Vous êtes sur la page 1sur 39

REPUBLIKA E SHQIPRIS

AGJENCIA E KRKIMIT, TEKNOLOGJIS DHE INOVACIONIT

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM


(2010 2012)

Uji dhe Energjia

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

N hartimin e Programit jan patur parasysh nevojat e vendit n fushat e krkimit dhe zhvillimit, n prputhje me prioritetet e sotme t vendit, Programin e Qeveris pr zhvillimin shkencor e at ekonomik, si dhe direktivat Europiane pr prioritetet e krkim zhvillimit, duke synuar n programimin e objektivave me pritshmri t rezultateve me prioritet pr aplikime praktike afat shkurtra, pr dhnien e ndihmess n zgjidhjen e problemeve m emergjente t vendit si jan energjia dhe uji. U shfrytzuan edhe dokumente te rndsishme si: Draft-Strategjia Sektoriale e Energjis 2007-2020 (nj prgatitje e Ministris s Ekonomis, Tregtis dhe Energjetiks), Programi Kuadr 7 (FP7) i BE, direktivat pr ujin dhe energjin t Bashkimit Europian, t Organizats s Vendeve t Bashkuara pr Zhvillimin Industrial (UNIDO), t Agjensis Ndrkombtare t Energjis Atomike (IAEA), etj. Programi do t stimuloj krkimin shkencor dhe teknologjik n vend, duke qn edhe nj mbshtetje pr forcimin e krkimit shkencor n universitetet, n prgjithsi si dhe qendrat krkimore t ngritura pran tyre. Gjithashtu, strukturat universitare dhe qendrat shkencore, planifikohet t bashkpunojn me institucione t tjera t qeveris t cilat kan detyra t veanta q lidhen me kto fusha, e q disponojn burime njerzore me eksperienca me vler, si dhe dokumentacione t vyera shum vjeare n fushn e ujit dhe energjis. Ky bashkpunim sht i domosdoshm pr trajtimin e problemeve q lidhen me ujin dhe energjin, sa m pran nevojave t programeve t zhvillimit t vendit. N realizimin e Programit Uji dhe Energjia, pr vet gjrsin e tematiks q ai trajton, sht i mirpritur edhe biznesi dhe co-financimet e tij n Program, n fushat me interes t veprimtaris s tyre.

-1-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

I. T DHNA T PRGJITHSHME
I.1. Emrtimi i Programit Kombtar t Krkimit dhe Zhvillimit: Uji dhe Energjia

I.2. INSTITUCIONI PRGJEGJS: AGJENCIA E KRKIMIT DHE INOVACIONIT

I.3. Institucionet ku do t zhvillohet programi: Universiteti Politeknik i Tirans Universiteti i Tirans Universiteti i Shkodrs Universiteti i Vlors Universiteti Aleksander Xhuvani, Elbasanit Universiteti i Durrsit Universiteti i Kors

I.4. Institucione bashkpuntore dhe prfituese nga Programi : Ministria e Ekonomis, Tregtis dhe Energjetiks Ministria e Shndetsis Ministria e Mjedisit, Pyjeve dhe e Administrimit t Ujrave Ministria e Turizmit, Kulturs, Rinis dhe Sporteve Ministria e Bujqsis, Ushqimit dhe Mbrojtjes s Konsumatorit Ministria e Punve Publike, Transportit dhe Telekomunikacionit Ministria e Brendshme
Drejtoria e Prgjithshme e Emergjencave Prefekturat e vendit Bashkit e qyteteve dhe Komunat

Biznesi Privat Shqiptar dhe i Huaj NGO q zhvillojn krkim zhvillim n fushn e Ujit dhe Energjis

-2-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

I.5. Fushat e veprimaris q zhvillon Programi: I.5.a. Fushat e veprimtaris shkencore dhe zhvillimore: - N fushn e Ujrave : Planifikohen t kryhen veprimtari pr vlersimin e potencialit ujor t rrjetit hidrografik t Shqipris, q do t prfshij elemente t till t rndsishm t natyrs Shqiptare si, burimet, liqenet, lumenjt, ujrat nntoksore, si dhe hapsirn bregdetare shqiptare n Adriatik dhe Jon. Kjo do i shrbej furnizimit eventual t popullsis dhe industris me uj t pijshm, ujitjes s tokave bujqsore, hidroenergjis, peshkimit, lundrimit, etj., duke respektuar standartet Europiane n lidhje me ruajtjen dhe konservimin e mjedisit natyror dhe jetsor. Nj vmndje e veant duhet ti kushtohet identifikimit t ujrave nntoksor t rrezikuar nga faktor t ndryshm ndots. Kujdes do ti kushtohet edhe aspekteve, q kan t bjn me mbrojtjen e popullsis dhe t ekonomis n rastet e plota katastrofike, q krijohen nga dalja e lumenjve jasht shtratit t rrjedhjes. Pjes prbrse e programit, do t jen edhe objektivat q lidhen me parashikimet hidrologjike dhe me vlersimin e impaktit t ndryshimeve klimatike n potencialet ujore t territorit t Shqipris. - N fushn e Energjis: Krkime fondamentale n rivlersimin e rezervave pr prodhim t energjis nga burimet energjetike tradicionale, si dhe nga ato t rinovueshme. Vmendja do t prqndrohet n nxitjen e krkim-zhvillimit dhe promovimit t ndrtimit t kapaciteteve me burime t rinovueshme apo energji t pastra mbshtetur n Protokollin e Kiotos. Rivlersimi i potencialit t burimeve hidrike t rinovueshme pr prodhimin kompleks t energjis elektrike nga HEC-e t vegjl dhe t mesm, si dhe pr zhvillimin e hidro-ekonomis. Vlersimi i gjeotermis n kuadrin e prdorimit t energjive t rinovueshme si nj kontribut me vler pr bilancin energjetik t vendit. Krkime pr vlersimin e aspektit makroekonomik dhe leverdishmrise s prodhimit dhe prdorimit t biokarburanteve n Shqipri. Krkime dhe vlersime shkencore e teknike, pr studimin e impakteve mjedisore dhe ekonomike n zonat mbi dhe nn dign e hidrocentraleve e deri n det. Krkim-zhvillim pr shndrrimin e sistemit elektroenergjetik: n nj sistem me t qndrueshm, m pak t varur nga importi i energjis, i mbshtetur n rritjen e kapaciteteve t transmetimit t energjis, n nj diversitet t burimeve t energjis, (n veanti burimet e rinovueshme, energjit e pastra, etj.), n nj sistem elektroenergjetik t s ardhmes. Krkim-zhvillim pr optimizimin e sistemeve t shprndarjes, reduktimin e krkess pr energji, duke ofruar zgjidhje t prshtatshme dhe t qndrueshme. -3-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

Krkim-zhvillim pr prmirsimin e menaxhimit t energjis, pr rritjen e eficiencs s saj, prfshir ktu inovacione pr racionalizimin e prdorimit dhe rezervimit t energjis, n rritjen e siguris, n reduktimin e gazrave t dmshm pr mjedisin dhe n rritjen e konkurencs n sektorin e energjis. Krkime pr transformimin e rrjetit elektrik ekzistues n nj rrjet smart, ne nje rrjet elastik dhe interaktiv (konsumator/operator) t furnizimit t energjise elektrike, pr kontroll n koh reale t tij dhe integrimin e burimeve t rinovueshme t energjis e gjenerimimit t shprndar. Krkim-zhvillime dhe demostrime t teknologjive t reja bashkkohore (p.sh. n zgjidhje inovative t ICT, n teknologjite e rezervimit pr RES, etj). Krkime pr optimizimin, vlersimin dhe demostrimin e teknologjive t reja energjetike n ndrtim, shrbime dhe industri: Kombinimi i strategjive t qndrueshme me teknologjit pr rritjen e eficiencs s energjis, prdorimi i RES dhe kogjenerimi/poligjenerimi dhe integrimi i masave pr menaxhimin e krkesoferts n qytetet e mdha dhe demostrimi i minimizimit t impaktit mjedisor n ndrtim (eko-ndertimet). Krkim-zhvillim pr metodologji inovative t kerkim-zbulimit t vendburimeve naft gazmbajtse. Krkime pr vlersimin e mundsive pr rritjen e prdorimit t gazit t lngzuar t nafts (GLN), si nj burim energjetik alternativ. Krkime pr rivlersimin e rezervave industriale t qymyrgurit sipas cilsis dhe sasis s tyre, si dhe evidentimi i mundsive pr prodhimin dhe prdorimin e tij pr qllime industriale dhe komunale, nprmjet aplikimit te teknologjit e clean coal. I.5.b. Fushat e veprimtaris ekonomike: Rritja e siguris dhe cilsis s puns s rrjetit t transmetimit t energjis elektrike nprmjet lidhjes s tij me rrjetin rajonal energjetik e m tej, n kontekstin e nj tregu m t integruar Europian t energjis; Gjenerimi i energjis elektrike nga burimet e rinovueshme nprmjet teknologjive q karakterizohen nga eficienc e lart, kosto e ult e prodhimit dhe e harmonizuar me impaktin mjedisor, sipas standarteve; Prdorim i gjithnj e m shum i teknologjive t lira eficiente pr ngrohjen aktive dhe pasive dhe ftohjen nprmjet burimeve t rinovueshme t energjis; Prdorimit t teknologjive q prmirsojn impaktin mjedisor nprmjet vlersimit t teknologjive me zero emision n gjenerim nga prdorimi i lndve djegse, duke garantuar instalimin e paisjeve t CO 2 dhe Nox; Prdorimi i teknologjive t ashtuquajtura clean coal pr termocentralet q gjenerojn me eficienc energji duke prdorur si qymyrt ashtu edhe ato q prdorin rrat bituminoze t vendit; -4-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

Teknologjit energjetike me eficienc t lart t prodhimit t energjis, t cilat garantojn prdorimin optimal t burimeve primare energjetike, si pr t kontribuar n nj cikl prdorimi sa m t gjat t tyre ashtu dhe kursimit t energjis n ndrtesat, duke prfshir teknologjit moderne t ndriimit, t transportit, shrbimeve dhe industris. Ndrtimi dhe zhvillimi i instrumentave, metodave dhe modeleve, q lidhen me procesin e hartimit t paketave ligjore q mbshtesin politikat energjetike, ato ekonomike-sociale q lidhen me energjin dhe arritjen e vlerave t indikatorve t zhvillimit socio-ekonomik sipas skenarve afat mesm dhe afat gjat. Rivlersimi dhe administrimi me metodologji standarte Europiane t burimeve ujore dhe energjetike, me synim prballimin e nevojave t zhvillimit, e m tej atij t qndrueshm t vendit Zhvillimi i teknologjive t avancuara nga pikpamja e eficiences se energjis, cilsis s energjis dhe energjive t rinovueshme, nprmjet projekteve inovative, demostrimit, arsimimit, kualifikimit, shprndarjes s informacionit, monitorimit t energjis, auditimit t energjis dhe ndrtimit t politikave energjetike n bashkpunim me industrin dhe autoritetet lokale dhe rajonale, operatort e ndrtimit dhe prdoruesit e gazit dhe energjis elektrike. Integrimi n shkall t gjr i gjenerimit t shprndar n rrjet, duke prfshir prdorimin e pajisjeve t rezervimit t energjis. Implementimi i mekanizmave t tregut n sektorin energjis elektrike. Transformimi i tregut t energjis Prgatitja e analizave mbi situatn n vendet EU dhe rajon si dhe situata n vendin tone. Paraqitjen e njohurive dhe rezultateve t krkimit, si dhe prcaktimi i drejtimeve t veprimit, q duhet te aplikohen nga vendimmarrsit (entet rregullatore, operatort e sistemit t transmetimit OST, KESH, kompanit e shprndarjes dhe shitjes, si dhe grupet qeverisse) pr t ardhmen. I.5.c. Fushat e veprimtaris juridike: Prmirsim i mtejshm i bazs ligjore n fushn e ujit dhe energjis, plotsimi i saj me legjislacion t ri dhe prqasja e tij n prgjithsi me at Europian. Zhvillimi i instrumentave, metodave dhe modeleve juridike, pr vlersimin e shtjeve kryesore social ekonomike, q lidhen me teknologjit n fushn e ujit dhe energjis, Zhvillimi i bazs juridike pr nxitjen e politikave energjetike: n rritjen e siguris s furnizimit, mbrojtjen e mjedisit, konsumatorit, konkurencs n industrin energjetike, etj. Impakti i progresit teknologjik n politikn e komunitetit. 6. Afati: 2010 2012 7. Financimi i Programit: 60 Milion Lek -5-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

II. PRMBAJTJA E PROGRAMIT


II. 1. GJENDJA EKZISTUESE N FUSHN E KRKIMIT E ZHVILLIMIT. ARRITJET BOTRORE Programet Kombtare t Krkimit dhe Zhvillimit Pasuri natyrore, Gjeologjia, nxjerrja dhe prpunimi i mineraleve etj., t zhvilluar n vitet 19992001 dhe 2002-2003, kan trajtuar me nj nivel t mir shkencor edhe ujin dhe energjin, duke plotsuar n prgjithsi objektivat e caktuara. N kuadr t ktij Programi, u realizuan disa nga objektivat e programit q kishin t bnin me ujin dhe energjin ndr t cilt mund t prmendim: - Hartimin e monografis "Vlersimi i resurseve ujore t rrjetit hidrografik t Shqipris, e cila ka analizuar kushtet fiziko-gjeografike, lumenjt, liqenet, ujrat nntoksore, hapsira bregdetare, rajonizimi hidrografik t territorit t Shqipris, si dhe krijimin e nj baz t dhnash faktike dhe aplikative n fushn e hidrografis s Shqipris. Analizat dhe prgjithsimet e arritura nga ky studim shrbejn si baz pr studime t tjera n fushn e ujrave dhe energjis. - "Vlersimi i potencialit natyror t energjive t riprtritshme", n kuadr t cilit u projektuan dhe u ngritn stacione te reja, dixhitalizimi pr vlerat orare t: diellzimit, rrezatimit, ers, u nxorrn indekset e nevojshm pr shfrytzim energjetik, u realizua prcaktimi i zonave sipas potencialit energjetik, si dhe u rritn kapacitetet e infrastrukturs n pajisje pr fuqizimin e rrjetit meteorologjik kombtar. - "Studimi i fizibilitetit t rregullimit t trsis ujore Liqeni i Shkodrs, Drini Buna, n t cilin u prcaktuan treguesit hidraulik pr rrjedhjen e qndrueshme dhe t paqndrueshme; u prcaktuan propozime pr mbrojtjen nga prmbytjet; u krye studimi i rregullsis ujore t Shkodrs: veorit fizikogjeografike, zhvillimet histografike, etj. U krye gjithashtu n kt kuadr edhe studimi i Rregullimit t Trsis Ujore t Lezhs, n tre vllime, n t cilat u trajtuan gjersisht hidrografia e rrethit t Lezhs, e lumit Drin dhe lumit Gjadr deri n Vaun e Dejs dhe ndryshimet hidrografike t Trsis Ujore t Lezhs para vitit 1846 dhe deri m sot dhe problemet saj n vite, treguesit kryesor t Trsis Ujore t Lezhs, si dhe zgjidhja e problemeve hidraulike t degve m t rndsishme t trungut kryesor. Studimi ka dhn nj kontribut t ndjeshm pr mbrojtjen nga prmbytjet e qytetit t Lezhes. - "Atlasi i burimeve t energjis gjeotermale n Shqipri jep bazat shkencore njohse pr regjimin gjeotermal n Shqipri. N t vlersohen rezervat e ksaj energjie, miqsore me mjedisin dhe hidhen baza tekniko-shkencore pr shfrytzimin e energjis gjeotermale edhe n Shqipri, drejtimet e shfrytzimit kompleks dhe kaskad t energjis gjeotermale n Shqipri: si ngrohja e godinave me ann e nxehtsis s shtress pransiprfaqsore t toks, ngrohja dhe freskimi i serave, si -6-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

edhe prdorimi kompleks dhe kaskad i ujrave termal. Rndesia e duhur i sht dhn edhe problemit t impakti mjedisor gjat shfrytzimit t ujrave termale. Monografia kurorzoi nj veprimtari krkimore-shkencore intensive 16 vjeare t kryer nga Seksioni i Gjeofiziks s Fakultetit t Gjeologjis dhe t Minierave, Institutit t Gjeofiziks s Akademis s Shkencave t ekis dhe t Institutit t Nafts e t Gazit n Fier. Ai sht botuar n 15 kopje t printuara dhe 160 kopje CD dhe gjndet edhe n eb sitet: European Geothermal Energy Council (EGEC), International Geothermal Association (IGA), si edhe Instituti i Informatiks dhe Matematiks s Aplikuar (INIMA). - Rivlersimi me metoda bashkkohore i rezervave t zbuluara t nafts dhe gazit pr vendburimet karbonatike. Projekti realizoi n nivel bashkkohor interpetimet e parametrave t grumbullimeve duke sjell metoda t reja vlersimi e interpretimi t formave strukturore dhe cilsive t rezervuarit, sasi t rezervave fillestare t nxjerrshme, si dhe gjendje n ditet e sotme t prodhimit t nafts. Llogaritja e rezervave u realizua nprmjet kurbave t rnies s presionit, si nj nga metodat e vetme t sigurta, e njohur dhe e prpunuar n detaje n literaturn bashkkohore. - "Vlersimi i cilsis dhe rezervave t ujrave nntoksore t Suits Rrogozhina, si akuifer potencial pr furnizimin me uj t pijshm t zonave urbane dhe rurale ku prhapet, n t cilin u realizua evidentimi i kufijve t prhapjes s suits dhe prerjes s saj n vende t ndryshme dhe vlersimi hidrogjeologjik i suits dhe modelimi i saj. N kuadr t studimit u ndrtua nj baz t dhnash gjeologjikehidrogjeologjike-hidrogjeokimike-administrative, si dhe u b vlersimi i parametrave fiziko-kimik n raport me standardet e ujit t pijshm. Rezultatet shkencore, t arritura n kuadrin e ktyre programeve jan mbshtetje me rndsi pr t avancuar m tej punn studimore n kto fusha, si dhe pr t ndrmarr aktivitete t reja, q jan me ndikim te drejtprdrejt dhe perspektiv pr ekonomin dhe shoqrin ton. N t njjtn koh, ato kan parashtruar edhe nj sr rekomandimesh, q jan prfshir n programin q propozohet. Synimi kryesor i Qeveris Shqiptare sht zhvillimi i qndrueshm i vendit, q n esenc nnkupton plotsimin e krkesave t brezit t sotm, pa komprometuar nevojat e brezave t ardhshm. Realizimi i ktij objektivi themelor me karakter global, sigurisht krkon formulimin e politikave ekonomike, sociale dhe mjedisore, t cilat duhet t jen n raporte ngushtsisht t ndrvarura. Studimet pr krkim e zhvillim, q parashikohen t kryhen n kuadrin e ktij programi, synojn t sjellin kontribute baz, q do t mbshtesin realizimin e ktij objektivi madhor dhe kompleks. Kto synime jan n prputhje me Strategjin e Bashkimit Europian pr zhvillimin e qndrueshm si dhe me dokumentet e tjer respektiv pr ujin dhe energjin. Sikurse sht theksuar nga Bashkimi Europian, shtjet kye, t cilat -7-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

prbejn n fakt edhe sfidat ndaj zhvillimit te qndrueshm, ku nj vend parsor z edhe administrimi i resurseve natyrore, t ujit dhe energjis. Menaxhimi shkencor i ujit dhe energjis ka qn dhe mbetet nj moment thelbsor me pasoja t rndsishme pr t sotmen dhe mirqnien e brezave t ardhshm. Bashkimi Europian ngulmon, q rritja ekonomike nuk duhet t kondicionohet me prdorimin intensiv t resurseve n prgjithsi e sidomos t atyre ujore e energjetike n veanti. Kjo duhet t kompensohet me zhvillimet n teknologji efektive pr ruajtjen e bilanceve t prdorimeve t tyre me krkesat n rritje t nevojave jetike pr to: t ruajtjes dhe t rigjenerimit t tyre. Rekomandohet q raportet aktuale midis rritjes ekonomike, konsumimit t resurseve ujore e energjetike dhe prodhimit t mbetjeve t ndryshojn n mnyr thelbsore. Zhvillimi ekonomik duhet t shoqrohet me prdorimin racional e t qndrueshm t burimeve t ujit dhe energjis, me prodhimin e sasive t kufizuara t mbetjeve, duke ruajtur biodiversitetin, ekosistemet dhe mnjanuar transformimin e mjedisit n djerrin. Shqipria, pr vet kushtet e saj fiziko-gjeografike zotron burime t mdha natyrore. Sipas referencave t sotme, n burimet natyrore t ujit dhe energjis prfshihen burimet ujore dhe energjetike t riprtritshme (si p.sh. ujrat e rrjetit lumor, ujrat nntoksor dhe ujrat liqenore e lagunore ujmbledhsit artificial, ujrat detare, rrezatimi diellor, era, gjeotermia etj.) dhe t pa riprtritshme (nafta, gazi, mineralet e djegshme, etj.). Burimet natyrore t rinovueshme, jan pasuria natyrore m e madhe dhe m e rndsishme e planetit ton, kjo pr shkak t nj cilsie t veant q nuk e zotron as edhe nje pasuri tjetr. Ato jan t pashtershme dhe t rinovueshme. Studimet, krkimet si dhe skemat teknologjike t shfrytzimit t energjive t rinovueshme n shkall botrore sot n bot po ndjekin zhvillime dhe arritje t mdha rezultative. II.1.a. Gjendja ekzistuese n fushn e krkimit e zhvillimit, si dhe arritjet botrore n fushn e ujit Situata e krkimit dhe zhvillimit n Sektorin e Ujit Shqipria dallon pr nj rrjet t dendur dhe t pasur hidrografik, q sht i prbr nga lumenj, burime, liqene, si dhe nga ujrat e hapsirs bregdetare n Adriatik e Jon. Element t rinj n hidrografin e Shqipris jan edhe ujmbledhsit dhe liqenet artificiale si dhe sistemi i kanaleve t kullimit si dhe t ujitjes s tokave bujqsore. Nga studimet e mparshme t kryera n kt fush (shih Hidrologjia e Shqipris, 1984, Uji pasuri e madhe kombtare, 1996) rezulton se territori shtetror i Shqipris zotron nj potecial t rndsishm ujor. Prej ktij territori -8-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

derdhet n det mesatarisht nj prurje mesatare shumvjecare prej rreth 814 m3/s, s cils i prgjigjet nj modul prej 28.3 l/s.km2, ndr m t lartat n Europ. Shqipria sht e pasur edhe me burime nntoksore: Kjo provohet prej daljes s nj numri t madh burimesh, t vegjl e t mdhenj, n shum pjes t vendit (shih Harta Hidrogjeologjike e Shqipris) si psh, burimi i Syrit t Kaltr, burimi i Ujit t Zi etj. t cilet shnojn prurje prej disa m3/s. N territorin e vendit ton ndodhen gjithashu rreth 250 liqene natyrore t tipeve dhe prmasave t ndryshme: tektonik, karstik, akullnajor etj. si dhe rreth 650 rezervuar e liqene artificial, t shprndar n t gjith territorin e vendit. Hapsira bregdetare n Adriatik e Jon ka nj gjatsi t prgjithshme prej rreth 350 km si dhe nj vij bregdetare prej 475 km. N kt hapsir, ndodhen grykderdhjet e deltat e lumenjve m kryesor t Shqipris, sistemi lagunor me siprfaqe t prgjithshme rreth 1500 km2, plazhet e gjra ranore e shkmbore, serit e ligatinave, brezat litorale, sistemi i dunave ranore, pyjet etj. T gjith kta faktor, s bashku edhe me klimn tipike mesdhetare e bjn hapsiren bregdetare shqiptare nj zon me vlera t mdha ekologjike. Duhet theksuar se veprimtaria e pa kontrolluar njerzore ka dmtuar dhe po vazhdon t dmtoj s teprmi ekuilibrin ekologjik t rrjetit hidrografik t Shqipris n shum aspekte. Dme t konsiderueshme po konstatohen nga shkarkimet drejtprsdrejti n ujrat e rrjetit hidrografik t Shqipris: t shkarkimeve urbane t qyteteve e plehrave t pa trajtuara paraprakisht apo shkarkimet e mbeturinave industriale, ato minerale, apo hidrokarburet etj. Shfrytzimi pa kriter i materialeve inerte nga shtretrit e lumenjve pr qllime ndrtimi, apo marrja e rrs n bregdet, ka dmtuar plazhet apo dunat ranore, duke intensifikuar procesin e dmshm t abrazionit detar. Edhe prerja masive e pa kritere shkencore e pyjeve po intensifikon procesin e grryrjes s toks, duke formuar vatra t fuqishme erozioni. Burimet ujore t vendit ton, ve aspektit rekreativ e turistik, jan shum t rndsishme pr zhvillimin e gjithanshm ekonomik t vendit. Kshtu q n menyr t vecant, nj vlersim i sakt i tyre, mbshtetur n kritere dhe metodika bashkkohore e aplikimin e teknologjis kompiuterike, bn t mundur q t vlersohen sakt resurset ujore dhe krkesat q kan konsumator t ndryshm.

II.1.b. Gjendja ekzistuese n fushn e krkimit e zhvillimit, si dhe arritjet botrore n fushn e Energjis Situata e krkimit dhe zhvillimit n Sektorin e Energjis a- Burimet energjetike t riprtritshme Pr vlersimin e pasurive natyrore t riprtritshme prej kohsh jan kryer nj varg studimesh e monografish t ndryshme, si jan Gjeografia Fizike e Shqipris, Klima e Shqipris, Atlasi Klimatik i Shqipris, Hidrologjia e Shqipris, -9-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

Gjeologjia e Shqipris, etj, ku trajtohen element dhe aspekte t veanta prbrse t ktyre pasurive. Jan kryer edhe shum raporte e sudime t ndryshme aplikative q kan shrbyer pr planifikimin e projektimin e mjaft veprave pr shfrytzimin e ktyre n fushn e energjitiks. Kto studime, n saj t rritjes s kapaciteteve n burime njerzore e infrastrukture t Rrjeteve Kombtare t Monitorimit Hidrometeorologjik t Shqipris (t ish Institutit t Hidrometeorologjis) kan ardhur duke u forcuar si nga ana sasiore ashtu edhe cilsore. Nj vend t veant n kto studime kan zn ato pr rrezatimin diellor, ern, dhe probleme q lidhen me to. Ne Aneksin 1 jepen t dhna pr situatn n sektorin e energjis. Rrezatimi diellor Shqipria prfshihet n brezin me klim tipike mesdhetare dhe dallon pr sasi t konsiderueshme t rrezatimit diellor, q jan nga m t lartat n Europ. Sasia mesatare vjetore e rrezatimit diellor n territorin e vendit ton sht 1460KR/m2, ndrsa zgjatja e djellzimit luhatet mesatarisht nga 2841or n vit n Fier deri 2000 or n vit n Kuks. Pr territorin shqiptar sot ka studime pr vlersimin e potencialit natyror t energjis diellore. Jan rritur kapacitetet sasiore e cilsore t infrastrukturs s monitorimit n rrjetin meteorologjik kombtar, n saj t ngritjes s stacioneve t reja. Jan realizuar dixhitalizimi pr vlerat orare t diellzimit e rrezatimit dhe u nxorrn indekset e nevojshm pr shfrytzim energjetik, duke prcaktuar zonat me potencial energjetik prparsore. N Departamentin Elektrik t UPT po punohet me nj impiant pilot fotovoltaik pr studimin e energjis s prodhuar n kushte t ndryshme dhe promovimin e rezultateve. Era Si n t gjith pjesn subtropikale t Europs edhe n vendin ton fryjn erra, t cilat gjat vitit ndryshojn shpesh si drejtimin ashtu edhe shpejtsin. Shpejtsia mesatare e ers n Shqipri ndryshon prkatsisht nga V=1.6m/s n Peshkopi deri n V=4.6m/s n Xar. Prsa i prket drejtimeve, shpejtsia m e madhe u takon drejtimeve Jug, JP dhe VP. Bazuar n t dhnat e fituara deri tani jan kryer studime edhe promovime demostrative treguesish, q bazojn pr mundsit potenciale t prodhimit energjis nga energjia e ers edhe n territorin shqiptar. Gjeoenergjia Toka sht nj planet i ngroht, me energji t konsiderueshme gjeotermale. Nxehtsia e shtresave n thellsi t toks si dhe uji termal i puseve jan dy burime t shfrytzimit t ksaj energjie. Fluksi i energjis n rajonet perndimore t Shqipris ka dendsi 40m/m2, ndrsa n rajonet VL dhe JL dendsia arrin deri 60m/m2. -10-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

Temperatura luhatet n kufinj t gjer, deri n 18,80C, mesatarisht 16,40C n thellsi 100 m, deri sa arrin 105,80C n thellsin 6000m. N pjesn qndrore t Ultsirs Pranadriatike, ku ndodhen shum puse nafte dhe gazi, temperatura arrin deri 68 0C me thellsin 3000 m. Temperatura rritet me thellsin sipas nj gradienti deri 1,870C/ 100m n qndr t Ultsirs Pranadriatike. N rajonet jugore t vndit ky gradient ka madhsi 1,15 - 1,30C/100m. Drejt rajoneve VL dhe JL t Shqipris n brezin ofiolitik, gradienti gjeotermal ka madhsi deri 2,350C/ 100m. Burimet dhe puset me energji gjeotermale t entalpis s ult n Shqipri, t cilt fontanojn uj t nxeht, jan t vendosur n tre zona gjeotermale: n Zonn e Krujs, t Ardenics dhe at t Peshkopis. Zona gjeotermale e Krujs sht zona me burimet m t mdha gjeotermale me burime gjeotermale. Ajo ka nj shtrirje t prgjthshme prej 180 km me gjersi 4-5 km. Zona fillon nga bregdeti i Adriatikut n VP t Tirans dhe vazhdon n JL, n Prmet dhe n territorin grek. Kjo zon ka burime gjeotermale t identifikuara 5,87 x 108 5,08 x 109 GJ nxehtsi n vend 8,57 x 109 5,08 x 109 GJ dhe rezerva specifike 38,5 39,6 GJ/m2. Afrsisht t ktyre rendeve jan dhe treguesit e zons s Peshkopis. Energjia gjeotermale e entalpis s ult sot shfrytzohet drejtprsdrejti n mnyr integrale me energjin e diellit dhe t ers si edhe kaskad, nga temperaturat m t larta deri n ato t mjedisit, n shum fusha t jets dhe t aktivitetit ekonomik. N radh t par shfrytzohet pr ngrohje dhe freskim t banesave, pr rekreacionin e njerzve t shndetshm dhe ekoturizm. Pr qllime balneologjike, pr ngrohjen e serave pr prodhimin e luleve dhe t perimeve, pr zhvillimin e agrokulturs n rritjen e rasateve t peshqve dhe kultivimin e algave pr prodhimin e pomadave pr smundjet e lkurs dhe kozmetik dhe s fundi nxjerrjen e mikroelementve dhe t kriprave natyrore . Energjia gjeotermale prftohet n dy rrug: duke prdorur sistemet moderne me Kmbyes Nxehtsie Vertikale n puse dhe duke i kthyer n Burime Vertikale Nxehtsie, si dhe nga ujerat gjeotermale qe dalin nga puse t thella. b-Burimet energjetike t pariprtritshme I. - Nafta, gazi, bitumet, qymyret, ujrat nntoksore prfshir ata termal e kurative, lndt minerale metalore e jo metalore jan pasuri natyrore me rndsi pr vendin ton. N veanti, nafta, gazi, qymyret si lnd energjitike kan nj vler t posame. Aktualisht, menaxhimi shkencor dhe ekonomik i tyre sht i lidhur ngushte me sasine e rezervave, gjendjen dhe kushtet e shfrytzimit t vendburimeve ekzistuese etj. Si pasoj e gjendjes s puseve, vshtirsive financiare pr investime pr kryerjen e punimeve, nevojs pr rinovimin e teknologjis dhe aplikimin e programve bashkkohore pr kryerjen e vrojtimeve, prodhimi q sigurohet nga vendburimet e nafts n shfrytzim sht n shifra relativisht t ulta. Kuota t ulta shfrytzimi ka edhe pr kromin. Nj rritje e madhe e -11-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

krkesave regjistrohet pr ujin, lndt e ndrtimit dhe mineralet industriale. Ekziston nj tendenc n rritje pr kt kategori t pasurive natyrore. Nga llogaritjet e rezervave t vendburimeve t hidrokarbureve sht evidentuar potenciali trsor i tyre por sht e nevojshme t bhen edhe rivlersime me metodat e sotme, pr konvertimin e rezervave konform standarteve t sotme. Prsa i prket lndve xeherore (krom, bakr etj.), n institucionet e ndryshme tashm ka filluar konvertimi i rezervave konform standarteve t sotme. Teknologjia e aplikuar n shfrytzimin e vendburimeve t nafts e gazit nuk i sht prgjigjur gjendjes reale t rezervave. N kto kushte, rivlersimi i rezervave sipas krkesave dhe standardeve aktuale, duke veuar rezerva t provuara, t besueshme dhe pjesrisht t mundshme sht problem thelbsor pr nj menaxhim t mir. Megjithse vendburimet e nafts kan nj koh relativisht t gjat n shfrytzim, koeficenti i rikuperimit t rezervave sht i ult. Kshtu koeficenti i rikuperimit kundrejt rezervave gjeologjike pr ranoret rezulton 6.7% kurse pr gelqeroret disi m i lart deri mbi 27%; n nj koh q prvoja botrore flet pr vlera respektivisht 1520% n ranoret dhe rreth 40-60 % n glqeroret. N kto rrethana, prmiresimet e mtejshme teknologjike, si dhe rivlersimi trsor i vendburimeve, sidomos atyre n glqerore mbetet nj detyr e dors s par n fushn e nafts dhe gazit. Megjithse rezervat dhe prodhimi i gazit natyror aktualisht jan te kufizuara, analiza shkencore e situates gjeologjike dhe shqyrtimi i perspektivs s strukturave t Ultsirs Pranadriatike lejojn prognozimin e objekteve t tjera. N t njjtn koh, mbshtetur n t dhnat e reja, del i nevojshm llogaritja e rezervave t gazit q mund t jen gjeneruar duke prdorur dhe nj koeficent pr mundsin e kurthimit. Aktualisht me Institutin Francez t Nafts po kryhet nj bashkpunim pr hapjen perspektivs pr krkimin e gazit n tok dhe n det. N pasurit natyrore t paprsritshme prfshihen edhe bitumi e rrat bituminoze, t cilt kan rezerva t konsiderueshme. Nga analiza e ndrtimit gjeologjik dhe vlersimet prognoze rezulton se nga strukturat karbonatike t PatosVerbasit, Kuovs e Selenics kan migruar n depozitimet molasike mbi 700 milion ton naft, nga t cilat nj pjes jan t kurthuara. Prvec Selenics dhe Patosit konsiderohen me rndsi daljet siprfaqsore n zonn e Kuovs, duke patur parasysh dhe trupat e bitumit t takuara n disa puse t shpuar. Vnia n qarkullim t shpejt ekonomik t ksaj pasurie, duke aplikuar ritme t studiuara shfrytzimi, si dhe standartet pr ruajtjen e ambientit ka nj rndsi t dors s par. Ujrat nntoksore t vendit ton jan nj pasuri natyrore tjetr me vler t pallogaritshme. Jan evidentuar 11 basene kryesore ujmbajts, rezervat e t cilve jan prllogaritur me studimet e kryera kto koht e fundit. T dhna interesante mbi pranin e shtresave ujmbajtse jan vrtetuar edhe nga shpimet pr naft e gaz, duke zgjeruar hapsirn e krkimeve. Sistemet karstike gjithashtu prmbajn rezerva t konsiderueshme uji. Me mjaft rndsi jan gjithashtu burimet e ujrave t freskt n zonn bregdetare Vlor-Sarand etj. -12-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

Ujrat termale gjithashtu prbjn nj pasuri ende t pa shfrytzuar. Ata jan t prhapur n sektor t ndryshm t vendit ton. Informacion interesant kan dhn shpimet e nafts n strukturat e Ishmit dhe Kozanit, ku gjat prvetsimit sht evidentuar prania e ujrave marr uj me debite t knaqshme dhe temperatura q luhaten n vlerat 60 - 870C etj. Studimi e prgjithsimi i detajuar i t dhnave dhe ndrtimi i hartave m t detajuara t fluksit dhe gradientit gjeotermik, shtrirja e tyre dhe n shelfin detar si dhe lidhja me shtetet fqinje do t shrbejn pr t evidentuar ligjsi m t plota pr potencialin gjeotermik t vendit ton dhe mundsin e prdorimit t ktyre burimeve pr qllime praktike. Prdorimi i nj pjese t ujrave (termale ose jo) si ujra kurative me metodat primitive, si ndodh deri tani, n nj koh kur n bot ky aktivitet ka marr nj zhvillim shum t madh, prbn nj objekt studimi t mtejshm. II. - Aktualisht n bot, studimet pr pasurit energjetike kan nj karakter t integruar dhe shum disiplinor. Ato nuk jan ekskluzivitet i njrit apo tjetrit sektor. N realizimin e tyre prfshihen shkencat e natyrs me t gjitha disiplinat e tyre, energjitika, urbanistika, industria, komuniteti i biznesit, sistemet e informacionit, bankat, legjislacioni, etj. N mnyr m specifike ato jan orientuar n kryerjen punimeve t specializuara pr aspekte t veanta t pasurive natyrore, rivlersimit ekonomik sipas standarteve t sotme (rezerva direkte n bank, rezerva me koefiecient t ndryshm vrtetsie etj.), shfrytzimit t tyre me ndikime minimale ndaj ambientit dhe n raporte t studiuara me zhvillimet ekonomike, urbanistike dhe demografike, integrimit t harmonizuar rajonal e m gjer, modelimet 3 dimensionale, prognozimin e nevojave pr energji, uj t pijshm, hidrokarbure, lnd t para cilsore, t nevojshme pr ndrtimin dhe qndrueshmrin e infrastrukturs publike, aktivizimin e lndve t para t reja me efekte zvendsuese ndaj lndve t tjera tradicionale, shfrytzimi i t cilave krijon mbetje t mdha etj. Theks t posam ka rivlersimi, menaxhimi, shfrytzimi racional dhe ruajtja e pasurive energjetike, si nj pasuri kombtare e dors s par. Kto studime mbshteten n vlersime komplekse, baz laboratorike moderne, programe t avancuara t prpunimit informatik t dhnave etj.

-13-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

III. MOTIVI I NDRMARRJES S PROGRAMIT


Nga nj vlersim i gjndjes reale n vend, t krkesave q shtrohen sot n t gjitha fushat, at ekonomike, t shndetit, kualitetit t jets, etj., rezulton se deri m sot n fushat e ujrave dhe t energjis sht br relativisht pak n zhvillimin integral dhe t qndrueshm t vendit, e sidomos me studime t karakterit aplikativ. Nga ana tjetr vendimmarrja ka qn n nj nivel t ult t prthithjes s produktit t krkimit, e po ashtu edhe aktiviteti privat jo i ndrgjegjsuar pr t prdorur krkimin n dobi t biznesit. Aktualisht vazhdon ende t jet e pranishme nj diferenc tepr e ndjeshme dhe e dukshme ndrmjet ekzistencs s potencialeve me t vrtet tepr t larta t burimeve natyrore t Shqipris dhe shkalls tepr t ult t shfrytzimit t ktyre burimeve pr qllime ekonomike. Krahas rezervave t mdha t ktyre burimeve hidrike, ende t pa vna n shfrytzim, si jan p.sh. potencialet e larta ujore t rrjetit hidrografik t lumenjve: Drini i Zi, Vjosa, Devolli, Osumi, Drinos, etj. Ende nuk vihen n prdorim, burime t tilla natyrore si jan p.sh. rrezatimi diellor, era, energjia termike e toks, bioenergjia, etj. Objektivi afatgjat i ktij programi sht pikrisht vlersimi i sakt dhe i plot i pasurive natyrore t rinovueshme: ujit dhe energjis, pr menaxhim e shfrytzim racional, prfshi edhe mbrojtjen e vlerave t tyre ekologjike. Njohja dhe shfrytzimi integral dhe i qndrueshm i pasurive ujore (racional dhe n kompleks i tyre) i mbshtetur n studime e krkime serioze, sht nj element i rndsishm pr nj zhvillim t qndrueshm e afatgjat t vendit. N kt program caktohen objektiva pr nj vlersim t ri t pasurive natyrore, ujit dhe energjis, t prcaktuar n nj kndvshtrim t plotsimit t krkesave t realitetit t zhvillimit t vendit. Rezultate konkrete t ktij programi, do t mbshtesin projektimin e veprave t ndryshme hidroteknike, energjetike pr shfrytzimin e ers dhe energjis diellore pr prodhimin e energjis elektrike jeshile, pr vlersimin e normave t ujitjes, pr vlersimin e hidromodulit t kullimit, studime pr vlersimin e prurjeve t shkarkimeve urbane, prmirsime t kuadrit ligjor dhe institucional n fushn e burimeve natyrore, ligje t reja mbi shfrytzimin integral dhe t qndrueshm t tyre, n prputhje me Kuadrin Ligjor Europian etj. N kuadrin e Programit Kombtar t Krkimit dhe Zhvillimit Uji dhe Energjia puna krkimore-shkencore e institucioneve t ndryshme shkencore t vendit ton merr nj zhvillim t mtejshm, duke u vendosur n koherenc me objektivat e prgjithshme t zhvillimit t qndrueshm, t prcaktuara n Programin ekonomik t Qeveris. Fushat e propozuara t veprimtaris shkencore dhe zhvillimore fokusohen n rivlersimin kompleks, prdorimin afatgjat, racional dhe me ndikime minimale ndaj ambientit t resurseve energjitike, nafts, gazit, qymyreve, -14-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

ujrave nntoksore, resurseve minerale, lndve bituminoze, lndve t ndrtimit, mineraleve industriale, si disa mineraleve xeherore, q kan premisa pr rritje t krkesave n vitet e ardhshme etj. Kjo problematik, me karakter ndr-insitucional mund t lvrohet me sukses n kuadrin e Programit Kombtar t Krkimit dhe Zhvillimit. Zgjidhjet e ofruara ndikojn konkretisht n zhvillimet ekonomike, t programuara nga Shteti pr tani dhe n perspektiv. Disa prej tyre, si sht fjala, ajo pr rivlersimin e resurseve minerale pr prodhim energjie dhe (hidrokarburet, qymyret etj.) shpejtojn privatizimin e objekteve t ndryshme ose ndikojn n krijimin e joint venture me kompani t ndryshme t vendit apo t huaja, q sht nj imperativ i dits. Jan pikrisht kto disa nga motivet m kryesore q argumentojn ndrmarrjen e nj Programi Kombtar mbi pasurit natyrore. Megjith vshtirsit financiare, largimin nga vendi yn i specialistve t kualifikuar etj., n institucionet e ndryshme shkencore ekziston nj trashgimi e pasur shkencore, si dhe kapacitete intelektuale q mund t aktivizohen m tej. N kto vitet e fundit jan shnuar arritje shkencore, t cilat jan br t njohura brenda dhe jasht vendit. Kjo tregon aftsin dhe fleksibilitetin e institucioneve shkencore pr tiu prshtatur shpejt dhe me cilsi nevojave t ekonomis s tregut dhe krkesave t sotme t shoqris. Synimi themelor i ktyre institucioneve pas ristrukturimit t sistemit krkimor n Shqipri, pr periudhen 2007-2009 sht rritja e mtejshme e ndikimit dhe efektivitetit t veprimtaris krkimore n zhvillimin e ekonomis kombtare dhe ndrtimin e infrastrukturs. Studimet e avancuara n fushn e ujit, energjis, lndve t para minerale dhe hidrokarbureve, studimet mbi gjeoambientin etj, ushtrojn ndikimin e tyre dhe integrohen mir me krkimin e zhvillimin n fusha t tjera t ekonomis si bujqsia, ndrtimi, komunikacioni, urbanistika, turizmi. Kto studime ndikojn dhe i qndrojn afr zhvillimeve ekonomike, problemeve sociale, mbrojtjes s mjedisit etj. N Aneksin 1 jepen t dhna pr rezervat e burimeve energjetike.

-15-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

IV. DREJTIMET KRYESORE T KRKIMIT E ZHVILLIMIT PR SEKTORIN E UJIT DHE AT T ENERGJIS IV.1. Drejtimet kryesore t krkimit e zhvillimit pr Sektorin e Ujit

Si dihet njerzimi sht shum i preokupuar pr faktin se burimet natyrore n shkall planetare jan t krcnuara nga veprimtaria e pa kontrolluar e njeriut. Kjo veprimtari shprehet n shfrytzimin pa kriter t natyrs me mbikonsumimin, me mbipopullimin etj. Ky impakt shpesh her shoqrohet me dukuri t tilla katastrofike si thatsira, prmbytjet, shkretzime t teritorreve, krijimin e vatrave t erozionit, shkarje toke etj. N mnyr t veant shqetsuese n natyr jan dhe impakti i ndryshimeve n shkall planetare. N kto kushte studimi dhe vlersimi i pasurive natyrore t rinovueshme, duke prfshir edhe gjetjen e platformave prkatse pr shfrytzimin e tyre me ruajtjen e vlerave ekologjike, sht shndrruar n nj inisiativ t domosdoshme. Krkim zhvillimi do t prqndrohet n kto drejtime kryesore si: - Krkimi dhe rivlersimi me metoda komplekse gjeologjike e gjeofizike i baseneve t ujrave nntoksore t vendit ton me qllim rritjen e rezervave ujore dhe t prmirsimit t furnizimit me uj t zonave urbane dhe rurale. - Vlersimi i bilancit ujor t territorit t Shqipris dhe rajonizimi sipas tipeve prkatse t ktij bilanci dhe kadastrimi i ujrave t Shqipris. - Vlersimi i regjimi hidrokimik, shkalls s ndotjes t ujrave lumor, ato n zonat naftmbajtse, evidentimi i burimeve ujore me cilsi t veanta pr industrializim t ujit t pijshm dhe Transferime e inovacione teknologjike pr zhvillimin e industris s ujit t pijshm oligominerale dhe minerale - Vlersimi kompleks i potencialeve t ujrave termale dhe kurative t Shqipris me teknologji inovative, n tr ciklin, nga burimi tek konsumatori. - Studimi i veprimtaris erozive t ujrave detare dhe modelimi i tyre n bregdetin shqiptar. - Interesi i planifikimit pr shfytzimin kompleks hidro-ekonomik dhe hidroekologjik t potencialeve ujore t lumenjve. - Prmirsimi i kuadrit ligjor dhe institucional ekzistues mbi menaxhimin e qndrueshm t ujit dhe energjis. IV.2. Drejtimet kryesore t krkimit e zhvillimit pr Sektorin e Energjis Prparsit q do t vlersohen n program jan: - Rivlersimi i potencialit t burimeve hidrike t rinovueshme pr prodhimin kompleks t energjis elektrike nga HEC-e t vegjl dhe t mesm, si dhe pr zhvillimin e hidro-ekonomis. -16-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

- Studimi dhe vlersimi i potencialit t energjis diellore, t energjis s ers n zona t ndryshme t vendit dhe i mundsive pr shfrytzimin e saj. Studimi dhe vlersimi i mundsive pr prodhimin e energjis nga biomasa. Vlersimi i gjeotermis n kuadrin e prdorimit t energjive t rinovueshme dhe shfrytzimi i ksaj energjie si nj kontribut me vler pr bilancin energjetik t vendit. Aspekti makroekonomik dhe leverdishmria e prodhimit dhe prdorimit t biokarburanteve n Shqipri. - Studimi i impaktit mjedisor dhe ekologjik q sjell prodhimi i energjis s rinovueshme. Krijimi i bazes ligjore n lidhje me prdorimin e energjive t rinovueshme. - Diversifikimi i furnizimit t konsumatoreve me energji elektrike, duke siguruar kosto energjie m t prshtatshme nprmjet prdorimit m eficient t energjis. Prmirsimi i menaxhimit t shprndarjes s energjis elektrike. Rritja e eficiencs s prdorimit t energjis, prfshir ktu racionalizimin e prdorimit dhe rezervimin e energjis. - Adaptimi i sistemit elektroenergjetik n nj sistem m t qndrueshm, m pak i varur nga importi i energjis i mbshtetur n nj diversitet t burimeve t energjis, n vecanti burimet energjetike alternative, energjit e pastra dhe rritjen e kapaciteteve t transmetimit t energjis. - Studimi kompleks pr vlersimin e mundsive pr rritjen e prdorimit t gazit t lngzuar t nafts (GLN), si nj burim alternativ pr furnizmin me energji t sektorve t ndryshm t ekonomis dhe n sektorin residencial. - Rivlersimi i rezervave t nxjerrshme n vendburimet e naftave konvencionale, n vendburimet ranore dhe aktivizimin e fondit t ndaluar t puseve t shfrytzimit, mbi bazn e teknologjive t reja t shfrytzimit. - Rivlersimi i rezervave industriale t qymyrgurit sipas cilsis dhe sasis s tyre, si dhe evidentimi i mundsive pr prodhimin dhe prdorimin e tij pr qllime industriale dhe komunale, nprmjet aplikimit te teknologjit e clean coal. Rivlersimi i mundsive pr krkimin e vendburimeve t reja hidrokarbure n rajone ndrtimi gjeologjik i t cilve karakterizohet nga komplikacione t theksuara tektonike. - Vlersimi i prcaktimit t mimeve dhe tarifave pr naftn dhe nnproduktet e saj n funksion t zhvillimit t politikave energjetike hidrokarbure, n prputhje me orientimin e tyre nga tregu brenda kuadrit t t drejtave sovrane mbi kto burime energjetike. - Hapja e tregut t brendshm t energjis elektrike dhe pjesmarrje aktive n tregun rajonal t saj, n kuadrin e Traktatit t Komunitetit t Energjis t Vendeve t Europs Juglindore, i cili bazohet n krkesat e Bashkimit Evropian pr reformimin e sektorit elektroenergjetik (Direktiva 54/2003 e BE-se). - Studimi dhe vlersimi i mundsis s prodhimit t eneregjis nga centralet atomike, nj prirje planifikimit afat gjat t kesaj energjie n rajon. -17-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

V. OBJEKTIVAT E PROGRAMIT T KRKIMIT E ZHVILLIMIT PR SEKTORIN E UJIT DHE AT T ENERGJIS

V.1. Objektivat e Programit pr Sektorin e Ujit Objektivi 1 Vlersimi i potencialit ujor t rrjetit lumor t Shqipris dhe ligjsit e shprndarjes hapsinoro-kohore t ktij potenciali. Rezultati i Pritshm Potenciali hidrik i rrjetit hidrografik t Shqipris, pr hidroenergjetikn, ujitjen e tokave bujqsore, mbrojtjen nga prmbytjet. Objektivi 2 Studimi kadastral i ujrave t Shqipris. Rezultati i Pritshm Katalogu i Kadastrs t Ujrave t Shqipris, pr shfrytzim integral dhe kompleks t tyre nga deg t ndryshme t ekonomis duke ruajtuar ekuilibrin hidroekologjik n natyr n prputhje me standartet dhe normat ndrkombtare. Objektivi 3 Vlersimi i shkalls s ndotjes s ujrave t lumenjve n grykderdhjet n det. Rezultati i Pritshm Gjndja e shkalls s ndotjes s ujrave dhe prcaktimi i masave optimale pr parandalimin dhe reabilitimin e tyre. Objektivi 4 Studimi i regjimit limnologjik i sistemit liqenor e lagunor t Shqipris. Rezultati i Pritshm Impakte pozitive n fushn e biodiversitetit, ekoturizmit, peshkimit, n prputhje me ruajtjen dhe konservimin e mjedisit natyror. Objektivi 5 Vlersimi i regjimit hidrokimik t ujrave t rrjetit hidrografik t Shqipris. Rezultati i Pritshm Evidentimi i shkalls s eutrofizimit t ujrave t rrjetit hidrografik nga veprimtaria e pakontrolluar antropogjene dhe masat q duhen ndrmarr pr rihabilitimet ambjentale. Objektivi 6 Prcaktimi i ndotjes s ujrave nntoksore n zonat naft - mbajtse nga prpunimi i vendburimeve t nafts. -18-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

Rezultati i Pritshm Ruajtja e ujrave nntoksor nprmjet prmirsimit t teknologjive t shfrytzimit t vendburimeve t nafts. Objektivi 7: Vlersimi i bilancit ujor t territorit t Shqipris dhe rajonizimi sipas tipeve prkatse t ktij bilanci. Rezultati i Pritshm Bilanci i ujrave t Shqipris dhe shfrytzimi racional dhe n kompleks i tij, pr furnizimin n kushte optimale me uj t pijshm, t popullsis s fshatit dhe qytetit, si dhe plotsimin e nevojave t degve t ndryshme t ekonomis, publike e private, pr t tashmen dhe t ardhmen. Objektivi 8 Vlersime komplekse t potencialeve t ujrave termale dhe kurative t Shqipris me teknologji inovative, n tr ciklin, nga burimi tek konsumatori. Rezultatet e Pritshme Njohja dhe shfrytzimi ekfektiv i potencialeve t ujrave termale. Rezultati 1 Prcaktimi i kritereve t krkimit n zonat perspektive; Rezultati 2 Sugjerime pr administrimin e shfrytzimit racional t ujrave termale Rezultati 3 Propozime pr shfrytzimin e energjis s toks pr nevoja, komunale, kurative etj. Objektivi 9 Evidentimi i burimeve ujore me cilsi t veanta pr industrializim t ujit t pijshm. Rezultati i Pritshm Baza kombtare e resurseve hidrike t ujrave t pijshm oligominerale dhe minerale pr industrine e ujit t pijshm dhe produkteve t tjera prkatse. Objektivi 10 Transferime dhe inovacione teknologjike pr zhvillimin e industris s ujit t pijshm oligominerale dhe minerale Rezultati i Pritshm Garantimi cilsis t ujrave t pijshm dhe produkteve t tyre, n prputhje me direktivat pr normat dhe standartet e KE. Objektivi 11 Studimi i veprimtaris erozive t ujrave detare dhe modelimi i tyre n bregdetin shqiptar. Rezultati i Pritshm -19-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

Prcaktimi i masave optimale pr ruajtjen e bregdetit shqiptar. Objektivi 12 Krkimi dhe rivlersimi me metoda komplekse gjeologjike, hidrogjeologjike e gjeofizike i baseneve t ujrave nntoksore t vendit ton me qllim rritjen e rezervave ujore dhe t prmirsimit t furnizimit me uj t zonave urbane dhe rurale Rezultatet e Pritshme Rezultati 1 Vlersimi trsor i ujrave nntoksore pr gjith gamen e depozitimeve nga karbonatet deri n Pliocn, kuaternar prfshir dhe rivlersimin e potencialit ujor t aluvioneve. Rezultati 2 Tabllo e plot e rezervave dhe potencialit ujmbajts t vendit ton n ndihm t hartimit t nj strategjie afat gjat pr zhvillimin e ekonomis kombtare dhe plotsimin e nevojave t popullats n zonat urbane dhe rurale. Rezultati 3 Propozime pr prmirsimin e shfrytzimit racional t baseneve ujore dhe mbrojtjen e tyre nga ndotjet. Rezultati 4 Evidentimi i burimeve t reja t ujit pr qllime t ndryshme (ujitje, industrine etj.). Rezultati 5 Modelimi i baseneve dhe vendosja| mbi baza shkencore dhe ligjore e llogatitjeve t rezervave ujore nntoksore, si dhe e administrimit dhe prdorimit t tyre pr nj shfrytzim sa m racional. Objektivi 13 Interesi i planifikimit pr shfytezimin kompleks hidro-ekonomik dhe hidro-ekologjik t potencialeve ujore t lumenjve. Rezultatet e pritshme Rezultati 1 Prcaktimi i drejtimeve dhe politikave pr arritjen e vlersimeve tekniko-ekonomike fizibl pr prodhim t njkohshm dhe t harmonizuar t energjis elektrike, funksionimin e sistemeve ujitse, dhe furnizimin me uj. Rezultati 2 Rekomandime t prgjithshme pr ekonomit ujore q mund t ngrihen n kuadr t nj shfrytzimi kompleks t potencialeve ujore t lumenjve, etj. Objektivi 14

-20-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

Hartime e prqasje t kuadrit ligjor dhe institucional ekzistues mbi menaxhimin e qndrueshm t ujit dhe energjis n prputhje me standartet europiane. Rezultati i pritshm Ky objektiv synon prmirsimin e kuadrit ligjor dhe insitucional ekzistues mbi pasurit natyrore t prsritshme dhe t paprsritshme, t cilat do t konkretizohen me ligje, amendamente, studime mbi kuadrin institucional, studime pr privatizimin etj. V.2. Objektivat e Programit pr Sektorin e Energjis. V.2.a. Objektivat e Programit pr Sektorin e Energjive t Rinovueshme Objektivi 1 Studimi i impaktit mjedisor dhe ekologjik q sjell prodhimi i energjis s rinovueshme. Rezultatet e pritshme Rezultati 1 Prcaktimi i t gjitha llojeve t ndotjeve mjedisore dhe sasis s ndotjeve gjat gjenerimit t energjive t ndryshme. Krahasimi me standartet NAAQS (National Ambient Air Quality Standards) t agjensis s mbrojtjes s mjedisit EPA's (Environmental Protection Agency) Rezultati 2 Vlersimi i sasis s ndotjeve n njsi t reduktimit t emesioneve (Emission reduction unit - ERU) dhe kredite pr reduktimin e emesioneve (Emission Reduction Credits - ERCs) nga prodhimi i energjis me burime t rinovueshme. Rezultati 3 Implementimi i legjislacionit pr standartet n lidhje me energjit e rinovueshme (RPS -Reneable Portfolio Standards). Rezultati 4 Mundsit pr prfshirjen n tregun e krediteve pr reduktimin e emesioneve ERCs. Rezultati 5 Ndikim pozitiv n ndryshimet klimatike. Objektivi 2 Rivlersimi i potencialit t burimeve hidrike t rinovueshme pr prodhimin kompleks t energjis elektrike nga HEC-e t vegjl dhe t mesm, si dhe pr zhvillimin e hidro-ekonomis.

-21-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

Rezultatet e pritshme Rezultati 1 Zgjerimi i mundsive pr prodhimin kompleks t energjis elektrike nga HEC-e t vegjl dhe t mesm, nprmjet prdorimit m eficent t potencialit t burimeve hidrike t rinovueshme Rezultati 2 Prcaktimi i mundsive dhe drejtimeve pr zhvillimin e hidro-ekonomis, n interes t zhvillimit t zonave rurale dhe ekonomive t tyre. Objektivi 3 Studimi dhe vlersimi i potencialit t energjis diellore n zona t ndryshme t vendit dhe i mundsive pr shfrytzimin e saj. Rezultatet e pritshme Rezultati 1 Monitorimi dhe prcaktimi i parametrave energjetike t rrezatimit diellor dhe sugjerimi i mundsive pr shfrytzimin e ksaj energjie. Rezultati 2 Ndrtimi i database me t dhnat pr mundsit e prodhimit t energjis duke shfrytzuar rrezatimin diellor. Rezultati 3 Promovimi i rezultateve me qllim ndikimin n vendimmarrje pr politika nxitse si dhe prmirsimin e legjislacionit n lidhje me prdorimin e energjis duke shfrytzuar rrezatimin diellor. Objektivi 4 Vlersimi i gjeotermis n kuadrin e prdorimit t energjive t rinovueshme dhe shfrytzimi i ksaj energjie si nj kontribut me vler pr bilancin energjetik t vendit. Krijimi i bazs ligjore n lidhje me prdorimin e energjis gjeotermale. Rezultatet e pritshme Rezultati 1 Hartimi i platforms pr shfrytzimin e energjis gjeotermale n Shqipri, n kompleks edhe me energjit e tjera t rinovueshme dhe miratimi i saj n institucionet prkatse. Rezultati 2 Vlersimi i bilancit energjetik t mundshm t prftuar afatshkurtr, afat mesm dhe afat gjat nga prdorimi i sistemeve ngrohs dhe freskues gjeotermal n shkolla, spitale, korpuse t mdha zyrash publike ose edhe private, godina t reja shumkatshe q ndrtohen etj. Rezultati 3 Ngritja e qendrave gjeotermale komplekse t prdorimit integral dhe kaskad t nxehtsis s ujrave termal n Shqipri pr rekreacionin e shndetit t njerzve dhe -22-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

zhvillimin e ekoturizmit, kurimin e smundjeve t ndryshme duke shfrytzuar ujrat termale me ann e teknologjive moderne. Rezultati 4 Krkime gjeologo-hidrogjeologjik-gjeofizik i burimeve t ujrave gjeotermale me temperatur m t lart dhe me debite m t mdha n zonn gjeotermale Kruja, Peshkopia dhe Ardenica. Rezultati 5 Promovimi i rezultateve me qllim ndikimin n vendimmarrje pr politika nxitse n lidhje me prdorimin e energjis gjeotermike. Rezultati 6 Krijohet baza ligjore q lejon t realizohet shfrytzimi i energjis gjeotermale. Objektivi 5 Studimi dhe vlersimi i potencialit t energjis s ers n vendin ton. Rezultatet e priteshme Rezultati 1 Prcaktimi i mundsive pr prodhimin e energjis nga era n zona t ndryshme t vendit. Rezultati 2 Ndrtimi i database me t dhnat pr mundsit e prodhimit t energjis duke shfrytzuar energjin e ers. (T dhna pr hartimin e projekt-ide t investimeve n kt fush). Rezultati 3 Krijohet baza ligjore q nxit shfrytzimin e energjis s ers. Objektivi 6 Studimi dhe vlersimi i mundsive pr prodhimin e energjis nga biomasa. Rezultatet e pritshme Prcaktimi i lndve t para (lloji biomase) q do t rezultojn t prshtatshme pr prodhimin e energjis. Objektivi 7 Aspekti makroekonomik dhe leverdishmria e prodhimit dhe prdorimit t biokarburanteve n Shqipri. Rezultatetei pritshme Rezultati 1 Prcaktimi dhe prshkrimi i nj harte pr kultivimin e bimve energjitike, si dhe evidentimi i treguesve t ktyre kulturave, t treguesve energjetik dhe ekonomik t tyre pr ekonomin e vendit. Rezultati 2

-23-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

Fillimi i prodhimit t biokarburanteve pr t zgjeruar gamn e produkteve alternative energjetike t prodhuara n vend, si dhe t'i prgjigjet m mir detyrimeve t veta ndrkombetare lidhur me shkarkimet e gazeve q shkaktojn efektin ser, biodiversitetin, cilsin e ajrit dhe dezertifikimin e tokave. Rezultati 3 Vlersimi i mundsive t prodhimit dhe prdorimit t paisjeve, mjeteve dhe teknologjive q do t perdorin biokarburantet si lnd djegse, Rezultati 4 Prcaktimi i procedurave dhe kushteve pr organizimin dhe funksionimin e tregut t biokarburanteve (importi dhe eksporti) dhe raportet me tregun e produkteve hidrokarbure, nprmjet prgatitjes s kuadrit rregullator ligjor, institucional dhe teknik. Rezultati 5 Orientimi pr prcaktimin e politikave fiskale stimuluese n prodhimin e bimve energjetike, n teknologjit e prodhimit t biokarburanteve dhe n tregtimin e ktyre produkteve.

V.2.b. Objektivat e Programit pr Sektorin e Energjive t pariprtritshme Objektivi 1 Diversifikimi i furnizimit t konsumatoreve me energji elektrike, duke siguruar kosto energjie m t prshtatshme nprmjet prdorimit m eficient t energjis. Rezultatet e pritshme Rezultati 1 Prcaktimi i alternativave t mundshme pr furnizimin me energji t konsumatorve. Rezultati 2 Demostrime t teknologjive t reja (p.sh. zgjidhje inovative ICT, teknologji t rezervimit pr RES, etj.) prfshir zhvillimin e mjeteve t reja t kontrollit dhe sigurise pr sistemin elektrik. Rezultati 3 Integrimi n shkall t gjr i gjenerimit t shperndare n rrjet, prfshir prdorimin e pajisjeve t rezervimit t energjise. Rezultati 4 Ndikim pozitiv n shoqri duke i siguruar kosto energjie m t prshtatshme nprmjet prdorimit m eficient t energjis q sigurohet nga burime t llojeve t ndryshme.

-24-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

Objektivi 2 Prmirsimi i menaxhimit t shprndarjes s energjis elektrike. Rezultatet e pritshme Rezultati 1 Transformimi i rrjetit elektrik ekzistues n nj rrjet smart, elastik dhe interaktiv (konsumator/operator) t furnizimit me energji elektrike. Rezultati 2 Prcaktimi i strukturs optimale pr menaxhimin e shprndarjes s energjis elektrike dhe prgjegjsive prkatse. Objektivi 3 Rritja e eficiencs s prdorimit t energjis, prfshir ktu racionalizimin e prdorimit dhe rezervimin e energjis. Rezultatet e pritshme Rezultati 1 Promovimi i koncepteve dhe teknologjive t reja pr ndrtime, shrbime dhe industri. Rezultati 2 Kombinimi i strategjive t qndrueshme me teknologjit pr rritjen e eficiencs s energjis, prdorimi i RES dhe kogjenerimi/poligjenerimi. Rezultati 3 Integrimi i masave dhe pajisjeve pr menaxhimin e krkess n qytetet e mdha dhe demostrimi ndrtimeve me impakt minimal klimatik (eko-ndrtimet). Rezultati 4 Zhvillimi i teknologjive inovative nga pikpamja e eficiencs s energjis pr monitorimin e energjis, auditimin e energjis dhe ndrtimit t politikave energjetike n bashkpunim me industrin dhe autoritetet lokale dhe rajonale, operatort e ndrtimit dhe prdoruesit e gazit dhe energjis elektrike. Objektivi 4 Adaptimi i sistemit elektroenergjetik n nj sistem m t qndrueshm, m pak i varur nga importi i energjis i mbshtetur n nj diversitet t burimeve t energjis, n vecanti burimet energjetike alternative, energjit e pastra dhe rritjen e kapaciteteve t transmetimit t energjis. Rezultatet e pritshme Rezultati 1 Studime pr zhvillimin e sistemit elektroenergjetik (burimet, transmetimi, kontrolli, automatizimi, informatizimi, etj.). Rezultati 2 Implementimi i mekanizmave t tregut n sektorin e energjis elektrike. Transformimi i tregut t energjis. -25-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

Objektivi 5 Studimi kompleks pr vlersimin e mundsive pr rritjen e prdorimit t gazit t lngzuar t nafts (GLN), si nj burim alternativ pr furnizmin me energji t sektorve t ndryshm t ekonomis dhe n sektorin residencial. Rezultatet e pritshme Rezultati 1 Vlersimi i interesit pr zgjerimin e prdorimit t gazit t lngzuar t nafts (GLN), si nj burim i rndsishm alternativ pr furnizmin me energji t sektorve t ndryshm t ekonomis dhe n sektorin residencial. Rezultati 2 Prmirsimi i kushteve n amballazhimin, transportimin dhe tregtimin e GLN pr t nxitur pranimin dhe prdorimin e tij, edhe nprmjet rrjeteve shprndars. Rezultati 3 Rishikimi i masave t domosdoshme fiskale q duhen marr pr stimulimin e prdorimit t GLN. Objektivi 6 Rivlersimi i rezervave t nxjerrshme n vendburimet e naftave konvencionale, n vendburimet ranore dhe aktivizimin e fondit t ndaluar t puseve t shfrytzimit, mbi bazn e teknologjive t reja t shfrytzimit. Rezultatet e pritshme Rezultati 1 Saktsimi i metodikave pr vlersimin e rezervave t nxjerrshme n vendburimet ranore dhe t rrave bituminoze, referuar standardeve t prparuara. Rezultati 2 Prcaktimi i teknologjive t prshtatshme pr shfrytzim me interes t ktyre lloj naftve.. Rezultati 3 Ndrtimi i politikave pr promovimin e interesit pr shfrytzimin e rezervave t nxjerrshme n vendburimet e naftave konvencionale. Rezultati 4 Rritja e prodhimit t nafts e gazit. Rezultati 5 Saktsimi i rezervave t nxjerrshme n vendburimet ranore dhe prcaktimi i teknologjive t prshtatshme pr shfrytzim.

-26-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

Objektivi 7 Rivlersimi i rezervave industriale t qymyrgurit sipas cilsis dhe sasis s tyre, si dhe evidentimi i mundsive pr prodhimin dhe prdorimin e tij pr qllime industriale dhe komunale, nprmjet aplikimit te teknologjit e clean coal. Rezultatet e pritshme Rezultati 1 Arritja e prfundimeve pr situatn aktuale pr rezervat industriale t qymyrgurit sipas cilsis dhe sasis s tyre. Rezultati 2 Evidentimi i mundsive pr interesin e prodhimit dhe prdorimit t qymyrgurit pr qllime industriale dhe komunale, nprmjet aplikimit te teknologjit e clean coal. Objektivi 8 Rivlersimi i mundsive pr krkimin e vendburimeve t reja hidrokarbure n rajone, me ndrtim gjeologjik t komplikacioneve t theksuara tektonike. Rezultatet e pritshme Rezultati 1 Rishikimi i metodikave dhe teknologjve t prpunimit dhe interpretimit t t dhnave gjeologo-gjeofizike, pr studimin e ndrtimit gjeologjik t rajoneve q karakterizohen nga komplikacione t theksuara tektonike. Rezultati 2 Mundsit pr evidentimin e prospekteve me interes pr krkimin e vendburimeve t reja n rajonet me ndrtim gjeologjik q karakterizohet nga komplikacione t theksuara tektonike. Rezultati 3 Ndrtimi i politikave pr promovimin e interesit pr krkimet hidrokarbure n prospektet e evidentuara n rajonet me ndrtim gjeologjik t komplikuar tektonikisht. Objektivi 9 Studimi dhe vlersimi i mundsis s prodhimit t energjis elektrike nga centralet atomike, nj prirje n planifikimin afat gjat t kesaj energjie nprmjet bashkpunimit rajonal. Rezultatet e pritshme Prgatitje pr perspektiv zbatimi afat gjat, t prodhimit t energjis elektrike nprmjet centraleve brthamore, nprmjet gjenerats s IV t reaktoreve brthamore: strategjit e prodhimit t ksaj eneregjie elektrike, n kuadrr t bashkpunimit rajonal e m gjr.

-27-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

VI. NDIKIMI I REZULTATEVE T PRITSHME N ZHVILLIMIN SOCIAL E EKONOMIK Programi i krkimit dhe Zhvillimit Uji dhe Energjia ka ndikime pozitive afatshkurtra, afatmesme dhe afatgjata n zhvillimin e qndrueshm t vendit. Plotsimi i i objektivave t ktij programi do t sjell rezultate n drejtim t : Rritjes s koeficientit t naftnxjerrjes dhe pr rrjedhoj rritjen e prodhimit t nafts dhe t gazit . Aplikimit t teknologjive t reja t shfrytzimit Vlersimit real t rezervave t pasurive natyrore, konform standardeve t sotme, qarkullimit t shpejt ekonomik, menaxhimit shkencor dhe t qndrueshm T dhnat e reja dhe informacioni shkencor do t ket prmirsime cilsore dhe besueshmri m t lart. Ai do t jet i sistemuar n kuadr t Sistemit Gjeografik t Informacionit, do t ket akses t shpejt ndaj tij, duke ndihmuar procesin e vendimmarrjes. Produktet shkencore (studime, projekte krkimi, harta, monografi, modele, etj. ) do t jen n prdorim t drejteprdrejt t organeve t planifikimit, si dhe subjekteve t ndryshme shtetrore e private. Studimet mbi pasurit natyrore: ujit dhe energjis, vendosen m pran krkesave t shoqris dhe t shtetit, duke krijuar mundsi dhe premisa t favorshme pr zhvillimin e degve t tjera t ekonomis. Prdorimi me eficenc i burimeve energjetike duke nxitur prdorimin e burimeve energjetike alternative. Prmirsimi i kuadrit institucional e ligjor me impakt n rritjen e efektivitetit e prdorimit t pasurive natyrore, ujit dhe energjis, drejt nj zhvillimi t harmonizuar dhe me efekte t shpejta.

VII. FINANCIMI I PROGRAMIT Realizimi i Programit krkon financimin e mposhtm (n Milion Lek): Titulli/Emrtimi Kostoja totale 2010 23 2011 20 2012 17 Gjithsej 60

-28-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

VIII. SKEDA INFORMATIVE E PROGRAMIT (SIP) Titulli/Emrtimi Uji dhe Energjia Institucioni qndror prgjegjs i Programit: Agjencia e Krkimit, Teknologjis dhe Inovacionit Afati : 2010-2012 Motivimi i ndrmarrjes s Programit :
Deri m sot n fushat e ujrave dhe t energjis sht br relativisht pak n zhvillimin integral dhe t qndrueshm t vendit, e sidomos me studime t karakterit aplikativ, krahasuar me krkesat q shtrohen sot n t gjitha fushat, at ekonomike, t shndetit, kualitetit t jets, etj., Nga ana tjetr vendim-marrja ka qen n nj nivel t ult t prthithjes s produktit t krkimit, e po ashtu edhe aktiviteti privat jo i ndrgjegjsuar pr t prdorur krkimin n dobi t biznesit. Kshtu ekziston nj diferenc tepr e ndjeshme dhe e dukshme ndrmjet ekzistencs s potencialeve t larta t burimeve natyrore n prgjithsi dhe shkalls tepr t ult t shfrytzimit t ktyre burimeve pr qllime ekonomike. Krahas rezervave t mdha t ktyre burimeve hidrike, ende t pa vna n shfrytzim, si jan p.sh. potencialet e larta ujore t rrjetit hidrografik t lumenjve: Drini i Zi, Vjosa, Devolli, Osumi, Drinos, etj. Ende nuk vihen n prdorim, burime t tilla natyrore si jan p.sh. rrezatimi diellor, era, energjia termike e toks, bioenergjia, etj. Njohja dhe shfrytzimi integral dhe i qndrueshem i pasurive ujore (racional dhe n kompleks i tyre) i mbshtetur n studime e krkime serioze, sht nje element i rndsishm pr nj zhvillim t qndrueshm e afatgjat te vendit. Pa krkim shkencor nuk ka zhvillim t qndrueshm ekonomik. Institucionet krkimore n vend disponojn kapacitete, por njkohsisht u duhen krijuar hapsirat e mbshtetja e duhur pr t dhn ndihmesn e tyre n zhvillimin e qndrueshm t vendit. Megjith vshtirsit financiare, largimin nga vendi i yn i specialistve t kualifikuar etj., n institucionet e ndryshme shkencore ekziston nj trashgimi e pasur shkencore, si dhe kapacitete intelektuale q mund t aktivizohen m tej. N kto vitet e fundit jan shnuar arritje shkencore, t cilat jan br t njohura brenda dhe jasht vendit. Kjo tregon aftesin dhe fleksibilitetin e institucioneve shkencore pr tiu prshtatur shpejt dhe me cilsi nevojave t ekonomis s tregut dhe krkesave t sotme t shoqris. Synimi themelor i ktyre institucioneve pas ristrukturimit t sistemit krkimor n Shqipri, pr periudhen 2007-2009 sht rritja e mtejshme e ndikimit dhe efektivitetit t veprimtaris krkimore n zhvillimin e ekonomis. Fushat e propozuara t veprimtaris shkencore dhe zhvillimore fokusohen n rivlersimin kompleks, prdorimin afatgjat, racional dhe me ndikime minimale ndaj ambientit t resurseve energjitike, nafts, gazit, qymyreve, ujrave nntokesore, resurseve minerale, lndve bituminoze, lndve t ndrtimit, mineraleve industriale, si disa mineraleve xeherore, q kan premisa pr rritje t krkesave n vitet e ardhshme etj. Kjo problematik, me karakter ndr-insitucional mund t lvrohet me sukses n kuadrin e Programit Kombtar t Krkimit dhe Zhvillimit. Krkim zhvillimi i institucioneve shkencore, do t jet n koherenc me objektivat e prgjithshme t zhvillimit t qndrueshm, t prcaktuara n Programin ekonomik t Qeveris. Zgjidhjet e ofruara ndikojn konkretisht n zhvillimet ekonomike, t programuara nga Shteti,

-29-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

pr tani dhe n perspektiv. Disa prej tyre, si sht fjala, ajo pr rivlersimin e resurseve minerale pr prodhim energjie dhe (hidrokarburet, qymyret etj.) shpejtojn privatizimin e objekteve t ndryshme ose ndikojn n krijimin e joint venture me kompani t ndryshme t vendit apo t huaja, q sht nj imperativ i dits. Jan pikrisht kto disa nga motivet m kryesore q argumentojn ndrmarrjen e nj Programi Kombtar mbi pasurit natyrore.

Objektivat kryesore :
Objektivet afatgjata t ktij programi jan vlersimi sasior e cilsor i pasurive natyrore t rinovueshme: ujit dhe energjis, pr manaxhim e shfrytzim racional, prfshi edhe mbrojtjen e vlerave t tyre ekologjike. N fush t ujrave krkim zhvillimi prqndrohet n disa drejtime kryesore. Krkimi dhe rivlersimi me metoda komplekse gjeologjike e gjeofizike i baseneve te ujrave nntoksore t vendit ton me qllim rritjen e rezervave ujore dhe t prmirsimit t furnizimit me uj t zonave urbane dhe rurale, do t zr nj vend t rndsishm. Do t vlersohet bilanci ujor, rajonizimi sipas tipeve prkatse t ktij bilanci dhe kadastrimi i ujrave t Shqipris. Po kshtu, do t vlersohen potencialet e ujrave termale dhe kurativ t Shqipris me teknologji inovative, n tr ciklin, nga burimi tek konsumatori. Vlersimi i regjimit hidrokimik, shkalls s ndotjes t ujrave lumor, ato n zonat naft mbajtse, evidentimi i burimeve ujore me cilsi t veanta pr industrializim t ujit t pijshm dhe Transferime e inovacione teknologjike pr zhvillimin e industris s ujit t pijshm oligominerale dhe minerale. Studimi i veprimtaris erozive t ujrave detare dhe modelimi i tyre n bregdetin shqiptar. Do ti kushtohet rendesi e veant edhe teknologjive t planifikimit pr shfytzimin kompleks hidro-ekonomik dhe hidro-ekologjik t potencialeve ujore t lumenjve. N fush t ujrave krkim zhvillimi prqndrohet n drejtime kryesore si: -Rivlersimi i potencialit t burimeve hidrike t rinovueshme pr prodhimin kompleks t energjis elektrike nga HEC-e t vegjl dhe t mesm, si dhe pr zhvillimin e hidro-ekonomis; -Studimi dhe vlersimi i potencialit t energjis diellore, t energjis s ers n zona t ndryshme t vendit dhe i mundsive pr shfrytzimin e saj; -Studimi dhe vlersimi i mundsive pr prodhimin e energjis nga biomasa; -Vlersimi i gjeotermis n kuadrin e prdorimit t energjive t rinovueshme dhe shfrytzimi i ksaj energjie si nj kontribut me vler pr bilancin energjetik t vendit; -Aspekti makroekonomik dhe leverdishmria e prodhimit dhe prdorimit te biokarburanteve ne Shqipri; -Studimi i impaktit mjedisor dhe ekologjik q sjell prodhimi i energjis s rinovueshme dhe krijimi i bazs ligjore n lidhje me prdorimin e energjive t rinovueshme; -Studimi kompleks pr vlersimin e mundsive pr rritjen e prdorimit t gazit t lngzuar t nafts (GLN), si nj burim alternativ pr furnizmin me energji t sektorve t ndryshm t ekonomis dhe n sektorin residencial; -Rivlersimi i rezervave t nxjerrshme n vendburimet e naftave konvencionale, n vendburimet ranore dhe aktivizimin e fondit t ndaluar t puseve t shfrytzimit, mbi bazn e teknologjive t reja t shfrytzimit; -Rivlersimi i rezervave industriale t qymyrgurit sipas cilsise dhe sasis s tyre, si dhe evidentimi i mundsive pr prodhimin dhe prdorimin e tij pr qllime industriale dhe komunale, nprmjet aplikimit te teknologjit e clean coal. Rivlersimi i mundsive pr krkimin e vendburimeve t reja hidrokarbure n rajone ndrtimi gjeologjik i t cilve karakterizohet nga komplikacione t theksuara tektonike; -Adaptimi i sistemit elektroenergjetik n nj sistem m t qndrueshm, m pak i varur nga importi i energjis i mbshtetur n nj diversitet t burimeve t energjis, n vecanti burimet energjetike alternative, energjit e pastra dhe rritjen e kapaciteteve t transmetimit t energjis; -Diversifikimi i furnizimit t konsumatorve me energji elektrike, duke siguruar kosto energjie m t prshtatshme nprmjet prdorimit m eficient t energjis. Prmirsimi i menaxhimit t shprndarjes s energjis elektrike. Rritja e eficiencs s prdorimit t energjis, prfshir ktu racionalizimin e prdorimit dhe rezervimin e energjis;

-30-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

-Vlersimi i prcaktimit t mimeve dhe tarifave pr naftn dhe nnproduktet e saj n funksion t zhvillimit t politikave energjetike hidrokarbure, n prputhje me orientimin e tyre nga tregu brenda kuadrit t t drejtave sovrane mbi kto burime energjetike; -Hapja e tregut t brendshm t energjis elektrike dhe pjesmarrje aktive n tregun rajonal t saj, n kuadrin e Traktatit t Komunitetit t Energjis t Vendeve t Europs Juglindore, i cili bazohet n krkesat e Bashkimit Evropian pr reformimin e sektorit elektroenergjetik (Direktiva 54/2003 e BE-s); -Studimi dhe vlersimi i mundsis s prodhimit t energjis nga centralet atomike, nj prirje planifikimit afat gjat t ksaj energjie n rajon dhe -Prmirsimi i kuadrit ligjor dhe institucional ekzistues mbi menaxhimin e qndrueshm t ujit dhe energjis.

Rezultatet e pritshme dhe ndikimi i tyre:


Programi i krkimit dhe Zhvillimit Uji dhe Energjia ka ndikime pozitive afatshkurtra, afatmesme dhe afatgjata n zhvillimin e qndrueshm t vendit. Plotsimi i i objektivave t ktij programi do t sjell rezultate n drejtim t : -Rritjes s koeficientit t naftnxjerrjes dhe pr rrjedhoj rritjen e prodhimit t nafts dhe t gazit; -Aplikimit t teknologjive t reja t shfrytzimit; -Vlersimit real t rezervave t pasurive natyrore, konform standardeve t sotme, qarkullimit t shpejt ekonomik, menaxhimit shkencor dhe t qndrueshm; -T dhnat e reja dhe informacioni shkencor do t ket prmirsime cilsore dhe besueshmri m t lart. Ai do t jet i sistemuar n kuadr t Sistemit Gjeografik t Informacionit, do t ket akses t shpejt ndaj tij, duke ndihmuar procesin e vendimmarrjes. Produktet shkencore (studime, projekte krkimi, harta, monografi, modele, etj.) do t jen n prdorim t drejtprdrejt t organeve t planifikimit, si dhe subjekteve t ndryshme shtetrore e private; -Studimet mbi pasurit natyrore: ujit dhe energjis, vendosen m pran krkesave t shoqeris dhe t shtetit, duke krijuar mundsi dhe premisa t favorshme pr zhvillimin e degve t tjera t ekonomis; Prdorimi me eficenc i burimeve energjetike duke nxitur prdorimin e burimeve energjetike alternative; -Prmirsimi i kuadrit institucional e ligjor me impakt n rritjen e efektivitetit e prdorimit t pasurive natyrore, ujit dhe energjis, drejt nj zhvillimi t harmonizuar dhe me efekte t shpejta. Rezultate konkrete t ktij programi, do t mbshtesin projektimin e veprave t ndryshme hidroteknike, energjetike pr shfrytzimin e ers dhe energjis diellore pr prodhimin e energjis elektrike jeshile, pr vlersimin e normave t ujitjes, pr vlersimin e hidromodulit t kullimit, studime pr vlersimin e prurjeve t shkarkimeve urbane, prmirsime t kuadrit ligjor dhe institucional n fushn e burimeve natyrore, ligje t reja mbi shfrytzimin integral dhe t qndrueshm t tyre, n prputhje me Kuadrin Ligjor Europian etj. Kto studime ndikojn dhe i qndrojn afr zhvillimeve ekonomike, problemeve sociale, mbrojtjes s mjedisit etj. Studimet e avancuara n fushn e ujit, energjis, lndve t para minerale dhe hidrokarbureve, studimet mbi gjeoambientin etj, ushtrojn ndikimin e tyre dhe integrohen mir me krkimin e zhvillimin n fusha t tjera t ekonomise si bujqsia, ndrtimi, komunikacioni, urbanistika, turizmi.

Financimi: 48 Milion Lek

-31-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

Aneksi 1 Situata n Sektorin e Energjis


Konsumi i burimeve energjetike pr t gjith sektort e ekonomis n vendin ton ka psuar nj rritje nga viti n vit, prjashtuar periudhn 1990-1992, n t cilen rnia e konsumit arriti nga 2.26 Mtoe n 1990 dhe 1.22 Mtoe n 1992, si pasoj e mbylljes s shum konsumatorve industriale. M pas, intensiteti i prodhimit t energjis u reduktua me afrsisht 50%, megjithse konsumi pr frym i energjis sht akoma n nivele t ulta. N vitin 2005, konsumi energjetik pr banor pati 11.7% rritje dhe intensitetit energjetik rritje vetm prej 2.3%. Konsumi me burime energjetike sot kap vlern 1.996 Mtoe, ndrsa prsa i prket konsumit t energjise elektrike sipas sektorve t ekonomis n 2005, ai rezidencial 54%, sektori i shrbimeve me 23%, sektori i industris me 18 % dhe bujqsia 6%. Fushat kryesore e ktij sektori energjetik jan: Nn-sektori elektro-energjetik, q prbn rreth 25-27% t bilancit t burimeve energjetike n shkall vendi. Nn-sektori hidrokarbur (i nafts dhe gazit), q prbn rreth 61-63% t bilancit t burimeve energjetike n shkall vendi. Produktet e nafts e kan rritur peshn e tyre n konsumin final t energjis nga 48% n 1995 n 63.1% n 2005. Nn-sektori i energjive t tjera (energjit e rinovueshme, etj.), t cilt prbjn 11-13% t bilancit t burimeve t energjis n shkall vendi. Sektori me rritje t vazhdueshme t konsumit t lndve energjetike sht sektori i transportit. N 1990 ai kontribuonte me 6% t totalit t energjis ndrsa n 2005 ky sektor z 44.3%, sektori i banesave me 26.5%, sektori industrial 12.4%, sektori i shrbimeve 10.4% dhe bujqsia 4.5%. Furnizimi me burime primare kombtare Energjia elektrike Sistemi elektroenergjetik shqiptar sht i pamjaftueshm pr t prballuar nj furnizim cilsor dhe pa kufizime t konsumatoreve me energji elektrike. Rreth 99% t prodhimit t brendshm vjetor vjen nga HEC-et, tre nga t cilt jan n kaskadn e lumit Drin dhe japin 86% t prodhimit total. Si rezultat, n nj vit normal, gjenerimi total i energjis elektrike sht 4160 Gh. Kapaciteti i sotm gjenerues dhe kufizimet n linjat ekzistuese t interkonjeksionit kan sjelle pamjaftueshmri pr te prballuar krkesn e sotme prej 6.60 Th/vit (viti 2006). Rritja e krkess pr energji elektrike sht me e lart se pr do burim tjetr energjie megjithse furnizimi neto me energji elektrike sht rritur m shum se 8.9 % n vit q nga viti 1990. -32-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

Hidrokarburet - Nafta Furnizimi i ekonomis me nnprodukte nafte dhe gazi realizohet nga importi dhe prodhimi vendas. Megjithse prodhimi vendas i nnprodukteve te nafts e gazit plotson rreth 37-38 % t nevojave t ekonomis, ai luan nj rol t rndsishm jo vetm pr vendosjen e ekuilibrave t drejta n furnizimin e sektorve, por dhe pr t ndikuar q luhatjet e mimeve t mos dalin jasht kontrollit. N kto kushte shteti, ka stimuluar vazhdimisht rritjen e prodhimit nga shoqrit Albpetrol Sha dhe ARMO Sha duke mbshtetur dhe reformat e marra pr rritjen e efektivitetit t tyre. Sidoqoft, duhet theksuar se vitet e fundit jan marr disa rezultate t pjesshme t arritura nga Albpetrol Sha, ku pr vitin 2005 u prodhua 349 116 ton naft. M evident jan treguesit e arritur nga kompania Kanadeze Bankers Petroleum Albania Ltd. (ish Saxon Interantional Energy Ltd.), n shfrytzimin e zons s PatosMarinzs, e cila mbi bazn e investimeve t realizuara, pr vitin 2005 realizoi nj prodhim nafte prej 98 425 ton. Deri tani jan nxjerr 50.3 milion ton dhe ndodhen ende nn toke edhe rreth 386.4 milion ton naft n shtres (rezerva gjeologjike). Kushtzuar nga niveli i teknologjis ekzistuese n vend sht llogaritur nj vlere fillestare e rezervave t nxjerrshme t nafts prej 80.5 milion ton nafte, por kjo shifr rritet me aplikimin e teknologjis s sotme t nxerrjes s naftes. Sektori i rafineris Sektori i rafineris prballet me vshtirsi t mdha si pasoj e teknologjis s vjetr si dhe mungess s nj sistemi modern pr operacionet e puns dhe pr mirmbajtjen e sistemit te kontrollit. Ai gjithashtu ka probleme serioze n mungesn totale t kontrollit t ndotjeve mjedisore. Cilsia e prodhimit t produkteve sht problematike dhe jo konkurruese me ato t tregut ndrkombtar me prjashtim t diezelit, vajgurit dhe bitumit, t cilt kan nj afrsi me kto standarde, kurse produktet e tjera kan karakteristika teknike jo atraktive pr konsumatoret. Gazi natyror N situatn aktuale kontributi i gazit natyror vazhdon t jet tepr i vogl pasi prodhimi vendas ka rn n nivele tepr t ulta ndrkoh q importi i tij pr momentin sht jo i mundur t prballoj krkesn, me prjashtim t gazit t lngzuar t nafts q vjen vazhdimisht duke u rritur. Rezervat e gazit n vend kan psuar nj rnie drastike q nga 1985 duke arritur ekstremalen pas viteve 1990 si pasoje e mos zbulimit t vendburimeve t reja dhe mungess s investimeve n vendburimet ekzistuese, kur prodhimi i gazit ka rn nga 206 ktoe n 1990 ne 11 ktoe n 2005. Kontributi i gazit natyror nga 10% n vitin 1990 ka rn n 0.41% n vitin 2005. -33-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

Qymyrguri Me ndryshimet ekonomike q ndodhn n vend pas vitit 1990, mbyllja e konsumatorve industriale ka shkaktuar rnie drastike t konsumit t qymyrit. Furnizimi dhe prdorimi i qymyrit ka rn nga rreth 644.5 ktoe ose 22% e furnizimit me burime primare energjetike n 1990 n 20.7 ktoe ose 1.08% n 2005. Karakteristikat e qymyrit t vendit ton kan kualitet t dobt, me prmbajtje squfurit rreth 3-5 %, me prmbajtja t hirit 40-60% dhe lagshtia deri n 60%. Qymyret kan fuqi kalorifike nga 2000 kcal/kg deri 3000 kcal/kg dhe nxirren nga nj thellsi q shkon deri n 300m, me trashsi shtrese 0.7-1m. Kontributi i qymyrit ka rn n tregun energjetik shqiptar pr disa arsye: - Teknologjia e vjetr e nxjerrjes s qymyrit; - Qymyre me fuqi kalorifike t ult, t tipit linjit, me prmbajtje t lart squfuri, lagshtie dhe hiri krkojn impiante t mbrojtjes s mjedisit; - Kosto e lart e nxjerrjes dhe pasurimit t qymyrit me teknologjit e prdorura; Drut e Zjarrit Nj tjetr burim i rndsishm, i cili ka dhn dhe vazhdon t jap nj kontribut t ndjeshm n bilancin energjetik shqiptar, jan drut e zjarrit. N vitin 1990 drut e zjarrit kontribuonin me 727.7 ktoe (ose me 27% t totalit) duke rn m pas n vitet 1998 n vlerat 267 ktoe dhe n 236 ktoe n 2005 (12.3% t totalit t konsumit) ose 10% t totalit t burimeve primare. Bazuar n Bilancin Energjetik t 2005, rezulton q 95% e druve t zjarrit jan konsumuar n sektorin e banesave dhe vetm nj pjes e vogl e saj n sektorin e shrbimeve dhe t industris. Krahasuar me periudha t viteve t kaluara vihet re q struktura e konsumit t druve t zjarrit sipas sektoreve ka ruajtur t njjtin tipar, at t prdorimit t tyre n sektorin e banesave, por me nj pesh m t madhe t konsumit n industri dhe shrbime krahasuar respektivisht me konsumin aktual (theksojm q t dhnat mbi drut e zjarrit jan bazuar mbi vlersime dhe jo t dhna t evidentuara). Energjit e rinovueshme Bota sht duke prjetuar sot fundin e regjimit t epoks s lndve djegse fosile si dhe tranzicionin drejt nj regjimi te ri energjetik. Civilizimi i sotm sht n nj moment kritik ku pr 20-30 vjet ekuilibri energjetik aktual mbshtetet pothuajse trsisht tek lndet djegse fosile. Interesimi mbi burimet e rinovueshme t energjis, kudo n bot, po rritet dita dits pasi burimet fosile si: nafta, gazi natyror dhe qymyri kan rezerva t kufizuara, dhe burimet e tyre (sidomos t nafts) jan t prqndruara (gati 75% e tyre) n zonn e Lindjes s Mesme, nj zon kjo me paqndrueshmri t lart. Kto jan ndr arsyet kryesore pse sot vendet e zhvilluara kudo n bote i kan hedhur vshtrimet e tyre drejt shfrytzimit t burimeve t rinovueshme t energjis.

-34-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

Interes n vendin ton paraqet shfrytzimi i energjis diellore ku vlen t theksohen shfrytzimi e energjis diellore n zonat e Fierit, Vlors, Durresit Sarands etj, si rajone me rrezatimim vjetor t lart. Evidentimi i kushteve t favorshme pr shfrytzimin e ers pr qllime energjetike, lidhet me njohjen edhe t disa parametrave t tjer mjaft t rndsishm si: shpejtsia mesatare, sasia e orve me er n vit mbi nj prag t dhn, probabiliteti i shfaqies s errave pr pragje t ndryshme, shpejtesit maksimale t ers etj. Kto parametra do t shrbejn n t ardhmen pr nj studim m t thelluar n kt fush. Megjithat jan identifikuar disa zona atraktive si: Shkoder (Velipoj, Cas), Lezh (Ishull Shngjin, Tale, Balldre), Durrs (Ishm, P.Romano), Fier (Karavasta, Hoxhara 1, Hoxhara 2), Vlor (Akerni), Tepelen, Sarand. N Shqipri, prfitimi m i madh nga burimet e rinovueshme sht nga hidroenergjia dhe m konkretisht nga hidrocentralet e mdhenj, por sht m shum interes edhe prfitimi i energjis nga shfrytzimi dhe ndrtimi i hidrocentraleve t vegjl. Shfrytzimi i energjis gjeotermale nuk sht marr seriozisht n konsiderat n vendin ton, megjithese ka mundsi t mdha pr shfrytzimin e saj pr ngrohjen dhe freskimin e godinave me sistemet ngrohs moderne gjeotermal, q shfrytzojn nxehtsin e shtresave t cekta t toks n t gjith territorin e vendit, si edhe t shfrytzohen burimet dhe puset e ujrave t nxehta. Biomasa sht nj tjetr burim i rinovueshem energjie q ka nj shtrirje pothuaj n gjith territorin e vendit ton. Prve drurve t zjarrit q vazhdojn t shfrytzohen n mnyr jo t qndrueshme nj interes t madh paraqesin edhe pasuria shum e madhe e shkurreve si dhe mbetjet e ngurta urbane.

-35-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

Rezervat e Burimeve Energjetike


Rezervat hidroenergjetike Shqipria renditet n Europ si nj vend me pasuri ujore t konsiderueshme, me nj shtrirje hidrografike t shprndar pothuaj n t gjith territorin. Rreth 70% t territorit e zn malet, kodrat, liqenet dhe siprfaqet e shtretrve t lumenjve. Territori hidrografik i Shqipris ka nj siprfaqe ujmbledhse prej rreth 44 000 km2, ose 57% t territorit shtetror. Shqipria ka nj kapacitet t madh hidroenergjie. Edhe pse rreth 98% e energjis elektrike prodhohet nga hidrocentralet vetm 35% e potencialit hidroenergjitik sht shfrytzuar deri tani. Kapaciteti hidroenergjetik ekzistues i instaluar sht rreth 1450 M. Prodhimi mesatar shumvjear nga hidroenergjia sht 4162 Gh/vit. Rezervat totale t hidroenergjis vlersohen rreth 3000 M dhe potenciali vjetor i prodhimit mund t arrij 10-12 Th. Sipas gjendjes aktuale duke qn se 95 % hidrocentraleve jan n veri preferohet ngritja e impianteve t rinj t prodhimit n pjesn jugore t vendit (Vjos dhe Devoll) sepse kjo do ta beje t mundur balancimin gjeografik t prodhimit me krkesn. Rezervat hidroenergjetike: HEC-eve t vegjl Deri n vitin 1988, n Shqipri kan qn ndrtuar 83 hidrocentrale t vegjl me nj kapacitet prej 50 deri 1200 k fuqi t instaluar, me nj potencial prej 25 M (ku n fakt, kapaciteti total i projektimit t tyre sht 14 M, pra pr shumicn e tyre ekziston mundsia e rritjes s kapacitetit). Aktualisht rezulton se nga 83 hidrocentralet e vegjl ekzistues, nj pjes sht n pun, ndrsa pjesa tjetr jo. Kjo pr arsye nga m t ndryshmet. Ekzistojn gjithashtu edhe projekte pr 41 HEC-e t rinj q mund t ndrtohen n t ardhmen me kapacitet t mesm dhe t lart. Kapaciteti total i ktyre HEC-eve prllogaritet n 140 M me nj prodhim vjetor energjie prej rreth 680 Gh. Rezervat hidrokarbure N total sasia e nafts e grumbulluar fillimisht n rezervuart nntoksor t vendburimeve t njohura t vendit ton ka qn 437 milion ton. N varsi t natyrs s rezervuarit natyror t vendburimeve t nafts rezulton se, n vendburimet ranore kan qn depozituar 77.75% t rezervave totale gjeologjike (pak m shum se 22% t totalit). Deri tani jan nxjerr rreth 50.2 milion ton dhe ndodhen ende nn tok edhe rreth 386.4 milion ton naft (rezerva gjeologjike). Duke analizuar rezervat n funksion t strategjis s zhvillimit dhe duke par vlern e ktyre rezervave n kndvshtrimin q prpunimi i vendburimeve t nafts duhet t sigurohet nj nxjerrje e sasive maksimale t rezervave gjeologjike (ose t nafts fillestare n shtres-OOIP), me tempe t marrjs (nxjerrjes) s tyre n nj koh sa m t shkurtr dhe brenda kufijve t leverdishmeris ekonomike. -36-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

Rezervat e bitumit dhe rrave bituminoze N to prfshihen rezervat e bitumit (ose asfaltit) dhe rrave bituminoze t cilat jan t prqndruara kryesisht n pjesn jugore t Patosit n depozitimet e Mesinianit (suitat Marinza, Driza e Gorani) dhe n Pliocenin e Selenics (suita Rrogozhina). Gjithashtu, ato takohen n siprfaqe dhe n disa puse t shpuar ne Kuove dhe Makaresh (FushKruj) por n sasi m t reduktuara. N pjesn jugore t Patosit jan llogaritur rezerva t kategorive B, C 1 dhe C 2, prkatsisht 110 milion B+C 1 dhe 47 milion t kategoris C 2 . N Selenic-Treblov rezervat e llogaritura jan B+C 1 ose (probable+possible) 32 million ton dhe C 2 217 milion ton, shifra e ktyre t fundit mund t arrije deri n 330 milion ton. Rezervat e llogaritura si rezerva t mundshme jane rreth 500 000 ton (rezerva t nxjerrshme) bitum. Rezervat e Qymyrit Qymyri sht nj nga burimet m t mdha energjetike t Shqiprise dhe sht i shprndar n katr vendburime kryesore. Rezervat e parashikuara t qymyrit jan 22649 Mtoe. Pellgjet tona qymyrgurore kan qymyre n prgjithesi me fuqi t ult kalorifike dhe me shtres t vogl minerali Rezervat energjetike t torfs. Bashk me qymyrin nj sasi e konsiderushme torfe sht zbuluar n zonn e Kors (Maliq) rreth 156 milion m3 dhe Sarands 1.3 milion m3. Torfa ndodhet n fushn shum pjellore t Maliqit dhe t Sarands me nj trashsi nga disa cm deri n tre metra. Rezervat e energjive t tjera alternative: Shfrytzimi aktiv i energjis diellore realizohet n sisteme q absorbojn kt energji nprmjet kolektorve t rrafsht. Uji i ngroht mund t prdoret pr ngrohjen e baness, kur temperatura e tij sht e lart. Megjithat prdorim m t gjer impiantet e energjis diellore kan gjetur pr nevojat hidrosanitare. Deri tani kjo sht teknologjia m premtuese dhe m me leverdi ekonomike pr shfrytzimin e energjis diellore. Jan br nj sr studimesh pr instalimin e paneleve diellore n sektorin e banesave dhe n at t shrbimeve. Nse Shqipria do t zhvillonte sistemet e paneleve diellore, prodhimi (potenciali) i ujit t ngroht do t jet ekuivalent me sasin e energjis prej 1000 Gh termik (ose 125 M termik t fuqis s instaluar). Energjia e ers n vendin ton sht nj mundsi potenciale pr shfrytzimin e prodhimit t energjis elektrike. Si pr shum vende edhe pr vendin ton problem kryesor pr instalimin e centraleve t ers sht se ende nuk jan br matje t vazhdueshme shum vjeare pr shpejtsin dhe kohzgjatjen e ers, kshtu q kompanit e ndryshme q mund t jen t gatshme pr t investuar n kt sektor e kan gati t pamundur t vendosin nse ia vlen t investohet n nj zon t caktuar, -37-

PROGRAMI KOMBTAR PR KRKIM E ZHVILLIM Uji dhe Energjia

pa patur m par t dhna t sakta pr shpejtsin dhe kohzgjatjen e ers. Vlersimet paraprake kan treguar se zonat me shpejtsi dhe kohzgjatje m t madhe ere jan ato t ultsires bregdetare, n t ciln mund t ngrihen 20 EEC- e pran 20 hidrovoreve q shrbejn pr mbrojtjen e tokave nga prmbytjet. Nse kjo bhet realitet parashikohet q deri n vitin 2020 nga era t prodhohet rreth 400 Gh/vit. Potenciali i mbetjeve t ngurta si lnd djegse jepet nprmjet prbrjes s tyre, fuqis kalorifike, prmbajtjes s lagshtirs dhe mass s padjegshme. Rezervat energjetike t mbetjeve urbane pr vitin 2005 jan 1.783 Mtoe dhe n vitin 2020 parashikohen t jen 9.517 Mtoe. Mbetjet e ngurta mund t prdoren pr prfitimin e energjis, por duhet theksuar se kosto e tyre sht shum m e lart n krahasim me lndt djegse tradicionale. Burimet gjeotermike jan dy kategori: nxehtsia e shtresave t toks e pranishme n t gjith territorin e vendit dhe s dyti burimet dhe puset e ujrave gjeotermale. Burimet e puseve e ujrave t nxehta ndodhen n zonn gjeotermike t Krujs me nj rezerve prej 5.9x108 5.1x109GJ; hapsira gjeotermike e Ardenics dhe ajo e Peshkopis. Rezervat gjeotermike nuk mund t prdoren pr prodhimin e energjis elektrike sepse jan t entalpis s ult (temperatura m e ult se 80 0C), por kan vlera ekonomike shum t mdha pr prdorim t drejtprdrejt n shum fusha t ekonomis dhe t jets. Biomasa si burim energjie sht ngushtsisht e lidhur me pyjet, bujqsin, mbetjet, industrin ushqimore dhe mbetjet urbane. Pr kt, pr t vlersuar potencialin e biomass n Shqipri, sht e rndsishme t njihet zhvillimi i ktyre sektorve dhe politika e ndjekur nga Ministria e Bujqsis dhe Ushqimit. Rezultatet e disa vlersimeve paraprake (vlersime t publikuara nuk ka pasur ndonjher n Shqipri) tregojn se mbetjet e prodhuara n Shqipri arrijn nj total prej rreth 0.4 Mtoe, nj shifer kjo ekuivalente me rreth 50% t prodhimit total primar t energjis n 2005. Esht e qart se jo e gjitha kjo do t jet e vlefshme pr prdorimin si energji, pr shkak t arsyeve teknike dhe ekonomike. Duhet theksuar q shumica e mbetjeve n vendin ton sht shum e shprndar dhe sht e vshtire q t mund t prqndrohen pr t patur prfitime ekonomike. Megjithat, nj pjes e tyre ka prdorime t tjera m efikase, si sht p.sh. ushqim i kafshve n rastin e disa mbetjeve bujqsore.

-38-