Vous êtes sur la page 1sur 16

5.

0 Begrippen duurzaam en gezond bouwen


Mieke Weterings

Samenvatting
In dit praktijkhandboek werd en wordt in andere secties aandacht besteed aan de definiring van duurzaam bouwen en aan enkele milieu- en natuurthemas. We gaan ervan uit dat de daarbij behorende termen en begrippen bekend zijn. In aanvulling op het basisartikel Gezondheid en duurzaam bouwen willen we in deze paragraaf graag aandacht besteden aan elf begrippen rond gezondheid, gezond bouwen en duurzaam en gezond bouwen. In alfabetische volgorde komen hierna aan bod: bio- en ecologisch bouwen; duurzaam bouwen; Feng Shui en andere ontwerpmethoden uit het Verre Oosten; gezondheid; gezond bouwen en wonen; healing environment; leefbaarheid; organische architectuur; permacultuur; vitaliteit; voorzorgprincipe.

Afbeelding 1: Door in een vroeg stadium toekomstige bewoners bij het ontwerp te betrekken, worden goede voorwaarden gecreerd voor een milieubewust en gezond gebruik van woningen (ArchiService, s-Hertogenbosch)

DuurzaamBOUWEN
AV 05
5.0 DEF 1

Bio- en ecologisch bouwen


Biologisch bouwen betekent ordenen van de natuur of bouwen met respect voor alles wat leeft. Hierbij wordt een gebouw beschouwd als de derde huid van de mens (na huid en kleding), die zo natuurlijk, gezond en comfortabel mogelijk moet zijn. Vormgeving, maatvoering en materialisatie sluiten liefst aan bij de functie van ruimten en bouwdelen, en leveren een waardevolle omgeving op voor de bewoners, die er al hun zintuigen en zinnen tot hun recht en tot rust kunnen laten komen. Zo wordt materiaalkeuze uitdrukkelijk getoetst aan gezondheidsaspecten, waarbij bijvoorbeeld emissies van chemische verbindingen worden vermeden en kleur, textuur en geur in aanmerking worden genomen. Lokale, onbewerkte en nagroeibare materialen hebben de voorkeur boven wat van ver komt, synthetisch is of uit eindige grondstoffen is gemaakt. Energievoorziening en installaties moeten zorgen voor een technisch gezond binnenmilieu en comfortabele verblijfsomstandigheden. Als dit met natuurlijke, lowtech en gemakkelijk bedienbare elementen kan worden gerealiseerd, heeft dat de voorkeur. Zo wordt bijvoorbeeld liever gekozen voor daglicht en natuurlijke ventilatie dan voor kunstlicht en mechanische ventilatie. Deze principes zijn door te trekken naar het stedenbouwkundig niveau, maar daarvoor veel minder uitgewerkt. Ecologisch bouwen is een wijze van ontwerpen, realiseren en beheren waarbij de negatieve effecten voor het biotische en abiotische milieu tot het uiterste worden teruggebracht. Daartoe worden kringlopen van energie, water en materialen zo veel mogelijk gesloten en zo schoon en hoogwaardig mogelijk gehouden, om problemen op een ander niveau en in de toekomst te voorkomen of beperken. Naast milieuthemas spelen bij ecologisch bouwen van oorsprong ook werkgelegenheid en de organisatie van de (bouw)processen een rol. De principes kunnen zowel op het niveau van gebouwen als bij stedenbouw worden toegepast. Bio-ecologisch bouwen is de combinatie van biologisch en ecologisch bouwen en wordt ook wel mens- en milieubewust bouwen of integrale architectuur genoemd. Alle themas worden namelijk op elkaar betrokken en gepoogd wordt een optimale combinatie te realiseren. Ook de integratie van schaalniveaus en bouwfasen is gericht op het realiseren van prestaties voor mens en milieu. Zelfbouwgroepen, bewonersinitiatieven en bouwcoperaties hebben in de geschiedenis een belangrijke rol gespeeld bij het tot stand brengen van vergaande bio-ecobouwprojecten. Terwijl in het milieubeleid ecologie steeds minder wordt opgevat als een sociaal-economische kwaliteit, komt nu vanuit woonconsumenten opnieuw de roep naar participatie en samenwerking. In het werkveld van bio-ecologisch bouwen is in de loop van de jaren veel studie en onderzoek gedaan, in West-Europa en daarbuiten. Een deel van de gepropageerde maatregelen is nog steeds bepaald op basis van subjectieve voorkeur of vergaande voorzorgprincipes, maar als gevolg van studie en onderzoek bestaat er steeds meer inzicht in de impact voor mens en milieu, en wordt de toepassing daar steeds meer op gebaseerd. Een gedeelte

5.0 DEF 2

Begrippen duurzaam en gezond bouwen

van de DuBo-voorbeeldprojecten in Nederland heeft een bio-ecologisch karakter en uit hun evaluatie komt regelmatig naar voren dat de gebruikers erg tevreden zijn over hun woning of utiliteitsgebouw.

Afbeelding 2: Moderne technieken kunnen behulpzaam zijn bij het realiseren van duurzame en gezonde woningen, maar het zou niet zo moeten zijn dat je een rijbewijs moet halen om je huis of gebouw te kunnen besturen (Eldorica)

Afbeelding 3: Als een gebouw groen verdringt, heeft het de voorkeur dit te compenseren met groen op en aan dat gebouw. Hier de volwassen daktuin op het ING-kantoor te Amsterdam Zuid-Oost, ontworpen door Jrn Copijn (Pieter van der Ree, Utrecht)

DuurzaamBOUWEN
AV 05
5.0 DEF 3

Afbeelding 4: Het zelf (ver)bouwen van een woning heeft vele voordelen, zoals het opdoen van ervaring en het vermijden van arbeidskosten, die bij arbeidsintensieve bouwmethoden als leembouw juist hoog zijn (Sjap Holst, Geldrop)

Afbeelding 5: Grasdaken en geiten op het dak zijn door de buitenwacht tot een karikatuur van mensen milieubewust bouwen gemaakt. De toepassing van deze nuttige techniek is daar ongunstig door benvloed. Afgebeeld is het eerste Mens- en Milieuvriendelijk Wonen en Werken-project (MW2) in s-Hertogenbosch (ArchiService, s-Hertogenbosch)

Duurzaam bouwen
Elders in dit Praktijkboek Duurzaam Bouwen komen definities en begrippen rond duurzame ontwikkeling en duurzaam bouwen ruim aan de orde. Hier wordt volstaan met twee in het werkveld gehanteerde definities van duurzaam bouwen die de mensgerichte prestaties insluiten. Duurzaam bouwen is zodanig bouwen dat gedurende het gehele bouwproces (betreft gebouwen en de gebouwde omgeving, van ontwikkeling tot sloop) de schade aan milieu en gezondheid tot het uiterste wordt beperkt. Duurzaam bouwen is op een dergelijke manier bouwen dat hier aan de huidige vraag wordt voldaan, zonder dat de mogelijkheden voor andere volkeren en volgende generaties worden beperkt.

5.0 DEF 4

Begrippen duurzaam en gezond bouwen

Duurzaamheid is een begrip waarin je eigenlijk zegt dat de toekomst net zo belangrijk is als het heden, kwaliteit net zo belangrijk is als kwantiteit en de ander net zo belangrijk is als ikzelf. Drs. J.P Pronk, voormalig minister van VROM, in een presentatiebrochure van het . Nationaal Initiatief Duurzame Ontwikkeling (NIDO). In het Nationale Milieubeleidsplan (NMP) 4, dat onder zijn bewind is verschenen, kan deze prachtige stelling overigens niet geheel worden herkend.

Feng Shui en andere ontwerpmethoden uit het Verre Oosten


In beschavingen in het Verre Oosten van millennia geleden werd de levensbevorderende energie centraal gesteld. Deze energie stroomt in mensen, over en in de aarde en in de kosmos. Voor een gezonde balans, dus zonder tekorten of overschotten aan energie op bepaalde plekken, is een goede, rustige doorstroming gewenst. De ondertussen vergaand ontwikkelde kunsten die het gewenste energieniveau stimuleren, herstellen of compenseren, zijn holistisch van aard: het scala van mogelijke maatregelen is afkomstig vanuit wat wij onder meer geneeskunde, psychologie, theologie, geomantie, natuurkunde/fysica en architectuur noemen. De definitie van een energetische verbinding tussen de mens en zijn fysieke omgeving leidt vanzelfsprekend tot de overtuiging dat ze elkaar benvloeden. In deze visie zijn in elke buiten- of binnenruimte van welke schaal dan ook alle aspecten van het menselijk leven vertegenwoordigd, waaronder welvaart en succes, relaties en familieleven, met gezondheid als totaalresultaat. De zorg voor de totale ruimte en de sectoren daarbinnen staat voor de zorg voor de aspecten van het leven van de gebruiker, en dit kan een individu, een gezin, een bedrijf of andere organisatie betreffen. De bekendste oosterse methoden die de gezondheid via ruimtelijke kwaliteit benvloeden, zijn gebaseerd op de Vedische Geschriften en op I-Ching, boek der veranderingen: Sthapatya Veda en Vastu Shastra uit India en Feng Shui uit China en omliggende landen. Zij grijpen vooral aan op specifieke kwaliteiten van de omgeving (klimaat, geomorfologie, begroeiing) en op de ordening van functies en elementen (scheidingen, meubelen, planten, water en andere) in de ruimte. Ze maken actief gebruik van licht en kleuren en passen karakteristieke decoraties toe. De westerse wetenschappelijke bewijsvoering rond deze methoden staat nog in de kinderschoenen en mede daarom staan ze vaak als intutieve methoden bekend. Feitelijk is dit onjuist en zouden we de parallel moeten trekken met wat we ondertussen al wel weten van de overeenkomstige oosterse behandelingsmethoden op het menselijk lichaam, zoals acupunctuur. Een combinatie van sterk analytisch vermogen, grondige kennis en rijke ervaring vormen hierbij de basis voor gunstige effecten, en niet een ongetraind talent of toevallige emotie. Misschien is de opkomende zoektocht naar levenswijsheden uit het oosten te verklaren als een reactie op de ondergeschikte rol die energetica/metafysica en spiritualiteit decennialang in onze westerse wereld speelden. In ieder geval neemt de publieke interesse voor

DuurzaamBOUWEN
AV 05
5.0 DEF 5

methoden als Feng Shui toe. De commercie speelt hier handig op in met vrij oppervlakkige literatuur en met meubelen en decoraties in oosterse stijl. Behendige adviseurs schieten als paddestoelen uit de grond en passen eenvoudige trucjes toe. De toepassing van Feng Shui en gelieerde methoden voor professionele bouwprojecten hoort daarentegen thuis bij ervaren consulenten met bij voorkeur een beroepsachtergrond in architectuur en bouwkunde. Zij zijn in staat het beste van twee werelden te combineren. In Nederland werken zeker consulenten die in aanmerking komen; bovendien kunnen enkelen onder hen kennis over vormgeving, zintuiglijke waarneming en metafysica combineren met kennis over milieuhygine of duurzaam bouwen.

Afbeelding 6: Meerdere Feng Shui-scholen maken gebruik van de Bagua, die als onderlegger voor de indeling, afwerking en decoratie van ruimte kan worden gebruikt. De behoeften en interesses van de bewoner(s) worden daarbij gerelateerd aan de ruimtelijke kwaliteit (Barbara Wojtkowska, Leiden)

Gezondheid
De brede definitie van gezondheid is in 1946 door de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) gentroduceerd. Gezondheid is een algehele staat van lichamelijk, geestelijk en sociaal welbevinden, en niet alleen de afwezigheid van ziekte of gebrek. Deze brede definitie doet recht aan het feit dat verschillende aspecten van welbevinden met elkaar samenhangen. Werken aan gezondheid is vaak gericht op een specifiek onderdeel, maar het grote geheel mag dus niet uit het oog worden verloren. In de openbare gezondheidssector in Nederland wordt een meer praktische definitie gebruikt. Gezondheid is de mogelijkheid deel te nemen aan het normale leven, volgens de standaard . Daarmee bestaat de maatschappelijke verantwoordelijkheid kwetsbare groepen niet alleen te beschermen tegen of te behandelen voor ziekte en gebrek, maar hen bovendien toegang te bezorgen tot een sociaal zinvol en (financieel) onafhankelijk leven, omdat dat de standaard voor het overgrote deel van de bevolking is.

5.0 DEF 6

Begrippen duurzaam en gezond bouwen

Gezondheid is geen statische toestand. Het is een glijdende schaal van dood, ernstige ziekte en levensmoeheid tot blakende lichamelijke conditie en geluk. Daartussen bevinden zich gradaties in aandoeningen en afwijkingen, waarvan de aard structureel/chronisch of incidenteel/tijdelijk is. Gehandicapt zijn wordt ernstiger opgevat dan ziek zijn, omdat ziekte als tijdelijk wordt beschouwd. Vanzelfsprekend zijn er veel gehandicapten/functiebeperkten die prima functioneren in de maatschappij, en die in feite kunnen worden beschouwd als gezonde mensen. Ook bestaat er een categorie risicodragend, van toepassing voor mensen met een goede gezondheidstoestand, maar met een belastende levenswijze (rokend, onveilig vrijend, zwanger, met zwaar lichamelijk of mentaal werk en andere), in relatie tot hun persoonlijke belastbaarheid. Met een enkele gebeurtenis bestaat er al de kans dat iemand afglijdt van een hoger naar een lager of minder gewenst gezondheidsniveau.

Afbeelding 7: De kwaliteit van de fysieke omgeving bepaalt mede de mate waarin iedereen met zijn verschillende lichamelijke en geestelijke kenmerken in de samenleving kan functioneren (OBS De Peperhof, Wijhe)

DuurzaamBOUWEN
AV 05
5.0 DEF 7

Gezond bouwen en wonen


De definitie die de GGD Rotterdam e.o. in 1996 heeft ontwikkeld, is bewust gekozen in dezelfde lijn als de gangbare definities voor duurzaam bouwen: Gezond bouwen en wonen is het zodanig ontwikkelen, bouwen en beheren van gebouwen en de gebouwde omgeving dat gezondheid en welbevinden zo veel mogelijk worden bevorderd en dat ziekten en gebreken zo veel mogelijk worden voorkomen. Dat het woord welbevinden apart is genoemd naast gezondheid, geeft aan dat er in de gezondheidssector van uit wordt gegaan dat de brede definitie van gezondheid niet algemeen is geaccepteerd. Ter uitwerking van de Wet collectieve preventie gezondheidszorg stelt de gezondheidssector zich niet alleen reparatief of curatief op, maar steeds meer preventief. Zo worden met betrekking tot woonomgeving en gebouwen niet alleen vragen en klachten van burgers behandeld, maar worden planteams en beleidsmakers (in een zo vroeg mogelijk stadium) van concrete adviezen voorzien. Daarbij wordt geput uit velerlei themas, die van toepassing zijn op alle schaalniveaus en fasen van het bouwproces. De publieke gezondheidssector richt zich daarbij op delen van de omgeving die een publieke en woonfunctie hebben. Daarnaast bestaan er belangenorganisaties die zich inzetten om voor bepaalde groepen en hun eigenschappen een gezonde passende woonomgeving te realiseren: voor wie het huishouden leidt, voor lichamelijk en geestelijk gehandicapten, voor astmapatinten, enzovoort. Arbo-diensten komen in Nederland op voor de gezondheid van werknemers. Omdat de bouw, de inrichting en het beheer van gebouwen en terreinen van invloed zijn op veiligheid, gezondheid en welzijn, besteden ze aandacht aan goede huisvesting (utiliteitsbouw). Naast Arbo-diensten richten ook veel adviesbureaus en vakbonden zich op de inrichting van de werkplek, klimaatbeheersing, lichaamsbescherming en dergelijke. Een bijzondere groep werknemers in het kader van gezond bouwen zijn bouwvakkers. Zij lopen tijdens het bouwproces aanmerkelijke gezondheidsrisicos, waarop een eigen stelsel van arbo-adviseurs, werkgevers- en werknemersorganisaties zich richt.

5.0 DEF 8

Begrippen duurzaam en gezond bouwen

Afbeelding 8: De GGD Rotterdam ontwikkelde een programma van eisen voor allergeenarme woningen. Het bouwkundig pakket omvat meer dan dertig maatregelen. Ook zijn er richtlijnen voor locatiekeuze, bouwplaats/uitvoering, inrichting en onderhoud van de buitenruimte, inrichting, schoonmaken en onderhoud. Woningcorporatie VL Wonen realiseerde veertig allergeenarme woningen in Carnisselande, Barendrecht (Wim Dolk, Nieuwkoop)

DuurzaamBOUWEN
AV 05
5.0 DEF 9

Healing environment
Het begrip healing environment heeft in Nederland nauwelijks traditie en wekt uiteenlopende associaties op. Om te beginnen liggen die in de sfeer van alternatieve therapien voor lichaam, geest en ziel, waarbij environment zowel de fysieke omgeving als andere omstandigheden kan inhouden. Vanuit de klassieke professionele werelden van bouwen en gezondheid wordt voor de uitleg van het begrip allereerst gekeken naar de toepassingen in Canada en de Verenigde Staten. Daar wordt healing environment vooral gedefinieerd als het welbevinden van patinten (en hun begeleiders) als gevolg van de waargenomen kwaliteit van de ziekenhuis-/zorgomgeving. Vanuit de werkvelden openbare gezondheidszorg, gezonde werkgebouwen en bio-ecologisch bouwen in West-Europa zijn we ons daarnaast bewust van andere welzijnseffecten, voor andere gebruikersgroepen van allerlei soorten gebouwen en buitenruimten, en ook als gevolg van minder ervaarbare omgevingsfactoren. Het effect van de fysieke omgeving betreft daarbij niet alleen het herstel of de verzachting van ziekten en gebreken, maar vooral het voorkmen van klachten en het bevorderen van de feitelijke en de ervaren gezondheid (lichamelijk, sociaal en geestelijk), en als gevolg daarvan het beter functioneren. Taaltechnisch kan dat net zo goed worden aangeduid met healing: op weg naar heelheid. In het rapport Healing Environment Inventarisatie dat de GGD Rotterdam in 2003 in opdracht van Erasmus MC Rotterdam uitvoerde, wordt het begrip van vele kanten bekeken. Bij die beschouwing van gezondheid en gebouwde omgeving wordt vastgesteld dat de woorden healing en environment allebei een meervoudige betekenis hebben, maar dat de term toch voldoende bruikbaar is om er een brede definitie aan te verbinden, die van toepassing is op het ontwerp, de realisatie en het beheer binnen alle sectoren van de bouw. Er is sprake van een healing environment als: de kwaliteit van de fysieke omgeving rechtstreeks verbetering van de feitelijke en ervaren gezondheid tot gevolg heeft; de fysieke omgeving goede voorwaarden schept voor gebruikers om hun gezondheidssituatie te verbeteren; aspecten in de fysieke omgeving zeker geen bedreiging of beperking van gezondheid vormen. Bovendien geldt voor de genoemde prestaties dat zij: ten goede komen aan een overgroot deel van de gebruikers; uitsteken boven het (voortschrijdend) wettelijk niveau of de standaard, waarbij er meerdere ambitieniveaus denkbaar zijn. Het bevorderen van gezondheid via de kwaliteit van de fysieke omgeving kan als onderdeel worden gezien van een algemene of totale gezondheidsbevorderende omgeving, waarbij er ook aandacht is voor sociale en organisatorische aspecten en voor gezonde leefstijlen, waaronder verantwoorde voeding. Naast de uitgebreide definitie is door Erasmus MC gekozen voor een vlotte werkdefinitie: Een healing environment maakt het verblijf in het ziekenhuis comfortabeler en draagt bij

5.0 DEF 10

Begrippen duurzaam en gezond bouwen

aan het welbevinden van alle gebruikers, en in het bijzonder aan het herstel van de patint. Voor het nieuwe ziekenhuis worden de doelstellingen rond healing environment gecombineerd met duurzaam en veilig bouwen en beheren, en efficinte bedrijfsvoering.

Afbeelding 9: Een healing environment draagt bij aan de verbetering van de feitelijke en ervaren gezondheid, en schept goede voorwaarden voor gebruikers om hun gezondheidssituatie te verbeteren. Het gebouw Prismahof is ontworpen door Sigfried Gragnato (Pieter van der Ree, Utrecht)

Leefbaarheid
Leefbaarheid is de waardering van burgers voor hun directe (woon)omgeving. Het zegt iets over allerlei kwaliteiten van een gebied, maar altijd in relatie tot de wensen van de bewoners en gebruikers. Leefbaarheid is ook het populaire containerbegrip dat steeds vaker wordt gebruikt voor het ontwikkelen van samenhangend beleid op het gebied van milieu en ruimtelijke ordening (inclusief verkeer, recreatie en andere), met het doel kwaliteit van gebieden te verhogen, in de hoop dat de gebruikers het zullen waarderen, ook op wat langere termijn. Hoewel op individueel niveau de waardering van mensen voor eenzelfde omgeving kan verschillen, kunnen op collectief niveau wel degelijk factoren worden aangewezen die voor het gros van de mensen min of meer meespelen in hun oordeel over de woonomgeving. Leidend blijken de grootte en kwaliteit van de priv-ruimte binnen het totaal (eigen woning) en het contact met of de overlast van medegebruikers (buren). Andere belangrijke factoren zijn veiligheid, netheid van de omgeving en groen, alsmede milieufactoren als geluid, stank en luchtverontreiniging. Voor de woonomgeving staan voor bepaalde groepen speelgelegenheid, openbaar vervoer en/of de aanwezigheid van winkels en andere dagelijkse voorzieningen hoog op de verlanglijst. Elk van deze voorzieningen op zichzelf is op de collectieve voorkeurslijst van leefbaarheidsfactoren niet terug te vinden.

DuurzaamBOUWEN
AV 05
5.0 DEF 11

Afbeelding 10: De tevredenheid van individuen over hun woonomgeving kan met veel kenmerken samenhangen. Op collectief niveau blijken enkele aspecten leidend: de grootte en kwaliteit van de eigen woning, de goede en slechte relaties met buren en (sociale) veiligheid. Deze leefbaarheidsfactoren vormen de hoofdredenen voor vestiging in of vertrek uit een wijk. Daarnaast zijn er vele andere factoren, onder meer orde, groen, geluid, luchtvervuiling en voorzieningen

Organische architectuur
Voor organisch ontwerpen en bouwen zijn meerdere visies en definities in omloop. Deze lopen uiteen van slechts een type vormgeving tot een integratie van materile en energieaspecten enerzijds en werking van ruimte op de mens anderzijds. Organische architectuur kan er zeer verschillend uitzien, van ingenieuze minimale constructies, via kristalvormige gebouwen en details, tot plastische en plantaardige vormen en versieringen (die constructielijnen kunnen benadrukken, maar ook verhullen). Naast de in het organisch bouwen vooropgestelde ruimtebeleving (in psychisch opzicht) wordt er ook veel aandacht besteed aan de menselijke maat, door looplijnen, doorgangen, verblijfsplekken en details te creren die tegemoetkomen aan de bouw, beweging en tastzin van mensen. Organische vormgeving is het gevolg van de functie van een gebouw, en dus geen op zichzelf staande vormwil. Binnen de range aan definities en uiterlijkheden is het mogelijk organisch te bouwen zonder bijzondere aandacht voor milieu-aspecten (bouwen met beton en zware metalen, geen oog voor het vermijden van bouwafval) en is het ook mogelijk milieubewust of ecologisch te bouwen zonder een spoor van organische vormgeving (toepassingen bepaald door technieken, geen keuze voor begrijpelijke constructies en installaties en ander). Toch blijkt dat een combinatie erg voor de hand ligt, misschien als eerste omdat zowel ecologisch als organisch bouwen zijn gestoeld op bewustzijn, een maatschappijbeeld of zelfs een levensvisie. Respect voor mensen en respect voor natuur en milieu gaan vaak samen, omdat het welzijn van mensen en het welzijn van het milieu elkaar aanmerkelijk benvloeden. Zo ontstaat er een bouwwijze die tegemoetkomt aan het wezen van de mens en die in harmonie is met de natuurlijke omgeving, ook op langere termijn.

5.0 DEF 12

Begrippen duurzaam en gezond bouwen

Afbeelding 11: Organische architectuur kan er zeer verschillend uitzien en zeer uiteenlopend voorzien zijn van milieukwaliteit. De afgebeelde gebouwen zijn (van links naar rechts): Whiting Residence, Sun Valley, Idaho, Verenigde Staten (Bart Prince); trappenhuis van de Gasunie, Groningen (Alberts & Van Huut); TGV-station Lyon Saint-Exupry, Frankrijk (Santiago Calatrava)

Permacultuur
Het begrip permacultuur is samengesteld uit de woorden permanent en agricultuur en staat voor een duurzame wijze van voedselproductie, ruimtelijk en procesmatig gecombineerd met andere functies, zoals wonen, werken, recreren, leren en zorgen. Populair wordt de doelstelling ook wel samengevat als eetbaar landschap. Deze visie heeft tot gevolg dat op het schaalniveau van leefgemeenschappen bewust wordt omgegaan met de groene omgeving. Zelfs het menselijk, dierlijk en plantaardig afval kan functioneel worden ingezet voor bodemverrijking of energiewinning. Bomen zijn er voor hun bloemen en vruchten, voor hun schaduw en nestelgelegenheid, om de seizoenen te lezen en als orintatiepunt. Regen- en afvalwater kunnen geheel in eigen gebied worden gezuiverd en hergebruikt, op voorwaarde dat mensen aan de kringloop geen schadelijke stoffen toevoegen (schoonmaakmiddelen, cosmetica, zware metalen in de gebouwde omgeving). Omdat de wijze van wonen en werken (in gebouwen) van grote invloed is op het welslagen van permacultuur, maakt deze vorm van landbouw en veeteelt onderdeel uit van de bouw, terwijl dat voor de gangbare agrarische sector nauwelijks het geval is. De principes kunnen ook in stedelijk gebied worden toegepast; het is daar zelfs hard nodig de functies van groen mee te stapelen, zodat een compacte stad ook een complete stad is.

Vitaliteit
Met vitaliteit wordt uitgedrukt dat een organisme in goede conditie is en het de mogelijkheid heeft zich goed en snel te herstellen na een aanslag op de gezondheid, ofwel het vermogen om disharmonie om te zetten in harmonie. Vitaliteit speelt een rol voor individuele mensen, planten en dieren, maar het geldt ook op collectief niveau. Een ecosysteem is vitaal als een onbalans als gevolg van een natuurramp of menselijke ingreep kan worden hersteld, waardoor het totaal een functie krijgt van vergelijkbare waarde als de situatie vr de verstoring, en goede omstandigheden kan bieden voor vele afzonderlijke soorten planten en dieren. Een systeem dat rijk is aan vele soorten is in het algemeen sterker dan een eenzijdig systeem, dat daarom ook wel kwetsbaar wordt genoemd. Daarnaast hebben bodem, lucht en water een zelfherstellend vermogen, op voorwaarde dat dit vermogen niet wordt overbelast. Ook kan worden gesproken over een vitale samenleving. Als een gemeenschap in een bepaalde geografische setting in staat is om de mensen daarbinnen te verzorgen en zich te laten ontplooien, is ze gezond. Als ze bovendien in staat is dit vol te houden ondanks

DuurzaamBOUWEN
AV 05
5.0 DEF 13

fysieke, sociale of economische aanslagen, kan worden gesproken over een vitale samenleving. Het mag duidelijk zijn dat gunstige omstandigheden voor mens, natuur en milieu de vitaliteit bevorderen en dat op de proef stellen deze juist bedreigen. Ook is er sprake van een onderlinge verhouding, omdat er zonder gezonde mensen geen draagvlak is voor ruimtelijke en ecologische kwaliteit, en omdat een vervuild en verstoord milieu effecten op lichamelijke gezondheid en welbevinden van mensen met zich meebrengt.

Voorzorgprincipe
Bij de bepaling van wat goed is voor de gezondheid van de mens (op korte en lange termijn), dient de vraag zich aan hoeveel zekerheden in acht moeten worden genomen. Het antwoord daarop is niet vanzelfsprekend zo veel mogelijk, omdat dit al gauw in strijd is met behoeften aan comfort, ontplooiing en belevingswaarde of met het garanderen van kwaliteiten op wat langere termijn (denk bijvoorbeeld aan drinkwater). De wetenschap kan bij moeilijke keuzen informatie bieden, waardoor risicos kunnen worden ingeschat. Wetenschappelijke instituten vaardigen met zorgvuldigheid richtlijnen uit die voor de samenleving acceptabele of zelfs goede situaties opleveren. Vaak vormen deze de basis van wetgeving. Er zijn individuen en organisaties die (op onderdelen) de regels niet voldoende beschermend vinden, en die het zekere voor het onzekere willen nemen. Zij geven de voorkeur aan toepassingen die niet omstreden zijn. Dit wordt wel aangeduid met het voorzorgbeginsel. Als er geen veilig alternatief bestaat voor wat we op het oog hadden, kan voorzorg betekenen dat er nit wordt gebouwd of niets wordt gekocht, waarmee er dus ook niet tegemoet kan worden gekomen aan een behoefte of wens. VIBA is een voorbeeld van een Nederlandse organisatie die dit principe hanteert. In haar beleidsstudie van 2001 wordt er het volgende over geschreven: De sobere situatie die kan ontstaan door het toepassen van het voorzorgprincipe, is geen moralistisch doel op zich, omdat VIBA eigenlijk is gericht op het realiseren van een aangename, comfortabele omgeving. Maar als gemakken op korte of lange termijn een bedreiging vormen voor de mens, dan wil VIBA de gezonde toekomst voorrang geven. Voor VIBA betekent de toepassing van het voorzorgbeginsel zeker ook een niet-aflatende inspanning om bouw- en producttechnieken te vinden die zowel lichamelijke als sociale en mentale gezondheid n natuur en milieu dienen. Eigen belangen en collectieve belangen kunnen dan weer beide worden gerealiseerd. Als gevolg van deze visie richten werkgroepen van VIBA zich bijvoorbeeld op bestudering en nieuwe ontwikkeling van materiaalgebruik, klimaatbeheersingssystemen en de elektrische installatie.

5.0 DEF 14

Begrippen duurzaam en gezond bouwen

Afbeelding 12: Soms maakt het voorzorgprincipe dat niet alles wat men wenst direct betaalbaar is. Als er geen veilig alternatief bestaat voor wat men op het oog had, dan kan voorzorg betekenen dat er nit wordt gebouwd of niets wordt gekocht, waarmee er dus ook niet tegemoet kan worden gekomen aan een behoefte of wens. De sobere situatie die hierdoor kan ontstaan, is echter geen moralistisch doel op zich (Forbo, Krommenie)

Dos
Kies voor daglicht en natuurlijke ventilatie in plaats van kunstlicht en mechanische

ventilatie.
Kies voor gesloten kringlopen van energie, water en materialen en houd ze zo schoon

en hoogwaardig mogelijk om problemen op een ander niveau en in de toekomst te voorkomen of te beperken.

Donts
Toepassing van oosterse methoden voor professionele bouwprojecten hoort thuis bij

ervaren consulenten met bij voorkeur een beroepsachtergrond in architectuur en bouwkunde en niet bij een ongetraind talent of een toevallige emotie. Het mag duidelijk zijn dat gunstige omstandigheden voor mens, natuur en milieu de vitaliteit bevorderen en dat op de proef stellen deze juist bedreigen.

Bronnen
Suggesties voor literatuur en websites op het gebied van duurzaam en gezond bouwen staan opgesomd in het basisartikel Gezondheid en duurzaam bouwen (1.0 GEZ).

DuurzaamBOUWEN
AV 05
5.0 DEF 15

5.0 DEF 16