Vous êtes sur la page 1sur 15

Encheiridion

Epiktet

1. Z wszystkich rzeczy jedne s od nas zalene, drugie za niezalene. Zalene s od nas: sdy, popdy, pragnienia, odrazy i jednym sowem to wszystko, co jest naszym dzieem. Niezalene natomiast s od nas: ciao, mienie, sawa, godnoci i jednym sowem to wszystko, co nie jest naszym dzieem. I dlatego te rzeczy, ktre od nas zale, z natury s wolne i nie podlegaj adnym zakazom ani przeszkodom, te natomiast, ktre od nas nie zale, nie przedstawiaj adnej wartoci, speniaj suebn rol i stanowi cudz wasno. Pamitaj zatem, e jeli rzeczy suebne z natury zaczynasz uwaa za wolne, a cudze za wasne, sam si zaprzgniesz w niewol, bdziesz rozwodzi skargi i ale, doznawa niepokoju, miota zorzeczenia zarwno na bogw, jak i na ludzi. Jeeli jednak to tylko, co twoje, uwaa bdziesz za swoj wasno, i przeciwnie to, co jest cudz wasnoci za przynalene, jak jest w rzeczywistoci, do kogo innego, wtedy nikt nigdy nie bdzie na ciebie wywiera przymusu, nikt nie bdzie sprawia ci przeszkd, ani ty sam nie bdziesz nikomu zorzeczy, nikogo oskara, niczego zgoa czyni wbrew swojej woli, nikt nie wyrzdzi ci krzywdy, w nikim nie bdziesz mia wroga, bo te i niczego nie doznasz, co by rzeczywicie szkodliwe byo dla ciebie. A zatem jeeli dysz do osignicia tak wielkich dbr, pamitaj o tym, e nie jest ci wolno z miernym nakadem wysiku bra si do tak wzniosego dziea, ale e musisz jednych rzeczy raz na zawsze si wyrzec, drugich chwilowo poniecha. Jeeli jednak zechcesz posi te wielkie dobra, a jednoczenie i godnoci piastowa i opywa w bogactwa, bardzo moliwe, e nie zdobdziesz ni godnoci, ni bogactw, a to dla tej przyczyny, e dysz do osignicia dbr wyszego rzdu, a ju z ca pewnoci nie dopniesz tego, przez co jedynie rodzi si wolno i szczcie. Staraje si tedy kademu gwatownemu wyobraeniu natychmiast przeciwdziaa, tak mwic: Jeste tylko wyobraeniem, czcz mar rzeczy, ktr przedstawiasz. Nastpnie zbadaj owo wyobraenie i oce jego warto wedle takich prawide, jakie posiadasz, a przede wszystkim i nade wszystko wedle tego prawida, czy przedstawia ono rzeczy od nas zalene, czy niezalene. I jeli przedstawia rzecz jak, ktra nie jest od nas zalena, z miejsca wypowiadaj swe zdanie: Nic a nic mnie to nie obchodzi! 2. Pamitaj o tym, e pragnienie mami ci obietnic zdobycia dobra, ktrego podasz, a odraza mami ci obietnic uniknicia za, przed ktrym si wzdrygasz, oraz e ten, kto w pragnieniu doznaje zawodu, jest nieszczliwy, a ten, kto w odrazie ponosi porak godny politowania. Jeeli zatem tego tylko unikasz, co zgodnie ze sw natur jest
Disclaimer: Reformat ze strony: encheiridion.htm (i z wielu innych )
0

http://www.dziejemysli.republika.pl/epiktet.

2 w twojej mocy, nie dowiadczysz zgoa niczego, do czego czujesz odraz. Jeeli jednak unikasz choroby, mierci albo ubstwa, doznasz bolesnego zawodu. A zatem wyple ze siebie odraz do wszelkich rzeczy, ktre z natury nie s od nas zalene, a skieruj j ku tym jedynie, ktre z natury s od nas zalene. Pragnienie natomiast zdaw na pocztek w sobie doszcztnie. Jeeli bowiem pragn bdziesz rzeczy, ktre nie s od nas zalene, z koniecznoci musisz si czu nieszczliwy. Co si znw tyczy rzeczy, ktre s od nas zalene, to na razie nie jest ci jeszcze zupenie wiadomo, jakich to spord nich godzi si tobie poda. Wolno ci tylko do jednych rzeczy dy, a drugich unika, ze spokojem jednake, z ogldn rozwag, z opanowaniem. 3. Pamitaj o tym, eby przy kadej rzeczy bd rozweselajcej na duszy, bd przynoszcej poytek, bd wzbudzajcej upodobanie zawsze stawia sobie nastpujce pytanie: Czym jest ta rzecz waciwie? I tak na przykad, jeeli dzban budzi w tobie upodobanie, mw sobie: Dzban jest t rzecz, ktra budzi we mnie upodobanie. Przeto kiedy ten dzban si stucze, nie zmci to w tobie pokoju ducha. Jeeli znowu serdecznie caujesz swe dzieci lub on, mw sobie: Cauj czowieka . Przeto kiedy ten czowiek umrze, nie bdziesz rozpacza. 4. Ilekro zamierzasz si zabra do jakiego dziea, zastanw si dobrze, co to ma by za dzieo. I tak gdy si wybierasz do ani, by si wykpa, przywied sobie na myl to wszystko, co si tam dzieje w ani; e jedni uciekaj co siy, a drudzy si tocz na potg, a inni obluzguj si wyzwiskami, a jeszcze inni kradn, co popadnie. I w ten sposb z wiksz rkojmi powodzenia do dziea si wemiesz, jeeli z miejsca powiesz sobie otwarcie: Ja chc si w ani wykpa, a zarazem strzec wolnej swej woli, tak iby dziaaa zgodnie z natur . I tak samo postpuj przy kadym dziele. W ten bowiem sposb, jeli jaka przeszkoda nie pozwoli ci si wykpa, natychmiast przywoasz sobie na pami swe zamierzenie: Ale ja przecie nie tylko wykpa si chciaem, lecz rwnie strzec zarazem wolnej swej woli, tak iby dziaaa zgodnie z natur, jednake nie potra jej ustrzec, jeeli si bd oburza na to wszystko, co si przydarza. 5. Nie same rzeczy bynajmniej, ale mniemania o rzeczach budz w ludziach niepokj. I tak na przykad mier nie jest adnym postrachem w przeciwnym razie to i Sokrates miaby o niej takie wyobraenie ale mniemanie o mierci jako czym strasznym, ono to dopiero postrachem si staje. Ilekro tedy borykamy si z trudnociami albo wpadamy w niepokj lub smutek, nikogo nigdy nie obwiniajmy o to, lecz siebie samych, to znaczy nasze wasne mniemania. Waciwoci bowiem czowieka zgoa nie obznajmionego z lozo jest obwinia innych o rzeczy, ktre on sam le czyni; po czci obznajmionego obwinia siebie samego; w peni obznajmionego nie obwinia ni siebie, ni innych. 6. Nie szczy si z adnej zalety cudzej. Gdyby ko, chcc si poszczyci, powiedzia: Jestem pikny! rzecz ta byaby jeszcze do zniesienia. Ty natomiast gdyby, chcc si poszczyci, powiedzia: Posiadam piknego konia wiedze to sobie, eby si szczyci z zalety konia. Jaka jest zatem twoja wasna zaleta? Czynienie naleytego uytku z wyobrae. A przeto ilekro w czynieniu uytku z wyobrae postpujesz zgodnie z natur, wtedy i tylko wtedy moesz si szczyci, bo wtedy dopiero bdziesz si szczyci z jakiej zalety, ktra jest twoj wasn zalet. 7. Podobnie jak w czasie podry morskiej, kiedy okrt przybije do brzegu, moesz sobie

3 wprawdzie na ld wysi, by zaopatrzy si w wod, a po drodze, tak dla rozrywki, to i pikn muszelk, i mtw podnie, wszelako musisz na pamici mie okrt, such bezustannie nata, czy przypadkiem nie woa sternik, a kiedy zawoa musisz to wszystko porzuci, iby ci zwizanego nie wrzucono jak barana na okrt. Tak samo rzecz ma si i w yciu: Jeeli zamiast piknej muszli i mtwy obdarzyy ci nieba urocz on i licznym dzieciciem, nic nie przeszkadza ci wprawdzie radowa si nimi, wszelako kiedy zawoa sternik, biegnij czym prdzej na okrt, pozostawiajc to wszystko i wicej nie troszczc si o nie. A jeli jest nadto starcem, nie odchod nigdy od okrtu zbyt daleko, eby mimo woania sternika nie pozosta na ldzie. 8. Nie usiuj nagina biegu wydarze do swojej woli, ale naginaj wol do biegu wydarze, a ycie upynie ci w pomylnoci. 9. Choroba jest wprawdzie przeszkod dla ciaa, ale nie jest przeszkod dla woli, chyba e wola sama chce tego. I tak chromanie jest wprawdzie przeszkod dla nogi, ale nie jest przeszkod dla woli. I w ten sposb winiene sobie rzecz wytumaczy przy kadej spotykajcej ci przeciwnoci, a dojdziesz do przekonania, e jest ona zawsze przeszkod dla czego innego, tylko nie dla ciebie samego. 10. Pamitaj, eby w kadej przydarzajcej si tobie przygodzie zwraca pilnie na siebie uwag i bada szukajc, jak te si masz w sobie, ktr by przeciwstawi owej przygodzie. I tak jeli zobaczysz piknego chopca lub pikn dziewczyn, potrzebn ku temu si znajdziesz w powcigliwoci. Jeeli znowu grzbiet pod ciarem ci si ugina, si t znajdziesz w wytrzymaoci. A przeciw szyderstwom znajdziesz j w cierpliwoci. I jeli bdziesz si wdraa do tego sposobu postpowania, nie dasz si porwa zmysowym wyobraeniom. 11. Nigdy o adnej rzeczy nie mw: Straciem, ale Oddaem . Zmaro ci dzieci? To znaczy dzieci zostao oddane. Zmara ci ona? To znaczy ona zostaa oddana. Tak, ale ograbiono mnie z woci! A zatem i owe woci zostay oddane. Tak, ale otrem spod ciemnej gwiazdy jest ten, kto mnie z tych woci ograbi! A co ci na tym zaley, przez kogo Dawca zada od ciebie ich zwrotu? Wszake na jak dugo odda ci je w posiadanie, troszcze si o nie, tak jednak jak o rzecz bdc cudz wasnoci i jak si troszcz podrni o gospod, w ktrej si zatrzymali. 12. Jeeli chcesz czyni postpy w mdroci, wybij sobie z gowy tego rodzaju rachuby: Jeeli zaniedbam swej majtnoci, nie bd mia rodkw do ycia. Jeeli nie bd kara swego niewolnika, stanie si nicponiem. Lepsz jest bowiem rzecz, wyzwolonym si stawszy od smutku i strachu, umrze z godu, nieli opywajc w dostatki, y w niepokoju. A z drugiej strony lepsz jest rzecz, eby twj niewolnik sta si nicponiem, ni eby ty by czowiekiem nieszczliwym. Zrb zatem pocztek od rzeczy drobnych. Wylej ci ostatnie krople oliwy, ukradn ci resztki wina? Przemw do siebie: Za tak cen kupuje si wolno od namitnoci, za tak cen pogod ducha. Za darmo przecie niczego si nie nabywa . Kiedy za woasz niewolnika, pomyl te sobie, e moe nie usysza on twego woania, a jeli nawet usysza e moe nie jest w stanie wykona tego, czego ty dasz. Wszelako nie dozwle mu tak por w pira, iby w jego mocy byo zamci w tobie pokj ducha.

4 13. Jeeli chcesz czyni postpy w mdroci, zgd si z tym cierpkim faktem, e w sprawach zewntrznych uchodzi bdziesz za gupca i bazna, i nie chciej nawet sprawia wraenia, e si na czymkolwiek rozumiesz. A jeeli mimo wszystko niektrym nie wydasz si takim gupcem, nie dowierzaj sam sobie! Wiedz bowiem, e nie tak atwo potrasz sta na stray swej wolnej woli, aby dziaaa zgodnie z natur, a jednoczenie krzta si wok rzeczy zewntrznych, ale si koniecznoci, jeli si troszczysz o jedno, drugiego musisz zaniecha. 14. Jeeli pragniesz, by dziatki twoje i ona twoja, i przyjaciele twoi yli i yli bez koca, to jeste szalecem. Albowiem yczysz sobie, by rzeczy niezalene od ciebie zalene si stay, a to co cudze, by stao si twoje wasne. Podobnie jeeli pragniesz, by syn twj nie popenia adnych bdw, to jeste gupcem. dasz bowiem, by uchybienia nie byy uchybieniami, ale czym innym. Jeli natomiast nie chcesz w swoich deniach dozna zawodu, to rzecz ta ley w twej mocy. A przeto w tym si zaprawiaj, co ley w twej mocy. Panem nad kadym, czowiekiem jest ten, kto ma wadz zarwno uyczy, czego kto pragnie, jak i zabra, czego nie pragnie. A przeto kto wolnym chce zosta, ten niechaj ani si nie rwie do rzeczy, ani te niechaj nie ucieka od rzeczy, ktre s zalene od kogo innego. W przeciwnym razie musi sta si niewolnikiem. 15. Pamitaj, e w yciu winiene si zachowywa jak na biesiadzie. Postawi przed tob wok krc mis wycignij rk i przyzwoicie we swoj cz. Idzie w ruch dalej nie zatrzymuj! Nie dosza jeszcze do ciebie nie wd za ni z dala zaknionymi oczami, ale czekaj spokojnie, a ta misa stanie przed tob. Tak samo si zachowuj wobec dzieci, tak samo wobec ony, tak samo wobec godnoci, tak samo wobec bogactwa, a staniesz si kiedy w przyszoci godnym wpbiesiadnikiem bogw. A jeli znowu nawet nie signiesz rk po zastawione przed tob potrawy, wtedy to ju nie tylko bdziesz wspbiesiadnikiem, lecz nadto wsprzdc bogw. Tak bowiem postpujc Diogenes i Herakles i im podobni, susznie zostali nazwani jako e byli nimi w rzeczywistoci boskimi mami. 16. Ilekro widzisz, e kto we zach i smutku tonie, poniewa jego dziecko udao si w podr albo e straci swj dobytek, nie daj si owadn wyobraeniu, Jakoby te rzeczy zewntrzne byy rdem jego nieszczcia, ale natychmiast t myl przyzwij sobie na pomoc: To przecie nie samo wydarzenie go gnbi (kogo innego przecie ono nie gnbi), ale mniemanie, jakie ten czowiek ma o nim. Wszelako ani si wa zwraca do niego ze sowami pociechy, a ju tym bardziej wspczujco z nim razem jcze, co wicej, strze si, eby nawet w duchu nie jcza. 17. Pamitaj, e jeste aktorem grajcym rol w widowisku scenicznym, a do tego w takim widowisku, jakie spodobao si dramaturgowi uoy: w krtkim jeeli krtkie, w dugim jeeli dugie. Jeeli chcia, eby gra rol ebraka, staraj si i t rol po mistrzowsku odegra. I tak samo si staraj, kiedy ci powierzy rol chromego, monarchy albo szarego obywatela. (Twoj bowiem jedynie jest rzecz powierzon ci rol odegra piknie, sam wybr natomiast roli jest spraw kogo innego). 18. Kiedy kruk zowieszczo zakracze, niechaj nie ogarnia ci trwoga, ale natychmiast

5 wytumacz sobie to jego krakanie, tak mwic: Ta wrba zowieszcza nie mnie bynajmniej dotyczy, ale bd mego ciaa, bd mego dobytku, bd mego imienia, bd moich dzieci, bd mojej ony. Dla mnie przecie kada wrba jest zapowiedzi szczcia i pomylnoci, o ile tylko chc tego. Cokolwiek bowiem z tej wrby si zici, w mojej jest mocy odnie z tego poytek. 19. Moesz sta si niezwycionym, jeeli nie bdziesz stawa do adnej walki, w ktrej zwycistwo przerasta twe siy. Widzc tedy kogo, bd to piastujcego wysokie godnoci, bd majcego wielkie znaczenie i wpywy, bd z jakiego innego powodu szanowanego, strze si, eby go nigdy, sam olniony wyobraeniem, nie mieni szczliwym. Bo jeli te tylko s dobra prawdziwe, ktre s od nas zalene, to nie ma miejsca ani na adn zazdro, ani na adne wspzawodnictwo. Ty za sam winiene chcie zosta nie wodzem naczelnym, nie senatorem, nie konsulem, lecz wolnym czowiekiem, a jedyn drog wiodc ku wolnoci jest pogarda dla rzeczy, ktre nie s od nas zalene. 20. Pamitaj, e nie czowiek, ktry ciebie spotwarza albo uderza, wyrzdza tobie zniewag, ale twoje wasne zapatrywanie, jakie ty masz o tych ludziach, jakoby wyrzdzali tobie zniewag. Ilekro zatem kto wzburzy gniew w tobie, wiedz, e to twoje wasne wyobraenie gniew w tobie wzburzyo. Gdyby tak bowiem chocia raz jeden udao ci si zostawi sobie chwil czasu na spokojn rozwag, wtedy atwiej by tobie przyszo sta si panem samego siebie. 21. mier i wygnanie, i wszelkie inne nieszczcia, ktrych ju samo wyobraenie groz przejmuje, niech zawsze stoj ci przed oczyma, a ju najbardziej z wszystkiego godzina mierci. W ten bowiem sposb ani nie bdziesz nigdy snu w myli nikczemnych zamierze, ani te niczego nie bdziesz zbyt gorco poda. 22. Jeeli dysz do zdobycia mdroci lozocznej, z miejsca przygotuj si do tego, e bdziesz przedmiotem szyderstw, poniewa motoch nie omieszka wzi ci pod ostrza drwin i docinkw i bdzie mwi: Oto lozof, ktry spad nam jak z nieba!!! oraz: No, ale po kiego licha t gow tak wysoko przed nami zadziera? Ty wprawdzie gowy nie powiniene wysoko zadziera, przy rzeczach jednake, ktre ci si wydaj najwikszym dobrem, trwaj z takim uporem, jak na placwce, na ktrej by ci sam bg postawi. Pamitaj zarazem, e jeli niezomnie wytrwasz na tej placwce, wtedy ci sami, ktrzy jeszcze wczoraj natrzsali si z ciebie, jutro ju zaczn wyraa dla ciebie swj podziw, a z drugiej strony e jeli oni zdobd przewag nad tob, wtedy ze zdwojon si bd si nadal z ciebie namiewa. 23. Jeeli ci si kiedykolwiek przydarzy, e wiedziony pragnieniem przypodobania si komu, dba bdziesz o rzeczy zewntrzne, wiedz, e straci wewntrzn rwnowag. A zatem zawsze i wszdzie poprzesta ju na tym, e jeste mdrcem. Jeeli jednak chcesz nadto by uwaanym za mdrca, no to sam siebie uwaaj za niego, i to niech ci wystarczy. 24. Niech ci nie przygnbiaj na duchu tego rodzaju myli: O, ja to ju chyba do samej mierci y bd w ponieniu i nigdy nie zdobd adnego znaczenia! Jeli bowiem ponienie jest jakim nieszczciem, to nikt inny nie jest w stanie cign na ciebie tego nieszczcia, tak samo jak haby. Bo czy to jest rzecz od ciebie zalen, by zosta

6 powoany na urzd lub zaproszony na uczt? adn miar. A zatem jakie to w takim razie moe by ponienie, jeeli nie dostpisz podobnych zaszczytw? A jake znowu moesz przez cae ycie nie mie adnego znaczenia ty, ktry w rzeczach zalenych wycznie od ciebie winiene przeama miernot, co wicej ktry masz pen swobod zasuy sobie w tej mierze na najwysze uznanie? Tak to tak, ale przyjaciele moi nie bd mieli z mej strony adnej pomocy. A co rozumiesz przez to, e nie bd mieli z twej strony adnej pomocy? To moe, e nie otrzymaj oni od ciebie zamanego szelga? e ich nie uczynisz obywatelami rzymskimi? A kto ci to taki powiedzia, e wanie te sprawy s z rzdu tych rzeczy, ktre od nas zale, a nie s dzieem kogo innego? Kt bowiem da moe drugiemu, czego sam nie posiada? A zatem garnij mienie powiedz ebymy rwnie otrzymali co z tego! Jeeli mog garn to mienie z jednoczesnym zachowaniem swej wiary, uczciwoci i szlachetnoci usposobienia, to poka mi, prosz, drog ku temu, a bd to mienie zdobywa. Jeeli jednak dacie ode mnie, ebym utraci wasne swe dobra w tym celu, ebycie wy zyskali przez to dla siebie dobra, ktre waciwie nie s adnymi dobrami, to zastanwcie si sami, jak bardzo niesprawiedliwi i nierozumni jestecie. A zreszt co wolicie: pinidze, czy te wiernego i uczciwego przyjaciela? O, ku temu to mi wy dopomcie, ebym pozosta takim, a nie dajcie ode mnie, bym czyni rzeczy, przez ktre wanie trac owe zalety. Tak to tak, ale ojczyzna powiadasz nie bdzie miaa z mej strony adnej pomocy. I znowu pytam: O jakiej ty waciwie mwisz pomocy? Nie bdzie ona oczywicie zawdzicza tobie krugankw ni ani, tak, ale jakie to ma znaczenie? Przecie nie zawdzicza, ona rwnie obuwia kowalowi ani ora szewcowi. Do ju jednake jej na tym, jeeli kady naleycie spenia sobie waciwe zadania. A jeli ponadto rwnie innych wychowujesz dla niej na wiernych i uczciwych obywateli, to moe nie przysparzasz jej przez to adnych poytkw? Przysparzam. A zatem i ty sam take nie moesz by dla niej bezpoyteczny. Jakie wic stanowisko pytasz zdobdziesz w pastwie? Ano takie, ktre mg bdziesz zajmowa z jednoczesnym zachowaniem wiernoci i uczciwoci. Jeeli jednak, chcc by poytecznym dla pastwa, odrzucisz od siebie owe zalety, jaki poytek mie z ciebie bdzie to pastwo, kiedy staniesz si czowiekiem nikczemnym i wiaroomnym? 25. Okazuj komu wikszy ni tobie szacunek bd na biesiadzie, bd w powitaniu, bd w zapraszaniu na rad? Ot jeeli to s rzeczy dobre, winiene si cieszy, e temu komu przypady one w udziale. Jeeli jednake s ze, niech ci to nie napawa gorycz, e tobie nie przypady one w udziale. Pamitaj, e przecie nie moesz by uznany za godnego tych samych wyrnie, jeeli nie czynisz tego samego dla osignicia rzeczy, ktre nie s od nas zalene. Jake to bowiem ten, kto ani razu nie wystawa pod drzwiami janie pana, moe mie rwn czstk z tym, kto pod tymi drzwiami bezustannie wystaje? A ten, kto nie paraduje w orszaku, eby mia rwn czstk z tym, kto w tym orszaku paraduje? A ten, kto nie pieje pochlebnych pochwa, eby mia rwn czstk z tym, kto pieje te pochlebne pochway? A zatem byby czowiekiem niesprawiedliwym i nienasyconym, gdyby nie pacc tej ceny, za ktr kupuje si tamte zaszczyty, chcia je zdoby za darmo. Ale chwileczk! Za ile to sprzedaje si pczek saaty? Mniej wicej za jednego obola. A zatem, jeeli kto zapaci jednego obola i wemie pczek saaty, ty za nie zapacisz i pczka nie wemiesz, to ani nie wa si mniema, e mniej posiadasz od tego, ktry wzi ten pczek saaty. Jak bowiem on ma pczek saaty, tak samo ty masz obola, ktrego nie wyda.

7 I w ten sam sposb rzecz si przedstawia w naszym przypadku. Nie otrzymae zaproszenia na uczt do janie pana? A to dlatego, e za zaproszenie nie zapaci tej ceny, za ktr on t uczt sprzedaje. Sprzedaje j bowiem za hymny pochwalne, sprzedaje j za unione posugi. A zatem jeeli przetarg jest dla ciebie korzystny, ui janie panu naleno, za ktr on t uczt sprzedaje. Wszelako jeeli ty si nie godzisz tej ceny zapaci, a mimo wszystko owe zaszczyty chcesz zdoby, to jeste czowiekiem nienasyconym, a przy tym niespena rozumu. Czy tedy w zamian za uczt adnego rwnowanika nie masz? I owszem, masz przecie to, e nie chwali pochlebnie czowieka, ktrego chwali sobie nie yczy, e nie dowiadczy wyniosoci jego odwiernych. 26. Najlepiej jest pozna wol natury na podstawie tych rzeczy, ktrymi si nie rnimy od innych ludzi. I tak na przykad kiedy czyj dzieciak stucze ojcu puchar, natychmiast mamy pod rk wytumaczenie: Ale to przecie rzecz najzwyklejsza w wiecie! Wiedz zatem, e tak samo winiene si zachowa, kiedy tobie stucze si puchar, jak zachowujesz si, kiedy si stucze komu innemu. T sam norm postpowania przenie rwnie na rzeczy wikszej wagi. Dajmy na to, e zmaro komu dzieci lub ona, a nie znajdzie si nikt taki, kto by nie mwi: Ale to rzecz cakiem ludzka! Ale niech no tak jemu samemu umrze dzieci lub ona, a natychmiast usyszysz: Ach, jaki nieszczliwy ja czowiek! A przecie naleaoby mie na pamici, co te my sami przeywamy, kiedy posyszymy o takim samym nieszczciu innych. 27. Podobnie jak nikt nie stawia sobie czego za cel po to, eby tego celu nie dopi, tak samo rzecz ma si z natur za w wiecie. 28. Gdyby tak kto twe ciao odda pod wadz pierwszego lepszego napotkanego czowieka, jake bardzo by wrza z wciekoci! No, ale kiedy ty sam wasn sw dusz oddajesz pod wadz pierwszego lepszego, tak i dusza ta wpada w niepokj i zamt, kiedy on z ciebie szydzi, to czy nie powiniene si wstydzi z tego powodu? 29. Przy kadym uczynku rozwa dokadnie, co go poprzedza, jak rwnie, co z niego wynika, a dopiero wtedy przystpuj do dziea. W przeciwnym bowiem razie z pocztku z zapaem bra si bdziesz do dziea, poniewa nie rozwaye w duchu adnego z nastpstw, wszelako pniej, kiedy niektre z nich zaczn wychodzi na jaw jako przykre i uciliwe, z hab odstpisz od niego. Chcesz odnie zwycistwo na igrzyskach olimpijskich? Ja rwnie, na bogw, chc tego. Bo przecie to rzecz chwalebna. Ale zastanw si tylko, co takie zwycistwo poprzedza i co z takiego zwycistwa wynika, i dopiero wtedy bierz si ranie do dziea! Musisz dokadnie przestrzega porzdku, pozostawa na wikcie szermierzy, odmawia sobie akoci, i chcesz tego czy nie chcesz musisz bezwzgldnie uprawia wiczenia w okrelonych godzinach, tak zim jak latem. Nie wolno ci pi zimnej wody, win ni kropli, i to w adnym wypadku! Sowem podobnie jak na lekarza, tak samo musisz zda si na mistrza szermierki. A nastpnie w czasie zapasw musisz si tarza po ziemi, a przy tym to rzecz zwyczajna, e si i rk zamie, i nog zwichnie, i kurzu nayka co niemiara, a nieraz i pletni oberwie, a po tym wszystkim moe si zdarzy, e si i klsk poniesie. Kiedy ju to wszystko rozpatrzysz dokadnie, i nadal ch bdziesz odczuwa, ide i staczaj zapasy. Bo jeli bez rozwagi i zastanowienia do dziea si bierzesz, bdziesz postpowa jak mae dzieci, ktre raz odgrywaj atletw, raz gladiatorw, raz graj na piszczakach i trbkach, to znowu przedstawiaj

8 sceny tragiczne. Tak samo rzecz ma si i z tob: Raze atleta, raze gladiator, to znowu retor, to znowu lozof, z caej jednake duszy nie jeste w ogle niczym, ale podobnie jak mapa, kade widowisko, jakie tylko zobaczysz, natychmiast naladujesz i coraz to co innego si tobie podoba. Bo te do niczego si jeszcze nie zabra z rozwag ani te adnej rzeczy nie obejrzae wpierwej z kadej strony, ale na olep i ze somianym zapaem rzucasz si raz na to, raz znowu na tamto. Tak si te dzieje, e kiedy niektrzy ujrz lozofa i usysz, e kto tak piknie mwi jak Eufrates (bo te tak bogiem a prawd, kto potra tak piknie mwi jak Eufrates?), zaraz i sami chc zosta lozofami. Czowiecze! A przyjrzyj no ty si wpierwej, jakiego rodzaju to i zawd, a z kolei zbadaj dokadnie siy i zdolnoci wasnej i natury, czy potrasz udwign to brzemi. Jeeli chcesz zosta zapanikiem picioboju albo szermierzem, wyprbuj najpierw swe barki, swe biodra i ldwie. Bo kady ma z natury do czego innego powoanie. Mylisz moe, e powicajc si lozoi, bdziesz mg tak samo je, tak samo pi, po staremu wybucha gniewem, po staremu ulega zmiennym nastrojom? Musisz czuwa po nocy, znosi trudy i znoje, opuci znajomych i krewnych, doznawa lekcewaenia i wzgardy od swego sugi, a szyderstw i zelywoci od ciemnego motochu. Musisz we wszystkim odgrywa poledni rol w piastowaniu godnoci, urzdw, w sdzie i w kadej w ogle sprawie. To wszystko rozwa wszechstronnie, jeeli za cen takich wyrzecze chcesz w zamian zdoby wyzwolenie od namitnoci, swobod i pokj ducha. W przeciwnym razie nie zaprztaj tym sobie gowy, eby nie by jak owe dziatki w igraszkach, dzi lozofem, jutro celnikiem, a pniej retorem, a jeszcze pniej namiestnikiem cesarza. Musisz by jednolitym czowiekiem albo zym, albo dobrym. Musisz doskonali albo sw dusz, albo rzeczy zewntrzne. Musisz z caego serca pracowa albo wokoo dbr wewntrznych, albo zewntrznych. To znaczy albo wokoo zachowania postawy lozofa, albo pospolitego czowieka. 30. Nasze stosunki z ludmi s w zasadzie miar naszych powinnoci Dajmy na to, e jest kto ojcem. Std rodzi si przykazanie, aby tego ojca otacza troskliw opiek, eby we wszystkim by mu ulegym, eby cierpliwie znosi, kiedy on aje, kiedy on choszcze. Tak, tak, ale to potwr, nie ojciec! A zatem czy moe z natury zostae przeznaczony do wspycia wycznie z dobrym ojczulkiem? Bynajmniej, ale do wspycia z ojcem w ogle. Tak, tak, ale ten brat mj niesprawiedliwie obchodzi si ze mn! A przeto tym bardziej ksztatuj swj wasny stosunek do niego na zasadach sprawiedliwoci i nie patrz na to, jak on postpuje, ale jak ty sam winiene postpowa, jeeli wolna twa wola ma pozostawa w zgodzie z natur. Tobie bowiem nikt nie wyrzdzi krzywdy, jeeli ty sam tego nie zechcesz, a wtedy i tylko wtedy doznasz na sobie krzywdy, kiedy ty sam sobie uroisz, e kto krzywd tobie wyrzdza. W taki oto wic sposb rozpoznasz swe obowizki wzgldem ssiada, wzgldem wspobywatela, wzgldem wodza, jeeli przywykniesz do tego, eby bada tre stosunkw, okrelonych tymi nazwami. 31. Wiedz, e najwspanialsz form skadania czci bogom s waciwe wyobraenia, jakie winiene mie o nich, e mianowicie istniej, e mdrze i sprawiedliwie rzdz wiatem, a jednoczenie e ty sam przeznaczony zostae do tego, eby by bogom posuszny, oraz eby stosowa i nagina si chtnie do wszelkich wydarze w tym przekonaniu, e dochodz one do skutku pod kierownictwem najdoskonalszego rozumu. W ten bowiem

9 sposb nie bdziesz nigdy si skary ani narzeka na bogw, e nie otaczaj ci oni swoj opiek. Nie ma jednake adnego innego sposobu wyrobienia w sobie takiego ducha, nieli ten tylko, eby dobro i zo wyodrbni z rzeczy, ktre nie s od nas zalene, a wycznie zasadza je na tych, ktre s od nas zalene. Albowiem jeli bodaj jedn z tych rzeczy, ktre nie s od nas zalene, zaczniesz uwaa za zo lub dobro, to jeli bd nie osigniesz tego, o co zabiega, bd te dowiadczysz tego, czego unika, z koniecznoci musisz oskara i nienawidzi ich sprawcw. Taka ju bowiem jest natura wszelkiego stworzenia, e ucieka i e si z odraz odwraca od wszystkiego, co mu si szkodliwym wydaje, jak rwnie od przyczyn tego, a z drugiej strony, e rwie si ku wszystkiemu, co poyteczne, jak rwnie ku przyczynom tego, i uwielbieniem te rzeczy otacza. Jest zatem niepodobiestwem, aby kto, kto si lka, eby nie dozna szkody, radowa si z czego, co w jego mniemaniu przynosi mu szkod, podobnie jak wrcz jest niemoliwoci, by si radowa z rzeczywistej swej szkody. I tu ley przyczyna, dlaczego nawet syn zniewaa ojca, jeeli ojciec odmawia synowi rzeczy, ktre wydaj si jemu by dobre. I ta bya przyczyna, ktra pchna Polinejkesa i Eteoklesa do bratobjczej walki, e mianowicie uwaali oni wadz monarsz za dobro. Z tej wanie przyczyny rolnik, z tej eglarz, z tej kupiec, z tej ci, ktrzy trac ony i dzieci rzucaj blunierstwa na bogw. Gdzie bowiem korzy, tam i pobono, do tego stopnia, e kady, kto troszczy si o to, eby pragnienia i odrazy skierowa na waciwe tory, ju przez to samo troszczy si rwnie o pobono. Skada jednake oary pynne, ze zwierzt oraz pierwocin wedug zwyczajw ojczystych kademu zawsze przystoi, byleby z czystym sercem, byleby nie powierzchownie, byleby nie opieszale, byleby bez skpstwa, ale i nie ponad swe moliwoci. 32. Pamitaj, e ilekro udajesz si do wyroczni, to wprawdzie nie wiesz, co si wydarzy, ale w tym wanie celu przychodzisz do wr, by si od niego o tym dowiedzie. Jaki jednake charakter mie bdzie to wydarzenie, o tym, kiedy przychodzisz, wiesz z gry, jeeli jest lozofem. Jeli bowiem bdzie ono z rzdu rzeczy, ktre nie s od nas zalene, to si koniecznoci nie moe by ono ni zem, ni dobrem. A zatem nie przyno ze sob do wr ani pragnienia, ani odrazy, ani te nie przychod do niego ze dreniem trwogi, ale bd przekonany, e wszystko, co si wydarzy, jest rzecz obojtn i nie ma dla ciebie adnego znaczenia. Bo jakikolwiek przybierze ono charakter, zawsze potrasz uczyni z tego pikny uytek i nikt w tym tobie przeszkodzi nie bdzie w stanie. Z ufnoci tedy do bogw si zbliaj jak do swych doradcw, a cokolwiek ci oni doradz, bd pomny na przyszo, u kogo zasiga rady i na czyj gos okaesz si guchym, jeeli nie usuchasz tej rady. Id zatem zasiga wrby, ale w tych tylko, jak to za stosowne uznawa Sokrates, sprawach, gdzie wszelkie dociekanie ma cisy zwizek z odgadywaniem takiego czy innego obrotu, jaki przybior rzeczy, gdzie ani rozum, ani te adna inna sztuka nie daj nam adnej rkojmi trafnego przewidzenia, tego, co nas czeka. A zatem, ilekro zajdzie potrzeba, aby narazi si na niebezpieczestwo za przyjaciela lub za ojczyzn, nie wypytuj wyroczni, czy naleaoby si na to niebezpieczestwo narazi. I dlatego zwracaj uwag na znakomitszego wr, to znaczy na Pytyjskiego Apollona, ktry przepdzi ze swej wityni jednego obywatela za to, e nie przyszed z pomoc gincemu przyjacielowi. 33. Postaw sobie raz wreszcie za wzr jaki charakter, ktry by naladowa, czy to kiedy

10 yjesz w osamotnieniu, czy to kiedy przestajesz z ludmi. Przede wszystkim zachowaj milczenie albo jeli masz mwi, mw tylko to, co konieczne, i jak najkrcej. Rzadko jednake i tylko kiedy chwila stosowna tego wymaga, by mwi, winiene gos zabiera, ale w adnym wypadku o wydarzeniach dnia powszedniego ni te o gladiatorach, ni o wycigach konnych, ni o atletach, ni o jadle, ni o napoju, ni wreszcie o rzeczach, o ktrych si rozpowiada na kadym miejscu, a ju najmniej o ludziach, w tym sensie, eby ich gani lub chwali, lub przyrwnywa jednych do drugich. A jeeli zdatny jeste do tego, sprowadzaj przez swoje sowa rwnie rozmowy swych towarzyszy na tematy godziwe. Jeeli ci si jednak przydarzy, e si znajdziesz pomidzy obcymi i nieznajomymi, zachowaj milczenie. miech twj niech bdzie rzadki, nie z byle jakiego powodu ani te niepohamowany. Uchylaj si od przysigi i to w kadym wypadku, jeli to tylko bdzie moliwe, a jeli nie uchylaj si, na ile to tylko bdzie moliwe. Wystrzegaj si biesiad z ludmi, z ktrymi ci nic nie czy, jak rwnie z prostakami, a jeli ju mimo wszystko nadarzy ci si kiedy okazja ku temu, miej si mocno na ostronoci, eby i sam nie przesik przez to prostactwem. Wiedz bowiem, e jeli twj towarzysz jest zabrudzony, to i ty, gdy si z nim stykasz, z koniecznoci zabrudzi si musisz, chociaby nawet sam lni czystoci. Jeli chodzi o rzeczy suce twojemu ciau, jak jado, napj, odzie, mieszkanie i czelad, o tyle tylko masz je zdobywa, o ile tego wymaga potrzeba. Wszystko za inne, co suy czczej sawie albo zbytkowi, odrzu od siebie zupenie. Co si tyczy rozkoszy cielesnych, to przed zawarciem maestwa zachowaj w miar swych si wstrzemiliwo i czysto. Jeeli ju jednak dajesz sobie folg w tym wzgldzie, to si przynajmniej trzymaj w granicach prawa. Nie bd wszake surowym sdzi, skonnym do potpiania tych wszystkich, ktrzy zaywaj rozkoszy cielesnych, ani te nigdzie nie rozpowiadaj, e ty sam rozkoszy tych nie zaywasz. Jeeli kto ci oznajmi, e ten a ten le mwi o tobie, nie bro si przeciw samej obmowie, ale odpowiedz: Ten czowiek nie zna zapewne jeszcze innych przywar, ktre si we mnie znajduj, w przeciwnym bowiem razie nie byby tych tylko wymieni. Czste chodzenie do teatru nie jest rzecz konieczn. Jeeli ju jednak okolicznoci kiedy tego wymaga bd, poka, e interesujesz si przede wszystkim sob samym, to znaczy: Chciej, eby gra taki tylko miaa przebieg, jaki ma rzeczywicie, i eby ten tylko odnis zwycistwo, kto rzeczywicie zwycia. W ten sposb bowiem nie doznasz adnego rozczarowania. Powstrzymuj si jednak zupenie od wrzaskw i miechw na dowd uznania dla kogo, jak rwnie od silnych wzrusze. A kiedy wracasz z teatru, nie rozprawiaj zbyt wiele o granej tam sztuce, o ile to si nie przyczynia do twojej poprawy, w przeciwnym bowiem razie jasn byoby rzecz, e widowisko wprawio ci tylko w podziw. Nie uczszczaj pochopnie i lekkomylnie na wykady publiczne, a jeli ju pjdziesz, zachowaj usposobienie pene powagi i statecznoci, a jednoczenie strze si, eby przy tym nie odstrcza od siebie.

11 Ilekro masz si z kim spotka, a zwaszcza z jak wysoko postawion osobistoci, wyobra sobie, co by w takim wypadku czyni Sokrates lub Zenon, a nie bdziesz czu si bezradny, jak postpi z godnoci w kopotliwych momentach zaskakujcych. Ilekro wybierasz si warowa pode drzwiami ktrego z monych tego wiata, wyobra sobie, e nie zastaniesz go wewntrz, ba! e ci zabroni do niego dostpu, e drzwi ci zatrzasn przed nosem, e on nawet nie zainteresuje si tob. A jeeli mimo wszystko powinno ci nakazuje, by poszed, przyszedszy zno cierpliwie, cokolwiek ci spotka, i nie mw nigdy sam do siebie: Ale to nie byo warte zachodu! bo to jest znamieniem prostaka i czowieka zapatrzonego w rzeczy zewntrzne. Bd daleki od tego, eby w rozmowach towarzyskich szeroko si rozwodzi nad niektrymi swymi czynami i niebezpieczestwami, jakie ci groziy. Albowiem chocia tobie bardzo jest przyjemnie wspomina o wasnych przeprawach, to innym nie jest rwnie przyjemnie sucha o nich. Z drugiej strony bd rwnie daleki od tego, eby innych pobudza do miechu. Jest to bowiem skonno, f przez ktr bardzo atwo zelizn si do prostactwa, a jednoczenie ma ona t wasno, e ozibia w twym otoczeniu szacunek dla ciebie. Rwnie niebezpieczn jest rzecz pozwala sobie na spronoci w mowie. A zatem ilekro ci si przydarzy sucha jakiej spronoci, to jeli tylko zachodz sprzyjajce ku temu okolicznoci, daj naleyt odpraw temu, kto sobie na co podobnego pozwala, w przeciwnym za razie przynajmniej przez milczenie, przez rumiece na twarzy, przez surow powag spojrzenia, daj jasno pozna po sobie, e tego rodzaju mowa napawa ci obrzydzeniem. 34. Ilekro zrodzi si w tobie wyobraenie jakiej rozkoszy zmysowej, to podobnie jak przy wszelkich innych wyobraeniach miej si na stray, eby ci ono nie porwao za sob. Niechaj ponta chwileczk zaczeka na ciebie, a ty tymczasem skorzystaj z tej krtkiej zwoki, a nastpnie uprzytomnij sobie te dwa momenty: jeden, kiedy bdziesz zaywa rozkoszy, a drugi, ktry po nim nastpi, kiedy ju zaywszy rozkoszy bdziesz czu skruch i sam sobie Czyni wyrzuty. A jednoczenie tym wanie udrkom przeciwstaw w myli, jak to ty si radowa i chwali sam siebie bdziesz, jeeli oprzesz si dzy. Jeeli ju jednak i same okolicznoci wydaj ci si zezwala na to, eby si odda chwilowo rozkoszy zmysowej, miej si na stray, by ci nie pokonay jej czar i sodycz, i zuda, ale pomyl dla przeciwwagi, o ile wikszym dla ciebie jest dobrem wiadomo, e wywalczy tak wielkie zwycistwo. 35. Ilekro co czynisz w tym mocnym przekonaniu, e to czyni naley, nigdy nie unikaj czyni tego na oczach wszystkich, nawet gdyby og ludzi mg mie z gruntu odmienne na to zapatrywanie. Bo jeli co czynisz niesusznie, zaprzesta tego dziea, a jeli susznie, to czemu miaby si stracha tych, ktrzy bd ci gani niesusznie? 36. Jeeli z dwch zda: Jest noc i Jest dzie utworzysz jedno zdanie rozczne [Jest dzie albo jest noc], to bdzie ono miao wielk warto, jeeli natomiast utworzysz z nich jedno zdanie sprzne [Jest dzie i jest noc], to nie bdzie ono miao adnej wartoci. Podobnie wybieranie wikszego ksa mie moe warto z uwagi na twoje ciao, z uwagi jednake na przyzwoito, jakiej naley przestrzega przy stole, nie ma to adnej wartoci. Ilekro zatem jeste u kogo w gocinie, pamitaj o tym, eby patrzy nie tylko na to, ktra z podanych potraw ma warto dla twego ciaa, lecz take,

12 eby przestrzega skromnoci, penej uszanowania dla gospodarza domu. 37. Ilekro podejmujesz si jakiej roli, ktra przerasta twe siy, to nie tylko le j odegrasz, lecz nadto zaniechasz innej, ktr z powodzeniem mgby dobrze odegra. 38. Podobnie jak przy chodzeniu zwracasz uwag, eby na gwd nie nastpi albo nie wywichn nogi, tak samo zwracaj i na to uwag, eby rwnie nie wyrzdzi szkody swej duszy. Jeeli tej zasady bdziemy przestrzega w naszym dziaaniu, z wiksz pewnoci siebie bra si bdziemy do dziea. 39. Miar dla mienia jest ciao kadego czowieka, podobnie jak stopa jest miar dla buta. Jeeli zatem bdziesz si cile ogranicza do potrzeb ciaa, zachowasz miar. Jeeli jednak przekroczysz granice tych potrzeb, to w kocu niezawodnie runiesz jak gdyby w przepa. Rzecz bowiem ma si podobnie, jak z butem: Jeli wychodzi poza potrzeby stopy, to najpierw bdzie pozacany, z kolei purpurowy, a w kocu ozdobiony zotymi sprzczkami. Albowiem co raz bodaj przekroczy miar, dla tego ju nie ma adnej bariery. 40. Zaledwie dziewczta ukocz czternasty rok ycia, a zaraz je monarchiniami nazywaj mczyni. No to im tylko w to graj! Widzc tedy, e adna inna zaleta potrzebna im nie jest jak tylko umiejtno zwabiania mczyzn do oa, to i daleje!! to si pikszy i stroi i w tym tylko wszystkie swoje nadzieje pokada! Ot rzecz warta trudu, eby przemawia im do rozumu, aby nabray przekonania, e na cze i szacunek nie zasu sobie przez nic innego, jak tylko przez to, e bd si wyrnia skromnoci i wzorow obyczajnoci. 41. Jest oznak niedostwa, jeli si zbyt wiele czasu powica na sprawy ciaa, jak na przykad, kiedy kto zbyt wiele czasu traci na gimnastyk, zbyt wiele przystole, zbyt wiele przy dzbanie, zbyt wiele w ou. Tego rodzaju bowiem czynnoci naley spenia na chybcika, jak gdyby w przelocie, duszy natomiast naley powica jak najwicej czasu i trudu. 42. Pamitaj o tym, e ilekro kto ci co zego wyrzdzi albo co zego o tobie powie, to czyni on tak, poniewa jest przekonany, e tak czyni powinien. Jest zatem niemoliwoci, eby on postpowa zgodnie z twoim, nie za ze swoim wasnym wyobraeniem, tak i jeli faszywe jest jego wyobraenie, on sam przez to szkod ponosi, podobnie jak kady, kto tkwi w bdzie. Wszak jeli kto z prawdziwych przesanek wysnuwa faszywy wniosek, rzecz ta wychodzi na szkod nie samym przesankom, lecz wanie temu, kto w fasz da si uwika. A zatem wychodzc z takich zaoe, bdziesz ywi przyjazne uczucia wobec potwarcw. Ilekro bowiem kto ci wyrzdzi krzywd, odpowiesz sobie: To przecie jego mniemanie jest temu winne. 43. Rzecz kada ma dwa uchwyty za jeden z nich da si udwign, za drugi jednake udwign si nie da. I tak na przykad, kiedy brat twj wyrzdzi ci krzywd, nie staraj si tego udwign za ten wanie uchwyt, e wyrzdzi ci krzywd (bo to jest uchwyt, za ktry nie da ci si krzywdy udwign), ale ju raczej za ten drugi, e mianowicie jest twoim bratem, e ty si z nim razem wychowa, i w ten sposb uchwycisz krzywd z tej strony, z ktrej da si ona udwign.

13 44. Niedorzeczne jest rozumowanie tego typu: Ja jestem bogatszy od ciebie, a zatem ja jestem rwnie lepszy od ciebie. Albo: Ja jestem obrotniejszy w jzyku od ciebie, a zatem ja jestem rwnie lepszy od ciebie. Ju raczej o wiele suszniejsze jest rozumowanie tego rodzaju: Ja jestem bogatszy od ciebie, a zatem moja majtno jest rwnie lepsza od twojej. Ja jestem obrotniejszy w jzyku od ciebie, a zatem ta moja sprawno mwienia jest rwnie lepsza od twojej. Wszelako ty z ca pewnoci nie jeste ani majtnoci, ani sprawnoci mwienia. 45. Jeeli kto szybko si kpie, to nie mw, e le, ale e szybko si kpie. Jeeli kto pija wiele wina, to nie mw, e le, ale e wiele wina pija. Bo niby skd moesz wiedzie, e kto cokolwiek le czyni, jeeli wpierwej nie pozna dokadnie jego zapatrywania? Jeeli bdziesz w ten sposb postpowa, nigdy nie zdarzy ci si, eby wydawa sdy o innych rzeczach, jak tylko o tych, o ktrych powzie jasne wyobraenie. 46. Nigdy nie nazywaj sam siebie lozofem ani te wrd prostakw nie rozprawiaj wiele o zasadach oglnych, ale postpuj w myl tyche zasad oglnych. I tak na przykad na biesiadzie nie praw kazania, jak je naley, ale jedz, jak naley. Bd bowiem pomny na to, e Sokrates do tego stopnia wyrugowa ze siebie to wszystko, co mogo rzuca si w oczy, e przychodzili do niego ludzie, proszc go bardzo, by ich poleca lozofom, a on ich prowadzi do lozofw. Tak spokojnie znosi on to, e nie dostrzegano w nim samym lozofa. A ju jeli pomidzy prostakami spr rozgorzeje o jak zasad ogln, z reguy nie zabieraj gosu. Wielkie to bowiem niebezpieczestwo wydobywa natychmiast ze siebie co, czego jeszcze nie strawi. A jeli kto tobie przytnie, e na niczym si zgoa nie rozumiesz, a ty to cierpliwie zniesiesz, wiedz wtedy, e zrobi pocztek na drodze do lozoi. Bo przecie nawet owce nie wydobywaj ze siebie paszy, eby pokaza pasterzom, jak wiele jej zjady, ale karm wewntrz strawiwszy, wydaj na zewntrz wen i mleko. A przeto i ty postpuj podobnie: nie popisuj si przed prostakami znajomoci zasad oglnych, ale poka im czyny wyrose z przetrawienia tych zasad oglnych. 47. Jeeli przyuczy swe ciao do surowego sposobu ycia, nie przechwalaj si z tego, ani te, ilekro pijesz czyst wod, nie mw o tym przy kadej sposobnoci, e pijesz czyst wod. A kiedy znowu zechcesz zaprawia swe ciao do trudu i znoju, czye to dla siebie samego, nie za na pokaz. Nie obejmuj adnych posgw, a jeli ci kiedy, mocno bdzie pali pragnienie, nabierz sobie do ust zimnej wody, i zaraz j wybluzgaj, ale ani sowa nie powiedz o tym nikomu! 48. Postawa i charakterystyczna waciwo prostaka w tym si objawia, e nigdy od siebie samego nie oczekuje on ani poytku, ani szkody, ale od rzeczy zewntrznych. Natomiast postawa i charakterystyczna waciwo lozofa w tym si objawia, e wszelkiego poytku, jak i wszelkiej szkody oczekuje on od siebie samego. Znamiona czowieka czynicego postpy te s: Nikogo nie aje, nikogo nie chwali, na nikogo si nie uala, nikogo nie oskara, niczego o sobie samym nie opowiada, jakoby czym by albo co wiedzia. A ilekro natra na jakie przeszkody albo trudnoci, sam siebie o to obwinia. Ilekro kto go pochwali, sam w duchu mieje si z chwalcy. Ilekro kto rzuca na niego obelgi, on si nie broni. Postpuje bowiem podobnie jak kto, kto nie zupenie jeszcze wyzdrowia: wystrzega si bacznie porusza jakkolwiek z tych czci ciaa, ktre przychodz do zdrowia, zanim nie odzyskay one jeszcze w peni swej siy.

14 Pragnienie z korzeniem wyrwa on z siebie, odraz natomiast ograniczy wycznie do rzeczy, ktre s sprzeczne z natur, a jednoczenie od nas zalene. Do kadej rzeczy dy ze spokojem i opanowaniem. I czy to poczytywa go bd za gupka, czy za nieuka, nie bdzie si tym zupenie przejmowa. Jednym sowem ma si na bacznoci przed samym sob, jakby sam sobie by wrogiem w kadej chwili gotowym do ataku. 49. Jeeli kto chepi si z tego, e jest zdolny rozumie i objania ksigi Chryzypa, mw sam do siebie: Gdyby Chryzyp nie pisa tak mglisto, to ten mdrek nie miaby adnego powodu, eby si chepi. Tak, a ja sam czego waciwie pragn? Pozna dokadnie natur i y cile wedug przykaza natury. A przeto szukam i pytam: Kto mi te rzeczy objani? A poniewa syszaem, e czyni to Chryzyp, id wic do Chryzypa. Niestety, nie rozumiem ja jego rozpraw. A zatem szukam jakiego objaniacza. Wszelako a do tego momentu nie ma zgoa adnego powodu do chluby. Kiedy jednake ju znajd objaniacza, to pozostaje jeszcze uczyni zastosowanie z goszonych nauk. O i to wanie jest jeden jedyny powd do chluby. Ale jeeli podziwiam sam tylko kunszt objaniania, no to czyme koniec kocw si staem, jeli nie lologiem, miast lozofa? Z t tylko jedn rnic, e zamiast Homera objaniam Chryzypa. A zatem winienem raczej pon ze wstydu, ilekro kto rzeknie do mnie: Objanij no mi Chryzypa! jeeli nie mog si wykaza czynami zakrojonymi na miar nauk Chryzypa oraz zgodnymi z nimi. 50. Przy wszystkich przedstawionych tutaj zasadach trwaj jak przy prawach i za cikie przestpstwo sobie poczytaj, jeeli z nich ktr przekroczysz, a co tam sobie kto bdzie mwi o tobie, nie zwracaj na to uwagi. To przecie jest ju nie twoj spraw.51. Na jake to jeszcze dugo mylisz odwleka t chwil, kiedy siebie samego uznasz za godnego dobra wikszego od wszystkich dbr, i w niczym nie bdziesz wykracza przeciw nakazom rozumu? Wchone ju przecie nauki oglne, w ktrych winiene by znale upodobanie, i rzeczywicie znalaze upodobanie. A zatem za jakim to jeszcze ogldasz si mistrzem, eby a do jego ukazania si zwleka z dokonaniem poprawy samego siebie? Nie jeste ju przecie nieletnim chopiciem, ale czowiekiem w peni dorosym. Jeeli jeszcze w obecnym czasie jeste niedbay i lekkomylny, jeeli bezustannie podejmujesz jedno postanowienie za drugim i jeli coraz to inny dzie wyznaczasz sobie, po upywie ktrego chciaby powici si pracy nad sob, to ani si nie spostrzeesz, jak nie poczynisz adnych postpw, ale do koca spdzisz swe lata yjc i umierajc prostakiem. A zatem ju teraz uznaj si za godnego prowadzi ycie, jak czowiek doskonay i czynicy postpy, a wszystko, co ci si wyda dobrem prawdziwym, niech bdzie dla ciebie prawem, ktrego nie wolno przekroczy. I jeli ci czeka trud lub przyjemno, sawa lub haba, przywied to sobie na pami, e oto teraz nadchodzi pora zapasw, e oto wanie nastaj igrzyska olimpijskie, e nie ma ju czasu na adn zwok oraz e nawet jeden dzie, jeden uczynek rozstrzyga o tym, czy szans czynienia postpw zachowasz czy te utracisz. W ten sposb Sokrates naby doskonaoci, poniewa we wszystkich przypadkach, jakie si jemu zdarzay, nie zwraca on na nic innego uwagi, jak tylko na wskazania rozumu. Ty natomiast, chocia, rzecz oczywista, nie jeste Sokratesem, to jednak winiene y jak ten, kto przynajmniej pragnie by Sokratesem. 52. Pierwszym, a zarazem najkonieczniejszym dziaem w lozoi jest czynienie praktycz-

15 nego zastosowania z nauk teoretycznych, jak to na przykad, eby nie kama; drugim przeprowadzenie dowodw, jak to na przykad, e nie powinno si kama; trzecim ten, ktry traktuje o sile przekonywania i czciach skadowych tyche dowodw, jak na przykad, niby dlaczego to a to ma by dowodem? Bo czyme waciwie jest dowd, czym wnioskowanie, czym sprzeczno, czym fasz, czym prawda? A zatem dzia trzeci jest konieczny z uwagi na drugi, a drugi z uwagi na pierwszy. Dziaem najkonieczniejszym i tym, na ktrym naley poprzesta, jest wszelako dzia pierwszy. My jednake odwracamy porzdek rzeczy, poniewa zajmujemy si dziaem trzecim i jemu powicamy ca nasz gorliwo. O dzia pierwszy natomiast zupenie nie dbamy. Tak wic si dzieje, e kamiemy, no, ale dowody na to, e kama nie wolno, mamy zawsze pod rk! 53. Przy wszelkich zrzdzeniach losu na zawoanie mie trzeba te oto myli: Prowad mi tedy, Zeusie, i ty, Przeznaczenie, Rad pjd i bez zwoki na wasze skinienie, Jak w yciu mi losy wyznaczyy, drog: Bunt zbrodni, i konieczno, skargi nie pomog. Kto przed potg losu gnie czoo beztroskie, Ten dla mnie mdrzec, pozna tajemnice boskie. A przecie, Krytonie, jeeli tak podobao si bogom, tak niechaj si stanie. Anytos i Meletos zabi mnie wprawdzie mog, ale zaszkodzi to mi ani troch nie mog.