Vous êtes sur la page 1sur 65

TASAVVUF BAHELER Esseyyid Abdlhakm Arvasi Sadeletiren: Necip Fazl Ksakrek

NDEKLER TAKDM .............................................................................................................. 4 BALANGI ......................................................................................................... 4 TASAVVUF KELMESNN DOUU VE SMLENDRLMES ....................................... 5 TASAVVUFUN TARF ......................................................................................... 6 TASAVVUFUN BALANGI VE DOUU ................................................................. 7 TASAVVUFUN MEVZUU ....................................................................................... 8 BAZI TASAVVUF ISTILAHLARI HAKKINDA ................................................................ 9 NEFS ............................................................................................................ 9 MUHALEFET- NEFS....................................................................................... 10 UBDYET ................................................................................................... 10 RADE ......................................................................................................... 11 STKAMET .................................................................................................. 11 VAKT .......................................................................................................... 12 MAKAM ....................................................................................................... 13 HAL ............................................................................................................ 14 KABZ VE BAST ............................................................................................. 14 HEYBET VE NS............................................................................................ 15 TEVCUD, VECD, VUCD ............................................................................... 16 CEM VE FARK .............................................................................................. 17 CEMN CEM ............................................................................................... 18 FEN VE BEK.............................................................................................. 18 GIYBET VE HUZR ........................................................................................ 19 SAHV VE SEKR ............................................................................................. 20 ZEVK, RB VE RYY ..................................................................................... 20 MAHV, SBAT VE MEHK................................................................................. 21 MUHZARA, MKEFE, MHEDE ............................................................... 22 LEVH, LEVM, TAVL ............................................................................... 23 BEVDH VE HCM ..................................................................................... 24 TELVN VE TEMKN ....................................................................................... 24 KURB, BUD ................................................................................................. 24 ERAT VE HAKKAT...................................................................................... 25 HAVTIR ..................................................................................................... 25 LMEL-YAKN, AYNEL-YAKN, HAKKEL-YAKN .................................................. 26 VRD ......................................................................................................... 26 HD......................................................................................................... 26 TVBE ........................................................................................................ 26 MCHEDE .................................................................................................. 27 HALVET VE UZLET......................................................................................... 27

TAKV......................................................................................................... 28 VERA.......................................................................................................... 28 ZHD.......................................................................................................... 28 SAMT .......................................................................................................... 28 HAVF .......................................................................................................... 29 REC .......................................................................................................... 29 HZN........................................................................................................ 30 C VE TERK- HD ................................................................................... 30 HU VE TEVZ........................................................................................ 30 HASED ........................................................................................................ 30 GIYBET ....................................................................................................... 31 KANAAT ...................................................................................................... 31 TEVEKKL ................................................................................................... 31 KR ........................................................................................................ 31 YAKN ......................................................................................................... 32 SABIR ......................................................................................................... 32 MURKABE .................................................................................................. 32 RIZA ........................................................................................................... 32 UBDYET ................................................................................................... 32 STKMET .................................................................................................. 32 HLS ......................................................................................................... 32 SIDK........................................................................................................... 33 HRRYET.................................................................................................... 33 ZKR.......................................................................................................... 33 FTVVET ................................................................................................... 33 FERSET ..................................................................................................... 34 AHLK-I HASENE .......................................................................................... 34 CD VE SEH............................................................................................... 34 GAYRET....................................................................................................... 34 VELYET...................................................................................................... 35 DU............................................................................................................ 35 EDEB .......................................................................................................... 35 SEFER ......................................................................................................... 35 SOHBET ...................................................................................................... 35 TEVHD ....................................................................................................... 36 MARFET ..................................................................................................... 36 MUHABBET .................................................................................................. 37 HIFZ-I KULB'L MEYH (MRDLERN KALPLERN MUHAFAZA)..................... 37 SEM .......................................................................................................... 37 KERMET..................................................................................................... 38 RYA, VAKIT VE MKEFT........................................................................ 39 NAK YOLUNUN HUSSYETLERNDEN .............................................................. 39 H DERDEM ............................................................................................... 40 NAZAR BER KADEM ....................................................................................... 40 SEFER DER VATAN ........................................................................................ 41 HALVET DER ENCMEN.................................................................................. 41

YDKERD .................................................................................................... 41 BZKET ..................................................................................................... 42 NGHDAT ................................................................................................. 42 YDDAT..................................................................................................... 42 VUKF-I ZAMN .......................................................................................... 42 VUKF-I ADED ............................................................................................ 42 VUKUF-I KALB............................................................................................. 42 TABR FARKLARI ................................................................................................ 43 SF, MUTESAVVIF, MELM, FAKR VE BENZER TABRLER VE ARALARINDAK FARKLAR ........................................................................................................ 43 MTEEBBH- BRBRNE BENZEYENLER ......................................................... 45 MECZPLAR.................................................................................................... 45 VEL TABAKALARININ ETLER ....................................................................... 46 TEVHD MERTEBELER VE ERBBI...................................................................... 50 VAHDET- VCD'A ANAHTAR ........................................................................ 54 FLLERN TEVHD (BRL) ......................................................................... 55 VAHDET- VCD'A GR ............................................................................. 58 VAHDET- VCD ......................................................................................... 59 MAM-I RABBAN HAZRETLER'NE GRE VAHDET- VCD:................................ 60 SFLERN KULLANDIKLARI BAZI ARAPA ISTILAHLAR............................................ 63

TAKDM rad Edicim, Kurtarcm ve Efendim Abdulhakm Arvas Hazretlerine ait, dndan retici mahiyette bu son asrn en byk din eserini, en titiz sadakat, en derin dikkat ve en keskin hayetle sadeletirirken, kendimden ekleyeceim biricik l, Byk Vel'nin muazzez ruhaniyetine snmak ve affn dilemektir. NSAN 1983 BALANGI Zahir ilimlerinin, mevzu genilii itibariyle tasavvuf ilmine nisbeti, bir damlann bir deryaya kyas gibi olduu, baz tasavvuf byklerinin akladklar hususlardandr. Zira, tasavvufun mevzuu, yerinde de bahs ve zikrolunaca gibi, meal olarak, Allah'n Ztdr. br ilimlerin mevzuu, ne kadar geni farzedilse de mmkint dairesi - olabilirler leminden dar kamaz. Vcup lemi - olmas gerekenler lemine nisbetle imkn lemi - olabilirler leminin ne olduu, beyandan uzaktr. u halde, tasavvuf ilmi, zevk ve vicdan olduundandr ki, anna lyk bir ekilde kalemlerin diliyle yazlmas ve insanlarn diliyle ifadesi mmkn deildir. Bununla birlikte, ballar tarafndan pek ok kitap ve risaleler telif ve tertip edilmek suretiyle, imkn nisbetinde izahna gayret sarfedilmi, muazzam maksat ve meseleleri de onlarn sohbetleri esnasnda beyan ve izah oluna gelmitir. Bu hususta, deiik derecelerde olan stn tasavvuf adamlarnn, eitli mereplerde bulunan byklerin her biri, muhtelif suretlerde kendi mizalarna gre beyanlarda bulunmulardr. Bir ksm, belki byk bir ksm, kefe bal hakikatler ve ilhama dayal incelikler zerinde, zeyli uzun meali bir, ibaresi deiik kitaplar yazmlardr. eyh-i Ekber, bu yolun ncsdr ki, rivayete gre, yazdklar beyz kitaptan byk ksm bu mevzu zerinedir. Bu cmleden olarak, Fuss-l Hikem, El-Ftuhat'ulMekkiye, Et-Tedbrt'l-lhiyye, Et-Tenezzlt'l-Muvassaliyye, El-sr-u l Makam'il-Esrr, Minhc'l-Ve-sil Kitab'l-Azame, Kitab'l-Beyn, Kitab'lMsikke An Es'ilet'il-Hakim'it-Tirmiz, El-Msmerat gibi kitaplar, bu kuts yolun hakikatlerini beyan mevzuundadr. Bu ksmn felsefeyle mnasebeti vardr. u kadar ki, felsefe, yalnz akla tbi olurken; bu ksm tasavvuf, eriat ve selim akl dairesinde, ak bir kefe dayal ve shhatli bir zevke mutabktr. Bu kitaplarn bir ksm da, tasavvuf adamlarnn derecelerini, keif yoluyla mertebelerinin beyann ve kerametlerini, doum ve vefat tarihlerini, memleketlerini, rad havzalarn, kimlerle ada bulunduklarn, hayat tarzlarn, mbarek mezar ve merkadlerini ve buna benzer meeleri htiva eden kitaplardr ki, bu adeta bir tasavvuf tarihi tekil eden bir ilim koludur. Tezkirat'l-Evliy, Tabakt- a'rni, Nefeht-l-ns, Ravzat-i Riyhin Fi'l Hikyt'is-Slihin ve bunlar gibi... Bu ksm tasavvuf kitaplarnn da tarihle mnasebeti fazladr. Ancak bu kitaplar, Hads-i eriflerin an'aneleri gibi, gvenilir ve muteber rivayetilerin rivayetlerine dayal olmak zorundadr. Byle olan kitaplarn her meselesinde, haber ve hads nakletmenin usl ve an'anesine riayet olunmutur. Bu kitaplardan bir ksm da, bu yola girme ve bu yola almann edepleri hususundadr ki, stn velilik makamlarna ykselmeye ve byk insanlarn mertebelerine eriip, ilhi yaknlk menzillerine ve Seyr fllh - Allah'ta seyr, Seyr billah - Allah' seyr, Seyr minallah - Allah'tan seyre ve dier kullar irada vesile olan faaliyetlere ve batn amellere aittir. Tasavvufun z de budur. Havas ve avama faydal ve mhim olan da bu ksmdr. Bunun bir yn de fkh kitaplarndaki ibadet ksmlarnn drtte bir kadaryla mnasebetlidir. Gazal'nin hys, Gavs- Azam'n Gunyesi, mam Rabbn'nin Mektubt ve dier Ahmed velilerin kitap ve risaleleri gibi... Bu fakir ve ciz de ibu risaleyi gsterdiimiz bu ksm zerine ina etmeyi uygun grmtr. Bu kitaplarn bir blm de, velilerin kerametleri ve menkbeleri, baz husus kiilerin faziletleri ve kemlleri hakknda telif ve tertip olunmu risalelerdir. Bu ksm risalelerin

faydalar, zikri geen ksmlara nazaran daha az olduu ve hususiyle bu risaleler, ihlaslarnda ifrata kaanlarn ahs fikirlerinden kaynaklanm bulunduu iin, itibara deer grlmemi ve bu yzden de risalemiz, bunlarn muhteviyatnn pek oundan uzak tutulmutur. Bir ksm da virdler ve zikirler, dualar, hizipler ve bir takm simlerin hususiyetlerine ait olup, ancak sahiplerine yararl; mrid ve sliklere faydas snrl, deta zahir ibadetlerden kopmu ahslara mahsus olduundan, risalemiz, bunu da iine alm deildir. Dier bir ksm ise, Allah dostlarnn, byklerin sohbetleri ve tevecchleri esnasnda skt ettikleri ve murakebeye daldklar zaman, lhi tecell dairesinden yansma ve dklme yoluyla aldklar ilimler ve lhi marifetlerdir ki, sz ve kalemle beyan kabil olmadndan, ancak bu merep iin, sr ve hakikatlere ulatrc bir melekenin kazanlmasna hizmet edegelmi bir haldir. Bu da ancak sahibine hccet tekil ettiinden risalemiz bu bahsin de dnda kalmtr. Krk seneyi akn bir zamandan beri, vakitlerimi tasavvuf ilminin nazar ve amel ynyle megul olmaya tahsis etmi olduumdan, Allah'n ltfuyle, bu sr ve hakikatlere bir nisbet kazanmmdr. - Allah'tan baka kimsede, hi bir davran ve kuvvet yoktur! TASAVVUF KELMESNN DOUU VE SMLENDRLMES Safa kelimesi, her lisanda vlen; ve zdd olan kedret-bulanklk ise knanan hllerden saylmtr. Rivayet edilmitir ki, Allah'n Resul, mbarek peygamberlik simalarnda ak bir hzn ve deiiklik eseri olduu halde, Sahabler meclisini ereflendirmiler ve Bu dnyann safas gitti, kederi kald buyurmulardr. Bu Hads-i erifte tasavvuf, sf ve mutasavvf kelimelerinin, safvetden geldiine bir remz ve aret vardr. Safv kelimesinde f' harfinin nce gelmesi, sf de ise sonra gelmi olmas, bu kelimelerin deiik kklerden geldiini gsterirse de, tasavvuf kelimesinin oka kullanlmasndan, f'nin 'V'den nce sylenmesinin kelimeye hafiflik kazandrmak iin olduu, yani bir telaffuz galat bulunduu baz tasavvuf kitaplarnda zikredilmitir. Hatt, peygamberlerin safvetle vasflanm olmalarndandr ki, Kur'an'da 'stifa, Estafi, Yestaf, Mustaf kelimeleri, onlarn stn hallerini beynda zikredilmitir. Demek oluyor ki, tasavvuf hakikatlerle vasflanmak, topyekn Resuller ve Nebiler boyunca grlm ve muteber olagelmitir. Her nebinin zamannda, eriat yrrlkte olduu, uyguland gibi, kendi manev hallerinin stn meziyetleriyle de donanmay, mmetinin sekinlerine feyizleriyle ifade buyururlard. Mnevi safvet, Risalet ve Nbvvetle balamtr. Tasavvuf, eriatlarn manev kymetlerini kazandrc ve onlara ulamay kolaylatrcdr. stad Ebul Kasm dedi ki: Bu taife in sf (sofi) tabiri, galip halde, oka kullanlm; ve filan kimse sfdir, falan cemaat sfyye ve mutasavvifedir, denilmitir. Yoksa bu isim iin, bu mnda kullanlna dair Arapada herhangi bir iaret, bir kyas ve bir kelime tremesi szkonusu deildir. Ak olan ey, bu ismin, yani sf isminin bu taifeye lakap olarak kullanlmasdr. Bazlar, kams giyenden bahsedilirken, tekammus denildii gibi, bu taife de sof-yn elbise giydiklerinden, onlardan bahsedilirken, sof denildii grn ileri srmlerdir. Bu evrenin, yalnzca sof elbise giymedii biliniyorsa da, bu sebebin ileri srlmesi, hkmn oklua bina edilmi olmasna gredir. eyh Shreverdi'nin Avrifinde yle denilmitir: Bazlar sf kelimesinin, isim olarak kullanlmasndaki mnasebeti tetkik ederken demilerdir ki; kymette en dk ve tevazua en yakn bulunan ve ok zaman Peygamberlerin giydikleri sof elbiseler tadklarndan, onlara Arapa kyasa bakmayarak, sf lkab verilmitir. Gerekten, Kinatn Efendisi de, yetmi kadar peygamberin sof giydiklerini haber vermilerdir. sa Peygamberin, softan elbise giydikleri malmdur. Hasan Basri; Ben,

Bedir Eshb'ndan yetmi kadaryla grtm ki, hepsinin de elbisesi softand. demitir. Ebu Hureyre ve Feddal bin Ubeyd, Bedir Sahablerini anlatrken, btn elbiselerinin softan olduunu sylemilerdir. Bazlar, nasl Kf, Kfe'ye mensup demekse, sf de sf'a mensuptur, demilerdir. Sf (sof), bir eit ynden mamul hrka demektir. Bazlar ise, bu ismi ariflerin lhi Huzur'da saf olmalarna nisbet etmilerdir. Bunlar, mn bakmndan tezlerinde doruysalar da; lgat bakmndan sf, safa nisbet edilemez. Bazlar da, sfiyi Mescid-i Suffe'ye nisbet etmilerse de nisbetin, kaideye aykrlndan dolay bu gr reddolunmutur. Hlsa; sf kelimesi bir sebep ve mnasebet aranmakszn, kalp safsna, gnl, btn yabanclardan arndrma ve lhi zikirle ruhu donatmaya malik olanlara isim olarak verilmitir. Bu stn taife ise, ehemmi takdim lsne riayetle, byle kyas ve kelime itikakyle megul olmaktan kanmlar ve kymetli vakitlerini, pek az faydas olan bu gibi eylerle zyi etmemilerdir. TASAVVUFUN TARF Sufi taifesinin efendisi Cneyd, buyurdular ki: - Tasavvuf, Hakk'n seni sende ldrmesi ve kendisiyle diriltmesidir. Muhammed Bin Ali El-Kassab, tasavvufu; - Keremli zamanda, keremli insanlardan, keremli topluluklar iinde beliren keremli ahlk... diye beyan etmitir. Cneyd'e tasavvuf nedir, dye sorulduunda; - Bakasna alkasz kalarak Allah ile olmaktr. Cevabn aldlar. Bundan maksat, msiva-d dn-yadan sevgi alkasn kesip, ancak o alkay Allah'a hasretmektir. Yine Cneyd; -Tasavvuf, itima ile zikir, istima (dinleme) ile vecd, ttiba ile ameldir. Yani, toplulukla zikir, Kur'an dinlemekle vecd ve Peygambere uymakla amel etmektir. Ruveym Bin Ahmed Badad dedi ki: -Tasavvuf, yalnz Allah'a acz ve ihtiyala snmak, mahlkatn ihtiyalarna komak, eriat yasaklar dnda taarruz ve mcadeleyi terketmektir. ibl, tasavvufu; her trl endie ve dnceden uzak, Allah ile olmaktr eklinde tarif etmitir. Ebu Muhammed Cerir, tasavvufun tarifinde dedi ki: - Tasavvuf, her dk ahlktan kmak, her yksek ahlka ermek... Yine Cneyd, baka bir yerde dedi ki: -Tasavvuf, eriat yasaklarna ve kt ahlka kar srekli mchededir. Maruf Kerhi: -Tasavvuf, sevgilinin kapsndan kovulunsa da orada yerlemektir. Yine Maruf: -Tasavvuf uzakln kederinden sonra, yaknln safasdr. ibl: -Sf, kalple halktan kopan ve srekli Hakk'la olandr. Yine ibl: -Tasavvuf, yakc imek... Cerri:

-Tasavvuf, hallerin murakabesi ve edep tavr... Ebu Turb: -Sf odur ki, hi bir eyden kederlenmez ve hereyde safa bulur. Znnun Msr: -Tasavvuf ehli, Allah' hereye tercih eden, Allah'n da onlar her eye tercih ettii topluluk... Ebu Yakup: -Tasavvuf, yle bir hldir ki, btn beer sfatlar yok eder. Ebu Hseyin: -Tasavvuf kalbe gelen nurlarn, lh mnlarn keyfiyetinden ibarettir; yoksa, Allah' anmann kemmiyeti deil... Ebu Sehl Sa'lki: -Tasavvuf, itirazdan vazgemektir. Yani, mukaddes eriat'in yasaklad eyler dnda itiraz terketmek... Bazlar da yle dediler: -Sf'nin hli deimez; deise de kederlenmez. Hasl, tasavvuf, beer sfatlardan kp; meleklik sfatnna brnmeye ve lhi Ahlk ile ahlklanmaya hizmet eden bir hldir. TASAVVUFUN BALANGI VE DOUU En stn peygamberin saadet devirlerinde olduu gibi, ondan sonra da slm'n fazilet rneklerine, Peygambere arkadalk yapmalarndan daha stn bir fazilet olmadndan Sahbi ismi verildi. Hemen onlardan sonra gelenlere tabiin-uyanlar, onlar takip edenlere de etba- tbin-uyanlara uyanlar denildi. nsanlar arasnda ihtilflar balayp, ayrlklar dounca, dini mertebelerde de deiiklikler ve bozulmalar meydana geldi. mmetin sekinlerinden, dini ilerde iddet ve inayetleri olanlara zhhd ve ubbad zhd ve kulluk gsterenler isimleri verildi; ve bylece avamdan ayrlmalar saland. Daha sonra, bir takm bid'atler ve uydurmalar doup frkalar arasnda ayrlklar meydana knca, her frka kendi havassna (sekinlerine) zahid ve abid dedi. Frka-i nciyeKurtulu Frkasndan olan Ehl-i Snnet ballarndan, kalplerini gaflet yollarndan koruyan, nefslerini Allah ile hfz edip murakebe edenlerin bu vasflarna tasavvuf ve kendilerine de sf denilerek, bununla dierlerinden ayrldlar. Bu isimler, Hicretin kinci Asrnn sonlarna doru kullanld. Sf denilenlerin ilki; Ebu Haim Sfdir ve bu knyesiyle mehurdur. Aslen Kfe'li olup am'da irdla meguld. Sfyn- Sevr'nin de ada... Sfyn, Basra'da H. 161 senesinde vefat etmitir, Sfyn dedi ki: -Eb Haim Sf olmasayd, ben lh incelikleri renemezdim. Onu grmeden, tasavvufun ne olduunu da bilmiyordum. Eb Haim'den nce, mmette baz bykler vardysa da O, kendi zamannda zhd ve er' hassasiyetlerde, tevekkl ve muhabbet yolunda emsallerini amt. Ondan evvel kimseye suf denilmemitir. lk tekke, am'da, Remle, denilen yerde onun iin ina edilmitir. Bu tekkenin yaplnn sebebi yle rivayet olunuyor: Emirlerden birisi avda iken, Eb Him'in gnl ehlinden bir kiiyle buluup birbirlerinin ellerinden tutarak, derin bir sevgiyle grp syletiklerini ve hemen orackta ellerinde bulunan yemei birlikte yiyip' vedalatklarn grr. Onlarn, bylesine samimi bir muamele ve lfet iinde olmalar, Emirin houna gider. Eb Him'e arkadann kim olduunu sorar ve bilmiyorum! cevabn alr. Nereli? sorusuna da cevap ayndr. Emir hayretler iinde, byle ciddi olarak grp sevimelerinin sebebini sorunca: Bu bizim

meslek ve yolumuzdur, bylece emrolunmuuz! karln alr. Bunun zerine, Emir bir itimgh'n, yani kendilerinin bulumalarna mahsus bir yerlerinin olup olmadn sorar; buna da Hayr! cevabn alan Emir: yleyse, size bir yer yaptraym da orada toplanrsnz! dedikten sonra, Remle denilen yerdeki Hankh-tekkeyi ina ettirir. te, gnl ve muhabbet ehline yaplan ilk tekke, bu bina olup ilk sf de bu zattr. O, btn madde ve ruh ilimlerine vakft. Dalar ine ile kazmak, kalplerden kibri kazmaktan daha kolaydr. ifadesi, onun byk szlerinden... Fayda vermeyen ilimden Allah'a snrm. szn de dilinden hi drmezdi. Tasavvuf ilmi, slami faziletlerin er'i ilimler ksmna aittir. Tasavvuf ehlinin yolu, tedenberi Sahab ve Tblerden olan mmetin byklerinin nezdinde hak ve hidayet yoluydu. Bu bakmdan hidayet ehli, dier eriat ehlinden fazla olarak, bir baka ilimle de imtiyaz kazandlar. Bu yzden eriat ilmi iki ksm oldu: Bir ksm; fakihler ve fetva ehline mahsus ilim ki; ibadetler, detler ve muamelelerden olan umumi hkmlerdir. Dier bir ksm da, tasavvuf ehline mahsustur ve bu ksm ilim, nefs ile mcahede ve muhasebe esnasnda, bu yolda, meydana gelen zevk ve vecd hallerinden, bir zevkten dier bir zevke ykseli keyfiyetinden ve bunlara dair aralarnda dolaan stlahlarn erhi mevzuundaki kelmdan ibarettir. Ne zaman, ilimler limlerin kafalarndan, gnllerinden satrlara aktarlarak fkh, usl-i fkh, ilm-i kelm, tefsir ve sair ilimler telif ve tertip olununca, bu yolun adamlar da kendi yollarnn edep llerini kaleme alarak, eserler telif etmilerdir. Bazlar zhd ve takvaya; alacaklar veya terkedecekleri eyde Resul'e uymak yolunda nefs muhasebesine dair kitaplar yazmlardr. Nitekim, Muhasib, Kitb'ur-Rye adl eserinde bu usl gzetmitir. Bazlar da tarikat edepleriyle, tarikat ehlinin zevk, vecd ve hallerine dair kitaplar yazmlardr. Nitekim, mam Kueyr Risalesini ve Shreverdi Avrif-ul Marifini bu usl zerine kaleme almtr. mam Gazali, hy- Ulmunda iki ksm bir araya toplam; kitabnda zhd ve takva ve Peygambere tbilik hkmlerini, sonra da tarikatn usl ve adabn beyn etmi, aralarnda dolaan usl ve stlahlar da erh edip akla kavuturmutur. te bu beyanlara bal olarak, tasavvufun balangc, nbvvet ve risaletin balangcdr. Tasavvuf, semavi eriatlerin hakikatleriyle vasflanmaktan domutur. eriatlerden murad, semavi kitaplar ve lh Emir ve Yasaklardr ki, tasavvuf, her zaman, itikat mevzuu hususlar sabit olan eriatlerin deiip yenilenmesiyle yenilenen amel hususlarnn da tatbikini ve kolaylkla yerine gelmesini salayc bir vasftan ve vesileden ibarettir. u halde tasavvuf denilen sfat, nbvvet ve risaletle beraberdir. Hakikatlar denizi olan ve pek ok incelikleri kuatan tasavvufun, byk bir meselesini tekil eden Vahdet-i Vcud, Buda ve dier batl mezhep adamlarnn kendi akl ve mezhepleri hkmnce bahsettikleri Vahdet-i Vcudtan meal itibariyle bsbtn bakadr. nk, tasavvufun Vahdet-i Vcudu zevki bir hdise; dieri ise, akl vakadr. Bunlarn arasndaki fark, ona, tam mns ve btn incelikleriyle vkf olanlar ve ancak o stn makama ykselme imtiyazn kazananlar bilir. Akl ve zahir adamlar, bu zevk ynnden mahrum ve mahcup olduklar iin, yrttkleri akla gre, bu iki gr arasnda bir mnasebet bulurlar. TASAVVUFUN MEVZUU Tasavvufun mevzuu, kef ve mahede yoluyla; belki, vecd ve vicdan yoluyla; Zt, lh Sfatlar, olular, tecelliler; Allahn sim ve filleridir. Kinatn Efendisi, vrisleri olan hakik limlere iki eit miras brakmlardr: Bir zhir ilmi, dieri btn ilmidir.

Zhir ilmi, o faydal ilimdir ki, stn Sahbiler, onu en yce Peygamberin sz ve davranlarndan almlardr. Tbiler zmresi, mtehidler ve salihlerin selefleri de o ilmi aratrp, renmi onunla amel klm ve insanlar da ona memur etmilerdir. Bu ilmin erevesi, Kitap, Snnet, Tefsir, haberler ve bunlarn dallar olan itikd ve fkh ilimlerdir. Madenler ilmi, yer tabakalarn aratran ilim, nebatat ve hayvanat ilmi, sulara dair ve azann faydalarna dair ilim, terih ilmi, tp ilmi, hesap ilmi, hendese ilmi, riyaziye ilmi ve dier ilim ksmlar zahir ilimlerinden olan hikmetli ilimlerdir. Bunlar, eriat ve nakil yoluyla alnm olmasalard bile beerin doru ve shhatli akl onlar meydana karmaya kfi gelirdi. Kinatn Efendisinin, bu gibi ilimlerde de tam anlamyla bir bilgi sahibi olduu, ncekilerin ve sonrakilerin ilmi bana retildi sahih hadisiyle; yine Tabernnin rivyet ettii, Allah, beni dnyann stne kaldrd; bylece ben onu ve kyamate kadar orada olacaklar grdm, tpk u elimi grdm gibi... Yine Eb Davutun melen: - Allahn Resl bir yerde bizimle birlikteydi ve Kyamete kadar ne olacaksa, hepsini bize anlatt. haberiyle de sabittir. Batn ilmine gelince; o, yle bir mnlar leminin marifetleridir ki, hi bir vasta olmakszn gayb leminden, Makm- evedn- En yksek makamda, mahlkatn en bilgini olan Peygamberler Peygamberinin yksek ruhlarna ilh bir ltuf olarak sunulmutur. (Allah) kuluna vahyetti, vahyettiini.. melindeki lh ifadeden apak ortaya kt gibi, Resller Reslnn bilgisi, mahlkattan gizli olan yce bir btn irfandr. Nbvvet ve velyet merebinin o dopdolu olan irfan kadehinden, lh yaknlk talibi olanlarn, vuslat akndan yanm yreklerine bir yudumcuk dklmtr. Malm, yani mevzu, ne kadar erefli ve yksekse, ilim de o kadar yksektir. Bunun iindir ki, batn limlerinin nasibi ve mevzuu olan ve Allahn Ztndan ibaret bulunan tasavvuf ilmi, zahir limlerinin nasibi olan akl ve nakl dier fenlerden daha erefli ve daha stndr. Her ilmin, kitab, retmeni ve rencisi de o ilmin malmu, yani mevzuu derecesinde erefli ve stndr. nsann, sonsuz hayat ve kurtuluuna vesile olan batn ilminin stad, onun u snrl hayatna sebep olan ana-babasndan daha nce gelir. Bu farkllk, zahir ilimlerinin baz snflarnda da geerlidir. Mesel, kelm ilminin kitab, hocas ve talebesi; sarf ve nahiv kitabndan, onun hocas ve talebesinden rtbece daha ereflidir. Dierlerini de buna gre kyas et... BAZI TASAVVUF ISTILAHLARI HAKKINDA Tasavvufun deiik tabakalarnda bulunan byklerin bu yolda kullandklar lfz ve stlahlar, sflerin ilk tabakalarnda Arapa olarak kullanlmtr. NEFS Lgatta, beden ve ruh; ve bir eyin varl, ayn, mnlarna gelir. Tasavvuf stlahnda ise, nefsten, kulun irkin vasflar ve kt ahlk kastedilir. Bu vasflarn bir ksm eriat emirlerine kar gelmek, onlara aykr davranmak gibi, kulun kendi kazancyla olan eylerdir. Bir ksm da kulun, kt ahlk, irkin huylardr ki, bunlar, knanm vasflar olarak onda bulunur. Bu ksm, sk bir gayret ve mcahede, aralksz bir almayla yok edilebilir ve Allahn ltfuyla bunlarn yerine, iyi, gzel ahlk ve yksek vasflar kazanlabilir. te, onlarn ktlklerini Allah iyiliklere tedbil eder melindeki ilh ifade buna iarettir. Birinci ksm; eriatte tahrim ve tenzih bir nehy ile yasaklanm olan zina, arap ve benzeri eylerdir ki, bunlar fkh kitaplarnda anlatlmtr.

kinci ksm; kt ve dk ahlk olan, kibir nahvet-bbrlenme, gazap, hkd-gizli dmanlk, haset ve benzerliktir ki, bunlar da tasavvuf ve ahlk kitaplarnda genie anlatlmtr. Nefsin dmanlklarndan en iddetlisi, ileri gelmek ve imtiyazl olmak, gibi hususlarda kendinde bir hak ve ehliyet bulunduunu kabul etmektir. Bu da kemle ermemi zatlarn eliyle bu yola girenlerde oka grlr. Nefsin, kt ve irkin ahlka yuva olmak zere insan kalbna verilmi ltif bir ey olmas da muhtemeldir. Ruhun, yksek ve iyi ahlkn merkezi olmak zere, insana verilmi erefli bir ltife olmas gibi... Bu ekildeki ruh ve nefs, her ikisi, insanda bir araya gelir. Gz, grme, kulak, iitme, burun, koklama, az tatma mahalli olmas ve bunlarn her biri dierinden baka olmakla beraber, iitici, grc, tadc, koklayc olarak, hepsinin bir insanda toplanm olmas gibi; iyi-gzel vasflarn mahalli olan ruhla kt-irkin vasflarn mahalli olan nefs de insanda birlemi ve insan bunlarla insan olmutur. Nefs-i emmre ve nefs-i levvme bu ikinci ksmdandr MUHALEFET- NEFS Allah, nefsi, bo isteklerden nehyeti melindeki yette iaret buyurduu zere, Rabb'inden korkan ve babo isteklerine uymamakla nefse kar gelen kullarn cennet makamlaryla mjdelemitir. Derin bir efkat rnei Peygamber'in mmetim adna en fazla korktuum ey, nefslerinin hevlarna uymalardr. melindeki szleri bunu ifade eder. Zira nefsin hevsna uymak, insan Hak'tan alkor ve uzaklatrr. Nefs ve onun isteklerine kar kmak, ibadetin ba ve esasdr. Nefsinin karanlnda yldzlar doan kimsenin ufkundan, ilhi dostluk gnei guruba ekilir. denilmitir. Nefsn isteklere meyl, Rabbni dostluk ve huzura manidir. Bu yola yeni girenin, nefsinden raz ve honut olmas, nasl makul ve doru olur ki, Hazret-i Yusuf, o stn makama ykseldii halde, ben nefsimi temize de karmyorum. nk nefs gerekten ktl iddetle emreder! buyurmutur! Bu kelm, -Zeliha'nn da olsa- nefsin emmrelik vasfn ispata kfidir. Bu stn irfan yoluna girenlerin her an ortada olan ktlklerden ve iki cihann da kaybna sebep olacak tehlikeli eylerden kanmalar ve uyank olmalar, selim akl sahiplerince yegne makbul yol ve biricik kurtulu istikametidir. Hikem-i Atiyye sahibinin, nefsin tuzaklarndan bahseden bir eseri vardr. Orada der ki: Nefs, edep aykrlna mahkm ve kul da edepli olmaya memurdur. Nefsin seciyesi gerei, srekli sahibini isyan ve muhalefet meydanna ekme isteine kar, kul da onu, kt isteklerinden dndrmeye ve yldrmaya cehdeder. Onun iin nefsin yularn salan kimse, onun ktlklerine ortak olmu olur. UBDYET Ubdiyet (kulluk), ibdetten daha geni, daha kuatcdr. nce ibdet, sonra ubdiyet denilmitir. Ubdiyet ile ubdet lgat mnlar olarak bir; kulluk, itaat etmek ve alak gnll olmak ifadelerinde mterektirler. bdet, mminlerin avamna, ubdiyet, mminlerin sekinlerine ve ubdet de sekinlerin sekini olan yksek zatlara mahsustur. Yine ibdet, ilm- yakn; ubdiyet ayn- yakn, ubdet ise hakk- yakn erbabna aittir. Buna yakn bir ifadeyle, ibdet, mcahede adamlarnn, ubdiyet glklere gs geren yakn erbabnn; ubdet de mahede ehlinin iidir. Ubdiyet, Hakka tam bir yneli ve itaatla, kendinden sadr olan ibadetlere eksiklik gzyle bakmak ve onlarn murakabesinden doan halleri, kaderin ifadesi olarak grmektir. denilmitir.

10

Ubdiyetten daha erefli bir sfat ve mmine bunu tamaktan daha stn bir mertebe yoktur. Allah, dnyada en erefli n olan Mira Gecesinde, Sevgilisi ve nsanolunun Efendisini, ubdiyet vasfyla anarak: Her trl eksiklikten arnm o Allahdr ki, kulunu gece yrtt... buyurmutur. Yine: - Allah kuluna vahyetti, vahyettiini... buyurmutur. Eer ubdiyetten daha yksek bir vasf olsayd, Allah, Sevgilisini o en erefli vakit ve en yce hal iinde onunla ydederdi. Rabbine kulluk et ki, sana, yakn gelsin melindeki yetin srr da byktr. yle ki; onda insann varabilecei en stn mertebe olan Yaknin kazanlmasnn, kulluk et kelimesiyle ubdiyete bal olduuna dair bir iaret vardr. Yedi snf insann, Allahn himayesinde tam bir istirahat ve emniyet iinde olduu ifade edilmitir: 1- Adaletten baka, gayesi olmayan hkim... 2- Allaha kulluk ve itaatla yetien gen... 3- karken, tekrar mescide dnmek azmiyle kan ve kalbi daima mescidi arzulayan ve ona bal kalan, hakiki mnsyla namaz tutkunu insan... 4- Allah yolunda sevimek gayesi etrafnda, toplanp dalan dostlar... 5- Kimsesiz, tenha yerlerde gz ya dkerek Allah ananlar... 6- Gzel ve uh bir kadnn, kendisini arzulayp visaline davet etmesine ramen, esrar ve gizlilikler leminden hicap duyup-korkan ve bu daveti reddeden takva sahibi kiiler... 7- Sadaka verirken sa elinin verdiini, sol elinin bilmesini istemeyen, yani yapt iyilii gizleyen ihsan sahibi kiiler... RADE rade, lgatte dilemektir. Tasavvuf stlahnda, bu yola yeni girenlerin balang halleridir ki, ban Allaha varma gayesine adam olanlarn ilk menzilidir. Mrid, irade sahibidir, derler. rade iin de deti terketmektir, dediler. yle ki, pek ok halde insanlar, gaflet meydanlarn doldurup, orada rahat ve huzurla vakitlerini geirir ve ehvetlerine uyarlarken; mrid, bu elbiselerden soyunmu ve arnmtr. Bu yzden, onun detler ve alkanlklar dairesinden dar kmas, irade shhatine iaret olduu iin, bu hale rade denilmitir. Hakikatte irade, Allah istemekte kalbin okunluu ve ahlandr. rade, iin yan ve gnln szlaydr ki, her korku ve zorluu hafifletip kolaylatrr. denilmitir. Cneyde: - Salihlerin hikyelerinden mridlere ne fayda vardr? diye sorduklarnda, Cneyd: - Slihlerin hikyeleri, lh mn ordularnn bir ksm askerleridir ki, mridlerin kalpleri onunla kuvvet ve sebat kazanr. buyurmu ve Peygamberlerin haberlerinden, onunla kalbine sabit klacamz her eyi, sana anlatyoruz. melindeki yeti delil gstermitir. Mrid ile murad hakkndaki soruya da: - Mrid ilim siyasetini, murad da Hakka riayeti izleyendir. Mrid, yaya; murad da uutadr ki, elbette yerde dolaan, havada uana yetiemez buyurmulardr. STKAMET stikamet, lgatta doruluk mnsnadr.

11

Tasavvuf stlahnda ise; tahkik ehline gre, btn ahitlerde, hususiyle Allah ve Resulne olan ahitlerde, yemek, imek, giyinmek gibi din ve dnya ilerinde lye riayetle, srat mstakime- doru yola smsk balanmaktr. Allah, bir yet-i kerimesiyle, kendi rubbiyetini-ilahln ikrar ve vahdaniyetinibirliini tasdik ederek; Rabbimiz, btn noksan ve kusurlardan mnezzeh, an yce, Allahtr! dedikten sonra; iman ve amellerinde, farzlar ed etmekte istikamet gsteren kullarna, ahirette meleklerin geleceini ve onlara korku ve kaygdan emin, kavuacaklar Peygamberle birlikte, vaad olunduklar cennet nimetleriyle meshur olmalarn mjdeleyeceklerini beyan buyurdular. Hulefa-i Ridnden- Drt Byk Halifeden istikametin mns babnda rivayet olunan ve imanda sebat, amelde ihls ve farzlar edy istikametin unsurlar olarak gsteren nakli, Kad Beyzav Hazretleri, yukarda mnsna iaret ettiimiz yetin tefsirinde beyan etmitir. Hlsa, her ite istikamettin mhim olduu ve bilhassa Din ilerindeki ehemmiyeti, Drt Byk Halifenin husus ifadelerinden de anlalr. stikamet, yle yksek bir derecedir ki, btn makbul hedef ve gayelerin yerine gelmesi, btn hayrl ilerin kemaliyle gereklemesi ona baldr. Hal ve gidiinde istikamet olmayan mridin, btn almas bo, sarfettii btn gayretler faydaszdr. Yneldii yolda doruluk admlaryla ilerlemeyen kimse iin, gaye yolunda terakki yoktur; ve o, en kt, en baya, misl halinde aa grlmeye mahkmdur. Yola yeni giren mrid iin, balangta istikamet, art ve elzem olurken; yolun banda olanlarn muameltnn, her trl miskinlik ve kopukluktan azde olmas; ortada olanlarn, bulunduklar yerleri kanksayp, hep orda kalmay tercih etmemesi ve nihayet yolun sonuna varm olanlarn da vardklar hedeflerde araya perde girmemesi, istikamet almetlerindendir. stikametin derecesi vardr. Evvel dorultmak; yani, erilikleri gidermek, sonra ylece kalmak ve skna varmak, en sonra da istikamet kazanmak, yani tam doruluu bulmak... Birinci derecede, nefsin terbiye edilmesi; ikincide kalbin gzelliklerle donatlmas, nc kademede ise, srlara erilmesi vardr. Eb Ali buyuruyor ki: - stikamet sahibi ol, keramet talibi olma! Zira nefsin kerameti daha ok ister, hep ona kayar. Allah ise, seni, istikametle imtihan eder! Hakikatiyle istikamete, bu yolun byklerinden baka kimse muktedir olamaz. Zira istikamet, halk arasnda bilinen ve cereyan eden alelde ilerden, muamelt ekillerinden ayrlp, Allah katnda doru yol zerinde olmaktr. stikamet, ulalmas zor bir stnln devamllndan ve muhafazasndan ibarettir. Eer onlar doru yolda devam etseydiler, mutlaka onlara bol su verir, rzklandrrdk... melindeki yette, su vermek lfznn mteadd fiil olarak gelmesi, devamllna iarettir. Yine yette gelen istikamet kelimesindeki sin harfi, talep iindir ki, bundan murat, tevhid zere ikameti istemek ve ilh ahitlere riayetle lleri muhafaza etmeye devam etmekdir. VAKT Vakt, tasavvuf stlahnda yerine gre bir ok mnda kullanlr. Tahkik ehline gre vakt, malm olmayan mevhm bir iin, meydan geli nn tayin eden, gerekletirmeyi salayc bir hadiseden ibarettir. Mesel, bir kimse, borcunu demeyi, ilkbahara balam olsa, ilkbaharn girmesi, yani balangc, onun borcunu deme vadesi olmu oluyor. lkbahar da ite bu demeyi gerekletirici hadisedir. Bir insan, herhangi bir eyi elde etmek iin, her hangi eyle urarsa, o ey, onun vakti olmu olur. Mesel; dnya ile urarsa, vakti dnya; ahiretle urarsa, vakti ahirettir.

12

Sevinte olann vakti sevin; hznde olann vakti hzndr. Hsl, bir insan zerinde olu ve hallerden ne galip ve hkim olursa, o ey, o kimsenin vaktidir. Bazan, vakit ile, insann iinde bulundu zaman murad edip, mazi ve istikbl aras olan hal kastedilir. Sof vaktin oludur derler... Bundan, mridin, iinde bulunduu zamann lzum ve icaplarn iyi muhafaza ettii ve onlara dikkatle; ihtiyaca gre, yapaca ve mesul olaca i istikametinde hareket ettii mns kastedilir. Filn mrid vaktin hkmne tbidir derler... Bununla, iradesi olmayarak kendisine gayp perdesinden ne alr, ne tecelli ederse, ona tbi olur, demek isterler... Bu sz, vg makamnda sylenmi ve bununla, er hukuka aykr olmayan eyler kastedilmitir. Yoksa, emirleri ihmal, yasaklar ve ktlkleri irtikp etmek gibi, er hkmleri inemekle, bunlar takdire yklemek; ve nefsinden meydana kan gnahlara kaytszlkla, (tolerans)lk zannna kaplmak, -mazallah- dinden kmaktr. Baz zndklarn, kendilerine tasavvur ssn vermek iin gsterdikleri teslimiyet tavrlar, ite bu kabildendir. Vakit, keskin kltr sznden murat; kl, kesici ve delip geici olduu gibi; vakit iin de, Allahn o nda olmasn emir buyurduklar takdir ve kaznn mutlaka yerine gelecei, onun hakimiyetinden kalamayaca ve artk kul iin sabr ve teslimiyetten baka, hi bir are bulunmadn ifadeden ibarettir. Vaktin hkmne teslimiyet, kurtulu ve rahata, ona itiraz ve direnmek de helk ve meakkate gtrr szleri, bu mnya iarettir. stad Ebul Kasm, vakit, insan havanda gibi der, ezer buyurdu. Yine stad, vaktin insan u manzumede olduu gibi bin trl ez ve cef ile lrp incittiini buyururlard: (Arapadan: ) Her geen gn, bir paran alr gider, Kalbime bir hasret brakr, geer gider. Yani vakit, insan, trl eit eza ve cef ile ezer, incitir. Bsbtn mahvedip yok etmez. Eer bir defeda yok etse, ondan kurtulmu olarak insan, darlk ve skntdan da kurtulurdu. MAKAM Tasavvuf stlahnda, mridin, tarikat menzillerinden kazand mnev mertebesidir. u kadar ki, bunun kazanlmasnda kiinin gayret ve cehdi, tesirin varl arttr. Mesel; filan mrid, tevekkl veya hamd makamndadr, filan da fark ve cem makamndadr. denilir. Hasl, her mridin makam, cehd ve gayretiyle kazand, tevekkl ve benzeri mnlarn meydana gelmesinde yerlemi olduu mevki nisbetidir. Slikin, kazand makam iyi muhafaza ederek, onun hkmlerini yerine getirmeden, tamamlamadan baka makama gemekte acelecilik yapmamas ve bir makam, en ileri hadde, keml haddine ulatrmadan stnde bulunan makama ykselmek iin sabrszlk gstermemesi lzm gelir. Zira kanaati olmayan harsin tevekkl shhatli olmaz. Tevekkl tam olmayan salikin teslimiyetinde shhat bulunmaz. Tpk tvbesi olmayann, Hakka ynelip bir mride balanmas ve gnlden bal olmayann da amel hassasiyet gstermesi doruluk ifade etmedii gibi... Bir makamda menzillerin shhati, ancak o makama Allahn, srf kendi ltfuyla saliki yerletirdiini, o makam sahibi salikin mahede etmesiyle olur. Ki bylece, salikin menziller bins, salam bir temele oturmu olsun. Tasavvuf ehlinin byklerinden Vast Hazretleri, Niabura teriflerinde, Eb Osmann ballarndan bazlarna: - eyhiniz size neyle emreder?

13

Diye sorunca onlar da: - Taat ve ibadetlerimizde eksikliimizi grmekle! Diye cevap verdiler. Bunun zerine Vast Hazretleri: - Ya niin ibadetlerinizi hi grmemeyi emretmez? Buyurarak, taat ve ibadetlerin ezel tevfik ve ilh imdattan doduuna iarette bulunmulardr. Bulut gdasn denizden alr. Biline ki, eyh-i Ekber, Fthtn 334. Babnda, hitab mnazeleleri- menzilleri ksaca izah ettikten sonra, btn menzilleri yetmisekiz babda aklam ve delilleriyle anlatmtr. Mnzele, birlikte bir yere varmalarn (nzllerini) veyahut iki kiiden birinin dierine varmay (nuzl) isteyenlerin, tarikatten muayyen bir mevzide toplanmalar, bir araya gelmeleridir. Hakikatte bu nzl- ini, sud- ykseli ise de buna nuzl denmesi; kulun bu ykselile Hakk olan maksadna nazil ve vasl olmasndandr. - Ho szler Ona ykselir melindeki lh ifade, buna iarettir. yle ki, tesbh, tehlil, Kurn okumak ve benzeri ho kelimelerle, salih ameller kulun burak olup kul, bununla Hakka nuzl eder, gider. Hakk halk iin nzlle vasflamak, O, her gece dnya semsna nuzl eder melindeki Hadse dayaldr. Kul iin nzl vasf ise, kulu Allaha fakr ve ihtiyacn gstermek iindir ki, bu da Allah zenginlik ve kibriy ile vasflandrmaktr. HAL Halk dilinde en ok kullanlan lafzlardan birisi de hal tabiridir. Tasavvufta halden kastedilen, katksz ilh balardan kalbe gelen sevin, hzn, darlk, genilik, evk, heybet gibi mnlardr ki; bunlar, meydana gelmelerinde kulun bir gayreti, bir kasd olmakszn kalbe inerler. Bu ynden, hal ile makam arasnda belirgin bir fark vardr. z ifadeyle; hal, gaybden gelen bir ba, makam da cehd ve riyazetle elde edilmi bir kazantr. Haller, ilh ltuf pnarndan taar dklr; makamlarsa, sarfedilen cehd ve gayretle elde edilir. Makam sahibi, makamnda kaim ve sabit, hal sahibi de halinde srekli deien ve renkten renge girendir. Znnn, halin, devaml zevle maruz bulunduuna iaret etmitir. Bazlar, akp giden imek gibi, halin, parldamasnn ardndan, zeval karanlna brndn, onun arkasnda saklandn ve deitiini sylemilerdir. eyh-i Ekber, Fthtn 192. babnda, - Hal, zat bir varl bulunmayan, gelip geici demek olan arazlara benzer. Varl zamanndan baka devamll yoktur demilerdir. Cneyd-i Badad Hazretleri de hl ile ilgili soruya cevap olarak: (Arabden Dounca, o aydnlk, nur yldzlar, Alr hep gizliler ve haber gelir cemden... beytini okumu ve hal nurlarnn domasyla gayb lemdindeki gizli mnlarn ortaya kacan ve cem makamndan haberler getireceini ifade etmitir. KABZ VE BAST Bu kabz ve bast, yani salikin darlk ve genilik halleri, birbirinin mukabili olarak, slik iin, havf-korku ve rec- mit menzilesini getikten sonra meydana gelir.

14

Arifte meydana gelen kabz- darlk hali, bu yola yeni giren salikte grlen havfkorku, bast- genilik hali de yine balangta vaki olan rec-mid menzilesindedir. Korku, kalbin meyl ve arzu ettii sevilen bir eyin, elden kamas endiesinden veya kalbin rkp ekindii, istemedii bir iin olaca dncesinden doar. Rec ise, istenilen bir iin olmasn dilemekten veyahut saknlan, nefret edilen bir eyin zevalini, ortadan kalkmasn beklemekten doar. Grld gibi, her iki halin de, yani, havfn da recnn da bal olduu sebepler, istikble dir ilerdir. Kabz ve bast ise, salikin, iinde bulunduu anda meydana gelen mnya aittir. Havf ve rec sahibinin kalp alkas, vadeli ve gelecekteki bir ie dayal iken, kabz ve bast sahibi, halihazrda yklendii, altna girdii varidat sebebiyle, zamann esiri ve mahkmudur. Kabz ve bast, salikin hallerinin deiiklii nisbetinde farkl, o nisbette deiik olur. Bazen, kalbe gelen kabz, yetersiz olunca, slikte, az ok uyanklk ve uur hali baki kalr. Bazen de gelen kabzn kuvvet ve uurla alkas kesilmi olur. Bizler, ezelde, ey kleliinden hr ve azde, kinat alkalarnn izlerinden gnl arnmlarz, demiler... Kabz gerektiren artlarn en hafif ve en aas, azarlama ve muheze sebebi grlen veya tekdir cezasn hak ettiini im eden bir mnev verimin, kalpte zuhur etmesiyle, salikin iini darlk ve skntnn doldurmasdr. Bunun aksi olarak da, bir nevi ltufla rahatlk ve bahtiyarlk mjdeleyen manev verimlerle de salikin kalbi, genilik ve feraha kavuur. Her ahsn kabz bastna, bast da kabzna uygun ve denktir. Bazen kabzn sebebi malm olmaz. Salik, kalbinde darlk ve sknt hisseder ve sebebini idrakten ciz kalr. Bunun giderilmesinin en emin yolu, o kabz halinin gemesine kadar, kalbin dizginini Hakka teslim etmek ve Onun rzasna balanmaktr. Bylece, Allah, kabzeder ve basteder. lhi ferman zere, ok yakn bir srede kalpte genilik ve ferahlk meydana gelir. ayet slik, kendi iradesiyle zorlua girip, kabz gidermeye urarsa, onu arttrmak ve iddetlendirmekten baka bir ey yapm olmaz. Bir eyin zevl vdesi girmeden, onu izaleye almak, ayrca bir edep hatas dourur ve edebe aykrlk korkusu verir. Bazen bast hali de, bu ekilde, bir gaflet annda kalbe tesadf etmi olur da slikte, ar bir gnl ferahl ile glp oynamaya kar tabi bir meyl ve istek meydana getirir. Bu halde olan salikin yapaca ey, tam bir sknet ve metanetle edebe riayettir. Zira bast sahibi, dima byk bir tehlike zerindedir ki, bilhassa grnmez tuzaklardan tam dikkat ve hassasiyetle saknmas, korunmas lzmdr. Bu makamda, edebi muhafaza, sknet, zhd ve bastn uluorta tesirlerinden korunmak tavsiye ve tenbih edilmitir. Bu yolun yolcularndan niceleri, kendilerine bast halinden kk bir pencere almasyla bunun cazibesine tutularak ayaklar kaym ve makamlarndan dmlerdir. te bu anlattklarmzdan dolaydr ki, kabz ve bast, stlerindeki derecelere, yani hakikatte bitip tkenmeye nisbetle korunulucak ve Allaha snlacak hallerden saylmtr. eyh-i Ekber, Ftht- Mekkiyede, on fasl halinde gsterdii kalpten temizlenmesi gereken yzelli kadar hal arasnda kabz ve bast da zikretmitir. HEYBET VE NS Bu iki hl kabz ve bastn stndedir. Kabz, havf-korkunun, bast da rec-midin stnde olduu gibi; heybet kabzdan daha yksek ve ns de bastdan stndr. Heybetin lgat mns, vahet duygusu, yani bir kimsenin hametinden korkup ekinme hissidir. Onun mukabili olan ns de, lfet demektir ki; alkanlk halinden ibarettir.

15

Heybetin hakk gybet, yani huzurdan uzak kalmaktr ki; her heybete den gaiptir, yani huzurda deildir. Heybette olanlar, gaipte bulunduklar farkllk nisbetinde, heybette de farkl farkldrlar. Heybetin dereceleri, gaiplik zamannn uzunluu-ksal, eksikliitamaml nisbetindedir. Heybet makamnda bulunanlardan kiminin gaiplikte kalma sresi uzun ve tam, kiminin ksa ve eksiktir. nsn hakk, Hak ile uyank olmaktr. Her ns sahibi, uurlu ve uyank; fakt nsten aldklar payn farkll nisbetinde birbirinden ayrdrlar. Yani, uur ve uyanklklar, nslerinin dereceleri nisbetinde olup, bazlarnda eksik, bazlarnda fazladr. Uyanklk halinden murad, mnev sarholuk halinin kalkmasyla aylmak, kendine gelmektir. ns noktasnn en aa derecesini tasvirde yle denilmitir: - Faraza, ns sahibini atee atsalar, nsnde en kk bir bulanma ve deime meydana gelmez. Cneyd : - Salikin hali, yle bir dereceye ular ki; klla yarlsa ondan haberi olmaz. demitir. Bu esrarl keyfiyet, bende tereddde sebep oldu. Fakat daha sonra, bu iin hakikati bana da apak grnd. ns ve heybet, salikin byk ve stn hallerinden ise de, hakikat ehli, bunlar, salikin hallerinin yine de deimesini ifade ettiinden, kemlde eksik saymlardr. Zira, sabit bir meknda karar kalm olanlarn hl ve almetleri; topyekn deiiklik ve fark renklerinden temizlenmi ve arnmtr. Onlar, Mutlak Varlkta boulduklar ve yok olduklar iin, artk kendilerine dost olmu, batanbaa saffet ve zarafetle kapl nefslerinde, ne heybet ve ns, ne de uur ve his mevcuttur. Salikin, ns ve heybet hallerinin stnde bulunan cell ve ceml makamna ykselmesi, ancak sebata varmakladr. TEVCUD, VECD, VUCD Vucd, lgatte, be hasseden birisiyle veyahut ehvet ve gazap kuvetiyle vayahut da akl vastasyla bulmak demektir. Allaha nisbet edilen vucd, mcerret ilim mnsnadr. Tasarruf ve iktidara da vucd denir. Eer su bulamazlarsa... lh ifadesindeki vucd kknden gelen bulamazlarsa lfz, suya muktedir olamazlarsa eklinde tefsir edilmitir. Vecd; ak ve muhabbet mnsndadr. Tasavvuf ehlinin kulland stlahlar arasnda bulunan ve vecd kknden gelen vucd, ite bu mndadr. Tecavud ise; vecdde, yani sevgi ve muhabbette kemle ermemi kimsenin, bir nevi iradesiyle vecdi arzulamas, ona talip olmasdr. Vecd sahibine vcid denilir, mtevcid-tevacdde olan denilmez. Zira, tevacud, vecd sahiplii deil, vecd gsterii mnsnda kullanlr. Bir gn, arklarn sylendii bir mecliste, bn-i Mesruk ve benzeri kiiler ellerinde olmakszn otular, harekete geldiler. Ayn mecliste Cneydin, tam bir ciddiyet ve sknet iinde halini olsuu gibi muhafaza ettiini grenler, ona: - Efendimiz! Sizde zikrin gzel henklerinden hibir infial ve teessr grnmyor? dediler. Cneyd, onlara: - Sen, dalar yerinde sabit grnsn , oysa onlar bulutun yrd gibi yryorlar. yetiyle cevap verdi. Ve bylece kalbinin metanetini gstermi oldu.

16

eyh-i Ekber, Fthatn 182. babnda; zikirden doan sema yani, gzel henklerin tesiriyle meydana gelen hareketlerin, tabi, ruhn ve ilh hareketler olarak ksma ayrldn ifade eder. Cneyd; tasavvuf yolunda olanlarn ruhan hareketlerden ilh hareketlere terakkisini anlatm ve saliklerin bazlarnda hem hiss hem ruhan hareketler, bazlarnda ise yalnz ruhan hareketler bulunduunu ifade ettikten sonra; tabi seman, sesli ve nefesli letlerin, dinlenilmesiyle insanda meydana gelecek hal ve hissin yalnzca sevin, ferah veya hznden ibaret olduunu, bunu dinleyen iin de bu yolla hi bir ekilde tasavvufa intisap hasl olmadn; ilim ve marifetin ancak ilh ve ruhan henklerle meydana gelecei ve gerekleeceini delilleriyle anlatm ve gstermitir. Halin balangcnda, sailikin, zikrinden nceki vasf, tevacddr. Bundan sonras da vecddir. Vecd, hi bir kasd ve kazanma gayreti olmakszn, hzn ve sevgiden slikin kalbine gelen haldir. Byk mridler, vecdi tevcdden ayrarak, vecdin; dnme, isteme ve zorlanma olmakszn kalbe gelen bir teessr ve infial hali ve zikir emrelerinin eriilmez neticeleri olduunu, kat bir l halinde ifade etmilerdir. Her kimde zikir vazifesi oksa, Allah tarafndan ltuflar da oaltlr. Kalp feyizleri, zikir ve virdlerin meyvesi olduundan, kalbinde vird ve zikri olmayan salikin kalbi rtl ve srr kr kalr. Salikin grnen, zahir amel ve gayreti, ibadetlerden tad alma ve zevk duymay temin ettii gibi; grnmeyen, batn amelleri de salik iin bir vecd kaynadr. Kalb zevk ve tatllk, ibadetin semerelerinden; vecd hali de batn amellerin neticelerindendir. Hsl vecd; Allah cemlinin eriilmez nimeti ile coan, ilh srlarn kef yolunu aan katksz ak arabndan sevin ve neeye boulmu ruhla, kalbin hayret ve heybet iinde snesinin paralanm olmasdr. Mevzu ile alkal kaynaklarda vecd, zikir tatllnn domas ve kalbe dolmasyla, ruhun, ak iddet ve hcumuna tahammlden ciz kalmas, eklinde aklanmtr: (Arapa beyt O kimse ki, vecdi rk deilse eer, arkcnn szlerine ihtiyac olmaz onun. Vucd, vecdin stnde olarak, onu getikten sonra hsl olur. Ve slik, Hakkn Vcdunda topyekn beer sfatlardan tamamen syrldktan sonra ona ular. Zira hakikat sultan ortaya knca, beeriyetin kalmas tasavvur edilemez. Netice; tevcd, balang hali; vcd da iin son mertebesidir ki, vecd, bu ikisi arasnda orta bir haldir. Tevcd; slikin istiabn, yani alabildiince almasn; vecd istirakn, yani kendini veri ve kendinden geiini; vcd da slikin istihlkini, yani Hakkn Vucdunda bitip tkeniini belirtir. Bu bahiste slikin halini; bir ahsn ilkin denizi grmesi, sonra gemiye binmesi, en son olarak da denizde batp boulmas... eklinde misllendirebiliriz. CEM VE FARK Cem ve Fark, tasavvuf stlahlarndandr. Farka, tefrika da demilerdir. Kulluun devamna ve beeriyet hallerine ait olan ilerden, salikin elde ettii eyler fark; gizli mnlarn tecellsiyle izhar gibi Allahdan gelenler de cemdir. Ancak cem ve fark, uhd hallerinden olmas dolaysyla, Hakka ermi olanlarn en aa mertebesidir. Tat ve isyanlarda Allahn fiillerini mhede eden slik, tefrika, yani fark vasfn tamaktadr. Taat ve isyanlarda kendi fiillerini gren slik ise, cem ile vasflanmtr. Halkn isbat, tefrika babndan; Hakkn isbat da cem nimetindendir ve cem de, fark da slike mutlak lzmdr. Tefrikas olmayan, yani fark ve ayrlk noktasn kaybeden slikin kulluu; cemi olmayan slikin de marifeti muteber deildir. Fatiha sresindeki yalnz

17

sana kulluk ederiz yeti, fark makamna; ayn yetteki yalnz senden yardm dileriz ifadesi de cem makamna iarettir. Slik, z dili ve kalbiyle Allahtan isteyerek, dua, kr ve senda bulunsa veyahut gnahlardan arnmas, balanmas ve acnmas iin yalvarp Allaha hitapta bulunsa, fark makamnda olmu olur. Slik, Rabbine srryla yalvarp yakarsa, yahut slik kalbiyle srr hitab iitebilse veyahut da srrna gelen hitabn mnsn Allah ona kre gsterse, slik cem makamnda bulunmu olur. Allaha kendi cehd ve gayretimle ibadet ediyorum diyen slik ile, bunu srf Allahn esiz fazlndan bilen, buna itimat ve itikat eden; bundan dolay da tam bir acz ve kran ifadesi iinde bulunan rif arasndaki fark, bsbtn beyan ve izah ihtiyacndan uzaktr. CEMN CEM Cemin cemi, cem makamnn stndedir. Topyekn nefs ve halk, Allahla kaim gren slik, cem makamndadr. Halbuki mahededen gzleri kamap aknla ve nefsin mahedesinden de dehete dm halde, hakikat sultannn her yan kaplamasyla ondan baka hibir eyin varln hissetmeyen zat da cemin cemi makamndadr. Cemin cemi; bsbtn tkenmek, yok olmaktr ki, hakikat hcumlarnn iddetinden, Allahtan baka hereyden kesilmek ve Allahta fni olmak derecesinde Onu hissetmektir. Bu mertebeden sonra bir makam, bir halet daha vardr ki; tasavvuf ehli, ona ikinci fark tabir eder. Bu da fenaya ermi slikin, farzlar yerine getirirken istifar halinden uyanklk ve uur haline gelmesidir ki, bylece er mkellefiyetlere ehil ve muhatap olarak, o mkellefiyetleri yerine getirebilsin. Bu yzden, onun uyanklk ve uur haline geri dnmesi, nefsin hazz iin deil, Allah iindir ve Ona dnmesi mnsndadr. Bu halde, slik; nefsini, ilh marifet dairesinde grp dnr de kendini esiz ilh kudretiyle yoktan var eden ve meydana karanann; fiil ve hallerini de mutlak ilim ve iradesiyle tasarruf ve takdir edici olann, ancak Allah olduunu, aynyla mhede eder; ve bir de Mutlak Bir olan Zat, masivadan, yani Ondan gayr olan hereyden alkaszlk iinde, tam bir tenzih ve tecritle mlhaza eder. te btn bunlardan dolay, bu makama, ilm-i mutlak, hazret-i cem, mertebe-i am ve hakikatlerin hakikati dendii gibi; kendisinde lh isim ve sfatlarn yerlemesi, hakikat ve mahiyetlerin gizlenmesinden dolay, Cemin Cemi de denilmitir. FEN VE BEK Tasavvuf ehli; fena tabiriyle, slikin kt vasflarnn suktuna, dmesine; beka tabiriyle de iyi-gzel vasflarnn kyamna, canlanmasna iaret ederler. Slik, bunlardan birisiyle vasflanm olunca, kt ahlkndan fni olur. Kt vasflarndan fni olan slikte, elbette iyi-gzel vasflar ortaya kar. Bunun tersine olarak, kt halleri galip bulunan slikte, iyi-gzel sfatlar rtlr ve kaybolur. nsan, fiilleri, halleri ve ahlkyla vasflanr. Kimse onlarn dnda deildir. Fiillerde, o filleri ileyen iradeye mliktir. Ahlk ise, tabi ve yaratltandr. Ahlkna aykr bir deti itiyad edinen ve bunda devam edip gidenlerde, gittike malup olan eski hal, galip olan halle deiir. Hallere gelince onlar, tamamen lh mevhibeler, Rabbani balardr. Allah, balangta slike, binbir tecell ve feyziyle gelir. Sonra slik, keml ve safa derecesinde eriatn yasaklad fiillerden tamamen temizlendikten ve arndktan sonra, Allah, ona Zt ahlkyla benzer olur. hls sahibi slik, tam bir gayret ve almakla dk vasflarn, nefsinden, btnyle koparp atmaya, yok etmeye muvaffak olursa, bu takdirde Allah onu, gzel ahlkyla ltuf ve ihsana nail klar. Nefsini arndrma ve amellerini temizlemeye sebatla devam eden sliki, gerek ihsan ve fazilet sahibi Allah; btn ktlk ve irkinliklerden hallerini temizlemek ve kemle ykseltmekle, engin ilh ltuflarna mazhar eder.

18

Dnya lsyle kt bilinen fiilleri brakanlara ehvetinden fni oldu, denir. eriat yasaklarndan kanp onlardan yz evirenlere de rabetinden fni oldu, derler. Gnahlara rabetinden fni olan, tvbesinden sadakatiyle baki kalr. Kt vasflarn koparp atmaya alan slik iin, gizli dmanlk, kskanlk, cimrilik, kzgnlk, bbrlenme, kendini beenme gibi felketlerden nefsini kurtarmaya muvaffak olarak, kt ahlktan fni oldu denilir. Kt ahlktan fni olan da iyi, gzel, doru vasflarla baki kalr. Btn hkm ve iradelerin kullanlmasnda, lh kudretin cereyan ettiini mahede eden slik iin, o, hkm ve iradelerin halktan doduunu zan ve tahminden fni oldu denir. Bylece de, hkmlerin, Allahtan bakasndan doduu vehminden fani olan slik, Hakkn sfatlaryla baki kalr. Yine slik, hakikat sfatlaryla kuatlm olarak, Allahtan gayr herey demek olan ayar-yabanclar leminden herhangi bir ayn, bir gayr, bir eser, bir resm, bir glge mahede etse halktan fni ve Hakla baki olur. Fen ve beknn pek ok ksm ve eitleri olup; kalbin fens, kalp ve ruh latifelerinin fen ve bekas; srrn fen ve bekas, gizlisi ve gizlinin de gizlisi olann fen ve beklar vardr. Bunlarn her birinin baka baka almetleri, eserleri ve tecellleri mevcuttur ki, btn bunlar; zaman, mekn, yollar, ahslar, haller ve zikirlerin deimesiyle de deiik olurlar. Nefsin fen ve bekasnn ardndan, insann vahdan keyfiyetine rz olan fennn etemen tamam, en ileri ve beknn da ekmel- en mkemmel derecelerine ulaan, o makamla merref olan kmil insan, mkemmel ve ayrca da kullar irada ehliyet kazanm olur. Dikenli bir aacn dikenlerini deta eliyle soymak kadar ileli olan bu makamn peisra, ileri keml derecesine varm olan kmil zt, gavsiyet, kutbiyet, ferdiyet, kayymiyet, hilfet ve imamet ereflerine ular; nbvvet ve velyet yolunun glgesinde, o yolun usl ve inceliklerinden alnan payla, en yksek keml derecelerine nufz etmek, kendisine myesser olur. Fen ve bek sfatlarnn birbirine kar hallerdeki cereyan bu eklidedir ki, mesel cehaletten fni olan, ilimle bak olur; btn grdklerinden fenya varan, Hakka yneliiyle ve Onunla bak olur. Nefs rabetlerden fni olan, zhd ve takva ile; kendi emel ve arzularndan fni olan da ilh murad ve dileklerle bki olur. Bylece, fendan sonra, artk feny grp dnmekten de fani olmak mertebesine ykselmek mmkn ve myesser olur. Fennn ilk derecesi, slikin, nefsinden ve sfatlarndan fenya ermekle, Hakkn sfatlaryla baki olmasdr. Fennn ikinci derecesi, slikin, Hakk mahedesiyle, Onun sfatlarndan fni olmasdr. Fennn nc derecesi de Hakkn varlnda tamamen tkenip yok olmak hasebiyle, fennn uhd ve uurundan da fni olmaktadr. GIYBET VE HUZR Gybet, tasavvuf stlahnda, kalbin, kendisine gelen mnlarla megul ve onlarla dalm olarak, halkn srp giden hallerinden gfil ve alkasz olmasdr. Yani, o hallerde megul olmaktan holanmamasdr. Bazan da gybet, sevabn hatrlanmas ve cezann dnlmesi gibi, bir mnnn kalbe tesiri sebebiyle, slikin, nefsini ve bakasn hissetmekten gfil olmas, yani hissetmemesidir. ok defa gybet, Hak tarafndan gelen mn keiflerinden doar. Hal ehlinin, gybet halleri, deiik ve farkl farkldr.

19

Huzr tabirinden, tasavvuf ehlinin kullannda Hak ile hazr olmak mns kastedilir. Orta halli bir slikin Hak ile huzru, halktan gaybbetle, yani halktan ayrlmak ve birlikte bulunmamakla olur. Hak ile huzr, slikin kalbine Hak zikri galip ve batan baa onu kaplam olarak, slikin Rabbin huzuruna km gibi olmasndan ibarettir. Huzr, slikin halktan ekilmesi ve gaybbeti sebebiyle olduundan, btnyle gaybubette olanlarn huzru, bu bakmdan tamla erer. Bazan, gerek nefsin gerekse onun dnda olanlarn hallerini histen kesildikten sonra, o his geri dner ve tekrar doar. Bununla, gybetten sahve, yani uur ve uyanklk haline dnme, mns kastedilir. Bu huzr, halk iledir; ilki ise Hak ile idi. Gybet hainde, mddetin, uzayp uzamamas bakmndan fark vardr ki, bazlarnn gybet halleri uzun mddet sabit, bazlarnnki de yok olup gider. SAHV VE SEKR Tasavvuf ehli, slikin, gybet halinden sonra his ve uur haline geri dnmesine, sahv derler. Sahvn mukabili sekrdir ki, kalbine doan feyzin iddeti yznden, slikin, eya ve hadiseleri hissetmekten tecritle, gybetine, tasavvuf dilinde sekr denir. Sekr ile gybet arasnda, fazlalk ve noksanlk bakmndan fark ve deiiklik vardr. Slik, kendisini sekre gtrc hallerin, kalbini batanbaa kaplamamas halinde, tam sekre ulaamaz; gybetle his ve uur dairesinde, binbir renk iinde tereddtte kalr. Bu halde olan slik, gybet mertebesinden eksik olarak, kendinde hisse yol bulan, sekr gsterii iindeki sliktir. Bazen sekre gtrc haller; gl ve slikin kalbini batanbaa kaplayc olur ki, bu tam sekr halidir ve gerek o ki, gybet mertebesinin de ilerisindedir. Netice olarak, sekr sahibinin, kalbine gelen sekre gtrc halleri, gl ve kaplayc olursa, bu takdirde onun gybeti, gybet makamndaki slikin halinden daha iddetli ve daha gl olur. Eer sekr sahibinin kalbine gelen sekre gtrc halleri zayf ve kaplayc olmazsa, o takdirde de gybet makamndaki slikin hali, bylesi sekr sahibinin halinden daha ileri ve gybet ynnden daha tamdr. Sekrin geli kayna, bazab rabet ve rec-mit bazan da havf-korku ve heybet sebebi olan bir hususdur ki, kalp zerinde galip ve onu kaplayc olur. Sekr, ancak, vecd ve aka ermi kiilere mahsus bir haldir ki, ne zaman kul, ceml vasfyla kefe ulatrlrsa, o zaman meydana gelir ve sekri Hak ile olan slikin, sahv da Hak ile olur. Sekri, hazlarla karan slikin, sahv da hazla birlikte, ona karm olur. Halinde doru ve istikamet zere olan slik, sekr annda sevinli ve halini gizleyici olur. Sekr ile sahv, bir ynden, fark haline benzer ki; her ne vakit hakikat sultan meydana ksa, slikin sfat, tkenmi ve yok olmu olur. Ne zaman Rabbi daa tecell edince, da un ufak oldu ve Mus dehet iinde dp bayld lh ifadesiyle iaret buyurulduu zere, ilh tecell srasnda Tur Da, btn salabet ve kuvvetine ramen paralanp dalm ve Hazret-i Mus da rislet- peygamberlik mertebesinin ycelik ve stnlne ramen, duyduu korkunun iddetinden dp baylmtr. Slik, sekr halinde, hal ile mahede, sahv halinde de ilim ve uurla mahede eder. Yine o, sekr halinde, kendi gayret ve zorlamas olmakszn mahfuz; sahv halinde ise, kendi tasarruflaryla korunmutur. ZEVK, RB VE RYY Bu tabirler, tasavvuf dilinde geen stlahlarndandr ki, tasavvuf ehli, nimetlerinin manev saadetlerine nil olduklar tecelllerin semereleri ve keiflerin neticelerini; yine apak ve apansz meydana kan kalb verimleri bu tabirlerle ifade ederler.

20

Evvel zevk, yani tatmak... Sonra rb, yani imek... Daha sonra da riyy, yani kanp susuzluu gidermek... Sliklerin yapp ilediklerinin safs, onlar iin zevk; manev terakk derecelerini menzil menzil gemeleri, Rabban mnlar rb; nihayet, gayelerine varmalaryla hararet ve susuzluklarn dindirmeleri de riyy ve daimi saf sebebidir. Zevk sahibi, sekr gsterii iinde, rb sahibi sekr halinde, riyy sahibi de uyank ve uur halindedir. Slikin ak ve evki kuvvetli olunca; rb, daim ve kesintisiz olur. Bu bakmdan, bylesi rb sahibi, daima Hak ile her bir hazzndan fni olarak, kalbine gelen hal mnlarndan mteessir ve mevcut halinde de bir deime olmaz. Srr, berraklk ve parlaklk kazanan slikin, merebi bulanmaz ve bozulmaz. rb, yani mnev ikisi kendine gda olan slik, ondan ayrlmaya sabr ve tahamml gsteremez, asla onsuz olamaz. (Arapa beytler Ak ve muhabbet arabn Kadeh kadeh itim... Ne hakikat meyhanesinin arab tkendi; Ne de ben susam gnln Yanklndan kurtulabildim... MAHV, SBAT VE MEHK Tasavvuf stlahlardan olan mahv, slikin, nefsinin allm kt vasflarn yok etmesinden; isbat da slikin, kulluk sfatn ve ibadetini kuvvetlendirmekten ibarettir. Kt sfatlarn, iyi ahlka dntren slik, mahv ve isbat sahibidir. Mahv ve isbatn derecesi vardr: Birincisi, zahir fiillerden olan gnahlar ve dklkleri imha ile ztlarn ihy, yani isbat... kincisi, srlarn yuvaland kalblerden gafletleri silip yok ederek, tevhid mertebelerine ykseltici menzilleri isbat... ncs, srlardan geri braktrc topyekn bahaneleri imha; ve o srlar gaye noktasnda isbat... Ancak, bu ekilde olan mahv ve isbatta er llere riayet ve kulluk arttr. Slikin bu mevzudaki tasarrufta bir pay yoktur. Mahv ve isbatn gerek olanlar, ilh kudretten gelenleridir. Zira mahv, Allahn rtt, yok ettii; isbat da meydana kard, var kld eydir. Allah dilediini mahv, dilediini isbat eder melindeki yette, mahv ve isbattan, ezel kudret sahibi Allahn iradesi kasdedilmitir. Allah, irfan byklerinin kalplerinde masiva- d lem fikrini mahv; sliklerin kalplerinde de kendi zikrini isbat etmitir. Mehik ise, lgatte gidermek ve iptal etmek mnsnda olup; tasavvuf stlahnda, mahvn st derecesidir. Mahvda geici sfatlardan bir iz, bir eser kalrken, mehikde en kk bir iz, en hafif bir glge bile kalmaz. Allah, sliki, mnev mahedesinden mahv ve mehike erdirdikten sonra, terkrar onu, mahedesine geri dndrmez. Arapa bir msra: Dnen, yoldan dner, gayeye eren dnmez asla! Setr ve Tecell: Tecell, gayblerin nurlarndan kalbe alan, kalbe kefettirilen... eklinde tarif edilmitir. Setr de, bunun mukabili olarak, gayb nurlarnn alp meydana kmamas, rtl kalmasdr.

21

Tarifte, gayb kelimesinin cemi- oul olarak gelmesinden anlalyor ki, kalbe gelen tecelller sayszdr. Zira lh isimlerin herbirinde, deiik vecihleri bakmndan eitli tecelller vardr. Perdesinde, tecelller zuhr eden gayblar yedidir. Bunlara, mmehat- seba- yedi ana derler. Allah, slike Zt keyfiyetiyle tecell etmez. Onun ilh tecellsi, isim ve sfat perdelerinden birinin versndan, tesinden gelir. Balang noktasnn, zt ve sfatlardan birine bal olduunu dnmek bakmndan, tecell iki ksma ayrlmtr. Birincisi, Zt tecelldir ki; bu da sfatlardan bir sfat kabul edilmeyerek, mcerred Ztn, tecellnin balangc olarak alnmasndan ibarettir. kincisi, sfatlarn tecellsidir ki, Ztdan ayr olarak, muayyen bir sfatn, tecell balangc saylmasdr. Aralarndaki fark, itibardir. Avam derecesindeki slikler, perde altnda karanlkta; ileri derecedeki sekinler de kesintisiz tecellnin parltlar iindedir. - Allah, bir eye tecell ettii zaman, ona boyun edirir hikmeti buna iarettir. Yani tecell, skn ve itminan vermekle hu ve tevaz sebebi olur. rtl kalan slik, uhut vasfyla kaim, tecell sahibi de daima hu vasfyla birliktedir. Avam derecesindeki slike, rtl kalmak, ceza; yksek dereceli sekinlere de rahmettir. Allah, sekin kullarna kef buyurduu, at eyi tekrar rtmezse; onlar, Hakikat Sultannn nnde bsbtn tela ve dankla derler. Lkin Rahm-ok acyc ve Raf- ok esirgeyici olan Hak, onlara nasl apak tecell eder, nimetlerini izhar ederse, ylece de onlar rter ve gizler. ( mubd-hereyi balangta yaratc ve Muid-sonunda kendine dndrc olan Allah tesbih ederim!..) Bu erefli taifenin avamnn, saadetleri, tecellde; bellar tecellnin kesilmesiyle rtl kalmakta iken; yksek derecedeki sekinleri de sakin bir saadetle okun bir sevin ve nee, setr annda da huzur ve suknet iindedirler. O sandaki nedir, ey Mus! melindeki, Mus Peygambere hitap eden yette, bu hale bir remz ve iaret vardr. MUHZARA, MKEFE, MHEDE Muhzara, mkefenin balangcdr ki, bundan murad, kalp huzurudur. Huzur, gybetin mukabilidir. Bir kimsenin huzur hali, yaknlk, ve yaknlkta fenya ermektir. Kalbin huzuru, bazan istidll yolundan tevatr ve brhanla hsl olur. Bu huzurla kalbi huzura eren slik, her ne kadar zikir sultannn kalbini kaplamasna hazr ve amde ise de henz setr-rt halinden kurtulabilmi deildir. Mkefe, muhzaradan sonra meydana gelir. Slik, bu makamda, delil bulma dncesinden ve sebep arama ihtiyacndan kurtulmutur ki; artk gayb nimetlerine kavumu, zan ve phe hcumlarna da msait olmaktan kmtr. Mhede mertebesine gelince, o, mkefe makamnn da stndedir ki, Zt tenzihten ibaret olan Hakkn huzuru, bu mertebededir. Seyr ve slk sems, setr-rt sisleri ve perde bulutlarndan bsbtn syrlr ve apak meydana karsa; batanbaa aralarndaki perdeler kalkar ve basiret ufuklarna, eref burcundan, mhede gnei doar. Bu eref taifesini efendisi olan Cneyd, mhedeyi, yle tarif etmitir: - Senin yokluunla, Hakkn varl... Yani, slikin gayba ermesi, yok olmasyla beraber; muhzara ehli ilh iaret ve delillerle balanm, mkefe ehli ilh sfatlarla ferah bulmu, mhede ehli de en yce Zt ile karlama erefine ermi olarak varolurlar. Muhzara derecesinde olanlar akllar, mkefe dercesinde olanlar ilimleri, mahede derecesinde olanlar da marifetleri erdiricidir.

22

LEVH, LEVM, TAVL Bunlar lgat bakmndan birbirine yakn mnlarda olup zuhur- meydana kma, leman- parldama ve tul-doma mnlarndadr. Tasavvuf stlahnda da aralarnda pek fark yoktur. Bunlar, kalp hallerinde terakk gsteren, balang halindeki sliklerin sfatlarndandr. Onlara henz marifet gneinin ziyas, kesintisiz gelmeye balamamtr. Onlar iin, cennette sabah- akam rzklar vardr melindeki yet gerei, Allah, onlarn kalplerinin rzkn ihsan eder; bylece kalplerinin sems, hazlarn karanlk bulutuyla simsiyah kald esnda lihler-zuhurlar ve tecellyat- tecelller kalbe doar ve ilh yaknlk parltlar parldamaya balar. Kalpleri, setr annda da anszn gelecek lihlerizuhrat beklemeye koyulur. (Arape beyt Ey akp parldayan imek, Semnn hangi omuzundan douyorsun?) lkin kef ve levih- zuhurlar, sonra levmi- parltlar, daha sonra da tavlidoular gelir. Lihler, imeklerin, bulutlardan bir anda zuhr etmesi gibi birden zuhur eder ve parlamasyla, hemen sis rtlerinin ardna kaar. (Arapa beyt Ayrlrken g ayrldk Tekrar karlatmzda; Bana veda oldu, Onun selm!) Levmi- parltlar, levihten, yani zuhrlardan daha aikr ve daha devamldr. Her ne kadar o parltlarn zevali, zuhrlarn zevali derecesinde sratli deil ve bir mddet kalc ise de, sonunda zeval karanln bastrmasyla, bakmaya doymayan yal gz yine hasretlere der. Yine levmi- parltlar bir an devam eden parldamalar mddetinde sliki, yolundan alkor ve kendisiyle birlik klar. Gece, karanlk ordular hcum etmedike, gndzn aydnl zuhur etmez. Bundandr ki, levmi ehli; kh rahat, kh sknt, kh bast- genilik, kh kabz-darlk arasnda gizlenmi ve tereddde dm olur. Tavli- doular evvelkilere nisbetle, uzun sre kalmas ve kesintisiz gelmesi bakmndan, daha kuvvetlidir. Onun uzun sre kalmas ve devam etmesi, kalbe parltlar sap onu aydnlatmaktan ziyade; slike g vermek, zulmeti gidermek ve nefsi, kabahati altnda ezmekte faydal ve yardmc olur. Tevliin douu pek seri , bat hali ise, ufuk boyu uzayp giden lt kuyruklar halinde, pek uzundur. Bazan ikr olan doular, ounlukla gizli ve rtldr. eyh-i Ekber, Fthtnda levih- zuhurlardan kastedilen eyi, yle ifade eder: - Bir halden, bir hale ykselite meydana gelen srlara iaret edici eydir ki; bize gre, madd bir uzuv olmaktan yara alm olmayan gz iin Zt nurlardan ve ilh vechin klarndan parlayp yansyandr. Levih, levmi ve tavli mn ynnden deiik hkmlerdir. Bazan saklandklarnda, parlak yldzlarn bat gibi ufukta hi bir parlt izi brakmazlar. Bazan da nurlarndan izler brakrlar ki, hal sahibi ruh okunluk ve sknetinden sonra, nurdan volkan saan o yanardan eteklerinde dolar ve tekrar nur samaya balayncaya kadar vakitlerini orda bekleyerek geirir ve tekrar bulduunda da, o nur kaynandan kaybolmaz bir iz, bir hatrayla muhabbet meclisinin ak arabn ime zevkine erer. (Arapa beyt u dipsiz ufuktan, imek midir parlayan, Yoksa yznden, peesi mi kalkt Leylnn?)

23

BEVDH VE HCM Bevdih lafz, lgatta, bir kimsenin nam ve nian yok olacak ekilde helka gitmesi mnsndadr. Tasavvuf stlahnda ise, ilh bir nzl olarak, gayb leminden; kalbe birdenbire bastran, anszn zuhr eden ilh vergiye denir. Hkm ise, ya kalbin ferahdr, sahibini gldrr; yahut hzn ve kederidir, sahibini alatr. Bayezid Bestam buyurdular: - Bir zaman gldm, bir zaman aladm. (bevdih halinden, azmet haline getiine iaret olarak Ve imdi, ne glyor ne alyorum. Hcm, lgatta, gelmek mnsnadr. Tasavvuf stlahnda ise, hi bir gayret ve zora girmeksizin kalpte zuhur eden varid- ilh vergidir. yle bir vergi, yle bir mn ki, vaktini karmakszn sahibinde bir teessr uyandrmaz. Bu hal sahibi, Allah tarafndan memur edilmi olarak, pimanl annda, kard vaktin zaptna ve slahna sebep aryor... Kalbe zuhur eden bu ilh vergiler, ite o sebepten ibarettir. Bu mevzu Fthatta tafsilatl olarak anlatlmtr. Kalbe gelen ilh vergiler, kuvvetli ve zayf olmak bakmndan ok deiik ve ok eitlidir. Bazlar, geldikleri kiinin hallerini deitirir. Bazlar da, kalbine geldikleri kiinin kalplerinde hi bir deiiklik yapmaz. Bu mertebeyi haiz olan zatlar, zamann efendileri, ileri gelenleridir. TELVN VE TEMKN Burada telvin ve temkin, televvn ve temekkn mnsnda kullanlmtr. Televvn, stlahta, halden hale gei; temekkn de bulunulan yere yerlemek ve orada kalmaktr. Telvin, hal sahiplerinin sfat; temkin ise, hakikat ve keml erbabnn sfatdr. Slik, marifet yolunda seyrettii mddete, telvin sahibi olarak, halden hale, vasftan vasfa geer ve menzillerden menzillere ger. Yolun gaye noktasna varnca da temekkn ve karar kazanm olarak, temkin derecesine erer. Telvin sahipleri, devaml terakk ve ilerlemede; temkin ehli de gayeye vardktan sonra ittisl-ulama makamndadr. Ulama almeti ise, slikin bsbtn varlndan vazgemesidir. Fthtta, telvinin, eksik bir makam olduu tasavvuf ehli bir cemaattan naklen zikredilmitir. Telvin sahibinin, kmil olduunu ve kemlde bulduunu syleyenler de vardr. eyh Hazretleri de byle diyenlerdendir; o, telvnde olan kemlde buluyor. Bu makam daha almak ve genie anlatlmak isterse de, rislemizin hacmi, bu tafsilta msait deildir. KURB, BUD Kurb derecelerinin ilki, taat ve ibadetlere yaknlamaktan ibarettir. Bud ise, mukaddes eriat llerine kar alkaszlk ve aykrlk iinde, taat ve ibadetten uzaklamak; yani hidayet ve hakikate ermekten uzak dmektir. Hidayet azndan hissesi olmayann, gerek mnda zevk edebilmesi mmkn deildir. Mukarrabin, yani ilh yaknla ermi olanlarn, kurb- yaknlka en byk vesileleri, ilh farzlar, vecibeleri yerine getirmektir. Nafile ibadetler de sevgi makam iin bir klavuzdur. lh sevgiye mazhar olan yksek zatlar, Hak ile grmek ve Hak ile iitmek derecesi olan en son dereceye varmlardr.

24

Slikin, Allaha yaknl, evvel iman ve tasdik, sonra ihsanla gerekleir. hsan: - hsan, sanki Onu gryormusun gibi Allaha kulluk yapmandr. Her ne kadar sen Onu grmyorsan da, phesiz, O seni gryor. Hadisiyle izah edilmitir. Yani ihsan, Allah grr gibi ibadetten ibarettir. Slik, grmekten nasipli olmazsa da Allah onu grr ve slik, Onun kuatc ilminin mul dairesinden dar kamaz. Allahn kula yaknl, onun iin tahsis buyurduu eref, irfan, dnyev nimetler, uhrev mahedeler ve manev ltuflardr. Hakkn, ilim ve kudretle yaklamas, btn kullarna; ltuf ve nusretle yaklamas mmin kullarna hs olup, yine Hakkn az nce zikrettiimiz ilh yaknlk hususlaryla yaklamas da izzet ve erefe mazhar olmu sekin dostlarna, evliyasna mahsustur. lh yaknlkla tahkke varm olanlarn, yaknlkta en ileri derecede olan, Allaha devaml murakabede olan sliktir ki, Mevl, siz nerede iseniz, O sizinle beraberdir melindeki yetiyle iaret buyurduu zere, ylesi dostlarn daima gzleyicidir. Kurb- yaknlk, eittir. En yksek derecesi, Zt yaknlktr ki, bunun Allaha nisbetini dnmek, muhal bir itir. Kutsiyetinin gereidir ki, O, her trl snr, yer, yn, nihayet ve miktardan mnezzeh ve ycedir. Ne bir mahlk Onun Ztna bitiik, ne de bir yaratk Ondan ayrdr. Onun Zt kurbu ile ulhiyet anna lyk olarak yakn olmas, mehul bir keyfiyettir. Bu keyfiyetin izah, zahir ve batn ilimlerde mkemmel bir derinlie varm olan byk ilim-irfan sahibi zatlarn ilmine, ilh bir ltuf olarak verilmitir. kinci eit yaknlk, sfatlarla yaknlktr ki, bundan murat, ilm yaknlktr ve bu da lh sfatlarda vacip ve sabittir. nc yaknlk, fildir ki, bundan murad, Allahn kullarndan dilediine ltf ile fazldr. te ancak bu mnda yaknlk ile Allah vasfetmek, caiz ve muteberdir. ERAT VE HAKKAT eriat, kulluk vazifelerine smsk sarlma iinden; hakikat da Ulhiyyetin mahedesinden ibarettir. eriatla dorulanm, teyit edilmi olmayan hakikat, reddolunmu ve kabul dairesinden atlmtr. Hakikate bal olmayan eriatn da yerine gelmesi muhaldir. eriat, halkn mkellefiyetini; hakikat da halkn tasarrufunu belirtir. eriat Ona ibadet; hakikat Onu mahededir. eriat emr ile kaim; hakikat kaza ve kaderi gsterici, hereyden gizli ve hereyden aktr. Yalnz sana ibadet ederiz melindeki yet, eriat llerinin korunmasna; yetin devam olan ve yalnz senden yardm isteriz melindeki lh ifade de hakikatn ikrarna iarettir. eriat, emr ile yaplmas gerekli klnd ynnden hakikat; hakikat da, Allahn marifetini bilmekle memur klnmak bakmndan eriattr. HAVTIR Kalplere ve i dnyalara gelen hitaptan ibarettir. Havtr, melekler vastasyla gelir. Bazan eytan onu kalplere atar; bazan da nefsin kendi bana szlerinden ibaret kalr. Havtr, dorudan Allah katndan da gelebilir. Melekten olana ilham, nefsten olana hevacis- nefsan hitaplar, eytandan olana vesvese, Allah tarfndan olana da Hak hatr-Hakkn Hitab denilir. Bunlarn hepsi, nefsin kelm kabilindendir. Yani btn bu hitaplar, nefs tarafndan duyulur. Melek tarafndan olan hatr- hitabn doruluna almet, eriata uygun olmasdr. eriatn zahirinden ahidi olmayan hatr, btldr. denilmitir. eytan tarafndan gelen hatrlarn, yani hitaplarn ou, gnahlara, isyana davettir. Bazan eytan hatr, zahiniden, bir taat ve ibadet gibi grnrse de, yine o, gizli bir gnaha, grnmez tuzaklardan gizli bir isyana davettir.

25

Tahkik derecesine varm tasavvuf bykleri; giydii ve itii haram olan slikin, melekten olan ilham ile eytandan olan vesvese arasndaki fark tehise kadir olamayaca grnde birlemilerdir. lham melei ile kalbe gelen hatraya, slik bazan uyabilir, bazan da uymayabilir. Allah tarafndan ilham olunmu hitaba ise, slikin muhalefeti tasavvur olunamaz! LMEL-YAKN, AYNEL-YAKN, HAKKEL-YAKN Yakn, ek ve pheden arnmak mnasnadr. lh isimlerin; akln tasavvurundan uzak, tamamen Allah tarafndan bildirilmi, deimez isimler olduu, en muteber gr olduundan, Allah vasfetmekte yakn tabiri ciz deildir. lm-i yakn, akl delillerle sabit olup, akl sahiplerine aittir. Hakk- yakn, kef ve mahedeye dayal olup, beer sfatlarn silinmesi, yok olmasndan sonra; slikin ilmi, mahedesi ve haliyle, Allahla birlikte olmasndan meydana gelen ilimdir. Birinci yakn, zahir ehlinin ilmi; ikinci yakn, mmetin sekinlerinin ilmi; nc yakn de sekinlerinin sekini olan Allah dostlarnn ilmidir. Bu ilim tarz, irfan yolunu ihtiva eden seyr-i slk kitaplarnda tafsilatyla gsterilmitir. VRD Tasavvuf stlahnda geen bu kelimenin cemi- oulu varidattr. Varidattan murat, slikin kast ve teammd olmakszn, kalpte zuhur eden makbul ve gzel hatra, yani ilh hitaplarla; ayrca, bu cinsten olmayan hzn ve sevin halleridir. Varidat, hatralardan daha umum, daha kuatcdr. Hatralar, yalnzca mnevi bir hitab iine alrken; vridat, yalnzca mnev hitab kuatc deildir. Btn mnev hitaplarla birlikte, kalbe gelen mnlara da vridat denir. Hzn vridi, kabz- sknt vridi, bast- ferahlk vridi gibi... Ftht- Mekkiyenin 264-266. bahislerinde havatr ve evhidi anlatan ok gzel tafsilat vardr. Biz de bunu gstermekle yetiniyoruz. HD hid, tasavvuf ehlinin kelmnda grlen bir tasavvuf stlahdr. Filan ilim ahidi, filan vecd ahidi, filan hal ahididir derler. Bununla, slikin kalbinde hazr ve mevcut olarak; kalbin onun mlhazasyla megul olduunu kastederler. Yani, kalbi kaplayan ilim ise, ilim ahidi; vecd ise, vecd ahidi denir. Bir kimse, herhangi bir ahsa derin bir alka duysa, ite bu alka duyulan sevgili kii, o kimsenin hididir. TVBE Tvbe, lgatte rc, geri dnmek mnsnadr. eri stlahta ise, yerilmi ve yasaklanm olan eyleri ilemek, irtikp etmekten rc edip piman olmak ve hayatta kaldka bir daha yapmamaya azmetmekten ibarettir. Tvbe, tasavvuf yolundaki menzillerin balangc, hatt giri kapsdr. Tvbe, bu yolun isteklisi olanlarn varacaklar ilk makamdr. Ey mminler, hepiniz Allaha tvbe ile rc ediniz; umulur ki, kurtulua erersiniz! melindeki yet, ile btn mmin kullara, tvbenin kurtulua gtrecei mjdelenmi ve bir yette, melen: phesiz Allah tvbe edenleri ve gnahlardan temizlenenleri sever buyurulmutur. Tvbe eden gen, yani henz olgunluk derecesine varmam olduu halde, gnahlarndan tvbe edip dnen mminden, daha sevgili kimse olmadna, pek ok Hadiste ak iaretler vardr. Tvbe sahibi, tvbesini bozar ve tekrar iradesi, nefsini yeniden tvbe etmeye tevik eder, zorlarsa; bu durumda olanlarn, defalarca ahtini bozanlarn tvbesinden dolay, mit kesmeleri doru olmaz. Hatt bunlardan hidayete mahzar olanlarn okluu, en shhatli haberlerle malm ve sabittir. Ceza korkusu ile gnahtan

26

dnen slik, yolun banda olan slik, sevap dncesi ile gnahtan dnen, yolun ortasnda olan slik; sevap rabeti ve ceza korkusundan kalbi uzak olarak, srf ilh emre riayet gayesiyle tvbe edip dnen slik de yolun sonuna varm olan sliktir. Tvbe, Ulhiyet ynne, tam anlamyla ynelmektir. denilmitir. Avamn tvbesi, gnahlardan; sekin Allah dostlarnn tvbesi de gaflettendir. Tvbenin eds, yerine getirilmesinin artlar; fazilet ve semereleri, hkm ve maslahatlar, fayda ve kazanlar ve dier hkmleri fkh, tasavvuf, ahlk kitaplarnda geni ve ak ekilde anlatlmtr. MCHEDE Lgatta, arpmak demektir. er stlahta ise, lh bir memuriyettir ki, mnev hakikatlere dmanl ile ayakta duran nefsin, meakkatine sebep olacak eyleri yklenerek yegne almeti ktlk nefsle savamaya mcadele etmeye denir. Ksaca; nefsi, eriat llerine aykr ilerden, onlar irtikp etmekten zorla evirip er erife uygun bir istikamete sokmaktr. Tasavvuf ehlinin, alkanlklar terk etmesine de mchede denir ki, bu neftsen emniyetin, kolaylkla salanabilmesine yardm eden sebeblerdendir. Bizim yolumuzda mchede edenleri, elbette onlar bizim yollarmza hidyet edeceiz. phesiz Allah, iyilerle beraberdir melindeki yet, mukaddes eriata uygun hareket edenlerin lh Zata vardrc yolda yryp, gerek gaye olan Rabban yaknlk derecelerine ve sekin dostlar meclisine ulatrlacaklarn mjdelemitir. Dn eriatla megul eden, ona balayan kimselerin Allah, sr, yani i lemlerini, mhedesi ile ssleyip donatr. D hareketler, i bereketlerin sebebi ve dourucusudur. Avamn hedefi, amelleri if etmek; sekinlerin maksad da amelleri ifa ile birlikte, halleri de tasfiye etmek, safaya erdirmektir. Hallerin safs ise, er amellerin mnev verimlerinden, kazanlarndandr. Avamn kanmas lzm gelen, nefs fetlerinden en mhimi, medihten, vlmekten holanmaktr. vlmekten zevk almak, nefsin en byk felketlerinden olup, bundan iddetle kanmak lzmdr. HALVET VE UZLET Bunlarn mnalar birbirine yakndr. Halvet, tenha bir yerde btn yabanc dnce ve kayglardan kurtulmu olarak msterih olmak; uzlet de, halktan ayrlmak ve btn lfet ve alkanlklardan feragat semektir. stad Ebul Kasm: - Uzlet, saffet ehlinin sfat; halvet de vuslatn almetidir. demitir. yle ki; yolun banda olan slike, balang halinde uzlet ve iin sonunda da Hak ile nsiyette olabilmek iin halvet, istikamet yolunun gereklerindendir. Slik iin en mhim olan hasletlerden birisi ve belki birincisi, kendisinde, halkn zerinde herhangi bir ynden bir meziyet stnl grmeyip, gsterisiz ve yapmacksz olarak, vicdan bir zevk halinde nefsini kk grmesidir ki, bylesi slik, uzletini de insanlar kendi er ve zararndan selmette klmak niyetine bal olarak yapar. Yoksa bunun tersine olarak, bir slik, uzletinde, halkn er ve zararlarndan kendi nefsinin selmeti itikadnda ve dncesi iindeyse; bu itikat, yerilmi kt hasletlerin en zararllarndan olup, kibir ve gururun kanlmaz sebebidir. Eski rahiplerden birine sormular: -Rahip misin? O da :

27

-Hayr deilim!Ben ancak bir kpek bekisiyim.Zira nefsim kuduz bir kpektir; ite onun halka saldrmasndan korktuum iin halktan uzaklatm ki, bylece er ve aldatmacasndan emin olaym! Hikmetlice cevabn vermi. Halvet ve uzletin faziletleri hakknda nakle ve akla uygun pek ok eserler, hatralar varsa da, bunlardan murat, avamn anlay gibi, slikin d varlnn halvet ve uzlette olmas deildir. Halvet ve uzletin faziletlerinden murat, slikin, dnn halkla, iinin Hakla olmasdr. Uzletin hakikati, yerilmi kt hasletlere kar itidalde olmaktr; yoksa ev, yurt, cemiyetten uzaklamak deildir. Onun iin arifin tarifinde, arif hem birlikte bulunan, hem ayr olan denilmitir.Yani dyla halkla beraber, iiyle onlardan ayr demektir. stad, insanlarla birlikte olmak mevzuunda buyurdu ki : - Onlarn giydikleri elbiseyi giy ve yedikleri yemekten ye de; srrnla, yani kalbinle onlardan ayrl ve Allahla ol.. TAKV Lgatta, korunmak; yani zarar ve ziyandan saknmaktr. Tahkik ehline gre, Allaha taat ve ibadetle azabndan ekinmek; yani cezay hakketmeye sebep olan ahlktan korunmaktr. Haram aibesi, haram kokusu olan eyden saknmak, ksa mns ile tefsir edilmitir. phesiz sizin en stnnz, Allah yannda en takv sahibi olannzdr. melindeki yet, takv sahibi kullar iin bir mjdedir. Takv ancak srf helldedir. Yoksa, zaten, haram ve pheli eyleri terk etmek din bir vazifedir ki, bu takvdan saylmaz. VERA Haram olmasnda phe bulunan eylerden ve yakksz ilerden saknmaktr ki, pheleri terk etmek olarak tefsir edilmitir. eriat hukukunda, tevilsiz ve pheden uzak bir ekilde, hellna dair nakil ve delil getirecek derecede vukuf ve ilim sahibi olarak, phe ve tevillerle aibeli duruma gelmi eylere tecavz etmemek, el uzatmamaktr. nsann kendisine mhim ve gerekli, fayda getirici olmayan eyleri terk etmesi, mslmanln gzelliklerindendir. ZHD Zhdn mns, bir eye meyli terketmektir. Tasavvuf stlahnda ise, ilh yasaklardan, zevken ve vicdanen buz ve nefret edip yz evirmektir. Zhd, ancak haramda olur. Hell, Allahn emriyle mbah klnm olduu iindir ki, ondan zhde varmak, yani hellden yz evirmek caiz deildir. Ancak u kadar var ki, zhd sahibi, helller, mbahlar dairesini darlatrabilir; ve bylesi, farzlardan ve snnetlerden ibaret kalabilir. Yoksa zhd, ml kazanc ve mbah olan eyleri terketmek demek deildir. Cneyd : - Zhd, elin bo olduu eyden, kalbin de bo olmasdr, buyurdu. Ahmed bin Hanbel de yle dedi : - Haram terk, avamn zhddr. Sekin kullarn zhd, mbahlarn fazlalarndan kanmaktr. rfan ehlinin zhd de kalbini, Allahtan bakasyla megul olmaktan ekip evirmektir. SAMT Samt, lgatta susmak mnsnadr. - Susan kurtuldu

28

- Susmak hikmettir. -Kelam ok olann, dmesi, yanlmas da oktur. Gibi pek ok sz gelmitir. Susmak, dilin felketlerinden kurtulu ve selmete gtren, hikmete uygun, ciddiyet ve vakar sebebidir. Bunun aksine olarak, ok konumak, ok hata ve yanlg sebebi olduundan, sonunda pimanlk dourur. Her eyde olduu gibi, bu meselede de yegne korunmas gereken mihenk ta, Mukaddes eriatin itibardr. Emir ve yasaklamalarn gerektirdii ller iinde, eriat, konumay gerektiriyorsa, konumak, sktu gerektiriyorsa skt etmek lzmdr. ou zaman skt, gzel vasflardan olurken, bazen da konumak gzel almetlerden olur. Hakk sylemekten susan, dilsiz eytan; Hakkn dnda skt eden, huzurda olmann edebi iindedir. Btn hikmet sahibi bykler, skt ve tefekkrle hikmet kazanmlardr. Bazan, olur ki, bir mecliste ince hikmetlerden, derin hakikatlerden bahsedip konuan zat, birden elinde olmakszn skt eder, konuamaz. Bu keyfiyet, kendisinden daha bilgili, daha ileri bir zatn o konuulan meclise girmesi, o toplulukta hazr bulunmasndandr. Onun geliinden, konuan zatn haberi olmasa da, manevi tesirleri ve hal byklnn gc makamndan doar ve belli olur. Bazen da yine, elde olmakszn, insann iradesi dnda bir skt meydana gelir ki; bu, mecliste, o konuulanlar dinlemeye, onun mahremiyetine ehil olmayan bir kimsenin bulunmu olmasndandr. Anlalyor ki, konuann dili korunuyor. Bu yolun mridleri, bazen, mecliste, cereyan eden konumalar dinlemeye ehil olmayan cisimlerin ve ruhlarn bulunmu olmas, skta sebep olur. buyurmulardr. Avamn sktu dil ile, ariflerin sktu kalp iledir. klarn sktu ise ak srlarndan HAVF Havf korku , ya irkin bir eyin ilenmesinden veya sevginin iddetinden saklanmakla olur. ancak benden korkun, Rablerinden korkarlar, Rablerine korku ve mitle dua ederler melindeki yetlerde de iret edildii gibi, korku, ancak Allahdan olur. Havfn, yani korkunun derecesi vardr. Birincisi, imann art ve gerei olan, eer inananlarsanz korkarsnz. melindeki yetin iaret buyurduu korkudur. kincisi, ilmin gerektirdii korku olan hayettir : phesiz, kullarndan lim olanlar, Allahdan hayet duyar ilh ifadesi buna iarettir. Korkunun nc derecesi de; marifetin art olan heybettir : Allah, sizi kendisinden sakndrr melindeki yet, ezel kudret sahibi Ztn sebebi olduu heybet ve azamete iaret eder. Korku iki ksmdr. Biri rehbet, dieri hayet tir. Rehbet sahibi olmak, ilh yasaklamalardan korkup kamak, hayet sahibi olmak da topyekn mahlkat yaatp besleyen Allaha snmaktr.. Korkan, gzlerinden ya boalan ve gzlerini silen deil, belki azab hak ettiren eyleri terk edendir. REC Rec, emel ve temenn mnsnadr. Tasavvuf stlahnda ise, arzu edilen makbul ve sevimli bir iin elde edilmesine kalbin balanmasdr. Eer rec, elde edilmesi mmkn olan eyde olursa, ona tama- iddetli arzu ve tevekku - mit ve evkle bekleme; eer bunun zdd olursa ona da yes - mitsizlik tabir edilmitir. eit rec vardr. Birincisi, yaplan iyiliklerden bir eyin kabln rec etmek; ikincisi gnahlardan tvbenin kabln rec etmektir. ncs de, yalanc recdr ki, er yasaklar ilemekte srar ve devam ederek, rec ve mafiret talep etmektir

29

HZN Hzn, sevincin zdddr. nsann kalbini, gaflet vadilerinde harap ve perian olmaktan koruyan hzn, slikin vasflarndandr. Hzn olmayan slikin, senelerce katedemeyecei batn mesafeleri, hzn sahibi slik, ksack bir mddetle, kolaylkla kateder. Allah, hznl kalbi sever. Kinatn Efendisi, Allah Rasl, hznle i ie ve devaml tefekkrde idi. Kadn erenlerin byklerinden Rbia-i Adeviye; ey hznm! demekle bu mertebeyi arzu ediyordu. phesiz bu hznden murad, bahsettiimiz hzndr; yoksa avam insannn hzn deil C VE TERK- HD C, alk demektir. Mutedil alk, tasavvuf ehlinin ok arzulad bir eydir ve mchedenin de esaslarndandr. Bu tasavvuf yolunun adamlar, al itiyat edinmek suretiyle yava yava hikmet pnarlarn bulmulardr. Mutedil alkla, ilh yaknlk derecelerine varmak mmkndr. Eb Sleyman Darn buyurdu ki : - Akam, yemekte bir lokma eksiltmek, bana gre, geceyi ayakta, ibadetle geirmekten daha makbuldr. er yasaklarn anahtar, tokluk; emirlerin anahtar da alktr. oluk ocuk, aile meguliyeti hell ehvetin neticesidir. Buna kyasla haram ehvetin neticesi de anlalr. Tasavvuf ehlinden n yemei alkanlk edinenlerin, her defasnda dokuz lokmay gemeyecek ekilde yemeleri, istenilen mutedil ala aykr deildir. Aln en ok yerilmi ve ktlenmi olan, agzl olmaktr. HU VE TEVZ Hu, huz ve tevz mteradif e mnl lafzlardandr. Bunlar insann gzel ahlknn eseri olup, nefsini hakir grmesi, kk grmesidir. Bu i, Allah yannda da insanlar yannda da makbul ve vlm hasletlerdendir. Hu, Hakka boyun emek; tevzu da Ona teslim olarak, hkmne itirazdan kanmaktr. Dinden en evvel kaybedilen ey hudur. Huda olan kimseye nefs ve eytan yaklaamaz. Hu almetlerinden biri, bir kimse, herhangi bir sebepten dolay kzdrld yahut grne muhalefet edildii veya sz reddedildii zaman, kendi nefsi iin mteessir olmayp, hakk kabule ynelmesidir. Cneyd, yle buyurdu : - Hu, kalbin btn gizlileri bilen Mevl huzurunda klmesi, hakir olmasdr. Hu, ilh heybet ve azametle kalbin dolup tamasnn ilk basamadr.Sratli yrmek bile hua aykrdr. HASED Nimet sahibi bir kimseden, nimetin gitmesini, yok olmasn istemektir. Eer o kimse, sahip olduu nimete hak kazanm biriyse, bu hased harap olur. (Arapa beyt: ) Btn dmanlklar kaldrrsn aradan; Lkin kurtulamazsn hasedi dmanndan Yani, dier btn sebeplerden doan dmanln giderilmesi mmknse de hased mahsl olan dmanln yok olmas mmkn deildir. O, dehetli, korkun, mzmin bir hastalktr. Hasedin devs, hased edilen kimsenin gyabnda, nimetinin artmasna dua etmek ve yzne kar da sevgi ve dostluk gstermektir.

30

GIYBET Gybet, kiinin din kardeini, irkin saylan bir eyle, gyabnda, ayplamak maksadyla anmasdr. Hz. Msaya yle vahyolundu : - Gybetten tvbe edipte sonra vefat eden kimse, Cennete girecek mminlerin en sonuncusu; gybetinden tvbesiz genler de cehennem azabna deceklerin ilkidir. Yahya Muz diyor ki : - Mminin senden nasibi haslet olsun. yle ki, eer bir kimsenin, faydalanaca bir eyle gnln ho etmeye gcn yetmezse, en azndan onun zararna kasdetme. Bu ekilde onu memnun edemezsen, zntye ve teessre sebep olacak bir eyle onu kederlendirme. Bir de onun methinde bulunmak istemiyorsan, bari zemmini, yerilmesini rev grme!.. Yznden hay rtsn syrp atann gybeti olmaz!.. Yani, yznden hay ve namus rtsn kaldrp atan haysz bir insan iin, gybet suu yoktur.; onun gybeti olmaz! Zira, gybet mefhumunda, hakknda sylenilenleri irkin kabul etme ve ayplanmak kasd vardr. Oysa bu hayszlar, aleyhlerinde sylenen ve kendi hallerine denk den szlerden asla mteessir bile olmayp, iftihar ederler. KANAAT Kanaat, helli, hrs iinde kazanmaya ve mutlaka, haram sarfetmeye manidir. Ebu Bekir Merai der ki : - Akll olan kimse, gzel rzkla kanaat eder. Gzel rzk da odur ki, ne dnya ne de hirette kazanlmas ne yerilmi ve ktlenmi olsun Kanaatkr insan o kimsedir ki, halka yardm ok; sknts, yani insanlara i yklemesi azdr. Be haslet vardr ki, u be yerdedir: zzet ve eref: Allaha itaat ve boyun emekte. Kklk ve dklk: syan ve itaatsizlikte. Heybet ve celal: Gece ibadette. lim ve hikmet: Bo karnda. Zenginlik ve servet de: Helal kazanla yetinmek ve meru olmayan kazantan ekinmekte... TEVEKKL Tevekkl, meru sebeplere tevessl ile, btn ileri Hakka smarlamak, Ona brakmaktr. Sehl bin Abdullh Tster dedi ki: - Mtevekkilin, tevekkl almeti, meru sebeplerle hellinden kazanmak, isteyicilik yapmamak, gelen nimeti reddetmemek ve maln yerinde sarfetmekten saknmamaktr. Tevekkln derecesi vardr: Birincisi : Hakkn vadine itimat. kincisi; teslimiyet. ncs de; tefviz, yani ileri hakka havale etmektir.Tevekkl, iin banda; teslimiyet, ortasnda; tefviz de sonundadr. Sehl bin Abdullah der ki : - alp kazanmay knayan, eriat ve snneti knam; ona itiraz eden de mana itiraz etmi olur. KR Allah, bir yette : - Siz, eer krederseniz elbette biz nimetlerinizi arttrrz. buyurmutur. kr, nimeti arttrc; nankrlk de eksilticidir. kr, verilen nimetleri yerinde sarfetmekten ibarettir. limlerin kr szlerinde; bidlerin, yani ibadet ehlinin kr fiillerinde; ariflerin kr de hallerinin doruluundadr.

31

YAKN Yakn; bir ey hakknda, ilm bir delil getirmek suretiyle, o eyden pheyi yok edip kaldrarak kesin bir bilgi ve itminan hsl etmektir. Btnn, paradan daha byk ve on adedinin, adedinden daha ok olduuna kanaattan ibarettir. Yakn, blme ayrlmtr: lmel-yakn, aynel-yakn, Hakkel-yakn Bunlar yerinde izah edilmitir. SABIR Sabr, tahkik ehlinin beyanna gre, Hakktan bakasna elem ve strap zahmetinden ikyeti terk etmektir. Allaha ikyette bulunmak, sabra aykr deildir. stad dedi ki: - Sabrn bir ksm, kulun kendi kazanc olan eylere sabretmesidir.Mesel lhi emirleri yerine getirmekte veyahut er yasaklarda kanmakta sabretmek, kulun kendi gayreti ve iradesiyledir. Sabrn dier ksm da kulun, kendi kazanc iinde olmayan, yani iradesi dnda olan ilere sabretmesidir. Bu ise, Allah tarafndan gelen iddetli hallere ve zorlu felketlere, sabr ve tahamml gstermekle beraber, mer olarak, onlar ortadan kaldrc sebeplere tevessl edip, almaktr. MURKABE Dikkatle bakmak demektir.Tasavvuf stlahndaki mnas ise, slikin, btn hallerinde Allah bilmek, Ondan haberdar olmakta zevk ilminin devamn arzulamak, o halin srekliliini istemektir. Murkabe, oniki ksmdr. Hususi bahsinde anlatlacaktr. Cerir der ki : - Kendisiyle Allah arasnda, takv ile murkabe etmeyen slik, kef ve mhedeye ulaamaz!.. RIZA Holanmak mnsnadr. Biline ki, byk mridler, rzay kendi merepleri erevesinde, aklamlar, ona gre konumulardr Hal, makam, srekli zevk gibi tasavvuf stlahlarnda grleri deiik olduu gibi, rzada da ifade ve tabirleri farkldr. Rzada, slikin almasnn bir dahli olmad gr tercih edilmitir. Bazlar rzann, balangta, kulun makamlarndan olup, slikin kazancyla meydana geldiini; nihayette ise, rzann, srf mnev bir feyz olarak kalbe indiini syleyerek, rza ile ilgili her iki gr de uzlatrma ve birletirme yolunu semilerdir. Raz olmak, kendisinden raz olunmu olduktan sonra meydana gelir. Yani, Allahn kulundan raz olmas, kulun, kendisinden raz olmu olmasndan sonradr. UBDYET Ubdiyet-kulluk, ibadetten daha tam, daha eksiksiz, daha kuatcdr. Bahsinde, nce ibadet, sonra ubdiyet tarznda genie anlatlmtr. STKMET stikmet, lgatta doruluk mnsnadr. Istlah mns ise, tahkik ehline gre, btn ahitlerde vefa gstermek; yemek, imek, giyinmek gibi, din ve dnya ilerinde ll, orta bir hali gzeterek, devaml doru yolda olmaya itin etmektir. HLS hls, irk ve riydan kurtulup sf hale gelmektir.

32

stad buyurdu ki: - hls, halk mlhazadan saknma; ve sadakatle, nefsi dnmekten temizlenmektir. hlsl kiinin riyas ve sadakatli kiinin de nefs aknl, kendini beenme hali olmaz. SIDK Kuranda melen, sadklarla beraber olunuz! buyurulmutur ki, bunun ifade ettii byk mn, sadakat sahibi, doru kiilerle birlikte olmay emir ve tavsiyeden ibarettir. Slik, sznde ve iinde sdk, yani doruluu itiyat ederek, daima doruyu aratrmaktan geri kalmazsa, hakikat o ki, Allah katna sddk adyla kabul olunur. Slik, eer yalan huy edinmi olarak, daima yalan aramaktan bo durmazsa, o da Allah katndan, yalanc olarak kovulmu olur. Sddkn en dk derecesi, ii ve d bir olmaktr. Sadk, sznde; sddk de sz, fiil ve halinde doruluk olan kimsedir. HRRYET Hrriyet, zat mnsnda olup, kulluun, kleliin mukabilidir. stad Ebul-Kasm Kueyrden nakledilmitir: - Gerek hrriyet, Allaha kulluun en ileri derecesidir ki, Allah iin kulluu sdk olan kimsenin hrriyeti, esaret kurtulmu olur. Hrriyeti isteyen, hemen Hakka teslimiyete, Ona kullua kosun! En byk hrriyet derecelerine gre mahlkata hizmet etmektir. Allah, Hazret-i Dvuda vahiyle: Ne zaman bana talip birini grrsen, ona hizmet et! buyurmutur. ZKR Zikir, lgatte, hatrlamak mnsnadr. Istlahta ise, devaml Allah anarak, hatrlamaktan ibarettir. Sz ve i, hareket ve davrannda eriat llerine uyan kimse, zkirzikredendir. Zikrullah- Allah anmaka devam ve hep onunla meguliyet, btn hayrl ilerden daha stn ve daha kymetlidir. Hi kimse, zikirde devamsz olarak, Allaha varamamtr. Zikir ksmdr: Birincisi; kalbin katlmas ile beraber, dilin zikridir. Bunun mevki ve itibar dktr. Zira gafilin sz, uyuyann sznden farkl deildir. kincisi; dilin katlmas olmakszn, yalnz kalbin zikri. Bu zikir, yolun banda olan mrid iin en faydal zikir ve gayeye erdirici en yakn yoldur. ncs de; kalb ve dilin birlikte zikridir ki, bu zikir, en stndr ve nrun al nr- nur stne nurdur. FTVVET Ftvvetin asl, daima, bakasnn ilerini dzeltmeye almak ve faydasna komaktr. Bir mmin kardeinin meru ihtiyacnda yardmnda bulunduka, Allah da onun yardmnda bulunur. Ftvvetin kemli; Kinatn Efendisi, ceza gnn efaatcs O Allah Resulne mahsustur ki; o gnde, herkesin nefsim! nefsim!.. diyerek kendi halleriyle megul ve tel iinde olduklar o dehet nnda, mmetim! mmetim! niyazn, efat kaplarnn anahtar yapacak ve kalplerin maher korkusuyla mthi bir strap iinde titredii o vakitte, asla kendi mbarek nefislerinin alkas iinde olmayarak, mmetinin balar stne himaye kanatlarn aacak ve btn maher arsasn ftvvet glgesinin muhafazasna alacaklardr. Cneyd, buyurdu ki: - Ftvvet amda, lisan Irakta ve sdk Horasandadr. Ftvvet, slikin kendi nefsinde, bakasnn zerine, bir stnlk ve meziyet grmemesinden ibarettir. Yine ftvvet, kullarn, hatalarn itiraflarndan sonra; onlar balamak ve hi bir kimseye ahs bir husmetle dmanlk yapmamaktr, denilmitir. Ayrca ftvvet, ahlk gzellii ve nimetin izhar olarak da tefsir edilmitir. Herkesin,

33

ftvvetin semerelerinden takdir ettii husus bir eseri, ftvvetin ayn olmak zere kendinde bulundurmak, dostlarn aybn rtmek ve hussiyle dmanlarna bana gelen bellara sevinmekten saknmak da ftvvetin gereklerindendir. FERSET Rey, zan ve idrkte dikkatle nazar edip isabet etmektir. ounlukla, deliller ve tecrbeler vastasyla olur. Hakikat ehlinin stlahnda kermetlerden ve sevgiyle idrkin eserlerindendir. yle ki, Allah, dostlarnn kalplerine onu verir de, onlar iin insanlarn baz halleri malm olur. Almet sahibi, dzgn, intizaml kiiler, feraset sahipleri olarak izah edilmitir. Mminin ferasetinden korkunuz. Zira o, Allahn nuru ile nazar eder melindeki hikmet dolu peygamber kelm, buna iarettir. eyh Hazretlerinin beyan udur: Feraset, kalbe doan bir hatra, bir dncedir ki, anszn kalbe hcum ederek, kalpde ztlar ve muhalefetten yana ne varsa, hepsini siler, yok eder ve kalbi batanbaa kaplam olarak ona hkmeder. Ferset, iman kuvvetinden doar, kimin iman daha kuvvetli ise, o nisbette feraseti keskin ve iddetli, yani isabetli ve doru olur. Eb Sad Hazzaz dedi ki: - Feraset nru ile nazar eden kimse Hakkn nru ile nazar eder. Onun ilminde olanlar, gaflet ve yanlmadan arnmtr. Hakkn nru ile nazardan murad, Allahn bahis mevzuu kul iin tahsis ve ihsan buyurduu basiret nru ile nazardr. AHLK-I HASENE Ahlk- hasene, byk Peygamber ahlkna varis olmak demektir. O peygamber ki; mminlerin en stn kimdir? diye sorulduunda: Ahlka onlarn en gzel olandr! Buyurmu ve bu inciler saan mbarek szleriyle, gzel ahlk sahiplerinin, dierleri zerindeki stnlk ve meziyetlerini ifade etmitir. Gzel ahlk, kulluk menkbelerinin en faziletlisidir ki, insann cevherini meydana karr. Kestn dedi ki: - Tasavvuf gzel ahlktan ibarettir! Gzel ahlkn almeti, eza ve cefaya katlanmak ve insanlarn ihtiyalarna meru olarak yardmda bulunmaktr. CD VE SEH Allah; ihtiya halinde iken, dier muhtalar kendilerine tercih eden temiz ve sekin kullarn Kurannda vmtr. Bir bin Harb buyurdu ki: - Cimriye bakmann kalbe kasvet verdii, gerekten, tecrbe edilmitir. Esm Binti Harice de yle buyurdular: - Bir kimsenin, isteini, bir ihtiyacn geri evirmeyi sevmem. Zira, eer o kimse, cmert ve erefli biriyse, onun erefini, rz ve namusunu esirgerim. Yok eer, hasisin, cimrinin biriyse o zaman da ondan, kendi rz ve namusumu korurum GAYRET Hadis-i erifde, hi bir kimsenin Allahtan daha gayretli bir vasfa sahip olmad ifade edilmi ve mel olarak, bir yette de phesiz Rabbim, grnen ve grnmeyen ktlkleri haram kld buyurularak, zahir ve batn ktlklerin, ite bu gayretle haram bilindii iret edilmitir. ibl; gayret, iki ksmdr diyor: Birisi nefsler zerinde beer gayret ve dieri de kalpler zerinde lh gayret

34

VELYET Vel, btn hal ve iinin muradn Allahn zerine ald ve yardmnda bulunduu kimsedir. O, salihlerin ilerini zerine alr, Uyann! Muhakkak ki Allah Dostlarna hibir korku yoktur. melindeki yetler, buna iarettir. Vel lafz, baka bir sigada da mbala mns ifade eder ki, o takdirde Allaha itaat ve boyun emeyi zerine alan, kendisine lzm klan kimse demektir. yle ki, onun kalb ball kesintisiz devam eder ve asla isyan ile bozulmaz. Velde bu iki vasfn bulunmas lzmdr. Yine vel olan kimsenin, sonuna kadar ilh hukuku gzetmesi ve darda da rahatta da Allah lfzn devaml zikretmesi lzmdr. Velyette, korunma; nbvette, masumiyet gibidir. Nbvvet-Peygamberlikte masumiyet art olduu gibi velyetvellikte de mahfuziyet, yani korunma arttr. Bir velnin; er yasaklardan ve byk gnahlardan bir-ikisini kasden, bile bile irtikp etmesi, ilemesiyle velyetten dmeyecei hususu, Cneyd-i Baddnin aklamalarndan anlalmtr. Kermet gstermek ve kermetin zuhuru velyetin art deildir. Vel; Allah tanyp bilen, taat ve ibadetlere devmla, haramlardan yz eviren ve ehvet dknlnden saknan kimsedir izahyla ifade edilmitir. Velyetin ksmlar ve eitlerinin keyfiyetleri yerinde anlatlmtr. DU Allah, du ehli kullarna; ihtiyalarn, kendi sonsuz izzet ve ikram derghndan du ile istemeleriyle emretmi ve dularn kabul ve icabetini vaadedip mjdelemitir. Du hlis bir ibadettir. htiyalarn elde edilmesinde byk tesiri olduu, aklanan ve iaret edilen hususlardandr. eyh-i Ekber Muhyiddin bnl-Arab, Fuss adl kitabnda, duy geni bir ekilde anlatmtr. EDEB Edebin hakikat, btn gzel hasletlerin bir araya gelmesidir. Edeb sahibi kimse, gzel hasletlerin hepsini kendinde toplayan zattr. Edep, hududa, llere riyet etmek demektir. Yani, Allaha kar, edep llerini muhafaza etmek, haddi bilmektir. Avamn edebi, eriatn d llerine muvafk amelde; sekin kullarn edebi de bununla birlikte, i dnyasn zikir nurlariyle aydnlatmak ve Allahdan baka her eyi kalbinden atmaktadr. SEFER Seferin lgattaki mns malmdur. Tasavvuf stlahnda ise, sefer iki ekilde aklanr: Birincisi, afk seyirdir ki; de ki: Dolan yeryznde, dolan da yalanclarn akibetlerinin nasl olduuna bakn melindeki yetten anlald zere, afk seyir, arzn her vdisini, her kesini dolap, grlen umran veya harap eserlerin, umranlk ve haraplk sebeplerini tedkk ederek, mcibiyle amel etmekten ibarettir. kincisi; enfs seyirdir ki, kendi nefsinin ve manevi kuvvetlerinin, varlk sr ve hikmetlerinin tedkk etmek suretiyle mutlak ve gerek mnsiyle Yaratc Sanatkrn derin hikmetlerini zevk ve vicdan halinde idrk etmektir. Sekinlerin sekini, stn Allah dostlarnn, enfs ve afk seyirleri, zevk ve vicdan olduundan ifadeye samaz ve ibareye dklemez. SOHBET Arkadalk demektir. Tasavvuf stlahnda ise; slikin, kendinin stnde veya altnda olanla veyahut akran ile birlikte olmas halidir ki, grld gibi ksmdr. Kendinin stnde olanla birlikte olmasnn hakikati, o zata hizmettir. Altnda olanla sohbetinin gerei ise, onun hallerinden bir noksan grdnde, onu ikaz etmek ve kusurundan

35

haberdar etmektir. Eit derecede olan sohbet arkadalarnn sohbetlerinin hakikati de, yabanclar nazarnda ayplarn grmemektir. Bir gn brahim Etheme biri demi ki: - Bende bir ayp grrseniz, ikaz buyurmanz isterim. Cevap vermiler: - Ben, sizi honutluk ve muhabbet gz ile gryorum. Sizden, meru olarak grdm her eyi gzel buldum ve hibir ayp ve kusurunuzu da grmedim. Eer, kendinizce, bir pheniz varsa bakasndan sorunuz! Arapa beyt: Honutluk gz, hibir ayba ilimez; Lkin honutsuz, bker btn dorular TEVHD Sizin ilhnz tek lhdr. bu ve benzeri meldeki yetlerde beyan edilmitir. Tevhidin drt derecesi, vahdet-i vcud meselesinin giriinde anlatlacaktr. Tevhidin drdnc derecesine, yani Tevhid-i lhye ulaan slikin, dnyadan g anndaki hallerine dair birka sz: yilik meleklerinin dolatraca kimseleri anlatan bir lh ifadede, onlarn o hallerine bir iaret verilmitir. Yani, ruhlarn ho bir nefesle fed edip Mevllarna dnmeleri asla onlara ar gelmez. Kinatn Efendisi, bir gn, son nefeslerini vermek zere vermek olan bir gence sordular: - Kendini nasl buluyorsun? - Allaha dudaym ve gnahlarmdan korkuyorum! Bunun zerine Kinatn efats yle buyurdular: - Bu halde, yani Ahirete g halinde Havf-korku ve rec- mit, kulun kalbinde bir araya gelmez. Mutlaka Allah, o kulun diledii eyi ona verir ve korktuu eyden de onu emin klar. stad Ebul- Kasm buyurdu ki: - Allah dostlarnn Ahirete g nndaki halleri deiiktir. Bazlarna heybet, bazlarna da rec galebe eder. Bazlar iin, o hallerinde skn ve gven verecek gzellikler alr. Bazlarnn da, Ceml nurlarna itiyaklarndan szlp ykselen ruhlaryla, gelen vecd halleri artar, okunlua erer. Bu mesele Fssun hikmetlerinde, bir ksm Risale-i Kueyriyede, bir ksm da Ravza-i Riyhnde anlatlmtr. MARFET Allah gerek kadriyle takdir edemediler melindeki yet; Allah gerek marifetiyle takdir edemediler eklinde tefsir edilmitir. limlerin dilinde marifet, ilimden ibarettir. Her ilim marifet ve her marifet ilimdir. Tasavvuf stlahnda ise, marifet, lh isim ve sfatlar bilip, Allaha kar sadk olarak btn kt ahlk ve kt neticelerini yok edip hepsinden nefsini temizledikten sonra, ihls kapsndan hi ayrlmamak ve devaml kalple itikfta bulunmak ve btn hallerde de Allaha sadakat ve doruluu vazife edinmektir. Marifete ermekle, nefsin btn hatralar, vesvese ve vehimleri kesilmi olur. Marifet, d dnya muhabbetine davet eden his ve dnceleri duymayan kiilerin sfatdr. Tasavvuf byklerinin her biri, kalplerine gelen tulat- doulardan aldklarna ve iinde bulunduklar hallerin mn ifadelerine gre, marifet meselesinde baka baka konumular ve ksaca marifeti, sahip olduklar makamlara gre anlatmlardr.

36

Marifetin, almetlerinden birisi, marifet sahibinde lh bir heybetin meydana gelmesidir ki kimin marifeti artarsa o nisbette heybeti de artar. lim, sknet ve rahatlk sebebi olduu gibi marifet de, istikrar ve huzur sebebidir. Marifeti ykselen slikin istikrar ve huzuru da artar. Arifte almet; sevende, ikyet; kulda dva; gezginde karar olmaz. MUHABBET Bir stn haldir ki, Allah, kuluna muhabbetle bakm ve muhabbetle mjdelemi ve bir yette melen; Allah yaknda bir kavim getirecek ki, Allah onlar, onlar da Allah sever buyurmutur. lm-i kelmda muhabbet kelimesinden uzun uzun bahsedilmitir. Tasavvuf stlahnda ise, muhabbet zerine pek ok sz sylenmitir. Bazlar, muhabbeti kalbin hayret ve devaml bir arzu iinde olmas; bazlar, btn sevilesi eylerin zerinde bir sevgili tercih etmek, bazlar da; grnr grnmez her halde sevgiliye muvafakat eklinde tarif ve ifade etmilerdir. Bayezd-i Bistam buyurdular: - Muhabbet, nefsinden, sende ok olan azaltmak ve sevgiliden az olan oaltmaktr. Semnn Rahmetullah, muhabbetten sz ettii zaman, mescidde bulunan btn kandillerin krlp para para dkldn bn-i Mesrk rivyet etmitir. Yine Semnn, bir toplulukta oturmu muhabbetten bahsederken, bir ufak kuun, yava yava kendisine elinin stne konduunu ve sonra gagasn yere vurmasyla beraber kan akmaya balayarak dp ldn de brahim Fnk rivyet etmitir. Bundan anlalyor ki; muhabbete dair olan kelimelerin cemdta ve hayvanlara da tesiri vardr. Ancak, btn cansz varlklardan hayvanlara kadar tesir eden muhabbet, gafil halka tesir etmiyor! Gizli bir niyet ve maksada bal olarak duyulan muhabbetin, o niyet ve maksadn ortadan kalkmasyla birlikte yok olaca phesizdir. HIFZ-I KULB'L MEYH (MRDLERN KALPLERN MUHAFAZA) stad Ebu'l-Kueyr'den rivyet edilmitir ki; her ayrln balangc muhalefettir. Tbi olduu kiiye, hususiyle baland mridine muhalefette bulunanlar, maiyyet olmaktan ve mensup olduklar tasavvuf yolundan uzak derler ve bu yoldaki btn alkalarndan kesilerek, feyz nazarlarndan da tamamen mahrm kalrlar. Bir velnin, bir mridin sohbetinde bulunup da, kalbiyle ona itiraz eden kimse, sohbet akdini bozmu olur. stad buyurdu ki: - Mridi kendisinden raz olan mride, mridi hayatta olduka, onun rzasnn mkfat verilmez. Bu hal zere, mridin kalbinde mridin tazimi, zail olmayarak devam eder ve bylece mrid de mridinin rzasn srekli olarak muhafaza eder. Mridin vefatndan sonra, Allah, o mridi, mridinin rzasn muhafaza ettii iin, mkfatna nil eder. Bunun tersine olarak, mridi kendisinden kalben raz olmayan bir mride de, mridi hayatta olduka, ayn ekilde, cezas gelmez. Zira, byk mridler, kerem ve efkatle vasflanm olduklarndan, mride merhamet gstererek, onun lyk olduu cezadan kurtulmasna sebep olabilirler. u bakmdan ki itibar, son ana ve son szedir. SEM Ho henk ve gzel namelerden doan sem' ve ayn ekilde okunan iir ve gazelleri dinlemek; nefsine hkim olan, onun isteklerine galip gelen ve her trl gayr meru ilerden saknp uzak kalan kiiler iin mbahtr. Kinatn Efendisi Allah Resl'nn saadet huzurlarnda iirler okunduu zerinde, hi bir ihtilf vaki olmadndan, iir dinleyen ve okuyanlar hakknda hi bir men' ve inkr gelmemitir. Hussiyle, namesiz okunan iirlerin dinlenilmesinin ciz olduu kesin ekilde ortaya knca, buna bir de nameyi katmann; yani iiri bir name ve henkle okumann bu hkme aykr dmeyecei, bu

37

husustaki cevaz hkmn bozmayaca aktr. Dinleyenlerin daha ok taat ve ibadete evklerini artran ve Allah'n, takv sahibi kullar iin vaad ettii ve hazrlad dereceleri hatrlatan, her trl bayalk ve ktlklerden saknmay, arnmay telkin ile gnllere saf veren iirlerin dinlenilmesi, makbul bir itir. Selefin bykleri, nameyle okunan beytler dinlemilerdir. Kalplerin, gzel ve ho seslerden zevk duyduu, ne'e ald ve zarif, ltif namelere kar meyl ve itiyak iinde bulunduu, ifadeye ihtiya duyulmayacak derecede kesindir. St ocuklarndan, atlara, develere, kulara kadar; ho ve henkli seslerin, gzel namelerin hepsinde grlen tesir almetleri, kalbin bu mevzudaki hassasiyet ve teessrn ak ve kat' ekilde gsteren birer delildir. Eb Bekir Ed'Deynr anlatyor: - Arap kabilelerinden birinde misafir olmutum. Bulunduum adrn etrafnda bir ok deve lesiyle bir de balanm, esir edilmi bir kle grdm. Yanatm ve neden balandn sordum. O adr sahibinin klesi olduunu syledi. Ben tekrar, ne gibi kabahat, nasl bir su iledin ki, bu ekilde bir cezaya maruz kaldn, diye sorduumda, bana; Benim balanmam rica edersen, Araplarn bozulmaz deti olarak, efendim beni affeder ve ite ondan sonra ben de sana istediin cevab veririm. dedi. Bunun zerine, adr sahibinden onun affn dilediimde, adr sahibi bana, o ocuun kendisini zarar ve ziyana soktuunu, syledi. Meselenin izahn rica ettim. yle anlatt: Bu kle, harikulde gzel bir sese ve mthi bir name gcne sahip. Benimse btn mietim bir ka yular deveden ibaret... Bu ocuk, kendisini, erzak nakli iin gnderdiim gnlk mesafedeki yerden, develere haddinden fazla yk vurarak, bu kadar mesafeyi, develere ark syleyerek bir gnde katettirdi ve buraya vardklarnda da hepsi, grld gibi, helk olup yere serildi. Bizde, misafirin hakkna riayet, bir vecibe olduundan, onu brakp balyorum! dedi. Ve ban zerek cezasn affetti. Sabah olunca ben de ocuun, o harikulde sesini merak ettim ve ondan, sesini dinlemek arzusuyla birey sylemesini rica ettim. arkya balar balamaz, suya gtrlm olan develer yularlarndan kurtularak herbiri bir tarafa gitmeye balad. Ben de yzm st dp derhal kendisini susturmaya mecbur oldum... Hazret-i Davut, Zebur'u okuduklarnda; insanlar, cinler, kular ve hatt yrtc vahi hayvanlar bile, o harikulde mbarek seslerinin tesiriyle ylesine kendilerinden geerlerdi ki; bir keresinde onu dinleyenler arasnda drtyz kadarnn l dt dahi rivyet edilmitir. KERMET Lgatte ikram demektir. Tasavvuf stlahnda ise kermet; slih bir m'minden det dnda meydana gelen eylerdir. Kermet, velyet-vellikin art deildir. Yani, kermetin vellerde mutlaka bulunmas art yoktur. Kermetin, bazan, halinde doru olmayan kimseden zuhur edebilecei hususu dahi caiz grlm ve dnlmtr ki, bu ancak, istidra ve sihir yoluyla olur. Zira kermetin zuhru, eriat llerine uygun amel ileyen kimselere mahsustur. Velden zuhr eden kermet, tbi olunan peygamberin mucizesidir. Kermet, ya kinat iindeki madd olulara veyahut Rabban ilim ve marifetlere taallk eder. kinci ksm kermet, daha yksektir. Bu ykseklikte kermete, asla sihir ve istidra bulaamaz. Birinci ksm kermet, sihir ve istidrala karabilir. Bunun iin de, kermetin doruluk ve meruluk ls, her dorunun mihengi olan eriat'tr. eriat caiz grrse, kermeti kabul ederiz; eriat caiz grmez, o kabul etmezse, yine onun harikuldeliini tasdik etmekle beraber, bir sihir veya istidra olduunu syleriz. Btn harikuldelikler, ya isteyerek, irad olarak zuhur eder; ya da istemeyerek, irade d meydana gelir. htiyarszca meydana gelenlerden kermet sahibi ylesine rperir, mahup olur ki; bir kadnn hayzl amarnn apak gsterilmesinden utand kadar, o da arkadalar arasnda o derece utanr ve nefsini gizlemeye cebreder. htiyar olarak

38

meydana gelen kermet ise, eer din iin faydal olacaksa izhar caizdir; eer din iin hi bir faydas yoksa, asla gsterilmesine teebbs edilmez. lim ve marifetlere dair olan kermet, daima dine faydal olduu iin, bir Kuran mucizesi olmas kabilinden, sahibi, izharna memurdur. Evliyann kermeti meselesi, Kelm ilminde btn tafsiltyla anlatlm olmakla beraber, ayrca bu meseleyi eyh-i Ekber Muhyiddin Ekber bnl-Arab, Fthtn yzseksendrdnc babnda genice izah etmitir. Kermetin en stn, taat ve ibadete devamda muvaffak olmak, gnahlardan ve eriat llerine kar muhalefetten mahfuz kalmaktr. eyhe gre kermetin birinci ksm, hiss ve ikinci ksm mnevdir. Hiss kermet, halka, kalplerinde gizli olan dncelerden, gemi, hal ve gelecein baz bilinmez ynlerinden haber vermek, suda yrmek, mekn deitirmek, insanlarn gznden kaybolmak ve dus son derece sratle yerine gelmi olmak gibi, avam insanlarn bildii cinsten olanlardr. Bu cins kermetin shhat almeti, eriat lleri erevesinde doru olmasdr, yoksa o kermetten saylmaz. kinci ksm kermet olan mnev kermete gelince; eriat l ve inceliklerini muhafaza etmekle beraber, her trl ahlk dklk ve ktlklerden kanarak, stn ahlk vasflarn kuanmak, mutlaka, vaktinde ed edilmesi gerekenleri vaktinde ed etmek ve lh ibadet ve taata komak; halk hakknda, iinden, topyekn aldatclk ve kin gibi kt dnceleri karp atmak ve derin bir nefs murakabesiyle, kalbi, btn pisliklerden ve yerilmi sfatlardan boaltp temizlemek, kendi nefsinde ve topyekn eyda lh hukuk ve kul haklarna riyet, kalbinde lh ltuf eserlerini kollamak, giri ve knda her trl tavr ve edsnda edep ve huzur llerine uyup, inceliklerini gzetmek... te btn bunlar, ikinci ksm kermet olan mnev kermetlerdendir. Bu ikinci ksm kermette, pay olan, ancak Mukarrabn Melekler ile ehlullahtr. Bylesi stn olan mnev kermet, riflerin ve sekin kullarn malmu, avamn mehuldr. Hazret-i eyhin (Muhyiddin ibl-Arab) bu meselede vermi olduklar gayet nefis ve mhim malmatn z, ite bundan ibarettir. Eb Bekir Dekkak Hazretleri buyurdu ki: -Th sahrasndan geerken, hakikat ilmi eriata aykrdr, diye kalbime bir dnce geldi. Gelir gelmez bir aacn altndan gaipten gelen bir nida iittim: Ya Eb Bekr! eriatn reddettii her tarikat ve her hakikat, kfrden baka bir ey deildir! Kermet bahsinde, mtehit tasavvuf adamlarnn fikirlerini tamamyla renmek isteyenler, eyh-i Ekberin Fthtnn yzseksendrdnc babna mracaat etsinler!.. RYA, VAKIT VE MKEFT Slikin, Allah tarafndan kalbine gelen mjdeler ksmdr. Birinci ksm mjdeler; yolun banda olan slike uykuda, yani ry halinde, kinci ksm mjdeler; yolun ortasnda olan slike vkalar halinde, nc ksm mjdeler de yolun sonunda, gaye noktasna varm olanlara mkefeler halinde gelir. Rylarn ancak onda biri tevilsiz olarak doru, geri kalan onda dokuzu ise, tevil ve tabire muhtatr. Bunlarda hata da muhtemeldir. Vkalarda, tabir ve tefsire gerek olmakszn grlen doruluk yar yarya ise de, dier yars yine tabir ve tefsire muhtatr. Bununla birlikte, hakikate aykr olarak zuhuru da muhtemeldir. Mkefelerde ortaya kan mjdelere gelince, bunun, yzde doksan hak ve hakikatte muvafk; yzde onunun ise hataya yakn olmas muhtemeldir. Hata ihtimalinden bsbtn uzak ve arnm olan ancak vahydir. Bunun ksm ve eitleri hkm kitaplarnda; vkalar ve mkefelerin eit ve ksmlar da geni tasavvuf kitaplarnda aranmaldr. NAK YOLUNUN HUSSYETLERNDEN (Byk Nak yolunda hususi olarak onbir kelime vardr ki bunlar Farisdir. Zira bu yolun byklerinin ou Farstandr.)

39

H DERDEM Slikin, her nefesini uur halinde ve uyank olarak almas... nsann nefesleri he sesi ile girip kyorBu he, hviyetin, hesine iarettir. Demek ki, insan, her nefeste zikredicidir; ancak bunun mns ve uurundan gafil olduu iin bu zikirden saylmaz ve zikrin faydasn temin etmez. Bylesi zikir, uykudaki konumaya benzer. Uyuyann, uykusunda konutuklar, nasl, mnsn dnmekten uzak olduu iin, hi bir kymet ifade etmezse; zikir de uur halinde olmadka itibardan dktr. Bu yola girmekten murad, her nefeste gerek ihsan sahibi Allahn Ztna iaret edici teneffs heyi, mnsn srekli hatrda tutarak teneffs etmektir. Bu yola giren, bilhassa iten gelen nefesinde huzur ve uur halini korumal, asla gaflete yol vermemelidir. Bir nefesten dierine gei, gafletle deil, huzurla olmal ve nefesler, Allah hatrlamaktan bir an bile uzak olmamaldr. Bu yolda nefesi muhafaza ve ona riayet etmeyi pek mhim saymlar ve nefeste uur halini muhafaza etmeyeni de kayp bilmilerdir. Bahddin Hazretleri buyurdular: - Allaha var yolunda iin asl, nefes zerindedir. Btn himmet ve gayreti, nefesi muhafazaya; ve her nefesi de huzra hasretmek gerektir. Nefesin giri-k n ve iki nefes aras, sakn ha gafletle geirilmesin!.. Necmddin Kbr, Fevtihul-Ceml adl risalesinde yle buyurur: - Zikrullah ki, teneffs eden btn canllarn zarur nefesleridir. Nefesin girip kmasnda Allahn gayb haline ve hviyetine iaret eden ve her teneffs eden canlnn, nefes al veriinde ses halinde teekkl eden canlnn, nefes al veriinde ses halinde teekkl eden ha harfi; ister huzur ehli olan insanlar gibi, mns bilinerek, uurla olsun; ister gafil insanlar ve sair hayvanlarda olduu gibi uursuz olsun, yine de, her alnan ve her verilen nefeste srer gider. Allah lafzndaki son harf olan ha da bu hadr. Kelimenin bandaki Al eki, tarif iin olan elif-lm ekidir. Yine kelimede, lm harfinin eddeli oluu, tazimi mbalal klmak iindir. te Allah isminin hakikat olan h, nefeslerde srp giden ve Onun ismine iaret eden o hdr ki, onsuz hi bir ey hayata hak kazanamaz. Akll talip odur ki, Hakk bildii nisbette, bu harf-i erfi teneffs ederken, Onun, lh Ztn hviyetini de dnm olsun ve her nefes alp veriinde o yolu takip ederek, huzura varma, yani Allahla olma gayesine erinceye kadar uurunda o Ztn hviyetini muhafazaya gayret gstersin ki, bu nisbet, zahmetsiz olarak onun gnlne yerlemi, onun tek dncesi olmu olsun; yle ki, artk o nisbeti, klfetsiz olarak gnlnden karmaya muktedir olamasn. Tasavvuf stlahnda, hviyet, l taayyn-belirsizlik itibariyle Hakkn Ztndan ibarettir. O derecede belirsizlik ki, hviyet ifadesi, hviyet tabiriyle bile kaytl deil...Bu mertebede Ona hibir ilim ve idrk yanaamaz; bu itibarla O, Mutlak Mehldr. NAZAR BER KADEM Nazar ber kadem, slikin btn gidi gelilerinde; ehirde, sahrada, hasl her yerde baknn ayaklar stnde olmasdr ki, bylece kalbi kt dncelerle perian ve harap olmasn ve bakt eye dncesi, gnl taklp kalmasn. Nazar ber kadem, slikin varlk mesafelerini katetmesi ve benliin son derece muhataral geitlerini sratle gemesi, her nereye yetise, halde, slikin ayaklar o nazarn mntehsna ynelir. Eer misafir ayan (haddini) aarsa onu tedip et! hikmeti buna iarettir.

40

SEFER DER VATAN Sefer der vatan, slikin, kt ahlk ve beer tabiatnn sfatlarndan sefer etmesi; yani beer sfatlardan melek sfatlara ve yine kt-irkin vasflardan iyi-gzel ahlka gemesidir. ahsyla kt olan bir kimse, nereye gerse gsn, kt sfatlar ondan zail olmaz; zira onlarn zail olmas, yok olmas ancak o kimsenin kt sfatlarndan gmesiyle mmkndr; ancak bu ekilde onlardan kurtulur. te sefer bu seferdir! Baz mritler; balangta seferi, nihayette ikameti; bazs her iki halde ikameti, bazs da her iki halde de seferi mnasip grmlerdir. Hepsi de bu grlerinde makbul bir maksad ve doru bir niyeti gzetmilerdir. Nak Bykleri, mrid-i kmili buluncaya kadar seferi mnasip grmler ve ondan sonra, o mridin hizmetinde devaml olarak bulunmak lzmdr, demilerdir. Eer onlar, kendi vatanlarnda, byle kimseler bulsalar, seferi terkedip, onun hizmetinde meleke ve basiret kazanmaya ve lh marifetlerini tamamlamaya alr, ona gayret sarfederler. Bu melekenin kazanlmasndan sonra, ikamet ve sefer hakikatte eit ve ayn ey olur. Slik, byklere nisbet melekesini elde ettikten sonra, her ne tarafa giderse gitsin, artk onun iin bir mani yoktur. Soflerin yolunda, sefer der vatan, hakikatte be latifeden asllarna ve asllarndan da asllarn aslna sefer etmektir. Nefslerinizde olan grmyor musunuz? melindeki lh ifade, ite buna iarettir. HALVET DER ENCMEN Hace Bahauddn Nakibendden sordular: - Yolunuz hangi esasa baldr? yle buyurdular: - Halvet der encmen! Yani, zahirde halkla, batnda Hakkla olmak... O erkekler ki, onlar hibir ticaret ve hi bir al-veri, Allahn zikrinden geri braktrmaz melindeki lh ifade, bu makama iarettir Batn nisbeti, bu yolda yle meydana geliyor ki; gnl cemiyeti, halvetten daha ok halk ile sohbettedir. bizim yolumuz sohbettir! buyurdular. Halvette hret ve hrette fet vardr. Hayr, cemiyettededir ve cemiyet de sohbettedir. Sohbetin tesiriyle, sliklerin birbirinde yok olmalar arttr. YDKERD Hatrlamak demektir. yle ki; mrid, nce kendi kalbini huzur halinde, mridin kalbi karsnda tutmal, gzlerini ve azn kapayp dilini damana yaptrmal. Sonra nefesini de gbeinin altnda hapsederek, tam bir tazim iinde kelime-i tevhdle Allah zikre balamal ve zikri diliyle deil, kalbiyle yapmaldr. Habs-i nefes- nefesi hapsetmekinde sabretmeli ve her bir nefeste kelime-i tevhdi kez sylemeli, t ki, zikrin tatll, halveti ve eseri gnlne ulasn. Zikirden murad, kalbin, devaml surette, Allahdan, muhabbet ve tazim vasfyla haberdar olmas, agh olmas demektir. Zikrin znden ibaret olan bu haberdarlk ve aghlk, halkla sohbette meydana gelir. Kalbin hakikati, yle bir mdrikeden, idrak kutbundan ibarettir ki, her tarafa uzanr: Dnyay ve dnya maslahatlarn o dnr, bir anda yerleri, gnlleri, btn lemi dolamak, seyretmek, ona myesserdir. te, bylesi bir idrak kutbu olan kalbi, btn dncelerden syrp, zikirle megul etmek, u yol iledir: Kelime-i tevhdin lsn, haylen gbeinin altndan yukar ekiyormu gibi ba, aadan yukarya kaldrmak, sonra lhe kelimesini aln sa yana evirmek suretiyle sylemeli ve ilellh kelimesini de kalbe indirmeli ki, atei btn zaya ulasn ve btn vcudu sarsn.

41

BZKET Zikirden ayrldktan sonra, zikirde uyankl muhafaza etmek iin, Allahm! Gayem sensin ve arzum da senin rzandr! melindeki kelmla kalbi megul etmektir. Ta ki, zikredenin zikri halis ve kalbi de masiv-d dnyadan ayrlm olsun. NGHDAT Kalbe gelen dnceleri, hatralar murkabe etmekten ibarettir. yle ki: ok defa hatrndan masivy geirmemek suretiyle, kelime-i tevhdi geirmek... Nighdat, bir slike bir saat vaya iki saat veya daha ok myesser olduu takdirde, artk masiva-d dnya onun hatrna, dncesine yol bulamaz. YDDAT Daima Hakdan agh olmak, haberdar olmak demektir. Bazlar bunu gybette, yani gayb halinde huzur diye ifade etmilerdir. Hsl, yddat, kalbin, Allah yd etmekle kuvvetlenmesinden ibarettir. VUKF-I ZAMN Vukf- zamn ile slikin ii tamam olur ve slik gaye noktasnn srrna erer. Vukf- zamn, her an halinden haberdar olmaktr ki, hali kr sebebi mi, yahut zr sebebi mi bunu bilsin. VUKF-I ADED Zikirde adede riayet etmektir. Mesel zikir, nefy ve isbat zikrinin gnlk asgari haddi binyz ve cell zikrinin asgar haddi de bebindir. VUKUF-I KALB Kalbin Hakkdan agh olmas, haberdar olmas demektir. yle ki; artk kalp, Ondan baka hi bir ey dnemez. Buna uhd ve vusl de derler: Ne yana dnseler, Allahn vechini bulurlar lh ifadesi de buna iarettir.

42

TABR FARKLARI SF, MUTESAVVIF, MELM, FAKR VE BENZER TABRLER VE ARALARINDAK FARKLAR Avarif adl kitabn, onuncu faslnda, tasavvuf adamlarnn dereceleri mertebe halinde gsterilir. Birinci mertebe, tabaka- uly-yksek tabakadr ki, kmiller ve ermiler tabakasdr. kinci mertebe, tabaka- vusta- orta tabakadr ki, keml yoluna girmi olanlardr. nc mertebe de tabaka-i sfl- aa tabakadr ki, eksik makamlarda kalm olanlardr. Kmiller ve ermiler, yani marifet yolunda geyeye varm olanlar, sbk- ileri gemi olanlardr. Sabkn- ileri geenler, asl itibariyle sahbler, tbiler ve onlarn da tbileri; vris olmak itibariyle de mtehitler, mfessirler, muhaddisler ve tasavvuf ehlinin bykleridir. Bu derecede olanlar, Kinatn Efendisi Alah Reslne ittibalar, yani her hallerinde Ona uymalar vasitasiyle, zahirde ve btnda vusl mertebesine ve stn ahlk btnlne ykseldikten sonra, o mertebeden geri dnmeye, aa inmeye ve bylece, insanlar hakikat yoluna davet etmeye mezun ve memur olmu stn kimselerdir. Onlar, kemle varm, mkemmel zatlardr. Onlar, kemle varm, mkemmel zatlardr. Fazilet ve inyet Rabbi, onlar semi ve murad klmtr. Onlar, birlik cemiyetinin tkenmez kaynanda ve gerek tevhdin engin deryasnda boulmu, kendilerinden gemiken; fen sahasndan bek meydanna ykseltilmilerdir. Bu stn topluluk, btn insanlar, iki cihan saadetine erdirmek iin ilmen ve zevken, yksek derecelere terakki srlarn ve dk, kt ahlk da gzel ahlka dntrme yollarn gsterir ve topyekn insanlara rehberlik ederler. Slikler, keml derecesine vardktan sonra, ahlk tamamlamakla emrolunmamlardr. Yani henz uhd denizinde gml ve beka sahiline eritirilmemilerdir. Onlar, eref kubbesinin skinleri ve hayret denizinin yzcleri zmresinin yolunda olanlardr. Onlara evliy-y mstehlikn- benliklerini eritip tketen, harcanm veller denmitir. Bu makamda olanlar da iki ksmdr: Birincisi, en yksek gayeye talip ve Allah akna tutkun olanlardr. Bunlar, ahireti isteyen ve dnyay terkedenlerdir. Dnyadan maksat, eriatn yasaklad ktlklerdir. Dieri de cennet talipleri ve ahiret isteklileridir. Bunlara, sulehy- mmet- mmetin iyileri de denir. En yksek gayeye, yani Hakka talip olanlar da iki ksmdr. Birincisi, tasavvuf ehlidir ki, bunlar nefsin baz dk sfatlarndan kurtulmu ve byk sflerin stn hallerinden bazsyla vasflanm olanlardr. Onlar, bu hallerin son haddine ykselmeye ve onlara vkf olmaya cehd gstermekle beraber, nefs sfatlarnn kuyruundan kopamam ve bu yzden de Allaha yaknlk kazanan byk sflerin gayesine erimekten geri kalmlardr. Hakka talip olanlarn dier ksmna gelince, onlar da melmiye-i Hakkdrlar ki, ihlsa riayette ve doruluklarn muhafazada olanca gayretlerini sarfederler, titizlikle ibadetlerini gizlerler ve slih ameller cmlesinden tek bir snnet ve mstehabbn dahi terkine rza gstermezler. Btn faziletler ve nfilelere yapmay bile kendi yollarnn gereklerinden sayarlar. Onlarn merebi, daima ihls zere olmaktr. Onlar, lezzetlerini kendi amelleri ve hallerinin Hakkn nazarnda tekbana olmasnda bulurlar. Aslerin, isynkarlklarn gstermekten kanmalar gibi, onlar da taat ve ibadetlerini izhar etmek, gstermekten yle kanrlar ki, asla ihls lsne en kk bir glge dm olmasn Bazlar, melmyi yle tarif etmilerdir: Melm, o kimsedir ki, hi bir hayr gstermez; hi bir erri de gizlemez... Melmiler, vcutlar aziz, halleri erefli iseler de tevhd mahedesinden ve yalnzlk kaynan keften mahup kalmlar, perdelenmilerdir. Zira, onlarn baklar, halktan amelleri gizlemek ve hallerini rtmek suretiyle halkn varlna ve kendi nefsine ehemmiyet vermeyi gsterir bir grtr ki, bu da tevhdin mnsna mani, ona aykrdr. nk nefs, yabanclar dnyasndandr. Slikler, kendi hallerine baklar bki kaldka,

43

Hak ile mumelede ve mutlak cemli mtleada yabanc eyleri tamamiyle nazarlarndan kartamazlar. Melmlerle, sfler arasndaki fark, odur ki, lh inayet cezbesi, sfleri bsbtn o hallerden koparp ayrm, halk ve benlik perdelerini, onlarn mahede nazarndan kaldrmtr. Dolaysiyle onlar, taat ve ibadetlerinde, kendilerini de, halkn varln da ortada grmezler. Onlar, insanlarn grmelerine ehemmiyet vermediklerinden, hallerini rtmek ve ibadetlerini gizlemek gibi bir dnceyle megul olmazlar. Eer, vaktin maslahatn, yani zamandan yararlanmay ibadeti gstermekle grrlerse, onu izhar eder, gsterirler; eer gizlemekte grrlerse onu gizler, gstermezler. Onun iin, melmiler muhlis-ihls kazanmaya alan sfiler de muhles-ihlsta devaml olan topluluklardr. O ahiret yurdunu ananlarn, tam ihlsta olduklarn bildiren lh ifade, ite bu sflerin hal ve vasflardr. Ahiret isteklileri, drt zmredir: Zahitler, bitler, fakrler ve hizmetiler... Zhitler: man ve yakn nuru ile lh emirler ve lh cemli mhede ederler ve eriatn yasakladklarn da pek irkin bulurlar. Onlar, yalanc ve fni zevklere iltifat etmez, onlarn sahte, ilitirme sslerinden yz evirir ve hakikat bk olan lh Cemle rabet ederler. Bu zmrenin sfilerden fark odur ki, zhid kendi, nefsinin hazziyle Allhtan mahup ve gfil kalr. Nasl kalmasn ki, cennet, nefsin haz makamdr. Orada nefslerin arzuladklar eyler vardr melindeki lh ifade, buna en byk iarettir. Sfiler ise, ezel Cemlin mahedesi ve ebed Ztn muhabbetiyle iki cihandan da kopuk ve gfildirler. yle ki, onlar, lh yasaklardan yzevirdikleri gibi, ahiretten de sarfnazar etmilerdir. - Dnya, ahiret ehline haram, ahiret de dnya ehline... Allah ehline ise her ikisi de haram!.. Hikmeti, ite bu mnya iarettir. Sfnin zhd makamndaki derecesi, zhidin derecesinden daha yksektir. Fakrler: Hakikatiyle zenginliin, Mutlak Mlik olan Allaha ait olduunu zevken ve vicdanen bilenler... Onlar, her ne kadar, mecz mnda zengin olurlarsa olsunlar, keif nazarlarnda, gerek kendilerini ve gerek kinat, meydana getirmekte, devaml klmakta, g vermekte, yerince yerletirmekte; hasl, her hal ve anda, her an ve zamanda, her mevki ve meknda Allaha tam bir ihtiyala muhta grdklerinden, cidden ve vicdanen fakirlii, btn d dnya ve d varlklara; zenginlii de yalnz mutlak keml ve mlk sahibi Allaha isnat ve tahsis ederler. - phesiz zengin olan Allahtr, sizler fakirlersiniz... lh ifadesi, buna iaret... Marifet yolunda, fakir olarak tannan zt, kendi varln msivadan, yani, d dnya varlndan bildii iin, ona fakir denmesi, kendi nefsinden kinayedir. Fakir denilince, baz insanlar, byk vellerin, stn sahablerin hal ve mal fakirliini anlyorlarsa, bu anladklar, bildikleri gibi bir fakirlik deildir. Byle olsayd, o byk peygamberlerle, o stn sahabler, hatt o sahablerin nderleri ve reisleri olan Eb Bekir Sddk, Osman Zinnreyn, Abdurrahman b. Avf ve benzerlerinin mal sahibi ve zengin olmamalar lzm gelirdi. Yine, Din limlerinin rehberi bulunan Eb Hanife, ve tasavvuf ehlinin reisleri olan Cneyd, Gavs-i Azam, Ubeydullah Ahrr gibi byklerin de zengin olmamalar gerekirdi. Grlyor ki, bunlara, halk arasnda bilindii mnda fakir denemez. Onlar, lh Zttan baka, kendilerini hibir eye mlik bilmeyip, daima Allaha muhta olduklarn zevken ve vicdanen bildiklerinden, tabi olarak, kendilerine bu mnda fakir denir. Kef nazarnda, varlk yokluk birdir. Zira, varlkta bile varlndan faydalanabilmek iin, slik yine Hakka muhtatr. Dolaysiyle kalblerine, Allah ile olmak, btn d dnya alkalarn kesmek ve gnl huzuru iinde yaamak gayesi hkim olur. Fakirin, melm ve sfden fark, o dur ki, fakir cennet talibidir ve nefsin hazzn ister. Melm ve sf ise, Hak talibidirler ve Hakka yaknl isterler. Fakirin, sflik makamnda,

44

bir ileri vasf vardr ki, o da btn haller, ameller ve makamlar kendisinden ayr grmesi, onlar sahiplenmesidir. Yani hi bir amel, hal ve makam kendisinde grmez ve kendisine mahsus bilmez, o kadar ki, kendisini de grmez. Onun keif ve nazarnda ne vcudu, ne zat, ne sfat vardr. O, kendisini mahv ve fenda fni bulur. Yine o, Hakik varla nisbetle, mecz varlklar yok sayar. Bylesi fakir, o fakirdir ki, peygamberler ve veller dilinde vlm, medhedilmitir. Allah, baz dostlarn, izzet ve eref kubbesinin altnda, yabanc gzlerden gizlemek isterse, onlarn zahirini, mal zenginlii ve ihtiyaszlkla rter ki, bylece, d dnyann insanlar, onlar, d dnyaya arzulu ve Hakk bilmez ekilde grrler. Onlarn btn cemli, yani i gzellikleri, gnl devletleri; gaflet ehli, sr yoksunu nmahremlerin gznden ite bu sretle rtlm ve gizlenmi olur. Fakirliin ve zhdn hakikati olan bu keyfiyet, sfilerin husus vasf ve hallerinin gereidir. Tasavvuf ehlinden baz mridlerin fakir grnmeyi istemelerinden murad, kendilerini kesretten, okluktan muhafaza iindir. Bu mnda onlarn istek ve iradeleri, Allahn iradesine dayaldr. Onlar, eriatta ktlenmi olmayan her yola girerler. Bazlar, btn mrlerini, o byk mritlerin, ziraat ve ticaret ilerine onlarn hizmetlerine tahsis ederler. Bu hizmet, onlarn i dnyalarn aydnlatr. Bu hizmetten onlar, kalp safsnn ve btn terakkinin, nafilelerle uratklar makamn stnde olduunu mahede ederler. Bu yoldaki hizmetilerin, her eyde btn nazarlar Haktadr ve onlar, halk, sadece bir vasta ve Hakka yol veren bir ba, bir rabta bilirler. Bu makamn byklndendir ki, bu makamda mrid ve hizmetisi, birbirlerine msvi bulunurlar. Ancak, bu makamda hizmetinin amelinin, iyiler ve slihlerin ameli; mridin de btnnn, lh yaknla erenlerin btn olduuna vukuf hsl olmaz. Hizmetinin gz sevapta, mridin murad ise, srf lh yaknlktadr. bidlere gelince; onlar, dim kulluk vazifelerine ve ayrca pek ok eit nafile ve ecirli amellere sarlan, onlara devam edenlerdir. Onlarn en byk maksatlar, Ahiret sevbna nail olmaktr. Dnyaya rabet iinde bile, suret ibadet mmkndr. Bir kimse pek ok ile megul olduu halde ibdet edebilir. MTEEBBH- BRBRNE BENZEYENLER Gayelerin gayesine ulatrc tasavvuf yolunda olanlarn mteebbihleri, benzerleri iki ksmdr: Birincisi muhik, dieri mubtil... Yani, bir ksm hak, bir ksm batl... Sflerin muhik olan benzerlerine mutasavvf derler ki, mutasavvflar, sflerin hallerine, aratrp-renerek, zorlukla vkf olanlardr ki, bunlar ermenin arzusunu yaayanlardr. (Yani, sf, tasavvuf hakikatlerini yaayan; mutasavvf da onlar ilim halinde renip bilen ve arzusunu ekenlerdir). Mutasavvflar, kendilerinde geriye kalan beer sfatlarn balaryla, maksat ve gayeye erememilerdir. Sflerin, mutbil olan benzerlerine gelince; onlar sof kyafetine brnp, ekillerine girmi olanlardr ki, grnte bir olduklar soflerin, inanlar, halleri ve btn amellerinden tamamiyle uzaktrlar. Onlar, boyunlarndaki eriat kemendini karm, dizginsiz ve yularsz olarak, hereyi mbah grdkleri ibhat-mubahlk otlanda otlarlar. er lleri gzetmez, eriat hkmlerine bal kalmaz ve hep d grn kollarlar. Onlarn gzleri yalnzca kabuktadr ve kyafetine brndkleri soflerin gnl halleri, amellerinden bsbtn uzak ve mahuptur. MECZPLAR Meczuplar: Hakka ermek ve Onun ak ve muhabbetinde boulup kalmaktan, halk irad ve davet sahiline kamayanlarn, muhik, yani hak olan benzerleri lh marifet yolunda yle bir tifedir ki, onlarn seyri, henz nefs sfatlarnn menzillerini katetmekte ve hararetli arzularnn gzkamatrc iddetinden darlk ve straptadr. Onlar, fen makamna tamamiyle yerlemeden ve henz Zt kefin mjdeci afa domadan evvel, zaman zaman kef imekleri onlarn nazarlarn aydnlatr. Yine zaman zaman, fen makamndan esen hayret ve korku rzgrnn getirdii gaye ve vuslat kokularnn eserleri onlarn gnllerinde buram buram tter. Bylece nefslerinin karanl, o imein

45

aydnlatc nrundan rtlm ve kapanm; gnllerine esen o vuslat kokusunun rzgrndan da kalplerindeki arzu ve strap ateinin dayanlmaz elemleri, huzur ve skna ermi olur. Onlarn keif nazarlarna akan o imek kesilince, gnllerine esen o rzgr da diner ve nefsin sfatlar tekrar meydana kar ki, bylece, arzu, itiyak ve strap onlara geri dner. Slik, bu halde, beer varlnn sfatlarndan syrlmak, madd varln kesretinden kurtulmak ve fen deryasnda boulmak isterse de, bu hal, slikin makam olmadndan, zaman zaman bu makama ular ve gnl de snrl olarak o makama vkf ve arzulu olur. te bu halde olanlara meczup denildii gibi; gayelerin gayesine ermi vuslat ehlinin muhik mteebbihleri, yani hak olan benzerleri de denilir. Fen deryasnda boulmu ve tevhdin okun kaynanda bsbtn eriyip tkenmi olmayanlara da, ermiler demek olan vuslat ehlinin mubtil mteebbihi, yani btl benzerleri denilir. Bunlar, bu yolda sz sylerse de, bundan muratlar, iledikleri ktlkler ve eriat yasaklarna meru bir zr uydurmann giriini hazrlama, zeminini oluturma ve bu suretle de yaptklar btn ileri, Hakkn iradesine, lh iradeye ykleyip, isyanlarnn icap ettirdii tekdir ve azarlanmay defetmektir. Bu taifeye, ayrca, zndklar da denir. Sehl bn Abdullah Tster yle dedi: (Benim fiilimin, yaptklarmn, lh radeye nisbeti, bir kap hareketinin, onu hareket ettirene nisbeti gibidir) diyerek, halini renmek isteyenlere cevap olarak bu sz syleyen insan, eer eriat esaslarn gzetir ve kulluk llerinin snrlarn muhafaza ederse, sddkler topluluuna; eer er hududa riayet etmez ve o hududu muhafazada da dikkatsizlik gsterirse; btn yapp-ettiklerini Allaha havale etmek, Onun iradesine yklemekten murad da halini srdrmek ve halkn azarndan kurtulmak olursa, o takdirde de zndklar topluluuna girer. badet ehlinin hak benzerleri: badet ehlinin hak benzerleri, vakitlerini ibadete dalm olarak geiren ve fakat kendilerinde tabiat sebeplerinin kalm olmas ve nefs arnmlnn kemle ermemi olmas sebebiyle, her zaman amellerinde, ibadet ve taatlarnda bir kopukluk ve gecikme grlebilenlerdir ki, henz ibadetlerin lezzet ve tatllndan haz almam olduklarndan, glln ekerek, onu bir vazife bilerek ibadette bulunanlardr. badet ehlinin btl benzerleri: Bunlar, ibadet ve taatlarnda, gayeleri, halkn kabl ile snrl olanlardr ki, kalplerinde Ahiret sevabna kesin bir inan ve itibar yoktur. Halkn kendilerini grmeyeceklerinden emin olsalar, asla ibadete kalkmazlar. (Arapa dua) (Allah, hepimizi gizli-ak btn riyakrlklardan saknsn. Topyekn bellardan koruyucu olan Odur. Hataszlk ve doru yola sevk, Ona aittir. Btn hakikatlerin ipleri Onun elindedir.) VEL TABAKALARININ ETLER Allaha kullarn en sevgili olan, sr ve takv sahibi olanlardr. melindeki Hadsin, bu stn mnsna mazhar olan sr ve takv sahipleri, eitli tabakalara ayrlmtr. Birinci tabaka: Himmetleri, gayeleri yksek, kalpleri Allahdan gayrsndan arnm, hereyden sevgi alkalar kesilmi ve mnev derecelerinin ykselmesine mani btn engellerden kurtulmu, btn setleri am olanlardr. nsanlar, onlarn mnev hallerine vkf olmad gibi, girdikleri yolun ne olduunu da bilmezler. lh isimlerden herhangi birinin tecellisine mazhar olarak, o yolda devaml terakk ederler. Dostlarm, benim kubbemin altndadr; benden bakas onlar bilemez. kuts ifadesi, onlarn hallerine bir remz ve iarettir.

46

Allah, o dostlarnn, gl ve mbarek olan soluklar sebebiyle btn bellar defeder. kinci tabaka: Yksek mertebeye yerlemi bulunan istikamet ehlidir. Onlar, sekinlerin de sekini olduklar halde, makamlarndan ltfen inerek avam iinde grnrler. yle ki, zahir ehli, onlar kendi emsli olarak grr. Onlarn fiilleri, szleri ve d halleri avama; i halleri de stn vasfl sekin zatlara lyk ekilde meydana gelir. Mesel; bizim Allah katnda bir derecemiz yoktur. derler ki, avam insanlar, bu szden, ar ktlk ve ilenmi pek ok gnahtan dolay Allah katnda bir yer sahibi deilim. mnsn anlarlar. Oysa, onlarn hallerine vkf olan saffet ehli, bu szlerden, tecellsine mazhar olduklar lh isimde fni olup, btn makamlardan geerek, Allah katnda yaknn da yaknna erdikleri mnsn anlarlar. Onlar, gayret ve muhabbet saikasiyle gnl hallerini, halkn idrkinden rtmek iin, d yz limleri gibi, amellerini sevap iin yaptklarn gstererek, hakikat srlarn kef ettiklerini ve kendilerinin marifet ve muhabbet ehli olduklarn ortaya atp iddia etmezler. Yine onlar, mizah slplu ve taklit kokan szler sylemezler; tertemiz bir ifadeyle, zarif bir ed ve ho szl olarak asla meclisi skmaz ve cemiyete ar gelmezler. Grnleri ve anlattklar, gayet makul ve makbul olup tevazu ve oturakl bir ahlk iinde bulunurlar. nc tabaka: yle bir taifedir ki, Allah, onlarn kalplerini Ztyla megul etmi, gnlleri herkese, hatt kendilerine bile gizli braklmtr. lh Cemlin parltlarndan onlarn i lemlerine bir nur doar ki, onlar hayran brakr ve bu hayranlk iinde kendi makamlar ve hallerinin mahedesinde bile yanlmaya derler. Devaml lh Cemlin mahedesinde hayretleri srer gider. Bununla birlikte yksek makam sahipleri olduklarnda hit ve delilleri varolduuna da kanidirler. Onlarn, ilerinde bilinmez bir ey var ki; onlar hep heyecan ve strapta brakmtr. Ne olduklarn, nerede bulunduklarn bilmezler. Kalplerinde ak ve muhabbet atei alevlenmitir. O atein ne olduunu, onu kimin yaktn, alevlendirdiini de bilmezler. Bu tabaka, rtlm ve gizlenmi olan velyet- vellik ehlinin en ince ve en ltif derecesidir. Bu ksm vellere; evliy-y mstehlikn- varlklar Hakkta tkenip yok olan veller derler. Bunlar irda memur deillerdir. Yani mrit olmaya... Allah, hakk syler ve yolu gsterir! Hak, btn brhann ve peygamberlik delilini Kyamete kadar baki brakm, dostlarn da o brhan ve delillerin gsterilmesine sebep ve vesile klmtr. Zamann son haddine kadar lh delil ve iaretleri ve Peygamber hcceti onlarla izhar etmitir. lh nimet ve ihsanlarn, ard arkas kesilmeksizin devam, onlarn kalp himmetlerinin bereketleriyle meydana geliyor. Bu her tabakann mensuplarnn says, her zaman, takriben drtbinden aa olmaz. Onlarn gnl halleri, herkesin nazarndan gizlidir. Birbirlerini ve ne halde olduklarn bilmezler. Onlarn i lemleri ahyr- fazilet ve keml sahibi sekinlerden de, btn halktan da gizli kalmtr. Onlar, Snnet Ehlinin yolundan, inanlarndan sapmaz ve eriat llerine aykr davranmazlar. Pek ok haber ve Hadste bunlara dair iaretler vardr. Byk Allah dostlar da onlarn hallerini anlatm ve hususiyle kefe erenler, onlar apak bilmilerdir. Allah katnn makbulleri ve mnev ilerin millerine Ahyr- fazilet ve keml sahibi sekinler denir ki, bunlar da yz zat kabul edilir. Onlardan krkna ebdl- dnya ile alkalarn kesenler ve Allaha balananlar denilmitir. Yedisi budeldr ki bunlar, kutba ikinci derecede yakn olanlardr. , nkaba- nakblerdir ki, bunlar da Kutup mridi birinci derece yaknlardr. Biri de tek bana Kutuptur. Bunlar birbirlerini tanr ve bilirler. Btn ilerde birbirlerinin iznine muhtatrlar. Fthat- Mekkiyenin 198. babnda Muhyiddin bnl Arab yle diyor: Allah, yedi iklimden her biri iin, kullarndan birini semi ve makbul klm ve o iklim, o sekin ve stn ztn himmet ve bereketiyle muhafaza buyurulmutur. te o seilmi stn zatlara ebdl denir. Ben Mekke-i Mkerremede onlarla birlikte bulundum;

47

selmlatk, konutuk ve sohbette bulunduk. imdiye kadar onlardan daha gzel ahlk ve stnlk sahibi, daha ok Allahla megul olan birini grmedim. Feridddin Attar da buyurdu ki: Evliydan bir gurup var ki, onlara, veys derler. Onlar, Kinatn Efendisi, Allah Resul kendi kucanda, bizzat kendi ltfuyla, zahiri bir vasta olmakszn besleyip yetitirir ve terbiye eder. veys El- Karan onlardandr. Bu mertebe yle byk, yle yksek bir mertebedir ki, o dereceye ulamak pek ender vki olur. Abdulhlik Gcduvn, Bahddin Nakibend ve Ahmed Fark (mam Rabban) ite bu mertebeye erenlerdendir. Onlar her ne kadar grnrde bu yolun nizamlandrcs iseler de hakikatte veysdirler. yet meli: Bu Allahn bir lafzdr ki, onu dilediine verir... Evliydan bazlar da Allah Resulne her ite be her eyde tam ittiba etmek suretiyle, Onun ruhaniyetinin tasarrufuyla terbiye olunurlar. Bunlar, marifet yolunun ncleri deil de din ilimlerinin bykleri ve btn mminlerin uyduklar mfessirler, muhaddisler, fakhler, mtehitler ve marifet yolunda bulunan veller, sekin Allah dostlardr. eyh Ebul Kasm- Grgan halkasndan olan Eb Sad, Ebul- Hayr onlardandr. Marifet yolunda olanlarn mridi, hakikat srlarnn kifi, zahir ve btn ilimlerinin toplaycs olan eyh Muhammed Paris Bin Mahmud el-Hfz el- Buhr Hazretleri, Kitb Faslel-Hitbnda yle diyor: eyh Aluddevle Es- Semnn buyurdular ki: - Kef yoluyla, gayb leminde bir topluluk mahede etmi ve onlar selmlamtm. Makamlarnn fevkalde gzelliinden ve hallerinin shhatinden hayrete dtm. Nisbetlerinin, sfye; yani ballklarnn, tasavvuf yoluna olduunu ve yedi tabakadan ibaret bulunduklarn sylediler ve bu tabakalar aadan yukarya saydlar. Talipler tabakas, mrdler tabakas, slikler tabakas, siller tabakas, sriler tabakas, vasllargayelerin gayesi Allaha varanlar tabakas ve onun da nnde kutuplar tabakas... Her zamanda, zamana mahsus bir kutup vardr ve onun kalbi, Allah Resulnn kalbi zeredir. Nak yolunun byklerinin hakikat olan beyanlarna gre, kutup iki ksmdr: Bir ksm, kutbul irad- irad kutbudur ki, Mutlak ve Hakk Feyyazn kurtulu yoluna erdirmeye ait feyz ve bereket ihsanna vasta olan ve slm lemi varolduka varolandr. Dieri de kutb- medr- etrafnda dnlen kutupdr ki, lemin bekasyla mevcut, yani lemler varolduka vardr. rad kutbundan feyz ve bereket alma trldr. Birincisi; slikin hline mteveccihtir ki, bu da kutup mridin, slikin bunu bilip, onun tevechne vkf olmas lzm gelmez. kincisi; slikin, ona, yani irad kutbuna mteveccih olarak o mnev erginlik ve hidayet nurundan feyz ve bereket almasdr ki, bunda da slikin, kutup mridin ahsn tanmas gerekmez. ncs de; Allah ismini pek ok tekrar etmekle kalbi megul iken; lemi, iinden, grnmez ekilde batanbaa kaplayan ilh feyz deryasnn kayna olan irad kutbunun kalbinden szan muhabbet, slikin ihlsnca hsl olur ki, bunda slikin ve kutbun birbirlerine vakf ve muttali olmalar, birbirlerini tanmalar lzm gelmez. Salt ve selmn zerine olduu Allah Resl, melen buyurdular ki: - Bu mmetin ebdlleri otuz kiidir ki, onlarn kalpleri Allah dostu brahim Halilin kalbi zeredir. Ne zaman biri lrse, Allah onun yerine bir bakasn ebdl klar. Ebdlin saysnn krk erkek, krk kadndan ibaret olduu ve amda bulunduklar rivyetler arasndadr. Bu erkeklerden otuzunun kalbi Allah dostu brahim Halilin kalbi zere; krk kadnn tamam ile, erkeklerden geri kalan onunun kalpleri de dier peygamberlerin kalpleri zere olduu eklinde tefsir edilmitir. Ebdller, lh marifetler dairesinde dner, deiirler. Zira, lh marifetlerin neticeleri, onlarn kalplerine ulatktan sonra, kalpleri, zerlerinde olan, takip ettikleri yksek

48

vellerin kalplerine doru coar. Bu ileri derecedeki evliyann kalpleri ile mnasebetleri ok olanlar da slikler mertebesine erer. Onlarn, ebdl diye adlandrlmalarndaki sebep, onlardan birisinin vefatyla, aasnda bulunan vellerden birinin veyahut Allahn ezel iradesinin taallk ettii herhangi bahtiyar insann, onun makamna ykseltilmesidir. (Yani vefat edenin yerine, ona bedel gelen sebebiyle, ebdl- bedel gelenler diye isimlendirilmilerdir.) Hakm Tirmiz rivyet eder ki; arz kresi, peygamberliin kesilmesinden dolay, Hakka ikyet ve yalvarta bulundu. Cevap olarak: Yaknda, srtna arlaman iin krk sddk gndereceim. Onlardan ne zaman biri lrse Allah onun yerine bir bakasn yerletirir. lh fermanyla karlat. Ebul-Abbs Mrs diyor ki: - stadm Ebul-Hasan azelnin karsnda oturuyordum. Bir topluluk ieri girdi. stad, bunlar ebdldirler, buyurdu. Ben de bunlarn ebdl olmadklarn biliyordum. Bu sze amtm. Bunun zerine std; bunlar, ktlkleri, iyiliklere tebdil edilmi, dntrlm vellerdir, dedi. Demek oluyor ki ebdl iki ksmdr. Bu iki ksmn almeti de odur ki, bu makama ykselenler, ebdllie terakk ettikten sonra, artk ocuklar olmaz. Yksek kutupluk makamna terakk eden ebdlin ocuunun olmas mmkndr. Kutupluk makamnda bulunanlarn evld, ailesi, nesilleri, mal, mlk bulunur. nsanlar onu ekemezler. Onlar inkr eder, kendilerine zahmet verirler. Zira bunlar, peygamberlerin en yetkin vrislerinden ve hi bir peygamber benim grdm eziyeti grmedi melindeki Peygamber Sznn srrna erenlerdendir. Bu erefli taife, peygamberlerin, halk Hakka davet etmelerinde halifeleridir. Onlar, tam mnsiyle kimse bilmez. Onlarn her biri, beer sfatlarn kubbesi altnda ilh srlardan yoksun ve gnl hallerine nmahrem olan avam halkn nazarndan ve bilgisinden rtlm ve gizlenmilerdir. Hakikat mridlerini, ancak onlarn srlarndan, feyz aldklar kadar tanyabilirler. Abdullah Bin Mesd rivayet ediyor: - Allah Resulnn bir Hadisi, bize unu haber verdi: -Allahn halkettii yz kii var ki, kalpleri demin kalbi zeredir. Onlardan krk var ki, kalpleri Musnn kalbi; yedisi var ki, kalpleri brahimin kalbi; bei var ki, kalpleri Cibrlin kalbi, var ki, kalpleri yine brahimin kalbi, biri var ki, kalbi srafilin kalbi zeredir. Ne zaman onlardan biri lrse, Allah onun yerine halktan birini yerletirir. Allah, onlarla bu mmetten bely kaldrr. Peygamberlerin saadet zamanlarnda kayyumiyet makam, onlarn yksek ruhaniyetlerine havale buyurulmutu. Bu kutupluktan murad, irad kutbu olmaldr ki, Saadet Devrinde, medar kutupluk mertebesi, veys Karannin amcas olan sm Karanye aitti. stn sahbler topluluundan Huzeyfetl-Yemn, Allah Resulnn sr arkada idi. nsanlarn, Kinatn Efendisine olan maruztn huzura sunar ve Peygamber Fermann onlara ulatrrd. Ondan baka bu hale muttali olan kimse yoktu. Sr arkada knyesi ile mehurdu. Bu gibi sahbler, srekli Peygamber huzurunda bulunurlar; Onunla namaz klarlar, Ondan er ilimlerde istifade eder ve peygamber nurundan feyz ve bereket alrlard. Ben, Yemen tarafndan Rahmann kokusunu duyuyorum melindeki Peygamber ifadesinin, sam Karanye ait olduunu syleyenler vardr. Saadet Devrinden itibaren, Hicretin nc asrna kadar gelen kutuplarn on dokuza ulatn kef sahibi olanlar rivayet ettiler. Kutuplarn, beeriyet halleri tpk bizim hallerimiz gibidir. Avamdan hi bir farklar yoktur. Burada avamdan murat, o stn makama ykselmeden nceki hal ve davran sahibi olmasdr. Herkes gibi yerler, ierler, evlenirler, ticaret, sanat ve ziraat ileriyle uralar Byk ksm ders vermekle megul olurlar. oluk-ocuk, mal-mlk sahibi olurlar. Oysa ebdl tabakasnda bulunan veller, oluk-ocuktan, aileden uzaktrlar. Yani, evlilik

49

mnasebetinde bulunmazlar. Peygamberin stn snnetine tam mnsyla, eksiksiz riayet ederler. Ebdl tabakasnda bulunan vellerin byk ksmnn kabirleri bile toprakst plnda deildir. Ayrca kabirlerinde, hibir iaretleri yoktur. Yani, onlarn kabirleri, ounlukla, herkes tarafndan bilinmez, onlardan birbirlerinin kabirlerini ziyaret edenler de vardr. Al-verite bulunurlar, sokakta ve pazarlarda dolarlar. Yiyecek, iecek, il gibi eyleri evlerine gtrmekten ekinmezler. Hastalar ziyarete gider, onlara beden yardmda bulunurlar. Cenazelerde hazr olurlar. Kimseden yz evirmezler. oka hastalanrlar. llar kullanr, hamamlara giderler. Ebdl mertebesinden kutupluk makamna ykselenler Hazret-i Hzrla buluurlar, Hazret-i Hzr ve lyasn hayatta olduklar, Mslmanlar arasnda teden beri yaygndr. Pek ok mfessir, muhaddis, fkih ve byk sflerden de mhim bir ksm onlarn yaadklarna kanidirler. Onlarla karlap buluanlarn haddi hesab yoktur. yle ki; keml derecesindeki btn veller, vellik mertebelerinin henz ilkinde bulunanlarn byk bir ksm ve baz avamdan mminlerde onlarla karlamlardr. Karlatklar esnda, kim olduklarn bilmedikleri, onlar tanmadklar halde, onlarn Hazret-i Hzr ve lyas olduklarn bilenler de oktur. Eb Bekr En-Nakka, Tefsrinde, Ali Rza bn-i Mus al-Kzmdan ve Muhammed Bin smail en Neccrden Hzrn ld grn nakleder. Nakle gre, Neccrye Hzrn yaayp yaamad sorulduunda, o da, yeryznde hi kimsenin bak kalmayacan bildiren bir Hadisi ileri srp, ona dayanarak yaamadn sylemitir. Neccrn delil gsterdii bu Hadis, nb-i merden rivayet edilmi ve Buharnin Sahhinde de zikredilmitir ki, Hazret-i Hzrn ld grnde olanlar, ona dayanmlardr. Ebul-Hasan bnl Mnv Hzrla, onun halleriyle ilgili grleri, rivayetleri derledii kitabnda brahim el-Harbden naklediyor: Hzr lmtr... mam- Rabban Hazretleri mkefeleri esnsnda, Hazret-i Hzr ve lyasla karlap konumu ve her ikisi de kendisine buyurmular ki; biz lem-i ervah (ruhlar lemin)danz. Yaayanlarn btn ileri Allahn kudretiyle bizim ruhlarmzdan hasl olur. Medr kutbunun (irad kutbunun altndaki kutup) zor ve ar ileri de bize gelir. te bu syledikleri de onlarn hayattta olmadklarn isbata kfidir. Ruhlarn mahedesi, kimi zaman misl suretler (mn suretleri) klnda olur. Zira hereyin, misl lemi (kainatta mevcut topyekn eya ve hadiselerin deimez ltif olularnn bulunduu mn lemi)nde bir sreti vardr. Hatt sadece nesnelerin deil, mnlarn bile o lemde sretleri vardr ki, mnlar, o sretleriyle kef edilir. Ruhlarn misl lemindeki bu mahedesi, kesinlikle vehim ve hayalden uzak, tamamiyle onlarn dndadr. Misl lemi, ehdet lemi-grnen bu lem gibi varolan bir lemdir. Ruhlar, bazan beden halini alr da sretler gibi bu lemde, yani misl leminde ortaya karlar. Bazan sretlerin tavassutu olmakszn, ruhu mahede etmek, rhn bir telk (karlama) eklinde kabil olur. Bu da suf tifesinin byklerine ok vaki olmutur. Bu trl mhedelerin ve karlamalarn varl; onlarn konumalarndan, bakmalarndan ve birtakm sesler dinlemelerinden anlalm ve bylece sbit olmutur. TEVHD MERTEBELER VE ERBBI Shreverdnin Avriful- Marif adl eserinin birinci bahis, ikinci ksmnda yle yazyor: Tevhdin drt mertebesi vardr. Birncisi tevhd-i iman; ikincisi tevhd-i ilm, ncs tevhd-i ml, drdncs tevhd-i lh... Tevhd-i mn (man Tevhd): an en yce Ztn ferdniyetini, tekliini, ve yegne Mbd olma hakknn kendisine ait bulunduunu; yet ve hadislerin gsterdikleri zere, kalple tasdik, dille ikrardan ibarettir. Bu tevhid; getirdii haber Mutlak doru olan Haberciyi, Peygamberler Peygamberini tasdik etmenin neticesinden baka bir ey olmayan bu tevhd, kitaplarda yazlan, zahir ilminden elde edilmitir. Ak irkten

50

kurtulma ve slm yoluna, kurtulu yoluna girme kazanc bu tevhidle hasl olur. Tasavvuf ehli olsun, dierleri olsun, imann zarur olmas sebebiyle btn mminler bu tevhidde ortaktrlar. Ancak, tevhidin, dier mertebelerinde ayr ve husus yer sahibidirler. Tevhd-i lm (lm Tevhd): Bu tevhid, batn ilminden kazanlmtr. Ona, ilm-i yakn derler. O mertebede, tasavvuf yolunun balangcndaki slik, yaknen bilir ki, topyekn varlk leminin sahibi olan Allahdan baka hakik Varlk ve Mutlak Messir yoktur. Btn ztlar, sfatlar ve fiilleri fni ve yok bilir. Her bir zt, Mutlak Ztn Varlk Nurunun parltsndan meydana gelmi bulur. Ve her bir sfat da Mutlak sfatn nurundan bir lt olarak idrak eder. Yine bu tevhid mertebesindeki slik, her kimde ve her nede ilim, kudret, irade, semi (iitme), basar (grme) bulsa; bunlarn, lh ilim, Kudret, rade, Semi ve Basarn eserlerinden bir eser olduunu anlar ve hereyi bu kyas iinde kabul eder. Tevhdin bu mertebesi, tasavvuf ve slk ehlinin tevhd mertebelerinin ilki olarak ortaya kar. Bu mertebedeki tevhidin balangc, avamn tevhidinin son haddine bitiiktir. Bu mertebeye benzer bir mertebe var ki, bu yolda geri kalanlar, slk ilminde ksr nazarlar bunu, tevhid- ilmi sanrlar. Oysa, bu benzer, aldatc mertebenin bir kymeti yoktur ve itibardan dktr. Bunun meydana gelii ise, baz keskin zekllarn felsefe kitaplarnn mtealasyla ok megul olmalarndan ve sfilerin meclislerinde tevhitle alkal iittikleri szlerden tevhdin mnsna dair bir iz, bir sretin zihinlerde ekillenmesinden olmaktadr ki, byleleri, mnazara esnsnda, ou kez, tevhid ehlinden kendilerini bu hale brnm gstererek tevhidden ok sz ederler. lm tevhdin, hal tevhdle birlikte ortaya kmas, ancak, tamamiyle imtizakatklktan kurtulamayan slikte olur. Onun mizac tesnmdendir Bir pnar ki, ondan, Allaha yaknlam olanlar ier melindeki lh ifade, bu katk tevhid arabnn vasfdr. Bu tevhd mertebesinin sahibi, ekseriya ruh bir zevk duyar ve lh bir nee, ve sevin iinde kalr. Bu mertebede hal katk olduundan, bu imtiza vastasiyle, cereyan eden, baz tabi det ve alkanlk karanlklarnn bir ksm kalkar. Bazen bu mertebedeki slik, lh fiillerin rabtalar olan sebeplerin keif nazar taklr kalr. Bu sebepten, bu mertebede olan, gizli irk kokusundan bsbtn arnm olmaz. Tevhd-i Hal (hli Tevhd): Bu mertebede, tevhid ehli slikin, tabi det ve alkanlklarnn kanlmaz vasf olan karanlktan hepsi, tevhd nurun douunda yoklua karr. Beeriyet gerei, onlardan geride kalan kk bir para, bazen doan nur gneinin parltlarnda sakldr. Bu makamda tevhid ehli slikin varl, BR olan varln Cemlinin mahedesine ylesine dalmtr ki, o Mutlak Birin Zt ve sfatlarndan gayrs, onun gzne grnmez. yle ki bu makamdaki tevhdi bile, O Mutlak Birin sfatndan grr; kendi sfatndan grmez. Hatt bu grmeyi bile Onun sfatndan bilir. Bu hal iindeki slik bu gidile, bir damla misli, tevhid denizinin iddetle arpan dalgalar arasna der ve o cem denizinde boulur kalr. Cem tasavvuf stlahndadr ve yerinde anlatlmtr. Sfler tifesinin efendisi Cneyd yle dedi: Tevhd, btn det ve alkanlklarn kendisinde yoklua gittii, btn ilimlerin iine sd ve Allahn ezelde olduu gibi, tek bana dnld bir mn Tevhid-i ilmnin menei murakabe olduu gibi, tevhid-i halnin menei de mahede nurudur. Bu tevhid mertebesinde, ounlukla beeriyet alkanlklar sner. lm tevhidde bu alkanlklarn byk ksm; hal tevhidde ise kk bir parasnn baki kalmasna sebep; slikin bu fiilleri dzeltebilmesinin mmkn olmasdr. Bu bakmdan, tevhid sahibi, hayatnda, tevhidin meydana gelmesi hususunda lykyla alamaz. Eb Al Dekkak dedi ki: - Tevhid, yle bir azimet halidir ki, onun borcu karlanamaz ve yle bir gurbet vasfdr ki, onun hakk denemez

51

Varlklarn beer alkanlklar yoklua eren tevhid ehli slikin tevhid hali, hayatlarnda srf tevhidin hakikatinden bir iz, zaman zaman akan bir imek gibi, bir aknt halinde parldar. Parldar parldamaz da kaar gizlenir ve slikin beer varlnn det ve alkanlklarndan geriye, kendisine kalan paralar, hemen ona dner gelir. Srf tevhdin hakikatinden bir eser olan akntnn, parlts annda ise, gizli irkin geride kalan paralar olan o beer det ve alkanlklar, tmyle kalkm, yok olmu olur. te, insana, hal tevhidde bu mertebelerin tesinde bir mertebe mmkn deildir. Tevhid-i lh (lh Tevhid): Allah, ezellerin ezelinde, -bakasnn tevhidiyle deil- kendi kendine, vahdaniyet- birlik vasfyla ve ferdniyet-teklik sfatyla vasflanmt. Allah vard ve Onunla birlikte hibir ey yoktu u n ezelde olduu gibidir ve sonsuz kerre sonsuza dek bu vasf zerine olacaktr. Herey yok olucudur, ancak onu vechi deil melindeki lh ifade de yokolmak kelimesinin sm-i fail sigasnda, yani yokolucu eklinde gelmi olmasndan murad, topyekn eyann varl Onun varlnda bugn bile yokolmakta olduuna iarettir. Bu halin ve bu hakikatin mahedesini teye, Ahirete brakmak gafillerin ve Hktan mahrum kalanlarn iidir. Yoksa, basiret sahipleri ve mahede ehli olanlar iin ki onlar, zaman ve mekn cenderesinden kurtulmulardr- iinde yaadklar bu mahede n karlmaz, harcanmaz bir nakit kymetindedir. Bu Tevhd-i lh, yle bir tevhddir ki, btn noksanlk vasfndan uzak ve arnmtr. Mahlkatn tevhidi ise, kendi varlklarnn eksiklii sebebiyle eksiktir. Yezd, Kitb- Fevtih adl eserinin ikinci ksmnda der ki: Her trl iaret ve ibareden soyulmu, btn kayt ve itibarlardan arnm olan Ztn kendisini ve hviyetinin bilinmezliini idrak, muhaldir Onu hi bir ilim kuatamaz! O, vasfl olduu rahmet ve efkatinden dolay, klarn, kendi Zt zerinde dnmekten menetmitir ki, vakitlerini bu muhal olan eyler harcamasnlar Kainatn Efendisi, Allah Resul buyurdular ki: -Seni, marifetinin hakikatiyle tanyp bilemedik Ve yine buyurdular ki: - Allah, btn idraklerden gizlidir, gzlerden sakl olduu gibi Ve phesiz btn melekler de, sizin arzuladnz gibi Onu arzularlar. bn-i Abbasdan rivayet olundu: Bir grup sahabi, Zt hakknda fikirde bulundular. Bunu gren Allah Resul: Allahn yaratklar zerinde tefekkr ediniz, Zt hakknda deil!.. Zira siz, Onu, kadrinin hakikatiyle takdir edip, bilemezsiniz. buyurdular. Sddk- Ekber de buyurdu ki: - drakin aczini idraktir ki, idraktir! Firavun, Hakkn Ztna dair: - Alemlerin Rabbi nedir? diye sorduunda, Hazret-i Mus, Hakkn, Zt hakikatini bilmenin muhal olduunu bildirmi ve Hakkn sfatlarn beyan etmek suretiyle ona cevap vermitir. Firavun da, Hazret-i Musnn, bu sorunun cevabna gc yetmediini im ederek, kavmine, onun deli olduunu sylemeye kalkt. Bunun zerine Hazret-i Mus da gayet ak ve berrak bir ekilde, asl, Firavunun deli olduunu gstermi ve szn, eer aklnz eriyorsa, dnyorsanz bunu anlarsnz. eklinde bitirmitir. in aslnn bu olduunu bildikten sonra; Hakk idrak, mmknlerin muhal tablosunda, yani varlklar aynasnda Nrunun zuhuru itibariyle mmkndr. Bu da iki ksmdr : Biri

52

Onun idrkidir. Lkin idrk edilen eyin, Onun Zt olduundan gafil olarak idrak Bu trl idrakte btn insanlar mterektir. Emirl Mmin Ali bn-i Eb Talip buyuruyorlar ki: - Allah kullarna, kullar Onu grmeksizin, bilmeksizin tecell ettii gibi, yine onlara, tecell etmeksizin de kendini bildirir. drakin dier ksm da, Onun Ztn tam uurla idraktir. Bu da stn, sekin insanlara, belki, sekinlerin sekini olan yksek zatlara mahsus bir haldir. Hazret-i Kerrr- Haydar (Hz. Ali): - Ben Onu grdm, bildim de Ona ibadet ettim. Ben grmediim, bilmediim bir Rabba kulluk etmem etmem! buyurdular. eyh-i Ekber Muhyiddin-i Arab, Fssul Hikemin tevhid bahsinde der ki: - Hakkn topyekn mahlkatta husus bir zuhuru vardr. Bu zuhurla O, her eyin mefhmunda zahir ve her idrakten de btndr. Yani, Allahn her eyde husus bir zuhuru vardr ki, her mefhumda tecell edicidir ve O, bu tecelllerin idrakinden de gizlidir. Zira, Onun tecelllerini hakikatiyle anlamakta beer idraki cizdir. Kelmclar, lh Ztn bilinmesi mmkndr, derler. mam- Gazal, maml Harameyn ve bu srra erenler, Ztn bilinmesinin muhal olduu fikrinde sfilerle birliktedirler. Eb Alden, Arapa beytler: Marifetinin hakkyle bilemedik seni, Kinat, senin marifetine varamad. Hep anlatanlar, ciz kaldlar senin vasflarndan, Bala bizi Allahm, bizler beeriz! Hakk ne ekilde tasavvur edersen, o tasavvur, Onun perdesi olur. Hakkn Ztn tasavvur, gizliliin en son haddinde ise de varlnn tasdiki, akln, zuhurun en son haddindedir. Bir yet meli: Yeri ve gkleri yaratan Allahda bir ek mi var? Baz tahkik ehli, Ztn tasdikinin bedahetini ifade etmilerdir. Cneyde sordular: - Yaratcy isbata delil nedir? Buyurdular: - Sabahn mealeye ihtiyac yoktur! Ak olan odur ki, Hakkn Ztnn zuhurundaki keml ve iddet, Onun gizlenmesine sebep olmutur. Bir ey, haddinden teye geerse, zddna dner. (Faris beyt Ondan gayr yar, yar deil, Onun visal gleninde diken bulunmaz. Gizlidir, herkese Onun hakikati, O ztnda gizli deildir ancak. Sf bykleri dediler ki:

53

- Yokluun kendisi (kendinde yokluk), srf yokluk halinden grnr plna, varlk plnna asla geemez. yle ki; srf yokluk, katiyen varlk rengini kabul etmez; hakik varlk da tersinden ayn ekilde asla, yokluun rengine bulanmaz. (An iinde yokluk hissedilmez. Zira, her nda yokluu bir varlk takip eder ve bunun, byle uzun sre kesintisiz devam, her eyin varlkta srekli olduu zannn verir.) VAHDET- VCD'A ANAHTAR Varlk birliine inanan Allah ehlinin szlerinden u anlalyor: Btn kinat tek bir vcut belirtir; o da Allah'n vcudu... Allah'n vcudundan baka hibir eyin vcudu yoktur. Eynn okluunda grnen her ey, varln tek zttan alr. phe yoktur ki, Allah, bu kinatn ne kadar zerresi varsa, hepsine kendi varln ve birliini naketti. Onun iindir ki kinatn topyekn zerreleri, o Zt'n varlk ve birliine kesin delletle iaret eder. Zannedilmesin ki, kinatn bu zerrelerinden birisi balbana vardr veyahut hepsi birden hakik varlk olarak mevcuttur. Bu eyann hibiri yokken, o, bir olan zt vard. Var olan, ite o zttr ve ondan baka mevcut yoktur. lem denilen mahlklar da o zta ait birlik ve varln iaretleridir. Eya ve hadiselerin okluunda, btn kinat, bir nda var grnr; yle mthi bir deime hz var ki, bu srat, bize her eyi var gsterir. Aradaki yokluk hissedilemez. Zira her n, yokluun peini varlk, varln peini de yokluk takip edince, uzun bir mddet, her eyde varln srekli olduu sanlr. Her n ve lhzada, varlk ve yokluktan biri gelip bir gittii iin, ne gelenin geldii, ne de gidenin gittii anlalr. Var sanlan her eyin asl yok olduundan, lh nurdan bir kvlcm olan ireti varl yine yokluk takip eder; bylece grnrde varlk, bir k ve bir sel gibi akar gider veya bir kvlcm dairesi halinde dner, durur. te btn lem, hakik varlk kvlcmlarnn dairesi iinde bir hayal glgesinden ibarettir. Biri var ki, banda da, sonunda da, varolan O'dur; O'ndan baka var yoktur. Bu dnya bir varm, bir yokmu melindedir. Yani ezellerin ezelinde bir zt vard; ondan baka hibir ey yoktu. O ztn bilgisinde, bu lemin byle olaca vard. Kendi vcudunun ile, o zt, bu lemi var eyledi; btn mevcutlar, varlk ehresiyle apak ortaya kard ve grnr kld. Yani o zt, yine her nda btn mevcutlar varlkla yokluk arasnda gezdirir, varlkla yokluk arasnda sanatn gsterir. Ezellerin ezelinde yok olan yine yoktur; isterse var gibi grnsn... Ezellerin ezelinde var olan zt, hereyi kucaklayc ve kendisinde helk edici mnsyle, var olandr. Var ve bir olan O'dur. O, birliiyle ve snrsz kudretiyle her eye kadirdir. O kudretinin yetkinliiyle kendi zll vcdunu (varlnn glgesini) sana ve bana ve lemin her zerresine verdi. Bu sayede sen ve ben, senlik ve benlikle seilip birbirimizden ayrlyor ve farkl oluyoruz. Derinden derine kavrayabilmek lzmdr ki, biz, bylece, hayal vcut taayynyle (beliriiyle) baka baka grnler sahibi olmu bulunuyoruz. Allah bu trl, ezel istidadmza gre herbirimize, kendisine doru yol gsterdi. Hereye yaratln verdi, sonra doru yolu gsterdi melindeki lh ifade, bu srra iarettir. Evet; herbirimize, ezel istidadmz gereince, Allah, hidayet verip, kendi vcut nuriyle kurtulu nurunu bahetti. Bu yzden, mutlak hikmet ve mnezzeh adaleti temsil eden kaderden, herbirimiz iin honut ve raz olmak icap etti. Bu mesele, bir akl ve uur ii deil, bir zevk ve vicdan iidir. Bu meseleyi sadece ve vicdan ii olarak bildikten sonra, kendi varlna itina eden ve senlik, benlik dairesinde Hakk'n varlndan baka bir varln olduu dncesine sahip olarak, hakik varlk fikrinden uzak, o varln tahsiline alan, bo yere zahmete girmi olur. Byle bir telkkinin sonu, her ide felket ve nedamet, sonunda da atei haketmektir. Kendi z varln grp ona itimat edenin hali yamandr. Fakat, kendimizden o glge varl nefyederek, silip yok ederek, var ve varl sahibine verecek, teslimiyet yoluna girecek, yoklua brnecek ve bu hal iinde huzura kavuacak olursak, Hakk'n varl yle tecell eder ki, o varlk tkenmez, geniliinin nihayeti bulunmaz ve hudutsuzluunun idrki olmaz. Bu yle bir vahdet meydandr ki, onda iin okluundan zahmeti duyulmaz.

54

Mademki kendi varlmz grmedike bize hibir zahmet yoktur, o halde, Hakk'n mutlak varl sayesinde rahat ve huzur iinde bak yaarz. te bundandr ki, tevhid mertebelerine tam bir dikkatle riayeti tenbih etmek, vazgeilmez bir ihtiyatr. FLLERN TEVHD (BRL) Fillerin tevhidi, (bir) halinde tecellsi yoluna dm olan rif tevhitiler iin, insandan, melekten, hayvandan, vesaireden kan fiilleri vecd ve zevk lsyle Hakk'n fiili bilip, ilim ve irfan zaviyesinden vcut mertebelerini korumak ve mutlaka eriat llerini gzetmek lzmdr. Marifet yolcusu muvahhit, her eyden evvel hakikatlere rif olmaldr: Hakikatler, lh ve kevn olmak zere iki ksmdr. lh hakikatler, Allah'n isimlerinde tecell eder. Mesel Rahman ve Rezzak gibi adlarn isimlendirildii, tek ve mutlak hakikat olduu halde, bunlardan herbirinin delleti, mefhum ynnden, brnn delletine uymaz. Zt bakmndan ayn olsalar da, akl nazarnda farkl hakikatleri ifade ederler. rif olan, bunlarn ayrldklar ve birletikleri noktalar bilip her iki ciheti koruyarak eriat gzetendir. Kevn hakikatler, yani yaratlmlar sahasnn hakikatlari de eyann isimlerinde tecell eder. nsan, melek, hayvan ve cin gibi isimlerin sahipleri, yine vhidiyet mertebesinde (ki, bu mertebeye taayyun-i evvel: ilk beliri, lem-i cebert ve hakikat-i Muhammediye de denir.) o dereceden inip de herbiri kendi mertebesinde taayyn edince, varlk halini alnca baka baka olur. Kevn hakikatlerden herbirinin taayyn etmi olanlar, bu taayyn iinde, aklen ve hissen sabit ve gereklemi olurlar. hd ehlinin rifleri, btn lh ve kevn hakikatlerde, tek ve mutlak hakikati mahede edip btn fiil ve sfatlar ona nisbet ederlerse de, herbirinin akl nazarnda farkl olduunu ve his nazarnda taayyn ettiini gzden karmaz ve ite bu farkllk ve taayyn ynnden vcut mertebelerini muhafaza ederler. Ayan kaf veyahut kefe iman suretiyle bu vahdete inananlardan yanllk zuhuru tasavvur edilemez. Yanllk ve galat tasavvuru, ancak, inkrclar hakknda caizdir. Ayn zamanda da Vahdet-i Vcd fikrine sahip olanlarn, kelimeler ve ibarelerle muratlarn belirtmelerinde hata ihtimali vardr. Zira, onlar bu nevi hakikatlerle tam lfet sahibi olmadklarndan, meselenin inceliine zihin yoluyla eriemezler; ve nazik mnlarda kullanlan lfzlar da bilmedikleri iin, incelikleri mecaz kelimelerle ifadeye kalkarlar; neticede muhabbet galebe edince, artk tabirlere de riayet kabil olmaz ve bylece yanllklara yol alr. Bu yzdendir ki, son derece nazik ve hassas, insan uuruma yuvarlayacak derecede tehlikeli olan bu bahiste, Vahdet-i Vcdun ifadesinde, lisan ve kalemi hatadan muhafaza etmee pek ziyade ihtimam ve itina gstermek icaebeder. Ve mutlaka bilmek gerekir ki, Vahdet-i Vcd meselesinde, srf kelimeler ve tabirlerle bir ey erevelemek ve tesbit etmek, kat'iyen mmkn deildir. Bykler, ancak, pek uzun szler sonunda baz iaretlerle bu ii ehline ifde edebilmilerdir. Bunun iindir ki: -Hakikat, tek; taayynlerse, biroktur. Buyurulmutur. te btn sr, bu nokta zerinde kmeleniyor. Tahkik ehlinin irfan nazarna, birok ekiller ve benzerlikler altnda grnen tek bir hakikattir. Zt'da deil, taayynlerdeki okluktur ki namtenah grnr. lh isimlerden Kadr, lm, Hlk, Rzk gibi isimler, mefhum ynnden baka baka olmalarna ramen, hakikatte, dellet ettikleri Zt bakmndan birdirler. lh isimlerin mnlarndaki bu ihtilf, akl cephesinin muhta bulunulan, zarur bir kesret (okluk) dolaysiyledir. Onlarn, hakikatin ayn ve asl bakmndan, aralarnda hibir kesret yoktur. Her ismin suretinde grnen birbirine benzeyen mteakip tecelller, hakikatte birdir. Byleyken, taayynler perdesinde hakikatte bir olan tecelller, pek oktur. Tahkik ehlinin rifleri nazarnda Vahdet-i Vcdu idrak, ancak grnen kesretin zmnnda ve btnnda sabit olur. Ve bylece onlara mutlak varlk mertebeleri zuhur eder. Bu noktada baz byklerin kurduklar akl mimaryi biraz tetkik etmek lzmdr.

55

Vahdet-i Vcd bahsinde derin nfuzu ve mazbut sistemi olan bykler arasnda, evvel, vcudun vahdetinde ve mertebelerinde ihtilf vki olmutur. Hak vcudunun en aa iki mertebesi kabul edilmitir: Birinci mertebe, zt mertebesidir ki, onda sfat tasavvur olunamaz. T ki, birbirlerine mukabil ve muhalif olsun... Bu mertebeye Zt, Ehadiyet, Lhut lemi, Taayynsz lem, Hviyetin gayb da derler. Ancak zevk vasitasyle hissedilir. Hibir bakmdan lye, ibareye ve kaleme smaz. kinci mertebe, zt ile beraber btn sfatlarn yeridir. te o sfatlar, birbirine kar ve muhalif grnr. Bu mertebeye de Hazret-i Vhidiyet denir. Ve bu mertebenin iki yz vardr: Btn ve zahir yzler... Btn yze, Hazret-i Ulhiyet; zhir yze de Hazret-i Rubbiyet ismi verilir. Ayrca, vcut mertebelerinin zuhuru, , be, yedi ve daha ziyade olarak kitaplarda yazldr. Byk Gavs Abdlkadir (Geyln) Hazretleri'nin torunlar eyh Abdlkerim Hazretleri, teliflerinden vcud mertebelerine tahsis ettii rislede, varlk iin krk mertebe beyan etmi ve sonunda yle demitir: - Vcut mertebeleri saysz ve sonsuzdur. Vcudun vahdeti, yani varln birlii, mertebelerin shhatiyle malm olur. Mertebeleri bilmek, vcuddaki vahdeti zevk etmee, zevk yoliyle hissetmee baldr ve bu zevk, Allah aknn bir semeresidir. Varlk mertebeleri, Bir olan varln, itibar ve cihet vecihleridir. Gnein , gnein kendisinden ayr bir varlk olmad gibi, bu vecihler de bir ve mutlak varlktan ayr birer varlk deildir. Her ne yana dnseler, Allah'n vechini bulurlar melindeki lh ifade bu makama iarettir. te, bu, bir olan varln mertebelerine erienlerden ilimce kuvvetli olanlar, ksmda toplanrlar: 1- zmihll ehli... Bunlar, bir olan varlktan gayri kendilerinde vcut vehmettiklerinden, o mevhum vcudu yok etmee, izmihlle gtrmee alrlar. 2- n'idam ve fen ehli... Bunlar, kendilerinde vehmettikleri vcudun izmihll ve fensn bask altnda tutup, tekrar zuhura gelmemesine gayret sarfederler. Birbirinin kademesinden ibaret olan bu iki snf, mutlak varln vecihlerini ve doru mertebelerini tam mnsiyle bilmediklerinden, kendilerini zihnen ve ruhen muzmahilizmihlle ermi veya mn'adim- yok olmu ve fni klmak kaydna dm olduklarndan, pek ou gizli irkten kurtulabilmi deillerdir. Bunlar, bir olan varln vecihlerini, O bir olan varlktan baka vehmederler ki, bu vehimle gizli irke derler. 3- Mutlak vcdun vecihlerini doru bilenler ve ona gre kendilerini teslim edenler... Bu stn zmrenin bilgisinde, btn eya bir ve mutlak vcdun vecihlerindendir. Nereye dnseler, Allah'n vechini bulurlar melindeki yet, bunu ima eder. Bu halde insanda bulunan cehil ve bilgisizlik vecihleri bile, bir olan varln vecihlerinden bir vecihtir. Birinci ve ikinci snf tekil edenler, bu cehil ve bilgisizlik vechini, giderilmesi ve yok edilmesi gerekli bir vecih kabul edip, cehil perdesinin izalesini, giderilmesini isterler ki, bylece o bir olan varlk, ilimle tecell edici olsun. Her ne kadar, bu cehil ve bilgisizlik vecihleri, husus bir vecih olarak taayyn etmekte, bir ve mutlak varla aykr grnyorsa da, hakikatte, o mutlak varln dnda, ondan ayr bir varla sahip deildir. te onu, bir ve mutlak varlktan ayr bir varlk grenler, bu bakmdan gizli irkten tamamiyle kamamlardr. Bilinmesi lzmdr ki, btn yasaklar, bir ve mutlak varln vecihleri olduundan, cehil vechinin de zuhuruna sebeptirler. Cehil vechidir ki, gayriyeti-ayrl arttryor. Bu itibarla, cehil ve gayriyet, bir ve mutlak varln kahr vechidir. Dolaysiyle, er' emirler de, O bir olan varln ilim vechidir ki, o da gaybiyet vechini arttryor. Bu itibarla da

56

ilim, ilmin sebebleri ve gaybiyet, bir ve mutlak varln ltuf, afv ve mafiret vechidir. Birincisi cezy, ikincisi de mkfat gerektirir. Sliklere bu makamda lzm olan, cehil veya ilim vecihlerinden hangisinde olduklarn bilmektir. Cehil vechinde iseler, vaziyetleri zulman mi, nuran midir? Eer ilim vechinde bulunuyorlarsa, bu tecell, fiil, sfat veya zt midir? Bilinecek ve aratrlacak noktalar bunlardr. Bu takdirde, meydana be mertebe kyor: 1- Cehil vechinin zulman mertebesi... 2- Cehil vechinin nuran mertebesi... 3- Cehil vechinin fiil mertebesi... 4- lim vechinin sfat mertebesi... 5- lim vechinin zt mertebesi... Bir de altnc bir mertebe vardr ki, btn vecihleri, vhit olan vcutta toplayarak hepsini ayn vhid-birden bilip, hibir eyi ondan ayr grmemektir. te Cem' mertebesi budur. Sonuncu ve yedinci mertebe ise, hakikati, Cem' mertebesi iinden grdkten sonra, tekrar farka varp, ne tefrik ile Cem'e, ne de Cem' ile tefrika mni olmyacak bir anlaya ykselmektir. Bu da Cem'l-Cem mertebesi... Ayrca bu mertebeye fark- sni: ikinci fark ve fark ba'del - Cem-Cem'den sonraki fark da derler. lkin, bu mertebeleri tefrik edip, vhit olan vcuda aykr bilmemeye fark dendii gibi... te gerek rif, kmil ve mrit odur ki, fark makamn, Cem' makamiyle birletirmi ve i leminde, cismi, fark etme ve ruhu da cemetme makamndadr. Byle bir ahs, ksa akllara ve eksisk nefslere, lh kemallerden haber verip, onlar irada ehliyetli ve salhiyetli olandr. Cehlin hususiyetlerinden biri, vhit olan vcudun, vahdetini-birliini okluk leminde grmektir ki, bu grnen eyann okluu sebebiyle, bylesi cehlin sahibi hakik malmdan mahrum ve mahcup kalr. (Bylesi cehilden Allah'a snrm!) lim sahibi ise, grnen eyann kertesinde vahdet-i vcudu ispat eder. lemine ayniyet tecell eden, ilim ve tevhid ehlidir. Bu makamda lim veya chil olduunu bilmen gerekirse, sylediklerine ve hayal ettiklerine itibar etme. Yani, szlerindeki gzelliklere ve hayalinde gzel ve irkin grdn eylere nazar etme. indeki tecell, gayriyet ile midir, ayniyet ile midir, ona dikkat et. gayriyet ile ise, btn kitaplar ezberleyip yutmu olsan, hakikatte lim deilsin. Eer ayniyet ile ise, mm de olsan hakikatte limsin, Rabbn lim... Sen Rabbim, ilmimi arttr! dusn dilinden hi drme. Btn tecelller, kalp aynanda nefs-i ntkana yansyan ve kef olunan mn sretleridir ki, henz zihinde dnmeye ve lisan ile dta ifadeye gemeden evvel, onlara bakmalsn, ayniyet ile mi, gayriyet ile mi tecelldedir? Gayriyet ile tecellde ise, nefsine (ruhuna) aykr ve Hakk'n gayr grnr. Ondan, sana gayriyet hasl olduundan, kesret ve fitneye der, vahdet-i vcd zevkini bulamazsn. Eer ayniyet ile tecellde ise, nefsine (ruhuna) aykr gelmez ve Hakk'n gayr grnmez. Ondan sana saffet ve muhabbet hasl olur ki, bu muhabbet sebebiyle, kesret ve vahetten kurtulup vahdet-i vcd zevkine erersin. Artk btn sr ve ilimler sana kefolur. indeki tecell, gayriyet ile olan kimse vhid olan vcdun vahdetini, yani birliini bu tecell iinde tasdik etse, cehil sebepleriyle vasfl olduundan, zndkla dmesinden korkulur. Zira cehil sebepleri varken, vahdet-i vcddan bahsetmek, byk tehlikedir. Yine, iinde gayriyet ile tecell bulunan kimse, bu halde iken, varlk birdir, birden fazla deildir eklinde vahdet-i vcdu ifade edip tasdik eder ve ilim sebepleriyle vasfl

57

olarak, devaml marifetullah yolunda terakkide grnrse, mit edilir ki, bylesi kimse, gizli irkten kurtulmu olarak tevhid ehli ve vahdet-i vcd srrna ermilerden olur. Daha nce ifade edildii gibi, muzmahil ve mn'adim olanlar, zan ve vehim sahipleridir ki, bunlar gizli irkten tamamiyle kurtulabilmi deillerdir. Allah talibi olan kimsenin, i leminde ayniyet ile tecell olmu olsa, Hakk'n fiilleri ona hak grnr; yani, her grdn Hakk'n fiili bilir. yle ki, kendi iindeki tecelller ve topyekn eyay zahir ve batn, zevk ve vicdan olarak Allah'n fillerinden ve onlara Hakk' mahede eder. te bu mertebeye tevhid-i ef'l- fillerin birlii derler. Bu mertebeye varan slik, ayniyet ile tecell iinde, btnn oka zikirle ltifletirir ve bu letfetin kemaliyle kesif cisimlerin hasselerini idrakten ciz kalrsa, yani sfatlardan mn denizine gay olup dalsa ve o anda Hakk' ancak ilimle bilmi olsa, O'nun nruyla tevhid-i sfat- sfatlarn birlii mertebesine ermi olur. Bundan sonra, o slikin btn cephesi, ayniyette daha ziyade ltif olup, bu letfetin kemliyle yle bir gayeye ular ki, onun zahir hasseleri, idrakten ve akl da kendi diresine girenleri bilmekten geri kalr. te slik, bu halde zevk ve vicdannda Hakk' Hak ile bulsa, tevhd-i zt'a- Zt birliine ermi olur. Bilinmesi gerekir ki, nefsni ve eytan hatralar, dnceler zulman cehil mertebesinde melek hatralar da nurn cehil mertebesindedir. Kalb hatralar, fillerin tevhidi ve Hakkan hatralar da sfatlarn tevhidi mertebesindedir. Zt tevhdinde hi bir hatra ve dnce bulunmaz. Selm hidayette olana!.. VAHDET- VCD'A GR Vcut, her keml ve hayrn menbadr. Adem, yani yokluk da her noksan ve errin kayna... Vcut, mutlak mnsiyle yalnz Allah iin sabit; adem de mmkn ifade eden Masiv- Mahlklar lemine mahsus bir nasib olduundan, btn hayr ve keml, Hakka, btn er ve noksan da mmkne aittir. Mmkne vcut isbat etmek, hayr ve kemli ona tahsis eylemek, hakikatte onu Allah'a ortak saymak olur. Keza mmkn Allah'n ayn; sfatlar ve fiilleri de Allah'n sfat ve fiillerinden ayn sanmak, en byk edep hatasdr ve Allah'n isimleri ve sfatlarnda ilhada (kfr) gitmektir. Zhir limleri, mmkne vcut isnat etmiler, mmknn varln mutlak vcudun fertlerinden saymlardr. Nihayet, Alllah'n vcudu iin evl ve akdem- en evvel ve en nce demilerdir. Bu mn bile, vcuttan doan kemller ve faziletler babnda mmknn Allah'a ortakln gerektirir ki, tamamiyle yanltr. Allah, btn bunlardan mnezzeh ve ycelmitir. Kibriya benim d giysim, azamet de i... melindeki bir Hdis-i Kuts'de bu incelie, namtenahi derin bir ed ile temas edilmitir. Eer, zhir limleri bu incelii tansalard, hibir sretle mmkn iin vcut aramazlard; Allah'a mahsus hayr ve kemli, yalnz sahibinde grrlerdi. ( Ey Rabbimiz, eer unutur ve yanlrsak bizi azarlama! ) Tasavvuf ehli ve bilhassa bunlarn son nesilleri, yine mmkn vacipin ayn bilmiler ve onun sfat ve fillerini Allah'n sfat ve filleriyle bir tutmulardr. Bu zatlar, vcut irkinden mnezzeh ve ikilikten uzak kalmlarsa da mevcut olmayana vcut bierler ve noksan keml kabul ederler. Derler ki: Hibir eyde er ve noksan, zt deildir; nisb ve izafdir. Nasl ki, zehir dardan insana nisbetle erdir, hayat yok eder; fakat bizzat vcudunda zehir tayan canllar iin devadr, hayata yardmcdr. Bunlarn, bu ide uyduklar ey, kef ve mahedeleridir ki, kendilerine gsterildii kadarna varabilmilerdir. (Allah'm, bize hakk hak gsterip uymay ve btl da btl gsterip ondan saknmay nasibet! Son derece girift olan bu meselede, nce, son devir tasavvuf ehlinin kendisine uyduklar eyh-i Ekber Muhyiddin Arab'nin eriat'n zahirine aykr grnen mezhebini beyan edip, daha sonra Mceddid-i Elf-i Sn - kinci bin ylnn yenileyicisi Ahmed Fark- Serhendi (mam Rabbn) Hazretlerinin eriat'a uygun olan ak kef ve sahih ilhamn yazmak

58

gerektir. Ki, bylece, iki mezhep arasndaki fark, tam mnsiyle grnsn ve vahdet-i vct gibi en ince ve en mhim mesele zerindeki ana grler birbirine karmasn. VAHDET- VCD eyh-i Ekber ballar diyorlar ki: - simler ve sfatlar, birbirinin ayn olduu gibi, Allah'n Ztnn da ayndrlar. Mesel ilim ve kudret, hem zatn, hem de birbirinin ayndr. O makamda, say ve okluk, isim ve resim olmayp, herhangi bir farkllk ve belirlilik de yoktur. Btn isimler, sfatlar, olular ve itibarlar; Allah'n ilminde icml ve tafsil olarak birbirlerinden ayrlm ve belirlilik kazanmlardr. Bu iddiann sahipleri, icmal temayze, yani btn bu isimler, sfatlar, olular ve itibarlarn icmal olarak birbirlerinden ayrlp belirlilik kazanmasna taayyn-i evvel, tafsil temayze de taayyn-i sn ismini verirler. Yani birinci ve ikinci beliriler... Birince belirie vahdet adn verip, onu peygamberin hakikati olarak tanrlar. kinci belirie ise, vhidiyet deyip, onu da br mmknlerin hakikati itibar ederler. Mmknlere ait btn bu hakikatleri ayn- sbite mefhumu iinde toplarlar. Bu iki ilm belirii (vahdet ve vhidiyet), vaciplik mertebeisinde grr ve derler ki: - Bu ayn, d vcuttan hibir koku almamtr. D lemde mcerred ehdiyetten baka hi bir mevcut yoktur. Olan, vcudun aksediinden ve varln hayal zuhurundan baka ey deildir. Tpk, bir kimsenin aynaya yansyan vcudu ve hayal zuhuru gibi... te aynadaki o akis iin, hayl olmaktan baka bir varlk sbit deildir. Zira aynaya herhangi bir vcut hull etmi deildir. Aynann yznde herhangi bir nak yoktur. O nak hayaldedir, fakat aynann yznde sanlr. te vehim ve hayalle idrak olunan bu nak, Allah'n yle bir sanatdr ki, onunla yakn hasl oluyor ve artk hayl kalksa da o kalkmyor. Ahirette tahakkuk edecek ebed sevap ve azap da ite, bunun zerine terettp ediyor. Allah'n o sanat ki, hereyi mkemmellie ve yakne erdirdi. melindeki lh ifade buna iaretitir. Onlara gre, d lemde grnen bu okluk ksmdr: Ruh, misl ve cisman taayynler, belirile ki, cisman beliriler bu grnen leme, ehadet lemine taallk eder. te bu belirie taayynat- hriciyye-haric beliriler derler ve bu taaayynleri imkn olabilirlik mertebesinde isbat ederler. Yine onlar, nzl mertebeleri olan tenezzlt- hamseye- be tenezzl mertebesine, hazart- hams derler. Zira, ilimde ve d lemde Allah'n varlndan ve Zt'nn ayn olan isim ve sfatlarndan gayr hibir eyi sabit ve var grmezler. Yine ilm sreti de, sreti olduu eyin bir benzeri ve misl kabul etmez, onun ayn bilirler. Tpk bunun gibi, varln zahir aynasnda grnen ayn- sbitenin aksetmi sretini, o aynn ayn tasavvur ederler; benzeri olduunu kabul etmezler. Nihayet bu hal iinde, aresiz ittihad-birlik hkmne varmlar ve herey O'dur! demilerdir. te Vahdet-i Vct gibi en nazik bir dvada, eyh-i Ekber'in mezhebi, hlsa olarak budur. eyh bu ilmi, velliin son mertebesine ve son gelenine mahsus kabul edip Fuss-l-Hikem adl eserinde der ki: - Nebliin son mertebesi ve son geleni, bu ilmi, velliin son mertebesinden ve son geleninden alr! Baz Fuss tefsircileri, bu mnnn yorumunda ok zorlanmlardr. Hsl, eyh'ten evvel gelen tasavvuf ehlinden hibir fert, bu ilim ve srra ait dudaklarn amam ve bu meseleyi, bu lisan ve bu slpla anlatan olmamtr. Vak, mnevi sarholuk nlarnda, onlardan tevhid ve ittihada dair szler zuhur edip ene'l-Hak ve sbhan gibi szler zuhur etmise de, Allah'la kul arasndaki ittihat eklini bu tarzda beyan ve izah eden grlmemi ve bu suretle tevhidin kayna onlara kapal kalmtr.

59

eyh, bu tifenin ilk senedini ve son vesikasn tekil etmitir. Bununla beraber, bu meselede pek ok incelikler gizli kalm ve en girift esrr dmleri zlememitir. Nihayet mam- Rabban Hazretleri zuhur buyurmular; ve hakknda ciltler dolusu yazld ve neredildii halde, en ince noktalar ve esrar dmleri gizli kalan bu etrefil dvay, t kknden halletmee muvaffak omulardr. Bu derecede azm bir dvay hal ve fasletmek, ancak mam- Rabban apnda bir bye nasip olmutur. Bir yet meli: Hakk, Allah syler ve doru yola o erdirir. MAM-I RABBAN HAZRETLER'NE GRE VAHDET- VCD: Hak ehlinin gryle, Allah'n sekiz sfattan ibaret olan subt sfatlar, harite mevcut olduundan, Zt'ndan keyfiyetsiz bir temeyyzle ayrdrlar. Belki, Zt mertebesinde bile keyfiyetsiz bir temeyyz sbittir. phesiz O, keyfiyeti mehul bir byklkle byktr. Bizim anlay ve idrkimizin kavrayabildii temeyyz ise, Zt mertebesinden uzaktr. Zira, o mertebede btn czlere blmenin, tasavvuru kabil deildir. Tahlil ve terkib, haliyet ve mahalliyet, Allah' idrak bahsinde muhaldir. O Zt, mmkn varlk iin mevzubahs olan btn sfat ve razlardan mnezzehtir. Hi bir ey O'nun gibi deildir. Ne ztta, ne sfatta, ve ne fiilde... Bu naslsz temeyyz ve keyfiyetsiz byklk meydanda iken, lh isim ve sfatlar, yine de Allah iin ilmin gizli derinliklerinde bir tafsil ve temeyyz hasl etmi ve O'ndan akisler vermitir. Her mmeyyiz isim ve sfatn, adem-yokluk mertebesinde de bir mukabili ve zdd vardr. Mesel ilim sfatnn adem mertebesinde mukabili ve zdd ilmin yokluudur ki ona cehil denir. Kudret sfatnn da karl kudretsizliktir ki, ona da acz denir. Dierleri de bu kyasa gre... te bu mukabil adem tecellleri de Allah'n vcip ilminde tafsil ve temeyyz kazanmlar; onun isim ve sfatlarnn mukabil grntleri olup onlarn akislerinin zuhur mertebeleri olmulardr. te mam- Rabban Hazretlerine gre, bu adem mertebeleri, Allah'a ait isim ve sfatlarn akisleri ve mmkn varlklarn hakikatleridir. u kadar ki, bu adem mertebeleri, asl mahiyetlerin usl ve maddeleri gibidir; ve o akislere bu maddeler hull etmitir. Binaenaleyh, mmkn varlklarn hakikatleri, eyh Muhyiddin-i Arab'ye gre, ilim mertebesinde temeyyz eden isim ve sfatlarn akisleriyle beraber, onlarn zdlar olan adem mertebeleridir ki, bu adem grntleri de yine ilim dairesinde meydana gelmi ve birbiriyle karmtr. Allah murad ettii anda, o birbirine karm olan mahiyetlerden birisi, ancak Mutlak Varlktan k olan vcud- zll- glge varlk ile vasfl olarak d lemde bir varlk kazanr. te bu katk mahiyetler zerine Mutlak Varlktan gelen bir k, btn bu harici eserlerin kayna olmutur. Demek ki mmkn varlk, btn sfatlar gibi, Mutlak Varlktan ve onun tbi' kemllerinden bir ktr. Mesel; mmkn ilim, Allah'n vcip ilminden bir k ve bir glgedir ki kendi mukabilinde akseder olmutur. mmkn kudret de bir glgedir ki, muhabili olan acz de aksetmitir. Bu ekilde, mmkn varlk da, mutlak ve vcip varlktan bir glgedir ki, kendi mukabili olan adem-yokluk mertebesinde aksedici olmutur. imdi, mam- Rabban'ye gre, bir eyin glgesi, o eyin ayn deildir; belki bir benzeri, o eyin bir mislidir ki, onu, asl zerine hamletmek yanltr. Dolaysiyle, mam- Rabban nazarnda mmkn vcibin ayn olamaz. Zira, mmknn hakikati adem (yokluk)dir. Yine onun hakikati, lh isim ve sfatlardan bir akistir ki, o yoklukta belirmitir. Netice olarak, mmknn hakikati, Allah'a ait isim ve sfatlarn bir benzeri ve mislidir, ayn deildir. Doru olan, herey O'dur hkm deil, herey O'ndandr lsdr. Zira, mmknn zt vasf adem (yokluk)dir ki, eksikliin, erliliin ve ktln kaynadr. Keml cinsinden mmkn lemde var grnen her ey, -gerek vcd, gerekse onun tbi'leri olsun- btnyle o mutlak ve vcip varlk'tan hasl olmu ve onun Zt kemllerinden bir k olarak yansmtr.

60

Btn noksan ve kusurlardan mnezzeh olan Hak, topyekn gklerin ve yeryznn nrudur. O'ndan gayr herey zulmettir ki, bundan da adem (yokluk)in keyfiyeti mlm olmutur. Hsl, lem, eyh-i Ekber'e gre, isimler ve sfatlardan ibarettir ki, ilim dairesinde temeyyz etmi ve bu grnen varlk aynasnda, yani d varlkta zuhur etmi, meydana kmtr. mam- Rabban nazarnda ise, lem, adem-yokluk mertebelerinden ibarettir ki, lh isimler ve sfatlar, ilim dairesinden o yokluk mertebelerine aksetmi ve d plnda Allah'n var klmasyla, o akis ve yokluk mertebelerinden vcd- zll ile, yani glge varlklar halinde mevcut olmulardr. Dolayisiyle, lemde habset ve ktlk, zt ve cibill olarak ortaya km, btn hayr ve keml de Allah'n Ztna it olmu oldu. yilikten sana her ne gelirse, Allah'tan; ktlkten de sana her ne gelirse, nefsindendir. melindeki lh ifade, ite bu marifeti teyid edicidir. Bu tahkikten anlald ve malm oldu ki, lem harite asl ve hatt zt bir vcutla mevcuttur ve fakat bu hari de vcut ve sfatlar gibi o haricin glgesidir. lem iin, Allah'n ayndr demek kabil deildir. Zira, aralarnda haric bir ayrlk ve aykrlk vardr. Tpk, bir kimsenin glgesi, mecaz olarak, o kimsenin ayn ve ztdr, demek, doru olmad gibi... Bir sul: - eyh- i Ekber ve taraftarlar da lemi Hakk'n glgesi bilirler. yle ise, mam- Rabban Hazretlerinin yolundan fark nedir? Cevap: - Onlar, o glgenin varln vehimden ayr kabul etmezler ve onun iin haric vcutttan bir koku mmkn grmezler. Zll (glgeyi), asl zerine haml edip-etmemenin ls, zlln haric vcutta isbat edilip-edilmemesidir. Onlar, zll iin bir haric vcut ispat etmediler ve zll (glgeyi) asl zerine hamlettiler. mam- Rabban'ye gelince; O, zlln, haric vcudu olduunu, yani glge varln, d varlk leminde mevcut olduunu kabul eder ve asla zll, aslna hamletmez. Zll varlktan asl varl nefyetmekte ve glge varl isbatta her ikisi de mterek ve mttefik olmakla birlikte, mam- Rabban, zll vucudu harite isbat eder, eyh-i Ekber ve taraftarlar ise, onu vehimde tahayyyl ederler ve harite mcerret ehdiyetten gayr, hibir eyi mevcut kabul etmezler. Yine, snnet ve cemaat ehlinin grleri olarak da harite vcutlar sabit olan subt sfatlardan, yalnzca, ilmin vcudunu isbet ederler ve onun dndakilerin haric vcutlarn sabit grmezler. Zahir limleri, her iki grn de dnda kalmay tercih etmilerdir. Bu meselede, hak, ly hi bir noktasndan amayarak her tarafn hakkn vermi olan mam- Rabban'ye nasib olmutur. Eer onlar da o zll varl harite bulsalard, lemin haric varln inkr etmez, vehm ve hayalle kalmazlard. Yine lh sfatlarn haric vucudunu da inkr etmezlerdi. Eer zahir limleri de bu srra erselerdi, asla mmkn varlkta asl varl isbata kalkmazlar ve zll vcut grn mdafaa ederlerdi. mam- Rabban'nin baz mektuplarnda (mmkne vcut demek, hakikat yoluyladr, mecaz deil) eklinde yazm olmalar, bu tahkike aykr deildir. Zira, mmknn harite zll vcutla mevcut olmas, hakikat yoluyladr; yoksa onlarn zannettikleri gibi vehim ve hayal yoluyla deildir. Bir sul: - Ftht- Mekkiyye'nin sahibi eyh-i Ekber, ayn-i sbiteye vcudla adem, yani varlkla yokluk arasnda berzahlar, diyor. Bu gre gre, adem- yokluk, mmkn hakikatlere girmi oluyor. Byle olunca yukardaki tahkikle eyh-i Ekber'in bu sz arasnda ne fark vardr? Cevap:

61

- Onun berzah demesi, u itibarladr: lm sretlerin iki yz vardr. Bir yz, varlk ynndedir ve ilm sbt vastasiyledir. Dier yz de yokluk tarafnadr ve haric yokluk vastasiyledir. Zira ona gre, ayn, haric vcut kokusunu hi duymamtr. Yine o tahkikte grlen adem- yokluk fikri, mmkn hakikattir ki, ayn ekilde, baz byklerin ifade ve ibarelerinde de mmkne, adem-yokluk denmitir. Ondan muratlar, haric yokluktur; yoksa yukarda tahkik olunan adem deildir. Allah, ilimde, temeyyz edip yokluk mertebelerinin aynalarna yansyan ve mmkn varlklarn menei olan btn isim ve sfatlarn versnda, versnn da versndadr. Allah'n, leme hi bir vecihle mnasebeti yoktur. Bir ayet meli: - phesiz ki Allah, btn lemlerden gandir. mm- Rabban Hazretleri'nin bu mesele hakkndaki son szleri aynen budur: -Allah' lemle birlemi ve lemin ayn demek, bu fakire ziyade girn geliyor.

62

SFLERN KULLANDIKLARI BAZI ARAPA ISTILAHLAR ttihd: Mutlak Bir ve Hak olan varln mahedesi Ahval (Haller): Kula, Rabbinden feyizle gelen mn balar... hsan: Basiret nuruyla lh tecelllerin mahadesinden doan ubdiyet (kulluk)... rade: Kalpte, ak ateinden bir kor Erikut- Tevhid (Birlik Tahtlar): Zti isimler... sim: Ztn kendi deil, adlandrlan zt Esm-i Ztiye (Zt simler): Varlklar, bakasnn varlna konamayan... sm-i Azam: Ztn btn isimlerini toplayan isim: Allah ismidir dendi Istlah: Kalbe galip gelen aknla yakn velvele yn- Sbite: Allahn ilminde, mmkn varlklarn hakikatleri Efrd: Kalp nazarnda harite kalanlar Ufk- Mbin: Kalp makamnn son noktas Ufk- Al (En Yksek Ufuk): Ruh makamnn son noktas Hazret-i Vahidiyet ve Hazret-i Ulhiyet makam Aliyye: Melek veya ruhan bir varla nisbet edilen btn lh isimler... Ummul Kitap: Akl- Evvel lk akl n- dim: ine, ezel ve ebedin sd Hazret-i Ulhiyyetin kesintisizlii Enniyye: Kulun btn varlnn kendisine nisbet edildii hakikat Benlik Ruhum, Nefsim, kalbim, elim, denmesi gibi Umen: lerinde olandan, dlarnda hibir iz grnmeyenler... nzic: Allah dostlar vellerin arpc menkbelerinin tesiriyle kalbin Allaha doru hareketi Kalb rpn... nsd-i Cem: Cemden sonra fark hali Evtd: Kutuba ikinci derecede yakn olan bdelnn stndeki drt zt Eimme-i Esm (nde gelen isimler): Allahn yedi ismi; Hayy, lim, Mrd, Kdir, Sem, Basir, Mtekellim Babul Ebvab (kaplarn kaps): Tvbe Brika: Hakktan gelen parlt Btl: Haktan baka Ondan baka olan da yokluk Yani hakikatte Hakktan bakas yok; yani btl Bdel (bediller): Kutba nc derecede yakn olan ebdlin stndeki Yedi zt Berzah: ki ey arasndaki perde Berzah- Cami (toplayc berzah): Taayyn-i evvel ilk beliri Zuhur mertebelerinin ilki Hakikat-i Muhammediye Vahdet makam Bast: Kalp makamnda rec- mit mesabesindeki hal Yani, gizlilik makamnda Hakkn zahir ve Batn olarak kulunu ferahlatmas Gnl genilii Basret: Eyann hakikatini gsteren Zt Nru ile aydnlanm kalbin gc Bakara (sr): Neftsen kinaye Beytl Mukaddes: Yabanclardan temiz kalp

63

Beytl- Hikme: hlsn kaplad kalp. Beytl-Mahrem: Yetkin insan kalbi. Beytl- zze: Hakta fenya ermi halde cem makamna ulaan kalp Cezb: Kulun lh ltuf sebeplerine yaklatrlmas Ceres: Kalbe gelen ksa hitap. Cil: Ztn zuhuru Cell: Hakkn izzetiyle gizlenmesi (Ztnn yceliinden bize perdelenmesi.) Ceml: Ztn vech tecellis. Cemiyye: Btn cehd ve gayreti Allaha ynelite toplamak Cemin Cemi: Hakkn Hakla mahedesi Cemden sonra fark Cennetl efl: Fiillerin cenneti. Sr cennet Grn gzellii Cennetl- vrise: Allah Reslne her i ve her eyde uymakla meydana gelen ahlk Cennets-sfat: lh isim ve sfatlarn tecellsinden doan mnev cennet Cennetul-endd: Cemlin mahedesi Ceniyye: Allaha koanlar Cevhirl-ulm vel enb vel marif (Marifetler, haberler ve ilimlerin z): lim, marifet ve haberlerin elimesiyle, asla bozulmayan ve deimeyen hakikatler Drretl-Beyz: Akl- evvel lk akl Ha: Zuhr ve vcd bakmndan Zt itibar Hev: Gaybet ve yokluk bakmndan mmkn varlk itibar Hey: Allahn lemin sretini ilk kendisiyle at madde Heyl Himmet-i fet: Feny gidermek ve bekay talebe sebep olan himmet derecelerinin ilki Himmet-i nfe: Amelde ecri talep ettiren ikinci derece himmet Himmet-i erbab- himmetil-aliyye: En yksek himmet derecesi Hev: Nefs meyl Hevcis: Nefsan hatralar, dnceler Hevcim (hcumlar): Vaktin kuvvetiyle kalbe gelenler Heyl: Zt itibariyle vhidiyet- birlik sretinden meydanda olana nisbet edilen eyin ismi Vhid (Ehad): Zt itibariyle Zatn ismi Vichetul-itlak: Btn itibarlarn kendisinden sakt ve yalnz onun sbit olduu zt itibar cehdi Vechul-Hak: Bir eyin hak ls Yani hi bir ey onsuz hakikat deil (onsuz hibir eyin hakikati yok Veche-i inye: Cezb ve slk Veche-i cem-i bid: Hazret-i ulhiyyet Verk: lemin kalbi olan kll nefs Levh-i Mahfuz ve Kitb- Mbn Vasf- Zt ll-Hak: Cemin birlii ve Zt vcb (Mutlak Bir ve Vcib Zt vasf Verul-lbs: Hazret-i Ahadiyet makamnda hak Vasf- zt lil-halk: Mmkn ve muhta zt vasf

64

Vasl: Btn zahirleri ve batnlar birletiren hakk birlik Vaslul-fasl: Birlikte okluk zuhru Vaslul-vasl: Nuzl (ini)den sonra uru (ykseli, var) Vefa bil-ahd: Ezeldeki, Rubbiyeti ikrar ahdine vef Vef yahfazu anit-teferruk (Ayr dmekten koruyan vefa): Ubdiyetten (kulluk) amamak. Vakt: inde bulunduun hl Vakt-i dim: ki makam arasndaki duru Vukf- sdk: Hakkn muradna vukf Vel: Hakkn velyetinde, Onun kefletinde olan Velyet: Kulun fenda Hakla kyam Zcir: Kalbin vizi Zaman- maz: aran an

65