî
dengweþ alava ku dengê -derameta neteweyî di-
axivgeran li derve di- rav û dexla ku ji dûgelê
weþîne û bilindtir dike re tê
denk 1. gurzê girêdayî derandin/diderîne/bi-
2. barê girêdayî derîne derxistin derve
dep darê rast î meht deranîn/dertîne/derîne
depreþ textikê reþ î ku ji hundir birin derve

87
derav
derav [I] kelîþo warê xwe dûr kevtin
derav [II] 1. newal û ci- derbiderî awaretî
hokên avê 2. dertenga derbider kirin bi darê
avê ya ku zirav e û bihur zorê kesek ji mal û warê
tê re asan e wî bi dûr xistin
derav [III] veser, pêvek der birin 1. bi lêv kirin
-derav kirin bi hev ve ki- 2. îfade kirin 3. þehitan-
rin din
deraxlêve rojên pêþîn ên -mafê derbirinê heqê
biharê axaftinê
derazînk bilindeka li ber der bûn (birîn) bijiqîn û
deriyan; pêderî axivîn
derb 1. lêxistina xedar dercaw destmala destan
2. zede *"derban ji derçik 1. pêderî 2. hewþ,
derblêketiyan bipirse" hevþî
-derb lê ketin zede gir- derçûn 1. ji hundir ha-
tin tin 2. eþkere bûn
der bar der heq derd 1. êþ û azar 2. ke-
derbas bûn bihurîn der û xem *"dil li ser dil
derbas kirin bihurandin e, jê re nîn e tu derd û
derben cihê ku kinc tê de kul e"
têne daliqandin; hilço derdanik parzûn
derbend [I] bender, ra- derdehinav êþa hinavî
westgaha keþtiyan derdekopan nexweþiya
derbend [II] tengav, ku ji ber birîneke bi he-
xelîc, girav sinê zengarî de çêbûye;
derbest [I] tiþtê ku de- êþekovan
rê wî hatiye girtin û derdese harî
bestin; dergirtî, ni- derdeseyî bûn har bûn
xamtî derdeser êþa serî
-derbest kirin devê -derdeserî bûn 1. (serî)
amanê girtin di êþ û belayan de bûn
derbest [II] 1. cidî 2. 2. bi kul û derdan nalîn
yekser 3. xeleq -derdeserî kirin 1. (se-
derbider kesê ku ji welat, rî) bi êþ û belayan aciz
mal û warê xwe dûr keti- kirin 2. (rewþa yekî) se-
ye; aware, miþext robino kirin
derbider bûn ji mal û derdest kirin tewqîf kirin

88
derince
derdestname fermana ne/bideriwîne 1. gotin
girtina yekî betal kirin 2. rastiya go-
derdmend xemgîn, ke- tinekê pûç derxistin
serkûr derewîn/derewker vi-
derdomerdo kesê ku ji rek, kuþo *"derewîn,
ber xemgîniyê keribiye carekê dixwe firavîn"
derdor hawîrdor, doralî derf eyarê sewala gurandî
derdoyî derdomerdo *" derfet 1. îmkan 2. firsend
derdoyî pirbêj dibin, 3. delîve
evîndar dengbêj dibin" dergeh 1. deriye ketinê
derebeg kesê ku li der- 2. deriyê mezin *"diz li
veyî zagonan dibe mal e, girtina dergehî
xwedî-milk û zordariyê betal e"
li hejaran dike -dergeh û dîwan meclisa
dereberjêr sereberjêr mîrî
*"dereberjêr û hevraz, dergevan 1. kesê ku dêrî
ji zimên re tunene" dipê 2. berdestiyê li pêþ
deredemî 1. bêwext, dêrî
berwext 2. çaxbihurî dergistî destgirtî
3. paþverû dergîl deriyê darîn
dereke 1. biyanî 2. nepen dergûþ hêlekan, landik
deremal 1. þeveder 2. *"bi dayikên xwedî-der-
havî 3. axozî gûþ re herin, zû vege-
dereng 1. ne zû 2. paþ- rin"
demayî, þundemayî *"a- derhatin/dertê/derbê
girê kuçikan timî germ (derê) derketin derve
e, dereng sar dibe" *"kî li du riyan dinêre,
dereve bûn (di axaftinê þaþ dertê"
de) bêhemdî xwe bi ser derhêner birêvebir
ve bûn derhûd berpirsiyarê ji
dereve kirin (bi riya axaf- dêla yekî ve; kefîl
tinê) mebesta yekî aþke- derhûde berpirsiyariya
ra kirin ji dêla yekî ve; kefalet
derew 1. vir 2. îftira derhûdname giroveya ku
*"derew, sêwî ye" kefaletê nîþan dide; ke-
-derew kirin 1. vir kirin faletname
2. kuþekuþ kirin derince 1. pêlik, pîle 2.
derewandin/dideriwî- pêlekan

89
derindêz
derindêz 1. dêlindêz 2. din
merasima filehan a 14’ê der kirin [II] 1. (da ku
sibatê kêma birînê bikiþe) qul
derizandin/diderizîne/ kirin 2. (da ku mebest
biderizîne 1. þikandin diyar bibin) serê ka-
2. qelaþtin 3. cerx kirin rekî/axaftinekê vekirin
derizî qeliþî dermale sewala ku ji bo
derizîn/diderize/bide- serjêkirin û firotanê tê
rize 1. þikîn 2. qeliþîn kok-kirin
derî 1. cihê ketina li ava- dermale kirin (sewal) ji
hiyekî 2. dewsa ketina bo qelewbûnê xwedî ki-
her tiþtî *"golikê beþ, rin
ma li devê deriyê reþ" derman 1. îlac, dewa 2.
-derî dadan dergeh gir- çare 3. raye *"bam dibe
tin/zirze kirin kitan, dew dibe der-
-derî kutan (da ku bê ve- man"
kirin) li dêrî xistin *"he- -derman vexwarin îlac
ta ku tu deriyan nekutî, vexwarin
derî li ber te venabin" dermanfiroþ îlacfiroþ
derîçe 1. dergehên dermanxane cihê ku îlac
biçûk 2. kunên biçûk lê têne firotin
-derîçeyên dil dergehên dernixûn serobinokiri-
biçûk ên dil na aman û paçikan
derîn dergehê derketinê derpê 1. kinca þevê 2.
derîzan pêþiya dêrî; pê- kinca hundirîn û tenik a
derî ku di bin þalan de û de-
derkenar 1. nîþeya li kê- ma razanê tê lixwekirin
lekê; haþiye 2. têbiniya *"bê derpê bigere, lê
ku di pêvekê de ye stûyê xwe li ber zaliman
derketin [I] cihê çûyîna xwar meke"
ji hundir ber bi derve -(di) derpiyê xwe de ki-
derketin/derdikeve/ rin ji tirsan di bin xwe
derkeve [II] ji hundir de rîtin
ber bi derveyî çûyîn derpêþ kirin 1. anîn
-derketin holê aþkera ber çavan 2. angaþtin
bûn dersal salên berê
der kirin [I] 1. derxistin derþo feraþo
2. qewirandin, cehiman- derûn nepeniyên di nava

90
destav
mirovî de, hêz û hizra geyê dermanê avkî ber-
navxweyî; ruhiyat, ma- dan bin çêrmî
newiyat derzîdank 1. cihê ku der-
derûnî ruhnasî, têkildarî ziya dirûtinê tê de tê çi-
ruhiyat û manewiyatê kandin 2. paçika der-
derûn-nas pisporê za- ziyê
nistên derûnî derzîreq mixên ku wekî
derûn-nasî pisporiya za- derziyan e û pê kaxe-
nistên derûnî zan bi hev ve dikin
derve 1. ne li hundir 2. desirman 1. berdestî 2.
xaric *"ji derve ve me- qerwaþ
le ye, ji dil ve file ye" desirmanî kirin 1. ber-
-derve kirin 1. þêlandin destîtî kirin 2. ketin
2. jê dizin olam û bintînên xelqê
derveyî 1. têkildarî tiþtê dest 1. endamê ku bi ser
ne li hundir 2. xaricî mil ve ye û pênc tilî pê
derwêþ 1. dîwane 2. sofî ve ne 2. lep, penc *"bi
*"derwêþ dizane, çi di dêst bike, bi dêv bixwe"
hebana derwêþ de heye" -dest bi stûyê hev re bi-
derwêþxane dêþ rin hev hembêz kirin û
derxûn devnuxêma qûþ- bi hev þa bûn
xaneyê -dest dan 1. temas kirin
derya zerya, behr *"der- 2. bi kêrî tiþtekî hatin
ya, bi dilopan naqede" -dest jê berdan jê ve-
deryavan zeryavan, keþ- gerîn
tîvan -dest pê kirin teþebus
-Deryaya Sor Zeryaya kirin
Sor a di navbera Erebis- -dest tê kirin mudaxele
tan û Misirê de kirin, tev lê bûn
derz 1. qelîþtek, qelþ 2. -dest werdan dest tê ki-
cerx rin
derzî [I] alava dirûtinê destar du beraþên biçûk
*"bi derziyê, bîr nayê ên ku bi dest têne geran-
kolan" din û pê zad tê hêran;
derzî [II] dermanê avkî aþê destî
yê ku bi þiringeyê tê destav 1. mîza xalî 2. gû
zerk-kirin; fetrûm -çûn ser destavê çûn
-derzî lê xistin bi þirin- destþokê

91
destavêtin
destavêtin 1. serveçûn çembil, qulp *"destikê
2. zêdegavî bivirî ne ji darê be, dar
destavxane destþok qut nabe"
destbelaþ/destbelav destî destik *"destiyê
comerd kêrekê û gûyê li ser
destbelaþî/destbelavî bêrekê wekî hev in"
comerdî destkarî karê ku bi des-
destbend kelemçe tan digere; destpelingî
destbirak 1. razdar 2. destkeftî tiþtê qezencbû-
kirîv yî û bidestketî
destbûrî bêqedr, bêkêr, destkêþ kirin (hespê hef-
qedrsivik sarkirî û gemkirî) li pey
destdirêjî mudaxele, xwe kaþ kirin
tecawuz destkin xizan, feqîr
deste 1. baq 2. lijne 3. destmal 1. mendîl 2.
yekîne pêþgir *"serê ku neêþe,
destek destyarî, alîkarî destmalê lê girêmede"
destenerm hevîrê ku bi destmaye sermaye
rûn hatiye strandin û di- destmêz heqdest
dine ser cihê werimî an destmiç bexîl û çiriz
jî eþiyayî destnimêj paqijiya ji bo
desteng xizan nimêjê *"pîr bidest-
destexwiþk 1. xwiþka axi- nimêj be, sal dirêj e"
retê, razdara jin 2. jina -destnimêj girtin ji bo
ku ji kirîvgelan e nimêjê paqijî kirin
destgeh cihê ku bûje- -destnimêj þikandin ji
nên danûstanê lê tên rewþa paqijiya ji bo
hilberîn an jî ji bo firo- nimêje derketin
tanê lê tên raxistin destnivîs nivîsa ku bi
destgirtî dergistî, nîþanî destan hatiye amadeki-
destgoc destqop, dest- rin, destxet
kop destnîgar kesê ku res-
desthilatî 1. îqtidar 2. man xêz dike; resam
hukumdarî 3. serwerî destpeling karê ku bi
4. hêzdarî keda destan hatiye hil-
desthilatdar 1. hukum- berîn
dar 2. serwer 3. hêzdar -bi destpelingî bi keda
destik 1. qevd, bist 2. destê tazî

92
devgilêz
destnîþan kirin 1. îspat jaran dijî û dernakeve
kirin, aþkartin 2. çes- zozanan
pandin dev endamê xwarin, vex-
destpêk serê pêþîn ê her warin û peyivînê
kar û çalakiyê -dev avêtin 1. tê gerîn
destþok daþir, kîzên, qe- 2. lê alîn 3. lê banîn
demgeh, avrêjk -dev jê berdan têkil ne-
destêker mudaxeleker bûn, dest jê vekiþandin
destûr 1. îzin 2. musa- -dev þepilandin ji devê
ede xwe avêtin, ji devê xwe
-destûr dan 1. îzin dan þehitandin
2. musaede kirin devarav kesê devgilêz
destûrname îcazetname, û devkef
bawername devbelaþ pirbêj, devçe-
destvala di dêst de tiþ- pel, piraxêv
tek tuneyî dever 1. herêm 2. min-
destverû kirin (giya û tiqe 3. cîwar *"gotin:
çandiniya nivîþkan) bi 'li wê deverê çi hebû?';
dest çinîn got: 'li wir jî hêþtir û
destxet destnivîs gur tev nediçêriyan'"
destxweþî lê kirin jê re: deverî 1. herêmî 2. di
"quwet be" gotin qadeke teng de
destxwiþk 1. razdara jin deverû xwarbûna li ser
2. hevala samîmî dev û çavan; serniþîv
destxwîn kujer -deverûyî erdê bûn bi
destyarî 1. destekarî 2. ser dev û rûyê xwe pe-
alîkarî liþîn erdê
destyaw deyn, qerz devgak devgem û bizmi-
-destyawa alîkariyê qer- ka ku di gêreyê de dikine
za yarmetiyê devê dewaran da ku ji
deþenî kesê ku tûþî zilm zêd nexwin
û pêkutiyê hatiye devgem di hevsarê gemê
deþt 1. rastahî, best 2. de hesinê ku dikeve
aran *"banê me yek ban devê hespê
e, aliyek deþt e, ê din zo- devgenî kesê ku bêhna
zan e" genî ji devê wî tê
deþtî 1. kesê ku li rastahi- devgilêz kesê ku kef û
yan dijî 2. kesê ku li ba- gilêz bi devê wî dikeve;

93
devistan
deav, devþil dew 1. mastê kiyandî 2.
devistan cihê ku darên çelqemast *"adar e, dew
diriyê lê hene; devî lidar e"
devik tiþtê ku pê devê -dewê xwe di parzûnê
firaqan tê girtin yekî de berdan hewl
devî devistan dan ku ew kes jî bibe
devjenî 1. bezînhev 2. hevparê karê wî
belapêþkarî dewa derman
devî cihê ku darên diriyê dewar sewalên malê yên
lê hene, devistan *"devî wekî ga û gamêþan; tarîþ
hebe dê bibe dar, xwelî li dewdew cureyekî çivîkên
serê kesê bêwar" kedîkirî ye û axaftina
devîdevî pir li nêzikê, însên dubare dike; tûtî
hema bigire li hindê ye dewik torteya/dûrda
-devîdevî lê kirin hema rûnê qijirandî
hema li hindê bûn dewisandin/didewisîne
devkî bi zimên û ne bi /bidewisîne 1. miþe ki-
nivîskî; þefewî rin, tepisandin 2. bi cih
devjûjî devlopik kirin, tê de danîn
devlalûte 1. kesê ku lal dewisîn/didewise/bi-
û tat e 2. zimanfisek dewise 1. tepisîn 2.
devliken kesê ku daîmî bi cih bûn
ken li rûyê wî xuya dibe; dewixandin/didewixîne
rûgeþ /bidewixîne ji ser hiþ
devling devê lingê þêl birin, ji xwe ve birin
*"dil, hay ji devlingê dewkil/kiledew 1.meþ-
nabe" ka dêw 2. sirsûm
devlopik kesê ku devê dewlemend 1. sermiyan-
wî bîçûk û ber bi pêþ e dar, xwedî-rastmal 2. bi
devmirî 1. bêdeng û þêt û pêt *"dibêjin: 'dew-
kêmaxêv 2. acizê axaf- lemendo pîroz be, fe-
tinê û xweparastinê qîro te ji ku anî?"
devnerm zimanþirîn, dewlemendî sermiyanda-
zarsivik rî, rastmaldarî *"heçî ni-
devok axaftinên herê- zane quweta xwe, ew
man; zarava dûr e ji dewlemendiya
devsist kesê ku nikare xwe"
raz û bîsan veþêre dewlet 1. dûgel 2. sermi-

94
dêhn
yanî *"dewlet, di bin dexesî çavnebarî
gurzên giyayî de ne" dexisîn/didexise/bide-
-dewleta nehênî 1. dew- xise çavreþî lê kirin,
leta ku pergala wê ne çavnebarî kirin
tenik e 2. dewlemendiya dexl zad, hubûbat
ji xele-xurdeyê deydik kilekursî, textere-
dewr 1. çax, heyam 2. ca- wan, qirneqos
reke kirina tiþtekî; ger 3. deyn tiþtê ku heta mawe-
raguhastin 4. wane *"he- yeke diyar hatiye dayîn
ke dewr bi te re neyê, tu qerz *"nanê mêran, li ser
bi dewrê re here" mêran deyn e"
-dewra xwe rewan ki- -deyn dan qerz dan
rin waneya xwe duba- -deyn standin/kirin ji
re kirin û baþ tê gihiþ- kesekî destyawek wer-
tin girtin *“axa deyn dike,
-dewrî yekî kirin karek xulam xerc dike”
raspartin yekî -deynê xwe fît kirin
dewr kirin 1. raguhas- heqê kesî li ser xwe ne-
tin, neql kirin 2. xitim hiþtin
kirin deyndar ji yekî re qerz-
dewran çerxa zemên dar *"jinê gotiye: 'bila
*"dewran bi dor e, geh mêrê min siwar be, bila
li jêr e geh li jor e" ne deyndar be'"
dewraze hespê girs deyndêr qerzdayî
dewre 1. xelet 2. çewt deyz debara zivistanê
dews 1. þop 2. cih 3. ya sewalan
war 4. þûn *"dewsa dezgeh sazî, destgeh
þûran rehet dibe, dewsa -dezgehê agirkujiyê di
gotinan rehet nabe" dûgelê de saziya ku
-dews û doz war û me- peywira wê damirandi-
best na agirên ziyandar e
-bi ser dews û doza yekî dezî bendê ziravik
ve nebûn ji þop û ar- dê [I] qertafa dema bê
manca yekî bêxeber bûn dê [II] 1. dayik 2. mak 3.
dewx sergêjî lel/lelik 4. dad/dadik
dexel sexte *"hezar bavê çê, esil þîrê
dexelî sextekarî diyê (dê)"
dexes çavnebar, çavreþ dêhn 1. bal 2. serinc

95
dêl
-dêhna xwe dan 1. bala dêrîn 1. kaw 2. mîrza 3.
xwe dan 2. lê hûr bûn esîlza 4. torin
dêl [I] 1. berdêl 2. qîmet dêrz kirin 1. îsraf kirin
dêl [II] 1. boçik 2. dûv 2. wêran kirin
-dêl hejandin 1. (dêlik) dêþ 1. êwirgeha belenga-
hatin telew 2. (jinê) ga- zan 2. her tiþtê fireh 3.
zî mêran kirin mûsîqaya newayên olî
dêl [II] sega mê, dêlese dêw ûc, teba
*"dêl bi ba ye, kûçik li dêwendam di bejna ûcan
pey heta Bexda ye" de, wekî tewayan
dêleba heyama têkiliya dêze esmer
zayendî ya dêl û segan dêzê jina esmer
dêlegur gura mê; make- dêzo mêrê esmer
gur di daçekek e û wateya tê-
dêlemar margîse debûnê pêk tîne
dêlese dêlik -di gavê de di cih de, ta-
dêlik sega mê; dêlese *"a- filê
xayî ji xulêm re got, -di gel 1. tev de 2. tê de
xulêm ji segî re got, segî 3. pê re
jî ji dêlika xwe re got" -di afirê keran de razan
deliktî qûnektî û bêrû- û xewnê pêxemberan
metî dîtin kambaxiya halê
dêlindêz pêþandana fer- xwe ji bîr kirin û doza
mî; alayîþ rûmetên herî berz kirin
dêlî [I] gûþiyê tiriyê dibe ku îhtimalek heye
dêlî [II] cureyekî daran e ku wisa be
dêm [I] erdê bêav an jî dibetî îhtimal, bilanî
erdê ku riya avê pê nake- dibistan 1. mekteb,
ve xwendegeh 2. amoj-
dêm [II] sûretê rû geh *“dê, dibistana
dêman niþtecih, xweci- zarokan e”
hî, rûniþtvan -dibistana seratayî di-
dêmarî jinbav bistana asta yekemîn a
dêr keniþt, kenîse 6-12 saliyan
dêran 1. wêran 2. be- -dibistana navincî dibis-
lengaz û reben tana asta duyemîn a 12-
dêre fîstan 15 saliyan
dêris kirin dêrz kirin -dibistana amadehî di-

96
dilketî
bistana asta sêyemîn a -dil dan jê hez kirin
15-18/19 saliyan -dil hebûn 1. bi niyêt bûn
didu du *"daweta didu- 2. talibê tiþtekî bûn
yan, cengecola hemû- *"dil heye, lê taqet tu-
yan" neye"
difin 1. poz, bêfil, kepû -dil hênik bûn 1. dilgeþ
2. nik, nikil bûn 2. dilfireh bûn
difr/difre 1. xîret 2. qu- -dil kirin 1. xwestin 2.
retî, pozbilindî niyêt kirin
dihin dan qedr dan, gira- -dil mayîn 1. hêvî jê þi-
mî dan, rêz girtin kestin 2. jê êþîn
dij 1. hember 2. zid 3. dilawêr cesûr, wêrek
hevrik dilbaz cazibedar
-li dijî sersariyê li hem- dilber 1. canan, yar 2.
berî bêberpirsiyariyê bedew 3. jina ku layiqî
dijber muxalif, zid hezkirinê ye
dijmin 1. neyar 2. reqîb dilbikul 1. xemgîn 2.
3. hevrik *"dijminê dilbirîn
bavê, nabe dostê lawê" dildar 1. aþiq 2. sewdaser
dijminahî 1. neyartî 2. dilêr 1. cesûr, wêrek 2.
reqabet 3. hevrikî jêhatî, jîr
dijraber zid, bereks dilfireh 1. bisebr 2. aram
dijûn gotina nebaþ, çêr, dilgerm jidil, samîmî
sixêf dilgeþ 1. rûken 2. bicoþ
dijwar 1. xeþîm 2. çe- dilgiranî 1. dilþikestin 2.
tin 3. zor *"dijminê hêvîþikestin
dijwar, ji doste xayîn dilhiþk dilkevir
çêtir e" dilikî 1. evîndar, hezkirî,
dijwarî 1. xeþîmî 2. çeti- hebandî 2. aþiq 3. sew-
nahî 3. zorî daser
dik 1. cihê bûyerê, seh- dilîn hîs, hest
ne 2. meydan diljan dilêþ
dil qelb *"dil, miqabilê diljar 1. dilmayî 2. ji
dil e" aliyê derûnî ve kesê la-
-ji dil û can 1. ji hina- waz
van 2. samîmî diljarî rewþa lawaziya
-çargopal-avêtina dilî derûnî
lûtkeya bicoþbûnê dilketî 1. aþiq 2. evîndar

97
dilkutan
dilkutan bi ser hev tepî- dilsoz kesê ku li ser sozê
na dilî xwe dimîne; sadiq
dilmê 1. xav, nazik 2. dilþa rûgeþ, dilgeþ
hêka ku baþ nehatiye pi- dilþikên qelbþikên
jandin dilteng 1. bêsebr, nete-
dilnerm ziravbihîstyar bitî 2. bêtehemul
dilniya dilrehet diltenik 1. ziravbihîst-
dilniya bûn dilrehet yar 2. qîjgiriyok
bûn diltepîn qelbjenî, dilku-
dilniya kirin dilrehet tan
kirin diltezîn 1. derdnak 2.
dilnizm nepozbilind û biazar, biêþ
nequre dilwestîn mirina ji ber se-
dilodîn 1. têrtijî 2. bêbir- kinîna qelbî
yar dilxwaz 1. xwestî, hewes-
dilokî stranên evînda- kar 2. mereqdar
riyê dilxelîn cirnexweþî
dilop 1. niquteke aviyê 2. dilxerab gumanbar, þik-
çilk *"av, dilop dilop di- bar
be gol" dilxerabî þikbariya dilî
-dilop kirin 1. niqutîn 2. dilxereng þewata dilî
rijîn dilxweþ razî, pejirandî
dilovan biþefqet û mer- -dilxweþ bûn pê re kêfa
hemet xwe anîn/kêfxweþ bûn
dilpak qenc û birûmet dilxweþî bi xwestinî
dilq 1. ser û sîçe 2. xu- dimatî 1. rûniþtî 2. niþte-
yabûna di þeklekî ci-hê cih, dêman
de; lisif dimis doþav
-ketina dilqê yekî din dimþînk þewba çivîkan,
xuyabûna di lisfê yekî qira mirîþkan
din de din ne ev ne jî ew, dîtir
dilrast 1. sadiq 2. muxlis -roja din roja dîtir
dilrehet kesê kubêxem dindil nazik, nazdar
û bêkeser e dindilandin/didindilîne
dilrehetî dilaramî /bidindilîne nazdar ki-
dilsar 1. bizdonek 2. rin
betilî 3. nexwestî dindilandî 1. baþ sex-
dilsaz qelbavakirî bêrkirî 2. pir nazenîn

98
dirinc
ding 1. dîwarê mezin û mehane ya ku diravên
qayîm 2. dengê ku de- mezaxtî û hatî tê de
ma lêxistinê ji tiþtê hun- tên tomarkirin
dirvala tê dirc qalikên deryayî
dengeding dengê dom- direfþ 1. nîþane 2. nîþa-
dar ê ku dema lêxistinê neya yekîneyeke leþkerî
ji tiþtê hundirvala tê dirêj 1. zêde 2. bilind,
dinya 1. cîhan 2. alem berz 3. vît, çik
*"gotine: 'te dinya çawa dirêjahî 1. zêdehî 2. bi-
dît?' gotiye: 'li gorî dilê lindahî, berzî *"aqil ne li
xwe' " seriyan e, ne jî li dirêja-
dinyanedîtî 1. nedîtek hiya çongan e"
2. serobero 3. laylac -dirêjahiya salê seranse-
dir 1. segê gurêx; gur- rî salê giþtî
xenêq 2. gir *"cewrikên dirêj bûn 1. berz bûn, bi-
seyê dir, timî dir in" lind bûn 2. bejn avêtin
diran hestiyên cûtinê yên dirêjî pê dan domandin,
di devan de *"cîranê ne- berdewam kirin
baþ bihêle, diranê êþi- dirêj kirin 1. bilind kirin,
yayî bikêþe" berz kirin 2. bi ser ve
-diranên kursî diranên zêde kirin
paþiyê yên cûtinê dirêþ alaveke devtûj a sol-
-diran qirqiçandin lê gef bendan e û destiyê wê
xwarin, tehdîd kirin darîn e *"bi kulmê meçe
-diran di enîþkê de bûn ser dirêþê"
pir qeleþ û xedar bûn dirh nîþane, mohr
dirandin/didirîne/bidi- dirik [I] 1. dareke pîjpîjî
rîne 1. çirandin 2. qe- ye û berên wê tên xwa-
laþtin rin 2. pîj, strî *"mirov
diranqîç diranbeþ di bin siya dirikê de
diransaz bijîþkê ku pis- ranakeve, di bin siya
poriya wî dev û diran in spingdarê de radikeve"
dirav pereyê kaxez û ma- dirik [II] û virik galegala
denî *"aqil, bi diravan vala û bêkêr
nayê piþtê" dirikandin/didirikîne/
diravname 1. derameta bidirikîne rast dêran-
dûgelê 2. berhevoka din, piþtrast kirin
rojane, heftane an jî dirinc tewayê efsûnî; þey-

99
dirinde
tanqûnî diþ xwiþkên bûk û zavê
dirinde hov, kovî, jakaw divêle bendikên çêrmîn
dirixandin/didirixîne/ diwaroj pêþeroj, ayende
bidirixîne bexiþandin di xwe re dîtin 1. cana-
dirî [I] strî zarî nekirin 2. xwe ra-
dirî [II] cureyekî darên girtin 3. pê karîn
bistrî ye diyanet kar û barên tê-
dirîn/didire/bidire 1. kildarî ola mirovî
çirîn 2. qeliþîn *"beq diyar 1. kifþ û eþkere 2.
nequre, dê bidire" eyan û beyan li holê
dirîreþk mêweyek e -diyarî çavan bûn 1. bi
dirm bijok, berbelav ber çavan ketin 2. eþke-
-nexweþiya dirmdar ne- re bûn 3. xuya bûn
xweþiya ku belav dibe diyarde 1. kifþbûyî 2. eþ-
diroz dua kerebûyî 3. li xuyanê
dirozge dua diyarî 1. xelat 2. bexþîþ
diroz kirin dua kirin -diyarî kirin 1. bexiþan-
dirûd 1. silavên pîroz 2. din 2. xelat kirin
silavên pêxember û ça- diyarker eþkerekirî
kan 3. silav diyar kirin 1. xuya kirin
dirûþ binê piyî 2. dan zanîn
dirûþm peyv û hevokên diz heramî, çilfis *"dizê
ku di xwepêþandanekê malê ji malê be, ga di ku-
de tên berzkirin lekê re derdikeve"
dirûn(dirûtin)/didirû/ -bûn dizê Xwedê bi rew-
bidirû 1. (kinc) kêl kirin þa xwe qayîl nebûn û
2. (giya û zad) çinîn pozbilindî kirin
dirûnge qada ku pez lê tê dizek heramxur, çilfis
giyakirin *"dizekî ji dizekan dizî,
dirûv [I] 1. rû û sîma 2. erd û ezman lêrizî"
bere 3. dîmen 4. rûçik, dizgîn 1. gem 2. serê
sikûm 5. teþe gemê yî ku bi destan tê
dirûv [II] 1. nîþane 2. girtin
nîþaneya ku li sewalan -dizgîna xwe qetandin
didin da ku pê bên nas- 1. ji hefsêr filitîn 2.
kirin serfiraz bûn
-dirûv pê ketin þibihîn -dizgîn kirin 1. serî gem
dist qûþxane kirin 2. zeft kirin

100
dînok
-dizgîn kiþandin peyatî zere
çûn û hespê gemkirî li dîmendêr amûra ku wêne
pey xwe kaþ kirin û dîmenan bi riya pêlên
dizî heramîtî, çilfisî *"tu gêrebayî û peykê ra-
carî destê diziyê nasiti- dihîne temaþevanan
re" dîmenguhêz amûra ku
dizîn/didize/bidize bê- dîmenan bi zindî radi-
yî haya xwediyanji malê gihîne
wan hildan; çilfisandin dîmenkirêt kesê ku tu
*"ber kerê re derbas di- meymenet di rûyê wî de
be û cehþike jê didize" tuneye
dizîka bêhay, bêxeber dîn [I] 1. ol 2. ola îslamê
divê/divêt pêwist *"ji bo xatirê xatiran, mi-
divetî pewîstî, hewcetî rov diçe ser dînê kafi-
dîbace pêþgotin ran"
dîber kirin 1. rave kirin dîn [II] 1. cinî 2. bêhiþ
2. þîrove kirin *"aþê dînan, bê av dige-
dîdar 1. hevdîtin 2. soh- re"
bet -dîn û har bêaqil û hiþa-
dîdarî dîtbarî loz *"siwar siwar e, li si-
dîdem dîmen ya xwe guhdar e, li nava
dîdevan çavdêr sêrî mexe dîn û har e"
dîdevanî çavdêrî -dîn bûn 1. cin pê ketin
dîdexane çavdêrxane 2. hiþaloz bûn
dîk nêrê mirîþkê; keleþêr -dîn kirin 1. bêhiþ kirin
*"dîk jî namûsa xwe di- 2. behicandin
zane" dînar 1. diravê zêrînî yê
dîkilok stêrka tifingê dewra dewlata îslamî 2.
dîl 1. hêsîr 2. bengî diravê hin dewletên ere-
-dîl girtin 1. hêsîr kirin ban ên nûjen *"li malê
2. bengî kirin tune dînarek, navê ke-
dîlan 1. dawet 2. þahî çikê Hezare"
*"derdê feqîrî nan e, der- dînik 1. aqilsivik 2. kê-
dê axayî kêf û dîlan e" maqil *"bihur, bi dîni-
dîlbazî kirin bi zarê xweþ kan sax nabe"
xwe dan hezkirin dînok dînik *"dînok di
dîlok kilama govendê þîn û þahiyan de kifþ
dîmen 1. dirûv 2. men- dibin"

101
dînsist
dînsist kesê ku di erkên dîwan 1. meclisa mêva-
dînî de sistiyê dike nan 2. berhema hel-
dînxane nexweþxaneya bestvên 3. birek mirov
dînan; þêtxane 4. cureyekî rûniþtekên
dîq kirin 1. nihêrtin 2. ku çend kes li serê dika-
ser dan rin rûnin *"bê þêx û pîr,
dîqet baldarî meçe dîwana mîr, da ku
dîqet kirin bi baldarî li nekevî temtêla feqîr"
serê rawestîn dîwane 1. derwêþê aþiq
dîrok dûrok, tarîx 2. gêj
-dîroka hevbeþ tarîxa dîwanxane koçika mêva-
muþterek a çend aliyên nan
têkildar dîwar sûr *"ba, li dîwarê
dîroknas tarîxzan derve dixe"
dîsa cardin *"hîv çiqasî -dîwarê parastinê di mal-
bedew be, dîsa jî qu- perê de pergala ewlehiyê
sûreke wê heye" -dîwarê ewlehiyê di herê-
dîsk du darikên bi desti- mên aloz de berbendên
kê bangurdanî ve ne û ewlekariyê
dikevin her du çalikên -dîwar lê kirin sûr jenîn
seriyan dîz/duz [I] keleh
dîtbar tiþtê ku bi çavan dîz/dîzik [II] amana ji gil
tê dîtin *"gûzek gûzek, dibe
dîtbarî tiþtê ku bi çavan dîzek"
tê temaþekirin -dîzika devgirtî 1. kesê
-hunerên dîtbarî hune- ku bi razên xwe ve dijî
rên ku xîtabî temaþeki- 2. kesê ku ramana xwe
rinê dikin ya rasteqîn vediþêre
dîtin [I] fikr û raman dobe [I] 1. hingivê zelal ê
-bi ditina min bi nêrîna ku ji þaneyan cuda dibe
min 2. dilopeke þirîniya zer a
dîtin/dibîne/bibîne ku ji hêjîran tê xwarê
[II] 1. nihêrîn 2. te- dobe [II] kelek
maþe kirin 3. pêrgî ha- dobelan kariyek e
tin *"dît ez im, nedît doç boç
diz im" doçka cureyekî guleyên
dîtinî ramana sêwirandî ku ji topan biçûktir e
dîtir 1. a din 2. wêdetir dojeder 1. pizrik 2.

102
dotmîr
birîn yek nebû, dora dido"
dojeh cehenem *"heta -dor hatin çax hatin
ku tu dojehê nebînî, bi- -dor lê girtin 1. rapêçan
hiþt bi te xweþ nabe" 2. derdest kirin
dol 1. deþt 2. best, ras- doraleyn hawîrdor
tahî 3. newal dorav 1. (ji ber bandora
dolan 1. dehlîz 2. hew- kêþeya roj û heyvê) ra-
þa bihurtinê bûn û daketina seviye-
dolav toterîka ku satila ya ava deryayan 2.
bîra avê dadixe û hev- med û cezr
raz dike dorgirtî tiþtê ku dora wî
doliv 1. îdare, rêvebirî hatiye rapêçan
2. karîgerî dorhêl 1. hawîr 2. çarçi-
dolivger rêvebir ve
dolivgerî rêvebirtî dormandor bi berfirehî
dolmend zengîn dornas 1. hawîrnas 2.
dolmendî zengîntî pispor *"dorê bide
doman pêvajo, demajo dornasan"
domandin/didomîne/ dorpêç kirin 1. rapêçan
bidomîne 1. berdewam 2. piþt jê standin 3. xe-
kirin 2. jiyandin *"din- neq lê þidandin
ya siya darê ye, ji kesî re dost 1. hogir 2. razdar
nadomîne" *"dijminê dijminê miro-
domdar daîmî vî, dostê mirovî ye"
domîn/didome/bidome dostanî 1. hogirtî 2. raz-
1. berdewam bûn 2. darî *"dostaniya dostê
kêþan xwe berde, lê dostaniya
don 1. bez û zon 2. zêt dostê bavê xwe berme-
3. bizir *"don nekî çi- de"
rayê, çira ronahiyê na- doþ kirin ker û hesp dan
de" sekinandin
-donê yekî cardin di doþanî sewalên dotinê
serê wî dan hewl dan doþav dimis
ku pîþeya yekî cardin doþavmij tiliya þehadetê
hînî wî bikin dot keç, qîz
doq/doqik þiv, ço dotmam keça apê mirovî,
dor 1. hawîr 2. þîþtir dotmîr 1. keça mîr 2.
3. rêz *"Xanika Xido, keybanû *"bi qîzanî dot-

103
dotin
mîr bû, bi jinanî pîr bû" dubendî 1. îxtilaf, te-
dotin/didoþe/bidoþe ji zad 2. nakokî
guhanan þîr hildan *"þîr ducan hamile, duhalî
dote seradê, bêjing da -ducanî bûn hamile bûn,
binî" duhalî bûn
dotir 1. a din 2. a piþtî duçerxe alavake raguhas-
wê tinê ya dutayeyî ye
-dotira rojê 1. roja din dudev devçeqel *"kulfet
2. roja piþtî wê þûrê dudev e li piþta
dox [I] bela û musîbet mêr"
dox [II] rewþa xayîziyê dudil bêbiryar, bêqerar
dox [III] destiyê alavan dugîsin kirin gotin du-
dox çûn xayîz bûn bare kirin
doxîn pêgirêdana þal û duh roja borî, beriya îro
derpêyî duhêl 1. bendê çermîn
-doxîn ketin stûyan tola- 2. dualî
ziya wî ya veþartî eþkere dujang elameta nexweþi-
bûn û pey re riswa bûn yê, qitîtk
doxînsist 1. tolazê bi- dukak zad, dexl
þehwet 2. mubtelayê dukar riwayet, salix
þehwetê dulger hesingêr
doz 1. daxwaz 2. têko- dulgerî hesingêrî
þîn 3. armanc dumbe 1. qelew 2. kok
dozdar kesê ku daxwaze- 3. ziktêrdek
kê an jî gazindekê pêþ- dunde 1. nifþ 2. zuriyet
kêþî aliyên têkildar dike dunex tayê ku ji du ben-
dozger di dadgehê de dan hatiye rêstin
kesê ku li tawanê dikole dunikilî cureyekî çivîkên
dozîn paldêr, ajo serpopil e
du 1. hejmara piþti yekan dupat ducar
û beriya sisiyan 2. jima- dupate tiþtê ku du caran
reya 2'yan *"du hesp, li hatiye kirin; tekrar
ser afirekî nabin" dupat kirin dubare kirin
dua niyaza xêr û qenciyê durist 1. di rasteriyê de 2.
dua kirin niyaza xêr û neçewt 3. biserinc *"dûr
qenciyê kirin *”neyar, ji here, lê durist here"
neyaran re dua nakin” -durist kirin 1. çêkirin
dubare kirin ducar kirin 2. pêk anîn

104
dûrahî
durû 1. munafiq 2. riya- dûdik fîq
kar dûdo 1. kevirê girover ê
durûtî 1. munafiqtî 2. ku her lîstikvan hoçikê
riyakarî xwe davêjê 2. hedef
duryan cihê averêbûnê dûkel 1. bixar 2. hilm
dusaxe girtîxane û gilm
dusibe piþtî du rojan dûkelkêþ bixêrî, rojing
duþaxe cureyekî nexweþi- dûm [I] berdewamî û dû-
yan e mahî *"dûma her tiþtî
duþem roja sêyemîn a heye, lê ya zilmê tune-
hefteyê ye"
duþîze 1. bakire, xama -dûma dirêj kar û barên
2. destpêneketî temendirêj
duta duqat dûm [II] boç û terî
duta kirin duqat kirin dûmahî dewam
dutayî kirin dunexî rîs dûman dûxana ku bi ser
rêstin êgir dikeve *"gur li
duxaskan jina ku zarok dûmanê digere"
aniye û di kincan de ye dûmir 1. ko 2. kordûnde
duxaskanî rewþa jina ku dûng dûvê pezê ku ne
welidiye dêlse ye *"kitikên
duyem(-în) di rêza didu- zemên, dûngên qelew
yan de dixwin"
dû [I] 1. piþt 2. piþtî dûpiþk cureyekî sewalên
wî/wê 3. pey jehrdar e *"destê xwe
-li dû heyfê ketin doza mexe her kunê, di hinan
tolhildanê þopandin de mar hene û di hinan
-li dû xwe kaþ kirin bi de dûpiþk"
kotekî li pey xwe birin dûr 1. ne li nêzîkê 2. ve-
-dû re dû re pir þunde, qetî *"dûro, bi nûro"
paþê dereng -dûrî aqilan bûn derî
dû [II] 1. mij û moran mantiqan bûn
2. dûxan *"kulek xwar -dûrî canê we Xwedê ne-
e, dû rast e" ke ku li we biqewime
dûajo 1. þivanê ku alika- -dûrî huzûra haziran ha-
riya serþivên dike 2. di þa ji huzûra cenabê we
karekî de kesê alîkar dûrahî 1. nenezîkahî 2.
dûbrang teyrê nêçîrê veqetîn

105
dûrd
dûrd arava ku dadirive dûvelang 1. alava ku ji
binê tiþtê avî; torte heyvê weþanê diþîne
dûrebîn 1. xwedîferaset dinyayê, peyk 2. olam-
2. alava ku dûriyê nezîk darê berjewendiyên xel-
nîþan dide *"avên qû- qê
nan, niha jî xwe dane ber dûvelangtî olamdariya
dûrebînan" berjewendiyên xelqê
dûredest 1. neberbelav dûvhej 1. dêlhej 2.
2. ne li ber destan qûnek
dûrendîþî feraset dûvhejî 1. dêlhejî 2.
dûrî durahî qûnektî
dûþ 1. sewiye, ast 2. rêz, dûvhejî kirin 1. dêlhe-
þîþtir 3. îstiqamet jî kirin 2. qûnektî kirin
dûv boçik, dêl dûvmesas bilbil
dûvedirêj 1. sewala ku dûvre 1. piþtre 2. paþê
boçika wê dirêj e 2. tiþtê dûvstêrk stêrka biboçik
ku di demeke dereng û dûxan mija ku ji êgir qu-
nenêzîk de diqede loz dibe

106
E
e/E tîpa þeþemîn a alfa- mirin *"ecel ku bê, na-
beya kurdî ye; deng- de mecal"
dêreke dirêj e, cîderka ecem tirkê azerî
wê pêþderkî ye, di be- ecemî 1. zimanê tirkên
lavbûna wê de dev ve- azerî 2. tor, cahil
kirî ye û asta belav- ecemîtî torî, cahilî
bûna wê nizm e ecêb 1. xerib, seyr 2.
e erê nedîtî û nebînayî
ebeboz 1. mêrxasok 2. -ecêb man 1. mat man
þeþerût 3. pêxas, çeqrût 2. þaþwaz bûn
ebebozî 1. mêrxasokî ecêblosik kesê ku wisa
2. þeþerûtî 3. pêxasî, guheriye ku nayê nasîn
çeqrûtî ecibandin/diecibîne/
ebedî 1. bêpayan 2. he- biecibîne 1.pê re kêf-
ta hetayê 3. sermedî xweþ bûn 2. jê razî bûn
*"ebed û ebedî, her *"ê ku dotmama xwe
tiþt vedigere li xwedî" neecibîne, dê kordûn-
ebesor 1. bijarte 2. ader de bimîne"
ebesorî 1. bijartetî 2. ecîn kutilkên xav
aderî eç (di zimanê zarokan
ebrû 1. birû 2. birûyên de) lêxistin
kevankî eç kirin (di zimanê zaro-
ebter 1. kêm û netemam kan de) lê xistin
2. bêtov û bêker 3. edeb ar, þerm
sergêj û dîn edebiyat navê giþtî yê
ebterxane nexweþxaneya hemî tiþtên devkî û
kêmaqilan nivîskî ên hunermendî,
ecacok firtonek, bahoz zanistî û pîþeyî ye;
*"para xeydokan, çû ber wêje, tore
ecacokan" -edebiyata bedew navê
ecel 1. dema mirinê 2. giþtî yê hemî hunerên

107
edene
devkî û nivîskî yên ku egle 1. derengî 2. biliyan
helbest, roman, þano, egle bûn 1. bi derengiyê
çîrok û hwd dikevine ketin 2. pê bilîn
ber; wêjeya bedew egle kirin 1. bi derengiyê
-edebiyata pîþeyî navê xistin 2. pê bilandin
giþtî yê nivîsarên za- ehlibeyt malbata cenabê
nistî (bijîþkî, endazya- Pêxember eleyhiselam
rî…) û yên mesleki/pî- ehlikitab 1. endamên o-
þeyî ye; wêjeya pîþeyî lên îlahî 2. file û cihû
edene eware û yax ehmeq 1. bodele 2. gê-
edilandin/dicedilîne/bi- jik 3. xêvik
edilîne 1. bi cih kirin 2. ehmeqî 1. bodeletî 2.
dewisandin 3. civandin sergêjî 3. xêviktî *"mêr-
*"berê biedilîne, paþê xasiya zêde, ehmeqî
bixemilîne" ye"
edilîn/diedile/biedile ejdeha 1. ziya 2. marê çî-
1. bi cih bûn 2. dewisîn rokî yê ku ji dev û çavên
3. civîn û çêbûn wî holepîtên êgir davêjin
eded hejmar ejnû çong
edese alava ku tiþtên bi- ek eê
çûk mezin dide xuyan elaf bazirganê ku zadî
eê (di zimanê zarokan dikire û difiroþe
de) gû elamet 1. berate 2. nîþa-
eê kirin (di zimanê za- ne 3. þop
rokan de) rîtin -elameta xêrê nîþaneya
efare bermaya mêwe û baþiyê
zadan elb 1. satil 2. kod *"bi el-
efsene serhevde û bere- ba mezin, mede xelqê"
dayî elbik elba biçûk
efsûn sîhir, cadû elende elind
efsûnbaz cadûbaz elenî eþkere û bêminet
efûng afnik eleqe têkilî
efûngî afnikî eleqedar têkildar
efûngî bûn afnikî bûn eletewþ 1. beletewþ 2.
egal þaþik gotin, kirin û biryara
eger 1. sedem 2. heke bêawa û bêarmanc
egîd wêrek, cesûr elimandin/dielimîne/
egîdî wêrekî, cesûrtî bielimîne 1. hîn kirin,

108
e-peyam
fêr kirin 2. amojandin wergirtin 2. bi dawî bûn
3. perwerde kirin encamname daxuyaniya
elimîn/dielime/bielime dawiyê
1. hîn bûn, fêr bûn 2. end qeys
amojîn 3. perwerde bûn endam namzed
*"devê ku elimiye vi- -endamê saziyê namze-
ran,vala nasekine" dê mueseseyê
elind spêde endaze 1. zanistên qeys û
elîl nesax, nexweþ pîvanê; hendese 2. qeys
elmas kevirekî giranbiha û pîvan 3. usûl
ye endazyar pisporê zanis-
elok/elelok sewaleke bi- tên pîvan û qeysê; mu-
bask a malê ye hendis
em (r) cinavkeke pirjima- endelmendelketî hiz-
riyê ye hizî, hophopo
emad 1. daxwaz 2. vîn engizandin/diengizîne/
emadî li gorî daxwaz û biengizîne 1. tehrîk ki-
viyanê rin 2. teþwîq kirin
embar 1. binanî 2. mex- engizîn/diengize/bien-
zena kel û melan gize 1. danexwarin 2.
embaz mînak, nimûne niçîn
emîlok lawazbûna ji ber enirandin/dienirîne/bi-
îshala demdirêj enirîne bi hêrs kirin
emîlokî kesê ku ji ber enirîn/dienire/bienire
nexweþiya hundirêþê pir bihêrs bûn
lawaz bûye enî rû, bere
emr [I] temen, jî *"em- enîroj kesê ku eniya wî
rê ku çû, mede dû" rewneqdar e
emr [II] 1. ferman 2. enîþk herewera ku di na-
rêzik venda mil de ye
enber bêhneke xweþik e entere roja ku sermaya
enbar 1. binaniya malan zivistanê dest pê dike
2. mexzen *"enbara *"entere, dikuje ga û
cotkaran, di serê gîsinê ker e, xudan hê jî bêxe-
wan de ye” ber e"
encam 1. netîce, akam 2. e-peyam peyam û na-
dawî, aqibet meyên bi riya tora ragi-
-encam dan 1. netîce jê handinê ya navneteweyî

109
ep/epik
ep/epik xwarina zarokan peywirbeþî
ep kirin (di zimanê za- erþanî pîkol
rokan de) xwarin û vex- erþan kirin (sewal) erd
warin pîkol kirin
eqd [I] dîwarê ku ji xweli- erþêt heþteka parê
yê hatiye lêkirin erwend 1.jîr, zana, aqil
eqd [II] peyman û lihev- 2. ciwan, xweþik
kirin erxewan rengê keskê tarî
-eqda zewacê lihevkirin erzan 1. kêmbiha 2.
û îlankirina mehra rewa kêmqedr *"erzan kirî,
eqîm stewr heban dirî"
eraf/erah 1. pispor 2. erzan bûn 1. kêmbiha
arxeyîn û bêminet 3. bi bûn 2. kêmqedr bûn
xwe ve ewle erzanî kêmbihatî
eraq þerab, mey erzan kirin 1. (biha) da-
erbane defik xistin 2. (qedr) xistin
erd 1. rûyê zêvînê 2. erzaq pediviyên xwarinê
dews 3. þûn 4. aqar erzêl malika ku ji çiqilên
*"baran dibare, erd xwe daran tê çêkirin û li ser
dipesinîne" çar singan ava dibe
erdhej hejek, zelzele erzên hestiye binê dêv
erdnas pisporê ku li erdê esas bingeh *"avahî nabe
dikole û lêkolînên xwe bi bê esas, mirov bi rojî û
awayekî zanistî dike nimêjê nabe xilas"
erdnasî pisporiya zanistî esîl ader, esîlza *"ji esîlî
ya ku mijara wê tevgera bipirse, ji bêeslî bitirse"
erdê ye eskênc jan, þkênc
erebe seyare, çarçerxe esl 1. bingeh 2. jêderk
erebane nasirge 3. nifþ *"esl, winda na-
erê belê *"erê erê ye, na be"
jî naye, lê erê-na bela ye" esman barekê li ser erdê
erik na lo/na lê! yê bê ser û ber
erjeng tirsnak, sehmdar -esmanê devî arîkê dêv
erk 1. vatinî, peywir 2. esmanger pisporê ku ji
wezîfe bo karên zanistî bi firo-
-erkên dîrokî peywirên keyan li esmanan dige-
tarîxî re
erkbeþî 1. karbeþî 2. esmangerî karê ku es-

110
evrar bûn
manger pê radibe bêrî kirin, bende man 2.
esmer qemer meraq kirin *"sêwî sitirî,
esrar poranga xaþxaþkan melek etirî"
a sermestker etê awayê bangkirinê yî
esrarkêþ bengiyê poran- xwiþka mezin
ga xaþxaþkan a sermest- etore hop
ker etûne kilsxane
eþîr qebîle, hoz ev (r) cînavka þanîdanê
eþîrtî pergala hozdariyê ya ji bo kesê nêzîk
eþkere 1. xuya, diyar 2. -ev çend bi vê hejmarê
kifþ, berbiçav *"agirê -ev qas bi vê mêjerê
bidû, eþkere ye" evandin/dievîne/bi-
eþkere bûn 1. xuya bûn, evîne hez kirin
diyar bûn 2. kiþf bûn, evd 1. bende 2. xulam
berbiçav bûn *"bila li Xwedê xweþ he-
eþkere kirin 1. xuya ki- re, bila li evdan xweþ ne-
rin, diyar kirin 2. kiþf ki- çe"
rin, berbiçav kirin evdal derwêþ, gerok
eþkeretî 1. serbestî 2. evdoþekalo hespê pîrê yî
berbiçavî girs
eþkêl 1. tehr, awa 2. çe- evistin/dieve/bieve 1.
pera ku çav dibîne evîndar bûn 2. jê hez ki-
-eþkêla erdê dirêjahiya rin
ku ji navenda kadê heta evîn 1. eþq 2. hezkirin
cihekî li rûyê erdê 3. sewdaserî
eþq 1. evîn 2. sewdaserî evîndar 1. aþiq 2. hez-
*"eþqa dizan, bi þeve- kirî, dilikî 3. sewdaser
reþê geþ dibe" evîndarî 1. aþiqtî 2.
eþûra di salnameya hicrî hezkirîtî, dilikîbûn 3.
de dehê meha muhe- sewdaserî
remê evor heywanê nêçîrê
et xwiþka mezin evra pîroz
etar hûrdefiroþ evrandin/dievrîne/bi-
etehiyat di nimêjê de du- evrîne 1. pîrozmend
aya ku di rûniþtinan de bûn 2. þêkirandin
tê xwendin *"etehiya- evrandî pîrozmend
to, çawa lê hato" evrar pîrozmendî
etirîn/dietire/bietire 1. evrar bûn pîroz bûn

111
evrar kirin
evrar kirin pîroz kirin ewr mija ku li esmên be-
evrayî pîrozî rî baranan komî ser
evsing dafika ku bi kevi- hev dibe û jê baran di-
ran tê jenîn da ku kevok bare
têkevinê ewrawî esmanê bi mij û
extebot heþtpê moran
ew (r) cînavka þanîdanê ya ewret di îslamê de en-
ji bo kesê li dûrê *"ew damên ku dîtina wan ji
riya ku te berê xwe dayê, aliyê biyaniyan ve he-
ez jê hatime" ram e
eware bêkêr û yax ewtandin/diewtîne/bi-
eware bûn bêkêr û yax ewtîne 1. (kûçik ) bang
bûn dan reyandin 2. zimanê
ewidîn/diewide/biewi- yekî dirêj kirin
de 1. hîn bûn 2. meþq ewtîn/diewte/bîewte 1.
kirin 3. perwerde bûn (kûçik ) bang dan, reyîn
*"filan kes gur e û ewi- 2. (mirov) bi di-jûnkarî
diye (elimiye)" pizepiz kirin *"çiqasî ke-
ewiqandin/diewiqîne viran bavêjî sê (segî), dê
/biewiqîne 1. bilandin ewqasî biewte"
2. banandin 3. xapan- exik belxem
din ex kirin belxem ji devî
ewiqîn/diewiqe/biewi- avêtin derve
qe 1. bilîn 2. banîn 3. exlaq 1. sinc 2. xwî û xis-
xapîn let 3. serinc 4. taybet-
ewk filan û bêvan mendî *"çiya diguhere,
ewlad zarok *“ewladê ku lê exlaq naguhere"
þora bavê xwe neke, di exlewik tawe
sîwanekê de werdibe” exte hespê xesandî
ewle 1. bêxetere 2. asa extirme xenîmet
-(pê) ewle bûn pê ve emîn ey! baneþaneke gazîkirinê
bûn ye
ewlehî 1. ewlekarî, emni- eyalet koma parêzgehan
yet 2. îtîmad 3. asayîþ eyan 1. kifþ 2. eþkere
ewlekarî 1. emniyet 2. *"dar bi berê xwe ve
temînatdarî 3. asayîþ eyan e, mêr bi navê
ewlemend xwediyê ema- xwe"
net û siyanetê -(lê) eyan bûn 1. jê re xu-

112
ezwaz
ya bûn 2. hatin xewnê nimêjê) bang kirin
eyar 1. postê gurandî 2. *"dîkê çê, hê di hêkê de
derdanka çêrmîn a ku ezan dide"
tiþtan dikinê *"ji hirçekî, ezbenî ezxulam
du eyar dernayên" ezezî ezperestî
eyarþîr postê ku þilahiyê ezimandin/diezimîne/
dikinê biezimîne 1. mêvan ki-
eyd 1. demên þahiya dînî rin 2. jê re mazûvanî ki-
û civakî 2. þahî *"eyd rin
tê, xêr û ber pê re" eziyet 1. azar 2. þkenc
eydanî 1. kincên eydê 3. seza
yên xizmetkirî 2. þirîna- ezîz 1. berdil 2. berkeftî
hiya ku di eydan de tê 3. delalik *"bûka xalê,
belavkirin ezîza malê"
eylo balindeyek e ezîze 1. delalika malê 2.
eynî mîna heman tiþtî; rahibeya dêrê
wekî *"kalo çû seferê, ezman esman *"erdekî
hat eynî ew kerê berê" hiþk, ezmanekî bilind"
eywan di malan de jûra ezmûn 1. îmtihan 2.
navendî; hêwan tecrube
ez (r) cînavka kesê yeke- ezmûngeh cihê ku tec-
mîn a yekjimar *"mêrê rube lê tên pêk anîn;
ehmeq dibêje: ‘ez’" taqîgeh
ezan bangawaziya ji bo ezperest kesê ku tim di
nimêjê *"ezan e, riya heyra xwe de ye; xwe-
malê nizane" perest
ezan dan (bi gaziya ezwaz kibrît, niftik

113
Ê
ê/Ê tîpa heftemîn a alfa- êl eþîr, hoz, qebîle *"êla
beya kurdî ye; bê serwerî, wekî bedena
dengdêreke dirêj e, bê serî"
cîderka wê pêþderkî êlbat cureyekî çivîkan e
ye, di belavbûna wê de êldar kesê ku xwediyê
dev nîvgirtî ye û asta qebîleyekê ye, hozdar
belavbûna wê navincî êlinc hestiyên milî
ye êlincî rewþa tevilheviya
ê [I] erê asikê ya berî vereþanê
-ê [II] tewanga nêrtiyê ye -êlincî hat yekî dike ku
*"rizqê gur be, xema vereþe, qilqalê wî tev
þivên bêhûde ye” rabû
-ê [III] nîþaneya cînavka êm alif
ku di dawiya lêkerê de -ên vetetandeka binavkirî
tê bikaranîn wekî: ez ya ji bo pirjimariyê
diçimê , min dayê êngar þevereþa hera tîr
-ê [IV] ravekerê nenas ê êrçal þûm, nehs
nêrzatiyê *"ez hê he êrçalîtî þûmî, nehsî
me, ê te me" êreqan nexweþiya zerikê
ê din ne ev/ew êreqe cotê ku sewalan
êdî ji vir þun de, ji vê qasê davêjinê û wisa cot dikin
wêdetir êrîþ 1. bi riya ragihan-
êgin 1. jêhatî 2. xwedan- dinê daberizîn yekî an jî
feraset aliyekî; destdirêjî 2. ji
êgin bûn 1. jêhatî bûn 2. bo dagirkirin an jî rizgar-
xwedanferaset bûn kirinê bi ser yekî/aliyekî
êk 1. hev 2. yek de girtin *"êrîþa gur,
ê ku 1. kesê ku 2. tiþtê ku pêz ditirsîne"
*"gur e ê ku lê dixe, qi- -êrîþên hovane hucûm an
jik e a ku dixwe" jî berhucûmên wehþî
êk û du hev û du êrîþkar kes ê ku destdirê-

114
êwran
jiyê dike 2. tebitîn
êrîþ kirin destdirêjî kirin êtixî eyba mezin, belaya
êrîþ meþandin hucûm li bêpere *"êtixiyên kirî,
dar xistin tên pêþiyê"
êsta a niha, îcar êtûn cihê ku hesin tê de
êstir hêstir tê bihujandin; kûreya
êþ 1. azar û þkênc 2. ke- hesingeran, hêtûn
der û renc 3. zecr û e- êvar danê þevê *"adarê,
zab *"êþa tiliyê, ya he- berf giha guliyê darê,
mû laþî ye" nema danê êvarê"
-êþa giran ta -êvarbaþ þevbaþ
-êþa reþ þêrpence êve xem nake
-êþ û ûþ derd û kul -êve ku hat xem nake ku
-êþa zirav cureyekî êþên bê
kuxikê ye; jana zirav êvelî olintî, taytore
êþandin/diêþîne/biêþî- êviþandin/diêviþîne/bi-
ne 1. azar lê kirin 2. êviþîne 1. bexiþandin
rencîde kirin *"bar min 2. canazarî kirin *"xelq
naêþîne, binbar min di- dewê xwe ê tirþ ji meri-
êþîne" yan naêviþîne"
êþbir dermanê êþkuj êviþandî bexiþandî*"der-
êþiyayî 1. azardîtî 2. qe- ba êviþandî, ne ya xwe-
hirî 3. rencîdebûyî *"di- diyan e"
ranê êþiyayî, dê rojekê êvitîn/diêvite/biêvite
were kiþandin" (ji ber lêdan, kulbûn û bi-
êþîn/diêþe/biêþe 1. jê rîndarbûnekê) perçifîn
azar dîtin 2. zecirîn 3. êvnî 1. laþê bihêz û bijûn
qehirîn *"xwelî li wî se- 2. mirovê lêkdayî
riyî ku heft serî jê ne- êvnîk pihêt
êþin" êvnûte êvnî
êþnasî teþxîs, diyarkirina êwiran avakirina barege-
cureyê nexweþiyê hê li cihekî bikêrhatî
êstper kulîlkek e êwirandin/diêwirîne/
êtir [I] 1. ji bilî vê 2. biêwirîne 1. sitirandin
êdî 3. di dawiyê de 2. hewandin
êtir [II] 1. sebr 2. aramî êwirîn/diêwire/biêwire
3. tebatî 1. sitirîn 2. hewîn
êtir kirin 1. sebr kirin êwran debara malê; abor

115
êxre
êxre dirûna devê telîs û *"êzing, nabe text"
têran êzingdank cihê ku darên
êz 1. zîl, biþku 2. ajero- þewateyê datîninê
ya daran êzingvan kesê ku darên
êzimk falinca zarokan þewateyê dibire an jî di-
êzing 1. darê þewateyê firoþe
yên hiþk 2. kesê serhiþk

116
F
f/F tîpa heþtemîn a alfa- rûyê zeviyê digerînin
beya kurdî ye; dengda- faþûn kirin li ser rûyê
reke ku li gorî cîderka zeviyê faþûn gerandin
wê diranlêvkî ye, li gorî fatereþk gurçik
belavbûna wê fîzek û fatfatik kevoka kûvî
hiþk e fatihe sûreya yekemîn a
facir kesê ku bêminet û Qurana Pîroz
bêtirs gunehan dike -fatihe xwendin 1. dua
fafik tat, lal kirin 2. di nimêjê de
fafon daringekî mînanî sûreya yekemîn a Qura-
hêsin e û jê aman tên na Pîroz xwendin
çêkirin û kurteya wî ya fatik cureyekî margîse-
latînî Al e; bafûn yan e
faîz riba fatûj çakûçê kevirbiran
faîzxur ribaxur fatûj kirin kevir þeh kirin
fal remil û birîn
falavêj remilbêj fayde sûd û kelk
falname remildank faydedar sûdwer û beh-
fanorî kirasê þevê redar
fanos panos fayke kinca hûnandî ya
fantên lîstika bi kaxizên ku dewsa qutik tê lixwe-
qimarê kirin
farqûsk kefkanî/berkanî fecr berbang
farzik çavbirçî -fecra sadiq berbanga
fasiq 1. gunehkar 2. fa- rasteqîn a ku piþtî wê
cir nimêja sibehê tê kirin
fasiqtî 1. gunehkarî 2. feçer kesê ku serê bêvi-
facirtî la wî bilind e
faþ 1. fahiþ 2. bêar feçer kirin zor lê kirin
faþûn darekê meht û gi- feda qurban, gorî
ran ê ku piþtî cot li ser fedakar cangorî

117
feda kirin
feda kirin gorî kirin pêxem lê ketin 3. belav
fediyok fedîkar bûn
fedî þerm felît 1. zîrek 2. ciwan
fedîkar þermoke felîte jina qûnek
fedî kirin 1. þerm kirin felîtetî qûnektî
2. mehcûb bûn *"çav ji felq tîke, parçe
çavan fedî dikin" felqedest bi qasî kefa
fehetkar fedîkar destekî
fehl [I] sewalê nêr ê ji bo felsefe retkok
tovî *"kurî li fehlan, -felsefeya heyatê retko-
xwarzî li xalan" ka jiyanê
-hatin fehlan (sewala mê) felþ bûn mechûb bûn
wextê gonxwarina wê fena mîna, eynî wê, weke,
hatin notla
fehl [II] fal fend 1. huner 2. konetî
fehm têgihiþtin 3. fesal *"kevirê êþ çiqa-
fehm kirin tê gihiþtin sî giran be jî, aþvan bi
*"heke mirov ji yekî fenda xwe wî radike"
fehm neke, ji sedî jî fendbaz 1. dekbaz 2.
fehm nake" xasûk
felat serfirazî fener çiraya destan
felaqe lêdana binê piyan feq dafik, tele
-felaqe kirin li binê pi- -feq danîn tele/dafik
yan xistin danîn
felek çerxa cîhanê feqizandin/difeqizîne/
-feleka xayîn gera çerxa bifeqizîne fizirandin
cîhanê ya dijî xwestina feqîh kesê ku di dîn de
yekî pisporiyê digere
feleqe sezaya bi lêdanê feqîr 1. xizan 2. bêtawan
feliqandin/difeliqîne/ 3. bêkes *"feqîr bi feqî-
bifeliqîne tîke kirin, ran re bizewicin, dê par-
parçe kirin sek ji wan çê bibin"
feliþandin/difeliþîne/ fer [I] 1. hejmarên yek,
bifeliþîne 1. li erdê xis- sê, pênc û hwd
tin 2. pêxem lê xistin 3. fer [II] kit
belav kirin -ferek sol kiteke solê
feliþîn/difeliþe/bifeliþe fer [III] teyisok, çirûsk,
1. li erdê ketin 2. fera aman

118
ferzan
feramûþ bûn 1. xera feriþte milyaket, melek
bûn 2. betal bûn 3. ferman 1. emr 2. tehlî-
bêhemal bûn mat 3. rêzek *"ferma-
feramûþ kirin 1. xera na hêþtirê hat, rovî baz-
kirin 2. îflas kirin 3. da"
îhmal kirin -fermana mîrî emrê
feraq aman *"feraq tune resmî
pê here avê, deyn dike fermanber 1. karmend
dide xêra dê û bavê" 2. peywirdar
feraqþo amanþo fermandar 1. emîr 2. mî-
feraset 1. çemk 2. fêhm rê ku xwediyê hêzeke
û hizr 3. zihniyet leþkerî ye 3. di artêþê de
feraþo 1. kesê ku fera- rayedarê ku berpirsê
qan diþo 2. alava a- desteyeke leþkerî ye
manþûþtinê fermî resmî
ferd 1. kes 2. takekes fermo kerem bikin!
ferde telîs ferman rakirin emrê
ferdî takekesî qetlyiamê dan
ferec 1. felat 2. nîþaneya fersend/firsend derfet,
berbangê *"desthilanîn, îmkan
fereca xêrê ye" ferþ/ferþik raxisteka na-
ferenc kulav va malê *"bila li erþan
ferfûr amanên ji acûrê; be, ne li bin ferþan be"
kaxetîtik, porselen ferûc varik
ferheng 1. çand 2. dab û ferwerdar 1. hukumdar
nêrît 3. berhevoka pey- 2. mîr
vên zimanekî; peyvna- ferx dîkê varikê
me ferxe jina geveze
ferhengok peyvnameya ferxes 1. tirxes 2. nîv-
biçûk xesandî
fericîn/diferice/biferi- ferxik têjik
ce temaþe kirin feryad dengê ku hawari-
ferikîn/diferike/biferi- yê dixwaze
ke 1. ji hev belav bûn feryad kirin (ji bo hawa-
2. tarovaro bûn riyê) qîjîn
ferisandin/diferisîne/ ferz 1. fermana Xwedê
biferisîne tehlîl kirin, 2. karê îcbarî
dahûrîn ferzan zana

119
ferzanî
ferzanî zanatî se”
ferz bûn 1. ji aliyê Xwedê fetrûm derziya ku berî
de ferman hatin 2. ka- nexweþiyan ji bo bereva-
rekî îcbarî diyar bûn niyê tê lêxistîn
ferzende 1. alim 2. zana fetrûm kirin dermanê
ferzîn di lîstika setrencê avkî bi þiringeyê
de kevirê ku wezîriyê di- berdan binê çêrmî
nimîne fetwa ramana fiqhî
ferz kirin 1. (Xwedê) fer- -fetwa derxistin di heqê
man kirin 2. îcbar kirin babetekê de ramaneke
fesad kesê ku navbera þerîetê diyar kirin
xelqê xera dike; ewan fewitandin/difewitîne/
fesadî karê xerakirina aþ- bifewitîne 1. ji dest
tiya xelqê; ewanî derxistin 2. pê negihiþ-
fesal 1. pîvan 2. qeys 3. tin tu tiþtî
rêbaz fewitîn/difewite/bife-
feþk 1. pêxem 2. feramûþî wite 1. bertelef bûn 2.
feþkilandin/difeþkilîne ji dest çûyîn
/bifeþkilîne 1. belav ki- feylezof retkokzan
rin 2. tarovaro kirin 3. feza seqa
pûç derxistin fezayî seqayî
feþkilîn/difeþkile/bi- fê cureyekî nexweþiyê ye
feþkile 1. belav bûn 2. fêd erdê bixîz ê ku piþtî
tarovaro bûn 3. pûç der- vekiþîna avê dertê holê
ketin fêdar kesê ku bi nexwe-
fetilandin/difetilîne/bi- þiya fêyê ketiye
fetilîne 1. zivirandin 2. fêkî mêwe
vegerandin fêl dek û hîle
fetilîn/difetile/bifetile -fêl û tele dek û dolab
1. zivirîn 2. vegerîn *"av -fêlên firewn û þîretên
nafetile, ba di cihekî da Mûsa tevî hev kirin
nasekine" helalî û heramî berdan
fetisandin/difetisîne/ ser hev
bifetisîne 1. xeniqan- fêlbaz dekbaz û hîlebaz
din 2. þeniqandin fêm 1. feraset 2. zêhn 3.
fetisîn/difetise/bifetise hizr û raman
1. xeniqîn 2. þeniqîn fêm kirin 1. tê gihiþtin
*“malê xesîsan, difeti- 2. pê hesîn *"dîwaro ji

120
firavîn
te re dibêjim, bûkê tu bi rûyekî, ji bawermen-
fêm bike" dokê bi du rûyan çêtir e"
fêmkor 1. bêferaset 2. filitandin/difilitîne/bi-
serkevir filitîne 1. rizgar kirin
fêr zanîn 2. serfiraz kirin 3. jê pe-
fêr bûn hîn bûn kandin
fêre îbret filitîn/difilite/bifilite 1.
-fêre girtin jê îbret wer- rizgar bûn 2. serfiraz
girtin bûn 3. jê pekîn *"bûka
fêr kirin hîn kirin malê xweþ xebitî, ker
fêrgeh 1. pol 2. dibistan girêda û cehþ filitî"
fêris hêja, egîd filq xêvik
fêrist pêrist filûs zayendî
fêtokî 1. fediyok 2. þer- filûz maden
moke *"fêtokî li mêran, fincik 1. qefz 2. lotik,
kenokî li jinan nayê" hindirik 3. bizav
fêz aliyê jorîn *"agir ber- fincik avêtin lotik avêtin
da kome, xwe da fêza find mûm, þem
zomê" findank mûmdank, þem-
fihêl paqijî dank
fihêl kirin paqij kirin finfinok derewa bêbinî
fikar 1. derd û keder 2. finik hêstira viringî
tirs û xof 3. tatêl û mita- fiqih 1. fehm 2. þerîet
le fir [I] qurteke vexwarinê
fikirîn/difikire/bifikire -fir kirin vexwarin
1. ramîn 2. hizir kirin fir [II] kêþeke baçikê
filan kes an jî tiþtê nedi- -fir lê xistin (baçik) kêþan
yar fir [III] hilbaskîn *"fira
-filan û bêvan 1. ew kes mirîþkê, hetanî ber kadî-
û yê dîtir 2. ev tiþt û yê nê ye"
dîtir *"filan kes mange- fira tiþtê ku zû difire
ya biga ye (qûnek e)" firandin/difirîne/bifirî-
filç pozpeliþî ne 1. tê werkirin 2. bi bi-
file/fileh 1. peyrewê ce- lindî avêtin 3. pekandin,
nabê Îsa eleyhiselam 2. pengizandin
kesê ku di angaþta peyre firaq aman
wiya cenebê Îsa eleyhi- firaqþo amanþo
selam de ye *"filehekî firavîn navroj *"firavîn

121
firawan
bi fayde ye, lê dawî bi lo- netî
me ye" firêqet kirin serfiraz û
firawan 1. fireh 2. dor- bêminet kirin
fireh firêz çêreya ku ji nava
firçe porçe zevî û bîstanan tê kax-
firdik xwarina ku ji nanê kirin
diçînine nav dêw tê çêki- firfat 1. gincirgincirî, zî-
rin valzîvalî 3. kevn û kol,
firdikandin/difirdikîne kevnekotik
/bifirdikîne 1. nan çan- firfaz lotik, hindirik
din nav dêw 2. hûr ki- firfire perwane
rin, çînîn firfirok firildax
firefir dengê domdar ê firgeh di balafirgehê de
ku ji awayê vexwarinê yî erdê ku balafir lê da-
dengî tê tîne
firefir kirin bi awayekî firj fiþkîniya sewalan
dengî vexwarin firijîn/difirije/bifirije
fireh 1. biber, ne kêmber (sewal) fiþkîn
2. boþ, pir, zehf *"mirî firildax teqemeniya ku
melûn nebe, di gorê de difire û li hewa diteqe
cî fireh e" firinde sewala bibask;
fireh bûn 1. belaþ bûn perinde
2. peraþ bûn 3. zêde -firindeyê efsûnî teyrê
bûn 4. kêmber nebûn çîrokan
*"heke dil fireh be, rê firisandin/difirisîne/bi-
jê re gelek in" firisîne 1. xitimandin
firehî 1. nekêmberî 2. 2. tepisandin
boþî 3. pirî 4. zêdehî firîk [I] simbila ber ste-
fireh kirin (ji aliyê bera- wînê *"agir bi rihê yekî
hiyê ve) lê zêde kirin ketibû, yekî jî digot: 'ez
firênek nemûþ, gulor dê firîkên xwe li ber bi-
-firênek li sêrî gerandin qelînim"
nemûþ lê alandin, gulor -firîkî firîn 1. wekî firî-
li sêrî kirin ka stewî pekîn 2. çûn
firêqet serfiraz û bêminet hatenehatê
firêqet bûn serfiraz û firîk [II] giyanewerê jînþê
bêminet bûn firîn/difire/bifire 1.
firêqetî serfirazî û bêmi- perwazî esmên bûn 2.

122
fis
hilfirîn 3. pekîn, pengi- firnik 1. firneya biçûk
zîn *"her teyr, bi baskên 2. kulfikên bêvilê
xwe difire" firo þîrê mihan ê payîzê
firîngeh firgeh firofehþ 1. beletewþ 2.
firîsk cureyekî kulîlkên çîleçepî 3. xelexwar
biharê ye firoke navgîneke ragu-
firîw xap hastinê ya hewayî ye
firîwandin/difiriwîne/ firoþgeh dukana danûs-
bifiriwîne xapandin tanê
firk [I] binavber firoþkar kesê ku danûs-
-firk kirin 1. bi navber tanê dike
danîn 2. livlivî kirin firotin/difroþe/bifiroþe
firk [II] livlivî, kitkitî 1. bi bêrdelekî dayîn 2.
firk [III] zayîna mehînê xayintî kirin *"êqil der-
firk [IV] 1. qolinc 2. ti- xin firotinê, her kes dê
vanc aqilê xwe bikire"
-firk ketin qeydika dêst firqask 1. lotik 2. qefz
bayê tivancê ketin ba- firqas kirin 1. lotik
zinê dêst avêtin 2. qefz dan
-firk lê ketin qolincî bûn firsend derfet *"heke fir-
firk [V] qirç send têkeve destê kêm-
-firk þikandin qirç þikan- firsendan, dê însanan jî
din nal bikin"
firkandin/difirkîne/bi- -firsend payîn li keysa
firkîne 1. mist dan 2. xwe nihêrîn
piþirandin firþ sebr
firkefirk dengê pîneyê firþik ziravê sewalan ê ku
ku li ba dibe jê havênê penîrî jî tê çê-
-firkefirka alayê hejîna kirin
perçemê ya li ber bayî firþteng bêsebr
firloq heþtirme firyar kesê ku balafiran
firmêsk rondik, hêstir diajo
firmêskrêj teqemeniyên fis 1. baberçûna bêdeng
rondikrêj û bêhnkirêt 2. têkiliya
firingî bacana sor; pa- zayendî ya di navbey-
mîdor na firindeyan de *"bi
firne alava ku tê de nan fisan çarþev boyax na-
û xwarin tên pijandin be"

123
fisegur
fisegur [I] cureyekî kari- rojî betal kirin
yên çolê/beriyê ye fite 1. fetwa 2. firsend
fisegur [II] zîvalzîvalî, -fite dîtin firsend bi dest
kirtimkirtimî xistin
fisek baberketî -fite jê standin firsend jê
fisgenî 1. bêhnkirêt 2. standin
bêrûmet fitîl 1. pilte 2. dermanê
fisgenîtî kirin karên xwe ku ji qûnê ve tê hildan
yên kirêt veþartin fitîlî di hûnanê de devhu-
fisikîn/difisike/bifisike çik û sernavika ku bi
1. (dara ku tê tewandin) awayekî rakiþandî tê da-
þikestin 2. (pê) þiqitîn xistin
fisirîn/difisire/bifisire -fitîliya faykeyekî daxis-
fizirîn tin tara devhuçik û ser-
fis kirin 1. ba ber ketin navika fakeyî bi awayekî
2. (firinde) gayîn rakiþandî hûnan
fismirî xesîs, xasûk fitir sedeqeya meha re-
fisqe pîvazên biçûk mezanê
fistiqîn/difistiqe/bifis- -fitirê yekî xweþ kirin
tiqe 1. bi xeletî gerîn 2. kesek baþ kutan
tehisîn, pê þiqitîn fitnekar 1. navtêdayî,
fistoqî 1. axozî 2. çolê- niçandî 3. ewan, fesad
ketî 3. li malê newan- fizar dengê kesê ku ha-
bûyî 4. segê navma- wariyekê dixwaze
lagerî fizirîn/difizire/bifizire
fisû ajaleke bêhnkirêt e 1. jê revîn 2. baz dan 3.
fiþar 1. zext, pêkutî 2. peywir hiþtin
zordestî 3. gotina be- fîkandin/difikîne/bifi-
letewþ kîne 1. li fîqê xistin 2.
fiþarde pertaf fîtefît kirin 3. vît kirin
fiþkefiþk 1. bêhnefiþkên fîl li ser rûyê erdê sewa-
li ser hev 2. girî û xilît- la hera mezin a þîrdar a
kiþandina tevlihev ku difinê wê xortimkî
fiþ kirin (bêfil) paqij kirin ye
fitar di meha remezanê fîncan piyaleya qehwe-
de dema xwarinê yê; pingan
-fitara xwe vekirin 1. fîndê jina ku bi xemla xwe
þîva rojiyê xwarin 2. ve fortên xwe davêje

124
fort
fînik tûle, cewr fît bûn [II] 1. bi qasî
fînok jin an jî mêrê pûç hev bûn 2. kuta bûn
fîntoz fîndê fît kirin [I] 1. (guh) bel
fîq 1. bilûr 2. þimþal 3. kirin 2. çik rakirin li
pîpik ser piyan
-li fîqê xistin li tûtikê fît kirin [II] 1. deynê
xistin xwe dan 2. (di qimarê
fîqefîq dengê fîq û pîpikê de) ji hevrikê xwe birin
fîqefîq kirin tûtetût kirin û tiþtek di tûrê wî de
fîqerojk karî, kuvark nehiþtin
fîre virik fîtê jina bêrûmet a qunek
-fîre dan virikî bûn fîtik 1. fîqik, tûtik 2. lê-
fîrefîr 1. kirmekirma dana bi du tiliyan;
hespan 2. fîqefîq çipîsk
fîrefîr kirin 1. (hesp) bi fîtik lê xistin 1. li fîqê
kirmekirm xwarin 2. xistin 2. (bi du tiliyan)
fîqefîq kirin çipîsk lê xistin
fîskanî 1. biçûçik 2. -fîtik lêketin û þikîn
hûrde pir tenik û nazik bûn
fîþ [I] avika ku dibe se- fîz 1. fors 2. quretî
dema nifþên nû -fîz avêtin xwe kiz kirin
-fîþa pêxemberan nes- fîza qure
la paqij û bêguman a fîzatî quretî
qasidên Xwedê fîzar kûzenûz
fîþ [II] þilahiya ku bi -fîzar kirin kûzenûz ki-
pest ji hundir derdike- rin
ve derve forq qûnek
fîþek fîþeng forqtî qûnektî
fîþeng berika çekê fors quretî û pozbilindî
-fîþeng dan ber dêv be- -forsa þêran quretî û
rik avêtin ber lûleya kêfa serokan
çekê û amadeyî teqan- fors kirin 1. bêminet
dinê kirin tev gerîn 2. kêf kirin
fîþengbend rextê fîþen- fort 1. fors, quretî 2.
gan pozbilindî
fît 1. guhê bel 2. çik -fortê xwe avêtin 1. fors
fît bûn [I] 1. (guh) bel kirin, xwe qure kirin 2.
bûn 2. çik rabûn ser xwe pozbilindî kirin

125
fote
fote çarþev randin û bihêrs kirin
fuhûþ 1. qûnektî 2. zina fûrîn/difûre/bifûre 1.
fûrandin/difûrîne/bi- (zêde kelîn heta ku) bi
fûrîne 1. (zêde kelan- ser re avêtin 2. (zêde
din heta ku) bi ser re dan pêkutî bi ser de birin he-
avêtin 2. (zêde pêkutî bi ta ku) enirîn û bihêrs
ser de birin heta ku) eni- bûn

126
G
g/G tîpa nehemîn a alfa- çolê
beya kurdî ye; dengda- gal deng, awaz
reke ku cîderka wê ez- galegal 1. sohbet 2.
mandevî û qirikî ye, hevpeyvîn
awayê belavbûna wê galegal kirin 1. sohbet
girtî û nerm e kirin 2. ji yekî re behs
ga 1. dewarê nêr 2. mi- kirin 3. bi hev re pe-
rovê gakî *"ga li mêrgan yivîn
kok dibe, mela li malên galgalîsk gewrî
miriyan" galim 1. meþa ber bi yekî
gabinêzk êþeke stûyan a ve 2. devjenî
ku nahêle serî bileqe galiske erebeya ku hesp
-gabinêzk girtin tûþî êþa dikêþin
gabinêzkê hatin galte henek, tirane
gaçêrîn çivîkek e galtefis selexane, teral
ga dan 1. ga berdan ser, galtevan henekbaz
ji bo ku çêlek avis bi- galûk çoyê ku ji bendê
mîne berga kirin 2. qû- çêrmîn î þidiyayî dihû-
nektî kirin an jî bi yeke nin û pê sewalan diajon
din dan kirin galûk kirin bi galûkê
gadar çêregeha dewêr ajotin
gadare kêra kalanî galûm gurzê cengên berê;
gadêr kesê ku gayên cotî tombiz
diçêrîne gam kam
gadoþ amana acûrî gamêþ dewareke kedîkirî
gagolekî çûn li ser çar le- ye "mêþ û gamêþ, xwedî
pan meþîn tînin li pêþ"
gaj giloka tayî gamil sermil
gakêl 1. cotyar, cotkar 2. gamisk gayê kovî yê ku
gayê cotî di qirguliya wî de misk
gakovî nêrê askê; gayê heye

127
gamirok
gamirok cureyekî nexwe- e û dibe sedama îshalê û
þiyan e û zarokên nûbû- hundirçûnê; ûzelik
yî pê dikevin garta navgîneke barkêþi-
gan [I] 1. giyan/can 2. jîn yê ye û diþimite
gan [II] guhan, çiçik garye çenberî, erebe
gan [III] gayîn gasin qada nava gundekî
gandêr qûnek gasingeh qada fireh
gandêrî qûnektî gav [I] navbera du lingên
gandîl berên girs ên aja- vekirî
lên dotinê; guhandîl -gav avêtin 1. navbera du
ganek 1. sewala mê a ku lingan vekirin û meþîn
heweskara nêrê xwe ye 2. dest pê kirin
2. jina mêrxwaz (xirx- -bi ser re gav kirin bi ser
waz) re baz dan aliyê din
gangil cureyekî çêreya ku gav [II] 1. dem 2. heyam
nepijî tê xwarin *"gava ku xêr dibare,
gangilok porgustik gûyê sêwiyan tê"
ganî 1. giyanewer, can- -gava din 1. xulekek berê
dar, ruhber 2. jîndar 2. kêliyeke berî niha
garan 1. keriyê dewêr 2. gavan kesê ku dewêr di-
mexela naxira dewêr çêrîne *"gavan ber bi
*"ne gayê min li garanê mal e, jina gavên þixul-
ye, ne jî galegala nanê kar e"
gavên dikim" gavber 1. hevrik 2. reqîb
garing feraqa ku di dema gawir 1. kafir 2. bêînsaf
kamkirinê de didine bin gawirî 1. kafirtî 2. bêîn-
gayên gêleyê da ku rêx û safî
mîza wan di ser zêd de gawuk bihukek e
nerije gaxend sersala filehan
garis cureyekî zêd e û gayîn/digaye(digê)/bi-
wekî gênim tê bikaranîn gaye(bigê) 1. (sewal)
*"çûçik, li ser garisên pê re têkiliya zayendî
feqîran datîne" danîn 2. (mirov) nayîn,
garîte darekî dirêj û stûr tecawuz kirin *"ne ga-
ê ku didine ser avahîyan ye, ne jî zaye"
û darên zirav jî didine gayz gaz
ser wî; kêran gaz [I] lûtke
garnigan çêreyeke þîrdar gaz [II] dibûr

128
gel
gaz [III] alava mixkêþanê gazîz kurmê hêjîrê
gaz [IV] endazeya ku ma- gazûz bizûz
weya wê ji sersîngê heta gebirge dahola mezin
serê tiliyan e (68 cm) gebol xwarineke ku ji ard
*"her kes bi gaza xwe û savarî tê çêkirin *"de-
cawê dipîve" vê wan, li gebola wan"
-gaz û caw di destê yekî geda 1. parsek 2. xizan
de bûn biryar û ferman gedandin/digedîne/bi-
di dêst de bûn gedîne destê xwe li ber
gaz [V] daringekî curecu- xelqê vekirin; pars kirin
reyî yê ku di nav bayî de gede kurik, lawik
heye gef tehdîd
gazbir meqesdar, cawbir -gef û gur tehdîd û di-
gazel belgedar ên zer ransîqandin
ên ku payîzê diweþin -gefa kuþtinê tehdîda
gazgaz vijevij, vizeviz, bi qetlkirinê
guregur -gef lê xwarin tehdîd ki-
gazinc/gazind 1. dilman rin
2. lome 3. gilî û þikayet -gefa me ji hev dibihu-
*"dera ku te hêvî jê he- re em hev dinasin û ev
ye, te gazind jî jê heye" tiþt di navbera me de
-gazincên xwe kirin 1. nabin pirsgirêk
giliyên xwe kirin 2. aci- gefandin/digefîne/bi-
ziya xwe nîþan dan gefîne gef lê xwarin
*"gazincên xwe ji jina gefok 1. tehdîdkar 2.
xwe re bike, giliyên xwe gurêx
li cem diya xwe veke" geh [I] ji aliyê piþtê ve
gazindok þikayetkar goþt û masûlkeyên ku ji
gazî 1. bang 2. dengî çongê hetanî gêzikan e;
*"gaziya dû siwaran, na- teþk
gihêje xwediyê xwe" geh ... geh [II] carinan û
gazî kirin 1. vexwendin ne di her demê de *"de-
2. bang lê kirin *"gazî- m bi dor e, geh li jêr e,
kirin adet e, nehatin geh li jor e"
dewlet e" gejmirandin/digejmirî-
gazîname bangname ne/bigejmirîne hêran
gazîvan 1. bangdayî 2. gel birek mirovên ku
vexwendî xwediyên ziman, we-

129
gela
lat, rewiþt û tîtaleke nufûs
hevpar in; netewe gelhanasî beþa pisporiyê
-gelê kurd neteweya a hejmarnasiya seriyan
kurd -gelheya çandinî hejma-
gela belg ra rêjeya kar û barên zi-
gelac 1. belapêþkar 2. fit- raetê
nebaz -gelheya destbidaran
gelacî 1. devjenî 2. fit- hejmara çekdaran
nebazî gelifandin/digelifîne/
gelale [I] goþtê zêde ê ku bigelifîne 1. hûr kirin
di gewriyê hêþîn dibe; û wekî ardî hêran 2. pi-
aloq þirandin
gelale [II] 1. moçik 2. nu- gelî [I] 1. deþt 2. bihur-
mûne 3. karê sêwirandî, geh 3. navbera du çi-
reþnivîs 4. mijar yan
Gelarêzan Birca Dûpiþkî gelî! [II] (r) baneþana ji
gelawêj 1. meha 8’emîn a bo komekê
salnameya zayînî 2. ge- -gelî bawermendan! ey
restêrka Zuhelê ew kesên ku bawerî
gele 1. kome 2. zumre anîne!
gelek 1. pir 2. zêde 3. gelnas dilsoj û xebatkarê
zehf *"gelekan, mede ji bo berjewendiyên gel
bi hindikan" û welatê xwe
gelemper civak, komel gelo aya, pirsa ecêbmanê
gelemperî giþtî, komelî gelþ 1. arîþe, kêþe 2. îxti-
-kar û barên gelemperî laf 3. cudatiya ramanan
xizmetên giþtî *"afirê gameþan, bû
gelemþe 1. pirsgirêk 2. warê gelþa mêþan"
îxtilaf 3. mesele 4. arîþe gelû navenda çemberê
gelendar 1. stûna mezin gelwaz bendê ku dendi-
2. kêran kên gêzan, hêjîr û hwd li
gelêrî 1. stran, huner, cil ser têne raxistin; gewlaz
û bergên ku di kelepora gem hevsarê bi dizgîn û
gelekî de hene 2. têkil- devgem *"ker bi gem û
darî civakê 3. malê her hefsaran, mêr bi soz û
kesî biryaran"
gelêþ cureyekî xweliyê ye -gem li dêv xistin ji axaf-
gelhe hejmara kesan; tinê re destûr nedan

130
genî kirin
gemar qirêj gencîne xezîne, defîne
gemarî bi qilêr gend [I] aj, zîl, ajero
gemarî bûn 1. qirêj bûn gend [II] bêhna kirêt
2. herimîn *"xwarin gend û gû,
gemarî kirin 1. qirêj ki- þûþtin reng û rû"
rin 2. herimandin *"ka- gend [III] pûç
niya ku te av jê vexwar, gend [IV] sûd û kelk
gemarî meke" -gend kirin sûd û kelk
gemaro dorpêç, rapêçan wergirtin
gembol segê nêr gendel [I] mirovê bêkêr
gemirandin/digemirî- gendel [II] kesê ku pere û
ne/bigemirîne 1. rû û dahatiya dezgeh an jî
rûçikên tiþtekî guheran- kargeha welêt ji bo xwe
din 2. dirûv guherandin didize
3. daqurtandin gendelî di karesatên giþtî
gemirîn/digemire/bige- de diziya malê cemawerî
mire 1. li gemariyekê genefis 1. ferasetkor 2.
gerîn 2. piþivîn bêkêr 3. dek û dolab
gemî keþtî genek [I] gûnî *"henek,
gemor tiþtê ku dirûve dibin genek"
tehlbûnê lê dikeve; teh- genek [II] gen
lovançkî gengaz pêkan, mumkin
gemþ [I] kulm, gulmist, gengeþî 1. nîqaþ, gelacî
kefedest 2. devjenî
gemþ [II] werziþa zoranî- genijîn/digenije/bige-
kirinê nije efûngî bûn
gemþandin/digemþîne genim zadê ku jê nan û
/bigemþîne zoranî dan xwarinên sereke tên
kirin, bi navê dan lîstin pehtin *"genim digere
gemþîn/digemþe/bi- û digere, paþê tê di quli-
gemþe zoranî kirin/bi ka êþ de tê xwarê"
navê lîstin genimî esmer, qemer
gemþo werziþkarê zora- genî 1. xerabûyî 2. efûn-
nîkirinê gî, afnikî
gen cureyekî heþeratên genî bûn 1. xera bûn 2.
ku ji qijniyan mezintir in efûngî bûn *"av, di golan
genav ava mend û genî; de genî dibe"
avegenî genî kirin 1. xera kirin

131
genûs
2. afnikî kirin *"ne xwar gerdûnî 1. alemî 2. cîhanî
ne jî da hevalan, genî gerelavij strangotina bi
kir avêt newalan" dorvegerî
genûs çikûs, timakar geremol 1. sûresat 2.
gep 1. dêma rû, alûþk 2. hêwirze 3. tevilhevî
parî, qot gerestêrk stêrka ku di
geprûg gewrî hevsenga tavê de gera
ger [I] 1. geþt, seyran 2. xwe didomîne; rojgeran
dor gerew rehîn, barimte
-gera rastmalê dolivge- *"gerew, li garanê ye"
riya sermayeyê -di gerewa yekî de çûn
-gera yekî dan bera wî ji dêla yekî ve xwe dan
dan; qewirandin kuþtin
ger [II] erdê rast gerew dan ji ber yekî ve
ger [III] heke kefaletek dan
geran mîrkutê hesinî gerew kirin rehîn girtin,
gerandin/digerîne/bi- barimte kirin
gerîne 1. bi rê ve birin gerger erdê bikevir
2. zivirandin 3. îdare ki- gergere gêre
rin 4. birin seyranê gerguhêz (r) lêkerê ku bi-
*"gerandin derman e, reserê werdigire; têper
rizq li ser piyan e" gerhan gerîn *"gerhan
gerav gerînek derman e û rizq li ser pi-
gerd 1. xwelî 2. toz û yan e"
xubar gerik 1. tovê gul û giyayî
gerden der û dora gewrî yê hûrik ê mînanî tozê
û stûqulkê heta sersîngê 2. toza ku havînan li ser
gerdengaz bejndirêj belgên daran dinîþe 3.
gerdenî xemla stûyan a gera avê ya biçûk
ku heta sersîngan dadi- gerisandan/digerisîne
keve; þirdan /bigerisîne 1. pêpest
gerdelûle babelîsk kirin 2. destverû kirin
gerdenxwar stûxwar 3. pelçiqandin 4. çew-
gerdiþ [I] 1. ger û seyran sandin
2. çerx, zivir, fetl geriyayî gerok *"kalê ze-
gerdiþ [II] amûr manan, dipirse ji xortê
gerdûm erebeya gayan geriyayî"
gerdûn 1. alem 2. cîhan gerîde gerok, geþtiyar

132
geþ
gerîh behîva negihiþtî; mixandin
behîvterk germijank alava gêrebayî
gerîn/digere/bigere 1. ya ku tiþtê avî dikelîne
seyahet kirin, geþt kirin, germijîn/digermije/
çûn seyranê 2. (kar) bi bigermije germixîn
rê ve çûn *"aþ digere bi germijok germixî
avê, law dike karê bavê" germik pîneyekî gerim-
gerînek kuna di bin avê kirî yê ku datînin ser
a ku av bi zivirînê tê re laþê kesê westiyayî da
derbasî cihekî din dibe ku giyanê wî nerm bibe
gerînende 1. mudîr 2. germixandin/digermi-
berpirsyar xîne/bigermixîne di
gerînge 1. rojgeran 2. germê de sekinandin û
pergala ku gera tiþtan çêja wê xera kirin
têkûz dike germixîn/digermixe/bi-
germ 1. nesar 2. tîndêr germixe di germê de
3. keliyayî 4. sincirî man û çêj lê xera bûn
*"her kes xwe li agirê germiyan warê ku zivis-
germ digire" tanan lê tê êwirîn û si-
-germ û sermaya felekê tirîn
dîtin pêrgî bûyerên tehl germî xwarineke ku ji
û þirîn hatin û tê de pis- savarî tê çêkirin
por bûn germjimêr alava ku tîna
germahî tînahî heyî dipîve; tînjimer
germav 1. kaniya ku ava germ kirin 1. sincirandin
kel jê diherike 2. ser- 2. kelandin
þok gername rojnivîska heya-
germavî kesê ku çûye mên gera geþtiyarekî;
germavê geþtname
germ bûn 1. tîndar bûn, gernas 1. egîd, qehre-
sincirîn 2. kelîn *"hesi- man 2. wêrek
nê sar, bi hilmê germ na- gerok pîþekarê geþt û
be" seyranê
germesûk qumaþê erzan; gers cureyekî çêreyê ye
gincir gerûþe karesat/bobelat
germiçang gerînge gerewêrk gerestêrk
germijandin/digermi- geþ 1. boþ 2. jîndar 3.
jîne/bigermijîne ger- herikbar

133
geþ bûn
geþ bûn 1. jîndar bûn 2. kesekî re destûr dan
herikbar bûn gevizandin/digevizîne/
geþbîn kesê ku xwediyê bigevizîne li erdê birin
ramaneke erênî ye û anîn; vegevizandin
geþ kirin 1. agir gur kirin gevizîn/digevize/bige-
2. dilxweþ kirin vize xwe li erdê birin û
geþedan pêþveçûn, pêþ- anîn; vegevizîn
ketin gevizk cihê bi toz û xîz
-geþedanên aborî pêþve- ê ku ker û hesp xwe lê
çûnên di warê îqtisadê digevizînin; tozgevizk
de gevzol gevel
geþe pê dan pêþ ve birin gewc gêj
geþt [I] ger, seyran gewende 1. tulî 2. mitrib
-çûna geþtê derketin sey- gewher 1. cewher, kevi-
rangehekê rên giranbiha 2. puxte
geþt [II] pars, rewcîgerî gewixandin/digewixîne
-derketina geþtê gerîna /bigewixîne 1. ser jê
li pars û pûrsê kirin 2. fetisandin
geþtiyar gerok, seyah, gewixîn/digewixe/bige-
seyranî wixe 1. ser jê bûn 2. fe-
geþtname gername, sey- tisîn
ran-name gewr rengê spî yî tarî
gevaztin/digevêze/bi- gewre [I] 1. mezin 2. gir,
gevêze gevizandin girs 3. birêz
gevel porê tevlihevbûyî gewre [II] di hûnanê de
gevel bûn gijik bûn çaviyeke rast û yeke çep
gevez rengê gulê; sor -gewre çêkirin çeperast
geveze 1. alava ku perga- hûnan
la xebata wê teqoze gewrecûnkî gewrotankî
bûye 2. devê ku hînî gewrik nexweþiyeke çêr-
axaftina çepel bûye mî ye
geveze bûn 1. (alav) per- gewrî qirik, xeneq *"gew-
gala xebatê teqoze bûn riya ku biqul e, bê rizq
2. (dev) hînî axaftina çe- namîne"
pel bûn -gewrî lê miçiqandin 1.
geveze kirin 1. pergala tirs lê firandin 2. ajal lê
xebata alavekê teqoze dan firotan û bê spîtayî
kirin 2. ji devçepeliya hiþtin

134
gêlegêl
gerotankî rengê gewr ê gêç [II] heriya kilsê
çilmisî -gêç kirin bi heriya kilsê
gewþîn taybetî seyandin
gewzîn di heyberan de gêj 1. hiþaloz 2. bêhiþê
bedewiya gewherî û ku wekî sermestan tev-
dîtbarî digere *"filan kes mirîþ-
-gewzîna hunerî di ka- ka gêj e (bêkêr e)"
rekî hunerî de pîvana be- gêj bûn 1. hiþaloz bûn
dewiya gewherî û dîtbarî 2. hiþ ji serî çûn
gez [I] cureyekî daran e gêjde hiþaloz
gez [II] gest, þidandina gêjelok lîstikeke zaro-
diran a bi ser tiþtekî de kan a ku di dora xwe de
gezandin/digezîne/bi- dizivirin hetanî gêj di-
gezîne (xwarina tehl û bin
tûj) ziman û gewrî so- gêjelokî zarokê ku gêje-
tin lok lîstiye û lewre gêj
gezek çêreya gezende bûye
ya pîjpijî gêjgerînek 1. gerînek
gezende tiþtê ku aliyê 2. tiþtê ku pir têvel û
xwe ê tûj bi tiþtekî din têkilhev e
vedide gêjgerînk 1. ziviroka
gezgezok çêreya kefgez- bayî; bablîsok 2. tiþtê
kê ku pir têvel û têkilhev e
gez kirin 1. diran lê þi- gêj kirin 1. hiþaloz kirin
dandin 2. xwarin 2. hiþ ji serî firandin
gezme tîra kevanê gêjo gêjde
gezo cureyekî þirîniya gêjnok anix
ku diniþe ser belgên gêl [I] gil
daran; selwa gêl [II] ehmeq, bodele
gezoke 1. zimandirêj 2. gêl [III] sewdaserê bêkêr
devçepel *"bi ber re diçî gêlaz mêwyeke e
gezoke ne, di piþt re gêle 1. cihêkirina dan û
diçî pîzoke ne" kayê bi gerandina se-
geztin/digeze/bigeze walên ku bi hev ve
gez kirin girêdayî ne li ser zadê
gêç [I] di hin alavên pîvan- çinandî; kam 2. pestîl
dinê de derziya ku rê- gêlegêl bûyer, qewimîn
jeyê nîþan dide -tûþî gêlegêlên giran ha-

135
gêle kirin
tin ji karesatan bi awa- gêro bûn 1. egle bûn 2.
yekî serkeftî bihurîn bilîn
gêle kirin 1. bi kamê ge- gêro kirin 1. egle kirin 2.
nim ji qeselî jibartin 2. bilandin *"biharan xwe
çê ji neçêyî veqetandin þil mekin, payîzan xwe
3. pêpest kirin 4. li do- gêro mekin"
ra hev zivirandin gêrûse destar
gêlme têkelkirina gelek gêsû guliyê porî
cureyên xwarinan gêþref komik
-gêlmeya gavanî 1. gêwil hizir û viyana mi-
xwarina ku gavan ji rovî ji bo kirin an jî neki-
xwediyên naxirê belav rina karekî
dike 2. tiþtên curecu- gêwildar kesê ku dilê wî
reyî bi kirina karekî heye;
gêran balix, kamil bigêwil
gêran bûn kamil bûn gêwilsar dilsar
gêranî balixtî, kamilî gêwilsar bûn ji karekî dil-
gêrav çêkirina tiþtekî li sar bûn
gorî nimûneyeke heyî gêwilsarî dilsarî
gêrav kirin tiþtek li gorî gêwilsar kirin ji karekî
mînakeke berdest çêki- dilsar kirin
rin gêwil þikandin dilsar ki-
gêr bûn 1. gindirîn, total rin
bûn 2. wergerîn gêwilþikên kesê/tiþtê ku
gêre gêle *"gêre, bi goli- mirovî dilsar dike
kan nabe" gêwlê jina ku karî li gorî
gêreba bayê vegerok ê ku dilê dike
ji herka avê çêdibe; cêre- gêwlo mirovê ku her gav
yan û du gav ne li ser temtê-
gêrik mûstang, morî lekê ye
*"dijminê te gêrik be jî, gêz 1. cureyekî daran e
hesabê wî bike" 2. fêkiyên vê darê
gêr bûn 1. feþk lê ketin, gêzek her du hestiyên ku
pêxem lê ketin 2. çewt di kêlekên kapên însa-
wergerîn nan de ne û yên ajalan jî
gêr kirin 1. wergerandin di paþiyê de ne
2. gindirandin, total ki- gêzer gizêr
rin gêzgêrik gêzî

136
gijo
gêzirandin/digêzirîne bi dest xistin 3. stewîn
/bigêzirîne 1. bilandin gihiþtin/digihêje/bi-
2. xapandin gihêje [II] 1. lê asê bûn
gêzî alava maliþtinê; si- 2. devîdevî lê kirin 3.
qayîl hatin asteke diyar 4. ke-
gêzîvan 1. siqayîlfiroþ milîn *"ez hêdî diçim be-
2. paqijker la digihêje min, zû di-
gibîse meha ku 29 rojan çim ez digihêjim belayê"
dikêþe; kebîse gij þidet, tundî
gid kîteyeke ji bo gazi- -di gijekê de çûn û hatin
kirina karikan û bizi- di nefesekê de çûn û ha-
nan (gidê: mê/gidî: nêr) tin
gidaran berazê nêr gijevij dengê ku ji çûn
gidik (di zimanê zaro- û hatina tiþtan tê
kan de) karik gij bûn ji êrîþê re ama-
gidî tew lo lo! de bûn
gidîþ parta giyayê/zadê gijgijîn/digijgije/bigij-
dirûtî gije 1. xwe kiz kirin 2.
gift soz û gotin xwe ji êrîþê re amade ki-
-giftî yekî tev gerîn li rin 3. xwe veperiman-
gorî sozê ku yekî daye din
hereket kirin gijik 1. porê vîzvîzî 2.
gihan(gihîn)/digihe/bi- porê gevel
gihe 1. lê asê bûn 2. -gijika hev kiþandin pev
devîdevî lê kirin 3. ste- çûn û porên hev verûtin
wîn, kemilîn gijîn/digije/bigije 1.
gihandin/digihîne/bi- gijgijîn 2. (sewalê nêr)
gihîne 1. lê asê kirin 2. baz dan ser (a mê) 3. pe-
stewandin, kemilandin liþîn hev û li hev xistin
*"hespê çê, zengûyan gij kirin xwe ji êrîþê re
nagihîne xwe" amede kirin
gihanek (r) girêka peyv gijlok zîpikên hûr
û hevokan gijnîj cureyekî çêreya
gihar tenîsk pîjpîjî ye
gihar bûn tenîsk bûn -gijnîj girtin qirþ û qal pê
gihayî stewî, berkemal ve aliqîn
gihiþtin/digihêje/bigi- gijo 1. kesê ji erîþê re
hêje [I] 1. kemilîn 2. amade 2. baneþana ku

137
gijogijo kirin
pê sewalan didin gadan -xwe gilê kirin xwe givaþ-
gijogijo kirin 1. bangî tin hev
gadanê kirin 2. pêþkêþ gilêne spîtka çêv
kirin 3. berdan hev gilêþ 1. bermayiyên qirêj
gil herî û kêrnehatî 2. zibil
-gil û gemar herî û qirêjî gilêþdank derdanka zi-
gilahe xenîmet, extirme bilê
gilar goþtê ku di bin er- gilêz ava zeliqok a ku li
zenê de dadiliqe dêv dirije; þorik
gilare bistikê darê; qurm -gilêz bi dêv ketin 1.
gilav ava gemar dev jev bûn û jê ava ze-
gilç singê sertûj ê ku di liqok rijîn 2. pir azwer
ji ber hin sedeman er- bûn
dê de tê çikandin; xilç gilgil [I] heriya hasilkirî
gilde gilok, gaj ya ku acûrpêj pê ka-
gildegild kirin bildebild xetîtan çêdikin
kirin gilgil [II] 1. garis 2. danê
gildêma cureyekî çêreya spî *"mirîþk di xewna
ku dendikên wê hiþkirî xwe de gilgilî dibîne"
tên xwarin û jê rûn tê bi- gilik di endamê zayendî
destxistin yê mêzayan de riya avi-
gildî pîne û potikên wekî kê ya ku digihêje malza-
balûleyê li hev pêçayî rokê û li bin lûleya mîz-
gildî kirin werpêçan kêþ e; nîçik, çilik, *"qû-
gildîn gemara li der û do- nekê gotiye: 'aqile min
rê; zibil, gilêþ dibire, lê aqilê gilika
gildgildo bildbildo min nabire' "
gildo 1. kesê ku ji axafti- gilî 1. gotin 2. þikayet,
na wî nayê gihiþtin; bil- gazind *"gilî hate zaran,
do, tato 2. zimanfisek dê têkeve nav malan"
gilê 1. girêdana bend û gilîdar gazindok
têlan a bi hev ve; girêk gilî kirin 1. gazindê xwe
2. werma ji ber lêketina jê kirin 2. jê þikayet ki-
tiþtekî sext rin
gilê bûn 1. bi hev ve bûn gilm guliyên darê
2. tê de kêrtikek çêbûn, gilmik guliyên darê yên
werimîn biçûk
gilê kirin bi hev ve bestin gilok tayê ziyî/hilçinandî;

138
giranbiha
gaj, gilde kirin 2. wergerandin
gilol girover gindirîn/digindire/bi-
gilolî giroverî gindire 1. total bûn
gilor [I] berê dara qajê 2. wergerîn
gilor [II] 1. nemûþ 2. gindor 1. cureyekî sew-
fêlbazî zeyan e; qire 2. girover
-gilor kirin 1. nemûþ ki- 3. bankutik
rin 2. fêlbazî kirin ginegin dengê kesê ku ji
gilor [III] girover bêfilê diaxive
-gilor kirin gindirandin ginegin kirin ji bêfilê
giloxe cûcika ku teze ji axaftin
hêkê derketiye ginginok kesê ku ji bêfilê
giloxe bûn (cûcik) ji hêkê diaxive
derketin û girs bûn gir [I] 1. kêrt 2. bilindahî
gilp gulp gir [II] 1. bermaya ber
gilûmût girover bêjingê 2. arek
gilûmûtkî giroverkî gir [III] 1. girs 2. mezin
gilviçandin/digilviçîne 3. geltegan
/bigilviçîne 1. pirçi- gir [IV] 1. rik, hêrs 2. be-
qandin 2. pan kirin la 3. awat û azwerî 4.
gilviçîn/digilviçe/bigil- întiqam
viçe [I] dil jê mayîn -gir [V] paþgireke navdêr-
gilviçîn/digilviçe/bigil- saz û rengdêrsaz e
viçe [II] 1. di bin lingan gir [VI] 1. xwirê gurîbûnê
de virçiqîn 2. pelixîn 2. rikhatin *"divê mirov
gilyaz gêlaz girê xwe bi destên xwe
gincir pîne û potikên pe- dixwirîne"
ritî; zîval giramî 1. îhtiram, qedr-
gincirgincirî (pîne) qelþ- danî, rûdanî 2. rêzdarî
qelþî û zîvalzîvalî giramî girtin 1. rêz gir-
gincirgincirî bûn (pîne) tin 2. îhtiram kirin
qelþqelþî û zîvalzîvalî giran 1. nesivik 2. hêdî
bûn 3. zexm 4. bibiha 5.
gincirgincirî kirin (pîne) cidî *"aqilê giran, mûyî
qelþqelþî û zîvalzîvalî ki- kêr dike"
rin giranbiha 1. qedrmezin
gindirandin/digindirî- 2. biqîmet *"ji azadiyê
ne/bigindirîne 1. total bêhtir tiþtekî giranbiha

139
giran bûn
nîn e" -girêbenda zewacê pey-
giran bûn 1. ji rewþa si- mana nikahê
vikiyê derketin 2. hêdî girêbest þala navê; þûtik
hêdî xebitîn girêcan bêaramiya giyanî
giranî 1. nesiviktî 2. hê- girêçik movik
dîkahî 3. zexmî 4. bibi- girêdan 1. bi hev ve ki-
hatî 5. cidîtî *"gira- rin, bestin 2. gilê kirin
nî pîvana zêran e, sivikî *"hesp li ser afirê keran
bobelata ber deran e" nayê girêdan"
giran kirin 1. ji rewþa si- girêdayî 1. biservekirî
vikiyê derxistin 2. kar 2. gilêkirî, beste
ewiqandin girêhiþk hiþkegilê
girar xwarineke ku ji bi- girêk cihê ku bi hev ve
rinc û savarî tê çêkirin hatiye bestin; gilê *"gi-
*"girar bi xwê, xwê bi rêka ku bi destan vebe,
tahm" hewceyî diranan nake"
girav parçeyek bejahiya -girêk ketin qirikê 1.
ku doraliya wê bi avê ve kelogirî bûn 2. nan di
hatiye rapêçandin gewriyê de nedehîn
giravî giramî girêpêç babelîsk
girbêj bêjinga ku kunên girêz gilêz
wê fireh in; serad girfan berîk, cêb
girde girav girfik 1. felqedestek he-
girdek tîpên mezin ên virê ku jê nanek tê çê-
wekî A,B,C... kirin 2. her du nerme-
girdik masûlke goþtên hêtan
girdirûn taye, çerxe girgirik 1. ereboka zaro-
giregir 1. payedar 2. ra- kan 2. ereboka destan a
yedar 3. çîna bijarte ku giraniyên hetanî 100
girêba 1. nexweþiyeke kîloyî lê bar dikin 3. ala-
bakî û jandar a ku dike- veke maliþtinê ya bi qasî
ve masûlke û gehên mi- destekî ye û pê gildîna
rovî 2. kînora ku di reh- hûrik tê paqijkirin
çikên xwînê de derdike- girgîn 1. gurêx 2. hêrs-
vin hatî 3. bêhnteng
girêbend 1. cihê girê ya girhan xwe bi xwe xi-
ku bendik lê hatiye þi- timîna qul û qelîþtekan
dandin 2. peyman girij kesê mirûztirþ û

140
girove
rûpirçî ku lûtkeya wî ya agirîn
girijîn/digirije/bigiri- zindî ye û her gav xeter-
je 1. (seg) bezîn hev nak e
2. (mirov) gef lê xwarin -girkanê mirî çiyayê ku
girik 1. þêlî, nezelal 2. lûtkeya wî ya agirîn teqi-
kêrtê ku pir ne bilind e yaye û êdî ne xeternak e
girisîn/digirise/bigirise girj tivancî
mezin bûn girj bûn tivancî bûn
giriyandin/digirîne/bi- -girjbûna masûlkeyan
girîne 1. bi girî ve kirin tivancîbûna pazûyan
2. behicandin *"dostê girmijîn/digirmije/bi-
ku te bigirîne baþ e, ne girmije (ewr û esman)
yê ku te bikenîne" deng vedan *"ewrê reþ
girî 1. rijandina hêstiran digirmije"
2. nûzenûz *"bi girî, ji girmik 1. kulm, lep 2.
gorê ranabin mirî" zêdehiya serê dûvê pêz
-girî pere nekirin xemgî- a ku bi qasî kulmekî ye
niyê têra vegerandina girnawkî bûn 1. dema
tiþtê çûyî nekirin gonxwarina pisîkê hatin
girîdeng 1. lorîn 2. 2. çav li qûndetiyê kirin
dengê giriyê 3. zêmar girnijandin/digirnijîne/
girîn/digirî/bigirî 1. bigirnijîne 1. kenandin
hêstir rijandin 2. bi ser 2. duqat kirin
de keser kiþandin û lew- girnijîn/digirnije/bigir-
re rondik barandin nije 1. kenîn 2. duqat
*"çûn dewsa miriyan, bûn
her kes li miriyê xwe gi- girnoz girtikgirtikî, kêr-
riya" tik-kêrkitî
girîng tiþtê ku hebûna wî girole navgîna barkêþiyê
pêwist û watedar e giroþk dervank, tepedor
girîngî pêwistî û watedarî girov 1. berate, nîþane,
girîngî dan 1. bi her du elamet 2. belgeya ku ras-
destan girtin 2. pêwist tiya rewþekê an jî tawa-
hesibandin 3. qedr dan na bersûcekî derdixe
girkan çiyayê ku lûtkeya holê
wî heriyeke agirîn di- girove belge
reþîne derve -giroveya ajovaniyê bel-
-girkanê hilçûyî çiyayê geya erebe-ajotinê

141
girover
-giroveya bazirganiyê rojê nebîne û di tariyê
destûrnameya ticaretê de bimîne
girover gilomûtkî, çen- -girtin ser xwe pejirandin
berkî, xeleqkî girtî 1. mehkûm 2. bengî
girs 1. gir 2. mezin 3. dîl 4. venekirî *“destê
girse civateke pirjimar; dayî, ser ê girtî re ye”
kom girtîgeh 1. hepisxane 2.
girseyî têkildarî civateke bendîxane
pirjimar; komasî girtole kesê bi dest û pê
girsik hirmiya çolê girûz girnoz
girþ stûn girûz kirin 1. meht kirin
girte zabitname 2. darotin 3. þimþat ki-
girtek 1. parçeyek kaxe- rin
za ku firoþkar wekî gi- giþk/giþt 1. hemû, her
roveyekê dide kiriyarî, kes/her tiþt 2. bi temamî
tê de biha, nav û cu- *“dîn pir in, giþt ne li
reyê bûjenan tê nivî- cem hev in“
sandin 2. giroveya ku giþtgiyan beden, laþ
dezgeh an jî saziya giþtî gelemper, tevahî
têkildar di dema wer- -serokê giþtî rêvebirê ge-
girtina diyariyan de di- lemper
de xêrxwazan; meqbûz giþtîname namedor, be-
girtenivîs kesê ku zabit- lavok
nameyê digire gitî cîhan
girtin/digire/bigire 1. givande 1. cihê bilind;
hildan 2. wergirtin 3. bi kendal 2. hêl
dest xistin 4. zeft kirin givandin/digivîne/bi-
*"her kes, xwe li rona- givîne havên kirin, me-
hiyê digire" yandin
-girtina berê rojê rewþa givar kesê ku xwîna miro-
ku heyv an cismekî asû- vî lê dikele
manî yê din têkeve nav- givêrandin/digivêrîne/
bera dinya û rojê, roj ji bigivêrîne dehandin
dinyayê xuya nebe û givêrîn/digivêre/bigi-
dinya tarî bibe vêre dehîn, (tiþtê xwarî)
-girtina berê heyvê rew- helîn
þa ku dinya têkeve nav- givir pisîka kovî
bera heyv û rojê, heyv givî þîrê havênkirî

142
gîsin
givîþk [I] tivanc pijandî tê xwarin
-givîþkî bûn tivanc û qo- gizgizîk giloka biçûk
linc di lêþ de peyde bûn gizgizîn/digizgize/bi-
givîþk [II] bizava ku mi- gizgize 1. tevizîn 2. ri-
rov ji egera xewê an jî cifîn, lerizîn
westanê xwe radikêþe gizilgo giloka ku ta û
-givîþk dan palûþkên bendê wê li hev aliyaye
xewê pê ketin gizing elind
givrik mirovê hêzdar û gizîr xizmetkar, berdestî
xurt gizre ardê ku gir hatiye
givrik bûn gihiþtin û me- hêran
zin bûn gizvanok gustik
giya 1. çêre, hêþinahî 2. gizû rûne xerabûyî
çêreya çinandî ya ku gîhev îkramiye
wekî alif tê bikaranîn -gîheva cejnê bexþîþa
*"nokê, giya rabû li ser eydê
kokê" gîr [I] 1. tund 2. asê 3.
giyan 1. can 2. ruh, gan girtî 4. rawestayî
-Giyanê Pîroz cenabê Cib- gîr [II] qebiz
raîl eleyhiselam gîrav ava ku bi bûjene-
-giyanê xwe dan 1. bi ser ke din ve têkel bûye
heqiya xwe de çûn; mi- (wek: av û xwê)
rin 2. cangorî bûn gîr bûn 1. qebiz bûn 2.
giyanewer 1. zindî, jîn- rawestan 3. asê bûn
dar 2. candar gîre qebizbûyî
giyanewernas pisporê gîrhe peqpeqokên ku ser
ruhberan ava kelyayî dikevin; kef
giyanewernasî zanistên gîro vemayî, paþdemayî
têkildarî jiyana giyan- gîro bûn 1. taloq bûn 2.
daran egle bûn
giyanî zindîtî, ruhanî gîro kirin 1. taloq kirin
giyaxur 1. sewalên ku di- 2. egle kirin
çêrin 2. kesên ku -weke gîsik karikê dusalî *"gî-
rêman- goþtî naxwin sika gurî diçe serê kani-
giz 1. hizir 2. viyan yê û ji eslê avê vedixwe"
gizdar balkêþ gîsin di cot de nikilê tûj ê
gizêr cureyekî hêþînahiyê ku erdê vediqelêþe *"co-
ye û hem bi terî hem jî tê bê gîsin, nikil zû lê

143
gît
diþkê" nakiþe *"av di golê de
gît 1. rojên zivistanê yên bimîne, dê genî bibe"
pir sar 2. karesat gole sewalê ku li pêþ ke-
gîtik hestiyê çîpê riyî diçe
gîx xêza ku di þeklê bazi- golik têjika çêlekê *"golik
nekî de hatiye kêþan tuneye ku bimije, xwesû
gîzan hesinê tûj ê ku pê tuneye ku bikuje"
tiraþ dibin -golika bipirç kirin zikê
gîzre dar a ku ne hiþk e yekî kuleke bêderman
ne jî ter e kirin dil û hinavê wî
go gog golikvan kesê ku golikan
gobaz gogbaz diçêrîne *"dema ku he-
goc 1. kesê di dest û piyên ye, mêvan î; wexta tune,
xwe de seqet e 2. kesê golikvan î"
ku dest û piyên xwe bi golim kulêmek
awayekî kêrhatî bi kar gom êwirgeha sergirtî ya
nayine û kêmlebat e ku bi þevê pez tê de me-
gocî 1. seqetiya dest û pi- xel tê *"goma mirovî, ji
yan 2. kêmlebatiya dest qesra xelqê çêtir e"
û piyan gon berhildan û pelxwa-
goçavik berçavk rin *"bizin dizîka gon
goçel gopal dixwe, lê eþkere dizê"
goçke tîþ û qertîþ gonce qurmê dar û giya-
gog hola lîstinê *"gog çi- yê hiþkbûyî
qas gilover be jî, dê li ci- goncal kortal, çal
hekî rast bisekine" gongil [I] cureyekî goni-
-gog hatin ber çoyî ketin yan e *"gongil çiqas hol
ber firsendê be, dê li cihekî rast bise-
gogbaz kesê ku bi holê kine"
dilîze gongil [II] 1. qat bi qat 2.
gogelîsk lîstîna hola pê gustikên porî
gogerîn kêzikeke ku ji gil gonî gûnî *"goni, tu carî
û gemarê gogên biçûk di bin berfê de namîne"
çêdike gopal 1. ço 2. þiva ku
gojîmestî kirin (têjika destika wê heye 3. þiva
nûzayî) hînî mêtinê ki- serkevan *"darê bi strî,
rin, seredan kirin nabe gopal"
gol 1. lîç 2. her ava ku gopîtik lûtke, zîrwe

144
gotin
gor 1. qebr, mezel, meq- goþepîv alava ku pê qey-
bere 2. kortal *"kes, na- sa guçan tê pîvan
keve gora kesî" goþkar solbend
goran mêrg û çîman goþt tebeqeya ku li ser
gorangeh mêrga ku bi hestiyan hêþîn dibe
kêrî bêhnvedan û sey- *"ber goþtê çûyî nakeve,
ranan tê ber ser û piyan dikeve"
seyrangeh -goþtê nerme goþtê bê-
goranî 1. kilam, stran hestî
2. zaravayeke kurdî ye -goþtê hêrayî goþtê hûr
gore lixwekirina piyan hûrkirî
gorevan 1. kesê ku go- -goþtê heram 1. qelew-
reyan çêdike 2. kesê bûna bêteþe 2. goþtê
ku qebrên miriyan di- ser mûziya mêran a
kole beriya sinetkirinê
goristan cihê ku qebr lê goþtfiroþ pîþekarê firoti-
tên kolan û mîrî lê tên na goþtî; qesab
çalkirin *"mirov diçe goþtî goþtê hiþkirî
serdana goristanê, da goþtpere cenîn
ku gora wî jî tê de hebe" goþtxur sewalên ku de-
gorî 1. qurban 2. fedakar bara jiyana wan tenê
-ez gorî ez qurban, ez goþt e û nikarin biçêrin
xulam gotar 1. meqaleya wêjeyî
gorîçe kêlika gorê 2. nutuq
gorn 1. mala ku havînê tê gotebêj 1. hevpeyvîn 2.
bikaranîn; sermiyan 2. nîqaþ
hevþiyê sewalan gotegot 1. qîl û qal 2.
gornebaþ pîþekarê diziya deng û behs 3. qirtevirt
goristanan *"bi gotegot, mirov na-
gosan cureyekî mêþan e çe cot"
û diþibihe mêþhingivan gotin [I] 1. soz 2. biryar
gosartme 1. rezîl 2. ele- 3. peyman *"mêr ew e
wat 3. rêþkenî ku bibe xwediyê gotina
goþe 1. guçê ku qiraça wî xwe"
45 derince ye 2. çim 3. gotin/dibêje/bibêje [II]
fetl, zivir 1. axaftin, peyivîn, xeber
goþebend qiraca ku en- dan 2. salix dan 3. þehi-
dazeya wê 45 derece ye tandin *"gotin: 'bavê

145
gotindar
te siwaran kuþt an peya- lek tirî neda bavê"
ran'; got: 'wekî kuþtin, ha guh endamê bihîstinê
siwaran, ha peyaran' " *"hêþtir çiqasî ji hev dûr
gotindar 1. axivger 2. herin jî, guhê wan tim li
xeberdayî 3. salixdayî ser hev e"
gov 1. gol 2. gom -guh birin 1. hetikandin
govan kesê ku bûyer bi 2. veçirçirandin
çavê xwe dîtiye; þahid, -guh dan 1. jê bihîstin 2.
guwah, gove bala xwe dayîn
-govanê dîtî û bînayî þa- -li ber guh ketin 1. pê
hidê ku bi çavê serê xwe hesîn 2. haj pê hebûn
buyerek þopandiye -guh lê dêrandin 1.
govanî þahidtî, guwahî (guh) bel kirin 2. payîn
govan-name girove û ni- guhar xemla ku jin bi gu-
vîsarên li ser bûyeran hên xwe ve dadiliqînin
gove govan *"Xwedê, guharan dide
govetî govanî yên biguh"
govend dîlan, zemawend guhan endamê þîrî yê se-
*"govend, bê deng na- walan
be" -guhanê xwe kirin nêzîkî
-govend gerandin dîlan zayînê þîr ketin guhanan
girtin guhbel 1. guhrep 2. sî-
govendger sergovendî, xur, casûs
kesê ku dîlanê digerîne -guh bel kirin ji xerabiyê
goyende 1. kesê ku ve- re bihîstin
dibêje 2. salixdayî *"go- guhçik nermegoþtê guhî
yende têr xwar, dê dest yê ku guharê davêjinê
bi salixan bike" guhdar kesê ku dibihîze
goyger pîþekarê goglîsti- guhdarî têgihiþtina sali-
nê; gogbaz xan *"guhdariya dere-
goyinger nobedar, pandî wan xweþ e, lê bawerkiri-
goyîn [I] rêza nobetê, na wan ne xweþ e"
dora payînê -lê guhdarî kirin 1. jê
goyîn [II] balindeyeke ji bihîstin 2. gotin jê seh
malbata pepûkan e kirin 3. bal xwe danê
guçl 1. komeke fêkiyên bi *"berê guhdarî bike,
çiqilekî ve 2. gûþî *"bav paþê xeber de"
rezek da lawî, lawî guç- guhdêr 1. hiþyar 2. bal-

146
gulebûk
dar 3. bisemt hêsan tê kirin
guhdirêj ker, çarsim axa guhêztin/diguhêze/bi-
*"ji bo ziyandayîna xwe- guhêze 1. guhertin 2.
diyê xwe, guhdirêj, mi- wergerandin 3. neql ki-
rinê jî dide ber çavên rin 4. ferehte kirin *"ga-
xwe" yê reþ, çêrmê xwe na-
guhertin/diguherîne/ guhêze"
biguherîne 1. guhêztin guhgiran kesê ku baþ na-
2. þûna yekî yeke din bihîze
danîn guhmertal guhmezin
guher 1. warê ku pez lê guhnedar 1. serhiþkê
mexel tê 2. meydana bêxem 2. bêxemê sersar
komkirina sewalan *"bi- guhnelî di giyandaran
zina belek, þivanê kulek, de daxwaza têkiliya za-
êvarê bi hev re tên gu- yendî
hera teng" guhrep guhbel
-li guherê man 1. li qadê gul 1. cureyekî kulîlkan e
bêxwedî man 2. bi kêrî 2. navê kulîlkekê ye
tiþtekî nehatin *"biçûkê salê, gula ma-
guherbar tiþtê ku dirûvê lê"
xwe diguhêzîne nifþeke gulan meha pêncemîn a
din salnameya zayînî ye
guherîn [I] 1. guhêzîn *"gulan e, dew li cem
2. qelibîn hemûyan e"
guherîn(guhertin)/digu- gulav ava gulê ya ku ji bo
here/biguhere [II] 1. bêhndana wê tê bika-
teþeyeke nû girtin 2. ranîn
dirûvekî din girtin gulçîsk gurçik
guherînkar sedemkarê guldank derdanka ku
qelibînê gulan tê de datînin
guherto awayekî cihê ê guldeste berhevoka kar û
heman dirûvî, dirûvekî xebatên wêjeyî
ciyawaz ê heman tiþtî gule fîþeng
guhêrgeh dezgeh an jî gulebaran kirin 1. fîþeng
firoþgeha guherîna di- lê reþandin 2. agir ser
ravan; seraf piþtê pê xistin
guhêzbar tiþtê ku neql gulebûk cureyekî kulîl-
û sewqiyata wê zû û kan e

147
gulebûk
gulegenim simbil Xwedê mebire"
gulendam bejnzirav guman [II] þik, þubhe
gulik 1. þirik 2. porik gum qurteke vexwarinê
3. kulîlk gumanbar bûn di bin
gulimîn/digulime/bigu- þikê de bûn
lime 1. elametên jînda- guman kirin tê de ketin
riyê nîþan dayîn 2. hi- þikê
limîn gumgumok cureyekî se-
gulî 1. çiqilê darê 2. porê walên bejî ye û diþibihe
hûnandî *"gulî dirêj e, margîseyê
hiþ qirêj e" gumlat 1. cîsim 2. tiþtê
gulîfk bisk hiþk
gulîvandik telaþê tayî gumrik 1. bihura peretî
gulîzerînî jina ku porê 2. saziya ku hawirde û
wê yî çûr gûlîkî hatiye hinardeyên welêt diþopî-
vegirtin *"gurî dimire, ne û mîhengê didê
dibe gulîzerînî" gumþ 1. parî 2. hop
gulkelem cureyekî sew- gun hêlik *"heke gunên
zeyan e û pijandî tê xwa- meta min hebûna, min
rin dê jê re bigota: apo"
gulp 1. bilq 2. ji niþkê ve gunc lûleya avê a binerdî
3. qurteke vexwarinê guncan 1. munasib 2. pê-
gulpik 1. gupik 2. hemû kan 3. lêhatî
seriyên ku diþibihin gund cih û warê ku ji
serê derzîreqê çend malan pêk tê (ji ta-
gulþen gulzar xê mezintir û bajarokî
gulte 1. stûn 2. bêra ke- biçûktir e) *"melayê nex-
lekvanan 3. darê ku wendî, digere li nav
serê wî wekî tîpa T’yê gundî"
ye, topal didine bin gundî þênî û dêmanên ku
milên xwe û pê bi rê ve di wargehên kêmjimar
diçin de dijîn *"gundî li hev
-gulte kirin (da ku xwe nexin, romî têr naxwin"
ber giraniyê ragire) gundwar derebajar, cihê
stûn danîn bin garîteyî ku ne bajar e
gulzar baxçeyê gulan gundwarî derebajarî
guman [I] 1. ewlehî 2. guneh sûc, tawan
hêvî *"gumana xwe, ji -guneh daweþandin 1.

148
gurz
tewbe bazar kirin 2. gu- *"bayê gurgurî, weke ji-
nehê xwe kirin na virvirî"
-guneh pê hatin 1. dil pê gurêx 1. dir, gurxenêq 2.
þewitîn 2. dil ber derne- segê ji gurên kedîkirî
ketin, heyf pê hatin gurg navenda tevnê ya ku
gunehkar tawanbar raçandinê digerîne
gunekî kesê ku bi hêlik- gurî [I] keçel, serût *"gu-
reþê ketiye rî dimirin, porsor dibin"
guneng belengaz gurî [II] 1. cureyekî nex-
gungilî 1. gustikgustikî weþiya çêrm a ku enda-
2. badayî 3. gurbiz mê gurî her dixwire û qa-
gupik 1. panî 2. lûtke lik dide 2. kesê ku bi vê
gur [I] cureyekî hey- nexweþiyê ketiye *"kesî
wanên dirinde ye û diþi- qala guriyî nedikir, rabû
bihe kûçikan *"çêlikên di devê kaniyê de gû kir"
guran, ji mirovî re nabin -gurî bûn bi nexweþiya
bira" xwiranê ketin
-gurê manco gurê efsûnî gurîkî 1. weke guriyan
yê çîrokan 2. bi çepelî
gur [II] 1. zindî, jîndar gur kirin 1. alaf pê dan
2. herikbar 2. agir geþ kirin
-gur bûn 1. holepît jê gurkî 1. weke guran 2. bi
rabûn 2. zêde bûn êrîþeke hovane *"bixwe
-gur kirin 1. alafa êgir gurkî, rabe mêrkî"
pirtir kirin 2. zêde kirin gurmij hucûm, êrîþ
gurandin/digure/bigu- gurmijîn/digurmije/bi-
re 1. post kirin, çerm jê gurmije hucûm kirin,
vexistin 2. qutqutî ki- êriþ birin ser
rin, pir lê xistin gurmist kulm, mist
gurc þidiyayî gurz 1. baqeke mezin a
gurc bûn þidîn giyayê dirûtî û xurom-
gurc kirin þidandin kirî 2. çekeke cengî ya
gurçik du endamên ku ku diþibihe þiveke serço-
di piþta mirovan de ne max a mezin lêbelê he-
*"mirov dilî nede, gur- sinî û pîjpîjî ye
çikê naxwe” -gurz kirin 1. (giya) weke
guregur 1. dengê bayê baqeke mezin bi keys ki-
xurt 2. dengê erebeyan rin 2. (bar) par bi par bi-

149
gustik
lind kirin gû gemara însên *"gû jî,
gustik di por de rewþa ji gênim e"
qatqatîbûnê gûdele 1. kesê elewat û
gustîl xemla ku dikine ti- bêkêr 2. kesê qilêr
liyan gûgerîn cureyekî kêzikên
guþpan guzvan ku ji gemarê gogan çêdi-
gut bûn 1. (di av û heriyê ke û digerîne
de) çikilîn 2. (bi kûrî û gû kirin gemar kirin, rîtin
hûrî di ramanê de) hêni- gûlik cureyekî çêreyê
jîn ye û pijandî tê xwarin
guv (di zimanê zarokan gûmez serbanê girover ê
de) 1. erebe 2. makîne ku nîvçemberkî ye; qube
guva guva hêdî hêdî gûmik ji aliyê hundir ve
guvaþtek alava ku mêwe- serê tiliyan
yan diguviþîne û jê ava gûn 1. reng 2. boyax
wan derdixe gûnî çêreyeke bistrî ya û
guvaþtin/diguviþîne/bi- dikine ardefa êgir; gonî
guviþîne 1. pihêt girê- gûse dasî
dan 2. vepincirandin 3. gûsî 1. xurnûk 2. cureye-
þidandin kî giyayê bistrî ye
guveguv dengê erebe û gûstêr kevirê esmanî
makîneyan gûstêrk cureyekî bihukan
guwah dîtiyê buyerê yan e û þevê pê dikevin
jî bihîstiyê gotarê; govan gûþî çiqilekî tijî yê tiri-
guwahî karê ku dîtiyê yan; enqûd
buyerê yan jî bihîstiyê gûz gêz *"bextê mêran
gotarê dike;govanî gûza pûç e û pireya þi-
guzar geþt û seyran kestî ye"
guzargeh bihur gûzan hesinê tûj ê ku
guzik gûþiyê berên dara pê pirça çêrmî tê kurki-
qajê rin
guzim 1. pihêt 2. muh- gûzek cot hestiyên ku
kem û þidiyayî di her kêlekên piyên
guzvan alaveke kinc- mirovan de ne; gêzik
dirûyan e; guþpan

150
H
h/H tîpa dehemîn a alfa- bilind *"halana dilan, ji
beya kurdî ye; dengda- halana bayî xurtir e"
reke ku cîderka wê ez- -halan dan 1. awaz berz
mandevî û qirikî ye, kirin 2. bi newayeke bi-
awayê belavbûna wê lind qîjîn
nîvdengdêr e halet amûr, alav
ha! [I] çi ye -haletên avasaziyê ala-
ha [II] kîteyeke ku di wa- vên înþaetan
teya /wergire/yê de tê halxweþ 1. dewlemend
bikaranîn (ha ji te re) 2. têrxwarî
ha … ha … [III] ew jî dibe han [I] 1. teþwîq 2. niç,
û a din jî dibe *"ha di navtêdan
hûr de, ha di tûr de" -han dan 1. teþwîq kirin
hacet 1. alav, halet 2. 2. nav tê dan, niçandin
pêdivî *"barê hacetan, han [II] kîteyeke ku wa-
kes nikare rast bike" teya cînavkên þanîdanê
haf 1. huzûr, pêþber 2. xurt dike wek: ew/ev
qad, meydan wê/vê mala han
-di hafa Xwedê de di hu- handêr 1. teþwîqkar 2.
zûre Xwedê de navtedayî, niçandî
hal rewþ, temtêl *"heke hanê ha, han
bêyî mala me, tu dê hangaj kotanê ku sewa-
bibînî halê me" lan davêjinê û pê erdê
-halê kûçikan rewþa dij- cot dikin
war hanzûka pir bi lezgînî
-ji halê xwe razî bûn har [I] zordest
qîma xwe bi rewþa heyî har [II] kesê ku bi nexwe-
anîn þiya hiþalozî û hoviyê
-hal û wext xweþ bûn ketiye, derdeseyî
maldar bûn -har bûn 1. hov bûn,
halan 1. awaz 2. newaya wehþî bûn 2. dîn bûn 3.

151
hasilat
ji rê derketin *"jina bê- havildar pêwendîdar
kes har dibe, mêrê bê- havî 1. sersar û axozî,
kes jar dibe" derbider û aware 2.
-har kirin 1. hov kirin 2. dînik 3. peza ku ji keri-
axozî kirin 3. newan ki- yê xwe vediqete û di-
rin 4. dîn kirin û ji rê gihêje keriyekî din
derxistin havî bûn derbider bûn
hasilat 1. derhat 2. hil- havî kirin derbider kirin
berîna ku tê berhevkirin havîn werza germê, tavis-
haþ 1. sakin, aþt 2. tebitî tan *"her çi jar e, li havî-
-haþ bûn 1. aþt bûn, sa- nê jî sar e"
kin bûn 2. tebitîn havîngeh malên ku havî-
-haþ kirin 1. aþt kirin 2. nan tên bikaranîn; ser-
tebitandin 3. asayî kirin miyan
haþa derî hafê havlêk gêzî, siqayîl
-haþa ji huzûrê derî hafa havrî bermaya xwarin û
camêran vexwerinê
haþiye/haþî nivîsên li hawar 1. îmdad 2. ban-
kêleka rûpelê gawaziya ku pê dest-
hatin/tê/bê [I] 1. bûn 2. yarî ji cihekî tê xwestin
rûdan 3. qewimîn *"hat hawar hatin ji bo kesê
ji newalê, bû xwediyê di tengavîyê de dest-
malê" yarî hatin
-hatin holê 1. qewimîn hawar gihandin rewþa
2. rûdan 3. çêbûn aliyê di tengaviyê de
hatin [II] dexl û debar ragihandin aliyê dest-
hator mîrkutê ku kils pê yar
tê kutan hawar kirin 1. (bi dengî,
havên meya, firþik, he- nivîskî an ji bi riya ra-
vîrtirþ *"bê havên, þîr gihandinê) destyariya
to nagire" lezgîn daxwaz kirin 2.
-havên bûn meyîn qîjîn û gazî kirin
-havên kirin meyandin hawir doralî
havil [I] 1. sûd, kelk 2. hawirde bûjenên ku ji
meslehet, berjewendî derve hatine standin;
havil [II] bandor, tesîr îdxalat
havil [III] 1. biryar 2. hawirdor dorhêl
pêwendî hawirparêz dorhêlparêz

152
heciz kirin
hawîd palanê ku davêjin -hebana xwe vajî kirin/
ser piþta hêþtiran daweþandin 1. bi qasî
hawran puþiya bêmil a zanîna xwe axaftin 2. bi
ku di ser kincan de tê qasî hêza xwe tev gerîn
werkirin hebirman hinarê hiþkirî
haxam keþeyê cihûyan hebiþandin/dihebiþîne/
hay 1. xeber 2. salix 3. bihebiþîne 1. vegemi-
melûmat 4. agehî *"zi- randin 2. bi çavçilî da-
kê têr, hay ji yê birçî qurtandin
tuneye" hebosan cureyekî çêreya
-hay jê hebûn 1. haj pê ku jê eraqê jî çêdikin
hebûn 2. pê hesîn 3. pê hebreþ mendika toraqê
nasîn 4. tê gihiþtin hebûn/heye/hebe 1.
*"ber bi mino, hay jê tu- xwedî bûn 2. berdest
no" bûn 3. giyanewer bûn
haydar 1. pêhesiyayî 2. *"çiya, bi ser hev re he-
xeberdar 3. têgihiþtî ne"
haydan bergirî hebûn-nasî retkoka ku
haydar bûn 1. pê hesîn sedema hebûnê wekî ar-
2. jê xeberdar bûn 3. tê manc dibîne
gihiþtin hec di rojên wê yên diyar
haydar kirin 1. pê he- de serdana Mala Xwedê
sandin 2. jê xebardar *"hec, bi silavan qebûl
kirin 3. sergihayî kirin nabe"
haylime teqereq hecel derhata aborî
hazir 1. amade 2. eywez hechecik/hecîreþk cu-
*"behsa gur dikin, gur jî yekî çivîkên ku diþibihe
hazir e" leqleqan; dûmeqesk
heb 1. lib 2. kit heciqandin/diheciqîne/
-heb ji hebê neqetandin biheciqîne pelixandin
bênavber yeko yeko li heciqîn/diheciqe/bihe-
pey hev rêz kirin ciqe pelixîn
heba 1. beytu 2. dêrzbûyî hecivandin/dihecivîne/
heba bûn dêrz bûn bihecivîne tevizandin
heba kirin dêrz kirin hecivîn/dihecive/bihe-
heban derdanka ku xwa- cive tevizîn
rina þivên tê de tê danîn; heciz gerew, barimte
eyarê þivaniyê heciz kirin gerew girtin,

153
hecî
barimte kirin çespandinên ku bê de-
hecî kesê ku di rojên ta- rew ji Cn. Pêxember e-
wafê de çûye serdana leyhiselam hatine ragi-
Mala Xwedê handin
-hecî poþman 1. kesê ku -hedîs riwayet kirin (ji
hanzûka ji sozê xwe ve- Cn. Pêxember eleyhise-
digere 2. kesê ku hanzû- lam) salixên rasteqîn ra-
ka ji tewbeya xwe vedi- gihandin
gere hedîse bûyer, rûdan
heç 1. þop 2. tûþ hedûr bilîn, haþî
-dan ser heça xêrê di ri- -hedûra xwe anîn pê
ya qenciyê de meþîn bilîn û haþ bûn
-di heça nebaþan de têk hedûrî aramî û aþtî
çûn tûþî nepakan hatin -hedûrî pê anîn bêhna
û ziyaneke xedar dîtin xwe pê fireh kirin
heçî darekî devçeqel ê ku hefidandin/dihefidîne
wekî Y'yekê ye û bi serê /bihefidîne nixamtin
werisan ve dikin *"heçi- û veþartin
yê feqîran, qeliþî ye" hefidîn/dihefide/bihe-
-heçî lê qeliþîn tûþî bê- fide nixumîn û heyibîn
yomiyekê hatin û feþk li hefik qurtik, gewrî
karê sewirandî ketin hefsar 1. bendê serê hey-
heçî ku (her çi ku) 1. her wanan ê bê devgem 2.
kî hebe 2. her çi hebe rêvebiriya kar û baran
*"heçî ku li hespê heva- *"bûk li ser hespê ye,
lan siwar e, herî peya hefsar li destê wê ye, hê
ye" jî kes nizane qismetê kê
heçik heçî ye"
heçko ma qey hefsûdan cureyekî çêre-
hed tixûb, sînor ya ku dikine nava to-
-hedê xwe zanîn hay ji sî- raqê; mendik
norê tevgera xwe hebûn heft 1. hejmara piþtî þe-
hedar 1. biryar 2. tebat þan û beriya heþtan 2. ji-
3. aþtî mareya 7'an *"heft çî-
hedirîn/dihedire/bihe- rokên hirçê hene, her
dire 1. biryar wergirtin heft jî ser hermiyê ne"
2. tebitîn 3. aþt bûn -heft bavan jê dûr bûn
hedîs hemû gotin, kirin û qet têkiliyeke eqrebatiyê

154
helal
pê re nebûn hejandin/dihejîne/bi-
heftane destheqa keda hejîne 1. bi ba kirin 2.
heft rojan lerizandin 3. leqandin
Heftbira komstêra ku bi 4. ji cih livandin
heft stêrên xwe ve wek hejar 1. feqîr, xizan 2.
çoçikê ye; Termê Merxê bêkes, belengaz
hefte/heftî her heft rojên hejarî 1. feqîrtî 2. bêkesî
demê hejde 1. hejmara beriya
heftek ji heft paran parek nozdehan û piþtî hefde-
heftem(-în) di rêza hef- han 2. jimareya 18’î
tan de *"hejdehê adarê, milya-
hefteyî her heft rojan ca- ket hatin xwarê, gazî ki-
rekê rin biharê"
heftê 1. deh heb heft 2. hejesor sincîd
jimareya 70'î hejhejok 1. sist, xav 2.
heftok lîstikeka ku bi be- livlivok, leqleqok
ran tê lîstin hejik çiqilên ziravik ên
heftreng keskesor badayî
heftûzk kînor hejijîn/dihejije/biheji-
heftyar keftar *"heft- je 1. weþweþîn, milmi-
yar, bi axiftina xweþ ji lîn 2. qirqilîn
kunê derdikeve" hejîn/diheje/biheje 1.
heger heke, ger bi ba bûn 2. leqîn 3. le-
hej [I] 1. çiqilekî darê 2. rizîn 4. livîn *"çiya, bi
giyayekî stûr û peraþ î hejînê hilnaweþe"
wekî çiqilekî darê hejîr cureyekî fêkiyan e
-hejek di stûyî de dan hejmar reqem, jimare
çiqilekî serperaþ di stûyî hejmartin/dihejmêre/
de werkirin bihejmêre 1. jimartin
-bi hejan agir vemiran- 2. bireqem kirin
din bi çiqilekî serperaþ hekandin/dihekîne/bi-
agir damirandin hekîne 1. kolan 2. lê
hej [II] 1. leq 2. liv 3. gerîn
lerz û ricaf *"rovî ne- heke eger, ger, ku *"he-
diçû qulê, hej dida teri- ke deþt e, heke zozan e,
ya xwe" rêberê pêz þivan e"
hejale 1. eware 2. lawaz helal tiþtê ku Xwedê kiri-
3. pejmûrde 4. yax na wî azad kiriye *"kes-

155
helal bûn
ba helal, ji karkeran re helekok e"
ava zelal e" heleþe kesê xemsar ê ku
helal bûn ji aliyê Xwedê her çi bikeve destan xi-
de azad bûn *"heram, ji rab dike
çu kesî re helal nabe" helisandin/dihelisîne/
helaltî rewþa helalbûnê bihelisîne 1. virçiqan-
*"bingeha hevaltiyê, ba- din û tepisandin hev 2.
werî û helaltî ye” (dirûvê resen) guheran-
helal kirin ji aliyê Xwedê din û wergerandin tiþte-
de azad kirin kî din
helale guleke sor e helisîn/dihelise/biheli-
helan cureyekî kevirên se 1. virçiqîn û tepisîn
ku zû tê darotin hev 2. (dirûvê resen) xe-
helandin/dihelîne/bi- ra bûn
helîne 1. bi tîna germê helî 1. nîvî 2. nivîþkan
herikbar kirin 2. rehn 3. ne gewherî
kirin 3. binevat kirin helîn/dihele/bihele 1.
helar pîta êgir bi tîna germê herikbar
helaw 1. xwarineke ku ji bûn 2. rehn bûn 3. (re-
ard, rûn û þêkir tê çêki- senî) winda bûn *"berf
rin 2. þirînayî *"helaw, dihele, erd dimîne"
ji þîrêzê çênabe" helîse tiþtê ku hatiye gu-
helbest xebata wêjeyî ya herandin û wergeriyaye
ku ristên wê kin in û li hêvîrê wî tiþtî
bin hev tên rêzkirin; -helîseya kartolan kar-
þiêr tolên ku piþtî kelandinê
helbestvan nivîskarê hel- kirine pestîl
bestan; þair helkehelk/hilkehilk 1.
helboqe xelboqe bi zorî hildan û dayîna
hele [I] 1. xeletî 2. çewtî henaseyê 2. bi rev û bez
hele [II] nêçîra bi komekî helmet 1. hucûm, êrîþ 2.
helebez 1. bi lezgînî, bi çalakî
leza bê 2. karê ku li ser helperest 1. ezperest 2.
piyan û bê tidarek hatiye berjewendîperest
amadekirin helwest 1. temtêl 2.
helecan tepîna dilî rewþ 3. rayîþ 4. bertek
helekok cureyekî çêreya -helwesta hevpar di tev-
çolê ye *"diyariya þivên, gerê de yekitî

156
hence
-helwest girtin bertek nî- çax 2. heval
þan dan hemdemîtî 1. hevdemtî,
hem [I] pêþgireke ku wa- hevçaxîtî 2. hevtementî
teya tevahiyê dide pey- hemete 1. muhafeze 2.
vê, mînak: hemvelatî berevanî
hem [II] dualiyê dide he- -ji bo hemeteyê ji bo her
vokê, mînak: hem þaþ e îhtimal û bilaniyê
hem jî faþ e hemete kirin 1. muhafe-
hema 1. di wê heyamê de, ze kirin 2. berevanî ki-
tafilê 2. ewqas jî têrê di- rin *" xwe ji moriya ku-
ke 3. xem nake *"bipê- lek hemete bike"
je, hema hê jî birêje" hemî hemû *"hemî çêlek
hemam serþoka gelemper tên dotin, hemî gotin
*"hemam, bi tir û fisan nayên gotin"
germ nabe" hemû 1. giþt 2. bêkêma-
heman 1. eynî 2. wekî ya sî *"hemû mêr, nabin
din þêr"
-di heman katê de di ey- hemwate di heman meh-
nî saetê de neyê de; hevmehne
hemandin/dihemîne/bi- hemwelatî di heman we-
hemîne 1. çît kirin 2. ji latî de kesayetên civakê;
bo ku qedexetiya tiþtekî hevwelatî, memleketî
diyar bibe li dorê qûç û hemzik 1. ji heman zikî
diyarde danîn (xwiþk û bira) 2. cureye-
hemayîl niviþta ku davê- kî xwarina kurdî ye
jin stûyî hemzir kerê biçûk ê xurt
hember [I] 1. dij 2. aliyê henarîn/dihenêre/bihe-
din, muqabil nêre hinartin
-li hemberî min muqa- henase 1. nefes, neks,
bilî min, pêþpalî min 2. bêhn
hember [II] hevraz henc (r) nîþaneya bendikê
hember [III] bergind, ya ku di navbera du pey-
bergîdan van an hevokan de tê
hembêz paþil, paxil danîn, (-)
hembêz kirin paþil kirin hence 1. cihê qetînê yî
hemd pa û pesna ji bo zirav 2. cihê tenik ê ku
Xwedê þikestina wî nêzîk e
hemdem 1. hevdem, hev- -li ser henceyekê ye 1.

157
hendef
ber mirinê ye 2. ber hil- -heqaret lê kirin neheqî
weþîn û rûxînê ye 3. he- lê kirin û biçûk xistin
ma dike ku bikeve 4. di heqdest 1. mehane 2.
xetereyê de ye destmiz
hendef 1. cihê ku pêþve- heqîbe 1. xurcik 2. kîs
çûn tê de xetere ye û pir 3. heban
kûr e; hence 2. kendalê her 1. giþt 2. bi berde-
kûr ê bi xetere wamî
henderan 1. qurbetî 2. -her car tim, hemasa
bêganetî 3. penaberî -her çawa bi çi awayî he-
hendese zanista endaz- be
yariyê; mîmarî -her çend her çiqas
hene ecîneke ku tiliyên -he çiqas çi miqdar hebe
bûkê pê tên rengkirin -her dem 1. her çax 2.
henek 1. tirane 2. tinaze her wisa
3. laqirdî *"henekê wî -her gav û du gav tim û
henekê hirçan e" hemasa, bi minasebet û
henekbaz 1. laqirdok, bê minasebet
2. tiranekar -her ji çi be sedem çi be
henek kirin 1. galte pê -her kes mirov giþ *"her
kirin 2. laqirdî pê kirin kes, gurê roja xwe ye"
-henek pê kirin pê tirane -her tim her dem, her
kirin, laqirdî pê kirin çax *"kêm kêm bixwe,
heng [I] mêþa hingiv, her tim bixwe"
mêþhingiv -her tiþt bêkêmasî hey-
heng [II] di artêþê de ber giþt
desteyeke pir giran e -her û her heta hetayê
hengame 1. sûresat 2. -her wekî din/hwd he-
heys û beys mû tiþtên ku diþibihin
hengkuj cureyekî gulan e vê rewþê wekî wê tên
hengur þevereþ hesibandin
hepik alaveke tevn-ra- hera 1. pirtir 2. dîtir 3.
çandinê ye; kergît bêtir
heq 1. maf 2. biha 3. de- -hera bedew (mêza) be-
man *"cêr nû ye, kes dewtirîn
nabêje heqê wî çi ye" heram 1. qedexeyên Xwe-
-Heq Teala Xwedê Teala dê Teala 2. qirej û mir-
heqaret neheqî dar *"jina bi mêr, mêr di

158
heriþandin
ser re heram e" herêm dever, mintiqe
heram bûn 1. (ji aliyê herêmkî li gor mintiqe-
Xwedê de) qedexe bûn yekê; deverî
2. qirêj û mirdar bûn herf tîp *"heger ders be,
*"Behra Wanê, bi devê herfek bes e"
tajiyekî heram nabe" hergavî bi awayekî dom-
heramî 1. qedexebûyî 2. dar; daîmî
diz, çilfis *"çil heramî, herheyî heta hetayê;
nikarin rûtekî biþêlînin" sermedî
heran çol û berî heridandin/diheridîne
heraret 1. tîn 2. sênc 3. /biheridîne dil þikan-
germahî din
heraþ keça xama herifandin/diherifîne/
herbilandin/diherbilîne biherifîne heriftin
/biherbilîne (bend) li heriftin/diherêfe/bihe-
hev alandin rêfe 1. rûxandin 2. hil-
herbilîn/diherbile/bi- weþandin
herbile (bend) li hev herifîn/diherife/bihe-
alîn rife 1. peritîn 2. piþirîn
herc û merc keft û left 3. xera bûn
hereþe tehdîd, gef û gur herikbar rewan, carî
hereþe lê kirin 1. tehdîd -çîrokeke herikbar çîro-
kirin 2. gef û gur lê xwa- keke lihevhatî a bênav-
rin 3. diran jê re sîqan- bir
din herikîn/diherihe/bihe-
hereþo 1. teqereq 2. qî- rike 1. (av) kiþîn û çûyîn
jevîj 2. bêastengî teþe girtin
herewer movika ku du *"av, ber bi avaniyê ve
hestiyan digihîne hev diherike"
herewez 1. paletiya na- herimandin/diherimî-
noziko 2. karê hevpar ne/biherimine 1. ber-
herewezî hevparî hewa kirin, berba kirin
herewezî kirin bi hevparî 2. feliþandin 3. qede-
tev gerîn xe kirin 4. dêrz kirin
herewezkar kesê ku bi a- 5. berevajî kirin
wayekî hevpar hin karan heriþandin/diheriþîne/
digerîne biheriþîne 1. çêrmê ser
herez aþît, þepe spîldax kirin 2. qalikê

159
heriþîn
ser jê birin 3. (rûmet) þi- di kar û baran de bikara-
kandin û birîndar kirin nîna reqeman 3. tedbîr
heriþîn/diheriþe/bihe- *"heçî neke hesaban, di-
riþe 1. çêrmê ser selixîn bîne ecêban"
2. qalikê ser zede girtin hesab kirin 1. tedbîra
3. (rûmet) þikîn û bêqedr xwe kirin 2. jimartin
bûn *"hespê xwe nal bike,
herî [I] xweliya ku bi avê paþê riya xwe hesab bi-
nerm bûye *"jina ne- ke"
qenc, heriyeke sar e" hesan kevirê tûjkirina a-
-herî di dêst de bûn zêr lavên qutkirinê; xar
her çi kirin jê qezenceke hesan kirin 1. xar kirin
pir zêde bi dest xistin 2. tûj kirin
herî [II] 1. pirtir 2. dîtir hesibandin/dihesibîne/
3. bêtir bihesibîne 1. hejmar-
-herî mezin (nêrza) me- tin 2. nav lê kirin 3.
zintirîn texmîn kirin *"êvarê, hîv
herîkêl (piþtî avdanê) xwe roj dihesibîne"
kêlana zeviyên birincî hesin madenê ku jimara
di nav heriyê de wî ya atomî 26, giraniya
herîkêl kirin (birinc) di atoma wî 55.847, siftiya
nav heriyê de çandin wî 7.8, kurteya wî ya
herîrêtik 1. hezge 2. latînî Fe ye û di 1510 de-
heriya herikbar receyî de jî dihele *"he-
herk 1. kiþîna avê 2. ge- sinê kêrê ji hev û du be,
rîna gêrebayî ji hev û du naxwe"
hero 1. her roj 2. her hesincaw alavên ji hêsinî
dem *"bûka metê, hero hesinkar kesê ku hesinan
li dawetê" li gorî endazeyekê ro di-
hersim tiriha negihiþtî; ke
besîre, þilûr *"bav her- hesinkêþ lajwerdê ku he-
simê dixwe, diranê lawî sin û polayê kaþî xwe di-
diseqînin" ke
herûm sewala ku asê di- hesk/hesik kefçiyê me-
be û diengire zin ê ku xwarin pê tê tev-
herwe 1. belaþ 2. bêdirav dan û valakirin; kefçe
hes 1. hîs, hest 2. sehek *"dîzikê got: 'ez rind im';
hesab 1. hejmarnasî 2. heskê got: 'di te de dige-

160
heþt
rim' " ran li piyan digirin *"ji
-heska nav malan kesê ber segan, namîne hes-
gerok û navmalagerî tiyên kewan"
hesp lêsiwariya ku ji kerê -hestiyê hinarike hesti-
mezintir e û nêrê mehî- yên ku di her du aliyên
nê ye *"dostê kevn, hes- rû de ne
pê zînkirî ye" -hestiyên qorikê hatin
-hespê sêwak hespê revo jimartin bûn kelaxê
-hesp pê re bezandin pê rût
re ketin pêþbirkê û hev- hestîhêr 1. hestîkoj 2.
rikiyê bi hêrs û rik
hesret 1. keser 2. xwe- hestîn/diheste/biheste
ziya dûr; bêrî 1. tê derxistin 2. hîs ki-
-hesret kiþandin ji zû rin
de li benda tiþtekî man hestîvk bêrika ku nanê
û lewma axîn kiþandin firinê pê tê derxistin
2. pir bêriyê kirin hesû heþû
hest 1. hêza pêderxisti- hesûd 1. dexes 2. çavne-
na tiþtên nedîtî yên ku bar 3. kumreþ
bi sehekan tên zanîn heþ dermanekî alazkî
wekî serma, çêj; hîs 2. hêþîn ê ku êþên dêv û
hêza pêderxistina tiþ- diranan dibire
tên razber ên wekî e- heþandin/diheþîne/bi-
vîn, kîn û hwd heþîne 1. dagirtin 2.
-hestên yekî birîndar ki- tijî kirin
rin dil þikandin, gêwil heþaþ 1. beþûþ, devbi-
þikandin, êþandin ken 2. rûgeþ
-hest pê kirin 1. hîs kirin heþifandin/diheþifîn/
2. tê derxistin biheþifîne (dema nivî-
hestan stranên koçik û sandinê) midad belav ki-
dîwanan rin
heste alava ku pê agir tê heþr 1. roja mehþerê 2.
pêxistin; fendek sûresata giran
hestem kevirheste -heþr û neþr 1. roja he-
hestiyar 1. hîstenik, bi- sabdana qiyametê 2.
hîstyar 2. dilþewitî pir zêde, miþt tijî
hestî parçeyên sext ên ku heþt 1. hejmara piþtî
di lêþ de ne û giyanewe- heftan û beriya nehan

161
heþtek
2. jimareya 8'an hetikîn/dihetike/bihe-
heþtek ji heþt paran parek tike 1. rezîl bûn 2. biz-
heþtem(-în) di rêza heþ- dîn 3. tengezar bûn
tan de hetîk îftira
heþtê 1. deh heb heþt 2. hetîketî 1. rezîltî 2. pe-
jimareya 80’yî rîþanî
heþtirme sewaleke ling- hetrek 1. derba zexm 2.
dirêj, bibask û girs a ku lêdana bi tundî
di erdnîgariyên germ de hev 1. wateya tevahiyê
dijî, baskên wê bi kêrî dide peyvê 2. wekî
firînê nayên lê pir beza pêþgir, navgir û paþgir
ye tê bikaranîn û wateya
heþtpê ajaleke zeryayî tevahiyê dide peyva nû
ye; extebot mînak: hevraz, serhev-
heþû pembûyê ku di na- de, rastênhev
vîna rû û betên de tê heval 1. razdar 2. hogir,
bicihkirin dost *"mêr ew e ku di
heta bi qasî maweyeke rojên teng de li hevalê
dîyarkirî û carinan jî ne- xwe dipirse"
diyarkirî *"heta ku co hevalbend 1. mutefîq 2.
rast nebe, av tê re naki- tagir 3. alîgir *"li bajêr
þe" peldankê te hebe, li gun-
-heta îro ji mêj ve ta dan mirovê te hebe û li
niha riyan hevalbendê te he-
-heta hetayê 1. her û be xemgîn mebe"
her 2. bêdawî hevalbendî 1. îtifaq 2.
hetar pîþekarê kevirbi- tagirî 3. alîgirî *"he-
riyê valbendî, nameþe bi
hetav zerekiya tavê bêbextî"
heter îsrar û pêkutî hevalcih zarok an jî têjikê
heter kirin îsrar kirin ku bi hevalekî ve hatiye
hetik rezalet dinyayê; cêwî
-hetika yekî birin bêzar hevaltî 1. hevpiþkî 2. ho-
kirin girtî
hetikandin/dihetikîne/ hevanî ewanî
bihitikîne 1. rezîl kirin hevbajar hemþehrî
2. bizdandin 3. tenge- hevbend li kêleka hev
zar kirin hevbend kirin dan rû

162
hevpîþe
hev hevîrtirþ havênê hevîrî
hevbeþ þirîkê di heman *"berf, hevîrtirþê erdê
qadê de ye”
hevbiha bi heman biha hevkar [I] 1. þirîk 2.
û nirxî hevpîþe
hevcar kotanê cotkirinê hevkar [II] 1. noker 2.
hevcure bi heman rengî sîxur 3. alîkarê neyêr
hevçerx hemzeman û hevkarî 1. karbeþî 2.
hevtemen; hevdem þirîkatî
hevde 1. hejmara piþtî hevkêþe 1. hevseng 2.
þazdehan berî hejdehan terazû
2. jimareya 18’an -hevkêþeyên navnetewe
hevdehem(-în) di rêza yî hevsengên gerdûnî
hevdehan de yên di navbera gelan de
hevdeng bi heman awaz hevling zilamên ku jinên
û newayê wan xwiþkên hev in
hevdil 1. razdar 2. di hevnasîn nasîna du ali-
heman ramanê de yan a bi hev û du
hev dîtin 1. hev nasîn 2. hevnav 1. bi heman navî
pergî hev hatin 2. tiþt an kesekî din
hevedudanî (r) peyva ji -hevnavê min kesê ku
du hêmanan pêkhatî navê wî wekî navê min e
hevenav (r) navdêra ge- hevok (r) komeka peyvên
lemper watedar; cumle
hevêrke çember, daîre hevoksazî (r) bi awayekî
-hevêrkeya cemsera ba- rast rêzkirina peyvên
kurî çembera ku ji bo watedar û peywirdar
veqetandina kîþweran hevor nêriyê karxezalê
wekî tixûb tê pejirandin hevpar 1. þirîk 2. hevkar
hevês 1. kefa dêst 2. hevparî 1. karbeþî 2.
binê pê teqsîm
hevîr 1. ardê bi avê stran- hevpeyman 1. mutefîq
dî; ecîn 2. pestîl 3. he- 2. sozdayî
lîseya her tiþtê vîrçoqî hevpeyvîn 1. sohbet 2.
*"kesî, hevîrê xwe bi guftûgoya ku nûçegiha-
kalî nexwariye" nek bi kesekî têkildar re
hevîrdiran merhema di- dike
ranþûþtinê hevpîþe di heman sinaet

163
hevran
û meslekî de hevalên hew [I] 1. qet nabe 2. ji
hev vir þundetir tu carî na
hevran dan, genim û ce- -ez hew dixwim ez ji vir
hê ji bo xwarinê þundetir tu carî naxwim
-miþkan hevranê yekî hew [II] derd, kul
qul kirin keda yekî tû- -hew dan (birîn) der bûn
þî karesatekê hatin hewa 1. bûjena kîmyayî a
hevraz 1. sereberjêr 2. ku giyanewer pê dijîn 2.
dibûr tevgera kar û barên se-
-hevraz bûn quloz bûn qayî 3. hilm û gilm; ne-
û bilind bûn fes
-hevraz kirin quloz û hewadar 1. cihê ku ba jê
bilind kirin digire û lê bêhn naçike
hevrê 1. hevalê heman rê 2. servekirî, pêþvekirî
û dirbê 2. hevalê heman hewal 1. nûçe 2. bûyer,
raman û bîrdoziyê rûdan *"kesê ne li male-
hevrik reqîb kê, nizane hewalekê"
hevring meqesa ku pê hewandin/dihewîne/bi-
pez û berx tên birîn hewîne 1. êwirandin 2.
hevrist dareke bêber a ku sitirandin 3. xwedî kirin
belgên wê mînanî pîjan e *“dil, dilan dihewîne”
û her dem kesk e; qaj hewar hawar *"ne dixwim
*"hevrist ne dar e, nêr- savarê, ne diçim he-
giz ne bihar e, keç ne warê"
þûnwar e" hewarî 1. hawarî 2. he-
hevsar hefsar, doxriþme valbendên Cn. Îsa eleyhi-
hevser 1. jina mirovî 2. selam
kita zoyekê -çûn hewariya yekî be-
hevsî cîran zîn destyariya yekî
hevþî 1. sûra dora malê hewce 1. pewist 2. lazim
2. sûra ku li dora guhera 3. pêdivî 4. muhtac *"çi-
pêz tê jenîn ya jî hewceyî çiyan in"
hevþîre keça ku di zarok- -ne hewce ye lazim nake
tiya yekî de ji heman çi- hewcedar muhtac
çikî þîr mêtiye hewdel þorbeya êrd
hevta 1. takêþ 2. yekta, hewes [I] 1. laqirdî, he-
hinkuf nek 2. tinaze
hevûrî karê dusalî hewes [II] 1. azwerî 2.

164
hey
awat *"dolab hebs e, te- dora malan 2. hêwana
þî reqs e, neqþ hewes e" malê *"heta ku dîk mîr
heweskar dilxwaz be û tajî kizîr be, tu
hewêrde çivîkek e mêvanan li derê hewþê
hewisandin/dihewisîne nabînî"
/bihesîne 1. lê temrîn -hewþ di hev de bûn bûn
dan kirin 2. amojandin cîranên nêzîk
hewî (ji yekê heta çaran) hewþan [I] cureyekî çêre-
jinên ku bi heman mêrî yê ye û jê gêzî tên çêki-
re zewicîne rin
hewîn [I] xwezî hewþan [II] havînan de-
-hewîn hatin 1. pê re ma razanê ya li pêþiya
kêfxweþ bûn 2. jê bêzar malên ku li dorê sûreke
nebûn jenandî heye
hewîn/dihewe/bihewe hewþeng 1. qad 2. qada
[II] 1. sitirîn, êwirîn 2. tiratê
aþt bûn 3. sebr kirin, te- hewtik baxçe
bitîn hewtim sedeqe, xêr
hewisîn/dihewise/bihe- hewtî 1. tebat 2. tewan
wise 1. kêfa xwe pê re -hewtiya yekî birin 1. bi
anîn 2. dil bijandin tiþ- ser re dan avêtin 2. hêza
tekî *"mezin reqisî, bi- tewana yekî qedandin
çûk hewisî" hewz çala jenandî ya ku
hewl 1. xebat 2. teþebus avê berdidinê û piranî
hewl dan 1. xebitîn 2. li ber kaniyan çêdikin
mercên heyî bi kar anîn hey [I] daîmî
hewn aqil, hiþ -hey û hey 1. timî û
hewngir 1. hiþyar 2. aqil- daîmî 2. hê jî
mend hey [II] geh, carinan
hewnas serkêlindîkêþ -hey li jorê ye û hey li
hewq [I] pîleya pêlekanê jêrê carinan li fêzê ye
hewq [II] baxçeyê ku tê û carinan jî li xwarê ye
de sewze tên çandin hey [III] di wê navberê
hewran kinca bêmil a ku de
di ser de tê werkirin -hey min dît ku winda
hewreban di avahiyan de bûye paþê pê hesiyam
pêlekana hundirîn ku berze bûye
hewþ 1. sûra li pêþ an jî hey [IV] baneþaneke

165
heya
gazîkirinê ye, î dizîka þandin cihekî ne-
-hey lawo tu biqurçimî diyar
î kuro tu bimirî heyibîn/diheyibe/bihe-
heya [I] heta yibe 1. tuneyî bûn 2.
-heya niha heta vê qasê binevat bûn 3. dizîka
heya [II] hesta þermkirinê; çûn cihekî nediyar
ifet heyirandin/diheyirîne/
heyam 1. dem 2. çax, biheyirîne þaþwaz ki-
wext *"heyam heye li rin, mehtel hiþtin
deverinan, heval çêtir e heyirîn/diheyire/bihe-
ji biran" yire þaþwaz bûn
heyas serê tiliyên piyan heylê (mêza) heywax!
heyase kembera navê a heylo (nêrza) heywax!
xemilandî heyran delal
heyat 1. jiyan 2. sûra li -na heyran na delalê min
dora malê *"sibatê, gu- /na qurban
ran xwe avête heyatê" heytandin/diheytîne/
heyber tiþtê ku hebûna biheytîne 1. (da ku bi-
wî teqez e lê dibe ku bê ke an neke) lê qîrîn 2.
zanîn an jî neyê zanîn lome lê kirin
heyberî berbiçavî heytehol 1. hêwirze 2.
heye ku dibe ku sûresat 3. þulixî
heyet 1. lijne 2. deste heytehol kirin þulixî ki-
heyf 1. mixabinî 2. tol û rin, heylime kirin
întiqam 3. evez *"hey- heyv cismê esmanî yê ku
fa serê ku çû" bi þev ronahiyê dide
-heyfa min bi te tê li te erdê; hîv *"wexta ku
têm rehmê û gunehê feqîr diçine diziyê, heyv
min bi te tê *"heyva ro- ji êvar de derdikeve"
nî! heyfa min bi te tê heyveron 1. ronahiya
ku þeva reþ li pey te ye" heyvê 2. heyva çarde-
-heyf e cihê mixabinê ye þevî *"heyfa ciwaniyê
/daxê ye ye ku pîrî li pey e, heyfa
-heyf hilanîn 1. tol hil- heyveronê ye ku þeve-
dan 2. evez jê standin reþ li pey e"
heyibandin/diheyibîne/ heywan ji bilî mirovan
/biheyibîne 1. tuneyî ruhberên þênber ên ku
kirin 2. binevat kirin 3. di xwezayê de dijîn; se-

166
hêk
wal, ajal *"heke ku tu hezaz ji binî ve herikîna
dixwazî kurê xwe bikî axê; hezek
mêr, bike þivan; lê zû hezek cihê bi herî û gil
bîne mal, hê ku nebûye hezge hezek *"ker ker e,
heywan" di hezgeyekê de dikeve
heywax! baneþaneke ke- heriyê, heft salan di wir
serê ye re naçe"
heyz gîraniya jinan ya ku hezrîng hesinê daxkirinê
elameta wê dîtina xwîna hê 1. hîn, hîna 2. heta
malzarokê a mehane ye niha jî *"berxê çê, hê
-heyz bûn (jin) ketin ki- li ber kozê kifþ e"
rasan, ketin kincan hêç [I] qe, hîç
hez 1. evîn 2. hebîn hêç [II] har û dîn
-hez kirin 1. hebîn 2. hêçan 1. ceribandin,
evîndar bûn *"hezkirin ezmûnkirin 2. meqale-
çiqasî kin be, jibîrkirin ya wêjeyî
ewqas dirêj dibe" hêçandin/dihêçîne/bi-
-jê hez kirin 1. hebîn 2. hêçîne 1. ceribandin 2.
ji tiþtekî/kesekî re dilinî ezmûn kirin
bûn *"diz, ji tariyê hez hêdî 1. ne zû 2. sivik
dikin" sivik *"ava hêdî hêdî,
hezandin/dihezîne/bi- me ecêb jê dî"
hezîne 1. hejandin 2. hêdîka 1. ne zûka û bi
leqandin 3. çelqandin pêgiranî 2. dizîka
4. ber bi ba kirin *"he- hêja 1. birûmet, birêz 2.
zandin xweþ e, lê bi du layîq *"mirî ne hêjayî
seriyan" þînê ye ku mirov jê re
hezar 1. deh heb sed 2. þînê bike"
jimara 1000'î *"hezar hêjatir 1. birêztir 2. la-
dost kêm in, dijminek yîqtir *"gilî heye, ji he-
pir e" zar giliyî hêjatir e"
-hezar sond û selewat hêjî hêja
xwarin pir caran bi pey- hêjîr hejîr *"adetên bav
vên pîroz gotina xwe pe- û bapîran, kerik xweþtir
send kirin in ji hêjîran"
-ji hezarî yek kêm caran hêk 1. adana firindeyan a
û ne her tim/degme ca- ku di nav qalikekî req de
ran ji spîtkekî û zerdikekî

167
hêker
pêk tê 2. tovê hin ajalan hî dibirin
e û jê têjik çêdibin *"roj hêlîn 1. malika çivîk, teyr
tê, hêk ji hêka mirovî û tilûran a ji pûþ û pelaþî
xurtir dertên" 2. lan *"hêlîna teyrê kor
-hêkên hesinî kirin ji jî, Xwedê çêdike"
sermayê qerisîn hêma 1. elamet 2. nîþane
-(bûn) hêka kûsiyan bê- hêman 1. binke, bingeh
sexbêr mezin bûn *"hê- 2. unsur
ka genî di pûngalê de -hêmanên bingehîn un-
dimîne û hêka kûsiyan surên esasî
li meydanê" hêmayî 1. elametkî 2.
hêker pîþekarê hûnanê nîþankî
hêkerûn qeyxane hêmin 1. asûde 2. mula-
hêkî hêker yim 3. awirþikestî
hêl 1. alî, ta 2. tax 3. tûþ hêmî [I] kelik û potikên
hêlan/dihêle/bihêle kevnare
hiþtin hêmî [II] bi rutûbet û
hêlanek rûniþteka hila- têhn; þil,
westî ya ku tê kilandin; hêncirandin/dihêncirî-
kilekursî ne/bihêncirîne 1. hin-
hêle 1. neçîra kew û çivî- gaftin û çîrçîrî kirin 2.
kan a bê çek 2. nêçîra bi vecûtin û vehêrandin
komekî hênijîn/dihênije/bihê-
hêlekan kilekursî nije 1. telexewî bûn 2.
hêlik [I] hêlekan, hêleçan ber bi xewê ve çûn 3.
hêlik [II] gun *"dema ku pokinîn 4. ponijîn
hirç pîr dibe, kudikên wî hênik 1. ne sar ne jî germ
bi hêlikên wî dilîzin" 2. þîrogermî 3. mûtedîl
hêlincîn/dihêlince/bi- hênikahî 1. þîrogermîtî
hêlince qilpikê lê gir- 2. îtîdala hewayê
tin, hîqikê pê girtin hênik bûn 1. sarogermî
hêlî neynik, eynik, awêne bûn 2. (hewa) mûtedîl
hêlîlar xêzikên nîgaþî bûn
yên ku çembera cîhanê hênik kirin 1. bi bajen an
bi dirêjahî dibirin jî basarkê tîna hewaya
hêlîpan 1. rastênhev 2. heyî þikandin 2. (bi pîne-
xêzikên nîgaþî yên ku yekî þil) tîna laþê germ
çembera cîhanê bi bera- daxistin 3. bi êgir qer-

168
hêþtir
ma sermayê þikandin hêsî [I] belekiyên berfê
hêran/dihêre/bihêre 1. yên ku ji ber bayî civi-
kotin 2. piþirandin 3. yane hev
cûtin 4. hûr kirin *"kû- hêsî [II] erdê ku mêrg û
çik kûçik e, dema ku zeviyên wî dêm in
hestiyan dihêre, hesa- hêstir [I] ava ku di dema
bê qûna xwe jî dike" girîn û çavþewitînê de ji
hêratî destmala ku jin di çêv datê xwarê; rondik
ser mêzerê de didine ser *"ji çavên kor, hêstirên
eniyên xwe sor nayên"
hêre jûra ku aîdî jinan e û hêstir [II] sewala ku ji
mêrên biyanî nakevinê têkiliya navbera hesp û
hêrik [I] erdê bi kevir keran de çêdibin û
hêrik [II] sewala ku hirî mêhîniyên wan nazên
yan jî muyê wê rast û zi- *"hêþtir radibin hev,
vir e hêstir û ker di bin
hêris zana û keþeyê lingên wan de têk diçin"
cihûyan; haxam hêþî [I] berfa ku ji ber
hêrs 1. rik 2. en(g)ir 3. bayî di çalan de kom
gir *"hêrs tê çav lê reþ bûye
dibe, hêrs diçe rû lê reþ hêþî [II] sîwana ku di
dibe" kêlekên konan de tê hiþ-
-bi hêrs 1. bi rik 2. bi en- tin
gir 3. bi gir hêþîn rengê ava zeryayê
-bi hêrs bûn 1. rik hatin û hewaya çiksayî
2. en(g)irîn 3. gir hatin hêþînahî 1. çêre 2. sew-
hêrsok 1. rikhatî 2. ze *"rewþa biharê, hêþî-
en(g)irî 3. girik nahî ye"
hêsa 1. vehisî, rawestyayî hêþîn bûn (çêre û dar) aj
2. ne zor, asan dan û bejn avêtin *"çi
hêsa bûn 1. rawestîn 2. ku havînî hêþîn dibe,
asan bûn ew zivistanî jî lazim di-
hêsan 1. asan, ne zor 2. be"
tiþtê ku zûka bi dest di- hêþîn kirin (çêre û dar)
keve çandin
hêsanî asanî, ne bi zorê hêþînkew rengê têvel ê
-bi hêsanî bi awayekî zû ji spî, kesk û þîn
û asan hêþtir cureyekî ajalên

169
hêt
sehrawî ya barkêþ e; kirin
wekî pêz goþtê wê tê hêwl sehm
xwarin, tê dotin û birîn hêwer tiyê bûkê
hêt beþa lingî ya ku ji hêwlnak tiþtê ku mirovî
moka çongê heta kulî- ditirsîne û vediciniqîne
mekê ye hêwirandin/dihêwirîne
hêtûn kilsxane /bihêwirîne êwirandin
hêviþandin/dihêviþîne hêwirîn/dihêwire/bi-
/bihêviþîne 1. parastin hêwire êwirîn
2. hemete kirin 3. cangi- hêwî [I] hewî *"hêwî ma-
ranî kirin *"her kes der- lê dikin, jintî malê dibin"
piyê xwe bihêviþîne, dê -hêwî hate ser mêrê wê
birîna li piþta xwe bibî- jineke din jî li xwe mehr
ne" kir
hêviþandî 1. parastî 2. hêwî [II] hêmî û rutûbet
hemetebûyî *"malê hê- hêz 1. quwet, taqet 2.
viþandî, ne xurê xwedi- qudûm 3. desthilatdarî
yî ye" -bihêz 1. xurt 2. jîr 3.
hêvî umîd, bendeman desthilat
*"tiþtê bi nîvî, jê meke -bi hêz bûn 1. di xwe de
hêvî" qudûm dîtin 2. xurt bûn
-hêvî jê hatin birîn dest 3. desthilat bûn
jê hatin þûþtin *"hêvî, ji -bi hêz kirin 1. xurt kirin
Xwedê nayê birîn" 2. hatin hawarê 3. dest-
-li hêviyê man/sekinîn yarî jê re kirin
1. li bendê man 2. di ra- -hêzên ewlekeriyê beþa
çavi- asayîþê a artêþê
yê de man 3. çav lê çûn -hêzên avî beþa asayîþa
hêvîdar umîdwar, bende- zeryayî
war -hêzên bejayî beþa asa-
hêvîs kirin (gore, lepik, yîþa erdê
xalîçe û hwd ên qulbûyî) -hêzên hewayî beþa asa-
tehmîr kirin yîþa hewayî
hêvojkarî 1. perwerdehî -hêzên seqayî beþa asa-
2. amojkarî yîþa fezayî
hêvotin/dihêvoje/bihê- hêzar 1. qumaþê ku jinên
voje 1. perwerde kirin misilmanan li ser kincan
2. tembîh kirin 3. þîret de li xwe werdikin 2.

170
hilfirîn
çarþev ecibandin 3. (deng) bi
hibr aviya rengîn a ku kar anîn
pê tê nivîsîn; murekeb, hilbijêr 1. bijartî 2. deng-
midad dayî 3. ecibandî
hiçhar îsota sor a tozkî hilbûn/hildibe/hilbe 1.
hikmet bîs û razên pêk- ji þûnê rabûn 2. qetîn 3.
hatina kar û tevgeran (agir) pê ketin 4. berz
-hikmeta îlahî razên ku bûn
Xwedê di tiþtên pêkhatî hilciniqandin/hildicini-
de bi cih kiriye qîne/hilciniqîne 1. ve-
hil- (r) pêþgireke lêkerçê- ciniqandin 2. zil kirin
ker e û wateya berbijo- 3. silikandin
riyê didê hilciniqîn/hildiciniqe/
hilanîn/hiltîne/hilîne hilciniqe 1. veciniqîn
1. bi dest xistin 2. bi- 2. zil bûn 3. silikîn
lind kirin 3. veþartin hilçinandin/hildiçinîne
*"Silto bû kebanî, golika /hilçinîne (tiþtê ziwa)
werisî hilanî" av kiþandin xwe
hilav ader û eslpak hilçinîn/hildiçine/hilçi-
hilavêtin/hildiavêje/hi- ne 1. mêtin û vexwarin
lavêje 1. lotik avêtin 2. 2. (çaviya filitî) kaþî rêzê
bi ser re baz dan kirin 3. bijartin
hilawestin/hildiawêse hilçûn/hildiçe/hilçe 1.
/hilawêse daliqandin ber bi jorê çûn 2. di
hilberandin/hildiberîne kêrtê de qelibîn xwarê
/hilberîne 1. îmal kirin -hilçûna derûnî aloziya
2. çêkirin nefsî ya ku ji ber berte-
hilberîner 1. îmalker 2. kekê pêk tê
çêker hildan/hildide/hilde 1.
hilberîn îmal bi dest xistin 2. (ji erdê
-navgînên hilberînê a- û jêrê) bilind kirin
mûrên îmalkirinê hilêvirî amana bê der-
hilbestîn/hildibeste/ vank
hilbeste girêdan, bes- hilêvirîn/hildiêvire/
tin hilêvire devê tiþtê dev-
hilbijartin/hildibijêre/ girtî vekirin
hilbijêre 1. bijartin 2. hilfirîn/hildifire/hilfire
(ji nav re yek an hinek) 1. hilperîn 2. silikîn 3.

171
hilgerîn
ji xewê veceniqîn 4. ji kêþe 1. (ber bi jor) bi-
cihê xwe pekîn lind kirin 2. quloz kirin
hilgerîn/hildigere/hil- hilkêþ û dakêþ rabûn û
gere 1. (ber bi jor) bi- daketina lemperên zer-
lind bûn 2. berê xwe yayê; med û cezr
dan jorê 3. çûn zozanê hilkirin/hildike/hilke
hilgirtin/hildigire/hil- 1. qurifandin 2. jê kirin
gire 1. wergirtin, hil- 3. pê xistin *"êgir bi da-
dan 2. bilind kirin 3. rên hûr hilke"
mil kirin, piþt kirin 4. hilkiþandin/ hildikiþîne
(birîn) werimîn û kêm /hilkiþîne hilkêþan
girtin *"mirov barê xwe hilkiþin/hildikiþe/hil-
hilnegire, kes barê mi- kiþe 1. (ber bi jor) bi-
rovî hilnagire" lind bûn 2. quloz bûn
hilhatin/hiltê/hilê(hil- hilkutan/hildikute/hil-
bê) 1. (cismên esmanî) kute 1. vegevizîn 2. bi
hatin xuyanê 2. heytan- zextî mêtin
din *"bihar hat, zivis- hilimîn/dihilime/bihili-
tan hilat" me 1. henase hilkiþan-
hilhilî hizhizî, hophopo din û dakiþandin 2. gu-
hilhilok cureyekî fêkiyên limîn
çolê ye û diþibihe gêla- hilm 1. bixar 2. dûkel 3.
san nefes 4. gilm *"hesinê
hilikî sewala ku pêþwext germ, bi hilmê germ
hatiye dinyayê *"hilikî nebûye"
çand û viringî ket" hilmaþtin/hildimaþe/
-hilikî zayîn (sewal) zû hilmaþe 1. vemaliþtin
gon xwarin û zû zayîn 2. bi keys kirin *"serê
hilisîn/dihilise/bihilise xwe þûþtiye û eniya xwe
1. (bêyî hemdê xwe) di hilmaþtiye, diçe nav
aliyekî de tehisîn 2. (pê) dijmin tu dibêjî qey aþtî
þemitîn ye"
hilketin/hildikeve/hil- hilme 1. hucûm, êrîþ 2.
keve 1. rabûn 2. ra- devjeniya tund
perîn 3. (ber bi jor) bi- -hilmeyî yekî kirin 1.
lind bûn 4. pê re mijûl hilbaskî yekî bûn, êrîþ
bûn birin ser 2. pê re ketin
hilkêþan/hildikêþe/hil- devjeniyeke tund

172
himbizî
hilmeþîn/hildimeþe/hil- risandin
meþe hilkiþîn hilteqilandin/hildite-
hilmijîn/hildimije/hil- qilîne/hilteqilîne 1. le-
mije 1. nefes hildan û qandin, hejandin 2. hil-
dan 2. mêtin 3. hilçinîn qefþandin
hilo 1. de rabê! 2. de baz- hilteqilîn/hilditeqile/
dê û xwe bigihînê! hilteqile 1. leqîn, hejîn
hilpekandin/hildipekî- 2. hilqefþîn
ne/hilpekîne 1. pengi- hiltirandin/hilditirîne
zandin 2. hilfirandin /hiltirîne 1. tûþ bûn,
hilpekîn/hildipeke/hil- gayîn, sihirandin 2. te-
peke 1. hilfirîn 2. pen- cawuz kirin
gizîn hiltirîn/hilditire/hilti-
hilperiþîn/hildiperiþe/ re 1. hatin sihirandin
hilperiþe bêhnijîn 2. aþofîn
hilpesirîn/hildipesire/ hilû [I] alûçe
hilpesire 1. li hember -hilûreþk alûçeyên reþ
yekî sekinîn 2. (hevîr) -hilûzerk alûçeyên zer
dema pehtina wî hatin hilû [II] 1. meht û bêgir-
3. (xurek) dema xwarina noz 2. þimþat
wî hatin -hilû kirin 1. girnoz jê
hilqehilq îskeîska di de- darotin 2. þimþat kirin
ma girîn an jî vereþanê hilweþandin/hildiweþî-
de ne/hilweþîne 1. xera
-hilqehilq kirin (di girîn kirin 2. kavil kirin 3.
an jî vereþanê de) îskeîsk bêhavil hiþtin 5. rûxan-
kirin din
hilqefþandin/hildiqefþî- hilweþîn/hildiweþe/hil-
/hilqefþîne 1. (da ku weþe 1. rûxîn 2. rijîn 3.
rind bitepise hev) hejan- kavil bûn 4. bêkêr bûn
din 2. (da ku giranî bê *"dîwarê rast, hilnawe-
fehmkirin) hejandin þe"
hilqûm qirik himbiz li ba hev û pir, ji
-hilqûma mirinê dema hev ne firk
sekeratê -daristana himbiz daris-
hilsengandin/hildisen- tana ku darên wê li
gîne/hilsengîne 1. nir- kêlekên hev û pir in
xandin 2. tehlîl kirin, fe- himbizî rexhevî û pirî

173
hin
hin 1. piçek û ne giþt 2. hindav 1. îstiqamet 2.
parçeyek 3. jê beþek *"ji- dûþ
nê bîne ji mala mezin, li hindik 1. nezêde 2. kêm
pey bide hezar û hin" *"ji piran pir diçe, ji hin-
hinar cureyekî fêkiyan e dikan hindik"
hinarde bûjenên bazir- hindikahî 1. kêmayî 2.
ganî yên ku diþînin wela- kêmar
tekî din; îxracat hinek 1. çendek 2. peþ-
hinare 1. peyama nivîs- kek 3. pirtikek *"hinek
kî yan jî devkî 2. þandek dikin, hinek dixwin"
hinarik her du hestiyên -hinekan pifî guhan ki-
ku li kêlekên rûyî ne rin ji bilî niçandin û
hinartin/dihinêre/bihi- navtêdana xelqê serwext
nêre 1. þandin 2. bi rê nebûn
kirin hing dem, heyam *"kengî
hinartî þandî, qasid bibare, wê hingê zi-vis-
hinav 1. endamên di hun- tan e"
dirên giyaneweran de 2. hingaftin/dihingêve/bi-
hundirê cendêk *"ê ku hingêve [I] 1. zeciran-
ne ji hinavan, nayê pêþ din 2. lê dan *"dema
çavan" hingavtina kerê tê, na-
-bijîþkiya hinavê bijîþ- nê cotyarî dixwe"
kiya endamên hundirîn hingaftin/dihingêve/bi-
-hinav kutan bi ser hev hingêve [II] 1. di cihê
henase dan û hildan nîþankirî de lê xistin 2.
hinavkutî tengenefesî gihandin îstiqameta rast
hincet 1. behane, meh- hingijtin/dihingêje/bi-
ne 2. mazeret hingêje bi awayekî çav-
hincirandin/dihincirîne tarî xwe avêtin nava tiþ-
/bihincirîne 1. gincir- tekî
gincirî kirin 2. hetikan- hingil çiçik
din 3. aþofandin hingiv adana þirîn a ku
hincirîn/dihincire/bi- mêþa hingivî ji puxteyên
hincire 1. gincirgincirî kulîlkan hildiberîne û di
bûn 2. hetikîn 3. aþofîn kewareyan de dimeyîne
hind 1. kêlek, rex, teniþt *“peyva nebaþ, bi sê pat
2. cem, li ba hingivî nayê xwarin”
hindam qam, bejn û bal hingî 1. ewçend 2. ji wê

174
hiþsivik
demê virdetir ziwabûyî 2. tiptenê
hingorî maweya zemanî hiþkahî 1. zexmtî 2. zi-
ya ji tarîbanê hetanî de- wahî 3. sextî, tundî 4.
ma razanê qayîmtî 5. çilmisîbûn
hingûlîsk gustîl hiþkav cihê ji bej û avê
hingûr mexreb pêk tê
hinkuf 1. hevser 2. hev- hiþkavî bejavî
tayê yeksanî tayê din hiþkawiz çinîna pêþwext
hiqûq mafên zagônî hiþk bûn 1. ziwa bûn 2.
-hiqûqa navneteweyî za- zexm bûn 3. sext bûn,
gonên ku têkiliyên di tund bûn 4. qayîm bûn
navbera gelan de têkûz 5. çilmisîn 6. mirin
dikin hiþkebawerî 1. baweriya
-hiqûqa giþtî zagonên ku tewandina wê ne
kar û barên cemawerî hêsan e 2. baweriya ku
hiqûqnas pisporê zanis- guherîna wê ne pêkan e
tên zagonî hiþkegilê girêka ku bi
hirç cureyekî ajalên çolê hêsanî venabe; girê-
yî çarpê ye û dirinde ye hiþk
*"guran xwariye, lê hirç hiþkekuxik kuxika sext a
mane" ku wekî xeneqûtkê dike-
hirî pûrta pêz û hêþtiran ve gewriyê
hirmî cureyekî fêkiyan e hiþkesalî sala ku zivista-
hiþ! [I] baneþaneke hiþyar- na wê pir sar e û bihara
kirinê ye wê jî bêbaran derbas di-
-hiþ bûn 1. deng nekirin be
2. dengê xwe birîn hiþkî 1. hiþkahî 2. reþe-
-hiþ be! dengê xwe meke sermaya bê ba û barij
hiþ [II] 1. aqil, serafet 2. hiþk kirin 1. ziwa kirin
hafize, bîr *"kesê hiþ li 2. zexm û berk kirin 3.
sêrî, namîne li piþt dêrî" karê xwendinê terikan-
-hiþ çûn 1. aqil tev li hev din 4. qayîm kirin û þi-
kirin 2. ketin sergêjiyê dandin 5. çilmisandin
hiþk 1. zexm 2. ziwa 3. 6. kuþtin
sext 4. qayîm 5. çilmisî hiþmendî 1. biaqilî 2.
*"agirê xweþ, agirê darê xwedîferasetî
hiþk e" hiþsivik 1. saf, sefêk 2.
-hiþk û hola 1. çilmisî û dînik

175
hiþtin
hiþtin/dihêle/bihêle 1. hîlor dara ziqûmê
terikandin 2. destûr dan hîm 1. xîm 2. esas 3.
hiþyar 1. jîr 2. jêhatî bingeh 4. tar
3. kesê ku ne xewar e -hîm danîn 1. xîm avêtin
hiþyarî 1. îxtar, îqaz 2. 2. tar jênîn
danezan 3. jîrî û jêhatîtî hîmat tiþtê ava û pêkhatî
4. xewarnebûn *"heye -hatin hîmatê hatin pê,
teqdîra Barî, feyde nake pêk hatin
hiþyarî" hîn hê, hîna *"hîn ga tu-
-hiþyariya dawî agehdar- ne, êfir çêdike"
kirina ji bo cara paþîn hîn bûn 1. elimîn 2. fêr
hiþyar kirin 1. îxtar ki- bûn
rin, îqaz kirin 2. ji xewê hînbûyî 1. elimî 2. fêr-
rakirin 3. pê hesandin bûyî *"hînbûyî, ji har-
4. pê dan zanîn bûyiyan zortir in"
hizr 1. fikr û raman 2. hîndarî perwerdeya bi ri-
qinaet ya ezmûnan; temrîn
-hizr kirin 1. ramîn 2. hîndekar 1. mamosteyê
texmîn kirin ku di zanîngehê de per-
hîcab awayê lixwekirina werdekariyê dike 2. a-
jina misilman a li hun- mojkar 3. rawêjer, hê-
dir û derve vojkar *"hînbûyiyan hîn
hîç qet/qe meke, hîndekeran ji bîr
hîçparêz kesê ku têkoþî- meke"
na hemberî dijwariya ji- hîndekarî 1. pîþeyê per-
yanê bêwate dibîne werdekariya di zanînge-
hîçparêzî retkoka ku mi- han de 2. amojkarî 3.
rovî û kesayeta wî dis- hêvojkarî
pêre lawaziya li hemberî hîn kirin 1. perwerde ki-
têkoþînê rin 2. elimandin 3.
hîle [I] bîz, mehde hêvotin 4. fêr kirin 5.
-hîleyê xwe jê kirin qir- amojandin *"min xelq
qalê wî hilnedan hîn kire govendê, êdî
hîle [II] fend û fût kesî bi destê min negirt"
-hîle û xurde li dorê hîqik îskeîska kesê ku
nebûn dûrî dek û dola- parî di ber de maye
van bûn hîqînî 1. dengê îskeîskê
hîlebaz dekbaz 2. hîrînî

176
holik
-hîqînî pê ketin 1. hîsk ho bike ku bila ga bise-
hatinê 2. xwe zeft neki- kine"
rin û bi dengî kenîn hoçik kevirê meht ê ku bi
hîrîn/dihîre/bihîre qasî destekî ye, tehtik
(hesp) þîhîn -hoçik lîstin bi keviran li
hîro cureyekî kulîkan e dûdo xistin
hîs [I] pêþzanîna hey- hodar 1. aj, þax, zîl 2. aje-
berên razber; hest roya çêre û daran
-hîs kirin hê di pêþ de tê hogeç beranê çarsalî
derxistin hogir 1. dost 2. heval
hîs [II] tenî 3. razdar
-hîsê lê xistin bêhna dû û hok [I] girêka ku zû û
þewatê li xwarina pijandî hêsan tê vekirin *"mar
xistin; bîsokî bûn çiqasî hokan bide xwe,
hîsk îsk, hîqik divê rast here qulê"
hîþ erdê ku xweliya wî hok [II] 1. gemara sewa-
rengê sorahiyê lê dixe lan 2. zîrça kewan 3. xo-
hît [I] semax zana peynkirî
hît [II] kevirê ku bi deste- hoker (r) peyvên ku rewþ
kî avêtina wî pêkan e û mercên pêkhatina lê-
hît [III] cureyekî bizinan e keran nîþan didin; amil
hîv cisma esmanî a ku hol [I] 1. meydan, qad
bi þevê xuya dibe û ro- 2. hêwan
nahiyê dide cîhanê; -hol hola te ye firsend
heyv *"hîv bibe duþe- firsenda te ye
vî, her kes dê wê bi- hol [II] topa ji kulav an
bîne" jî ji potikan çêkirî, gog
hîvik hîva nû ya ku li es- holedest cureyekî lîsti-
mên wekî tîpa C’yê tê xu- na gogê ye û her tofek
yan; hîlal, lêvedas/hiþ- ji þeþ kesan pêk tê
kedar, nûma holepîtk pêtên agirê gur
hîvî hêvî holetel cureyekî lîstina
hîz 1. eyarê rûn 2. bêar gogê ye û îro wekî goga
û bêexlaq amerîkayê tê naskirin
ho ho! baneþana ku pê ga holik malika textîn *"he-
tên ajotin û sekinandin ke gur ji bagerê bitirsiya,
ho ho kirin ga ajotin an dê ji xwe re holikek
jî dan sekinandin *"ho çêkira"

177
holî
holî þiva holetelê hudhudk cureyekî çivî-
honî darên ku li gorî pîva- kan e
nekê tên birîn hukim biryar, qerar
horehor dengê girînê yî hukimdar 1. serwer 2.
berz desthilat
horehor kirin bi denge- hukumet 1. dewlet, dû-
kî berz girîn gel 2. rêvebiriya kar û
horg dîwan, meclis barên cemawerî
horî feriþteyên bihuþtê hundir 1. ne li derve, de-
hoste pisporê pîþeyekî rûn 2. hinav *"jin dîwa-
*"her tiþt di destê hos- rê hundir e, mêr dîwarê
teyê xwe de baþ e" derve ye"
hov 1. kovî 2. mirov an -hundir çûn virikî bûn
jî desteya dûrî sincê hundirandin/dihundirî-
mirovatiyê; wehþî ne/bihundirîne 1. he-
hovberî hovîtî wandin 2. di xwe de
hovîtî 1. kovîtî 2. wehþîtî girtin û avêtin hinavan
hovane 1. koviyane 2. hundirîn 1. tiþtê ku ne
wehþetnak aîdî derve ye, derûnî 2.
hoy sedem daxilî
hoyix kincên ku tijî pûþ û huner 1. miharet 2. qa-
pelaþ dikin û ji bo tirsan- biliyet 3. pîþe *"huner,
dina çivîkan di dîwarê xwediyan ezîz dike"
bîstên de diçikînin -hunerên þêwekarî mi-
hoykar sedemkar haretên bedewiyê
hoykarî sedemkarî hunerdost dilxwazê kar
hoz 1. qebîle, eþîr 2. lij- û xebatên hunerî
ne, deste hunerî 1. miharetî 2. pî-
hozan [I] 1. helbest, riste þeyî
2. stranbêj hur 1. azad 2. kesê ku
hozan [II] 1. xwezan, arif çavên wî þaþ in
2. nesebzan, nifþzan hur bûn 1. azad bûn 2.
hozanvan helbestvan çav lê þaþ bûn
hucûm 1. êrîþ 2. serde- hur kirin azad kirin
girtin, helmet hureme 1. kirêt û bêbine
hucûm kirin 1. êrîþ birin 2. bêqedr û nezan 3.
ser 2. hilmeyî kirin kesê ku li gor rayîþa ci-
huçik devmilên kincan vakê tev nagere 4. þaþo

178
hwd
hurim tirxes -hûr nêrîn bi awayekî baþ
hurmet 1. giramî, rêzgir- lê kolan
tin 2. jina binamûs hûrbijêr 1. ziravbihîst-
hûfik kuna ku di nava xil- yar 2. bisemt
xileyên keviran de ye û li hûrde tiþtên hûrik
zozanan weke cemedan- hûrdek tîpa ku hûr tê
kan tê bikaranîn nivîsandin wek: a, b,
-hûf kirin 1. pif kirin 2. c...
bi carekî de daqurtandin hûrfilitî ziktêrdek, zik-
hûn (r) cînavka kesane a berçûyî
ji bo kesên duyemîn ên hûrgilî 1. dorfireh 2. a-
pirjimar gehiya berfireh
hûnandin/dihûnîne/bi- hûrik 1. biçûçik 2. xir-
hûnîne 1. dan raçandin dik, qamkinik 3. yax,
2. dan dirûvandin 3. eware *"hûrik hûrik,
dan rokirin dagire tûrik"
hûnîn/dihûne/bihûne hûring pênûsa ji pûrta
1. bend li hev anîn û ra- firindeyan
çandin 2. nivîs û bûyer hûr kirin [I] 1. qutqutî
dirûvandin 3. ro kirin kirin 2. parçe kirin 3.
hûr [I] mîde, asik *"hûr, piþirandin *"heke dilê
ne têra kayê ye" þivên kete biþkulê, wê
-mal di tûr de û serî di hûr dike û bi þîr dix-
hûr de bêwarê ku xem we"
û tatêla wî têrbûna zikê hûr kirin [II] 1. diravên
wî ye gir bi yên hûr re guhe-
-hûr berdan zik mezin randin 2. diravek bi di-
kirin ravê dûgeleke din re gu-
hûr [II] 1. biçûk 2. lixwe- herandin
nehatî 3. kêmnirx *"hûr hûrtirþ silek û xurek-
bifikire, dûr bifikire, kûr xurê ku çi li ber keve
bifikire, þûr bifikire" dixwe
-hûr û mûr kel û mel hût 1. cinawirê efsûnî
-diravê hûr 1. diravên 2. masiyekî pir mezin
ku nirxê wan kêmtir e e *"ji xelqê re hût e, ji
2. diravên madenî xwe re kût e, hevalê ti-
-lê hûr bûn 1. bal dan 2. carê rût e"
lê kolîn 3. mutale kirin hwd her wekî din

179
I
i/I tîpa yazdehemîn a al- biingirîne 1. bihêrs
fabeya kurdî ye; kirin 2. xeyidandin
dengdêreke kurt e, ingirîn/diingire/biin-
cîderka wê navderkî gire 1. asê bûn û înat
ye, di belavbûna wê de kirin 2. bihêrs bûn 3.
dev nîvgirtî ye û asta su hatin
belavbûna wê bilind e int nalîn
iban (di zimanê zarokan intdar nalenalkirî
de) qurban inteint nalenal
Iblîs þeytan *"ker Iblîs inteint kirin 1. nalenal ki-
be, dermanê wî weris e" rin 2. kerixîn 3. zor pê
iblîsî þeytanî ketin
îcar vê carê, vê teqlê intîn/diinte/biinte 1. ji
ilet 1. sedem 2. nexweþî yekî pekandin 2. nalenal
3. înk kirin 3. zor pê ketin
-ji iletî yekî re tiþtek ki- ireir inteint
rin ji bo silkirina yekî ireir kirin inteint kirin
tev gerîn irq reh û bingeha netewe-
-ketin iletê 1. ketin hev- yekî; regez, nifþ
rikiyê 2. engirîn irs reha ku ji nifþên pê-
ilm 1. zanist 2. agahî þiyê hatiye hildan
*"nezanî, dijî ilmê ye" irsî tiþtên ku ji nifþên
ilmî 1. zanistî 2. xeba- berê hatine wergirtin
ta lêkolînî isad rêbir, eþqiya
ilqênîn/diilqêne/biil- isadî rêbirî, eþqiyatî
qîne hîqik pê girtin isandin/diisîne/biisîne
Incîl pirtûka pîroz a ku ji 1. sêwirandin 2. ji ber
Cn. Îsa eleyhiselam re girtin
hatiye hinartin isîn/diise/biise 1. sêwi-
ingir înk rîn 2. þibihîn
ingirandin/diingirîne/ isqinc behîvok, argûþk

180
iwaraþ
isqincî kesê ku argûþk di peyvê
gweriya wî de hatiye istêre cihê ku nivînên ra-
-istan paþgirek e ku wate- zanê lê tên jenîn
ya cih û bergehê dide iwaraþ babîsok

181
Î
î/Î tîpa duwazdehemîn îcazetname di medrese-
a alfabeya kurdî ye; yan de bawernameya ku
dengdêreke dirêj e, alimek dide feqîhê xwe
cîderka wê pêþderkî îç înkarkirina tiþtê kirî
ye, di belavbûna wê de -îç kirin (tiþtê kirî) înkar
dev nîvgirtî ye û asta kirin
belavbûna wê bilind e îd eyd, cejn *"-ji tunedîti-
î- [I] pêþgireke pêkanîna yan re- danhêrk, îd e"
peyvên ku têkildarî de- îdam sezakirina tawanba-
man e; mînak: îro, îsal... rekî bi darvekirin û xeni-
-î [II] paþgireke pêkanîna qandinê
navdêran e; mînak: serî, -îdam kirin bi darveki-
kerî... rinê seza kirin
î! [III] baneþeneke gazîki- îdare dolivgeriya kar û
rinê ye; hey, ê barên jiyanê
-î hevalo Xwedê te ji îdare kirin 1. li gorî pê-
bîr neke! hey hevalo diviyên jiyanê hereket
ev qenciya te ji aliyê kirin 2. zêde mesref ne-
Xwedê ve bê xelatkirin! kirin 3. deng ji îhmal û
îbadet perestiþ kêmasiyan re dernexis-
-îbadet kirin perestin tin
îbret pend îdî êdî
îbûdî riþwet, bertîl, qirt îdxalat hawirde
îca/îcar vê carê, vê teqlê îfade 1. derbirin 2. ber-
îcad 1. hilberîna tiþtekî sivdana rapirsînekê
nedîtî 2. pêkanîna kare- -îfade kirin 1. daxwazek
kî nû anîn zimên 2. (ji saziya
-îcad kirin (tiþtekî nedîtî) têkildar re) bersiva ra-
hilberandin û pêk anîn pirsîneke fermî dan
îcaze 1. destûr 2. bawer- -îfadeya yekî girtin 1.
name 3. buruntî (wekî saziya fermî) ji

182
îmsak
kesê têkildar bersiva ra- île girava biçûçik
pirsînê wergirtin 2. li îltihab di lêþ de cihê ku
yekî xistin kêm û aviyeke zer tê de
îfet 1. namûs 2. heysiyet kom bûye
3. anor -îltihab girtin kêm û avi-
îflas têkçûna di karekî de yeke zerotankî di lêþ de
-îflas kirin di karê xwe de peyde bûn
bi ser neketin îm 1. ev 2. pêþgireke ku
îftar fitar tê pêþiya peyvên têkil-
îhmal (bi qasî pêdiviyê) darî demê û /m/ya wê
mijûlnebûna bi tiþtekî dikeve mînak: îcar, îro,
re, beradan îsal, îtir...
-îhmal kirin 1. bera tiþte- îmal di karistanan de rê-
kî dan 2. beytu berdan zehilberîna bujenan
3. bêhemal hiþtin -îmal kirin 1. hilberandin
îhtiram rêz û giramiya ku 2. çêkirin
ji kes an jî tiþtekî birû- îmam 1. serwerê ji Ehli-
met re tê girtin beytê 2. zanayê zanis-
îhtiyac hewcetî tên þerîetê
îkram 1. comerdiya ku ji îmamet 1. di nav enda-
yekî re tê kirin 2. bexþîþ mên Ehlibeytê de serwe-
û diyarî riya kar û barên rêvebi-
-(tiþtek) îkramî yekî ki- riyê 2. zanatiya zanistên
rin (tiþtek) lê dan xwarin þerîetê dinimîne
îlac bûjena ku ji bo ber- îman baweriya bi dînekî
giriya nexweþiyekê hati- ku ji aliyê Xwedê de ha-
ye amadekirin; derman tiye hinartin *"sikûta zi-
îlan 1. dengî 2. daxuyanî mên, silametiya îmanê
îlan kirin 1. bi dengî ra- ye"
gihandin 2. ji raya giþtî -îmana xwe avêtin li dad-
re dan xuyandin gehê bi derewî sond
îlawe zêdehiya pêwist an xwarin
jî nepêwist; pêvek -îman kirin bawer kirin
îlave kirin 1. pê ve kirin îmdad ji daxwazkirî re
2. lê zêde kirin 3. bo- þandina hewariyê
çik pê ve girêdan îmha tunekirina giþtî
îlon meha nehem a za- îmkan 1. derfet 2. mefer
yînî îmsak 1. ji kesê rojîgir re

183
îmtihan
dema destpêka rojiyê 2. san dinyayê danaqurtî-
berbang ne, lê dinya însên dadi-
îmtihan di qadeke zanînê qurtîne"
de ceribandina têgihiþti- înþaet avahiya ku nû tê
na kesekî çêkirin
îmze þanenava ku ji ber -xîmê înþaetê avêtin
navekî ve tê çîlovîlokirin dest bi avasaziyê kirin
-îmze kirin þanenav ki- întiqam tol, heyf, evez
rin înziwa destvekiþandina
în roja cumeyê ji kar û barên jiyanê
înad înk îqaz hiþyarkirina ji xete-
-ketin înadê înk girtin, reyekê
engirîn îqbal bext, siûd *"heke
înan/tîne/bîne anîn îqbal hate sêrî, her kes
încane/încare kûzika ku dibêje: 'aferî!' "
gul û kulîlk tê de tên çi- îqlîm 1. av û hewa, kîþ-
kandin wer 2. herêma erdnîgarî
încas hilûreþ îqtibas agehiya ku ji de-
înç þik reke din hatiye wergirtin
-înç kirin 1. þik birin 2. tê îqtisad kar û barên têkil-
derxistin, sergihayî bûn darî rêvebirina jiyanê
3. pê hesîn îro 1. roja ku em tê de ne
înçkirî 1. þikbirî 2. ser- 2. a niha *"îro li ber
wext 3. beled derê me ye, sibehê li ber
înk 1. kîn 2. en(g)r derê we ye"
-ketin înkê 1. kîndar bûn -îro ro di vê demê de
2. engirîn -ji îro pê ve ji niha þunde
-înk û bilah kirin bi tu a- îsal sala niha, vê salê
wayî ji gotina xwe averê -îsal misal salawext
nebûn û ji bo vê yekê îsbat 1. birhan 2. peyt,
sond xwarin delîl
înkar nepejirandin îsbat kirin 1. peyitandin
-înkar û tune kirin nepe- 2. birhan nîþan dan
jirandin û binevat kirin îsewî fileh
*"kenê kûçikan jî bi în- îsil 1. çaviya di bin stêre-
kar û tunekirinê tê" yê nivînan de 2. di dîwa-
înqilab sewre, þoreþ ran de çaviya ku kel û
însan mirov, merî *"în- melên hûrde dikinê

184
îzin
îshal virikîbûn dêrî
îsk hîqik îþaret nîþaneya tiþtê ni-
îskan lîwana vexwarinê mandî; hêma, diyarde
îskeîsk 1. dengê girîna bi îþev ev þev/vê þevê
hilkehilk 2. dengdana îþk þid
mirovê ku noqî ava sar îþkar 1. xebatkar 2. jêhatî
bûye îþkav sindoq
îskeîsk kirin 1. (ji ber îþk dan bar þidandin
girînê) hilkehilk kirin 2. îþkence rêbaza azarkiri-
(mirovê ku noqî ava sar na bi lêdanê
bûye) pifepif kirin -îþkence kirin bi lêdanê
îslam dînê dawîn ê ku ji azirandin
Cn. Muhemed eleyhise- îþpêbûyî jîr û xebatkar
lamî re hatiye hinartin îþxal vegirtina welatekî bi
îsot cureyekî sewzeyên awayekî ku derî zagonên
tûj e navneteweyî ye
îsraf dêrz îtifaq (li ser kirin an jî ne-
îstgeh 1. rawestgeh 2. kirina karekî) di navbera
sazî û destgeha weþanên çend aliyan de biryarên
dengî ku tên wergirtin
îstikan îskan -îtifaqa sêalî peymana
îstiqamet 1. tûþ/dûþ 2. ku di navbera du aliyên
di erdnîgariyê de aliyên têkildar û aliyekî çavdêr
resen (bakur, baþûr...) û de tê þanenavkirin
pêkhatî (bakurê rojhilat, -îtifaq kirin li hev kirin
rojhilata navîn...) îtir 1. êdî 2. ji bilî
îstiqrar 1. aramî û huzûr îxracat hinarde
2. ewlehî û asayî îw! baneþeneke ecêbman
îstixbarat 1. salixgeriya û þermkirinê ye; wî!/pî!
sîxurî 2. agehiya nepen îzgeh îstgeh
îþ kar û xebat *"îþê me- îzin destûra ku ji bo kirin
ran xuyan nabe, car heye an jî nekirina karekî tê
tûyan dixwin, car heye dayîn
gûyan dixwin" -îzin dan destûr dan
-îþê nemayî anîn sêrî 1. -îzin xwestin destûr û
pir eziyet lê dan kiþan- musaede xwestin
din 2. êtixiyek anîn ber

185
J
j/J tîpa sêzdehemîn a al- janîn/dijane/bijane a-
fabeya kurdî ye; dengda- jinîn
reke pêþezmandevî ye, jano 1. nexweþ 2. seqet
di belavbûna wê de zi- jar 1. sefîl 2. bêkes 3.
man li ser diranan diþi- lawaz
de, fîzek û nerm e jarav bijûn
jahr jehr jarav bûn 1. bijûn bûn
jaj cureyekî çêreya ku di 2. paqij bûn
çêjdana penîrî de tê bi- jarav kirin 1. bijûn ki-
karanîn rin 2. aman ji aravê
jajerûn cureyekî xwari- derxistin û aveke paqij
na ku ji jajî û rûn tê çêki- bi ser de kirin
rin jar bûn 1. sefîl bûn 2.
jajî toraq û penîrê ku jajî bêkes bûn 3. lawaz
kirine tev bûn
jakaw 1. wehþî 2. hov 3. jarîn/dijare/bijare 1.
kovî nalîn 2. zûrîn 3. girîn
jale 1. kulîlka ziqûmê 2. jar kirin hejar kirin
xunav jarxane jûra pêþalîkari-
jan 1. êþ 2. tajan *"jana ya tenduristî
hemû tiliyan yek e" jehr 1. bûjena ku sedem-
-jana zirav cureyekî ne- karê nexweþiyê ye 2.
xweþiyê ye û hêdî hêdî bûjena ku sedemkarê
bi kuxika xwînî dikuje mirinê ye *"jehra ma-
-jan dan 1. êþîn 2. tajan ran, ji maran naçe"
dan jehrav av û jehra ku
-jan girtin 1. êþê lê girtin têkilî hev bûye
2. tajan pê ketin jehrdar jehrîn
janbir dermanê êþbir jehremar jehra maran
jandar 1. biêþ 2. tajan- jehrîn 1. bûjena ku jehr
dayî tê geriyaye 2. bûjena ku

186
jêr
tê de jehr heye da dike
jehr kirin 1. jehr lê dan jê birin 1. xêzên nivîsan-
xwarin 2. jehr tevî xwa- dî winda kirin 2. di qi-
rina û vexwarina yekî ki- marê de qurût kirin
rin 3. lê herimandin 4. jê birîn 1. ji heqdesta wî
di ber de kirin ziqûm birîn 2. tûþî karesatekê
jek xilindor hatin
jem 1. danê xwarinê 2. -Xwedê jê biriye Xwedê
dem, zeman bobelatek aniye serê wî
jenan pîþekarê ku bi lehî- jêder 1. cihê ku mijar jê
mê hesinên þikestî dice- hatiye hilçinandin; mak-
birîne der, çavkanî 2. avzêm
jenandin/dijenîne/bi- jêderk 1. çavkaniya avê
jenîne 1. (dîwar) dan lê 2. makdera agahiyan
kirin 2. dan þeh kirin 3. jê gerîn 1. dest jê veki-
(hilm) dan hildan û ber- þandin 2. serbest berdan
dan 4. çirûsandin 5. jêgir îqtibas
dan zingezing kirin 6. jê girtin 1. ji destê wî
dan lehîmkirin 7. (ala- hildan 2. îqtibas kirin
vên mûsîqayî) dan lêxis- jê hatin 1. pêk anîn 2. bi
tin dest xistin *"bila jê bi-
jeng bûjeneke qehweyî hata, bila pêþî serê min
ya ku ji ber þilbûnê li biþkanda"
ser rûyê hesinan peyda jêhatinî qabiliyet
dibe; zeng jêhatî 1. jîr 2. egîd *"ke-
jengar zengar, zengirtî baniya jêhatî, bila nîvê
jeng girtin li ser hêsin te- qeliyê jî bixwe"
beqeyeke zengê çêbûn jê kirin 1. qut kirin 2. bi-
jenîn/dijene/bijene 1. rîn 3. hilkirin *"li kerê
(dîwar) lê kirin 2. þeh ki- mirî digere ku nalan jê
rin 3. (hilm) hildan û ber- bike"
dan 4. çirûsîn 5. zinge- jêla ji aliyê jêrîn ve
zing kirin 6. lehîm kirin jêma 1. berma 2. mîrate
7. (alavên mûsîqayî) lê jêmayî 1. bermayî 2. se-
xistin 8. (hestî) ajinîn rata
jê ji wî/ji wê jêr 1. bin, bintar 2. qûntar
-jê pê ve ji niha þundetir 3. (di erdnîgariyê de)
jêbir alava ku nivîsê win- aliyê baþûr

187
jêrîn
-li jêr 1. li bin, li bintarê -ji rêzê asayî
2. li qûntarê 3. li baþûrî -ji sedî 1. ji hejmara sedî
jêrîn cihê li bin, aliyê li pareke diyar 2. rêjeya
bintarê sedekê; (%)
jêrla jêla -ji xeynî/xeyrî tiþtê nav-
jêrnivîs nivîsa ku li bin tê borî ne tê de
xuyakirin; têbinî ji ber çûn 1. (bi zarokeke
jêrxanî 1. binanî 2. bine- mirî) berwext welidîn 2.
sazî (bi têjikeke mirî) berwext
jêza 1. maka nifþê 2. mak- zayîn
der ji ber kirin di ber xwe de
ji daçeke e û wateya ma- xwendin û gotin
weyeke diyar dide peyvê ji bestan gotin di ber
-ji ber di ber xwe de xwe de gotegot kirin
-ji ber ku bi sedema ku ji bîr kirin 1. ji balê
-ji berê de hê zû de avêtin 2. dest jê veki-
-ji ber xwe xwe bi xwe þandin *"her çiqas bibî
-ji ber xwe de gotin de- mîr, xwe meke ji bîr"
rewa bêpere kirin jih [I] têla saza musîqayî
-ji ber yekî ve li þûna jih [II] 1. rûdiyê zirav 2.
yekî *"ciranê çê ji ber bendê ku ji rûdiya zirav
Xwedê ve digihêje hawa- tê bidestxistin
riyê" jiha ziya, ejdeha
-ji bilî ji xeyrî *"barê ke- ji hev zayîn li hev zêde
tiyan kes ranake, ji bilî bûn
Xwedê" jij (di zimanê zarokan
-ji dest hev revandin ji a- de) goþt
liyê her kesî ve hatin jikarketî karniþîn
xwestin jimar 1. hejmarên ji yekî
-ji dêl ve 1. dewsa ku 2. heta nehan 2. reqem
beramberî jimare 1. reqem 2. hej-
-ji mêj ve 1. di berê de mar
2. hê di zû de -jimareya cot reqemên
-ji niþkê ve bêyî sedeme- wek: 2, 4, 6, 8, 10...
ke diyar û di wê gavê de -jimareya sereke reqe-
-ji nû ve bi careke din mên ji 1’ê hetanî 9’an
-ji rikanî yekî ji bo -jimareya þkestî reqema
hêrsa yekî bîne ku tê de piþtî reqema

188
jîngehnasî
tam yeke þkestî jî heye jixweber [I] sirûþtî, xwe-
wek: 1.3, 3.05, 54. 33... zayî
-jimareya tam hemû re- jixweber [II] (ji bo karekî
qemên ku li pey reqema bihurî) nepêwist
sereke reqemeke þikestî -tu jixweberê hatî pêdivî
nayê bi hatina te tunebû
-jimareya tek reqemên jiyan rewþa ruhberiyê a
wek 1, 3, 5, 7, 9... ku bi mirinê diqede; he-
jimarnasî zanistên pis- yat
poriya wan têkildarî he- -jiyana rojane jîna/heya-
saban û jimartinê ye ta her rojê
jin 1. mirova mê 2. hev- jiyar 1. heyata rojane 2.
sera mirovî *"axa jin û awayê domandina he-
mêrî ne ji hev be, tev na- yatê 3. þaristanî
gere" jiyarî þareza
jinane 1. wekî mirova mê jiyîn/dijî/bijî 1. nemirin
2. her tiþtê têkildarî jinê û heyata xwe berdewam
jinap jina mamê mirovî; kirin 2. ber xwe dan
amojin jî [I] daçekek e û wateyê
jinbav hewiya diya yekî xurt dike mînak: ez jî
jinbira jina birayê mirovî hatim
jinebî 1. jina ku mêrê wê jî [II] umir, temen
miriye 2. jina berdayî jî [III] qews, kevan
*"jinebî dibêjin: ‘ez di- jîjo jûjî
zanim’ ; qîz dibêjin: ‘tu jîkele 1. nipnû 2. ter û
dizanî’ " taze
jinik jin jîn jiyan, heyat *"jin ka-
jinkok jina bêkêr a ku te- niya jînê ye"
nê navê wê jin e *"hin jîndar 1. candar, giyane-
jin in û hin jinkok in" wer 2. nemirî
jintî [I] pîrektî jînenîgarî serpêhatiya
jintî [I] jina birayê mêrê kesekî ya di jiyanê de
bûkê *"jintî bi hev re jîngeh cihê ku jiyana gi-
baþ bin, bira dê neþaþ yaneweran lê didome
bin" *“viran, ji tu kesî re
jinxal jina xalê mirovî; xa- jîngeh ava nekiriye”
lojin jîngehnasî zanistên ku
jixwe hema wisa pisporiya wan tendu-

189
jînþê
ristiya der û dorê ye dixwe, jorî xwe li Xwedê
jînþê 1. kesê ku dikare dinêre"
bijî 2. kesê ku dikare -li jorê li fêzê
xwe ragire û nemire 3. jorîn li fêzê
berxwedêr jovan poþman
jîr 1. biaqil 2. hiþmend jovan bûn poþman bûn
3. jêhatî 4. zîrek jovanî poþmanî
jîrane wekî/sezayî jîran jûjî cureyekî sewalên pîj-
jîrî 1. biaqilî 2. hiþmendî pîjî ye *"jûjî lepê xwe li
3. jêhatîtî 4. zîrektî çêlikên xwe dide û dibê-
jîrek jîr je: 'periyên wan çi ner-
jîrektî jîrî mik in' "
jîvan heyz jûn tenduristî
jîy di lêþ de rehên stûr jûnî 1. çong 2. hestiyê
jor 1. fêz 2. bilind *"çû- serçongê
çik çûçik e, gava avê ve- jûr ode

190
K
k/K tîpa çardehemîn a a bi çembil û devik
alfabeya kurdî ye; kaço teralê bêkêr
dengdareke ku cîderka kad [I] merc, reqabet
wê ezmandevî û qirikî kad [II] 1. gilûmût, giro-
ye, awayê belavbûna ver 2. çembera ku ser û
wê girtî û hiþk e binê wê hinekî tepisiye
ka [I] 1. cînavka pirsiya- hundir; kûre
riyê ya ku tê wateya: li -kada esmên valahiya ez-
ku ye? 2. de nîþanî min mên û hemû tiþtên tê de
bide *"dibêjin: 'hêþtirê kade cureyekî nanê ku bi
çima stûyê te xwar e? rûn û þêkir tê pehtin
dibêje: 'ka çiyê min li kadiz [I] kesê ku diziya
kar e!' " kayê dike
ka [II] alifa sewalan a ku Kadiz [II] stêra ku di þe-
ji giya û qeselên bi cerce- vên sayî û þevereþ de li
reyê piþirandî çêdibe esmên weke riyeke spî
*"ava di bin kayê, deng xuya dike; Kakêþan
jê nayê" kadîn cihê ku ka lê tê ber-
-ka teslîmî bê kirin ema- hevkirin
net radestî xayînekî ki- kafir 1. kesê ku ne misil-
rin man e 2. li gorî her olê
kab kap, gûzek kesê ku ne ji ola yekî be
kabok hestiyê serçongê kafiristan welatê kafiran
kabox erdê biadan ê ku -ma kafiristanî ye? ma
avê baþ hildiçine xwe ewqas bêwijdanî jî dibe?
kabra mêr kafirtî olederî
kaç her hebeke þêkir kahîn remilavêj ê ku qes-
kaçanî amanên ku xwari- tîka pêþagehiyan dide
nan vala dikinê kaho cureyekî çêreya ku
kaçik kefçik/kevçî nepijî tê xwarin û belçên
kaçlok qûþxaneya biçûk wê peraþ in; xes

191
kahûr
kahûr kêra kalanî kalîn/dikale/bikale 1.
kaj [I] gilok (pez) bang dan 2. nalîn
kaj [II] kirasê maran; tê- kalîtî temenborîtî, pîrtî
vil kam [I] 1. daxwaz 2.
kaj [III] sergo, mezbele fehlxwestina sewalan
kajger 1. likij 2. hestîkoj -kama… birîn 1. destekê
kajûle cureyekî çêreyê ye çûnê 2. pelek avêtin ...
kak kek, birayê mezin kam [II] gêre
Kakêþan Kadiz -kam gerandin gêre kirin
kakil 1. dendik 2. gewher kam [III] rutûbet û kufika
(gûz, bindeq û hwd) afnikiyê
*"temûzê, kakil ket gû- -kam girtin afnikî bûn
zê" kam [IV] esmanê dêv
kakût skêlet, kelax -kama dêv arîkê dêv
kakvîrik kuvark, karî kam [V] aramî û bexte-
kal [I] (sewze) xav warî
kal [II] kesê temendirêj kambax 1. xopan 2. ka-
*"kalo memire bihar tê, vilbûyî
pîrê memire pincar tê" kambaxî 1. xopanî 2. wê-
kal [III] sorê tarî, al ranî
kalan cihê ku alavên qut- kambaxtir 1. xopantir 2.
kirinê tê de tên parastin xeratir
kal bûn pîr bûn kamil 1. gêran 2. gihayî
kalek kundir/gindor kamil bûn 1. gêran bûn
kalekal dengê domdar ê 2. gihan
ku pez derdixe kamilî 1. gêranî 2. giha-
kalekal kirin (pez) bang yîtî
dan, zimezim kirin kamir leven
kalemêr mêrê ku temenê kamirî mêrga levenî
wî ji pênciyî derbastir kamox kesê ku bi xwe ti-
bûye rihê diguviþe û jê meyê
kalepîr kalemêr çêdike
kaler bûjena bazirganiyê kamran 1. bextewar û di-
kalik 1. bavê bavî an jî laram 2. dilþa
bavê dayikê 2. ecdad kamranî 1. bextewarî û
*“ewê ku kalikê xwe nas dilaramî 2. dilþatî
neke, Xwedayê xwe jî kamsojkî dilbijandî
nas nake” kamsojkî bûn dil bijan-

192
karekar
din, dil kirkirîn kapan tengerê, þiverê
kamsojkî kirin dil kirki- kapik bendê kurt
randin, çilekî kirin kapok tasa sêrî
kamûk kamox kapol [I] tasa sêrî; kapok
kamûþkî bûn kamsojkî kapol [II] kaya pir hûrik
bûn kapox paleyê ku gurzên
kamûþkî kirin kamsoj- gihê çaw dike
kî kirin kar [I] 1. xebat, îþ, þixul 2.
kan 1. gencîne 2. cihê ku qezenc 3. mijûlî *"berxê
maden û xwê jê tê der- nêr ji bo kêr (karî)"
xistin -kar û bar 1. xebat û þi-
kanc bêar xul 2. xizmet û mijûlî
kancî bêarî *"siwarbûna kerê, ne tu
kandew çêleka zayî ya ku kar û bar e"
cardin avis nebûye û hê -karê li ser lingan xeba-
tê dotin ta sivik
kanê ka li kuderê ye? kar [II] têjika bizinê, ka-
kanik postê ku li ser çêv rik *"kar, sermedî di bin
e û pê dadimile selikê de namîne"
kanî jêderka avê *"merî, kara 1. fail, kirar, kirde
li ber kaniyê tî namîne" 2. endamê dilsoz ê ar-
kanîn/dikane/bikane têþa bêpergal
karîn -karayên azadiyê enda-
kanûn 1. meha berfan- mên dilsoz ên artêþa
barê 2. kûreya êgir bêpergal a rizgariyê
kanza maden karatî artêþa bêpergal a
kanzanasî zanistên ku ku ji endamên dilsoz
pisporiya wan maden in pêk tê
kap 1. hestiyê çîpê 2. karak madenê hêsin
bendê stûyê sewalan karbeþî parvekirina xe-
*"dewar bi kapan, mirov batekî
bi sozan tên girêdan" karbidest 1. peywirdar
-kap avêtin 1. bi hev re 2. karsaz
bi hestiyê çîpê lîstin 2. karbûran ardû
ketin hevrikiyê karciv þirket
-kap kirin (sewal) bi ben- karçîn hirmê
dekî an jî bi zincîrekî kardank malzarok
girêdan karekar dengê segê ku

193
karekew
hatiye lêdan; kûstekûst ser dîwaran radiwestin"
karekew nêçîra kewan a karker 1. xebatkar 2. pa-
bi komekî le
karesat bobelat, felaket karkenar karniþîn
karêc þeneyeke ku tiliyên karkerî 1. îþkarî 2. pa-
wê pir in; melêb letî
karêj movika ku erzênê karkêþ 1. jîr 2. jêhatî 3.
digihîne kapolê/kapokê zîrek
karêl qebrax kar kirin 1. xebitîn 2. qe-
karêltî qebraxî zenc kirin
karêz [I] 1. kanî 2. ci- karmax bêjinga ku gir lê
hoka binerdî dike; serad
karêz [II] cihê hênik; zo- karmend 1. memûr 2.
zan wezîfedar
kargeh cihê xebatê karniþîn kesê ku piþtî
karger rêvebir çendîn salên xizmetê ji
kargerî 1. rêvebirî 2. îda- karî tê veqetandin û
re mehmizek lê tê girêdan
kar gerandin 1. bi rê karniþîn bûn salên xiz-
ve birin 2. îdare kirin metê qedandin û meh-
karguzar kargerê pispor miza karniþîniyê wergir-
û jêhatî tin
karguzarî þarezatiya ge- karniyar di dezgeh û kar-
randina karan civan de pisporê wizeya
karik têjika bizinê; kidik mirovîn ê ku karkeran
karistan kargeha rêze- hildigire karî
hilberindana bûjenan karniyarî pisporiya wize-
karîger 1. bibandor, bite- ya mirovîn
sîr 2. rêvebir karpêk berhem
karîgerî 1. bandor, tesîr karsaz 1. kesê ku karke-
2. rêvebirî ran dide xebatê 2. kesê
karîn/dikare/bikare 1. ku jêhatî ye û karan pêk
þiyan 2. pêk anîn 3. bi tîne
dest ve anîn *"nikare, kart 25 quriþ
bê par e" -kartek nedan yekî qet
-(pê) karîn 1. sernixûn tu dirav nedan kesî
kirin 2. hêz jê birin kartî xwarina kevn
karîte garîte *"karîte, li kartî bûn (xwarin) kevn

194
kat
bûn kaþ [II] 1. alava ku diþi-
kartî kirin (xwarin) kevn mite, kaþe 2. piyên vê
kirin alavê
kartîk xarê ku xerat bi kaþ [III] hevrazê ku mêþ
kar tînin tê de dijwar e, berpal
kartol cureyekî sewzeyên kaþ [IV] kiþandin
bînerdî ye û pijandî tê -kaþî ber piyê xwe kirin
xwarin gazî hinda xwe kirin
kartû kartî -kaþ û berkaþ kirin hev
karwan 1. koma bazir- birin û anîn
ganên gerok 2. komeke kaþane avahiyên dewle-
rêwiyan *"bi ewtîniya mendan ên fireh û xwe-
çend kûçikan, ji rê namî- þik; koçik
ne karwan" kaþe navgîna ku bi þimi-
Karwankuj stêra ku di tandina li ser berf û qe-
destpêka meha gelawêjê þayê tê ajotin
de tê dîtin û 5-6 mehan kaþik qada ku mirov li
xuya dibe ser berf û qeþaya wê
karxane karistan werzîþa þimitandinê di-
karzan kesê ku dizane ke; tîl
dê çi îþî bike; þareza kaþing þala navê
kas 1. piyan 2. kasik kaþî cureyekî kevirê acûrî
kase 1. sandiqa darînî ya ye û di avasaziyê de tê
ku sewzeya dikinê 2. ça- bikaranîn
vî 3. selika erebeyan kaþxane koçk
kasik 1. kaseya biçûk 2. kaþ kirin 1. bi erdê re ki-
feraqa ji gil û heriyê; ka- þandin 2. leqandin 3. ji
xetîtik cihekî ber bi cihekî din
-kasika çêv þûna çêv ve livandin *"Xwedê mi-
kasox dasa biçûk rovî þaþ meke, lê þaþ kir
kastekast 1. dengê nale- bila fehþ meke û heke
nala kûçik û guran 2. çe- fehþ kir jî bila bi erdê re
leçel kaþ meke"
kastekast kirin 1. (seg û kaþo darê gogê
gur) nalenal kirin, zûrîn kat [I] erdê ku xêr û bera
2. çeleçel kirin wî hindik e
kaþ [I] giyayê ku bi xwe kat [II] zeman, dem, çax
hiþk bûye kat [III] zîlên simbilan ên

195
katar
pêþîn kax [II] amanên ku ji heri-
-kat dan zîl dan ya pijandî tên çêkirin,
katar bazinê stûyî, tara acûr
stûyî kaxetît tîtik û amanên ji
kate cureyekî nanê ku bi acûrê
rûn û þêkir tê pehtin; ka- kaxez bûjena ku ji dar û
de pemboyî tê çêkirin û li
katjimêr alava demjimêr; serê tê nivîsandin
saet kaxik guldanka ji kaxetîtê
kav dema berhevkirina kaxiz kaxez
bindeqan kaxîl cureyekî çêreyê ye
kavarî 1. xiþirge 2. cihê kayîn/dikaye/bikaye
bikevir 3. serkevir *"ga- (sewala çarpê a ku goþtê
va dê bibe dêmarî, bav wê tê xwarin) parî cûtin,
dibe filehê kavarî" vekayîn
kavil 1. xerabe, kelefe 2. kebanî 1. jina malê 2. ji-
xopan, wêran na aþpêj *"heke Xwedê
kavir peza dusalî li hev anî, Eyþê dikim
kaw 1. kubar 2. qure kebanî"
kaw bûn 1. kubar bûn 2. kebar 1. berbang 2. tek-
qure bûn bîr
kawdan 1. þert û merc keç [I] zaroka qîzînî
2. qalik *"keç, bi hefsar nabin"
kawêj kayîna hin sewalên keç [II] xwar, nerast
ku goþtê wan tê xwarin keçanî 1. rewþa mêtiya
-sewalên kawêjker aja- zarokê 2. mînanî zaro-
lên ku pariyên xwe piþtî ka qîzînî
çêrînê û di demên ra- keçap qîzap
westanê de dicûn keçel serût, bêpor, qaf-
kawik kesê ku lap ne dî- rût, zelût *"her keçel,
nik e û demên wî ên bia- bi pereyê xwe helawê
qiliyê jî hene dixwe"
kawî 1. kubarî 2. quretî -keçelê qaqê kesê ku serê
kax [I] vejibartina giyayên wî wekî hêkê bê por e
nenas ên ku di nav bîsta- keçelî bêporî, serûtî, qaf-
nan de þîn dibin; aþêf rûtî *"keçelî xweþ e, lê
-kax kirin aþêf kirin, ade gava ku di bin kum de
kirin be"

196
kef kirin
keçelok qafgurî, zelût kedxur kesê ku mafê xe-
keçêç cihê ku mirîþk lê bata yekî bi neheqî dix-
dimelisin we
keçhêlî 1. keça jina miro- kedûn kûzê avê yî biçûk;
vî ya ji mêrekî din 2. ke- quto
ça mêrê jinê ya ji jineke kef [I] hundirê dêst
din kef [II] zîpik û peqpe-
keçik 1. keç 2. zaroka de- qokên ku li ser tiþtên avî
lalik *"keçik, teþiya dê dikevin *"kela hêrsê, ke-
radike, lawik jî tîra fa sabûnê ye"
bavê" -kef dan zîpikên nepoxkî
keçinî bekaret, duþîzetî û peqpeqok li serê xuya
keçî xwarî, nerastî bûn
keç kirin (çeka agirber) kefandin/dikefîne/bi-
armanc negirtin, xwar kefîne 1. kêl kirin 2.
çûn dirûtin
keçxapînok kesê ku li kefaret berdêla ku ber ne-
pey jinan digere û wan kirina karekî ve tê dayîn
dixapîne, mêbaz -kefareta gunehan be
ked 1. berhemê renca mi- bila bibe sedeqeya ber
rovî 2. maf *"li kuderê gunehan ve
komek, wê derê kedek" kefen qumaþê bêdirûn
kedanî sewalên bibask ên ê ku li miriyan tê pêçan
malê û paþê tên çalkirin
keder kul û xem -kefen kirin devê xwe bê
kedew ketew minet û bi wêrekî ajotin
kedewî ajalê ku bi çilma- ser mirinê
sa ajalan ketiye kefgir amana ku kefa ser
kedik eyarê berx û karan tiþtê avî hildide
kedî sewala malê kefî 1. pûþiyeke ku di zi-
kedî bûn hînî malê bûn vistanan de li stûyî tê a-
*”gur kedî nabe, kedî landin 2. egal
bibe jî xwedî nabe, kefîl derhûd
bêar bifedî nabe” -bûn kefîlê yekî berpirsi-
kedî kirin hînî malê kirin yariya karê kesekî
kedkar 1. xwediyê mafê hildan ser xwe
xwe 2. xwediyê karê kefîltî derhûdî
xwe kef kirin zîpik û peqpe-

197
keftar
qok li serê xistin kelîne [II] 1. xwirandin
keftar 1. cureyekî sewa- 2. gurî bûn
lên çolê ye û diþibihe gu- kelaþ [I] cureyekî solên
ran 2. kal berê ye; çarix
keft û left 1. bizaveke kelaþ [II] term, laþ
mezin a ji bo peydekiri- kelat cihê asê
na pariyê jiyanê; têkoþîn -kelat û felat ji hev nas
2. devjenî nekirin cihê zorî ser-
kefxoy keyayê gund û ta- firaziyê ji hev veneqe-
xên filehan tandin
kehreb 1. gêreba, cêre- kelbetan alava ku agir
yan 2. miqnatis pê tê hildan
kehrebar 1. gêrebayî, cê- keleba keleþêr
reyanî 2. miqnatisî keledoþ cureyekî xwa-
kej çûr, zerînî rinê ye û li her herêmê bi
kejal keça çûr a zerînî awayekî tê çêkirin
kejave çardara ku pê bi- kelef telaþê rîs
rîndar û nexweþan neqlî kelefe bermaya tiþtê ka-
nexweþxaneyan dikin vilbûyî; enqaz
kejê keça çûr a delalik kelegirî ber girînê, hema
kejok nexweþiya hêtêþê hema dike ku bigirî
kek birayê mezin kelegirî bûn ber asta
kel [I] dewara dusalî girînê bûn
kel [II] 1. germ, tîn 2. rik, kelegirî kirin anîn ber
hêrs *"kela hêrsê, kefa asta girînê
sabûnê ye" keleh parêzgehên leþkerî
kel [III] sewala biqiloç yên berê; duz *"jin ke-
kelabçe destvank, kelem- leh e, mêr jî tê de girtî
çe ye"
kelabe darik an jî diran- kelejin jina ku mêranî
kên hilawestina kincan; tev digere
hilço kelek navgîna ku di çem
Kelamê Qedîm 1. Quran û rûbaran de lê siwar di-
2. wehy bin *"divê mirov kele-
kelandin/dikelîne/di- ka xwe di avê re derbas
kelîne [I] 1. germ kirin bike"
2. pijandin, pehtin kelekel germa havînê ya
kelandin/dikelîne/di- tîr

198
kelmêþ
kelekor 1. kêmlebat 2. nepijiyaye 2. karê ku ne
nefehma û xêvik bi rêk û pêk e *"girara
kelem [I] cureyekî sewze- piran, kelezûrî ye"
yan e, pijandî û nepijî tê kelê xwarina bêxwê an
xwarin jî kêmxwê
kelem [II] 1. pîj 2. ber- kelh 1. rind 2. bi îhtiþa-
bend *“cîranê nebaþ, meke nedîtî û nebînayî
kelemê ber çavan e” kel hatin germ bûn
-kelemê ber çavê neya- kelhoþk bihura çiyayî
ran lehengê ku dijmin jê kelijandin/dikelijîne/
dibehicin bikelijîne bi hev ve le-
kelemêr egîd hîm kirin
kelenimêj kesê ku cari- kelijîn/dikelije/bikelije
nan nimêj dike û pirî ca- bi hev ve zeliqîn
ran jî nake kelistin/dikelize/bikeli-
kelepîçe kirin (sewalê ze 1. dizîka payîn 2. te-
serjêkirî) gurandin û par- letel temaþe kirin 3. li
çeparçeyî kirin hember tiþtekî ecibandî
kelepor 1. mîrate 2. he- mit man
yiya gelekî kelixîn/dikelixe/bikeli-
-kelepora neteweyî mî- xe pîr û diranketî bûn
rateya gelekî ya ku ji nif- kelî kelê
þên berê derbasî nifþên kelîn/dikele/bikele 1.
nû dibe germ bûn 2. pijîn *"se-
kelerim cureyekî sewze- rên du beranan, di be-
yên ku pijandî tê xwarin roþekê de nakelin"
kelestûn keskesor kelîþo 1. cilþo 2. karê cil-
keleþ 1. delal, cazibedar þûþtinê
2. mêrxas kelk 1. fayde 2. mesle-
-keleþê deryayî kesê ku het
derî zagonên heyî di der- -kelk jê wergirtin sûd jê
yayan de talana keþtiyan wergirtin
dike kelkot 1. kelik û palaz 2.
keleþêr keleba, dîk xelexwarî
kelexwarî xelexwarî kelkût bûn kutan xwarin
kelexwarî bûn xelexwarî kelkût kirin ser û guh di
bûn rû de anîn, gelekî lê dan
kelezûrî 1. xurekê ku baþ kelmêþ pêþû

199
kelogirî
kelogirî kelegirî kemiþîn/dikemiþe/bi-
kelojtin/dikeloje/bike- kemiþe 1. vepelîn ber
loje dendik þikandin û 2. xwe quraftin ser û da-
kakil jê derxistin qurtand
kelojk 1. kakila ku ji den- kemitandin/dikemitîne
dika þikandî hatiye der- /bikemitîne 1. (da ku
xistin 2. riþwet pirç zû jê daweþe) di ava
-li kelojkan gerîn li qe- keliyayî de rawestandin
zencên herwe û bêzeh- 2. qefilandin
met gerîn kemitîn/dikemite/bike-
kelpezî 1. cureyekî mar- mite 1. (da ku pirç zû jê
gîseyên ku li gorî her de- daweþe) di ava keliyayî
verê rengê xwe digu- de rawestîn 2. qefilîn
herîne; kerpeze 2. durû kemîn tele, dafik
keltox kalemêrê hizhizî û -kemîn danîn tele danîn,
hopohopo dafik danîn
kelû [I] çivange kemlan û giran weqûr û
kelû [II] her meheke fal- awirþikestî
nameyê; birc kemole satila devgirtî ya
kelwaz sermaya xurt pir mezin
kelxaçî kelezûrî kemxe qumaþê hevrîþimî
kelx keltox ken 1. besimîn, biþirîn
kelxot diranketî 2. geþî *"kenê bêaran,
kem guhên biçûk an jî tu- tê ji qulên dîwaran"
neyî; kur kenandin/dikenîne/bi-
kember qûþa navê kenîne 1. besimandin
kemç careke lêxistina 2. rûgeþ kirin 3. dilxweþ
þêr û hirçan kirin
kemç bûn tûþî tundi- kenar kêlek
yekê hatin û nîvî jê qut kenarî cureyekî çivîkan e
bûn kend çal, xendeq, kortal
kemçe amraza ku erdê -kend û kosp çal û as-
dikole tengî
kemç kirin bi tundî lê kendal newala kûr; hen-
xistin û jê beþek qut ki- def
rin kendav xelîc, avteng
kemend bendê ku hil- kendik 1. golika hilikî 2.
boqek bi serê wî ve ye golika ku nebûye moz

200
kerb
kenefe avahiyê kewiþî kepîr [II] çêreyek e
kengî/kengê çi wextî, kepîr [III] ji ber camaxê
çi çaxî *"kengî bibare, zerbûna diranan
hingî zivistan e" -kepîr girtin (diran) ca-
kenhar kesê kenandî maxî bûn
keniþt dêra filehan kepû bevil, poz
keniz berdestiya jin kepûr xweliya giran
kenîn/dikene/bikene ker [I] 1. cureyekî ajalên
1. besimîn, biþirîn 2. rû- barkêþ ê ku ji hespê bi-
geþ bûn 3. hîrehîr kirin çûktir e 2. ehmeq *"bar
*"bi hevalê xwe meke- naçe ber kerê, ker diçe
ne, dê bê serê te jî" ber bêr"
kenîþte perestgeha cihû- ker [II] kesê ku nabihîze
yan -ker û lal bûn bêdeng
kenkene zengîn û hêzdar guhdarî kirin, dengê xwe
kenloþkî kirin bi dizîka nekirin
qûnektî kirin ker [III] parçe, hinek
kenok rûgeþ kerafî/keratî 1. tirtûl,
kenokî 1. rûgeþî 2. ke- ziqûm 2. merez
nok *"ne jina kenokî, keramet îkrama ku Xwe-
ne mêrê fêtokî" dê li hin bendeyên xwe
kenze fayke kiriye
kepaze rezîl û riswa kerane [I] wekî keran
kepaze bûn rezîl û riswa kerane [I] mîrkutê hesinî
bûn kerate alava ku sol pê
kepaze kirin rezîl û ris- asantir dikevine piyan
wa kirin keravî cureyekî sewalên
kepen kulavê þivanan ku li cemseran dijîn
kepenek [I] cureyekî çê- kerax paleyê sewzeyan
reyê ye keraxe garana keran
kepenek [II] cureyekî ne- keraxî paletiya sewzeyan
xweþiya piþikreþê ye kerb 1. kul û xem 2. bêrî
kepenekî kesê ku bi ne- *“ez namirim bi vê
xweþiya piþikreþê ketiye derbê, ez dê bimirim bi
kepez 1. dibûr, berpal 2. vê kerbê”
kêrtê bilind -kerba xwe ji yekî der-
kepir çartaq, holik xistin hêrsa xwe bi tiþ-
kepîr [I] tiþtê windabûyî tekî din ve aþt kirin

201
ker bûn
ker bûn [I] nebihîstin me, naverok 2. bûjen
ker bûn [II] parçe bûn -keresteyê xav bûjenên
kerbeþ cureyekî striyan ku nehatine bikaranîn û
e, pîjên keran *"qedrê jê hilberînên curecureyî
gulê çi dizane, kerbeþ tên çêkirin
dibêje: 'kerê reþ' " kerexne kelbetanê ku pê
kerçove 1. aqilsivik, kêm- kûziyên êgir tên hildan
aqil 2. peledîn, tiredîn kerg destgeh
3. kerose kergez cureyekî teyrên
kerdenek hestîvk berateyan e
kerdî 1. çala ku li der û kergît alaveke tevn-ra-
dora daran vedidin da çandinê ye; hepik
ku av tê de bisekine 2. li kerguh kîvroþk, kêvrîþk
gorî cureyan beþên keribîn/dikeribe/bike-
bîstanan ribe 1. behicîn 2. ke-
-kerdiyeke bîstanî avê- sirîn
tin di çalekê de cureye- keriftin/dikerife/bike-
kî sewzeyan çandin rife ziqûm xwarin, ku-
kerehû cureyekî bê ye reder xwarin, kul xwarin
kereker [I] mînanî keran kerik [I] mêweyên negi-
bêteþe hiþtî, behîvk
kereker [II] bi dizîka û kerik [II] di guh de kuna
bêdeng ku di navbera guh û per-
kerem 1. destbelaþî 2. deya wî de ye
comerdî -di kerika guh de qîrîn
-ji kerema xwe heke zeh- (di dema bangkirinê de)
met nebe devê xwe dirêjî qulika
kerem kirin 1. bexþek li guhî kirin û wisa peyivîn
yekî kirin 2. îkrama yekî kerik [III] kerê biçûk
qebûl kirin kerixandin/dikerixîne/
-kerem ke fermo bikerixîne 1. jê vege-
kereng cureyekî çêreyê randin 2. jê dan nefret-
ye û nepijî tê xwarin kirin 3. jê bêzar kirin
*"gotin: 'kerengo warê kerixîn/dikerixe/bike-
te li ku ye? got: 'ba diza- rixe 1. jê vegerîn 2. jê
ne' " nefret kirin 3. tengezar
kereste [I] onî, dep bûn
kereste [II] 1. malze- kerî [I] simbilên bipûrt ên

202
keser
bi serê cîl û cegên ve dîwaran de li þûna kevi-
kerî [II] xilek pez ê ji 100 ran tê bikaranîn
hebî heta 200’î *"heft kerseng 1. komikên
kerî pez, li bin siya da- xweliyê ên wekî kevi-
rekê mexel tên" ran dixuyin lê zû belav
kerî [III] 1. parçe 2. bir dibin 2. xwîn û tiþtên
3. tîke *"nanê ku bibe avî yên din ên ku bûne
kerî, hev nagire" pixtî
-kerî kirin 1. parçe kirin kersil silepor
2. tîketîkeyî kirin 3. bir- kertek pir, zehf
birî kirin kertik kewre
kerî [IV] rewþa nebihîsti- kerx 1. westiyayî 2. bê-
na guhan hêz 3. jihêzketî
-xwe li keriyê danîn xwe kerxane 1. goma keran
nebelediyê û nebihîstinê 2. xaneya zinayê; qeh-
danîn bikxane
ker kirin [I] tîke kirin kerxerê þiverê
ker kirin [II] dengê xwe kerxur 1. cureyekî teyrên
nekirin berateyan e 2. mirovê
kerkedan sewaleke kovî pir xurekxur
ya girs e û bi serê difnê kes 1. mirovê nediyar,
wî ve qiloçek heye þexs 2. ferd *"filan kes,
kerkere 1. nezan 2. tê- kerê barkêþiyê ye"
negihiþtî 3. kerose kesadî 1. kêmasî 2. xela
kerkovî cureyekî sewalên kesandin/dikesîne/bi-
kovî yên ku diþibihine kesîne (r) kesayetî li
keran û rengê wan ji xê- cînavkê bar kirin
zên reþ û spî pêk tê kesane ferdî
kerme rêxa hiþkirî ya ji bo kesaxtin/dikesixîne/bi-
þewatê kesixîne 1. rûçikandin
kermêþ cureyekî mêþên 2. çiqil kirin 3. verûtin
girs e û pêvedana wê bi kesayetî þexsiyet
þewat e; moza keran kesb 1. ked 2. qezenca ji
kerose ehmeq, kerkere xebatekê
kerpeze kelpezî kesber keskê sût
kerpîç/kerpûç heriya kesberî sûtî
ku di qalibên çargoþe de kesbik moriya nezerê
tê rokirin û di lêkirina keser 1. keder, xem 2. êþ,

203
kesirandin
derd 3. bêrî keþîþxane dibistana ku
-keser kiþandin 1. êþîn keþîþan perwerde dike
2. hezinîn, derdomerdo keþk cureyekî þorbeyê ye
bûn 3. bêrî kirin keþklok 1. kade 2. nanê
kesirandin/dikesirîne/ hiþk-kirî
bikesirîne 1. êþandin keþkul þeleke kermeyî
2. derd lê rakirin 3. keþtî navgîneke zeryayî
westandin û pir tî kirin ya rêwîtî û barkêþiyê ye
kesirîn/dikesire/bike- -keþtiya asimanî cure-
sire 1. xemgîn bûn 2. yekî navgînên firoke yên
derdoyî bûn 3. tî bûn ku ji cîhanê rêwiyan di-
kesixîn/dikesixe/bike- bin ser hîvê an jî ge-
sixe 1. qeþirîn, heriþîn restêrkên din
2. rûçikîn -keþtiya perdedar cure-
kesîb xizan yekî navgînên raguhas-
kesk rengê çêreya ter a tinê yên ku bi alîkariya
neçilmisî perdeyên berbiba di avê
keskahî 1. sewzî, hêþi- de diçin
nahî 2. nesl keþtîvan ajovan û xebat-
-Keskahiya Pêxember karên keþtiyê; deryavan
Ehlubeyta Cn. Pêxember ketew çilmasa ajalan
eleyhiselam ketin/dikeve/bikeve [I]
keskesor (piþtî taviyên 1. wergerîn 2. hilweþîn
baranê) nîvçembera ren- 3. bihurîn 4. daketin
gîn a ku li esmên xuya *"ker ker e, nakeve nav
dibe; heftreng, kevana ava kûr"
Dawid ketin/dikeve/bikeve [II]
-bi ser keskesorê re (sewalên wekî seg û gu-
qefz kirin derî aqilan ran) velezîn, veketin
tev gerîn -lê ketin 1. îsabet kirin
keslan teral, lexer 2. tê gerîn
kestek kerpîç -ketin keleha qatil-batilê
keþ fîþenga ku di valahiyê 1. xwîna xwe kirin stûyê
de tê teqandin û na- xelqê 2. ji gotina xwe
gihêje nîþanê danegerîn
keþîþ popê filehan *"ke- -ketin kirasan (jin) heyz
þîþ, hero kadeyan nax- bûn, ketin kincan
we" -ketin zikê diya xwe

204
kevî
pêrgî aramiyeke bêpa- kevel 1. postê pêz û
yan hatin hwd; eyar 2. lewhe
ketî 1. keftî, bêkes 2. bê- kevel kirin post kirin, gu-
xwedî *"ketî, bi xebatê randin
radibin" kever [I] çiyayê ji kevir û
ketxweda kesê ku di qes- zinaran pêkhatî
rên maldaran de hesabê kever [II] bizina belek-
xerc û mesrefê digire belekî/deqdeqî
keval weneyê bi dest kevil postê mihan
çêkirî û çarçivekirî kevir 1. ber 2. zinar 3. lat
kevalber kevirên ku berê *"kevir, bi kêvir dibe
li þûna kaxezê li serê di- dîwar"
hate nivîsandin -kevirê kehrebar cureye-
kevan 1. alava tîravêti- kî kevirên miqnatisî ye û
nê, qews 2. xwar 3. te- jê mûriyên gerdenî û tiz-
wiyayî biyan tên çêkirin
kevan bûn 1. xwar bûn -kevir bi ser yekî de gêr
2. tewîn kirin lome û gazinc lê
kevane çivange kirin
kevanek (r) di xalbendiyê -kevir kirin 1. rê bi kevi-
de nîþaneya ku diþibihe ran çêkirin 2. bi keviran
heyvikê, () bera yekî dan, ricim ki-
kevanjene 1. tîravêj 2. rin
kesê ku dibe bela û dike- -kevir li ser kêvir ne-
ve pêsîra xelqê man tu tiþt di dêst de
kevan kirin 1. xwar kirin neman
2. tewandin -kevir li ser kêvir nehiþ-
kevçik 1. amana ku xu- tin 1. her tiþt rûxandin û
rek pê tê xwarin 2. hes- tepeser kirin 2. qir û pir
tiyê sersîngê yî navendî kirin
*"dawet tune, li kevçi- kevirheste cureyekî ke-
kan digere" virên ku di ber beraþê
-di kevçika dil de lêxis- hesteyan de tê bicihkirin
tin 1. (da ku neks lê bi- û bi zivirandinê çîk vedi-
çike) di sersîngê de lê de
xistin 2. bi derbeke xe- kevî 1. kêlekên çem û zer-
dar lêxistin yayê 2. tixûb, sînor, sî-
kevçî kevçik tar

205
kevîþen
kevîþen qeraxa zeryayê kevneperest 1. paþverû
ya tenîsk a ku melevanî 2. muhafezekar
tê de ne dijwar e kevneþop dab û nerît,
kevkanî berdeqanî adet û urf
kevjal cureyekî heþera- kevneþopî gelêrî
tên jehrîn e kevok cureyekî çivîkan e
-kevjalê zeryayî cureye- û berê ji bo þandina na-
kî sewalên behrê ye û tê meyan dihatine bikara-
xwarin nîn
kevlan tûrik û derdana ku kevot [I] cureyekî çivîkan
tîran dikinê; tîrdank e û diþibihe kevokan
kevloþk qerçûmek kevot [II] dareke bêber e
kevkîkî tê werkirin tiþ- û jê amanên curecureyî
tek ber bi tiþtekî din ve tên çêkirin
avêtin; virvirkî avêtin kevz çêreyeke ku li qera-
kevn 1. neteze 2. qedîm xên çem û zeryayan hê-
3. jibîrbûyî 4. peritî 5. þîn dibe
rizyayî *"axa, tep davê- kevzî sewz, kesk
jin serê û defterên kevn kew kevok
vedikin" -kewa pehtî nêçira ku
kevnare 1. heyber û bû- bêzehmet bi dest dikeve
jenên dîrokî 2. têkildarî kewal sewal, terþ (pez û
berê bizin)
kevnebizot agirê ku ji zû kewandin/dikewîne/bi-
de hatiye pêxistin *"agir kewîne 1. dax kirin 2.
di kevnebizotan de di- biraþtin 3. (di kirîn û fi-
mîne" rotanê de) xapandin 4.
kevnedost hogirê ji mêj (derman) birîn pak kirin
ve û razdarê berê kewanî jina malê, kebanî
kevnekotik 1. têkberên *"kewanî bûn sisê, ko-
kevn û peritî 2. cil û pa- dik çûn ber sê"
lazên riziyayî kewar [I] 1. embar 2.
kevnemayî 1. heyberên çala zêd a di hundir de
dîrokî yên ku hîna li pi- *"çi bixî kewarê, ew tê
yan e an jî tên naskirin xwarê"
2. agehiyên dîrokî yên kewar [II] cihê ku mêþa
ku hîna jî di nava çanda hingiv lê hingiv datîne
jîndar de ne kewaþe [I] rûxiyayî

206
kezwan
kewaþe [II] pûþ û pelaþ keyanî muxtartî
-kewaþe kirin (serê bane- keyitî mîrîtî, þahitî
kî) bi pûþ û pelaþî serê keybanû mîrxê, mîrxanim
banî ava kirin keyperest pêgirtî û he-
kewçêr meha dehemîn a valbendê pergala keyi-
salnameya zayînî tiyê; þahperest
kewden 1. ehmeq 2. gêj keys 1. firsend 2. derfet
kewderî dîkê çolê 3. pergal
kewgir nêçîrvanê kewan -keys xweþ qefaltin riya
kewiþîn/dikewiþe/bike- revê jê standin
wiþe (avahî) rûxîn û hil- keys kirin 1. tertîb kirin
weþîn 2. têkûz kirin
kewîn/dikewe/bikewe keyskirî 1. bitertîb 2. tê-
1. dax bûn 2. birijîn 3. kûz û bipergal
(birîn) pak bûn keyso/keysperest 1.
kewre hesinê girtikgirtikî firsendger 2. berje-
yê ku alavên qutkirinê wendîperest
pê tên tûjkirin; kertik Keywan gerestêrkek e
kewre kirin tûj kirin kezaxtin/dikezêxe/bi-
kewþen [I] hevrazê ku kezêxe kesaxtin
tav lê naxe kezeb 1. ciger 2. zarokên
kewþen [II] çêreyek e mirovî *"arê kezebê, ji
kewtekewt dengê dom- arê tenûrê germtir e"
dar ê reyîna segan kezixandin/dikezixîne/
kewtîn/dikewte/bikew- bikezixîne kesaxtin
te 1. (seg) reyîn, ewtîn kezî [I] guliyên por
2. (mirov) pizepiz kirin, kezî [II] edaleyên cendêk
beletewþ axaftin kezî [III] 1. xama 2. keça
kewtkewto çelçelok bermêr *"filan keso tu
key mîr, þah *"axa, bi deh dibêjî qey qîza kezî ye"
gundên xwe ve wisa ba- kezîn çavî
wer dike ku Xosrewê kezîkur jina ku porê
Key e" xwe qaçî kiriye û porê
keya rêvebire gundekî/ wê êdî nayê hûnan
taxekî; muxtar *"li dû zi- kezîzer jina gulîzer
vistanekê du bihar, di kezwan cureyekî daran e
gundekî de du keya na- û jê benîþt tê bidestxis-
bin" tin *"çêlik û dotin, kez-

207

wan û kelandin li hev kêlan/dikêle/bikêle [II]
nayên" zevî cot kirin
kê 1. çi kes, kî 2. pirsa ku kêlangeh erdê ku ji cot-
bersîva wê kirde ye *"ga- kirinê re hatiye veqetan-
va Xwedê ji yekî re li hev din
tîne, nabêje: 'tu kurê kê kêlek 1. hind, tehêl, 2.
yî?' " hêl, alî *"kêleka xwe ya
kêç cureyekî bihokên bi- birêx, li rêhevalan me-
çûk e, di qirejiyê de û bi de"
xwînê dijî -kêleka xwe dan kêleka
kêf zewq û sefa bokeberanan tevî mêr-
-kêf jê re hatin 1. zewq xasan rabûn û rûniþtin
jê wergirtin 2. tahmijîn kêlik [I] demeke pir hin-
3. hez kirin dik; xulek
kêfþing kevjal kêlik [II] kevirê serê me-
kêfxweþ 1. kesê ku tem- zelê miriyan; kêl
têla wî baþ e 2. kesê ku kêlindî alava çandiniyê
ji tiþtekî razî ye 3. þa û ya ku pê giya û zad tê
þanaz çinîn
kêfxweþ bûn 1. jê razî kêlî 1. bîsk, xulek 2. karê
bûn 2. þa bûn 3. hal- ku ewqas ne pêwist e û
xweþ bûn di asta duyemîn de tê
kêfxweþ kirin 1. jê razî 3. bone 4. dirûna girs,
kirin 2. þa kirin 3. halx- þêl
weþ kirin kêlûk jina nemisilman
kêfxweþî 1. razîtî 2. an jî ji neteweyeke din
þadî 3. halxweþî kêlûn kilîla mezin a
kêl [I] dirûnên girs, þêl darînî an jî hesinî ya
-kêl kirin bi dirûnên girs ku ku pê dergehên me-
dirûtin, þêl kirin zin tên dadan
-kêlkêlî kirin þêlþêlî ki- kêm [I] ava birîn û piz-
rin, bi dirûneke demde- rikê; cerahat
mî dirûtin -kêm û amas cerahat û
kêl [II] kevirên ku meze- îltihab
lên miriyan pê tên nasîn kêm [II] 1. hindik 2. bi-
kêl [III] gav, kat çêx 3. nekemilî *"aqilê
kêlan/dikêle/bikêle [I] kêm, riya xwar ber bi
erd kolan hevalê xwe dixe"

208
kêþ
-kêm û zêde 1. hindik û kêmlebat kesê nivîþkan
pir 2. virde û wêde 3. kêmlebatî rewþa nivîþka-
di vê navberê de niyê; seqetî
kêmanî 1. kêmasî 2. xe- kêmnetewe gelê kêmar
letî 3. qusûr *"kêmani- kêmxwînî cureyekî ne-
ya kesekî, ji kesekî din xweþiyên ku têkildarî
re nabe bar" xwînê ye
kêmar 1. hejmara hindik kêr [I] fêde, sûd
2. neteweya ku di nav kêr [II] alava qutkirinê
neteweye ke din de hej- *"kêr, kalanê xwe nabi-
mara wan ne zêde ye re"
kêmasî 1. karê ku li gorî kêrakî roja yekþemê
pêdiviyê nehatiye qe- kêran darê stûr ê ku
dandin 2. qusûr û nivîþ- davêjin ser banekî fireh
kanî *"her xweþikek, kê- û ên biçûk jî li ser wî
masiyeke wê heye" datînin; garîte
kêmber endazeya ku ne kêrik 1. kêra berikê 2.
fireh e; berteng kêra kalanî *"hesinê bê
kêm bûn 1. nekemilîn 2. esas, ne dibe kêrik ne jî
hindik bûn 3. daketin das"
*"gotin: 'kero, dehþikek kêr kirin 1. bi alava qut-
ji te re çêbû'; got : 'alifê kirinê birîn 2. hesta ye-
min kêm bû û barê min kî heriþandin 3. bi kêrê
jî zêde bû' " lê xistin
kêmek di hesabdariyê de kêrnehatî 1. bêkêr 2. bê-
nîþaneya ji hejmarekê fayde 3. jinkok/mêrkok
daxistina yeke dîtir, (-) *"jina kêrnehatî, avê
kêmendam kesê ku enda- dirijîne û dibêje: 'xêr e' "
mekî wî nivîþkan e kêrtik [I] kewre
kêmendazî tevgerîna ne -kêrtik kirin bi kewreyê
li gorî pêwistiyê tûj kirin
kêmendazî kirin (peywir kêrtik [II] girtik, girnoz
li gorî pêwistiyê) bi cih -kêrtik-kêrtikî kirin 1.
neanîn girtikgirtikî kirin 2. qe-
kêmî 1. hindikayî 2. biçê- lîþtekên biçûk tê de çê-
xî 3. kêmasî kirin
kêm kirin 1. hindik kirin kêþ [I] kêþan *"diran
2. daxistin 3. jê birîn biêþe, derman kêþ e"

209
kêþ û mêþ
-kêþ û vekêþ 1. birin û ya darê"
anîn, kaþ û berkaþ 2. bi- kêz cureyekî bihukan e
lindbûn û daketina ava kêzgilolk kêzika gûgerîn
deryayan; med û cezr kêzik kêza biçûk
kêþ [II] û mêþ 1. heþerat kêzim kêzim
2. bihok 3. kêzik kêzîn [I] kîzên
kêþ [III] 1. pîvan 2. di pî- kêzîn [II] 1. borî, lûle 2.
vanê de wekhevî cihoka binaxeya gemarê
kêþ [IV] 1. keyskirî 2. 3. gizirîna tiþtê avî
tiþtê baþ jenandî kêzîn kirin 1. (tiþtê avî) ji
kêþ [V] erdê ku bi ava lî- ber çûn 2. gizirandin
çan tê avdan kêzm 1. darê ku wekî piþ-
kêþ [VI] kesê ku bûjenên tekê tê bicihkirin 2. sing,
sermestiyê dikêþe þêt
kêþ [VII] doz kiç (di zimanê zarokan
kêþan/dikêþe/bikêþe 1. de) þikestî
neqil kirin 2. pîvandin kiç bûn (di zimanê zaro-
3. dûyê baçikê hilkiþan- kan de) þikestin
din gewriya xwe kiç kirin (di zimanê za-
kêþbar mal û milkê ku ra- rokan de) þikandin
guhastina wan pêkan e kifþ 1. diyar 2. vekirî 3.
kêþe 1. arîþe, gelemþe, berbiçav 4. xuya *"des-
mesele 2. hevseng tên helawxuran, timî
-kêþeya neteweyî mese- kifþ in"
leya miletekî kifþ bûn 1. diyar bûn 2.
-kêþeyên navneteweyî xuya bûn
hevsengên di navbera kifþ kirin 1. diyar kirin
koma gelan de 2. xuya kirin
kêþim bejn û bal kihêl hespê çê *"kihêl, di
kêþwer cazibedar, baldiz bin mêrxasan de dibe-
kêvjal kevjal zin"
kêvrîþk/kêvroþk sewale- kil [I] dermanekî reþ î ku li
ke giyaxur a ku lingên çavan didin da ku bede-
wê yên pêþîn kin in û bi wiyê bide û êþan bibire
beza xwe ve navdar e, -kil kirin çav bi kilî reþ ki-
kerguh *"adarê kêvrîþk rin *"kesê ku ket dawe-
sibehan xwîn dimîze, tê, dê xwe kil bike"
nîvro xwe davêje ber si- -kil ji çavan dizîn di ki-

210
kinare
rêtiyê de pispor bûn tiþtê ku xuyana wî li mi-
kil [II] her careke çelqan- rovî xweþ nayê
dina meþkê kilîl 1. mifteh 2. zirze
-li kilê xistin 1. meþka *"kilîla malê, bi deriyê
dêw kiyan 2. di hêlekanê gomê nayê"
de hejandin kilîl kirin 1. dadan 2. zir-
kilam stran, goranî *"heft ze kirin *"derê xwe rind
kilamên hirçê hene, he- kilîl ke, cîranê xwe diz
mî jî li ser hirmiyan e" dermexe"
-kilamên serhewa stra- kilîkilî darkutik
nên rûniþtî yên dirêj kilîn/dikile/bikile 1.
-kilam avêtin ser yekî di (mast) hatin kiyan 2.
stranê de qala yekî kirin wekî kiyanê hejîn
kilambêj stranbêj *"he- kilor kade
ke kilambêj destê xwe kilox qafê sêrî, tepa sêrî
danî ber guhê xwe, diza- kils xweliyeke ji kevirê spî
ne dê çi bibêje" yê nerm tê çêkirin û xanî
kilandin/dikilîne/bi- pê tên boyaxkirin/ se-
kilîne 1. (bi meþk an jî yandin *"derba evdan,
sirsûmê) dew kiyan 2. esasê kilsê ye û xera na-
wekî kiyanê hejandin be"
kilaw pûþiya serê jinan; kij seqa
mêzer kijûr arîk
kilb mixê dirêj û stûr; kimê parçeyê ku pê devê
mûrç derdankên þûþeyî tê gir-
kilçan çiraya destan tin
kilçêv pênûsa kilkirinê kimil 1. kaw û kibar 2. qu-
kildan derdana ku kil tê re
de tê parastin -kimil kimil meþîn qu-
kilekil dengê domdar ê re qure bi rê ve çûn
ku ji kiyana meþk an jî kin 1. kurt, nedirêj 2. qol
sursûmê tê *"kirasê hesûdan, hema-
kilêb alava kaxkirinê sa kin e"
kilisandin/dikilisîne/bi- kinahî 1. kurtî, nedirêjahî
kilisîne bi hev ve zeli- 2. qolî
qandin -bi kinahî bi kurtasî
kilimkotî 1. kesê ku ser û kinare alaveke mûsîqayî
sîçeyê wî baþ naxuye 2. ye, ûd

211
kin bûn
kin bûn 1. kurt bûn 2. jî kiranî bike"
vekiþîn 3. qol bûn kir [III] îþkar *"kiran kir
kinc çek, libas, cil *"kin- û nekiran ji xwe re bir"
ca ku ket ber pîneyan û kiranî kirarî
serê ku ket ber þîretan, -kiranî kirin hesab kirin
bi kêrî tiþtekî nayên" kirar (r) di hevokê de xwe-
-kinc li xwe kirin çek/cil diyê çalakiyê; fail, kirox,
li xwe kirin kirde
kind 1. zilet, ketîtî 2. kirarî 1. hesab 2. xwedî-
bêrûmetî tî 3. kirdetî
-kinda tirs û birsê bêrû- kiras kinca tenik a ku di
metiya newêrektî û zik- bin de tê lixwekirin *"bej
birçîtiyê na heyranê, her kiras lê
kindik rindik û çîçik tê"
kindir bendê stûr ê pem- -tim di kirasekî de man
boyî yê ku piranî pê 1. her xizan û bi awayekî
devê telîsan tê dirûtin bêhêz man 2. nan dîtin
kinêr birîna ku tê de kêm û bêav man
civiyaye hev; kînor -kirasê bêpêsîr li yekî
kinêzet 1. þirdan 2. sil- kirin tiþtê nemayî anîn
sile, xeleq sêrî û kepaze kirin
king hêt kirdan [I] darikê ku gilfi-
kinik 1. bejnkurt, xirdik ka hêvîr pê tê mehtkirin
2. qolik û vekirin; kerdenek,
kin kirin 1. kurt kirin 2. hestîvk
vekiþandin 3. qol kirin kirdan [II] egîd û jêhatî
kinoþ bexîl, çikûs kirdar karguzarê ferma-
kinoþe gêzî, siqayîl nên xwediyan
kinûþ rengê benefþî yê kirdarî karguzariya fer-
lap vekirî manan
kir [I] guhê kin, kur kirde kirar
kir [II] îþ û çalakî kirdetî sexbêriya karekê
-kira xwe kiranî kirin 1. pêkhatî
tenê bi gotina xwe kirin kirekir dengê domdar ê ji
2. dora xwe nedan tu hêrana tiþtê hiþk tê
kesî 3. mafê xwe bi ser kirekir kirin ji ber hêra-
kesî ve bernedan *"bi na tiþtekî mînanî þêkir û
dinê biþêwire, kira xwe hwd deng derxistin

212
kiþîn
kirê heqê ku berdêla tiþ- kirp [II] (r) giraniya den-
tekî kirêkirî ye; deman gê ku ji devan belav dibe
-kirê kirin tiþtek heta ma- kirpandin/dikirpîne/bi-
weye kifþkirî bi berdê- kirpîne (r) 1. li serê ra-
lekê dan kesekî din; de- westîn 2. giranî dan ser
man kirin 3. kirekir kirin
kirêt 1. qirêj 2. gemar 3. kirtemûk cureyekî çêre-
sik, lewitî yê ye û nepijî tê xwarin
kirin/dike/bike 1. pê kirt 1. dengê kotinê 2.
kanîn 2. bi cih anîn 3. bertîl, qirt 3. parçe
danîn *"tiþtê ku destan -kirt û pehn serobero, ke-
kir, kesan nekir" teber
kiriyar bikirê daîmî kirtekirt dengê domdar ê
kiriyarî kirîna daîmî kotina tiþtekî hiþk an jî
kirîger bikir, muþterî nîvhiþk
kirîn/dikire/bikîre 1. kirtekirt kirin ji ber koti-
standin 2. bi berdêlekê na tiþtekî hiþk an jî nîv-
tiþtek wergirtin hiþk deng derxistin
-kirîn û firotan standin û kirtik parçe
dayîn kirtik-kirtikî parçeparçe-
kirîv kesê ku zarok di pê- yî, parparî, zîvalzîvalî
þa wî de tê sinetkirin kirtopk kartol
kirîvî kesên ku bi sinetki- kirû rûdan, bûyer
rina zarokan a di pêþên kirûr hejmara nîvmîlyonê
hev de bûne dostên hev kiryar [I] xwediyê çala-
*"mirîþk û rovî, danay- kiyê; fail, kirox
nin kirîvî" kiryar [II] pêkanîn
kirkirk xaþxaþk kisp kusp
kirkirik xurtxurtûk kispik kuspik
kirkirîn/dikirkire/bi- kiþ 1. beradana sewalên
kirkire (dil) bijîn û da- bibask 2. banga navtê-
xwaz kirin dana kûçikan
kirkirok boriya ku xwarin kiþandin/dikþîne/bik-
tê re derbasî aþikê dibe þîne 1. kaþ kirin 2. pî-
kirman duz, keleh vandin
kirnoþ secde kiþik lîstika mîran/lîsti-
kirp [I] levenê ter ê ku jê ka sedrencê
ka tê bidestxistin kiþîn/dikiþe/bikiþe 1.

213
kiþ kirin
herikîn 2. vekiþîn 3. (se- kan de) qirêj û gemarî ki-
walên marîjok) meþîn rin
*"av dikiþe, lê aþ li cihê kiyan/dikê/bikê 1. mast
xwe dimîne" di meþkê de kilandin 2.
kiþ kirin 1. nav tê dan çelqandin *"ê ku dêw
2. teþwîq kirin dikê, qunê jî ba dike"
kiþkiþandin/dikiþkîne/ kiz [I] bêhna kizirînê *"bî-
bikiþkiþîne xwe wekî na kiz, tê ji mala diz"
maran bi erdê erd re ki- kiz [II] mirovê ku baþ li
þandin ser û sîçeyê xwe dinêre
kiþkiþî hev kirin 1. ke- kiz [III] zû û hêsa
sek/segek berdan kese- -kiz girîn 1. bi hêsanî gi-
kî/segekî din 2. nav tê rîn 2. zûzûka girîn
dan kizgiriyok 1. kesê ku bi
kiþt û kal çandinî, ziraet hêsanî digirî 2. kesê ku
kit 1. lib, heb 2. fer zûzûka digirî
-deh kitî salan 1. deh sa- kizik kezî, kirtkirtîk
lan li ser hev 2. tam deh kizin [I] xortê ku hîna
salan simbêlên wî dernehatine
kitan 1. cureyekî qumêþ e kizin [II] erdê ku ne ber-
2. kincên ji vî qumaþî dar e *"mêrê serjinik,
kitêb pirtûk berxê mîjo, þûva bi ki-
kitik pisîk zin tu tiþt jê dernayê"
kit kirin gez kirin kizirandin/dikizirîne/
kitkitî tartarî bikizirîne pûrta ser
kitkitî bûn yek li vir û çêrmî bi êgir þewitandin
yek li dera han bûn; tar- *"agir girtibû mala yekî,
tarî bûn yekî jî ser û pê ber diki-
kitkitî kirin yek danîn li zirandin"
vir û yek li dera han; tar- kizirîn/dikizire/bikizi-
tarî kirin ne 1. pûrta ser çêrmî bi
kiwê ko êgir þewitîn 2. ji dil û hi-
kix (di zimanê zarokan de) navan þewitîn
qirêj û gemarî kizîr 1. wezîr 2. þêwir-
kix bûn (di zimanê zaro- mendê mîr 3. navberkar
kan de) qirêj û gemarî *"ez mîr tu mîr, kî dê bi-
bûn be kizîr"
kix kirin (di zimanê zaro- kizwet 1. qiyafet 2. ser û

214
koçer
sîçe -kîte bi kîte bi hûrgilî, bi
kî çi kes *"mêr tev mêr berfirehî
be, jin tev jin be, kî dê kîtandin/dikîtîne/bikî-
muhtacê kê be?" tîne (r) parçe bi parçe
kîjan ji wan çi kes/tiþt peyv bi lêv kirin
*"divê mirov zanibe ku Kîwan gerestêrkek e
serê mirovî li ser kîjan kîzên 1. destþok 2. hema-
kevirî ye" ma serþûþtinê
kîn hest û daxwaza tolhil- Ko [I] gerestêrkek e
danê ko [II] alavên qutkirinê
-kîn girtin hest û daxwa- yên ku devê wan nabire
za tolhildanê hewandin û divê bên tûj kirin
kîndar xwestiyê tolhil- -ko bûn (alava qutkirinê)
danê tujiya xwe winda kirin
kîp 1. qayîm 2. þidiyayî -ko kirin (alava qutkirinê)
-kîp kirin 1. þidiyayî girê- tujî jê birin
dan 2. guvaþtin 3. tê- ko [III] di germê de þîþtir-
kûz kirin girtin û sefgirêdana pe-
kîper dorana zirav zê spî, kiwê
kîr endamê mêraniyê û -ketin koyê (pez) ji ber
nêrtiyê; mûzî, qemo, xir germê serê xwe kirin bin
*"betal ma û kîrê bavê zikên hev û rawestîn
xwe da ber dasan" koc kilîla ku bi ser ve da-
kîs 1. derdanê biçûk; tû- vêjin ser deriyan
rik 2. derdana diravan; koç 1. hicret, barkirin 2.
peldank *"ew mirov ne- penaberî *"zozanvanî
zan e, ê ku aqilê wî ji kî- rabûn koçê, aranvani-
sê xelqê be" yan da bin boçê"
kîsik tûrikê biçûk koçber 1. muhacir, barki-
kîso kûsî *"kîso jî hêkên rî 2. penaber
xwe dixe bin axê û dibê- koçberî 1. hicret, barki-
je: 'heke Xwedê viyabe rin 2. rewþa penaberiyê
dê derxe' " koçek 1. semajen, reqase
kîþwer 1. werza hewayî 2. zanayê êzidiyan
ya deverekê; îqlîm 2. koçer 1. muhacir 2. kesê
welat, herêm ku ne þêniyê tu cihî ye
kîte (r) dengê ku bi carekî *"ava çeman xwiþexwiþ
de ji devan belav dibe e, koçer nabêjin: 'dewê

215
koçerî
min tirþ e'" teng dibe"
koçerî 1. rewþa neakin- -kok kirin qelew kirin,
cîbûnê; muhacirtî 2. lîs- dermal kirin
tikeke govendê ye *“ko- kokim kal û pîra hizhizî
çerî, jê dûr e rencberî” kokiresî bah, þehwet
koçêre koderî kokos cureyekî alava ti-
koçik hêwana pêþwazîki- tûnkêþiyê ya ku qelûna
rina mêvanan wê xortimkî ye; nargîle
koçk qesr û sera kol [I] 1. kêrt 2. girê bi-
koç kirin (ji cihekî ber bi çûk ê ku ji erdê zêde ne
cihekî din ve) bar kirin bilind e
kod 1. derdana ku pê zad kol [II] bêqiloç *"bizina
tê pîvan 2. elb *"koda ti- kol hînî danûyan bibe,
jî, bi a vala mede" îflah jê nabe"
koderî 1. demana çêreya kol [III] deyûs
erdekî 2. cureyekî pir- kolan 1. cade, paxan 2.
tiyê ku jin jê kirasan di- kuçe, ziqaq *"kolan, tu
dirûn; çît carî nakevin bi ser ba-
kodik elbik *"kebanî bûn nan"
sisê, kodik çûn ber sê" kole 1. bende, evd 2. xu-
kodqelên sedemê bêyomî lamokê berjewendiyên
û teþqeleyan; serxur xelqê
kofî cureyekî pûþiya serê koledar 1. erka ku bende-
jinan a gelêrî ye *"jinê tiyê li ser gelan ferz dike
got: mêrik min ji te re 2. xwediyê bendeyan
zarokek anî, kofî û kitan koletî 1. bendetî 2. olam-
danî" karî
koga firoþgeha mezin kolê deyûs
koh 1. çiya, gir 2. kir kolik 1. malika biçûk 2.
kok [I] 1. reh û rîçal 2. xaniyê kavilbûyî
tar û hîm *"her giya li -kolik lîstin malikanî -ya
ser koka xwe þîn tê" ku lîstikeke zarokan e-
-koka zer zehferana Hin- lîstin
distanê kolîn/dikole/bikole 1.
kok [II] qelew erd qelaþtin 2. kûr kirin
-kok bûn qelew bûn, bi *"mezbût bikole esas, ji
goþt bûn *"bet çiqasî bo ku dil neke wasewas"
kok dibe, ewqas cih lê -lê kolîn 1. lê gerîn 2. bi

216
kordûnde
kûrbînî lê nêrîn yî yên artêþê de komasi-
kolîtik qelaxa kermeyan ya keþtiyên leþkerî
koloz kumê ji hiriyê kom kirin 1. civandin 2.
kom civat *"agir berda berhev kirin
komê, xwe da fêza komkujî qetliyam, qir
zomê" kompere diravên ku ji bo
komar pergala ku ramana mebestekê hatine civan-
gelemper tê de serdest din
e, cumhûriyet komstêr stêrên ku nêzîkî
kombers alava ku agehi- hev in û bi þiklekî xwe-
yan bi awayekî dîtbar, ser komekê çêdikin
bihîstwer û nivîskî kom kon malika ku ji mû û qu-
dike û radigihîne; xêv- maþê sext tê çêkirin, bi
jimêr stûn, sing û werisan li pi-
kom bûn 1. civîn 2. col yan tê girtin; reþmal,
bûn xêvet *"gundê bê rez,
kome 1. girse 2. zumre konê bê pez, mirovê
komel 1. civat 2. cimaet bibêje ez û ez hemî ne
komelayetî civakî tu tiþt in"
komele tevgera komeke -kon vegirtin reþmal ava
mirovan a ji bo arman- kirin
ceke zagonî an jî derza- kone 1. hiþyar 2. dekbaz
gonî konik tevnika pîrhevokê
komik civata piçûk kop goc, qop
komir 1. segê ku baþ ha- kopal gurzê giyayî
tiye xwedîkirin 2. zordar kopare palanê hêþtiran
û sitemkarê têrxwarî kopel lûtke
komir bûn 1. seg (ji ber kopî gocî, qopî
xwedîkirineke baþ) qelew kop bûn goc bûn
xuya bûn 2. bi hil û he- kop kirin goc kirin
ramiyê têr bûn kor kesê ku çavên wî
komir kirin 1. seg baþ nabînin; nebîna *"ji çavê
xwedî kirin û qelew kirin kor, ronahî nayê xwes-
2. bi hil û heramiyê têr tin"
kirin kor bûn nebîna bûn
komkarî karê ku ji aliyê korderzî derzîreq
piraniyekê ve tê pêkanîn kordûnde 1. wareþ, bêza-
komkeþtî di hêzên derya- rok 2. kesê ku zarokên

217
korebîn
wî yên kurînî tunene bûyerê tê avakirin
korebîn kesê ku dîtina wî koter xemla stûyan
ne erênî ye; bedbîn kotewarî tenezul, daqûlî
koreçemk 1. kesê ku fe- kotin/dikoje/bikoje bi
raseta wî aloz û genî ye; diranan gest kirin û xwa-
ferasetkor 2. genefis rin *"dar bi kotinê,
koremar marê kor *"filan însan bi gotinê"
kes koremar e" kotir kevok
koremiþk miþkê kor kotkoto kesê ku gotegota
korerê kuçeya ku pêþiya wî êdî her kesî aciz dike
wê girtî ye kov 1. xwarbûna ber bi
korik [I] ronahiya boþ hundir ve 2. hotik
korik [II] di simbilê de li- koval helezonî, levaliyayî
ba xerabî ya ku bûye rijî kovan 1. xem û keder 2.
koritî rewþa nedîtina ça- derd û keser 3. bêrî
van kovar weþana li gorî de-
korîgan cureyekî ketan e meke diyarkirî
û kulîlksor e kovik alava rêtinê ya ku
kor kirin 1. nebîna kirin pê tiþtê avî li derdaneke
2. çav derxistin 3. ko ki- devbiçûk tê neqilkirin
rin *"aqil, bi kovikê nekiri-
kort çal ne seriyan"
-kort bûn kûr bûn -kovika qûne qelîþteka
-kort kirin kûr kirin ku li nava her du hêtan e
kortal 1. kendal 2. çala kovî 1. hov 2. wehþî
kûr 3. hendef *"kor bi kox 1. xaniyê xerabûyî 2.
destê kor bigire, dê tev kenefe 3. punga mirîþ-
têkevin kortalê" kan; koxik
kortik çalika biçûk koxik cihê ku mirîþk, wer-
-kortika qûnê qelîþteka dek û hwd lê tên êwiran-
qûnê din
kosp asteng koy çiya
koþîn/dikoþe/bikoþe koyistan erdê çiyayî
ketin hevrikiyê koz êwirgeha berx û ka-
kotek lêdan ran *"berxê xelqê, di ko-
kotekî bi darê zorê za mirovî de mezin na-
kotel avahiyê ku ji bo bî- be"
ranîna bûyerekî li cihê kozere kaya girs; qesel

218
kulfik
kozik çeper, sîber, qelaçe -kulê bixwe! ziqûm û
-kozik danîn kemîn û tele jehrê bixwe!
danîn kulab 1. çakil 2. pençe
ku [I] gihanekek e kulang sermil
ku [II] 1. heke 2. eger kulav 1. raxistina ku ji li-
ku [III] kîder *"ker bi ku vayê hatiye çêkirin 2.
de here jî cardin ker e" baraniya þivanan a ku ji
kubar kaw û nazik hiriyê ye
kubarî kawî û naziktî kulb têrnexur
kuç 1. kuncik 2. kevir kulbe kilêb
kuçe riyên di nav bera kule perdeyeke tenik a ji
avahiyan de; ziqaq *"da- bo xweparastina ji pêþ û
wiya derewan, kuçe ye" mêþan; tulbend
kuçik sê kevirên ku datî- kulek [I] pêseqet, lingor,
nin bin sîtilên ser êgir, pêgoc *"baz bi bazan,
xaçirgan *"agirê kuçi- qaz bi qazan, mirîþka
kan, timî germ e" kor bi dîkê kulek re"
kuçke riya ku dawiya wê kulek [II] 1. paceyên bi
girtî ye *“dawiya dere- ser banê avahiyê ve 2.
wan, kuçke ye” kunên bi ser banan ve
kudandin/dikudîne/bi- *”diz û malxwe bibin
kudîne 1. vekiþîn 2. do- yek, ga ji kulekê re jî
mandin *”dijminatî bi dertê”
kuþtinê, rê bi kudandi- kuleke kulek, lingor
nê” kuleng derdanka darînî
kudik 1. têjika hirçê 2. ya ku tiþtên avî dikinê
têjika hêþtirê *"dema ku kulêmek her du hestiyên
hirç pîr bû, kudik bi gu- ku lingan bi gewdeyî ve
nikên wî dilîzin" girêdidin
kufik afnik kulfet zar û zêçên mirovî
kufikî afnikî *"kulfet, þûrê dudev in
kuj goþe, guç, çim li piþta bavan"
kujer kuþtox, qatil kulfik 1. di tenûran de
kujme miqdar kuna dûkêþk 2. kunên
kukurd kurkût/kerkût bêfilan 3. kunên di go-
kul 1. birîn 2. keser 3. man de wekî kulekan
derd *"çavê bikul, ji yê dihêlin *"beza pisîkê he-
kor çêtir e" ta ber kulfikê ye"

219
kulibîn
kulibîn/dikulibe/bikuli- kulovank gopika sêrî
be 1. ji ser hiþ çûn 2. kum pûþiya serê mêran
har bûn 3. zû birçî bûn *"derziya xwe, di ber
*"mitrib kulibî, def qeti- kumê serê xwe re kir"
ya" -kum avêtin pev çûn
kulik nexweþiya ajalan a -kum dirandin rik hatin,
ku dibijine mirovan û a- bihêrs bûn
jalên din jî -kum ketin çavan 1. di
kulindir kundirê ku hun- rewþeke nebaþ de bûn 2.
dirê wî tijî goþtê hêrandî fors lê þikestin
dikin û wisa dipijînin -kumê yekî li serê yekî
kulî [I] hespê pîrê din bûn di kar û tevgerê
kulî [II] libên berfê *"ha de þibihîn hev
kulî xwar, ha qulî xwar" kumik serê kuvarkan
kulîçe 1. kadeyên hûrik kumiþandin/dikumiþî-
2. bîþî ne/bikumiþîne 1. hil-
kulîlk biþkuya serê çêre û weþandin 2. daqurtan-
çiqilê darê ya ku reng- din
rengî vedide *"demek a kumiþîn/dikumiþe/bi-
kulîkan e, yek a sosinan kumiþe 1. hilweþîn 2.
e" helîn
kulîn/dikule/bikule [I] kumzirx puþiya seran a
1. gocegoc meþîn 2. ku ji tundiya derbeyên
lingîrî bi rê ve çûn derveyî diparêze
kulîn [II] 1. jûra erzaq û kun 1. qulik 2. qûn
nivînên malê 2. di reþ- kuncik quncik *"jina xel-
malê de beþa ku ji bo er- qê ramûsanek e li kun-
zaqê malê hatiye veqe- cikekî, hespê xelqê mey-
tandin *"barana havînê, danek e li pêþbirkekî"
þil nekir binê kulînê” kuncî cureyekî zadê ku jê
kulkulîn/dikulkule/bi- rûn tê bidestxistin û bi
kulkule bi zor û zeh- ser kadeyan de tê reþan-
metî xwe bi erdê re ki- din
þandin û wisa meþîn kund cureyekî teyrên þe-
kulm 1. kefedest, felqe- vê ye; bûm *"gotine:
dest 2. çeng, gulmist ‘kundo mirî pir in an
*"bi kulman meçin zindî?' gotiye: 'zindiyek
dirêþê" tenê zêde ye, ew jî di bin

220
kurmanc
emrê jinê de ye' " hêrandin 2. peritandin û
kundêle têjika berazî pizirandin 3. komir kirin
kundir [I] cureyekî sew- kurisî hêrandî û pizirî
zeyan e û pijandî tê xwa- kurisîn/dikurise/biku-
rin *"kundirê mîranî, rise 1. dan kotin û hê-
çêtir e ji þekirê þîranî" randin 2. peritîn û pizi-
kundir [II] mirovê bêkêr rîn 3. komir bûn
kunêr kînor kurî 1. cehþik 2. caniya
kunker alava ku pê tiþ- viringî *"aqilê kurî, ca-
tan qul dikin niya dêlî"
kur [I] law, zarokê nêrîn kurk keçêça hêkþêlandin
*"mêl ne ji kurê qenc re û cûcikderxistina ajalên
dayne, ne jî ji yê xerab bibask ên malê û firin-
re" deyên çolê
kur [II] sewala ku guhên -ketin kurkê 1. (ajalên
wê biçûk in bibask û firindeyên ço-
kur [III] li zozanan erdê lê) li ser hêkan melisîn
nermehur (bê kevir) û cûcik derxistin 2. (mi-
kurap lawê apî; kurmam rov) di cihekî de rûniþtin
kurbeþk cureyekî sewa- û derneketin derve 3.
lên çolê ye pir egle bûn
kurd gelê ku ji Tofanê vir- kur kirin 1. kurtisandin,
detir li Navçêmkê û do- qusandin 2. tiraþ kirin
raliyên wê dijî *"kê karê pir kiriye, kezi-
kurdayetî kurdbûn ya xwe kur kiriye"
kurdewerî têkildarî nete- kurm cureyekî bihukên
weya kurd biçûk e; dikeve birînan,
kurdî zimanê gelê kurd fêkî û sewzeyan û wan
kurdînas pisporê ziman xera dike
û wêjeya kurdî -(dil) kurmê tiþtekî ki-
kurdnas pisporê çand û þandin xwestin û dil kir-
dîroka gelê kurd kirîn
kureke kesê ku ji bilî xwa- -kurm tê de gerîn 1. ne-
rin û rîtinê bi kêrî tiþtekî tebitîn 2. bi tatêla tiþtekî
nayê de hilketin û daketin
kurik lawik kurmam kurap, pismam
kurisandin/dikurisîne/ kurmanc 1. milekî gelê
bikurisîne 1. kotin û kurd e 2. kesê ji vî milî

221
kurmancî
kurmancî 1. zaravayê kurtepist paþbêjî
herî berbelav ê zimanê kurtêl bermayiya xwarinê
kurdî 2. têkildarî dab û kurxal lawê xalê mirovî
nêrîtên kurmancan kurxaltî lawê xaltiya mi-
-kurmanciya reþbelek rovî
axaftina ku her kes tê di- kuskî derdanka darînî û
gihêje mezin a ku þerab tê de tê
kurmet lawê meta mirovî meyandin
kurmî tiþtê ku kurm ke- kuskusandin/dikusku-
tinê sîne/bikuskusîne ça-
kurmî bûn ji ber ketina vên xwe korevîçkî veki-
kurman xerab bûn rin û girtin
kurn 1. hewzê avê 2. a- kusp kesê kin û qelew
firê ku ji textikan çêdi- kuspe 1. qalikên silqan
kin û bireke pêz dikare 2. her cure xwarina xurt
tê de ka û cehî bixwe a ku pê sewalan dermal
kursî rûniþtekeka ku li ser dikin
çar pepikan disekine kuspik xirdikê kok
kurt kin û nedirêj *"emrê kuspo kusp
xayinan kurt e, dilê wan kuþim qerf û tinazeyên
pirtepirt e" soxkirinê
-kurt û kurmancî bêyî -li kesekî kuþim kirin ji
ku axaftin dirêj bibe bo soxkirinê bi yekî tina-
kurtayî/kurtasî kutahî ze kirin
-bi kurtasî/kurtayî bi kuþte kilsa zeliqok a ku
kinahî pê dîwar tên seyandin
kurtan palanê ker û hêþti- kuþtin/dikuje/bikuje
rê *"ker, bê kurtan naçe 1. mirar kirin 2. qetl ki-
êþ" rin 3. ji holê rakirin *"ji
kurtane heriya ku pê kuþtiyê di ber xelqê re
dîwar tên seyandin bibêjin ku wî ez kuþti-
kurtane kirin dîwar bi me"
heriyê seyandin kuþtî 1. kesê ku hatiye
kurt bûn kin bûn kuþtin; meqtûl, mirar-
kurte 1. muxteser 2. ki- bûyî 2. kesê ku kuþtiye;
neber qatil, kujer
kurtebirî gotina kin û kuþtox qatil, kujer
kurt; bi kinayî kuta 1. dawî 2. encam

222
kûsî
kutahî 1. dawiya dawiyê zana
2. aqibet -kûpê þerabê kesê ku her-
kuta bûn 1. qedîn 2. xe- dem sermest e
las bûn kûpik þerbikê biçembil;
kuta kirin 1. qedandin cêrik
2. xelas kirin kûr [I] di lêþ de valahiya
kutan/dikute/bikute [I] bêhestî ya ku doran tê
1. lê xistin 2. çikilandin, de ne; navzik
çikandin 3. sihirandin, -erik kûra zikê wî çen-
gayîn *“dilê tirsok, timî del e! peh peh zikê wî
dikute” wekî terikekî ye!
kutan [II] lêdan kûr [II] binê wê dûr û ne
kutek 1. mîrkut 2. spar- tenîsk *"çiyayên bilind
tek, stûn bê rê nabin, newalên
kutilk xwarineke û ji goþ- kûr bê av nabin"
tê hêrandî tê çêkirin kûrahî bindûrî, netenîskî
kuvarik cureyekî çêreya kûr bûn (binî) dûr bûn,
ku wekî sîwanan hêþîn netenîsk bûn
dibe û pijandî tê xwarin; kûre semaxa hesinkaran;
kumik, karî hêtûn
kuwar 1. cihê ku mêþa kûrevan kesê ku ber
hingivî tê de hingivî kûreyê dixebite
dihêle 2. enbara zêd, ça- kûrebîn dûrebîn
la gênim *"qûtê kuwa- kûrekûr kirin (bi deng)
rê, heta biharê" kiz girîn
kuxik 1. zekema gewriyê kûrik [I] pûrta ku li ser
2. kuxtekuxta ji kezeb û rîs û kincên hûnandî di-
piþikê keve
kuxîn/dikuxe/bikuxe 1. kûrik [II] kûreya êgir a
bi zekema gewriyê ketin biçûk
2. kuxtekuxt kirin kûrîn/dikûre/bikûre 1.
kuxtekuxt kuxîna bi ser zûrîn 2. kiz girîn
hev kûr kirin 1. baþ kolandin
kûç sewala kol (a bê qiloç) 2. kort kirin û li binî asê
kûçik seg *"kûçik, bi kur- kirin
man namire" kûsik þûþe
kûp cêr kûsî heywaneke ku hem
-kûpê aqilan þêwirmendê di bejiyê de hem jî di avê

223
kût
de dijî û bi qalik e zamê ketin *"hebûn
*"dibêjin: 'kûsî tu çima strûyê mêran e, tunebûn
pîs î? dibêje: 'Xwedê li kûtîbûn e"
eniya min nivîsî" kûto [I] zarokê kurînî yê
-kûsiyê dêm kûsiyê ku viringî
dûrî avan dijî kûto [II] tûle
-kûsiyê avî kûsiyê ku di kûz 1. cêrê avê 2. cêrê ku
avan de dijî berê gencîne tê de vedi-
kût nanê ku baþ nepijiya- þartin *"ha kevir li kûzî
ye û didine kûçikan ket, ha kûz li kêvir ket"
-kût xwarin bertîl xwarin kûze cureyekî heywanên
kûtî [I] kûçik, tûle bêhnkirêt e
kûtî [II] kesê ku bi nexwe- kwîrinc livajen
þiya cuzamê ketiye kwîrincî livajenî
kûtî bûn bi nexweþiya cu- kwîstan zozan

224
L
l/L tîpa pazdehemîn a lajwerd bûjena ku bi
alfabeya kurdî ye; þêweyên curecureyî ji
dengdareke ku cîderka madenan hatiye bidest-
wê diranî ye û awayê xistin
belavbûna wê herikî û lak 1. kûtê kûçikan 2.
rexkî ye hoçik 3. bekereya ku
la 1. alî, hêl 2. kêlek davêjin ser kombersê
labikandin/dilabikîne lakîn derdana ku ji bo
/bilabikîne 1. tev li xwarin û vexwarina kû-
hev kirin 2. lewitandin çikan tê veqetandin;
labikîn/dilabike/bila- savêr
bike 1. lewitîn 2. tev lal 1. bêzar û bêziman
li hev bûn 2. tat *“azadî hat dinê,
lac law, kur zimanê lal hat veki-
lacik lawik, kurik rinê”
laçik pûþiya serê jinan lal bûn 1. tat bûn 2. a-
*“li bejnê nêrî, bi zêran niqîn
kirî, laçik rakir kerika lalengî cureyekî porte-
gurî ye” qalan e û qalikê wan
-laçika jinan dan serê zûtir jê dibe
xwe ji mêraniyê ketin lalijîn/dilalije/bilalije
û bênamûsî qebûl kirin lalote bûn, ziman ne-
laçin cureyekî solan e gerîn
ladan/ladide/lade ji rê lalik 1. tatik 2. sinî *“la-
derketin lika þikestî, çêtir e ji a
laf gotin xwestî”
lafazan kesê ku dizane laloþî aloþî, melaqî
gotina wî digihê kîderê laloþî kirin aloþî kirin,
laflafok çêreya badayî melaqî kirin
lahorî cureyekî þûrên lalote 1. aniqî 2. ziman-
Hindistanê ye giran

225
lam
lam erzên derê, qijik li wê derê”
lame valahiya di navbey- laþgiran 1. canazar,
na hestiyê hinarikê û xwerenedîtî 2. pêgiran
erzenê de; gep lat 1. zinarên meht; teht
lan hêlîna kovî û dirinde- 2. parçe 3. coya mezin
yan *“hirç lana xwe ji bîr -lat ajotin 1. sohbet kirin,
nake, çivîk jî hêlîna xwe” galegal kirin 2. bi axaf-
landik hêlekan, hêleçan tinê dem bihurandin
lanet qewirandina bi ni- latik 1. kevirê biçûk 2.
firan kerdî
lanetî kesê ku bi nifiran lava 1. dua 2. tika, rica
hatiye qewirandin lavakar 1. duakar 2. ke-
lanet kirin 1. jê re bed- sê ku tika û ricayê dike
dua kirin 2. ji hafê a- -lavakarê nefsa te me
vêtin ji nefsa te re dua dikim
lap 1. tam 2. pir lava kirin tika kirin, rica
-lap kûr gelekî kûr kirin
laper rûyekî kaxezê lavayî lava
lapûþk 1. pençe 2. kulab lavij 1. newayên dînî;
laq goþtê jar beyt 2. stran
lar [I] 1. bê dê 2. êwirge- law kur *"bav çi seg be,
he ga û gamêþan; tewle dê law jî ew seg be”
lar [I] xwar lawan jiyana di nav têk-
lar bûn xwar bûn berên bedew de
lareþ cureyekî nexweþi- lawaz 1. hejar 2. zeîf
yan e lawazî 1. hejarî 2. zeîftî
lar kirin xwar kirin lawik kurik
lasar 1. baldar 2. înadkar lawir rawir
lasayî qulebî, sexte lawlaw laflaf
lasayî kirin teqlîd kirin, lay/layen 1. tûþ/dûþ 2.
sextekarî kirin alî 3. teref, ta
laser sêlav, lehî, lêkend layengîr 1. terefgir 2.
lask saq, bist tagir 3. alîgir
laþ beden, term *“laþ layîq 1. munasib 2. bi-
laþê mêþê, deng dengê kêrhatî
gamêþê” layîq bûn 1. munasib
laþe 1. kelax 2. goþtê bûn 2. bi kêr hatin
mirdar *"laþe li ku laylac 1. çavçil û silek

226
lem
2. tezepêkhatî deyên kovî û lingdirêj a
laylacî 1. silektî 2. teze- ku bi biharê tên erdên
dîtîtî germ, xwarina wan beq,
lazim 1. pêwist 2. bikêr- miþk û mar e
hatî leheng 1. egîd 2. qehre-
lazim bûn 1. pêwist bûn man
2. bi kêr hatin lehik pêvek, îlawe
lazimî hewcetî, pêdivî lehikandin/dilehikîne/
lazût cureyekî zadê ku bilehikîne pê ve kirin,
jê rûn tê bidestxistin û lê îlawe kirin
wekî gênim jî tê bika- lehikîn/dilehike/bilehi-
ranîn; garis ke pê ve zeliqîn
lebat 1. tevger 2. bizav, lehî sêlav, laser, lêkend
hereket *"sibat lebat, *"ava lehiyan, da ser ge-
kewanî li nava malê ma liyan”
mat" lehîm bûjena ku hêsin bi
lebatî (r) hevoka ku kirarê hev ve dizeliqîne
wê karî bi xwe dike lehîm kirin hesin bi hev
lebikandin/dilebikîne ve kirin
/bilebikîne 1. kirin zo- lehn lan, hêlîna hirçê
rê, li qaqa reþ asê kirin lek bûjenên ku ji eslê nef-
2. feþilandin tê çêbûyî
lebikîn/dilebike/bilebi- lekan sola berfê
ke 1. ketin zorê, li qaqa lekaþ sola bênalçe û paþî-
reþ asê bûn 2. feþilîn vekirî
lebitandin/dilebitîne/ lekitandin/dilekitîne/
bilebitîne 1. bezandin bilekitîne likijandin
2. leqandin, livandin lekitîn/dilekite/bilekite
lebitîn/dilebite/bilebite likijîn
1. livîn 2. leqîn 3. bezîn lele qeyda ku davêjin stû-
*“barê kerê çiqas giran yên tawanbarên bixeter
be, guhên wê dilebitin” û hêsîran
lebûdî livajen lele kirin qeyd avêtin
lec 1. devjenî 2. nîqaþ stûyî
leflefok çêreya badayî lem [I] bistikên petêxan
legan tasa tehtevêlkî ya ên li ser rûyê erdê *“din-
mezin ya dem e, gavinan petêx
legleg cureyekî balin- e gavinan lem e”

227
lem
lem [II] lehiyên rûbêr þêrek, bi lepê xwe ye”
lem [III] lep leplep dengê domdar ê
lemç milç ku ji ketina bêemad tê
lemçelemç milçemilç -lelepa dêv derketina
lemçelemç kirin milçe- peyvan bi awayekî be-
milç kirin letewþ
lemelem lemper bi lem- -lepelepa mêweyan ke-
per tina bêemad a mêwe-
lemelem kirin gotin di yên terixî
devê xwe birin û anîn; lepelep kirin bê emad
mizemiz kirin ketin erdê û raweþîn
lemisîn/dilemise/bile- lepik lixwekirina destan
mise 1. bizdîn 2. lep kirin penc kirin
(çerm) vekiþîn 3. qutifîn leq 1. hej 2. ziq
lem kirin serê tiþtekî zot leqandin/dileqîne/bi-
kirin/tûj birîn leqîne 1. livandin 2.
lemlate 1. lûs 2. girse lebitandin 3. hejandin
lemper [I] sinî, berkeþok 4. ziqinandin *“mirov
lemper [II] 1. lehiyên nakeve govendê, heke
zeryayê 2. çelq û herka ketê jî divê xwe bi-
ava boþ leqîne”
lenc xwar û badayî leqayî bûn rastî hatin,
lencîn/dilence/bilence pergî hatin
bi lexerî û giranî meþîn leqîn/dileqe/bileqe 1.
leng pêgoc, kulek, lingor livîn 2. lebitîn
lenger [I] hesinê keþtiyan leqleqok tiþtê ku di cihê
ê ku pê erdê lengergehê xwe de dileqe û natebi-
ve tê girêdan te
-lenger berdan (keþtî- lerizandin/dilerizîne/
van) gihiþtin qeraxê û bilerizîne 1. hejandin,
rawestan leqandin 2. ricifandin
lenger [II] siniya fireh lerizîn/dilerize/bilerize
lenger [III] firokeya fe- 1. hejîn 2. ricifîn *“an
zayî bike û melerize, an jî
lengergeh li qeraxa der- meke û melerize”
yayekê rawestgeha ku lerz 1. hej, leq 2. ricaf
keþtî lê diêwirin lerzek 1. hezek, cihe bi
lep 1. penc 2. dest *“her herî û gil 2. ricaf

228
lezgîn
lerzeta cureyekî nexwe- lewçe 1. devçepel 2. bê-
þiyan e rûmet
lerzok 1. hejok 2. leqle- lewhe çarçive
qok lewitandin/dilewitîne/
leþ cendek bilewitîne 1. labikandin
-leþ kelaþtin rewþa cen- 2. qirêj kirin
dekekî teselî kirin lewitî 1. berbad 2. qirêj
leþkelêþî di bijîþkiyê de *“lewitî dora xwe jî dile-
pisporiya temtêla cen- witîne, þehitî bîsa xwe jî
dekan diþehitîne”
leþker 1. esker 2. þervan lewitîn/dilewite/bilewi-
3. pêþmerge *“leþkerê te 1. labikîn 2. qirêj bûn
Romê ye, nan li ser lewleb toterîka ku pê
çongê ye” bendê satilê dadiliqînin
leþkergeh artêþgeh nava bîrê
leþkerî 1. eskerî 2. þer- lewma 1. lewre, loma 2.
vanî 3. pêþmergetî ji ber vê egerê
let parçe lexer teral, xêr(-r)
letandin/diletîne/bi- lexer teralî, xêr(-r-)îtî
letîne 1. heytandin 2. jê leylan serab, revrevk
re ‘hiþ be’ gotin 3. deng leymûn cureyekî mêwe-
lê birîn û nizm kirin yên tirþ e
let bûn parçe bûn lez [I] hereket
leteme 1. eyba mezin lez [II] biecele *“digerî li
2. teþqeleya herwe 3. dewleta lez, xwedî ke
belaya bêpere rez û pez”
-letemeya rûyê dê û ba- -bi lez û bez bi ecele û
van þerm û soxiya ku ji rev *“bûk anî bi lez û
kirinên zarokan rastî dê bezo, li ser de rez û pe-
û bavan tê zo, þivika malê hê jî
let kirin parçe kirin ezo”
letok aþtbûyî û biaqil lezandin/dilezîne/bi-
leva qisim, par, beþ lezîne 1. ecele kirin 2.
leva kirin par ve kirin bezandin, revandin
leven qamûþ, qamir lezet çêj, tahm
lev piçikîn li hev alîn, lez girtin 1. zû kirin 2.
wekî gocan bûn bi ecele tev gerîn
lewaþ 1. nazik 2. diltenik lezgîn kesê ku karê xwe

229
lezgînî
bi zûyî dike wer bûn *“lê hat bazir-
lezgînî bizûyî, biecele gan e, lê nehat xwediyê
lê [I] berevajî hevoka nav- warê wêran e”
borî; lêbelê, belam lê hûr bûn 1. ponijîn 2.
lê [II] baneþana ji bo mê- li ser pokinîn
zayan/jinan lêk anîn 1. li hev anîn 2.
lê anîn 1. peyde kirin, du xeydok li hev anîn
pêk anîn 2. wergerandin lêkdan [I] pevçûn
lê banîn 1. pê de ketin lêkdan [II] bihevdana du
2. kumiþîn ser 3. pê be- hejmaran
led bûn -xiþteya lêkdanê alava ku
lê belê feqet, lê, belam rênîþandêra pevdana ji-
lêbezîn lêdan mareyan e
lêbok melaq, aloþ lêkend sêlav, lehî
lêbokî melaqî, aloþî lêker (r) karê ku di he-
lê borîn 1. jê bihurîn 2. vokê de tê kirin
efû kirin, bexiþandin lê ketin 1. lê asê bûn 2.
lêç 1. dererêtî 2. xulpî tê gerîn 3. îsabet kirin
lêçan kesê ku ji rastiyê lê kirin 1. kinc lê kirin 2.
veqetiyaye dîwar jênîn 3. nav lê
lêçûn xerc û mesref danîn 4. hêrandin *“a-
-lêçûnên malbatê xerc þekî bihêle ku tu arvanê
û mesrefên malê xwe lê bikî”
-lêçûnên leþkerî xerc û lê kolîn 1. lê gerîn 2. mu-
mesrefên leþkeriyê tale kirin 3. lê hûr bûn
lê dan 1. lê bezîn 2. lê lêk ve kirin senifandin
xistin 3. rencandin, ze- lêlav berfa bibaran; þilope
cirandin lêm xweliya narîn a ku
lêder kesê ku li amûre- piþtî lêkendê li qeraxên
ke mûsîqayî dide çeman dimîne
lê gemar dan 1. dorpêç lêmiþt 1. lehî 2. qirþ û
kirin 2. gemaro kirin qeselê ku bi lehiyê re tê
lê gerîn 1. lê kolîn 2. pey lê nihêrîn 1. mêze kirin
ketin 3. mutale kirin 2. dîtin
lê guncîn 1. bi kêr ha- lê niþtin siwar bûn
tin 2. munasib bûn lênûsk defter
lê hatin 1. bi kêr hatin lêp hîle, dek, fend û fût
2. layîq bûn 3. jê sûd- lê pêçan 1. lê alîn 2. lê

230
li bendê man
alandin lê vegerandin 1. radest
lê pirsîn [I] 1. pirsiyar kirin 2. bersivandin 3.
kirin 2. jê pirsîn lê asê bûn
lê pirsîn [II] 1. hal û wext lê xebitîn 1. pê re mijûl
pirsîn, kêfxweþî dan 2. bûn 2. (da ku bê qedan-
raya wî wergirtin, pê þê- din) hewl dan
wirîn lê xêr ve anîn þikir kirin
lêpok rezîl û riswa lê xistin 1. lê dan 2. ku-
lêqewimî kesê ku tûþî tan *“ker ji lêxistinê re,
bûyerekê hatiye; mex- hesp ji bezê re”
dûr, mezlûm lêzim eqreba, xizim
lê rabûn bi êþ an jî nex- li (r) daçekek e cih û wa-
weþiyekê ketin rekî dinimîne
lê re hatin 1. hîn bûn û -li cem li ba, li hinda *“li
bernedan 2. elimîn û ji cem bêaran, her bihar
xwe re kirin serinc e”
lê siwar bûn 1. lê niþtin -li dar e a niha tê pêkanîn
2. derketin ser, bazdan -li gel di gel, ji bilî vê
ser 3. gayîn -li gel vê yekê beramberî
lê sor bûn 1. lê hûr bûn vê yekê
2. îsrar kirin -li gor 1. li hember 2. li
lê sor kirin 1. teþwîq ki- cem *“li gorî makê, go-
rin 2. nav tê dan 3. ni- lik pak e”
çandin 4. fîtandin -li paþ li piþt *“bigire û he-
lêv 1. goþtê li dora dêv 2. re, li paþ xwe menêre”
kêlek *“gotina ku bikeve -li pey bi dûv *“ba pê ket,
nava du lêvan, dikeve kûçik li pey ket”
nava du gundan” -li pêþ 1. li ber, ne li paþ
-lêva xwe gez kirin pir 2. li hember, li dij
ecêb man, heyirîn *“dost li pêþ mirovî di-
-lêv daxistin mirûzê xwe peyive, dijmin li paþ mi-
tirþ kirin rovî”
lêvelêv hetanî dêv tijî lib heb
lêvlêvî cureyekî nokan e -lib û lib yek bi yek, heb
û qelandî tê xwarin û heb
lêvdûdik kesê lêvstûr li bendê man/sekinîn li
lêvþotirk kesê ku lêva wî hêviyê û di raçaviyê de
a jêrîn zêde dirêj e man/sekinîn *“her kes li

231
li ba bûn
benda dora xwe dise- elimandin 3. karên kirêt
kine” lê dan kirin
li ba bûn 1. berbiba bûn likijîn/dilikije/bilikije
2. hejîn 3. daweþîn *“ka- 1. çêrîn 2. (li ser sergo-
ya kevn, li ba nabe” yan) gerîn
li ba kirin 1. dan ber bayî likij hestîkoj
2. hejandin 3. daweþan- limbîs xortima fîlê ya ku
din bi kêrî berhevkirina çê-
li ber gerîn lavayî lê ki- reyê û vexwarina avê tê
rin, tika jê kirin ling endamê ku ji binê pê
li ber xwe ketin 1. meh- dest pê dike hetanî serê
cûb bûn 2. þerm kirin kulêmekan tê *“barê
li dar xistin 1. saz kirin serê bêaqil, ling di-
2. çêkirin kiþînin”
libê! kerem ke!/fermo! lingçepel lingberevajî *“
li hev civîn 1. kom bûn aqilê sivik lingçepel e”
2. hatin ser hev liq 1. þax 2. malbend 3.
li hev hatin 1. peyman di artêþê de koma ku ji
danîn 2. sulh kirin çar heng û hin yekîne-
li hev kirin îtifaq kirin yên pêwist pêk tê
li hev rast hatin pergî lisf 1. ser û sîçe 2. xu-
hev hatin/leqayî hev ha- yabûna bi temtêla kesekî
tin din de; dilq
li hev rûniþtin 1. dani- liva hiriya berxan
þîn 2. mutale kirin livajen kesê ku ji hiriya
lihevxistin 1. tevdan 2. berxan kulavan çêdike
bezînhev livandin/dilivîne/bi-
li hêviyê mayîn/sekinîn livîne 1. leqandin 2.
1. li bendê man/sekinîn bezandin 3. hejandin
2. raçav kirin, çav li rê livîn/dilive/bilive 1.
bûn leqîn 2. hejîn 3. here-
lihêf nivîna ji hirî û pem- ket kirin *"ba neyê, pel
boyî ya ku dema razanê nalivin”
davêjin ser xwe livlivok hejhejok
lijne 1. koma lêkolîneran lixab gem
2. desteye rêvebiran lixab kirin gem kirin
likijandin/dilikijîne/bi- lixêz zernîq, zemq
likijîne 1. çêrandin 2. liyan werziþa tîlê

232
lop
lîhaz hesinekî dirêj û lîstin/dilîze/bilîze 1. ba-
sertûj ê ku ji bo rakirina zî kirin 2. reqisîn *“bi
keviran tê bikaranîn (ali- zikê birçî nayê lîstin”
yekî dixin bin kevirê asê lîstî 1. bazîker 2. reqas
û hêza xwe didine ser *“bi xwe lîstî, bi xwe de
aliyê din hetanî ku ew bê mîstî”
wergerandin); lom, qera- lîstok 1. pêlîstok 2. tîtik
se û vîtikên zarokan
lîl 1. heriya ku ji xweliya lîtav 1. herîrêtik 2. hez-
nazik çêdibe 2. pijik ge
lîlandin/dilîlîne/bilîlîne lîtik xilîtk
bi tilîliyan bang kirin lîwa alaya leþkerî
lîlik [I] reþika çêv lîwan 1. gem 2. îskan
lîlik [II] cureyekî darên lo! baneþana ji bo nêrza-
çolê ye yan/mêran
lîloz beybûn lod 1. kom, tomar 2. gut-
lîme tîke le, lûs
lîme kirin tîke kirin lod kirin 1. kom kirin 2.
lîmelîmeyî kirin parçe- bi ser hev de anîn 3.
parçeyî kirin keys kirin, dan ser hev
lîmon leymûn lok hêþtira barkêþanê ya
lînc pêkutî hêrik/mûkurt *"barê bû-
lînc kirin avêtin bin lin- kan, barê lokan”
gan û perçiqandin loke pembo
lîrandin/dilîrîne/bilî- lom 1. mizreq, rim 2. he-
rîne bi tilîliyan qîjîn sinekî rimkî yê ku pê ke-
lîre gilêyên sor ên ku ji virên giran ji erdê derdi-
ber pêvedana bihukan di xin
çermê mirovî de çêdibin lome 1. sitamî 2. gazinc
lîs 1. mels 2. hêlin 3. lan * “lome, an li dû ne an li
*“lîs karê mirîþkan, bîs rû ne”
karê mêran e” -lomeya pîvazê li sîrê
lîsîn/dilîse/bilîse 1. me- genî kirin gotin ji ehlê
lisîn 2. niþîn wê re venekirin
lîstik 1. bazî 2. cergebez lome kirin 1. gazind ki-
3. govend *“kesê ku rin 2. þermezar kirin
têkeve lîstikê, dê milan lop 1. kincên stûr 2. parî,
jî hilde” qot

233
lopik
lopik kutilkên ku hin xwa- lotim îkramiye
rinên din jî dikine navê lowî cureyekî sewzeyan e
loq 1. þel, tîke 2. merda- û pijandî tê xwarin
ne, gurdan -lowiyên ter lowiyên ku
loqandin/diloqîne/bi- nehatine hiþk-kirin
loqîne 1. bezandin 2. lûç 1. herþ 2. spîkirî
(hesp) loqloqo kirin lûç bûn 1. heriþîn 2. spî
loqîn/diloqe/biloqe 1. bûn
bezîn 2. loqloqo bûn lûç kirin 1. heriþandin 2.
loqloqo bezeke hespan qeþartin
a ku siwaran aciz dike lûdo newaya þivanan a ku
lorandin/dilorîne/bi- pê keriyên xwe diajon
lorîne 1. zêmar ristin lûl fetrûm
2. bi þewat stran -lûl kirin fetrûm kirin
lorik hêlekana zarokên lûlaq geh, teþk
viringî *"bûk di sorikê lûle 1. quletîn 2. xortim,
de, dergûþ di lorikê de” borî 3. di çekan de bo-
lorî newaya nivandina riya fîþengê
zarokan lûleper kulîlkek e
lostik cihê bi av û herî lûleyî di endazeya bori-
loþ nanê lewaþ yan de
lotê jina qunek lûlekî wekî boriyan
lotik 1. hindirik, çirtika- lûlik boriya amanan a ku
vêtin 2. vîz tê re tiþtê avî dirijînin
-lotik avêtin 1. hindirik lûr lîl, pijik
dan 2. xwe hilavêtin 3. lûs [I] lîs
hîz dan 4. vîz dan *“di- lûs [II] parta biçûk
ya zavê lotik davê, diya lûs [III] þimþat
bûkê kûkekûk e” lûslûsî partpartî
lotikxane cihê xwehila- lûslûsî kirin partên bi-
vêtin û cergebezê; reqs- çûk jenîn
xane lûsik 1. keçêç 2. parta
lotke navgîneke raguhas- biçûk, qûçek giya
tinê a biçûk e û li ser lûtke nikilê herî jorîn ê
avan diçe bilindahiyekê; zîrwe
lotkevan 1. ajokarê lot- lûtî mêrê qûnek
keyê 2. masîvanê bi lot- lûtîtî qûnektiya mêran
keyê

234
M
m/M tîpa þazdehemîn a -maça mirinê qîlçikandi-
alfabeya kurdî ye; deng- na xwînmijan di canê
dareke ku cîderka wê yekî de
lêvkî ye û awayê belav- maçî kirin ramûsan, paç
bûna wê girtî û difinî ye kirin *“destê þêx maçî
ma 1. qey 2. tu dibêjî he- mekin, ew þêx ne Qutbê
ma wisan e *“ma ji mi- Razî ye, tac û teylesana
rinê wêdetir tiþtek he- serê wî, giþk xebata des-
ye?” tê sar û tazî ye”
-ma bavê te ji bavê xelqê mad mehde
mezintir e? tu çima made tiþtê ku di gerdûnê
qîma xwe bi vî tiþtê heyî de cihekî digire û baris-
nayînî û zêdebariyê dax- teya wî heye; darin, bû-
waz dikî? jen
-ma tu di guhê gê de madek gamêþa mê
bûyî? çima heta niha tu maden bûjenên kîmyayî
li ku bûyî? madenî heyberên ji bûje-
macera serpêhatî nên kîmyayî
macûn 1. helîse 2. mer- mader dayik
hem 3. dermanê mer- maderþahî dayiksalarî
hemkî maf fermana mîrî ya der-
maç [I] di cot de destika heqa kirin û nekirina ka-
ku digirin û pê xeta cot ran de; heq
eyer dikin mafdar xwedî-heq
maç [II] gihandina lêvan -mafên mirovan heqên
bi lêv an dêmên yeka însanan
din; ramûsan -mafê çarenûse heqê hil-
-maça jînê (ji bo bi ser bijartina rêbazekê
xwe de bê) pifkirina devê -mafê rewa heqê meþrû
kesê bêhnçikiyayî an jî -mafên takekesî heqên
fetisî þexsî/ferdî

235
mafnas
mafnas kesê ku heq û hu- Xwedê ava be, qirik bi
qûqê dizane kevokê qayîl nabe”
mafxur neheqê ku destdi- -malî ava! mala te xana
rêjiya heqê xelqê dike Xwedê! *“kê gotiyê: ‘di-
mafxurî rewþa destdirêji- zo: malî ava’ ”
ya heqê xelqê mal [II] 1. serwet 2. mil-
mahir 1. jêhatî 2. pispor kiyet 3. sermiyanî 4.
mahî hestiyê spî rastmal *“dibêje: ‘koro
mahlû malû bide malê min!’ ew jî
maht di lîstikê de dor dibêje: ‘neyê mala min!’ ”
-maht kirin lîstik jê birin mal [III] 1. di malperekî
mahû 1. beraza mê 2. ji- de rûpela sereke 2. rûpe-
na bêxîret la aîdî bikarhênerekî
mak dayik, dê *“li gor ma- malbat ezbat, aîle
kê golik pak e” malbavan malbat *“mal-
-maka derewan kaniya vi- bavanê bûkê gavan e,
ran qelenê bûkê giran e”
-makedibistan dibistana maldar zengîn, sermiyan-
heta 6 saliyan dar *“maldar, ji malê
-makezagon qanûna esasî xwe ditirsin”
ya welatekî -maldar bûn dewlemend
makêþ alava parzûnandi- bûn *“mirov deyndar ne-
nê ya mezin be, maldar nabe”
makîne alavên ku miro- male alava seyandina
van ji bo hêsankirina ji- dîwaran a bi gêç, herî û
yanê çêkirine û bi hêza hwd
gêreba, gaz, agir, nift, malekêþ seyakar
tav û destan dixebitin malêle lomê ku pê giranî
makûk mekok tên leqandin
mal [I] 1. holik 2. xanî 3. malêz [I] lîstika çavgirto-
xanûman *“dil meke ji- nekê
na bi mêr, diçe malê û malêz [II] qirêja gilêzkî
dike ji bîr” -malêz girtin qirêja
-mal li mîratan geriyaye gilêzkî pê ketin
xwedî miriye û xelqê jî malhazirî xwarina ku wê
mîrateya wî xwariye gavê li malê hazir e
-Mala Xwedê 1. Kebeya malik 1. holik 2. beyta
Þerîf 2. mizgeft *“Mala helbestê

236
mamiz
malikiyet xwedîtî malxezûran xezûrgelan
malinc male malxwe 1. xwediyê malê
maliq tiþtê ku wekî gere- 2. rêvebirê kar û barên
stêrkekê di hewa de bê malê *“mala bê malx-
destek sekinî ye we kes nizane ku mezin
malistin/dimalêze/bi- kî ye”
malêze dalêstin malxwetî sexbêrî û rêve-
maliþtin/dimale(dima- biriya malê *“malxwetî
lêje)/bimale (bimalê- kete destê kurî, rizqê sa-
je) 1. paqij kirin 2. gêzî lekê di carekê de birî”
kirin *“bi kevîrê sivik, malxur 1. malxwe 2. mî-
her kes xwe dimalêje” ratxur *“heke hat mal-
malkambax malik bi devê xurê malê ye, heke ne-
kulê de çûyî hat qeda li salê ye”
malker/malkir kesê ku ji malzarok di zikê nifþê
bo baþkirina rewþa xwe mê de cihê ku zarok tê
ya aborî dikoþe de çêdibe; pizdan
malketî muflis, babidest mam 1. birayê bavê mi-
malko malkambax rovî; ap 2. ji bo miro-
malmezin xanedan vên mezin peyveke gi-
malmîrat 1. malko, mal- ramîdanê ye *“mamo
kambax 2. malketî ne li mal e, mala mamo
malname kaxeza ku cure bi galegal e”
û hejmara bûjenên ba- maman pispora ku jina
zirganiyê lê tên nivîsan- ducanî diwelidîne
din mambiz karxezal
malniþîn karniþîn mamik [I] elameta ku di
malofî sewala ku hînî mi- nav rez, zevî û bîstanan
rovan dibe û êdî bêtirs diçikilînin da ku giyan-
di nava malê de digere dar jê bitirsin û ziyanan
malper cihê ku (ji bo ragi- nekin
handina zanyarî, nûçe û mamik [II] tiþtonek, tê-
danûstandinan) di tora derxistinok (wekî: kofiya
ragihandinê ya navnete- xezalê, totî newalê-=zî-
weyî (înternetê) de qeyd pik)
bûye mamir mirîþka yek salî ya
malû darê meht ê ku li ser ku hêj hêk ne kirine
erdê cotkirî digerînin mamiz xezal

237
mamoste
mamoste 1. seyda, fêrk- mar cureyekî sewalên xi-
er, muelim 2. di karekî þok, bêpê û jehrdar e
de pispor; ustad *“diya *“ecelê marî tê, di nava
baþ, ji hezar mamosteyî riyê de diçe”
çêtir e” -marê pêzik 1. marê pir
mamostetî karê hînkirin jehrdar 2. xedar û xayîn
û wanedanê -mar û mûr lawir û bi-
man/dimîne/bimîne 1. huk/heþerat
sekinîn 2. rawestîn maravî marê avê
mand pêþeroj, dahatû marez raxistek
mandel derew, þaþ, nerêk margestî kesê ku marî pê
mandel kirin 1. gotin an vedaye *“margestî, ji
jî kiryareke nerêk pûç ki- werisî jî ditirse”
rin 2. înkar kirin margîse cureyekî sewalên
mandî westiyayî *“destê ku li gor erdê ku lê ye
mandî li ser zikê têr e“ reng diguhere û diþibihe
mandî bûn westîn gumgumokê
-mandî nebin (ji bo kesên margîsk sewaleke ji mal-
ku li ser karekî ne) ji we bata gumgumo-kan e,
re quwet be! çêrmê wê meht û birqo-
mandî kirin westandin nek e
manek hespê ader maristan cihê ku mar lê
manend 1. mîna, notla pir in; lana maran
2. hinkuf marîjok sewalên bêling
mang 1. heyv 2. meh ên ku xwe bi erdê re di-
-mang girtin rojiya meha kiþînin
remezanê girtin marîs oleder
manga çêlek *“mangaya marlûlk kurmikên heriyê
me mir, dewê me biriya” marmark cureyekî kur-
mangêr alava ku bi ser mên doranan e
zeviyên cotkirî dixin û marmasî cureyekî masi-
pê kersengan rast dikin yên ku diþibihine maran
mangêr kirin mangêr bi marmêlk margîse
ser zeviyê gerandin marmij 1. kesê ku jehra
maqûl 1. tiþtê ku dikeve marî dimije 2. bêwijdan
aqilan 2. torinê êlekê 3. kedxur
*“maqûlê kûçikan, tajî mas alava ku pê hespan
ye” tîmar dikin

238
mazûvan
mase textikekî biling e û maxolan kesê ku bi ne-
tiþtên malê datînin serê xweþiya maxolaniyê ke-
masî sewaleke avê ye û tiye
cureyên wê pir in *“ma- maxolanî 1. cureyekî nex-
sî, di behrê de dibe hût” weþiya derûnî ye 2.
masîgir masîvan xemgîniya kûr û dirêj
masîvan kesê ku bi torê mawe 1. heyam 2. mesafe
masiyan digire mayende tiþtê ku mayina
mast þîrê kelandî yê ha- wê zêde ye; daîmî
vênkirî *“dewê ceriban- mayepûç kesê îflaskirî
dî, ji mastê neceribandî mayepûçî rewþa îflasê;
çêtir e” malwêranî
mastêrik kovik mayî 1. baqiye, serata 2.
masûr darikê ku tayekî lê ji besiyê zêdetir *“pelên
dizîn û ji firêta tevnê re mayî, ji yên bihurtî çêtir
derbas dikin in”
masûl pilte mayîn/dimîne/bimîne
masûlke edaleyên lêþ; 1. sekinîn, rawestîn 2. li
bazû; kezî holê sekinîn *“ga dimire
maþel dafika masiyan çêrm dimîne, mêr dimi-
maþelan cureyekî bayên re nav dimîne”
hênik e mayînde mayende, daîmî
maþik nîskên kesk may tê kirin 1. mudaxe-
maþîn/dimaþe/bimaþe le kirin 2. dest tê kirin
kevn bûn û peritîn -maytêkirina navxweyî
maþot kurmê belçikan destdirêjiya dijî karê
mat þaþwaz, mehtel xelqê yî hundirîn
mat bûn þaþwaz bûn maytêker 1. tevlêbûyî 2.
matem þîn destêkirî
mat kirin þaþwaz kirin maz beranê pêncsalî
mawe dem, muhlet mazî/mazû cureyekî da-
max [I] merþên malê ran e
max [II] navbera du darên mazîçin kesê ku darên
ku avêtine ser banê xênî mazî diçine
max [III] gutle mazûvan 1. malxwe 2.
maxane malxerab mêvandar 3. mazîçin
maxda kirêt *“mazûvanî, ne karê
maxda bûn kirêt bûn axa ne”

239
me
me [I] cînavka /em/ê ya rojên salê *“ji mehan û
tewandî salan, mirov carekî tenê
-me pûþ kuta ked û eme- dibe mêvanê xalan”
lê me vala çû -meha raborî her 30 rojên
me- [II] pêþgira neyîniyê rabihurtî
ya ku tê ber lêkerê mehandin/dimehîne/bi-
meaþ mehmiz, mehanî mehîne 1. tune kirin, ji
mebest 1. niyêt, qesd 2. holê rakirin 2. binevat
armanc kirin
mecal 1. qudûm 2. hêza mehane 1. mehanî 2. we-
þiyanê 3. derfet *“heke þana 30 rojî carekê
ecel hat, mecalê nade” mehanî destheqa 30 ro-
mecaz wateya ku raste- jên xebatê
rast nehatiye nimandin meharet pisporî û pîþe-
mecazî watedariya neras- karî
terast mehder 1. meydan 2. þe-
mecbûr bêgav faet 3. hêwan
mecbûrtî bêgavî mehes alava ku pê hes-
mechûl nediyar pan tîmar dikin, mas
meclis dîwana rêvebiriyê mehfûr cureyekî kaxetîta
medeniyet þaristanî bedew e
medenî þareza mehfûrî amanên ji kaxe-
medenîtî þarezayî tîta bedew
medrese 1. dibistan 2. mehîn hespa mê
xwendegeha feqîhan mehîr girara dêw
mefa [I] 1. belaþ 2. bê di- mehkeme saziya dari-
rav û bê heq *“li ku me- zandin û sezadanê; dad-
fa ye, li wir bav û bira geh *“mehkemeyê, ji
ye” kesî re mal nekiriye”
mefa [II] fayde, behre mehmiz destheqa me-
-mefa jê girtin jê behre- hekî; mehane
yek wergirtin mehne 1. wate 2. behane
mefadar behregirtî *“mehneya nedayînê:
mefer hêvî, omit ‘weris, li gêris e’ ”
meferdar hêvîdar, omit- mehnewî 1. razber 2. gi-
war yanî, derûnî
mefsik 1. kevgir 2. hesik mehol mêkut
meh 1. mang 2. her 30 mehr nikah

240
melisîn
-mehr kirin 1. nikah ki- melavî kirin 1. biryardar
rin 2. li xwe helal kirin bûn 2. xîret kirin 3.
mehrîfet 1. pîþe û pis- hewl dan
porî 2. zanîn û feraset melbend [I] menteþe,
*“mehrîfeta keran, zirî- qulabe
na wan e” melbend [II] herêm
meht 1. rast 2. tehtevêlkî melbend [III] 1. bingeh 2.
3. pehn komele
-meht kirin 1. rast kirin mele [I] kêzikek e
2. pehn kirin *“her kes mele [II] mela
dewsa lingê xwe meht melegan pir girs, þelegan
dike” meleganî mezinahiya bê-
mejî mêjî teþe, þeleganî
mekat xûgiya çêregehê meleke þiyan, qabiliyet
mekok di raçandinê de meleme bêndera kutayî
derbaskirina tayî ji firêta melevan sober, avjen
tevnê melevanî soberî, avjenî
mekteb dibistan, xwen- melevanî kirin soberî ki-
degeh *“mal, mekteb e” rin, avjenî kirin
mektûb name melik mîr *“xwediyê seb-
mela 1. mele, îmam 2. rê, melikê Misrê”
alimê diyanetê; seyda meliktî mîrîtî
*“bi ilmê melayî bike, lê meliqandin/dimeliqîne
bi emelê meleyî meke” /bimeliqîne 1. (bi awa-
-mela þito melayê sexte yekî destkarî) mêwe ste-
yê ku dixwaze bi kum û wandin 2. daliqandî hiþ-
tizbiya xwe xelqê bi- tin
xapîne; zirmela, sofiyê meliqîn/dimeliqe/bime-
sextekar liqe 1. (mêwe) di çiqilan
melatî 1. îmamtî 2. alim- ve daliqî man û terixîn
tiya diyanetê; seydatî 2. daliqî man
melaje goþtikê ku di gew- melisandin/dimelisîne
riyê de hêþîn dibe /bimelisîne 1. lîs kirin
melaq 1. riyakar 2. kesê 2. keçêç dan girtin
ku ji hinekan re laloþiyê melisîn/dimelise/bime-
dike lise 1. lîs kirin 2. keçêç
melavî 1. biryardarî 2. girtin *“kêvroþk çiqasî
xîret 3. hewl bimelise, dê gavek zê-

241
melkeb
de lê bikeve” menzîl 1. mawe 2. mesa-
melkeb selika mezin a gi- feya kêþa çekê
rover meqam 1. nivîsgeha se-
melkemot Ezraîl eleyhi- rekan 2. ziyaretgeha ali-
selam, melekê mirinê man 3. rê û rêbazên ve-
melkes gêzî, siqayîl gotina stranan
melok gurz meqes 1. cawbir 2. heb-
melû gurzên çandiniyê ring
melûl 1. xemgîn 2. der- meqsed 1. mebest 2. ni-
doyî yêt, meram
memik ber, guhan, hingil mer 1. bêra rast 2. pêmer
memikdank kinca ku çi- meram mebest, armanc
çikan dikinê; berdank meran kulîlka asmînê
memleket 1. bajar 2. we- meraq hesta hînbûnê
lat meraqdar heweskarê
men pîv hînbûnê
menberahî pîvaneya be- merasim dêlindêz
rahiyê merbend hesinê ku li
mend 1. kaþbûn, 2. bêqu- lingekî hespê dixin û bi
dûmî û bêhêzî singekî ve girêdidin
-mend paþgireke ku di da- merc 1. þert 2. werz 3.
wiya navdêrê ve dizeliqe rayîþ
û wateya xwedîtiyê didê -merc girtin reqabet ki-
mendebûr 1. teral, lexer rin, ketin pêþbaziyê
2. qirêj -merc sepandin þertê
mendirêjahî pîvaneya di- xwe dan qebûlkirin
rêjahiyê -merc û peyman þert û
mengiranî pîvaneya gira- ehd
niyê mercname 1. þertname
mengî mane, armanca ji- 2. rayîþname
yanî merd 1. comerd, destbe-
menî 1. avika mêran a ku laþ 2. mêrxas
jinê ducanî dike 2. avi- merdan mêkut
ka ajalên nêr a ku ajalên merdane [I] 1. bi dest-
mê avis dike belaþî 2. bi mêrxasî
menkûrahî pîvaneya kû- merdane [II] loq, ban-
rahiyê gurdan
menzel jûr mered pace

242
merzel
merek kadîn merixandin/dimerixîne
merez kul û nexweþî /bimerixîne mexel ki-
merfet derfet rin
merg giyan merixîn/dimerixe/bi-
mergonek bangurdan merixe mexel hatin
merheba! bi xêr hatî! merî mirov *“merî, bi
merhebatî xêrhatinî zenga ber diranan têr
-merhebatî ji hev birîn nabe”
têkilî ji hev qut kirin merîk biþkoj, qumçe
merhele 1. ast 2. rade merkane derdanka þûþe-
merhem dermanê helî- yî ya bi devik
sekî/macûnkî merkez navend
merhemet hesta dilte- mer kirin 1. pêmer kirin
nikiyê *“merhemeta 2. bi bêran rêç kirin
ne li cih, merezê tîne” mermer cureyekî kevirên
-merhemet kirin lê þewi- avasaziyê ye
tîn, guneh pê hatin mermî fîþeng, gule
-merhemet ket ber dilan mersef sinî
hate însafê merþ/merþik 1. raxistina
merisandin/dimerisî- nava malê 2. bêrkun, fer-
ne/bimerisîne 1. da- þik *“gava zarok ket me-
qurtandin 2. lê xistin ha þeþan, quna wî dayne
3. bêhêz hiþtin ser merþan”
meritandin/dimeritîne mertal 1. alava ku ji der-
/bimeritîne 1. heri- ba þûran pê berevanî tê
þandin 2. birîndar ki- kirin 2. alava ku pê be-
rin, spîldaxkî jê derbas revanî tê kirin
kirin merx [I] cureyekî darên
meritîn/dimerite/bime- ku zivistanan belçikên
rite 1. heriþîn 2. birîn- wan danaweþin
dar bûn *“destê bin kê- merx [II] newalên rûbaran
vir, bikêþî dê bimerite merz cihokên ku li dora
nekêþî dê biheriþe” zeviyan tên kolandin (da
meriv mirov *“meriv, ku lêkend nekevê)
bi çiravan diçe delavan” merzel gor *“hemû mer-
merivatî mirovatî *“me- zelên kêlsipî ne ziyaret
rivatî bi baran, hesab bi in, hemû kesên þaþiksipî
misqalan” ne serdar in”

243
mesele
mesele 1. arîþe, gelþ 2. meþq pêþamadehî
mijar, babet -meþqa cengê ji þerekî re
meselok kurteçîrokên wa- amadehiyên pêþîn
tedar û qerfî -meþq dan hînî karekî ki-
mesîlk 1. newala bêav 2. rin
rûbarok, newalok meþrû di çarçiveya hela-
mesqel bûjena biriqan- liyê û qanûnan de; rewa
dinê met 1. xwiþka bavê mirovî
-mesqel kirin 1. biriqan- 2. ji bo pîrejinan peyve-
din 2. çirûsandin ke rêzdariyê ye *“em
mesaxtin/dimesêxe/bi- çûn mala metê, metê jî
mesêxe mezaxtin çû civatê”
mesh gerandina destê þil metbex jûra aþpêjiyê
li ser endamê pêçayî methelok gotinên navdar
mesh kirin destê þil li ser ên kurt û watedar
endamê pêçayî gerandin metirsî fikar, tirs
mesîl 1. çemê biçûk 2. meterîs kozika cengê
newalên sêlavan 3. di- metran popê filehan
bûr *“avê vexwe ji kanî- mewîj tiriyên hiþk-kirî
esîlan, ne ji mesîlan” *“mewîja hebanan, ne
mest 1. serxweþ 2. heyirî dixwe ne dide cîranan”
3. cureyekî solên bênal- mewqî meqam
çe ye mewranî daxwaza xwa-
mest bûn 1. serxweþ bûn rinê ya li ba jinên ducanî
2. heyirîn -mewranî ketin ber (jina
mest kirin 1. serxweþ ki- ducanî) dil bijinandin
rin 2. heyirandin xwarinekê
meþ 1. bez 2. rêveçûn mewzî senger
*“guhên erdê, meþa mû- mexel cihê ku sewal lê
riyê jî dibihîzin” westa xwe datînin
meþale çira -mexel hatin (sewalên
meþfen kevirê mirîþotiyê çarpê yên ku goþtê wan
meþhûr navdar tê xwarin) veketin, ve-
meþk eyarê ku tê de mastî lezîn *“bizin bizin e, be-
dikilînin û dikên rê cihê xwe pêkol dike û
meþkale xurcika çermîn paþê mexel tê”
meþkar kesê ku çalakiya -mexel kirin sewal vele-
meþê pêk tîne zandin

244
mezr
mexlûq hemû heyberên meyizandin/dimeyizîne
ku ji aliyê Xwedê ve ha- /bimeyzîne 1. nihêrîn
tine afirandin 2. temaþe kirin 3. dîtin
mexreb serê êvarê mezad sûqa kirîn û firo-
-nimêja mexrebê nimê- tanê; bazar
ja tarîbanê mezaxtin/dimezixîne/
mey þerab, eraq bimezixîne 1. bertelef
meya [I] hêstira mê kirin, îmha kirin 2. dêrz
meya [II] havên, firþik kirin, xerc kirin
meyan puxte, gewher mezaxtî mal û milkê serf-
meyandin/dimeyîne/bi- bûyî; înfaq
meyîne 1. havên kirin mezel merzel *“mezelê
2. dawerivandin keran, zikê gur e”
meyav ava sekinî ya ku -mezelê merivan jê dûr
naherike be! Xwedê merivan jê
meydan 1. hol 2. hêwan biparêze
3. mezada sewalan *“ji mezin [I] 1. girs 2. bilind
tivingê re nîþan, ji hespê *“astenga mezin, li derê
re meydan” mala mirovî ye”
-meydan nedîtin firsen- mezin [II] 1. rûspî 2.
da xwestî bi dest nexis- serok 3. pêþengên ge-
tin lekî *“bi ya mezinan
meyger kesê ku di mey- bike, wan cejnek berî
xaneyê de meyê digerî- te xwarine”
ne; saqî mezinahî 1. girsî 2. bi-
meyîn/dimeye/bime- lindahî *“aqil ne ji me-
ye 1. havên girtin 2. zinahiyê ye, ne jî ji bi-
dawerivîn çûkahiyê ye”
meymûn qird *“mey- mezin bûn 1. girs bûn
mûn, di çavê diya xwe 2. bilind bûn 3. gihiþ-
de xezal e” tin, stewîn
meyrok marlûlk mezintî mezinahî *“bi-
meyter kesê ku hespan çûk biçûktî, mezin me-
hîn dike zintî”
meyxane 1. firoþgeha era- mezlûm kesê ku zilmek
qê 2. cihê vexwerina li sêrî hatiye kirin
eraqê mezr 1. dûgel, dewlet 2.
meyxur eyaþ, sermest welat 3. sazî

245
mezran
-Mezra Botan Dûgela Bo- mêjûnas kesê ku roj û
tiyan 2. welatê botiyan, demên rûdanan nas dike
Navçêmk mêkew kewa mê
mezran afiran, sazkirin mêkut mîrkut
mezrandin/dimezrîne/ mêl 1. hesta ber bi tiþtekî
bimezrîne 1. afirandin ve 2. xwarbûna ber bi
2. çêkirin aliyekî ve
mezrandî 1. afirandî 2. mêldar 1. berwar 2. he-
çêkirî weskar
mezrîb 1. newala ava lê- mêlede 1. meþale, þemal
kendê 2. þirotan 2. çira
mê 1. sewala ku avis dibe, mêlak kezeb
dizê an jî hêkan dike 2. mêr 1. mirovê nêr 2. wê-
navdêra ku wekî mêza rek *“axa jin û mêran, ji
hatiye pejirandin *“bila hev e”
mê be, þîr qismet e” -mêr ser re heram e le-
mêbaz kesê ku bi namûsa hengê herî qenc e
jinan re dilîze -mêrê kulê ruhistînê stû-
-mê bûn ji nêrtiyê ketin bir; celad
mêhîn 1. mêza 2. tiþtê -bi mêr kirin (jin) bi
ku mêzatiya wê li pêþ e mêrekî re zewicîn, þû ki-
-mê kirin 1. ji mêraniyê rin
xistin 2. xesandin mêrandin/dimêrîne/bi-
mêj 1. kevin 2. rabihurtî mêrîne 1. nîþan dan 2.
mêjî 1. endamê ku di seri- pêþandin
yan de ye û giyanewer bi mêranî 1. egîdî 2. nêrtî
wî karên xwe bi rê ve di- *“mêranî, ne karê her
bin 2. hiþ, aqil *“mêjiyê kesî ye”
sivik, barê giran e” mêrg erdê ku çêreya wê
-mêjî þêlî kirin 1. (ji ber tê çinîn; çêregeh
temenê dirêj) hiþ negerîn -mêrg û çîman 1. gulzar
û bûyer bi bîr neaîn 2. 2. seyrangeh
gêj bûn mêrgdirûn giyaçinîn
mêjîkok 1. mêjiyê biçûk mêrik mirov
2. parçeyê navendî yê mêrkok 1. qelsemêr 2.
ku kombersê dixebitîne þindokê mêran
mêjû roj û dema ku mêrkuj 1. qatil 2. kujer
bûyer qewimiye 3. kuþtox *“destê te, ne

246
mêze
destê mêrkujan e” din 2. dalêstin *“berxê
mêrxas xasmêr, egîd, wê- jîr, du makan dimije”
rek *“mêrxas, mêrxasan mêtingeh cihê ku terþ û
nas dikin” talanê wê tê kirin; zorxa-
mêrxasî egîdî, wêrekî ne
*“mêrxasî deh e, yek jê mêtinker kêse ku xêr û
zor e û yên din fen in” bera welatekî bi nehe-
mêrxwaz jina ku dilê wê qiyê dixwe; zordar
bi guhneliyê heye mêtûlke riþk
mêþ [I] 1. cureyekî heþe- mêvan kesê ku li male-
ratên firinde ye 2. mo- ke biyanî bixwe, vexwe
za hingiv *“hespê piþt- û binive; misafir *“ga-
kul, bîna mêþan ji dûr va mêvan tên, rizqê
ve hildike” xwe jî bi xwe re tînin”
-mêþ lê diteriþe ewqas mêvanî mêvandarî, mi-
þimþat e ku mirov nikare safirî *“here mêvaniya
xwe li serê bigire dijmin jî, lê çekên xwe
-mêþan çav derxistiye ji bîr meke”
ewqas belengaz e ku ni- mêvandarî kar, rêz,
kare berde mêþan jî berhevî û xizmeta ku ji
mêþ [II] arasteka çekan bo mêvanan tê nîþan-
-mêþa tivingê 1. nikilê dan; misafirperwerî
ku bi serê lûleya wê ve mêvanperwer kesê ku
ye 2. çapa lêxistina ti- mêvanan baþ mazû-
vingê vanî dike; misafirper-
mêþereþk mêþa reþ a wer
nav malan mêvanxane cihê hewan-
mêþin mih *“deriyê dina mêvanan; misafir-
kozê vebe, berx ber bi xane
mêþinê û kar jî ber bi mêw dara tiriyê
bizinê direve” mêwe berên daran; fêkî
mêþkuj alav an jî der- mêwij 1. tiriyên hiþk-
manê ku qira mêþan kirî 2. qax
tîne mêxik qurnefîl
mêþlok 1. bihuk 2. mal- mêze 1. awir, nêrîn 2.
bata bihukan çêj 3. depekî rast ê ku
mêtin/dimêje/bimêje li ser pêpikan qayîm-
1. hilçinandin, veçinan- kirî ye, li serê xwarin,

247
mêze kirin
nivîsandin û hwd tê ki- betiyê re dest dirêjî yekî
rin; mase kirin 2. damilandin
mêze kirin meyzandin miç kirin (çav) girtin,
mêzer pûþiya serê jinan damilandin
mêzîn alava giranîkêþ miço zarokê biçûk
micêrk 1. murîdê þêxekî midas sol, pêlav
2. miçewr mifa sûd
micik di pêkanîna ka- mifadar kêrhatî
rekî de cidiyeta mirovî mifte [I] kilîl
micwer rengê hêþîn ê tarî mifte [II] herwe, bêdirav
miçandin/dimiçîne/bi- miftexur herwexur
miçîne 1. (çav) dami- mih peza mê, hevsera
landin 2. (çav) qurçan- berên *“ne ji fesadan be,
din gur û mih dê bi hev re
miçekçek çîçik, xeml, a- biçêrin”
rastek mij 1. moran, çem 2. dûyê
miçekçekî çîçkirî, xemi- ku dadikeve der û dorê
landî, arastî *"sal mij e, kodik tij e"
miçewr xizmetkarê sazi- mijandin/dimijîne/bi-
yên dînî mijîne dan hilçinandin
miçêj mizêc, îþtah û vexwarin
miçilge 1. mijar, babet mijane di makîneyan de
2. angaþt 3. merc baskê ku giraniyê dikê-
-ketin miçilgeyê ketin þe; baskêþ
mercê mijang bijang
miçiqandin/dimiçiqîne mijawî rewþa hewayê ya
/bimiçiqîne 1. (herka ku mijê her der rapêçaye
tiþtê avî) asteng kirin 2. mijîn/dimije/bimije hil-
(tiþtê avî) ji binî ve ziwa çinandin û vexwarin
kirin mijar babet
miçiqîn/dimiçiqe/bimi- mije tam û bêkêmasî
çiqe 1. (herka tiþtê avî) mijok cureyekî çêreya ze-
biriyan, asteng bûn 2. liqok e
(tiþtê avî) ji binî ve ziwa mijûl kesê ku bi karekî re
bûn *“kanî jî bêxwedî dibile
bimînê, dê bimiçiqe” mijûl bûn 1. pê bilîn 2.
miçirandin/dimiçirîne/ pê re eleqedar bûn
bimiçirîne 1. ji merhe- mijûlî eleqedarî

248
miraz
mikemik dengdana bizi- min awayê tewandî ê cî-
nan navka /ez/ê
mikemik kirin (bizin) -min sîr nexwariye ku
deng dan bêhn ji min bê min
mikur 1. nas 2. aþkera kirêtiyek nekiriye ku bê
mikur hatin kirina xwe pêþiya min
eþkere kirin mindal zarok
mil 1. endamê ji destan minet 1. sehm 2. tirs û
hetanî pîlan 2. alî xof *“hestiyê bê minet,
-mil dan ber 1. qebûl ki- çêtir e ji goþtê bi minet”
rin 2. bi cih anîn -mineta te li kaþê han!
-mil kirin rakirin û dan fermo çi di dilê te de der-
ser navmila xwe bas dibe bîne zimên!
milç dengê devþepilandin minho 1. riwayet 2. salix
û maçkirinê minminîk perperok, ker-
-milç çûn destan rahiþ- kene
tin destan û ramûsandin minminok kesê ku di kir-
milçemilç 1. ji ber xwa- yar û bizavên xwe de
rinê û vexwarinê þelpe- hêdî ye
þelpa dêv 2. ji ber ra- miqate 1. serwext 2. bal-
mûsanê þelpeþelpa lê- dar
van û cihê ramûsandî miqate bûn 1. lê xwedî
milçemilç kirin (dev) þe- derketin 2. parastin
pilandin miqawe cureyekî kaxeza
milet gel, xelq *“here nav stûr e
miletan, bigire jê ade- miqilk 1. tawe 2. boçe-
tan” sêlîn
milk 1. rastmala ji erd û mir qureyê mirûztirþ
avahiyan pêkhatî 2. hu- -xwe mir kirin bi mirûz-
kimdarî *“ji milkan aþ, tirþî xwe qure kirin
ji hacetan simtiraþ, ji mirar 1. sewala ku negi-
mêran mêrê ku dike he- hiþtiye ber kêrê 2. mi-
sabê pêþ û paþ” riyên ji sewalên ku goþ-
milkiyet 1. hemû heyiyên tên wan nayê xwarin
kesekî 2. malê ku bi bi- miraz xwezî *“dilê bi xe-
necihî aîdî kesekî ye zeb, nagihêje tu mira-
milpêç kinca gerdenpa- zan”
rêz; kefî -miraz di çavan de man

249
mirc
xweziya dilî bi ser tu ar- mirî 1. candayî 2. bêgiyan
mancê ve nebûn *“miriyê di gorê de, jê
mirc kerane nayê þermkirin”
mirç milç -mirî kenandin pir qerf
mirçemirç milçemilç û qeþmerî kirin
mirçemirç kirin milçe- mirîçok kesê sist, xav û
milç kirin lawaz
mirdar 1. heram 2. qirêj mirîd/murîd tobedarê li
û kirêt ber destê þêx, xwedênas
mirdal 1. mirdar 2. kesê û çakan ê ku li ser riya
bêqedr û çepel *“gotin ji wan herdem di xilwe û
mirdalan, sipî ji qerpa- nizayan de ne
lan” mirîþk heywaneke bibask
miremir dengê ku gotin a kedîkirî ye *“beza mi-
jê nayê fehmkirin rîþkê, heta ber kadînê
miremir kirin 1. (bi awa- ye”
yekî ku tê nayê gihiþtin) -mirîþka kesî ji xewê ra-
axaftin 2. ginegin kirin nekirin tu kes ji xwe
3. (seg) girê xwe anîn nexeyidandin
mirêk awêne -keçêça mirîþkê kurika
mirês îhtiþam mirîþkê
mirin [I] 1. candan 2. mirok her tiþtê ku dawiya
fewt 3. riya çûnehatê wî mirin e
*“rê riya mirinê be jî, tu mirov însan *“çiyayê bê-
her li pêþ be” gul, wek mirovê bêdil e”
mirin/dimire/bimire mirovahî însanetî
[II] 1. çûn ser dilovaniya mirovatî mirovahî *“mi-
xwe 2. ji giyaneweriyê rovatî germegerm, dij-
veqetîn minatî nermenerm”
mirisandin/dimirisîne mirovdost bihîstyarê er-
/bimirisîne 1. perç lê kên însanî
daxistin 2. fors lê þikan- mirovperwer însanper-
din 3. çivî lê sist kirin wer
-guh lê mirisandin pir mirovxur kes û sewalê ku
kutan xwarina goþtê mirovan
mirisîn/dimirise/bimi- rewa dibîne
rise 1. bêmirês bûn 2. mirûç moçik
qirik lê miçiqîn û zibilîn mirûz 1. sikûm, sîma 2.

250
miþt
gêwil miçandî 2. kefedest, fel-
mirûztirþ 1. rûpirçî 2. qedest
bêgêwil *“hevalê xwari- -mist dan miz dan
nê, her tim mirûztirþ e” mistek gezo
mis mîs miþag [I] xortê çeleng î
misab alava ku solpêkiri- bikêrhatî
nê hêsan dike miþag [I] kesê ku bi dest-
misas rim heqekê dixebite
miselet qiraskê sêrî miþar alava birînê; birek
-miseletî serê yekî bûn miþe [I] heqdest
bûn qîra reþ û pê ve ze- -miþeya kêmtirîn heq-
liqîn desta hera hindik
misêwa 1. daîmî 2. bi ber- miþe [II] zêde, gelek
dewamî; hemasa -miþe bûn zêde bûn
mishef navekî din î Qura- miþefil hendef
na Pîroz e miþepere riba
misîn derdana avê ya bi- miþexur kedxur
lûlik miþext 1. firar 2. penaber
misk bêhneke xweþ e û ji 3. revok
qirguliya askê tê derxis- miþexte tarawgeh
tin *“kûsî, miskê nax- miþextî penaberî
we” miþext kirin 1. koçber
-misk û enber du bêhnên kirin 2. þandin taraw-
xweþik in gehê
miskan kaniya ava ma- miþeyî hebûn û lawanî
denî ya tahmsarkî miþk cureyekî ajalên zi-
misoger 1. bîmekirî 2. yandar e *“miþk çiqasî
pêwist 3. îcbarî 4. kar axê bikole, bi serê xwe
an jî kiryara ku guman tê de dike”
de tunebe; teqez -derê ku miþkan jî mala
misogerî pêwistî wî terikandine êdî tût
misoger bûn (gotin an jî û rût maye û kes pê na-
kiryar) guman tê de ne- sitire
man û sed der sed hatin miþkane barimte, gerew
cihê baweriyê miþmiþ arûng, zerdelî
misoger kirin piþtrast ki- miþmiþî rengê arûngê
rin, dabîn kirin miþt tijî *“ji yê kor re go-
mist 1. kulma mirovî ya tine: tu çi dixwazî?; goti-

251
miþtax
ye dinyayeke miþt ronî” tan 2. qereçî *“mitriban
-miþt û dagirtî tijî û qûç gotiye: ‘ji ufara bênde-
-miþt kirin heta dêv da- ran nebûya, me dê jî cot-
girtin, heta dêv tijî û qûç karî bikira’”
kirin mitribî 1. stranbêjiya da-
miþtax tiþtê di heman rê- wetan 2. qereçîtî *“he-
zê de be erebî ye, tunebe mit-
miþtaxe bêndera hiþkiri- ribî ye”
na tiriyan mix bizmar
-bûn miþtaxe li her derê -mix kirin bizmar kirin
pir zêde bûn mixabin cihê daxê ye ku
miþtaxan werza hiþk-kiri- mixmaz qemçik
na tirihan mixrik hevrik, reqîb
miþtin/dimiþe/bimiþe miyaw dengê pisîkan
maliþtin miz [I] miþe
miþûr 1. zehmet 2. zûrî miz [II] tahmxweþ (tahma
-miþûr xwarin 1. zehmet tirþ û þirîn têkilhev)
kêþan 2. zûrî dîtin miz dan dest ser geran-
mit [I] çiqilên biçûk din û tev li hev dan
mit [II] 1. bêpêjn 2. mize xwarinên sivik ên
bêdeng 3. kesê ku na- meyxuran ên ku digel
bihîze meyê dixwin
-mit man mehtel man, bê- mizemiz devgerî
pêjn man mizemiz kirin 1. gotin di
mitale kirin (li ser babe- devê xwe de birin û anîn
tekê) ponijîn 2. rastî veþartin
mit bûn bêtevger di cih mizgetf 1. camî 2.
de sekinîn mescîd *“heke xêr li
-mitbûna zivistanê tev- malê here, ne hewceyî
za ku dikeve cendekê mizgeftê ye”
hin ajalan û zivistanê di mizgîn xeber û bûyera
xewê de dimînin kêfxweþî û dilgeþiyê
mitêl lihêf mizgîndan agahdarkirina
mitî bêdengî bi xeber û rûdaneke kêf-
mit kirin xwe ker kirin xweþiyê
(dengê xwe nekirin) mizûr karmendê gumrikê
mitmayî mehtel, bêpêjn mî mih *“miya xerîb, li
mitrib 1. stranbêjê dawe- rexê keriyî mexel tê”

252
mîsger
mîheng eyer mîrala 1. serheng 2. fer-
-mîheng dan eyer kirin mandarê herêmekê
mîhrîcan 1. cejna havînê Mîran Bircê Mêzînê
2. bernameya pêþangeh mîrate kelepor, mîras
û civînên komelî 3. (di mîrav berdestî û pêgirti-
kurdiya kevn de) roja ku yên mîrekî
mirî ji nû ve candar di- mîrek serek
bin, roja qiyametê mîrekî pergala rêvebiriyê
mîhrîgan payîz ya ku di destê mîrekî de
mîhrîvan bexþende ye
mîl mendirêjahiya cîhanî mîrgeh dever an jî welatê
ya ku pê maweya di nav- ku rêvebiriya wê mîrni-
bera du xalên erdnîgarî þînî ye
de tê pîvan mîrî dezgeh, kar, mal, erd
mîjo têjika ku çi guhan û hwd yên ku girêdayî
têkeve ber dimije mîrgehê ne
mîmar endazyar mîrkut mêkut, çakutê me-
mîmarî endazyarî zin î darînî *“li deriyê
mîna [I] wekî, notla, fena kesî mexe bi tiliyan, bila
*“bixwe mîna mêran, ra- kes li deriyê te nexe bi
be mîna þêran” mîrkutan”
mîna [II] xuya mîrlîwa mîrala
-mîna bûn xuya bûn mîrniþîn mîrek
mînak 1. nimûne 2. we- mîrniþînî 1. emîrtî 2. se-
kok rokatiya êlekê 3. keyanî
-wekî mînak ji bo nimû- mîro mûrî, gêrik *“ecelê
netiyê mîroyî tê, çeng pê ve
mînandin/dimînîne/bi- hêþîn dibin”
mînîne çend tiþt anîn mîrza 1. kurê mîr 2. esîl-
astekê û hemû wekî hev za, torin
kirin mîs madenê ku jimareya
mîntan 1. kiras 2. qutik wî ya atomî 29, giraniya
mîr 1. kesê rêveberiya de- atoma wî 8.95, kurteya
verekê dike û li paye- wî ya latînî Cu ye û di
textî rûdine; emîr 2. se- 1084 dereceyan de jî di-
rokê êlekê 3. key *“mîr hele
jî dimire, evdal jî dimi- mîsger pîþekarê alavên
re” mîsîn

253
mîsgerî
mîsgerî pîþekariya ala- moçe hêstira mê; meya
vên mîsîn modine çapa lûleya ti-
mîsîn alav û amanên ku ji fingê
mîsê hatine çêkirin mohr alavake biçûk a ku
mîstanik cureyekî nex- nav û navnîþana mirovî
weþiya çêrmî e an jî cihê karê mirovî tê
mîstanikî endamê þeliqî de kolayî ye û li þûna þa-
mîstin/dimîze/bimîze nenavan li kaxezan tê
mîz kirin *"adarê kêrguh xistin û wekî nîþaneya
sibehan xwîn dimîze, fermîtiyê tê pejirandin
nîvro xwe davêje ber si- *“zor dizane û zêr diza-
ya darê” ne, devê tivinga bi mohr
Mîweganan Kelûya Þêrî dizane”
(21’ê Tîrmehê-20’ê Ge- mohr kirin 1. nîþaneya
lawêjê) fermîtiyê lê dan 2. çes-
mîz aviya ku ji mîzildankê pandin 3. karê qedexe
derdikeve *“mîza miþkî, betilandin
ji êþ re kar e” mole bûjena ku pê tê se-
-mîza wan ne zelal e hin yandin
xiniziyên wan ên veþartî mon mirûztirþ, pirçî
hene û lewre teletel/tir- mor mohr
setirs digerin moran ewrê tîr ê ku dadi-
mîzdank mîzildank keve rûyê erdê û bînayî
mîzildank di lêþ de tê de kêm dibe; mij
endamê ku aviyên bêkêr morî xemla hebhebî ya
dicivîne hev û bi riya en- ku ji þûþeyê hatiye çêki-
damê zayendî valayî rin, jin di stû, zend û la-
derve dike çikên xwe ve dikin
mîzkêþ lûleya ku mîzê *“moriya biqul, di xur-
veder dike cikê etaran de namîne”
mîz kirin aviya mîzil- -morî winda kirin li tiþ-
dankê berdan derve tekî pir biçûk gerîn
mîzok kesê ku nikare mostik derdanka ku tê de
mîza xwe bigire û di bin av, þîr û hwd didine za-
xwe de berdide; ke- rokên viringî
lemîzokî moþek cureyekî teqeme-
mîztin/dimîze/bimîze niyên giran e
mîz kirin movik herewera ku hesti-

254
mûmdank
yan bi hev ve dizeliqîne; murîd pêgirtiyê þêxekî
mefsel, mok *“murîdê ku bi sirekê
mox mêjî were û tirekê here, ew tu
moxil cureyekî bêjingên ne murîd e”
ku hûr lê dike musteqbel ayende, pêþe-
moz [I] cureyekî mêþan e roj, dahatû
moz [II] golika dusalî mustesna tiþtê derî mija-
mozbeþ kermêþ, zerqîtik rekê; awarte
mozik 1. moza biçûk 2. mux zanayê zerduþtiyan
golika dusalî *“heke ga muxalif dijber
bike û bi tenê bixwe, lê muxbêd mux
mozikê tolik dê çi bix- muxtar keya
we?” mû pirç *“keda helal dibe
moz kirin/dan mozan mû lê naqete, keda he-
1. ji ber mêþan lotik dan ram bibe weris jî diqete”
2. engirîn û silikîn -mû jê þaþ nekiriye her
mozqirtik mozbeþ du jî di lisfê hev de ne
mozrîk çîkên ku ji êgir di- -mûyê xwe bi ciwanan re
firin qusandin li salên teme-
mucahid kesê ku di riya nê xwe nenihêrîn û bi
Xwedê de derketiye cen- ber bayê xortan ketin
gê mûç guhvîtkirina sewalan
muflan pezkovî -mûç kirin (sewal) guhê
muflis malketî, îflaskirî xwe vît kirin
muhacir koçber mûçe meaþ, mehanî
muhacirî koçberî *”pêncî mûçilk alava ku pirça bê-
salî mihacirî, ne bi sa- kêr pê tê rûçikandin
lekê neyarî” mûçing mûçilk
mujikî 1. teral 2. qirêj mûd kîn
mukur hatin 1. rik hatin mûdî 1. ezaker 2. kîndar
2. nepejirandin *“dizên mûle herî
bîstanan, mukur tên zi- mûm keresteyeke ronîki-
vistanan” rinê ya ku ji þima û bezî
munasib 1. guncan 2. la- tê çêkirin û pilteyek di
yîq 3. hevaheng 4. li- navê de ye; find
hevhatî *“Xwedê sêrî di- mûmdank derdana ku
bîne, kumê munasib lê mûmê tê de datînin; fin-
datîne” dank

255
mûmar
mûmar kurmê doranan mûtaw bend û werisê
mûnandin/dimûnîne/ mûyîn
bimûnîne hûnandin mûyîn [I] 1. bipirç, bipûrt
mûnîn/dimûne/bimûne 2. ji pirç û pûrtê *“bila
hûnîn dil bi dil be, bila kirasê
mûr bêdengê rûtirþ mûyîn li mil be”
mûrî mûstang, gêrik mûyîn/dimûne/bimûne
mûrîstan hêlîna gêrikan [II] mûnîn
mûsîqa newanasî mûz fêkiyeke qalikzer û
mûsîqanas newanas dûvedirêjkî ya ku li
mûsîqajen pisporê newa- erdên germ þîn dibe
yan mûzî endamê zayendî yê
mûþek mêvanê ku bêyî nêrzayan; kîr
vexwendina xwediyan tê

256
N
n/N tîpa hevdehemîn a -nal kirin 1. nal bi simên
alfabeya kurdî ye; sewalan ve mix kirin 2.
dengdareke ku cîderka nal ji binê simê vexistin
wê diranî ye û awayê *“hêþtir nal dikirin, ro-
belavbûna wê girtî û vî çû û got: ‘pe pe”
difinî ye nalan zarîn
na 1. bersiva neyiniyê, nalandin/dinalîne/bi-
dijbera erêniyê 2. cari- nalîne 1. zarezar pê
nan wekî pêþgirekê tê xistin 2. êþandin û wêle-
û wateya neyîniyê dide wêl pê xistin
*“giliyê mêran yek e, nalbend pîþekarê nalkiri-
ya erê ya ‘na’ ” nê; simtiraþ *“nalben-
nabe ku (di zagonsaziya dê baþ, mîroyan jî nal di-
leþkerî de) qedexe (wek: ke”
nabe ku çekên agirber nalbir firoþkarê alavên a-
bêsedem bên teqandin!) vasaziyê
nabînk cureyekî kerde- nalbirxane firoþgeha ala-
nekan e vên avasaziyê
naçar neçar nalebar 1. dij 2. berhem-
naçarî neçarî ber
nadan nemerd nalenal 1. zarezar, zûre-
nadir tiþtê ku kêm caran zûr 2. wêlewêl, kûze-
tê dîtin; degme kûz, nûzenûz
nag hêþtira mê nalenal kirin 1. zarezar
Nahid gerestêrkek e kirin 2. nûzenûz kirin
nakok 1. zid 2. muxalif, nalik þimikên ku binê
dij wan darîn e
nakokî 1. tezad 2. muxa- nalîk nîvîna stûr a ku li se-
lefet, dijayetî rê tê razan; bincî, binrex
nal hesinê ku li binê simê nalîn/dinale/binale 1.
ker û hespan dixin zarîn, zûrîn 2. axîn, kû-

257
name
zîn, kûrîn, nûzîn yekî mêrxas nabe”
name [I] peyama nivîskî nandank teþt an jî der-
ya ku ji yekî re tê þandin; danka ku nên dikine
reþbelek navê *“nankor nên dix-
-name [II] paþgireke ku di we, nandankê jî di-
navdêre ve dizeliqe û dirîne”
wateya kaxeza niviskî nandayî 1. comerd 2.
didê mêvanperwer *“nan-
namedor biryara ku piþtî dayî, birçî namînin”
civînekê hatiye wergir- nanfiroþ xwediyê firinê
tin; giþtîname an jî firoþkarê nên
namerd nemerd nangir erdê bi xêr û ber
namilke 1. daxuyanî 2. nangiranî xela
danezan nanik cureyekî bîþiyan e
namûs 1. ifet 2. tiþtê herî nankor 1. xayîn 2. kesê
pîroz ê li cem mirovî ku qencî û çakiyê zû ji
wek welat, ax, jin, zarok bîr dike; neþêkirandî
û hwd; rûmet *“namûs nankorî 1. xayîntî 2. bê-
avêtine ber kû çikî, wî jî spasî
nexwariye” nankorî kirin 1. xayîntî
-namûs peymal kirin bi kirin 2. neþêkirandin
zorê ifet û rûmeta yekî nano kesê ku tatêla wî
þikandin her xwarin û vexwarin e
namzed navzed nanoziko 1. ne têr ne
nan 1. xwarineke sereke birçî 2. xebata ku tenê
ya ku ji hevîrê arê ge- bi kêrî ziktêriyê tê
nimî û li ser sêla sincirî nanpêj 1. kesê ku nên
an jî di tenûrê de tê bi- dipêje 2. aþpêj
rajtin, gelek cureyê wî naqos 1. zengil 2. zengilê
hene 2. îkram *“av, dêrê yî ku wextê ayîna fi-
þûna nên nagire” lehan diyar dike
-nanê tisî bi dêst neke- -barûya naqosê birca ku
tin pir xizan bûn zengilê dêrê tê de tê da-
nan dan 1. xwarin dan 2. liqandin
aþ dan nargîle kokos
nandar 1. mazûvan 2. narinc malbata mêweyên
mêvanperwer *“meriv bi wekî leymûn, porteqal û
nanekî nandar, bi ço- hwd

258
nav û nûçik
narincî rengê porteqalê çal kirin 2. veþartin 3.
narincok cureyekî teqe- mirî kirin gorê
meniyên ku bi dest tê nator nobedarê bêx; zêre-
avêtin van
narîn 1. nazik û tenik 2. natorî çavdêrî, zêrevanî
nerm nav [I] 1. mawe 2. ferqi-
narvîn qeder, çarenûs yet
nas heval û hogirên ku ji -di vê navê de di vê ma-
dûr û nêzîk ve bi hev re weyê de
têkiliyên wan hene *“mi- nav [II] hundir *“di nava
rov, bi nasan digihê xa- salekê de du havîn na-
san” bin”
nasandin/dinasîne/bi- -di nav xêrê de bî xêra
nasîne agehî dan, xeber- Xwedê li ser te be
dar kirin -di nav xwîna sor de ge-
nasirge ereboka destan a wixîn birîneke xedar gir-
ku pê barên biçûk dikê- tin û pir xwîn jê çûn
þin cihekî nav [III] agehiya ku tiþtek
nasîn/dinase/binase 1. pê tê nasîn û zanîn
zanîn 2. hay jê hebûn *“navê wê Edlan e, ji mê-
3. pê hesîn rê xwe re nezan e, ji xel-
nas kirin 1. zanîn 2. qê re kebaniya bîst û
pê beled bûn 3. aþina heft malan e”
bûn *“hesp, siwarê xwe -nav hildan 1. bi bîr anîn
nas dike” 2. bi dengekî bilind gazî
nasname kaxeza ku da- yekî kirin 3. navê kesê
neyên di heqê yekî/ye- mirî li yekî kirin
kê de dide -nav lê kirin pênasek lê
nasyar 1. dost, hogir 2. danîn da ku pê bê nasîn
hevalbend -nan nivîsandin ji bo ege-
nasyarî 1. dostanî, hogirî reke rêvebiriyê navê xwe
2. hevalbendî qeyd kirin
naþor parçeyek ji rîsê zi- -nav tê dan 1. teþwîq ki-
rav; nex rin 2. niçandin
naþte 1. birçîtî 2. xela nav [IV] û nûçik 1. pê-
-naþteya li ser naþteyê nasên ku nirxê yekî/tiþ-
birsa pey birsê tekî dadixîne 2. leqebên
naþtin/dinêje/binêje 1. soxkirinê

259
nav û nîþan
-nav û nûçik lê kirin jê hatiye kirin
re navên soxkirinê pey- navçav 1. navbera her du
de kirin çavan 2. enî
nav [V] û nîþan salix û navçe bajarokê bi ser ba-
wesfên kes an jî tiþtekî; jarekî mezin ve
dilq navçeng binçeng
-nav û nîþan dan 1. za- Navçêmk Mezra Botan
nîn û agahiyên der heqê navdank 1. navê ku pê
yekî de eþkere kirin 2. hatiye nasîn; kunye 2.
îxbar kirin paþnavê ku pê hatiye
navbend navber nasîn; leqeb
navbendî dûrî an jî dirê- navdar bi nav û deng;
jiya di navbera cihan de meþhûr
navber 1. mawe, mesafe navdest kesê ji rêzê
2. ferqiyet *“di navbera navdêr (r) navê heyberan
þûrkiþandin û lêxistinê navend cihê ku kar û ça-
de pir zeman heye” lakiyên ramyarî, civakî,
navberkar 1. navbeyn- çandî û hunerî lê tên
kar, kesê ku du kes an jî birêxistin; merkez
du koman bi hev tîne 2. -navenda nûçeyan mer-
kesê ku nahêle du kes an keza xeberan
jî du kom tûþî hev bên navendî merkezî
navberkarî 1. navbeyn- naverast ne li çepê ne jî
karî, lihevanîna du kes li rastê tam di çatê de
an jî du koman 2. as- naverok muhtewa, têxistî
tengkirina aloziya di navêþ zikêþ, hinavêþ
navbera du kes an jî du navgir qertafa ku dikeve
koman de navbera du peyvan wek:
navbernav sernava ku di reþeba, seranser, danûs-
navbeyna du mijarên tandin...
cihê de tê danîn navgîn 1. amûr, alav 2.
navbir 1. tixûbê di navbe- alavên raguhastinê ên
rê de 2. bêhinvedana bejî, avî û hewayî; wasite
kurt a di nava dema karî -navgina siyasî melze-
de meyê siyasetê
navborî 1. navê ku bihu- -navgînên ragihandinê
riye; navhatî 2. agahiya alavên agehdariya gir-
ku xulekek berê çêlî wê seyî

260
nayîn
navik doraneke ku di der- derketina navê kesekî
veyê zikê zarok û hinek *“navê gur, navno der-
têjikan ve ye, di piz- ketiye, roviyî dinya qe-
dankê de bi riya wê xwa- landiye”
rinê werdigirin û piþtî navpiþt ji serpîlan hetanî
bûyînê tê qutkirin, lê kovika qûnê
dewsa wê wekî kortikekê navok navik *“nav hebe,
dimîne navok tuneye”
navîn tiþtê ku di navberê navran 1. þeqa kincan 2.
de ye navbera her du ra-
-rojhilata navîn erdnîga- nan/lingan
riya ku Quds û doraliyên navrêz di nivîsanê de ma-
wê nîþan dide weya di navbera rêzan
navkêlk newq de
navko navenda malê navroj 1. nîvro 2. xwari-
navlêk 1. þayeseya kirû- na danê nîvro, firavîn
yekî 2. navdank navsale kesê ku di te-
navmal nava malê; navko menê navîn de ye/40-50
navmalî 1. jina ku di kar salî ye
û barên malê de alîkari- navser ger û rastahiya li
yê dide xwediyan 2. ke- serê bilindahiyekê; ser-
lûpel û pêdivîyên nav ger
malê (yên wekî: nivîn, navsere navsale
aman, text û hwd) navteng 1. newq 2. qûþa
navmil cihê ku (ji aliyê zînê hespan
piþta mirovî ve) dikeve navþalik navran
navbera her du milan; navxweyî hundirîn
serpîl navzed berbijar, beren-
navneteweyî tiþtê ku di dam
nava hemû gelan de tê navzik (ji aliyê hundir ve)
naskirin; navmiletî, bey- cihê ku endamên hun-
nemilel dirîn ên wekî hûr, doran
navnêrî di çêreyê de be- û hwd tê de ne
þa ku bejn davêje û tov nawis 1. binanî 2. mex-
digire zena kel û melan
navnîþan agahiya ku cih naxêr 1. na 2. wisa nabe
û warê tiþtekî nîþan dide naxir keriyê dewêr
navno bi çêyî an jî neçêyî nayîn/dine/bine 1. ga-

261
naz
yîn 2. tecawuz kirin, hil- nebez azad
tirandin *“ne bine dî- nebîna kor, nedîtî *“mêr
nan, ne jî qûna xwe bide mêr e çi kulek, çi nebî-
wan” na, çi ker e”
naz cilwe, delalî *“naz, ta- nebîrbir koreçemk
ca jinan e” nebû îftira
nazdar cilwedar, delalik necar kesê ku daran dadi-
nazik 1. kibar, kaw 2. te- roje û jê alavên malê çê-
nik dike; xerat
nazik bûn 1. kibar bûn 2. necirandin/dinecirîne/
diltenik bûn binecirîne darotin
naziktî 1. zerafet, kawî, neçar 1. bêgav 2. bêder-
kibarî 2. diltenikî man
naznazok cureyekî gulên neçarî 1. bêdermanî, bê-
ku li ber tavê diçilmisin gumanî 2. belengazî, bê-
û di hênikahiyê jî de geþ gavî
dibin neçê nebaþ, neqenc
ne qertafa neyîniyê nediyar 1. mechûl, nekifþ
ne ... ne qertafa neyîniyê 2. neaþkera
ya dualî *“ne bi bezê ne nedîtek/nedîtî 1. laylac
bi lezê kes nagihêje mi- 2. çavbirçî *“nedîtiyan
razê” dîtin, di xwe de rîtin”
neasayî 1. awarte 2. dere- nedîtbar razber
rê 3. derehiþ nefel sêbelg, keta mêrgan
nebaþ 1. neçê, nerind 2. nefer kes
qûnek -jûra yekneferî odeya ji
nebaþî 1. nerindî 2. qûn- bo kesekî tenê
detî *“ne dijminê neba- neferma medenî
þan be, dijminê neba- -saziyên civaka neferma
þiyê be” mueseseyên civaka me-
neban 1. sewala ku nahê- denî (ên serbixwe)
le berxa wê bimije 2. tor, nefilandin/dinefilîne/
hîn-nebûyî 3. axozî 4. binefilîne 1. avêtin 2.
havî ji ser hiþê xwe avêtin
nebanî 1. torî û ecemîtî nefî koçberî, qewar, ta-
2. axozîtî 3. havîtî rawgeh
nebat hêþinahiya ku li ser nefî bûn 1. koçber bûn 2.
rûyê erdê ye; xerat hatin qewirandin 3. çûn

262
nehþem
tarawgehê de
nefî kirin 1. koçber kirin neheng [I] 1. egîd 2. dêw,
2. qewirandin 3. þandin ûc
tarawgehê neheng [II] cureyekî ma-
nefret heznekirina tiþtekî siyên girs û biguhan e
-jê nefret kirin ji tiþtekî neheq 1. bêheq 2. ji ras-
hez nekirin tiyê der 3. bêdad *“ne-
nefs 1. kesayet 2. silektî, heq, lê dikeve tîra Heq”
çilektî *“ji bo nefsê, ke- neheqî 1. zilm 2. derî
te hebsê” rastiyê 2. bêdadî *“ne-
nefsbiçûk 1. dilnizm, heqiya vî destî, ji ya vî
mutewazî 2. awirþikestî destî re namîne”
nefsek silek, çilek neheqî lê kirin 1. mafê
neft aviya ku ji binê erdê wî desteser kirin 2.
tê derxistin, jê ardûyên heqê wî pêpest kirin
navgînan û alavên cure- nehên 1. nepen 2. derza-
cureyî tên çekirin; zêrê gon
reþ nehênî 1. nepenî, nedi-
-nefta xam nefta ku hê jî yarî 2. derzagonî, derî
nehatiye veqetandin qanûnan
neftî þînê tarî nehiþî 1. jixweveçûyî 2.
nege îftira benckirî 3. dîn
negotî 1. dernebirî 2. nea- nehiþî bûn 1. ji xwe ve
xiftî çûn 2. tevizîn 3. dîn bûn
neguhêzbar tiþtê ku ji ci- nehmandin/dinehmîne
hê wî nayê neqilkirin; /binehmîne li pêþberî
dorpêçkirî yekî tiþtek xwarin û jê
neh 1. hejmara beriya de- nedan wî
han û piþtî heþtan 2. ji- nehs 1. kone 2. þûm 3.
mareya 9’an *“neh qen- qeþmer
cî, tuxtek tirs” nehs bûn 1. kone bûn 2.
nehberk lîstikeke ku bi þûm bûn 3. qeþmer bûn
neh keviran tê lîstin nehsî 1. konetî 2. þûmtî
nehek 1. ji neh paran pa- 3. qeþmerî
rek 2. neh rojên beriya nehs kirin 1. rû dan 2.
eyda qurbanê 3. rojiya þûm hîn kirin
di van rojan de nehþem roja ku dê tu carî
nehem(-în) di rêza nehan neyê

263
nehwirandin
-îro here û nehþemê we- ranabe; tirxes *“ê ku got
re niha here û hêviya û kir mêr e, ê ku got û
xwe ji vî karî yekcar bibi- nekir nemêr e, ê ku ne-
re got û kir þêr e”
nehwirandin/dinehwirî- nemir 1. mirovê ku xiz-
ne/binehwirîne 1. mi- meteke mezin dike, nav-
remir kirin 2. bildebild dar dibe û her çiqas di-
kirin mire jî navê wî her sax li
nekelî nepijî ser zimanê xelqê dimîne
neker/nekir 1. kesê ku ji 2. hetahetayê, ebedî 3.
xwe re tu karî nake; no- bêpayan
ker 2. teral *"nekero/ne- nemrût kirêt
kiro dilkesero, kerewo/ nemrûtî kirêtî
kiriyo xwerewo/xweri- nenas 1. nezan, nebeled
yo” 2. kes yan tiþtê ku mi-
nekes bêkesayet rovî berî niha nedîtiye;
neks 1. hilm û nefes 2. mechûl, biyan *“her cihê
parxan nenas, payê xwe bide
-neks çikîn bêhn çikîn xas xas”
nelê 1. netêw, netê, hew nenîk hestiyê nermik ê ku
2. lênehatî bi serê pêçiyan ve hêþîn
nema 1. qet, qe 2. ji wir dibe û piþtî ku dirêj dibe
bi þun de, êdî tê birîn
-nema dikare ji vir þun nenîkbir alava ku pê ne-
de nikare, hew dikare nîk tên qutkirin
nemam 1. çiqilên daran nenok jina ku zarokan
ên ku ji bo çandinê hati- nayine
ne amadekirin 2. þi- nepak 1. neçê 2. qirêjok
vikên darîn ku dê bibine nepax tifika hesinkeran
dar; þitil nepayîdarî neberdewamî
neman 1. helak bûn 2. têk nepen 1. veþartî 2. nehên
çûn 3. çûn hatenehatê 3. nexuya
nemaze bi taybetî, xasma nepenî 1. xwedî-raz 2.
nemerd 1. bêbext 2. ne- nehênî *"berf di nepeni-
camêr yan de, pere ba pintiyan
nemêr 1. þindokê mêran dimîne”
2. mêrê ku endamê wî nepêt 1. bêsinc û bêtaqet
yê zayendî bi karê xwe 2. bêçîn û gawestî

264
nermînka
nepijî xav, kal nerît tetbîq
nepixandin/dinepixîne/ nerîtandin/dineritîne/
binepixîne 1. perçifan- bineritîne tetbîq kirin
din 2. pif lê kirin 3. ba nerîtî tetbîqî
dan ber nerm 1. nehiþk, ter 2. ne-
nepixîn/dinepixe/bine- zivir *“bitirse ji germa
pixe 1. ba hatin ber 2. germ û mirovê nerm”
perçifîn nermahî 1. nehiþkî, terîtî
nepox 1. tiþtê ku pif dane 2. nezivirî, xavî
ber û perçifiye 2. pê- nerme tiþtê ku bûjenên
lîstoka zarokan a ku ba sext û zivir tê de tune ne
dane ber nermegoþt goþtê bêhestî
neqandin/dineqîne/bi- nermehur hevrazê ku lê
neqîne 1. hilbijartin 2. kevir û kuçik tunene
ji nav re girtin nermekuxik kuxika asayî
neqeb 1. navbera du tiþ- ya ku mirov jê aziyê na-
tan 2. qul, kun ke
neql 1. raguhastin 2. car, nermenerm 1. wexta ku
teql hîn nerm e 2. bi awayekî
neqliyat karê raguhasti- ku kes nebîne û nebihîze
na baran (bejî, deryayî, *“hêsin dikutin germe-
hewayî) germ, mêran dikutin
neql kirin derbasî cihekî nermenerm”
din kirin; raguhastin nermijandin/dinermijî-
neqþ 1. raçandin 2. mo- ne/binermijîne bi miz-
çik *“gotinên pêþiyan, danê nerm kirin
wek neqþên li ser kevi- nermijîn/dinermije/bi-
ran e” nermije (tiþtek) bi miz-
-neqþ û nîgar moçik û danê nerm bûn
resm nermik 1. nezivir û bêgir-
neran dara tizbiyan noz 2. rehet û aramdar
nerasterê neyeksere -nermika guh goþtê ner-
nerd cureyekî lîstikên qi- me yê li guçê jêrîn î guhî
marê ye nermî 1. nermahî 2. mu-
nerde astengên hesinî samehe 3. vehelîn *“bi
yên li dora pêlekan û þa- nermî, mar ji qulê tê
niþînan der”
nerdigan pêlekan nermînka hêdîka

265
nerm kirin
nerm kirin 1. rehn kirin din, ji hesaban derxistin
2. hiþkî jê birin 3. aliyê netê 1. hêç 2. netêw
zivir jê birin *“peyva netêw 1. nelê, tuneyî 2.
xweþ, keviran nerm di- betalbûyî
ke” netewe 1. gel, milet 2.
nermofis nermok xelq
nermok 1. bêkêr 2. bêxêr neteweyî têkildarî nete-
*“ji pêl û pêlekan metir- weyekî; miletî
se, ji nerm û nermokan neteweperest kesê ku
bitirse” harê neteweya xwe û ho-
nesax nexweþ vîtiya dijî neteweyên din
neseb silale û esl rewa dibîne
nesîb qismet *“nesîb çi neteweperwer gelperwer
be, ew e” netîce 1. akam, encam 2.
nesrîn gula biyanî dawî, aqibet
nestêle 1. zarok 2. xort -netîce dan 1. encam dan
3. kesê girîng 2. bi dawî bûn
neþmî kesê ku pûte bi her netrik xemla zîvîn a eni-
karî dide; bihîstyar ya jinan
neþmîtî bihîstyariya hem- netû 1. yax 2. eware
berî her tiþtî neve keça zarokê mirovî
neþter kêrika bijîjkiyê ya neveçirk neveya neve û
tenik û pir tûj neviyî
neþterger bijîjkê ku pis- nevisî zarokê ji ke-
poriya wî derz, þkestek sekî/keseka din (ji bo
û endamê leqiyayî ye jinê zarokên hêwiya wê,
neþtergerî karê ku neþ- ji bo mêrî zarokê mêrê ji-
terger pê radibe na wî yî berê)
neþterxane di nexweþxa- nevî kurê zarokê miro-
neyan de jûra ku neþter- vekî
ger tê de emeliyatan di- nevîçirk neviyê neve û
ke dikin neviyî
neþûþtî gorgorê gorgor; newa 1. dengên ahengdar
melûn 2. dengên mûsîqayî
net 1. çune, sifir, (0) 2. be- newal cihokên kûr *“av ji
talbûyî, derehesab çiyan diherike, li newa-
-net kirin 1. sifir kirin, fît lan belav dibe”
kirin 2. betal hesiban- newêd 1. hejmara piþtî

266
nezêk
heþtê û nehan 2. jimare- baþî 3. kirêtî
ya 90’î -nexweþiya dirmdar êþa
newêrek tirsonek, zirav- ku ji kesekî bêtendurist
qetî belavî dorê dibe
newêrîn tirsîn nexweþxane saziya tîmar-
newq di lêþ de her du kê- kirina nexweþan
lekên bêhestî û vala ney amûreke mûsîqayî ya
-newq kiyan/kutan hil- pifkirinê ye; bilûr
kehilk kirin neyeksan newekhev
nex þaxên tayekî neyjen bilûrjen
nexasim nemaze neyar 1. dijmin 2. reqîb
nexifîn/dinexife/binexi- *“ji neyaran re, zarê þi-
fe 1. bersojkî bûn 2. hi- rîn û piþta hiþk”
nav xera bûn neyarî 1. dijminî 2. hev-
nexþ hunera kêþan û çêki- rikî
rina nîgar û resman li ser neyînî 1. tiþtê ku bersiva
kevir, kaxez, pîne û hwd wê na ye û ne erê ye;
nexþe agehiyên erdnîgarî menfî 2. ramana ku aliyê
ên xêzkirî; xerîte nebûna tiþtekî diangêje
nexþesazî pisporiya xêz- neynik þûþeya ku mînaka
kirina xerîteyan mirovî berevajî dike û
nexþenîgarî pîþekariya mirov xwe tê de dibîne;
xêzkirina xerîteyan; nex- awêne *“xelq, neynika
þesazî meriyan e”
next 1. neqd 2. qelend neynûk nenîk *“filan kes
nexuya nediyar, nedîtbar neynûk tune xwe pê
nexwe wisa ye bixwirîne”
nexwende nezanê xwen- nezan 1. cahil 2. nebeled
dinê *“kesê nexwende, *“ar, ji kesê nezan re
weke dara bê ber e” bar e”
nexweþ 1. kesê ku rewþa nezanî 1. cahiltî 2. nebe-
wî ya tenduristî xera ledî
bûye, nesax 2. neçê 3. nezer 1. çavînî 2. çavlê-
kirêt *“bextê reþ, miro- gerandin *“nezer, kevi-
van dike nexweþ” ran jî diteqîne”
nexweþ bûn nesax bûn, nezer kirin 1. lê nêrîn 2.
azî kirin, bi êþekê ketin bi niyêta xera lê nihêrîn
nexweþî 1. nesaxî 2. ne- nezêk stewr

267
nezêk
nezir boraq nêrit rewiþt û tîtal
-nezir kirin boraq bexi- -nêrîta civakî rewiþt û tî-
þandin talên ku civak ji xwe re
nezok nezêk datîne û dijberê wan tê
nêçîr 1. karê lêgerîn û þermezarkirin; rayîþa ci-
kuþtina giyandarên kovî; vakê
seyd, rav 2. ajala ku -nêrîta giþtî rayîþa ku di
seydvan li pey dikeve nav hemû civakê de tê
*“bi tajiyê xelqê, nêçîr pejirandin û dijberê wê
nabe” tê sezakirin
nêçîrgeh qada nêçîrê; -nêrîta ramyarî rewiþt û
ravgeh tîtalên ku rêvebiran peji-
nêçîrvan kesê ku li pey randine û dijberê wan ji
kuþtin û girtina ajalên çavê gelê xwe dikeve
beriyê û firindeyan diçe; nêrî hevserê bizinê *“ka-
seydvan/ravker *“nêçîr- rê sêwî, nabe nêrî”
van, nêçîra xwe nas di- nêrîn [I] mêrtî
ke” nêrîn/dinêre/binêre [II]
nêçîrvanî seydvanî 1. nihêrtin 2. mêze kirin
nêk nîk 3. dîtin
nêm kêm û îltihab nêrîz cureyekî xenceran e
-nêm girtin kêm û îltihab nêving 1. li gor her kes û
girtin tiþtî cih û warê ku lê ye
nêr 1. mêr 2. sewalê bi 2. rayîþa civakê
mûzî 3. hêþînahiya qa- nêxin mêwij
mir a ku nayê xwarin nêz [I] birçî
*“berxê nêr, li ber du -ji nêz de mirin ji birçî-
makan e” nan mirin
nêrek navnêrî nêzdemirî kesê ku ji bir-
nêremê xunsa, jinemêr çînan miriye
nêreng cadûbaz, sîhirbaz nêz/nêzîk [II] 1. ne li dû-
nêrevan pandî, panêr rê 2. berdest
nêrg 1. hêzdar 2. tund nêzîk bûn 1. hatin hindê
nêrgiz cureyekî kulîlkan e 2. li kêlekê rawestin
*”bi nêrgizekê bihar na- nicimîn/dinicime/bini-
yê” cime lingîrî bi rê ve çûn;
nêrik qed an jî bistiya ter kulîn
a giyayên ku tên xwarin niçandin/diniçîne/bi-

268
nijtin
niçîne 1. nav tê dan 2. nigranî dudilî
temas kirin 3. bi dest niha 1. ne berê ne jî paþê,
hiþyar kirin ev dema ku em tê de ne
niç dengê nepejirandinê 2. (r) dema têdeyî
niçeniç dengê domdar ê nihan 1. nehên, nepen 2.
nepejirandinê veþartî
niçeniç kirin bi peyveke nihanî 1. (di dema baran
nediyar nerazîtî xuya ki- û berfê de) cihê ku mirov
rin bikaribe xwe bi de ber;
niçik 1. di raçandinê de berqef 2. avayî *”ewrê
çaviyên ku davêjên firê- sor ê spêdeyan, gazî di-
ta tevnê 2. nik, nikil ke karwaniyan, xwe bidi-
niçîn/diniçe/biniçe 1. ne nihaniyan”
temas lê bûn 2. kirkirîn nihêl erdê ku tê de çal,
nifaq munafiqtî, durutî kort û kêrt hene
*“nifaq û îtifaq, li ba nijad 1. irq, regez 2. za-
hev nabin” yend 3. netewe
nifir tikaya ji bo ku kesek nijadkujî qirkirina nete-
/tiþtek tûþî karesatekê weyekê
bê *“ez bi duayên te çê- nijadperest 1. regezpe-
nebûme ku bi nifirên te rest 2. neteweperest
jî bimirim” nijde 1. êriþ 2. talan 3.
nifir kirin bedua li yekî cerde
kirin nijdevan 1. rêgir û xelq-
nifrîn nizaya xirabiyê; ni- þêlandî 2. talanker 3.
fir cerdevan
nifsî qutikê giranbiha yê nijdevanî 1. rêgirî 2. cer-
ku di bin de tê lixwekirin devanî 3. talankerî
nifþ nesil, zuriyet, dûm nijinandin/dinijinîne/
nifþparêz kesê ku cuda- binijinîne bi awayek
hiyê dixe navbera irq, endazeyî ava kirin; je-
dîn û deveran, xwe ji nandin
xelqê berztir û pîroztir nijinîn/dinijine/biniji-
dizane ne 1. ava bûn 2. hênijîn,
nifþnas pisporê nesla re- pokinîn
hek û giyaneweran nijtin/dinije/binije 1.
niftik kibrît, pîçke qewirandin 2. bera yekî
nigran dudil dan

269
nik
nik hind, rex, kêlek kirin
nikil 1. bêfila firindeyan nimînende 1. nûner, tem-
2. lûtke sîlkar 2. qasidê saziyekê
nikilreþ nexweþiyeke fi- nimûne 1. mînak 2. ibret
rindeyan e niqik derince, pîle
nikilreþî firindeya ku bi niqir kêrtik, girtik
nikilreþê ketiye niqirandin/diniqirîne/
nimandin/dinimîne/bi- biniqirîne 1.kêrtik-kêr-
nimîne 1. nîþan dan 2. tikî kirin, girtikgirtikî ki-
sêwirandin 3. hewandin rin 2. tê de cerx vekirin
nimêj 1. perestiþa misila- niqêm cureyekî kevirên
manan a rojê penc da- giranbiha ye
nan û di hin warên din niqîn/diniqe/biniqe a-
de 2. dirozge xînî kirin, ofînî kirin
-nimêja nafileyê 1. ne ni- niqniqandin/diniqniqî-
mêja ferzbûyî, nimêja ne/biniqniqîne 1. dev-
xêrê 2. di îslamê de jenî kirin 2. belapêþkarî
nimêja hin danên bixêr hev bûn
-nimêja qezayê nimêja niqre sîtila tehtevêlkî
ku di wextê wê yê diyar niqrosk dema ku xew di-
de nehatiye kirin keve çavan û serê mirovî
-nimêj kirin îbadeta mi- xwar dibe
silmanan bi cih anîn -niqrosk hatin hênijîn û
-nimêj derbas kirin di stû di aliyekî de xwar
wextê wê yê diyar de ni- bûn
mêj nekirin niquçandin/diniquçîne
-nimêj qeza kirin 1. ni- /biniquçîne 1. niçan-
mêja xwe ya derbasbûyî din 2. quncirandin
bi cih anîn 2. ber kesekî niqut dilop, çilk
ku nimêj derbas kirine niqutandin/diniqutîne/
ve nimêj kirin biniqutîne dilopandin,
nimêjkar kesê ku bi ber- çilkandin
dewamî ji Xwedê re îba- niqutîn/diniqute/bini-
detê dike *“heke nimêj- qute dilopîn, çilkîn
karek tunebe, pêxasekî nirên dengê miremirê yî
bigire û bîne” dirindeyan
nimînandin/dinimînî- nirîn/dinire/binire (di-
ne/binimînîne temsil rindeyên mînanî þêr, pi-

270
nivîsgeh
ling û hwd) miremir ki- niþtingeh cihê ku mirov
rin lê îqamet dike
nirx 1. biha 2. qedr nitirandin/dinitirîne/
-nirxên mirovahiyê yên binitirîne [I] 1. kesek lê
gerdûnî her tiþtê ku her dan telandin 2. payan-
kes giramiyê jê re digire din, dan raçav kirin
nirxandin/dinirxîne/bi- nitirandin/dinitirîne/
nirxîne 1. bihanameya binitirîne [II] bi tiþtekî
kel û pelan danîn ser 2. tûj) dar neqiþandin û li
erênî û neyîniya mija- serê tiþtin nivîsandin
rekê destnîþan kirin; nitirandin/dinitirîne/
dahûrandin 3. ferisan- binitirîne [III] 1. xemi-
din landin 2. arastin
niþdar bijîþkê þkestekan; nivan 1. mêvan, misafir
cerah 2. rêwî
niþdarî bijîþkiya þkeste- nivandin/dinivîne/bini-
kan; cerahî vîne 1. bi xew re kirin
niþêt nîþane, elamet 2. awilandin
niþirîn/diniþire/biniþi- nivistin/dinive/binive
re 1. biþkuvîn 2. pizirîn 1. nivîn, pal dan, razan
niþîn/diniþe/biniþe niþ- 2. telexewî bûn
tin niviþt kaxeza ku dua lê
niþîngeh niþtingeh tên nivîsandin û di cihe-
niþîv 1. xwar 2. nizm 3. kî de tê daliqandin; he-
jêr mayîl, bazbend
niþmî neþmî niviz nizm *“cihê bilind,
niþtecih akincî, þênî, dê- ji mirovê niviz çêtir e”
man nivîn [I] cihê ku li ser tê
niþtiman 1. memleket 2. razan
welat *“niþtiman bi çe- nivîn/dinive/binive [II]
kan tê vegirtin û bi çe- nivistin
kan tê standin” nivîs 1. xet, mextût 2. di
niþtimanperwer hezkiri- mijarekê de derbirina
yê welatê xwe nivîskî
niþtin/diniþe/biniþe 1. nivîsandin/dinivîsine/
rûniþtin 2. bi cih bûn 3. binivisîne 1. xet kirin
lê danîn *“ji hespê da- 2. bi tîpan xêz kirin
ket, li kerê niþt” nivîsgeh 1. cihê ku kar û

271
nivîsîn
bar lê tên gerandin 2. niyêt 1. mebest 2. dax-
kargeha ku kar û barên waz *“niyêta dilan, qeda
nivîsan lê tên gerandin sêrî”
nivîsîn/dinivîse/binivî- -niyêt kirin 1. dil hebûn
se nivîsandin 2. daxwazek di zêhna
nivîskar 1. kesê ku berhe- xwe de gerandin 3. (ji bo
meke nivîskî çêkiriye 2. îbadetekê) meqsed diyar
kesê ku bi tîpan tiþtin kirin
xez kirine niza daxwaza ji Xwedê;
nivîskî kitêbî, ne devkî dua
nivîþk rûnê nû yê mastê niza kirin ji Xwedê dax-
kiyandî wazek kirin; dua kirin
nivîþkan kesê ku hin en- nizar 1. cihê ku tav lê na-
damên wî bi nîvî nîvî di- gire; qûze 2. jar
xebitin; nîvco, kêmlebat nizeniz dengê domdar ê
nixamtin/dinixême/bi- daxwaza tevî girî û na-
nixême nixumandin ziyan
nixav kûrik, pifik nizeniz kirin (bi nazî û
nixav kirin kûrik tev dan girî) daxwaz kirin
û geþ kirin nizilandin/dinizilîne/
nixumandin/dinixumî- binizilîne 1. dawerivan-
ne/binixumîne 1. ve- din 2. raparzandin
þartin 2. çal kirin, bincil nizilîn/dinizile/binizile
kirin 3. serpeçûm kirin 1. dawerivîn 2. raparzîn
nixurî zaroyê yekem ê dê nizilok parzûn
û bavan nizm nebilind û daketî
nixwê tiþtê ne þor; bêxwê *"av, cihê nizm de diki-
niwênt fîlm þe”
niwêntgeh cihê ku fîlm lê nizmahî nebilindî û dake-
tên pêþandan tîtî
niyan/dinê/binê 1. ga- nizm bûn daketin û bilind
yîn 2. hiltirandin, tûþ nebûn
bûn 3. tewiþîn niznizok zarokê ku bi girî
niyar 1. dik 2. lîstikvan û naziyan tiþtan dixwaze
3. karê ku lîstikvan li ser nîçik gilik
dikê pêk tîne nîç kirin 1. (heta ku dilo-
niyarî/niyarvan lîstikvan pek jê nemîne) vexwarin,
niyaz daxwaz noþîn 2. bi ser xwe ve

272
nîv
kirin û bi temamî daqur- -nîskeya bijîjkiyê cure-
tandin yekî nîskeyên ku di za-
nîgar resim nistên bijîjkiyê de tê bi-
nîgare 1. wêneyê ku bi karanîn
dest hatiye xêzkirin 2. -nîskeya çêv di çavan de
moçik beþa ku bînahiyê zelal
nîgar kirin 1. xêz kirin 2. dike
þayese kirin 3. sêwiran- nîsko zûxeydok
din nîskok di fîzyayê de na-
nîgarkêþ kesê ku nîgare- venda tevgerê
yan dikêþe nîþan 1. elamet 2. þop 3.
nîgaþ xeyal xelata serkeftinê *“nîþa-
nîgaþî xeyalî, aþopî na mirinê, xwederîtin e”
nîk 1. tîxe 2. hesinê ke- -nîþan dan 1. nimandin
vankirî yê serê doxteþiyê 2. pêþandin, rapêþandin
3. derziya kevan a masî- *“ji tunebûna þêran, rovî
giriyê xwe nîþan didin wek
nîma 1. nîvê heyvê 2. hî- guran”
va çardeþevî nîþane nîþan
nîn 1. net 2. tune nîþangeh nikilê ku bi se-
nîr [I] dar an jî hesinê ku rê çekan ve ye û bi kêrî
didine ser stûyê ga û rastlêxistinê tê; mêþa ti-
gamêþan da ku erebeyê fingê
an jî cotî bikêþin *“gayê nîþanî xelatên bûkê yên
qelb, nîr diþkîne” ku elameta zewaca þûki-
nîr [II] dem rina wê ye
nîsan meha avrêlê *“nî- nîþanî kirin (da ku þûkiri-
san e, dew li kîsan e” na wê eþkere bibe) xela-
nîsk cureyekî zêd e û pi- tek dan bûkê
ranî jê þorbe tê çêkirin nîþank elametên leþkerî
*“nîskê mevêjin dewsa nîþe têbinî, kurterave
kizinê, berxê mevêjin nîþgeh 1. li balafirgehê
berê bizinê, malê nebin qada daketina balafiran
cem malbavana jinê” 2. qada daketina firoke-
nîske alavake ku ji þûþeyê yan
tê bidestxistin û bi kêrî nîtik nîçika quzan
mezinkirina tiþtên pir nîv 1. ji du parçeyan par-
biçûk tê çeyek 2. ji du paran pa-

273
nîvek
rek *“rev, nîvê mêraniyê ran tuneye, diran heye
ye” nok tuneye?”
-bi nîvî bûn bi qasî ji du noker 1. hevpiþkê karên
paran parekê rê hildan neçê 2. xulamokê berje-
-di nîva xwe de qurifîn wendiyên xelqê
1. di navendê de qut nokik rêjeya hejmarî ya
bûn 2. di ciwaniya xwe ku di azmûnê de tê hil-
de mirin dan
nîvek ji du paran parek nola/nolî 1. mîna/mînî,
nîvekarî hevpariya bi nî- mînanî 2. weke/wekî
venîvî noq binavbûn, gutbûn
nîvenîv bi qasî ji du paran noqandin/dinoqîne/bi-
parek noqîne binav kirin, di
nîvî nîvek avê de gut kirin
nîvkad nîvçember noqar navgîna zeryayî ya
-nîvkada parzemînî/er- ku di binê avê de diçe
dîn beþa dinyayê ya ku noqav bûn binav bûn, di
bejahî ye û piraniya wê li avê de gut bûn
nîvkada bakur e noþ 1. afiyet 2. tenduristî
-nîvkada deryayî beþa -noþî can be afiyet be,
cîhanê ya ku ji sedî hef- loþî can be!
têyê wê derya ye noþav hemû cureyên vex-
nîvro danê ku tav di nava warinê, meþrûbat
esmên de xuya dibe û si- noþîgiyan pîrozkirina
ha heyberan bi qasî cîs- yekî ji ber kinca wî ya nû
man dibe an jî xebata wî ya baþ
no 1. tûj 2. xeþîm û bi noþîgiyan kirin (kesek ji
tund 3. dirinde *“hirçê ber tiþtekî baþ ve) pîroz
no, nayê rê” kirin
nobe dor noþîn/dinoþe/binoþe bi
nobedar nêrevan xweþî û dilaramî vexwa-
nod newêd rin *“dew tune binoþe,
nodem(-în) di rêza newê- li çarsî û bazaran rûn di-
dî /nodî de firoþe”
nogin çêleka sêsalî notirvan nobedar
nok cureyekî zêd e û xwa- nozde 1. hejmara beriya
rinên curecureyî jê tên bîstî û piþtî hejdehan 2.
çêkirin *“nok heye di- jimareya 19’î

274
nûzenûz kirin
nuhtin/dinuje/binuje nûçegihan kesê rûdanan
1. îsabet kirin 2. hingaf- digihîne çapemeniyê; sa-
tin 3. sotin lixdayî
numayîþ xwepêþandan nûjen hevdem
numayîþgeh qada xwepê- nûjenî hevdemîtî
þandanê nûma heyvik, hilal
nuqte xal nûn pênasa hera asan a
nuqteþanî xalbendî heyberên fîzyayî û kîm-
nuqurçandin/dinuqur- yayî
çîne/binuqurçîne ni- nûner 1. temsîlkar, nimî-
quçandin nende 2. qasidê saziyê
nuwaze pir bedew, pir de- nûrandin/dinûrîne/bi-
lal nûrîne 1. qat kirin 2.
nû teze, ne kevn *“nû ha- jenîn, dan ser hev 3. bi
tin, kevn hilatin” keys kirin
nûbar [I] berê nû û teze nûser nivîskar
nûbar [II] cureyekî ke- nûz tahmxweþ
vanên ku pê çend tîr bi nûza têjika ku nû ji maka
hev re tên avêtin xwe bûye
nûbar [III] doran nûzenûz kûzekûz, kûre-
nû bûn teze bûn kûr
nûciwan xortê nûgihiþtî nûzenûz kirin kûzekûz
nûçe 1. xeber 2. agehiya kirin, kûrekûr kirin
di heqê bûyerekê de

275
O
o/O tîpa hejdehemîn a al- ol 1. mezheb, terîqet 2.
fabeya kurdî ye; deng- dîn
dêreke dirêj e, cîderka olam 1. xizmet 2. paleti-
wê paþderkî ye, di be- ya xelqê *“axa bi xulam,
lavbûna wê de dev gilo- bi olam û bi tentene ye”
ver e û asta belavbûna -olama dewletê xizmeta
wê nizm e mecbûrî
-o! [I] baneþana gazîkirinê olamkar 1. xizmetkar 2.
ya nêrzayan e mînak: paleyê xelqê
Heseno tu li ku yî!/welato olamkarî 1. xizmetkarî
tu xweþ welatî! 2. paletiya xelqê
-o {II] 1. paþgireke reng- olan halan
dêrsaz e mînak: kuþo, olan dan 1. deng vedan,
fîto, gildo, gêjo 2. paþgi- bang vedan 2. halan dan
reke kurtkiriniyê a sere- olaq hespê ku ne esîlza ye
navan e mînak: Cindo, olçim devbelaþ, devçepel
Misto oleder tevgera dijî dîn û
ober çarþeva mezin terîqetê
oberik çarþeva biçûk olederî dijberiya dîn û
ode jûr terîqetê
of! baneþana bêhntengiyê oldar dîndar
ofeof kirin 1. ji ber xem olintî bêkar û xemsar
an jî êþekê gotin: ‘of!’ 2. olî dînî
ber tiþtekî ketin olk ohr
ohr tewl bi tewl çêrandi- olperest dîndarê nezan
na sewalan omet umet
ohr bûn (da ku sewal omit mefer, hêvî
biçêre) di kêp de tewilîn omitî dilovan
ohr kirin (da ku sewal bi- -omitî li yekî kirin li ci-
çêre) kap kirin û tewi- hekî xerîb li yekî xwedî
landin derketin

276
oxweþ!
-omit kirin hêvîdar bûn -orînî pê ketin ji niþkê ve
omitwar hêvîdar oreor kirin
onc kemax oro! lo!
onî darên ku li gor hin ote ode
pîvanan qutkirî, kereste ox! baneþana kêfxweþiyê
oqe cureyekî mengiraniya oxilme 1. lêgerin û tese-
îslamî ye lîkirin 2. ceng û çop
or zik -roja oxilmeyê heyama
ormeþk ziktêrdek ceng û çopê
orqelêþ dirindeyê ku zikê oxilme kirin 1. teselî ki-
nêçîra xwe diqelêþe rin 2. lê gerîn
oran bistikê tiþtê çandî; oxir yom, qudûþ
qesel -oxir be riya te vekirî û bê
oreor dengê dewêr; bore- teþqele be
bor oxweþ! baneþana þabûnê
-oreor kirin (dewar) qare- -oxweþ bûn 1. (di zimanê
qar kirin zarokan de) pir xweþik
orisp fuhûþ, qûndetî bûn 2. bi rewþa heyî
orispî fahiþe, qûnek þabûn
orîn/diore/biore qarîn -oxweþ kirin bi rewþa
(dewar) pêkhatî kêfa xwe anîn
orînî oreor

277
P
p/P tîpa nozdehemîn a al- qûmêþ *“kum hebin,
fabeya kurdî ye; dengda- paçik zehf in”
reke ku cîderka wê lêvkî paçik kirin 1. tiþtek lê
ye û awayê belavbûna alandin 2. bûjeneke ku
wê girtî û hiþk e hatiye hilberandin tiþtek
pa pê lê alandin (kirin qutî, sin-
pace di avahiyan de her doq û derdankên din)
kuna ku li derve dinêre paçinî 1. sergincir 2. qi-
pacerê di dîwarên avahi- rêjok
yan de valahiyên ku ji bo paçî (di zimanê zarokan
ronahiyê tên hiþtin û de) maç, ramûsan
çarçiveyeke camkirî tê paçî kirin (di zimanê za-
de tê bicihkirin rokan de) maç kirin, ra-
pac nîþaneya serketinan a mûsandin
ku didine kesê serketî padaþ 1. diyarî 2. qencî
paç [I] careke ramûsanê 3. þabaþ 4. xelat
*“kîr bi paçan mezin na- padaþ kirin xelat kirin
be” padîþah paþe
-paç kirin ramûsandin pag 1. xirbe, kelefe 2.
paç [II] pirtiyê qumêþ erdê ku lê avahî tên çêki-
-paç li sêrî girêdan keça rin; erse
xama zewicandin pageh qatê binî; jêrzemîn
paçal zengo pager gera hêzên ewleka-
paçe 1. devling, pance 2. riyê ya di nav taxan bi
ser û piyên sewalên ku awayekî dorvegerî
goþtê wan tê xwarin 3. pahn pehn
þorbeya ser û piyan pahnik pehnik
paçik 1. piyên biçûk 2. pahnî panî
tiþtê ku hatiye pêçan 3. pahtin pehtin
bûjenên pêçayî yên ji ka- paj piþk, par
ristanê 3. parçeyeke pajne paniya solê

278
panaz
pak 1. paqij 2. çê 3. qenc werivandina bûjenan
pak bûn 1. çêbûn 2. pa- palavte 1. parzûn 2. tiþ-
qij bûn *“bav ku pak bû- tê raparzandî
ya, ev zuriyet bi dû nedi- palax 1. cureyekî çêreyê
ket” ye 2. çêreya dirêj û him-
pakdil dilpaqij biz
pakî 1. çêyî 2. paqijî *“ci- pal dan 1. spartin 2. ve-
hê ku pakî dest dide, xe- lezîn 3. razan
rabî çi ye?” paldank 1. kursî, sendelî
pakîze 1. paqij 2. duþîze 2. piþtek, balîf 3. sparte
pak kirin 1. qencî kirin 2. pale karker, îþkar, kirêkar
paqij kirin 3. bijûn kirin *“dasa paleyî, nayê di-
paknivîs nivîsa ku baþ tê zîn”
xwendin palem pêþa dirêj a ku di-
pakrewan þehîd gihêje erdê
pakrewanî þehadet paletî xebata li kargeh, ze-
pal 1. qûntara çiyê 2. piþt vî, bax û rezan a bi dest-
3. zevî heqekê
palan kurtanê ku davêjin palewan 1. gemþo, zoran-
ser piþta keran *“þohre- ker 2. mêrxas
ta kerî, palanê wî ye” palewanî 1. gemþoyî, zo-
-palan qelibandin dest bi rankerî 2. mêrxasî
zexeliyê kirin û fizirîn palgeh 1. balîf 2. kursî
palas berika ji mûyê bizi- palik 1. barê biçûk 2. cili-
nan *“heft hevling, li ser ka ku di bin kurtên de
palasekê di avê de di- davêjin ser piþta keran
çin” palir erdê ku dora wê ha-
palav kîsê xavik û tenik ê tiye sûrkirin
ku ser zarok û têjikên palpiþt piþtek
nûbûyî di dundirê wî de palpiþtî 1. destek 2. hev-
tên dinyayê piþkî
-palav dalêstin (maka tê- palûke karistan
jikê) bi dalistinê têjik ji palûte xebata bi karbeþî
kîsê xavik û tenik rizgar paldûm qûþ
kirin pan [I] payîn
palavtin/dipalêve/bipa- pan [II] pehn
lêve paravtin panaz mucewherên qule-
palavgeh cih û îzgeha da- bî/sexte

279
pance
pance/pancik devdeling par [I] sala borî *“feqîr û
-pance hilçinîn devde- jar, wek par û pêrar”
ling hildan jorê par [II] 1. behre 2. beþ 3.
pançilokî 1. qermîçokî 2. hise 4. bir *“du parên
daliqî xizaniyê, nezanî ne”
pançilokî bûn 1. qermî- par [III] 1. paþ, dû, piþt
çokî bûn 2. daliqîn 2. piþt ve
pandirûs nîvco, nivîþkan -ji paran ve ji aliyê piþtê
pandî çavdêr ve; paþ ve
pandîgeh çavdêrxane parak cureyekî xwarinê
panêr pandî ye û ji êrd tê çêkirin
pangeh gom parastin/diparêze/bipa-
panik pehnik rêze 1. berevanî kirin
panî 1. paþiya pê 2. dawi- 2. hemete kirin *“gund,
ya solê *“ê ku jinê berde, bê se nayê parastin”
li paniyê nanêre” parav [I] 1. kesê ku her
panjehr dermanê jehrkuj dem galte, henek û
panos 1. çira 2. þemal pêkenînan dike û ji tixû-
-panosa deryayî çiraya ban dertê 2. bizava be-
zeryayî redayî û bêbingeh
papûç pêlavên zarokan -paravek dan xwe (her çi-
papûr [I] riya erebeyan, ri- qas ziravqetî be jî) xwe
ya þoþê gijgijandin û rahiþtin ka-
papûr [II] alava ku li serê rekî
xurek tê pehtin û bi parav [II] galte, henek
neftê dixebite parav [III] 1. teze, nû 2.
papûr [III] keþtiya rêwi- ter, þil
yan paravî [II] baravî, dawe-
paqij 1. pak, neqirêj 2. rivî
xwîþirîn 3. þûþtî paravî bûn baravî bûn,
paqijî 1. pakî, neqirêjî 2. dawerivîn
xwîþirînî 3. þûþtîtî paravî kirin baravî kirin,
-paqijiya regezî þer û dawerivandin
qirêna dijî irqekê ku he- paravtin/diparêve/bi-
bûna wî li herêmekê na- parêve 1. dakirin 2.
yê xwestin parzûnandin 3. daweri-
paqij kirin 1. pak kirin 2. vandin
þûþtin parçe 1. jê hinek 2. par

280
parleþker
3. tîke 4. beþ parêzgeh 1. bingehê pa-
parçe bûn 1. jê hinek ve- rastinê 2. cihê karê se-
qetîn 2. parve bûn 3. rokê bajêr; baregeha ba-
tîke bûn 4. beþ bûn jarvaniyê 3. bajarê me-
parçe kirin 1. jê hinek zin ê ku bi destê parêz-
veqetandin 2. parve ki- garekî tê rêvebirin
rin 3. tîke kirin 4. beþ parêzkar 1. muhafezekar
kirin 2. mertalê ji bo xwepa-
parçeparçeyî 1. parparî rastinê
2. tîketîkeyî 3. qisimqe- parêzkarî muhafezekarî
re 4. hûrhûrî parêzname nameya bera-
parçeparçeyî bûn 1. par- vanîkirinê ya li dadgehê
parî bûn 2. tîketîkeyî pargon/pargûn cihoka
bûn 3. qisimqere bûn 4. biçûk a li dora konan
hûrhûrî bûn parî xwarina bi qasî da-
parçeparçeyî kirin 1. qurtandinekê; cûmeke
parparî kirin 2. tîketî- xwarinê *“giliyekî wisa
keyî kirin 3. qisimqere bibêje ku pariyekî nên
kirin 4. hûrhûrî kirin bipêje”
pardar 1. þirîk 2. hevpar parjimare jimareyên da-
pardarî 1. þirîkatî 2. hev- beþkirinê; jimareyên þi-
parî kestî yên wekî 1.5, 3.6 û
pardem xebata yekdanî/ hwd
nîvrojî parjinandin/diparjinîne
parêz 1. li gorî pîvaneke /biparjinîne (r) hevo-
tenduristî mîhengkirina kek ji aliyê rêzimanî ve
xwarin, vexwarin û têki- dahûrandin û ferisandin
liya zayendî 2. bîstan parî [I] xwarina bi qasî
-parêza devê xwe neki- cûmekî
rin persenga devê xwe û -parî di dêv de werimîn
endazeya gava xwe ne- qotê devê xwe cûtin û
zanîn qurt nekirin
parêzer 1. kesê ku ber parî [II] cureyekî çêreya
yekî din ve berevaniyê ku diþibihe xilorkê
dike 2. wekîlê qanûnî par kirin beþ kirin, teq-
parêzgar 1. walî 2. serdar sîm kirin
parêzgarî 1. wilayet 2. parleþker di herêmekê de
eyalet milekî artêþê

281
parmend
parmend 1. hevpar 2. parxêl ereboka hespan
xwedîpar, þirîk parzemîn ji þeþ parçeyan
parmendî 1. di karekî de her parçeyekî nîgaþî yê
hevparî 2. di qezencekê cîhanê yî wek: asya, ew-
dexwediyê pareke kifþki- ropa, amerîka, awistral-
rî; þirîkatî ya, afrîqa, antarktikayê
paronek golikê yeksale parzûn alava dawerivan-
pars destê xwe dirêjî xel- dinê
qê kirin da ku sedeqeye- parzûnandin/diparzû-
kê bidinê; rewcî, gedan- nîne/biparzûnîne 1.
din *“bila dil bi dil be, raparzîn 2. dawerivan-
tûrikê parsê li mil be” din
parsek rewcîger, geda pas 1. tiþtê servekirî 2. rût
*“du parsek, li deriyekî û tazî
nabin” pasar 1. parçeyê ku di
parseng perseng serbanê de dirêj dibe 2.
parsiw parsû rêþiyên ku bi serê xalîçe-
parsî parsû *“parsiyê ji- yan ve dirêj tên hiþtin
nê xwar e” pasawe hincet, behane
pars kirin rewcî xwastin, pasevan 1. nobedar 2. pa-
gedandin rastvan
parsû hestiyên parxanê pasik 1. rastahiya vala 2.
part 1. 30 gurzên giyayî qad, meydan
2. lûsên zadê çinandî paspaye bêkesayet
partî rêxistina bipergal pastîn paþstû, berstûk
partîzan 1. alîgir 2. he- paþ 1. piþt 2. dawî
wandiyê rêxistineke bi- -paþê piþtî vê û ne niha
pergal -bi paþ ve avêtin 1. egle
part kirin 1. 30 gurz giya kirin, taloq kirin 2. bi de-
dan ser hev 2. zadê rengiyê xistin
dirûtî lûslûsî dan ser -bi paþ ve dayîn cardin lê
hev vegerandin
partpartî 1. komkomî 2. -paþ baranê ga cil kirin
lûslûsî piþtî bûyerê lez dan
partpartî kirin 1. komko- xwe
mî kirin 2. lûslûsî kirin paþbend 1. ji dawiyê
parxan hestiyên ku di her ber bi destpêkê; çep 2.
du kêlekên lêþ de ne paþgir *“kitêba meri-

282
paþverû
yan, paþbendî tê wî de man
xwendin” paþî dawî
paþberek di þeran de eni- paþîn 1. a/ê hera/herî da-
ya ku li paþiyê disekine wiyê 2. axirî
paþbêj kesê ku kurtepis- -cara paþîn sefera dawi-
tan digerîne ye, qola axiriyê
paþbêjî kurtepist paþîv 1. di sahûra rojiyê
paþdeman pêþdeneçûn de danê xwarinê 2. xwa-
paþdir segê har rina danê nîvê þevê
paþe 1. torin 2. desthilat paþling 1. feþk, pêxem 2.
*“kereng tên ji kaþan, pêavêtinber
xwarina ker û cehþan çi paþmîr kizîr
dike li mala paþeyan” paþpenî dema ku kesek
paþepêl dijî aliyê rast ne li cihê xwe be
-paþepêl siwar bûn berê -biryara di paþpeniyê de
xwe dan boçika sewalê û di dadgehê de darizandi-
piþta xwe dan sêrê wê na kesekî bêyî ku ew li
-(kincek) paþepêl li xwe wir be
kirin aliyê piþtê dan paþpê dijî îstiqameta a-
pêþiyê, ê pêþiyê jî dan sayî
piþtê û wisa li xwe kirin paþpêkî dijayetiya aliyê a-
paþgir (r) qertafa ku tê da- sayî
wiya peyvan wek: mê- -paþpêkî meþîn piþta xwe
ranî, razdar, cenga- dan îstiqameta aliyê çû-
wer...; paþpirtik, paþ- nê û wisa meþîn
bend -paþpêkî siwar bûn berê
paþgo pêvek, îlawe xwe nedan aliyê çûyînê
paþgotin 1. gotina dawiyê û wisa siwar bûn
2. kurtepist paþnav 1. navê malbatê ê
paþil 1. paxil 2. hembêz ku pê tê nasîn 2. leqeb
3. cêba paþilê *“destê di- paþstû katara stûyî
zan naçe paþilê” paþteng qûþa ku davêjin
-di paþila xwe de xwedî dawiya palanê keran da
kirin jê hez kirin û bi ku di serejêran de bi ser
her awayî parastin re neþimite
paþil bûn 1. hamile bûn, paþveçûn 1. þundeman
ducanî bûn 2. xwe spar- 2. vegerîn
tin yekî û di bin mineta paþverû xêrnexwaz

283
paþvexistin
paþvexistin eglekirin pawan [II] çêregeha tay-
paþwer 1. kesê ku li pey bet
tê 2. serokê ku cihê se- pawan [III] gerandina kar
rokê berê digire û baran bi awayekî na-
paþwerî serokatiya çend vendî; rejî
kesan a li pey hev pawankar kesê ku geran-
pata 1. wekhev 2. fît dina kar û baran ji bilî
pata bûn 1. wekhev bûn xwe nade kesî; rejîkar
2. fît bûn pawankarî rejîkarî, karê
patal xirdik, qamkinik ku ji aliyê komekê tenê
patalî xirdiktî, qamkiniktî ve tê gerandin
pate [I] silav -pawankariya bazirganî
-pate lê xistin silav dan kar û barên ticarî yên ji
pate [II] pîne aliyê komikeke berje-
-pate kirin pîne kirin wendîparêz ve
patexur 1. xwefiroþ 2. da- pax hesta tirsê a domdar
rê destê neyaran paxav [I] metirsî, fikar
patêk paçik, deste paxav [II] qîm û qedrdanî
-patêkek pere tomarek -paxav (pê) kirin qîm pê
dirav anîn, pê qayîl bûn
-patêk bi patêk keys ki- paxil 1. paþil 2. hembêz
rin deste bi deste dan *“destê wî, rast naçe pa-
ser hev xila wî”
patik paþstû, þatik paye 1. rutbe, raye 2.
patile cureyekî nên e rûmet 3. pile
patîle çavdêrî payeberz/payebilind
patox mêweya xerabûyî rayedarê bilind
patpatik tiving û deman- payeberz/payebilind
çeyên zarokan a ku pê bûn rutbeyeke ji a berê
dilîzin, teqteqok zêdetir wergirtin
patrome lûl, fetrûm payedar 1. rayedar 2.
patrome kirin lûl kirin, mandî, nemir
fetrûm kirin payetext bajarê sereke yê
paverîng mêweyên ku bi rêvebiriya welêt; serba-
emadê xwe ji darê rijiya- jar
ne erdê payîn/dipê/bipê 1. çav li
pawan [I] 1. panêr 2. ben- rê bûn 2. li bendê man
dewar 3. raçav kirin

284
pelandin
payîz demsala beriya zi- 2. pijandin 3. stewandin
vistanê *“bihar hate raki- *“temûz dipêje, tebax
rin, payiz hate dakirin” dirêje”
payîze cureyekî genimê pejirandin/dibejirîne/
ku tovê wî payîzê tê re- bipejirîne 1. qebûl ki-
þandin rin 2. çespandin
paymal talan pejirîn/dipejire/bipeji-
paymal kirin talan kirin re 1. qebûl bûn 2. çespîn
paytext payetext pejk çilka bijiyayî
pazdeh 1. hejmara beriya pejilandin/dipejilîne/
þazdehan û piþtî çarde- bipejilîne 1. hilweþan-
han 2. jimareya 15’an din 2. wêran kirin
*“ji gotinê heta kirinê, pejilîn/dipejile/bipejile
pazdeh sal hene” 1. hilweþîn 2. wêran bûn
pazdehem(-în) di rêza pejinandin/dipejinîne/
pazdehan de bipejinîne kesaxtin
pazen pîneyê pemboyîn pejmûrde 1. jihevdeketî
pazne heyveron 2. perîþan, þerpeze
peder bav pejn pêjn
pederþahî baviksalarî pekandin/dipekîne/bi-
pegr dûrd pekîne 1. pengizandin
pegrandin/dipegrîne/ 2. firandin 3. derew ki-
bipegrîne di tiþtên avî rin
de unsurên giran daxis- -jê pekandin 1. dexesî lê
tin jêrê kirin 2. jê behicîn
pehîn lêdana bi piyan pekîn/dipeke/bipeke
-pehîn avêtin bi piyan lê 1. pengizîn 2. baz dan
xistin 3. firîn
pehn 1. rast 2. meht 3. pekîner 1. zirzop 2. jibe-
tehtevêlkî ravêj
pehnî/pehnayî 1. rastayî pel [I] 1. per 2. rûpel 3.
2. mehtî belçik *“pelên darê, da-
pehn bûn 1. meht bûn 2. rê dixemilînin”
pelçiqîn pel [II] car, teql, qol
pehn kirin 1. meht kirin -pel xwarin gon xwarin
2. pelçiqandin pelandin/dipelîne/bi-
pehtin/dipêje/bipêje 1. pelîne 1. teselî kirin 2.
ji xwarinê re amade kirin temasî lê kirin 3. miz

285
pelaþ
dan rûxandin
pelaþ 1. giyayê bêkêr; pûþ peliþîn/dipeliþe/bipeli-
2. kewaþe þe 1. tev dan, tev li hev
-pelaþ kirin kewaþe kirin kirin 2. hilweþîn, rûxîn
pelate 1. belav 2. belawe- -peliþîn hev hilperikîn
la hev û li hev xistin
pelax çêreya hiþkbûyî peliþqe 1. pûç 2. kevin û
pelaxtin/dipelixîne/bi- peritî
pelixîne 1. bi ser hev de peliþqe bûn 1. pûç bûn
tewandin û pelçiqandin 2. kevin bûn û peritîn
2. dewixandin û hûrî ser pelixandin/dipelixîne/
hev kirin bipelixîne pelaxtin
pelçim belçik pelixîn/dipelixe/bipeli-
peldank 1. rûpeldank 2. xe 1. bi ser hev de tewîn
diravdank û pelçiqîn 2. dewixîn û
pele lez hûrî ser hev bûn
pele kirin lez kirin pelîd 1. nebaþ 2. îblîs,
pelemar 1. firsenda dem- þeytan
demî ya ku her carê bi pelîdî þeytanî
dest nakeve 2. êrîþ pelîka behane, hincet
pelemar dan êriþ kirin pelîn tiþtê ji pelan çêbûye
pelendar 1. çoyê darînî pelîse pelije, qismet
an jî ji lekê yê ku hêzên pelp pelîka
ewlehiyê bi kar tînin û bi pelpût kirin 1. eyb bi de-
kêrî lêdanê tê 2. fîþenga rewan veþartin 2. derew
ronîker a ku ji bo kifþki- pîne kirin
rina hedefê tê teqandin pelû kanikên çavan
pelg cureyekî daran e pelûl pelûrê ku bi doþavê
*”sîbera pelgê, ne ji bo hatiye çêkirin
xwe ne ji bo xelqê” pelûr xwarinên ku zêde
pelije qismet, nesîb pijiyane û êdî þibihîne
pelijîn/dipelije/bipelije hêvîr
1. bizivîn 2. xebitîn pembo çêreyeke cihên a-
pelisandin/dipelisîne/ vî ye û jê qumaþ û pîne
bipelisîne 1. hûr kirin tên bidestxistin
2. çînîn pemboyîn pînê û pirtiyê
peliþandin/dipeliþîne/ ku ji pemboyî çebûye
bipeliþîne hilweþandin, pena 1. hawar 2. daxwaz

286
peqandin
3. hêvî pengire 1. (av) gol bûn
penaber kesê ku hawara û fûrîn 2. (endamê êþi-
xwe digihîne welat, alî yayî, þkiyayî û hwd) xwîn
an jî kesekî da ku jiyana tê de reþ bûn û werimîn
wî ji belayê bê parastin; pengivandin/dipengivî-
koçberê bêwar, multecî ne/bipengivîne (av)
penaberî îltica, koçberî dan sekinandin û kiþana
penah îltica, koçberî wê dan astengkirin
penahgeh 1. cih an jî we- pengivî ava sekinî û ne-
latê ku penaberan dihe- kiþiyayî
wînin 2. wargeha pena- pengivîn/dipengive/bi-
beran pengive (av) sekinîn û
penaxwaz kesê ku hewan- nekiþîn
dinê ji aliyekî dixwaze pengizandin/dipengizî-
penc lepê dirindeyan ne/bipengizîne 1. hil-
-penc kirin bi pencikan lê firandin 2. hilpekandin
xistin pengizîn/dipengize/bi-
penceþêr þêrpence pengize 1. hilfirîn 2.
pencik neynûkên ajalên hilpekîn
wekî se, gur, pisîk û hwd pengîn/dipenge/bipen-
pencirûk erîþa bi neynû- ge (tiþtê avî) kom bûn
kan penî 1. piþt 2. xuya 3. bê-
-bi pencirûkan li qûna deng
xwe ba ketin ji kirina penîr adaneke þîrê neke-
xwe poþman bûn û beri- landî yê havênkirî ye
ya xelqê nefsa xwe ceza pep/pepik 1. (di zimanê
kirin zarokan de) pê 2. (di zi-
pend 1. nesîhet, þîret 2. manê zarokan de) sol an
gilok *“pend pendên jî gore
cenabê Mûsa ne, fêl fê- pepûk 1. cureyekî çivîkan
lên gorgorê firewin in” e û dike qebeqeb 2. bê-
-pend dan þîret kirin kes û belengaz
pendî xuya, diyar -pepûkê! belengazê, bêke-
peng sekinî û neherikbar sê!
pengav 1. lîtav, avherî, -pepûko! belengazo, bêke-
herîrêtik 2. cihê ku av lê so!
hildipengire peqandin/dipeqîne/bi-
pengirîn/dipengire/bi- peqîne tiþtên nepixî te-

287
peqijîn
qandin Percîs gerestêrkek e
peqijîn/dipeqije/bipe- perç/perçaf werm
qije xwe bi xwe peqîn perçem 1. nîþaneye ser-x-
peqijok peqpeqokên si- webûna gelekî; ala 2.
rûþtî navçavik 3. tûncik
peqîn/dipeqe/bipeqe perçifandin/diperçifîne
1. biþkuvîn 2. biþku ve- /biperçifîne 1. weri-
bûn *“gul li gulê dinêre mandin 2. xwe qure ki-
û dipeqe” rin û rikê xwe anîn
peqpeq cihê werimî yê bi perçifîn/diperçife/bi-
kêm û amas perçife 1. werimîn 2.
peqpeqok 1. gogikên ku qure û hêrshatî bûn
bi ser ava pir kelyayî û perçiqandin/diperçiqî-
kefa sabûnê dikevin 2. ne/biperçiqîne peli-
peqpeq xandin û vîrçoqî kirin
per 1. rûpel 2. bask 3. perçiqîn/diperçiqe/bi-
pel û pot 4. belg *“ece- perçiqe pelixîn û vîrço-
lê gêrikê tê, per û bas- qî bûn
kên wê hêþîn dibin” perçîn 1. alava ku kaxe-
-per û bask pê ve hatin zan bi derziyên xwe yên
pir þa û kêfxweþ bûn taybet ve hev ve dike 2.
perandin/diperîne/bi- parçeyê xurtkirina tiþtê
perîne 1. derbas kirin lawaz
2. bi dest xistin -perçîn kirin 1. bi der-
perasî parsî ziyên perçînê kaxez û
peraþ 1. giya û dara ku hwd bi hev ve kirin 2. bi
þax û belçikên wan pir in parçeyekî tiþtek xurt û
2. elokê ku xwe digijgi- qayîm kirin
jîne *“dara peraþ, siya perdax [I] îskana avê û
wê jî fireh e” çayê
-peraþ dan 1. þax û guçil perdax [II] çirûsandin
dan 2. gijgijandin -perdax kirin çirûsandin
-peraþ kirin 1. þax vedan perde 1. pîneyê tenik ê ku
2. gijgijandin 3. veperi- di malan de li ber pace-
mandin yan ve dadiliqînin 2. di
perat sermaya hiþk; hiþkî þanoyê de birên lîstikê
perav 1. bejahiya li kêle- -perdeya parastinê di a-
ka aviyekê 2. pêlên avê lavên dîtbarî de pergala

288
perî
berevaniyê perginde bûn 1. belav
pere dirav *“ji pereyan bûn 2. peritîn 3. derbi-
þirîntir, dîsa pere ye” der bûn
perehiz keyso perginde kirin 1. belav
pereng kuzotî û bizot kirin 2. peritandin 3.
-perest paþgirek e û wate- derbider kirin
ya jêhezkirin, îbadetki- pergî xavik û postikekê
rin û parastinê dide þefaf ê ku li ser nebat û
peyvê endamên hesas û tenik
perestgeh cihê îbadetê; tê dîtin
mabed perik 1. rûpelên biçûk 2.
perestin/diperêse/bi- baskên firindeyên biçûk
perêse 1. îbadet kirin 3. kaxezên pêçana baçi-
2. jê hez kirin 3. nokerî kan
kirin perisandin/diperisîne/
perg 1. dûrd 2. bendesol biperisîne 1. pêþ ve bi-
pergal 1. nîzam 2. alav, rin 2. kemilandin
amûr perisîn/diperise/biperi-
-pergala cîhanê ya nû se 1. pêþ ve çûn 2. ke-
nîzama teze a dinyayê milîn
-pergal rakirin mal talan periþt ezperest
kirin û þop li dewsa xwe periþtin/diperiþîne/bi-
nehiþtin periþîne teselî kirin û
pergar 1. nexþeya avaki- temtêl dahûrandin
rinê 2. alavên pêwist ên peritandin/diperitîne/
çêkirin, tûjkirin, girêdan biperitîne 1. kevn kirin
û hwd 2. rûçikandin 3. kelekût
pergeh iroþgeha pergalên kirin, pir lê dan
nivîsînê wek kaxez, pê- peritîn/diperite/biperi-
nûs, lênûsk, jêbir û hwd te 1. kevn bûn 2. ji ber
perger alaveke pîvandina kevniyê qetîn 3. qefilîn
nîvçemberê ye 4. rûçikîn
pergihandin/dipergihî- perixandin/diperixîne/
ne/bipergihîne 1. pê- biperixîne miz dan
çan 2. destedesteyî dan perî [I] cihê taybet ê ku ji
ser hev 3. bi keys kirin bo bûka teze hatiye per-
perginde 1. belavbûyî 2. dekirin û xemilandin
peritî 3. derbider perî [II] perwane

289
perî
perî [III] tîroj jenîn
perî [IV] jina þox û ciwan; permalî sewalên bibask
zerî *“ji weliyan perî, ji ên malê
periyan xwelî” permêw belgê dara mê-
perî [V] cina hera bedew weyê
perî [VI] belavbûn pero 1. pîne 2. pirtî
-perî dan silikîn perok 1. pero 2. nexwe-
perandin/diperîne/bi- þiya dirmdar
perîne 1. (mirov) se- perokî kes, tiþtê an jî ci-
walê nêr berdan ser se- hê ku nexweþiya dirm-
wala mê 2. (qebrax) mêr dar bijiniyê
berdan ser qûnekan perokî bûn tûþî nexweþi-
perîn/dipere/bipere 1. yeke dirmdar hatin
(sewalê nêr) baz dan ser perokî kirin nexweþiye-
(sewala mê) 2. wekî se- ke dirmdar bijinandin
walan tûþî jinan bûn ke, tiþt an jî cihekî
perîþan 1. kesê ku di ha- peroþî heyecan, coþî
lekî ne tu hal de ye; peroþmend kesê bi heye-
pejmûrde 2. belengaz can û kelegerm
3. kepaze perperok cureyekî bihu-
perîþan bûn 1. pejmûrde kên firinde ye; kerkene,
bûn 2. belengaz bûn 3. belbelîtank
kepaze bûn perpût 1. bizdiyayî 2. pe-
perîþanî 1. pejmûrdetî 2. ritî
belengazî 3. kepazetî perpût kirin 1. bizdan-
perîþan kirin 1. pejmûr- din û aciz kirin 2. lê dan
de kirin 2. belengaz ki- û peritandin
rin 3. kepaze kirin perpitîn/diperpite/bi-
perîzade 1.jina nazdar a perpite 1. qirqilîn 2. ve-
ji nifþê periyan 2. cure- gevizîn
yekî nexweþiya ku ger- perseng 1. pîvan 2. pîva-
denê diwerimîne na bi qasî 15 kîlometroyî
perjan perjîn -persenga devê xwe za-
perjîn dîwarê darînî yê ku nîn endazeya tixûbê
didine nava avahiyekî xwe zanîn û li gorî wê
perjîn kirin (ji bo paras- tev gerîn
tina ji ziyanan) li dora persîv nezle, çilmas
bîstan, bax û hwd sûr pert 1. tiþtê nas û li pir de-

290
pesibîn
ran heyî; bêserûber 2. hev zivirîn
tewþ perwaz 1. firîn 2. çarçive
pertaf salixên bifort û ne- perwazname 1. destûrna-
pixandî me 2. destûra firînê ya
pertaf kirin salixên bi balafirekê 3. di malperê
fort û nepixandî vegotin de rêbaza bikaranînê
pertal têkberên kevne- perwer hezkirî û parastî
kotik perwerî dilsojî
pertav [I] tîj, tîroj perwerde 1. fêr 2. hîn-
pertav [II] taqet, qeram bûn
-pertav tê de neman perwerdehî 1. amojkarî
qudûm tê de neman 2. fêrkarî
pertav [III] pa û pesn, perwerdekar 1. amojkar
fort 2. fêrkar
-pertavek dan xwe for- perwerde kirin 1. amo-
tê xwe kirin jandin 2. hîn kirin
perû 1. xelat 2. xiþir û perwerdenas fêrnas
rêþiyên þûþeyî yên ku Perwîn gerestêrkek e
di dora çirayê de dadi- perzîn 1. çemedankê ka-
liqînin xez û nameyan 2. poste
-perû kirin xelat kirin 3. name
perûk 1. kevnare 2. rû- pes pez
pûþ 3. pîne, pero pesar 1. dibûr, beroj 2.
perûkxane 1. saziya ku kaþ û kerîþ
alavên dîrokî di pêþan- pesartin/dipesêre/bi-
geha xwe de radixe 2. pesêre 1. spartin 2. bi
karistana rûpûþan, firoþ- tiþtekî xurt tiþtekî lawaz
geha rûpûþan destek kirin
perwa tirs û sehm pesdeng dengê nizm
perwane 1. perikên ku bi pesdengî rewþa nizmiya
hêza ba, agir û gêrebayê dêng
dizivirin û hewayeke sar pesend 1. çesp 2. pejr
didine hundir an jî he- pesend kirin 1. çespan-
waya hundir a germ din 2. dan qebûlkirin
davêjin derve; bajen, ba- pesibîn/dipesibe/bipe-
weþînk 2. perperok sibe 1. ber bi rûxîne ve
-bûn perwane 1. li hev çûn 2. li ser henceyekê
çûn û hatin 2. li dora bûn

291
pesinandin
pesinandin/dipesinîne/ peþk [II] çirûsk, holepît
bipesinîne xwe qure ki- peþk [III] eynî, piþk
rin *“aþ digere, qeraþ peþkek 1. hinek 2. piçek
xwe dipesinîne” peþkilîn/dipeþkile/bi-
pesn 1. nîþandana kar, xe- peþkile (civîn, þahî û
bat û kesayetiya mirovî; hwd) belav bûn
pa 2. fort, fors *“derew peþm hirî
li biyaniyê, pesn li pî- peþmîn her tiþtê ku ji hi-
riyê” riyê çêbûye
-pesna xwe dan fortê xwe peþûþ 1. xilûxe 2. genijî
avêtin û kirêt
-pesn dan 1. pa dan, petixîn/dipetixe/bipeti-
medh kirin 2. fors kirin xe îflas kirin, malwêran
*“mala bavê min dûr bûn
bûya, min dê têr pesna petî zelal û vawêrtî
wan bida” petî kirin 1. zelal kirin û
pest 1. pêkutî, zextî 2. vawêrtin 2. (ziman) pey-
tundî 2. giranî 3. givaþ- vên biyanî jê avêtin
tin petîx cureyekî berên
pestandin/dipestîne/bi- bîstanan e, havînan der-
pestîne giraniyek danîn tê û nepijî tê xwarin
ser û pê givaþtin petrome çikandina çiqi-
peste stranên sivik û bilez lekî ter di dareke din a
pestek qutik, kiras qelaþtî an jî cerx kirî de
pestîl 1. bastêq 2. her petrome kirin çiqilê da-
tiþtê ku wekî hêvîr hati- reka ter di dareka din de
ye strandin; helîse bi cih kirin
-kirin pestîl pelçiqandin pev bi hev
pest kirin giranî dan ser pevçûn þer û lihevxistin
peþar ramyarî, siyaset pevhatin lihevhatin, aþtî
peþarî ramyar, siyasî pevketin belapêþkarî
peþarvan siyasetmedar, pevzeliqandin zeliqandi-
ramyar na bi hev ve
peþk [I] par, beþ pexþ weþan
-peþk avêtin dabeþ kirin, pexþan nivîsa asayî ya bi
qurhe kiþandin awayekî lihevhatî hatiye
-peþk li gû ketin siûda nivîsandin
bêxêr parê ketin pexþ kirin weþandin

292
peyn
pey piþt peyatî meþa bi piyan
-dan pey 1. li piþt çûn 2. peyde li ber çavan, xuya
lê gerîn 3. (da ku xwe bi- peyde bûn 1. çar bûn,
gihînê) hewl dan pêk hatin, çêbûn 2. ber-
-ketin pey 1. þop geran- dest bûn
din 2. (da ku xwe bi- peyde kirin 1. çar kirin,
gihînê) hewl dan pêk anîn, çêkirin 2. bi
peya [I] mêr, zilam dest xistin
-peyayê çargurçik mêrê peyderpey li dû hev
mêrxas peyivdar 1. gotarbêj 2.
peya [II] peyar berdevk
peya bûn 1. daketin jêrê peyitandin/dipeyitîne/
2. nîþtin bipeyitîne 1. îsbat kirin
peyak 1. peyar 2. di kiþi- 2. pesend kirin
kê de leþkerên pêþmerge peyivîn/dipeyive/bipe-
peya kirin 1. daxistin jêrê yive 1. xeber dan 2.
2. anîn xwarê axaftin 3. qise kirin *“bi
peyam 1. agehî, xeber, sa- qasî bejna xwe bipeyi-
lix 2. pêxem ve”
peyamber 1. pêxember peyk 1. qasid 2. alava ku
2. qasid, sefîr ji heyvê weþanê dike
peyamnêr kesê ku peya- peyker mînakê mirov,
mên buyerekê ji naven- ajal û hwd ên ji kevir,
deke çapemeniyê re di- gêç, hesin, dar û hwd ha-
þîne; nûçegihan tiye çêkirin; heykel
peyamnêrî nûçegihanî peykersaz kesê ku ji
peyandin/dipeyîne/bi- bûjenan heykelan dadi-
peyîne 1. yek bi yekî/ roje; heykeltiraþ
dîmenguhêzekî dan pa- peyman îtifaq, muahede
yîn; lê telandin 2. ji bo -peymana civakî makeza-
karekî hewl dan gon
peyar 1. peya 2. bê hesp -peymana tomerî îtifaqa
*“her kî li hespê hevalan bikomasî
siwar e, herî peyar e” -peyman girêdan îtifaq
peyarê 1. riya taybet a pe- kirin, li hev kirin
yaran 2. di kêlekên kola- peyn 1. talaza gemara aja-
nan de riya ku tenê pe- lan 2. (da ku berên wan
yar tê re diçin û tên baþtir bin) gemara ajalan

293
pey re
an jî bûjena kîmyayî ya pezkovî bizina kovî
ku li zeviyan direþînin pezîzank qurtik
*“heçî deyn e, ew peyn pezûdan spêdeya zû, e-
e” lind, berbang
pey re 1. piþt re 2. paþê pezvan kesê ku pêz xwedî
peyrew 1. xelef, paþwer dike
2. murîd pezvanî karê sexbêrkirina
peyrewî 1. xeleftî, paþwe- pêz
rî 2. murîdî pê [I] endamê ku li serê tê
peyt îsbat û delîl meþîn; pî
peyv hemû gotinên wate- -pê dan erdê heter kirin
dar ên zimanekî; bêje, -pê li boça seyî kirin ket
kelîme *“peyva xweþ, bi- ber bextê bênamûsan
hara dilan e” pê [II] cînavka lihevxistî
-peyv darêjtin bêje saz ya ku ji /bi wê-wî/ hatiye
kirin -pê de pê de 1. hêdî hêdî
-peyv li peyvê sekinîn 2. vir de û wê de
gotin hatin ser gotinê -pê de ketin 1. pê re mijûl
peyvdar berdevkê fermî bûn 2. tê alîn
yê dexgeheke mîrî an jî -pê re 1. bi wî/wê re 2. di
saziyekê gel wî/wê
peyvnasî (r) zanista ku pêbaz pireya peyaran
cureyên bêjeyan diferisî- pê bilîn 1. pê alîn 2. pê
ne û jê re rêbazan datîne re egle bûn
peywendî têkilî, eleqe pêç pîneyê ku li endamê
peywir vatinî, wezîfe þkestî û birîndar tê alan-
peywirdar 1. wezîfedar din
2. karmend pêçan/dipêçe/bipêçe
peywirdar kirin wezîfe- 1. paçik kirin 2. lê alan-
dar kirin din
peywendî têkilî pêçandin/dipêçîne/bi-
peyxam îlham pêçîne 1. paçik kirin 2.
pez mih û beran *“pezê lê alandin
nêr, ji kêrê re ye” pêçayî 1. paçik-kirî 2. a-
-pez hate baniyan û xwir landî, dorpêçkirî
kete kebaniyan kar nê- pêçe çarçefa ku jinên mi-
zîk bû û karker liviyan silman li xwe dipêçin
pezare derd, jan pêçek qumaþê ku li zaro-

294
pêkol kirin
kê nûbûyî tê alandin 2. lê peyde bûn
pêçik kaxeza paçik-kirinê pêgirtî 1. beng 2. peyrew
pêçî tilî *“pêçiya ku ne- pê hesandin 1. hiþyar ki-
çe qulê, tiþt pê venadin” rin 2. agahdar kirin 3.
pêçîn/dipêçe/bipêçe lê hîn kirin
alîn pê hesîn 1. hîs kirin 2. za-
pêçk tiþtê ku li ser lûleye- nîn 3. hîn bûn *“agir pê
ke kinik hatiye alandin keve jî pê nahese”
pêçke 1. taye, çerxe 2. to- pêhêl bihêl
terîk pêhin pehîn
pêçûlk erebokeke biçûk a pêjandin/dipêjîne/bi-
ku zarokên viringî di- pêjîne pijandin
kinê û bi dest dajon pêjimêr alava ku pê he-
pêdanî alîkariya diravî sab tên kirin; çortik
pêderî çarçiveya dêrî pêjinkar bihîstiyar
pêdivî 1. pêwistî 2. la- pêjn seda, deng, awaz
zimî -pêjna te nayê deng û a-
pêdizkî meþa nermînga û waz ji te dernayê
teletel -pêjna tiþtekî kirin beri-
-pêdizkî çûn nermînga û ya bûyînê bi tiþtekî hesîn
teletel bi rê ve çûn pêkan mumkin
pê ewle bûn pê ve emîn pêk anîn 1. bal pê anîn 2.
bûn þiyan, karîn
pêgeh [I] meqam pêkenî 1. elewat 2. rêþke-
pêgeh [II] 1. qad 2. war niyê alemê *“gur pîr di-
3. herêm be, dibe pêkeniyê kûçi-
pêgeh [III] daþir, destþok kan”
pêger 1. qad 2. piyase pê kenîn 1. bi yekî tira-
-pêgera nêçîrvanan he- neyê xwe kirin 2. ber bi
rêma nêçirê yekî ve besimîn
pêgermok çûn û hatina pêkenok laqirdî, tirane
di qadekî de; gergemok pêk hatin 1. bal pê hatin
-pêgermok gerandin ji 2. çêbûn, saz bûn
serê qadekî heta serê din pêkol 1. erdkolana sewa-
çûn û hatin lan a bi piyan 2. xwestin
pêgiran teral, selexane pêkol kirin 1. (sewal) bi
-pê girtin 1. bi alikariya piyan erd vekolan 2. (mi-
tiþtekî tiþtekî din girtin rov) xwestin û heter ki-

295
pêkutî
rin peykê têkûz dike 3. îz-
pêkutî 1. zext û tundî 2. geh
îsrar, heter pênas(-e) tarîf, unwan
pêk ve bi hev re -pênasa neteweyî çarçi-
pêkvejiyan heyata bi te- veya ku gelekî dinimîne
vayî pênc 1. hejmara piþtî ça-
pêl [I] dem, qas ran û beriya þeþan 2. ji-
pêl [II] lemperên zeryayê mareya 5’an
-pêl dan (zerya) lemper pêncek 1. ji pênc paran
dan parek 2. ji pênc paran
pêl [III] hilma bayî pareke xenîmetê ya ku
pêl [IV] rêjeya gihiþtinê ya aîdî Ehlibeytê ye
alavên ragihandinê pêncem(-în) di rêza pên-
pêlav sol *“kurmanc têr can de
dixwe û li pêlava xwe di- pêncî 1. deh heb pênc 2.
gere” jimareya 50’î
pêlawaz 1. di helbesta pêncgoþe þeklê ku pênc
kevn de ristên arûzê 2. guçê wî hene
teql û kirpa gotinê pêncsed 1. pênc heb sed
pêlawazdar helbesta ku li li ser hev 2. jimareya
gorî arûze hatiye ristin 500’î
pêlawer kesê ku keþtiyê pêncþem roja þeþan a hef-
dajo teyê
pêlekan silim, pêpelûk pêndav cureyekî þimaya
*“dinya pêlekan e, ra- ku mêþhingiv pê derê
bûn jî heye, peyabûn jî kunên xwe digirin û teng
heye” dikin da ku hingivên
pêlepaþ paþepêl, paþpê xwe ji germê, sermayê û
pê lê kirin pêpest kirin bihukên dujmin bipa-
pêlîstik/pêlîstok tiþt û rêzin
miþtên ku zarok pê ba- pêngav [I] navbera tu lin-
ziyê dikin; tîtik gên vekirî; gav
pêlþikên dîwarê ku li ber pêngav [II] pêþveçûna
lemperan dijenin da ku erênî
tundiya wan daxîne pênivîs pênûs
pêlweþ 1. alava ku her- pênûs alava ku pê tê nivî-
ka gêrebayê têkûz dike sandin û xêzkirin; qelem
2. alava ku weþana ji pênûsdank dewsa qele-

296
pêþcênîk
man; qelemdank diyan e, her xwe dixwe"
pêpal yom, qudûþ pêsîrbend berdank
pêpalxêr biyom, biqudûþ pêsotk cureyekî nexweþi-
pêpehn kesê ku binê en- ya harbûnê ye
damê wî yê meþînê rip- pêsotkî kesê ku bi nexwe-
rast e þiya harbûnê ketiye û
pêpelûçka meþa li ser xwe vediçirikîne
dest û çongan; çarlepîka pêstirk qutaf
pêpetî pêxas pêstirk girtin qutifîn
pêr roja beriya îro pêþ [I] 1. ber û ne li paþ
-bêhtir pêr bi qasî sê ro- 2. hember, dij *“bi darê
jan beriya niha zorê, tu tiþt nayê pêþ”
pêrar du sal berî niha pêþ [II] 1. daw 2. qûntar
-bêhtir pêrar sê sal berî pêþan nîþandan
niha -pêþan dan nîþan dan
pê rayî bûn ecibandin pêþangeh cihê ku ji bo
pêrbest gihanek bîneran nimûne lê tên
pergîn 1. rasthatin 2. pê- raxistin
þeroj pêþanî yekemî, ewilî
pêrginandin/diperginî- pêþbazî pêþbirk, reqabet
ne/biperginîne mazû- pêþber 1. hember 2. pêþ-
vanî kirin pal
pêrgî hev hatin rastî hev -anîn pêþberî hev hevrû
hatin, liqayî hev hatin kirin
pêrgîngeh hêwana rawes- pêþberek di þeran de eni-
tinê ya ku li pêþ þer dike
pêrgînî 1. pêþwazî 2. bi- pêþbirk ji bo qezenckiri-
xêrhatinî na tiþtekî reqabeta bi
pêrgînî kirin 1. pêþwazî hinekan re; pêþbazî
kirin 2. bixêrhatina yekî pêþbîn zanayê ku pêþe-
kirin rojê li gorî daneyên heyî
pêrist agahiya ku navero- texmîn dike; dûrebîn
ka berhemê bi riya ser- pêþbînî dûrebînî
navan nîþan dide û di pêþbînî kirin bi riya da-
destpêk an jî dawiya neyên berdest pêþeroj
pirtûkan de tê bicihkirin texmîn kirin û xwe li
pêsî kûtî gorî vê yekê amade kirin
pêsîr sîng *"dinya pêsîra pêþcênîk enî, pêþnehtik

297
pêþçav
pêþçav berçav pêsîra hev û þer kirin
pêþçav kirin berçav kirin pêþkeftin 1. geþedan 2.
pêþdank pêþgir serkeftin
pêþdaraz -bêyî ku rastiya pêþkêþ kirin 1. teqdîm
karekî binase- kesê ku kirin, pêþandan 2. aras-
hê di sêrî de qerara xwe te kirin, rapeþan
dide pêþkêþkar 1. arastekar
pêþdarazî di pêþ de bir- 2. pêþandêr
yardan pêþmal werisên ku konî
pêþdem karê ku berî de- bi singên pêþiyê ve girê-
ma texmînkirî an jî di- didin
yarkirî pêk tê; berwext pêþmalk 1. bervank 2.
pêþdîtin derpêþkirin pêþmal
pêþdîtinî feraset pêþmerge 1. cangorî, fe-
pêþek pêþeng dayî 2. þervan
pêþeng 1. pêþewa 2. ser- pêþniyar pêþkêþkirina ra-
wer 3. serpêþsen manekê beriya destpêki-
pêþgir [I] (r) qertafên ku rina karî; teklîf
tên pêþiya bêjeyan -pêþniyara aþtiyane tek-
pêþgir [II] mendîla ziwa- lîfa ku ji bo mebestên aþ-
kirina ser û çavan tiyê tê pêþkêþkirin
pêþgotin sergotar pêþniyar kirin teklîf ki-
pêþiya nanê tenûrê rin
pêþî [I] mêþ, spêle *“hêlî- pêþniyarname teklîfa ni-
na pêþiyan, çênabe” vîskî
pêþî [II] bav û kal, ecdad pêþniyaz pêþniyar, teklîf
pêþî [III] aliyê xuyayî pêþnûma bernameya sê-
-pêþî miþt û paþî di gû wirandî
de hiþt aliyê xuyayî ma- -pêþnûma kirin bername
liþtin û aliyê veþartî di saz kirin; sêwirandin
nav gemarê de hiþtin pêþpirtik pêþgir
pêþîn 1. yekemîn, ewil pêþrew 1. kesê ku ne pey-
2. dest bi dest *“bextê rew e 2. bihûrî û çûyî
pêþîn, warê hêþîn” pêþûle cureyekî çivîkên
pêþînî diravê ku beriya mêþxur e
wergirtina asûkekê tê pêþûþ genî û kêrnehatî
dayîn an jî standin pêþverû kesê ku rû û ber
pêþkarî hev bûn ketin ê wî ber bi pêþerojeke

298
piçikandin
geþ e û ne paþverû ye 2. xizan 3. (sewal) bênal
pêþwazî mazûvanî, pêr- pêxas bûn 1. bêsol û bê-
gîn gore bûn 2. xizan bûn 3.
pêþwazî kirin 1. mazûva- (sewal) bênal bûn *“hes-
nî kirin, pêrginandin 2. pê çê, bila pêxas be”
mêvan kirin pêxas kirin 1. bêsol û
pêþwext pêþdem bêgore kirin 2. xizan ki-
pêt 1. rengzer 2. alafa ê- rin 3. (sewal) bênal kirin
gir; rivîn 3. pihêt, qayîm pêxem feþk û astengî
pêtazî pêxwas -pêxem lê xistin feþk lê
pêto quzfiroþ, deyûs xistin û astengîdan ber
pê vedan (mêþ, mar û pêxember hilgirê nameya
hwd) lê dan *“hin hingiv pîroz û hinartiyê Xwedê
dixwin û mêþ bi hine- ji bo çaksaziya mirova-
kên din vedidin” hiyê
pêvek îlawe pêxembertî karê ku pê-
pêvajo dema bûyerê a ku xemberên Xwedê pê ra-
tê de diqewime; domana dibin
demê pê xistin agir dadan/hilki-
pêwan pasevanê bendîxa- rin
neyê; zêravan pêxistî dadayî *“çiraya
pêwendî têkilî, eleqe her kesî, pêxistî namîne
-pêwendiyên civakî têki- heta sibehê”
liyên di navbera civakê pêxwarin ji bilî nanê tisî
de her tiþtê ku bi nên tê
-pêwendiyên navnetewe- xwarin
yî têkiliyên di navbera pêzan zana û pisporê wî
neteweyên cîhanê de îþî
pêwendîdar têkildar, ele- piç 1. pir hindik 2. parçe-
qedar yeke biçûk *“piç bi piç
pêwendî saz kirin têkilî xwe gihand guç”
danîn, eleqedar bûn -piçek hindikek
Pêwir [I] gerestêrkek e piçêx para biçûçik
pêwir [II] nexweþiya piçikandin/dipiçikîne/
kêmdengiyê bipiçikîne 1. li hev a-
pêwist lazim, hewce landin 2. nexweþiyê (en-
pêwistî pêdivî, hewcetî damên cendêk) þileke ki-
pêxas 1. bêsol û bêgore rin

299
piçikîn
piçikîn/dipiçike/bipiçi- -pil kirin sist kirin
ke 1. li hev alîn 2. (en- pilav birincê di avê de ke-
damên cendêk) þileke landî
bûn pile 1. ast, rade 2. derece
piçpiçî parçeyên pir hûrik piling cureyekî sewalên
piçpiçî kirin pir hûrik dirinde ye û ji bilî sêrî di-
parçe kirin þibihe þêran
piçudank di zikê jinan/ pilor pelûr, malêz, çolik,
mêzayan de dewsa za- hewdel
rokê/têjikê; malzarok pilox 1. bizota êgir 2.
pidû goþte ku diran tê de tiþtê ku xwarina wî ji bo
çikandî ne; pirî didan û pidûyan nerm e
pif ba û dengê berdana he- pilte di find û fanosan de
naseyê bendê ku agir pê digire
-pifî guhan kirin 1. dizî- -pilteya dil qetîn di heqê
ka jê re gotin 2. nav tê tiþtekî an jî kesekî de bi
dan fikar bûn
pif kirin 1. nepixandin, pilûr cureyekî sewalên
perçifandin, werimandin çarpê ye
2. damirandin 3. sar ki- pilûsk 1. qulik 2. zenbele
rin pimpar çêreya ku nayê
pifdank nepox xwarin
-pifdanka mîzê mîzildank pin raza taybet a ku her
pifo (di zimanê zarokan kes ji xwe re vediþêre
de) xurek pinc tasik, legan
pihêt muhkem û þidiyayî pincar çêreyên ku tên
pijandin/dipijîne/bi- xwarin *“kalo memire bi-
pijîne 1. pehtin 2. ste- har tê, pîrê memire pin-
wandin car tê”
pijiqandin/dipijiqîne/ pind qûn, zûtik
bipijiqîne fiþkandin pindam qirþ û qeselên ku
pijiqîn/dipijiqe/bipiji- herka avê asteng dikin
qe fiþkîn pindandin/dipindîne/
pijîn/dipije/bipije 1. bipindîne axozî kirin
stewîn 2. gihiþtin pinde axozî
pijme bêhnijk pindepîr pîrhevok
pil sist pindiloþk 1. kurt û qele-
-pil bûn sist bûn wok 2. tombiz

300
pirsgeh
pindik 1. movik 2. kulîlk, ran *“hukimdar bibe pi-
xonçe re jî, di ser re derbas
pingil bizot mebe”
pingav ava ku li cihekî col pireh nûzayê ji dê bavên
bûye ku irqa wan ne wekhev e
pingirîn/dipingire/bi- pirendazî di tevgerê de
pingire 1. col bûn, bi bihîstyariya derî tixû-
ser hev de kom bûn 2. ban; zêdegavî
fûrîn pirêze 1. qeselên zeviyê
pinî xasûk û çikûs 2. xozan *“me hêþtir
pinîtî xasûktî û çikûsî nedîtine li rêzê, qey me
pir 1. zêde 2. zehf 3. den- piþkul jî nedîtine li pirê-
gê ku paqijkirina difinî zeyê”
tê *“ez dengekî pir tehl pirî [I] zêdehî
dibihîzim, gelo tu dizanî pirî [II] goþtê ku diran tê
ew çi deng e?” de çikandî ne; pidû
-pir û hindik kêm û zêde pirîsk 1. misqal 2. zere,
-pir kirin 1. zêde kirin 2. parçeyê biçûktirîn ê bû-
bêfil paqij kirin jenê
piranî 1. zêdehî 2. bi ge- pirkam nexweþê xweste-
lemperî kên nefsa xwe
piralî pirþaxî, pircelebî pirkamî nexweþiya dax-
pirbêj kesê ku zêde diaxi- wazên bêdawî
ve; çelçelok *“derdowî pirole [I] teral
pirbêj dibin, evîndar pirole [II] 1. salixên lê-
dengbêj dibin” zêdebûyî 2. pertaf
pirç mû, pûrt pirole kirin pertaf kirin
-pirça xwe gij kirin mirû- pirpar pimpar
zê xwe tirþ kirin pirpirok firfirok
pirçand xwediyê her cu- pirs 1. sual 2. arîþe 3.
reyê çandê peyv *“mirov bi pirsê,
pirçandî rewþa sexbêriya diçe Xursê”
her cureyê çandê -pirsên axretê li dinyayê
pirçî bêmehde û rûtirþ pirsîn bersiva tiþtên
-xwe pirçî kirin xwe bê- nedîtî û nebînayî xwes-
mehde û rûtirþ kirin tin
pird/pire navgîna du ali- pirsgeh di dezgeh û sazi-
yên çem, newal û rûba- yan de nivîsgeha da-

301
pirsgirêk
nasîn û ragihandinê dirûtinê
pirsgirêk 1. arîþe 2. gelþ pirtûk kitêb
-pirsgrêkên aborî arîþe- pirtûkfiroþ kitêbfiroþ
yên têkildarî debara ji- pirtûkxane kitêbxane
yanê pirûsk hestiyê piþtê
-pirsgirêkên tenduristî pirxepirx/pirxînî kenê ji
arîþeyên têkildarî sihet û niþkê ve û bi dengî
afiyetê pirxepirx/pirxînî kirin
pirsiyar 1. suwal 2. teh- ji niþkê ve û bi dengî ke-
qîq nîn
pirsiyar kirin 1. sual ki- pis kur *“neke bi kesan,
rin 2. tehqîq kirin dê bê serê te, ku neyê
pirsîn/dipirse/bipirse serê te, dê bê serê pisê
1. suwal kirin 2. jê ber- pisan”
siv xwestin *“bipirse ji pisepis dengê domdar ê
kalê zemanan û xortê ge- baberçûnê
riyayî” pisepis kirin ba ji ber tiþ-
pirs kirin pirsîn tekî nepixî çûn
pirsnîþan (r) di xalbendi- pisîk cureyekî ajalên malê
yê de nîþaneya pirsê; (?) ye û piranî ji bo ku miþ-
pirþeng çîk, pêt kan bigire tê xwedîkirin
pirt parçe pisîng pisîk *“devê pisîn-
pirtepirt 1. dengê pêketin gê negihiþt goþtî, got:
û damirîna êgir 2. dengê ‘min xêra dê û bavê xwe
rajena dilî hiþt”
pirtepirt 1. (agir) geh pê pismam kurap, kurmam
ketin geh damirîn 2. (dil) pismet kurmet
geh bi tundî geh bi niz- pispisandin/dipispisîne
mî avêtin /bipispisîne xwe egle
pirtik 1. parçeyê hûrik 2. kirin û fizirîn
pir kêm û hindik pispor 1. zanayê pîþe-
pirtikpirtikî parçepar- yekî 2. xwendeyê di ba-
çeyî, hûrhûrî beteke zanistî de *“ji
pirtikpirtikî kirin par- xelqê re pispor e, ji xwe
çeparçeyî kirin re kor e”
pirtî pîne û qumaþ pisporî zanyariya pîþeyî/
-pirtî û palaz cil û nivîn zanistî
pirtû karê pîneçêkirin û pist çêrmê mirovan

302
piþt
pistepist pirkepirk, kurte- he, çîtik
pist -piþk avêtin þilimziwa
pisxal kurxal avêtin, qurhe kiþandin
pisxalet kurxaltî piþkandin/dipiþkîne/bi-
pisxaltî pisxalet piþkîne bêhnijandin
piþaftin/dipiþêve/bi- piþkdar 1. beþdar 2. he-
piþêve 1. tehrîf kirin û valê parê, þirîk 3. hise-
dirûv guherandin 2. di dar
nav xwe de helandin û piþkepiþk dengê ku ji dev
deng jê birandin û bêvila kesê bahorî der
piþartin/dipiþêre/bipi- tê
þêre piþirandin piþkepiþk kirin bêhnijîn
piþemasî cureyekî sewa- piþkîn/dipiþke/bipiþke
lên zeryayî ye bêhnijîn
piþêw tiþtê servekirî û ar- piþko 1. cemre, arzeba 2.
go; mustehcen biþku
piþik kezeba spî; cerg piþkul gemara pêz; biþkul
piþikreþ cureyekî nexwe- piþo awayê bangkirina pi-
þiyan e sîkê
piþikxerakirî kesê ku bi piþopiþo kirin 1. bangî
nexweþiya piþikreþê ke- pisîkê kirin 2. (karek) bi
tiye tika û lavayî dan kirin
piþirandin/dipiþirîne/ piþpiþîn/dipiþpiþe/bi-
bipiþirîne 1. (tiþtê hiþk) piþpiþe 1. (mirov) mirû-
hûrik hûrik qut kirin 2. zê xwe tirþ kirin 2. (he-
tiþtek hûrî tev tiþtekî din vîr) hilpesirîn û tirþ bûn
kirin pirûk cureyekî xwarina ku
piþirîn/dipiþire/bipiþi- ji ardê savarî tê çêkirin
re 1. (tiþtê hiþk) hûr- piþt [I] 1. dawî 2. dûv 3. a-
hûrî bûn 2. (giyayê hiþk) liyê navmilê; qorik *“ba-
çilmisîn û hûrî erdê bûn vê mirovî, piþta mirovî
3. hiþk bûn daweþîn ye”
piþk [I] eynî, heman tiþt, piþt [II] 1. aliyê ku di nêrî-
wekî wî *“destê dê, piþk na pêþîn de xuya nabe;
ê qîzê ye” aliyê dûr 2. þala navê
piþk [II] 1. beþ 2. par -piþt jê standin dorpêç
-piþk kirin pareve kirin kirin û eman nedan
piþk [III] þilimziwa, qur- -li piþt dîwêr li aliyê

303
piþtbend
dîwêr î din dî yê her tiþtî
piþtbend 1. bendê navê -piþtperdeya çalakiyê rû-
2. þala navê yê nixumandî yê karê bi-
piþtek spartek rêxistinkirî
piþtepiþtî yekitî û kome- piþtrast kesê ku bawerî
layetî pê tê anîn; ewle
piþtevan 1. destekar 2. ta- piþtrast bûn 1. ewle
gir, alîgir bûn, pê ve emîn bûn 2.
piþtevanî kirin 1. destek dilniya bûn
kirin 2. tagirî jê re kirin piþtrast kirin 1. peyitan-
piþtên þala navê din 2. dilniya kirin
piþtgerm arxweyîn, bêmi- piþt re 1. pey re 2. paþê
net 3. paran ve
piþtgerm bûn arxweyîn û pit pitik
bêminet bûn pitepit axaftina nediyar
piþtgermî bêminetî pitepit kirin di guhên
piþtgir 1. destekar 2. ta- hev de tiþtên nepen go-
gir 3. hevpiþt tin
piþtgirî 1. destekarî 2. he- pitê! baneþana ji bo keçan
valpiþtî pitik zaroka qîzînî ya vi-
piþtgirî kirin 1. destek ki- ringî *“hevalê kevn bibe
rin 2. alîkarî kirin neyarê nû, mirin di tû-
piþt girtin 1. destek kirin, rikê pitê de ye”
yarmetî kirin 2. alî kirin, pitî biçûk û xweþik
tagirî jê re kirin pitpitok mizmizok
piþthotik kesê ku piþta wî piv 1. dengê bayê ku ji ci-
weke hotikekî xwar bûye hekî teng derdikeve 2.
piþtik bêrewiþt û bêsinc (di zimanê zarokan de)
piþtî [I] barê li ser milan; tir
barpiþt, kolepiþtî, þele, piv kirin (di zimanê zaro-
þixre kan de) tir kirin
piþtî [II] jê þundetir pix dengê paqijkirina bê-
-piþtî nîvro ji nîvro þun- filê
detir pix kirin 1. (di zimanê za-
piþtkov piþthotik rokan de) bevil paqij ki-
piþtmêr mêrê alîkar ê di rin 2. tirsandin
roja teng de pixtik xirdik
piþtperde rûyê nixuman- pixtî xwîna ku bûye ker-

304
pînc
seng û wekî belxemê hev pîceme kiras û derpiyê
girtiye ku þevînî tên lixwekirin
-bûn pixtî (xwîn) cemidîn pîç 1. pûç 2. bîj
pixtok cureyekî kevirê pîçalk cureyekî çêreyê ye
nerm û sivik e û pijandî tê xwarin
piyade peyar pîj [I] 1. strî 2. dasî
piyale lîwan, îskan, qedeh pîj [I] bîj
piyan 1. sinî, berkeþok 2. pîjpîjî pir bi strî
þerbikê avê pîkol kirin (pez, dewar,
piyar kesê bi merhemet ker û hesp) erd bi piyan
piyarî merhemet kolan
piyase gera ser piyan a pîl [I] fîl
hêdî hêdî pîl [II] ji enîþkê hetanî ser-
piyase kirin hêdî hêdî li milê; sermil
ser piyan gerîn pîl [III] pola
piz avika giyaneweran a pîl [IV] parçeyeke kaxezî
ku di pizdankê de ruh ya çargoþe û biçûk e, li
hatiye ber; cenîn ser aliyekî wê wêne û
pizdank 1. di zik de cihê nivîs neqiþandî ne, wekî
ku zarok an jî têjik tê de giroveyeke fermî li bel-
çêdibe 2. hevaloka ku genameyan û zerfên na-
piþtî zayînê ji makê dike- meyan didin; pûl
ve pîle pile
pizik pijikên ku di dema pîlik 1. kesê ku di navbe-
gêraniyê de derdikevin ra malên bûk û zavayî
pizî di kincan de cihê ku de diçe û tê da ku karê
doxînê tê re dikin þahiyê têkûz bike 2. pos-
pizînk zirmemikê ku di- teger 3. þûþeya ku ji bo
dine devê zarokan da ku zarokan þîr dikinê
bitebitin pîltan pir mezin; geltegan
pizîþk bijîþk pîn/pînik [I] êwirgeha
pizrik pizik dîk, mirîþk û sewalên bi-
pizûr doran bask ên din ên malê
pî 1. endamê ji gûzekê ber- pîn [II] pehîn
jertir 2. (di hin devokan -pîn li tasa ber xwe xis-
de) mil, pîl tin qîma xwe bi kar û
-li ser piyan ne rûniþtî û rizqê hazir neanîn
þipê; çik pînc 1. darikê sertûjkirî 2.

305
pîne
sirkeya tewilandina se- *“zilam bi mû ye, pîrek
walan 3. darikê kêp î bi rû ye”
sertûjkirî pîrelk cin
-pîncê heram avika he- pîrepizk 1. pîrejina te-
ram; zarokê zinayê menbihurî ya ku êdî hal
-pînc lê xistin pêxem lê tê de nemaye 2. pîrejina
xistin, xilçik lê xistin, fe- xurifî 3. pîrejina cadû-
þilandin baz
pîne 1. qumaþ, pirtî 2. pîrhevok cureyekî bihu-
parçeye qumêþ ê ku pê kên ku bi hûnandina tev-
cihê diriyayî û peritî tê nan ve navdar e; tevne-
tehmîrkirin *“kinca ku pîrk
kete ber pîneyan, serê pîrhevî 1. di çîrokan de
ku kete ber þîretan bi pîrejinên cadûbaz, kirêt,
kêrî tiþtekî nayên” qîldirêj ên ku li gêziyan
-pîne kirin 1. pîneyek bi siwar dibin, dengê kenî-
cihê diriyayî ve dirûtin neke kirêt ji xwe tînin,
2. eyb û derew veþartin zarokan didizin û ji xwe
pîp derdaneke mezin a re dikin xizmetkar 2.
devgirtî ye û ji bo bûje- pîrhevok
nên avî ji lajwerdê tê çê- pîrik 1. diyên dê û bavên
kirin û mirovî 2. jina ku jinên
pîpik cureyekî zirneyan e ducanî diwelidîne 3. pîr-
û ji levenê tê çêkirin hevok
pîqask cureyekî çêreyê ye pîrî/pîrtî temendirêjî
û nepijî tê xwarin pîrmend þêwirmendê te-
pîr [I] 1. temendirêj 2. ex- mendirêj û pispor
tiyar 3. kal *“kevn e û pîrot kesê ku amanên ji
pîr e, ji gotinan re bîr e” kaxetîtan çêdike
pîr [II] 1. pispor 2. ser- pîrotankî 1. (çêrm) biqer-
wext 3. sergihayî çûmek û virçiqî 2. (pidû)
pîr bûn 1. temendirej bûn heriþî û amasgirtî
2. pîr bûn 3. (giya) gihiþ- pîrotankî bûn 1. (çêrm)
tin û qamir bûn *“dilê fi- biqerçûmek û virçiqî
reh, pîr nabe” bûn 2. (pidû) heriþîn û
pîraye arastek, çîçik amas girtin
pîrejin jina temendirêj pîroz 1. muqedes 2. bim-
pîrek 1. jin 2. jina mêrkirî barek

306
pol
pîrozbahî 1. muqedestî pît [V] di benderan de sin-
2. bimbarektî gê ku werisê keþtiyê pê
pîroze cureyekî gewherên ve girêdidin
giranbiha ye pîtol fîlozof
pîroz kirin bimbarek ki- pîtros lîstika çavgirtonekê
rin pîv 1. qiyas 2. kêþ 3. rade-
pîrozname tebrîka nivîs- ya kêþa tiþtekî
kî; tebrîkname pîvan [I] 1. terazî 2. kêþ
pîrozwer 1. muqedes 2. 3. rayîþ
bimbarek pîvan/dipîve/bipîve [II]
pîs kirêt 1. ji aliyên giranî, dirê-
pîsî gemara kûçik, beraz, jahî hwd ve qeys û miq-
gur û hwd dara tiþtekî hildan 2. ce-
pîso 1. þewat 2. bêhna þe- ribandin *“aqil bi diravî
watê 3. ariya pîneyê þe- nayê pîvan”
witî; bîso *“agir pê keve, -pîvan û ro kirin dan ber
bêhna pîso jê nayê” hev û biryar dan
pîst [I] pêsîr, berstûk pîvandin/dipîvîne/bi-
-pîst jê daweþandin 1. pîvîne 1. ji aliyên gira-
pêsîr jê daweþandin 2. nî, dirêjahî hwd ve qeys
xwe jê parastin û miqdara tiþtekî dan
pîst [II] çerm, eyar hildan 2. dan ceribandin
pîþat berwext pîvek kod
-bi pîþatî bi pêþdemî pîvok sosin, gangilok
pîþe 1. meslek 2. huner, pîvaz cureyekî çêreya
sinaet bêhnkirêt e lê tê xwarin
pîþesaz 1. sinaetkar 2. *“merî pîvazê nexwin,
meslekdar bîn ji devê wan nayê”
pîþesazî sinaetkarî pîvazok 1. pîvaza ter 2.
pîþo 1. hevirheste 2. ba- serikê hin gulan
rût *“agir û pîþo li cem pîzang moza guhdirêjan;
hev nabin” kermêþ
pît [I] tîp, herf pîzpîzik fîq, dûdik
pît [II] çîk PK kurteya /piþtî koçê/,
pît [III] jîr û serbixwe piþtî hicreta Cn. Pêxem-
pît [IV] zibilî û çilmisî ber eleyhiselamî
pît [V] adan, bereket pok pidû, pirî
pît [VI] pihêt pol [I] 1. di dibistanan de

307
pol
her saleke perwerdehi- niyê de bihurandin
yê; sinif 2. di dibistanan porçe 1. porê çêkirî; zir-
de her jûreke ku þakird por 2. alaveke ku bi sêrî
tê de perwerdehiyê dibî- ve porikekî sext heye û
nin; fêrgeh pê diran tên paqijkirin
pol [II] bizot 3. hemû alavên maliþ-
pol [III] dendikên mêwe- tinê yên ku ji destikekî û
yan serikekî biporik pêk tên
pol [IV] pola porik 1. porê ziravik û
pola hesinê avdayî yê pir kurt 2. qumaþê ku bi rû-
xurt yê wî ve rîþiyine hûrik
Polan Birca Satilê *“Polan hene 3. rîþî
hiþk û sar, kadîn tar û porþikên nexweþiya por-
mar” daweþînê
polandin/dipolîne/bi- porg kîsik
polîne tesnîf kirin, bi poriþk 1. kesê ku riþk ke-
keys kirin tine serê wî 2. keç
polayî tiþtê ji polayê *“ji porpare bi qasî mûyekî
nanê gênim re, zikê po- zirav
layî divê” porteqal cureyekî mêwe-
polik 1. biþkojk 2. diravê yan e
zîvîn û zêrîn 3. cureyekî porxan kincên ji postên
sewzeyan e û pijandî tê giranbiha
xwarin posat amûrên pêwist
polke cureyekî sewziyan posîde kesê bêgêwil
e û libên wan bi qasî no- posîde bûn bêgêwil bûn
kan e posîde kirin bêgêwil ki-
ponijîn/diponije/bipo- rin
nije 1. kûr û têr ramîn; post 1. çêrm 2. çermê gu-
fikirîn 2. bêdeng man randî *“dostê min, dij-
*“her kes, ji bo karê xwe minê postê min”
diponije” -ji post kirin gurandin
por pirça bi sêrî ve hêþîn postal sapokên çermîn
dibe, gijik *“destê bi don poste ferman an jî name-
pêþiyê di porê xwe bi- ya ku li ser çêrman hati-
de” ye nivîsandin
-por li ber tavê spî kirin posteger kesê ku ferma-
temenekî dirêj di neza- nên dûgelê û nameyên

308
pûç
hemwelatiyan digihînin poto bejnbihust, xirdik
cihên têkildar; pîlik poxîn cureyekî helewa ku
postexane saziya ku fer- ji ardî tê çêkirin
man û nameyan digihîne poz 1. bêfil, kepû 2. nikil,
cihên têkildar nik
-post kirin gurandin -pozê xwe daliqandin mi-
-post tijî pere kirin ji qî- rûzê xwe tirþ kirin, xwe
metê zêdetir lê dirav me- pirçî kirin
zaxtin pozbilind 1. qure 2. kaw
postniþîn þêxê terîqetê, pozberî 1. reqabet 2. hil-
serekê sofiyan keftin û dakeftin 3. keft
poþ lêxistina bi qiloçan; û left
tel pozheçî bêfildirêj, bêfil-
poþe 1. (simbêl) palik, stûr xortim
2. jina þerkar pozmik devgema ku da-
poþî þaþika mêranî; egal vêjin devê golik, berx û
poþîn/dipoþe/bipoþe 1. karan da ku nemêjin
pûþî giredan 2. xêlî kirin pozxane girtîgeh
poþman 1. berxweketî 2. PÞ kurteya /piþtî zayînê/;
vegeriyayî 3. towbekar piþtî mîlada Cn. Îsa eley-
*“aþvan, tu car nabe hiselamî
poþman” pun/pung koxikê mirîþk,
poþman bûn 1. li ber xwe qaz û hwd
ketin 2. vegerîn 3. tow- puwaz bûjena ku pê cer-
be kirin xa dirên tijî dikin
poþmanî 1. berxweketin puxte 1. esl û unsurê esa-
2. vegerîn 3. towbekarî sî 2. gewher 3. naverok
*“dara poþmaniyê, ber pûç 1. xerab 2. netêw 3.
nagire” genî û afnikî
pot [I] kinceke stûr a zivis- -pûçên hev dan der pêþ-
tanî ye û bi ser de tê karî hev bûn û bîsên hev
lixwekirin eþkere kirin
pot [II] pût pûç bûn 1. xera bûn 2.
potik qerpal *"sal bi ser- betal bûn 3. genijîn
ma ye, potik bav û bira pûç kirin 1. xera kirin 2.
ye" netêw hesibandin, betal
potîn sola çêrmîn a ku kirin 3. genijandin
nalçeya wê darîn e -pûç derxistin 1. berevajî

309
pûg
kirin 2. nerastiya tiþtekî 2. gulikên daran
nîþan dan; derewandin pûþ 1. qurcûm 2. qirþ û
pûg 1. berfa nû 2. firtone- qesel 3. giyayê bêkêr
ka berfê -pûþ kutan keda yekî bi
pûjan pûng ro de çûn
pûl pîl -pûþ þîþî qûnê kirin bi
pûnik êwirgeha sewalên zorê karek bi teral an jî
bibask ên malê yên mî- newêrekekî dan kirin
nanî dîk, mirîþk û werde- pûþil edeb, terbiye, heya
kan pûþî [I] 1. þara seriyan 2.
pûng cureyekî çêreya ku kefiya stûyî
tê xwarin *“mar ji pûngê pûþî [II] pêþî, spêle
aciz bû, pûng jî çû û ber Pûþper meha þeþan a za-
devê qula mêr hêþîn bû” yînî, Hezîran
pûngal 1. pûnik 2. hêlîn pût tiþtê ku ji bilî Xwedê jê
*“hêka genî, di pûngalê re tê perestin
de dimîne” pûte baldarî
pûr kirin qalik spî kirin, -pûte pê dan 1. giringî pê
qeþartin dan, bal dan 2. lê miqate
pûrt 1. pirç 2. pirça çivî- bûn
kan pûtparêz kesê ku ji pûtan
pûrtik 1. pirça firindeyan re perestiþê dike

310
Q
q/Q tîpa bîstemîn a alfa- guldanka dûvedirêjkî ya
bebeya kurdî ye; deng- ji kaxetîtê
dareke ku cîderka wê ez- qafilqeda qezaya nedîtî û
mandevî û qirikîye, nebînayî
awayê belavbûna wê qaf kirin parçe kirin
girtî û hiþk e qafok gildîna ku lêkend bi
qabiliyet 1. hêza pêkanî- xwe re tîne
nê 2. huner û pîþe qafqafî parçeparçeyî
qabqab þimikên ku binê qafqafî bûn parçeparçeyî
wan darînî ye bûn
qabûr parçeyên þikestî ên qafqafî kirin parçeparçe-
tas û qasikan yî kirin
qaçanî tasika ji porselenê qafqiloz derdanên ji xwe-
qaçil [I] qaþil, qalik liyê; kaxetît
qaçil [II] biþku qaj 1. cureyekî daran e 2.
qaçil kirin 1. spî kirin 2. qaþ
dapîtin *“li piþt baranê -fisteqa qajê berên dara
qaçil dike” qajê
qaçî kirin (jin) por kurti- qajeqaj qîjeqîj
sandin qajên qîjên, qîjînî
qad 1. meydan 2. war, qajik benîþtê ku ji dara
dews 3. delîve bênîþt tê bidestxistin
qadî dozger *“dinya qadî qal [I] behs
ye, her kes ji xwe razî -qala yekî kirin behsa ye-
ye” kî kirin
qadûk beroþa biçûk; qasik qal [I] tiþt req, pehn û te-
qaf 1. tiþtê req û vala 2. nik
tasa seriyî qalbox dermanê ku birî-
qaf bûn parçe bûn nên ajalan didin da ku
qafik 1. kaxetîta ku pê se- kurmî nebin
rê banan tê avakirin 2. qalebal axaftina beletewþ

311
qalib
qalib amûra ku tiþtan tê qamîþ/qamûþ leven
de ro dikin; bilûl qamk tiliya mezin
qalik 1. qaþil 2. amana va- qamkinik 1. bejnkinik 2.
lakirî 3. qaþilê fîþenga te- xirdik
qandî *“bila zikê mirovî qang paqijkirina bi hilm û
têr be, bila bi qalikê dêr gilmê
be” qang kirin bi hilm û
qalind stûr *“qalind heta- gilmê paqij kirin
nî zirav dibe, zirav diqe- qanik [I] kefkanî
te” qanik [II] cureyekî çêreyê
qalind bûn stûr bûn ye û jê benîþt tê bidest-
qalind kirin stûr kirin xistin
qal kirin [I] 1. behs kirin qanî razî
2. qise kirin *“aþiq birçî qanî bûn razî bûn
dibin, qala nanê dawe- qanî kirin razî kirin
tan dikin” qantir sewala ku ji têkili-
qal kirin [II] (zîv ji made- ya di navbera hesp û ke-
nên din) dawerivandin ran de çêdibe; hêstir
qalo kevirê tehtevêlkî yê *“qantir nazê, xwê þîn
ku nan li ser tê pijandin; nabe”
qafika nanpehtinê qanûn zagon
qalonçe bihukeke ku zira- qanûnî zagonî
rê dide gênim qap 1. gotina ji qewarê
qam bejn *“qam qama xwe mezintir 2. axaftina
kermêþê, deng dengê ga- gir û qelew
mêþê” -qap berdan ji xwe mezin
qamçûr kamçûr axaftin
qame 1. cureyekî xence- qapût kinceke stûr a zivis-
ran e 2. sator an jî kêri- tanî ye; sako, qemsele
keke ku bi serê tivingan qaq [I] vizvizîk
ve dikin û di þerên ku du -qaqa ser cemedê aqilsi-
eniyên dijmin dikevin vik, selemtî
nav hev de tê bikaranîn qaq [II] 1. hêk 2. (di zi-
qamik 1. movik 2. tiliya manê zarokan de) tiþtê
beranekê þikestokî
qamir 1. giyayê qert 2. -qaqa reþ hêka reþ a ku
qamîþ nîþaneya karesata herî
qamir bûn (giya) qert bûn mezin e

312
qawêr
-li qaqa reþ asê kirin tû- qarînî qarên
þî felakete pir mezin a- qarot bistikê giyayî
nîn *“li ser me bû roja qartik bizmarê darînî
reþ, em asê kirin qaqa qarûþe siqayîla çilpiyan
reþ” qas 1. miqdar 2. heyam
qaq [III] qeþa -vê qasê vê gavê
-qaq girtin qeþa girtin qasid peyamber, berdevk
qaqê 1. hêk 2. (di zimanê -qasidê qolfelekê melke-
zarokan de) tiþtê þikes- mot, ruhstîn
tokî *“biçûkayî dibêje qasik 1. feraqên ku tê de
hêk, mezin dibe û dibê- xwarin tê pijandin 2.
je: ‘qaqê’ ” derdan *“qasikan malê-
qaqil cureyekî çêreyê ye se, bi alastinê zik têr na-
qaqlîbaz cureyekî çivîkên be”
zeryayî e qaþ kevirên giranbiha yên
qaqreþ kundirê qemer ku di gustîl, gerdenî û
qarandin/diqarîne/bi- tiþtên din de tên çikan-
qarîne 1. qîjandin 2. din
zêrandin -qaþa çavî þûna ku çav tê
qarç [I] cureyekî daran e de ye
qarç [II] hestiyê qorikê qaþil 1. qalik 2. hûrik û
qarçik hêt *“berû da bi- mûrikên bermayî *“kara
zinê, dest avête qarçi- necaran, qaþilên daran”
ke” qaþo xwedîgiravî
qarçikî kesê ku hestiyê qat 1. tetqal 2. her parçe-
qorika wî þileke bûye; yekê du tiþtên ku li ser
xawûþe hev in; taq, ta
qareqar qajeqaj qat bûn 1. duta bûn 2.
qareqar kirin qajeqaj ki- tewîn
rin qat kirin 1. duta kirin 2.
qarên qîjên tewandin 3. keys kirin
qarik kesê bêçare qatqatî 1. her parçeyekê
qarix di nav bîstanekî de pir tiþtên ku li ser hev in;
kerdiyên sewzeyan taqtaqî, tatayî 2. keys-
qarîn/diqare/biqare 1. kirî
qîjîn, qîrîn 2. bang kirin qatqatî kirin ber bi jor li
*“mirîþk biqare, hêkê ser hev keys kirin
dike” qawêr gergere

313
qawit
qawit cirî, erzaq giþtî
qawûþ 1. kember, qûþ 2. qebalek dolaba ku di qe-
bûjenên ku ji zaxkirina fa dîwêr de tê çêkirin
niftê çêdibin qebare qeware
qax mêweyên hiþk-kirî qebeqeb dengê domdar ê
yên ku dendikên wan jê xwendina kewan
hatine avêtin qebeqeb kirin (kew) bi
qax kirin (mêweyên ku awayekî domdar xwen-
dendikên wan hatine din
avêtin) ber tavê hiþk ki- qebrax 1. deyûs 2. jinfi-
rin roþ
qayde rêbaz qebraxî 1. deyûsî 2. jinfi-
qayil razî roþî
qayil bûn razî bûn qebûl bûn 1. pejirîn 2.
qayîm muhkem û þidi- peyitîn 3. çespîn
yayî qebûl kirin 1. pejirandin
qayîm bûn þidîn û xurt 2. peyitandin 3. çespan-
bûn din
qayîm kirin þidandin û qebz rewþa bêtenduris-
xurt kirin tiyê ya ku doran gemara
qaz cureyekî sewalên bi- hundirî navêjin derve
bask a malê ye *“qaz bi qebz bûn gemar di dora-
qazan re, baz bi bazan nan de hiþk bûn û derne-
re û mirîþka kor bi dîkê ketin derve
kulek re” qed bejn
qazim bendê ji hiriya qeda bela, felaket, karesat
hêþtiran qedandin/diqedîne/bi-
qazî hakimê dadwer qedîne kuta kirin
*“heke qazî nebe, kumê qedeh 1. piyan 2. îskan
xwe ji xwe re bike qazî” *“qedeheke jehrê vex-
qe/qet 1. tu/çu, hîç 2. we, lê qurteke qehrê ve-
ma, ma qey *“qe berkêþ, mexwe”
bi mêvanan geþ?” qedemgeh destþok, daþir
-qe na qet nebe, hîç nebe qedexe 1. fermana neki-
-qet nebe hîç nebe rinê 2. heram
qeb binavêlîstin, zoranki- qedexe kirin 1. fermana
rin nekirinê dan 2. heri-
qebale kirîn û firotina bi mandin 3. heram hesi-

314
qelareþk
bandin hire 1. rik hatin, hêrs
qedîm tiþtên berê û kevn hatin 2. behicîn 3. ji ker-
qedîn/diqede/biqede ban teqîn
1. xelas bûn, kuta bûn, qehitîn/diqehite/biqe-
red bûn 2. biriyan hite xela û tunetî lê pey-
qedr 1. giramî, rêzdarî de bûn
2. nirx, biha *“qedrê qehr 1. zulm û pêkutî 2.
mêvanan, qedrê Xwedê” xem û keser *“mirov ji
qed û qamet bejn û bal ber qehran, xwe davê
qef 1. cihê vala yê wekî behran”
sîwanekî di ber kevir û -ji qehran tetirxanî bûn
newalan de 2. cihê talde ji kerban mirin
û qûze 3. hawirdor, qehreman mêrxas, egîd
çember qehremanî mêrxasî, egîdî
qefaltin/diqefêle/bi- qehwe rehekeke ku den-
qefêle 1. girtin 2. bi dikên wê tên hêran, di
dest xistin 3. zirze kirin avê de tê kelandin û ev
qefare kilîleke mezin a av digel þêkir di pinga-
darînî ye nan de tê vexwarin
qefare kirin bi qefareyê qehweyî di rengê qeh-
kilîl kirin weyê de; qemerê tarî
qefçil kirêt qel elok
qefes 1. sersîng 2. paçika qela cureyekî maden ê ku
dorgirtî û tenik a ku tiþtê wekî hêsin tê bikaranîn
li hundir ji derve ve tê qela kirin alav an jî aman
dîtin bi qelayê rûpûþkirin
qefilandin/diqefilîne/ qelafet temtêla lixwekiri-
biqefilîne li ber serma- na yekî; ser û sîçê
yê qerisandin qelandin/diqelîne/bi-
qefilîn/diqefile/biqefi- qelîne 1. qijirandin 2. ji
le ji ber sermayê qerisîn nav birin 3. qetliyam ki-
qefle 1. ref 2. kerî rin *“an em bixemi-lînin,
qefþ 1. baqek giya 2. por an biqelînin”
qehirandin/diqehirîne/ -binçirk qelandin bi reh
biqehirîne 1. rik anîn, û rîçalan ve hilqetandin
hêrs anîn 2. behicandin û þewitandin
3. ji kerban teqandin qelareþk cureyekî reþêle-
qehirîn/diqehire/biqe- kan e

315
qelaþtin
qelaþtin/diqelêþe/bi- lew dibe”
qelêþe 1. dirandin 2. qelew kirin 1. stûr kirin
qul kirin 2. kok kirin
qelax 1. qûçê kermeyên qelibîn/dielibe/biqeli-
jenandî 2. sarcîn be 1. dan ber xwe û çûn
qelb [I] dil 2. noqî tev bûn 3. wer-
qelb [II] qulebî, teqlîd, gerîn
sexte *“gayê qelb, barê -tê qelibîn 1. lê asê bûn
giran hilnade” 2. noqî tev bûn
qelem amûra nivîsandinê; qeliqandin/diqeliqîne/
pênûs biqeliqîne 1. gêjomêjo
qelembir/qelemtiraþ kirin 2. nav tê dan 3.
amûra tûjkirina serê pê- tehrîk kirin
nûsên darînî qeliqîn/diqeliqe/biqeli-
qelemdank aman an jî qe 1. þaþopaþo bûn 2.
tûrikê ku pênûsan di- niçîn
kinê; pênûsdank qeliþandin/diqeliþîne/
qelemon dîkê elokan biqeliþîne 1. derizan-
qelemzirêç cureyekî pê- din 2. dirandin 3. kirin
nûsên darînî ye û bûjena çend biran
zirîçdar a di nava wê de qeliþîn/diqeliþe/biqeli-
dinivîse þe 1. derizîn 2. dirîn 3.
qelend þert û heqên jinê bûn çend biran
ên ku ji bo zewacê dide qelizandin/diqelizîne/
pêþiya kesê xwestî *“ke- biqelizîne xwe vedizîn,
ça mîran, bi qelendê ga- fizirîn
vanan nayê” qelizîn/diqelize/biqeli-
qelend birîn þert û heqên ze 1. lê telandin, pêdiz-
jina ku hatiye xwestin kî bi rê ve çûn 2. li ben-
diyar kirin da firsendekê man
qelender jîr û jêhatî qelî goþtê qelandî *“ji serê
qelenderî jîrtî û jêhatîtî qijikan, qelî çênabe”
qeleþ minexet û xayîn qelîn/diqele/biqele 1.
qeleþî minexetî û xayîntî bi tîna germê req bûn 2.
qelew 1. stûr 2. kok li ser agirî pijîn 3. ji ber
qelew bûn 1. stûr bûn 2. bêaviyê çilmisîn 4. ji
kok bûn *“beq çiqas kok navê çûn, binevat bûn
dibe, qûn ewqas lê qe- qelîsêl goþtê di sêlê de qe-

316
qeraþ
landî; sêleqelî qemirîn/diqemire/biqe-
qelîþtek 1. derz 2. cerx mire 1. (bi tîna germê)
3. qul reng lê tarî bûn 2. kizirîn
qelqeloþk nanê ku li ser qemsî paþbêj
sêlê qelyaye û dema qemtik destmala hevrêþî-
xwarinê kirekir jê tê mî ya biçûk
qels 1. zeîf 2. lawaz 3. jor qemûþk qalikên birînê
4. hejar 5. yax qenc 1. baþ 2. rind 3. de-
qelsemêr 1. mêrê ku tenê lal
bi navê xwe mêr e 2. qencî 1. baþî 2. rindahî 3.
nemerdê ku di lisfê mêr- delalî *“qencî, qenciyê
xasan de xuya dike 3. nas dike”
þindokê mêran *“bila qend þekir
mêr bi destê mêran bêne qendav ava kelandî û xalî
kuþtin, ne bi destê qel- ya ku þekir berdane tev
semêran” qendîl çira
qelsî zeîftî, lawazî, jarîtî qenter amûra ku barên gi-
qelþ 1. derz 2. cerx 3. qul ran dikêþe
qelûn darcixare qentere stûna wekî lûle-
qemalax di rojên berfî de yeke dirêj
nêçîra kewan a bê çek qepûþk þeytanok
qemandin/diqemîne/bi- qer rengê reþ ê birqonek
qemîne qemirandin qeram [I] taqet, mecal
qematik pêçeka zarokê -ji qeramê ketin ji qu-
qemb cewiyên zeliqî dûm ketin
qemç boçik, dûv, dêl qeram [II] dervank
qemçik cureyekî baskê ku qeramûþk quncirok
ji çerm û têla zirav di- qerandin/diqerîne/bi-
hûnin da ku pê ajalan bi- qerîne 1. veterisandin
bezînin; þelaq 2. vepesirandin 3. jan jê
qemer rengê qehweyî yê birandin
girtî qerar biryar *“dinya soz
qemerdîn pestîlê arûn- û qerar e, ne behs û ba-
gan zar e”
qemirandin/diqemirîne qerar dan biryar dan
/biqemirîne 1. (bi tîna qerase 1. telhîn û dirêj,
germê) reng lê tarî kirin tot û dirêj 2. malêle
2. kizirandin qeraþ aþvan *“derdê qe-

317
qerax
rêþ, av her ser êþ” qerome darekî devçeqel î
qerax 1. kêlek 2. kêleka ku bi kêrî çemandina
çem û zeryayê destikê gopalan tê
qerd qerz qerpal 1. pîne û potik 2.
qereçî 1. cingene 2. qe- zîvalzîvalî 3. bi ser hev
laçêker *“keçika qereçî de rizîn
nabe xatûn” qerqaþ çîlspî
qeresî gêlas qerqef avdank, badîn
qerem leven, qamîþ qerqeþûn 1. pola 2. tiþtê
qerf 1. henek 2. tinaze, ti- pir hiþk
rane qerqîlk qaxê xerûzeyan
qerfî mizahî qerqûde 1. skêlet 2. ke-
qerfok henekbaz lax
qerimandin/diqerimîne qerqere qerqûde
/biqerimîne 1. westan- qersîl cehê ter
din û ji qudûm xistin qersûn dîzika devfireh
2. tevizandin qert 1. giyayê qamir 2.
qerimîn/diqerime/biqe- mirov û sewalê pîr
rime 1. westîn û ji qert bûn 1. (giya) qamir
qudûm ketin 2. tevizîn bûn 2. (mirov û sewal)
qerisandin/diqerisîne/ pîr bûn
biqerisîne 1. tepisan- qertaf [I] (r) îlaweyên ku
din 2. cemidandin wateyeke nû didin pey-
qerisîn/diqerise/biqeri- van
se 1. tepisîn 2. cemidîn qertaf [II] hingivê herî nû
qerîn/diqere/biqere yê mêþa hingivî
dev jê berdan qerwaþ berdestiya jin; cêrî
qerîngan korîgan qerz tiþtên ku heta mawe-
qermiçandin/diqermiçî- yeke diyarkirî hatiye hil-
ne/biqermiçîne bi ser dan; deyn
hev de quvaþtin qerzdar deyndar
qermiçîn/diqermiçe/bi- qesab 1. goþtfiroþ 2. kesê
qermiçe 1. xaromaro ku serê sewalên ku goþtê
bûn 2. xiltomilto bûn wan tê xwarin jê dike, di-
qermîçok 1. xilimxaro 2. gure û kelepîçe dike 3.
xiltomilto kujerê bêrehm
qernebît kelem qesd 1. arman 2. niyêt
qeroþ evîna hunerê qesel bistê giyayê çinandî

318
qewartin
yê ku li erdê maye; qir- viyî”
þik qet [I] qe
qesem sond qet [II] werisê kinik; qetik
qesik bûjeneke ku diþibi- -qet û bend þirît û kindir
he tevna tevnepîrkê û qetab pêvek
hin kurmikên bihukan qetandin/diqetîne/bi-
asteke jiyanê di nav de qetîne 1. qut kirin 2.
dimînin qurçimandin 3. quraftin
qesîl þaniþîna li pêþiya 4. dirandin
malê qetik werisê kinik ê ku pê
qesîs 1. xesîs 2. çiriz 3. bar û piþtî tên girêdan
bexîl qetîn/diqete/biqete 1.
qesp [I] xurme *“diyarî qut bûn 2. peritîn 3. qur-
qesp in, þûndiyarî hesp çimîn 4. qurifîn 5. dirîn
in” *“av di cihê gelþ de di-
qesp [II] biçêxeke ji zêrî qete”
qespik firindeyek e qetl kuþtina bi neheqî
qesr koçk û sera *“qetla mêran, li erdê
qesrawî wekî koçk û sera- namîne”
yan qetl kirin bi neheqî kuþ-
qest [I] meqsed, mebest tin
-bi qesta yekî/tiþtekî bi qetmer tetqal
mebesta yekî/tiþtekî qetran 1. qîr 2. rengê reþ
qest [II] derew qetran kirin qîr kirin
-ji qestan qestîka qetûf selika tiriyan
qestbane qestîka qevd [I] baq, destî
qestîka bi derewînî qevd [II] destika kêr, þûr û
qeþa cemed hwd
-qeþa girtin cemidîn qevdik dûvçik
qeþadank amana ku ce- qewad qebrax, deyûs
medê dikinê qewal serokê êzdiyan
qeþartin/diqeþêre/biqe- qewan alava ku newayan
þêre qaþil spî kirin, qa- tomar dike
lik jê xistin qeware 1. qalib 2. teþe,
qeþeng 1. bedew 2. rind dirûv 3. qeys 4. birîna
qeþmer 1. olintî, selemtî kûr
2. bêkesayet *“gur pîr qewarok erdê kifþkirî
dibe, dibe qeþmerê ro- qewartin/diqewêre/bi-

319
qewaztin
qewêre qewirandin bi lingan ve girêdide
qewaztin/diqewêze/bi- qeyd kirin 1. zincîr kirin
qewêze 1. bi ser re gav 2. tomar kirin 3. nivîsîn
kirin 2. bi ser re bazdan qeyran 1. buhran 2. alozî
qewimîn/diqewime/bi- -qeyrana aborî 1. lawazi-
qewime 1. bûn 2. pêk ya îqtisadî 2. kêmdebarî
hatin 3. rûdan qeyre 1. kesê navsere 2.
qewirandin/diqewirîne maldemayî; nezewicî
/biqewirîne 1. cehi- -qeyre bûn di mal de man
mandin, deherandin 2. û þû nekirin
dehfandin, veder kirin qeyrejin/qeyremêr jin û
qewitî 1. tembîh 2. þîret mêrên ku heta temenê
3. hêvotin navsaletiyê þû nekirine
qewitî lê kirin 1. tembîh qeys pîvan
kirin 2. þîret kirin 3. hê- qeysik darikên ku kêmle-
votin bat didin bin milên xwe
qewîn 1. qayîm 2. þidi- da ku pê bimeþin
yayî 3. muhkem qeysî arûng
qewl 1. gotin 2. peyv 3. qeytan cureyekî qumaþê
salix *“qewlê Nebî, sê birqonek î kêmber e û
caran e” pê dora pirtiyan tê neqi-
-bi qewlê mezinan bi go- þandin
tina pêþiyan qez hevrîþim
qewm milet, gel *“qewma qeza 1. biryara Xwedê ya
kewê, kurmê hev e” di heqê yekî de 2. bobe-
qewnik kundirê avê lat 3. xeletiyeke ji ber
qey 1. tu dibejî hema wisa xemsariyê *“roj diçe, qe-
ye 2. dibe ku wisa be jî za naçe”
qeyar bûjena zeliqandina qezaz 1. hevrîþimfiroþ 2.
amanên ji kaxetîtê kincdirû
qeyd amûra girêdana pi- qezî kirin axaftin
yên hêsîr û girtiyan qêxane hêkerûn
qeydik [I] bazinê ku da- qêrqaþ bi berahî
vêjin stû an jî piyan û pê qible li her dera cîhanê îs-
girêdidin tiqameta Kebeyê
qeydik [II] 1. movika ku -qibleya xwe þaþ kirin
destan bi milan ve girê- xurifîn û ji rastiyê averê
dide 2. movika ku piyan bûn

320
qinik
qiblename rûgehnas -qilç kirin 1. di lîstikê de
qiç/qiçik [I] 1. hindik 2. jê birin 2. xwar kirin
biçûk -qilç qut kirin xwar birîn
qiç [II] ling qilêr qirej, nepaqij
qiçî cureyekî çereya ku qilêwî feraq
nepijî tê xwarin qilik kilîla darînî ya deri-
qiçrût lingtazî yan
qidîk/qidqidîk rewþa ku qilinc kirin (ji ber serma
ji ber temasa destekî bi- an jî nexweþiyê) xwe gu-
yanî li hin cihên hesas vaþtin hev
dikeve û kenê mirovî tê qilî bûn xidikîn
qidûm [I] awa, tehr, celeb qilîç tiliya herî biçûk a
qidûm [II] taqet, hêz dest û piyên mirovan
-qidûm þikestin 1. bêhêz qiloç stroyên heywanan
man 2. ser û sîçe xera *“gayê ku qiloçê xwe li
bûn dîwaran bixe, rojekî dê
qijik 1. cureyekî firinde- qiloçê wî biþkê”
yan e 2. reben *“ji serê qilozan qulopanî
qijikê, qelî çê nabe” qilpik îskînîkirina ji ber
qijilandin/diqijilîne/bi- têrbûnê
qijilîne qijirandin qilqilik cureyekî kilîlên
qijilîn/diqijile/biqijile darînî ye
qijirîn qilqilîç qilîç
qijirandin/diqijirîne/bi- qilûmik goc, qop, kop
qijirîne 1. di rûn de sor qimar 1. lîstina ser tiþtan
kirin 2. tîna germê zêde 2. merca bi berdêl
kirin 3. pir derew kirin qimarbaz kesê ku qimar
qijirîn/diqirile/biqirile dilîze *“kesî negotiye:
1. di rûn de sor pijîn 2. ‘ev mala dizan û qimar-
tîna germê zêde bûn 3. bazan e”
þer giran bûn qimil cureyekî kêzikan e
qijnik qirnî qinare debaxane, mezbe-
qilalî panêr û notirvan he
qilalî kirin payîn û notir- qinc bi dirêjahî
vanî kirin qincok xêza bi dirêjahî;
qilamcik çivîkek e hêlîlar
qilç 1. di lîstikê de serkef- qinik cihê ku mirîþk, qaz
tin 2. xwar 3. cihoka avê û werdek lê tên êwiran-

321
qinût
din, pin/pinik qird cureyekî heywanan e
qinût çikûs, bexîl û ji bilî peyivîne hemû
qinyat/qinaet 1. bawerî bizavên mirovan dubare
2. qîmpêanîn *“ji axê dike
pirtir tuneye, mar bi qi- qirdik 1. sersar 2.
naet jê dixwe” rêþkenî 3. jina ku navê
qir 1. mirin 2. kuþtin wê bi nebaþiyê derketiye
qiraç çapa navbera du qireqir dengê mirîþka
xêzên ku hev dibirin berhêk
qirak qijika reþ qireqir kirin (mirîþk) berî
qirar qerar *“hesp bi hef- hêk-kirinê qîjeqîj kirin
saran, mêr bi qiraran” qirêj 1. qilêr, nepajij 2.
qirask 1. ziyandar 2. be- lewitî
la bêpere ya ku bi pêsîra qirej bûn 1. qilêr bûn 2.
xelqê ve digire 3. lete- lewitîn
meya rûyan 4. kesê ku qirêj kirin 1. qilêr kirin
miseletî serê xelqê dibe 2. lewitandin
*“xwedî kir bi destê xwe, qirêjok kesê ku ji gemar
kir qiraskê serê xwe” û gemariyê aciz nabe
qir bûn 1. mirin û tune qirên þer û pevçûn
bûn 2. binçirk lê qelîn qirik qewrî, stûqulk
qirç dengê þikestina dar, -qirika dirêjî kêrê kirin
lek, hestî û tiþtên req ji mirinê netirsîn
qirçandin/diqirçîne/bi- -qirik ziwa bûn 1. pir tî
qirçîne dengê qirçîniyê bûn 2. gewrî qirqiçîn 3.
pê xistin ji tirsan qutifîn
qirçeqirç dengê domdar qirnî geneyên hûrik; qijnî
ê sotina daran, teqîna Qirjal Bircê Duvpiþkî
guleyan an jî hûrbûn û qir kirin 1. kuþtin û tune
þkestinê kirin 2. kuta kirin 3.
qirçên 1. dengê ku ji ber kok lê qelandin
egera rakêþan an jî veki- qirneqos qirneqot
rina movikên laþî tê 2. qirneqot texterewan
dengê þikestinê qirp dengê þikestinê; xirt
qirçînî qirçên -qirp bûn þikestin
-qîrçînî pê ketin þîrqînî -qirp kirin þikandin
pê ketin û þikestin an jî -qirp þikestin ji niþkê ve
ji hev derketin xirt þikestin

322
qîm
qirpik qilpik qiyamet jîndarbûna piþtî
-qirpik jê hatin ji ber têr- mirinê *“ez he me û qi-
bûnê iskînî pê ketin yamet im”
qirqiçandin/diqirqiçîne -roja qiyametê (ji bo he-
/biqirqiçîne 1. dev û mû mexlûqetan) roja jîn-
ziman lê ziwa kirin 2. tî darbûna piþtî mirinê
kirin qîç [I] çavê korevîçkî
qirqiçîn/diqirqiçe/bi- -qîç bûn çavkortik bûn
qirqiçe 1. dev û ziman -qîç kirin çavê xwe nêzîkî
lê ziwa bûn 2. tî bûn girtinê kirin
qirþ têlên giyayê ziravik qîç [II] 1. bilind 2. bel 3.
-qirþ û qal gildîn û arekê derkeftî
binê giyayî -qîç bûn 1. bilind bûn 2.
qirþik qirþên hûrik bel bûn 3. diyar bûn
qirt 1. parçe, piç 2. bertîl -qîç kirin xuya kirin
3. hîlebaz qîçik zerê vekirî; rengê
-qirt xwarin bertîl xwarin kayê
qirtik qalikên ku bi ser bi- qîçilokî 1. zerotankî 2.
rînan ve çêdibin kesê ku ji ber nexweþiye-
-qirtikên porî pirtikên ku kê rûyê wî zer bûye
ji çermê seran dadiweþe qîjandin/diqîjîne/biqî-
nav porî jîne 1. qîrandin, awaze-
-qirtik dan qalik dan ke bilin jê derxistin 2.
qirtî hîlebazî, qulebazî zêrandin 3. giriyandin
-qirtî li serê yekî kirin qîjîn/diqîje/biqîje 1. bi
qulebazî li serê yekî ki- awazeke bilind bang
rin dan; qîrîn 2. zûrîn 3.
qise kirin 1. behs kirin 2. girîn
qal kirin *“bav ji bajêr tê, qîl di tûþa dawiya lêvan de
law jê re qise dike” du diranên jorîn û du-
qisim 1. beþ 2. par 3. bir yên jêrîn ên ku tûjtirên
qisimqere kirin 1. par- diranan e
parî kirin 2. belawela ki- -qîlê xwe di yekî de çi-
rin kandin kesek kirin ber
qismet nesîb *“kes nikare lepê xwe û pê karîn
qismetê kesî bixwe” qîm 1. têrî 2. razîtî
qitî ecûr -qîma xwe pê anîn 1. jê
qiyame hevraz çavtêr bûn 2. jê razî bûn

323
qîmet
-qîm kirin têrê kirin qîztî 1. keçinî 2. keça bi-
qîmet 1. qedr 2. biha 3. rayê bûkê
giramî qoç [I] 1. qiloç 2. careke
qîq [I] 1. çik 2. ziq 3. þek lêxistina ajalên biqiloç;
-qîq rabû þipê 1. çik rabû tel
ser piyan 2. rabû þekan -dan ber qoçan bi qiloçan
3. li ser piyan ziq bû û dehf dan
sekinî qoç [II] kemîna ku ji bo
qîq [II] 1. mok û hestî; ke- nêçîra ajalên kovî tê
lax 2. lawaz 3. kesê bejn- danîn; dafika dirindeyan
dirêj qol [I] 1. dûvkinik, boçki-
qîq bûn bûn mok û hestî; nik 2. huçikqol
bûn kelax qol [II] 1. car, teql 2. bir
qîqeqîq dengê dîkan -vî qolî vê carê
qîr [I] bûjeneke ji niftê ya qolinc 1. kulang 2. êþa ku
ku dirijînin ser xîçên ri- dikeve kulangan
yan da ku ji hev belav -qolincê yekî þikandin
nebin (da ku êþa sermilan bê
-qîr û qetran reþ û tarî birîn) kesek di kulangan
-qîr û sîr bela û þetele de guvaþtin
-qîr kirin xîç û xîþtorê rê qopçe cureyekî biþkojkên
bi qetranê tepisandin dubeþî ye û beþa biserî
hev bi beþa biqul ve dizeliqe
qîr [II] qîj *“hevalê qîrê, qopik binikên baçikan
nikilbigû ye” qoqiz 1. qirtik 2. girtik
qîrandin/diqîrîne/biqî- qor [I] kalê hophopo/hiz-
rîne qîjandin hizî; keftor
qîrîn/diqîre/biqîre qî- qor [II] 1. þîþtir, rêz, dor
jîn 2. ref
qît 1. çiqil 2. bel û ber ça- qorç qoç *“qorç, ji beran
van; qîç re ne bar in”
qîtik 1. çiqilk 2. gilê qorede heywanê jar; yax
qîz keç *“qîzê bixwaze bi qoreqor oreor
dilê kalan, hespê bikire qorên orên
bi dilê xortan” qorik hêt, qarçik
qîzap keça apî qorî çaydank
qîzmet keça metê qorzî gihaneka du xêzên
qîzxal keça xalî ku rastî hev tên; çivange,

324
qulîzên
goþe *“kevrê giran, kevi- pirsê, diçe Qudsê”
rê qorziyê ye” qul 1. kun 2. derz 3. qelþ
qose darcixare, qelûn 4. cerx 5. tîþ *“qul fireh
qoþ (giyanewer) derxistina bibe, pîne nagire”
tiþtê hundir qulac maweya ji sermilekî
qoþ dan xwe 1. (sewala hetanî sertiliyên milê
ku dizê) zor dan têjikê din
da ku derkeve 2. (jina ku qulbik lenger, xepar
diwelide) zor dan zarokê qul bûn 1. kun tê de çê-
da ku derkeve 3. (gîre) bûn 2. derizîn 3. qeliþîn
zor dan gemarê da ku 4. cerx pê ketin 5. tîþtîþî
derkeve bûn
qot [I] 1. hop, balûle 2. qule ker û hespê ku rengê
parî *“gur, bi du qotan wan belekiyeke ji reþ û
namire” zer pêk tê
qot [II] gupika çiyê; lûtke qulebaz kesê ku karên tê-
qotik [I] nexweþiyeke xe- vel dike û hîleyan tîne
dar e; xeneqûtik *“qehr serê xelqê
û qotika dinyayê naqe- qulebazî fêlbazî, sexte-
de” karî
qotik [II] 1. kêrt, gir 2. qulefîskî rûniþtin li ser
serî simûçkan rûniþtin
qotik [III] binika baçikê qulibandin/diqulibîne/
qotik [IV] 1. derd, kul 2. biqulibîne 1. wergeran-
gotina tûj *“xerab ji kul din 2. vegerandin 3. çil-
û qotikan, baþ jî ji dost misandin
û yaran xalî nabin” qulibîn/diqulibe/biquli-
qotik [V] 1. þeþar 2. kev- be 1. wergerîn 2. ve-
negêzî gerîn 3. çilmisîn
qotik [VI] kurmekî dora- quling balindeyeke ling-
nan e dirêj e *“çi tê serê qulin-
qotik [VII] goc gê, ji qajîna qulingê ye”
qube avahiyê ku li ser qulik kunên biçûk *“gû-
banê mizgeftan di þêwe- miþk, di qulikên dîwa-
yê nîvê hêkekî de tê çêki- ran de pir in”
rin qulîzên 1. gazî û hewari-
Quds bajarê pêxemberan ya komelî ya di demên
ê li Filistînê *“mirov bi ku bûyereke bi tirs an jî

325
qul kirin
nexweþ rû dide; hêwirze -qulp pê ve kirin bi
2. di rewþên awarte de îftirayekê soxî kirin
dengê dûdika hiþyariyê qulqule rizde
qul kirin 1. kun tê de qulqulî 1. tîþtîþî 2. kun-
çêkirin 2. derizandin 3. kunî
qeliþandin 4. cerx pê xis- qumaþ pîneyê ku jê kinc û
tin 5. tîþtîþî kirin *“ba- hwd tên çêkirin; pirtî
ranê erd þil kir, zîpike -ma qumaþê alê ye? çira
erd qul kir” ewqas bibiha ye?
qulopanî destdanîna er- Qunbere stêrkeke ku di
dê û qewaztina çep an nîveka havînê de dertê û
jî rast; teqle pir bi þemal e; Qurix
qulopanî kirin dest da- qunc kunc
nîn erdê û bi ser an jî -quncê jorîn di civatan de
bin xwe re qewaztin cihê payebilind
qulopilo sixtopixto quncal qulac
quloz 1. bilind 2. hevraz quncik kuncik
*“gotin: ‘dîno heþtirme quncirandin/diquncirî-
çi ye?’; got: ‘serberjêra ne/biquncirîne bi tili-
qûn-quloz’ ” ya beranekê û þehadetê
qulozan qulopanî berk guvaþtin
quloz bûn 1. bilind bûn quncirûk careke qunci-
2. hevraz bûn *“nifirên randinê
ku quloz bûne ezma- quraf tirs û xof
nan, bi þun de vedige- quraftin/diqurêfe/bi-
rin xwedanan” qurêfe [I] 1. badan 2.
quloz kirin 1. bilind ki- tewandin 3. guvaþtin 4.
rin 2. hevraz kirin tirî çinîn
qulp 1. destikê girtinê yî quraftin/diqurêfe/bi-
çemberkî; çembil 2. qurêfe [II] 1. bêhavil
kuna biþkojkan *“bela- man 2. ji ber tirs û deh-
ya xelqê ji dûrê tê, ya me þetê bêqidûm bûn 3. jan
ji ber qulpa tûrî tê” kêþan
-qulpa çavan kortika ça- Quran pirtûka pîroz a ola
van îslamê
-qulpa derziyê kunika qurban 1. sewala ku ji bo
ku þûna bendtêrekirinê Xwedê hatiye serjêkirin
ye 2. cangorî *“ker nabe

326
qusan
qurban, bihayê kerê dibe *“agirê gur, di qurman
qurban” de ye”
-qurbana vî kurî, teþt fi- qurmiçandin/diqurmi-
rot legan kirî zarokê çîne/biqurmiçîne gu-
bêxêr, tiþtê giranbiha di vaþtin û pelixandin hev
riya tiþtê erzan de dime- qurmiçîn/diqurmiçe/
zêxe biqurmiçe ji ber guvaþ-
-qurban dan 1. (ji bo Xwe- tinê civîn û pelixîn hev
dê sewaleke ku bi kêrî qurnaz kone
qurbanan tê) ser jê kirin qurnazî konetî
2. gorî kirin qurom bûn bêpêjn û bê-
-qurban kirin gorî kirin tevger bûn; lev piçikîn
qurcûm giyayê ku ber a- -(xwe) qurom kirin bêpe-
jalan dimîne û ji bo þe- jn û bêtevger bûn; xwe
wateyê tê bikaranîn gilê kirin
qure pozbilind qurqurbeg 1. seg 2. kû-
-qure bûn pozbilind bûn çik (mêr) 2. lotê (jin) *“ji
-(xwe) qure kirin xwe ki- heft salan salek, aîdî
zeve kirin qurqurbegê ye”
qureder nifrîneke di wa- -kurê qurqurbegê kûçi-
teya “jehrê bixwe!” an jî kê kurê kûçikan; segbav
“hiþ be!” de ye qurt gum, fir
qurequr dengê beq û zikê qurtandin/diqurtîne/bi-
vala qurtîne 1. di gewriyê de
qurequr kirin beqê û zi- berjêr kirin 2. fir kirin
kê vala deng derxistin qurtik berkurk
qurf qamîþê ku terîterî tê qurût 1. di lîstikê de jê-
çinîn; levenê zirav birin; fît 2. peyveke ku ji
qurfik selik sewalan re tê gotin ku
qurifandin/diqurifîne/ avê vexwin
biqurifîne (tiþtê hiþk) bi qurût bûn 1. di lîstikê de
tewandinê qut kirin jê çûn; fît bûn 2. (sewal)
qurifîn/diqurife/biquri- hucûmî avê kirin
fe (tiþtê hiþk) bi tewînê qurût kirin 1. di lîstikê
qut bûn de jê birin; fît kirin 2.
Qurix Qunbere (mirov) sewal bi fîtefîtê
qurm 1. zikê darê yî qe- vexwendin avê
lew 2. gewdeyê darê qusan pîrotan

327
qusandin
qusandin/diqusîne/bi- *“mala zêran pûç e, ma-
qusîne [I] 1. kurtisan- la mêran qûç e”
din 2. birîn qûç bûn 1. bi ser hev de
qusandin/diqusîne/bi- kom bûn 2. tijî bûn
qusîne [II] xwîn an jî qûç kirin 1. li ser hev je-
þîr wekî kersengan kirin nîn; bi keys kirin 2. tijî
qusîn/diquse/biquse 1. kirin
xwîn an jî þîr kerseng- qûn 1. qul 2. kun 3. tilora
kersengî bûn 2. kurtisîn ku gemara hundir davê-
qut 1. birî 2. qetiyayî je derve *“qûn, bi qûn-
qutb 1. serok 2. ji hemû- kaþkê ji kîrî xelas nabe”
yan mezintir 3. cemser -qûn pan kirin 1. qelew
qut bûn 1. qetîn 2. jê bûn bûn 2. niyêta rabûnê ne-
qutifandin/diqutifîne/ kirin
biqutifîne bi tirs û xo- -qûnê bi min re neyê, bî-
fê bêtevger hiþtin na genî ji te tê quretiya
qutifî kesê ku ji ber tirs û bi malbatê qebûl nekirin
dehþetê nikare xwe tev qûndare pêlavên çêrmîn
bide ên ku nalçeyên wan darî-
qutifîn/diqutife/biquti- nî ne
fe ji ber tirs û dehþetê di qûnde/qûnek 1. mêrê ku
cih de rawestîn û nele- qûna xwe dide gadan;
qîn lûtî 2. jina ku mêran ber-
qutik cureyekî kincan ê dide ser xwe; qehbik, fa-
bimil e; mîntan hiþe
qutim qurmê darê qûndetî/qûnektî 1. lûtîtî
qut kirin 1. birîn 2. qe- 2. fahiþetî, qehbiktî *”di-
tandin 3. jê kirin *“darê, zî bi nanekî, qûndetî bi
di bin xwe ve qut me- ramûsanekî”
ke” qûnek qûnde
quwet hêz, þiyan qûnfireh 1. qûnfireh 2.
quz endamê mêzatiyê; bêxîret
þilepor (mirov), za (ajal) qûngiran qelewê teral
quzfiroþ qewad, qebrax qûntar bintar
qû cureyekî teyran e qûþ bendê ku zînê hespê
qûç 1. tiþtên li ser hev je- li binzikê girêdide *“he-
nandî; gutle 2. komeke ke nanê þil ket zikê meri-
keviran 3. tijî û dagirtî yan, qûþ xwe ranagirin”

328
qûze
-qûþ li yekî teng kirin -qût xwarin û ji qûnê
xeneq lê þidandin bûn faydeya bênamûsi-
qûþxane beroþa bêçembil yê dîtin
qût 1. xwarin 2. xurek 3. qûze cihê ku tav jê nagi-
alifê mirîþkan re; talde

329
R
r/R tîpa bîst û yekemîn a bi pehînan”
alfabeya kurdî ye; deng- -rabûn þek 1. (sewal) ra-
dareke ku cîderka wê di- bûn ser lingên paþîn û
ranî ye, awayê belav- çik sekinîn 2. (sewal) li
bûna wê herikî û lerzokî hev xistin
ye raçandin/radiçîne/ra-
ra[I] reh çîne 1. tov reþandin 2.
ra [II] 1. fikr, hizr 2. çare tevn çêkirin
-raya giþtî fikra her kesî; raçav bendeman
ramana gelemper raçav kirin payîn
-ra jê bûn çareser bûn radan/radide/rade 1. pê
raber pêþber vedan 2. lê dan 3. gayîn
raber kirin 1. rave kirin rade 1. ast, pile 2. derece,
2. araste kirin 3. pêþan- merhele
dan rader (r) mesderê lêkerê
rabezîn/radibeze/rabe- radest di destan de; tes-
ze 1. êrîþ kirin 2. pev lîm
çûn, lêk dan radest bûn ketin destan;
rabihartin/radibihêre/ teslîm bûn
rabihêre 1. bi yekî re radest kirin dan destan;
heta cihekî çûn 2. bi yekî teslîm kirin
re baþ derbas kirin rageþ kesê ku bi rageþiyê
rabihîstin/radibîze/ra- ketiye
bihîze 1. hîs kirin 2. tê rageþî nexweþiyeke ve-
derxistin 3. pê zanîn kiþîna rehên laþî ye û
rabirdû raborî pêketiyê wê zû bi hêrs
raborî 1. dema borî û çûyî dibe
2. serpêhatî ragihandin/radigihîne/
rabûn/radibe/rabe 1. bi- ragihîne 1. þandin 2. sa-
lind bûn 2. hilqetîn *“li lix dan 3. dan zanîn
mala dînan, rabûn hev ragihiþtin/radigihêje/

330
rapêçan
ragihêje xwe gihandin xwe ve dikêþe
tiþtekî rakirin/radike/rake 1.
ragirtin 1. vekiþandin 2. bilind kirin 2. hilkirin 3.
bêhnfireh bûn hilqetandin
-xwe ragirtin tehemul ki- rakiþîn/radikiþe/rakiþe
rin vekiþîn
raguhastin/radiguhêze raman 1. têgihiþtina kar,
/raguhêze ji cihekî hil- kiryar, gotin û hwd; fikr,
dan û danîn cihekî din; hizr 2. pokinîn
neql kirin -raman û beyan dîtinî û
rahatin/ratê/rabê hînî þîrove
tiþtekî nû bûn ramedandin/radimedî-
rahejandin/radihejîne/ ne/ramedîne 1. vele-
rahejîne tiþtek bi tundî zandin 2. razandin
leqandin û hejandin ramedîn/radimede/ra-
rahêl 1. cihê rajorîn 2. de- mede 1. velezîn 2. ra-
vera jorîn zan
rahêlan/radihêle/rahê- ramîn/dirame/birame
le li pey tiþtekî ketin 1. hizr kirin, fikirîn 2.
rahiþtin/radihêje/ra- pokinîn
hêje 1. xwarî tiþtekî bûn ramûsan paç *“jina xelqê
û hildan 2. wergirtin ramûsanek e, hespê
-rahiþtin darê û dar bi xelqê meydanek e, kinca
dest ve hatin pir xurt xelqê roj û danek e”
bûn ramûsandin/radimûsî-
rajêr aliyê jêrê ne/ramûsîne paç kirin
rajor aliyê jorê ramyar siyasetvan
raketin/radikeve/rake- ramyarî siyaset
ve 1. razan 2. paldan 3. ran endamê ji çokê hetanî
ramedîn 4. nivistin *“ga- kemaxê *"berfa hûr, xwe
va Xwedê bide ha rake- avête ranê stûr”
ve, ha rakeve, gava ne- ranan/radine/rane 1.
de ha li ba keve, ha li ba dîwar bilind kirin 2. serê
keve” banê avahiyekê bi keres-
rakêþan/radikêþe/ra- teyê pêwist ava kirin
kêþe ragirtin, vekiþandin ranik rana biçûk
-rakêþana zevînî hêza er- rapêçan/radipêçe/rapê-
dê ya ku tiþtan ber bi çe 1. tiþtek li tiþtekî din

331
raperiþandin
alandin 2. paçik kirin hev hatin, hev dîtin 2.
raperiþandin/radiperi- hevrû bûn 3. çav pê ke-
þîne/raperiþîne darij- tin *“goþt, rastî kesê bi
tin, darotin diran tê”
raperîn/radipere/rape- rastbîn kesê ku heqîqetê
re 1. ser hildan 2. pên- nas dike
gav avêtin rastek amûreke pîvandi-
rapêç bapêç nê ya ku ji dar an jî lekê
rapêçan/radipêçe/ra- tê çêkirin û pê dirêjahiya
pêçe li dorê alandin xêzan tê pîvan; rastkêþ
rapêçîn/radipêçe/rapê- rasteqîn heqîqî
çe li dorê alîn rasterast 1. yekser 2. der-
rapêlk cureyekî haletên best
çandiniyê ye û pê giyayê rasterê riya ku xulpî tê de
dirûtî komî ser hev dikin tune ye û li ser ramane-
rapêþ kirin 1. nîþan dan ke baþ ava bûye
2. pêþkêþ kirin rasterê bûn 1. ketin riya
raqetandin/radiqetîne/ rast 2. averêyî ramaneke
raqetîne 1. jê dûr xistin baþ bûn
2. jê veqetandin rasterê kirin 1. danîn ser
raqetîn/radiqete/raqe- riya rast 2. averêyî ra-
te 1. jê dûr ketin 2. jê maneke baþ kirin
veqetîn rastexêz xeta ku rasterast
rarûyî yekî ketin 1. nav hatiye kiþandin
tê dan 2. ji rê derxistin rastênhev xêzikên ku bi
raser aliyê fêzê berayî dirêj dibin û bê
rasernav sernavê mijarê payan in
yî ku datînin jora nivîsê rastgir muhafezekar
rasine weris rastgo sadiq, rastbêj *“ku-
raspartin/radispêre/ mê rastgoyan, tim qeti-
raspêre 1. emanet kirin yayî ye”
2. pala xwe dan rasthatin tesaduf
rast 1. neçewt 2. durist 3. rasthatinî tesadufî
heqîqet 4. meydan 5. rastî 1. heqîqet 2. neçewtî
pêþber *“mirin tê rastê, 3. duristî *“rastî, tehl e”
çavê tevan li revê” rastker kesê ku nivîsan ji
-bi rastî di heqîqetê de aliyê rêziman, xalbendî
-rastî hev hatin 1. pêrgî û rastnivîsê ve sererast

332
rawêjgeh
dike kirin nîþan dide
rastkêþ cedwel, xêzkêþ rawest 1. navber 2. care-
rast kirin 1. têkûz kirin ke bêhnvedanê
2. sererast kirin *“heke rawestan sekn
mar xwe rast neke, di rawestandin/radiwestî-
kunê de naçe” ne/rawestîne sekinan-
rastmane 1. rasterast û din
yeksere 2. bê derew û ne rawestgeh cihê sekinînê
qestbane -rawestgeha dagirtina
rastnivîs (r) îmla, vekît sotemeniyê cihê ku
rateqandin/raditeqîne/ navgînên raguhastinê lê
rateqîne bi darê zorê sotemeniyê hildigirin
qewirandin rawestîn/radiweste/ra-
rateqîn/raditeqe/rate- weste sekinîn
qe xwe ber darê zorê ra- raweþandin/radiweþî-
negirtin û revîn ne/raweþîne 1. þek lê
rav 1. werzîþa girtin an jî dan, lê xistin 2. belav ki-
kuþtina sewalên kovî; rin
nêçîr 2. nîþaneya duca- raweþîn/radiweþe/ra-
niya jinan a ku wekî be- weþe 1. lê ketin 2. belav
lekiyekê di rûyê wan de bûn
xuya dibe rawêj [I] 1. texmîn 2. zen
rava nîþan 3. bîrbirin 4. þikbirin
-ravayî yekî kirin nîþanî rawêj [II] 1. þêwr 2. hêvo-
yekî kirin tin
rave þîrove rawêjer 1. þêwirmend 2.
ravekar þîrovekar hêvojkar
ravekew nêçîra kewan -rawêjerê leþkerî þêwir-
rave kirin þîrove kirin, mendê eskerî
îzah kirin rawêjerî 1. þêwirmendê
ravgeh nêçîrgeh 2. hêvojkarî
ravker nêçîrvan -rawêjeriya bazirganiyê
rawe (r) teþeya lêkerê saziya þêwirmendiyên
-raweyên pêþkerî di he- têkildarî ticareta navx-
vokê de teþeya deman weyî, neteweyî û navne-
nîþan dide teweyî
-raweyên daxwazî di he- rawêjgeh 1. saziya þêwr
vokê de karê ku tê nîgaþ- û hêvotinê 2. civata

333
rawêj kirin
þêwr û hêvotinê razber tiþtê ku ne berbi-
rawêj kirin 1. pê þêwirîn çav e
2. ji dêv axifteyeke ber- razepeyv peyv û nîþane-
dar hildan yên ragihandinê yên ku
rawêjî 1. têkildarî þêwr û tenê ji aliyê xwediyên bi-
hêvotinê 2. texmînî karhêner ve tên zanîn
raxistin/radixîne/raxî- -razepeyv avêtin ber (da
ne 1. danîn erdê 2. rapê- ku tu kes pê nehese) jê re
þandin þifreyek çêkirin
raxît bihuk razgir kesê ku ragihan-
raye 1. hêzdarî 2. desthi- dinên rêvebirekî bi rê ve
latî dibe
rayedar peywirdar razî 1. pejirandî 2. qebûl-
rayedarî peywirdarî kirî 3. sertewandî *“her
-rayedariya zagonsaziyê qazî, ji xwe razî”
peywirdariya qanûnda- razyane cureyekî çêreya
nînê ku di dermansaziyê de
rayêl xeta gêreba, telefon tê bikaranîn
û hwd; têl reben 1. belengaz 2. xi-
-rayêl kirin bi dirêjahî ra- zan, feqîr 3. bêsiûd
xistin erdê rebenî 1. belengazî 2. xi-
rayêx ferþik û raxistinên zanî 3. bêsiûdî
nava malê rebeq bi hev re, li ser hev,
rayîþ kar û barên ku her pêk ve
kes pê qayîl e -ev deh salê rebeq in ku
-rayîþa bazarê rêbaza da- ev deh salên li ser hev in
nûstanê ku
raz sir, bîs ref 1. komeke çivîkan 2.
razan/radize/razê 1. pal- dor 3. rêz 4. depeke ku
dan, nivîn 2. veketin, ra- bi dîwarî ve tê qayîm ki-
medîn 3. welidîn *“av û rin û tiþt li serê tên rêz-
agir radizên, dijmin ra- kirin *“her teyr bi refa
naze” xwe re ye”
razandin/radizîne/ra- refandin/direfîne/bi-
zîne 1. nivandin, tele- refîne xalîçeya qulbuyî
xewî kirin 2. ji bo karekî hêvîs kirin
dirav mezaxtin refank refa dîwarî
razanxane jûra nivistinê refes çirtikavêtina sewa-

334
rendol
lên çarpê bi lingên pa- rehik di lêþ de riyên xwî-
þîn; lotik nê yên ziravik
refes kirin çirtik avêtin, rehjen avêtina dilê sax;
lotik avêtin nebiz
reftar 1. helwest 2. tevger rehjenî avêtina dilê giya-
reg rehên dar û çêreyê neweran
regez 1. nijad, irq 2. nifþ rehn 1. nerm 2. þil 3. ava
regezperest netewepe- wê zêde *“girara rehn, ji
rest kêmdanî ye”
reh 1. kok 2. rêþî 3. rêç rehnayî 1. nermî 2. þilayî
-reh û rêþiyên xîretê tê 3. avî
de nebûn ji sehek û rehn bûn 1. nerm bûn 2.
hestên rêzdariyê bêpar þil bûn 3. ava wê zêde
bûn bûn
-reh lê ranebûn hêmanên rehn kirin 1. nerm kirin
mêraniyê tê de nebûn 2. þil kirin 3. av lê zêde
reha tiþtê ku bêguman dê kirin
biqewime rejî gerandina karekî ji ali-
rehek nebat yê kesekî an jî komekî ve
reheknasî zanistên ku remezan di îslamê de me-
pisporiya wan hêþina- ha rojîgirtinê
hiyên li ser rûyê zevînê remil 1. xîz, teqn 2. fal
ne remildar falavêj
rehet 1. aram 2. mezbût remz nîþane
3. bihuzûr 4. xweþ renc 1. azar, eziyet 2. ked
rehetî 1. aramî 2. mez- 3. þkênc
bûtî 3. bihuzûrî 4. xweþî rencber 1. kedkar, zeh-
*“nizanim, rehetiya can metkêþ 2. sexbêrê sewa-
im” lan û çandiyar *“renc-
rehidandin/direhidîne/ ber û maldar, nabin
birehidîne 1. êþandin hemwar”
2. azirandin rencîde azardîtî
rehidîn/direhide/bire- rencîde kirin azar lê ki-
hide 1. êþîn 2. azirîn rin
rehilandin/direhilîne/ rencûr xembar
birehilîne lerizandin rende kartîk
rehilîn/direhile/birehi- rendol kinca ku bi pûþ tê
le lerizîn tijî kirin û di ber bîsta-

335
reng
nan de tê çikilandin da meþîna giyanewereke
ku mirov bê hesibandin girs hatin 2. li ser hev û
û jê bê tirsîn bi tundî li tiþtekî xistin
reng 1. boyax, gûn 2. ce- repisandin/direpisîne/
leb, cure, awa *“destê birepisîne tepisandin
dê, reng û rûyê qîzê ye” repisîn/direpise/birepi-
rengandin/direngîne/ se tepisîn
birengîne boyax kirin req [I] kûsiyê avê
rengavêtî 1. gewrotankî req [II] sext, hiphiþk
2. verêtî 3. zibilî req bûn hiþk û rakiþandî
rengdêr (r) peyvên ku bûn
rewþa heyberan dinmî- -reqbûna rehçikan hiþk-
nin; hevalnav bûn û rakiþîna rehên
rengîn boyaxkirî xwînê
rengkorî þevekorî req kirin hiþk û rakiþandî
rengpîþe hoker kirin
rengrêj 1. kesê ku bi ren- reqas 1. semajen 2. loti-
gan tiþtan direngîne 2. kavêj *“kesê ku ne di go-
boyaxa qumaþî vendê de be, fît reqas
renî sêlava berfa heliyayî e”
renîn/direne/birene a- reqele 1. hejar 2. yax
laveke zivir bi ser tiþtekî reqem jimare
re xiþandin û girnozên reqisandin/direqisîne/
wî jê birin bireqisîne 1. rakirin cer-
renok alaveke mitbexê ya gebezê 2. lotik dan avê-
ku pê penîr sewze û hwd tin *“heke xwedanê malê
tên hûrkirin li defê bide, dê biçûkan
rep 1. req 2. çik, vît 3. zoq bireqisîne”
repandin/direpîne/bi- reqisîn/direqise/bireqi-
repîne 1. lê xistin 2. ve- se 1. lîstin 2. lotik
pelîn ber avêtin *“ew ber defa
rep bûn 1. req bûn 2. çik bêdeng jî direqise”
rast bûn reqitîn/direqite/bireqi-
reperep 1. dengê domdar te 1. (erd) av hilçinan-
ê mêþîna giyanewereke din xwe 2. ziwa û hiþk
girs 2. dengê domdar ê bûn
lêdana tund reqs 1. cergebez 2. lîstik
reperep kirin 1. dengê û þahî 3. lotik

336
revend
resen 1. eslî 2. xwerû, reþêle cureyekî çivîkên
xwemalî ku diþibihin qijikan lê ji
reþ rengê qîr û qetranê wan biçûktir in
*“bextê reþ, tim ê xwedî reþik [I] 1. zencî 2. reþe
ye” *“filan keso reþikê þevê
-reþ û peþ kirin çav tir- ye”
sandin reþik [II] bîbika çavî
-reþ girêdan 1. (ji bo miri- reþik [III] cureyekî çêreya
nekê) giramî nîþan dan ku tevî toraqê dikin
2. kincên reþ (ên ku ela- reþî erdê ku lê berf neba-
meta þînê ne) li xwe kirin riye an jî berfa wê ya
reþahî 1. temtêla rengê heyî heliyaye
qîr û qetranê 2. reþî reþ kirin 1. bi rengê reþ
reþandin/direþîne/bi- rengandin 2. xêzeke reþ
reþîne 1. belav kirin 2. kiþandin ser nivîsekê
rijandin reþnivîs reþenivîs
reþbelek name, mektûb reþokî cureyekî tifingên
reþbîn kesê ku bûyerê bi kevn e
neyînî dinirxîne reþpoþî kesê ku di þînekê
reþ bûn 1. rengê reþ lê xu- de kincên reþ li xwe dike
ya bûn 2. qemirîn û xemgîniya xwe diyar
reþe 1. elametên nenas ên dike
ku ji ber tirs û xeyalan li reþreþk 1. bîbika çavî 2.
ber çavên mirovî dikevin bihareteke dendikreþ û
2. rendol hûrik e
reþeba bayê jêrîn rev 1. firar 2. bez 3. mi-
reþedar di zivistanan de þextîkarî *“cih heye, rev
temtêla bêbelgbûna da- ji mêraniyê çêtir e”
rên daristanan revandin/direvîne/bi-
reþekurmancî 1. ji çanda revîne 1. bezandin 2. jê
kurdan hûnandî 2. ji standin 3. bi lezgînî hil-
sedî sed kurdî dan û birin
Reþemî meha duyem a revaþtin/direvêþe/bi-
salnameya zayînî revêþe kotin
reþenivîs nivîsa ku di as- revde keriyê gur û kûçi-
ta amadehiyê de ye neha- kan
tiye têkûzkirin; muswe- revend 1. kesê ku ji we-
de latê xwe bi dûr ketiye 2.

337
revêtin
civat 3. komel rewan kirin hîn kirin
-revenda kurd kurdên ku rewatî/rewayî qanûnî,
li derveyî welêt dijîn meþrûtî
revêtin/direvêje/bire- rewd komasiya hesabekî
vêje (ji bo teþedanê) dar rewend koçer, çolger
darijtin rewendî koçerî, çolgerî
revî kerî, revde rewêl ajala jakaw
revîn/direve/bireve rewiqandin/direwiqîne
bezîn *“agir berda malê, /birewiqîne hesp be-
revî xwe da palê” zandin
revîrevî bi lez û bez rewisandin/direwisîne/
-bi revîrevî çûn di nav- birewisîne 1. kiziran-
bera meþ û bezê de bi rê din 2. çilmisandin
ve çûn rewisî 1. kizirî 2. çilmisî
revok 1. firarî 2. miþextî rewisîn/direwise/bire-
revrevk sîtavk û elame- wise 1. por û pirç þe-
tên ku li ber çavan pey- witîn, kizirîn 2. çilmisîn,
de dibin; serab, leylan zibilîn *“quzê ku par re-
rewa 1. bi serbestî bika- wisiye, îsal jî bêhn di-
ranîna mafekî 2. tiþt, go- kevê”
tin û kiryar ên qanûnî rewiþt 1. sinc 2. xwî û xis-
yên ku mafê mirovî heye let 3. dab û nêrît 4. exlaq
pê rabe; meþrû, cayîz -rewiþta kurd xwî û xis-
rewa bûn 1. serbest bûn letên kesayeta kurdan
2. meþrû bûn, cayîz bûn rewneq 1. îhtiþam 2. ka-
rewal nûciwanê ku hîna wîtî 3. þemal û ronahî
simbêlên wî derneketine rewneqdar 1. muhteþem
rewan 1. þareza 2. tiþtê 2. kaw 3. biþemal û ronî-
ku diherike; herk 3. jiya- dar
na domdar rewþ 1. temtêl 2. werz 3.
rewanbêj kesê ku di hal *“neyar bi rewþa ne-
hûnandina peyv û hevo- yêr nizane”
kan de þareza ye û li gorî -rewþa awarte temtêla ku
rêzimana wî zimanî na- ne asayî ye
keve çewtiyan; fesîh rewþen ronak
rewanbêjî fesahet rewþenî ronahî *“kincên
rewan bûn hîn bûn baþ, rewþeniya dinyayê
rewanî þarezatî ne”

338
rêbiwarî
rewþenbîr ronakbîr rezîl kirin li pêþberî xelqê
rewt þiva dirêj bêrûmet û bêqedr kirin
rex 1. kêlek, alî, ta 2. tûþ rezîltî rewþa ku kesê rezîl
-rex û çan derûdor ketiyê; riswatî
-li rex û çanên xwe ni- rezvan baxvan
hêrtin li der û dora xwe rezvanî baxvanî
mêze kirin rê 1. cihê ku tê de karê
rexne destnîþankirina þa- çûn û hatinê pêk tê 2. a-
þiyan û dîyarkirina riya zîne 3. fesal 4. huner
çareserkirinê; tenqîd *“çiyayê bilind, bê berf û
-rexneya avaker rexneya rê nabin”
ku ji bo baþkirina tem- -rê dan destûr dan
têlê tê kirin -bi rê ketin dest bi meþê
-rexneya kavilker rexne- kirin; derketin seferê
ya ku bi mebesta aja- -bi rê ve birin îdare kirin
weyê tê kirin -bi rê ve çûn meþîn
rexnegir þarezayê rex- rêbaz 1. qayde 2. fesal 3.
neyê azîne
rexnegirî þarezatiya rex- Rêbendan meha yekemîn
neyê a salnameya zayînî
rexne lê kirin/lê girtin rêber serokê rêvebir; ser-
tenqîd kirin kêþ *“aqil, rêberê meri-
rext fîþengdank van e“
reyîn/direye/bireye 1. rêberî rêzanî, serkêþî
ewtîn 2. çeleçel kirin rêberî kirin serkêþî kirin,
*“kûçik ji kî aliyî bitirse, rê nîþan dan
wir de direye” rêbir [I] rêber, rênîþandêr
rez 1. bax 2. baxê tiriyan *“texmîn rêbir e, aqil
*“bihar û havînê rez, zi- hakim e”
vistanê jî pez” rêbir [II] eþqiyayê ku riya
rezalet rezîltî xelqê dibire û wan di-
Rezber meha nehemîn a þêlîne
salnameya zayînî rêbirî 1. serkêþî 2. eþqi-
rezîl kesê ku karekî nebaþ yatî
kiriye û rûmeta wî zede rê birîn li ser cihê çûn ha-
girtiye tinê astengî çê kirin
rezîl bûn li pêþberî xelqê rêbiwar rêwî
bêrûmet û bêqedr bûn rêbiwarî rêwîtî

339
rêç
rêç 1. þop 2. dewsa piyan rêkeft peyman
-rêç gerandin þop geran- rêkeftname metnê pey-
din manê
-rêç kirin li pey hev rêz rêk û pêk 1. bipergal 2.
kirin têkûz
rêçal jajî rêl daristan *"agir bigire
rêçalî xwarinên wek mast, rêlê, ter û hiþk dê pêk ve
penîr, jajî û hwd; spîtahî biþewitin”
rêder 1. kesê ku destûra rênc jana masûlkeyan; xa-
kirina kar û çalakiyekê mî
dide 2. cih an jî riya der- rêncî rewþa jandana ma-
ketinê sûlkeyan a ji ber westa-
rêgeh [I] bihurgeh nê; xam
rêgeh [II] guzergeha ge- rêncî bûn (masûlke) ji ber
restêrkan westanê ajinîn; xam bûn
rêgez 1. qayde 2. fesal rêncî kirin masûlke bi
rêgir rêbir westanê êþandin; xam
rêhesin riya þemendefi- kirin
ran a ji zamokan pêkhatî rênîþandêr rêber
rêje 1. nisbeta hejmarî 2. rêpî xerc û mesrefa rê
jê parçeyek rêpîvan 1. qayde 2. meþ
rêjgeh 1. cih, ger an jî ça- rêsî xuroma girêdayî; balî
la ku av dirijê 2. þîp, þe- rêstin/dirêse/birêse 1.
lale ta û bend hûnan 2. ta bi
rêjing 1. çeka ku fîþengan teþiyê çêkirin *“gava
li pey hev davêje 2. qu- dewlet birêse, ga golikê
lik dadilêse”
rêjî kirin maliþtin rêþî bendên ku ji ber firê-
rêjkar kesê ku tiþtan di ta tevnê mane û bi tiþtê
qaliban de ro dike hûnandî ve daliqî mane
rêjkarî karê di qaliban de *“konê bê rêþî, ji konan
rokirina tiþtan der e”
rêjne taviya baranê rêþ kirin darotin
rêjnebaran barana gur û rêþte nifþ
boþ rêtin/dirêje/birêje 1.
rêjîk çeka agirber a ku di- tiþtê avî belavî erdê kirin
kare li ser hev çendek 2. her çi hebe belavî
guleyan biteqîne erdê kirin *“ava miriyan,

340
rêzepirtûk
merêje nava deriyan” rêxok 1. qûngemar 2.
rê û rêçik usûl û qayde qûngincî
-rê û rêçikên ayînî usûl rêxokî rewþa îshalê ya ku
û qaydeyên pêkanîna î- bergiriya wê dijwar e
badetan *“çêlekeke rêxokî, ga-
rêv pirça berzikê ranê dilewitîne”
-di çata rê de rêv rûçi- rêxole rodiya qalind
kandin 1. di eþkeretiyê rêxazî rêxokî *“çêleka
de karên þermê pêk anîn rêxazî, navê garanekî ga-
2. bêminet tevgerîn ranê xera dike”
rêvaz ribês rêz [I] 1. dor 2. þîþtir 3.
rêveber 1. desthilat 2. rê- setra nivîsekê 4. çarîna
berê saziyekê helbestê
-rêveberê pêwendiyan -rêz bûn ketin dû an jî
kesê ku di sazî an jî dez- kêleka hev
gekî de têkiliyan bi rê ve -rêz kirin dan pey an jî
dibe kêleka hev
rêveberî 1. desthilatdarî rêz [II] 1. giramî, hurmet
2. rêberî 2. qedrdanî
-rêveberiya herêmî dest- -rêz girtin 1. giramî nî-
hilatdariya di destê de- þan dan, hurmet kirin 2.
vereke welêt de qedr dayîn
rêvin gemar -rawestana rêzgirtinê
rêvin bûn gemar bûn temtêla giramînîþanda-
rêvin kirin gemar kirin nê
rêwiþt 1. mîzac, xeyset, rêzan 1. murþid, rêber 2.
xislet 2. serinc, taybet- rênîþandêr
mendî Rêzanan Rezber
rêwing rêwî rêzbendî keyskirina mija-
rêwingî rêwîtî ran li gorî rêbazekê; tes-
rêwî 1. misafir 2. mêvanê nîf
rê *“bi þevê rêwiyê serê rêzbend kirin senifan-
riyan, qeda li ber piyan” din, ji hev deranîn, va-
rêwîtî misafirtî wêr kirin
rêx gemara heywanan rêzdar birêz, muhterem
*“golik diçin, rêxa xwe li rêzepirtûk 1. çend pir-
cem gayê mezin dikin” tûkên di mijarekî de 2.
rêxistin 1. tevger 2. sazî çend pirtûkên heman

341
rêzgir
nivîskarî ricimandin/diricimîne/
rêzgir kesê ku giramiyê biricimîne 1. (zinakar)
digire bi kevirkirinê kuþtin; ke-
rêzik 1. setra nivîsê 2. qa- vir kirin 2. þermezar ki-
nûn rin
rêzikþikên derveyî rayîþa ricricîn/diricrice/biric-
asayî rice soromoro bûn
rêzil zincîr riçilandin/diriçilîne/bi-
rêziman (r) hemû rê û riçilîne xurekekî rehne-
rêçikên rastaxaftin û vîçkî çêkirin
rastnivîsandina zimane- riçilîn/diriçile/biriçile
kî xurekekî rehnevîçkî çê-
rêzimanî nivîsar û gotara bûn
ku li gorî rêçikên zimên rifse erdê avî yê ku ne
hatiye derbirin dêm e
rêzikname zagon-name rih pirça rû *“aqil di seri-
rêziman navê giþtî yê yan de ye, ne di rihan de
hemû rê û rêçikên zima- ye”
nekî ye -rih berdan pirça rûyî
rêzîn 1. di rêzê de 2. cu- dirêj kirin û kur nekirin
reyekî solên erzan ên ku -rih kur kirin pirça rûyî
pale û rencber pê dikin tiraþ kirin
rêz kirin 1. li pey hev riha 1. rizgarî 2. felat 3.
danîn 2. rêç kirin 3. ki- serfirazî
rin þîþtirê riha bûn 1. rizgar bûn 2.
rêzname nivîsara fermî filitîn 3. serfiraz bûn
ya ku karê rewa yê en- riha kirin 1. rizgar kirin
dam û bernameyên her 2. filitandin 3. serfiraz
rêxistinekê tê de hatiye kirin
çespandin rihan cureyekî çêreya
ribês cureyekî çêreya çêj- bêhnxweþ a ku tevî to-
tirþ a ku terîterî tê xwa- raq, penîr û xurekan di-
rin kin
ricifandin/diricifîne/bi- rihet aramdar
ricifîne 1. lerizandin 2. rihet bûn arimîn
hejandin rihetî aramdarî
ricifîn/diricife/biricife rihet kirin 1. arimandin
1. lerizîn 2. hejîn 2. jan birîn 3. bi dilê xwe

342
risti
lê dan rim cureyekî lomê cengî
rijandin/dirijîne/bi- yê berê ye; mizreq
rijîne 1. rêtin 2. (tiþtên rimandin/dirimîne/bi-
avî) herikandin, ro kirin rimîne herifandin
rijd îsrar rimbaz þervanê ku lomê
rijd bûn bi îsrar bûn cengî bi kar tîne; mizreq-
rijde riþte baz
rijdî rewþa îsrarkirinê rimj ewr
rijîn/dirije/birije (tiþtên rind 1. bedew 2. delal
avî) herikîn, ro bûn rindî 1. bedewî 2. delalî
rijî [I] ariya tiþtên þewitî rinek amûreke paqijkirinê
rijî [II] gerandina karekî ji ya ku bi serê wê ve por-
aliyê kesekî an jî sazi- çeyek heye û ji bo pir
yekî ve; rejî mebestan tê bikaranîn
rijî [III] 1. bêrûn 2. tisî ringering dengê lêxistin
rik 1. înad, engir 2. înk 3. û qirçîniyê
hêrs *"merivê aqilsivik, ringering kirin qîrçeqîrç
tu cara li neke rik" kirin
-ji rikan ji ber înad û hêr- ripin 1. qevd, baq 2. gurz
sê ripinîn/diripine/biripi-
rikane bi înadî ne (giya û dar) rehên
rikdar 1. înkdar 2. engirî wî/wê pir û bi xurtî di er-
3. hêrshatî dê de çûn *”giya, li ser
rikeber 1. hevrik 2. rijd- binê xwe diripine”
bûyî riprût 1. bêkinc 2. bêdi-
rikeberî 1. hevrikî 2. înk- rav 3. bêgiya 4. bêgoþt
darî risas cureyekî madenan e
rikeh qefesa ku kewan di- risasî rengê gewr ê birqo-
kinê nek
rikêb zengiya zînê hes- risil îsil
pan rist 1. peywir 2. setra ni-
-rikêbî hev kirin êrîþî vîsê 3. werisê ku kincên
hev kirin þûþtî li serê tên raxistin
riko 1. înadkar, engirok riste 1. hevok 2. pexþana
2. înkdar 3. hêrshatî birêkûpêk
rikrikîn/dirikrike/bi- ristin/dirêse/birêse
rikrike 1. ricifîn 2. le- rêstin
rizîn risti 1. stûvank, gerdenî

343
rist kirin
2. helbest me 1. xitimîn 2. tepisîn
rist kirin li gorî rêgezekê hev
keys kirin riviþt netewe, nifþ
riswa 1. rezîl 2. þerme- rivîn 1. alaf 2. holepîtik
zar 3. bêxîret *“ew kesê riwange 1. çepera nêrînê
ku di bin xwe re li kesan 2. tûþa mêþa çekekê
binêre, ew tim rezîl û rizandin/dirizîne/bi-
riswa ye” rizîne 1. peritandin 2.
riswa bûn 1. rezîl bûn 2. kevn kirin 3. terkî mi-
þermezar bûn 3. bêxîret rinê kirin
bûn rizbe toqeya kemberê
riswa kirin 1. rezîl kirin rizde menteþeya deriyan;
2. þermezar kirin 3. bê- qulabe
xîret kirin rizgar 1. filitî 2. serfiraz
riswatî 1. rezîltî 2. þerme- rizgar bûn 1. filitîn 2. ser-
zarî 3. bêxîretî firaz bûn
riþk hêkên spiyan rizgarî 1. felat 2. serfirazî
riþkîn kesê ku spî û hêkên rizgar kirin 1. serfiraz ki-
spiyan ketine nav porê rin 2. riha kirin
wî rizinde rizde
riþk kirin spiyê hêk kirin riziyayî 1. peritî 2. kevn
riþte cureyekî xwarina ku *“dermanê diranê riz-
ji hevîrê wekî bendan yayî, kiþandin e”
qutkirî tê çêkirin; rijde rizîn/dirize/birize 1. pe-
riþwet bertîl ritîn 2. kevn bûn
ritam lîl rîçal rehçikên dar û çêre-
ritil mengiraniyeke bi qasî yê yên di bin erdê de
heþt kîloyan e rîp 1. fêl, gilor 2. dek û
ritl her du gunên nêrza- dolab
yan rîs tayê ji liva û hiriyê
ritlo kesê ku gunên wî we- -rîs rêstin (bi teþiyê ji liva
rimîne û hiriyê) ta çêkirin
ritlo bûn gunikî bûn rîþ kînor, kunêr
ritloyî gunikî -rîþê mirovxur þêrpence/
ritimandin/diritimîne/ penceþêr
biritimîne 1. xitiman- rîtil pîne û potik; kincik
din 2. tepisandin hev rîtin/dirî/birî 1. (mirov)
ritimîn/diritime/biriti- gemar kirin, gû kirin 2.

344
rojnivîsk
(dewar) silepor kirin, rêx zemîna ewropa û eme-
kirin 3. (çivîk) zîrç kirin rîkayê ye; xerbî
4. (pez) biþkul kirin 5. rojbaþ! beyanîbaþ
(ker û hesp) ters kirin, rojbend çerxa ku geres-
terskul kirin 6. (se, gur, têrk û cismên esmanî ên
rovî û hwd) pîsî kirin din tê de digerin; rojgar
*“aqile kurî, se tê de bi- rojcebîn enîroj
rî” rojev bernameya wê rojê
-dûrî xwe rîtin bi quretî rojgar çerxa demê
tev gerîn, xwe kizeve ki- rojgeran gerestêrk
rin rojgîn kesê ku tenê roja
rîvele çermikê pir ziravik ku tê de ye hesab dike
û tenik rojhilat tûþa ku tav tê de
ro roj *“kinca hevalan ro hiltê; þerq
û danek, hespa hevalan -rojhilata navîn der û do-
bez û meydanek” rên Mek, Medîne û Qud-
robar çem, rûbar sê
rodî doran, nûbar *“kula rojhilatî kesê ku ji par-
sê, di rodiyê gur de ye” zemîna asyayê ye; þerqî
roj 1. 24 saetên demê 2. rojimêr salname
demên ku tav tê de xuya rojing bixêrî
dibe *“filan keso, çav li rojik edese
roja reþ e” rojî ji berbangê hetanî
-bi roj wexta ku tav heye êvarê dûrketina ji xwa-
û neçûye ava rin, vexwarin û têkiliya
-bi þev û roj bi sibeh û zayendî; mang
êvarê -rojî girtin (ji berbangê
-roj dîtin 1. halxweþ bûn heta mexrebê ji xwarin,
2. dewlemend bûn vexwarin û têkilîdanîna
rojane 1. heroj, hero 2. zayendî) dest berdan
destheqa ku ji bo keda rojname weþana rojane
rojeke karkerekî tê dayîn ya bûyeran
3. karê ku her roj pêk tê rojnameger kesê ku pîþe-
rojanî destheqa keda ro- ya wî rojnamegerî ye;
jekê rojnamevan
rojava tûþa ku tav tê de rojnamegerî pisporiya
diçe ava; xerb weþanên demdiyar
rojavayî 1. kesê ku ji par- rojnivîsk nivîsarên ku li

345
role
gorî mêjûyên pêkhatina rozî rizq
wan hatine hûnandin rubad nêrekew
role zarok ruh pifa ku li ber hemû gi-
Rom 1. kesê romayî 2. þe- yaneweran e û pê dijîn;
þerûtên niha li ser axa giyan
romayiyên berê rûdinin ruhistîn melkemot (me-
*“hukumdarê Romê, he- lekê mewtê ango mirinê);
valê segan e” Ezraîl eleyhiselam
Roma dûgeleke dîrokî ye ruhvegerîn jîndarbûna
û navenda wê li Ewro- piþtî mirinê
payê bû rux ser û çav
ron 1. birqonek 2. vekirî ruxsar rûsar, xemsar
3. þil û avî 4. aþkera rû 1. ser û çav 2. ser û sîçe
ronahî þewq û þemala ku 3. sikûm 4. dêm *“bila
tarîtiyê winda dike *“av rûyê mirovî bêþê, lê zikê
ronahî ye, ji avê metir- mirovî neêþê”
se” -rû jê badan jê çerixîn
ronak 1. birqonek 2. zelal -rû spî bûn beraet kirin,
3. rewþen bêrî bûn
ronakbîr rewþenbîr rûbar ava ku di çeman de
rondik hêstir dikiþe; robar
ronî 1. beraq 2. rewþen 3. -rûbarên seholîn çemên
cêreyan/gêreba qeþayî
ronîdar rewþen rûbalgeh pîneyê ku dikê-
ronyas cureyekî çêreya þin ser balgehî
ku jê boyax tê bidestxis- rûber endazeya dirêjahî û
tin berahiya cihan
rop dewleta romê rûbirtin/rûdibire/rûbi-
ropo romayî bire 1. hûrhûrî kirin 2.
roqroqe lingdirêj girnoz jê birin
roro 1. heroj 2. roj bi roj rûçik sikûm, sîma *“nan,
rovî [I] cureyekî hey- bi rûçikan tê xwarin”
wanên çolê ye û bi kone- rûçikandin/dirûçikîne/
tiya xwe ve navdar e birûçikîne 1. pûrt jê ki-
*“navê gurgî derketiye, rin 2. verûtin 3. dest-
roviyî dinya xera kiriye” verû kirin 4. þêlandin
rovî [II] rodî, doran rûçikîn/dirûçike/birû-
rox xweliya hiþk çike 1. pûrt jê daweþîn

346
rût bûn
2. heriþîn rûniþtin/rûdine/rûne
rûdan [I] bûyer 1. daniþîn, nîþtin 2. niþ-
rû dan [II] 1. qewimîn 2. tecih bûn
þûm kirin, nehs kirin rûn kirin zêt kirin, bizir
rûdemî rojane kirin
rûgeh qible rûnpêj tawe, rûnbirêjk
rûgehnas amûra ku di rûpel aliyekî kaxezê; sa-
seynika wê de tîrkeyeke hîfe, per
miqnatisî heye û her- -pergala rûpelan di mal-
dayîm cemsera bakurî perê de awayê ku berg
nîþan dide û pê îstiqa- hatine amadekirin
met tên naskirin; qible- rûpûþ her tiþtê ku rû ve-
name diþêre
rûgerm xwîngerm, ser- rûreþ 1. þermezar 2. bê-
germ heya 3. riyakar, durû 4.
rûgeþ devbiken qelbezan
rûgêr nehs, þûm rûreþ bûn þermezar bûn
rûken 1. dilgeþ 2. xweþik rûreþî þermezarî
3. devbiken rûreþ kirin þermezar ki-
rûmet 1. þeref 2. giramî rin
3. hêjatî 4. rêz *“keça rûro ruyê ku wekî kilora
malê bi rûmet e, karê rojê ye
wê bê minet e” rûs rût û repal
rûmetdar 1. biþeref 2. bi- rûsar 1. rûtirþ 2. bêmizêc,
heysiyet 3. hêja 4. birêz bêmehde
rûn zêt, bizir, don rûspî [I] 1. serek 2. zana
-rûnê genî li ser nanê 3. kemilî
xwe dîtin bi qezenceke rûspî [II] 1. bêtawan 2.
kirêt ve þa bûn û fortê xwedanrûmet
xwe kirin rûspîtayî rûspîtî
rûnas kesê ku pir caran rûspîtî [I] 1. serwerî 2. za-
hatiye dîtin û her kes qe- natî 3. kamilî
lafetê wî nas dike rûspîtî [II] 1. bêtawanî 2.
rûnbirêjk 1. tawe 2. bo- birûmetî *“keça baþ, rû-
çesêlîn spîtiya bavê xwe ye”
rûndank amana ku rûn rût 1. repal, uryan 2. erdê
dikinê vikvala 3. malketî
rûnerm bêhnfireh rût bûn 1. repal bûn 2.

347
rûtirþ
(erd) bêçêre bûn 3. îflas aþikê de dikêþe derveyî
kirin cendêk; rodî, doran
rûtirþ bêmirûz, pirçî -rûviyê barik dorana zira-
rûtî hejarî vik
rût kirin 1. kinc jê xistin rov pirça berzikê; rêv
2. qalik jê qeþartin 3. rûxandin/dirûxîne/bi-
þêlandin 4. di qimarê de rûxîne 1. hilweþandin
her tiþt jê birin 2. texrîb kirin
rûv 1. rêv 2. navran, ber- rûxîn/dirûxe/birûxe 1.
zik hilweþîn 2. xera bûn
rûvî endamê ku gemara di

348
S
s/S tîpa bîst û duyemîn a sadiq 1. rastgo 2. wefadar
alfabeya kurdî ye; deng- sadiq bûn 1. rast gotin 2.
dareke ku cîderka wê di- bi wefa bûn
ranî ye û awayê belav- saet demjimêr, katjimêr
bûna wê fîzek û hiþk e -saet li ser yekî nehatin
sa sîber girêdan zû biryara xwe
sabit 1. di cih de sekinî 2. guherandin
neguherbar safî 1. zelal 2. paqij *”tu
sabit bûn 1. neleqîn 2. dilê safî bavêjî êgir, agir
neguherîn pê nakeve”
sabit kirin 1. þidandin sakar sade
2. qayîm kirin sakarî sadetî
sabûn bûjena kefdar a ku sako kinceke zivistanî ya
pê tiþt tên þûþtin stûr e û hetanî ser lingan
-sabûna yekî kef nedan dadikeve
bi kêrî têkilîdanînê neha- sal 12 meh an jî 365 roj
tin *“arvanê salê, bi salê re
sabûn kirin bi sabûnê diçe”
þûþtin -sal heye duwazdeh
sabûnpêj hilberînerê sa- meh e ew di wî halî de
bûnê *“lep qirêj, gep qi- ye (erênî û neyînî) ew
rêj, nav danînê: sabûn- kes salewext li ser he-
pêj” man temtêlê ye
sabûnpêjî karê hilberan- salane 1. her sal 2. ser-
dina sabûnan pêhatiya 365 rojên borî
sabûnsaz sabûnpêj 3. derameta ku di salekî
sade 1. tiþtê yekreng û de tê bidestxistin
yekcure; xwerû 2. mute- salar serfermandar
wazî salewext pêvajoya 365 ro-
sadetî 1. xwerûtî 2. mute- jan
wazîtî salix dan 1. ragihandin 2.

349
salixgerî
agehî dan sarîc sarinc
salixgerî 1. îstixbarat 2. sarûgerm 1. hênik 2. tîn-
sîxurî, casûstî þikestî, sêncdaketî
salname teqwîm satandin/disatîne/bi-
salos kesê ku bi nebaþan satîne birinc ji qaþilê wî
re radibe û rûdine vejartin
salroj salveger satil 1. derdana avê ya
salveger 1. fetla 365 ro- dev-vekirî; vêdrok 2.
jan 2. di roja qewimî de kod *“bîr bi satilan tijî
bibîranîna bûyerê nabin”
salyad salveger satîre satore
saman 1. milk 2. serwet sator 1. kêra mezin 2. bi-
3. sermiyan 4. rastmal virê goþtî
sana hêsan satore 1. selemtî, olintî
sanahî hêsanî 2. bêkêr û bêkar
sanahî bûn hêsan bûn sava zarok
sanahî kirin hêsan kirin savar genimê ku gir hati-
sapok pêlavên saqdirêj ye hêrandin
saq di gore û solan de be- savaxane dezgehê amo-
þa ku li ser gêzikê dikeve jandin û sexbêriya zaro-
saqdirêj gore û solên ku kan
hetanî bin çongan tên ki- savêr çal an jî tasika ku av
þandin û dewê kûçikan berdi-
sar 1. nizmbûna rêjeya dinê
germê; serma, seqem 2. -du segên ser savêrekî
sur *“adar e serê sibe- du nebaþên ku di heman
han sar e, berê êvarê kirêtiyê de karbeþiyê di-
kûçik xwe didin ber qefa kin
dîwêr e” saw [I] 1. tirs, xof 2. deh-
sar bûn 1. (hewa) rêjeya þet 3. qutaf
germê daketin 2. (giya- -saw bi ser ketin bayê tir-
newer) ji tiþtekî vekiþîn sê ketin zikan
sar kirin 1. rêjeya germê saw [II] 1. texmîn 2. nî-
daxistin 2. sil kirin gaþ, xeyal
sarinc saring sawîr 1. tirs, xof 2. dehþet
saring 1. bîrên di xilxile- 3. qutaf
yên kiran de 2. ceme- sawêr giyanewerê nîgaþî
dank sawtehrî 1. sersar, xem-

350
sebaz
sar 2. bêkesayet xweþ e
sax 1. giyanewer 2. jîndar sazî muesese
3. bitendurist *“çiqas -saziya karniþîniyê dez-
sax bimînî, ewqas ecê- gehê mîrî yê ku kar û
ban dibînî” barê karniþînan bi rê ve
-sax bûn 1. pak bûn 2. bi dibe
tendurist bûn *“sax di- -saziyên mîrî saziyên ce-
bin þûna xenceran, pak mawerî, mueseseyên ge-
nabe dewsa xeberan” lemperî
-sax man 1. li ser qeyda ji- -saziyên fermî muesese-
yanê man 2. ber xwe dan yên resmî
*“heta serî sax dimîne, saz kirin 1. çêkirin 2. bi-
qûn ecêban dibîne” pergal kirin 3. sererast
saxî tenduristî kirin
-saxiya te siheta te dixwa- sazûman muesese, pergal
zim se kûçik, seg *“here mêva-
sax kirin jîndar kirin niya guran, lê bê se me-
saxte zir, sexte çe”
saye 1. xirabiya ji kirêtiya seb bûjeneke tozkî û qa-
yekî 2. qenciya ji kere- yîm a ku bi avê tê rehn-
ma yekî 3. sîber kirin û li þûna heriyê di
-di sayeya serê wî de 1. avahiyan de tê bikaranîn
bi sedema wî (neyînî) 2. -seb kirin bi sebê seyan-
ji kerema wî (erênî) din an jî seb rijandin se-
sayî rewþa bêewriyê ya es- rê
mên seba 1. ji bo 2. sebaret bo
sayîhiþk hiþkesayî *“ferman seba hêþtiran
saz [I] 1. pergal 2. aheng hat, rovî reviyan”
saz [II] karê amade -seba kêçekê lihêfek þe-
saz [III] jajelan, levenistan witandin da ku hêrs lê
saz [IV] cureyekî amûrên sar be ziyanên mezin bi
mûsîqayî ye malê xwe xistin
saz bûn 1. çêbûn 2. biper- -seba quriþekî deh teqle
gal bûn 3. sererast bûn avêtin ji bo berjewendi-
sazdêran civata stranbê- yên erzan rûmeta xwe þi-
jan kandin
sazgar 1. tiþtê xweþik 2. sebaret seba
ava ku vexwarina wê sebaz cureyekî kûçikan e

351
sebî
sebî zarok nik
sebîl [I] avadaniyên gelêrî sefêktî 1. xêviktî 2. dînik-
ên ku hinekan ji bo xêrê tî
çêkirine; xeyrat sefêktî kirin wekî xêvik û
sebîl [II] darçixare, qelûn dînikan tev gerîn
sebr 1. tebat 2. dilaramî sefîn/disefe/bisefe 1.
*“kesê ku jinekê bîne, di- raparzîn, parzûn bûn 2.
vê an tûrek zêrê wî an jî dawerivîn
barek sebra wî hebe” seg sewalê kedîkirî yê ji
sebûn cureyekî bayê seh- bo parastina mal û milkî;
rawî ye; semûn se, kûçik *“her seg, bi
secîh jîr û xwedanferaset dû merivan de nayê”
secîhî jîrtî û fehmatî seganî kûçiktayî *“salê
sed 1. jimareya 100’î 2. here siltanî, mehê here
deh heb deh *“ne yek e, mêvanî, rojê here li cihê
ne didu ne, hezarê bi seganî "
sed hezaran e” segavî cureyekî sewalên
-ji sedê sed sedased ku li qeraxên avan dijî
-sedesed jimartin wekî segbaz hînkerê segan
100-200-300 jimartin seglawî hespê ader, kihêl
sedased bêkêmasî tema- segman nîþangirê ku mê-
mê wê/wî þa xwe baþ îsabet dike
sede sedsal, serdem, qirn segmasî masiyê herî me-
sedem sebeb zin ê biguhan
sedrenc lîstikeke ku bi 16 sehek di giyaneweran de
keviran (þahek, þalyarek, þiyana naskirina tîn, çêj,
heþt leþker, du keleh, du bêhn, deng û rengan
hesp û du fîl) û li ser seh kirin tê gihiþtin, ser-
zevîneke çargoþe tê lîs- wext bûn
tin; kiþik sehm tirs û xof, saw
sedsal sede, qirn, serdem *“sehm hebe, erd giran
sedta 1. sedqat 2. jimarti- dibe”
na sedesedî sehol di bin bandora ser-
sefandin/disefîne/bi- mayê de rewþa ava hiþk-
sefîne 1. raparzandin, bûyî
parzûn kirin 2. daweri- -sehol bestin qeþa girtin
vandin Seholbendan Kelûya Ka-
sefêk 1. gêjik, xêvik 2. dî- rikê (21’ê Berfanbarê-

352
semt
20’ê Rêbendanê) vên xwe dihêlin
sehra çola fireh û xewle selemtî bêkar û xemsar
ya ku xweliya wê xîz e selexane 1. cihê ku ajal lê
sehrawî tiþtê têkildarî tên serjêkirin û kelepîçe
sehrayê kirin 2. teral
sekerat rewþa beriya mi- selêfk qulên ku di bin dî-
rinê waran de vedidin da ku
-ketin ber sekeratê nefe- ava baranê di hewþê de
sên xwe yên dawî dan gol nebe
sekihandin/disekihîne/ selik 1. amana ku ji cîl, le-
bisekihîne (diran) xidi- ven û guliyan tê hûnan;
kandin/çirikandin zembîl 2. çapûk *“berx,
sekihîn/disekihe/bise- heta hetayî di bin selikê
kihe (diran) xidikîn/çi- de namîne”
rikîn selixandin/diselixîne/
sekinandin/disekinîne/ biselixîne gurandin
bisekinîne 1. rawestan- selmandin/diselmîne/
din 2. aþt kirin biselmîne îsbat kirin
sekinîn/disekine/bise- sema 1. govend, aheng 2.
kine 1. rawestîn 2. aþt reqs
bûn *“kevirên mezin, bi semajen kes a ku pispora
yên biçûk disekinin” hunerên reqsê ye
sekitandin/disekitîne/ semanek sewaleke bibask
bisekitîne mirar kirin û boçdirêj a ku diþibihe
sekitîn/disekite/biseki- mirîþkê û goþtê wê gi-
te (seg, beraz û hwd) mi- ranbiha ye
rar bûn semax qalkirina hesinî bi
sekre tasa dêw tîn û þilahiyê
sekû 1. rûniþtek 2. dik seme ebter, xêvik
-sekûyê benderê qeraxa seme bûn gêjovêjo bûn
avê ya ku keþtî dikarin lê seme kirin serî lê dewi-
biêwirin xandin
sel [I] zinar semer keriyek pezê ku ji
sel [II] selik sed hebî pêk tê
selef deyn *“ê xwarî telef semêþ cureyekî mêþên ku
e, ê dayî selef e” havînan bi kûçikan de
selemêþk selika ku mê- dikevin
þên hingivî tê de hingi- semt îhtiyat

353
semûn
-bisemt biîhtiyat tûjkirinê *“seqa, li gorî
-bêsemt bêîhtiyat heqan”
semûn sebûn seqa kirin 1. xar kirin 2.
semyan xwedan, sexbêr tûj kirin
senc striyên dara sincikê seqem 1. sermaya dijwar
sendirîk darbest 2. perat
sendox standî, kiriyar seqet kêmlebat
seng 1. giranî 2. kevir seqet bûn kêmlebat bûn
sengandin/disengîne/ seqetî rewþa kêmlebatiyê
bisengîne giraniya tiþ- seqet kirin kêmlebat ki-
tekî pîvan rin
senger dîwarê parastinê; ser [I] jor, aliyê jorê, fêz
kozik, qelaçe *”li ser berekê pan im,
-sengera cengî di þeran ne ji wan im, ne li wan
de çalên ku ji bo paras- im”
tinê tên kolan -ser û binê bûyerê hemû
sengergeh cihê ku senger gir û hûrên rûdanekê
lê hatine kolan -bi ser de çûn 1. dan pey
sengîn giran 2. pê de çûn 3. lê hilatin
senîmenî tiþtê seyr û deg- -bi ser de girtin êrîþ kirin
me *”senîmenî, mastê -bi ser de hatin rastî ha-
tirþ û dewê genî, tu bi tin
xwe lêbok î, hêjta bi xel- -li ser boça xwe þîn bû-
qê dikenî” yîn di temenekî bihurî
senît bûjeneke zer a ku de wekî ciwanan tev ge-
mêþên hingivî ji nav xe- rîn
leqên zikên xwe derdi- -li ser boçika xwe rûniþ-
xin û pê kewareyên xwe tin di karê kirêt de bi ser
ava dikin neketin û wekî kûçikekî
sepandin/disepîne/bi- pîr bi ser dêla xwe de ke-
sepîne 1. pê dan kirin tin
2. lê dan tetbîq kirin ser [II] 1. di lêþ de kuloxê
sepêþî semêþ, mêþese ku çav, guh, dev û mêjî
sepîtk arîk, asraq tê de bicihkirî ne *”se-
seqa [I] 1. çawaniya rêje- riyî gote ezmanî, heta tu
ya germ û sermayê 2. fe- li min xudan î, xweþî
za nagêhêje giyanî” 2. ji
seqa [II] karê xarkirin û stûyî heta lûtkeya bejnê

354
serbixwe
*”serê keçelan, dikevin dikuje”
paxilên gerdenzeran” serbarî 1. giraniya ser gi-
-ser û pê endamên ku jê raniyê 2. xeyd
kelepaçe çedibe; seqetat -serbarî vê yekê ji vê hin-
-ser berdan azad kirin dê wêdetir
ser [III] cihê bilind, lûtke serbarî lê kirin 1. bûn gi-
ser [IV] mezin, serwer raniya ser giraniyê 2.
*“serê ku were birîn, bûn xeyd û ketin stûyê
nayê kirîn” yekî
ser [V] destpêk serbask 1. riya ku li ser
-serê sibehê destpêka ro- gir an jî çiyan re derbas
jê dibe 2. serê qelûnê
sera avahiyên bi debdebe serbaz leþkerê payedar
yên ku mîr û serok tê de serbazî endamtiya paye-
dijîn dar a artêþa bipergal
serad bêjinga ku gir lê di- serberedayî 1. bêxwedî
ke; karmax 2. sewala bêgem û bê-
serane di rêvebiriya îsla- kap
mî de diravê ku ji ehliki- serberz birûmet û serbi-
tabê tê standin; cizye lind
seranser ji vî serî bigire serbest 1. rizgarbûyî 2. a-
heta serê din zad
-seranserî welêt li her de- -serbest berdan 1. azad
ra niþtimanê kirin 2. ji qedexeyan riz-
seraþpêj xurekpêjê sere- gar kirin
ke serbestî 1. rizgarî 2. a-
serata 1. serê pêþîn 2. zadî
bermaya diravên gir serbêrî berpirsa bêrîva-
seratayî pêþîn, yekemîn nan
serbajar payetext serbijîþk 1. tebîbê sere
serban serê xênî *“ser- 2. serokê hekîman
ban qul e, binban þil e” serbilind birûmet, biþeref
serbar 1. barikekî biçûk ê serbilindî serfirazî
ku datînin ser piþta hey- serbir 1. stûbir, celad 2.
wana barkirî 2. di malê mêrkuj
da ji hemûyan hêjatir û ser birîn ser jê kirin
rêzdartir *“bar merivan serbixwe xwemuxtar, xwe-
nakuje, serbar merivan bijartî

355
serborî
serborî serpêhatî asta hera bilind
sercem 1. gujim, hemû, serdest 1. desthilat 2. bi-
giþt 2. yekpare 3. tev bandor *“bindest û ser-
ser çemandin ser tewan- dest, nabin yek dest”
din serdest bûn desthilat
serçemk serê rêza goven- bûn
dê serdeste di artêþê de fer-
-serçemk girtin sergo- mandarê desteyeke ji 12
vendî kirin kesan pêkhatî
serçimk serê tiliyên piyan serdestî desthilatî
-bi serçimkan bi rê ve serdilk delaliyê malê; e-
çûn nermînka û bi serê zîz
tiliyan meþîn serdozger serekê qaziyan
serçok/serçong movika sere 1. xeraca bi gef û gu-
ku hestiyê hêt û çîpê di- rê; fidye 2. navsale
gihêjîne hev serederî pêkanîn û qe-
serdab neqeb, qul, kun dandin
serdan ziyaret -serederî pê re derxistin
serdanpê ji sêrî heta pi- 1. pêk anîn û qedandin
yan; seranser 2. pê bûn
serdar serok serek 1. serwer, serok 2.
serdarî seroktî rêber
serde pêlekan sereke tiþtê ku girîngiya
serdem heyam, çax wî di asta yekemîn de ye
-serdema kevirîn di þa- serenav navê taybet ê ku
ristaniyekê de heyamên tenê ji bo kesekî an jî tiþ-
ku alav û amanên kevi- tekî tê hildan
rîn dihatin bikaranîn serencam 1. dawî 2. aqi-
-serdema raperînê di þa- bet 3. kutahî
ristaniyekê de heyamên -serencama berhevxis-
ku þoreþên dijî zordes- tinê yekûna hejmarên
tiyê mohra xwe lê xistine ku hatine derbdanê
-serdema ronahiyê di þa- -serencama dabeþkirinê
ristaniyekê de heya-mên yekûna hejmarên ku li
destpêka rewþen-bîriyê hev hatine parvekirin
-serdemên zêrîn di þaris- -serencama derxistinê
taniyekê de heyamên ku yekûna hejmarên ku ji
pêþketin tê de gihiþtiye hev hatine derxistin

356
serhevraz
-serencama komasiyê sergêj 1. sersar, xêvik 2.
yekûna hesabekî sefêk
sererast 1. bipergal 2. sergihayî 1. bidawîbûyî
wekî ku pêwist e 2. (ji aliyê hiþmendiyê
sererast bûn 1. rast gerîn ve) stewî
2. çêbûn 3. durist bûn sergihayî bûn 1. bi dawî
sererast kirin 1. tehqîq bûn 2. fêm kirin
kirin 2. durist kirin 3. sergihayî kirin 1. bi dawî
rast gerandin kirin 2. dan fêmkirin
serêþ êþ û jana ku di serî sergîfk sergo
de pêk tê sergîn 1. kerme 2. peyn
serêþî 1. nexweþiya êþa *“dilê þivên kete kete
seriyan 2. arîþe sergînekî, heft salan ew
serfermandar di artêþê di tûrikê xwe de gerand”
de fermandarê herî pa- sergo cihê ku zibilê
yedar davêjinê; kaj *“gund, ne
serfiraz 1. rizgar 2. ser- bê sergo ye”
berz, serbilind sergotar navnîþanên pê-
serfirazî 1. rizgarî 2. ser- þîn ên destpêka gotarekê
bilindî 3. serkeftin sergovend govendkêþê
sergamêþ dijûna ji bo ke- ku dîlanê digerîne *“di
sê sermezin govenda cahilan de, ser-
serger rastahiya li serê bi- govend xuya nabin“
lindahiyekê *“mêrê çê serhed tixûb
serger e, mêrê nebaþ serhejhejok 1. kesê ku
binger e” serê li wî aliyî û li vî aliyî
sergerdan 1. serek, ser- dileqe 2. kesê temenbi-
pêþsen 2. betevala, bê- hurî *”zivistanê, serhej-
hemal 3. þepirze hejok çêtir e ji dûvhej-
sergerdan kirin bêsex- hejokî”
bêr kirin, beredayî ber- serheng di artêþê de pa-
dan yeya fermandarê henge-
sergerm 1. bicoþ 2. rû- ke leþkerî
geþ serhevde 1. teral 2. eyba
sergermî 1. coþî 2. rûgeþî kesekî ya ku hinek dika-
sergevez kesê ku baweri- rin bidin rûyê merivekî
ya xwe bi xwe tîne û ji wî; pozdaxî
ber kiryarên xwe þanaz e serhevraz ber bi jor *“a-

357
serhewa
va xurtan, serhevraz e” jinan dike; serpîrek
serhewa meqameke kila- serkan di artêþê de serba-
man a dirêj û bi þewat e, zê ku perwerdehiya leþ-
dûrik kerî ya bilind kuta kiriye
serhildan îsyan serkanî navenda ku av jê
serhildêr kesê ku li ber dizê, çavkanî
pergalekî radibe; îsyan- serkantî di artêþê de des-
kar teya serbazên payebi-
serhiþk 1. înkdar, engirî lind
2. serkevir -serkantiya giþtî saziya
serhiþkî heter ku serfermandariya artê-
seridîn/diseride/biseri- þê digerîne
de behîn, stewîn, zer serkar rêvebirê dezgeh,
bûn, gihiþtin kargeh, sazî hwd
serik 1. serê biçûk 2. serê serkarî 1. desteya rêvebi-
çêreyên wekî pîvaz, sîr û ran 2. avahiya rêvebiri-
sêva binerdî 3. dervank yê
serinc 1. bal 2. taybet- serkeftin 1. jêhati 2. jîrî
mendî 3. zîrekî
-serinc rakêþan bal ki- serkeftî 1. jêhatî 2. jîr 3.
þandin zîrek
serincrakêþ balkêþ serkêþ rêber, pêþeng
seriþte 1. berate 2. ela- serkêþî rêberî, pêþengî
met serkêþî 1. pêþî kiþandin
serî 1. nik, nikil 2. qaf 2. rêberî kirin 3. serwerî
*“jin dimire, serî li mêr kirin
digere” serkol serqot
-serî lê dan daxwaz kirin, serkolî serqotî
muracaet kirin serkut tiþtê ko û netûj
-serî lê gerandin 1. gê- serkut bûn 1. winda û ne-
jomêjo kirin 2. bilandin pen bûn 2. tepeser bûn,
ser jê kirin 1. serî qut ki- çewsîn
rin 2. kuþtin serkut kirin 1. tepeser ki-
serjimar gelhe, nifûs rin, çewsandin 2. veþar-
serjimara giþtî gelheya tin
seranserî welatekî serleþker fermandarê des-
serjinik kesê ku bi karên teyeke leþkerî
jinan radibe an jî xebera serliq di artêþê de payeya

358
serperiþt
fermandarê liqeke leþ- sernav peyv an jî hevokên
kerî ku mijara nivîsekê dini-
serma hewaya sar; seqem mînin
*“sar û serma ye, potik sernerm 1. awirþikestî 2.
bav û bira ye” bêhnfireh
-serma girtin/xwarin ze- sernewq 1. rezîl 2. rûreþ
kemî bûn, bi çilmasiyê serniþîv serberjêr
ketin sernivîsar nîvîsara sere-
sermal pêçeya ku li sêrî ke ya ku sernivîskar din-
tê pêçan vîse
sermaye mal û milkê ku sernivîskar serokê nivîs-
di destê mirovî de heye karên kovar û rojname-
sermayedar xwedî-rast- yan
mal sernixûn serniþîv
sermayedarî pergala ku sernûçe xebera sereke
xwedan-rastmal tê de sernûser sernivîskar
desthilat in serobino 1. tevlihevî 2.
sermedî 1. ebedî 2. heta- aloz
hetayê serok kesê ku bi rêvebiri-
sermest 1. serxweþ 2. e- ya deste, dezgeh, partî,
yaþ, meyxur 3. gêj welat û hwd radibe; rê-
sermest bûn 1. serxweþ ber, serkêþ
bûn 2. hay ji xwe neman serokatî 1. serwerî, dest-
3. gêjovêjo bûn hilatî 2. rêberî
sermestî 1. serxweþî 2. serokomar reîsê cumhû-
meyxurî 3. gêjtî riyetê
sermeþq nimûne, mînak serokwezîr reîsê wezare-
sermil 1. serkulang 2. di tan
kincan de beþa ku dike- serpel di artêþê de payeya
ve ser milan û di hinan fermandarê peleke leþ-
de hinekî stûr e kerî
sermiyan 1. dewlemendî serpene keteber, bêpergal
2. rastmal *“aqil pir ser- serpene kirin 1. keteber
miyan e, ne karê meri- û bê pergal tevgerîn 2.
van giþkan e” (kar) birêkûpêkî nekirin
sermiyandar dewlemen- serperiþt peywirdarê ku
dê xwedî-rastmal rêvebiran teftîþ dike; mi-
sername sernav fetiþ

359
serperî
serperî 1. seroka cinan serþok cihê ku lê serî tê
2. periya zeryayî þûþtin
serpêhatî macera, serborî sertar gupika çiyê; qot
serpiyan kar û barên ku sertaser seranser
bêyî dezgehekî rûniþtî tê sertilî serê tiliyan
pêkanîn sertiraþ kesê ku pîþeyê wî
-bazirganiya li ser piyan kurtisandina poran e
danûstandinên ku der- sertiraþî karê kurtisandi-
veyî firoþgehan û li serê na poran
kolanan tê pêkanîn sertiraþxane cihê ku mi-
-xwarinên serpiyan xwa- rov lê porê xwe dide kur-
rinên ku zû dipijin tisandin
serpî/serpîl sermil, ku- sertîr serê guhên
lang sertît di artêþê de ferman-
serpîrek serjinik darê ku payeya wî di
serpopil serê her tiþtê ku navbera serhengî û ser-
wekî derzîreqê ye lîwatiyê de ye
serpûþ hemû cureyên ku- serwer 1. desthilat 2. se-
m an jî mêzerên seriyan rok 3. rêvebir
serqot kesê ku tiþtek ne- serwerî 1. desthilatî 2. se-
daye serê xwe;servekirî rokatiya wezaretan 3.
sersabûn kirin xapandin rêvebiriya karekî *“bê
sersal 1. vegera serê salê, serwerî, girara piran na-
yekê meha yekemîn a kele”
salnameyê 2. nûroj serwext 1. zana 2. hiþyar
sersar kêmbihîstyar 3. hiþmend
sersarî kêmbihîstyarî serwext bûn 1. sergihayî
sersarî kirin li þîretan bûn 2. hiþyar bûn
guhdarî nekirin serwext kirin 1. sergiha-
sersax kesê bê arîþe û kê- yî kirin, îqna kirin 2. hiþ-
masî yar kirin
sersaxî ji xizmên miriyan serxur bêyom, bêpêpal
re hedar û ji miriyan re jî serxwe xweþ û gihan, jîr û
rehmet xwestin; serxwe- li ser piyan
þî serxwebûn [I] 1. xoybûn,
sersaxî jê re xwastin ji xwebixwetî 2. felat 3.
malbata miriyan re go- rizgarî
tin: “serê we sax be” ser xwe bûn [II] xweþ û

360
sewnês
gihan bûn, jîr û li ser pi- janan qareqar kirin
yan bûn -ji sewt ketin 1. lap wes-
serxweþ 1. sermest 2. e- tîn 2. ji ber qîrînê êdî
yaþ 3. meyxur 4. eraq- deng jê derneketin
xur *“axa xurt be, xulam sewtsewtok çelçelok
serxweþ digerin” sewz kesk
sersil rêzehestiyên piþtê sewzî 1. keskahî 2. (çi pi-
yên ku ser û lingan bi jandî çi nepijî) hemû be-
hev ve girêdidin rên bîstanan, çêre û pim-
serxweþ bûn 1. sermest parên ku tên xwarin
bûn *“beq, bi avê serx- sexbêr xwedî *“her canek,
weþ dibe” di dilê sexbêrê xwe de
serxweþî [I] sermestî siltanek e”
serxweþî [II] sersaxî sexbêrî 1. xwedîtî 2. xwe-
serzelût qafkeçel malî, hemalî
setimîn/disetime/bise- sexbêrî kirin 1. xwedîtî
time pê li tiþtekî alîn û lê kirin 2. bêhemal ne-
lli erdê ketin; tehisîn hiþtin
sevî selikeke mezin û kûr sexbêrvan kesê ku çavdê-
a ku mêweyan dikinê û riya zarok, mal an jî se-
didine ser piþta sewalan walan dike
sewa seba sext 1. dijwar, tund 2. þi-
sewal heywan, ajal diyayî, muhkem
sewda evîn sexte karê nerewa û tiþtê
sewdal aqil, hiþ nedurist; beqem, qulebî
sewdaser evîndar sextiyan çermê stûr
sewgirandin/disewgirî- sexele berx û karên vi-
ne/bisewgirîne 1. mî- ringî
soger kirin 2. bîme kirin sewad hunera xwendin û
sewl [I] kulîlkek e nivîsandinê
sewl [II] bêrika kelekva- -xwedî-sewad bûn bi hu-
nan nera xwendin û nivîsan-
-sewl dan (bi bêrikên ke- dinê beled bûn
lekvaniyê) hewl dan sewal heywan, ajal
sews sehm sewalvan ajalvan
sewt deng sewalvanî ajalvanî
-sewtek li erdê yek li es- sewt deng, awaz
mên bûn ji ber êþ û ta- sewnês çilmasa kûçikan

361
sewnêsî
sewnêsî kûçikê bahorî denî
seya rûkiþandina dîwaran seza kirin ceza kirin
seyandin/diseyîne/bi- sê 1. hejmara beriya çaran
seyîne rûyê dîwer bi û piþtî diduyan 2. jima-
herî an ji kilsê û hwd be- reya 3’yan *“sê teres he-
tankirin ne li gund: kalê jinrind,
seyd nêçîr *“ling li qeydê, feqîrê bêvilbilind, mêva-
çav li seydê” nê mal di gund”
seyda 1. zana 2. alim 3. -sê kevirê wê dan ber
mela sêrî jin bêveger berdan
seydvan nêçîrvan sêbare sê caran
seylav 1. lehiyên ava gur sêbare bûn sê caran rû-
2. ava gumrah a piþtî ba- dan
raneke boþ sêbare kirin sê caran go-
seylax di qeraxên avan de tin an jî kirin
erdê bi xîz sêdar 1. sê darên ku se-
seynik di saet û qiblena- rên wan bi hev ve girêdi-
meyan de çembera ku din û meþkê tê de dikên
hejmar û nîþanên dem û 2. sê darên ku serên wan
aliyan nîþan dide bi hev ve girêdidin û ta-
seyr ecêb, xerîb wanbaran tê de bi dar ve
seyran geþt û ger dikin
seyrangeh cihê ku ji bo sêdîmenî tiþtê ku berahî,
geþt û gerê munasib e dirêjahî û kûrahiya wî
seyranî kesên ku diçine heye
geþt û gerê; geþtiyar sêgoþe þeklê ku li ser sê
seyrek/seyrnîþan pirs- çiman ava bûye
nîþan, /?/ sêguh sêtilî, þene
seza [I] 1. þerm, eyb 2. ne- sêk ava tirþ
baþî sêl alava hesinî û gilover a
seza [II] layîq ku nan li serê tê pehtin
-sezayî pesndanê layîqî *“hem nanê ser sêlê ye,
padanê hem jî teniya binê be-
seza [III] tola qanûnî ya li roþê”
hemberî her gunehek an sêlik 1. sêla biçûk 2. bûje-
karekî nerewa û nedu- neke lek a gilover e;
rist; ceza deng, reng û bername li
-sezaya laþî cezayê be- ser tên tomarkirin

362
sifir
sêlav seylav *“sêlav her sêwî bêdê, dêmirî *“berxê
tim bi xwe re qurman sêwî, beran jê dernayê”
nayne” -sêwiyê binçengþewitî
sênc 1. tîn 2. heraret 3. xizan û jarê eks û nehs
þkênc û jan -sêwî man bêdê man, dê
sênex bendê ku ji sê ben- lê mirin
dên zirav hatiye ristin sêwîxane saziya ku sex-
sênî berkeþ bêriya zarokên dêmirî û
sêpî sêdar bêxwedî dike
sêr kirin 1. temaþe kirin sêyek ji sê paran parek,
2. mêze kirin 1/3
sêsibeh piþtî sê rojan sêzdeh 1. hejmara beriya
Sêþem roja çaremîn a hef- çardehan û piþtî duwaz-
teyî dehan 2. jimareya 13’an
sêta 1. ji sê bendan pêk- sêzdehem(-în) di rêza
hatî 2. ji sê taqan pêk- sêzdehan de
hatî Sibat meha reþemiyê *“si-
sêtîr cureyekî tifingên bat tiro-viro, adar ma
kevn e bîst û du ro”
sêv cureyekî mêweyan e sibe sibeh *“sibe tê, xêr jî
*“heta ku sêv bi darê ve pê re”
be, dê her kes keviran sibeh 1. destpêka rojê 2.
bavêjê” dîtira rojê *“keça bê bav
sêvaxîn cureyekî sewzi- û dê, êvarê diçe û si-
yên ku wekî kartolan di behê tê”
bin erdê de hêþîn dibe -sibeh lê pag bûn gihiþ-
sêvik movika ku hestiyê tin sibehê
lingan bi sersilê ve girê- sibetir dusibe
dide sicade tiþtê paqij ê ku
sêwak 1. sersar 2. betal nimêj li serê durist e
3. revo -sicadeya xwe li dojehê
sêwirandin/disêwirîne/ raxistin îmana xwe a-
bisêwirîne 1. xeyal ki- vêtin
rin 2. þayese kirin 3. aþt sicûr þewateya ku pê êgir
kirin dadidin; ardef *“beriya
sêwirîn/disêwire/bisê- sicûrê xwe davê tenûrê”
re 1. þayese bûn 2. aþt sifir [I] kanzayê mîsê
bûn 3. qiriyan sifir [II] 1. net, netêw, nîn,

363
sifirne
(0) 2. hîç, ne tu tiþt pal
sifirne sîvander sil [I] çilek
sifre mase, pîne û tiþtên sil [II] gemara dewêr a ron
din ên ku ji bo xwarinê -sil kirin (dewar) rîtin
tên raxistin *“dil ne sif- sil [III] 1. zûxeydok 2. ke-
re ye ku li ber her kesî sê ku ji tiþtinan aciz dibe
vekî” -sil bûn 1. zû bi zû xeyi-
-sifre danîn xwarin danîn dîn 2. ji tiþtinan aciz
sift tiþtê tîr û hasilbuyî an bûn
jî vepesirî -sil kirin 1. rarûyî yekî ke-
siftî rewþa tîrbûn, hasil- tin 2. tiþtê ku jê aciz di-
bûn û vepesirîna bûje- be lê nîþan dan *“jinê dil
nan kir, mêrê xwe sil kir”
sih [I] cihê ku tav jê nagi- silal serban
re *“ma kes nikare bibê- silamet 1. bêzede 2. bê-
je ku siha te xwar e?” bela
sih [II] 1. sê heb deh 2. ji- silav selam, pate *“silav li
mareya 30’î miyan e, ne li rûyan e”
sihik ava tiriyan a hilatî û -silav dayîn selam dayîn,
bi emadê xwe tirþbûyî; pate lê dayîn
sirke -silav kirin selam kirin,
sihin rewþa þaþopaþobû- pate lê dayîn
nê; heys û beys -silav lê kirin selam jê re
sihirandin/disihirîne/ þandin
bisihirîne 1. gayîn 2. silavî îhtiram û xweþha-
hiltirandin, tecawuz ki- tinî
rin -çûn silaviyê çûn serdana
sihirîn/disihire/bisihi- yekî û giramî jê re girtin
re 1. hatin gayîn 2. tûþî sildank berkurk
tecawuzkirinê hatin silek çilek
sik kirêt û menfûr silekî çilekî
sikil xweliya argonî ya ku silekî kirin çilekî kirin
tê de parçeyên êgir ma- silepor komek gemara de-
ne wêr a rehn
sikir benda avê *“av, ji se- silikandin/disilikîne/bi-
rê sikirê de ziwa dibe” silikîne 1. rarûyî yekî
sikûm rû, çehre, sîma ketin 2. tiþtê ku jê aciz
sikûmreþ bêyom, bêpê- dibe lê nîþan dan û ew

364
simsik
dan revandin 3. heywan jêbirin
tirsandin û dan revandin simbêl pirça ku li ser
silikîn/disilike/bisilike lêvan û bin bêfila mêran
1. bertek nîþan dan 2. û hin sewalên nêr hêþîn
zû xeyidîn 3. (sewal) tir- dibe *“dilî bide ber di-
sîn û revîn lan, gulê bide ber sim-
silim pêlekan, pêpelûk bêlan”
silîng amûra ku barên gi- -simbêl tê de badan di
ran ji cihekî neqlî cihekî xwarina xweþ de kêf ki-
din dike rin
silq cureyekî sewziyên ku simbêlboq simbêlpoþe
jê þekir tê bidestxistin û simbêlçixt kesê ku sim-
pijandî jî tê xwarin bêlên wî badayî û ser-
silqî saye tûj in
-silqiyî serê te (neyînî û simbêlpoþe kesê ku pir-
erênî) bi sayeya te de ça simbêlên wî boþ û
silsilok kesê ku zû bi zû dirêj e
dixeyide û tengezar dibe simbil di zêd de seriyê ku
siltan 1. desthilat, hukim- dan tê de ne
dar 2. serwext û jêhatî sime çatkêþ
*“siltik hatin bûn û sil- simil simbil
tan, pêlik danîn û çûn simitandin/disimitîne/
esmanan” bisimitîne qul kirin, si-
silûk 1. înziwa 2. ( ji bo ku mandin
rewanpakiyê pêk bî-nin) simitîn/disimite/bisi-
tenêtiya sofiyan mite qul bûn, simîn
-ketin silûkê 1. derketin simîn/disime/bisime
înziwayê 2. (ji bo paqiji- qul bûn, simitîn
ya derûnî) xwe tenê hiþ- simkot tasika vexwarinê
tin ya biçembil; þerbik
sim piyên ajalan *“çavê simok alava qulkirinê; mi-
nalbendan li simên hes- qar, metqeb
pan e” simtiraþ nalbend
simandin/disimîne/bi- simolek sewaleke boçdi-
simîne qul kirin, simi- rêj û biçûk a ku bi lez
tandin hildikiþe daran û ji bin-
simarte bûjeneke girtik- deqan pir hez dike
girtî ya ku pê girnoz tên simsik çilek, silek

365
simt
simt lûtke, zîrwe sindirîk sindoqeke taybet
simûçk serê tiliyên piyan a ku miriyan dikinê
-bi serê simûçkan me- sindî cureyekî mêweyên
þîn 1. pir bi baldarî me- ku diþibihine porteqalan
þîn 2. li ser hêkan meþîn û çêja wan tehlovanckî
sinaet pîþe *“sinaet çek ye
e, di berîka xwe ke, te sindoq qutiya ku kel û
hewce dît dêrî veke” mel tê de tên parastin
sinarîn/disinêre/bisi- sinet 1. kirinên Cn. Pê-
nêre rexne kirin xember ‘eleyhiselam 2.
sinc [I] 1. exlaq, xislet 2. (li cem cihû û misilma-
taybetmendî nan) qutkirina çêrmikê li
sinc [II] 1. germahî, tîn 2. ser endamê zayendî yê
jana birînê 3. herareta mêran *“þêwr, sinet e”
bûyerê sinet kirin (li cem cihû û
sincan xwedanrewiþt misilmanan) çêrmikê li
sincaq 1. derziyeke ba- ser endamê zayendî yê
dayî ya ku pê devê be- mêran qut kirin *”gava
rîkan û bestina du pîne- dîn sinet bikin, ji bin-
yan tê bikaranîn; þewk çirkê ve qut dikin”
2. hilçoyê çeqelkî 3. sinêde 1. bi ser re 2. karê
þewka masîgiran sixtopixto 3. tenîsk
sincirandin/disincirîne -gule bi sinêde lê ketin
/bisincirîne 1. agir geþ gule spîldaxkî bi ser re
kirin, sor kirin 2. coþî û derbas bûn
peroþiya bûyerê zêde ki- sinêle 1. temenê di nav-
rin bera zaroktî û mezin-
sincirîn/disincire/bi- bûnê de 2. nîvmêr, jin-
sincire 1. agir geþ bûn, kok
sor bûn 2. coþî û peroþi- sing 1. çoyê stûr û dirêj
ya bûyerê zêde bûn 2. endamê zayendî yê
sincîd 1. cureyekî daran e nêrzayan *“derziya di
2. berên dara sincîdê çavê xelqê de dibînê, lê
sindan amûreke hesinî ya singê di çavê xwe de
ku tiþtên hesinî li serê nabîne”
tên kutan -sing di ber de kutan 1.
sindif pozmika devê hey- zina kirin 2. tecawuz ki-
wanan rin 3. gayîn *“tar tara wê

366
sitem
bû, heta ku bêbavekî sirnî parçeyê ku davêjin
singek di ber de kuta” navbera du tayeyan
singîr qamûþ an jî darike- sirsûm alaveke darînî an
kî zirav ê ku pê qirtik û jî ji hesinekî tenik e û li
pûrtên zêde ji rîsê nû- þûna kilmeþkê bi kar
ristî tê veqetandin tînin
singîr kirin rîsê nûristî ji siruþt 1. xweza 2. fitret
qirtik û pûrtên zêde pa- siruþtî 1. xwezayî 2. fitrî
qij kirin sirûd neþîd, marþ
singo di cenga rû bi rû de -sirûda neteweyî neþî-
kêra ku bi ser lûleya ti- da/marþa dewletekî
fingê ve dikin -sirûdên leþkerî marþên
sinik cureyekî bihukên ku ku lehengiyên artêþê di-
ziyanê dide zadî nimînin
sinix riswa sisê sê *“gava serî bûn
sinix bûn riswa bûn sisê, wan bavêje ber sê;
siparte/sipartek 1. pey- ji ber ku sisê, li hev asê
wira taybet 2. emanet ye”
sipartin/dispêre/bis- sisî tovê kengîran
pêre 1. emanet kirin 2. sist 1. neþidiyayî 2. nerm
teslîm kirin sist bûn 1. tiþtê þidiyayî
sipsax li ser xwe û ne mirî vebûn 2. nerm bûn
siqa hesan sistî nermî
siqa kirin bi hesanê tûj sist kirin 1. nerm kirin 2.
kirin tiþtê þidiyayî vekirin
sir raz, bîs *”dixwazî sira sitam 1. berevan 2. parêz-
xwe ji dujminê xwe ve- van
þêrî, ji dostên xwe re sitamî 1. himaye 2. bere-
nebêje” vanî
sirêþ bûjena ku tiþtan bi -sitamî lê kirin 1. himaye
hev ve dizeliqîne kirin 2. parastin
siriþk rondik sitar hêza serxwemanê;
sirke [I] sing û hesinê ku qudûm
kapên sewalan davêjinê -sitar tê de neman 1. pir
sirke [II] ava tiriyên gu- kevn bûn 2. pir lawaz
vaþtî bûn
-sirke kirin ava tiriyên sitare/sitargeh êwirgeh
guvaþti bi ser de rijandin sitem 1. zulm 2. pêkutî

367
sitembar
3. zext sixtopixto serpene
sitembar 1. zalim 2. zor- sixtopixto kirin serpene
dest kirin, serpeçûm kirin
sitembarî zalimtî, zor- siwar kesê ku hilkiþiyaye
destî ser sewal an jî navgîneke
sitemkar sitembar raguheztinê *“çi bibêjî
sitêl qiraca çik jî, li bejna siwarê min
sitirandin/disitirîne/ tê”
bisitirîne 1. parastin 2. siwar bûn 1. hilkiþîn ser
êwirandin 3. hewandin 2. bazdan ser *“helkhel-
4. aþt kirin 5. bilandin ka gavanan, ji siwarbû-
sitirîn/disitire/bisitire na keran e”
1. êwirîn 2. aþt bûn 3. siwar kirin 1. bar kirin 2.
bilîn *“kes-nekirî û jina avêtin ser piþtê
kes-nebirî, bi hev si- siwar peya kirin pergala
tirîn” karê xelqê betal kirin
sitî stî siwat riba, faîz
sitvan serpel siwax seya
siûd bext, talih *“bila si- siyaset zanistên rêvebi-
ûda mirovî lêhatî be, ali- riyê; ramyarî
yekî mirovî jî tunebe” siyasetmedar pisporê rê-
sivder 1. hêwana malê 2. vebiriyê; ramyar
derazînka (pêderiyê) de- siyasî ramyarî
rê malê siyele çêreyeke ku belçi-
sivik negiran *“aqilê si- kên wê weke sewziyan
vik, barê giran e” tên bikaranîn û pijandî
sivikahî negiranî tê xwarin
sivik bûn giran nebûn sî sih *“adarê, agir xweþtir
sivik kirin giranî jê daxis- e ji siya darê”
tin sîber zag
siving qeþayên ku ji ba- sîdar xwedî-sih
nan dadiliqin; lîla banan sîgeh sîwan
sivnik 1. gêzî 2. siqayîl sîhir cadû
sivorî simolek sîhirbaz cadûbaz
sixêf dijûn, çêr *“sixêf, sîkard bivirê goþtî; sator
karê jinan e” sîkene di hundirê makî-
sixêf kirin dijûn kirin, çêr neyê de pergala ku xeba-
kirin ta wê têkûz dike

368
sîsark
sîl nexweþiya xefirxanê heyî
sîle [I] lêxistina bi kefa -rojnamevanên sînorbir
destî, þeqam endamên çapemeniyê
-kod bi dêv re sîle kirin yên ku tixûbên rûmet-
kod miþt tijî kirin û zê- þikên napejirînin
dehî bi kefa destî rijan- sîpel 1. þelale, þîp 2. pif-
din dankeke di nav zikê ma-
sîle [II] kevirê ku goþeyên siyan de ye
dîwaran digihîne hev sîqal [I] 1. cîle, mesqel 2.
sîm zîv bêkêrtik, meht 3. rew-
sîma ser û çav; rû neqdar
sîme perjanê hesinî yê dir sîqal [II] lûlikên qeþayê
û bikelem ê ku (ji bo pa- yên ku di zivistanan de
rastinê) dora zevî û er- bi kevir û banan ve dadi-
dan pê tê rapêçan liqin; siving
sîme kirin dor bi sîmeyê sîr hêþinahiyeke ku pijan-
rapêçan dî û nepijandî tê xwarin
sîmerx di çîrokan de ba- û bêhna wê mirovî aciz
lindeyê efsûnî yê ku mi- dike *“ne pîvaz e, ne sîr
rov lê siwar dibûn û bi e, tê digere weke qîr e ?”
kêrî raguhastinê dihat -sîrek li heft civatan ge-
sîmsar bazirganê ku ji fi- randin li pir cihan beh-
roþkar û kiriyar re nav- sa heman tiþtê bêbine ki-
berkariyê dike û para rin
xwe ji her dû seriyan jî sîrfisk cureyekî sîrên kû-
distîne vî yên bêhnkirêt e
sînahî bînahiya tiþtan a sîrik sîrim
ne li gorî rastiya wan sîrim sîra biyanî
lêbelê wekî sîber û pêj- sîrkut cûnî an jî derdana
nan ku tê de sîr tê kutan
sîndir cûnî *“sîrkut hilat, mîrkut
sîng 1. gerden 2. qefes 3. dahat”
ber *“çavê tirsonek sîn- sîs 1. tiþtê ku tavê lê neda-
gê spî nabîne” ye û rengê wê spîtale ye
sînor/sindor tixûb, hu- 2. rengê spî
dûd *“sînorê xurtan tu- sîsark cureyekî balinde-
ne ye” yên ku ser û stûyê wan
sînorbir derveyî tixûbên rût in û goþtê miraran

369
sîs bûn
dixwin; teyrê berateyan sobevan pîþekarê çêkiri-
sîs bûn di cihê tarî de na sobe û lazimiyên so-
man û reng lê spîtale beyan
bûn sober avjen, melevan
sîsele 1. lawaz 2. yax soberî avjenî, melevanî
sîsirk bihukeke biyanî ya *“heft soberiyên kerê
ku bi þevê dengekî çirçi- hene, dikeve avê giþtan
rok derdixe ji bîr dike”
sîtar tixûb *“her kes di soberî kirin avjenî kirin,
sîtara xwe de þêr e” melevanî kirin
sîte tora masîgirtinê sofik telaþê tayî, kelefe
sîtil amanake mîsîn û me- sofî dîndarê ku girîngiyê
zin a ku tê de xurek tê dide îbadetan; xwedênas
pijandin *“sofiyê remezanê, wek
sîvan amûreke guhêzbar kerê dû garanê”
a ku mirovî ji baran û sohe sobe
tavê diparêze sojer sotîner
sîvander qeþaya ku di ba- sol pêlav *“lingê xwe me-
nan de dadiliqe; lîl ke sola teng”
sîvok cihê êvitî an jî bel- -sol dan destan hatin qe-
bûyî yê ku ji ber lêdane- wirandin
ke tund di laþî de çêdibe; solbend 1. pêlavfiroþ 2.
gilê tehmîrkarê pêlavan
sîwanok kulîlkek e soldank 1. derdan û paçi-
sîwak darikê devpaqijiyê; ka solê 2. di ber deriyan
miswak de cihê ku pêlav lê tên
sîx 1. pîjên daran ên girs danîn
2. þîþikên hûnanê soldirû solbend *“soldi-
sîxme 1. darikên sertûj 2. rû pêxwas in, cildirû bê-
kelem kiras in”
sîxur [I] cureyekî hey- sole bistikên garisan
wanên pîjpîjî ye solîn [I] coya avê ya ku di
sîxur [II] hevkarê nepenî bin axê re hatiye çêkirin
yê neyêr; casûs û di bin kolan, mal û ca-
sobe alava germkirina a- deyan re diçe
vahiyan a ku dûyê wê bi solîn/solîne [II] 1. zeviya
riya boriyan derdikeve kulîlkan 2. cihê çandin û
derve firotina gulan; gulistan

370
soz
sond ehd, yêmîn, qesem 3. giyayekê qamîþî ye
*“derewîn, pir sonda di- soring 1. nexweþiyek e 2.
xwin” boyaxeke giyayî ya sor e
-sond xwarin ehd û qe- sorîçk endamê ku xwari-
sem kirin *“carekê rêwi- na daqultandî tê re der-
yek di ber ziyaretekê re basî aþikê dibe
derbas dibû, lê vegeriya soromoro bûn (ji ber ser-
û got: ‘Xwedê dizanê ma, þerm û hêrsê) reng
min çend caran derewînî avêtin û çilmisîn
bi serê te sond xwari- sorsorik 1. sorîçk 2. cure-
ye’; ziyaretê jî got: ‘min yekî darên biyanî ye 3.
jî gelek caran mala te xe- berên dara sorsorikê
ra kiriye lê tu bi xwe ne- sosik cureyekî bihukan e
hesiyayî’ ” sosin cureyekî kulîlkan e
sone werdek sosret ecêb, xerîb, seyr
sor rengê xwînê *“gayê sotin/disoje/bisoje þe-
sor, sortiya xwe berna- witandin
de” sotîner biþewat, agirîn
-sor û gizêrî bûn qelew sox 1. rezîl û riswa 2.
bûn û xwîn hatin dêman mehcûb
soravk boyaxeke sor a ku -sox û sinix rezîl û riswa
hin jin li lêv û nenîkên sox bûn 1. bi nebaþiyê
xwe didin navdar bûn 2. rezîl û ris-
sor bûn 1. wekî rengê wa bûn 3. mehcûb û þer-
xwînê bûn 2. (mêwe) ste- mezar bûn
wîn 3. mehcûb bûn soxe 1. mîrate 2. kambax
*“gul, li gulê dinêre û û merez
sor dibe” -soxe man 1. ji mîratxu-
sorcîn rengê qehweyî ran re mîrate man 2. li
sordîn kevirên meht ên xwediyan merez bûn
ku ji bo sewalan xwêyê li sox kirin 1. nav û nûçikên
serê direþînin nebaþiyê li ser xistin 2.
sorewêl/sorewilk teyre- mehcûb û þermezar ki-
kê avî yê gerok û reng- rin 3. rezîl û riswa kirin
sor e soy namûs û þeref
sorgevez sorê tîr û tarî soz 1. peyman, ehd 2. go-
sorik 1. pijikên sorsorî 2. tin û biryar *“ma soz bû-
cureyekî nexweþiyê ye ne toz?”

371
sozdar
-sozê mêrên berê sozê spîçolkî çilmisî
bê hîle û xurde spî kirin qeþartin, qalik jê
sozdar kesê ku biryarek li kirin
ser xwe vebiriye; pey- spîldax herþ
mandar spîldax bûn heriþîn
soz dan peyman vebirîn spîldax kirin heriþandin
sparte 1. emanet 2. pey- spîlk spîtk
wira taybet spîndar dara spingê
spartin/dispêre/bispê- spîtale tiþt an jî mirovê
re 1. radest kirin, teslîm rengspî
kirin 2. emanet kirin spîtayî 1.rewþa rengê ber-
*“kerê xwe rind girêde, fê 2. þîr û adanên þîrî
paþê bispêre Xwedê” spîtk 1. di çavan de beþa
-spartin axê mirî di gorê spî ya ku bîbik di nav de
de danîn û serê gorê ni- ye 2. di hêkan de aviya
xamtin zelal a ku li dora zerdikê
spas teþekur ye
spas kirin teþekur kirin spîxur 1. çiriz 2. çikûs 3.
spehî 1. xweþik 2. bedew kirêt *“axayê sipîxur, bê
3. delal 4. boþ *“dar bi xulam dimîne”
berê xwe ve spehî ye” standin/distîne/bistîne
spehîtî ciwanî, rindî 1. wergirtin 2. kirîn
spêde destpêka rojê; e- stewandin/distewîne/
lind, berbang bistewîne 1. kemilan-
spêle tiþtên ku di þevere- din 2. gihiþtandin 3. pi-
þan de bi ber çavê miro- jandin 4. terixandin
van dikevin lê di rastiyê stewîn/distewe/bistewe
de ew tunene 1. kemilîn 2. gihiþtin 3.
spî [I] rengê berfê pijîn 4. terixîn
spî [II] cureyekî heþeratên stewl tewleya dewar, ker
ku wekî kêçan dikevin û hespan
nava por û cilan stewr heywana ku berê
-spiya xwe bi peretî firo- xwe negirtiye û avis ne-
tin ji kirêtiyên xwe re di bûye *“çêleka stewr, be
bazara qencan de cih ve- þîr e jî”
qetandin stewr bûn (sewal) ber ne-
-spiyên xwe kuþtin di ha- girtin
lê xwe yî xirab de ketin stêle beredayî

372
stûn
stêng giyanewereke jehr- van re diçe; kelem, pîj,
dar, û rengsor e; kunên dasî *“cîranê nebaþ stri-
xwe di ax û keviran da yê ber çavê mirov e”
çêdike mêþhingivan dix- strîzerk çêreyek e
we û ziyanê dide stro þaxên bi serê hin aja-
stêr cismên ku bi þev li lan ve; qiloç *“malê dinê,
esmên dibiriqin stroyê mêran e”
-stêr xuricîn stêr rijîn strû stro *“bizina ku kok
stêrk [I] stêr bû, dê strûyê xwe di
-stêrka xwe bi roj dîtin kendalan hilde”
tê gihiþtin ku çi sosretî stû endamê ku sêrî bi cen-
dê bên sêrî dêk ve girêdide, qirik
-stêrk ji esmên anîn -stû di rû de hatin bê
xwarê tu kar ji destan hemdî xwe xewre çûn an
nefilitîn jî ji ser hiþê xwe çûn
stêrk [II] nikilê ku bi serê -stû bi binî ve bûn ne-
lûleya tifingan ve ye û bi heqî kirin û rastî sezayê
kêrî nîþangirtinê tê neheqiya xwe hatin
-stêrk girtin nîþan girtin -stû hingaftin serî lê xis-
stêrk [III] kepirkeke ku di tin/ser jê kirin
ber dîwarê malê de çêdi- stûbend du bendikên ku
kin da ku xwarin û perta- ji dêla kemberan çepe-
lan li ser daynin rast tên girêdan (du se-
stêrnasî zanistên ku pis- rên aliyekî li qûna þalî ve
poriya wan nasîn û da- tên girêdan û ên din jî di
nasîna gera stêran e ser milan re bi pêþiya þêl
stî xatûn, xanim, banû ve tên girêdan)
stran [I] (hevîr û hwd) ha- stûbir 1. bivirê celadan;
silkirin serbir 2. mêrkujê bêmi-
stran [II] kilam, goranî net
stranbêj dengbêj stûdirêj cureyekî sewalên
stran/distrê/bistrê 1. kûvî ye û stûyê wê wisa
kilam gotin 2. (hevîr û dirêj e ku devê wê di-
hwd) hasil kirin *“hevîr gihêje belgê daran
çiqasî bê stran, nanê wî stûkur katara stûyî
ewqas tahmê dide” stûqulk stuyê dirêj û zi-
strî di çêre û daran de rav
cihê tûj ê ku dest ê miro- stûn 1. pêsimtek, kêran

373
stûr
2. singên dirêj ên ku pê sûçe goþeya derve; çivan-
konan vedigirin *“stûna ge
zilmê çiqasî qalind be, sûçeber kevirê çivangeya
ewqasî zû diþkê” dîwêr
stûr 1. nezirav 2. qelew sûd 1. menfiet, berjewen-
*“stûyê stûr, ji gayê cot dî 2. fayde, behre
re namîne” -sûd wergirtin kelk jê
stûr bûn 1. zirav nebûn wergirtin
2. qelew bûn sûdperest 1. kêmfirsend
stûr kirin 1. zirav nekirin 2. keysperest
2. qelew kirin sûk/sûq 1. çarsî 2. erase
stûrî 1. neziravî 2. qelewî *“ne ji fesadan be, rovî
*“her tiþt ji ziraviyê dê here sûkê”
diþkê, mirov ji stûriyê” sûlav þelale, þîp, sîpel
stûvank gerdenî sûr dîwarê kelehê; beden
stûxwar 1. belengaz 2. re- sûre ji 114 beþên Quranê
ben beþek
su hatin xeyidîn sûret 1. dêm 2. gep
suhbet hevpeyvîn sûs rehên nebateke tahm-
sukûnet 1. aramî 2. jiya- xweþ e û berê dewsa þê-
na bêteqereq kir dihate bikaranîn
-sukûneta derûnî arami- sûse 1. sîxurê ku kozikên
ya giyanî neyêr teselî dike 2. (ji bo
sulh aþtî lêgerînekê) êrîþa berfireh
sur 1. ba 2. serma 3. sîxuriya bi darê zorê
surandin/disurîne/bi- sûsik cureyekî çivîkan e û
surîne 1. mist dan 2. hêkên wan pir biha ne
tev dan 3. ziyîn sûsmar tîmsah
Sureya gerestêrkek e sût rengê hêþîn ê ku diþi-
surperî bedewtira cinan bihe keskê çêreya ter lê-
surþirîn dilrevîn belê birqonek e; kesber
suxre 1. xebata nanoziko sûtal 1. satore 2. þeþerût
2. olam 3. bêkêr, bêbine 4. ewa-
suxte þagirdê zanistên dî- re, ewan
nî; feqîh -sût û sûtal betalên ku li
sûc tawan *“sûc sê wî ye, kuçeyan beredayî dige-
kes lê xwedî dernakeve” rin
sûcdar tawanbar sûtar 1. wêrek 2. þêrdil

374
sûzenî
sûtan/disû/bisû 1. xar sûyîn/disû/bisû sûtan
kirin 2. tûj kirin 3. zot sûzenek nexweþiya piþt-
kirin êþê
swîr tama xwêyê, þor sûzenî pineyê ku di dema
swîr bûn þor bûn kirasan de jin didine ber
sûxar bistikên birincê ter xwe

375
Þ
þ/Þ tîpa bîst û sêyemîn a þadiman dilfireh
alfabeya kurdî ye; deng- þadirvan hewz, lîç, gol,
dareke pêþezmandevî ye rûbar an jî zeryaya ku bi
û di belavbûna wê de zi- kêrî soberiya melevanan
man li ser diranan diþide tê
û awayê belavbûna wê þadî 1. kêfxweþî 2. dilri-
fîzek û hiþk e hetî
þa [I] 1. bextewar 2. kêf- þad kirin þa kirin
xweþ 3. dilrehet þafir 1. çola dêm, bêdar û
þa [II] 1. þah 2. bijarte vala 2. cureyekî çêreyê
þabad bajar an jî cihê rû- ye
niþtina þahekî þag 1. þak 2. newal
þabal þaper þagenim genimê bijare
þaban þara ku davêjin ser þagirt 1. telebe, xwende-
serê bûke û zava vedike kar 2. feqîh 3. kesê li ber
þabaþ 1. bexþîþ 2. xelata destê hostayekî karekî
daholvên 3. qenciya me- dike; pîþekarê nû
zin *“gava ku ba bê þa- þagul gula hera bedew
baþan bidêr, ba neyê þah key
guhê xwe bidêr” þahane 1. bijarte 2. tiþtê
-þabaþ ji Xwedê re þikir ji layiqî mîran
Xwedê re ku ev rewþa ku þahbanû keybanû
ez tê de me bexiþandiye þahbaz teyrê baz
min þahbender nûnêrê dûgelê
þa bûn kêfxweþ bûn yê li derveyî welêt, sefîr
þaciwan keç an jî jina ku ji þahbenderî sefîrtî
hemûyan bedewtir tê þahbenderxane sefaret
hilbijartin þaheng serok û mîrê ko-
þad þa *“bi mirinê, dil þad meke mêþhingivan
nabe” þaheser pir bedew
þad bûn þa bûn þahid kesê ku bûyerek dî-

376
þancûl
tiye; guwah *“þahidê ro- rûnkirinê li ser sêlê di-
viyî, boçika wî ye” pijînin
þahidî guwahî þalûl çivîkeke dengxweþ
þahî çalakiya kêfxweþiyê e; bilbil
*“kesîb ne li þînan e, ne þalûz melaq, laloþ
jî li þahiyan e” þalûzî melaqtî, laloþî
þahîk 1. rewþen, ronak 2. þalwar cureyekî kincên
meht, þimþimot derveyî yê ku bi ser der-
þahmar marê herî girs pêyî de tê lixwekirin
þahmerdan egîdê egîdan þalyar 1. walî, parêzgar
þahreg reha ku xwînê ji 2. wezîr
dilî belavî cendêk dike þalyarî 1. walîtî, parêzgarî
þahrê 1. riya sereke 2. ri- 2. wezîrtî
ya þoþê þambelot 1. cureyekî da-
þahsiwar sersiwar ran e 2. berên vê darê
þahtî keytî, mîrtî yên ku qelandî tên xwa-
þahyar wezîr, kizîr rin
þahzade zarokên þahan þamik elok, elelok
þair helbestvan þamirîþk elok
þajin seroka jin; keybanû þamû þehê ku pê hirî tê þi-
-þajina bedeweiyê di nav kinandin
hinkufan de jina hera be- þan [I] mil
dew þan [II] 1. þohret, navdarî
þak þaxên daran ên ku bi 2. karê ku baþ pê tê za-
alîkariya dareke din bi- nîn; pisporî *”dizî ne þa-
lind dibin nê mêran e, para segan
þa kirin kêfxweþ kirin e”
þakûl amûreke ku pê mî- -þanê xwe derxistin xwi-
henga karên avasaziyê yê xwe yî nebaþ nîþan
tê dayîn dan
þal kinca ku ji navikê ber- þanaz 1. dilþa 2. serbilind
jêrtir tê lixwekirin û pi- þanaz bûn 1. dilþa bûn 2.
ranî aîdî mêran e pê serbilind bûn
þalgerdan kefî þanazî 1. îftixar, xawên 2.
þalok kêlindî serbilindî
þalûfe nanê lewaþe yê ku -cihê þanaziyê ye layiqî
toraq, penîr û xwarinên îftixarê ye
din dikine navê û piþtî þancûl bazin an jî pîjê

377
þande
stûyê kûçikan pêþan dan 3. araste kirin
þande heyet þano berhema wêjeyî ya
þandin/diþîne/biþîne bi ku li ser dikê tê pêþan-
rê kirin, hinartin dan
þandî 1. qasid 2. peyam- þanogeh cihê ku berhe-
ber mên þanoyê lê tên pê-
þane [I] 1. elamet 2. cazi- þandan
biyet *“bila lawik þane þanoger lîstikvanê þanoyê
be, bila miaþ qet tune þanogerî hunera pêþkêþ-
be” kirin û derhêneriya þa-
þane [II] cihê ku ji hin xa- noyan
neyên biçûk pêk hatiye þanþanok lîstikeke zaro-
û mêþa hingivî hingivê kan e
xwe lê datîne; keware þapanosî kirin karê xwe
þane [III] di laþê giyanda- baþ neanîn cih
ran de xaneyên biçûk; þapat 1. karesat, bobelat
hucre 2. ezab, xezeb
-þaneya xwînê hucreya þape þepe, aþît
xwînê þaper per û baskên firin-
þane [IV] koxikê notirva- deyan
nan þapik cureyekî potikan ê
þaner çavdêr ku mildirêj, bê pêsîr û bê
þanenas pisporê di warê biþkojk e
þaneyên giyaneweran de þar [I] bajar, þeher
de þar [II] laçik, destmal *“se-
þanenasî zanistên ku lê- rê min bi þar e, çi bikim
kolînan li ser þaneyên gi- dilê min bi jehr e”
yaneweran dike þarandin/diþarîne/bi-
þanenav îmze þarîne 1. germ kirin 2.
þanese kûçikê notirvanan dijwar kirin 3. aziran-
þaneþîn þaniþîn din 4. arandin
þanik 1. xal, deq, nîþan 2. þarax ecûr
elamet, berate þaredar serokê belediye-
þaniþîn 1. cihê bêhnve- ya bajarekî
dan û rûniþtina þahî 2. þaredarî belediyeya bajêr
eywana li ser banî þarestûn kêran
þanî 1. nîþan 2. rawêjer þarestûn kirin kêran avê-
þanî dan 1. nîþan dan 2. tin ber

378
þayese kirin
þareza 1. kesê ku li baja- þahiya çavan di cihên
ran mezin bûye û hay ji wan ên asayî de
çerxa felekê heye 2. pis- þaþî kirin 1. çewtî kirin
por 3. zana 4. beled 2. xulpî kirin 3. þepir-
þarezahî 1. pisporî 2. za- zetî kirin
natî 3. beledî 4. pîþekarî þaþ kirin 1. gêj kirin 2.
-þarezahiya hunerî pis- mat kirin
poriya di qadekî an jî pî- þaþ man mat man
þeyekî de þaþwaz matmayî
þarêz nexweþiyeke pidû- þaþwaz bûn mat û mehtel
yên diranan e mayîn
þaristan 1. medeniyet 2. þaþwaz kirin mat û meh-
avadanî tel kirin
þaristanî têkildarî mede- þatik katara stûyî
niyet û avadaniyê þatir 1. kesê ku kelûpel,
þarîn/diþare/biþare 1. nîþaniyên bûkan û na-
kel bûn, germ bûn 2. a- meyan digihîne xwedi-
rîn yên wan; pîlik 2. heval-
þaþ [I] kesê ku reþahiya bend
çavên wî ne di cihên a- þato bato tewþ
sayî de ne *“ji milkan aþ, þato bato xeber dan bi a-
ji jinan jînên þaþ, ji mê- wayekî tewþ axaftin
ran mêrên ne bide pêþ þavêr parav, çivêl
ne bide paþ” þavêrî [I] paravî, çivêlî
þaþ [II] 1. çewt 2. xulp 3. þavêrî [II] kêmîþtahî, bê-
kesê ku xwe ji ber tirsê mehdetî
an jî þermê ji bîr dike; þax 1. çiya 2. çiqilê darê
þepirze 3. bir 4. malbend 5. liq
þaþ bûn 1. xeletî kirin 2. 6. qiloç 7. zîlê çêreyê
mat man 3. þepirze bûn -þax vedan 1. zîl vedan 2.
þaþik egal biþku dan
-þaþik girêdan 1. egal þaxur zinar
dan serê xwe 2. pîneyekî þayen layiq, seza, hêja
tenik li dora serê xwe a- -þayenî pesnê sezayî
landin medhê, hêjayî pesnê
þaþî [I] 1. çewtî 2. xulpî 3. þayese 1. karê sêwirandî;
þepirzetî teswîr 2. xêz
þaþî [II] rewþa nebûna re- þayese kirin 1. sêwiran-

379
þayeste
din 2. xêz kirin û nekirinê gotin û kirin
þayeste 1. birûmet 2. rêz- þehitîn/diþehite/biþehi-
dar te tiþtê negotin û nekiri-
þayid bijîþk nê qewimîn
þayiþ 1. tatêl, keser 2. tir- þehîd 1. cangoriyê di riya
tûl Xwedê de 2. pakrewan
þayiþ kiþandin 1. ketin -þehîd ketin di riya Xwe-
tatêlê 2. tirtûlê kulê pê dê de giyanê xwe dan
girtin 3. keser kiþandin *“riya azadiyê, bi xwîna
þazde 1. hejmara beriya þehîdan ronak dibe”
hevdehan û piþtî pazde- þehîn terazû
han 2. jimareya 16’an þeh kirin þikinandin
þazdehem(-în) di rêza þehmar çilpê
þazdehan de þehriyar þaredar
þe/þeh alava þikinandina þehriyarî þaredarî
por û hiriyê Þehrîwar Kelûya Simbilê
-þeyê piyî ji qeydika piyî þeht kêmlebatê ku nikare
hetanî serê tiliyan koma xwe li ser lingan bigire
hestî û movikên ku di pi- -þil û þeht þileke û kêmle-
yên mirovan de ye bat
þeb þew þehte qiravî
þebeng 1. rengên ku ji þehwet 1. xwestek 2.
rengên sereke hatine da- xwesteka zayendî
rijtin 2. xeyala gerok a þek 1. lêdana sivik 2. kîte-
ku kesê di xewê de di- yeke ku gava çend caran
bîne; qeretû li ser hev tê gotin nêrî ra-
-þebenga rojê rengên dibin ser lingên xwe yên
keskesorê paþîn 3. beranê ji du sa-
þebikîn/diþebike/biþe- lan mezintir
bike li hev alîn -þek lê dan 1. qorç lê dan
þefeq aso, ufuq 2. du tiþt hêdîka li hev
þefran zehferan *“ker, çi xistin
dizane þefran çi ye” þekal 1. cureyekî solên
þeftalî xox berê ye 2. sola ku dawi-
þeftûl 1. xwar 2. çewt ya wê di bin lingan de
þeher/þehir bajar hatiye þikandin û wisa
þehitandin/diþehitîne/ hatiye pêkirin
biþehitîne tiþtê negotin -þekal bi lingan ve kirin

380
þemal
xort û xama zewicandin þelafî kirin 1. melaqî ki-
þekerok kesê ku bi jinekî rin 2. laloþî kirin
re direqise þelal giya û darên ji hev
þekêrt þikarte dûr mane
þekir þirîniya ku ji silq û þelal bûn bi dûrî hev ke-
leveneke taybet tê bi- tin
destxistin *“Þam þekir þelal kirin ji hev bi dûr
e, lê welat þirîntir e” xistin
-þekirê hûr þekirê hêran- þelaq qemçik
dî yê ku diþibihe êrd þelaq kirin bi qemçikan
*“hevalê te bibe þekirê lê xistin
hûr jî, xelas meke” þele/þeleg barê piþtan;
-þekirê kabik þekirê ku piþtî
çargoþe hatiye birîn þelegan her tiþtê girs û
-þekirê kaç þekirê ku çar- mezin; geltegan
goþeye lê direj hatiye bi- þelik parzûnê þîrdotinê yî
rîn ku didine ser devê qûþ-
-þekirê qend þekirê ku xaneyê û paþê didoþin
weke kerpîçan hatiye bi- þelipîn/diþelipe/biþeli-
rîn pe 1. tehisîn, þiqitîn 2.
-þekirê heqîde þekirê þû- þehitîn
þekî þeliq þilop
þekirdank amana ku þê- þeliqîn/diþeliqe/biþeli-
kir dikinê qe 1. (çav) êþîn û xerêf
þe kirin 1. pê karîn, qe- girtin 2. (þeq û binçeng)
dandin, þiyan 2. þeh ki- kul bûn û pîrotankî bûn
rin *“çavê þeliqî, ji ê kor çê-
þekirmiz nexweþiyek e tir e”
þekirnok cureyekî þeki- þelîn/diþele/biþele 1.
rên ku nokeke qelandî (mar) bi ser zikê xwe ki-
dikine navê þîn û çûn 2. wekî maran
þekok cureyekî fêkiyên kiþîn
çolê ye; hirmiya biyanî þelþelî parçeparçeyî
þel [I] ronahiya nîvî þelûf cûcika nêr
þel [II] parçeyê ku mezin þemal 1. rewneq 2. rew-
hatiye qutkirin þen 3. çira
þelaf 1. melaq 2. laloþ -þemal dan 1. rewneq dan
þelafî 1. melaqî 2. laloþî 2. rewþen bûn

381
þemalk
þemalk find þene alaveke çandiniyê ya
þemate qalebalî û têkil- ku çend heb tiliyên wê
hev-bûna dengan; den- hene û pê giya û zad tê
gûdor berhevkirin; çartil
þembûz sewala barkêþ a -þene kirin bi çartilê qirþ
nehs û eks û qeselê zevî û mêrgan
þembûz bûn (sewala bar- berhev kirin
kêþ) veciniqîn û nehs þeng 1. þên 2. peroþmend
bûn 3. kêfxweþ
þemendefir navgîneke ra- þengal kezwan
guhastinê ya ku ji ma- þengebî cureyekî daran e
kîneyeke serkêþ û çend þengebûk bûka bedew,
selikên siwaran û baran þox û þeng
pêk tê þengist 1. unsur 2. hê-
þemitandin/diþemitîne/ man
biþemitîne 1. þiqitan- þengiste cihokên ji bo xî-
din, hilisandin 2. gindi- mê avahiyekê kolandî;
randin 3. tîlê xistin binetar
þemitî 1. þiqitî 2. gindirî þep dengê lêdana bi kefa
*“hevalê lingê þemitî, destî; tep
hey Xwedan e” þepal 1. þêra mê 2. bejna
þemitîn/diþemite/biþe- lihevhatî û xwînþirîn; be-
mite 1. þiqitîn, hilisîn dew 3. ferxê þêrî
2. gindirîn *“hesp li ser þepane bizmar
çar lingan diçe, dîsa jî þepane dan bizmar kirin
lingên wî diþemitin û þepe aþît, renî
dikeve” þepêl 1. pêl 2. her pêle-
þemixîn/diþemixe/biþe- ke rêzepêlan
mixe (xurek) afnikî bûn þepilandin/diþepilîne/
Þemî roja piþtî înê, roja biþepilîne 1. ji devê
yekemîna a hefteyê xwe þehitandin 2. xwe
þemîtok 1. þimþat, þimþi- þepirze kirin
mot 2. qeþa û berfa ku li þepilîn/diþepile/biþepi-
serê tê þiqitîn; tîl le 1. tengav bûn 2. þe-
þemkur pezkovî pirze bûn
þemûk 1. pêderî, bermal þepirze 1. pejmûrde, be-
2. hevþî lawela 2. perîþan, sefîl
þemûz þembûz 3. teqoze 4. geveze

382
þer
þepirze bûn 1. pejmûrde biþeqitîne 1. fiziran-
bûn 2. perîþan bûn 3. te- din 2. dan aliyekî
qoze bûn 4. geveze bûn þeqitîn/diþeqite/biþeqi-
þepirze kirin 1. pejmûr- te 1. fizirîn 2. xwe dan
de kirin 2. perîþan kirin aliyekî
3. teqoze kirin 4. geveze þeqizîn/diþeqize/biþe-
kirin qize 1. þerm kirin, fedî
þepîlk çengên mirîþk û ba- kirin 2. þaþwaz bûn 3.
lindeyan neçar bûn
þepop kesê ku her çi karî þeqle darên ku ji bo þewi-
bike kêmasiyekî tê de tandinê hatine þeqþeqî-
dihêle/dest û piyên wî li kirin; êzing
hev dialin þeqopîlo 1. þeqþeqî 2.
þepol þepêl derzderzî 3. qelþqelþî
þeq 1. navbera her du þeqopîlo bûn 1. di navra-
lingên mirovan û sewa- nê de þeqþeqî bûn 2.
lên dupêyî 2. (sewalên derzderzî bûn 3. qelþ-
çarpê) navbera her du qelþî bûn
lingên paþîn 3. navrana þeqopîlo kirin 1. di nav-
kincên wekî þal, derpê, ranê de þeqþeqî kirin 2.
fanorî û hwd 4. parçe 5. derzderzî kirin 3. qelþ-
derz, qelîþtek 6. dengê ji qelþî kirin
lêdana bi kefa destî tê þeqþeqî 1. þelþelî, parçe-
-þeq lê vedan 1. lê siwar parçeyî 2. þeqopîlo
bûn û her lingek di ali- þeqþewêl jina nelirê; qeh-
yekî de daliqandin 2. (se- bik
walê nêr) daketin (a mê) þer 1. ceng 2. pevçûn
3. ling lê dan hev *“þer, bi tifinga vala na-
þeqam lêxistina bi kefa be”
destî; sîle -þerê bejî þerê li ser rûyê
þeq bûn di navê de qeliþîn erdê
þeq kirin di navê de qeli- -þerê bigirbikujiyê þerê
þandin xwînxuran ê li dijî reben
þeqe kergît û repalan
þeqên dengê levketina du -þerê eniyê di bereyekî de
tiþtên req cenga du artêþan
þeqil mohr, demxe -þerê fezayî þerê li seqayê
þeqitandin/diþeqitîne/ -þerê germ þerê rû bi rû;

383
þeranî
þerê eniyê bezîn
-þerê piþtzeryayî þerê ku þerm eyb, fedî *“di din-
di parzemîneke cihê de yayê de þerm tunebe,
tê meþandin hurmet jî tuneye”
-þerê sar þerê navtêdan, þermezar 1. kesê ku ka-
berîdan û tevdanê; þerê rekî neyînî kiriye 2. ris-
dek û dolaban wa
-þerê zeryayî þerê di nav þermezar bûn 1. (ji ber
behran de karekî neyînî ve) li ber
þeranî lîstikeke govendan xwe ketin 2. riswa bûn
e û bi pêgiranî tê lîstin þermezarî rewþa kesê ku
*“bûye marê nîvkuþtî, hê karekî neyînî kiriye an jî
jî þeranî dilîze” ji ber karekî neyînî riswa
þerbet vexwarina ku ji ava bûye
mêweyên guvaþtî, þekir þermezar kirin 1. (ji ber
û avê tê çêkirin neyîniyekê) bertek nîþan
þerbik tasa avê ya biçem- dan 2. derew derxistin
bil *“þerbik nû ye, av þi- 3. riswa kirin
rîn e” þermgeh 1. ewret 2. nav-
þer derxistin bûn sedema ran
pevçûnan þermîn þermoke *”jina
þeredev devjenî þermîn bi þarekî, mêrê
þeref 1. heysiyet 2. rûmet þermîn bi karekî”
3. rêzdariya li nav ci- þermînî di mirovan de re-
vakê *“þeref, ji heyatê wiþt an jî nexweþiya
hêjatir e” þermê
þerenîx þeredev þerm kirin 1. fedî kirin
þerfiroþ kesê ku her dem 2. mehcûb bûn *“bide
li þer û têkdanê digere metirse, bixwaze û bis-
þergeh qada ceng û pev- tîne lê þerm meke”
çûnê þermoke fediyok, þeqizok
þerîet 1. hiqûqa îslamî 2. þeroke 1. kesê ku pir þer
ola bi zagon û pergal û pevçûnan dike 2. kesê
*“þerîet, þermê naxwa- ku ji þer û pevçûnan pir
ze” hez dike
þerkar pîþekarê cengê þerpeze þepirze
þer kirin 1. bi yekî re li þerpilîn/diþerpile/bi-
hev xistin; cengîn 2. lê þerpile feþkilîn

384
þeveder
þerpîn bariþa boþ rên biçûk) tê lîstin
þert merc -li ser îmana xwe þeþik
-þert danîn bi hev re ketin lîstin di baweriya xwe
mercê de pir sist bûn
þerûd kesê ku bi her kesî þeþkujî þeþgoþe
re li hev dixe; þeroke þeþper [I] cureyekî þalên
þervan çekdarê ku karê wî mêran ê fireh e
berevaniya welat û ras- þeþper [II] cureyekî gur-
tiyê ye; þerkar zên cengê ye û ji þeþ par-
þerxwaz kesê ku cengê çeyan pêk tê
ser aþitiyê re digire þeþxane cureyekî tifingên
þeþ 1. hejmara piþtî pên- ku þeþ fîþeng dikevin ber
can û beriya heftan 2. ji- þet xwar
mareya 6’an *“meha þe- þetele 1. þepe, renî, aþît 2.
þan, kuran bibe hewþan, teþqele, karesat
keçan dayne ser mer- -þeteleyek jê re hatin tû-
þan” þî karesatekê hatin
þeþalî þeþgoþe þetrenc sedrenc
þeþbêj kesê ku gelekî di- þev 1. ji avabûna rojê he-
axive û mijaran têkel di- tanî elindê duwazde sa-
ke; pirbêj etên ku cîhan tê de tarî
þeþek 1. ji þeþ paran pa- dibe; êvar 2. tarîban
rek 2. þeþ rojiyên piþtî *“þeva reþ, keleha mê-
cejna remazanê ran e”
-þeþek girtin di þeþ rojên -bi þev 1. êvarê 2. di ta-
pêþîn ên meha þewalê de riyê de, piþtî tarîbanan
rojiya nafile girtin -þev bi ser de hatin 1.
þeþem(-în) di rêza þeþan heta tarîbanan kudandin
de 2. hetanî êvarê axaftina
þeþerût 1. pêgirtî, xula- xwe dirêj kirin
mok 2. têjikên nebaþiyê þevane 1. karê ku bi þev
þeþgoþe þêweyekî enda- tê kirin 2. mûçeya ku ji
zeyî yê ku ji þeþ rexan bo keda þevekî tê dayîn
pêk hatiye; þeþalî 3. tiþtê ku her þev pêk tê
þeþik 1. kevirên bi qasî þevbihurk sohbeta êva-
bindeq û gûzan 2. cure- ran a ku heta nîvê þevê
yekî lîstikên zarokan a didome
ku bi þeþ þeþikan (kevi- þeveder kesê ku þeva xwe

385
þevekor
dûrî malê dibuhirîne þewb nexweþiyeke sewa-
þevekor kesê ku di þeve- lan e
reþê de baþ nabîne an jî -þewba çivîkan qira se-
bi roj rengan ji hev vena- walên bibaskên malê û
qetîne firindeyên çolê; dim-
þevereþ 1. êvara zîz a ku þînk, nikilreþ
heyv tê de xuya nabe 2. þewiþandin/diþewiþîne/
tarîtî *“heke diz hebin, biþewiþîne çelqandin
þevereþ gelek in” þewiþîn/diþewiþe/biþe-
þevger kesê ku di xewê de wiþe 1. tehisîn 2. mil-
ji nivîna xwe radibe û di- milîn, weþweþîn
gere þewitandin/diþewitîne/
þevî þevek bi ser re der- biþewitîne 1. pê xistin
basbûyî 2. sotandin 3. êþandin
þevîn 1. çêrandina þevê þewitîn/diþewite/biþe-
2. têkildarî þevê wite 1. pê ketin 2. sotin
þevnimêj 1. tehecud 2. *“divê mirov di agirê
nafile mezin de biþewite”
þevþevok barçêmk þewk çengala ku pê masî
þexte zîpikên girs; teyrok tên girtin; sincaq
þevtirsk nexweþiya ji þe- þewl þemal, rewneq
vereþê þewl dan rewneq dan
þevyar nêçîra bi þevê þewlok amûreke gêrebayî
þew dermanekê þîn î gelêrî ya ku piþtî çûna gêreba-
ye û ji bo pir mebestan yê tê pêxistin
tê bikaranîn *“þew û þe- þewlpîv amûra ku leza
kir, li ba þivanan yek in” rewneqa heyî dipîve
-þew û þekir ji hev nas þewq 1. þemal 2. ronahî
nekirin baþî û nebaþî ji 3. çirûska boþ *“dilê fi-
hev veneqetandin reh, þewq û çira ye”
þewat 1. sotin 2. agirpêke- -þewq vedan çirûsk ve-
tin 3. jan *“þewat bi dan
erdê keve, ter û hiþk tev -þewqê dan newqê tu di-
diþewitin” bêjî qey pir pak e lê di
-þewat berdan dilan pir rastiyê de ne wisa ye
êþandin þeyda sewdaser
þewate 1. ardû 2. agirê ku þeydatî sewdaserî
pê êgir pê dixin þeyîn/diþeye/biþeye

386
þêr
(hesp) hîrîn, þêyeþê kirin þêlim cureyekî sewziyên
þeyt 1. toterîk 2. taye ji malbata tiviran e
þeytan cinê ku ji Cn. A- þêlimtirþk tirþiya þêliman
dem eleyhiselamî re sic- þêlî nezelal
de nebiriye, Iblîs *“þey- þêlî bûn 1. zelaliya tiþtê
tanê merivan, bi meri- avî winda bûn 2. zelali-
van re ye” ya bînahiya çavan winda
-þeytan dibêje... heke li bûn *“av, di serekaniyê
dû nefsa xwe herim ez de þêlî dibe”
dê... þêlî kirin 1. zelaliya tiþtê
-þeytan pê kenîn cinabet avî winda kirin 2. zelali-
bûn ya bînahiya çavan winda
-þeytên zor dayê nefsê kirin
zor lê kir ku ji rê derxe þêlîn/diþêle/biþêle
þeytanî fesadî û xirabî (hêk) meyîn
þeytanî kirin fesadiya hi- þêl kirin 1. kêl kirin 2.
nekan li ba hinekên din girs dirûn
kirin -þêl li þintira xwe nexis-
þeytanok cureyekî bihu- tin gincirên xwe nedirûn
kên ku di qalikekî hele- û pê de daliqîn
zonî de ye û pir dereng þêlo þêlî
dimeþe þêlþêlî kirin 1. kêlkêlî ki-
þê dengê hîrehîra hespan rin 2. bi kêlên girs û se-
þêl 1. kêla dirûnê 2. dirû- robero dirûn
nên girs þêmûg pêderî
þêlandin/diþêlîne/biþê- þên dilveker, þeng û þox
lîne [I] hêk meyandin þênahî 1. þengî û þoxî
þêlandin/diþêlîne/biþê- 2. rengînî *“herin þêna-
lîne [II] 1. xesp û kosp