Vous êtes sur la page 1sur 308

Adam Garbicz KINO, wehiku magiczny.

Przewodnik osigni filmu fabularnego Podr trzecia 1960-1966

101 DALMATIANS 101 DALMATYCZYKW 491 A CIASCUNO IL SUO A HARD DAY'S NIGHT A JELI TO MIO... A KIND OF LOVING A MAN FOR ALL SEASONS A RAISIN IN THE SUN A TASTE OF HONEY A YESLI ETO LYUBOV? ACCATTONE AINO KAWAKI AKAHIGE AKAI SATSUI AKIBIYORI ALIOSZKINA LUBOS AMERICA AMERICA AMERYKA, AMERYKA ANDRIEJ RUBLIOW ANDRIEJ RUBLOW ANSATSU ARABESKA ARABESQUE AU COEUR DE LA VIE AZ PRIJDE KOCOUR LSKARINNAN BANDITI A ORGOSOLO BANDYCI Z ORGOSOLO BARAUTOMAT WIAT BECKET BG I DIABE W KRAINIE SOCA BEZUCHY HOICHI BIJCE SERCE BILARDZISTA BILLY BUDD BILLY KAMCA BILLY LIAR BIRDMAN OF ALCATRAZ BITWA O ALGIER BONCHI BRZEGI FUEFUKI BDNE GWIAZDY WIELKIEJ NIEDWIEDZICY BUNNY LAKE IS MISSING BUNNY LAKE ZAGINA BUTA TO GUNKAN BY SOBIE DZIAD I BABA CAPE FEAR CERN PETR CHARADE CHARULATA CHEYENNE AUTUMN CHICKAMAGUA, RZEKA MIERCI CHIMES AT MIDNIGHT CHWILA PRAWDY CIENIE ZAPOMNIANYCH PRZODKW CIOTKA TULA CRONACA FAMILIARE CUDOTWRCZYNI CULDESAC CZARNE WOSY CZARNY PIOTRU CZAS ROZPRAWY CZERWONA PUSTYNIA CZISTOJE NIEBO CZTERY DNI NEAPOLU CZOWIEK CZOWIEK MAFII CZOWIEK, KTRY ZABI

LIBERTY VALANCE'A CZWARTA NAD RANEM CZYSTE NIEBO DMANTY NOCI DARISKACIS MAMA DAMA S SOBACZKOJ DAMA Z PIESKIEM DER JUNGE TRLESS DESERTO ROSSO DEUS E O DIABO NA TERRA DO SOL DIAMENTY NOCY DIEWIA DNIEJ ODNOGO GODA DIVORZIO ALL'ITALIANA DNI S POLICZONE DOBRY, ZY I BRZYDKI DOLA CZOWIECZA DWADZIECIA GODZIN DZIAA NAVARONY DZIECKO WOJNY DZIE ZA DNIEM BEZ NADZIEI DZIENNIK PANNY SUCEJ DZIEWCZYNA O ZIELONYCH OCZACH DZIEWCZYNA Z WALIZK DZIEWCZYNA Z WYSPY DZIEWI DNI JEDNEGO ROKU EIENNO HITO EL CID EL COCHECITO EL MOMENTO DE LA VERDAD EL VERDUGO ELEKTRA EN LA SELVA NO HAY ESTRELLAS EWANGELIA WEDUG WITEGO MATEUSZA FALSTAFF FANFARON FOUR IN THE MORNING FUEFUKIGAWA GAMLET GARSONIERA GDY PRZYCHODZI KOT GIORNO PER GIORNO DISPERATAMENTE GIRL WITH GREEN EYES GIULIETTA DEGLI SPIRITI GIULIETTA I DUCHY GLI INDIFFERENTI GOCIE WIECZERZY PASKIEJ GRA UCZU Grecja GREK ZORBA GD HR HAR DU DITT LIV HSZ RA HADAKANO SHIMA HAKUCHU NO TORIMA HAMLET HARAKIRI HIDEG NAPOK HONNO HOW TO STEAL A MILLION HUD HUD, SYN FARMERA I COMPAGNI I FIDANZATI I GIORNI CONTATI I PUGNI IN TASCA IDOL IL BELL'ANTONIO IL BRIGANTE IL BUONO, IL BRUTTO, IL CATTIVO IL DISPREZZO IL GATTOPARDO IL POSTO IL SOPRASSO IL TERRORISTA INTIMNI OSVETLENI INTYMNE OWIETLENIE IRMA LA DOUCE IWANOWO DIETSTWO JAK UKRA MILION DOLARW JAK W ZWIERCIADLE JESIE CHEYENNW JINRUIGAKU NYUMON JUDGMENT AT NUREMBERG JUEGO DE LA OCA KADEMU SWOJE KAIDAN KANCZENDANGA KANGCHENJUNGA KAP KAPO KAPRAL W MATNI KARAMIAI KARIERA I UPADEK LEGSDIAMONDA KARNA WYSPA KAT KAWAITA HANA KAZDY DEN ODVAHU KING AND COUNTRY KING RAT KOBIETA DIABE KOBIETA MAPA KOBIETA OWAD KOBIETA Z WYDM KOBIETA ZAMNA KOCHANKA KOLEKCJONER KOSZMAR ZA DNIA KRADECYT NA PRASKOWI KRL SZCZURW KRONIKA RODZINNA KROPLA KRWI KSINICZKA KWAIDAN, CZYLI OPOWIECI NIESAMOWITE L'ECLISSE L'IMPRVU LSKY JEDN PLAVOVLSKY LA CIOCIARA LA DONNA SCIMMIA LA GUERRE EST FINIE LA MANO EN LA TRAMPA LA NOTTE LA RAGAZZA CON LA VALIGIA LA TA TULA LA VIACCIA LAMPART LAWRENCE OF ARABIA LAWRENCE Z ARABII LE CAPORAL PINGL LE COEUR BATTANT LE JOURNAL D'UNE FEMME DE CHAMBRE LE MANI SULLA CITT LE MONTECHARGE LE QUATTRO GIORNATE DI NAPOLI LIGA DENTELMENW LIST Z OBOZU LIVET R STENKUL LONELY ARE THE BRAVE LORD OF THE FLIES LOT FENIKSA LOVE WITH THE PROPER STRANGER LUDZIE Z POCIGU MSKI, ESKI MAARAKAT ALGER MAFIOSO MAHANAGAR MAJOR DUNDEE MAM 20 LAT MANJI MARAT de SADE MASCULIN FMININ MATKA I CRKA MATNIA MAE AFRODYTY MIECZ DLA KRLA MIKRES AFRODITES MILCZENIE MIR WCHODIASZCZIEMU MITASARETA SEIKATSU MIO ALOSZY MIO BLONDYNKI MORD W TOKIO MORGAN, A SUITABLE CASE FOR TREATMENT MORGAN, PRZYPADEK DO LECZENIA MOST NA RZECE SOWIEJ MOUCHETTE MODSZY BRAT NA DNIE CZARKI NA DRODZE NAGA MODO NAGA WYSPA NAJDUSZY DZIE

NARZECZENI NATTVARDSGSTERNA NAYAK N W WODZIE NIE MA GWIAZD W DUNGLI NIEPOKOJE WYCHOWANKA TRLESSA NIEWINITKA NIGHT MUST FALL NIKT NIE MWI DO WIDZENIA NINGEN NINGENNO JEKEN Japonia NIPPON KONCHKI NOBODY WAVED GOOD-BYE NOC NOC MUSI ZAPA NOTHING BUT A MAN O CZYM INNYM O NECEM JINEM O PAGADOR DE PROMESSAS O SLAVNOSTI A HOSTECH O UROCZYSTOCI I GOCIACH OBOJTNI OBAWA OBZALOVANY ODWAGA NA CO DZIE OJCIEC ONIERZA ONIBABA ORZE OSIEM I P OSKARONY OSTATNI COWBOY OSTRE SLEDOVAN VLAKY OSZUCI OTO JEST GOWA ZDRAJCY OTO TWOJE YCIE OTOTO PANIE I PANOWIE PASAERKA PNA JESIE PERLICKY NA DNE PERY NA DNIE PENIA YCIA PIKNO I BL PIKNY ANTONIO PICI W KIESZENI PIEL DE VERANO PIERROT LE FOU POCIGI POD SPECJALNYM NADZOREM PODAREK LOSU POGARDA POGRZEB SOCA POKJ PRZYCHODZCEMU NA WIAT PORNOGRAF POSADA POSKROMIENIE ZONICY POWD ZIELENI POWIKSZENIE PRAGNIENIE MIOCI PRIMA DELLA RIVOLUZIONE PRINSESSAN PROCS DE JEANNE D'ARC PROCES JOANNY D'ARC PRZED REWOLUCJ PRZEDRZENIACZ PRZYGODA PRZYLDEK STRACHU PSYCHO PSYCHOZA PTAKI PTASZNIK Z ALCATRAZ RCE NAD MIASTEM RKA W POTRZASKU REPULSION RIDE THE HIGH COUNTRY RIO CONCHOS ROCCO E I SUOI FRATELLI ROCCO I JEGO BRACIA RODZAJ MIOCI RODZYNEK W SOCU ROMANCA ROMANS Z NIEZNAJOMYM ROMEO, JULIA I CIEMNO ROMEO, JULIE A TMA ROZBJNIK ROZWD PO WOSKU RUDOBRODY SSOM I EN SPEGEL SAGA O DUDO SALTO SALVATORE GIULIANO SAM NA PACYFIKU SAMOTNO SAMOTNO DUGODYSTANSOWCA SANMANO AJI SATURDAY NIGHT AND SUNDAY MORNING SEDMIKRASKY SEDOTTA E ABBANDONATA SEISHUN ZANKOKU MONOGATARI SENILIT SEPPUKU SHAKESPEAREWALLAH SHOKEINO SHIMA SD SIERIOA SIGNORE & SIGNORI SIKTOR SKRA Z LATA SKLEP PRZY GWNEJ ULICY SKRYTOBJSTWO SKCENI Z YCIEM SMAK JESIENNEJ SAJRY SMAK MIODU SMOG SMRT SI RIKA ENGELCHEN SODRSBAN SPADEK SPLENDOR IN THE GRASS SPORTOWE YCIE STOKROTKI STRA PRZYBOCZNA STRZAY O ZMIERZCHU SUD SUGATA SANSHIRO SULT SUNANO ONNA SODKA IRMA SUSZA SUCY SYN MARNOTRAWNY SZALONY PIOTRU SZARADA SZCZLIWO SZEKSPIROWSKA KOMPANIA LUBOWANIE MIER NAZYWA SI ENGELCHEN MIER PANA BALTAZARA MIERTELNA GRA WIADECTWO URODZENIA TAIHEIYO HITORIBOTCHI TAIYO NO HAKABA Japonia TEN NAJLEPSZY TENGOKU TO JIGOKU TERM OF TRIAL THE APARTMENT THE BEATLES THE BEST MAN THE BIRDS THE CHASE THE CHILDREN'S HOUR THE COLLECTOR THE DEADLY AFFAIR THE FLIGHT OF THE PHOENIX THE FORTUNE COOKIE THE GUNS OF NAVARONE THE HILL THE HUSTLER THE LEAGUE OF GENTLEMEN THE LONELINESS OF THE LONG DISTANCE RUNNER THE LONGEST DAY THE MAN WHO SHOT LIBERTY VALANCE THE MIRACLE WORKER THE MISFITS THE NOTORIOUS LANDLADY THE PERSECUTION AND ASSASSINATION OF JEANPAUL MARAT THE PUMPKIN EATER THE RISE AND FALL OF LEGS DIAMOND THE SERVANT THE SWORD IN THE STONE THE TAMING OF THE SHREW THE YOUNG ONE THIS SPORTING LIFE TINI ZABUTYCH PREDKIW TO KILL A MOCKINGBIRD TOKYOWAN TOM JONES TOPKAPI TOWARZYSZE TRANSPORT Z RAJE Czechosowacja TRANSPORT Z RAJU UNE FEMME MARIE Francja UPROWADZENIE UROCZA GOSPODYNI USCHY KWIAT UTRACONA PE UTSUKUSHISA TO KANASHIMI TO UWIEDZIONA I PORZUCONA VAGHE STELLE DELL'ORSA VIDAS SECAS VIRIDIANA VIVRE SA VIE

W GORODIE W MIECIE W SERCU YCIA WARUI YATSU HODOYOKU NEMURU WEST SIDE STORY WZEK WIECZNA MIO WIELKI I MAY WIELKIE MIASTO WIEPRZE I OKRTY WINDA TOWAROWA WIOSENNA BUJNO TRAW WIR WOJNA SI SKOCZYA WSTRT WADCA MUCH WADCZYNI ZAMIECI WCZYKIJ WYROK W NORYMBERDZE WZGRZE YOJINBO YUKINOJO HENGE Z SOBOTY NA NIEDZIEL ZLDR ZA KRLA I OJCZYZN ZAMIENIE ZABI DROZDA ZAMACHOWIEC ZASTAWA ILICZA ZAUEK ZEMSTA YUKINOJA ZESZEGO ROKU W MARIENBADZIE ZIMNE DNI ZJADACZ DY ZORBAS ZE NAMITNOCI ZODZIEJ BRZOSKWI ZY PI SPOKOJNIE ILIBYLI STARIK SO STARUCHOJ Y JAK CZOWIEK Y WASNYM YCIEM YCIE JEST KLAWE 101 DALMATIANS, zobacz 101 DALMATYCZYKW 101 DALMATYCZYKW, 101 DALMATIANS, Wolfgang Reitherman, Hamilton Luske, Clyde Geronimi. Stany Zjednoczone Scenariusz: Bill Peet. Pierwowzr scenariusza: Dodie Smith - powie "The Hundred and One Dalmatians". Projekty graficzne i animacja: Ken Anderson, Bill Peet, Tom Oreb, Milt Kahl, Marc Davis, Oliver Johnston Jr, Franklin Thomas, John Lounsbery, Eric Larson oraz Hal King, Cliff Nordberg, Eric Cleworth, Art Stevens, Hal Ambro, Bill Keil, Dick Lucas, Les Clark, Blaine Gibson, John Sibley, Julius Svendsen, Ted Berman, Don Lusk, Amby Paliwoda, Basil Davidovich, McLaren Stewart, Vance Gerry, Joe Hale, Dale Barnhart, Ray Aragon, Dick Ung, Sammy June Lanham, Al Zinnen, Homer Jonas, Victor Haboush, Don Griffith, Ernest Nordli, Collin Campbell. Opracowanie barwne: Walt Peregoy. Animacja efektw: Jack Boyd, Ed Parks, Dan McManus, Jack Buckley. Projekty graficzne ta: Albert Dempster, Ralph Hulett, Anthony Rizzo, Bill Layne. Muzyka: George Bruns. Piosenki "Cruella de Ville", "Dalmatian Plantation", "Kanine Krunchies Commercial": Mel Leven. Walt Disney 79' Technicolor Ostatni dekad za ycia zaoyciela - i najlepsz - zesp Disneya rozpoczyna pod wsplnym kierunkiem trzech gwnych reyserw: Geronimi i Luske przewodzili poprzednio, Wolfgang Reitherman (ktry awansowa z Rady Animacji, powoanej w czasach Fantazji grupy dziewiciu gwnych rysownikw studia) bdzie pniej, na og samodzielnie, firmowa najlepsz seri a po Bernarda i Biank w roku 1977. Moe do tej prostej historii - realistycznej, psiej i wspczesnej bardziej ni Zakochany kundel, a podobnie opartej na popularnej ksice dla dzieci - nie potrzeba byo a tylu szefw; na pewno jednak niezbdni okazali si liczni rysownicy, choby do malowania at na bohaterach. Musiao by fatygujce, skoro nieprzemijajcym refrenem reklamowym stan si pniej 6 469 952 ctki na skrze dalmatyczykw a najpewniej w ogle niewykonalne nawet przez trzy lata rcznego animowania, gdyby nie rewolucyjny postp dany przez kserokopiark. Zanim jednak zacza si szczegowa animacja, trzeba byo rozrysowa obrazy. Najwiksze sukcesy pozwoli odnie studiu Disneya wanie ostatecznie uksztatowany - cho ju bez niektrych zasuonych wczeniej - zesp specjalistw tej dziedziny, pogodnych i dowcipnych pasjonatw: szybkononymi i ruchliwymi istotami zajmowa si na og Frank Thomas, oryginalnymi osobowociami Ollie Johnston; Eric Larson najchtniej rysowa to, co mae i okrge, za ze charaktery w rodzaju Cruelli, ktra uruchamia spiral zdarze w 101 dalmatyczykach, z luboci portretowali Marc Davis i John Lounsbery. Obiektem zakusw cynicznej elegantki jest pitnacioro rasowych szczenit psiej pary, ktra skojarzya swoich pastwa, by zorganizowa sobie odpowiedni dom. Pitnastka ma uzupeni uwizione ju na odludziu w Suffolk inne mae dalmatyczyki: skroi si z nich futro dla Cruelli. Oczywicie niecne plany

spezn na niczym, nie tyle dziki ludziom, bo na nich liczy nie mona, ile dziki solidarnej akcji bardziej lub mniej rasowych psw Londynu, a take yczliwych prowincjuszy. Zalety 101 dalmatyczykw na pewno nie wynikaj wprost z treci, ale z bardzo zrcznych i dowcipnych szczegw, zwaszcza za z opracowania graficznego. O wiele tu mniej minoderii ni w dawniejszych filmach disneyowskich, nie ma te chci kalkowania rzeczywistoci, a agodna harmonia kolorystyczna zupenie ju nie przypomina koncepcji sprzed dwch dekad; sama opowie jest pastiszem podobnych sobie fabu sentymentalnych, jej przedstawienie za opiera si na kresce satyrycznej, szkicowo lekkiej w konturze, unikajcej oboci. Owszem, nastroje ulegaj tu roztropnemu zagodzeniu - Disney, chcc modelem kina dla caej rodziny konkurowa z telewizj, woli poniecha sytuacji siejcych groz, za ktre go krytykowano - natomiast obstawanie przy intencjach krzewienia wartoci czy si z wyranie wiksz swobod i werw. Przede wszystkim w opisie charakterw: dla Disneya zawsze podstaw byy intrygujce, zrnicowane charaktery. Perfekcja zespou, rodki finansowe zdobyte nie tylko powodzeniem filmw animowanych oraz stan techniki replikowania sprawi, e teraz, jeeli chodzi o pokazanie cech i zachowa postaci, w jego wytwrni moliwe staje si wszystko. [1962] 491, Vilgot Sjman. Szwecja Scenariusz: Lars Grling. Pierwowzr scenariusza: Lars Grling - powie "491". Zdjcia: Gunnar Fischer. Muzyka: Georg Riedel. Wykonawcy: Leif Nymark (Nisse), Lars Lind (Krister), Stig Tnblom (Egon), Lars Hansson ("Pyret"), Sven Algotsson ("Jingis"), Lena Nyman (Steva), Frank Sundstrm (inspektor policji), Torleif Cederstrand ("Slaktarn"), Bo Andersson ("Fisken"), Ake Grnberg (pastor Mild). Svensk Filmindustri 102' - 100' Szeciu modocianych wykolejecw przekazanych zostaje w ramach eksperymentu pedagogicznego pod kuratel niewiele od nich starszego Kristera, penego apostolskich ambicji, ale w rzeczy samej na wskro przesiknitego mieszczask hipokryzj. Mieszkaj w jego domu w Malm i poza obowizkiem codziennego meldowania si maj cakowit swobod. Oddziaywanie wychowawcze nie odnosi najmniejszego skutku, ale te odnie nie moe, skoro biorcy udzia w reedukacji przedstawiciele instytucji spoecznych maj zgoa odmienn mentalno, nie potrafi nawiza kontaktu, nie s szczerzy, w dodatku za wydaje im si, e panuj psychicznie nad chopcami - ci za doroli, ktrych nie cz wizy z szstk dowodzon przez najbardziej bywaego Egona, bez oporw wykorzystuj i upokarzaj modych. Ich szkoa spoeczna polega na rozpoznawaniu ukadw i unikaniu uwika (Nisse, najbardziej inteligentny z grupy, niejako przewodnik wykazywanej sytuacji, jest nakaniany przez Kristera i inspektora do zostania informatorem), na wprawianiu si w piciu i kombinacjach finansowych, podoci i cynizmie, na unikaniu szantau i nauce wymuszania, na wymykaniu si przemocy (take seksualnej, inspektor do spraw modziey jest bowiem pedofilem) i oswajaniu si z brutalnoci poprzez jej stosowanie (kilkunastoletnia prostytutka Steva, ktra zostaje dziewczyn Egona, bdzie zmuszona do sodomii z owczarkiem alzackim wcale nie dla wyadowania negatywnych wobec niej odczu, tylko w jeszcze jednym odruchu wyzwania moralnego wobec wiata). Oczywicie chopcy wci przegrywaj, bo brak im rutyny, co tym bardziej zwiksza ich agresj. Ostatecznie to oni - o zgrozo - wywieraj wpyw na Kristera: sprzedali meble z pokoju jego matki, by wpaci na pomoc dla trdowatych, wic kurator dopuszcza, nie wiadomo czy z naiwnoci udawanej, czy rzeczywistej, uzupenienie kwoty potrzebnej do odzyskania straty z pienidzy zarobionych przez Stev na prostytucji. Prowadzi to do tragicznego finau: wcieky Egon donosi policji obyczajowej, funkcjonariusze po przyjciu usiuj obezwadni szalejcego w amoku najmodszego z grupy, niezbyt rozgarnitego chopca, on za w ucieczce wyskakuje oknem i ginie. Ewangelia wedug witego Mateusza zawiera pytanie Piotra: "Panie, ile razy przebacza mam bratu

memu? Czy do siedmiu razy?" Odpowied brzmi: "Nie siedem, powiadam ci, ale siedmiokro po siedemdziesit". W filmie chodzi zatem symbolicznie o ten grzech, za ktry przebaczenia by ju nie powinno. Ktry? Jak wida, nawet tytu ogniskuje uwag na problemie, z takim impetem poruszanym tu przez Sjmana i, moe przede wszystkim, przez Larsa Grlinga, autora adaptowanej ksiki. Zostaa oparta na wasnych dowiadczeniach i wyraa jego tragiczny wiat, bardziej gboko, ni mona przypuszcza w czasie, gdy 491 wywoa oglnonarodowe poruszenie: widzc w kinie skuteczniejsze narzdzie burzenia nienawistnego konformizmu buruazyjnego, Grling zacznie wkrtce sam reyserowa, zanim jednak dobrze opanuje warsztat, popeni samobjstwo, niezdolny pogodzi si ze strukturami spoecznymi. Pierwotna wersja 491 zostaa zakazana przez cenzur, co w Szwecji zdarzyo si po raz pierwszy od 49 lat; Sjman zoy odwoanie, spraw pocza oczywicie roztrzsa prasa, doszo do debaty parlamentarnej. Ostatecznie film dotar na ekrany po drobnych wyciciach i retuszach. Niewtpliwie w tej awanturze chodzio nie tylko o drastyczno seksualn i jzykow, ale take o jadowit krytyk metod reedukacyjnych w najbardziej opiekuczym pastwie wiata. Wag spoeczn 491 trudno przeceni; ale poza doniosoci publicystyczn film naprawd broni si tylko wietnym naturalistycznym paradokumentalizmem (przy czym za kamer, o dziwo, sta weteran eleganckiego wiata atelierowego Gunnar Fischer). W treci jawna jest bowiem demagogiczna nierwnowaga: wszystko zmierza do wykazania hipokryzji Kristera, skania si do moralizatorskiego uycia szoku i krzyku. Susznie zatem atakujc zjawiska, ktre wobec nieodpowiednich dziaa i bezsilnoci spoecznej doprowadz w Szwecji midzy innymi do fatalnego totalizmu biurokratycznego, autorzy zaprzepacili szans na dramat duo wikszego formatu. Reyser jakby da si tu uwie scenarzycie, co zaskakuje nie tylko na tle piknie wywaonych proporcji Kochanki, ale i miejsca Sjmana w kinie krajowym. Modsi reyserzy - Jrn Donner i Bo Widerberg, ktry bardzo udanie zadebiutowa dramatami spoecznymi Barnvagnen (1962) i Kvarteret Korpen (1963) - staj wanie w jawnej opozycji wobec Bergmana, przede wszystkim tematycznej, ale take formalnej (obaj wydali w poprzednim roku gone publikacje: pierwszy - "Twarz diaba", monografi lidera narodowej kinematografii, drugi - "Wizje filmu szwedzkiego", ostr polemik z anachronicznym kultywowaniem mistyki, metafizyki i konserwatyzmu perspektyw spoecznych); Sjman natomiast wydawa si by statecznym kontynuatorem ekranowego dramatu psychologicznego, w kadym razie pod wzgldem rozwiza estetycznych. By moe, przy 491 chodzio mu o prb w zgoa odmiennej metodzie inscenizacyjnej, na ktr nie zdecydowaby si bez wsparcia silnej indywidualnoci Grlinga. Rozwj wypadkw sprawi jednak, e ten film skieruje go na nowe drogi: w najbliszych latach zostanie najbardziej awangardowym obyczajowo filmowcem szwedzkim, uprawiajcym prowokacje moralne i stosujcym wci rne, w tym nowofalowe i dokumentalne, techniki warsztatowe. [1961] A CIASCUNO IL SUO, zobacz KADEMU SWOJE A HARD DAY'S NIGHT, zobacz THE BEATLES A JELI TO MIO..., A JESLI ETO LUBOV?, Julij Rajzman. Zwizek Radziecki Scenariusz: Iosif Olszanskij, Nina Rudniewa, Julij Rajzman. Zdjcia: Aleksandr Charitonow. Muzyka: Rodion Szcziedrin. Wykonawcy: anna Prochorienko (Ksienia Zawjaowa), I. Puszkariow (Boris Ramzin), Aleksandra Gieorgijewskaja (nauczycielka niemieckiego Marja Pawowna), N. Bieoborodowa (wychowawczyni klasy Ludmia Nikoajewna), Nadieda Fiodosowa (Tatjana Zawjaowa), A. Nazarowa (Nadia Bragina), Nina Szorina (Rita Kabakina), M. Durasowa (dyrektorka Nastasja Grigorjewna), A. Pawowa (Sofija Ramzina), Wiktor Chochriakow (Pawie Ramzin), Jewgienij arikow (Siergiej), J. Coglin (Natasza Smirnowa), A. Mironow (Piotr), G. Judienicz (eka), A. Golik (Igo), N. Batyriowa (arisa), O. Szachowa (babcia Praskowja), Marija Andrianowa (kobieta z miednic), J. Bykodorow (Toropow), I. Kuzniecow (Iwan Timofiejewicz), Lena Szkalikowa (Tania Zawjaowa). Mosfilm

102' Sovscope Dramat dziesitoklasistw: wychowawcy przechwytuj list, w ktrym zawarte s refleksje o sensie prawdziwej mioci ("teraz, kiedy j poznaem, wiem, e to co wielkiego; nie jestem pewny, jak ty, ale ja po prostu szalej..."). ledztwo zorganizowane przez pryncypialn nauczycielk po odpowiedzialnej linii komsomolskiej ujawnia nadawc i adresatk, do dobrze maskujcych si dotychczas przed kolegami. Doszo do zblienia fizycznego czy nie? Jak daleko posunli si w demoralizacji? Wydali ze szkoy? Sprawa zostaje rozdta do karykaturalnych rozmiarw, dziewczyna po publicznym ponieniu przez matk spala si ze wstydu pod spojrzeniami zaciekawionych mieszkacw osiedla, chopiec prbuje godnie wzi na siebie odpowiedzialno, zmuszony do odgrywania roli mczyzny - ale nikt nie chce uzna jego rozsdku i dojrzaej postawy. Reakcjami otoczenia rzdz zachowawcze stereotypy, tote prne s wysiki jedynej przedstawicielki grona pedagogicznego, u ktrej logika podejcia do sprawy idzie w parze z serdecznoci. Modzi nie wytrzymuj napicia, roztrzsiona i kompletnie zdezorientowana bohaterka prbuje samobjstwa. Po kilku miesicach w szpitalu jest ju, i owszem, dojrzalsza: zgaszona, nieczua, ostrona. O mioci woli nie myle. Nie chcc zosta z matk, postanawia wyjecha do cioci i uczy si w technikum chemicznym w Nowosybirsku. Jej chopca zainteresowaa bardzo geologia po pobycie u ojca badajcego zoa anomalii kurskiej - ale gotw pojecha za ni. Spotyka si jednak z obojtnoci. Kochali si naprawd, jakkolwiek naiwne byo ich uczucie (i jakie granice osigno ostatecznie wanie w samoobronie przed niszczc presj bowiem w fazie, w ktrej zostao odkryte, Ksienia i Boris nawet o nim nie rozmawiali, odwaajc si tylko pisa). Tematem ciepego i smutnego dramatu zniszczenia dbr duchowych nie jest jednake liryczny opis pierwszej mioci, lecz analiza mentalna i moralna wspczesnych Rosjan. Ocena wypada bardzo surowo. W nowo powstaych osiedlach wielkomiejskich panuje nadal obskurantyzm sprzeczny z ideami spoeczestwa budujcego komunizm (co do bezlitonie pokazuje w znakomitej roli Nadieda Fiodosowa jako matka dziewczyny, chopskim instynktem bronica swojego kwoczego interesu; tak sam te kresk odmalowani s plotkarscy i gruboskrni ssiedzi), nie ma ju oparcia moralnego w cerkwi, ktra jako opuszczona budowla suy tylko do chronienia si przed nieprzyjaznoci ludzi lub przyrody, w szkole natomiast pryncypializm pedagogiczny objawia wszystkie negatywne skutki praktycznego wdraania doktryny pastwowej. Wrd nauczycieli panuje instynkt rygoru koszarowego, uczniowie s zachcani do hipokryzji i agenturalnoci. Kolektywizm jest w perspektywie filmu Rajzmana niszczeniem sfery indywidualnej: oznacza brutaln ingerencj w prywatno i zastraszanie odbierajce szans obrony swoich racji. Przy okazji objawia si tu te rzeczywiste nierwnouprawnienie kobiet. Jeeli w Wiosennej bujnoci traw - w czasach o trzydzieci lat wczeniejszych - chodzio o rnice majtkowe i obron rodzinnych szans ekonomicznych, to o co chodzi w spoeczestwie szans jednakich dla wszystkich? O zudzenie cho czstki wadzy? Zdumiewajco daleko posunita krytyka, nawet jak na okres kilku lat najwikszej swobody wypowiedzi w kinie radzieckim. Nie obyo si bez kopotw i poprawiania szczegw gotowego filmu (a potem burzliwej dyskusji oglnokrajowej). Julij Rajzman ma jednak wyjtkowo mocn pozycj jako wyprbowany ideolog, utrzymujcy si w czowce kadry reyserskiej od debiutu przed trzydziestu laty z okadem, scenariusz zosta za znakomicie skonstruowany: waciwie skierowane ostrza su programowi przebudowy spoecznej i dyskredytowaniu stalinowskiej ortodoksji. Jest zreszt zupenie oczywiste, e intencje autorskie byy szczere i w przypadku gwnego scenarzysty - autora fabuy Domu, w ktrym yjemy - i reysera, powszechnie pamitanego w kraju z filmu Maszeka (1942), bodaj najbardziej lirycznej opowieci w pospnym dwudziestoleciu wojny i terroru, a take z innych obrazw obyczajowych. Rezultat ostateczny wanie dlatego jest tutaj tak udany i ujmujcy, e zamiast kontrastowa opozycje oraz - jak to do powszechne w najlepszych nawet filmach radzieckich monumentalizowa bohaterw, Rajzman uywa tonu dyskretnej perswazji. Dba zwaszcza o psychiczn prawd opisu, jest po ojcowsku bliski modym bohaterom, co owocuje te ywym porozumieniem z protagonistami i prawd ich rl. [1966] A KIND OF LOVING, zobacz RODZAJ MIOCI

A MAN FOR ALL SEASONS, zobacz OTO JEST GOWA ZDRAJCY A RAISIN IN THE SUN, zobacz RODZYNEK W SOCU A TASTE OF HONEY, zobacz SMAK MIODU A YESLI ETO LYUBOV?, zobacz A JELI TO MIO... ACCATTONE, zobacz WCZYKIJ AINO KAWAKI, zobacz PRAGNIENIE MIOCI AKAHIGE, zobacz RUDOBRODY AKAI SATSUI, zobacz ZE NAMITNOCI AKIBIYORI, zobacz PNA JESIE Y ALIOSZKINA LUBOS, zobacz MIO ALOSZY AMERICA AMERICA, zobacz AMERYKA, AMERYKA AMERYKA, AMERYKA, AMERICA AMERICA, Elia Kazan. Stany Zjednoczone Scenariusz: Elia Kazan. Pierwowzr scenariusza: Elia Kazan - powie "America America" oraz opowiadanie "Hama!". Zdjcia: Haskell Wexler. Muzyka: Manos Hadjidakis. Scenografia: Gene Callahan. Kostiumy: Anna Hill Johnstone. Monta: Dede Allen. Wykonawcy: Stathis Giallelis (Stavros Topouzoglou), Harry Davis (Isaac Topouzoglou), Paul Mann (Aleko Sinnikoglou), Linda Marsh (Thomna Sinnikoglou), John Marley (Garabet), Gregory Rozakis (Hohannes Gardashian), Frank Wolff (Vartan Damadian), Lou Antonio (Abdul), Robert H. Harris (Aratoon Kebabian), Elena Karam (Vasso Topouzoglou), Katherine Balfour (Sophia Kebabian), Estelle Hemsley (babka Stavrosa), Salem Ludwig (Odysseus Topouzoglou), Joanna Frank (Vartuhi). Elia Kazan Charles H. Maguire 177' - 174' Rok 1896. Zblia si kolejna wojna Turcji z Grekami, ktra zostanie sprowokowana insurekcj na Krecie. Najstarszy syn greckiej rodziny z Anatolii, gdzie wanie rozpoczynaj si ludobjcze przeladowania po powstaniu Ormian, zostaje wysany z gromadzonymi przez lata mizernymi oszczdnociami do Stambuu. Po urzdzeniu si tam ma umoliwi przeprowadzk bliskim, by wreszcie uleg odmianie ich los. Ale Stavros nosi inne marzenia: to Ameryka. Cel, zda si, niedosigy; lecz po dramatycznych przejciach wspczesny Jazon wstpi na ld u stp Statuy Wolnoci i z biegiem czasu sprowadzi za ocean wszystkich poza ojcem, ktry umrze na ziemi ojczystej. Argonautw w tej wyprawie nie bdzie, za to prby godne Odyseusza, cho samotny Stavros, ktry z chopca stanie si mczyzn, osignie cel wanie dziki przyjani. Jego droga do wolnoci i do bycia czowiekiem w peni jest szko hartu i bezwzgldnoci, odpowiedzi na cios, przedsibiorczego korzystania z szans i niespodziewanych umiechw fortuny: tylko ci, co to potrafi, otrzymuj prawo do nienia o sukcesie w Ameryce. Nie wolno si umiecha do ludzi, bo bior to za oznak saboci. Trzeba umie si broni, i zapomnie o wraliwoci serca, bo wtedy spadnie klska. Na drodze Stavrosa, oprcz lojalnoci wobec oczekiwa rodziny, przeszkod bdzie i zo, i dobro. Zo to przewonik, ktry ukrad woreczek z funduszami familijnymi; obudny Abdul, sw pomoc pozbawiajcy Stavrosa reszty, a ten go za szatask bezczelno zabije noem; prostytutka, ktra zabierze siedem funtw, uciuane przez dziewi miesicy w Stambule; skorumpowani i morderczy przedstawiciele

tureckiej wadzy. Dobro to wuj w stolicy, ktry pomoe w swatach z posan Thomn (a du fors mona tylko ukra albo si w ni weni); Ormianie, ktrych Stavros ratuje przed mierci; Garabet, rewolucjonista dcy do szczcia wszystkich. Tak, wsparcie rodziny jest dobrem lecz wytrwao Stavrosa oywia wanie ucieczka od bizantyjskiej stagnacji i od paternalizmu, w ktrej musi zdradzi kochajc Thomn; pomoc za dla przeladowanych i altruistycznych wywrotowcw o wos nie koczy si utrat ycia. Czy wic pasmo dowiadcze maego prowincjusza to nauka cynizmu? Jednak nie: bo gdy u wrt Ameryki wszystko zda si daremne i Stavros rusza w szalony taniec rozpaczy (ktry wkrtce, w bardziej kunsztownej formie, da w kinie koron Grekowi Zorbie), to wanie dobro obdarowania na szlaku bosego Hohannesa zostanie przez nieszczsnego grulika po stokro odpacone. Ta historia jest dla Elii Kazanjoglou osobista. W latach rozkwitu europejskiego kina autorskiego przyjecha do Europy zrobi swj film prawdziwie autorski: nie tylko po raz pierwszy wedug wasnego scenariusza (jeeli pomin udzia przy dwch adaptacjach Tennessee Williamsa i skonstruowanie pierwotnej wersji Dzikiej rzeki), ale take o wasnych przodkach. Dzieje Stavrosa w jaki sposb odbijaj bowiem losy stryja, ktry sprowadzi do Stanw rwnie jego rodzicw. Autorska Ameryka, Ameryka jest wszake bardziej nawet tradycyjna w strukturze ni poprzednie filmy reysera. Mistrzowski, rozpostarty na trzy godziny kobierzec dramatu naturalistycznego to odpowiednik Dziecistwa Gorkiego, nie tylko przez skojarzenia czasowe i regionalne; radziecka epika zawsze bya ceniona przez Kazana. Ale jego opowie, rwnie serdeczna, nie ma odcienia patosu teatralnego, przez osob protagonisty nabiera za jakby nuty rdziemnomorskiego neorealizmu. Stathis Giallelis to prawie amator, student trzeciego roku greckiej szkoy aktorskiej, zupeny ewenement u kogo, kto zasyn z imponujcych rezultatw wsppracy z odtwrcami najwyszej klasy (w jego filmach osignli w sumie ponad dwadziecia nominacji, z czego dziewi przynioso wrczenie "Oscara"). Zupeny ewenement dlatego, e to on wybra t rol: nie wzity pod uwag po zdjciach prbnych, na wasny koszt pojecha do Stanw i przekona Kazana, e powinien zagra. No, ale czy nie mia racji, skoro postpi jak Stavros? Ta pie o Ameryce jako ziemi wymarzonej nie przekonaa natomiast, w czasach coraz banalniejszego kina hollywoodzkiego, samych Amerykanw. "Uznali to za film zagraniczny!" stwierdzi z przeksem Kazan. Moe i ten czynnik wpynie na zmian trybu jego aktywnoci: w latach szedziesitych nie tylko wemie cakowity rozbrat ze scen, ale z filmowca zmieni si stopniowo - z duymi sukcesami - w beletryst. "Ameryka, Ameryka" napisana na pocztku dekady to pocztek tej reorientacji, zainicjowanej na poy autobiograficznymi portretami duchowymi swojej grupy etnicznej. [1965] ANDRIEJ RUBLIOW, zobacz ANDRIEJ RUBLOW ANDRIEJ RUBLOW, ANDRIEJ RUBLIOW. Andriej Tarkowski. Zwizek Radziecki Scenariusz: Andriej Konczaowskij, Andriej Tarkowski. Zdjcia: Wadim Jusow. Muzyka: Wiacziesaw Owczinnikow. Scenografia: Jewgienij Czierniajew oraz Ippolit Nowodieriokin, Siergiej Woronkow. Kostiumy: L. Nowi, M. AbarBaranowskaja. Wykonawcy: Anatolij Soonicyn (Andriej Rubliow), Iwan apikow (Kiri), Nikoaj Burliajew (Boris), Nikoaj Griko (Danii "Cziornyj"), Nikoaj Siergiejew (Fieofan "Griek"), Roand Bykow (trefni), Irma Rausz ("Duroczka"), Michai Kononow (Foma), Jurij Nazarow (1 - wielki ksi wodzimierski; 2 - brat ksicia), Jurij Nikulin (Patrikiej), N. Radolickaja (Marfa), Boot Bejszenalijew (chan), N. Grabbe (mnich z soboru), A. Umuralijew (Mongo uprowadzajcy "Duroczk"), S. Kryow (Piotr), Wadimir Titow (Andriejka). Mosfilm 182' Premiera: 1971 Sovscope Sovcolor (epilog)

Osiem epizodw z ycia najwybitniejszego malarza ruskiego redniowiecza - od dziesiciominutowego na wstpie, z roku 1400, do niemal penometraowego finaowego, z roku 1423 - ukada Tarkowski w gbokie arcydzieo o odkryciu przez artyst prawdziwego sensu sztuki, o znalezieniu wyznaczonego przez talent miejsca w spoeczestwie. Wanymi uzupenieniami s piciominutowy prolog, opisujcy udany, cho zakoczony katastrof wzlot Ikara z tamtych lat skrzanym balonem, i omiominutowy epilog, kontemplujcy w barwnym dostojestwie cudown harmoni starotestamentowej Trjcy w domu Abrahama, wizerunek Zbawiciela oraz szczegy innych dzie Rublowa, a zamknity afirmacj natury: kadrem koni w deszczu. Trzygodzinny film, majcy zewntrzne cechy giganta historycznego, lecz niepodobny do adnego z dotd nakrconych, opisuje drog objawienia, ktrej owocem jest w akord finaowy; przypomina zarazem, e iluminacj daje samo tworzenie ikony oraz przeniknicie jej ducha w swobodnej obserwacji. W pierwszym epizodzie Rublow i jego towarzysze malarscy z zakonu TroickoSiergijewskiego, Danii Czarny i Kiri, znajduj si w sytuacji obcych ludowi czonkw sfery uprzywilejowanej; jak si nastpnie okae, susznie przyjmowani s z niechci, Kiri donis bowiem na trefnisia wydrwiwajcego monych. Zazdroszczcy Rublowowi, niezrcznie prbujcy si wkra w aski Teofana Greka, pracujcego w Moskwie mistrza bizantyjskiego, Kiri jest jednym z owych frustratw, ktrych wygrowane ambicje artystyczne cign za sob zo zwizane z serwilizmem. Tymczasem wdrujcy po Rusi wodzimierskiej Rublow poznaje stopniowo rzeczywiste nastroje, potrzeby, marzenia rodakw; pierwotny doktrynalny sprzeciw wobec pogaskich bachanaliw, z ktrymi zetkn si na tajnym "wicie mioci", zmienia si w empati, take pod wpywem napotykanych okruciestw pachokw feudalnych panw. Zy los nie omija artystw: rzebiarze, ktrzy po przyozdobieniu cerkwi ufundowanej przez kniazia zamierzali uwietni w ten sam sposb budowl u jego brata, zostaj z tego powodu olepieni. Od uduchowionej izolacji, od pustelniczej obojtnoci na doczesno, na fizyczno wiata i od lkliwej biernoci przechodzi Rublow pod wpywem chwili do czynu, niezdolny pogodzi si z krzywd "Duroczki", nie w peni rozumnej dziewczyny, ktr podczas najazdu Zotej Ordy w roku 1408 chcia zgwaci jaki wojownik Edygeja: malarz zabija go toporem i, przeraony swym grzechem, postanawia zaprzesta twrczoci w wiecie zbyt brutalnym, gdzie pikno ustawicznie jest niszczone, a ruski wadca podnosi rk na brata i sprzymierzywszy si z wrogiem dla zdobycia wadzy, daje mordowa swoich. Przemiana dokonuje si w Rublowie dopiero w kilkanacie lat pniej, kiedy zostaje wiadkiem fortunnego odlania wielkiego dzwonu przez chopca, ktry porwa si na czyn bez adnego dowiadczenia, dowodzi pracami przekraczajc w popiechu granice ryzyka, a jednak, w trwodze czy ocali gow, dopi celu. Boris jest synem mistrza ludwisarskiego, ktrego zaraza zabraa wraz z ca rodzin i wprawionymi w fachu ssiadami; gdy wszystkich ich zabrako, nastolatek lekkomylnie podj si wykonania odlewu, twierdzc, e ojciec przekaza mu sekret powodzenia. Spiowy cud kae Rublowowi wstpi na podobn drog suenia narodowi w deniu do jednoci i potgi, ogarniajcym w tych latach ksistwo moskiewskie. Andriej Rublow powstawa w sumie przez pi lat. Rnym transformacjom podlega take gotowy scenariusz, czciowo ze wzgldw organizacyjno-technicznych (pocztkowo za fundamentalnie wan uwaa Tarkowski sekwencj zwyciskiej bitwy na Kulikowym Polu w roku 1380, od ktrej nastpi moralny przeom w procesie uniezaleniania si od Zotej Ordy), przewanie jednak dlatego, e w pewnym stopniu sam Tarkowski przechodzi przeksztacenie wiadomoci jak jego bohater indywiduacj - i w analogiczny sposb podlega procesom przeciwstawiania si silnej jednostki spoeczestwu, a przede wszystkim wadzy. Nie mogo to pozosta bez konsekwencji w Zwizku Radzieckim lat szedziesitych, szczeglnie e aden inny film rodzimy nie daje tak przenikliwej sumy cech rosyjskich (zbliy si do tego moe Kurka Riaba tego samego Konczaowskiego, ktry tu jest wspautorem scenariusza ale dopiero w latach dziewidziesitych, po upadku czerwonego imperium). Wspaniao rezultatu nie pozwolia jednak ukry Andrieja Rublowa przed wiatem; tylko dwa arcydziea na temat sytuacji artysty wobec wadzy - Amadeusz i Wszystkie poranki wiata - bd si mogy z nim rwna, obydwa powstae pniej i nie stawiajce kwestii w podobnie dramatyczny sposb. Cho zatem filmowi pierwotnie zamknito drog do widzw pod zarzutami zbytniej drastycznoci, pesymizmu oraz gloryfikacji sztuki jako wartoci nadrzdnej, to ostatecznie zosta on, pod naciskiem organizatorw festiwalu i francuskiej lewicy, dopuszczony w roku 1969 w nieco skrconej wersji do pozakonkursowego pokazu w Cannes (gdzie oczywicie otrzyma nagrod FIPRESCI) i zwolniony do dystrybucji na Zachodzie, a w dwa lata pniej - z utrudnieniami, ale w integralnym ksztacie - ujrza ekrany krajowe.

Sztuka jako warto absolutna: zaiste, zarzut jest suszny. Czy emanacj dobroci z wizerunku Jezusa i nieskoczenie agodny urok wsplnoty Trjcy - ze wietlistoci lazurytu w centrum i odniesieniami kolorystycznymi znaczcymi rwnie wiele, co ksztaty linii kompozycyjnych - przynie mogy takie metamorfozy Rublowa, jakie przedstawi Tarkowski? Bardzo wtpliwe i prawie na pewno ahistoryczne, tak jak realno postaci malarza, skdind znakomicie wiarygodnej w piknej kreacji Anatolija Soonicyna, i tak jak zgodno wiedzy o zasadach powstawania witych obrazw prawosawia z tym, co wynika z filmu. Tarkowski nigdy nie bdzie przywizywa wikszego znaczenia do swoistoci czasu czy miejsca akcji, na rwni traktujc science fiction i sceneri z minionych wiekw; zdaje si na intuicj, na instynkt, a nawet wicej - walczy o odrzucenie konkretu i zastanego porzdku, by wydoby istot duchow. "Rublow by tym wanie jedynym materiaem, ktry pozwala wypowiedzie to, co mnie nurtowao" - zauway z perspektywy lat kilkunastu. Trudno zaprzeczy, e wybra bezbdnie, i e tym bardziej trafna jest konkluzja przekazana jego filmem w Zwizku Radzieckim z okresu ostatecznej degeneracji bolszewizmu: o ile niewiele mona zmieni konkretnym czynem, o tyle duo mona sztuk. Sztuk, ktra w poczeniu z imaginacj i wiar moe ofiarowa harmoni istnienia. W harmonii tej czowiek straci u Tarkowskiego miejsce naczelne; pocztki procesu wida ju wyranie w Andrieju Rublowie. Chodzi o kontemplowanie caoci istnienia, nie za psychiki ludzkiej. Ma to cisy zwizek z wykrystalizowujcym si stylem, take kompozycyjnym (narzucana tu przez temat malarsko wyraa si jednopaszczyznowymi ukadami wszerz ekranu panoramicznego, co przeciwstawione jest w planach dalekich wyranymi odwoaniami do pejzay Pietera Bruegla), take opieranym na wasnym zasobie elementw (skadnikiem macierzystym obrazw reysera jednoznacznie staje si woda, praorodek cyklu ycia i mierci), ale przede wszystkim opartym na niepowtarzalnym rytmie i budowie metafizycznej jedni. Tarkowski zawsze by wrogiem konstrukcji znaczeniowych wprowadzanych przez zbitki montaowe (i zajadym wrogiem zarwno mentalnoci, jak ideowoci Eisensteina, tym bardziej uwraliwionym, e bezmylnie przyrwnywano Andrieja Rublowa do Aleksandra Newskiego); zdecydowanie porzuca te tutaj metaforyk pojedynczego symbolu. Waciwa tylko dla niego subiektywizacja kamery, w ktrej nie przekazuje prowadzenia opowieci osobom, tylko ich otoczeniu (na przykad drzewu, gdy podczas kopania formy pod dzwon Boris natrafia na korze), swoisty sposb nie tyle przedstawiania obrazu, co wcigania we - midzy innymi poprzez celowe spowolnienia, hipnotyzujce repetycje oraz zwiastowania dwikiem i szczegami obrazu tego, co ma si wydarzy w przyszoci - daje wyjtkow, wrcz poraajc si poetyck, jakkolwiek prowadzi te bdzie w przyszoci do ozdobniczej ezoteryki niszczcej zamiar nieledwie tak samo, jak pretensjonalno wymylnych alegorii Miklsa Jancs. Nie w Andrieju Rublowie jednak, gdzie poszczeglne epizody s klasycznymi przypowieciami fabularnymi, nadzwyczaj tylko odmiennie zobaczonymi przez bdzce pord zdarze oko obiektywu i rewelacyjnie naturalnymi w swojej niewystawnoci, chaosie, fizycznej materialnoci, a zarazem piknie plastycznym szarej palety odcieni, pomnaanym przez intruzje takich malarskich substancji, jak syntetyzujce znaczenia rozlane mleko. Z podstawowej triady Tarkowskiego, na ktr skadaj si sensualny przekaz wiata, manifestacje ducha rosyjskiego i odwoania do dziedzictwa kultury europejskiej, zdecydowanie dominuje tu element rodkowy, wyraony w perspektywie nieodlegej od myli narodnickiej. Nad ten porzdek konstrukcyjny przekazu idei (w ktrym apologia niektrych rysw poczyna, na przykad maego ludwisarza, wrcz niepokoi) i tak jednake wybija si poetycka sia wrae nie wywiedzionych ani z literatury, ani z tezy doktrynalnej, ani z jakiegokolwiek zamysu reprezentacyjnego, lecz z czystej ekspresji wizualnej. Na niej bdzie Tarkowskiemu zaleao najbardziej. [1963] ANSATSU, zobacz SKRYTOBJSTWO ARABESKA, ARABESQUE, Stanley Donen. Wielka Brytania Scenariusz: Julian Mitchell, Stanley Price, Peter Stone. Pierwowzr scenariusza: Gordon Cotler - powie "The Cipher". Zdjcia: Christopher Challis. Muzyka: Henry Mancini. Monta: Frederick Wilson. Opracowanie czowki: Maurice Binder. Wykonawcy: Gregory Peck (David Pollock), Sophia Loren (Yasmin Azir), Alan Badel (Nejim Beshraavi

), Carl Duering (1 - sobowtr premiera Hassana Jeny; 2 - premier Jena), John Merivale (Sylvester Pennington Sloane), Duncan Lamont (Webster), Kieron Moore (Yussef Kassim), George Coulouris (prof. Ragheeb), Harold Kasket (ambasador Mohamed Lufti), Ernest Clark (Beauchamp), Sidney James (Hemsley). Stanley Donen Denis Holt 104' Panavision Technicolor Poowa lat szedziesitych: w grafice, malarstwie, sztuce uytkowej krluje opart. W kinie popularnym ogromne wzicie maj przygody szpiegw; impet serii z Jamesem Bondem przynosi ju dwa filmy rocznie i jej (chwilowe) zaamanie nastpi dopiero dlatego, e Sean Connery odmawia dalszego udziau nawet za cae zoto ze skarbca amerykaskiego w Fort Knox. Mdra decyzja. Oczywicie znakomitemu aktorowi chodzio o ocalenie niezalenoci; ale rzecz te w tym, e kinowe produkty z agentem 007, kultywujc swe specyficzne (i gruboskrne) stereotypy, nie mogy zdoby odpowiedniego stopnia swobody fabularnej, a w dodatku niemal aden nie bdzie mia szczcia dosta si w rce reysera wyszej klasy. Jak poczy mod na opart, parodi bondomanii, swoist dla siebie mi elegancj plsania wok wydarze i admiracj dla Hitchcocka, pokazuje Donen w Arabesce: z osobna wszystko jest tu troch odlege od doskonaoci, suma udaa si natomiast nie gorzej od Szarady. Nie ma tamtej wieej nuty, ale jest bogatszy konglomerat, zwaszcza w wyrafinowaniu wizualnym, i tym razem na szerokim ekranie. Zaczyna si, jak w poprzednim filmie, od graficznej czowki; tu nie jest ona jednak odrbnym dodatkiem, ju bowiem w sekwencji wstpnej Christopher Challis, jeden z asw stylizowanej fotografii barwnej, ongluje ustawieniami kamery, refleksami, znieksztaceniami optycznymi, gr soczewek i wizjerw, spojrzeniami przez zgeometryzowane (koncentryczne na og i koliste) formy, lustrzanymi odbiciami nie tylko w szkle, ale w chromie, lakierze, wodzie, plastiku. Rokoko malowania kamer - posunite w jednej ze rodkowych sekwencji a do bezporedniego zacytowania poetyki awangardy impresjonistycznej, gdy znarkotyzowany bohater, widzc podwjnie i nieostro, powoduje cig kraks jadc noc rowerem pod prd ruchu ulicznego - byoby moe mao znone w normalnej opowieci. Tu jednak zawia intryga jest gwnie holownikiem zabawy (inspirujcym, jeeli wzi pod uwag punkt wyjcia Lucasa i Kaufmana do przygd Indiany Jonesa). Opisuje perypetie rzekiego Amerykanina, wykadajcego w Oksfordzie egiptologa, ktrego wpltano w walk o wadz w pewnym ksistwie arabskim: lokalny potentat naftowy - stale rezydujcy w Londynie - nie chce dopuci do zawarcia rzdowej umowy ze Stanami, nim jednak dokona zamachu na przybywajcego do Anglii swego premiera, musi si dowiedzie, co zawiera hieroglificzny przekaz odebrany agentom pastwowego wywiadu. W grze bior jeszcze udzia inni zainteresowani o trudnej do odkrycia orientacji, wrd nich pikna Yasmin, ktra staje si dodatkowym motywem dziaa bohatera. Fabua jest cudownie absurdalna, niemniej wielce konsekwentna (to si zdarzao rzadko nawet Hitchcockowi, ktrego te si tu parodiuje w wydarzeniach na placu budowy i wrd anw pszenicy co skdind nie siga doskonaoci drwin z wyczynw agenta 007 w scenie zwalczania helikoptera drabin). Waniejsze jednak, e Donen wietnie poradzi sobie z onglerk nastroju, z rytmem i wawoci dramaturgiczn. Udanymi nastpcami poprzedniej pary HepburnGrant zostali Sophia Loren i Gregory Peck: z nich dwojga zwaszcza jemu rzadko dawano szans na tego rodzaju dowcipn lekko, tote nie omieszka z niej skorzysta. Starannej caoci dopenia muzyka Manciniego, mniej ni zazwyczaj melodyjna, natomiast bardzo zrcznie towarzyszca nastrojom. [1962] ARABESQUE, zobacz ARABESKA AU COEUR DE LA VIE, zobacz W SERCU YCIA

AZ PRIJDE KOCOUR, zobacz GDY PRZYCHODZI KOT LSKARINNAN, zobacz KOCHANKA BANDITI A ORGOSOLO, zobacz BANDYCI Z ORGOSOLO BANDYCI Z ORGOSOLO, BANDITI A ORGOSOLO, Vittorio De Seta. Wochy Scenariusz: Vittorio De Seta, Vera Gherarducci. Zdjcia: Vittorio De Seta. Muzyka: Valentino Bucchi. Monta: Jolanda Benvenuti, Vittorio De Seta. Wykonawcy: Michele Cossu (Michele Jossu), Peppeddu Cuccu (Giuseppe Jossu), Vittorina Pisano (Mintonia). Vittorio De Seta Goffredo Lombardo 98' Wydawao si, e Ziemia dry Viscontiego - bardziej poemat filmowy dokumentujcy pooenie bytowe rybakw sycylijskich ni opowie fabularna - pozostanie we woskim kinie neorealistycznym rdem, z ktrego czerpie si wzory, ale do ktrego nie doczy ju dzieo pokrewne. A jednak historia si powtarza, i to jake dokadnie: inny arystokrata - markiz rodem z Palermo - w czternacie lat pniej przedstawia bliniaczy dramat dokumentujcy sytuacj spoeczn pasterzy w grach Sardynii. Bandyci z Orgosolo daj najywsze potwierdzenie, e powracajce w kinie woskim echo neorealizmu obejmuje nie tylko warsztatowe wykorzystanie metody bd stosowanie jej do przywoa i analizowania przeszoci. Niezalenie od zmiany sytuacji materialnej ogu, nadal wystpuj orodki alarmujcej niepewnoci bytu, zaniedba spoecznych, potencjalnej przestpczoci, ktrych opis nie musi si sprowadza do publicystyki interwencyjnej. Wziwszy to pod uwag, De Seta dostarczy wierzcym w filmow rzeczywisto nowego argumentu, e trzeba tylko umie wydoby potencja dramatyczny tematu, znale wtki uniwersalne, zachwyci wizualnie. Podobnie rozwizane dziea ekranowe - cho nie nazywane ju neorealistycznymi - bd si jeszcze nieraz pojawia w rnych regionach, gdzie warunki egzystencji ka zadawa te same pytania moralne o los czowieka. De Seta, co znamienne tym bardziej, nie zamierzy wprzdy takiego rozwizania interesujcych go wtkw: przez pi lat zajmowa si klasycznymi krtkimi dokumentami etnograficznymi z Sycylii i Kalabrii, a potem z Sardynii, wykonujc przy nich niemal wszystkie czynnoci i zdobywajc spore uznanie potwierdzone nagrodami. Dopiero w czasie pobytu w roku 1958 na Sardynii, poznawszy oddziaujce tam prawidowoci spoeczne, zdecydowa si uczyni z nich podstaw opowieci fabularnej. Przez rok zbiera materia socjologiczny, nieatwy do uzyskania wywiadami w takim rodowisku; przez nastpne sze miesicy krci tylko przy udziale ony i dwu asystentw, dobrawszy obsad z miejscowych pasterzy. Film opowiada o dramacie jednego z nich: potrzebujcy pomocy bandyci zaszli z wyyn do jego domu w Orgosolo akurat gdy pojawili si cigajcy ich karabinierzy. Okolicznoci (znalezione podczas rewizji miso z rabunku) wskazyway na powizania, a poniewa w potyczce zgin jeden z andarmw, Michele ocenia, e wypada mu ucieka na rdgrskie pooniny. Nie moe pozostawi w gospodarstwie jedynego mienia nie spaconego jeszcze stada owiec, zabiera zatem do pomocy modszego brata. Giuseppe pocigany jest zrazu romantyk niebezpiecznej przygody; potem jednak, w trakcie bezlitosnego pocigu po pozbawionych wody pustkowiach, chopiec osiga skraj wyczerpania. Jeszcze mniej wytrzymae okazay si owce. Michele nie zdoa ich przepdzi w doliny po drugiej stronie acucha grskiego, pady tu przed celem. Zaczynaj nad nimi kry spy. Przyjmujcy zrzdzenie losu pasterz nie widzi ju teraz adnej alternatywy. Jeeli nie odda dugu, dom zostanie zlicytowany. Adwokat te kosztuje. Wziwszy wic karabin, idzie w gry zosta jeszcze jednym zodziejem owiec i bandyt. Film spenia doskonale postulat neorealizmu: pokaza celem zrozumienia i obudzenia poczucia sprawiedliwoci. Grale sardyscy s dla wadzy policyjnej wycznie przestpcami, jedni rzeczywistymi, inni potencjalnymi; karabinierzy dla ludzi z Orgosolo - obcymi ciemizcami, poniewa

kieruj si prawem pastwowym zbyt odlegym od miejscowego obyczaju zbjnickiego. Dramat bohatera umiejtnie przyblia te racje: De Seta jest dobrym porednikiem, sam bowiem pochodzi z innego wiata. Wicej warte jest jednak to, jak potrafi t histori opisa. Prawda realiw i poddawany natur tematu, wiadomie respektowany prosty tryb narracji (cho z uyciem zrcznych rozwiza, tak w poszczeglnych ujciach i scenach, jak w dramatycznej konstrukcji caoci) to warunek konieczny powodzenia; ale do swej prawdziwej wartoci film wyniesiony zostaje urod plastyczn, piknym wygraniem nieruchomej bieli ska i ywej bieli zwierzt. W najlepszym czasie kinematografii skupiajcej wspaniaych operatorw "Srebrn Tam" za zdjcia - jedn z dorocznych nagrd krytyki krajowej otrzyma wanie De Seta. [1963] BARAUTOMAT WIAT, zobacz PERY NA DNIE BECKET, Peter Glenville. Stany Zjednoczone, Wielka Brytania Scenariusz: Edward Anhalt. Pierwowzr scenariusza: Jean Anouilh - sztuka "Becket, ou l'Honneur de Dieu". Zdjcia: Geoffrey Unsworth. Muzyka: Laurence Rosenthal. Scenografia: John Bryan, Maurice Carter. Kostiumy: Margaret Furse. Wykonawcy: Richard Burton (Thomas Becket), Peter O'Toole (krl Henry II), Donald Wolfit (biskup Gilbert ffolliot), John Gielgud (krl Louis VII), Martita Hunt (krlowa Matilda), Pamela Brown (krlowa Eleanor), Paolo Stoppa (papie Aleksander III), Gino Cervi (kardyna Zambelli), Sian Phillips (Gwendolen), David Weston (Brat John), Percy Herbert (przywdca baronw), Niall MacGinnis (najstarszy z baronw), Felix Aylmer (arcybiskup Canterbury), Inigo Jackson (ksi Robert de Beaumont), Veronique Vendell (Francuzka), John Phillips (biskup Winchesteru), Frank Pettingell (biskup Yorku), Hamilton Dyce (biskup Chichesteru), Patrick Newell (William z Corbeil), Riggs O'Hara (ksi Henry), Gerald Lawson (stary wieniak), Jennifer Hilary (crka wieniaka), Geoffrey Bayldon (Brat Philip), Paul Farrell (rolnik), Rose Howlett (ona rolnika), Linda Marlow (crka rolnika), Wilfrid Lawson (stary onierz), Magda Knopke (dziewczyna na balkonie), Victor Spinetti (francuski krawiec), Edward Woodward (Clement), Graham Stark (sekretarz papiea). Hal Wallis Paramount Keep 165' Panavision 70 Technicolor W brytyjskiej mitologii mocno jest zakorzeniona posta dcego do samozniszczenia Celta. Pocztek lat szedziesitych, w kadym razie w kinie, wysun na proscenium dwie takie osobowoci: Irlandczyka i Walijczyka. Pierwszy, Peter O'Toole, pojawi si w tej roli jako Lawrence z Arabii; drugi, Richard Burton, potwierdzi wasn biografi ow pasj, ktr najpeniej uzewntrzni kreacj witego Tomasza w adaptacji sztuki Anouilha. To jego najwiksze osignicie ekranowe, pocztek apogeum, do ktrego wznosi si od roku 1951, gdy w sezonie teatralnym w Stratfordzie odkryto, e ma gos Gielguda, mski urok Oliviera i talent na miar Szekspira. Becket zosta z gry pomylany jako fajerwerk aktorski, winny w dobie gigantw ekranowych otworzy nowy rozdzia giganta teatralnego. Obecni s wic te Gielgud i O'Toole, odpowiednio wspaniali i tak samo symbolicznie nie zamykajcy tej obecnoci penym triumfem, jak niepenym sukcesem okaza si film: wszyscy trzej nominowani do "Oscara", wszyscy bez laurw. Stanie si to ich sta specjalnoci; wyjtek Gielguda, ktry w kocu otrzyma co w rodzaju statuetki pocieszenia za drugoplanowy wystp w filmiku Arthur (1981), tylko potwierdzi t regu. A jednak podczas trwajcej przez pitnastolecie - mniej wicej od 1957 do 1971 - mody na historyczne widowiska wedug poczesnych dwudziestowiecznych sztuk teatralnych, Becket okae si dokonaniem najwyszej prby po pniejszym o dwa lata Oto jest gowa zdrajcy, wanie dziki odtwrczej prawdzie caej sfery konfliktu osobowego pomidzy krlem Anglii a jego faworytem, towarzyszem zabaw i swawoli erotycznych Becketem, wyniesionym do godnoci arcybiskupa Canterbury, po czym koczcym

29 grudnia 1170 mierci z rk czterech baronw przed otarzem katedry wwczas, gdy sub Bogu postawi nad lojalno wobec monarchy. Ten sam dylemat innego witego Tomasza bdzie wanie podstaw Oto jest gowa zdrajcy; bliniacze wypadki rozgryway si te w redniowieczu polskim i innych krajw europejskich; co jednak gwne w sztuce Anouilha - konflikt wadzy wieckiej i duchownej, ktremu mylnie stara si zapobiec krl Henryk II mianujc prymasem przyjaciela - zeszo w ekranizacji na nieco dalszy plan. Niemniej Anhalt i Glenville ani nie zdradzili zbyt moe wyrafinowanego i bogatego dialogowo oryginau, ani nie sprostowali przeinacze historycznych (Becketa, w rzeczywistoci Normana, Anouilh zrobi Sasem, a zatem przedstawicielem zdegradowanego narodu byych panw Anglii, podbitych przez pradziada Henryka, Wilhelma Zdobywc - co sprowadza ich konflikt osobowy na inn paszczyzn): wszystko rozgrywa si wic pomidzy wiernoci druhowi a wiernoci sobie, swojej godnoci, swojej racji istnienia. "Jak dzi Wasza Mio mnie kocha, tak rycho znienawidzi, bo roci sobie w sprawach Kocioa prawa, ktrych nie uznaj" - powie krlowi Becket uczyniony najwyszym dostojnikiem duchownym kraju wbrew wrogiej mu hierarchii. Po przeistoczeniu si w zgodzie z sumieniem, przeciwstawi sw prawd kaprynemu despocie. Nigdzie bardziej - nawet w Mioci i gniewie - nie okae tak Richard Burton swej kruchoci emocjonalnej, skadajcej si na bogat osobowo jednego z najwikszych aktorw stulecia. Nigdy te nie bdzie mia tak wspaniaego partnera. W tym filmie naprawd istniej tylko oni oraz Gielgud; reszta - nienaganna scenografia, ilustracyjnie ujta przestrze w tle, caa nobliwo eleganckiego widowiska z klas - to tylko naddatek. BG I DIABE W KRAINIE SOCA, DEUS E O DIABO NA TERRA DO SOL, Glauber Rocha. Brazylia Scenariusz: Glauber Rocha oraz Walter Lima Jr, Paulo Gil Soares. Zdjcia: Waldemar Lima. Muzyka: Heitor VillaLobos, Johann Sebastian Bach, melodie ludowe z Brazylii pnocnowschodniej. Opracowanie muzyki: Sergio Ricardo. Sowa piosenek do melodii ludowych: Glauber Rocha. Scenografia: Glauber Rocha, Paulo Gil Soares. Monta: Rafael Valverde, Glauber Rocha. Wykonawcy: Geraldo D'el Rey (Manuel), Yon Magalhaes (Rosa), Othon Bastos ("Corisco"), Lidio Silva (prorok Sebastiao), Maurcio do Valle (Antonio "das Mortes"), Julio Marrom (lepy Julio), Sonia dos Humildes (Dad ), Milton Rosa (Moraes), Antnio Pinto (obszarnik z domu weselnego). Copacabana Jarbas Barbosa Glauber Rocha 125' "W Ameryce aciskiej gd jest nie tylko zatrwaajcym przejawem spoecznej ndzy. On o istocie stosunkw spoecznych decyduje. Nasz kultur moemy nazwa kultur godu. W tym te tkwi tragiczna oryginalno cinema novo na tle kina wiatowego: jest ni nasz gd. Nasza najwiksza plaga, tyle postrzegana, co nie rozumiana. My jednak j rozumiemy i wiemy, e jej likwidacja nie zaley od technicznych programw, lecz od samej kultury godu, ktra podkopie i przezwyciy istniejce struktury spoeczne. Kultura godu wyraa si najbardziej naturalnie poprzez przemoc. Pastwowa ebranina biorca si z tradycji kolonialnego miosierdzia powoduje spoeczny zastj. Przemoc jest natomiast naturaln reakcj zagodzonego. Nie jest to przemoc prymitywna. Estetyka gwatu jest blisza rewolucyjnej ni prymitywnej i nie przenika jej nienawi; raczej brutalna mio. Estetyka gwatu objawia si z chwil, gdy kolonizator zaczyna zauwaa istnienie kolonizowanego. Dopki bowiem ciemiony nie podnosi ora, nie jest dostrzegany". Fragmenty deklaracji Glaubera Rochy "Estetyka godu" z roku 1965 pozwalaj zapewne nieco lepiej wnikn w motywacje treciowe i stylistyczne wyjtkowo niezwykych filmw Bg i Diabe w Krainie Soca oraz pniejszego Antonio das Mortes, ktrymi zafrapowa wiat w latach szedziesitych. Ju sam konglomerat kulturowy Brazylii na stepach pnocnego wschodu, gdzie wadza latyfundystw przeplataa si z wpywami rozbjniczych oddziaw cangaceiros, a ndza i prymitywizm z

mistycyzmem, dawaa perspektywy efektownej epiki ekranowej (prby takie kinematografia brazylijska oczywicie podejmowaa); Rocha jednak zamierzy wicej, bo stworzenie narodowej stylistyki podobnej pnocnoamerykaskiemu westernowi w poczeniu pierwiastkw ludowych i intelektualnych wykadni rewolucji spoecznej. Nastroje rewolucyjne w Ameryce aciskiej wanie bardzo silnie nabrzmiewaj (i w samej Brazylii zostan za rok powstrzymane przez przewrt wojskowy). Zmieni to w przyszoci sytuacj samego Rochy, ktry zostanie nawet na jaki czas w roku 1965 uwiziony z powodw politycznych, a take zmieni moliwoci realizacji jego zamysw w praktyce. Prawdopodobnie jednak bardziej zadecyduje o tym wasny radykalizm polityczny, ktry przeway nad instynktem twrczym i przeszkodzi mu rozwin poszukiwania artystyczne: do wyranie wydaj si na to wskazywa jego pniejsze przedsiwzicia, nawet najgoniejsza Terra em transe (1967). Bg i Diabe w Krainie Soca jest dzieem bardzo modego autora. Rocha ju na pocztku swoich studiw prawniczych zainteresowa si zarwno krytyk jak praktyk filmow i wraz z kolegami uniwersyteckimi utworzy nowofalowy ruch cinema nvo, w ktrym bdzie najaktywniejszy; majc dwadziecia trzy lata nakrci w jego duchu, metodami pamatorskimi, swj pierwszy penometraowy Barravento (1961) - o obyczajach i dominacji wierze w yciu czarnych rybakw z wybrzea bahijskiego, a wkrtce przystpi do realizacji znacznie powaniejszej i bardziej profesjonalnej. Gdy Bg i Diabe w Krainie Soca bdzie gotowy, zrobi na festiwalu canneskim w dwa lata po lubowaniu (wraz z Susz dos Santosa, patrona cinema novo) podobnie due wraenie co film Duartego. Nie skoczyo si tak samo, to znaczy "Zot Palm", ale podobno zabrako tylko jednego gosu. Fantazja Rochy pod kilku wzgldami dopenia paradokumentalizm Suszy: rozgrywa si na serto w tym samym roku 1940, rozpoczynajc od oszukania, jak tam, biedaka - ma rozumniejszej od siebie kobiety - przez waciciela ziemskiego. Manuel nie pozostaje jednake pokorny, lecz zabija. Zanim zdy zawiadomi bliskich, w lad za nim do jego domu przyjedaj stranicy obszarnika; w napaci ginie matka. Muszc ucieka, bohater i jego Rosa przyczaj si do wsplnoty religijnej czarnego Sebastiao, nauczajcego na Monte Santo o ziemi obiecanej biedakw. Poniewa popularno proroka ronie i jego wywrotowe kazania jawnie zagraaj panujcemu porzdkowi, skorumpowani ksia wynajmuj regulatora, Antonia das Mortes, by dokona masakry sekty; ale to Rosa zabija Sebastiao, ktry - dla oczyszczenia duszy Manuela, a w istocie dla osignicia jego penego podporzdkowania - powici jej dziecko. Antonio darowuje ycie tylko dwojgu bohaterom, by mogli opowiedzie o rzezi; ci wybieraj teraz drog przeciwn dotychczasowej, przystajc do oddziau sawnego cangaceira Corisca, czyli Byskawicy, zwanego te Biaym Diabem. Od mierci swego dowdcy Lampiao, czyli Latarni (legendarnego kapitana cangaceiros Virgulina Ferreiry, ktry przez 30 lat umyka siom policyjnym piciu stanw pnocnowschodniej Brazylii) Corisco zabija nie tylko bogaczy, ale take biedakw, aeby oszczdzi im cierpie. Manuelowi wydaje si, e znalaz wieszczonego przez Sebastiao pogromc smoka ndzy i niesprawiedliwoci, witego Jerzego, i cho ywi pewne wtpliwoci, zostaje porucznikiem Corisca. Tymczasem jednak Anto;nio das Mortes postanawia zgadzi wszystkich bandytw i faszywych prorokw. Po dokonaniu przeze tego dziea Manuel i Rosa znw s sami. Id ku oceanowi, by speni proroctwo czasu, gdy sertao bdzie morzem, a ziemia nie bdzie nalee ni do Boga, ni do Diaba, lecz do czowieka. Uywajc skadnikw przypowieci prowadzonej przez lepego bajarza, co wywodzi si jeszcze z tradycji portugalskiego redniowiecza, Rocha jest zarazem wspczenie dialektyczny: usiuje, co wynika z jego programu, tworzy kino ludowe, w ktrym synteza nie jest zadana, lecz ma si dopiero dokonywa na podstawie dostarczanych argumentw. Niektre z nich s zreszt w peni czytelne tylko w kraju rodzimym, na przykad doktryna goszona w kocu XIX wieku przez proroka Antonia przeciwko republice, pochodna portugalskiego sebastianizmu, przewidujca nadejcie witego Sebastiana wybawiciela. Rwnie hybrydyczna jest forma filmu: krwawa legenda, mieszajca realne z mistycznym, przedstawiana jest w ekspresyjnych, na og krtkich i gwatownie montowanych ujciach. Prawda wysnuta ze szczegw historycznych miesza si tu z teatrem, ludowo z ekranow tradycj patosu rewolucyjnego (cho Rocha, jak wyjania, stara si uwolni w scenie masakry na schodach Monte Santo od Eisensteina, to jednak wpyw klasycznej sekwencji odeskiej jest rwnie atwo dostrzegalny, jak w kulminacji lubowania). W intencje wtpi nie ma potrzeby; to miao by dzieo na uytek narodowy i spoeczny. Zbyt wielki jednak dystans dzieli modego intelektualist Roch od ludu, do ktrego chciaby przemawia: Bg i Diabe w Krainie Soca zostaje cakowicie odrzucony przez publiczno brazylijsk.

Drugi film na ten temat, Antonio das Mortes, ktry powstanie ju po zaamaniu si w kraju demokracji, okrzepniciu dyktatury i uwiadomieniu sobie bezsilnoci przez mieszczaskich rewolucjonistw, bdzie wersj bardziej spjn, bardziej wywaon estetycznie, ale - eksportow. [1964] BEZUCHY HOICHI, zobacz KWAIDAN, CZYLI OPOWIECI NIESAMOWITE BIJCE SERCE, LE COEUR BATTANT, Jacques DoniolValcroze, Francja Scenariusz: Jacques DoniolValcroze. Zdjcia: Christian Matras. Muzyka: Michel Legrand. Monta: Nadine Marquand. Wykonawcy: JeanLouis Trintignant (Fran ois), Fran oise Brion (Dominique), Raymond G rme (Pierre Mallet), Pnlope Portrait (wacicielka pensjonatu). Cocinor Marceau 86' Premiera: 1962 Nic lepiej nie wyraa rnicy midzy buntem modych inteligentw francuskich z nouvelle vague a o dekad pniejsz kontestacj, ni L'Eau @ la bouche (1959) igraszki trafu i mioci w czasach sputnika czy te, jak kto woli, francuska wersja Umiechu nocy, ktr przy wykorzystaniu scenerii zamku swojej ciotki zadebiutowa Jacques DoniolValcroze, po mierci Bazina naczelny redaktor "Cahiers du Cinma". Kontrkultura wzgardzi pienidzmi; modzie z czasw nowej fali wolaaby je przej z ap gupich i zakamanych burujw, by subtelniej od nich cieszy si yciem (szukajc wzorw tej radoci raczej w arystokratycznym libertynizmie ni, jak kontestatorzy, w sonecznym braterstwie). Nawet czterdziestoletni intelektualici, jak DoniolValcroze, nie umiej si zrazu od tego zdystansowa i wyartykuowa zrcznie swoich wasnych zapatrywa. "kowe brednie w najgorszym stylu" oceni miadco Polaski praktyczny pocztek dotychczasowego teoretyka i reysera krtkometrawek, ktry owic metody warsztatowe Renoira i Rosselliniego popad w pretensjonalno treciow, a w narracji, zamiast wada kamer jak pirem, uy kamerylunety: wanie ten film zasynie jako pierwszy opis przy nieumiarkowanym uyciu transfokatora. Druga prba, niepomiernie bliej oddajca delikatny romantyzm swego autora, okae si dla odmiany zbyt ulotna jak na potrzeby popularne i poczeka na premier a ptora roku. Bijce serce jest jednak, obok La Maison des Bories (1970), najlepszym jego filmem: podobnie jak ten pniejszy, piknym dramatem psychologicznym o niespenieniu marze uczuciowych. Mody malarz towarzyszy w wakacyjnym wyjedzie pastelowej sekretarce marszanda, ktra ma si spotka na Riwierze ze swoim zdradzajcym on dyplomat chilijskim. Skoro ten si nie pojawia, chopca oywia myl, e moe z numeru drugiego sta si pierwszym. Na nic jednak jego mio i pieczoowite zabiegi, by nie zrazi Dominique; gdy ju ma si sprawdzi, e nieobecni nie maj racji, wyczekiwany Juan Marquez jednak przyjeda i somiany kochanek koczy gr, przedkadajc czysto nadziei nad upokorzenie. DoniolValcroze uwzgldnia wprawdzie rozsdn doz przerywnikw komediowych, lecz koncentruje si waciwie wycznie na dwojgu wietnie wykreowanych bohaterach, w urodziwym plenerze wybornie chwytanym kamer Matrasa i z towarzyszeniem (nieco za bogato rozbudowanym w choray) muzyki nie znanego jeszcze Legranda. Wrd poetyckich filmw nowofalowych ten naley do najbardziej skupionych na emocjach, a nie na wydarzeniach, i na portretach wewntrznych modych ludzi, nie za na realiach materialnych i spoecznych rzeczywistoci. W impresji opartej na niuansach i niedopowiedzeniach kluczowe znaczenie miaa wiarygodno ulotnej atmosfery; j jednak, z autorskim przekonaniem, umia DoniolValcroze utka tym razem nieomylnie. [1963] BILARDZISTA, THE HUSTLER, Robert Rossen. Stany Zjednoczone.

Scenariusz: Robert Rossen, Sydney Carroll. Pierwowzr scenariusza: Walter Tevis - powie "The Hustler". Scenografia: Harry Horner, Gene Callahan oraz Albert Brenner. Monta: Dede Allen. Wykonawcy: Paul Newman (Eddie Felson), Piper Laurie (Sarah Packard), George C. Scott (Bert Gordon ), Jackie Gleason ("Minnesota Fats"), Myron McCormick (Charlie Burns), Murray Hamilton (James Findley), Vincent Gardenia (barman stawiajcy 105 dolarw), Michael Constantine ("Big" John), Stefan Gierasch ("Preacher"), Carl York (cigant pokonany za 100 dolarw), Clifford Pellow ("Turk" Baker). Robert Rossen 135' CinemaScope Po dwunastu latach od Gubernatora Rossen przedstawia drugi przenikliwy film o amerykaskiej korupcji, tym razem nie w sferze walki o wadz (i pienidze), lecz na polu walki o prymat zawodniczy (i pienidze). Bilardzista traktuje tyle o hazardzie, co o sporcie, z ktrym Rossen by zwizany nawet bezporednio jako bokser; zaglda ju zreszt za kulisy ringu w Body and Soul (1947). Istot treci okazuje si tu jednak przegrana Ameryki idealistw z Ameryk drapienikw, i w tym sensie ekranizacja bestsellerowej ksiki Tevisa ma dla reysera dodatkowy wymiar osobisty. Lata pidziesite, w ktrych nie zrealizowa adnego wanego filmu ani nie napisa adnego liczcego si scenariusza, stay si dla niego - przekonanego lewicowego demokraty - dekad odsunicia i kompromisw z ulegym maccarthystom Hollywoodem (by komunist i jakkolwiek w roku 1945 zerwa z parti i uzna realno zagroenia bolszewickiego, nie uchronio go to od szykan). W ostatnich latach ycia, po zakoczeniu si zimnowojennej histerii, nakrci ju tylko dwa filmy, obydwa jako produkcje niezalene i powstae z dala od kalifornijskiego centrum. Ten drugi - dramat psychiatryczny Lilith (1963) - przyjty zostanie bardzo rnie; Bilardzista, nominowany do "Oscarw" w kadej z gwnych kategorii, oznacza zwycistwo moralne zaprawione gorycz. Takie jest te udziaem bohatera filmu, Eddiego Felsona z Oaklandu, ktry przyjeda ze swoim wsplnikiem na wschd Stanw po saw i dolary za mistrzowskie wbijanie bil do uz. Po drodze zbiera pienidze nacigajc na zakady amatorw, niewiadomych, z jakim asem maj do czynienia; celem jest pokonanie "Minnesoty Fatsa", waciciela sawy najwikszego mistrza gry w piramidk, ulubionej przez bilardzistw amerykaskich. Eddie jest bardzo szybki i bardzo pewny siebie, ale po dwudziestu piciu godzinach przegrywa walk i wszystkie pienidze: jowialny i godny "Fats" ma nad nim przewag yciowego dowiadczenia, a poza tym - jak objania Gordon, miejscowy rekin hazardowy, yjcy bogato z zakadw i sterowania ludmi - Eddie skazany jest na poraki, poniewa brak mu prawdziwej woli zwycistwa. Dostrzegajc jednak jego talent, Gordon tak manipuluje wypadkami, e uzalenia od siebie hardego pretendenta, zawiera z nim upieczy kontrakt finansowy i zabiera na gr do Louisville z bogatym cynikiem uprawiajcym hazard na zielonym stole. Aby jednak nikt nie przeszkadza w pasoytowaniu, eliminuje dziewczyn Eddiego, ktr ten pozna po klsce z "Fatsem": chroma samotniczka, pomagajca sobie alkoholem i prbujca si w pisarstwie, zakochaa si w przystojnym owcy sawy - moe dlatego wanie, e by przegrany. Gordon, wiedzc, e Sarah bdzie saboci jego zawodnika, upokarza j tak bezwzgldnie, e dziewczyna popenia samobjstwo, rozumiejc sw bezradno wobec szulerskiej pasji Eddiego wciganego w "perwersyjny, spaczony, kaleki" - jak gosz jej sowa poegnalne - wiat biznesu bilardowego. Zaiste, teraz mody mistrz jest silny zimn pewnoci, ale take silny nienawici: pokonuje bezapelacyjnie "Fatsa" i w pokerowej prbie zdominowania go przez Gordona nie daje si zaszantaowa, bo to on ma mniej do stracenia. Majc tak owocny materia fabularny, Rossen zadba o ca reszt: jego Bilardzista jest cik, acz dobrze naoliwion maszyn tradycyjnego dramatu ekranowego, w ktrym wszystko jest perfekcyjne technicznie, poczwszy od koncertu aktorskiego czworga gwnych wykonawcw po mrok zdj Schfftana, bezbdnie oddajcy atmosfer i jake trafny w panoramicznym formacie, wyduanym jeszcze owietleniem ("jak w kostnicy") lamp nad stoami. Bardzo wane emocje wnosi tu Piper Laurie, krucha westalka wartoci humanistycznych; rasowo cyniczny George C. Scott - w kolejnej po Anatomii morderstwa roli nominowanej do "Oscara" - uzmysawia, e trzeba go uwaa za jednego z najlepszych aktorw ekranu; Jackie Gleason wzbudza powszechne domniemania, e naprawd jest krlem zadymionych sal bilardowych, cho w rzeczywistoci bryluje jako komediant w telewizji; Paul Newman,

ktry unikn wszelkich pokus przeszarowania tej roli, ma prawo zapyta, kiedy otrzyma nagrod Akademii (ot, o wstydzie, otrzyma j za rol Eddiego Felsona, ale w wier wieku pniej, na wyprzeday tego samego tematu i swoich aktorskich umiejtnoci w Kolorze pienidzy). Jakkolwiek jednak film jest doszlifowany rzemielniczo w inscenizacji, rytmie, dramaturgii, wizaniu uj (tu daje po raz pierwszy zna o sobie Dede Allen, ktr zaprotegowa Robert Wise, autorytet sztuki montau) i jakkolwiek ma dusz - bo Rossen z caym przekonaniem prowadzi tu znamienny dla siebie opis zniszcze wewntrznych czowieka uparcie dcego do celu - to przecie zabrako mu ognia i wielowymiarowoci. Atmosfera spelunek bilardowych oddana jest bez zbdnych wtajemnicze tak, jakby dla wszystkich byo to swojskie terytorium; podobnie dziki znakomitej scenografii mieszkania i otoczenia zaegnane zostaje niebezpieczestwo papierowoci postaci dziewczyny (wiadomo o niej wszystko, czego nie zdradza dialog ); pojedynek z "Fatsem" pozbawiony jest jednak maligny hazardowego zapamitania, a rodowisko kibicw - na znak dezaprobaty? - zostaje potraktowane bardziej zdawkowo ni widoki tarczy zegara. Usprawiedliwieniem byaby koncentracja uwagi na dylematach pary bohaterw, ale i one s sabo eksponowane, jakby w obawie o sprzeczno wewntrzn postaci dziewczyny (Sarah jest zbyt inteligentna, aby nie umiaa zawczasu przewidzie konsekwencji pasji Eddiego i okreli granic swojego kompromisu). Pozostaje wspaniale opowiedziany dramat dojrzewania amerykaskiego zwycizcy, konsekwentnie autorski i konsekwentnie odbijajcy ukryty wymiar rzeczywistoci kraju, w ktrym pole gry nie jest dla outsiderw, nieopancerzonych i defetystw. [1964] BILLY BUDD, Peter Ustinov. Wielka Brytania Scenariusz: Peter Ustinov, De Witt Bodeen oraz Robert Rossen. Pierwowzr scenariusza: Herman Melville - powie "Billy Budd, Foretopman" oraz Louis O. Coxe, Robert Chapman - sztuka "Billy Budd" oparta na tej powieci. Zdjcia: Robert Krasker. Muzyka: Anthony Hopkins. Scenografia: Peter Murton. Kostiumy: Anthony Mendelson. Monta: Jack Harris. Wykonawcy: Terence Stamp (Billy Budd), Peter Ustinov (kapitan Edward Fairfax Vere), Robert Ryan (dowdca andarmerii John Claggart), Melvyn Douglas (Duczyk), Paul Rogers (por. Philip Seymour), David McCallum (por. Wyatt), John Neville (por. John Ratcliffe), Ronald Lewis (Jenkins), Lee Montague (Squeak), John Meillon (Kincaid), Niall MacGinnis (kapitan Graveling), Thomas Heathcote (Payne), Ray McAnally (O'Daniel), Robert Brown (Talbot), Cyril Luckham (andarm Hallam). A. Ronald Lubin Peter Ustinov 123' CinemaScope Najbardziej chyba niejednoznaczny mylowo spord czoowych filmw swoich lat: adaptacja krtkiej powieci, w ktrej Melville absolutne dobro przeciwstawia absolutnemu zu dowodzc, e adne nie ma racji istnienia na tym wiecie. To wydarze stanowi wojny napoleoskie we wstpnej fazie starcia pomidzy Wielk Brytani a Francj o panowanie na morzu. Wewntrznym problemem floty Zjednoczonego Krlestwa s bunty wywoane nieludzk dyscyplin; do legendy przeszed szczeglnie ten, ktry wydarzy si na "Bounty" na poudniowym Pacyfiku w roku 1788. Byo to jednak na statku, a nie na okrcie, gdzie rygor jest duo surowszy, i jeszcze przed wojn. W dziewi lat pniej napicie panuje powszechnie; rewolty wybuchy ju w dwch flotyllach - Spithead i Nore, przy czym poprowadzili je oficerowie wystpujcy przeciw skorumpowanej admiralicji. Wie o tych wypadkach Billy Budd, mody i szczeglnie urodziwy marynarz przeniesiony przymusowo na penych wodach Atlantyku ze statku handlowego "Rights of Man" na fregat "Avenger", majc wzmocni siy u wybrzey iberyjskich; zgodnie z rozkazem nie zdradza jednak niczego niewiadomej zewntrznych nastrojw zaodze. Z tych samych powodw kapitan Vere rezygnuje te z szerszego uzupenienia stanu osobowego, do czego upowaniayby go przepisy. Obawia si zarzewia niepokojw w sytuacji, gdy duch sprzeciwu samoistnie narasta take wrd jego ludzi za spraw bezlitosnego oficera Claggarta, strzegcego dyscypliny na pokadzie; rozlunienie rygorw jest natomiast nie do pomylenia w sytuacji penej gotowoci bojowej.

Sama jednak obecno Budda, jego szlachetno i urok (pochodzenie chopca okrywa tajemnica: podrzutek, ale z koszyka wycielanego jedwabiem) odbierane s przez skrzywionego przez ycie Claggarta jako wyzwanie, zwaszcza e Billy sta si ulubiecem okrtu. Kolejne niegodziwoci szefa andarmerii powoduj szemranie zaogi; Vere widzi niebezpieczestwo, pojmuje sowa o odpowiedzialnoci wadzy rzucone mu przez reprezentanta marynarzy, lecz opiera postpowanie na fundamencie regulaminu i wyczekuje jawnego zamania prawa przez Claggarta. Gdyby bowiem rzuci go na poarcie - argumentuje - sprowadzioby to tylko anarchi. Kluczowa prba charakterw w nocnej rozmowie antagonistw niczego nie zmienia: Billy burzy koncepcj wiata nienawistnika bronicego si przed kuszeniem go przez dobro, ale i sam popada po raz pierwszy w zwtpienie. Nie da si jednak wcign do spisku. Wwczas Claggart bezpodstawnie oskara go w konfrontacji przed kapitanem. Billy w szoku, niezdolny si wysowi, powala wroga jednym ciosem tak fatalnie, e ten, z szataskim umiechem, kona po uderzeniu si w gow. Zrozpaczony Vere - faszywe zeznanie Claggarta pozwalao woy jego gow w stryczek - nie porzuca litery prawa i mimo oporu oficerw skazuje zabjc na mier (zaoga, szczliwie dla zwierzchnikw, nie wie dokadnie, jak zgin szef andarmerii). 29 sierpnia 1797 Billy Budd, godzc si z wyrokiem i wydajc w ostatniej chwili okrzyk na cze kapitana, zawisa na rei. Zaamany Vere zdaje dowdztwo zastpcy. Marynarze nie reaguj na wezwanie do powrotu na stanowiska, tymczasem jednak z zatoki wyania si okrt nieprzyjacielski i daje ognia. Nawet to nie zmienia wszake sytuacji; nastroje nienawici wybuchaj dopiero wwczas, gdy jeden z potencjalnych przywdcw buntu wzywa do zemsty na Francuzach, e tak pno przybyli. "Avenger" staje do bitwy. Melville napisa t powie tu przed mierci; jego metafizyczny pesymizm siga tu niemal nihilizmu. Ustinov - czowiek renesansowy, aktor i dramaturg, pisarz i reyser, dziaacz pokojowy i laureat Orderu Umiechu - przystpi jednak do ekranizacji pod innym ktem widzenia. W innych te czasach: to nie rok 1890, szczyt wiktoriaskiej potgi imperialnej, lecz apogeum dekolonizacji i faza przesilenia, gdy ustpuj racje zbrojne. W upokarzanym mocarstwie brytyjskim potguj si nastroje rozlicze z bezdusznoci reimu militarnego. Wystpi one te w filmach: reyserowanych przez Amerykanw Za krla i ojczyzn i Wzgrzu, czy w powstaym jako produkcja amerykaska Krlu szczurw. Na wasne spojrzenie bez litoci w krzywe lustro Szary lekkiej brygady przyjdzie jeszcze poczeka sze lat; dobroduszny Ustinov nigdy zreszt nie przyjby optyki podobnej do Richardsona. Problemem kontradyktoryjnoci zgromadzonych argumentw, na jakiej opiera si jego Billy Budd, jest jednak nadmierny zakres, zbyt szeroki kontekst i w rezultacie nie najlepsza czytelno konkluzji. Racje elaznego porzdku w osiemnastowiecznej flocie krzyuj si tu w pewnych przejawach postawy oficerw "Avengera" z racjami inteligentw dwudziestowiecznych, kracowo charakterw (Vere do Budda: "w dobroci jeste tak nieludzki, jak Claggart w nikczemnoci") kiepsko wspbrzmi z mentalnoci ludzi z pokadu okrtu, chyba zbyt zoon w realiach tamtej epoki. Obiektywizm Ustinova w dylemacie przeciwstawiania nakazw sumienia i obowizku - jakkolwiek jest to brytyjskie poczucie obowizku - nie wytrzymuje ponadto niektrych konsekwencji ukadu treci, ktre wykazuj, e kapitan w swej solidnoci jest w istocie lekkomylny (ryzykuje egzekucj Budda w imi adu, nawet jeli sam ma potem by zlinczowany), a w swej dobroci cyniczny. Wcale jednak filmu powanie nie osabia ani to (i w konsekwencji problem reysera Ustinova, jak aktor Ustinov ma sobie poradzi z przedstawieniem kapitana), ani bardziej literackie i teatralne ni kinematograficzne zainteresowania inicjatora adaptacji, ani wreszcie niezbyt obfite zaplecze finansowe. Znakomity aktorsko, frapujcy Billy Budd ma te penomorski oddech epicki i mimo wszystko jest najlepszym historycznym dramatem marynistycznym. Zbiegiem okolicznoci, rwnie Melville da podstaw najwietniejszemu poprzednio Moby Dickowi; ani natomiast w kilku ekranizacjach historii "Bounty" (wanie jedn z nich krci rwnolegle Milestone po rezygnacji Reeda), ani pniej - nawet Polaskiemu w zbyt dugo dojrzewajcej do narodzin awanturze przygodowej Pirates (1986) - nie udao si w peni osign tego, co obiecuje widowiskowo ywiow i arcydzie kunsztu szkutniczego. [1965] BILLY KAMCA, BILLY LIAR, John Schlesinger. Wielka Brytania

Scenariusz: Keith Waterhouse, Willis Hall. Pierwowzr scenariusza: Keith Waterhouse - powie "Billy Liar!", Keith Waterhouse, Willis Hall - sztuka oparta na tej powieci. Zdjcia: Denys Coop. Muzyka: Richard Rodney Bennett. Monta: Roger Cherrill. Wykonawcy: Tom Courtenay (Billy Fisher), Julie Christie (Liz), Wilfred Pickles (Geoffrey Fisher), Mona Washbourne (Alice Fisher), Helen Fraser (Barbara), Gwendolyn Watts (Rita Corrigan), Rodney Bewes (Arthur Crabtree), Leonard Rossiter (Shadrack), Finlay Currie (Duxbury), George Innes (Eric Stamp), Ethel Griffies (babcia), Leslie Randall (Danny Boon), Godfrey Winn (prezenter koncertu ycze), Anna Wing (matka Arthura). Joseph Janni Waterhall Jack Rix 98' CinemaScope Billy Fisher to najbardziej aosny z modych buntownikw kina brytyjskiego: lawirant i mitoman z miasta w pnocnej Anglii, ktry roi sobie prace literackie i wyjazd do Londynu, a na razie zatruwa ycie drobnomieszczaskim rodzicom, zwodzi naiwne dziewcztka i obija si w pracy w zakadzie pogrzebowym, dokd go zapdzi tata. Owszem, ma szans: wioniana Liz, ktra od dawna czuje do niego sabo, wrcia wanie z kolejnego wypadu i znajduje potwierdzenie nadziei, e Billy ma jaki talent pisarski, skoro w miejskiej sali tanecznej graj uoon przez niego piosenk "Twisterella". Ofiarowuje mu siebie i swobod: wyjad najbliszym pocigiem do Londynu. Zachcony Billy pakuje walizk pomimo dramatycznej sytuacji w rodzinie (przed godzin babci w cikim stanie zabrano karetk), w drodze na stacj odwiedza szpital dowiadujc si o zgonie, wsiada jednak z Liz do wagonu, po czym... tchrzy i wraca do domu. Umie by miay tylko w wyimaginowanym pastwie Ambrozja, gdzie wciela si we wszystkie role sternikw spoecznych i bohaterw masowej wyobrani; w codziennoci natomiast nie potrafi y bez maski. Najoryginalniejszy moe pord filmw nurtu krytycznej oceny rodzimej wspczesnoci gubi w ostatecznym rachunku wiele ze swego olniewajcego potencjau. Wie si to, co najmniej czciowo, ze scenicznym pochodzeniem i adaptacj pod kierunkiem autorw pierwowzoru. Schlesinger prawie popisowo rozwiza transpozycj i wygra to, co wizao si z walorami ekranowymi (liczne sceny z wyobrani bohatera, ktre s pochodn ceremonii oficjalnych i mitologii spoecznej; zwinne zmiany miejsc akcji z szerokim uwzgldnieniem pleneru; obrazki obyczajowe z codziennoci publicznej), natomiast wyranie zaniedba czynnik osobisty, ktry tak si liczy w Rodzaju mioci. Tom Courtenay gra posta bardzo bogat, ale nie ma okazji nada jej jakichkolwiek cech sympatycznych; podobnie w zwierciadle komediowej drwiny przedstawione s niemal wszystkie osoby, z ktrymi styka si zagany Billy. Istnieje tylko jeden kardynalny wyjtek. Film staje si tym, czym mgby by, z chwil zauwaenia przez kamer Liz w urzekajcej sekwencji spaceru ulicami miasta (to jedno z efektowniejszych filmowych entre; Julie Christie ma ju zreszt, od trzech lat, status gwiazdy telewizji). Wanie ona jest tu prawdziw mod gniewn na tle prowincjonalnych wakoni, jednake przeznaczono jej zaledwie rol piknego ta, na ktrym odcina si niedoskonao bohatera. "Kady z nas w jakiej czstce jest nim" zauwaa Schlesinger. wita prawda, ale zanurzona w efektownej powierzchownoci wszystkich pozostaych odniesie psychologicznych i obserwacji spoecznych, w pewnej mizantropii, ktra ma si okaza sta saboci reysera. Do najbardziej wydatnych jej ekspozycji naley nastpny film, dramat swingujcej dziewczyny dla wszystkich Darling (1965), zaliczany do gwnych sukcesw kina Angry Young Men: doskonaa, pena naturalnoci i nagrodzona "Oscarem" kreacja Julie Christie nie pomoe uratowa niewypau tyle zjadliwego spoecznie, co naiwnego i banalnego. [1964] BILLY LIAR, zobacz BILLY KAMCA BIRDMAN OF ALCATRAZ, zobacz PTASZNIK Z ALCATRAZ BITWA O ALGIER, LA BATTAGLIA DI ALGERI, Gillo Pontecorvo. Algieria, Wochy.

Scenariusz: Franco Solinas, Gillo Pontecorvo. Zdjcia: Marcello Gatti. Muzyka: Ennio Morricone, Gillo Pontecorvo. Scenografia: Sergio Canevari. Monta: Mario Serandrei, Mario Morra. Wykonawcy: Brahim Haggiag (Amar Ali "La Pointe"), Jean Martin (pk Philippe Mathieu), Yacef Saadi (Saari Kader), Mohamed Ben Kassen (may Omar), Fawzia El Kader (Halima Ben Bouali), Samia Kerbash (Fathia). Casbah Igor Kierownicy produkcji: Antonio Musu, Yacef Saadi 120' Najznakomitszy epicki dramat rewolucyjny drugiej poowy wieku: jak Pancernik Potiomkin o czterdzieci lat wczeniej odtwarza bunt marynarzy czarnomorskich przeciwko caratowi, tak Bitwa o Algier rekonstruuje wydarzenia, ktre doprowadziy do koca francuskiego kolonializmu w Afryce pnocnej. O ile jednak Eisenstein tworzy epik poddan pryncypiom ideowym i formalnym, o tyle Pontecorvo wydobywa prawd materii rzeczywistoci, a imponujc si rytmu narracji i montau wzmacnia ekspresj dwikow. Jego opowie jest o wiele bardziej rozcignita w czasie: kronika decydujcych dziaa patriotw algierskich rozpoczyna si od osaczenia przez francuskich komandosw ostatniego z przywdcw powstania, Alego La Pointe, w jego kryjwce w jednym z domw w Kasbie; pozostali zostali uwizieni bd zginli. Ali nie odpowiada na wezwanie do poddania si lub uwolnienia przynajmniej maego Omara i Halimy Ben Bouali, znajdujcych si wraz z nim w schowku. W czasie przygotowa Francuzw do wysadzenia budynku w powietrze wspomina wydarzenia od roku 1954, gdy w Algierze wybucho 1 listopada powstanie kierowane przez FLN - Front Wyzwolenia Narodowego - a on by analfabet, recydywist, ulicznym wyrzutkiem z nienawici traktowanym przez porzdnych biaych mieszkacw stolicy zamorskiej prowincji Republiki Francuskiej. Pierwsz scen retrospekcji jest aresztowanie Alego za uliczn gr w trzy karty. W wizieniu jest wiadkiem zgilotynowania na dziedzicu jednego z algierskich przywdcw. W pi miesicy pniej wykonuje ju na zlecenie FLN zamach na francuskiego policjanta. Ale rewolwer, ktry mu dostarczono, nie jest nabity. Podziemie chciao go tylko sprawdzi. Zostaje przyjty do organizacji i poinstruowany przez Saariego Kadera nalecego do dowdztwa: najpierw Kasba musi by oczyszczona z arabskiego marginesu spoecznego. Ludzi trzeba albo przekona, albo zmieni, albo wyeliminowa. Dopiero wwczas mona zacz walk z trwajcym od 130 lat panowaniem francuskim. Akcja rozpoczyna si w rok pniej, w kwietniu 1956, zapowiedziana komunikatem nr 24 FLN; bior te w niej udzia dzieci. Ali zabija z wyroku organizacji szefa gangu strczycieli, dawnego przyjaciela, ktry nie chcia si podporzdkowa decyzjom dowdztwa podziemia. 10 czerwca 1956 odbywa si pierwszy konspiracyjny lub, udzielony w obrzdku muzumaskim przez przedstawiciela Frontu. W dziesi dni pniej rozpoczynaj si uliczne zamachy na policj francusk. Kasba zostaje otoczona zasiekami, lecz bro przemycaj przez kordon kobiety. W europejskiej czci miasta wybucha panika i histeria. 20 lipca ekstremici dokonuj masakry nocn eksplozj w wskiej uliczce Kasby, co powoduje odpowied terrorem na terror: Hassiba i dwie inne bojowniczki, ucharakteryzowane na Francuzki, przechodz przez posterunki z bombami, ktre podkadaj w barach i biurze podry. Skutki s przeraajce. 10 stycznia 1957 przybywa do Algieru X Dywizja Komandosw generaa Massu. Kierownictwo akcji przeciwko irredencie obejmuje pukownik Mathieu, znakomity dowdca i kompetentny destruktor organizacji przeciwnika. Front wszczyna omiodniowy strajk generalny; Mathieu wykorzystuje to jako bd taktyczny. Wysya wojsko do Kasby i przeprowadza powszechne aresztowania, by wyodrbni i unieszkodliwi najaktywniejszych patriotw algierskich. Stosujc rnorakie tortury ustala struktur FLN; poprzez pacyfikacje i skrytobjstwa - w tym Midiego, politycznego przywdcy - chce sprowokowa i zdawi powstanie, pewny, e tylko konsekwentn bezwzgldnoci moe zachowa Algieri dla Francji. Jakkolwiek dla przenikliwych obserwatorw - od lewicy po Raymonda Arona oczywista jest nierealno kontynuacji kolonialnej, a tym bardziej bezporednie wczenie tego terytorium w obrb IV Republiki, myli o odejciu nie dopuszcza milion afrykaskich Francuzw. Metody Mathieu przynosz zaplanowany przeze skutek. 24 wrzenia poddaje si okrony Saadi Kader, 7 padziernika zdradzona zostaje kryjwka Alego i jego trojga towarzyszy. Nikt z nich nie chce odpowiedzie na wezwanie do wyjcia, cho wiedz o nieuchronnej mierci. Mathieu rozkazuje wysadzi

budynek. Powstanie upada. Spokj panuje w Algierze do 11 grudnia 1960, gdy znienacka wybuchaj gwatowne dziesiciodniowe demonstracje. Ani gwatowna akcja policyjna, ani ogie z pistoletw maszynowych nie potrafi powstrzyma entuzjazmu. Jest ju oczywiste, e Francuzi musz odej. Nad tumem pojawiaj si flagi wolnej Algierii. "Obraz narodzin narodu, ktry jak podziemna rzeka wypywa na powierzchni" urwany zostaje przed finaem ju napisanym przez histori: przed proklamowaniem 3 lipca 1962 niezawisoci Republiki Algierskiej. Pontecorvo jest zainteresowany tym, co zachodzi w ludziach, nie budowaniem pomnikw; o wiele te bardziej zwraca uwag na logik rozwoju wydarze ni na ich patos cho Bitwa o Algier to okrutny dramat o najwyszym nateniu emocjonalnym, z prawdziwie pokazanym dzikim fanatyzmem z jednej strony i jadowit nienawici do podstpnego motochu z drugiej; dramat nieokieznanego pragnienia wolnoci, przy ktrym zaiste podziwu godne jest zachowanie obiektywizmu (takiego, jaki w ogle by tu moliwy). Nastpny ewenement to indywidualizacja postaci: w filmie epickim, gdzie niewtpliwym bohaterem jest lud algierski, a aktorstwo sprowadzone zostaje do minimum, wyodrbniaj si bardzo wyranie sylwetki, losy, postawy, mistrzowsko szkicowane reportersko. Wanie duch najlepszej klasy dziennikarstwa - tej Ryszarda Kapuciskiego - dajcego syntez postaci, ich ewolucji i procesu historycznego, wynosi Bitw o Algier na wyyny; ale jest to duch wsparty doskonaym warsztatem Marcella Gattiego, Maria Serandreiego i Maria Morry (film stanie si wzorcem w zajciach z montau prowadzonych w brytyjskiej szkole przez Jacka Golda). Formie obrazu odpowiada te zawarto: wszystko zostao zainscenizowane - w filmie nie wykorzystywano w ogle materiau dokumentalnego - ale zarazem wszystko opiera si na faktach. Bitwa o Algier jest zatem szczeglnie doskonaym przykadem scenopisarstwa czerpicego ze strumienia ycia, a nie z imaginacji. Bez wtpienia, ksztat dramaturgiczny i porzdek ustaliy tu ju historia i logika ewolucji powszechnej; jednake selekcja wtkw, proporcje wewntrzne, balans znaczeniowy, wybr amplitudy, a przede wszystkim znalezienie rytmu byy spraw talentw Solinasa i Pontecorva. Bardziej ni nominacja do "Oscara" (druga obok nominacji za reyseri) bdzie po wielu latach wiadczya o klasie tej pracy jej nieprzemijajca wieo ekspresji i uczciwo przedstawienia. Nie narusz ich ani zasadnicze zmiany w ocenie lewicowej optyki spoecznej i rodkw walki z przemoc wadzy - w tej sprawie wyrane stanowisko zajmie zreszt sam Pontecorvo w filmie Ogro (1979) o lepym zauku terroryzmu baskijskiej ETA - ani pniejsze skutki ewolucji islamskiego fanatyzmu, ktry ze suby prawom narodu przeszed w sub ludobjstwa. [1962] BONCHI, zobacz ORZE BRZEGI FUEFUKI, FUEFUKIGAWA, Keisuke Kinoshita. Japonia Scenariusz: Keisuke Kinoshita. Pierwowzr scenariusza: Shichiro Fukazawa - powie "Fuefukigawa". Zdjcia: Hiroyuki Kusuda. Muzyka: Chuji Kinoshita. Scenografia: Kisaku Ito, Kohei Ezaki. Wykonawcy: Takahiro Tamura (Sadahei), Hideko Takamine (Okei), Fumio Watanabe (Torakichi), Somegoro Ichikawa (Sozo), Mannosuke Nakamura (Yasuzo), Hisano Yamaoka (Mitsu), Yoshi Kato (dziadek), Masao Oda (Hampei), Shima Iwashita (Ume), Kanzaburo Nakamura (ksi Shingen Takeda), Koshiro Matsumoto (Kenshin Uesugi), Hiroko Ito (Nobu), Ryosuke Daigenji (Hanzo), Toshiko Kobayashi (Hisa), Shinji Tanaka (Heikichi), Michiko Araki (Tatsu), Yusuke Kawazu (Jiro). Shochiku 122' Grandscope Agfacolor Drugi z najciekawszych stylistycznie filmw japoskich podpisany przez Kinoshit. W Balladzie o Narayamie odwoa si do plastyki i scenografii teatru kabuki; w Brzegach Fuefuki, rwnie wedug

tekstu Fukazawy, kunsztowna technika barwna oddaje specyfik dawnych pergaminowych zwojw kakemono, malowide kalendarzowych i parawanowych oraz drzeworytw sprzed trzech wiekw. Wyrafinowane estetycznie obrazy odpowiadaj historycznemu tu wydarze, w istocie jeszcze o stulecie wczeniejszych, chodzi bowiem o dzieje piciu pokole w dobie rujnujcych kraj permanentnych wojen feudalnych. Miejscem akcji s okolice wielkiego mostu pod Kofu nad rzek Fuefuki w prowincji Kai tej, nad ktr od poudnia gruje szczyt Fudi. O losach tutejszej chopskiej rodziny bardziej ni dobre urodzaje i klski ywioowe decyduj koleje wojen rzdzcego prowincj klanu Takeda z monowadcami krain ssiednich: ksitami Imagawa, Oda, Hojo, Uesugi, Miki i niedawno jeszcze nalecymi do pomniejszych daimyi, a w tych czasach rosncymi w znaczenie Tokugawami. Egzystencja przy pracy na roli bd w kamienioomach rwna si niemale niewolniczej; bezlitosn szans moe da wojaczka. Ci, ktrzy przeyj i bd szczeglnie waleczni, mog z robakw zmieni si w samurajw. Gdy wic wojny wchodz w apogeum, prawnukowie seniora rodu: Torakichi, syn Hisy i Sadahei, syn Mitsu, oraz dzieci Sadaheia i jego pracowitej, cho chromej Okei - Sozo, Yasuzo i Heikichi - rzucaj wyzwanie losowi. Najambitniejszy Torakichi ratuje ycie ksiciu Shingenowi, otrzymuje upragniony awans, lecz zwizane z nim nadzieje rodziny obrc si wniwecz, gdy zginie w decydujcej batalii. Sozo i Yasuzo, majc wicej szczcia, uciekaj z pola bitwy. Toczce si nadal walki przynosz jednake cakowit klsk, klan Takeda zostaje zdziesitkowany i ostatecznie z rodziny pozostaje tylko Sadahei. Przestaje by wane, kto opowiada si za racjami ksicia, a kto by przeciw, potpiajc jego okruciestwa; wojna niszczy wszystkich yjcych nad Fuefuki. Dramatyczny protest antymilitarny i antyfeudalny - jeden z najbardziej poruszajcych - wyda si Kinoshicie sprzeczny z uyciem penej wielobarwnoci w obrazach bitew; tote tama w scenach o wikszej dynamice jest tylko monochromatyczna. Najwiksze wraenie wywiera jednak akcentowanie kolorem w partiach bardziej spokojnych: tu zastosowane s - rwnie jednobarwne - plamy, piknie komponowane w panoramicznej przestrzeni oszczdnie zapenianej detalami obrazowymi. Brzegi Fuefuki nale do dzie, w ktrych forma odsuna na dalszy plan tre, by moe wanie dlatego, e intuicyjny stylista, jakim jest Kinoshita, wyczu wyjtkow okazj. Pierwowzr Fukazawy wydawa si dawa wiksze moliwoci; trudno jednak zgani ten wybr. [1962] BDNE GWIAZDY WIELKIEJ NIEDWIEDZICY, VAGHE STELLE DELL'ORSA..., Luchino Visconti. Wochy Scenariusz: Suso Cecchi D'Amico, Luchino Visconti, Enrico Medioli. Zdjcia: Armando Nannuzzi. Muzyka: Cesar Franck - Preludium, chora i fuga na fortepian. Scenografia: Mario Garbuglia. Wykonawcy: Claudia Cardinale (Sandra Dawson), Jean Sorel (Gianni WaldLuzzati), Michael Craig (Andrew Dawson), Renzo Ricci (Antonio Gilardini), Marie Bell (matka), Amalia Troiani (Fosca), Fred Williams (Pietro Fornari). Franco Cristaldi 100' Sandra, dzi ona Amerykanina, powraca do rodzinnej Volterry, by uczestniczy w odsoniciu pomnika ku czci ojca, wybitnego uczonego pochodzenia ydowskiego zamczonego w obozie owicimskim. Zdawkowy hod nie jest dla niej dostatecznym zadouczynieniem: pragnie ukara sprawcw denuncjacji z kwietnia 1942, podejrzewajc matk. Powodem miaaby by ch poczenia si z adwokatem Gilardinim, za ktrego pniej wysza. Podobnie sdzi brat Sandry, od dziecistwa w niej zakochany Gianni, przebywajcy obecnie w Londynie pisarz. Dla niego jednak waniejsze ni wyrwnanie rachunkw przeszoci i napitnowanie matki - od lat niezrwnowaonej psychicznie - jest odzyskanie uczucia siostry, gwnej wartoci w jego yciu i tematu nie opublikowanej jeszcze powieci. To dlatego midzy innymi co jaki czas odwiedza star rodzinn will, ktrej mury przechowuj ich sekret. W

pierwszych godzinach po spotkaniu dawne uczucie odywa ale wkrtce konflikty doprowadz do nieuchronnej klski. Reakcja zaatakowanego Gilardiniego potwierdza domniemania, kwestia donosu do faszystw nie zostaje jednak rozwikana, gdy natomiast m Sandry stara si zrozumie podoe gwatownej nienawici, adwokat z furi zarzuca rodzestwu kazirodztwo. W rezultacie zrozpaczony Andrew - namitnie kochajcy on, lecz przy swej agresywnej prostolinijnoci niezdolny pogodzi si z sytuacj, wyjeda do Nowego Jorku pobiwszy wprzdy szwagra. Ten pali rkopis powieci, by moe dlatego, e sawa i pienidze s mu ju zbdne, skoro osign Sandr po czym stawia wszystko na jedn kart: groc samobjstwem, baga siostr o fizyczne spenienie. Przegrywa. Zamiast przyj w nocy, Sandra - nie wiedzc jeszcze, e Gianni si otru - pisze nazajutrz list zawiadamiajcy ma o powrocie. Czy zadecydowao przeraenie, gdy uwiadomia sobie prawd wyjanie brata, e Andrew jest dla niej parawanem mioci niemoliwej, takim jak ongi dla jej podobnych by klasztor? Verga, Tomasz Mann, Dostojewski, Proust: nawet gdy nie adaptowa bezporednio literatury, Visconti zawsze by mocno zronity z korzeniami literackimi. Tak jest i w Bdnych gwiazdach Wielkiej Niedwiedzicy, gdzie przy pomocy swej byskotliwej wspscenarzystki, erudycyjnej od dziecistwa w domu ojca, pisarza Emilia Cecchiego, parafrazuje we wspczesnoci tragedi Atrydw z Sandr jako Elektr, Giannim jako Orestesem i Gilardinim jako Aigistosem. Ale powiza jest wicej: okolicznoci przypominaj "Ogrd rodziny FinziContinich" Bassaniego (ktry za pi lat piknie zekranizuje De Sica), zdj dokonywano dokadnie w tym samym szesnastowiecznym paacu Inghirami, ktry jest tem pomiennej powieci D'Annunzia "Moe tak, moe nie", tytu za - take tytu ksiki Gianniego pochodzi z wiersza "Ricordanze" Leopardiego: Bdne gwiazdy Niedwiedzicy, Nie wierzyem, e wrc Podziwia wasze migotanie Nad ojcowskim ogrodem... Rwnie jednak oczywiste, e Visconti potrafi przekroczy wszelkie podziay i wyrasta ponad wszelkie inspiracje, jednoczc dzieo wasnym stylem i spojrzeniem badacza spraw ludzkich. Motywy antyczne, romantyzm Leopardiego, ludobjstwo faszystowskie, neoromantyzm muzyki Francka i sceneria liczcego ponad trzy tysiclecia miasta etruskiego - ktre zapada si w osuwiskowych ruchach sabo zwizanego podoa - su bardzo emocjonalnej orkiestracji kolejnego wariantu staego tematu rozbicia rodziny, po raz pierwszy tak konsekwentnie rozpisanego zarazem w nastrojach dekadencji i we wspczesnoci. Ekstrawagancja? Zdecydowanie nie. Podobnie jak Antonioni, ale w opozycji do niego, chce bowiem Visconti mwi o kryzysie moralnym dzisiejszej cywilizacji; o bezradnoci bohaterw od pocztku skazanych jak ich miasto rodzinne i bezpodnie szamoczcych si z uczuciami. Sandra i Gianni s wyrazistymi przedstawicielami owych coraz liczniejszych, ktrzy nie s w stanie dochowa wiary dawnym zasadom. Bo tylko ludzie s coraz sabsi; moralno jest mocna i niezmienna. Gwny motyw obudowany jest kilku innymi. Bardziej ni u Sofoklesa i Eurypidesa, Sandra jest siln kobiet na tle otaczajcych j mczyzn; brutalizm pojawia si z kolei w zowieszczej opozycji do defensywnej odmiennoci; dochodzi do konfrontacji amerykanizmu i niezrozumiaych dla przybysza zza Atlantyku zawika Starego wiata. To jednak, co w Bdnych gwiazdach Wielkiej Niedwiedzicy najbardziej imponujce, mieci si w kategoriach formy omijajcej podziay na specyfik teatraln i filmow, cudownie wykorzystujcej w swym jednolitym nastroju wichrow grobowo miejsca wydarze, w ekranowej sumie Viscontiego najbardziej zintegrowanej obok Lamparta. Sdzc po zewntrznych objawach, takich jak "Zoty Lew" w Wenecji, wysoki ton dramatu zosta waciwie odczytany i doceniony. A jednak nie dostrzega si caoci, wspaniale oprawionej w czer zdj tym razem przez Armanda Nannuzziego, lecz zapoyczenia (Bassani, z niewtpliwym przewraliwieniem, zarzuca plagiat), rzekom anachroniczno poetyki, spoeczn mizantropi, schykowe skostnienie. O tym ostatnim najgoniej mwi Marco Bellocchio, wanie wkraczajcy z impetem do kina woskiego. Ma troch racji, jakkolwiek inklinacje tu si pojawiajce doprowadz do

dekadenckiej miernoci melodramatu L'Innocente (1976) dopiero Viscontiego schorowanego, ju nad grobem. Ale czy sporo jego motyww, tyle tylko, e poprowadzonych z wigorem z lat Optania, nie maj wanie Pici w kieszeni Bellocchia? [1965] BUNNY LAKE IS MISSING, zobacz BUNNY LAKE ZAGINA BUNNY LAKE ZAGINA, BUNNY LAKE IS MISSING, Otto Preminger. Wielka Brytania Scenariusz: John Mortimer, Penelope Mortimer. Pierwowzr scenariusza: Evelyn Piper - powie "Bunny Lake is Missing". Zdjcia: Denys Coop. Muzyka: Paul Glass. Monta: Peter Thornton. Opracowanie czowki: Saul Bass. Wykonawcy: Keir Dullea (Steven Lake), Carol Lynley (Ann Lake), Laurence Olivier (nadinspektor Newhouse), Noel Coward (Horatio Wilson), Martita Hunt (Ada Ford), Anna Massey (Elvira Smollett), Clive Revill (sier. Andrews), Lucie Mannheim (kucharka), Finlay Currie (lalkarz), Adrienne Corri (Dorothy), Delphi Lawrence (elegancka matka), Jill Melford (wychowawczyni z przedszkola), Percy Herbert (posterunkowy), Richard Wattis (pracownik biura matrymonialnego), Megs Jenkins (starsza pielgniarka), Kika Markham (modsza pielgniarka), David Oxley (lekarz), John ForbesRobertson (dozorca szpitalny), Victor Maddern (takswkarz), Fred Emney (czowiek z Soho). Otto Preminger 107' Panavision Siedem godzin niezwykej zagadki dla inspektora Scotland Yardu: gdzie jest czteroletnia creczka Amerykanki, niedawno przybyej z bratem do Londynu? A moe Bunny to tylko owoc chorej wyobrani Ann Lake? Ale dziecko miaoby by nielubne i std brak dokumentw udowadniajcych jego istnienie. Tylko e wychowawczyni z przedszkola, do ktrego dziewczynka zostaa podobno oddana na czas przeprowadzki do wynajtego mieszkania, stanowczo temu zaprzecza... Po kilku bardzo reprezentacyjnych, wieloobsadowych produkcjach hollywoodzkich - w ktrych z konsekwencj narusza amerykaskie tabu w dziedzinie polityki parlamentarnej, strategii Kocioa czy operacji militarnych - Preminger na krtko powraca do Europy, by nakrci od dawna planowan adaptacj pasjonujcej go ksiki. W tamtej serii (przeduy j jeszcze desantem na obszar rasistowskiego Poudnia) godnie kontynuowa zaatlantyckie prowokacje innych wiedeczykw, von Stroheima i Wildera; w efekcie przyczyni si nie tylko do wzrostu swobody tematycznej, ale i do rozwoju nastrojw liberalnych. Prawida ekonomiczne kazay jednak wybiera do tego cikawy styl epiki popularnej. Bunny Lake zagina to niejako powrt do Laury: przewrotny psychothriller oparty na maestrii warsztatu. Mona byoby nawet powiedzie - awangardowa fantazja, gdyby nie to, e swoboda reyserska (ruchliwo penetrujcej przestrze i atakujcej kamery, opozycje wiata i mroku, byskotliwy monta) czy si z do starowieck groteskowoci, troch przypominajc Aldricha z What Ever Happened to Baby Jane? (1962). Tak czy owak, rodzaj dreszczyku wywoywanego przez obydwa filmy zostanie polubiony i doprowadzi w przyszoci do wdzicznego rozkwitu tej dziedziny sensacyjnej rozrywki. Powieciowy orygina jest niejednoznaczny; do koca nie wiadomo na pewno, czy Bunny Lake istnieje naprawd. Preminger informuje o tym do szybko (ale nader dyskretnie), biorc z ksiki tylko gwny wtek poszukiwa i doprowadza sytuacj do hitchcockowskiego studium zagroenia: odpowiedzialny za wypadki jest brat Ann, psychopata ywicy kazirodcz obsesj, a do tego piroman. Ostatnie dziesi minut miao by upiornym apogeum zmaga z furiatem o ycie dziecka. Preminger troch si jednak przeliczy. Pomimo bardzo zrcznego scenariusza szczegy s zbyt nacignite w swej wiarygodnoci, by mona byo zamydli oczy nawet najzrczniejsz inscenizacj, wic strategia stopniowania napicia czciowo zawodzi. Film ma jednak dostatecznie duo atutw - midzy innymi absolutnie popisowe kreacje, jakie przy wygraniu przemylnego dialogu daj Laurence Olivier w roli inspektora i Noel Coward w skrze gospodarza domu; pozwala to na doczenie do grupy najciekawszych osigni

reysera. Innego zdania s na og Brytyjczycy, czemu jednak niespecjalnie naley si dziwi: centralny Londyn (Hampstead) jest tu okolic zaludnion gwnie przez starych dziwakw i wszelakich hipokrytw. Preminger, sawny te z ryku wydawanego przy besztaniu mniej doskonaych aktorw, nie przepuci okazji, by by nieznony... [1962] BUTA TO GUNKAN, zobacz WIEPRZE I OKRTY BY SOBIE DZIAD I BABA, ILIBYLI STARIK SO STARUCHOJ, Grigorij Czuchraj. Zwizek Radziecki Scenariusz: Julij Dunskij, Walerij Frid. Zdjcia: Siergiej Poujanow. Muzyka: Aleksandra Pachmutowa. Piosenka: Aleksandra Pachmutowa + L. Olszanin, Jurij Daniowicz. Wykonawcy: Iwan Marin (Grigorij Gusakow), Wiera Kuzniecowa (Natalja Gusakowa), Grigorij Martyniuk (Walentin), Galina Polskich (Galia), Ludmia Maksakowa (Nina), Wiktor Kopakow (felczer), Nikoaj Kriuczkow (dyrektor sowchozu), Nikoaj Siergiejew (ksigowy), Lena Dierawina (Ira), Anatolij Jabbarow (sekciarz), Giuli Czochonelidze (Margiladze). Mosfilm 139' Sovscope Skromny film o postawach moralnych dwch pokole: tego, ktre zostao uksztatowane w tradycyjnej kulturze patriarchalnej, i tego, ktre skada si z oderwanych od korzeni ludzi radzieckich, zamieszkujcych wszdzie jednakowe blokowiska. Po spaleniu si chaty na Ukrainie rodzice jad do crki zamieszkaej a za syberyjskim krgiem polarnym, gdzie m Niny jest grnikiem. Zastaj tylko pijanego z alu zicia i malutk wnuczk, wychowywan przez mod ssiadk; crka natomiast wanie pojechaa sobie do innego, onatego, poznanego jeszcze na studiach. Pocztkowa sytuacja sprawia, e wszyscy s tu przeciwko wszystkim: apodyktyczny Gusakow przeciwko zaniedbanemu ziciowi, cicha Galia z ssiedztwa - zakochana w zdradzonym Walentinie - przeciwko jego teciom (bo bd chcieli doprowadzi do pojednania maestwa), on sam za przeciwko wtrcaniu si w jego sprawy; tylko serdeczna ona starego Grigorija potulnie nie ma zdania. Stopniowo dobre intencje ukadaj przecie wszystko na waciwym miejscu: te wyciga Walentina z pijastwa, zdobywa szacunek okolicy i jako emerytowany felczer znajduje zajcie przy leczeniu reniferw, Galia - cho wci nieufna - staje si naturaln nastpczyni Niny. Gdy ta niespodziewanie wraca, rozczarowana, lecz nadal nowoczenie niezalena, ojciec nawet nie czeka na rezultaty jej spotkania z mem, tylko... wyrzuca j z domu, pryncypialnie oceniajc racje etyczne. Niebawem wrd reniferw wybucha epidemia; powicenie przy ratowaniu zwierzt Gusakow przypaca yciem. Wdowa wyjeda teraz do Niny. Skoro nie ma ju tak kochanego ma, sprbuje jako przyda si crce. W scenariuszu bya to najpowszechniejsza w filmach radzieckich traktujcych o wspczesnoci rozprawka moralnoobyczajowa z zaakcentowaniem bezwzgldnej racji niezomnego ojca i typowymi faszywymi stylizacjami zachowa i dialogu; Czuchraj nie tylko zrwnoway argumenty pokole i zadba o prawdziwo obserwacji obyczajowych, ale przede wszystkim wyreyserowa film balladowo, opierajc go na wasnych tonach ciepego liryzmu z dodatkiem humoru. Potwierdza, e jest w swojej kinematografii najlepszym malarzem uczu take poprzez wietne poprowadzenie mao znanych protagonistw oraz umiejtno stworzenia klimatu poetyckiego w piknym wykorzystaniu pleneru tundry i (tym razem delikatnej) oprawy muzycznej. Po czterech wysoce udanych filmach mona by oczekiwa owocnej kontynuacji; czterdziestotrzyletni Czuchraj zajmie si jednak prac z modszymi reyserami. Przez dziesi lat prowadzi bdzie ETO - eksperymentalny zesp twrczy "Mosfilmu". Pomimo oczywistych sukcesw zesp ten zostanie bez wyjanie rozwizany w roku 1976. [1964]

CAPE FEAR, zobacz PRZYLDEK STRACHU CERN PETR, zobacz CZARNY PIOTRU CHARADE, zobacz SZARADA CHARULATA, Satyajit Ray. Indie Scenariusz: Satyajit Ray. Pierwowzr scenariusza: Rabindranath Tagore - nowela "Charulata". Zdjcia: Subrata Mitra. Muzyka: Satyajit Ray. Scenografia: Bansi Chandragupta. Wykonawcy: Madhabi Mukherji (Charulata Dutt), Soumitra Chatterji (Amal), Sailen Mukherji (Bhupati Dutt), Shyamal Ghoshal (Umapada), Geetali Roy (Mandakani). R. D. Bansal 117' Ulubiony film Raya znw czerpie - nie po raz ostatni - ze rda pisarstwa jego mistrza i jest portretem osamotnianej modej matki z bengalskiej elity sprzed osiemdziesiciu kilku lat, gdy stolic Indii brytyjskich bya Kalkuta, rozkwitajce centrum przemysowe i kulturalne, siedziba zaoonego w roku 1857 uniwersytetu. M Charulaty, wydawca zaoonej przez siebie gazety "Posterunek", aktywnie uczestniczy w narodowym renesansie (cho waciwie najbardziej oywia go walka polityczna pomidzy liberaami a konserwatystami w Londynie, poniewa nadzieje na przyszo ojczyzny widzi w rozlunieniu reimu imperium krlowej Wiktorii); bohaterka spdza dni w domowej ciszy, kontrastujcej z jej energi wewntrzn, co od razu ujawniaj pierwsze ujcia, gdy kry pomidzy pokojami. Stanowczo nie moe jej zadowoli haft, partyjki kart, lornetowanie wiata z wntrza mieszczaskiego salonu czy lektura literackiej klasyki; natura Charulaty pragnie wyzwolenia i wyraenia siebie. Znajduje wsplnot z Amalem, kuzynem ma, ktrego ten poprosi, by z nimi zamieszka: bujajcy w obokach mody poeta wyda mu si dobrym rozwizaniem dla ony, ktrej ambicje zauwaa, cho ich nie docenia. Za wsplnymi zainteresowaniami literackimi i przyjani intelektualn idzie jednak skrywana mio. Charulata uwiadomi j sobie w peni, gdy dojdzie do wydrukowania w gazecie Bhupatiego napisanych w twrczej wsppracy opowiada: czuje si jakby zdradzona, e Amal opublikowa histori uoon specjalnie dla niej. Przez chwil pragnie, by uda si w wymarzon podr po Europie albo polubi przeznaczon mu majtn narzeczon - ale gdy Amal, sam walczc z opanowaniem uczu, wybiera najatwiejsze rozwizanie i znika, rozpacz Charulaty jest ju dla Bhupatiego zupenie czytelna. Teraz wie, e powinien w krg swoich zainteresowa wczy on, inaczej moe j utraci. Trzeci z kolei film Raya powicony uniezalenianiu si kobiet tworzy te zakoczenie tryptyku o pasjach duchowych Bengalczykw z tradycyjnej elity kulturalnej, ktrego poprzednimi czonami byy Salon muzyczny i Devi (1960). Prosta linia wyciszonej w nastrojach Charulaty nie ma tego dramatyzmu odniesie co Salon muzyczny, jest te niezadowalajca w natarczywym wtku lekkomylnego bankructwa brata bohaterki - jednake mistrzostwem wydobycia niuansw i poprowadzenia opisu postaci w wikszoci scen przewysza wszystkie poprzednie filmy reysera. Bogactwo splotu odniesie wewntrznych, a take charakter obrazowy - wypielgnowany przez nieodcznego Subrat Mitr - daje Charulacie jakby centralne miejsce w dorobku Raya. Przewijaj si tu motywy tradycji i nowoczesnego otwarcia, domu i wiata (co jako temat i tytu powieci Tagorego stanie si za dwadziecia lat oddzielnym filmem), relacji pomidzy modymi maonkami, w planie oglnym za - ambiwalentnych stosunkw pomidzy Indiami a Zjednoczonym Krlestwem, przy czym wszystko prowadzone jest zupenie niewerbalnie lub w dialogach aluzyjnych, wyawiane z ciszy czuym okiem kamery. Wybornie to objawia duga, wyjtkowo sugestywna sekwencja ogrodowa, naleca do najlepszych w twrczoci reysera. Porwnanie do maestrii psychologicznej i klimatw Czechowa jest w przypadku Charulaty szczeglnie uzasadnione; mylne byoby jednak przypuszczenie, e to zewntrzne fascynacje inspiruj Raya. Cho na

przykad tak podobny do Kurosawy w metodzie pracy, w przygotowaniu notatek z rysuneczkami i uwagami o szczegach na planie, rni si ode wyranie w nastawieniu narodowym. Kurosawa jest opozycjonist i stara si uniwersalne przybliy do japoskiego; dla Raya wany jest Bengal. Charulata bya jednym z jego najwczeniejszych projektw, dugo nie podejmowanych (dobrze si stao) z powodw drastycznoci obyczajowej - w miejscowych odniesieniach - relacji pomidzy bohaterk a niemal szwagrem. Obawy, na szczcie przesadne, budzia ta sytuacja jeszcze w roku 1964; film zosta jednak dobrze przyjty przez wyedukowan widowni bengalsk, dla Raya, co podkrela, najwaniejsz. Jedno powszechnej sztuki wizualnej i w uniwersalizm kultury, o ktry tak chodzio Tagoremu, objawia natomiast wyrazicie wspaniay fina: zastygajce w dugich jazdach kamery obrazy bohaterw borykajcych si z emocjami, doprowadzone a do nieruchomych, ziarnistych, sczerniaych przemijaniem fotogramw, przechowujcych t sam pami czasu, co pierwsze kadry Syna marnotrawnego, Towarzyszy, Pocigw pod specjalnym nadzorem i tylu innych jeszcze filmw. [1964] CHEYENNE AUTUMN, zobacz JESIE CHEYENNW CHICKAMAGUA, RZEKA MIERCI, zobacz W SERCU YCIA CHIMES AT MIDNIGHT, zobacz FALSTAFF CHWILA PRAWDY, EL MOMENTO DE LA VERDAD Francesco Rosi. Hiszpania, Wochy Scenariusz: Francesco Rosi oraz Pedro Portabella, Ricardo Munoz Suay, Pedro Beltrn. Zdjcia: Gianni Di Venanzo, Pasqualino De Santis, Aiace Parolin. Muzyka: Piero Piccioni. Dwik: Claudio Maielli, Mario Ronchetti. Monta: Mario Serandrei. Wykonawcy: Miguel Mateo Migueln (Miguel Romero), Jos Gmez Sevillano (impresario Jos), Pedro Basauri (mistrz Pedrucho), Linda Christian (Linda). A.S. Angelo Rizzoli Kierownicy produkcji: Antonio Cervi, Francesco Rosi 107' Techniscope Technicolor Wyrywajcy si z wiejskiej ndzy chopiec andaluzyjski przybywa do przemysowej Barcelony. W miecie jest jednak wielu jemu podobnych, a porednicy od zlece pracy zdzieraj trzeci cz lichych zarobkw dla siebie. Na wie o starym matadorze szkolcym kandydatw Miguel idzie zbada sw przydatno. Tak, wanie on moe by tym jednym na stu, ktremu si uda: Pedrucho widzi w nim pasj umoliwiajc zrozumienie corridy jako rytuau demonstracji honoru, jako sztuki, w ktrej kulminacyjn chwil prawdy jest wbicie szpady w serce byka. Dziki mistrzowi, ktry zapaci za niego wysok grzywn i wysa do Madrytu, Miguel dostaje szans od stoecznego "apoderado", menedera matadorw. Wykorzystuje j. Robi karier, kupuje rodzicom dom. Po kontuzji nie wierzy ju jednak w mistycyzm corridy; rozumie te, e dla buruazji jest tylko emocjonujc atrakcj. Chce wic zarobi i wycofa si. W yciu dwudziestoczterolatka pojawiaj si lki i otpienie. Dopingowany przez impresaria ("...ale wszyscy si boj, a ty musisz wykorzysta swj moment na szczycie"), brnie dalej - a wreszcie w jakiej miecinie, dwakro le trafiwszy, zostaje porwany przez byka na rogi i miertelnie pokaleczony. Cho Chwil prawdy wzbogacaj wymienite, w wikszoci autentyczne zdjcia z corridy - ktrych dynamika i kompozycja czy si z pozostaymi kadrami, ustawiajcymi bohatera zawsze w centrum zainteresowania, jeli nie liczy klamry wielkopostnej procesji w Sewilli - tematem nie jest ani sama tradycja walki na arenie, ani tym bardziej jej metafizyka. Za wiele byoby powiedzie, e Rosi zrobi film po to, by deprecjonowa szczytn hiszpask tradycj; niemniej potraktowa rol matadora od strony profesji, a instytucj corridy uczyni tem demaskowania spoecznej hipokryzji. To jego stay ton podstawowy, nic wic dziwnego, e pojawi si w naturalny sposb w ekranowej opowieci o Hiszpanii, zamierzonej od do dawna, cho skonkretyzowanej fabularnie dopiero po rozpoznaniu na miejscu. W rezultacie po dwch dramatach politycznych Rosi nakrci teraz dramat socjologiczny, badajcy sytuacj

modego czowieka podczas gwatownego awansu - nuworysza w wiecie zupenie mu nie znanym i wrd kobiet cakowicie dotd niedostpnych, jak gwiazda hollywoodzka. Naturalnie w otoczeniu robicego byskotliw karier matadora nie mogo si bez nich obej (wynika to zreszt z tego, e Rosi opiera si na szczegach sytuacji Miguela Miguelna, rzeczywistego odpowiednika bohatera). W zasadzie jednak Chwila prawdy jest podobna do filmw poprzednich, gdzie praktycznie brak kobiet i ycia rodzinnego. To jedna z cech opowieci Rosiego: jego mczyni dziaaj dla sawy, wadzy, pienidzy, dobra ogu. Inny stay czynnik to neorealistyczne przesanki aranacji obsady; wydaj si przy niej wyjtkowo duo liczy warunki fizyczne (na przykad to, e Rod Steiger z Rk nad miastem ma rysy zblione do Mussoliniego, a inny amerykaski aktor, Frank Wolff z Salvatorego Giuliana, jest niemal sobowtrem Pisciotty, adiutanta tytuowego bohatera). O ile polaryzacja widzenia w filmach poprzednich bya uzasadniona intencj problemow, o tyle tu wie si z jeszcze jedn specyfik Rosiego - brakiem planu psychologicznego - i w sumie prowadzi do niespenienia moliwoci. Nie ma ani analizy motywacji, ani rozbudowania uwarunkowa spoecznych, ani mielszego rozwinicia historii jako tragedii koniecznoci, nie mwic ju o stylizacji poetyckiej. Wszystko, co w Chwili prawdy znakomite, ogranicza si do zewntrznej relacji sprawozdawczej, czasem improwizowanej z dnia na dzie - rwnie w dialogu, co dla Rosiego niezwyke - i jest w powanej mierze efektem mistrzostwa operatorw (pierwsz poow zdj kierowa gwnie Di Venanzo, drug jego stay od piciu lat kamerzysta Pasqualino De Santis, brat Giuseppego, ktry tu po raz pierwszy mia okazj zabysn samodzielnie, a ju wkrtce bdzie laureatem "Oscara"). Najwiksz natomiast wzgldn saboci filmu mona nazwa jego nieatrakcyjno rynkow: podobny dramat zwizany z corrid okaza si pomysem samobjczym tak w Hiszpanii, jak w Italii (gdzie coraz wyraniej gr w dystrybucji bierze tendencja rozrywkowa), co wobec nie najlepszych wynikw ekonomicznych take poprzednich filmw Rosiego spowoduje znaczne, kilkuletnie zahamowanie jego aktywnoci. [1962] CIENIE ZAPOMNIANYCH PRZODKW, TINI ZABUTYCH PREDKIW, Sarkis Paradanian. Zwizek Radziecki Scenariusz: Iwan Czendej, Sarkis Paradanian. Pierwowzr scenariusza: Mychajo Kociubynky powie "Tini zabutych predkiw". Zdjcia: Jurij Illenko. Muzyka: M. Skoryk oraz huculskie pieni ludowe. Scenografia: M. Rakowky, Jurij Jakutowycz. Kostiumy: Lidija Bajkowa. Konsultacja folklorystyczna: Fedir Manajo. Monta: M. Ponomarenko. Wykonawcy: Iwan Mykoajczuk (Iwan Palijczuk), arysa Kadocznikowa (Mariczka Huteniukwna), Tatjana Biestajewa (Paahna), Spartak Bagaszwili (wr Jurij), . Jengibarow (Myko), I. Dziura (Iwan jako dziecko), W Hlako (Mariczka jako dziecko), Nikoaj Griko (Watah), Oeksij Haj (Petro Palijczuk), O. Rajdanow (Onufrij Huteniuk), Nina Alisowa (matka Iwana), N. Hnipowka (Paraska Huteniukowa). Kiiwska Kinostudia im. O. Dowenka 95' Sovcolor Rok 1964 jest w kinie najszczliwszy moe dla dzie wyjtkowej, osobnej urody, w ktrych poezja obrazu szczeglnie czy si z tradycj kulturow, ta za nie wynika z prostego oparcia si na wasnej ludowoci, lecz take - czy nawet bardziej - na transferze, na zachwycie wartociami znalezionymi w innych krgach: Ewangelia wedug witego Mateusza i Rkopis znaleziony w Saragossie, Kwaidan, czyli opowieci niesamowite i przecie w niejednym Grek Zorba, a w kocu, po czci, take Hamlet Kozincewa. Przynosi te ten rok nadzwyczajne obrazy barwne: w Czerwonej pustyni i Szczciu. Poemat filmowy, ktry skupia wszystkie te walory, wyrasta z wszystkich takich pierwiastkw, to Cienie zapomnianych przodkw: dzieo Ormianina z Tbilisi uksztatowanego w kulturze gruziskiej, a urzeczonego - poprzez poetyk Dowenki - nut ukraisk. Paradanian wykreowa z mozaiki huculskiej jedn z najpikniejszych legend ludowych kina, i nawet wicej, bo nie tylko legend ludow, lecz take magiczn syntez dozna i dowiadcze powszechnych, cho nie wynikao to wprost ani z pierwowzoru adaptowanego na stulecie urodzin Mychaja Kociubynkiego (znw, jak przy Damie z pieskiem, pretekst

rocznicowy, z jeszcze wspanialszym wykorzystaniem), ani ze specyfiki najywszych zainteresowa reysera. Czterdziestoletni Paradanian nakrci ju wczeniej kilka filmw w wytwrni kijowskiej i sta si przywdc tych autorw, ktrzy stworz ukraisk szko ekranow, najmocniejsz artystycznie w ostatnim wierwieczu Zwizku Radzieckiego: Jurija Illenki i Leonida Osyki. Sam jednak zawsze by poszukiwaczem odchodzcym na ubocze, niezawisym indywidualist wykraczajcym daleko poza jakiekolwiek ramy narracyjne, estetyczne, a take obyczajowe i polityczne, co przyniesie mu kilkakrotne uwizienie i cztery lata agru. Drugie jego obok Cieni zapomnianych przodkw dzieo o rozgosie wiatowym, SajatNowa (1969) - pie obrazw o yciu, sezamie imaginacji i duchowym oddziaywaniu osiemnastowiecznego ormiaskiego poety Zakaukazia - czy bdzie wybitn urod plastyczn i metafizyczn si z hermetycznym przekazem znacze, hieratyczn emfaz nieprzyjazn naturze kina i statyk blisz ekspozycji muzealnej ni wizualnej swobodzie, ktr oddycha film huculski. Wydarzenia w Cieniach zapomnianych przodkw rozgrywaj si na terenie austriackiej Galicji w pocztkach XX wieku; epoka jednak o tyle tylko ma tu znaczenie, o ile warunkuje nie naruszon jeszcze przez obce wpywy peni tradycji obyczaju, ubioru, architektury, sprztw, a take pierwotno karpackiego pejzau Czarnohory. Mody Iwanko tragicznie traci ukochan Mariczk w nurtach Czeremoszu: wysza we mgle na stromizn nad rzek, by cign zabkan tam czarn owieczk - i gdy ju zawrcia niosc j na rkach, urwa si pod ni skalny odam. Cho bya crk bogatego wroga, co zabi ciupag ojca za kpiny z paskich gestw w cerkwi, cho to tym bardziej zmusio chopca do oddania si w pastersk sub w oddaleniu, wysoko na pooninach, by z Mariczk zwizany uczuciem tak mocnym, e bez niej y normalnie ju nie moe. C z tego, e stara si nie podda, w odosobnieniu od innych prowadzc kuni, skoro cignie za sob przeklestwo losu: urodziwa Paahna, ktra uwioda go zaszedszy podku biaego konia, tym bardziej jest z nim nieszczliwa, e nie moe da mu dziecka. Przeznaczenie Iwana dopenia si, gdy wr Jurij, rozptawszy moce czarodziejskie, zniewala Paahn, upokarza go w karczmie i w zwadzie straszliwie rani ciosem ciupagi. Pprzytomny, bdzc po okolicy z rozpatan gow, Iwan dochodzi nad Czeremosz i tonie, czc si w malignie z Mariczk. W kadej z dziewiciu czci (Iwanko i Mariczka - Poonina - Samotno - Iwan i Paahna - Boe Narodzenie - Przedwionie - Czary - mier Iwana - Pieta) narracja balladowa splata si z zachwyconym dokumentowaniem folkloru. Naboestwo w cerkwi i tace przed ni, sprzedawca gralskich wisiorkw z krzyykami i dzwonki potrzsane przez chopcw, barwne stroje i kobiety grajce na drumlach podczas pogrzebu, modzi dmcy w trombity na zasnutych mg pooninach i pieni liryczne przy swatach, opowie o Czarnohorze i pooninie wzbraniajcej jej zalubin z Wysokim Beskidem, obrzdy lubne i wigilijne, sen o poncej koronie cierniowej i modlitwa nagiej Paahny na ce, ssiedzkie rozwaania i tajemne wierzenia, piewy i tace na stypie: trwa nieustanny korowd obrzdowoci, ktry czyniby moe z Cieni zapomnianych przodkw almanach etnograficzny, gdyby Paradanian nie umia stylizowa obrazw tego wiata zgodnie z ich wasn natur estetyczn (a take z huculskim odczuciem zwizku nastrojw, barw i stanw przyrody) i gdyby zbawiennie nie dopeniao tej stylizacji malarstwo kamery Illenki - poruszanej zmiennymi sposobami, a czasem kracowo subiektywnej (czarnobiaa tama w opowieci o samotnoci, negatyw barwny i intensywnie czerwony filtr w zwolnionym ruchu wizji przedmiertnych, czy te zupenie niezwyky sposb zrelacjonowania - z rki - odkrycia strasznej prawdy, gdy Iwan dociera do wyrzuconego przez wod ciaa ukochanej, lecz kamera boi si na nie skierowa, pozostawiajc je w rogu kadru, by potem w paru skokach zbliy si, wyrzucajc jednoczenie posta martwej Mariczki poza pole obserwacji). Te rne formy obrazowania, rwnoczesna dekoracyjno i metaforyka, poczenie samoistnej krasy pejzau ze stylizowan urod przyrody w wyobraeniach (mrugajca gwiazda, wizje ywiow podczas czarw wra) i rne rytmy przynosz niepowtarzaln syntez. Wynika to nie tylko ze spotkania dwch czynnikw - materialnego i fotogenicznego - i dwch jakoci, ale take ze wspoddziaywania dwch wybitnych osobowoci, co bardziej widocznym uczyni przysze usamodzielnienie si reyserskie operatora Cieni zapomnianych przodkw: jak niegdy Urusiewskij zawirowywa wiatem obrazw Kaatozowa, tak Illenko, z jeszcze bardziej dobroczynnym rezultatem, uruchamia tu statyk pieszczcego detal, zafascynowanego piknem przedmiotw, ikonograficznego Paradaniana. Nadana przeze zmysowo zmienia nie tylko temperatur dziea; take jego skal odniesie. Z pojedynczej historii nieszczliwego grala z Bukowiny czyni wszechogarniajc opowie antropologiczn o losie dzielonym przez wielu w rnych miejscach i o kadym czasie, o cyklu

przemian ycia, o wszdzie podobnej i nigdy nie przezwycianej samotnoci. [1965] CIOTKA TULA, LA TA TULA, Miguel Picazo. Hiszpania. Scenariusz: Luis S. Enciso. Muzyka: Antonio Prez Olea. Monta: Pedro del Rey. Wykonawcy: Aurora Bautista (Tula), Carlos Estrada (Ramiro), Mari Loli Cobos (Tulita), Manuel Granada (wuj Pedro), Chiro Bermejo (Emilio), Jos Mara Prada (ksidz Alvarez), Enriqueta Carballeira (Juanita), Irene Gutirrez Caba (Herminia), Laly Soldevilla (Amalita), Julia Delgado Caro (pani Cinta), Montserrat Juli (Paquita), Paloma Lorena (Milagros), Margarita Calahorra (Pilar), Esmeralda Adam (Solita), Lola Gaos (Jacinta), Emilia Zambrana (Nieves). Eco Surco 118' Nawet tak popularna w kraju powie o ciotce Tuli, w dodatku dzieo czoowego dwudziestowiecznego autora hiszpaskiego, najwybitniejszego z odnowicielskiego "pokolenia 1898", moga si pojawi w wersji ekranowej dopiero po zagodzeniu rygorystycznej uprzednio cenzury. Trzydziestopicioletni Miguel Picazo, absolwent szkoy filmowej w Madrycie i krytyk, czeka na sposobno od jakiego czasu; najbardziej precyzyjny w rodkach spord modych reyserw, ktrzy w kilku sprzyjajcych latach zwrc rwnie zagranic uwag jako Nuevo Cine Espaol - nowe kino hiszpaskie - postanowi zadebiutowa wanie t adaptacj. Wybr by suszny. Nie tylko dlatego, e doceniono go midzy innymi nagrod za reyseri w San Sebastian, ale e w dwch najbliszych dekadach bdzie to oprcz Tristany najlepsza transpozycja literacka w kinie hiszpaskim. Jakkolwiek Picazo - unikajc zreszt konkretnego zorientowania czasowego - przenis akcj o ponad trzydzieci lat, w nieodleg wspczesno, jego wersja jest wierna intencjom Unamuna, skupionego na dramatycznych sprzecznociach wewntrznych, kompleksach i frustracjach pogbianych przez drapieno otoczenia. wietnie zosta rwnie przeniesiony preegzystencjalny pesymizm pisarza, jego personalizm katolicki sprzeciwiajcy si wpywom ortodoksyjnego wychowania wiodcego do zahamowa seksualnych, egoistycznego opancerzenia, oziboci. Te negatywne czynniki ksztatujce postawy zwaszcza na prowincji odbijaj si w charakterze i losach gwnej bohaterki. Urodziwa, lecz jawnie zmierzajca do staropaniestwa Tula zaprasza do siebie po mierci siostry jej dwoje dzieci i szwagra. Ramira, a zwaszcza Tulit nie tylko kocha, ale zaborczo chciaaby im zastpi matk, jest natomiast nieprzystpna dla ich ojca, pomimo owiadczyn, rwnoczesnego odrzucenia innego konkurenta i pewnej naturalnoci sytuacji. Usprawiedliwienia swej nieufnoci szuka w odkryciu, e szwagier musia si oeni z siostr ze wzgldu na jej ci i gucha jest zarwno na jego zapewnienia, e to bya mio, jak na prb pokonania jej oporu si. Niczego nie umie wskra take ojciec Alvarez, otwarty i yczliwy spowiednik, rozumny pasterz swoich parafian. Wydaje si, e sytuacj moe zmieni wyjazd na wakacje do wuja Pedra; e w piknej okolicy, wrd urokw lata, Tula moe zmieni nastawienie. Nim wszak przemyli sytuacj, bdzie za pno. Ramiro dostrzega zainteresowanie crki Pedra, rozumie, co kieruje zachowaniem dziewczyny, i - po raz kolejny odrzucony przez szwagierk - nie czeka. Gdy okazuje si, e Juanita bdzie z nim miaa dziecko, idzie "wypeni swj obowizek" przed otarzem; Tula traci zarwno jego mio, o ktrej Ramiro mwi raz jeszcze, jak siostrzecw. Duym atutem filmu jest kreacja Aurory Bautisty, ktra cae bogactwo zniuansowanego portretu bohaterki - opiekuczej i gospodarnej, lecz samolubnej i skpej, obracajcej swe zalety w wad wyniosoci - wyrazia w tym samym powcigliwym trybie, jakim posuy si reyser. Pokazujc, e umie te inscenizowa dynamicznie (wieczr panieski koleanki Tuli), Picazo operuje gwnie wolnym rytmem kameralnej obserwacji psychologicznej i obyczajowej, dostosowanym do ducha zastygej prowincji. Wydaje si, e jego oczywisty talent przyniesie kinu hiszpaskiemu niejedno wydarzenie ekranowe; po zasadniczym konflikcie z cenzur przy nastpnym Oscuros sueos erticos de agosto (1967 ) Picazo powikszy jednak grup autorw, ktrzy nie zdoali si przebi w czasach totalitaryzmu

frankistowskiego i tylko z rzadka przypomina bd o sobie w przyszoci. [1964] CRONACA FAMILIARE, zobacz KRONIKA RODZINNA CUDOTWRCZYNI, THE MIRACLE WORKER, Arthur Penn. Stany Zjednoczonep> Scenariusz: William Gibson. Pierwowzr scenariusza: William Gibson - sztuka "The Miracle Worker". Zdjcia: Ernest Caparros. Muzyka: Laurence Rosenthal. Scenografia: George Jenkins oraz Mel Bourne. Kostiumy: Ruth Morley. Monta: Aram Avakian. Wykonawcy: Anne Bancroft (Annie Sullivan), Patty Duke Astin (Helen Keller), Victor Jory (Arthur Keller), Inga Swenson (Kate Keller), Andrew Prine (James Keller), Kathleen Comegys (ciotka Ev), Jack Hollander (Anagnos). Playfilms 106' Nieokieznany bunt przeciwko krzywdzie tego wiata: podstawowa emocja niedowiadczonych postaci Penna obserwowana jest tym razem u istoty szczeglnej, bo guchej i niewidomej od wczesnego dziecistwa crki waciciela folwarku pod ma Tuscumbi w Alabamie. Urodzia si w roku 1880; w dwadziecia dwa lata pniej, pod koniec jej uwieczonych wyrnieniem studiw uniwersyteckich, Ameryka pozna yciorys Helen Keller z autobiografii, a po doktoracie, dalszych ksikach i wielkich zasugach dla pedagogiki specjalnej uzna j za najwiksz moe bohaterk narodow. Aby to jednak nastpio, musiaa si obok niej pojawi inna bohaterka, ktra zdoaa siedmioletniemu, cakowicie dzikiemu w reakcjach dziecku da zrozumienie wiata, nauczy je nazw otwierajcych poznanie: bya ni na poy ociemniaa Annie Sullivan, debiutujca dwudziestoszecioletnia nauczycielka, wychowanka przytuku dla najuboszych. Einstein uzna, e dokonaa rzeczy nadludzkiej, prometejskiej. Z pewnoci byo to realne dziki wybitnej inteligencji Helen; ale te Annie, bdc nieufnie przyjmowan guwernantk, musiaa dziaa wbrew rodzicom dziecka. Triumf osigna po miesicu, gdy zniechcona dyscyplin ksztacenia Helen usiuje wrci do dawnej swobody, a jej ojciec traci cierpliwo do kategorycznej wychowawczyni. Wanie wtedy, w szamotaninie pod pomp studzienn, nastpuje iluminacja: dziewczynka pojmuje, co fizycznie odpowiada sowu "woda" wyraonemu literowym alfabetem migowym. Historia przejcia progu wiedzy przez yjc jeszcze wwczas (i nadal aktywn) Helen Keller zostaa oparta na listach jej nauczycielki do opiekunki z Instytutu Perkinsa w Bostonie: poznawszy je William Gibson - przyjaciel Penna i nie znany jeszcze pisarz - przetworzy ich tre w... libretto baletowe. Przyszego autora "Dwojga na hutawce", nioscych Gibsonowi saw po wystawieniu na Broadwayu z Henrym Fond i Anne Bancroft w reyserii Penna, wanie on namwi do napisania sztuki, ktr najpierw przedstawi w telewizji, a w dwa lata pniej, w 1959, rwnie na Broadwayu z Anne Bancroft i trzynastoletni naonczas Patty Duke. Cudotwrczyni ekranowa nie bya wic, by tak rzec, aktywnym wyborem reyserskim Penna; znacznie bardziej zadecydowao wielkie powodzenie dramatu i byskotliwo niezwykle ekspresyjnych, trudnych fizycznie kreacji protagonistek, co ukoronowao przyznanie im "Oscarw". Szczeglnym jednak obrotem spraw wanie ta praca, ktr on sam uwaa bardziej za replik inscenizacji teatralnej ni dzieo kinematograficzne, zadecydowaa o przejciu z krgu telewizji i teatru - gdzie mia ju z gr dziesicioletnie dowiadczenia i renom - do wiata filmu: realizacja w systemie niezalenym i w Nowym Jorku oznaczaa co zupenie innego ni zniechcajca recepcja Broni w lewej rce i poprzednie kontakty z aintelektualnym Hollywoodem. Wprawdzie umoliwiony sukcesem Cudotwrczyni kontrakt z wielk wytwrni i wolna rka w dziaaniu skocz si u Penna jak u Cassavetesa - rozentuzjazmowany poznaniem nouvelle vague w europejskich kontaktach po nagrodach w San Sebastian, przesadzi z awangardowoci filmu dla "Columbii" - i wprawdzie kolejne dowiadczenia z wielk produkcj hollywoodzk przy Obawie przysporz mu wielu rozczarowa jako autorowi, lecz ostatecznie przekona si do poezji i wartoci kreacyjnej obrazu ekranowego.

Rozwizania w Cudotwrczyni okazuj, e zdecydoway o tym gwnie jego wasna intuicja i talent: cho sporo tu bdw nadwyrazistoci scenicznej, cho zdarza si zbdna natarczywo werbalna wizja wyaniajca si z mroku jest ywo przekazywana ju to ruchliw kamer, ju dugimi ujciami z wylerowskim ruchem wewntrzkadrowym po osi w gb, ju wreszcie reminiscencyjnymi seriami przenika. Sytuacja nadzwyczaj sprzyjaa koncentrowaniu si na sprawach warsztatowych, bo merytorycznie chodzio o opowie uksztatowan od trzech lat w pracy z tymi samymi aktorkami (przy czym dla Anne Bancroft, crki biednych imigrantw woskich z Nowego Jorku i absolwentki Actors Studio, bya to kreacja wynikajca dokadnie z osobistych dowiadcze przetwarzanych Metod); Penn jednake, jak zawsze humanista, rzecznik rozumu i oponent zacietrzewionego konserwatyzmu, potraktowa film z nie mniejsz pasj ni w opartym na dialogu wariancie telewizyjnym i naturalistycznym wariancie teatralnym. Ekranowa Cudotwrczyni to dla niego walka czowieka ze zwierzcoci, kreacja istoty ludzkiej przeciwna rozwijajcej si wanie w kinie tendencji opisu rozpadu osobowoci a take portrety mocnych charakterw ksztatowanych ciosami ycia, znajdujcych energi w przezwycianiu wasnego kalectwa. Dodaj si do tego inne wane dla Penna motywy: warto kultury, samodzielnych dokona i trudnej konsekwencji postpowania. Czy docenianie wanie tych cech moe by przypisane przyjacielowi kontestatorw? Za lat kilka Penn przedstawi filmy, w ktrych nad refleksyjnoci bdzie przewaa opozycyjna publicystyka. Ale nie bdzie to zmiana pogldw, lecz deklaracja, e nade wszystko jest przeciwko hipokryzji. [1962] CULDESAC, zobacz MATNIA CZARNE WOSY, zobacz KWAIDAN, CZYLI OPOWIECI NIESAMOWITE CZARNY PIOTRU, CERN PETR Milos Forman. Czechosowacja. Scenariusz: Jaroslav Papousek, Milos Forman. Pierwowzr scenariusza: Jaroslav Papousek - wtki powieci "Cern Petr" Wykonawcy: Ladislav Jakim (Petr), Pavla Martinkova (Pavla), Jan Pstroll (ojciec Petra), Bozena Matuskova (matka Petra), Pavel Sedlacek (Lada), Vladimr Pucholt (Cenda), Zdenek Kuhlanek (Zdenek), Frantisek Kosina (kierownik sklepu), Josef Koza (majster), Antonn Pokorny (podejrzany klient), Jaroslav Kladrubsky (kontroler). 89' Szesnastoletni Petr rozpoczyna prac w sklepie samoobsugowym: ojciec pouczy go, e powinien ju powanie podchodzi do ycia, szukajcy swej tosamoci chopiec stara si zatem podej powanie. Wykonuje zadania obserwatora, to jest detektywa wyapujcego zodziei. Wiadomo bowiem, e ludzie kradn. Niestety nie wszyscy, a ci co kradn, robi to sprytnie. Peen najlepszych chci Petr popada wic w kopoty, zwaszcza e nie jest przebojowy ani obdarzony szczegln intuicj, natomiast nie brak mu fantazji. Efektem s dalsze pryncypialne rady otrzymywane od starszych, zwaszcza od ojca. Innych problemw nastrcza obcowanie z dziewczynami. Petr opiera si na bardziej dowiadczonych kolegach, lecz oni poza animuszem i tezami teoretycznymi te niewiele wnosz w dzieo poznania: czupurnego pomocnika murarskiego Cend gubi pita dla kurau wdka, zanim zdy pokaza, co potrafi. Caa nieufno wobec autorytetw nie uwalnia przecie Petra od koniecznoci mozolnego i pokracznego kopiowania wzorw, zwaszcza e bardzo chciaby zaimponowa dziewczynie: a Pavla wanie mobilizuje go do nauki taca. Wchodzenie w ycie w kadej dziedzinie wymaga naladowania krokw i wysuchiwania mentorskich peror pokolenia rodzicw... Modo przejawia si gwnie niedowiadczeniem i niezrcznoci, szczeglnie chyba komiczn w czasach twista, gdy odwieczne rnice pokoleniowe i bunt przeciwko starszym zaczy te zdecydowanie, przy szybko rosncej swobodzie obyczajowej, wyraa si w dziedzinie form. Nie chodzi wic tylko o powielanie uksztatowanych od dawna gestw i atrybutw dojrzaoci, ale o naiwn imitacj przeciwstawianych im fasonw modzieowych, czym Forman zaj si we wczeniejszej

redniometrawce Konkurs (1963) dokumentujcej sfingowane eliminacje dla piosenkarek w praskim teatrzyku "Semafor" (dokadnie wedug trybu wymylonego w nieco innych celach przez neorealistw, a z luboci potem wykorzystywanego przez Marka Piwowskiego). Poniewa zarejestrowany kamer 16 mm karnawa dziewczcej prnoci okaza si bardzo atrakcyjny, dotychczasowy scenarzysta wytwrni barrandovskiej zgosi w kierownictwie gotowo czynnego tworzenia kamer w penym metrau przy pomocy przyjaci: Ivana Passera i Jaroslava Papoucka. Pastwowa kinematografia czechosowacka miaa wwczas taki rozmach produkcyjny - rednio 35 filmw rocznie - e znalazy si rodki take na niedrogiego Czarnego Piotrusia, w naturalnej scenerii i ze stuprocentowym dwikiem, wedug nie publikowanej jeszcze powieci Papouska. Tak zacza si kariera jednego z czoowych filmowcw drugiej poowy wieku. Sawny sta si wszake Forman nie dla mistrzostwa warsztatowego, nonoci problemw, siy intelektualnej, lecz - troch niespodziewanie dla samego siebie - jako praktyk metody kpiarskiej obserwacji. Metoda ta nie opiera si ani na profesjonalnym aktorskim odtworzeniu, ani na woskim kompletowaniu obsady z przedstawicieli swojego rodowiska, lecz byskotliwie przejmuje efekt prawdy amerykaskiego direct cinema dokumentalistw Richarda Leacocka i Dona Pennebakera oraz Cassavetesa i Shirley Clarke, wykorzystujcych faktur dokumentaln kina bezporedniego w fabule obyczajowej Cieni i The Connection (1960). Intensywna ironia z gry narzucaa pewne koniecznoci tej metody: trudno znale amatorw czynicych z siebie pomiewisko (ostro widzenia skrupi si zreszt na Formanie przy trzecim filmie - Pali si, moja panno - bardzo le przyjtym i przez produkujcego go Carla Pontiego, i przez uraonych jako grupa zawodowa straakw). Ju choby z tego powodu rozwizania w Czarnym Piotrusiu s inne ni Chytilovej, jednak na wsplnej drodze prawdy jako przemylnej koncepcji kreacyjnej, nie za radosnej dosownoci. Pozorna spontaniczno niezawodowych aktorw Formana, dajca nie znany dotd stopie naturalnoci w banalnych sytuacjach codziennych, jest w istocie starann taktyk reysersk, o tyle tylko posikujc si improwizacj, o ile byo to potrzebne dla spotgowania efektu niepewnoci i niezbornoci; ale w oparciu o dokadnie przygotowany scenopis. Jako samodzielna cao Czarny Piotru tworzy natomiast tylko brulion lunych scen zdejmowanych podpatrujc kamer, sum kilku sekwencji niezorganizowanych dramaturgicznie; tu i wdzie harmonia jest w nim jawnie sprzedawana na rzecz radoci miechu ze szczeniactwa lub paternalizmu. Ten drugi momentami zmusza do zajcia dystansu wobec swej mieszczaskiej jaowoci, zwaszcza gdy staje si niemio totalistyczny. Zapewne te wanie alergie tak zachwyciy autora Kobietek i Ofelii: triumfom Formana walnie pomg Chabrol, przewodniczcy jury w Locarno, gdzie Czarny Piotru zdoby Grand Prix. Zachwyciwszy zewntrznym wraeniem ycia na gorco, czescy nowofalowcy bd teraz odkrywa, co kryje si pod powierzchni zjawisk. Zrobi to te Forman: po lunych migawkach z przejcia pechowego Petra, kanciastego niedowiadczeniem nastolatka, w rwnie kanciasty wiat nudnych obowizkw dorosych - gdzie jedynym wyjtkiem jest rozumny majster zadziornego Cendy - przedstawi bardziej zwarte i wieloznaczne fabuy oparte na opozycji dwch pokole, biorc coraz wyraniej stron modych i ich prawa do indywidualizmu. [1964] CZAS ROZPRAWY, TERM OF TRIAL, Peter Glenville. Wielka Brytania Scenariusz: Peter Glenville. Pierwowzr scenariusza: James Barlow - powie "Term of Trial". Zdjcia: Oswald Morris. Muzyka: JeanMichael Damase. Wykonawcy: Laurence Olivier (Graham Weir), Simone Signoret (Anne Weir), Sarah Miles (Shirley Taylor), Hugh Griffith (adwokat O'Hara), Terence Stamp (Mitchell), Roland Culver (Trowman), Frank Pettingell (dyrektor Ferguson), Thora Hird (matka Shirley), Dudley Foster (sier. Kiernan), Newton Blick (prokurator), Allan Cuthbertson (zastpca dyrektora SylvanJones), Norman Bird (ojciec Shirley), Nicholas Hannen (sdzia Sharp), Roy Holder (Thompson), Barbara Ferris (Joan), Rosamund Greenwood (Constance), Lloyd Lamble (inspektor Ullyat), Vanda Godsell (pani Thompson), Earl Cameron (Chard), Clive Colin Bowler (Collins), Julia Foster (Virginia).

Romulus 130' Tradycyjne cnoty brytyjskie w konflikcie z modzie czasw rocka, tym razem od strony odsuwanych w przeszo: niemody ju nauczyciel z przemysowego miasta pnocnej Anglii, niezbyt szczliwy w maestwie, staje si obiektem adoracji najzdolniejszej z uczennic. Shirley nie naley do ksiycowych naiwniaczek; przeciwnie. Motywem rozwoju jej emocjonalnego przywizania jest wspczucie dla delikatnego Weira, ktry szuka towarzystwa w butelce, skoro dochowywanie wiernoci powoaniu i zasadom suby spoecznej zostawia go w osamotnieniu: borykajc si z agresywnymi uczniami, nie ma wsparcia ani wrd kolegw, praktykw linii najmniejszego oporu, ani w domu, gdzie zamiast azylu znajduje kpice docinki nalene patentowanemu niedorajdzie, a co gorsza, tchrzowi. Gdy wic, uradowany domnieman ambicj awansu spoecznego i pilnoci Shirley, zajmuje si jej ksztaceniem na lekcjach dodatkowych, oczarowana dziewczyna chce mu si odda i roi, e Weir odejdzie od ony (ktr ten w istocie bardzo kocha). Rozwiane iluzje zamieniaj mio w nienawi. Dziewczyna oskara nauczyciela o uwodzicielstwo i usiowanie gwatu, jej jazgotliwa matka dolewa oliwy do ognia, odbywa si proces. Nadal osamotniony Weir nie odstpuje od swych zasad, co rokuje jego ostateczn klsk, chce go bowiem porzuci rozczarowana nim ona. Kocowe wystpienie procesowe rzekomego deprawatora, ktrego wina wydaje si przesdzona, przynosi jednak nieoczekiwany zwrot; poruszona Shirley potwierdza prawd. Weirowie bd naturalnie musieli opuci dotychczasowe miejsce, ale razem: m wyznaje bowiem onie w tajemnicy, e rzeczywicie uwid dziewczyn, co dla niej stawia go w zupenie innym wietle i pozwala na kontynuacj zwizku. Konstrukcja fabuy jest w Czasie rozprawy typowa dla podobnych opowieci, nie wnosz te tak wiele szczegy ta spoecznego (opozycja klasy redniej i proletariatu przemysowego) ani ukad konfliktw w trjkcie uczniowienauczycielekierownictwo, czym przez dziesiciolecia od przeomowej Szkolnej dungli, wraz z rosnc agresj zachowa modziey, bdzie si z zapaem zajmowa kino amerykaskie. Bardzo starannie s natomiast rozwaone problemy przeciwiestw powierzchownej aktywnoci i godnego, defensywnego trwania w swojej roli, a take racjonalnej hipokryzji i niewzruszenie prostolinijnego, uczciwego milczenia oraz elitarnoci i ustpstw wobec haaliwego naporu spoecznego; to kontynuacja w innym rodowisku pewnych wtkw Cienia czowieka. Rzetelno rozwinicia dramatu psychologicznego raczej nie idzie w parze z filmow dynamik; Glenville wywodzi si z teatru i przenosi na ekran sceniczne rytmy narracji. W tym przypadku tryb opowieci sprawdzi si jednak, o sile przekonania decyduje bowiem co wsplnego dla obu stylistyk: fascynujce aktorstwo. Przede wszystkim protagonistw, od dawna dowiadczonych przed kamer (to jedna z najlepszych w ogle kreacji Oliviera, ktrego nieustajca niemal obecno ma kluczowe znaczenie), ale take nienagannej obsady drugiego planu, poczwszy od debiutujcej dwudziestoletniej Sary Miles. Nastpny film, ktry wyreyseruje Glenville - Becket wedug sztuki Anouilha - potwierdzi nierozlego jego wyobrani wizualnej, ale te bdzie bodaj najlepszym popisem wykonawczym w kinie brytyjskim tej dekady. [1966] CZERWONA PUSTYNIA, DESERTO ROSSO, Michelangelo Antonioni. Wochy Francja. Scenariusz: Michelangelo Antonioni, Tonino Guerra. Zdjcia: Carlo Di Palma. Muzyka: Giovanni Fusco oraz Vittorio Gelmetti. Scenografia: Piero Poletto. Monta: Eraldo da Roma. Wykonawcy: Monica Vitti (Giuliana), Richard Harris (Corrado Zeller), Carlo Chionetti (Ugo), Xenia Valderi (Linda), Rita Renoir (Emilia), Aldo Grotti (Max), Valerio Bartoleschi (Valerio), Lili Rheims (ona Maria Boniego), Emanuela Pala Carboni (dziewczyna z bajki), Ivo Scherpiani (Orlando), Carla Ravasi (Iola). Duemila Angelo Rizzoli

120' Technicolor "Rytm wspczesnego ycia jest nieadekwatny do naszego rytmu naturalnego; zanika zdolno kontemplacji i kurcz si moliwoci porozumienia czowieka z czowiekiem. W gruncie rzeczy jestemy bezbronni wobec techniki, popadajc w beznadziejne sytuacje. Szukamy jakich rozwiza, ktre, dzisiaj potrzebne, jutro obracaj si przeciw nam samym, stajc katorg" powie za dziesi lat, komentujc swoj twrczo, Magdalena Abakanowicz. Intencja jej dzie, cho z zupenie innej dziedziny sztuki, w rzeczy samej bdzie bardzo podobnie do oddziaywania Czerwonej pustyni wyprzedza to, co pod koniec wieku zostanie nazwane wiadomoci ekologiczn. W pierwszym filmie barwnym Antonioni operuje syntez subiektywnej wizji wiata efektownego, lecz nieprzyjaznego, ktry ludzie sami sobie stwarzaj zgodnie z ide postpu w cywilizacji przemysowej. Nie poruszajc ju tematu ycia uczuciowego, tym bardziej nie uy tradycyjnej strategii konfliktu, intrygujcego biegu wydarze i kinetycznoci przedstawiania: Czerwona pustynia miaa by stricte obrazem ekranowym, pejzaem dajcym replik stanu duchowego. Zamierzona precyzja kolorystyki skonia reysera (ktry, cho z wyksztacenia ekonomista, od lat studenckich sam maluje) do decyzji przefarbowania caych poaci terenu w tle uj. Sceneri daa przemysowa Rawenna, jako pikne miasto przeywajca wietno ju od czasw bizantyjskich, natomiast obecnie szczeglnie zdegradowana krajobrazowo. Nieprzyjazno pleneru paskich pustkowi, na ktrych pitrz si budowle rafinerii, urzdzenia portowe, obiekty kombinatw chemicznych i cementowni zatruwajcych dymami i wyziewami okoliczn atmosfer - intensywnie jest odczuwana przez on naczelnego inyniera zakadw produkcji sadzy, wracajc do rwnowagi po szoku w wypadku samochodowym. Giuliana naley do tych, ktrym szczeglnie trudno si odnale w otoczeniu, gdzie spadkobiercami pierwotnej naturalnoci s tylko rachityczne pinie. Jej znerwicowanie przybiera objawy patologii; m, przy caej dobrej woli, niezbyt umie pomc. Zasadniczego wpywu nie ma te na ni macierzystwo i kontakt z siedmioletnim synkiem. Gdy w Rawennie pojawia si przyjaciel ma ze studiw, obieywiat Corrado, poszukujcy ochotnikw do pracy kontraktowej w Patagonii, Giuliana potrzebn wsplnot duchow znajduje u niego; ale rycho uwiadamia sobie, e ich zwizek jest przelotny, nie stworzy perspektyw i wraca do stanu samotnego zawieszenia, przemierzajc okolic na spacerach z dzieckiem. Antonioniego interesuj ludzie od momentu, w ktrym - pod wpywem jakiego wstrzsu - popadaj w konflikt psychiczny z otaczajcym ukadem, wypadaj z orbity swej egzystencji. Zaczynaj wwczas wnikliwie obserwowa ten ukad z zewntrz; czasem dlatego, e nie mog si pogodzi z niepenoci dozna, a czasem dlatego, e kieruje nimi poczucie wyobcowania. Cho nie lubi, gdy okrela si jego filmy jako opisy alienacji, uczyni bohaterk Czerwonej pustyni dotknit tymi doznaniami a po stany schizofrenii; i o pomyce nie moe by mowy, jakkolwiek odczytania poddawanych przeze znacze bywaj a zabawnie kracowe (tu notabene powszechnie uwaa si, e nakrcona w naturalnym plenerze wysepki koo Sardynii bajka o rowej play, opowiadana maemu Valeriowi przez Giulian, jest emanacj tsknoty za sielankow harmoni; tymczasem Aleksandra wiechowska przekonujco tumaczy, e to psychoanalityczna wizja koca wiata bez lkw, wiata bezpiecznie rozpoznanego). Sprzecznoci w duej mierze bior si std, e Antonioniemu najwyraniej zaley na obrazowym przekazie intuicyjnym ("ci, ktrzy chc wiedzie, dlaczego film zrobiem, co o nim mylaem, jakie zamierzyem przesanie, ci, ktrzy usiuj wyjani niewyraalne symbole, odczucia, stany; mog si spodziewa tylko jednego: zniszcz to, co chc zanatomizowa"), jednake konstruuje go poprzez bardzo precyzyjne dobory detali, faktur, ksztatw, konfiguracji i nastpstw, a w Czerwonej pustyni take - czy nawet w pierwszym rzdzie - kolorw, jest to bowiem jeden z najwspanialszych w ogle, najbardziej wyrafinowanych estetycznie filmw barwnych. Pryncypia to Czanne ("malarstwo jest pooeniem waciwego koloru we waciwym miejscu"), paleta wzorw to ulubiony przez reysera Matisse ("mak bywa popielaty, li czarny, trawa nie zawsze zielona, niebo nie zawsze bkitne"); przynosi ona dodatkowe rdo wspaniaych wieloznacznoci, bowiem wiat przemysowy zarazem niepokoi tym dymem i mieni si kuszc efektownoci gamy. Nigdzie nie zostaa naruszona barwna harmonia, oparta na szarociach i beach, ze skal od bieli poprzez wszystkie odcienie brzw do tustej czerni ze znamiennym wszake pominiciem zieleni, jeli nie liczy oliwkowego paszcza Giuliany. Wraenie malarskoci umacnia jeszcze redukcja gbi perspektywicznej: wybr dugoogniskowej optyki spaszczajcej to ma niechybnie zwizek z sugesti psychicznego efektu osaczenia.

Czy uwzgldni przestrog autora przed analizowaniem, czy nie, widocznym zwaszcza tu generalnym niedostatkiem - co sprawia niemi niespodziank po lekkoskrzydym ju Zamieniu - jest wymuszono konceptw, bardzo powanie burzca magi przekazu sensualnego. Nie najlepsze wraenie zostaje spotgowane operowaniem mechanicznymi postaciami - zamiast postaciami o mechanicznych zachowaniach, czego trudno nie dostrzec w niewykorzystaniu aktora o tak duych moliwociach jak Richard Harris - i monotonn tym razem statyk, przy czym znerwicowanie Giuliany niezupenie moe usprawiedliwi wybijanie si ze zdystansowanego sposobu opowiadania nazbyt jaskrawych akordw narracyjnych (melodramatyzm jest, mona powiedzie, pierwotn ma skaz twrczoci Antonioniego). Znakomicie natomiast wsptworzy aur metaliczna muzyka Gelmettiego i oprawa caoci, ktr przygotowa Fusco - a zwaszcza wokaliza z bani. Czerwona pustynia liczy si przede wszystkim dla klimatw, nie dla wtpliwej pedanterii mao nonych treci czy przecitnej organizacji warsztatowej. Orson Welles (admirujcy Dzieci ulicy, Pitno mierci i Opowieci ksiycowe) napomkn co o wraeniu desperackiego robienia Sztuki, gdy tymczasem zadaniem reysera jest nie Sztuka, lecz Dramat; ten natomiast winien by peen wigoru. Zaiste, trudno tu broni Antonioniego, ktry nie lubi "wizualnych wrzaskw Eisensteina", skoro w pewnych partiach Czerwonej pustyni osign tylko wizualne postkiwanie. Za dwa lata znw jednak przekona, e chodzio o zwyke pomyki w poszukiwaniach twrczych, nie za o indolencj: stworzy w Londynie arcydzieo speniajce wszystkie kryteria doskonaoci obrazowej, dramatycznej i intelektualnej. [1965] CZISTOJE NIEBO, zobacz CZYSTE NIEBO CZTERY DNI NEAPOLU, LE QUATTRO GIORNATE DI NAPOLI, Nanni Loy. Wochy. Scenariusz: Pasquale Festa Campanile, Massimo Franciosa, Carlo Bernari, Nanni Loy, Vasco Pratolini. Zdjcia: Marcello Gatti. Muzyka: Carlo Rustichelli. Scenografia: Gianni Polidori. Monta: Ruggero Mastroianni. Wykonawcy: Domenico Formato (Gennarino Capuozzo), Gian Maria Volont (kapitan dowodzcy obleniem stadionu), Frank Wolff (Salvatore), Lea Massari (Maria), Jean Sorel (marynarz z Livorno), Regina Bianchi (Concetta Capuozzo), Luigi De Filippo (Cicillo), Franco Balducci (inicjator powstania), Curt Lowens (Francesco Sakan), Franco Sportelli (Rosati), Enzo Turco (faszysta Fernando ze stadionu), Georges Wilson (dyrektor zakadu poprawczego), Raffaele Barbato (Ajello), Pupella Maggio (matka Artura), Aldo Giuffr (Pitrella). Goffredo Lombardo 124'# 119' Euforia neapolitaczykw po kapitulacji Woch i wejciu w ycie 8 wrzenia 1943 podpisanego przez marszaka Badoglia ukadu o zawieszeniu broni rycho zmienia si w rozpacz, gdy w cztery dni pniej Niemcy zajli miasto, wyeksmitowali mieszkacw z trzystumetrowego pasa przymorza i obracajc go w ruin, poczli przygotowywa bastion oporu przed aliantami, ktrzy dotarli ju do Torre Annunziaty u stp Wezuwiusza. Nie to jednak byo najgorsze i nawet nie gd, wzbudzajcy paniczne nastroje w perspektywie blokady, lecz aresztowanie wszystkich mczyzn z rocznikw 1910-1925, wywzka na stadion i pacyfikacyjne rozstrzeliwania. Wybucha spontaniczne powstanie. Grupy le uzbrojonej ludnoci pod kierunkiem nielicznych kombatantw buduj barykady, oblegaj stadion, blokuj onierzy Wehrmachtu i Waffen SS w ciasnych uliczkach i ra ich z gry czym popadnie; w walce bior te udzia dzieci. Po czterech dniach komendant Neapolu Scholl uznaje, e korzystniejsze jest opuszczenie miasta z zachowaniem broni ni dalsze straty. 1 padziernika Neapol jest wyzwolony. Oparta na faktach rekonstrukcja tych wydarze w epickim fresku Nanniego Loya jest jeszcze jednym triumfalnym echem neorealizmu: prosta suma epizodw bliska florenckiej czci Paisy, bez osb pierwszego planu (jeli nie liczy przewijajcej si postaci Gennara Capuozza, dwunastoletniego powstaca upamitnionego rwnie pord dedykacji w czowce), z anonimowo wystpujcymi

znanymi aktorami. Nie tylko panuje zasada zbiorowoci - bo to lud Neapolu jest bohaterem - ale rwnie ludowy duch: film daje bezporedni emocjonalny odpowiednik tamtych wydarze, tak samo wybuchajc i szerzc si jak pomie, z neapolitask pobudliwoci, zgiekliwoci i wycznie w lokalnym dialekcie. Std take samoistne uzasadnienie emfazy, histerycznoci, chaosu, niekontrolowanych uniesie patriotycznych (narodowego punktu widzenia nie podzielili po premierze Niemcy, oponujcy a do poziomu nagonki prasowej; niewykluczone, e nie tyle z powodu faszowania rzeczywistoci, czego trudno si dopatrzy, ile z powodu poniajcego faktu przekrelenia strategii ich wojsk regularnych przez furi woskich - woskich! - cywilw). ywioowy obraz, ktrego si pomnaa uderzajco kronikalna faktura zdj Marcella Gattiego, jest ju jednym z ostatnich prostych odzwierciedle batalistycznych II wojny wiatowej, wiadectwem bez koniunkturalnoci i stara o wywaenie, zwyciskim przez szczero. Poza nielicznymi ju solennymi wyjtkami - jak Westerplatte - kontynuacje w kinie epickim sprowadza si bd teraz do efektownych widowisk, ktre wzbudzi Najduszy dzie. 1964 CZOWIEK, NINGEN, Kaneto Shindo. Japonia. Scenariusz: Kaneto Shindo. Pierwowzr scenariusza: Yaeko Nogami - nowela "Kaijinmaru". Zdjcia: Kiyomi Kuroda. Muzyka: Hikaru Hayashi. Monta: Toshio Enoki. Wykonawcy: Nobuko Otowa (pasaerka), Taiji Tonoyama (szyper), Kei Sato (zabjca), Ken Yamamoto (chopiec). Kindai Eiga Kyokai 120' Kuter rybacki, ktry mia suy tylko do przewiezienia adunku z pobliskiej wyspy, ulega uszkodzeniu podczas sztormu i dryfuje na bezmiary Pacyfiku. Nie ma paliwa, czworgu rozbitkom nie na dugo te wystarcza wody i ywnoci. Gd powoduje narastanie gwatownej wrogoci i wzajemnych obaw; najwicej siy wewntrznej zachowuje szyper, najstarszy na pokadzie, ale jego mody pomocnik zostaje zamordowany w celach kanibalistycznych. Zgroza powstrzymuje wszake sprawcw przed wypenieniem zamiaru do koca. Po dwch miesicach przychodzi cudowne ocalenie: d zostaje zauwaona ze statku pasaerskiego. To, co si wydarzyo, nie pozostawi jednak winowajcw wrd ywych. Kobieta ginie w obdzie, zabjca chopca zadaje mier rwnie sobie. Co okrela czowieka? Co motywuje jego dziaania? Shindo, jak aden inny z czoowych filmowcw, szuka odpowiedzi na tego rodzaju kwestie, stawiajc bohaterw w sytuacjach ekstremalnych i nie ograniczajc odpowiedzi wzgldami etycznymi, religijnymi, a ju na pewno nie chci dydaktyczn i moralizatorsk. Std pomyki w ocenach jego intencji przez obcokrajowcw: zarzuty epatowania naturalistycznym okruciestwem czy skrajnym erotyzmem, a z drugiej strony estetyzacji ndzy (w Nagiej wyspie) albo naduywania sentymentw, poniewa nie jest obserwatorem zimnym, lecz - wanie humanist, ktrego pocigaj te zmysowi neoromantycy: Tanizaki czy Kafu Nagai. Z pewnoci wtpliwym atutem Shindy jest zachanne przebieganie tematw; liczba jego scenariuszy dojdzie do paru setek, w cigu dekady od debiutu reyserskiego do Nagiej wyspy nakrci czternacie filmw. Tam jednak, gdzie by szczeglnie zainteresowany tematem - szczeglnie w najlepszym okresie w latach szedziesitych - osiga rezultaty z niejednego powodu godne uwagi. Do takich filmw naley Czowiek z gwnym pytaniem: czy natura ludzka pozwala odrzuci wszystko poza atawizmem i zmieni si w zwierz? Zadania realizacyjne, ktte postawi tu sobie Shindo w adaptacji przedwojennej jeszcze noweli, byy trudniejsze (i to znacznie) ni przy poprzedniej opowieci o chopskim trwaniu na roli, nie tylko bowiem dotyczyy kwestii technicznych, ale uwiarygodnienia sytuacji. Powodzenie w tej mierze, jeli nawet nie cakowite, zapewnione zostao przez ryzykownie ekspresyjne aktorstwo; nienaganna dramaturgia, rytm i rozwizania inscenizacyjne (wcznie z ciekawym punktowaniem muzyk) nie mogy natomiast da wicej ni wynikao to z zakrelonego w do ograniczonych ramach materiau treciowego, w kadym razie przy orientacji analitycznej. Najwietniejszym skadnikiem filmu stay si w konsekwencji zdjcia Kiyomiego Kurody. Co jednak naprawd osign mona przy ograniczeniu

przestrzeni w fotografii i zaaranowaniu opisu czowieka w metaforycznej syntezie, poka ju wkrtce inni Japoczycy Kobiet z wydm. [1961] CZOWIEK MAFII, MAFIOSO, Alberto Lattuada. Wochy Scenariusz: Agenore Incrocci, Furio Scarpelli, Marco Ferreri, Rafael Azcona. Projekt scenariusza: Bruno Caruso. Zdjcia: Armando Nannuzzi. Muzyka: Nino Rota. Monta: Nino Baragli. Wykonawcy: Alberto Sordi (Antonio Badalamenti), Norma Benguel (Marta Badalamenti), Ugo Attanasio (Vincenzo), Gabriella Conti (Rosalia Badalamenti), Carmelo Oliviero (Don Liborio), Giuseppe Stignitti (ojciec Antonia), Francesco Lo Briglio (Calogero), Armando Thine (dyrektor Zanchi), Lilly Bistrattin (sekretarka dyrektora), Cinzia Bruno (Cinzia Badalamenti), Katiuscia Piretti (Caterina Badalamenti), Saverio Turiello (Manuzza), Paolo Cucci (szef mafii w Nowym Jorku), Stefano Benigno (przyboczny szefa). Antonio Cervi Dino De Laurentiis 102' Tradycyjny Sycylijczyk albo ma ambicje bycia mczyzn, albo nie. Jeeli chce by mczyzn, to ceni sobie honor, ksztaci umiejtnoci strzeleckie, zachowuje nakaz milczenia zwany omerta i nie pytajc, skd i po co, spaca dugi wdzicznoci. Antonio Badalamenti ma taki dug, cho moe ju nie pamita, po tylu latach na posadzie technika w fabryce mediolaskiej: za modu by picciottem, czyli mafijnym chopcem do wszystkiego, a do pracy na pnocy, gdzie sta si dobrze sytuowanym, sumiennym obywatelem Woch industrialnych, zaprotegowa go wanie Don Vincenzo, lokalny szef z jego rodzinnej wsi. Teraz czeka inna robota. Aby wszake ustali, o co chodzi, Antonio musi z nie znajcymi jeszcze jego wyspy on i dwiema creczkami przyjecha do rodzicw na wakacje: bo mafioso nie pisze i raczej nie telefonuje, tylko komunikuje si bez sw, a skoro to ju konieczne, mwi konspiracyjnym baccagliu, ktrego aden kontynentalny Woch nie zrozumie - i najchtniej do ucha, w kadym za razie w cztery oczy. Mart Badalamenti spotykaj niespodzianki ju od Messyny, w ojczystych za stronach ma czuje si zrazu jak w egzotycznym kraju pozaeuropejskim. Ale rodzina to rodzina: ciepo przyjta, Marta nabiera otuchy i nawet zabiera si do emancypowania szwagierki, poczynajc od depilacji - niewiadoma, e wanie zostaa zakadniczk na wypadek, gdyby Antonio nie zechcia by mczyzn. Pozostanie w tej niewiedzy do koca; jej m bowiem, z oporami bo z oporami, woli posucha zewu ziemi ojcw szczeglnie, e wykonanie zadania ma przynie rodzinie dalsze korzyci. Wyjeda rzekomo na polowanie, wyposaony jak naley w coppol - czapk z daszkiem; dokd naprawd go wysyaj (samolotem, ukrytego w skrzyni), dowiaduje si w ostatniej chwili. Oto leci do Nowego Jorku, by z dostarczonego rewolweru zamordowa u fryzjera wskazanego mu czowieka, take Sycylijczyka, ktry zdradzi reguy mafijnego postpowania. Dlaczego do wykonania wyroku wybrano jego? Bo nikt go nie zna. Antonio nie ma wyjcia. Robi, czego ode oczekiwano i przemycony podobnym, bezbdnym organizacyjnie trybem, wraca do swoich. Najlepszy obok Mynu na Padzie film Lattuady nie powsta z jego inicjatywy i nawet mia by pocztkowo poprowadzony przez Ferreriego. Wanie jednak w tym przypadku szczeglnie dobrze procentoway umiejtnoci reysera nalecego do najbardziej wszechstronnych w kinie woskim (nie tylko dlatego, e zbawiennie porzuci jednolity ton satyry oraz poprawi pewne istotne szczegy, na przykad doda bohaterowi lat). W Czowieku mafii wida jego poczucie paradoksu i zdolno czenia barw nastroju; zdecydowanie w pokazaniu tego, co dramatyczne i brutalne, a zarazem bliski i ciepy opis tego, co naturalne i pogodne; dar przenikliwego widzenia i wydobycia siy refleksyjnej, rwnoczenie za pozostawienie dwuznacznoci, ironicznej sugestii, dystansu (cho bez odcienia paternalistycznego). Wanym elementem powodzenia zamysu wieloznacznoci filmu, jego pojemnoci w skali komediodramatu byo opanowanie ywioowych przyzwyczaje Alberta Sordiego - i ze wiec szuka

wrd kilkudziesiciu rl popularnego aktora takiej, w ktrej byby lepszy, nawet jeli przesadza troch z nierozgarniciem swojego Antonia na ziemi amerykaskiej (a Lattuada mu na to pozwala, posuwajc si w tej sekwencji do sarkazmu). Bez publicystyki, bez moralizowania i bez optymizmu konkluzji, za to ze zrcznym uwzgldnieniem paru realistycznych szczegw sytuacji sycylijskiej, Czowiek mafii wietnie wczy si do serii woskich autoportretw zbiorowych z pocztku lat szedziesitych; pozostanie te najciekawszym z wczesnych filmw na temat organizacji, ktra wanie ronie w potg, przejmujc handel narkotykami na trasie dostaw z Azji Mniejszej przez Sycyli do Nowego Jorku, nazwanej "pizza connection". [1961] CZOWIEK, KTRY ZABI LIBERTY VALANCE'A, THE MAN WHO SHOT LIBERTY VALANCE, John Ford. Stany Zjednoczone Scenariusz: James Warner Bellah, Willis Goldbeck. Pierwowzr scenariusza: Dorothy M. Johnson opowiadanie "The Man Who Shot Liberty Valance". Zdjcia: William Clothier. Muzyka: Cyril Mockridge oraz Alfred Newman. Wykonawcy: James Stewart (Ransom Stoddard), John Wayne (Tom Doniphon), Vera Miles (Hallie), Edmond O'Brien (Dutton Peabody), Lee Marvin (Liberty Valance), Andy Devine (marshal Link Appleyard), Jeanette Nolan (Nora Ericson), John Qualen (Peter Ericson), Woody Strode ("Pompey"), Ken Murray ("Doc" Willoughby), John Carradine (Cassius Starbuckle), Lee Van Cleef (Reese), Strother Martin (Floyd), Denver Pyle (Carruthers), Willis Bouchey (Jason), Joseph Hoover (Charley Hasbrouck), Carleton Young (Maxwell Scott), Buddy Roosevelt (Clute Dumfries), Anna Lee (pasaerka dyliansu), Earle Hodgins (Kaintuck), Stuart Holmes (Highpockets), Robert F. Simon (Handy Strong), Charles Seel (przewodniczcy konwencji wyborczej). John Ford Paramount 123' Przez dugie lata od swoich pocztkw zmitologizowany western y wystpami synnych protagonistw utosamianych z prawdziwymi herosami Zachodu: trzej najznaczniejsi to William S. Hart, Tom Mix i Harry Carey. Sukcesorem Careya - ostatnim w legendarnym szeregu, wwczas gdy western zyska znamiona dojrzaoci i zmieni charakter - zosta John Wayne. Carey, ktry by przyjacielem Wayna i Forda, waciwie wprowadzi obu do filmu; Wayne zacz karier mitologicznego krla westernu wanie u Forda w przeomowym Dyliansie i bdzie j kontynuowa poprzez inne kluczowe filmy - Rzek Czerwon, Poszukiwaczy, trylogi Hawksa rozpoczt przez Rio Bravo - a po The Shootist (1976), symboliczny koniec westernu tradycyjnego z symbolicznym bohaterem umierajcym na raka podobnie jak protagonista. Take Czowiekowi, ktry zabi Liberty Valance'a przypada w tym cigu znamienna rola. Wayne jest tu tytuowym cichym bohaterem, nosicielem najlepszych cech czowieka Zachodu, ktry zostaje w dwudziestym wieku zapomniany, cho to dziki takim jak on na wolnych terytoriach zapanowaa demokracja obywatelska, przyjto zasady prawa stanowego i rozkwito spokojne ycie. Rwnoczenie film daje jakby rekapitulacj obrazu kresw w poprzednich dzieach zbliajcego si do siedemdziesitki reysera, pewnego rodzaju korekcj, znaczco zamknit sowami redaktora gazety z tamtych stron: "jeeli na Zachodzie legenda staje si faktem, drukujemy legend". Legend jest czyn dugoletniego senatora Stoddarda, ktry u schyku ycia, okoo roku 1920, wyznaje prawd o tym, kto naprawd umierci przed kilkudziesiciu laty bandyt terroryzujcego okolic: nie on, jak si sdzi powszechnie, lecz zmary wanie przyjaciel. Strzelajc z ukrycia, uratowa mu ycie w sprowokowanym przez rewolwerowca nocnym pojedynku. Sam Stoddard bowiem - wwczas nowo przybyy w te strony mody i naiwny prawnik, niewprawny we wadaniu broni - by bez szans. Legenda czynu wyniosa go jednak do byskawicznej kariery; w parze z ni przyszo szczcie osobiste, tak jak sawa oddane mu przez druha zakochanego w tej samej dziewczynie. Film powitano z ogromn sympati i trudno byoby rzec, e na ni nie zasuguje. Z pewnoci te, przy

ponaddwugodzinnej narracji i wielu niekoniecznych ozdobnikach scenek rodowiskowych, zawiera adne przykady wzorowej reyserii sytuacyjnej. Rwnie jednak oczywiste, e Ford nie w peni wyzyska szans dan przez pomys tej historii. Sprowadzenie szlachetnych przekazw z dziejw Zachodu do pospolitej a nieprostej rzeczywistoci wie si nie tylko ze zgrzebnoci ta, ale i ze starowieck atelierow teatralnoci. Prawie wszystko w tym filmie jest rwnie sztuczne jak owietlenie planu, komediowa figura marshala i wykorzystanie w intrydze podstawowego konfliktu wielkich hodowcw z drobnymi gospodarzami; a przecie nie miao by chyba podobnie podszyte faszem, jak legenda Stoddarda? Na szczcie s trzej aktorzy, ktrzy nie dopucili do zaamania si filmu, byo nie byo, do nieskomplikowanego: kreuj trzech mczyzn reprezentujcych trzy strony gry o Zachd. Jeden - John Wayne - to prostolinijny i chrobry farmer, zachowujcy pierwotne cnoty pioniera; drugim jest Lee Marvin, przebiegy wyznawca prawa siy, nie znajcy granic dzikiej samowoli; trzeci naley do tych, ktrzy przybyli pniej, zbyt sabych fizycznie, za to mocnych intelektem. To oni wygrali. James Stewart umia t posta wyranie zrnicowa: jako stary senator wyraa kadym ruchem powag lat spdzonych we wadzach w Waszyngtonie, natomiast jako naiwny modzieniec jest znw taki, jak przed wielu laty w filmach Franka Capry. [1961] CZWARTA NAD RANEM, FOUR IN THE MORNING, Anthony Simmons. Wielka Brytania Scenariusz: Anthony Simmons. Zdjcia: Larry Pizer. Muzyka: John Barry. Monta: Fergus McDonell. Wykonawcy: Ann Lynn (dziewczyna), Brian Phelan (mczyzna), Judi Dench (Jude), Norman Rodway (Norman), Joe Melia (Joe). West One Kierownik produkcji: John Morris 94' Wyjtkowy nawet w odnowionym przez Angry Young Men kinie brytyjskim obraz wprost z codziennoci ycia, najbliszy otwartej dramaturgii autorskiej i nowofalowemu nurtowi naturalnej obserwacji kamer. Za kanaem La Manche utrwali t stylistyk dopiero Ken Loach, cho budujce j frazy, przejte z dokumentw "Free Cinema", wprowadzili ju do fabuy Anderson i Richardson. Na Czwart nad ranem skadaj si historie o samotnoci mieszkanek Londynu z parteru hierarchii spoecznej. Jedna z nich, mniej wicej dwudziestopicioletnia, jest definitywnie przegrana i osamotniona ju na zawsze: ley na brzegu Tamizy w Milwall jako niezidentyfikowane ciao przypuszczalnej samobjczyni. Drug porzuci po trzech latach kochanek, by moe dlatego, e za bardzo chciaa za niego wyj; teraz, rozczarowana i guszca nerwowo czterdziestu papierosami dziennie, sama buduje barier nieufnoci. Jude natomiast zostaa matk, lecz podobnie samotn - w maestwie: Norman nie bierze udziau w budowaniu wsplnoty, jej pozostaj cztery ciany i opieka nad zbkujc creczk. O czwartej rano samotno jest najgbsza. Rozczarowana, wymczona paczem dziecka Jude robi gwatowne wyrzuty mowi, e obchodzi go tylko picie i szczeniackie wygupy z przyjacielem; zaamuje si obiecujcy zwizek dziewczyny z samotnym jak ona reemigrantem z Kanady, ktry zdawa si wychodzi naprzeciw jej marzeniom, zerwa dla niej z acucha dk, by przewie j po rzece, ale - nie po raz pierwszy - nie potrafi przej progu pomidzy niezobowizujcymi pocaunkami a prawdziwym zaangaowaniem uczuciowym; w prosektorium policyjnym, przy banalnych rozmowach o yciowych drobiazgach, poddana zostaje sekcji topielica. Co sprawia, e w zimnym wiecie nie staa si ni pierwsza lub druga z bohaterek, noszcych taki sam jasny trencz? Czyby tylko wiksza nadzieja na jedyn postrzegan warto, na szczcie, ktre kiedy nastpi, cho dzisiaj Norman gdzie sobie idzie, Jude natomiast nie moe nie zosta w domu z dzieckiem? Czy dla dwojga samotnikw harmonogram dnia - on pieszy si do pracy, ona przed wieczornymi zajciami jedzie odpocz do domu w Hammersmith bdzie powodem do chwilowej tylko rozki, czy pretekstem do rozstania? Nakrcony w niezalenej produkcji film, zdobywca Zotego agla w ostatnim wielkim konkursie festiwalowym w Locarno, opiera si nie tylko na autentyzmie obserwacji ze znakomicie do niego

dostosowan, czciowo pochodzc z improwizacji naturalnoci aktorsk, ale take na opracowaniu narracyjnym. Nurt ycia, ktry wyawia kamera uwanie wpatrujca si w zachowania ludzi przed obiektywem, zostaje bardzo umiejtnie rozszerzony rytmem montau wewntrz scen i pomidzy wtkami (McDonell, dowiadczony ju take w samodzielnej reyserii, by jednym ze wsptwrcw klimatu sawnego Niepotrzebni mog odej; w Czwartej nad ranem przez 9 miesicy wybiera z Simmonsem ostateczny wariant budowy). Wanym dopenieniem jest te rama muzyki. John Barry oszczdnie roztacza nostalgiczn aur tsknoty za czym lepszym ni szary dzie biecy, w ktrym znuenie nie daje wsucha si w rzeczywist nut wsplnoty midzy ludmi, poszuka rozwiza lepszych ni wynikajce z konserwatywnego rozdziau rl kobiety i mczyzny. Te wanie motywy, wykraczajce poza konstatacje zewntrzne, wnosz dodatkow warto autorsk dramatu Simmonsa. Jego owocne w rozpoznawaniu rzeczywistoci psychospoecznej perspektywy, cenne take z uwagi na uwolnienie opowieci od prymatu dialogu, nie znajd kontynuacji przede wszystkim z powodw ekonomicznych: minie jeszcze pewien czas, zanim tego rodzaju inicjatywy bd mogy otrzyma wiksze ni ptoratysicfuntowe wsparcie rozbudowywanego dopiero w nastpnej dekadzie, pod rzdami lewicy, Brytyjskiego Instytutu Filmowego. [1961] CZYSTE NIEBO, CZISTOJE NIEBO, Grigorij Czuchraj. Zwizek Radziecki Scenariusz: Danii Chrabowickij. Zdjcia: Siergiej Poujanow. Muzyka: Michai Ziw. Monta: M. Timofiejewa. Wykonawcy: Nina Drobyszewa (Sasza), Jewgienij Urbanskij (Aleksiej Astachow), N. Kumina (Lusia), Witalij Koniajew (Pietia), G. Kulikow (Mitia Kowszow), Gieorgij Gieorgiu (Nikoaj Puszkow), Oleg Tabakow (Sierioa Lwow), L. Kniaziew (Iwan Lwow), Tamara Nosowa (koleanka Saszy z fabryki), Witalij Bondariew (Jegorka). Mosfilm 110' Sovcolor Trzeci z kluczowych filmw Czuchraja: po rewolucyjnym Czterdziestym pierwszym i Balladzie o onierzu z zaplecza frontu Wielkiej Wojny Ojczynianej - najpowaniejsza w swoich latach rozprawa polityczna ze stalinizmem w opowieci o losach bohaterskiego lotnika Aleksieja Astachowa, ktry po powrocie z niewoli hitlerowskiej zostaje zniszczony moralnie jako zdrajca. Jakkolwiek jednak Czystemu niebu - ogromnie w kraju popularnemu - udzielano oficjalnego poparcia i przydawano wrcz znaczenia publicystycznego, reyser woli go uwaa za film o mioci i wiernoci. Susznie: prawie wszystko co najlepsze w wyjtkowo niejednolitej sumie dotyczy tych wanie skarbw ducha. Ma to zwizek z przeksztaceniami pierwotnego pomysu, ale nie tylko. Historia jest ujta w optymistyczne ramy czasw po mierci Stalina, o ktrej poinformuje wietna scena z ludmi zastygymi w drczcej niepewnoci, co dalej. Bohaterka wspomina najwaniejsze epizody z przeszoci, obserwujc koo poligonu dowiadczalnego przelot Astachowa po tym, jak zosta zrehabilitowany i wrci do zawodu. Przede wszystkim wraca myl do pamitnego schyku jesieni 1941, do piciu dni w listopadzie, kiedy zdobya Aleksieja - zainteresowanego jej starsz siostr, ale nie ni, malutk i wygldajc jak uczennica - i do grudniowego dnia w p miesica potem, gdy go stracia: nadesza wiadomo, e poleg. Urodzia jego dziecko, nie zechciaa zosta on innego, cho bya gorco kochana; postanowia y pamici mioci i prac w fabryce, przy tokarce. Tymczasem nieoczekiwanie wrci. Order Czerwonego Sztandaru, ktry mu zreszt odebrano, uratowa go przed agrem, ale pozbawiony praw, ignorowany w ubieganiu si o nie i wci ufny w racj wadz partyjnych, rycho zmienia si w strzp czowieka. Pije, prbuje samobjstwa na torach kolejowych; zostaje uratowany wanie przez jej si ducha, jej dobro, ktra skania, by nie przeciwstawia si nawet podoci szwagra. Dziki temu Aleksiej przeywa najgorsze lata i gdy nadchodzi przeom polityczny, zdolny jest zmobilizowa si i w dramatycznym monologu, upominajcym si o sprawiedliwo dla takich jak on, wywalczy swoje.

Pierwotnie mia to by film o oblatywaczu, ktry pokona barier dwiku. Pierwsze niekonsekwencje przyniosa zmiana, ju podczas realizacji, na histori wojenn z wysuniciem na pierwszy plan wiernej ukochanej; jeszcze powaniejsze skutki pocigna za sob koncepcja dramatu rozrachunkowego i popieszne koczenie caoci na zjazd KPZR (co skdind wykluczao nieszablonowe, twrcze mylowo podejcie do tematu zbrodni Stalina i jego paranoi silnego pastwa totalitarnego w Zwizku Radzieckim, gdzie - jak w 1931 roku wyjani Emilowi Ludwigowi - 90 procent popierao wadz bolszewikw, a reszt naleao wyeliminowa). Rostisaw Jurieniew zauwaa, e charakter narracji przypomina kogo, kto ze wzruszenia nie dobiera waciwych sw. adnie powiedziane. Oprcz chropowatoci strukturalnych s tu jednak skazy do niewiarygodne u autora dwch poprzednich filmw: marne zdjcia z jeszcze gorszym kolorem, tandetna scenografia, powierzchowno inscenizacyjna, a poza tym - ju raczej typowe dla Czuchraja - banalna muzyka i rozwizania poetyczne z naiwnego melodramatu (wirujce modre mroczki w scenie omdlenia). Byby to film nieudany - nie wygrywajcy nawet kluczowych detali ze scenariusza (gazka mimozy w prologu, telefon w centrum, order w finale), nie ratowany jedn genialn scen pocigu zbyt szybko przejedajcego, by mogo doj do kontaktu tych, ktrzy walcz na froncie, i tych, ktrzy czekaj na nich w domu - gdyby nie ogromna sia liryczna wtku listopadowego zakochania si ogromnego, sawnego lotnika i niepozornej Saszy. To prawda wewntrzna dwojga protagonistw i pasja, z jak chce o tym opowiedzie Czuchraj, symbolizowana przejciem na styku scen przez monochromatyczn czerwie - w podobnej funkcji, jak wybierze Bergman dla Szeptw i krzykw - stanowi w kocu o wartoci Czystego nieba. [1960] DMANTY NOCI, zobacz DIAMENTY NOCY DARISKACIS MAMA, zobacz OJCIEC ONIERZA DAMA S SOBACZKOJ, zobacz DAMA Z PIESKIEM DAMA Z PIESKIEM, DAMA S SOBACZKOJ, Iosif Chejfic. Zwizek Radziecki Scenariusz: Iosif Chejfic. Pierwowzr scenariusza: Anton Czechow - nowela "Dama s sobaczkoj". Zdjcia: Andriej Moskwin, Dmitrij Mieschijew. Muzyka: Nadieda Simonian. Scenografia: Boris Maniewicz, Ilja Kapan. Wykonawcy: Aleksiej Bataow (Dmitrij Gurow), Ija Sawwina (Anna von Diederitz), Nina Alisowa (ona Gurowa), Jurij Miedwiediew (przyjaciel kierujcy uwag Gurowa na Ann), Dmitrij Ziebrow (Froow), Wadimir Erenberg (Aleksiej Siemionowicz). Lenfilm 90' Pocztkiem wykorzystania skarbw opisu ludzi przez Czechowa bya przed piciu laty Trzpiotka, ale jednak na zasadzie pewnego wyjtku w akademickim rytuale adaptacyjnym. Dama z pieskiem, cho powstaa z nie wrcej najlepiej jubileuszowej okazji stulecia urodzin, jest ju ekranizacj penowymiarow. Prawdziwe s nie tylko postacie; take cay intymny klimat, niuanse obserwacji dokonywanych wzorem pisarza, ktry by rwnie wnikliwym psychologiem, co subtelnym reportayst. Bohaterw tej historii o mioci bez perspektyw zetkn przypadek na wczasach w Jacie. Ona to petersburanka, od lubu przed dwu laty mieszkajca w Saratowie (obrzyd jej po tygodniu, podobnie jak m, bezbarwny urzdnik zarzdu gubernialnego), on jest dwakro od niej starszym, czterdziestokilkuletnim mieszczaninem, za studenckich czasw "oenionym z dwiema stoecznymi kamienicami"; mia w yciu wiele kobiet, ale mio spotka dopiero, gdy zaczyna siwie. Waciwie nawet nie spotka samorzutnie - cho oddawa si staym obserwacjom i sherlockowej ocenie ludzi po ich wygldzie - bo na Ann, spacerujc po uliczkach z biaym szpicem w przemonej tsknocie za czym nowym, zwrci mu uwag przyjaciel. Uzdrowiskowa znajomo nie trwaa dugo: wezwana przez

chorego ma, dama z pieskiem wyjechaa. Im bardziej jednak Gurow grzz po powrocie w maoci swego moskiewskiego otoczenia, tym bardziej tskni i uwiadamia sobie mio. Jeszcze zim jedzie do Saratowa; udaje im si porozmawia, ona te go nie moe zapomnie, przytoczona rozpaczliw codziennoci z lokajskim mem. Umawiaj si w Moskwie, gdzie Anna pojawia si w kocu pod wiosn. Spenieniu mioci w pokoju hotelowym towarzyszy zarwno pewno, e s dla siebie, jak rozterka i smutna konstatacja, e spotyka si bd mogli tylko z rzadka, ukradkowo, w udrce niepewnoci. yczliwa pastelowo odmalowania przez Czechowa rysw bohaterw i powodujcych nimi uczu przeniesiona zostaa na ekran trojako: w bardzo subtelnych, ale intensywnych emocjonalnie rolach protagonistw, poprzez elementy otoczenia - rwnie szkicowo, co bezbdnie budujce wizj uzdrowiska czarnomorskiego z koca XIX wieku i duszc, nudn melancholi codziennoci buruazji wielkomiejskiej - oraz w oprawie obrazowej: z piknymi wiatocieniami jasnych plenerw krymskich pierwszych trzydziestu minut odpowiednio kontrastuje mroczna klaustrofobia Moskwy i Saratowa, a potem finaowe mlecznoszare przedwionie. Film Chejfica zasuenie wic zrobi furor na festiwalu canneskim, cho jest tylko impresyjn miniatur, przy caej konsekwencji troch rozcignit narracyjnie. Nagrodzony specjalnym wyrnieniem wraz z Ballad o onierzu, walnie przyczyni si do potwierdzenia na Zachodzie prestiu kina radzieckiego wyswobodzonego z nakazw socrealistycznych. Wywar te szczeglne wraenie na Bergmanie, ktry jego wierno wobec pierwowzoru uzna za rwn osignitej dotd tylko przez Bressona w Dzienniku wiejskiego proboszcza: przy konwencjonalnych rodkach wyraony zosta, jego zdaniem, najgbszy sensualizm liryczny, zamknity w kompletnej formie ekranowej. [1962] DER JUNGE TRLESS, zobacz NIEPOKOJE WYCHOWANKA TRLESSA DESERTO ROSSO, zobacz CZERWONA PUSTYNIA DEUS E O DIABO NA TERRA DO SOL, zobacz BG I DIABE W KRAINIE SOCA DIAMENTY NOCY, DMANTY NOCI, Jan Nemec. Czechosowacja. Scenariusz: Arnost Lustig, Jan Nemec. Pierwowzr scenariusza: Arnost Lustig - opowiadanie z tomu "Dmanty noci". Wykonawcy: Antonin Kumbera (chopiec w koszuli), Ladislav Janski (chopiec ranny w stop), Irma Bischofova (wieniaczka), Jan Riha (wjt). 66' Penometraowy debiut, diament kina subiektywnego, daje Nemcowi miejsce pomidzy najzdolniejszymi modymi filmowcami nowofalowymi. Ju pierwsze dokonanie - dyplomowa fabularna krtkometrawka Sousto (1959) ze studiw w FAMU, jedna z najwietniejszych etiud szkolnych - zwrcia uwag na dwudziestotrzylatka z Pragi, znakomicie odzwierciedlajc takie same nastroje desperacji i zaszczucia w walce o ycie; Diamenty nocy rwnie opisuj epizod z czasw pogardy i rwnie oparty na wasnych doznaniach autora - Arnosta Lustiga - ktry zbieg z transportu do obozu mierci. Stan opresji psychicznej bdzie w ogle podstawowym tematem Nemca; analizowany nie w kategoriach waciwych dla horroru, lecz intelektualnie, w sposb pokrewny Camusowi i Kafce (zekranizuje zreszt w przyszoci dla telewizji "Przemian", zaadaptowan jeszcze przed nakrceniem Diamentw nocy z pomoc kuzyna, poety i filozofa, ktry wystpi te jako aktor w jego alegorii O uroczystoci i gociach). Bohaterami repliki opowiadania Lustiga "Ciemno nie ma cienia" s dwaj chopcy przedzierajcy si przez lene odludzia Rudaw w pobliu linii kolejowej, ktr ich uwoono i na ktrej uciekli z wagonu; musz walczy rwnoczenie z wyczerpaniem, strachem, godem i pragnieniem, jeden z nich z blem nogi, potem za jeszcze z obaw starych myliwych niemieckich, tutejszych autochtonw (w kocu

zostan przez nich schwytani, przeyj grob wydania wadzom w Karlovych Varach, potem pozorowane rozstrzelanie, a wreszcie nieoczekiwane uwolnienie). W opisie zacieraj si granice rzeczywistoci obiektywnej, zdawkowe i gorczkowo poszarpane reminiscencje z Pragi i getta teresiskiego, wyobraenia pozwalajce doda otuchy lub da ujcie nabrzmiaym emocjom (jak w scenie z wiejskiego domu, do ktrego zaszli po poywienie i modszy ze zbiegw myli o zabiciu gospodyni), a take skojarzenia podwiadome: gdy na kocu kilkunastominutowego prologu cigej ucieczki przed pocigiem kracowo wyczerpani po biegu chopcy padaj na ziemi, mrwki wace jednemu z nich na rk staj si surrealistycznie, w oczywistym nawizaniu do Un Chien andalou (1928), mrwkami strachu pokrywajcymi cae ciao trupa. Homogenicznie arealne obrazy, zdjte konwulsyjn kamer Jaroslava Kuzery, po czym jeszcze odksztacane w montau (repetycje uj o nieuchwytnej czasem logice ) znajduj odpowiednik w podobnie ekspresyjnym, metamorfizowanym dwiku; brak natomiast muzyki, dialog za odgrywa rol minimaln. Cakowita awangardowo Diamentw nocy czy si, co bardzo rzadkie w filmie penospektaklowym, z dojrzaoci rezultatu. Liczy si tu bowiem nie aspekt formalny - w kadym razie nie na pierwszym miejscu i nie samoistnie - lecz wymiar tragicznego dowiadczenia. Diamenty nocy nie s bezporednim protestem antywojennym czy antyhitlerowskim, lecz dramatem okrutnego osamotnienia i bezsilnoci wobec terroru. Przy kocu drugiej dekady od klski faszyzmu jedynie Pontecorvo w Kapo, a po nim filmowcy czechosowaccy - Kadar, Klos i teraz Nemec - mieli odwag wyranie stwierdzi, e uruchomiona przez totalitaryzm nieludzka machina musiaa dehumanizowa take ofiary, amic wikszo z tych, ktre nie giny od razu. W panicznym strachu przed mierci walczcy aktywnie o ocalenie traci godno, porzuca solidarne dziaanie, postpujc w osaczeniu irracjonalnie. Zawiera si w tym te, by moe, czciowa odpowied na pytanie o biern postaw ydowsk w dobie zagady narodu. Innym podtekstem filmu jest bunt niszczonej modoci przeciwko wynaturzonej staroci; w ukadzie sytuacyjnym filmu opozycja pokrywa si z podziaem na ofiary i tyranw, lecz w wymiarze oglnym daje refleks znajdujcy duo szersze powizania. Tak oto wizja indywidualnych dozna otwiera, jak w Zeszego roku w Marienbadzie, przestrzenie mylowe dla rozwaa oglnych kondycji ludzkiej. Za rok Nemec zamiast subiektywnego uyje trybu metaforycznego z jeszcze lepszym efektem: O uroczystoci i gociach da byskotliwe wyobraenie schizofrenicznych zachowa ludzi poddanych totalizmowi. [1963] DIEWIA DNIEJ ODNOGO GODA, zobacz DZIEWI DNI JEDNEGO ROKU DIVORZIO ALL'ITALIANA, zobacz ROZWD PO WOSKU DNI S POLICZONE, I GIORNI CONTATI, Elio Petri. Wochy Scenariusz: Elio Petri, Carlo Romano oraz Tonino Guerra. Projekt scenariusza: Tonino Guerra, Elio Petri. Zdjcia: Ennio Guarnieri. Muzyka: Ivan Vandor. Monta: Ruggero Mastroianni. Wykonawcy: Salvo Randone (Cesare Conversi), Franco Sportelli (Amilcare Franceschelli), Regina Bianchi (Giulia), Angela Minervini (Graziella), Vittorio Caprioli (marszand), Paolo Ferrari (Vinicio), Marcella Valeri (matka Grazielli), Lando Buzzanca (syn Cesarego), Renato Maddalena (wsplnik Vinicia ). Goffredo Lombardo 99' Przesilenie wiosenne roku 1961, Rzym. Przeraony mierci nieznajomego rwienika jadcego przy nim tramwajem, pidziesiciotrzyletni Cesare Conversi, owdowiay hydraulik, rzuca prac i postanawia y z nikych oszczdnoci. Skoro dni s policzone, trzeba si szanowa. Teraz, podczas bezterminowych wakacji, ma wreszcie czas przyjrze si wiatu wok siebie. Nie znajduje w nim jednak adnego orodka zainteresowania i dowiadcza waciwie jedynie cigu rozczarowa: nie umie nawiza kontaktw towarzyskich ani odnowi ycia seksualnego, jego decyzja jest traktowana z niechci przez znajomych i

syna, powrt do dawnych miejsc i bliskich niegdy osb potwierdza tylko bolesne przemijanie czasu, a pierwsze yciowe kroki znajomej szesnastolatki, crki gospodyni, s wyzwaniem dla jego poczucia adu i przyzwoitoci. Gdy zapasy pienine ulegaj wyczerpaniu, Cesare miota si jeszcze w nadziei, e uniknie kieratu pracy przez wyudzenie odszkodowania za sfingowany wypadek; nie wystarcza mu jednak odwagi, by da sobie zama rk, i pod jesie wraca do usuwania ludziom awarii wodocigowych. Pogodzony z rzeczywistoci, znw czuje si na swoim miejscu. mier zabiera go w agodnym ataku serca w tramwaju, wieczorem tego dnia, gdy Titow wrci z kosmosu na ziemi. Pierwszy okres woskiego cudu gospodarczego, po przystpieniu w roku 1958 do Wsplnego Rynku, da zarazem najwiksze oywienie produkcji kinematograficznej. Wrd ogromnej iloci filmw - ich liczba wzrosa od okoo 100 rocznie w czasach Nadziei za dwa grosze i Cudu w Mediolanie do okoo 250 - jest te miejsce dla przedsiwzi traktujcych opis ycia biecego z bezwzgldn solennoci, czego dobry przykad daje dramat przemijania rzymskiego hydraulika; przede wszystkim za jest szansa nie tylko dla wchodzcych do kina fabularnego utalentowanych reyserw, jak Olmi, Bertolucci, bracia Taviani, De Seta i Damiani, lecz take dla uaktywnienia si jako samodzielnych filmowcw lub wybicia si na plan pierwszy wielu innych, w tym dotychczasowych scenarzystw i asystentw, jak Rosi, Pontecorvo, Pasolini, Ferreri czy Petri. Dni s policzone to drugi samodzielny film w rok po debiucie, ale zwizki Petriego z kinem s znacznie dusze, bo jeszcze w czasie, gdy zajmowa si recenzjami prasowymi, wsppracowa z De Santisem i Zavattinim przygotowujc materia do Rzymu, godziny 11, potem za by wspautorem wielu scenariuszy. Zarwno jego manieryczny L'assassino (1960), jak filmy nastpne to warianty tego samego tematu samotnoci czowieka poddanego presji otoczenia, instytucji, si zakulisowej lub jawnej przemocy. Motyw alienacji jest bardzo na czasie, groba zagady atomowej pomoga odkry przenikliwo Kafki i przynosi transformacje jego wizji we wspczesnoci, silne wraenie we Woszech robi te pokrewna intelektualna metafizyka w pisarstwie Dina Buzzatiego: wszystkie te wpywy znajduj odbicie w nastrojach i stylistyce Petriego, starajcego si je czy z lewicow optyk spoeczn i nowoczesnym opisem ruchom, najczciej rczn kamer - nie tylko na rojnych ulicach, w tumie na play, podczas wiadkowania wydarzeniom publicznym, lecz take w kameralnych scenach na uboczu. Rezultat jest udany, aczkolwiek obarczony oczywistymi przerostami pogoni za oryginalnoci. Prba wyraenia niepokoju egzystencjalnego i lku przed kresem ycia za pomoc rwanej narracji bezadnych w istocie scen oddaje w rachunku dwie straty za dwie korzyci: wyrafinowany wizualizm i wzmocniony agresywn muzyk (cho nie subiektywizacj obrazu) nastrj utraty wizi z rzeczywistoci nie znajduj oparcia w materii treciowej i w moliwoci znalezienia ywszego stosunku do postaci bohatera. Pomimo stara Salva Randonego, ktry bardzo udanie wchodzi w skr niewyksztaconego proletariusza, Cesare pozostaje postaci bezbarwn, a niektre wydarzenia, w ktrych uczestniczy, i niektre postacie, z ktrymi si styka, sprawiaj wraenie lunych dopenie. Niezwyky u tak modego autora, zimno niepokojcy, a nawet odstrczajcy film opiera sw wysok warto waciwie gwnie na pierwszej i dwch ostatnich sekwencjach. Objawia natomiast, bez wtpienia, duy talent. W cigu dekady Elio Petri stanie si czoowym filmowcem woskim. Umrze 10 listopada 1982, majc 53 lata. [1966] DOBRY, ZY I BRZYDKI, IL BUONO, IL BRUTTO, IL CATTIVO, Sergio Leone. Wochy Scenariusz: Agenore Incrocci, Furio Scarpelli, Luciano Vincenzoni, Sergio Leone. Projekt scenariusza: Luciano Vincenzoni, Sergio Leone. Zdjcia: Tonino Delli Colli. Muzyka: Ennio Morricone. Scenografia i kostiumy: Carlo Simi. Monta: Nino Baragli, Eugenio Alabiso. Opracowanie czowki: Lardani. Wykonawcy: Eli Wallach (Tuco Benedicto Pacifico Juan Maria "Rat" Ramirez), Clint Eastwood ("Blondie"), Lee Van Cleef ("Angel Eyes" Santana), Mario Brega (kapitan przy mocie), Aldo Giuffr` (sier. Wallace), Enzo Petito (Pablo Ramirez), Luigi Pistilli (wsplnik Jacksona i Bakera). Alberto Grimaldi

174' Techniscope Technicolor Nigdy nie naley si pieszy z ostateczn ocen moliwoci twrczych. Najlepszego przykadu dostarcza Sergio Leone, ktry wypyn jako Bob Robertson ukamienowanym przez krytyk spaghettiwesternem Per un pugno di dollari (1964), by po dwudziestu latach doj do oszaamiajcego Pewnego razu w Ameryce, przy czym chyba on zmieni si nie tak znw wiele; bardziej zmieni si kino. To prawda, e pierwszy woski film z Clintem Eastwoodem nasuwa odrobin zbyt oczywiste wspomienia Stray przybocznej; prawd te jest, e imitacje popularnego westernu przygodowego musiay si wydawa godne pogardy w latach, gdy powane kino woskie objo przywdztwo wiatowe. Kto przyczajcy si wwczas z takim powodzeniem do produkcji komercyjnej zasugiwa te na programow nagan za osabianie owego kina powanego, ktre wanie zaczo gwatownie przegrywa z rozrywk; w dodatku powodzenie Leonego wizao si z szafowaniem krwi, brutalnoci, cynizmem na skal niewyobraaln w tradycyjnym moralitecie ekranowym. Krytycy s zatem po czci usprawiedliwieni; ale racj mia nowy mistrz gatunku, wkrtce zaaprobowany w peni przez Amerykanw, gdy jego filmy wejd w roku 1967 do szerokiego rozpowszechniania w Stanach. Moe tylko mia j nie od samego pocztku i niekoniecznie we wszystkim: jakkolwiek uwaa sw pierwsz opowie z Zachodu za wersj "Sugi dwch panw" Goldoniego, ktrego Stra przyboczna tylko mu przypomniaa, Japoczycy byli innego zdania i skoczyo si na polubownym odstpieniu czci zyskw od drugiego w serii Per qualche dollaro in piu (1965). Obydwa byy udane z punktu widzenia atrakcyjnoci; samodzieln klas ma dopiero trzeci, gdzie zmniejszya si ostentacja, malowniczo nie nosi rysu infantylnego, fabua przestaa komiksowo urga realiom, ironi mona nawet nazwa pomysow, a humorowi daleko moe do tonw subtelnych, ale wprowadzany bywa z dezynwoltur jednak blisz Johna Forda ni otrostwa wczykijw Pasoliniego. Leone nie wymyli ani europejskiego, ani nawet woskiego westernu, bowiem naladownictw na starym kontynencie prbowano od dawna, a w Italii do popularny by ju La valle del fuoco (1959), nie jedyny w tym duchu. Przed spaghettiwesternami najwikszym wziciem cieszyy si wszelkiego typu filmy antyczne i Leone najpierw prbowa wicze w tym gatunku. Amerykaski Zachd nie by bowiem dla niego celem, lecz rodkiem: najdoskonalsz sceneri mitologiczn bani epickiej o starciu dobra i za. Na pewno te nie chodzi o "czyste" dobro i zo. O ile w trzecim spaghettiwesternie Leonego ajdakiem zdecydowanym jest przeciwnik gwnych bohaterw, "Angel Eyes", to oni dwaj rni si nie tyle szlachetnoci, co przemylnoci, odwag, sownoci, jak te urod fizyczn: meksykaski, pochodzcy z biedoty Tuco jest brzydki, jasnowosy gringo - na pewno nie. Nikt z nich jednak nie staje w obronie prawa czy porzdku; kademu chodzi o to, by si obowi. Oto pod koniec wojny secesyjnej przepada gdzie na kresach skrzynia ze skradzionymi dwustu tysicami monet dolarowych. Szuka jej, bardzo bezwzgldnie, "Angel Eyes", lecz o miejscu jej ukrycia szczliwie dowiaduje si "Blondie": umierajc wyszepta mu to do ucha ostatni z trzech wsplnikw rabunku. "Blondie" sam wanie by ju jedn nog w grobie, torturowany na mier socem pustyni przez swego byego wsplnika od karkoomnych numerw z wyudzaniem nagrody za schwytanych przestpcw; w tej sytuacji jednak ratuje skr, skoro tylko on zna miejsce ukrycia zota na pewnym cmentarzu. Trzej konkurenci spotykaj si tam w finale. "Angel Eyes" ginie zastrzelony w pojedynku, Tuco zostaje uaskawiony, a nawet obdarowany czci upu przez zwycizc. Opowie o dobrym, brzydkim i zym (a cilej o inteligentnym, ubogim i niesprawiedliwym) bardziej ni westernem jest legend o westernie, barwn aktorsko opowieci otrzykowsk przeskakujc od Karola Maya do Machiavellego i od bajd plebejskich do Diderota. Powierzchowne jednak byy opinie, e Leone rwna si filmowemu odpowiednikowi van Meegerena, wymienitego faszerza obrazw. Tamten to artysta, wykorzystujcy (i kompromitujcy) prawida rynku kolekcjonerskiego; Leone jest entuzjast, ktry nigdy nie pozbdzie si odcienia grafomanii i woskiej bombastycznoci, a jednak osignie status twrcy, nie kopisty: wykreuje wasny styl. Czerpa z niego bd potem take Amerykanie, w tym Clint Eastwood, odkryty jako protagonista pierwszego synnego westernu woskiego - i od tej pory rwnie nastpnych - dlatego, e mia specyficznie powolne ruchy, znakomicie odpowiadajce zaoeniom celebrowanego rytmu narracji (mona si domyli, e prawdziwym ideaem dla Leonego byby w czasach swej modoci Henry Fonda, ktry zreszt zagra w jego nastpnym filmie). Wanie w rytm daje jeden z najwaniejszych wyznacznikw stylistycznych: istne delektowanie si romantyk Zachodu, czego

w oryginalnym westernie by nie moe, bo nie przyszoby to do gowy Amerykanom z ich naturalnym poczuciem kresowych przestrzeni oraz ekonomiki narracji, a poza tym pojmujcym western jako opis strategii walki - i to walki o wadz, nie za o baniowe zote runo. Gwny urok i epicka sia Dobrego, zego i brzydkiego wywodzi si wanie z wybujaoci formy. Przesadne akcentowanie mitologicznych akcesoriw i konwencji (fina!), raczej nie do pomylenia w powanym westernie oryginalnym, rwnowaone jest wspaniaym opisem bezdialogowym, jak choby w pierwszych siedmiu minutach, gdzie te od razu daje o sobie zna wykorzystaniem szerokiego ekranu Tonino Delli Colli, ktry wsppracuje z Leonem po raz pierwszy. Operowy patos inscenizacyjny koegzystuje z bardzo ywo obecn muzyk Morriconego, prowadzc postacie i opiniujc sytuacje (jej dwiczne synkopy poczone z gwizdan melodi, znak firmowy spaghettiwesternw z Eastwoodem, zrobi karier wiatow). Specyfika Leonego polega wszake na tym, e do koturnowoci dodaje demitologizacj. Nie ma mowy o idealizmie (jeeli za jest, to w sensie bardzo antytradycyjnym, jak w zdecydowanie pacyfistycznej sekwencji bitwy unionistw z konfederatami o most); kobiety zupenie nie s szanowane, nie dba si o dzieci; bardzo natomiast houbiona jest logika dziaa pragmatycznych w imi zysku. Czy ten naturalizm z kraju Borgiw moe by bliej prawdy o dziewitnastowiecznych kresach Ameryki ni moralistyczna wizja klasyczna? Zapewne nie, ale na pewno jest bliej nastrojw amerykaskich na progu kontestacji. W samych Stanach proces demitologizacji Zachodu przebiega nie tak znw odmiennie - przykadem Rio Conchos, Major Dundee, The Professionals (1966) Richarda Brooksa - jakkolwiek po wielkim przyborze z ubiegej dekady zainteresowanie westernem osabo. Powrci niebawem - w znacznie bardziej odbrzawiajcym legend kresow antywesternie. [1964] DOLA CZOWIECZA, NINGENNO JOKEN, Masaki Kobayashi. Japonia. Scenariusz: Zenzo Matsuyama, Masaki Kobayashi. Pierwowzr scenariusza: Jumpei Gomikawa powie "Ningenno joken". Zdjcia: Yoshio Miyajima. Muzyka: Chuji Kinoshita. Scenografia: Kazue Hirataka. Monta: Keiichi Uraoka. Wykonawcy: Tatsuya Nakadai (Kaji), Michiyo Aratama (Michiko), So Yamamura (Okishima), Yusuke Kawazu (Terada), Akira Ishihama (Chen), Keiji Sada (Kageyama), Taketoshi Naito (Tange), Masao Mishima (dyrektor kopalni Junichi Kuroki), Eitaro Ozawa (sztygar Okazaki), Toru Abe (sier. Watarai), Kunie Tanaka (Obara), Kei Sato (Shinjo), Shinji Nambara (Kao), Seiji Miyaguchi (Wang Heng Li), Chikage Awashima (Jin Tung Fu), Ineko Arima (Yang Chun Lan), Michio Minami (Yoshida), Keijiro Morozumi (kpr. Hironaka), Kyoko Kishida (Ryuku), Nobuo Kaneko (kpr. Kirihara), Koji Mitsui (sztygar Furuya), Kyu Sazanka (Cho), Nobuo Nakamura (prezes rady kompanii Jushiro Kitada), Akitake Kono (kapitan policji bezpieczestwa), Jun Tatara (Hino), Hideo Kidokoro (Hashitani), Kokinji Katsura (Sasa), Hideo Kisho (Kudo), Kaneko Iwasaki (pielgniarka Tokunaga), Yoshihiro Yamaguchi (por. Doi), Reiko Hitomi (Umeko), Fijio Suga (kpt. Nagata), Tamao Nakamura (osiemnastoletnia uciekinierka), Hideko Takamine (moda kobieta z osady w Mandurii), Chishu Ryu (staruszek z osady). Ninjin Kurabu Shochiku Kabukiza 579' (208'+181'+190') Grandscope Najpeniejsza filmowa panorama konsekwencji imperializmu japoskiego: losy lewicowego liberaa, ktry w apogeum wojny, w roku 1943, wyjeda do pracy w dozorze kopalni na terenie Mandurii, by po przeyciu w mundurze wojennej klski i utracie wszelkich zudze zgin z wycieczenia u progu zimy 1946. Adaptacja szeciotomowej sagi Jumpeia Gomikawy - zamierzona natychmiast po przeczytaniu, cho nie od razu doprowadzona do skutku - zmienia radykalnie dotychczasowy status jej reysera: Kobayashi zostanie w rozpoczynajcej si dekadzie jednym z czoowych twrcw kina wiatowego. Dola czowiecza jest dla niego pokoleniowa i osobista. Po ukoczeniu uniwersytetu Waseda (gdzie gwnie studiowa sztuk orientaln) zosta zmobilizowany podczas asystentury w "Shochiku", podobnie przebywa w Mandurii jako onierz ("gdybym by oficerem, w jaki sposb wpywajcym na tok

wojny, nie miabym zrobi tego filmu") i podobnie dosta si do niewoli - z t powan rnic, e do amerykaskiej na Miyako w archipelagu Riukiu - po czym przez rok by jecem na Okinawie. Wanie pasja, by da realistyczne wiadectwo, kazaa Kobayashiemu podj si poprowadzenia najwikszej japoskiej epopei ekranowej (i jednej z najwikszych w dziejach kina) w sytuacji, gdy pomimo dziewiciu od roku 1952 realizacji penometraowych nie by jeszcze mistrzem warsztatu. Ogromny krok naprzd zrobi podczas niemal czteroletniej pracy nad ekranizacj dziejw bohatera opowieci, z ktrym dzieli przekonania pacyfistyczne i w znacznej mierze si utosamia. Losy Kajiego zostay ujte w tryptyk. Cz pierwsza opisuje rozczarowania modego idealisty, ktry dla uniknicia munduru wyjecha jako inynier Mandurskiej Kompanii Stalowej, wraz z dopiero co polubion Michiko, do pooonej na odludziu kopalni rudnej: opracowa raport dowodzcy, e lepsze traktowanie zatrudnionych zwikszy wydajno, i ma sprawdzi wnioski w praktyce. Uzyskuje powodzenie pomimo nieufnoci zarzdu zakadu; wkrtce jednak seria wydarze wykazuje, e nie ma tu szans na poyteczne dziaanie. Totalitarny nacjonalizm i rozptane antagonizmy nie pozwalaj na adn neutralno, humanistyczne odruchy i kompromis. Przeciwnie, umiarkowany rzecznik porozumienia ciga na siebie ze wszystkich stron niech, jeli nie nienawi: upominajcy si o prawa zatrudnionych w kopalni szeciuset jecw chiskich - oszukiwanych przez skorumpowane suby pomocnicze, a maltretowanych i mordowanych przez szalejc policj bezpieczestwa - Kaji nie zdobywa ich zaufania, natomiast za czynne sprzeciwianie si bestialstwu zostaje, wbrew uprzednim gwarancjom, wcielony do Armii Kwantuskiej. Miary jego przygnbienia dopenia konstatacja, e moralne zwycistwo w konfliktach pomidzy rnymi narodowociami i grupami spoecznymi kopalni odnosz zachowujcy godno chiscy komunici, ktrzy nim pogardzaj. W czci drugiej Kajiemu, szykanowanemu w wojsku jako "czerwony", tym trudniej przychodzi znosi nieludzk brutalno dyscypliny i sadyzm zwierzchnikw; jednego z kolegw doprowadza to do samobjstwa, inny, marksista, ucieka do Chiczykw. Kaji, cho jego pogldy ewoluuj jeszcze bardziej na lewo, zachowuje jednak pryncypia patriotyczne. Pomaga mu przetrwa kilku mylcych podobnie jak on, a take to, e ujawnia zdolnoci w strzelaniu i walce wrcz, si za dodaje przede wszystkim pami o Michiko, ktra nie majc pozwolenia odwiedzia go podczas tgich mrozw, jeszcze zanim zosta przeniesiony w poblie granicy na Amurze. Szczliwie oddelegowany w lipcu 1945 na zaplecze do kopania roww przeciwczogowych, przeywa pierwszy impet zdradliwego ataku radzieckiego, ktry by przeczuwany, cho nastpi z pogwaceniem paktu o neutralnoci z 13 kwietnia 1941 i bez zapowiedzi. W czci trzeciej przedziera si na poudnie przez tajg mandursk z ocalaymi z pogromu niedobitkami i gincymi z godu uciekinierami cywilnymi, walczc zarwno z onierzami przeciwnika, jak uzbrojonymi chopami chiskimi i ekstremistami z wasnych oddziaw. Nie unika jednak niewoli, gdzie moe stwierdzi, e czerwony totalitaryzm jest tylko inn odmian tego, tak samo te wyglda nierespektowanie ludzkich praw i zacieko ideologiczna. Miary za dopenia podstpna sualczo i gupota japoskich koniunkturalistw. Kaji musi przyj bezwzgldne reguy gry; zabija ajdaka z wasnych szeregw i w kocu ucieka. Bkajc si od wioski do wioski ebrze o jado, drastycznie poniany przez Chiczykw i coraz sabszy, a pada ostatecznie na nienym pustkowiu majaczc, e dotar do domu i Michiko. Ogromny materia treciowy da tu moliwo wyjtkowo penego zarysowania sytuacji czowieka mylcego, liberaa wiernego priorytetom etycznym, pomidzy myskimi koami historii dwudziestowiecznej: rozptane nacjonalizmy nie daj adnych szans na rwnowag i umiarkowanie, a marksistowska ideologia solidarnoci midzynarodowej suy tylko cynicznemu zakamaniu. W niemal dziesiciogodzinnej adaptacji bestsellera Gomikawy, respektujcej wszelkie zasady epickiej widowiskowoci, Kobayashi bardzo umiejtnie zawar w tle podstawowy sens. Inscenizacja daleka jest jednak od doskonaoci. Bardzo nierwno przedstawia si aktorstwo (obok doskonaego wystpu Yamamury, Keijiego Sady, Eitara Ozawy, Seijiego Miyaguchiego oraz kilku wietnie zarysowanych postaci epizodycznych jest te wiele wyranie gorszych, sam za Tatsuya Nakadai, wielkie odkrycie Kobayashiego jeszcze z roku 1953, rwnie ma fragmenty dalekie od zadowalajcych i w gigantycznej roli Kajiego osiga dopiero dojrzao); batalistyka w scenach sierpniowej klski nie wytrzymuje krytyki ani pod wzgldem merytorycznym, ani reyserskim; w niejednym momencie film popada w przesad sentymentaln bd epatowanie brutalnoci. Najgorzej przedstawia si cz rodkowa, w ktrej licho te z dramaturgi, zdecydowanie najlepiej rozpoczynajce si w poowie czci pierwszej sekwencje, w ktrych najpeniej poczone zostaj tragizm, dramatyczne napicia zwizane z wielorakimi dylematami bohatera i szeroka przestrze humanistycznej refleksji. Jakkolwiek Kobayashi wydaje si by miejscami

nad miar przeciony ogromnym materiaem, nie zawsze umiejc zachowa dyscyplin narracji i aranacji, ostatecznie zawar w caoci imponujc sum, stworzy te wiele poruszajcych, pamitnych epizodw, szczeglnie e znakomitym sojusznikiem by mu Yoshio Miyajima, dokumentujcy skal moliwoci szczeglnie w ekspresyjnej i wyrazistej plastyce kadrw trzeciej czci filmu. [1962] DWADZIECIA GODZIN, HSZ RA, Zoltn Fbri. Wgry. Scenariusz: Mikls Kll. Wykonawcy: Jnos Grbe (Antal Balogh), Emil Kres (dziennikarz),dm Szirtes (Kocsis), Teri Horvth (Ilonka), Lszl Gyrgy, Jzsef Bihary, Lajos ze (Kiskov cs), Jnos Maklry, Kroly Kovcs (hrabia), gi Mszros (Terus), Tibor Molnr, Gyula Bodrogi (lekarz), Bla Barsi (przewodniczcy rady), Ferenc Kiss, Sndor Simnfalvy (nocny str). MAFILM 118' Pierwszy w dugiej serii gonych wgierskich dramatw rozliczajcych si z bolszewickim totalitaryzmem lat pidziesitych, tragedi powstania narodowego i interwencji radzieckiej, a potem rwnie z histori od czasw Wiosny Ludw i ze skutkami kompromisw maej stabilizacji. Wanie zostao dane jej haso; pragmatycy wprowadzaj model gospodarczy, w ktrym da si jako y, pisarze i filmowcy staraj si uczciwie budowa z okruchw prawdy obraz losw rodakw. Najbardziej uznany pord starszych reyserw Fbri - wyksztacony jako scenograf i inspicjent sceniczny, po czym na ca dekad wyczony z ycia przez wojn i uwizienie w obozie jenieckim na Syberii - mierzy si od razu z gwnym konfliktem swego rolniczego kraju: z antagonizmami nabrzmiaymi podczas kolektywizacji i skutkujcymi wybuchem bratobjczych walk roku 1956. Materia fabularny znajduje w bardzo popularnej powieci, ktrej bohater, mody dziennikarz, usiuje po omiu latach rozwika okolicznoci mierci niewinnego czowieka zastrzelonego przez sekretarza partii; podobnie jak ksika, film jest ekwiwalentem zwiadu reporterskiego w dochodzeniu do prawdy poprzez rozmowy ze wiadkami - z retrospekcjami na wzr Obywatela Kane, ale przy odmiennym nastawieniu socjopoznawczym i bez stylizacji (nawet bez komentarza muzycznego). O porzdku narracji decyduje logika dyskursywnego rozpoznania. Fbri mgby ju przedtem stworzy film lepszy nawet ni Dwadziecia godzin; byskotliwe sekwencje montaowe z jarmarku i wesela wiejskiego, godnie rozwijajce wzory z Wiernego serca oraz Modoci Chopina, nie zostay dopenione rwnie swobodnymi w wyrazie fragmentami dialogowymi. W tym rzetelnym i czuym obrazie buntowniczej mioci dwojga modych z wgierskiej wsi roku 1953 zabrako niewiele: lekkiego utemperowania aktorw oraz, zapewne, monoci odejcia od socrealistycznego kontrastowania biednych i bogatych. Fbri ju wtedy pokaza zrczno formaln i przejawi zamiar stworzenia wiernego portretu rodowiska chopskiego, lecz do penego powodzenia brako mu dojrzaoci i dogodniejszych warunkw politycznych. Prawdziwy wymiar konfliktw na tle nowych porzdkw da dopiero w Dwudziestu godzinach. Tu pojawiaj si one w fazie krytycznej. Wsplna do roku 1945 droga czterech przyjaci z wiejskiej biedoty rozchodzi si w latach reimu do tego stopnia, e strzelaj do siebie. W cigu dwudziestu godzin, podczas rozmw z mieszkacami wsi - od byego hrabiego i jedynego tu gospodarza indywidualnego do rozczarowanego aktywisty komunistycznego, od matki zamordowanego do ojca mordercy i od totalitarysty do przewodniczcego spdzielni - reporter zagbia si w splot zdarze i emocji znamiennych dla ostatnich dwudziestu lat ycia kraju. Rzetelna inscenizacja mozaiki do umiejtnie dynamizowanego obrazu (decydujcy musia by dialog, sporo wic zaleao od realistycznego aktorstwa, w pierwszym rzdzie od zamaszystej roli Antala Pgera) dobrze wypenia zaoenia otwartego dramatu politycznego bez tez i dopowiedze. czc intelektualizm

poszukiwa ludzkiej prawdy ucieczki od wolnoci i powag rozpatrywania spraw - ktrych niuanse s nierwnie bardziej zawikane dla obserwatorw z zewntrz - Fbri stara si kierowa pryncypium prostoty i przejrzystoci: ono wanie zapewnia sukces przedsiwziciu bardzo w istocie trudnemu. W proporcji do realnego wymiaru okrutnych wydarze tamtych lat ryzykowna bya bowiem ju prba sprawiedliwego przedstawienia zoonych racji w sumie strzpw wspomnie, ukrywanych faktw i subiektywnych komentarzy. To, e Dwadziecia godzin zyskao zarwno tak dobre przyjcie powszechne w kraju, jak laury zagraniczne (Grand Prix i nagroda FIPRESCI na festiwalu w Moskwie) mie bdzie istotne znaczenie dla swobody innych Wgrw podejmujcych temat krytycznych analiz narodowych. [1960] DZIAA NAVARONY, THE GUNS OF NAVARONE, J. Lee Thompson. Wielka Brytania Scenariusz: Carl Foreman. Pierwowzr scenariusza: Alistair Maclean - powie "The Guns of Navarone". Zdjcia: Oswald Morris. Muzyka: Dimitri Tiomkin. Monta: Alan Osbiston oraz Raymond Poulton, John Victor Smith, Oswald Hafenrichter. Wykonawcy: Gregory Peck (kpt. Keith Mallory), David Niven (kpr. Miller), Anthony Quinn (pk Andrea Stavrou), Anthony Quayle (mjr Roy Franklin), Irene Papas (Maria Papadimos), Stanley Baker (Ron "Butcher" Brown), James Darren (kpr. Spiros Papadimos), Gia Scala (Anna), James Robertson Justice (kmdr Jensen), Bryan Forbes (adiutant Cohn), Allan Cuthbertson (mjr Baker), Richard Harris (dowdca eskadry Barnsby), Percy Herbert (st. sier. Grogan), Tutte Lemkow (Nikolai), Walter Gotell (kpt. Mssel ), George Mikell (kpt. Sessler), Albert Lieven (komendant fortecy). Carl Foreman 157' CinemaScope Eastman Color Konsekwencja popularnoci Mostu na rzece Kwai i pocztek acucha przygodowych wyczynw militarnych; ich aspekt widowiskowy przesoni ju trwale refleksje nad potwornoci konfliktw wojennych, zanim zrnicowania optyki nie przywrci apokalipsa Wietnamu zwaszcza gdy po The Secret Invasion (1964) Rogera Cormana i The Dirty Dozen (1967) Aldricha akcje komandosw na zapleczu wroga zaczn si opiera na brawurze zabijakw i skazacw, a bezceremonialne naladownictwa MASH rozwin w nastpnej dekadzie spektakle przedsiwzi rnorakich wydrwigroszy. W roku 1959, gdy rozpoczynano realizacj Dzia Navarony, nie ma jednak jeszcze o takich emocjach mowy: zadanie doborowej grupy alianckiej polega tu na unieszkodliwieniu niemieckiej baterii, dominujcej nad okolicznym sektorem Morza Egejskiego - tak, by moliwa bya ewakuacja dwch tysicy Brytyjczkw, odcitych i skazanych na zagad na ssiedniej wyspie u wybrzey Azji Mniejszej. Sprawa jest nawet doniolejsza, o wymiarze politycznym, bowiem w roku 1943 way si doczenie Turcji do pastw Osi. Wysadzenie dwu ogromnych dzia, chronionych przez garnizon forteczny i ukrytych w niszy skalnej ciany, wydaje si co prawda niewykonalne ale nikt nie wpad na lepszy pomys, a do dyspozycji pozostao par dni. I oto miaym szczcie sprzyja: szstka pod dowdztwem majora Franklina przedostaje si na Navaron, przy wspudziale miejscowej partyzantki greckiej przenika do twierdzy i spenia zamierzenia, otwierajc drog nadpywajcemu konwojowi. Projektujc t produkcj Foreman - wspscenarzysta Mostu na rzece Kwai - dostrzega ryzykowno poczenia tematu wojny i przygody, lecz w perspektywie zrwnowaenia obrazu spustosze w ludzkiej psychice, co uwaa za temat gwny, i efektownoci fabuy wzitej z niedawno wydanej powieci, drugiej w dorobku obiecujcego autora. Tymczasem nie tylko gr wzia sensacyjna natura pisarstwa Macleana, nie tylko Dziaa Navarony stay si poprzez swj patos heroiczny niechcian zapewne polemik z antymilitarnym Mostem na rzece Kwai, ale co wicej, mocno wydobyta przez reysera spektakularno, poczona z mieliznami logicznymi rozwoju sytuacji, uproszczonym przedstawianiem dylematw oraz nienadzwyczajnym aktorstwem co najmniej poowy obsady (ze le wybranym Gregorym Peckiem na czele) w ogle zmienia kategori obrazu. Historia o powiceniu, odpowiedzialnoci i ofiarach ponoszonych dla zwycistwa przez niewinnych ma tu wymiar wyczynu fizycznego, nie za duchowego, a najmocniejsze jej atuty oka si osigniciami kasowymi.

Takie te cechy przybierze pniejsza aktywno Lee Thompsona, ktry z pierwszoplanowego reysera powanych tematw z lat pidziesitych stanie si szybkim majstrem od powierzchownej komercji, utrzymujc si w awangardzie tylko jednej dziedziny: odwanej drastycznoci. Na miar swojego czasu nie brak te okruciestwa w Dziaach Navarony, a skoro o autorskiej specyfice mowa - podobnie jest z dbaoci o realia: na przykad Niemcy na wyspie jed samochodami amerykaskimi. Wszysto tu zreszt jest fikcj udajc rekonstrukcj wojennych faktw, wcznie z istnieniem rzeczonych wysp (Navarona musiaaby si znajdowa w okolicach Lesbos, Kheros natomiast w ogle nie ma odpowiednika ). Jednake tym razem jeszcze detale nie skompromitoway generalnego zamysu, a fizyczny rozmach poparty jest w gbi ow naturaln si emocjonaln brytyjskiego mstwa, ktra bya tak wanym czynnikiem poczwszy od pierwszych filmw wojennych. Wanie dlatego, e jej walor mobilizacyjny przemija, natomiast bohaterstwo wojenne bdzie wykorzystywane w formie mitu, Dziaa Navarony pozostan ewenementem. [1961] DZIECKO WOJNY, IWANOWO DIETSTWO, Andriej Tarkowski. Zwizek Radziecki Scenariusz: Wadimir Bogomoow, Michai Papawa. Pierwowzr scenariusza: Wadimir Bogomoow opowiadanie "Iwan". Zdjcia: Wadim Jusow. Muzyka: Wiacziesaw Owczinnikow. Dwik: E. Zielencowa. Wykonawcy: Nikoaj Burliajew (Iwan Bondariew), Jewgienij arikow (por. Galcew), Walentin Zubkow (kpt. Leonid Cholin), Walentina Maliawina (Masza), S. Kryow (kpr. Katasonycz), Nikoaj Griko (ppk Griaznow), D. Milutienko (staruszek ze spalonej wsi), Irma Rausz (matka Iwana), Iwan Sawkin (Wasiljew), Andriej Konczaowskij (kolega Maszy). Mosfilm 96' Wspaniay debiut - nalecy do szczeglnie pamitnych i uwieczony "Zotym Lwem" weneckim otwiera twrczo najwybitniejszego artysty kina wschodnioeuropejskiego z drugiej poowy wieku. cilej, twrczo penometraow: Tarkowski, we wsppracy z Konczaowskim jako scenarzyst, ma ju bowiem za sob niespena pidziesiciominutow opowie liryczn Katok i skripka (1960) o przyjani maego wiolinisty i operatora walca drogowego, dyplomowy film ze studiw bliski tym, ktre wyczarowywa Lamorisse. Dziecko wojny to kompletnie odmienny dramat dwunastoletniego sieroty, ktry zosta zwiadowc w krytycznym okresie walk na wschodnim froncie w roku 1943, bo jedynym jego celem ycia staa si zemsta na hitlerowcach, zabjcach bliskich. Kategorycznie opiera si wysaniu na tyy, nawet jeli miaby by umieszczony w szkole kadetw (jego opiekunowie s mniej stanowczy w perswazjach, bowiem w duchu uznaj argumentacj chopca, e przelizgnie si tam, gdzie aden dorosy nie zdoa); jest zaraony wojn jak mierteln chorob. W kolejnej wyprawie dostaje si w rce wroga i ginie, o czym wiadcz dokumenty znalezione w zdobytym Berlinie przez jednego ze znajcych go oficerw. Jak Tarkowski bdzie pniej utrzymywa, dziecistwo jako takie nigdy go nie interesowao; nie wywodzi te z niego motyww poczyna bohaterw i rde ich orientacji duchowej. Wydaje si to trudno zrozumiae na tle Dziecka wojny i filmu poprzedniego; cho jednak tak przejmujco wyraony na ekranie, temat wiata maego Iwana z opowiadania Bogomoowa nie by wasnym wyborem reysera (a jego samowiadomo autora sztuki ekranu i pogld, czym jest kino, wykrystalizoway si dopiero po ukoczeniu popisowego debiutu). Oto bowiem prb ekranizacji podj ju kto inny, poniewa za zostaa przerwana ze wzgldu na marne rokowania, nadarzya si okazja do startu, ktr doradzi wykorzysta nauczyciel cieszcy si wrd modych filmowcw ogromnym autorytetem - Michai Romm. Tarkowski postawi tylko warunek uzupenienia treci o sceny psychicznej ucieczki chopca w sny o przedwojennych szczliwych chwilach z matk i siostrzyczk w blaskach letniego soca, przeciwko czemu stanowczo oponowa autor opowiadania uwaajc, e zrujnuje to okrutn prawd opisan niemal dokumentalnie na podstawie wasnych dowiadcze (jego autobiograficznym

odpowiednikiem jest tu kapitan zwiadu). Suszne obawy, zwaszcza na tle powszednioci kina radzieckiego. Bogomoow nie mg z gry wiedzie, e Tarkowski okae si geniuszem ekranu. Poetyckie naddatki wizji Iwana - z elementami wody, swobodnego biegu w socu po piaszczystej mierzei, rozsypanych jabek i podjadajcych je koni, pdu jazdy w deszczu odkryt ciarwk po drodze osonionej koronami drzew (w tych ujciach to jest dla wikszego efektu negatywowe) - nie zostay zreszt w pierwszej chwili dobrze przyjte przez wszystkich, cho to one wanie s najbardziej osobistym wkadem reysera, rwienika bohatera opowieci. Daj te kapitalne zrwnowaenie monstrualnoci postaci nieszczsnego maego zwiadowcy, w ktrej zarazem zawiera si kontynuacja tradycji radzieckiego "syna puku" i uzmysowienie jej ahumanistycznych cech wykorzystywanych w propagandzie totalitarnej. To na tym, na odczowieczaniu przez wojn jest skoncentrowany film Tarkowskiego: nie tylko w opisie antypatycznych cech butnego, cho roztrzsionego i narkotyzujcego si brawur janczara, ktrym pod wpywem przey sta si Iwan, ale rwnie w wtkach pobocznych, tak osobowych (kapitan Cholin z jego natarczywoci wobec podporucznik Maszy ze sub sanitarnych i pragmatyk podejmowania akcji zwiadowczych), jak rzeczowych. Wanie odwaga tej koszmarnej prawdy zrobia najwiksze wraenie i przyniosa Tarkowskiemu rozgos wiatowy (jak to uj Sartre: wojna zabija wszystkich, ktrzy j uprawiaj, niezalenie od tego, czy zdoaj j przey), cho w rzeczy samej zamiary zostay spenione tylko poowicznie, szczeglnie w uzmysowieniu jednoczesnej koniecznoci i dwuznacznoci bohaterstwa. Po czci dlatego, e Tarkowski chyba nie mg konsekwentnie tych aspektw pokaza, i tak daleko wychodzc poza obowizujc w "Mosfilmie" ogldno i prosty realizm; po czci dlatego, e nie mia jeszcze pniejszej siy przekonania i determinacji; po czci wreszcie z tej przyczyny, e panowanie nad tradycyjnie rozumian konstrukcj dramaturgiczn nigdy nie stanie si jego mocn stron. S te i pomniejsze powody obnienia siy oddziaywania filmu: niepena kontrola nad aktorami (zbawiennie Nikoaj Burliajew, oprcz talentu, mia najwaciwsze do roli Iwana cechy osobowoci, co w peni wykae jego przysza kariera autorska), nieszczera moralistyczna emfaza i nienaturalno sytuacyjna rozmw Iwana z oficerami w pierwszych partiach filmu, natrtne dwupaszczyznowe inscenizacje kadru w scenach dialogowych z ukadami osb pod ktem prostym i profilami w pzblieniach z bliszego planu, niezgrabny ekspresjonistyczny krzyk elementw scenograficznych. Tam jednak, gdzie Tarkowski i jego ualentowany operator Wadim Jusow odwoali si w kocu do naturalnoci pleneru, rezultaty s zachwycajce: nocna sekwencja ostatniej wyprawy zwiadowczej przez zalany las w rozbyskach flar, cudowna fotogenia gaju brzozowego, wszystkie jasne sceny z przeszoci. W tych wanie obrazach opowie o Iwanie, nie bdc filmem autorskim, jest ju bardzo charakterystycznym dzieem Tarkowskiego. Z pniejszej zwaszcza perspektywy mona tu poza tym odkry zacztki niektrych innych znamiennych cech. W Dziecku wojny pojawia si owo denie do wieloznacznoci jako podstawowej funkcji sztuki umoliwiajcej nie tyle uniwersalne poznanie, co rozwj duchowy; temat misji w okrutnej rzeczywistoci otaczajcej; sensualna symbolika czca pami, wiadomo i odczuwanie pozamaterialne, natomiast cakowicie przeciwstawna alegoryzacji literackiej; letargiczne - czy raczej hipnotyczne, bo celowo uzyskiwane kontemplacyjnym rytmem, specyficznymi ruchami kamery i repetycjami w obrazie i dwiku - zawieszenie w czasie. Tarkowski imponujco rozwinie te elementy w nastpnym przedsiwziciu; przed realizacj penometraowego debiutu mia ju przygotowany, rwnie wsplnie z Konczaowskim, projekt fresku o Rublowie, ktry okae si jego decydujc przygod. [1963] DZIE ZA DNIEM BEZ NADZIEI, GIORNO PER GIORNO DISPERATAMENTE, Alfredo Giannetti. Wochy Scenariusz: Alfredo Giannetti oraz Guido De Biase. Zdjcia: Aiace Parolin. Opracowanie muzyczne: Carlo Rustichelli. Gwny temat muzyczny: Tommaso Albinoni - adagio gmoll na organy i orkiestr smyczkow. Monta: Ruggero Mastroianni. Wykonawcy: Nino Castelnuovo (Gabriele Dominici), Tomas Milian (Dario Dominici), Madeleine Robinson (Tilde Dominici), Tino Carraro (Pietro Dominici), Isa Crescenzi (Isa), Franca Bettoja (Marcella

), Riccardo Garrone (Riccardo), Mario Brega (David), Rosalia Maggio (Adele Rinaldi), Daniela Igliozzi (Lisetta), Mario Scaccia (niszy pielgniarz), Origene Soffrano (wyszy pielgniarz), Marcella Rovena (dozorczyni). Franco Cristaldi Goffredo Lombardo 130' - 112' Pomidzy krytyk spoeczn woskiej kinematografii powojennej a krytyk spoeczn kontestacji: przejmujcy obraz nieszczcia, histerycznie rodzimy, ale i konsekwentnie prawdziwy. Nieszczciem jest choroba psychiczna; Dzie za dniem bez nadziei podejmuje odwanie ten temat, gdy jego rzeczowe przedstawienie zaczyna dopiero by brane pod uwag w najbardziej nim zainteresowanych orodkach amerykaskim i brytyjskim, a otwarty opis spoecznych konsekwencji nie wydaje si celowy. Za rok pierwsz powaniejsz prb za Atlantykiem bdzie Dawid i Liza, mona te mwi o podobnych intencjach Kramera w reyserowanym przez Cassavetesa dramacie Dziecko czeka; wszystkie takie przedsiwzicia film Giannettiego wyranie jednak wyprzedza, z przekonaniem odbiegajc od powierzchownoci ujcia tragedii obkanego i jego rodziny, a zwaszcza od litowania si nad fatalizmem ich losu. Dario, pierworodny i oczko w gowie mamy, nie wytrzyma stresu w klasie maturalnej. Nikt nie wymierzy, w jakim stopniu zawayo na tym oczekiwanie, e pomimo przecitnych wynikw w nauce bdzie wielkim czowiekiem; niemniej miao ono swj udzia, co dodatkowo wszystko komplikuje. Po kilkuletnim pobycie syna w zakadzie matka upiera si przy zabraniu go do domu, jakkolwiek psychiatrzy nie rokuj poprawy. Bdzie to oczywicie kosztowao, zwaszcza wobec lepej nadziei na uzdrowienie przez czynicych cuda specjalistw, podtrzymywanej poradami wrki. Tymczasem wielkoprzemysowa produkcja seryjna raptownie wypiera rzemioso i ojciec z trudem utrzymuje zakad krawiecki, gwnie dlatego, e w Rzymie ma jeszcze proporcjonalnie du klientel. On trzewo ocenia sytuacj; rozumie ponadto, jakim obcieniem bdzie opieka nad bratem dla modszego Gabrielego, ktry wanie rozpocz prac i przeywa pierwsze dowiadczenia uczuciowe. Pietro Dominici jest jednak zbyt ulegy, take dlatego, e nie znajduje ju kontaktu z on i wstydzi si syna, cho zarazem boi jego agresywnoci. Susznie: gdy pomimo ostrzegawczych wydarze chory dwudziestolatek pozostaje nadal z matk, nawet za cen odejcia z domu modszego brata, koczy si to poranieniem jej noem w ataku furii, a w dalszej konsekwencji powrotem nieszcznika do zakadu i mierci niepogodzonej z tym kobiety na atak serca. Umiejtnym rozwizaniem jest tu obserwacja z osobistego punktu widzenia Gabrielego: umoliwia to radykalizm wymowy sumy faktw, ale zarazem uniknicie zimnej wiwisekcji czy efektu epatowania drastycznoci. Rzecz wana, bo Dzie za dniem bez nadziei jest naprawd radykalny w obronie rozsdku. Oprcz demaskatorskiej rejestracji caego systemu erowania na naiwnych z niszych klas spoecznych daje gwatowne, a nawet szydercze oskarenie mentalnoci drobnomieszczaskiej wyrosej z woskiego matriarchatu rodzinnego: to film w pewnym stopniu prekursorski dla Pici w kieszeni i nastrojw pokoleniowych roku 1968, skierowanych take przeciw konserwatyzmowi obyczajowemu i bezwolnej hipokryzji. Giannetti jest tymi tematami zainteresowany od dawna; jako dziennikarz zna ycie kraju i umie je odmalowa z du wiernoci. Robi to ju wczeniej w roli staego wspscenarzysty znacznie pogodniejszego w nastrojach Germiego, a take jako jeden z projektodawcw dramatu upominajcego si o prawo modych Woszek do samostanowienia neorealistycznego jeszcze Un marito per Anna Zaccheo (1953) w reyserii De Santisa. Tu, w debiucie reyserskim, znakomicie przeprowadzi zamiar w dziedzinie rzetelnego studium obyczajowego. By moe, rozbudowanie formy daoby wiksze moliwoci. Giannetti nie prbuje te penetracji psychologicznej, cho par zarysowanych kwestii dawao obiecujce punkty wyjcia. I tak jednake w zaoonych ramach, wsparty aktorstwem i rzetelnym opisem kamer Dzie za dniem bez nadziei jest jednym z lepszych filmw krlujcej wanie w wiecie kinematografii woskiej. [1960] DZIENNIK PANNY SUCEJ, LE JOURNAL D'UNE FEMME DE CHAMBRE, Luis Bunuel.

Francja, Wochy Scenariusz: Luis Bunuel, Jean Claude Carriere. Dialogi: Jean Claude Carriere. Pierwowzr scenariusza: Octave Mirbeau - fragment powieci "Le Journal d'une femme de chambre". Zdjcia: Roger Fellous. Scenografia: Georges Wakhvitch. Monta: Louisette Hautec Wykonawcy: Jeanne Moreau (Celestine), Georges Gret (Joseph), Michel Piccoli (Monteil), Daniel Ivernel (Mauger), Franoise Lugagne (pani Monteil), Jean Ozenne (Rabour), Gilberte Gniat (Rose), Bernard Musson (kocielny), Jean Claude Carriere (proboszcz), Muni (Marianne), Dominique Dandrieux (Claire), Claude Jaeger (sdzia). Spva Cin Alliance Filmsonor DEAR 98' Dyaliscope Francj o cztery dekady wczeniejsz przey Bunuel jako paryski czas awangardy. Znamienne, e swego pierwszego Un Chien andalou (1928) nie uwaa za awangardowy ani w formie, ani w treci. W poowie lat szedziesitych wyjania, e bya to jeszcze antyawangardowa zabawa; dopiero wiadomy protest przeciwko instytucjom porzdku buruazyjnego w L'ge d'or (1930) oznacza dla awangardowo, poniewa atakowa zo, ktrego konsekwencj sta si faszyzm. Gdy teraz Bu~uel wraca do Francji tamtych lat, to nie po to, aby lirycznie wspomina, lecz aby wyrwna stare rachunki. Fabuy dostarcza zbliony do anarchistw, antymieszczaski i antyklerykalny Octave Mirbeau, ktrego powie - a raczej jej epizod - ulega przeniesieniu w czasy o wier wieku pniejsze. W adaptacji suy pomoc JeanClaude Carri`re, do tej pory znany tylko jako wsppracownik Tatiego i wspscenarzysta Zalotnika, odtd ju stay partner Bunuela. W ich Dzienniku panny sucej nie ma ani jednej jasnej postaci pord dorosych. Daleka od wzoru cnt jest rwnie bohaterka, paryanka przybywajca na sub do willi posiadaczy w miasteczku normandzkim. Tyle tylko, e postawa Celestine wynika z przystosowania: majc tak pozycj spoeczn i trzydzieci dwa lata, trzeba si ju jako urzdzi w wiecie, gdzie wszystko jest faszywe, niewydarzone, pode. Jej pastwo to monarchici i antysemici z szeregw zwolennikw "Action Franaise", przyszych kolaborantw Hitlera. Nestor rodu, fetyszysta, ju tego nie doyje, bo umiera na atak serca, ale rzd z Vichy na pewno bdzie mg liczy na zicia pana Raboura, erotomana, ktry w przerwach pomidzy rzeziami zwierzyny na polowaniach uwodzi sub (co zreszt jest zrozumiae wobec oziboci hipochondrycznej ony). Panna suca wybiera dla siebie brutalnego ogrodnika, aktywist i protegowanego zajadej prawicy. Joseph fascynuje j, jakkolwiek nie na tyle, by stracia gow: gdy okae si, e zgwaci i zamordowa ma Claire - jedyn odmienn w tym otoczeniu, jak symbolizowao jej imi - Celestine dooy stara, by za pomoc podstpu i sfabrykowanego dowodu dosiga go sprawiedliwo. e tak si w kocu nie stanie, spowoduj zabiegi potniejcych si porzdku nacjonalistycznego, za ktrym urzdzony w Cherbourgu Joseph garduje po uwolnieniu z aresztu. Celestine moe o to nie dba: z gry przewidziaa, e lepiej wyjdzie na maestwie z emerytowanym kapitanem, jednym z protektorw bezkarnego degenerata. Majc na planie Jeanne Moreau, Bunuel po raz pierwszy waciwie pozwala, by kunszt aktorki by jednym z filarw filmu, i naturalnie si nie zawodzi: Celestine jest magnetycznie prawdziw pokojwk z roku 1928, zdoln niemal bezbdnie zmienia zachowania i prowadzi sualcz gr wrd kreatur rodowiska pogronego w stagnacji i miernoci. Taka posta centralna, penica te funkcj wprowadzonego z zewntrz eksploratora, w bardzo istotny sposb rwnoway i czy sceny tyle (jak na swego reysera) konsekwentne w realistycznym opisie, co sprawozdawcze i wyostrzone w jednym kierunku: antypatii politycznych i spoecznych. Bunuel nie rozwija w swych filmach osobowoci postaci w cigu motywacyjnym, nie opisywa dynamicznie ich psychiki. Ogranicza si do rejestracji znamiennych zachowa i tego te cile wymaga od odtwrcw. Ow swoist biomechanik oywi naprawd mogli tylko najlepsi; ale od triumfu Viridiany bdzie ju z takimi, dobrze go rozumiejcymi, czsto pracowa. Z obsady Dziennika panny sucej naley do nich na pewno take Michel Piccoli. By moe i bez niego - ale na pewno bez protagonistki - film, nakrcony gwnie z powodw emocjonalnych i w pierwotnym zamiarze skupiony na postaci Josepha, nie staby si jednym z lepszych w dorobku hiszpaskiego indywidualisty.

[1961] DZIEWCZYNA O ZIELONYCH OCZACH, GIRL WITH GREEN EYES, Desmond Davis. Wielka Brytania Scenariusz: Edna O'Brien. Pierwowzr scenariusza: Edna O'Brien - powie "The Lonely Girl". Zdjcia: Manny Wynn. Muzyka: John Addison. Monta: Brian SmedleyAston. Wykonawcy: Rita Tushingham (Kate Brady), Peter Finch (Eugene Gaillard), Lynn Redgrave (Baba Brenan), Maire Kean (Josie Hannigan), Arthur O'Sullivan (James Brady), Julian Grover (Malachi Sullivan), Eileen Crowe (pani Byrne), Michael Hennesy (gadua z dancingu), Patrick Laffan (Bertie Counihan), Lislott Goettinger (Joanna), Harry Brogan (Jack Holland), T. P. McKenna (ksidz), Yolande Turner (Mary McIntosh). Woodfall 91' Starsi panowie i mode dziewczta, to dobre tylko w powieciach: nie bdzie wic dugo trwaa mio absolwentki liceum klasztornego, ktra wanie zacza prac w sklepie w Dublinie, i idealizowanego przez ni pisarza. Eugene Gaillard ma rodzin w Stanach, stateczne usposobienie i nie szuka przygd ale zrobia na nim wraenie ta czua i chonna brzydula zaczytujca si w wartociowej literaturze, no i da si wcign w jej pierwsze uczucie. Zrazu bardzo nietypowo, bo cho ju pi razem w weekendy w wiejskim domu Gaillarda, Kate nie dopuszcza go do siebie, wstydzc si, e jest taka, paczc i przepraszajc. Potem atoli nastaje normalno, to znaczy rozjuszona rodzina z tradycyjnej katolickiej wsi szturmem bierze dom niemoralnego przybysza i odbija dziewczyn, ksidz perswaduje, ssiedzi maj za ze - natomiast Kate broni swego, za jedyn ostoj majc przyjacik w Dublinie, ywioow Bab, do ktrej na czas burzy rodzinnej ucieka. Nastpne wydarzenia przynosz nieuniknione: Eugene zostaje kochankiem Kate, znajduje nowe impulsy twrcze, ale dzieli ich oczywicie duo wicej ni lata i jego sceptycyzm, tak odmienny od jej szczerej wiary. Gdy wic nielubiana ona wzywa, Kate nie ma szans w naiwnej prbie wycznoci. Wyruszaj w przeciwne strony: dla niej szans czego nowego ma by Londyn, do ktrego pyn z Bab. Nieskomplikowany film - pozornie klisza seryjnych romansw, tym bardziej e w zamarkowanej formie pamitnika - wygrywa wanie prawd. Niekoniecznie prawd fabuy, ale wietnie przedstawionym przez Rit Tushingham lirycznym portretem powanej dziewczyny, tyle nietypowej, co przejawiajcej cechy swego rodowiska. Z ironi, ale lekk rk odmalowane jest zarwno ono, przede wszystkim w wymiarze obyczajowym, jak po brytyjsku arogancki krg znajomych pisarza; niewtpliwie jednak najwicej mwi o Kate to, co jest widoczne w jej kontaktach z Gaillardem, a oparte zostao na solidnym scenariuszowym skonstruowaniu obojga jako spjnych charakterw z wiarygodnymi motywacjami. Sympatyczna naturalno debiutu dotychczasowego kamerzysty Richardsona, ktry adnie wykorzysta szans wystartowania pod jego opiek, obejmuje te styl relacji: czste uycie rcznej kamery, nawet pewna niefrasobliwo, naleycie dodaje temu przekazowi najpotrzebniejszych cech opisu wprost z ycia. [1964] DZIEWCZYNA Z WALIZK, LA RAGAZZA CON LA VALIGIA, Valerio Zurlini. Wochy Francja. Scenariusz: Leo Benvenuti, Piero De Bernardi, Enrico Medioli, Giuseppe Patroni Griffi, Valerio Zurlini. Projekt scenariusza: Valerio Zurlini. Zdjcia: Tino Santoni. Muzyka: Mario Nascimbene. Scenografia: Flavio Mogherini. Monta: Mario Serandrei. Wykonawcy: Jacques Perrin (Lorenzo Fainardi), Claudia Cardinale (Aida Zepponi), Romolo Valli (ksidz Pietro Introna), Corrado Pani (Marcello Fainardi), Luciana Angelillo (ciotka Marta), Elsa Albani (Lucia), Riccardo Garrone (Romolo), Gian Maria Volont (Piero Benotti), Edda Soligo (nauczycielka), Ciccio

Barbi (Crosia), Enzo Garinei (towarzysz Crosii), Renato Baldini (Francia). Goffredo Lombardo S.G.C. 135' Specyfika cichych i niepiesznych filmw Valeria Zurliniego jest dla kina woskiego rwnie swoista, jak haaliwo rodzajowego neorealizmu czy dynamika lewicowych dramatw spoecznych; jest dopenieniem gamy, rozcigajcej si od nurtu ludowego po intelektualne syntezy psychospoeczne. Jeli uy do porwnania Nadziei za dwa grosze jako obrazu typowego dla temperamentu plebejskiego, to Dziewczyn z walizk mona miao uwaa za odpowiednik dla wyemancypowanej Italii wielkomiejskiej dla zainteresowa, emocji, norm obyczajowych i moralnych inteligenckich klas rednich, zwaszcza w latach szedziesitych, w okresie stabilizacji osigni przypieszenia gospodarczego. Charakterystyczne s tu zarwno pewien tradycjonalizm spojrzenia, wywodzcy si z woskiej humanistyki chrzecijaskiej, jak intencje moralistyczne i liryczna egzaltacja, przy czym wszystko wynika w podobnej mierze z temperamentu reysera, co z jego ambicji ksztatowania postaw. "Uwaam, e sztuka filmowa winna uczy ludzi wzajemnej szlachetnoci, szacunku, broni godnoci i dobrych uczu. Wydaje mi si to gwnymi zadaniami": deklaracja jakby albo przesadnie staromodna, albo zbyt niedojrzaa w ustach czowieka trzydziestokilkuletniego, i zwiastujca nastawienie, rzec mona, umiarkowanie intelektualne. A jednak Zurlini nie jest kim dopiero ksztatujcym sw osobowo (ju w czasie wojny by dowdc partyzanckim), z powodzeniem zmierzy si w Pustyni Tatarw z wyrafinowan filozoficzn proz Buzzatiego, wierny przytoczonym zaoeniom pozostanie za zawsze. Jeeli bdzie si myli, to poprzez le kontrolowan emfaz, patetyczne kontrasty, zbyt pasyjn krytyk za, jak w rozliczeniu z faszystowskim militaryzmem w Le soldatesse (1964) czy brudn polityk neokolonialn w ewangelicznym Seduto alla sua destra (1968); nigdy jednak nie bdzie banalny i tani. Nie jest te, cho pobieny ogld mgby kaza tak przypuszcza, w Dziewczynie z walizk, historii pierwszego zakochania szesnastolatka, parmeczyka z bogatej sfery. Jego starszy brat zawrci gow ale tylko na dwa tygodnie - prowincjonalnej piosenkarce; kiedy ta szturmuje ich rodzinn will, Lorenzo zostaje wypchnity do akcji pozbycia si natrtki. Delikatny i idealistycznie wychowany chopiec widzi jednak, e nieznajomej zostaa wyrzdzona powana krzywda, czuje si odpowiedzialny, a poza tym ywioowa i pikna dziewczyna z walizk jest na tyle naiwna i otwarta w swoich intencjach, e oniemielenie Lorenza nie przeszkadza mu nawiza z ni, starsz o kilka lat, opiekuczej przyjani: Aida jest bez grosza i spalia za sob mosty, wic chopiec, jakkolwiek udajcy, e nie o brata chodzio, funduje jej hotel, pomaga, staje si powiernikiem, a wreszcie wystpuje jako nawigator poczyna i gwardzista moralny. Konsekwencj zauwaenia tego zwizku jest, naturalnie, interwencja starszych. Lorenzo musi wrci na swoje miejsce ale Aida, dziki niemu, ma szans na co nowego. Bardzo duga sekwencja poegnania pozwala si przyjrze temu, co najbardziej charakterystyczne dla Zurliniego: chybia on tu w intensyfikacji kocowego akordu (chybia nawet podwjnie, bo w caoci "gorszej ni si zdaje na pierwszy rzut oka" najbardziej bdzie sobie ceni wanie ten fragment, improwizowany na planie); a przecie daje obraz rwnie co od pocztku prawdziwy w rysunku charakterw, opisie sytuacji, zachowa, realiw otoczenia. To ostatnie byo w Dziewczynie z walizk rwnie wane, jak budowanie atmosfery eleganck i zawsze z waciwego punktu podawan fotografi (czasem ze zrcznym uyciem dynamizujcego montau, jak w scenie na dworcu) czy bogactwo gamy portretowej dwojga bohaterw. Dziewitnastoletni Jacques Perrin odnosi pierwszy znaczny sukces i w swej wielkiej, wnikliwej, a w finale ryzykownie intensywnej kreacji przewysza Claudi Cardinale; ale jej aktorstwo jest rwnie dobrej prby, tak jak i kilku jeszcze postaci z ta. Subtelny i refleksyjny dramat okae si zapowiedzi podobnego, ju mistrzowskiego dziea adaptacji noweli "Kronika rodzinna" Pratoliniego. [1961] DZIEWCZYNA Z WYSPY, THE YOUNG ONE, Luis Bunuel. Stany Zjednoczone, Meksyk Scenariusz: Luis Bunuel, Hugo Butler. Pierwowzr scenariusza: Peter Matthiessen - opowiadanie "Travellin' Man". Zdjcia: Gabriel Figueroa. Muzyka: Jess Zarzosa oraz blues tradycyjny "Sinner Man".

Wykonawcy: Zachary Scott (Miller), Key Meersman (Evalyn), Bernie Hamilton (Traver), Crahan Denton (Jackson), Claudio Brook (pastor Fleetwood). George P. Werker Olmeca 96' Bunuel midzy Nazarinem a Viridian: wietnie skonstruowana dramaturgicznie historia o nienawici i dobrej woli, o hipokryzji i najlepszym rozwizaniu jako sumie wymusze i kompromisw. Pi postaci na wysepce u poudniowych wybrey Stanw wypenia jakby sum podstawowych napi tamtejszej okolicy: uciekajcy Murzyn (oskarony przez star nimfomank o gwat, ktrego oczywicie nie byo), rybak z grona obywateli gotowych bez zwoki linczowa, pastor sucy Bogu i mioci na miar miejscowych obyczajw, trzynastolatka raptownie przeniesiona do dorosoci i ten, o ktrego czowieczestwo toczy si tu gra: stranik terenu nabytego przez jaki klub owiecki. Nie pierwszej ju modoci Millerowi wcale nie umiechao si przejcie roli opiekuna Evvie po mierci jej dziadka, z ktrym mieszkaa na wyspie; nim jednak poproszony o to pastor znalaz jakie wyjcie, stranik po doprowadzeniu zaniedbanej dziewczynki do porzdku zobaczy w niej kobiet i najwyraniej si zakocha. Jego agresywne nastawienie do zbiega - klarnecisty jazzowego, ktry przyby z pnocy i dowiadcza kopotw znanych w tych stronach czarnym - zmienia si wanie w zwizku z tym, e posiad dziewczyn ju w czasie obecnoci Travera na wyspie. Wczeniej przegra z walczcym o skr Murzynem i do czasu rozwizania kwestii przedostania si zbiega na stay ld zawar z nim rodzaj rozejmu; potem jednak naprawd zostaje jego sojusznikiem w walce z zajadym Jacksonem, przybyym odzi z pastorem. Dzieje si tak nie od razu, czciowo pod wpywem yczliwej uciekinierowi Evalyn, a jeszcze bardziej pod naciskiem pastora (ktry dostrzeg, co zaszo z dziewczyn), ale ewolucja postawy Millera jest zauwaalna, prawdopodobna i wynika z wewntrznego przekonania. Na ile natomiast moe by trwaa, wolno si domyla indywidualnie. Pozytywna konkluzja i prosty tryb opisu w agodnym tonie, ktremu dodatkowo sprzyja sielankowa faktura zdj Figueroi, pozostawiaj amatorw "drapienego" Bunuela w niejakim dystansie do tego filmu, podobnie jak do Robinsona Crusoe; notabene w Dziewczynie z wyspy powtarza si wtek biaego pana i ciemnoskrego Pitaszka w konfiguracji dla reysera do wanej, bo pozwalajcej opisa uszlachetnienie swobodne. Czynnikiem dodatkowym (to znaczy, dodatkowym w tej perspektywie) jest mio. Bunuel nie tylko wic nie pozwoli sobie na wakacje, ale przeciwnie - jest bardzo swoisty. Szedziesicioletni ju anarchista oprcz demonstracyjnej pogardy dla niemoralnoci narosej w spoeczestwie objawia te dojrza si ducha w sawieniu dobra, szczeglnie w takiej jak tu bliskoci natury. Nie znaczy to, e pociga miaby go obraz liryczny; pochodzce z czasopisma opowiadanie ma naprawd obfit sum napi, zmian postaw, wtkw prowokujcych (choby temat Lolity, ktry zaledwie przed trzema laty da gony skandal z Baby Doll Kazana). Wielokrotnie pojawia si tu motyw pozorw rwnoci i rzeczywistej nierwnoci oraz ciekawe konfiguracje wyboru naturalnego i wymuszonego, solidarnoci udawanej i skrywanej, szantaowanego za wspierajcego suszne rozstrzygnicia. Czowiek jest grzeszny, jak przypomina blues piknie piewany przez Leona Bibba; zmuszony jednak do opamitania i pozbawiony nienawici grzeszy znacznie mniej. [1966] DZIEWI DNI JEDNEGO ROKU, DIEWIAT DNIEJ ODNOGO GODA, Michai Romm. Zwizek Radziecki Scenariusz: Michai Romm, Danii Chrabowickij. Zdjcia: Gierman awrow. Wykonawcy: Aleksiej Bataow (Dmitrij Gusiew), Tatjana awrowa (Liolia), Innokientij Smoktunowski (Ilja Kulikow), Nikoaj Potnikow (prof. Sincow), Jewgienij Tietierin (prof. Jewgienij Pokrowskij), S. Blinnikow (dyrektor Pawie Butow), W. Bieliajewa (dr Tatjana Abramowna), Ada Wojcik (Marija Sincowa), Lusjena Owczinnikowa (ciekawska na weselu), P. Szpringfeld (mwca na weselu), W. Nikulin (operator reaktora), Michai Kozakow (Walerij Iwanowicz), Jewgienij Jewstigniejew (Nikoaj Iwanowicz

), Nikoaj Siergiejew (ojciec Dmitrija). Mosfilm 111' Najgoniejszy dramat wspczesny odnowionego kina radzieckiego: historia modego fizyka atomowego umierajcego po napromieniowaniu podczas eksperymentw z wykorzystaniem energii termojdrowej. Dziewi dni jednego roku to film rwnie entuzjastycznie przyjty dla swych cech zewntrznych w czasie kilkuletniej odwily za rzdw Chruszczowa, co noszcy w sobie nieprzezwycialne saboci i niemono w peni powanej rozprawy intelektualnej, jak chciaby by, w warunkach systemu bolszewickiego. Po latach Andriej Pachow poda go jako jeden z gwnych przykadw "dramatycznej prby poczenia nowej wiedzy o rzeczywistoci ze zwietrzaym romantyzmem, ktry uporczywie kultywowano od lat trzydziestych"; ale tak przedstawia si wytumaczenie dopiero poowy jego istoty, tej zwizanej z osob reysera. Michai Romm, najbardziej obiecujcy nowy autor z lat trzydziestych, w nastpnym dziesicioleciu uprawia ju tylko kino propagandowe poczone z prbami rozwiza inscenizacyjnych, ktre rozwijayby wieloplanowo akcji u Wellesa, Wylera czy Renoira; pniej zrezygnowa waciwie z aktywnej twrczoci na rzecz pracy pedagogicznej. Gdy jednak ulegy zmianie warunki cenzuralne, Romm nie tylko przyczy si do modszych wraz z Kaatozowem, Chejficem i Rajzmanem - reyserami swojego pokolenia - ale by nawet inspiratorem przemian. Dziewi dni jednego roku to z zaoenia film, w ktrym poczy chcia nowe formy narracyjne z nowym tematem i nowym modelem ekranowej debaty o teraniejszoci, sumujcej postawy radzieckiej inteligencji i gwnie do niej skierowanej. Scenariusz, przygotowywany przez dwa lata z Daniiem Chrabowickim, szczeglnie zainteresowanym opisami wzniosych czynw, ewoluowa od zamknitego dramatu heroicznego (pod tytuem "Id w nieznane") do ostatecznej formy nowofalowej, z lunymi epizodami z kilkunastu dni uzupenionymi przez refleksje bohaterw na ciece dwikowej. Pozostaa jednak, cho pomniejszona sceptycyzmem drugiej z gwnych postaci, typowo radziecka apoteoza powicenia ludzi na wanych stanowiskach. Dmitrij Gusiew, ktry niegdy bra udzia w zapamitaym wycigu atomowym, zakoczonym eksplozj wynalazku ekipy Igora Kurczatowa 29 sierpnia 1949 ("gdybymy wtedy bomby nie zrobili, nie byoby poowy ludzkoci"), po ustpieniu najwikszych napi zimnowojennych zajmuje si opanowaniem reakcji kontrolowanej jako asystent profesora Sincowa. Podczas awarii, wczesn jesieni, ulegaj powanemu napromieniowaniu. Dla profesora oznacza to mier po paru miesicach, Gusiew - mniej poraony - ma przed sob zapewne rok, poniewa ju w 1947 by w zasigu znacznej radiacji przy ustalaniu masy krytycznej uranu. Sytuacja prowokuje wybr Lioli, wahajcej si w uczuciach pomidzy nim a jego przyjacielem Ilj, rwnie fizykiem nuklearnym: wychodzi za Dmitrija. Przenosz si do orodka badawczego na Syberi; Gusiew nie przerywa pracy i na wiosn, nie zachowujc ostronoci, znw otrzymuje dawk promieniowania, ktra musi przesdzi o jego losie. Dzieje si to w trakcie eksperymentu decydujcego, jak przypuszcza, o rozwizaniu problemu; satysfakcja tym bardziej pozwala mu przej do porzdku dziennego nad wasn katastrof, ktr zataja. Wie o niej tylko wanie przybyy do orodka Ilja. Jesieni chory Gusiew pojawia si w instytucie jdrowym; teraz ju nie mona przed nim ukry, e domniemanie sukcesu byo mylne (chodzio o naturalny, geomagnetyczny efekt jonizacyjny). Przyjmuje to ze stoicyzmem: po prostu zbadana zostaa jedna ze stu drg wiodcych do celu, czeka jeszcze 99. W ostatniej scenie poddaje si nie sprawdzonej dotd na ludziach metodzie uratowania przed biaaczk popromienn przez przeszczep szpiku, do koca gotw suy postpowi nauki. Osobliwoci charakteru Gusiewa - wspaniale zagranego przez Bataowa - jest to, e przy swoim niezomnym entuzjazmie jest chodny. To nowo w galerii radzieckich herosw. Nie jedyna: niezwyky jest te jego przyjaciel i adwersarz, rwnie przykuwajcy uwag w kreacji Smoktunowskiego byskotliwy sceptyk, lkliwy intelektualista przekonany, e wiat stoi na durniach i ironicznie wtpicy w sens powice. To on jest czowiekiem; pryncypialny Gusiew, z chopskim uporem wykorzystujcy swe wybitne zdolnoci i prcy do celu, sta si natomiast ideologicznie zaprogramowanym humanoidem, nie majcym czasu ani na mio, ani nawet na zainteresowanie si cakowicie mu oddan Liol, okamujcy j tak, jak i jego okamuj w wiadomociach o rezultatach bada. Oczywicie ocena taka nie wynika z

nastawienia autorw bronicych rwnowagi racji i postawy prawdziwego bohatera walki o lepsz przyszo. Co wicej, ich uwadze wydaje si umyka, e tak wiele - w znamienny dla rzeczywistoci radzieckiej sposb - opiera si tu na wzajemnym oszukiwaniu, zatajaniu, drodze na skrty, optymizmie wbrew faktom, co w energetyce jdrowej musiao przynie w kocu Czarnobyl, w organizacji gospodarki i przemysu krach wewntrzny, a w odniesieniach spoecznych nieuchronny podzia na uprzywilejowanych wedug niekontrolowanej zasady zasug i szeregowych - jak choby bohaterka - od ktrych wymagana jest pokora i suba w myl ju nie gorcego entuzjazmu rewolucyjnego, tylko zimnej ideologii mocarstwowej. Miar talentu, uczciwoci i inteligencji Romma s jednak moliwoci otwartej interpretacji Dziewiciu dni jednego roku i prawda opisanych sylwetek. Symptomatyczny dla tego wanie okresu film zosta ukoczony ju na progu przesilenia, ponownie zamykajcego perspektywy szerszych rozwaa o stanie rzeczywistym. Chruszczow trafnie oceni w roku 1955, e ze wzgldu na stan rolnictwa i kilkanacie milionw ludzi w agrach pastwu grozi wybuch podobny do tego 17 czerwca 1953 w Berlinie, gdy zadano wolnych wyborw; jego reformy, ktre niczego nie mogy zmieni strukturalnie, i tak wszake zostaj zahamowane w roku 1961 pod wpywem euforii sukcesw w kosmosie (lot Gagarina w kwietniu), fizyce jdrowej i polityce midzynarodowej (mur berliski w sierpniu), wkrtce za cakowicie si skocz po obaleniu go przez partokracj. Romm, ktremu w tym filmie rzeczywicie udao si rozwin inny tryb narracji - bez dyscypliny konstrukcyjnej, z pewnym nawet lekcewaeniem montau, prost estetycznie i czyst plastycznie fotografi, wyeliminowaniem gromkiego wsparcia muzyki i ogln rezygnacj z emocjonalnoci narzucanej formalnie - nie wyreyseruje ju adnego filmu fabularnego, wysiki modszych bd si za spotyka z rosncym i nieprzezwycialnym oporem wadz. [1964] EIENNO HITO, zobacz WIECZNA MIO EL CID, Anthony Mann. Stany Zjednoczone Wochy. Wsppraca reyserska: Yakima Canutt. Scenariusz: Ben Barzman, Philip Yordan oraz Diego Fabbri. Zdjcia: Robert Krasker. Muzyka: Mikls Rzsa. Scenografia i kostiumy: Veniero Colasanti, John Moore. Monta: Robert Lawrence. Wykonawcy: Charlton Heston (Rodrigo "El Cid"), Sophia Loren (Ximena), Raf Vallone, John Fraser (Alfonso VI), Gary Raymond (Sancho II), Genevive Page (Urraca), Andrew Cruickshank (hrabia Gormas), Michael Hordern (Diego), Douglas Wilmer (emir Mutamin), Massimo Serato (Fanez), Ralph Truman (Ferdinando I), Herbert Lom, Frank Thring (emir Al Kadir), Tullio Carminati (ksidz ze spalonego kocioa), Hurd Hatfield (Arias), Gerard Tichy (krl Ramiro), Christopher Rhodes (Martin z Aragonii), Barbara Everest (przeorysza), Carlo Giustini (Adolfo Bermudez). Samuel Bronston DEAR 184' Super Technirama Technicolor Za najskuteczniejsz odpowied na konkurencj telewizji Hollywood uznaje efektowne kolosy ekranowe; do wystawienia nader kosztownych awantur historycznych (ktre gro zrujnowaniem nawet potentatom) ruszaj ju take producenci niezaleni. Dalsze skutki s atwe do przewidzenia, skoro wiadomo, e superspektakle s dla tych, ktrzy zazwyczaj filmw nie ogldaj: presja finansowa i logika bezpiecznego neutralizmu doprowadzi niebawem kino amerykaskie do najwikszej od lat trzydziestych jaowoci treciowej, pomimo e widowiskami zajo si rwnie kilku czoowych reyserw. Jest wrd nich Anthony Mann, czcy zrozumienie dramatu i trybu wizualnego wyraania konfliktw wewntrznych z poczuciem westernowej przestrzeni. Jego pierwsza prba zanurzenia si w histori - Spartacus (1960) zostaa wprawdzie fatalnie oceniona przez Kirka Douglasa, ktry po tygodniu zastpi go Kubrickiem, lecz wyreyserowany wkrtce potem El Cid mieci wszystko, co w epickiej specjalnoci ekranowej moe by wzgldnie najlepsze.

Opowie o najwikszym bohaterze hiszpaskim na tle decydujcych dla rekonkwisty czasw koca XI wieku - od zdobycia Toledo przez kastylijczykw i kontrofensywy berberyjskich Almorawidw po boje o Walencj - nie stara si o realizm historyczny (na przykad nawet nie zblia do sugestii, e by mozarabem i std jego przydomek); pomylana jest jako ekwiwalent eposu rycerskiego z pewnymi akcentami ponadczasowymi i historiozoficznymi (mit mocy wodza i nieco manichejskie zmagania z mocami za), przy czym poza niewielkimi fragmentami pomoc nie su tu ani Corneille, ani nawet dwunastowieczny, najstarszy poemat narodowy "Cantar del Cid". W szekspirowskiej tonem i skal czci pierwszej Rodrigo - nazwany przez Maurw "sayyidem", prawdziwym panem, bo tylko taki, nieustraszony, umie by litociwy - przechodzi sw odysej w drodze do przyszej ony, ktrej ojca zabija w pojedynku, i do przyszej chway herosa bez skazy, gdy przedkada banicj nad ulego krlewskiemu bratobjcy; w drugiej, ktra jest ju raczej batalistycznym romansem kostiumowym, a nawet bywa melodramatem psychoanalitycznym, Cyd wyrasta podczas obrony Walencji na posta mityczn. Szczciem rodkowe pknicie ogranicza si tylko do kwestii treciowych; konsekwencja zamysu zostaa uratowana w syntezie scenograficznej z bardzo bogatym tem architektonicznym, w rytmach i zakomponowaniu przestrzeni, w piknie stylizowanej suicie Rzsy z dwuipminutow uwertur. Przy wszystkich ambicjach liczyo si tu wszak gwnie olnienie panoramicznym obrazem; std udzia posgowych gwiazd, dekoracyjne celebry i walki (duo lepiej, a nawet wyjtkowo znakomicie, zainscenizowane w pojedynkach indywidualnych, gdzie oddana zostaa tak fizyczno, jak stan psychiczny). Do zapisu uyto jednego z szerokoformatowych systemw 70 mm, dajcych kadry o proporcjach troch mniejszych ni cinemascopowe (2,2:1 zamiast 2,35:1), ale za to o wyranie lepszej rozdzielczoci, bo bez uycia soczewek anamorfotycznych. Jak prawie wszystko w kinie, take tama siedemdziesiciomilimetrowa pojawia si u rde, w roku 1896, a na powan skal wprowadzona zostaa do uytku przez wytwrni Williama Foxa w tym samym czasie co dwik; wtedy jednak przegraa. Dopiero lata pidziesite, gdy kino w Stanach weszo midzy innymi w rol odpowiednika akademickich malowide ulubionych przez mieszczastwo dziewitnastowieczne, przyja si na stae, przy czym pierwsze naprawd twrcze jej zastosowanie znalazo si w picej krlewnie wytwrni Walta Disneya, zawsze gotowego po japosku asymilowa innowacje techniczne, dwoma za najpopularniejszymi sukcesami stay si Around the World in 80 Days (1956) w systemie ToddAO i BenHur (1959) Wylera, pierwszy film krcony w zwyciskim potem Panavision 70 (wczeniej przez dwa lata negatywowa tama szerokoformatowa w systemie Ultra Panavision, czyli Camera 65, stosowana bya z soczewk anamorfotyczn dla otrzymania kopii 35 mm). To, e El Cid w sporej mierze rni si od standardu podobnych widowisk, wynika przede wszystkim z ambicji Samuela Bronstona i jego zwizkw z Hiszpani, gdzie zaoy w latach pidziesitych baz produkcyjn dajc krajowi znaczne korzyci w rozwoju usug kinematograficznych. Za kilka lat wyeliminuj go z konkurencji kopoty finansowe, tu jednake jest w swym apogeum i zgromadziwszy pierwszorzdn ekip daje jej stworzy jeli nie w caoci, to pod niektrymi wzgldami czoowy film z dziedziny widowiska historycznego. Mann i Krasker piknie wystylizowali na przykad plastyk kadrw: we wntrzach na hieratyczno redniowieczn, w plenerze, o zmroku lub noc na duo od przedstawianej epoki pniejsze portrety i pejzae (przede wszystkim El Greco). Najlepsza za w ogle wydaje si harmonijna gama barwna odwoujca si do dawnych iluminacji, pomija jca niemal cakowicie ziele, a bkit ograniczajca do ta nieba i morza. Dominant jest hiszpaski szkarat z towarzyszeniem zota i czerni, baz biel i odcienie piaskowe; tylko pojedyncze epizody w skpym owietleniu utrzymane s w akcentach stalowoszarych. El Cid naley do wikszych triumfw Technicoloru na szerokim ekranie w okresie, kiedy film barwny projektowany bywa szczeglnie starannie: bo tworzy opozycj znacznie bardziej powszechnych zdj w czerni i bieli. [1963] EL COCHECITO, zobacz WZEK EL MOMENTO DE LA VERDAD, zobacz CHWILA PRAWDY EL VERDUGO, zobacz KAT

ELEKTRA, Michael Cacoyannis. Grecja Scenariusz: Michael Cacoyannis. Pierwowzr scenariusza: Euripides - tragedia "Elektra". Zdjcia: Walter Lassally. Muzyka: Mikis Theodorakis. Pieni chru: Mikis Theodorakis + Michael Cacoyannis. Monta: Michael Cacoyannis oraz Leonidas Antonakis. Wykonawcy: Irene Papas (Elektra), Giannis Fertis (Orestes), Aleka Katseli (Klitaimestra), Notis Perialis (m Elektry), Manos Katrakis (piastun), Takis Emmanuel (Pilades), Fivos Razis (Aigistos). Filopimin Finos Michael Cacoyannis 112' Pierwsze przekonujce przeniesienie na ekran dziea teatru antycznego i pierwsza z trzech podjtych przez Cacoyannisa adaptacji Eurypidesa. Dlaczego Eurypides, zgadn nietrudno: najnowoczeniejszy z greckich mistrzw klasycznych, intelektualnie patrzcy ostry realista, mao ju zwracajcy uwag na bogw, za to z pesymizmem zaangaowany w sprawy ludzkie, indywidualne i narodowe, ktre znaczyy jego epok najpierw pokosiem wojen perskich, a potem nieszczciami dugotrwaego konfliktu Aten ze Spart. Nie przypadkiem te we wszystkich sztukach wybranych przez Cacoyannisa na planie pierwszym s kobiety; je bowiem Eurypides umia odmalowa jak nikt dugo po nim. Pierwsza to crka Agamemnona zamordowanego przez on przy pomocy kochanka: wydana za wieniaka, przez lata przechowuje pragnienie zemsty, by utwierdzi w decyzji przybywajcego z wygnania brata, a gdy Orestes zabije Aigistosa i Klitaimestr, dzieli z nim potpienie przez lud za matkobjstwo. Jak stylistycznie odda na ekranie tragedi starogreck? Redukujc tyrady na rzecz obrazu, Cacoyannis nie zrezygnowa z blasku i rytmu wersw Eurypidesa. Wybra te wyrazisto gestu, lecz wyrazisto zdystansowan, rafinowan kompozycyjnie, tumaczc si krlewsk krwi bohaterw; w planach oglnych baletow, podkrelan przebitkami znaczcych detali, pomniejszan za ruchem kamery w zblieniach. Pasolini w kilka lat pniej wybierze dla "Krla Edypa" Sofoklesa poczenie egzotycznoci i gorcego naturalizmu, ale to okae si w sumie mniej udane, cokolwiek by niechtnego powiedzie o chodzie koncepcji Cacoyannisa. Zatrzyma si on bowiem w p drogi, pozostawiajc chr w formie gromady kobiet w czerni i ani nie odwaajc si na peny realizm, ani nie nastawiajc na bardziej bezporedni, non treciowo analiz ludzkich dylematw co zrobi w Ifigenii. Postpi natomiast zdecydowanie w rozwizaniach formalnych bezsownego prologu, precyzji ruchu wewntrzkadrowego, w wyborze pleneru Argos jako surowej scenerii wydarze, dynamizowaniu rytmem montaowym. W zamiarze zatarcia przewiadczenia o antycznoci tej tragedii i uczynienia jej dotykalnie ludzk wsparli go najmocniej Irene Papas i burzliwy komentarz muzyczny Mikisa Theodorakisa, rozpisany na unikatowe instrumenty zachowane w folklorze rnych regionw Grecji. Popisowo te wypeni trudne zadania Walter Lassally, czc walory estetyczne pnojesiennych zdj (krconych przy zastosowaniu filtru ciemnoczerwonego) z dynamicznoci, a zarazem dyscyplin komponowania; dumnie uwaa t prac za egzemplifikacj pikna w czerni i bieli, ktre nie mogoby znale odpowiednika w wersji barwnej. [1960] EN LA SELVA NO HAY ESTRELLAS, zobacz NIE MA GWIAZD W DUNGLI EWANGELIA WEDUG WITEGO MATEUSZA, IL VANGELO SECONDO MATTEO, Pier Paolo Pasolini. Wochy Francja Scenariusz: Pier Paolo Pasolini. Podstawa scenariusza: w. Mateusz - ywot Jezusa. Zdjcia: Tonino Delli Colli. Muzyka: fragmenty opartej na motywach ludowych mszy zairskiej "Misa Luba"; Johann Sebastian Bach - aria "Erbarme dich, mein Gott", adagio z koncertu cmoll na 2 fortepiany BWV 1060, fragmenty mszy hmoll BWV 232 i fragmenty innych utworw (opracowanie czci tematw: Anton Webern); spiritual "Motherless Child"; Siergiej Prokofjew - fragmenty partytury do filmu Aleksandr Niewskij; Wolfgang Amadeus Mozart; "Wogamatuszka" oraz inne tradycyjne pieni rosyjskie i ludowy amerykaski country blues. Opracowanie muzyki: Luis Enrique Bacalov, Carlo Rustichelli. Scenografia:

Luigi Scaccianoce. Kostiumy: Danilo Donati. Monta: Nino Baragli. Wykonawcy: Enrique Irazoqui (Jezus), Settimio Di Porto (Szymon nazwany Piotrem), Otello Sestili (Judasz Iskariota), Mario Socrate (Jan Chrzciciel), Margherita Caruso (Maria jako moda matka), Susanna Pasolini (Maria jako staruszka), Marcello Morante (Jzef), Rossana Di Rocco (Anio Paski), Rodolfo Wilcock (Kajfasz), Ferruccio Nuzzo (Mateusz), Alfonso Gatto (Andrzej), Luigi Barbini (Jakub syn Zebedeusza), Giacomo Morante (Jan syn Zebedeusza), Giorgio Agamben (Filip), Rosario Migale (Tomasz), Enzo Siciliano (Szymon zelota), Guido Cerretani (Bartomiej), Elio Spaziani (Tadeusz), Marcello Galdini (Jakub syn Alfeusza), Amerigo Bevilacqua (Herod I Wielki), Renato Terra (szatan kusiciel), Paola Tedesco (Salome). Arco Lux Kierownik produkcji: Alfredo Bini 137' Czy Jezus nie by pierwszym zwyciskim rewolucjonist, przedkadajcym wsplnot nad indywidualizm, wyzwolenie spoeczne nad narodowe, sub nad dominacj i prawd ludu nad prawd regu ustalonych w ksigach, a bronicych wadzy monych? W latach, gdy Koci katolicki przeywa radykalne odrodzenie za spraw Jana XXIII - nie tylko otwierajc si na pojednanie ekumeniczne, odwracajc otarze i zstpujc ku wiernym, ale take nawizujc dialog z lewic komunistyczn Pasolini, wierzcy marksista, przedstawia uniwersaln wizj tamtej rewolucji Galilejczyka, wybrawszy jej opis wedug Ewangelii apostoa Mateusza. W tekcie nie dodaje niczego, niewiele pomija w materii wydarze, akcentuje najbardziej gniew na faryzeuszy i tylko jedno zmienia istotnie w chronologii: wrd pierwszych nauk Jezusa po zebraniu uczniw, jeszcze przed Kazaniem na Grze, jest ta o ofierze z wasnego ycia, ze sowami "nie przyszedem nie pokoju, lecz wojn". Intencja oczywista: Zbawiciel jest mczennikiem sprzeciwu powszechnego wobec niesprawiedliwoci, a religia mioci i harmonii stworzenia zapanowa moe dopiero po zburzeniu porzdku bogatych. Tak odczytuj to zarwno lewicowi humanici uksztatowani w kulturze judeochrzecijaskiej, jak duchowni - zwaszcza latynoamerykascy, ktrym rzeczywisto spoeczna ich ziem wskae jako suszn drog teologi wyzwolenia. Wiara w rewolucyjno Jezusa bardziej wszake ni neochrzecijastwu jest w tych latach potrzebna wchodzcej w fundamentalny kryzys lewicy. Co prawda w samej Italii konserwatywno i postpujca korupcja chrzecijaskiej demokracji przynosi coraz wiksze wpywy komunistom wiernym ideom Gramsciego, ktrzy z powodzeniem bd przejmowa wadz w samorzdach lokalnych licznych miast, ale Pasolini widzi te z blem utrat kultury i wiadomoci proletariackiej oraz obezwadniajcy konformizm kupowania pokoju spoecznego. Znacznie gorzej za przedstawia si sytuacja zewntrzna: utrata autorytetu stalinowskiego komunizmu pastwowego popchnie lewicowych intelektualistw do kompletnej aberracji opowiedzenia si za ekstremistycznym maoizmem i ostatecznej klski poparcia ideologii nienawici i terroryzmu. To rozejcie si orientacji postawi rwnie przed nierozwizywalnym dylematem rzecznikw teologii wyzwolenia; w przyszoci Rzym odmwi akceptacji tej drogi, take dlatego, e po zwycistwie II Soboru Watykaskiego porzuci radykalizm, lekcewac swj kryzys straszliwy, jak go w ostatniej dekadzie wieku okreli Jean Guitton, przyjaciel Jana XXIII i wsppracownik Pawa VI. Gdy franciszkanin Leonardo Boff, jeden z duchowych przywdcw rewolucyjnej orientacji Kocioa latynoamerykaskiego, bdzie odchodzi w roku 1992 ze wsplnoty braci zakonnych, skonstatuje: "Jeli Jezus postpowaby wedug doktryny obowizujcej w Watykanie, nigdy nie umarby na krzyu, lecz staby si gorliwym duszpasterzem egnajcym ycie w podeszym wieku, namaszczony sakramentami w otoczeniu uczniw. Jezus hierarchii kocielnej nie jest tym z Ewangelii przyjacielem ucinionych, bogosawicym ubogich jak on sam i obwiniajcym bogatych; Jezus hierarchw jest wadc kosmosu, a oni jego namiestnikami. Tymczasem dla Jezusa z litery Pisma wadza nie oznaczaa podziau na stan duchowny i wiecki; oznaczaa sub, a nie dominacj". Niezalenie od stopnia sprawiedliwoci tych sw, odbijaj one rnic pomidzy nastrojami czasw Vaticanum II i o wier wieku pniejszych, gdy Koci katolicki ujrzy si w nimbie zwycizcy smoka komunizmu (Jan Pawe II, ze zrozumiaych wzgldw, bdzie uwaa komunizm za tosamy z bolszewizmem). Jean Guitton widzi to odmiennie: "U pierwszych chrzecijan wszystkie dobra byy wsplne. Komunizm jako taki nie jest przeciwny chrzecijastwu. Staje si takim, kiedy popiera ateizm".

Oczywicie podobnie odmiennie widzia to inny wielki admirator Jana XXIII, ktry swoj Ewangeli wedug witego Mateusza dedykowa drogiej, pogodnej, bliskiej pamici zmarego o rok wczeniej Papiea Soborowego. Pasolini wierzy w lud, jak jego ojciec duchowy Gramsci; wierzy we nawet wwczas, gdy przestaje wierzy w modzie proletariack, ktrej codzienno przeobrazia si w "wiat nienawistny", a j sam zacz postrzega (susznie) jako zindoktrynowan przez konsumpcjonizm cz sfery drobnomieszczaskiej. Ludowa czysto pozostaje wic nadziej Pasoliniego w uboszych, zwaszcza poudniowych regionach Woch; to wanie dlatego - po rekonesansie w Palestynie - doszed do wniosku, e Ewangeli wedug witego Mateusza powinien nakrci na Pwyspie Apeniskim. Uzasadniona wypadkami historycznymi wiara w postp i lud, ktrego zdrowy instynkt moralny nada si sprawcz przemianom, jest oczywicie wsplna dla wszystkich marksistw. Ona te, wedug Edgara Morina, bya najtragiczniejszym i najzgubniejszym zudzeniem samego Marksa, ktry da si powodowa mesjanizmowi, udzcemu w konsekwencji ca dwudziestowieczn lewic. Pod koniec stulecia stanie si jasne, e - jak ujmie Morin - "wiara w historyczn misj proletariatu nie mieci si w kategoriach nauki, lecz jest przeniesieniem do rzeczywistoci judeochrzecijaskiego zbawienia obiecanego w zawiatach". Pasolini nie zamierza jednak uprawia poprzez tekst biblijny jakiejkolwiek publicystyki biecej, poniewa cakowicie mu ufa; chcia zobrazowa go wanie w postaci pierwotnej, by wykaza sprzecznoci pomidzy jego duchem a wykorzystywaniem go w religii, ktra staa si narzdziem w rkach feudaw i buruazji. Nie pocigao go te tworzenie filmu dla intelektualistw; uwaa, e s dostatecznie krytycznie nastawieni do rzeczywistoci. Ewangelia wedug witego Mateusza miaa by wic w intencji czym o podobnej sile i bezporednioci, co Mczestwo Joanny d'Arc Dreyera i Franciszek, kuglarz boy Rosselliniego: dzieem, "ktre Gramsci mgby okreli jako rdzennie ludowe". Zaiste, jest nim. Jest najwikszym ludowym arcydzieem kina. Ale stao si tak rwnie dlatego, czy moe raczej przede wszystkim dlatego, e - jak najlepiej wyrazi to Zeffirelli - "Pasolini pokaza histori Jezusa, jakby to bya jego wasna: jako apostoowie wystpili najlepsi przyjaciele, Matk Bosk bya uwielbiana matka. Uwaa bowiem, e jedynym sposobem wytumaczenia owej niezwykej opowieci jest przeniesienie jej na poziom osobisty". To wszystko nie oznacza subiektywnoci samej warstwy obrazowej czy sownej: teksty s podawane neutralnie, prawie po bressonowsku (z wyjtkiem tych tylko sytuacji, gdy Jezus pomiennie naucza niczym dziaacz zwizkowy czasw rzymskich), zdjcia - przy caej magicznoci i niezwykej poezji, ktr umia nada im Delli Colli - maj charakter sprawozdawczy. Osobisty charakter przejawia si przede wszystkim poprzez traktowanie charyzmatycznej postaci samego Jezusa, w ktrego roli wystpuje baskijski student, oraz w absolutnie niezwykej koncepcji muzyki. Wzgldnie naturalne wydaje si uycie przez Pasoliniego cytatw z kompozycji sakralnych Bacha. Jednake, uzupenione o liryczne tony Mozarta, stanowi one tylko cz bogatego zestawu - t, ktra odwouje si do powszechnych skojarze emocjonalnych kultury chrzecijaskiej, podobnie jak stylizacje malarskie i rzebiarskie kadrw (Giotto, Martini, Masaccio, Botticelli, Donatello, El Greco). Wspczesn wszechwiatowo ludowej idei chrzecijaskiej zaznaczy natomiast Pasolini w oprawie dwikowej cytatami zarwno z religijnej muzyki Czarnej Afryki, jak z pierwotnego bluesa amerykaskiego Poudnia i pieni rosyjskich. Czyni to wraenie niezwyke, daje potne poczucie syntetycznej powszechnoci w poczeniu z obrazem, ktrego prostota zawiera w sobie rwnoczenie podobny uniwersalizm wywodzcy si z obrazw wczesnego renesansu, surowej architektury poudniowej Italii, prostoty ubiorw postaci, szlachetnej rzeby twarzy i sylwetek noszcych znami trudw egzystencji. Nie przez chrzecijanina stworzone dzieo, podejmujce najtrudniejsz w domenie filmu misj wyobraenia siy metafizycznej, jest niedocigle najdoskonalsz ekranizacj tekstu biblijnego. [1962] FALSTAFF, CHIMES AT MIDNIGHT, Orson Welles. Hiszpania, Szwajcaria Scenariusz: Orson Welles. Pierwowzr scenariusza: William Shakespeare - fragmenty sztuk "The Tragedy of King Richard the Second", "King Henry the Fourth - the I Part", "King Henry the Fourth - the

II Part", "The Life of King Henry the Fifth", "The Merry Wives of Windsor". Zdjcia: Edmond Richard. Muzyka: Angelo Francesco Lavagnino. Scenografia: Jos Antonio de la Guerra, Mariano Erdorza. Kostiumy: Orson Welles. Monta: Fritz Mueller. Wykonawcy: Orson Welles (John Falstaff), Keith Baxter (ksi Hal), John Gielgud (krl Henry IV), Margaret Rutherford (pani Quickly), Jeanne Moreau (Doll Tearsheet), Norman Rodway (Henry "Hotspur" Percy, hrabia Northumberlandu), Alan Webb (sdzia Robert Shallow), Walter Chiari (sdzia Robert Silence), Tony Beckley (Poins), Michael Aldridge (Pistol), Marina Vlady (Kate Percy), Fernando Rey (Thomas Percy, hrabia Worcesteru), Andrew Faulds (hrabia Westmorelandu), Jos Nieto (Henry Percy, hrabia Northumberlandu), Jeremy Rowe (ksi John), Beatrice Welles (pa Falstaffa), Paddy Bedford (Bardolph). Alessandro Tasca Alpine 119' Drugie, a zarazem ostatnie ukoczone spord tych realizowanych etapami wielkich przedsiwzi Wellesa, ktre - powstajc w niedostatkach finansowych, przy pomocy rnych producentw i nie tylko w rnych okolicach, ale nawet na rnych kontynentach - daway jednoczenie wiadectwo jego geniuszu i autodestrukcyjnych niekonsekwencji. Marokaskiego Otella udao si skleci po niezwykych perypetiach, ale Welles mia wtedy 37 lat; krcony w Grach Iberyjskich Falstaff zawdzicza szczliwe ukoczenie hiszpaskiemu producentowi i wielkiej estymie caego zespou dla mistrza (sawni aktorzy na jego nagy telefon przyjedali na jeden dzie z odlegoci tysicy kilometrw) - ale mistrz przekracza ju lat 50. Tajemnica okryje fina jego prb uratowania najbliszego sercu "dziecicia", jakim by rozpoczty w roku 1957 w Meksyku "Don Kichot" z yciow rol nie znanego szerzej Francisca Reiguery: gwnym powodem mnocych si komplikacji byo to, e wyrosa dwunastoletnia Dulcynea i dalsze zdjcia, realizowane etapami w Hiszpanii oraz we Woszech a do roku 1969, musiay jako maskowa niemoliwo pokazania bohaterki w bliszych planach (ostatecznie Welles ukryje zmontowany materia, nie chcc rozsta si z ukochanym dzieem - bez wtpienia nieprzecitnym, jak ujawniaj znane fragmenty). Nie wyjdzie natomiast poza pierwsze zdjcia jego ostatni przed mierci w roku 1985, autobiograficzny "The Other Side of the Wind" z wielkim przyjacielem, Johnem Hustonem w roli gwnej. Po Falstaffie Welles ukoczy jeszcze dwa inne filmy; jeden z nich to znakomita refleksja dokumentalna F for Fake (1973) o Elmyrze de Horym, geniuszu faszowania obrazw, i o innych mistyfikatorach domeny sztuki. Nie uzupeni one jednak blasku jego legendy, w kadym za razie nieporwnanie mniej ni te dwa, ktre oprcz Dotyku za uwieczyy jego poprzednie dziesiciolecie. Obydwa daj rokokowe, hiperboliczne wizje si za gnbicych wiat, obydwa s w ten sam sposb uomne, zapadajce si pod wasnym ciarem. Majcy wywrze wielki wpyw na kino Mr. Arkadin (1955), wspaniae w stylu skrzyowanie Damy z Szanghaju z Trzecim czowiekiem, histerycznie ekspresyjny czarny thriller wyprzedzajcy hipermakiaweliczne kino lat siedemdziesitych, gubi si w naiwnociach melodramatycznego scenariusza; Le Proc`s (1962) zamienia prywatn schizofreniczno opisu Kafki na efekciarski gigantyzm proroctw totalitarnej zagady, ale w swej absurdalnej groteskowoci nie jest przeraajcy, w potokach sw gubi emocje, staje si obrazem widzianym za szyb w terrarium. Wellesowi, renesansowemu gigantowi ekranu, wiat wspczesny wyranie si wymyka. Przyjazny by mu natomiast wiat Szekspira, renesansowego giganta sceny - czego konsekwencj jest Falstaff. Film ten wyrs bowiem z nastroju poegnania dobrych czasw, uosobionych przez grubasa, rozpustnika i samochwa, ktry tak zachwyci krlow Elbiet, e nakazaa autorowi uczyni go bohaterem jeszcze jednej komedii. Byy to "Wesoe kumoszki z Windsoru". Welles uzupeni opowie o Falstaffie opisem jego mierci z "ycia Henryka V", doda w komentarzu kocowe fragmenty "Tragedii Ryszarda II" oraz urywki wykorzystywanych rwnie przez Szekspira kronik Raphaela Holinsheda i zoy sum, ktra w scenariuszu jest spjna na miar moliwoci, a w dialogach ogranicza si do oryginalnych (z jednym maym wyjtkiem rozkazu Henryka IV). Elegia na kres szczliwej Anglii redniowiecznej, opanowanej odtd przez nowoczeniejszy makiawelizm, zostaa wszak pomylana te, bez wtpienia, jako arena popisu dla protagonisty. Od tej strony, w znakomitym towarzystwie, nie moga si nie uda, cho kreacje

wybitnych aktorw maj rny charakter (na przykad siedemdziesicioczteroletnia Margaret Rutherford z zespou "Old Vic" barwnoci swej pani wawiskiej wznosi si ponad wszelkie podziay, podczas gdy John Gielgud nie jest przekonujcy, czego powd tkwi zreszt ju w ustawieniu postaci Henryka IV). Forma spektaklu na ekranie przedstawia natomiast bardzo rn jako wanie dlatego, e Wellesowi zaleao gwnie na samym Falstaffie, mniej wic dba o stylistyczn i merytoryczn zbieno poszczeglnych scen. Zawsze zreszt bardziej zwraca uwag na sam rytm ni na obraz, traktujc film muzycznie i dysponujc szczegln w tej dziedzinie wraliwoci (jako cudowne dziecko wietnej pianistki najpierw chcia zosta wirtuozerskim instrumentalist). Nie mia te przy Falstaffie sutych rodkw na inscenizacj. Pospna komedia o zdradzonej przyjani, przeciwstawiajca ycie w gospodzie zimnej surowoci dworu krlewskiego i koniecznociom racji stanu, opowiadana jest w rezultacie sposobami bardzo rnymi, czsto tuszujcymi dynamik niedostatki produkcyjne; logice bliskich planw w scenach aktorskich towarzyszy niejedno zaskakujce ustawienie kamery i rozwizanie montaowe, jak te oparcie si na kontrastach, by unikn uzasadnionego wraenia powierzchownoci. Ale to uprawnione w owym smutnym kolau. Welles zawsze zreszt operowa kontrastem ruchu i spokoju dla oddania biegu nietrwaego ycia; zawsze uywa nostalgicznej hipertrofii, ktra jest te ukryt strategi opowieci o dobrym Falstaffie. Nie o opoju i banie, lecz o czowieku mdrze dowcipnym, kim penym nie wbrew swym wadom, a niemal dziki nim. Znacznym wysikiem osignity film, moe najbardziej osobisty ze sfinalizowanych, wyrwnuje te swe saboci jedn z najlepszych w ogle sekwencji Wellesa: obrazem bitwy pod Shrewsbury. Owszem, tu te mona znale usterki (niepotrzebne zdjcia w przypieszonym rytmie) - ale dominuje potga wizji, poczwszy od surrealistycznej sylwetki Falstaffa w zbroi, istnego tworu z innej planety. Prolog przypomina skromniejsz powtrk batalii pod Azincourt z Henryka V Oliviera; potem jednak, stopniowo, rozptuje si apokalipsa: w coraz szybszym montau citym ciskane s ujcia ciosw, upadkw, kadry znoju i blu, kotowania si w bocie i doznawania miertelnych ran. Wszystko wypenia groza bitwy, w ktrej gubi si orientacja, pozostaje tylko krwawe niwo, amok zabijania. Ta wizja batalistyczna zajmie stae miejsce wrd szczeglnie pamitnych. I oto w najznakomitszej czci Falstaffa, paradoksalnie, nie liczy si dialog, lecz potga obrazu. Ale czy to paradoks, skoro chodzi o dzieo Wellesa? [1966] FANFARON, IL SOPRASSO, Dino Risi. Wochy. Scenariusz: Dino Risi, Ettore Scola, Ruggero Maccari. Projekt scenariusza: Rodolfo Sonego. Zdjcia: Alfio Contini. Muzyka: Riz Ortolani. Monta: Maurizio Lucidi. Wykonawcy: Vittorio Gassman (Bruno Cortona), JeanLouis Trintignant (Roberto Mariani), Catherine Spaak (Lilly Cortona), Luciana Angelillo (Gianna Cortona), Claudio Gora (Daniele Borelli), Nando Angelini (wuj Michele), Franca Polesello (ciotka Enrica), Linda Sini (ciotka Lidia), Corrado Olmi (Alfredo), Luigi Zerbinati (komandor), Lilli Darelli (ona komandora), Bruna Simionato (turynianka). Fairfilm Incei Sancro 108'# 105' Dzie Wniebowzicia, apogeum woskiego lata, wypad 15 sierpnia 1962 w sobot. Ju o 11 rano Rzym by wyludniony. Jake w takiej sytuacji, gdy Ferragosto mona witowa cznie z niedziel, zamyka si w domu? Tote niemiay Roberto, student czwartego roku prawa wkuwajcy do wrzeniowych egzaminw, daje si w rewanu za przysug namwi nieznajomemu w lanciiaurelii na wypraw nad morze, do Grosseto, gdzie mieszkaj ciotki, i Castoglioncello opodal Livorno. Bruno Cortona imponuje chopcu przebojowoci, jest kim takim, kim choby w czci chciaby by on sam: haaliwie podrywa wszystko, co nosi spdniczk, sypie dowcipami, miga po szosie amic wszelkie przepisy (ale gdy trafi na policjanta, jest nietykalny, bo ma za szyb karteczk "deputowany"). Pogoda oczywicie dopisuje,

wrae co niemiara i Roberto naprawd jest zadowolony, e da si odcign od ksiek; poza tym cieszy go, e tak wiele si nauczy od przenikliwego mentora, ktry w mig potrafi odkry z rysw twarzy i zachowania, kto jest ojcem rzekomego syna jego wuja! Omielony chopiec dzwoni nawet do Valerii z przeciwka, w ktrej si po cichu kocha. Pobyt w Castoglioncello, gdzie Bruno ma on i dorastajc crk, odkrywa ju mniej szampaskie karty ycia: ona rycho po lubie odesza (s w separacji), bo nie chciaa by mniej wanym obiektem zainteresowania ni samochody, crka natomiast wdaa si wanie w zwizek z podstarzaym Bib| i ani myli zwraca uwag na pouczenia rodzicw. To jednak, e Bruno zostaje czciowo pozbawiony splendoru, a rne nieprzyjazne szczegy skaniaj inteligentnego Roberta do refleksji i znalezienia dystansu, tym bardziej pozwala mu poczu smak ycia i nabra pewnoci siebie. Chce na zakoczenie dwch najpikniejszych dotd dni jecha do Valerii, ktra jest w Viareggio, i nie tylko nie boi si ju szybkoci, ale nawet przynagla nowo pozyskanego przyjaciela. Jazd koczy - w ucieczce przed zderzeniem czoowym - runicie samochodu ze skarpy. Bruno wychodzi cao, Roberto ginie na miejscu. Po dwudziestu latach od asystowania Lattuadzie, intermezzu pniejszej dziaalnoci krytycznej i po dziesiciu latach od debiutu Dino Risi, psychiatra z wyksztacenia i pierwszego podjtego zawodu, w praktyce filmowej znany jako peen polotu oraz wydajny reyser popularnych komedii rowego neorealizmu, do istotnie zmienia front. Ju w poprzednich trzech tragigroteskach z lat 19601961 spojrza duo powaniej na rzeczywisto kraju; w Fanfaronie staje si moralist woskiego cudu gospodarczego. Finezyjny dramat psychologiczny - ktrego podstaw s relacje skrupulatnego kontynuatora zasad dawnej Italii i nowoczesnego arywisty, niewinnej modoci i goryczy przedatowanego zbiega przed pustk egzystencjaln - poczony zosta z tem celnych spostrzee obyczajowych, a podany w znakomitej formie warsztatowej: film jest wielowarstwowy, wspaniay dialogowo, pulsujcy zmiennymi rytmami, wymienicie rozwizany w nastrojach obejmujcych odcienie od szyderczej prowokacyjnoci (majcej si sta dla Risiego znamienn) do melancholii i od euforii do podskrnego niepokoju. Szok finau jest waciwie dopenieniem nieco nadmiernym; wszystko wyprowadzone zostao ju wczeniej, take dziki znakomitym kreacjom protagonistw. Problem odpowiedzialnoci by jednym z naczelnych w neorealizmie; nie inaczej traktuje go nastpna generacja i na pewno ten wanie aspekt blisko czy twrcw tak poza tym rnych jak Olmi, De Seta, Zurlini, Ferreri i Pasolini. Starszy od nich, czterdziestopicioletni ju Risi nie naley do ich grupy ani wiekowo, ani emocjonalnie (z temperamentu o wiele bardziej witalny, wanie dlatego tak dobrze rozumia swojego fanfarona), ale jest im bliski nastawieniem duchowym, nawet jeli nie czyni z tego sprawy zasadniczej w kraju wiecznie nkanym przez bufonad, powierzchowno i zajado wynikajc z braku stabilizujcej siy charakteru. Nage powodzenie czyni z rodakw monstra zauway w jednym z nastpnych filmw I mostri (1964). Ucieczka przed sob samym, zaguszanie w pdzie wtpliwoci egzystencjalnych (oryginalny tytu Fanfarona o tym wanie mwi o wyprzedzaniu) bdzie jeszcze tematem innych jego ciekawych filmw, podobnie jak zwizek uksztatowanego w sferze tradycyjnych wartoci adepta i dojrzaego konesera, ktry za fascynujc mask skrywa liczne saboci. Nic ju jednak nie przewyszy kategorycznoci tego dramatu, gdzie w jaskrawym socu peni lata objawia si deprawujcy urok uudy. [1960] FOUR IN THE MORNING, zobacz CZWARTA NAD RANEM FUEFUKIGAWA, zobacz BRZEGI FUEFUKI GAMLET, zobacz HAMLET GARSONIERA, THE APARTMENT, Billy Wilder. Stany Zjednoczone Scenariusz: Billy Wilder, I.A.L. Diamond. Zdjcia: Joseph LaShelle. Muzyka: Adolph Deutsch. Scenografia: Alexandre Trauner. Monta: Daniel Mandell. Wykonawcy: Jack Lemmon (Calvin Clifford Baxter), Shirley MacLaine (Fran Kubelik), Fred MacMurray

(Jeff D. Sheldrake), Jack Kruschen (dr Dreyfuss), Ray Walston (Joe Dobisch), David Lewis (Al Kirkeby), Joan Shawlee (Sylvia), Edie Adams (panna Olsen), Hope Holiday (Margie MacDougall), Willard Waterman (Vanderhof), David White (Eichelberger), Johnny Seven (Karl Matuschka), Naomi Stevens (Mildred Dreyfuss), Frances Weintraub Lax (pani Lieberman), Joyce Jameson (blondynka Dobischa). Mirisch Company 125' Panavision Arcydzieo z Ameryki wielkomiejskiej, powstae w kilkadziesit lat po Gorczce zota, ewokuje tamten umiech przez zy z Ameryki pionierskiej; umiech wspczesny wypada troch bardziej gorzko, inne te formy, mniej szlachetne, przybiera gorczka zota. Wilder w apogeum swojej twrczoci urzeka ciepym humanizmem i byskami dowcipu, w istocie jednak przemylnie konstruuje film naprawd zoony; wcale nie komediowy, lecz krytyczny wobec deprawujcego jankeskiego materializmu i ofensywny nie tylko wobec jeszcze jednego tabu obyczajowego, jakim jest skryta prostytucja w mieszkaniach udostpnianych szefom przez podwadnych. Pomysem na t opowie - wywoanym sytuacj ze Spotkania - byo wanie uyczanie klucza do garsoniery. Jej yczliwy lokator to C.C. Baxter z potnej nowojorskiej firmy ubezpieczeniowej, w hierarchii urzdnikw wyniesiony na razie na dziewitnaste pitro (oczywicie nie bez zwizku ze sw uczynnoci) i majcy nadziej dalszego awansu w symbiozie ze zwierzchnikami. Niestety, proceder zostaje fatalnie skomplikowany odkryciem, kto jeszcze przychodzi do jego mieszkania. Samotny, staromodny i agodny C.C. nie ogranicza bowiem swoich emocji do wrae estetycznych, atwych do zauwaenia w wystroju jego wntrza: ywi te sympati do miej windziarki z biurowego wieowca. Gdyby Fran Kubelik przynajmniej bya szczliwa z szefem dziau, moe daoby si strat przebole; ale Sheldrake postpuje ajdacko. Konsekwencj jest prba rozwizania trosk pigukami nasennymi, podjta przez Fran wanie w kawalerce Baxtera. Dobrze, e ten, cho wstawiony, wraca na czas, by samobjczyni odratowa i nie dopuci do zawiadomienia policji; le, e ona szefa, wcale nie przypadkiem, dowiedziaa si o zdradzie i ma ma do, skutkiem czego Sheldrake "przejmuje pann Kubelik", wierny pracownik obejmuje natomiast posad asystenta na pitrze 27. le? Tak, le, bo poczciwo Baxtera ma przecie granice i pozwala mu przewidzie, czym si to, zapewne, skoczy dla Fran; granice ma te jego indyferentyzm i zgoda na ponienie. Gdy szef raz jeszcze, w wieczr sylwestrowy, chciaby skorzysta z mieszkania, wierny dotychczas asystent odmawia mimo groby wyrzucenia z pracy - i sam skada dymisj. Dowiedziawszy si o tym, Fran pdzi do garsoniery. Na schodach syszy strza... Ale to tylko korek od szampana. W kadym razie tak przedstawia si przyjta wersja zakoczenia; byy bowiem dwie. Wilder, ktry uchodzi w Hollywoodzie za absolutn wyroczni w sprawach konstrukcji dramaturgicznej, rygorystycznie budowanej na standardowych stu trzydziestu stronach scenariusza, wcale nie miewa filmu gotowego jeszcze przed krceniem, sporzdzonego na papierze jak Clair. Owszem, mia go w gowie; podstaw byo dla natomiast ustalenie obsady. Garsoniera naleaa do najbardziej improwizowanych na planie, co mocno niepokoio aktorw, nawet Lemmona, obdarzonego przez reysera blisk przyjani (stanie si jednak regu, e najlepszymi rolami Lemmona bd te, ktrych si najbardziej obawia). Cz owego niedookrelenia wynikaa na pewno ze strategii Wildera, z zamiaru przemycenia paru prawd o milionach ludzkich mrwek w nowojorskiej metropolii; generalnie jednak tak wanie stosowa metod. Pozwalaa mu na ni byskotliwo aranowania sytuacji i widzenia istoty rzeczy. W ten sposb zreszt zaprasza do aktywnego uczestniczenia w swych opowieciach, wzorujc si na Lubitschu w angaowaniu wyobrani. Wiele szczeglnie emocjonalnych momentw Garsoniery dostarcza przykadw subtelnych niedopowiedze w ujciach nie wprost, lecz w odbiciach, planach od tyu, z oddali lub informacjach spoza kadru. O dziwo, sam autor nie zachwyca si szczeglnie tym wanie dokonaniem, pomimo piciu "Oscarw" (w tym za film roku, za najlepszy scenariusz i dla najlepszego reysera; mona dyskutowa, czy rwnie Adolph Deutsch nie powinien mie statuetki za muzyk, natomiast na pewno zabrako jeszcze szstej, bezsprzecznie zasuonej nagrody dla Shirley MacLaine). Mwic, e w jego filmach cieszy go czasem kilka minut, a czasem zaledwie trzydzieci sekund, najbardziej obok Bulwaru Zachodzcego Soca ceni

sobie Wilder Stalag 17 (1953), chyba pierwszy w ogle wiadomie prowokacyjny film antyheroiczny, gdzie "dobre jest a p kwadransa". Przecie jednak - o wiele bardziej ni w tamtej tragikomedii z obozu jenieckiego, gdzie fragmentom udanym towarzysz irytujce, niewiarygodne, kcce si z realiami wanie w Garsonie rze da najgbsze, prekursorskie poczenia miesznego i bolesnego. John Irving, pniejszy mistrz owych zwizkw, u ktrego wan rol odgrywaj inspiracje wanie austriackie (y w Wiedniu przez kilka lat), rozwija w "wiecie wedug Garpa" refleksje na temat tego, co powiedzia Horace Walpole, preromantyczny twrca gotyckiego horroru powieciowego - jakoby wiat by komiczny dla tych, ktrzy myl, tragiczny za dla tych, ktrzy czuj. Czynic swym rzecznikiem Garpa, Irving dochodzi do pogldu, e Walpole upraszcza wiat, bo mylimy i czujemy jednoczenie; co za do komizmu i tragizmu rzeczywisto jest ich mieszanin, nie sposb wic zrozumie, dlaczego miayby to by czynniki przeciwstawne. Irving deklaruje, e nigdy nie wymiewa ludzi ani ich nie wyszydza, cho posuguje si komizmem drastycznym: jedynie bowiem ludzi traktuje powanie. Std te nie ma dla ludzkich zachowa nic poza yczliwoci i nic poza miechem na pocieszenie blinich. Geniuszem w tej mierze by Chaplin; on jednak, by wyrazi powane traktowanie ludzi, mg w filisterskiej Ameryce operowa tylko humorem rozczulajcym. Wilder natomiast jest cznikiem pomidzy tamt optyk a kontestacyjn bezceremonialnoci Keseya, Hellera, Philipa Rotha i Altmana. Garsoniera, komediodramat o obronie godnoci, daby si z pewnoci przedstawi powanie w postaci moralitetu; ale Wilder nie jest moralistyczny, take dlatego, e zbyt wiele wie jako yd, ktry matk i wikszo rodziny straci w Owicimiu, a urodzony by w Galicji gdzie midzy Lwowem a Czerniowcami (rodzice mieszkali wwczas w Suchej Beskidzkiej). Z drugiej natomiast strony majc poczucie rodkowoeuropejskiej solidnoci, ktra daje te fundament strukturom jego fabu - Wilder nigdy nie sprzeda si dla obcesowego, nieprzyzwoitego efektu. Uprawia mdr dwoisto, ustawicznie skoncentrowany na precyzji pokazania tak, by nie nudzi; a jeeli musia wybiera midzy tward prawd a zabawianiem, wola zabawi. [1964] GDY PRZYCHODZI KOT, AZ PRIJDE KOCOUR, Vojtech Jasny. Czechosowacja. Scenariusz: Jir Brdecka, Vojtech Jasny. Dialogi: Jir Brdecka, Vojtech Jasny oraz Jan Werich. Projekt scenariusza: Vojtech Jasny. Zdjcia: Jaroslav Kuzera. Wykonawcy: Vlastimil Brodsk (Robert), Jan Werich (1. Oliva; 2. czarownik), Jir Sovk (dyrektor szkoy), Vladimr Mensik (wony), Emlia Vsryov (Diana), Jirina Bohdalov (Julie), Karel Effa (Janek), Jaroslav Mares (kierownik restauracji), Vlasta Chramostov (Marj nka), Jana Werichov (ona kierownika restauracji), Stella Zzvorkov (ona dyrektora szkoy), Alena Krevtzmnov (plotkarka), Michal Pospisill (Joska), Dana Dubanska , Vclav Babka (milicjant), Ladislav Fialka (Franta), Tonda Krcmar (Olda), Pavel Brodsky (nauczyciel). 104' CinemaScope Agfacolor Pierwszy barwny manifest nowego czeskiego ducha, przeniesionego na szeroki ekran z praskich teatrw, scenek kabaretowych, plastyki, przypowieci literackich i studiw animacji: poetycka ba filozoficzna wymierzona w obud, a uruchomiona ostatecznie impetem nadanym kinowemu widowisku przez West Side Story. Bezkompromisowym sdzi ludzi jest czarodziejski kot zdolny wskazywa kolorem wady i odstpstwa od normalnoci, rozprawa moralna ze zem przenikajcym spoeczestwo przeprowadzona za zostaje z punktu widzenia dziewiciolatkw. Oto w pewnym miasteczku (t rol gra poudniowomorawski Tel, rodzinna miejscowo reysera) wchodzi w faz krytyczn konflikt pomidzy ksiycowo szlachetnym nauczycielem Robertem a bezdusznie pragmatycznym dyrektorem szkoy, ktremu nie podoba si wpajanie dzieciom odwanej prostolinijnoci: nazwany przez Roberta morderc, gdy ustrzeli bociana w celu zdobycia wypchanego okazu do pracowni, pryncypa zwalnia wychowawc z pracy. Akurat przybywa do grodu trupa cyrkowa pod wodz czarodzieja; w skad zespou wchodzi kot w okularach. Jeli je zdejmie, potrafi nie tylko demaskowa szarzejce w jego wzroku postacie zodziei, ale take kncych wiaroomcw i zazdronikw, fioletowych kamcw i serwilistw, a nawet (co za

niedyskrecja) agodnie czerwieniejcych zakochanych. Z pewnoci takie stworzenie nie mogoby liczy na sympati Urzdu Kontroli Publikacji i Widowisk; dbajcy o ad dyrektor podejmuje wic odpowiednie kroki. Gdy jednak niebezpieczny kot zostaje przez niego cichcem zamknity, miara si przebiera. Dzieci na znak protestu wszdzie maluj koty, najwiksze graffiti umieszczajc na rynku, po czym porzucaj szko i znikaj u zaprzyjanionego gawdziarza Olivy, mieszkaca miejscowej wiey; stawiajc jako warunek powrotu wolno kota i peni poprzednich praw swojego nauczyciela. Odnosz zwycistwo, ale triumf szczeroci jest czasowy, a radosna satysfakcja Roberta pomieszana ze smutkiem: wraz z czarownikiem odjechaa liczna akrobatka, w ktrej zdy si zakocha, tracc z oczu dobro ogu. Kontynuujce Tsknot dzieo z cyklu realizmu fantastycznego, ktry Jasny zamknie przygotowywanymi przez kilkanacie lat Wszystkimi dobrymi rodakami, wkracza jako alegoria znacznie wyraniej w kwestie polityki i sytuacj kraju deprawowanego zakamaniem ideologicznym: to ten rodzaj paraboli, ktry w cigu kilku lat, znajdzie bogato rozwinit specyfik, ze wszystkich krajw w orbicie radzieckiej uprawiany tylko w Czechach i na Sowacji (Juraj Jakubisko). Powodem wanie caa baza kulturalna, ktr Jasny ogarnia w filmie o moralistycznym kocie bd trawestujc wzory (eksperymentalny teatr multimedialny "Laterna Magika" Alfreda Radoka oraz wsppracujcych z nim - midzy innymi - Karela Zemana, Formana, Jireca, Kadara i Klosa; bd wczajc artystw z tego krgu bezporednio do ekipy. Zasb inspiracji jest jednak duo szerszy: od magii ekranowej Claira po monochromatyzm plastyki staroegipskiej (ktry znalaz odpowiednik w przedstawieniach skutkw kocich spojrze) i od kolay graficznych po osobliw parafraz "Hamleta". Podobnie z uytymi motywami muzycznymi. W dugo trwajcej realizacji (sam okres zdjciowy zaj prawie rok) dao to nieuniknione niekonsekwencje, wyranie rn warto elementw skadowych i spore bdy: sceny niemal doskonae ssiaduj z do banalnymi czy estetycznie chybionymi wskutek sprzecznoci treci i konwencji. Na og tym lepiej, im dalej od realizmu, cho niektre prby poetyzowania te nie cakiem si uday. Sia oryginalnoci tak fantazyjnej groteski budzi jednak zachwyt - i susznie - nawet na tle wyjtkowej gamy pocztku lat szedziesitych: Jasny zdobywa cannesk Nagrod Specjaln, postawiony przez jury wyej ni Anderson ze Sportowym yciem, Olmi z Narzeczonymi i Brook z Wadc much. [1962] GIORNO PER GIORNO DISPERATAMENTE, zobacz DZIE ZA DNIEM BEZ NADZIEI GIRL WITH GREEN EYES, zobacz DZIEWCZYNA O ZIELONYCH OCZACH GIULIETTA DEGLI SPIRITI, zobacz GIULIETTA I DUCHY GIULIETTA I DUCHY, GIULIETTA DEGLI SPIRITI, Federico Fellini. Wochy Francja Republika Federalna Niemiec. Scenariusz: Federico Fellini, Tullio Pinelli, Ennio Flaiano, Brunello Rondi. Projekt scenariusza: Federico Fellini, Tullio Pinelli. Zdjcia: Gianni Di Venanzo. Muzyka: Nino Rota. Scenografia i kostiumy: Piero Gherardi. Monta: Ruggero Mastroianni. Wykonawcy: Giulietta Masina (Giulietta), Mario Pisu (Giorgio), Sandra Milo (1$ Susy; 2$ Fanny; 3$ Iris ), Valentina Cortese (Valentina), Silvana Jachino (Dolores), Caterina Boratto (matka), Milena Vukotic (Teresina), Elisabetta Gray (Elisabetta), Valeska Gert (Bhishma), Genius (Genius), Alberto Plebani (detektyw), Lou Gilbert (dziadek de Filippis), Luisa Della Noce (Adele), Felice Fulchignoni (lekarz Raffaello), Sylva Koscina (Sylva), Federico Valli (Valli), Mario Conocchia (prawnik zakochany w Giulietcie), Elena Fondra (Elena), Asoka Rubener (asystent Bhishmy), Sujata Rubener (asystentka Bhishmy), Friedrich von Ledebur (dyrektor szkoy), Dany Paris (Arlette), Yvonne Casadei (Lola). Angelo Rizzoli EichbergFilm 145' Technicolor Straszni mieszczanie cudu gospodarczego Italii: pomidzy dekadenckim erotyzmem a zmorami

potpienia piekielnego. Wszystko w orbicie wzorowej pani domu zamonego specjalisty kontaktw organizacyjnych, ktra wanie odkrywa, e m woli niejak Gabriell Orsi. Wtrcona tym w kryzys wieku redniego Giulietta poddaje si sugestiom przyjaciek, sistr, lekarzy, spirytysty, maga i kobiet wyzwolonych; uprzednio osaczana przez fantasmagorie, w finale odzyska harmoni wewntrzn, wchodzc pomidzy pinie lasu wok swego elitarnego osiedla willowego w nadmorskim Fregene i akceptujc wiat podobnie jak Guido Anselmi w Omiu i p. Deklarujc, e sportretuje Woszk trawion kompleksami, fobiami i zakazami kulturowymi wyniesionymi w gwnej mierze z domu rodzinnego, z dziecistwa ksztatowanego przez wite rygory obowizkw moralnych kobiety jako ony, Fellini posuguje si, owszem, karykatur biecego obyczaju rodakw i najostrzejsz u niego argumentacj antykatolick, odchodzi jednak od krytyki spoecznej ze Sodkiego ycia dalej nawet ni w filmie poprzednim; tym bardziej natomiast wyranie konstruuje Giuliett i duchy wedug psychoanalitycznego klucza Junga jako drog indywiduacji. Jak Osiem i p jest wizj dozna transformujcego si mczyzny, tak tutaj chodzi o portret wewntrzny kobiety. Problem zawiera si wszake w tym, e bohaterka jest osob bardzo przecitn, inwencja daa natomiast Felliniemu zgromadzi obszerny zbir iluzyjnych monstrw, ktry sprbowa ukonstytuowa jako wasny wiat Giulietty, czc modernizm scenograficzny z surrealizmem elementw obrazowych i zawierzajc Jungowi, e dla mczyzn kobiety s obiektem projekcji tego, czego nie wiedz o sobie samych. Najwyraniej nie wszystko si udao. Take dlatego, e krg wasnej mieszczaskiej wyobrani Felliniego, z jego sympatiami do klownw i magii, ma pewn tandetno, ma saboci - przenikliwie, a nawet z pewnym wyprzedzeniem skomentowane przez Pasoliniego w noweli La ricotta z filmu RoGoPaG (1962). Dopiero Rzym przyniesie mistrzowsk organizacj kalejdoskopu z drugiego okresu twrczoci autora La strady, ju wycznie na tamie barwnej, kiedy to - jak zechciaa zdefiniowa Pauline Kael - poczwszy wanie od Giulietty i duchw Fellini zmienia si w zawodowego aranera przyj. A nie chodzi, zaiste, o przyjcia intelektualne. Patrzcy w twarze Bergman usiuje w nich odkry kosmos wewntrzny; Fellini po wyowieniu nowej postaci do swej galerii osobliwoci zabiera si "do podkrelenia trikami i kostiumem tego wszystkiego, co moe wyrni psychologi jednostki". Po wejciu Omioma i p do pierwszego szeregu awangardy porzuca go waciwie od razu, wdrujc na sw oddzieln wysp przetworzonego widowiska popularnego i fotoplastikonu. Nie bdzie na niej zbyt wiele miejsca dla zoonego aktorstwa: w opowieci o zbitej z tropu bogatej rzymiance otrzymay pole do ekspresji niektre odtwrczynie rl otaczajcych j, fascynujcych Felliniego kobiet - Sandra Milo, Valentina Cortese, Silvana Jachino, a take niebywaa Valeska Gert jako jasnowidz - natomiast protagonistka zgoa statystuje. Czy miao tak by wiadomie, czy nie, przysparza to trudnoci w wywaeniu obrazu; bohaterka zjednuje tylko dziki promieniowaniu naturalnego uroku filigranowej Giulietty Masiny, ktra (co warto moe wzi pod uwag) wcale nie miaa tu by duo dalej od swojej postaci ni Mastroianni od Felliniego w Omiu i p. Ani harmonia caej struktury, ani niuanse toku przemian psychicznych nie absorbuj jednak zbytnio autora Giulietty i duchw: jego sensualizm wyraa si w fizycznych ostentacjach, w bujnoci obrazu przywoujcego zespoy odczu. Cho wic rdem ksztatu obrazowego bya fantazja Felliniego, wsparta przez sztuk Piera Gherardiego, to nieumiarkowan ornamentacj (bardziej msk ni kobiec) zintegrowa dopiero w przekonujcym stylu Gianni Di Venanzo. Poprzednio zamaszyst pynnoci wizji wnis wielki wkad w triumf Omiu i p; tu zachwyca perfekcj w kolorze - co byo zaiste trudne wobec zamierzonego zderzania si harmonii z kakofoni - i nietypowoci owietlania, indukujc wraz ze spaszczaniem obrazu poczucie arealnoci. Dla by moe najwybitniejszego w poowie dekady operatora filmowego (jakkolwiek jawnie nie wedug biecych kryteriw hollywoodzkich, bo nigdy nie otrzyma nawet nominacji do "Oscara") bdzie to ostatnie wietne dokonanie; w nastpnym roku przedwczenie zabierze go mier. [1962] GLI INDIFFERENTI, zobacz OBOJTNI

GOCIE WIECZERZY PASKIEJ, NATTVARDSGSTERNA, Ingmar Bergman. Szwecja. Scenariusz: Ingmar Bergman. Zdjcia: Sven Nykvist. Wykonawcy: Gunnar Bjrnstrand (Tomas Ericsson), Ingrid Thulin (Mrta Lundberg), Max von Sydow (Jonas Persson), Gunnel Lindblom (Karin Persson), Allan Edwall (Algot Frvik), Olof Thunberg (Fredrik Blom), Kolbjrn Knudsen (Aronsson), Elsa Ebbesen (kobieta zawiadamiajca o samobjstwie), Eddie Axberg (Johan Strand). Svensk Filmindustri 81' Kluczowy film na drodze twrczej Bergmana, jego przeom egzystencjalny i stylistyczny. Motyw treciowy w porwnaniu z poprzednim Jak w zwierciadle nie ulega pozornie zmianie: Bg jest mioci, mio dowodem istnienia Boga. Tym razem jednak akcent pooony zostaje na zaprzeczeniu: Bg milczy, jego nieobecno to brak mioci, to pustka. Ci, ktrzy kochaj, wierz i obdarowuj uczuciem innych; niezdolni do mioci nie s w stanie pomc ani blinim, ani samym sobie. Gocie Wieczerzy Paskiej zaliczaj si do najpospniejszych filmw szwedzkiego znawcy ludzkich dusz. Dla niego jednak dzieo to oznacza radosne oczyszczenie z lkw wszczepionych w protestanckim domu ojcapastora, wymknicie si spod presji poj cielesnoci sprzecznej z umysem, rozstanie z religi, ktra rzdzia pesymizmem przekona o ubstwie duchowym jego samego i rodakw. Runicie owej nadbudowy oznacza te pozbycie si literackiego kompleksu niszoci oraz poczucia starowiecczyzny estetycznej: czterdziestoczteroletni Bergman odkrywa wyzwolenie w naturalnym biegu rzeczy, cho naturalno przekazana przeze na ekranie nie nosi nawet ladu atwego optymizmu, przypominajc w niejednym Bressona. Centralna cz tryptyku o milczeniu Boga (pojcia trylogii zacznie ostatecznie uywa sam autor, cho potem przyzna, e byo to tylko koniunkturalne) rozgrywa si pewnej pochmurnej niedzieli przedwionia w maej miejscowoci na wzgrzach rodkowoszwedzkiej Dalarny. Pastora Tomasa gnbi po mierci ony nie tylko prnia emocjonalna, lecz zwtpienie w Boga i sens posannictwa. Wierni wyczuwaj jego wahanie, tym bardziej e jest antypatyczny i oschy. Nie umie odpowiedzie ani na mio drobiazgowo opiekuczej, staropanieskiej nauczycielki Mrty (ktra jest agnostyczk), ani na depresj czonka swojego zboru, rybaka Perssona nkanego myl o zagroeniu chiskim arsenaem jdrowym. Po porannym naboestwie, na ktrym jest tylko dziewicioro wiernych, Persson przychodzi znale u pastora otuch; zamiast niej Tomas, usiujc by szczerym, przekazuje mu wasn niepewno. Niebawem dowiaduje si o samobjczej mierci rybaka. Na popoudniowe naboestwo nie przychodzi nikt. Rozmowa z dobrodusznym kocielnym, garbatym Algotem, ktry rozwaa mk psychiczn osamotnionego przez wszystkich Jezusa, pozwala jednak pastorowi poj humanistyczny sens wsplnoty, zdrady przez opuszczenie i zaniechanie, mioci przez spenienie powinnoci. Tomas decyduje si odprawi naboestwo. W ciemniejcej przestrzeni kocioa rozjarzaj si wiata. Udrki szwedzkiej samotnoci maj nieco odmienny charakter, poniewa skandynawska mizantropia uksztatowaa si jako pewien tradycyjnie akceptowany stan szlachetnoci, co warto sobie uwiadamia przy interpretacji wielu tamtejszych dzie literackich, a take filmowych, od Banitw poczwszy. Bergman jednake kwestionuje t ucieczk - czego najsilniejszym poprzednio wyrazem jest dramat profesora w Tam, gdzie rosn poziomki - tak, jak kwestionuje ortodoksj luterask swego ojca (powtarzajcy si motyw karzcego Boga jako pajka, czyhajcego w sieci nad gowami wiernych). Religia jako rdo lku jest faszem zwaszcza w kraju mieszkacw otoczonych ogromami pustych przestrzeni, samotno szwedzka jest za we wspczesnym wiecie podobna samotnoci innych. Gocie Wieczerzy Paskiej opisuj ten pogld na stan rzeczy z duym spokojem; realizacja przypada na okres, gdy Bergman nie tylko porzuca tematy wertykalne, ale godzi si ze starym ojcem. Duch tego filmu to zimowe wiato Pnocy, sabo rozjaniajce mrok; punkt wyjcia by nieco inny (w ogle zreszt niezwyky, bowiem pierwotna inspiracja to usyszana w Wielkanoc "Symfonia psalmw"

Strawiskiego), szczegy podlegay za wyjtkowo wielu metamorfozom ostateczny rezultat jest jednak mistrzowsko spjny i tworzcy jedno z form obrazow. Wsppraca z Nykvistem nad twrczym rozwijaniem roli naturalnego skandynawskiego wiata w ekspresji dramatu, rozpoczta przy Jak w zwierciadle, daje tu pierwszy rezultat wybitny, jakkolwiek zrazu nie dostrzeony na tle oglnie odmiennej postaci filmu, surowej statecznoci wydatnie go rnicej od dzie poprzednich. Zaoeniem bya rwnoczesna realistyczno owietlenia we wntrzu maego kocioa, gdzie przez wiksz cz opowieci przebywa pastor, i wyraenie tym wiatem jego stanu psychicznego; po starannych studiach we wntrzach naturalnych Nykvist odtworzy rzeczywisto optyczn w atelier sztokholmskim, speniajc zarazem intencje reysera. Pena gama szaroci, eksponujca stany od pustej rozpaczy do przebyskw otuchy, skontrastowana z zimowymi plenerami, daje wspania demonstracj talentu jednego z najwybitniejszych artystw kamery, ktry tu wanie zrozumia swe powoanie i skal moliwoci. [1964] GRA UCZU, JUEGO DE LA OCA, Manuel Summers. Hiszpania. Scenariusz: Pilar Mir, Manuel Summers. Projekt scenariusza: Manuel Summers. Zdjcia: Francisco Fraile. Monta: Pedro del Rey. Wykonawcy: Sonia Bruno (Angela), Jos Antonio Amor (Pablo), Mara Massip (Blanca), Pascual Martn (Miguel). Benito Perojo Paraguas 112' Niespodzianka: w dobie zwycistwa jzyka nowych fal filmowych, stanowczo odcinajcych si od kina mieszczuchw, sukces czego pozornie starego i banalnego, bo tematu trjkta maeskiego, podanego w stylu odwieonym, ale przecie kompromisowym. Najpewniej std, e w kinie hiszpaskim trzeba odda co za co; ale warto, bo sytuacja w majcym trwa p dekady okresie liberalizacji jest sprzyjajca. W roku 1963 otrzymaa rodki upastwowiona szkoa filmowa i wywodzce si z niej pokolenie trzydziestolatkw zdoao kilku ciekawymi filmami stworzy formacj nowego kina hiszpaskiego. Manuel Summers by w niej najaktywniejszy obok Jorgego Graua i Maria Camusa; swymi pierwszymi pracami - Del rosa... al amarillo (1963) i La nia de luto (1963) - zwrci najwiksz uwag na festiwalach europejskich. Gra uczu nie ma ani ywego autentyzmu obserwacji obyczajowej debiutu, ani bliskiej Berlandze satyrycznej zadziornoci drugiego filmu, kryje jednak pod powierzchni wicej: jest inteligentnym opisem infantylizacji emocjonalnej Hiszpanw pod rzdami klerykalnej dyktatury. Nieprzystpna Angela i onaty trzydziestoletni Pablo, projektanci graficzni, s kolegami z pracy. Zawieraj blisz znajomo, gdy jego Blanca pojechaa do chorego ojca zabierajc dwjk dzieci. Somianemu wdowcowi spowszedniaa ju po siedmiu latach pierwsza modziecza ukochana, zmieniajca si powoli w typow hiszpask mamusi; sam zachowa natomiast pen atrakcyjno fizyczn, odbiega te od otoczenia wraliwoci i dowcipem. Potrafi tym podbi pikn Angel, ktra podnieca go wanie dlatego, e wydaje si nieosigalna. W pierwszej fazie ich stosunki nie przekraczaj stadium przyjani, oddalenie sprzyja jednak uczuciom i zamierzony romans zamienia si w mio. W czasie wakacji Pablo wyrywa si z Balearw na kilka dni do Angeli przebywajcej pod Walencj, zdobywa dziewczyn typowym mskim lamentem o doprowadzajcej go do szalestwa abstynencji i ju wyglda na to, e przeczuwajca zagroenie Blanca jest przegrana, gdy po powrocie na Majork Pablo dowiaduje si o jej ciy. Wystraszony wyznaje zdrad, od ony otrzymuje przebaczenie, Angela natomiast odrzuca go jako oszusta. Koniec? Wcale nie takie to pewne: duma Angeli potguje tsknot Pabla... Pospolici i naiwni bohaterowie nie s idealizowani; raczej kompromitowani przez wtrcane w montau ich wyobraenia mylowe groteskowe i niedojrzae. Niektre z tych nowofalowych subiektywizacji wietnie cz si z dokonywan przez kamer obserwacj dokumentaln codziennoci i atrybutami obyczajowymi (gra planszowa stanowica to czowki), objawiajc przy okazji inne, rysownicze

zdolnoci Summersa jako wzitego karykaturzysty oraz jego talenty zdystansowanej bystroci ocen, biorce si po ojcu, znanym malarzu, z angielskich korzeni rodzinnych. Czasem jednak gra reyserska poddajca myl, e w tych realiach obyczajowych nawet dramat zwizkw pozamaeskich moe by tylko komediomelodramatem, traci polot: komentowanie niedojrzaoci bohaterw staje si banalne samo w sobie. Wwczas filmowi pomagaj atuty wniesione przez wspscenarzystk. Subtelno analizy osobowoci bohaterw - sprawiajcych wraenie duych dzieci z filmikw, przy ktrych pracuj, przy ktrych od najmodszych lat wyrastali - to niewtpliwie zasuga delikatnej rki Pilar Mir. W przyszoci sama bdzie reyserowa, osigajc najlepsze wanie w niuansowych opisach psychiki. [1961] Grecja, zobacz ELEKTRA GREK ZORBA, ZORBAS, Michael Cacoyannis. Grecja, Stany Zjednoczone Scenariusz: Michael Cacoyannis. Pierwowzr scenariusza: Nikos Kazantzakis - powie "Vios kai politeia tou Alesi Zorba". Zdjcia: Walter Lassally. Muzyka: Mikis Theodorakis. Scenografia: Vasilis Fotopoulos. Monta: Michael Cacoyannis. Wykonawcy: Anthony Quinn (Alexis Zorbas), Alan Bates (Basil), Lila Kedrova (madame Hortense), Irene Papas (wdowa), Sotiris Moustakas (Mimithos), Eleni Anousaki (Lola), Takis Emmanuel (Manolakas), Giorgos Fountas (Mavrandonis), George Voiadzis (Pavlos). Michael Cacoyannis Anthony Quinn Rochley 141' Wpisana w pejza Krety - kolebki kultury nowoytnej - fascynujca wewntrznym bogactwem opowie filozoficzna o losie czowieka i sztuce ycia; pochwaa panhelleskiej radoci istnienia i afirmacji biegu wydarze, wyraana przez szampasko nakrelon posta greckiego obieywiata. "Czowiek musi by troch szalony, gdy inaczej nie potrafi zerwa swoich wizw i sta si naprawd wolny": posanie zapomnianej mdroci staroytnych dla ludzi zduszonych w ptach wiata nowoczesnego nie przeszoby zapewne niezauwaone co innego jednak, gdy istniao tylko na stronicach powieci Kazantzakisa, a co innego, gdy w genialnej kreacji objawi jego moc Anthony Quinn, ktry sam po oscarowej roli Gauguina w Lust for Life (1956) sta si artyst pdzla. Artyst niepolednim, najwyej cenionym malarzem pord akto rw, cho sam skromnie mwi, e tylko zrzyna ("jak da Vinci od Giotta, a Micha Anio od antycznych Grekw"). Jako Zorba jest wszake tylko artyst egzystencji - jeli nie liczy muzykowania na nieodcznym santuri - i przewodnikiem intelektualnego modzieca, ktry powrci z Anglii na rodzinn wysp ojca, by zosta na niej artyst pira. Poniewa Basil, przejty ideami postpu, zamierza te uruchomi otrzyman w spadku kopalni wgla brunatnego, by zrobi co dobrego dla ziomkw ojca, Zorba z najwitszym przekonaniem moe mu wytumaczy, e na stateczku pyncym ku wyspie zetkna ich mojra, bo on wanie jest, midzy innymi ma si rozumie, rutynowanym grnikiem, wieo wylanym z kopalni rudy, lecz tylko dlatego, e pobi bossa. Nowym bossem zostaje w tej sytuacji Basil, Zorba za przystpuje do prac inynierskich nad transportem kd do obudowy sztolni z rosncego powyej lasu na wzgrzu klasztornym. Zamieszkuj na skraju wioski, w ktrej uwag przybysza ogniskuje moda wdowa, znienawidzona przez miejscowych za sw niedostpno; Zorba tymczasem romansuje w nieodlegym miasteczku z balzakowsk kurtyzan, ktr nazywa romantycznie imieniem bohaterki wojny wyzwoleczej z Turcj. Oba zwizki przynosz jednak kobietom mier: wdow, mimo odwanej interwencji Zorby, po samobjstwie zakochanego w niej chopca zabija noem jego ojciec, madame Hortense za, ograbiona ze wszystkiego ju w godzinie mierci przez czyhajce wiedmy, umiera na Wielkanoc na zapalenie puc bez perspektyw na pogrzeb, jako e "bya Europejk, katoliczk egnajc si czterema palcami". Pikn katastrof koczy si te prba generalna wybudowanej przez Zorb kolejki linowej do zwoenia drewna. I wtedy zrujnowany boss prosi fatalnego konstruktora, aby nauczy go taczy; aby mogli razem pokaza losowi, e ich witalno jest niezwyciona jak bojc si fiaska zrobi to Zorba owej nocy, gdy wymyli projekt.

Zacz tak taczy, gdy niegdy umar jego trzyletni pierworodny; mylano, e zwariowa i jest zgubiony, ale dla niego, przeciwnie, byo to zbawienie duszy. Teraz ywioowy balet na pustej play staje si wyzwoleniem urody ycia dla Basila. W kulturze rdziemnomorskiej kwintesencj tego, co oznacza taniec Zorby, daje andaluzyjskie flamenco skupiajce wpywy iberyjskie, arabskie, indyjskie i ydowskie: manifest energii, dumy i blu ludzi krzywdzonych, misterium i znami tosamoci. Bohater Cacoyannisa nie ma jednak w sobie pamici tamtej sumy wielowiekowej tradycji, jest instynktowny. Pewn form tej pierwotnoci nadaje dopiero narastajcy rytm kompozycji Theodorakisa na buzuki, opartej na motywach ludowych i swym fenomenalnym powodzeniem, jak mao ktra melodia kina, decydujcej te o popularnoci filmu. Cacoyannis broni si przed zarzucaniem mu przy dokonanej adaptacji atwych kompromisw obliczonych na potrzeby dystrybucji amerykaskiej - w rzeczy samej, naley do autorw zdecydowanie niepodlegych - ale kto wie, czy klasy ekranowego Greka Zorby nie obronili Theodorakis, zawsze umiejcy nada obrazowi szlachetny rys Lassally (co tym razem docenia Akademia Hollywoodzka), fascynujca Irene Papas, niezwykej barwnoci Lila Kedrova jako puch buduarowy rojcy o swej glorii z czasw I wojny wiatowej (zastpia w ostatniej chwili Simone Signoret, z imponujcym efektem rwnie nagrodzonym "Oscarem") oraz oczywicie nade wszystko Anthony Quinn (ktry w swojej kategorii przegra statuetk do musicalowo salonowego Rexa Harrisona). Cho bowiem scenariusz naprawd wietnie przeksztaci powie Kazantzakisa, zmieniajc midzy innymi autobiograficzn narracj na optyk obserwatora przybywajcego z zewntrz, to Cacoyannis podj pewne decyzje ryzykowne i wtpliwe, uywajc groteskowych i pejoratywnych tonw w opisie wieniakw kreteskich, na pewno za przedstawi temat nie na tym samym poziomie intelektualnym. Dla Kazantzakisa, ucznia Bergsona i autora esejw filozoficznych, napisana w roku 1946 powie bya bowiem take polemik z podziaem Nietzschego na postaw apolisk - cenic to, co jasne, przejrzyste, zrwnowaone, zamknite, doskonae i harmonijne - i dionizyjsk z jej wyborem peni i podnoci, ciemnej dynamiki waniejszej od precyzji, pdu ycia znoszcego granice, obalajcego prawa, rozbijajcego proporcjonalne ukady. Subiektywna refleksja autora, przeciwstawiajca oba pierwiastki w dowiadczeniu osobistym, znaczy jednak co innego ni zanadto apoliski Basil ekranowy, ktry odkrywa Arkadi przekonujc si do dionizyjskoci Zorby. W samej strukturze znacze to troch zbyt powierzchowne; jak zachwycenie si mieszczuchw przyrod w Wycieczce na wie Renoira, jak bezkrytyczno upojenia si prawami natury przez weekendowiczw z Wybawienia Boormana wedug Dickeya. Cacoyannis zaiste ryzykowa. Miar jego wiadomoci, talentu reyserskiego i naleytej wsppracy z zespoem jest rezultat tak zwyciski na rnych poziomach, rwnie w bogactwie stylistycznym trzech gwnych linii opowieci, i tak zjednujcy swoim niesonecznym powabem. [1966] GD, SVLT, Henning Carlsen. Norwegia, Dania, Szwecja Scenariusz: Peter Seeberg oraz Henning Carlsen. Pierwowzr scenariusza: Knut Hamsun - powie "Sult". Zdjcia: Henning Kristiansen. Muzyka: Krzysztof Komeda. Scenografia: Erik Aaes. Kostiumy: Ada Skolmen. Monta: Anja Breien, Henning Carlsen. Wykonawcy: Per Oscarsson (Pontus), Gunnel Lindblom ("Ylajali"), Sigrid HorneRasmussen (wacicielka drugiego mieszkania Pontusa), Osvald Helmuth (waciciel lombardu), Sverre Hansen (malarz), Birgitte Federspiel (siostra "Ylajali"), Wilhelm Lund (sekretarz w redakcji), Wilfred Breistrand (znajomy w meloniku), Roy Bjornstad (chromy ebrak), Hans W. Petersen (Christi), Pal Skjonberg (policjant nr 78), Ola B. Johanssen (asystent redaktora), Egil HjorthJensen (staruszek z zawinitkiem w parku), Henki Kolstad (redaktor naczelny), Per Theodor Haugen (oszukany subiekt), Knud Rex (m wacicielki mieszkania). ABC Henning Carlsen Sandrews Svenska Filminstitutet 112'

Triumf koronkowej pracy nad adaptacj: na ekranie oywa Christiania sprzed lat osiemdziesiciu (odnaleziona w plenerach zaukw Kopenhagi), ale nie Christiania realna, tylko taka, jak przeywa trawiony godow gorczk syn wiejskiego krawca Pedersena z Hamsund, przybyy tu po nalene mu uznanie dla wasnej wartoci intelektualnej, plan pierwszy wypenia za nieustannie jego ywy - czy moe raczej egzystencjalny - odpowiednik, uosobiony przez Pera Oscarssona. "Zota Palma" aktorska w Cannes bya w tym wypadku oczywistoci, rwnie jednak niewtpliwa jest ranga caego filmu i pierwszy sukces wsplnych przedsiwzi kinematografii skandynawskich. Inicjatyw podj duski indywidualista, samouk rutynowany przy realizacjach wielu krtkometrawek dokumentalnych (a od paru lat take filmw fabularnych), wspary za gwnie orodki szwedzkie - czoowa krajowa wytwrnia Sandrews i niedawno utworzony pastwowy instytut filmowy, dla ktrego jest to jedno z trzech przedsiwzi inaugurujcych mecenat produkcyjny. Zanim Knut Hamsun wyda w roku 1890 pierwsz powie, zdy ju by szewcem, subiektem, brukarzem, nauczycielem, aktorem, a podczas dwukrotnego pobytu w Ameryce konduktorem, robotnikiem portowym, kaznodziej, a wreszcie tak ciko zachorowa na grulic, e musia wraca do kraju, gdzie doszed do siebie jako urzdnik pocztowy w fiordowym ordalu. Stamtd wysya debiutanckie teksty podpisane pseudonimem (w pierwszym z opublikowanych drukarze zgubili ostatni liter i tak ju zostao). Zaledwie w wieku dwudziestu piciu lat zdy osign stan czowieka gboko dowiadczonego i zgorzkniaego; szuka oparcia w filozofii Nietzschego, jest przeciwny pozytywistom i liberalizmowi, ostro atakuje podstawowe dla zo wspczesnej cywilizacji - perfidi i egoizm Anglosasw, jeszcze bardziej za nienawidzi drapienego, indyferentnego mieszczastwa. W kilka lat pniej, po udanych pocztkach, prbuje jako eseista i pisarz przebi si w stolicy; te wanie okolicznoci daj podstaw autobiograficznej historii jego Pontusa, godujcego literata, ktremu duma kae nieugicie zachowywa postaw niezalen, nawet za cen odrzucenia wspaniaej szansy zwizanej z zainteresowaniem piknej crki oficera, ktr nazwa Ylajali. Precyzyjny w szczegach opis psychologiczny wdrwek bohatera po miecie, walki wewntrznej w toku decyzji podejmowanych ustawicznie wbrew potrzebom ciaa, wrae ze spotka z ludmi oraz halucynacji przynis Hamsunowi saw wiatow; cho ju niezadugo mia si sta oderwanym od rzeczywistoci konserwatyst, w owym czasie by w awangardzie opisu wiata wewntrznego, a jego powie dodatkowo zjednywaa jako dramat godnoci nieprzecitnego czowieka i wyzwanie dla sytej buruazji. Przenoszc literackie tworzywo tego opisu na ekran, Carlsen potrafi znacznie bardziej myle subiektywnymi obrazami ni sowami monologu i refleksji: deformacj, rodzajem i intensywnoci owietlenia, montaem skojarzeniowym. Nie przesadzi zarazem prawie nigdzie z ekspresyjnoci (najbardziej ekspresyjny, z doskonale utrafionymi odruchami kabotystwa swojego bohatera, jest sam Oscarsson), z rol scenografii czy dwiku (komentarz muzyki Krzysztofa Komedy jest bardzo oszczdny). Zapewne pomocny by mu nabyty rygoryzm dokumentalisty. Opowie wskazywaa na rodki tradycyjne jako w tym wypadku najwaciwsze, natomiast sekret powodzenia polega na wprowadzeniu, w ramy tej tradycyjnej struktury, swobodnej i ywej wyrazistoci szczegw, i to bardziej szczegw reakcji ni szczegw fizycznych, a raczej reakcji poprzez otaczajc - subiektywn - fizyczno. Std wybr odrealniajcej dugiej ogniskowej zamiast tradycyjnych dla wizualnego stylu epoki przepastnych gbi ostroci, ale te odwoania do subiektywnie oddajcej tamte czasy plastyki Muncha. Wszystko w Godzie susznie koncentruje si na graniczcych z masochizmem prowokacjach moralnych Pontusa w deniu do wielkoci pod egid Dostojewskiego; nie polega jednak tylko na odtworzeniu. Sekret w tym, e oprcz dostosowania si fizycznie do postaci przez odpowiedni godwk i oprcz warsztatowego doboru metod utosamienia ruchowego, Oscarsson znalaz subtelny autoironiczny dystans, take wobec megalomaskiej, moe nawet schizofrenicznej autoironii bohatera. Replika ekranowa umkna w ten sposb wszystkim trzem grocym jej niebezpieczestwom: nadekspresji, naturalizmowi i zakurzonej martwocie. Nie tak znw wiele? Okazao si wystarczajce, by wietno oryginau znalaza odbicie w jednej z najcelniejszych adaptacji literackich. [1963] HR HAR DU DITT LIV, zobacz OTO TWOJE YCIE HSZ RA, zobacz DWADZIECIA GODZIN

HADAKANO SHIMA, zobacz NAGA WYSPA HAKUCHU NO TORIMA, zobacz KOSZMAR ZA DNIA HAMLET, GAMLET, Grigorij Kozincew. Zwizek Radziecki Wsppraca reyserska: Innokientij Smoktunowski. Scenariusz: Grigorij Kozincew. Pierwowzr scenariusza: William Shakespeare - sztuka "The Tragical Historie of Hamlet, Prince of Danmarke". Zdjcia: Jonas Gricius. Muzyka: Dmitrij Szostakowicz. Scenografia: Jewgienij Jeniej. Kostiumy: Solomon Wirsaladze. Wykonawcy: Innokientij Smoktunowski (Hamlet), Anastasija Wiertinskaja (Ofelia), Michai Nazwanow (krl Claudius), Elza Rasine (krlowa Gertrude), Jurij Toubiejew (Polonius), Wadimir Erenberg (Horatio), Stepan Oeksenko (Laertes), Wadim Miedwiediew (Guildenstern), Igo Dmitrijew (Rosencrantz), Wiktor Kopakow (grabarz), Aadu Krewald (Fortinbras), Aleksandr Czekajewskij (szef trupy teatralnej). Lenfilm 149' Sovscope By czy nie by w pastwie, ktre jest wizieniem? Hamlet w przygotowywanej przez osiem lat wersji Kozincewa jest wyksztaconym w Wittenberdze humanist dokonujcym wyboru politycznego i podejmujcym walk w siedzibie wadzy skostniaej w ukadach z przeszoci. Samotny dysydent w ogrodzie nie plewionym przeciwstawia si na mier i ycie kamstwom drugiego maestwa matki, korony stryja, paternalizmu Poloniusza oraz karier Rosencrantza i Guildensterna. Czy wie, e musi zgin? Wie, bo jest inteligentny. "Rozarzony, jasnowosy myliciel", jak go nazwie Kenneth Tynan, jest jednak Hamletem pomylanym po rosyjsku (jakkolwiek w piknej oprawie scenograficznokostiumowej, wyborze na zdjcia plenerowe zamku w Tallinie i przynajmniej czciowo w decyzjach obsadowych Kozincew stara si o akcentowanie pierwiastkw nordyckich). Szeroka dusza tego ksicia nie pozwoli mu si wic pogodzi z tym, e wyprzedza swj czas, e jest za saby, by wygra: frustruje go to, ale nie wpdza w rozterki. Ma dylematy natury technicznej, nie psychologicznej i przyjmujc walk ze znacznie gorszych pozycji, sam dyktuje warunki. W tej koncepcji szczeglnie uzasadniona staje si owa supozycja ClaudeEdmonde Magny, e gwna z nielogicznoci sztuki wynika z woenia w usta Hamleta wspaniaego monologu wyraajcego postaw wasn autora, a nie postaci: to Szekspir myli o samobjstwie. Ksi na Elsynorze dziaa. Jest nawet bezwzgldny, take wobec matki, cho kosztuje go to wiele gwatownego blu, bo to matka traktowana po sowiasku jak wito; bezwzgldny rwnie wobec Ofelii, gdy zdradzia. Oczywicie nieobce mu s wahania. Czowiek peny, jakim jest Hamlet Smoktunowskiego, nie moe ich by pozbawiony. Nie wahaj si tyrani. Intelektualici potrafi natomiast przegra, wiedzc z gry, e tak si stanie. Ten Hamlet jest intelektualny bardziej ni ktrykolwiek inny; jest te nowoczenie zdystansowany aktorsko; tym samym jest najbardziej ponadczasowy. Najlepiej te wyraa problem myli przeciwstawionej okruciestwu przemocy nie pojedynczych zoczycw, lecz systemu. Jeszcze bardziej intrygujco przedstawia si ta wersja na tle kraju, w ktrym powstaa, i na tle totalitaryzmu XX wieku (dotychczas zblionego Hamleta - jak o tym przypomni Szab przy okazji Mefista - odkrya tylko sztuka narodowosocjalistyczna). Kozincew umia znale uniwersalizm treci najpeniej, jak byo to moliwe; w ojczynie Szekspira jego koncepcja spotyka si z penym uznaniem, protagonista zostaje za uznany za najlepsze ekranowe wcielenie postaci i umieszczony w jednym rzdzie z najwybitniejszymi Hamletami stulecia, do ktrych nale romantyczny John Gielgud z roku 1930, Michael Redgrave ze Stratfordu w roku 1958 najblisze Smoktunowskiemu uosobienie udrczonego intelektualisty, przenoszcego na scen swoj prywatno, Jonathan Pryce - najbardziej freudowski obok Oliviera z jego sawnej scenicznej wersji jeszcze sprzed wojny, z roku 1937, oraz David Warner - Hamlet czasw kontestacji. Smoktunowski by podczas tej ekranizacji nie tylko aktorem, ale take dynamicznym wsptwrc; rozumiejc si wietnie z Kozincewem w jego zamyle generalnym, susznie podziwiajc konsekwencj i

logik wszystkich szczegw adaptacji, aranowa sceny i dodawa do wykoncypowanej struktury wasn sceptyczn ywioowo. Ma to swj oddzielny wymiar - Hamlet jest yw iskr w zgniej stagnacji Elsynoru - ale pomogo te caoci przedsiwzicia, z ktrej i tak wieje jubilerskim chodem. Zwaszcza e zastosowane tu wzory plastyczne Vermeera i szlachetne pikno czarnobiaej kontrastowoci wspaniaych zdj Griciusa, a take wyrafinowana, wyrazicie tworzca nastrj muzyka Szostakowicza s na palecie rodkw przekazu po tej samej chodnej stronie. Przeciwwag daj tylko aktorzy, cho na pewno nie wszyscy, poniewa niektrzy psuj wrcz natrctwem realizm konieczny dla przeprowadzenia zamysu reyserskiego. Cudowna jest Ofelia w yciowej roli Anastazji Wertyskiej - modszej crki Aleksandra - czcej defensywno i kruch delikatno renesansowej figurki porcelanowej z ukrytym temperamentem hitchcockowskich blondynek; wspaniay grabarz Kopakowa; trafna krlowa otyszki Elzy Raine, naiwna w kobiecym przeniewierstwie i przeraona zoonoci poczyna syna, ktry dla osignicia celu przyjmuje zbrodnicze reguy gry w zbrodniczym gniedzie (przeraona bardziej jego sarkazmem ni wasn podoci). Uniwersalizm Szekspira - komentuje Kiernan Ryan - w tym znajduje wyraz, e postawienie si na miejscu jego bohaterw pozwala odkry ich naturalno emocjonaln w sytuacji i czasach, w ktrych zostali opisani. Poprzez umiejtn selekcj oraz interpretacj inscenizacyjn (fizyczny konkret scenerii; pogrzeb Poloniusza i nakadanie aoby Ofelii; powrt Laertesa zamierzajcego pomci ojca) Kozincew zdoa wzmocni t wiarygodno postaci w sztuce, na ktr skadaj si nieco sprzeczne elementy ze redniowiecznej opowieci o Amlecie duskiego kronikarza Saxona Grammaticusa i dramatyczne wahania bohatera elbietaskiego. Kreacja Smoktunowskiego tym bardziej podkrelia ten czynnik, na ktrym chyba najbardziej zaleao reyserowi, skoro wraz z gotowym filmem odda do rk czytelnikw ksik na temat swoich przemyle zatytuowan "Szekspir - nasz wspczesny". [1962] HARAKIRI, SEPPUKU, Masaki Kobayashi. Japonia. Scenariusz: Shinobu Hashimoto. Pierwowzr scenariusza: Yasuhiko Takiguchi - powie "Seppuku". Zdjcia: Yoshio Miyajima. Muzyka: Toru Takemitsu. Scenografia: Junichi Ozumi, Jusho Toda. Ukady szermiercze: Seiji Iho. Monta: Hisashi Sagara. Wykonawcy: Tatsuya Nakadai (Hanshiro Tsugumo), Akira Ishihama (Motome Chijiiwa), Rentaro Mikuni (szambelan Kageyu Saito), Tetsuro Tamba (Hikokuro Omodaka), Shima Iwashita (Miho), Ichiro Nakaya (Hayato Yazaki), Yoshio Aoki (Umenosuke Kawabe), Yoshio Inaba (Jinnai Chijiiwa), Kei Sato (Masakazu Fukushima), Masao Mishima (Tango Inaba), Jo Azumi (Ichiro Shimmen). Shochiku 134' Grandscope Rok 1630, czasy najwikszej potgi rodu Tokugawa, cisego zamknicia kraju i najsurowszych rygorw feudalnej wadzy szogunatu. Od pitnastu lat obowizuje bezwzgldny kodeks bukeshohatto, poddajcy kontroli kast rycersk (punkt trzeci gosi midzy innymi, e prawo moe popa w sprzeczno z rozumem, ale rozum nie jest powodem, by ama prawo); kto straci honor, winien zgodnie z uksztatowan ju w wieku XIV etyk bushido - drogi rycerskiej - popeni seppuku, przez prostakw zwane harakiri. Rytualne samobjstwo dokonywane jest zgodnie z ceremoniaem za pomoc krtszego z nieodcznych dwch samurajskich mieczy: egnajcy si z yciem czyni prostopade cicia brzucha, poziome przechodzce w pionowe, po czym sekundujcy z tyu samuraj cina mu gow. Bukeshohatto i straszliwa represyjno rzdw zwyciskiego klanu, datujce si od zdobycia w roku 1615 zamku w Osace przez Ieyasu Tokugaw, doprowadziy kodeks bushido do tragicznych wynaturze i zaci na mentalnoci Japoczykw przez kilka wiekw. Ju wczeniej problem stanowia bezpotomna mier monowadcy: jego rycerze stawali si wwczas roninami, ktrzy w czasach pokoju nie byli potrzebni do wzmocnienia zag innym potentatom. Niewielka liczba zaj godnych stanu rycerskiego skazywaa bezpaskich samurajw na brak rodkw materialnych i godowanie (bd, z koniecznoci,

rozbj). Bukeshohatto wydatnie pomnoyo ich liczb: terror Tokugaww obawiajcych si opozycyjnych klanw prowadzi do ich przymusowego rozwizywania z powodu (lub pod pretekstem) zamania ktrej z zasad. Za rozbudow fortyfikacji - zakaz w punkcie szstym - spotkao to w roku 1619 Fukushimw, w ktrych dwunastotysicznej zaodze suyli Hanshiro Tsugumo i jego przyjaciel Jinnai Chijiiwa. Nim ten pierwszy popeni seppuku, Chijiiwa ubieg go, proszc zarazem o opiek nad synem. Tsugumo zaj si wic z kilkunastoletni crk wyrobem parasolek; w kilka lat pniej jego Miho wysza za Motomego Chijiiw, zatrudniajcego si jako guwerner. W krytycznej sytuacji roninowie poczli si zgasza na dworach magnackich z prob o zaszczyt popenienia seppuku na dziedzicu paacowym, poniewa brak rodkw do ycia uniemoliwia im zachowanie czci; w takich razach bywali przyjmowani na sub lub przynajmniej obdarzani zapomog. Nagminno przypadkw skonia jednak mylcych ortodoksyjnie arystokratw do upowszechnienia innego zwyczaju: zgody na samobjstwo. Tak postpuje si na stoecznym dworze ksicia Iyiego (a w kadym razie tak zdecydowa robi pod nieobecno ksicia jego szambelan). Gdy wic przybywa tu w rzeczonej sprawie Tsugumo, zostaje ostrzeony, e na nic liczy nie moe, natomiast dobrze byoby unikn powtrzenia si niedawnego gorszcego widowiska, gdy pewien mody samuraj musia zabi si w mczarniach bambusow atrap, poniewa zapomnia, e miecz jest dusz samuraja i niegodnie go sprzeda. Tsugumo nie porzuca jednak zamiaru i prosi o asyst przy seppuku trzech dowdcw z druyny ksicia: dwch mistrzw miecza, Omodak i Yazakiego, oraz Kawabego, zastpc szambelana. Poniewa jako dugo si nie pojawiaj, tajemniczy ronin ma czas opowiedzie, co skonio go do decyzji. W toku relacji odsania prawd: nieszczsny mody samuraj to jego zi, doprowadzony do beznadziejnej sytuacji grulic Miho i chorob maego synka, trzej sekundanci nie przybywaj za, bo tchrzliwie skrywaj hab. Kady z nich zosta bowiem pozbawiony w pojedynku z Tsugumo samurajskiego koku, co rwna si obowizkowi popenienia seppuku; taki by pocztek zemsty starego mistrza, ktry nie mia ju nic innego do czynienia na tej ziemi po dowiedzeniu si o okrutnej krzywdzie zicia (najpierw udzono go przyjciem do druyny Iyiego, potem, pomimo baga, nie pozwolono poegna si z rodzin) oraz niemal rwnoczesnej mierci crki i wnuczka. Reszty zemsty dopenia Tsugumo po przedstawieniu caej historii: zabija czterech ludzi ksicia, omiu rani, zniewaa otarz domowy i popenia samobjstwo, nim mogli do strzeli wezwani sudzy z muszkietami. Nie dosign szambelana; nie zdoa te desperack demonstracj zwrci powszechnej uwagi na tragiczne dylematy stwarzane przez wadz autorytarn. Trzech winnych ksi Iyi kaza zgadzi, lecz spraw zatuszowano: tych, ktrzy zginli, zabraa podobno choroba... Tak charakterystyczne dla drogowskazw etycznych wspczesnego Japoczyka poczucie wstydu, oczywiste pitno odcinite w mentalnoci przez zasady kodeksu rycerskiego, jest jednym ze rde siy narodu. W warunkach demokracji jego warto jest zrozumiaa; totalitaryzm wykorzystywa jednak t cech dla represyjnego zniewolenia, podobnie jak wiele innych wzorw wzitych z bushido, biece sukcesy gospodarcze kraju maj za ow ciemn stron feudalnych struktur zarzdzania. Kobayashi jest szczeglnie uwraliwiony na grob odnawiania si militaryzmu i ubezwasnowolniania narzuconymi rygorami ideologicznymi, tote tworzc swj pierwszy film historyczny, mia na uwadze wanie owe zwizki ze wspczesnoci. Demaskatorska ostro nie wypada zbyt zrcznie w samej fabule wykorzystujcej chwyty zbyt jaskrawe, jeli nie melodramatyczne - jakkolwiek bardzo zrczn struktur nada scenariuszowi Shinobu Hashimoto, wspautor Siedmiu samurajw, Tronu we krwi czy Ukrytej fortecy. Nie doszo te do pomniejszenia problemu przez obarczenie odpowiedzialnoci wyjtkowych jednostek: winny jest system. Naprawd jednak film nabiera innego wymiaru dziki wspaniaoci formalnej obrazu: to ona decyduje o wielkim zwycistwie Kobayashiego. Najwaniejsza emocjonalnie demitologizacja seppuku w opisie przeraenia i okrutnych mczarni Motomego ani troch nie marnuje siy poprzez naturalistyczn nadmierno, krytyka nieludzkich konsekwencji bushido nie oznacza nierespektowania wyrafinowanej sublimacji rycerskiego obyczaju, groza walki na miecze nie przesania jej estetyki. Szczeglnie, e Kobayashi umie wspaniale wygrywa cisz i kontrasty dwikowe, nastrj muzyki Toru Takemitsu na biw, zmienny rytm, kompozycj szerokiego ekranu w dynamicznie zmiennych ujciach szerokoktnych, elegancj fotografii w czerni i bieli zarwno we wntrzach, jak w chmurnym plenerze. Pierwszorzdne znaczenie ma te w tym filmie aktorstwo: Tatsuya Nakadai, jako Tsugumo o blisko dwadziecia lat starszy ni w rzeczywistoci, buduje posta z najlepszych moliwych skadnikw, a ponadto ma doskonale zarysowanych opozycjonistw w osobach Rentara Mikuniego jako dystyngowanie cynicznego szambelana i Tetsura Tamby jako ponurego mistrza miecza.

[1966] HIDEG NAPOK, zobacz ZIMNE DNI HONNO, zobacz UTRACONA PE HOW TO STEAL A MILLION, zobacz JAK UKRA MILION DOLARW HUD, zobacz HUD, SYN FARMERA HUD, SYN FARMERA, HUD, Martin Ritt. Stany Zjednoczone. Scenariusz: Irving Ravetch, Harriet Frank Jr. Pierwowzr scenariusza: Larry McMurtry - powie "Horseman, Pass By". Zdjcia: James Wong Howe. Muzyka: Elmer Bernstein. Wykonawcy: Paul Newman (Hud Bannon), Brandon de Wilde (Lon Bannon), Melvyn Douglas (Homer Bannon), Patricia Neal (Alma), Whit Bissell (weterynarz Burris), George Petrie (Joe Scanlon), Crahan Denton (Jesse), Val Avery (Jose), John Ashley (pomocnik weterynarza), Sheldon Allman (waciciel drogerii), Robert Hinkle (spiker na zawodach), Don Kennedy (awanturnik w barze). Martin Ritt, Irving Ravetch 112' Panavision Elegia odchodzcej Ameryki cnt tradycyjnych: Larry McMurtry, piewca wolnych przestrzeni Teksasu, daje filmowi pierwsz z fabu emanujcych tak duym urokiem na ekranie. Hud, syn farmera ma wrd nich ton najpowaniejszy - to jeszcze lata szedziesite, kiedy do zakrojonego serio dramatu psychologicznego nie bywaj dodawane atrakcje uboczne - i przedstawia si jako osignicie najlepsze. Wspaniay aktorsko film, sugestywnie opisujcy obrazem relacje pomidzy ludmi a otoczeniem, zdobywa trzy "Oscary" (Patricia Neal, Melvyn Douglas oraz hollywoodzki senior niskotonowoci i krtkiej ogniskowej James Wong "Low Key" Howe) plus podobn popularno, jak w nastpnych dekadach bd si cieszyy Ostatni seans filmowy Bogdanovicha, Czue swka Brooksa i Lonesome Dove (1988) Wincera. Opowie przedstawia wizerunki duchowe i aspiracje na trzech szczeblach rodu tradycyjnych hodowcw byda z nudnej prowincji preriowej. Dziadek kieruje si niezmiennie kodeksem pionierw, tym samym co w pocztkach wieku; jego syn Hud to hedonista epoki industrialnej, przyjmujcy wspczesne reguy gry, a wic wygodne zdobycie zysku; wnuka, bratanka Huda, oywia jeszcze modzieczy idealizm, a poza tym Lon wda si troch w dziadka z mioci do ziemi. Jest jeszcze Alma, gospodyni trzech samotnych mczyzn, zakochana w Hudzie trzydziestoparolatka z najlepszej rasy dzielnych Teksanek, jedna z tych samotnych wysp archipelagu ludzkiego, ktre McMurtry tak lubi i umie opisywa. Alma jest wanie kim, kogo Hud potrzebuje; ale ona nie zdecyduje si na krok w jego stron, ostrona wobec jawnej lekkomylnoci, pytkich zasad i zainteresowa, ucieczek w przygody z kobietami i burbonem guszce kompleks winy (w powrocie z wesoej wyprawy spowodowa po pijanemu wypadek samochodowy, w ktrym zgin brat uwaany przeze za znacznie lepszego). Pozostae postacie znajduj si w do odlegym tle. Gwne napicia przebiegaj pomidzy ojcem a synem: Hud chciaby sprzeda grunt potentatom naftowym, ojciec nie dopuszcza myli o zdradzeniu ziemi przodkw. Gdy bydo zaczyna chorowa, wbrew radzie syna nie sprzeda go nim stanie si jasne, e to epidemia pryszczycy, i zgodnie z normami przeprowadza egzekucj stada; wiadomy nieuchronnej staroci i odstpstwa syna, zaamany, umiera po zasabniciu i upadku z konia na objedzie swego terytorium. Alma, ktr Hud prbowa zdoby si, a take Lon, ktry dojrza do oceny fascynujcego go przedtem stryja i wygarnia mu prawd, opuszczaj ranczo. Hud zostaje sam z puszk piwa. Przy wszystkich rnicach konflikt syna z ojcem, konflikt dwudziestowiecznej Ameryki konsumpcyjnej z dziewitnastowieczn etyk protestanckiej pracy odpowiada tu w skali osobowej antagonizmowi pokoleniowemu z Na wschd od Edenu, natomiast w wymiarze spoecznym, westernowej porace

wolnych hodowcw z jankeskimi ekspansjonistami, w tym przypadku z naftowcami. Drugi motyw za lat pitnacie (ale na tle kraju po II wojnie wiatowej) znacznie wyraniej ulokuje na tle mitologii Zachodu Alan Pakula: Przybywa jedziec to pie poegnania z wolnymi terytoriami, nie stronica od metaforycznoci i poezji. Ritt, cierpliwy obserwator, trzyma si realistycznego konkretu pierwowzoru. Cho McMurtry to nie Steinbeck, wietnie umie opisa prawd psychiczn i obyczajow specyfik teksask: to problemowe jest mao zoone, lecz ludzie przedstawiaj si bardzo plastycznie. Takich te, niestandardowych, pokaza ze swoimi aktorami Ritt, odmalowujc midzy innymi jeden z pierwszych portretw nowoczesnego antybohatera kina amerykaskiego we wcieleniu Paula Newmana. Owa wielowymiarowo nie zostaa zreszt tak atwo zrozumiana. Modzi Amerykanie identyfikowali si z uwodzicielskim, indyferentnym Hudem, co reyser skwitowa: "a mylaem, e to sukinsyn; no tak, ale ja mam pidziesit lat..." [1960] I COMPAGNI, zobacz TOWARZYSZE I FIDANZATI, zobacz NARZECZENI I GIORNI CONTATI, zobacz DNI S POLICZONE I PUGNI IN TASCA, zobacz PICI W KIESZENI IDOL, NAYAK, Satyajit Ray. Indie Scenariusz: Satyajit Ray. Zdjcia: Subrata Mitra. Muzyka: Satyajit Ray. Monta: Dulal Dutta. Wykonawcy: Uttam Kumar (Arindam Mukherji), Sharmila Tagore (Aditi Sengupta), Sumita Sanyal (Promila Chatterji), Bharati Devi (Manorama Bose), Bimal Ghosh (Jyoti), Kanu Mukherji (Pritish Sarkar ), Ranjit Sen (Haren Bose), Somen Bose (Shankar), Jogesh Chatterji (Aghore Chatterji), Lali Choudhury (Bulbul), Satya Bannerji (Sadhu), Susmita Mukherji (Molly), Jamuna Sinha (Shefalika), Subrata Sen (Ajoy), Bireswar Sen (Mukanda Lahiri). R .D. Bansal 120' Arindam Mukherji, znany aktor kina bengalskiego, podruje pocigiem z Kalkuty do New Delhi po odbir nagrody. Podr daje mu okazj do przemyle, zwaszcza po tym, gdy moda dziennikarka z przenikliw bezwzgldnoci sprowokowaa najbardziej niemie wspomnienia zwizane z uzalenieniem od alkoholu. Pomidzy jednym rankiem a nastpnym Mukherji staje si, w spotkaniach z nowymi ludmi, kim innym; ale po przyjedzie, w obliczu tumu wielbicieli, przywdziewa znw powok idola. Chocia sceneria jest dla Raya wyranie nietypowa, sam temat natomiast nienowy (nade wszystko za jego konkluzje: e egzystencja na szczycie jest samotna i pena niepewnoci, oraz e za saw si paci), dokonana tu analiza osobowoci naley do najciekawszych pomidzy filmami podobnego pokroju. Retrospekcje i sekwencje snw wydaj si wyranie zdradza jeli nie impuls do tego przedsiwzicia, to w kadym razie jego mistrzowskie wzory: Tam, gdzie rosn poziomki opar Bergman na identycznej kombinacji podry, reminiscencji i koszmaru, ktry przywodzi take na myl poetyk innych jego wczesnych filmw. Jednake nie chodzi tu tylko o wietny popis warsztatowy, jaki moe ju by bez wysiku podjty przez Raya, oraz o wprowadzanie zmian stylistycznych (nieobecny poprzednio szybki monta city). Idol jest te bowiem podjtym na dogodnym gruncie moralistycznym komentarzem reysera - pierwszym tego rodzaju - do aprobowanego za ycia Nehru, ale majcego go rozczarowa w przyszej dekadzie kierunku zmian spoecznych: wiara w si indywidualnoci, podstawowa dla Raya, zaczyna si rozmija z tendencjami coraz bardziej nakazowego sterowania yciem kraju. [1962]

IL BELL'ANTONIO, zobacz PIKNY ANTONIO IL BRIGANTE, zobacz ROZBJNIK IL BUONO, IL BRUTTO, IL CATTIVO, zobacz DOBRY, ZY I BRZYDKI IL DISPREZZO, zobacz POGARDA IL GATTOPARDO, zobacz LAMPART IL POSTO, zobacz POSADA IL SOPRASSO, zobacz FANFARON IL TERRORISTA, zobacz ZAMACHOWIEC INTIMNI OSVETLENI, zobacz INTYMNE OWIETLENIE INTYMNE OWIETLENIE, INTIMNI OSVETLENI, Ivan Passer, Czechosowacja Scenariusz: Ivan Passer, Jaroslav Papousek, Vclav Sasek. Zdjcia: Miroslav Ondrcek, Josef Strecha. Opracowanie muzyczne: Oldrich Korte. Wykonawcy: Zdenek Bezusek (Petr), Karel Blazek (Bambas), Vera Kresadlova (Stepa), Jan Vostrcil (dziadek), Jaroslava Streda (Marie), Vlastimila Vlkov (babka), Karel Uhlk (aptekarz), Miroslav Cvrk (Kaja), Dagmar Redinova (maa Marie). 72' Okruchy ycia: na polu faluje zboe, pod cmentarnym murem aobnicy oprniaj pcherze, na ce wygrzewa si kobieta, niebawem pocznie grabi siano - a tymczasem duet kornecistw zagra umaremu zza muru cmentarza w chwili opuszczania trumny do grobu, potem za ruszy si do pieww i tacw na stypie. Tu poezja Smetany - "ronie yto, bdzie chleb" - tam mieszno rzeczy codziennych i tsknota do czego wikszego, i malutka zapobiegliwo, i trwanie. Pejza z Bruegla, tak; ale Bruegel malowa przecie swoimi obrazami ukryte przypowieci moralne. Mozaika ukadana przez Passera ocenia warto ycia w podobny sposb, nie naruszajc prawdy materialnej i dodajc aur sztuki. O fabu chodzi najmniej. Znacznie bardziej o stan rzeczy wyraony wizualnie, raczej symultanicznie ni w kontrach montaowych, cho s i takie - gdy zestawiona zostaje modo i przemijanie, krasa i pospolito, gadko miejska i trud ryty na twarzach socem w polu. Na przeciwstawieniach oparty jest zreszt sam temat: do dawnego przyjaciela z konserwatorium, zaszytego w prowincjonalnym miasteczku, przyjeda wiolonczelista z zespou symfonikw stoecznych, by zagra koncert z miejscowymi amatorami. Przywozi przyjacik, ktra troch si tu bdzie nudzi podczas caodobowych odwiedzin, gdy druhowie poczn wspomina dawne czasy, a potem jeszcze zajm si butelk liwowicy i rojeniami o ruszeniu w sin dal. Bdzie obiad w gronie rodzinnym z peregrynacj udka kurczcia po talerzach, kwartet z aptekarzem, a rano niadanie z toastem na cze przybyszw ajerkoniakiem, ktrego nie da si wypi, bo zbyt gsty; i to ju wszystko. Debiut przyjaciela Formana naley do najbardziej niezwykych filmw nowofalowych. Nie tylko dlatego, e omija dramaturgi opowieci ekranowej; chodzi te o nieuchwytno sposobu przekazu znacze, jak si okae, znamienn dla Passera. Jest w tym filmie oczywisto nieprzejrzysta bardziej jeszcze ni w neorealizmie: tam bowiem, cho nie zawsze jasne byy motywacje autorw, to czytelna dydaktyka ich wywodu. Intymne owietlenie daje natomiast szerok dowolno rozumienia relacji przedstawianych bohaterw i otaczajcego ich wiata - od domniema, e chodzi o potpienie hedonizmu, po dostrzeenie afirmacji urzdzenia swej maej ojczyzny, od przeciwstawienia prowincjonalizmu oddechowi wielkiego miasta po elegi na utracone ambicje modoci, od tumaczenia decyzji yciowych muzyk do znalezienia

w niej zbawicielki. Najsuszniej jednak uzna, e ukryta tu mdro usuwa klasyfikacje na rzecz namysu nad smakiem istnienia, a jego powabw nie szuka w wydarzeniach dynamicznych, lecz w codziennoci ubarwionej maymi przypadkami, miesznostkami, rezultatami ulegania osobliwym skonnociom. Na takich akcentach opiera si te Forman. Tam jednak, gdzie on jest forte w pnutach, Passer daje piano w semkach (nie od razu zreszt - chyba dopiero od sekwencji pogrzebu - trafiajc w ton); gdzie Forman zapala reflektory szyderstwa, Passer wybiera intymn powiat dobrotliwej liryki. "Triumf prostoty i skromnoci" - powie zachwycony Truffaut, ktry za trzy lata przedstawi Skradzione pocaunki. W rok po nich wiat dowie si po raz pierwszy o Krzysztofie Zanussim ze Struktury krysztau, w ktrej nastpi porwnanie egzystencji przyjaciela z wielkiego wiata i z najcichszej peryferii. Bdzie to ju po sierpniu 1968, gdy Passer znajdzie si w Stanach Zjednoczonych. W warunkach produkcji hollywoodzkiej nie bdzie oczywicie mowy o kontynuacji subtelnoci otwartego dramaturgicznie Intymnego owietlenia, jakkolwiek co najmniej jeden film amerykaski - Creator (1985) - przyniesie zadumane pikno jego delikatnych klimatw. [1962] IRMA LA DOUCE, zobacz SODKA IRMA IWANOWO DIETSTWO, zobacz DZIECKO WOJNY JAK UKRA MILION DOLARW, HOW TO STEAL A MILLION, William Wyler. Stany Zjednoczone Scenariusz: Harry Kurnitz. Pierwowzr scenariusza: George Bradshaw - opowiadanie "Venus Rising" z tomu "Practice to Deceive". Zdjcia: Charles Lang Jr. Muzyka: John Williams. Scenografia: Alexandre Trauner. Monta: Robert Swink. Wykonawcy: Audrey Hepburn (Nicole Bonnet), Peter O'Toole (Simon Dermott), Hugh Griffith (Charles Bonnet), Eli Wallach (Davis Leland), Charles Boyer (Bernard de Solnay), Fernand Gravey (Grammont), Jacques Marin (szef stranikw galerii), Roger Treville (licytator), Eddie Malin (urzdnik ubezpieczeniowy), Marcel Dalio (Paravideo), Moustache (wsaty stranik z butelk), Bert Bertram (Marcel). Fred Kohlmar 127' Panavision De Luxe Color Sekret prestiu w wiecie sztuki: chcesz mie wspania kolekcj spreparuj j sobie sam. Wielce szanowany nie tylko w Paryu pan Bonnet troch jednak przeholowa, pragnc si publicznie poszczyci per swych zbiorw, czyli statuetk Celliniego (a w istocie wasnego dziadka). Crka, przytomniejsza od taty, wie, e falsyfikaty atwo ju teraz rozpozna za pomoc testw. Co robi? Trzeba wypoyczon "Wenus" wykra z muzeum, zanim j zbadaj eksperci a zrobi to niechybnie, skoro zostaa ubezpieczona na milion. Nicole prosi o pomoc wamywacza, ktry si wanie napatoczy; nie wie, e to detektyw od oszustw kolekcjonerskich, zatrudniony przez wpywowego marszanda w misji skompromitowania jej ojca. Szczciem Simon si zakochuje i pomaga w wykonaniu planu, przezwyciajc pewne wtpliwoci po otrzymaniu logicznych wyjanie od Bonneta ("-Dlaczego zamierzamy ukra akurat w posek? -Jake to, miabym kra co, co do mnie nie naley?!"). Finaowym krokiem jest dobicie targu ze zbzikowanym milionerem amerykaskim, bardziej pragncym maej skradzionej Wenus ni ywej wasnej narzeczonej: rka Nicole zostaje oddana jako odstpne. To si nazywa robi udane interesy! Sympatyczna, jakkolwiek niewyszukana komedia Wylera wieczy seri rozrywkowych wama filmowych i pogodnych spotka z eleganckim wiatem tradycyjnej Europy lub jego pochodn. Nadszed przeom kontrkultury, centrum mody przenosi si z Parya do swingujcego Londynu, teraz krlowa bd inne rytmy i tematy rozrywkowe (chocia, skoro o rytmach mowa, w Jak ukra milion

dolarw przydarza si pewien ewenement: to pierwsza praca Johna Williamsa, ktry za kilkanacie lat w ponownie przygodowym Hollywoodzie Spielberga bdzie wanie mistrzem bogatych partytur epickich przywoujcych dawne tradycje Rzsy, Steinera, Coplanda i Korngolda). Ksiniczk poprzednich zabaw - poczynajc od Rzymskich wakacji - bez wtpienia bya Audrey Hepburn; take dla niej, nawet wliczywszy Joann z Dwojga na drodze, jest to jedna z dwu ostatnich rl podobnego pokroju. Koo si zamyka. Jak tropem Rzymskich wakacji szed skoczniej Wilder w Sabrinie, tak teraz Wyler, ju bez romantycznych nalotw, przywouje jego umiech z Mioci po poudniu: rosy Gary Cooper zostaje zastpiony rwnie smukym Peterem O'Toolem, natomiast protagonistka, Pary i kpiarskie szachrajstwa pozostaj. Kpiarskie, bo cho wspomina si odkryte niedawno faszerstwa Vermeera sporzdzone przez Van Meegerena, to filmowa figurka Celliniego jest jawnie dziewitnastowieczna, techniki stosowane przez tat Bonneta nie nabrayby chyba nawet szejkw naftowych, a w "Operacji Wenus" wicej wysiku pochania bressonowsko pokazane wydostawanie si z komrki na szczotki ni caa reszta. Owszem: garderoba panny Bonnet to naprawd Givenchy. Ale istotnie realna okae si tylko namitno do dzie sztuki przejawiana przez groteskowego milionera (komputery, winnice, bawena): wanie tak poczn przepada w sejfach najpierw amerykaskich, potem japoskich, skarby wiata nierzadko kradzione, a suce tylko temu, by ich czasem sekretnie dotkn. [1964] JAK W ZWIERCIADLE, SSOM I EN SPEGEL, Ingmar Bergman. Szwecja. Scenariusz: Ingmar Bergman. Zdjcia: Sven Nykvist. Muzyka: Johann Sebastian Bach - fragment II suity solowej dmoll na wiolonczel BWV 1008. Wykonawcy: Harriet Andersson (Karin), Max von Sydow (Martin), Gunnar Brnstrand (David), Lars Passgrd (Fredrik "Minus"). Svensk Filmindustri 89' "Hymn o mioci" z Pierwszego Listu do Koryntian koczy wity Pawe pouczeniem, e "teraz widzimy jak w zwierciadle, przez podobiestwo; lecz w on czas twarz w twarz. Teraz niedoskonale, lecz potem poznam tak, jak sam jestem poznany. Teraz trwaj wiara, nadzieja, mio, tych troje; a z nich najwiksza jest mio". Znak przebaczenia z nieba pozwala bohaterowi rda powrci z pogaskiej nienawici do chrzecijaskiej akceptacji; mona by wic oczekiwa, e skoro w nastpnym dramacie Bergman odwouje si tytuem do wartoci biblijnych, to znw opowie o pozytywnym wpywie metafizyki na przeycia ludzi. Nic podobnego jednak: Jak w zwierciadle jest pierwszym ogniwem cyklu opisujcego nieobecno Boga i narastajc obco nawet pomidzy najbliszymi. Owszem, okae si to jasne dopiero za dwa lata, z perspektywy Goci Wieczerzy Paskiej i Milczenia, ktre zo si wraz z nim w nie planowan trylogi wieczc wczeniejsze dokonania; na razie interpretacja pozostaje otwarta. Czowiek w obliczu klski prbuje si rozpaczliwie ratowa poprzez wiar i pozostaje przy smutnym piknie nadziei: "Bg jest pewnoci istnienia mioci na tym wiecie, mio znakiem jego obecnoci". Nic innego nie pozostaje tym, ktrzy s drobin w bezmiarze przestrzeni i czasu, o czym przypomina obraz morza z pierwszych i ostatnich uj. Udwign brzemi samotnoci nie kady przecie potrafi, nie wszyscy te umiej nie mio. Napicia wiata otaczajcego okazay si przemone dla modej schizofreniczki, ktrej m ma osobowo zbyt sab, by zdoa pomc, i jako lekarz wierzy w nieuleczalno przypadku orzeczon przez specjalist. Po mierci matki - jeszcze w dziecistwie - Karin nie znalaza te adnego oparcia w ojcu: najpierw zaniedba kontakty z ni na rzecz pisarstwa, ktre wanie w tym czasie przynioso mu sukces, pniej za podwiadomie j odrzuca, jako dotknit chorob odziedziczon po matce. Wizi z ojcem brak te modszemu bratu Karin. Siedemnastoletni obecnie Minus przeywa jeszcze dodatkowe dystresy zwizane z dojrzewaniem i niechci do kobiet. Cieszy si jednak na wsplne wakacje na batyckiej wyspie z ojcem wanie przybyym ze Szwajcarii i siostr, ktra przed miesicem opucia zakad psychiatryczny. auje, e bdzie to nie wicej ni kilka tygodni.

Nie wie, e w Szwajcarii tylko przypadek przeszkodzi samobjstwu ojca sfrustrowanego pustk swej pracy, a wsplne wczasy doprowadz do ostatecznego kryzysu Karin, zbyt ju zmczon wyrywaniem si ze swej otchani psychicznej, przechodzeniem z jednego wiata do drugiego. Dowiedziaa si o wasnej chorobie wszystkiego poza tym, e jej przypadek obsesji religijnej uwaany jest za beznadziejny; gdy znajduje w pogld w notatkach ojca - studiujcego rozkad psychiki crki w pokusie wykorzystania literackiego - porzuca ostatecznie rzeczywisto dla wiata gosw dajcych pociech i nadziej poznania Boga twarz w twarz, a nie tylko poprzez odbicie w wiecie doczesnym. Uwodzi Minusa, ktry stara si pomc w krytycznej chwili, gdy ukrya si w desperacji w starym wraku na brzegu morza, i po nastpnym ataku zostaje zabrana migowcem do szpitala: wyobrazia sobie oczekiwanego Boga jako pajka o kamiennej twarzy, usiujcego j zgwaci. Przegrana Karin owocuje jednak porozumieniem jej najbliszych: Minus radonie przeywa pierwsz od niepamitnych czasw rozmow z ojcem. Jak uzna Jerzy Andrzejewski, twrcy poeraj chciwie nawet rozpacz i cierpienie, szalestwo i zbrodni. "S nienasyceni, wci trawieni poszukiwaniem i chyba prawie zawsze samotni. Sztuka moe mioci promieniowa, lecz sama mioci nie jest". Bez wtpienia, owa opowie o pisarzu i crce to rwnie zwierciado wasne Bergmana. Po ukoczeniu uzna to dzieo nie tylko za najbardziej osobiste, ale nawet za opus numer 1, stanowczo nadmiernie lekcewac poprzednie 22 (do czasu; w przyszoci bdzie mia Jak w zwierciadle za utwr sztuczny, nalecy jako ostatni do kina uprawianego przeze w latach pidziesitych). Niewtpliwie wanie to dokonanie przypiecztuje jego saw w niepodwaalny ju sposb, przyniesie te nastpnego "Oscara" w rok po nagrodzeniu rda. Wspaniao nie jest tu jednak nieskazitelna, i to wanie w wymiarze treciowodramaturgicznym. Objawiajcy si znacznie doskonalej ni w Twarzy jako mistrz dwoistoci znacze, wykorzystujcy dualizm swej osobowoci Bergman nie ustrzeg si grandilokwencji - zwaszcza na tle ascetycznie kameralnego zagospodarowania ukadu - i odsonicia zwizanej z tym pewnej naiwnoci, poniewa film jest tak ujmujco szczery. Niewykluczone, e trzeba byo sytuacj bardziej rozbudowa. Ale Bergman dy wanie w kierunku przeciwnym: chce osign dojrza, czyst prostot. Kolejne czony tryptyku kameralnego bd spenieniem tego zamiaru. Ju tu wikszo skadnikw formalnych uzasadnia satysfakcj reysera. Stabilni jak zawsze odtwrcy (ze wspaniale odmienn Harriet Andersson i debiutujcym Larsem Passgrdem) prowadzeni s kamer rwnie niezawodnie, wedug pryncypiw oddania ekspresji twarzy, jak czyni to Gunnar Fischer. Sven Nykvist, od rda nowy stay operator, dodaje jednak do strony obrazowej co znacznie wicej: wiato plenerowe szarej godziny. Pocztek lat szedziesitych, wraz z pojawieniem si tamy nie wymagajcej tak jaskrawo iluminowanego planu, oznacza kres stylu atelierowego w tej dziedzinie i estetyki pikna kontrastowego wiatocienia. Bergman bardzo chtnie poszed za Nykvistem czujcym pikno charakterystycznej powiaty pnocnego lata, gdy noc niemal nie zapada, a dugie cienie, przydajce scenerii szczeglnego uroku, mona filmowa przez wiele kwadransw. Zwizek dwch szwedzkich wirtuozw, jak sami uznaj, polega bdzie wanie na sposobie odczucia wiata; Jak w zwierciadle to pierwszy film, gdzie tak widoczn rol odegrao nordyckie owietlenie znad linii horyzontu, jakkolwiek jest to dopiero wybr klucza wizualnego, nie za jego dojrzae zintegrowanie z istot treci. Pierwszy raz natomiast tak wiadomie uyta zostaa przez Bergmana - w stosownie ascetycznym wymiarze - muzyka klasyczna. Pniej, od Persony (1966), komentarz muzyczny stanie si naturalnym komponentem jego sonatowych filmw psychologicznych; ju tu jednak (i dopiero tu) dosiga rangi wsptworzenia caoci. Nie bez gbszych powodw film zosta zadedykowany polubionej w roku 1959 pianistce Laretei: to ona daa inspiracj. Nie chodzio tylko o zrozumienie istoty muzyki; take o muzyczne odczuwanie i zmian stylu dramaturgicznego. Bergman, jako prawdziwy twrca, wchon z otoczenia to, co dao szans rozwoju. [1964] JESIE CHEYENNW, CHEYENNE AUTUMN, John Ford. Stany Zjednoczone Scenariusz: James R. Webb. Podstawa scenariusza: Mari Sandoz - wtki ksiki "Cheyenne Autumn". Zdjcia: William Clothier. Muzyka: Alex North. Scenografia: Richard Day. Monta: Otho Lovering. Wykonawcy: Richard Widmark (kpt. Thomas Archer), Carroll Baker (Deborah Wright), Gilbert Roland (Dull Knife), Ricardo Montalban (Little Wolf), Dolores del Ro (Spanish Woman), Edward G. Robinson

(sekretarz Departamentu Spraw Wewntrznych Carl Schurz), Patrick Wayne (ppor. Scott), Mike Mazurki (st. sier. Stanisaw Wichowski), Karl Malden (kpt. Oskar Wessels), Sean McClory (dr O'Carberry), James Stewart (Wyatt Earp), Judson Pratt (burmistrz "Dog" Kelly), John Carradine (Jeff Blair), Arthur Kennedy ("Doc" Holliday), Elizabeth Allen (Guinevere Plantagenet), Shug Fisher (Teksaczyk dowodzcy przegonem byda), Sal Mineo (Red Shirt), George O'Brien (mjr Braden), Ben Johnson (Plumtree), Harry Carey Jr (Smith), Ken Curtis (Joe), Victor Jory (Tall Tree), Earle Hodgins (jkaa), Walter Reed (por. Peterson). Warner Brothers Kierownicy produkcji: Jack Warner, Bernard Smith 159' Panavision 70 Technicolor U schyku okresu wietnoci, na pocztku lat szedziesitych, western przeywa swoj faz barokow, doczajc do wystawnych widowisk, ktrymi Hollywood odpowiada na rosnc konkurencj telewizji. Praktycznie natomiast poniechany zostaje nurt bardziej rafinowany. Nawet Anthony Mann, zanim zaj si batalistyk historyczn, zrealizowa gigant Cimarron (1960) - tym bardziej za zrobili tak ci, ktrzy przyczyli si do ambitniejszych prb niejako okazjonalnie: Dmytryk czy John Sturges, reyser zasuenie najgoniejszego westernu widowiskowego The Magnificent Seven (1960), przenoszcego fabu Siedmiu samurajw na ziemie meksykaskie i bardzo reprezentatywnego dla westernowych fajerwerkw z ich efekciarstwem, pretensjonalnoci oraz stereotypami narzuconymi wymogami szerokiej popularnoci. Na tym tle wyrniaj si ostatnie dokonania Forda, ktry pozostaje wierny rasowemu westernowi, a nawet krci filmy powaniejsze ni poprzednio. Jesie Cheyennw, jego sto dwudzieste dziewite i obok elaznego konia najdusze wasne dzieo, te wprawdzie jest formalnie gigantem ekranowym w najefektowniejszym na razie systemie Super Panavision, ale powag problemow nie ustpuje poprzedniemu refleksyjnemu Czowiekowi,ktry zabi Liberty Valance'a. Tematem s autentyczne wydarzenia z roku 1878: zdesperowani warunkami w pustynnym rezerwacie w centrum Stanw, na pograniczu Oklahomy, Kansas i Missouri - gdzie po kilkunastu miesicach z tysica zostao ich zaledwie 286 - Cheyennowie ruszyli ku odlegym o prawie 2000 kilometrw na pnocny zachd stronom ojczystym w Yellowstone w Wyomingu, skd wygnano ich na skutek matactw hodowcw byda. Odparszy atak pocigowego oddziau wojska, znikli na obszarach preriowych; dopiero gdy wymusiy to mrz i gd, cz z niezdolnymi do przetrwania zimy kobietami i dziemi poddaa si wadzom w forcie na pnocy Nebraski. Gdy jednak dyrektywy z Waszyngtonu nakazay natychmiastowe odtransportowanie do rezerwatu, w szaleczym ataku wyrwali si znw na wolno i osignli terytorium przodkw. Szef Departamentu Spraw Wewntrznych, przybywszy na ich wit ziemi, zdecydowa wwczas, e ocalae niedobitki dumnego narodu mog na niej pozosta. Jasn intencj Forda byo oddanie sprawiedliwoci Indianom: "Chciaem tego od dawna. S dwa oblicza tej sprawy, ale spjrzmy rzetelnie. Potraktowalimy ich okropnie. To plama na naszej tarczy. Dla odmiany trzeba pokaza prawd od ich strony, nie tylko o tym, jak cigaa ich nasza kawaleria". Wbrew powierzchownym sdom, autor Dyliansu zawsze odnosi si do Indian z sympati - czego objawy dawa ju Fort Apache jakkolwiek nigdy nie zadeklarowa tej przyjani tak jawnie, jak zrobili to z pocztkiem lat pidziesitych Delmer Daves i Robert Aldrich. Teraz, u schyku, zamierza pokanie wykroczy poza potoczne sdy o kolonizacji Zachodu, na tyle, na ile w ogle do przyjcia w roku 1964 byy konstatacje o tragedii rdzennych mieszkacw Ameryki, wywaszczonych ze swych terenw bytowych i zniszczonych przez napr biaych osadnikw. Cho jednak Ford znalaz akceptacj wielkiej wytwrni, ani sam nie potrafi wyj poza paternalizm, ani nie by w stanie utrzyma rangi zamiaru na skutek wymogw narzuconych - wanie - przez kosztowne widowisko; presja producentw doprowadzia do wielu oportunistycznych zmian i zburzenia struktury opowieci w skrtach montaowych. Do jawnych niedostatkw doda trzeba ilustracyjno postaci, szkicowe sylwetki, wyjtkowo duo bdw obsadowych, marne aktorstwo i niefortunn ingrediencj satyryczn z Dodge City, gdzie jako zramolay pokerzysta objawia si Wyatt Earp. Najradoniejsze w tym wszystkim jest tylko wyrnianie si na korzy wanie trojga gwnych postaci Cheyennw, jakkolwiek Ford nie zdoa spojrze ich oczyma, bardziej dbajc o usprawiedliwienie prawych

Amerykanw i patriotyczne przywoanie pryncypiw ni o odkrycie rzeczywistoci, obejmujcej w dekad pniej (8 lutego 1887) uchwalenie ustawy Dawesa, na mocy ktrej przystpiono do likwidacji wszelkich rezerwatw i do asymilacji Indian: czyniono z nich rolnikw na 65 hektarach marnej ziemi z przydziau. Jeli zatem Jesie Cheyennw nie tylko zasuguje na szacunek jako zamiar, ale te wiele jest warta jako spenienie, to dziki epickiej perfekcji obrazowej. Ze swym szerokoekranowym otwarciem przestrzeni daje najwspanialsze w filmach Forda panoramy preriowe znad rzeki Gunnison i (oczywicie) z Monument Valley, a take raz jeszcze potwierdza jego talent dramatycznej dynamiki, nadania przemiennego rytmu planw oglnych i zblie, przejrzystoci relacji. Mimo wszystko jest to finaowy akord godny mistrza. [1965] JINRUIGAKU NYUMON, zobacz PORNOGRAF JUDGMENT AT NUREMBERG, zobacz WYROK W NORYMBERDZE JUEGO DE LA OCA, zobacz GRA UCZU KADEMU SWOJE, A CIASCUNO IL SUO, Elio Petri. Wochy Scenariusz: Elio Petri, Ugo Pirro. Pierwowzr scenariusza: Leonardo Sciascia - wtki powieci "A ciascuno il suo". Zdjcia: Luigi Kuveiller. Muzyka: Luis Enrique Bacalov. Monta: Ruggero Mastroianni. Wykonawcy: Gian Maria Volont (Paolo Laurana), Irene Papas (Luisa Roscio), Gabriele Ferzetti (adwokat Rosello), Mario Scaccia (proboszcz), Laura Nucci (matka Paola), Luigi Pistilli (aptekarz Manno ), Franco Tranchina (dr Roscio), Orio Cannarozzo (komisarz), Salvo Randone (prof. Roscio), Leopoldo Trieste (deputowany komunistyczny), Tanina Zappala (Corvaia), Carlo Ferro (sierant), Michele Janucci (listonosz Lo Cascio), Giovanni Pallavicino (Ragana), Luciana Scalise (Rosina), Anna Rivero (aptekarzowa), Valentino Macchi (Pecorilla), Carmelo Olivero (praat Rosello). Cemofilm 94' Technicolor "Suum cuique" - kademu, co mu si naley - to maksyma katoska znana jeszcze Rzymianom. W nieco zmienionej formie wystpuje te w winiecie "Osservatore Romano". Std wanie, na swoje nieszczcie, nauczyciel z prowincjonalnego miasta sycylijskiego mg odkry, e sprawcami zastrzelenia dwch znajomych, aptekarza i lekarza, polujcych wanie na ptactwo, nie mog by mczyni z rodziny pitnastoletniej Rosiny. Ci bowiem, cho mieli powd i dlatego zamknito ich w areszcie, nie tylko nie czytywali dziennika watykaskiego, ale zapewne w ogle nie potrafiliby niczego przeczyta. Trudno wic przypuci, by wysali aptekarzowi Manno anonim z wyrazami wycitymi z tej gazety, zapowiadajc, e go zabij. Skoro nie oni i nie o zemst za uwiedzenie chodzio, to o co? Paolo Laurana jest oczywicie dumny ze swej bystroci popartej wyksztaceniem, wic ochoczo przystpuje do amatorskiego ledztwa, a ju cakiem si rozpdza, gdy podczas pobytu w Palermo zostaje naprowadzony na trop przez znajomego posa komunistycznego: to nie Manno mia zgin, tylko lekarz Roscio, ktry niedugo przed fatalnym polowaniem mwi mu o wiedzy na temat korupcji miejscowych notabli. Laurana zaczyna szuka dokumentw w domu wdowy po lekarzu, piknej Luisy (ktra w dodatku mocno mu si podoba) - i tak oto ryba poyka haczyk. Rzeczywicie bowiem Roscio zapaci za to, e za duo wiedzia, ale mafia potrzebowaa jeszcze usun kompromitujce notatki, ktre ukry w domu ojca, te za mg wydoby tylko Laurana. Gdy ju to zrobi, wtajemniczajc atwowiernie Luis, ginie wysadzony dynamitem w magazynie lokalnego kamienioomu. Na lubie wdowy Roscio ze swym kuzynem, adwokatem Rosello pocigajcym za nici spisku, inni zainteresowani z miejscowej elity komentuj pikny majstersztyk, jaki wykona mecenas, wspominajc z politowaniem Lauran jako idiot. Kademu swoje: mier przybyszowi nie rozumiejcemu Sycylii, ktry nie wgbia si w jej praktyk

spoeczn, tylko rozwizuje prywatne amigwki i naiwnie usiuje dochodzi sprawiedliwoci wbrew interesom miejscowych tuzw. Leonardo Sciascia, wietny pisarz i rodowity Sycylijczyk, zasyn przede wszystkim z umiejtnoci objawienia wewntrznych stosunkw na wyspie i roli mafii, zanim jeszcze ta stanie si poerajc pastwo omiornic i na dugo przedtem, zanim w poowie lat osiemdziesitych wymordowanie krewnych Tommasa Buscetty doprowadzi do zamania przeze zasady bezwzgldnego milczenia - omerta - o jej dziaalnoci, a w rezultacie do kompromitacji caej woskiej klasy politycznej. Fabua zaadaptowana przez Petriego, ktry umiejtnie podchwyci ironiczny styl Sciascii, dotyczy tylko spraw lokalnych i stanu zblionego do pierwotnego: zabjcy mafijni wykonuj drobne prace terenowe w ochronie spokoju stowarzyszenia ludzi honoru - sycylijskiej socjety. Bardziej take ni dramatem spoecznym Kademu swoje jest gatunkowo filmem kryminalnym, ktrego strategia opiera si na intrygowaniu zagadkami i napiciu sytuacyjnym. Petri potwierdza w tej mierze przekonania o znacznych umiejtnociach warsztatowych zarwno podczas wartkiego prowadzenia narracji ruchliw kamer, jak mistrzowskiego wywoywania atmosfery niepokoju i zagroenia, uczu nieuchwytnego, ale oczywistego niebezpieczestwa, a wreszcie paniki szczeglnie w przedostatniej sekwencji, kiedy wywiedziony w pole Laurana zostaje pojmany przez zbirw. Obywa si przy tym bez wszelakiej melodramatycznoci, take dziki bezbdnemu wspdziaaniu trojga gwnych aktorw, odpowiednio niebezporednich i wieloznacznych w reakcjach, oraz wikszoci postaci epizodycznych, zwaszcza Maria Scaccii i Salva Randonego; rodki uyte w filmie do konsekwentnie narzucaj dystans. Nawet ozdobny wydawaoby si motyw muzyki Bacalova odkrywa potem niejako sw uwodzicielsk zdradliwo i jego pikno staje si szydercze. Petri jest moe nawet zbyt zimny, dlatego wanie, e traktuje t opowie zarazem jako wariant swojego egzystencjalnego tematu osamotnienia we wrogim wiecie i jako komentarz polityczny do szerzcych si nastrojw izolacji. Laurana to intelektualista oderwany od ycia, prowadzony do katastrofy przez zudzenia; filmowe Kademu swoje oznacza wic apel o trzewo rozumu. Daje to pen zgodno z intencjami Sciascii, ktry w swych pracach bdzie czy klsk mylcych z triumfem zakamanej wadzy: im wicej gupoty, tym wadza silniejsza. Mieszkacy Italii, o ktrej ju Pirandello - pochodzcy z sycylijskiego Agrigento - mwi, e jest krajem bez prawdy, niechtnie uwaaj Sycyli za charakterystycznie swoj. Sciascia natomiast bdzie coraz bardziej przewiadczony, e przy swym wielkim skomplikowaniu i odrbnoci Sycylia jest kwintesencjonalnie woska - take poprzez w zwizek, e jej spoeczestwo uksztatowao si jako w pewnym sensie samobjcze, pozwalajce gin tym, ktrzy do prawdy d - i e specyfika wyspy staa si oglnokrajowa z chwil, gdy zgin Salvatore Giuliano: jego mier rozpocza seri nigdy nie wyjanionych morderczych tajemnic pastwowych. Rok 1994 przyniesie wyrane potwierdzenie opinii pisarza. [1962] KAIDAN, zobacz KWAIDAN, CZYLI OPOWIECI NIESAMOWITE KANCZENDANGA, KANGCHENJUNGA, Satyajit Ray. Indie Scenariusz: Satyajit Ray. Zdjcia: Subrata Mitra. Muzyka: Satyajit Ray. Wykonawcy: Chabi Biswas (Indranath Choudhuri), Alakananda Roy (Monisha Choudhuri), Arun Mukherjee (Ashoke Roy), N. Viswanathan (Bannerji), Anubhe Gupta (Anima), Subrata Sen (Shankar), Karuna Bannerji (Labanya Choudhuri), Pahari Sanyal (Jagadish Chatterjee), Anil Chatterjee (Anil Choudhuri), Vidya Singh (Shibsankar Roy). Satyajit Ray 102' Eastman Color Pierwszy barwny film wybitnego mistrza bengalskiego otwiera jego cykl opisw zmian obyczajowych i etycznych w modernizujcych si Indiach - cykl, ktrego zasig oddziaywania porwnywany bdzie z wkadem oglnowiatowym jego mentora, Rabindranatha Tagorego, z ktrym spotka si jako

dziewitnastolatek w zaoonej przez niego akademii Santiniketan. Poprzednie trzy filmy nakrcone po ukoczeniu trylogii o Apu z nim wanie byy zwizane: pomidzy Devi (1960) a Teen kanya (1961), adaptacjami jego opowiada, Ray wyreyserowa te w stulecie urodzin sawnego noblisty sfinansowany przez rzd dokument redniometraowy Rabindranath Tagore (1961). Kanczendanga jest pierwszym oryginalnym scenariuszem reysera przejmujcego stopniowo cao kontroli nad dzieem; komponuje ju take muzyk, zajmuje si opracowaniem kostiumw i stylizacj kolorystyczn. Ten sposb tworzenia wypywa wprost z idei Tagorego, ale czy te Raya z autorskimi tendencjami w wiatowej elicie kina. Jak zauwaono, Kanczendanga odpowiada wielopaszczyznowym strukturom nowatorw literatury dwudziestowiecznej, budzi skojarzenia z dyskursywn kameralnoci "Czarodziejskiej gry", zawiera poczucie minionego w teraniejszoci, ktre poddawa Henry James. Do autorw uniwersalnych docza Ray rwnie poprzez materi tematyczn, ledzi bowiem w swym kraju zjawiska rwnolege do analizowanych przez Antonioniego w Przygodzie czy Nocy; w tym filmie opisuje midzy innymi kryzys maestwa starszej crki bogatego biznesmena z Kalkuty, ktry bawi z rodzin na wczasach w Dardilingu, zbudowanym przez Brytyjczykw wysokogrskim uzdrowisku himalajskim. Rnica polega na tym, e Ray opowiada lekko, pogodnie, z humorem, ktrego Antonioniemu raczej brakuje. Jego moralitet psychologiczny przenika te znamienna dla kultury indyjskiej naturalno i zmysowo wszelkich kontaktw czowieka z otoczeniem. Wszystko dzieje si tu w naprzemianlegych wtkach i zmiennych ukadach osb w cigu stu minut jednego popoudnia u schyku lata. Familia podstarzaego Indranatha Choudhuriego, prezesa piciu towarzystw, ma do rozwizania dwa wane dylematy: jak sklei rozpadajcy si zwizek starszej crki, niewiernej Animy, oraz jak nakoni modsz, dziewitnastoletni Monish do zaaprobowania starajcego si o jej rk bogatego Bannerjiego. Ostatecznie Anima uzna z wasnej woli, e zaprzepaszcza ostoj uczuciow ma, ju zgorzkniaego i rezygnujcego, kae jej tylko le pojta nowoczesno; o losie Monishy zadecyduje natomiast nieoczekiwanie cig drobnych przypadkw, ktre wydarz si podczas owego ostatniego dnia rodzinnych wakacji. Zrazu, w penym socu po sjecie, wszystko wydaje si wyrane i ustalone: gowa rodziny wyrokuje, ona potulnie sucha, a crka - cho studentka czwartego roku literatury, wyemancypowana i inteligentna - podwiadomie poddaje si milczcej presji. Pniej jednak tarasowe alejki spacerowe na Observatory Hill poczyna spowija mga, niepokonywalne zda si przepaci nikn z widoku, zielone otoczenie staje si w pastelowych kolorach mikkie i przyjazne. Bohaterowie uwiadamiaj sobie, czego chc naprawd. Matka zawiadamia crk, e yczy jej samodzielnego wyboru. Monisha, niezalenie od tego, porzuca myl o maestwie z miym, ale tustawym i bezbarwnym Bannerjim. Ten instynktownie wyczuwa stan ducha dziewczyny, ktra znikna mu we mgle, i sam delikatnie rezygnuje z owiadczyn. Ashoke, ubogi student historii przybyy tu w jednodniowe odwiedziny do chorej matki, mg dziki protekcji stryja dosta od Choudhuriego bajeczn posad, odrzuca jednak ofert w imi godnoci i samodzielnoci; los wynagradza mu to poznaniem Monishy i jej od razu rozbudzon yw sympati. Crka potentata zaprasza w odwiedziny do domu w Kalkucie; dzie wczeniej Ashoke nie miaby o tym nawet marzy. Gdy mgy rozwiewaj si, wszystko znw jest jasne. Tylko Choudhuri, dinozaur zachwycony mocarstwow hierarchi z czasw brytyjskich, nie pojmuje, na ile i jak utraci patriarchaln moc decydowania. Wyczuwa jednak, e co si stao. Wygldana przeze, tak dugo kryjca si za chmurami Kanczendanga stoi w blasku pnopopoudniowego soca, patronujc swym dostojestwem wyprostowanym ju szlakom ludzkich poczyna. [1965] KANGCHENJUNGA, zobacz KANCZENDANGA KAP, zobacz KAPO KAPO, KAP, Gillo Pontecorvo. Wochy, Francja, Jugosawia. Scenariusz: Franco Solinas, Gillo Pontecorvo. Zdjcia: Aleksandar Sekulovi oraz Carlo Di Palma,

Marcello Gatti. Muzyka: Carlo Rustichelli. Scenografia: Piero Gherardi. Monta: Roberto Cinquini. Wykonawcy: Susan Strasberg (Edith), Laurent Terzieff (Sasza), Emmanuelle Riva (Therese), Didi Perego (Sofia), Mirjana Dinulovi (kapo Alisa), Dragomir Felba (Salomon Lejtman), Gianni Garko (Karl), Annabella Besi (Carole), Paola Pitagora (Georgette), Mirjana Doji (Ninette), Graziella Galvani (Isabelle ). Franco Cristaldi Zebra Angelo Rizzoli Francinex Loven 117' Najmielszy dramat o wiecie lagrw hitlerowskich przedstawiony w pierwszym okresie rozlicze z faszyzmem: losy ydowskiej dziewczyny z Parya, deportowanej jako czternastolatka i koczcej ycie jako kapo jednego z obozw w Generalnym Gubernatorstwie. Edith moga si ocali, bo w krytycznej godzinie bya na lekcji muzyki, ale nie potrafia posucha rad i pobiega do ciarwki z wywoonymi rodzicami. Wkrtce staa si wiadkiem pdzenia ich do komory gazowej, gdy usyszawszy, co j czeka, ucieka z baraku czekajcych na sw kolej dzieci i dziki lekarzowi obozowemu zostaa podmieniona za zmar wanie winiark kryminaln. Zbyt saba fizycznie i za moda, by znale w sobie si oporu i pj za gosem wierzcej w nakazy humanizmu indywidualistki Therese, miaej, yczliwej i zdroworozsdkowej Sofii czy uczestniczki ruchu oporu Carole, staje si dla chleba i ciepego kta prostytutk stranikw, a nastpnie awansuje na nadzorczyni. Jej przekonanie o susznoci krokw w obronie ycia potwierdza los towarzyszek, ktre walczyy o zachowanie godnoci: Sofia, ktra nieoczekiwanie nie przesza selekcji, ginie zastrzelona, gdy w rozpaczy ciska przeklestwa na katw; Carole zostaje powieszona; Therse zaamuje si, kradnie z godu i samobjczo rzuca si na druty. Edith znajduje natomiast przyjaciela po stronie Niemcw w modym esesmanie Karlu, przeniesionym do suby obozowej po utracie doni w Rosji. Jej instynkt moralny - czy te moe raczej wspomnienie kodeksu wartoci starannie wychowanej paryanki - budzi si dopiero w lecie roku 1944, gdy do obozu przybywa grupa jecw z frontw wschodnich i los zsya na jej drog Rosjanina, ktry wytrzymuje skrajnie trudn nocn stjk przy drutach pod napiciem. Niebawem dziewczyna zdaje sobie spraw, e to mio. Snuj plany na przyszo; sycha ju dziaa zbliajcego si frontu. Wtajemniczona w plany ucieczki, Edith zgadza si wyczy prd z zasiekw okalajcych obz; tylko ona moe to zrobi, nie wie jednak, e niechybnie przy tym zginie. Sasza nie potrafi pozostawi jej w niewiadomoci, wierzc, e jednak nie odmwi w krytycznej chwili, gdy wszyscy z wyjtkiem nadzorcw maj by zgadzeni w wykopywanym wanie na rodku placu dole. Tak te si staje.Edith kona w objciach Karla, ktry przeszy j seri przez drzwi rozdzielni; mwi mu, e oboje dwakro zostali oszukani, i koczy ycie modlitw po hebrajsku. Nielicznym winiom udaje si uciec pod ogniem karabinw maszynowych. Z zasanego ciaami placu obozowego jako ostatni rusza pogrony w szoku Sasza. Ten film mia szanse sta si zarwno dzieem wybitnym jak katastrof; pierwszemu przeszkodzi midzy innymi producent Franco Cristaldi, ktry wymusi patetyczne akcenty odkupienia bohaterki (mia swoj racj, ale nominacji tak rozwizanego dramatu do "Oscara" nie uzyska, bo na swoje lata Kapo jest jednak zbyt drastyczny). Ogromnie rne moliwoci dawa materia wyjciowy: Franco Solinas napisa pierwszy ze swoich byskotliwych scenariuszy z niepen znajomoci realiw (a w kadym razie z podporzdkowaniem prawdopodobiestwa oraz faktw - na przykad o ucieczce z Sobiboru - potrzebom dramaturgii). Rezultat okaza si jednak wart przynajmniej owych niedoskonaoci scenariusza. Kapo daje tym mocniejsze oskarenie systemu, e - poza podstawow konkluzj o jego wszechzbrodniczoci wymagajcej odpowiedzi przemoc na przemoc - unika jednoznacznych wskaza, natomiast stawia wiele trudnych pyta i zostawia mao miejsca na optymizm zwyciskiego oporu. Pontecorvo, ktry najpierw by przez dugie lata dziennikarzem, nie zawaha si wobec sentymentalizmu rozwizania wtku osobowego: poprowadzi realizacj z tak brawur, e dynamik stylistyczn i bezkompromisowoci opisu przezwyciy wiele szczegw wtpliwych. Zwaszcza e niewtpliwe s w tym filmie sia humanizmu i wiarygodno faktury obrazu. Pierwsze przy wietnym wspudziale wszystkich waniejszych aktorw, a gwnie wci niemal obecnej w kadrze, przejmujcej Susan Strasberg; drugie dziki ekipie operatorskiej, ale w reportaowej koncepcji Pontecorva, ktry wykorzysta dogodne warunki realizacji we wsppracy z czarnogrsk wytwrni z nadadriatyckiej Budvy. Jego obron przed puapkami bya tu te nowoczesna epizodyczno struktury, zrywanie cigoci wspomagane ostrym

montaem, afabularno (wedug kryteriw tradycyjnych) rwnowaca niezwykle emocjonalny ton. Czego potrafi dokona we wsppracy z Solinasem, gdy bdzie cakowicie uwolniony od takich jak tu koniecznoci osobowych wtkw scenariusza, pokae w epickiej Bitwie o Algier. [1964] KAPRAL W MATNI, LE CAPORAL PINGL, Jean Renoir. Francja. Wsppraca reyserska: Guy Lefranc. Scenariusz: Jean Renoir, Guy Lefranc. Wykonawcy: Jean-Pierre Cassel (kapral), Claude Brasseur ("Pater"), Claude Rich (Adrien Ballochet), Jean Carmet (Guillaume), Jacques Jouanneau ("Penche@Gauche"), Mario David ("Caruso"), Conny Froboess (Erika Schmidt), Raymond Jourdan (sier. Hippolyte Dupieu), Guy Bedos (jkaa), Philippe Castelli (elektryk), Grard Darrieu (zezowaty), Sacha Briquet (uciekinier przebrany za kobiet), Lucien Raimbourg (stranik kolejowy przy drzwiach bufetu), O.E. Hasse (pijany pasaer), Franois Darbon (parobek u Friedy). Cyclope 108' Ostatni okres twrczoci autora Toniego obfituje w poszukiwania bardziej jeszcze ni poprzednie: po zupenej fantazji w Helenie i mczyznach powsta Le Testament du docteur Cordelier (1959), w ktrym jakkolwiek to wspczesna adaptacja powieci Stevensona "Dr Jekyll i Mr Hyde" - chodzi wanie o dokumentalne zwizanie z rzeczywistoci (niektre sceny byy krcone ukryt kamer na ulicach Parya ), poza tym za o eksperymenty formalne, budow nowej kinematografii tak, jak sobie to wyobrazi Renoir, przy pomocy telewizji, w zapewniajcym cigo gry aktorskiej symultanicznym krceniu z wielu kamer. Rezultat by udany, rycho jednak okazao si, e styl telewizyjny - oprcz intymizowania, kameralizowania przekazu, co Renoirowi bardzo odpowiadao - ma rwnie ogromne ograniczenia. Tworzc wic pewnego rodzaju parafraz najwikszego wasnego dokonania, Towarzyszy broni, powrci w technice filmu, ktry stanie si jego ostatnim, do metod bardziej tradycyjnych. Kapral w matni na pewno nie jest rewizj tamtego wielkiego dramatu pacyfistycznego. Nie zmierza nawet do zasadniczego wniosku, e co moliwe byo w czasach pierwszej, nie przystaje do sytuacji z okresu drugiej wojny wiatowej bo wymagaoby to solennoci tonu, a Renoir zrobi melancholijn tragifars. Owszem, wynika z niej, e wojna nie ma sensu: bo ludzie i tak si kochaj. Wynika te jednak, e niektrzy lubi niewol i akurat w niej potrafi si najlepiej urzdzi. Ponadto klasyczne dziea antywojenne twierdz, e zabijanie ludzi jest ze; Kapral w matni ogranicza si do tezy, e ze jest zabijanie Kaprala. To przede wszystkim ballada o wolnoci, zbir refleksji o tym, co znaczy y szczliwie. Wszystko osnute zostao na do dziwnym tle ksiki waciwie przygodowej o zawzitym uciekinierze ze stalagu hitlerowskiego i jego duo mniej zawzitych przyjacioach, a zakoczone do nieoczekiwanie decyzj walki (z powodu "wyranej niechci do swastyki"): motywacj ucieczek nie by bowiem ani patriotyzm, ani mstwo, lecz wiadomo, czym jest duga niewola, jak bezlitonie dehumanizuje. Humanizm jest wanie wsplnym mianownikiem obu filmw Renoira o towarzyszach broni: czowieka czyni dobro, a ono w jego spltanym losie wcale nie musi bra si z czego wielkiego. Bl zba moe by waniejszy od klski lub triumfu Niemcw, od blu zba waniejsze moe by zdobycie sympatii pierwszy raz widzianej dziewczyny, uczucie za do niej moe sta si tosame z pragnieniem ucieczki na wolno, ktra od dziewczyny oddali: Renoir ustawicznie zderza sytuacje pokazujce, jak czsto sprawa zasadnicza i wzniosa jest dla czowieka drugorzdna, jak czsto wydaje mu si maa, i jak sprawy mae mog przesoni wiat w nastroju chwili lub narastajcej obsesji. Ta zoono jest wanie naturalnym odpowiednikiem Towarzyszy broni w latach odpowiadajcych Eroice, Losowi czowieka i Stalagowi 17 (1953) a take Krlowi szczurw, ktrego niebawem przedstawi Bryan Forbes. Std te obecne, ale bardziej ukryte w tle spostrzeenia o podziaach klasowych i uczuciach solidarnoci, co czasem zreszt wypada deklaratywnie, tak jak nie zawsze dobrze wypada zaaranowanie sytuacji. To film do

nierwny, zwaszcza w fazie pocztkowej. Nie dlatego jednak, e naley mu przypisywa usterki dramaturgiczne luna struktura zaoona bya bowiem z gry: "zbir mniej wicej dziesiciu sekwencji poczonych wojennymi kronikami filmowymi i zwizanych postaci Kaprala", objania autor. Chodzio nie o fabu, tylko o odkrywanie ludzi, ich dwoistoci, zmiennoci w rnych sytuacjach. Renoira interesuj postacie i ich metamorfozy, nieuchwytno charakteru czowieka i odwieczna pynno porzdku rzeczy, nie za konsekwentny cig wydarze, ktry prowadziby do zasadniczych konstatacji. Zwaszcza ponurych konstatacji; bo jego spojrzenie te podlega zmiennoci czasu. Blisko siedemdziesicioletni jest ju wolny od dawnych pasji spoecznych i drapienoci ocen, wci natomiast umie by pogodnym koneserem ycia. Te wanie cechy - naturalne podejcie do wieloznacznej rzeczywistoci i swobod epikurejsk - tak cenili u niego Bazin i nowofalowcy. Rysy bardzo francuskie, cho przeciwstawne rwnie rodzimemu kartezjanizmowi. Moe tak francuskie, e trudno poza swym krajem doceniane w nouvelle vague. [1965] KARAMIAI, zobacz SPADEK KARIERA I UPADEK LEGSDIAMONDA, THE RISE AND FALL OF LEGS DIAMOND, Budd Boetticher. Stany Zjednoczone Scenariusz: Joseph Landon. Zdjcia: Lucien Ballard. Muzyka: Leonard Rosenman. Monta: Folmer Blangsted. Wykonawcy: Ray Danton (Jack "Legs" Diamond), Karen Steele (Alice), Elaine Stewart (Monica Drake), Jesse White (Leo Bremer), Robert Lowery (Arnold Rothstein), Judson Pratt ("Fats" Walsh), Warren Oates (Eddie Diamond), Simon Oakland (por. Moody), Joseph Ruskin (Matt Moren), Gordon Jones (sier. Joe Cassidy), Frank de Kova (szef mafijnego syndykatu), Sid Melton ("Little" Augie), Richard Gardner (Vince Coll), Nesdon Booth ("Fence"), Dyan Cannon ("Dixie"). United States Productions 103' Jak kra najbezpieczniej? Obrabia zodziei. Ci nie wezw policji. Jack Diamond wpada na ten koncept po pierwszej odsiadce: jego Alice na nic si nie przydaa w kwestii elaznego alibi, cho tak piknie nauczya go przebiera nkami w "Hotsy Totsy Club" (co dao w niecodzienny przydomek). Legs byskawicznie robi karier w rozrywkowym Nowym Jorku lat dwudziestych: wchodzi do gwardii krla haraczu od zielonych stolikw, kombinuje z jego dziewczyn, eliminuje kolegw i w kocu przejmuje imperium. Cay szkopu w tym, e nie przemyla, jak samemu uchroni si przed rabunkiem: gdy wyjeda sobie z Alice na wakacje do Europy, na niestrzeony up rzucaj si nowe spy, ktre dobrze ju pojmuj warunki zmienione w latach trzydziestych, i Diamond koczy jak wszyscy poprzedni gangsterzy z filmw amerykaskich. Rok 1959 przynis koniec westernowej kariery Budda Boettichera i upadek tego rodzaju dramatu, ktry uprawiali on, Anthony Mann czy Delmer Daves: mskich rozpraw moralnych pomidzy kilku osobami na tle szerokiego pleneru Zachodu. To jeden z pierwszych skutkw inwazji telewizyjnej, nie tyle dotyczcy zmiany tematyki na bardziej rozrywkow, ile kwestii budetowych: przemina hossa produkcji za niewielkie kwoty drugorzdnych thrillerw, "oaterw" (czyli westernw bez wystawnego zadcia) i seriali kinowych. Ich funkcje przejmuje serial telewizyjny. Przez cay czas do lat kontestacji, kiedy na innych zasadach znw zaczn rozkwita produkcje popularne organizowane poza wielkimi wytwrniami, z szybkich tanich majstrw przetrwa waciwie tylko Roger Corman, u ktrego zreszt bdzie terminowa wikszo pniejszych niezalenych. Nowe okolicznoci nie przeszkadzaj Boetticherowi odnie nowego sukcesu w gatunku sensacyjnym, ktry te ju przedtem gsto uprawia. Szczeglnie w pierwszej czci tego gangsterskiego curriculum

vitae - w rozsdnej dozie mieszajcego fakty z anegdotami i malowniczoci - pokazuje inwencj i czarny humor, dajc Rayowi Dantonowi zrobi najlepszy uytek ze specyficznie jaszczurczego uroku. Film nie odbiega waciwie trybem przedstawiania i konstrukcj od serii z lat trzydziestych: take tu negatywny bohater jest wierzcym w sw niemiertelno (cho bardzo inteligentnym) psychopat, take tu ginie od kul - i tylko dystans, z jakim malowane jest gangsterskie podziemie, bierze si nie z akcentw moralistycznych, tylko z nut zimnej ironii. W sumie jednak Boetticherowi uda si najlepszy obraz tego rodowiska od czasu zaniechania ywszych jego ogldzin do przeamania tabu wok poczyna mafii w Ojcu chrzestnym. Sam nie by zainteresowany kontynuacj; w rok pniej podobny thriller z Dantonem jako Diamondem bdzie reyserowa kto inny, on natomiast ruszy do Meksyku krci cierpliwie i z zadowoleniem zupenie odmienn biografi Arruzza (1968) o mistrzu tauromachii, po czym, w efekcie rnych niekorzystnych zbiegw okolicznoci, zniknie z pola widzenia, jeli nie liczy wystpu aktorskiego w Przyjacioach. [1964] KARNA WYSPA, SHOKEINO SHIMA, Masahiro Shinoda. Japonia. Scenariusz: Shintaro Ishihara. Pierwowzr scenariusza: Taijun Takeda - powie "Shokeino shima". Zdjcia: Tatsuo Suzuki. Muzyka: Toru Takemitsu. Monta: Masahiro Shinoda. Wykonawcy: Akira Nitta (Saburo), Rentaro Mikuni (Otake), Shima Iwashita (Aya Otake), Kei Sato (przyjaciel Sabura), Kinzo Shin (Kuroki). Nissei 92' Daieiscope Eastman Color Prosto do celu: nastpny z bohaterw Shinody, dla ktrego wierno sobie, swoim uczuciom, temu co postanowione okae si waniejsza od niespodzianek przygotowanych przez ycie. Zapewne dlatego, e Saburo sam zdaje si by bardziej po stronie mierci, a w kadym razie w jej cieniu; to brat w nieszczciu Keiko z Pikna i blu, tak jak w poprzedniej parze Kiyokawa ze Skrytobjstwa by druhem w straceczej grze Murakiego z Uschego kwiatu. Tym razem jednak fina nie jest tak fatalny, racje stawiane za - podczas charakterystycznego odsaniania szczegw w cigu retrospekcji - bardzo wielostronnie. Bez zmian pozostaj tylko smutek i bl oraz uroda formy opowiadania. Saburo yje zemst od dwudziestu lat. Wrci teraz j wypeni na wysp, dokd zosta zesany jako chopiec w kocu lat trzydziestych, w czasach rozszalenia si represji faszystowskich. Kempeitai, policja bezpieczestwa, wymordowaa jego rodzin z powodw politycznych - za anarchizm - jego za odizolowano jako wiadka zbrodni. Potem take mia zgin, cinity jako bezwadne ciao z nadmorskiej skay. Udao mu si jednak ocale; wyratowa go pewien rybak. Gdy teraz wrci, spotyka na wyspie Ay, pamitan jako maa dziewczynka. Aya nie jest wiadoma tamtych tortur, morderstw, upokorze, lenia Sabura w szkole. Bya za maa. Nie chce wierzy. W miar zacieniania si ich wizi przekonuje Sabura, e jej ojciec jest zupenie inny. Ale to wanie jej ojciec ma by celem zemsty, cho, rzeczywicie, Aya mwi prawd: teraz jest inny. Gdy staj naprzeciw siebie, mciciel pojmuje, e da si oszuka przez czas zatrzymany w wiadomoci; e Aya ma racj, proszc o darowanie ojcu ycia. Zrezygnowa jednak dla mioci rwnaoby si autodestrukcji: Saburo zadouczynia wic symbolicznie sprawiedliwoci, kac wrogowi obci palec, po czym odchodzi, wolny psychicznie i od wizw czasu minionego, i teraniejszego. Karna wyspa inicjuje niezalene produkcje Shinody, przystpujcego do zaoenia wasnej wytwrni, nie tylko jednak nie nosi charakteru przejciowego, ale kontynuuje i rozwija stylistyk filmw poprzednich, w opinii krytyki japoskiej znacznie je przewyszajc. Jak zwykle si wyrazow daj wspaniale komponowana fotografia, sugestywny klimat budowany montaem (szczeglnie uycie gwatownych, a nawet szokujcych reminiscencji tryskajcej krwi) i muzyk staego wsppracownika, najwybitniejszego nowoczesnego kompozytora kina japoskiego - Toru Takemitsu, a take aktorstwo. W tym filmie klasa

obsady liczy si szczeglnie. ona Shinody po pamitnej roli u Ozu w Smaku jesiennej sajry i kilku epizodach w liczcych si przedsiwziciach ma pierwszy naprawd duej rangi wystp dramatyczny; ale szczeglnie znakomite s chodne, skupione kreacje tokijskiego aktora scenicznego Akiry Nitty i Rentara Mikuniego, najbardziej intelektualnego odtwrcy kina japoskiego, ktry imponuje oddaniem zoonoci postaci byego zbrodniarza. [1964] KAT, EL VERDUGO, Luis G. Berlanga. Hiszpania, Wochy Scenariusz: Luis G. Berlanga, Rafael Azcona, Ennio Flaiano. Projekt scenariusza: Luis G. Berlanga. Zdjcia: Tonino Delli Colli. Muzyka: Miguel Asins Arb. Wykonawcy: Nino Manfredi (Jos Luis Rodrguez), Jos Isbert (Amedeo), Emma Penella (Carmen), Angel Alvarez (Alvarez), Jos Luis Lpez (Antonio), Guido Alberti (naczelnik wizienia na Majorce), Mara Luisa Ponte (Estefania), Mara Isbert (Ignazia Alvarez), Jos Sazatornil (urzdnik lokalowy). Naga Zebra 110' - 91' Jak Juan Antonio Bardem zdoby czoowe miejsce w kinie hiszpaskim poprzedniej dekady dramatami, tak Luis Garca Berlanga zabysn w komedii obyczajowej - i podobnie strawi najlepsze lata na uporczywych zmaganiach z cenzur. Tak samo te jak Bardem (z ktrym wsplnie reyserowa debiut najpierw w krtkim, a potem w penym metrau) zostanie zmuszony do rezygnacji w drugorzdnych filmach emigracyjnych, by ostatecznie doczeka si szansy po upadku frankizmu: jego La Escopeta Nacion l (1978), farsa na elit czasw reimu rozpoczynajca trylogi o familii pewnego anachronicznego markiza, przyniesie mu w kraju powodzenie dopeniajce autorytet, jakim cieszy si pord hiszpaskich filmowcw. Bdzie ju jednak za pno, by tworzy harmonijne dziea na miar talentu - w czym znw analogia do Bardema i jego nareszcie swobodnego, lecz nie wicej ni interesujcego El puente (1977). Filmem, ktry zaway na dalszych niedobrych losach Berlangi, bdzie wanie jego dzieo bez porwnania najlepsze. Po kilku udanych komediach - zrazu dobrodusznych, potem coraz ostrzej demaskujcych ukryte spoeczne skutki systemu - udao mu si przeprowadzi realizacj okrutnej groteski o nieboraku, ktry wbrew wszelkim swoim predyspozycjom zostaje katem. Powodzeniu zamysu sprzyjay i narodowa tradycja humoru makabrycznego, i akurat wprowadzane (na do krtko) prdy liberalizacji, i uniknicie restrykcyjnej kontroli poprzez wspprodukcj z firm wosk. Gdy jednak Kat by gotw, cenzura obesza si z nim bardzo brutalnie: dostrzeono, e to najcelniejszy w caym kinie hiszpaskim do roku 1975, cho gboko skryty atak na ustrj faszystowski. Poczciwy Jos Luis, pracownik madryckiego zakadu pogrzebowego, wybiera si wanie do Niemiec na nauk w szkole technicznej, gdy pozna mi Carmen. Nie najmodsz, nie najadniejsz, ale w kocu nie potrzebujc si a tak bardzo stara, by mie go dla siebie. Kochaj si, bd mieli dziecko, trzeba si pobra. onko rezygnuje z zamiaru zostania mechanikiem, godzi si te z faktem, e te jest katem kultywujcym osobliwe formy wykazywania zalet swego zawodu, nie wie jednak, e ycie ju zastawio na niego straszliw puapk; e ju jest wsysany w wir ustpstw. Oto bowiem interpretacja przepisw odbiera moliwo otrzymania przydziaowego mieszkania zwizanego z pastwow sub, a ojciec Carmen musi i na emerytur. Wobec madryckich problemw lokalowych rada jest jedna: obj po nim posad. Co prawda pretenduje 36 innych kandydatw, ale dziki odpowiednim znajomociom... Tak Jos Luis zostaje nowym katem. Zadowolenie z zalet objtego stanowiska przeplata si teraz w jego codziennoci z paniczn obaw przed obowizkiem zacinicia komu na szyi garoty. Jako wszake dodaje sobie otuchy - do czasu, gdy naprawd musi wykona wyrok. Odwlekajca si z rnych powodw, lecz nieunikniona chwila oznacza dla wikszy koszmar ni dla skazanego: to jego stranicy musz wlec przemoc na miejsce egzekucji. Carmen jest w tym czasie zainteresowana wycznie kaszk swojego dziecka.

Satyra na konformizm? Nie tylko. Oczywista tu jest kontrapunktowa druga warstwa, dramatyczna; ale Berlanga opar swoj strategi na tym, e poddanie si wawej komediowoci zewntrznej (w ktrej, owszem, zdarzaj si te sytuacje gorzej pomylane) i ekspresji caej obsady, na czele ze wspaniale trafiajcym w racjonalistyczny ton Isbertem, moe spowodowa przeoczenie ukrytej warstwy trzeciej. Przebiega w niej wywd, jak wielce agodny czowiek, irracjonalnie si oszukujc, zostaje katem; jak wygoda codziennoci wymusza kompromisowymi kroczkami aprobat wszystkiego. Na tym przyzwoleniu przecie, na podziale podporzdkowanego spoeczestwa na ofiary i korzystajcych z udziau, opiera si totalitaryzm. Wkrtce w sytuacji nieporwnanie bardziej bezporedniej przedstawi to Sklep przy gwnej ulicy; cenzura nie pomylia si jednake w ocenie zblionych intencji Kata, wycinajc midzy innymi wszystkie fragmenty dotyczce garoty i scen prbnej egzekucji. Zwycistwem Berlangi i Azcony jest to, e uoglnienie i tak pozostao czytelne. [1966] KAWAITA HANA, zobacz USCHY KWIAT KAZDY DEN ODVAHU, zobacz ODWAGA NA CO DZIE KING AND COUNTRY, zobacz ZA KRLA I OJCZYZN KING RAT, zobacz KRL SZCZURW KOBIETA DIABE, ONIBABA, Kaneto Shindo. Japonia. Scenariusz: Kaneto Shindo. Inspiracja: legenda ludowa z XVII wieku. Zdjcia: Kiyomi Kuroda. Muzyka: Hikaru Hayashi. Scenografia: Kaneto Shindo. Monta: Toshio Enoki. Wykonawcy: Jitsuko Yoshimura (synowa), Nobuko Otowa (teciowa), Kei Sato (Hachi), Taiji Tonoyama (Ushi), Jukichi Uno (waciciel maski diaba). Kindai Eiga Kyokai Tokyo Eiga 104' Tohoscope Najefektowniejszy film Shindy: mroczna historia dwch kobiet, yjcych w czasach wojen domowych na moczarach i zdobywajcych rodki na zakup ryu obrabowywaniem rannych wojownikw. Najczciej musz ich najpierw dobi; trupy wrzucaj potem do ukrytej wrd trzcin starej studni. Ich mczyzn, Koichiego - syna starszej, a ma modszej - wzito na wojn. W kraju panuje gd wywoany wymarzniciem zbiorw, tote rabunki s powszechne i pki trwaj walki, nikt nawet nie prbuje upraw. Sytuacj kobiet zmienia powrt ssiada. Hachi uciek z pola bitwy i przynosi wie, e s zdane na siebie, gdy Koichiego zatukli wyndzniali chopi z gr. Rycho staje si to, co si sta musiao: moda synowa odwiedza w nocy Hachiego, starzejca si matka moe tylko obj w rozpaczy pie uschego drzewa. Wie, e nie poradzi sobie sama. Udaje si jej wywie na manowce i zabi zamaskowanego dowdc samurajw, zabkanego po bitwie w szuwarach; gdy wic nie pomogo straszenie synowej piekem ani propozycja zoona jej kochankowi, zasadza si w nocy na ciece do jego chaty, woywszy zdobyt mask demona zazdroci. Na prno; niesiona podaniem synowa nie ulka si potwornego oblicza nawet w wietle byskawic, natomiast nieszczcie teciowej zostaje pogbione przywarciem maski do twarzy. Prosi o pomoc; synowa, szydzc z ukaranej, zgadza si pod warunkiem, e nie bdzie jej miaa za ze wizyt u Hachiego (nie wie, e ten zosta wanie zabity przez wygodniaego samuraja, ktry natkn si na jego siedzib). Gdy wreszcie udaje si rozbi mask, twarz kobiety jest straszliwie znieksztacona infekcj przejt od umierconego waciciela. Przeraona synowa ucieka ciek ku fatalnej studni i przeskakuje nad ni; teciow - rozpaczliwie woajc, e nie jest demonem, tylko czowiekiem - Shindo pozostawia w ostatnim kadrze zawieszon w powietrzu nad czeluci. Pokona j, jeeli znajdzie siy, by uwolni si od zarazy nienawici i wojny; jeeli naprawd bdzie

czowiekiem. Oto sens niezwykego dramatu, w ktrym Shindo, wychodzc od tradycji japoskich upiorw personifikujcych wyrzuty sumienia, stworzy protest antywojenny i antyfeudalny odnoszcy si te do wspczesnoci (jak Kurosawa, widzi niszczcy wpyw przeytkw feudalnych w wielkokapitalistycznym paternalizmie, cho niewtpliwie inaczej ni on traktuje przedstawian tu epok Sengoku i rol rycerstwa - czym wiadczy ju choby epizod w Siedmiu samurajach, gdy wybawcy wioski dowiaduj si o zbroi zdartej z polegego czonka ich klasy). Istotnym elementem jest te mier Hachiego: nie ustrzeg si zaraenia nihilizmem, zabi kapana, a czujc si panem sytuacji, wykrzykiwa, e nie ma Buddy ani pieka. Symbolika szczegw Kobietydiaba czyni ten film grozy zarazem ponadczasowym moralitetem i dramatem pacyfistycznym; tyle e sensy owe nikn przy atrakcjach obrazowych. Tym razem na plan pierwszy nie wysuwaj si staranna rwnowaga formy i aktorstwo, lecz ywio. Nobuko Otowa podchodzi do swej roli z niezmiennym u niej zaangaowaniem i jest znakomita, lecz nie mona ju tego powiedzie o wszystkich aktorach ani o starannoci inscenizacyjnej; zdjcia Kurody imponuj dynamiczn plastyk i wykorzystaniem scenerii, lecz w scenach nocnych nie wszdzie s najlepiej owietlane; do urody wizualnej dodana zostaa wyjtkowa sugestywno dwiku, ze zintegrowaniem specyficznych odgosw (gruchanie gobi podczas biegu przez trzciny!) i szelestw z muzyk, wedug wietnych wzorw Stray przybocznej lecz Shindo stanowczo zbyt pytko wygrywa moliwoci otwarte tymi efektami. Jakkolwiek tak jak we wczeniejszych filmach stosuje powtarzanie rytmw obrazowych, to nie tyle dba o harmoni caoci, ile o dorano efektu, ktry w kocwce staje si banalny i natrtny; z tych samych powodw nie rozbudowuje obserwacji postaci, nie wypeniajc do pustej, jak na film stuminutowy, przestrzeni treci. Rezultat jest taki, jak gdyby atuty Kobietydiaba, bodaj wiksze ni Nagiej wyspy, zostay roztrwonione pod naciskiem liczcego na atrakcyjno producenta. Ale wanie takie wytumaczenie nie wchodzi w rachub: jako reyser Shindo jest w Japonii wyjtkowo i od pocztku niezaleny we wspzaoonej z Yoshimur wytwrni "Kindai Eiga Kyokai". Tym razem wic gorzej obliczy proporcje. [1963] KOBIETA MAPA, LA DONNA SCIMMIA, Marco Ferreri. Wochy Francja. Scenariusz: Marco Ferreri, Rafael Azcona. Zdjcia: Aldo Tonti. Muzyka: Teo Usuelli. Scenografia: Mario Garbuglia. Charakteryzacja: Alberto De Rossi. Monta: Mario Serandrei. Wykonawcy: Ugo Tognazzi (Antonio Focaccia), Annie Girardot (Maria), Achille Majeroni (Majeroni), Elvira Paoloni (suca), Linda De Felice (Siostra Furgoncino), Filippo Pompa Marcelli (Bruno), Ugo Rossi (emeryt). 97' Najwiksza prowokacja Ferreriego, bez porwnania bardziej agresywna ni przysza osawiona elegia na buruazyjn samozagad w La Grande bouffe (1973): bezlitosny opis egoizmu, kotustwa obyczajowego, dzy bogactwa i grubiaskiego deptania godnoci bliniego towarzyszy historii tuzinkowego organizatora imprez, ktry znajduje przypadkiem dziewczyn niezwykle owosion na caym ciele i nakania j do jarmarcznych pokazw w roli dziwu natury. Perspektywa duych pienidzy skutecznie amie opory Marii, skrywajcej si dotd przed ludzkimi oczami za murem przyklasztornego zakadu charytatywnego. Wkrtce robi karier, zakcon raz tylko przez incydent z profesorem zamierzajcym na kilka dni kupi rzekom zdobycz z Afryki i przeprowadzi obserwacje naukowe kobietymapy; Antonio ochoczo dyskutuje o cenie, ale wstydliwa Maria ucieka, wraca pod opiek zakonnic i owiadcza, e opuci ponownie azyl tylko pod warunkiem oenku. Rad nierad, jej "opiekun" zgadza si i na to, i na penienie powinnoci maeskich. Niebawem z rodzinnego Neapolu trafiaj a do ekskluzywnego lokalu striptisowego w Paryu. Kroj si nawet jeszcze lepsze perspektywy; lecz oto Maria zachodzi w ci. Perswazje ginekologa s bezskuteczne. Przekonania religijne i apetyty na nowy zysk (jeszcze jedno monstrum!) wpywaj na decyzj urodzenia dziecka rwnie silnie jak naturalny instynkt macierzyski. Nastpuje tragedia. Martwy pord pociga za sob mier Marii. Kres wszystkiego? Nie. Antonio urzdza teraz pokazy zabalsamowanych zwok...

Wiksza cz filmu skupia si na przenikliwej analizie reakcji, jakie wywouje fenomen kobietymapy. Potwora bez wtpienia nie naley widzie w niej; prawdziwe monstra to ludzie, ktrzy traktuj j jak egzotyczny przedmiot, bezwstydnie poeraj gupimi oczami, czyni obiektem handlu. Targi o sw skr podejmuje zreszt sama wodzona na pokuszenie naiwniaczka; take jej nie oszczdzaj w groteskowych scenkach Azcona i Ferreri. Nie oszczdzaj nawet tych, ktrzy suchaj przykaza miosierdzia i pojmuj pooenie Marii jako czowieka: oni zostaj z kolei wyszydzeni za dewocyjno i obskurantyzm. Sprawiedliwych, rozumnych i wraliwych w Kobieciemapie brak. Ten sarkastyczny wariant La strady (nawizanie do filmu Felliniego wydaje si podkrela nawet zderzona z szokujc wizj muzyka cyrkowa) zblia si momentami do arcydziea. Dzieje si tak szczeglnie w partiach opisujcych jarmarczny okres kariery bohaterw: pozornie niefrasobliwy tok narracji nie przesania tam lodowatej refleksji o bezmiarze amoralnoci. Pniej wszake Ferreri coraz czciej traci impet i rozprasza si w epizodach, gdzie jadowita satyra zastpiona zostaje potoczn komediowoci. Gdy znw uderza w ton przejmujcy, gdy koczy tragicznie w duchu Stroheima, jest troch za pno: wstrzs zosta le przygotowany. Tym bardziej e - odmiennie ni Stroheim - nie przeciwstawi ludzkiej maoci adnych uczu wyszych. Nawet pragnienie dziecka zostao tu zakwestionowane w imi rozsdku; trudno wic zaprzeczy, e intelektualizm Kobietymapy wywouje wraenie pogardy dla tych, ktrym nie pozwala by lepszymi ich zakres pojmowania. Tak oto szansa na dokonanie wybitne zostaa zaprzepaszczona przez brak proporcji (trudno bowiem wtpi w rzeczywiste intencje Ferreriego, ktry wrcz deklaruje niech do zoliwoci i zdystansowanego miechu: nie tylko nie lubi karykatury, ale nawet humoru angielskiego). W pierwszej wersji stuminutowej, pokazanej w roku 1964 na festiwalu canneskim, film nie tylko wywouje skandal i zostaje pozbawiony finaowych wydarze po mierci Marii przez cenzur, ale spotyka si z generalnie zym przyjciem krytyki. Pod naciskami opinii i w interesie komercyjnym Ferreri decyduje si nakrci inne zakoczenie: oto Maria jeszcze przed powiciem piknego i zdrowego dziecka traci cae nadnaturalne owosienie, co oznacza dla Antonia koniec snw o fortunie oraz konieczno podjcia pracy dla utrzymania rodziny. Niestety, tak pomylany happy end wypada jeszcze gorzej. Bez jakiejkolwiek tragicznie brzmicej konkluzji film gubi wielki wymiar, jeli nie w ogle sens, przemieniajc si w ekscentryczn historyjk obyczajow. 1963 KOBIETA OWAD, NIPPON KONCHUKI, Shohei Imamura. Japonia. Scenariusz: Keiji Hasebe, Shohei Imamura. Zdjcia: Shinsaku Himeda. Muzyka: Toshiro Mayuzumi. Scenografia: Kimihiko Nakamura. Monta: Mutsuo Tanji. Wykonawcy: Sachiko Hidari (Tome Matsuki), Jitsuko Yoshimura (Nobuko), Kazuo Kitamura (Chuji), Hiroyuki Nagato (Morio Matsunami), Seizaburo Kawazu (Karasawa), Shoichi Ozawa (Honda), Tanie Kitabayashi (wacicielka domu publicznego), Sumie Sasaki (En), Daizaburo Hirata (Kamibayashi), Taiji Tonoyama (brygadzista), Teruko Kishi (Rin), Shoichi Kuwayama (kochanek En), Masumi Harukawa (Midori), Emiko Higashi (Kane), Asao Koike (Sawakichi), Emiko Aizawa (Rui). Nikkatsu 123' Nikkatsuscope Losy babki, matki i crki pomidzy latami 1918 a 1961: w czasach najywszych w Japonii przemian spoecznych i obyczajowych. Imamura opisuje, jak wpywaj one na sytuacj kobiety, a raczej, jak jego reprezentatywne bohaterki, nosicielki biologicznej siy narodu, stawiaj czoa przeciwnociom. Tome Matsuki urodzia si jako nielubne dziecko wieniaczki. Do ojcostwa przyzna si Chuji. Niebiosa nie obdarzyy go zbyt duym rozumem; z pewnoci jednak ten wariant by szczliwy dla Tome, skoro miaa ojca lepszego i bardziej troskliwego anieli naturalny i ni wszyscy w ogle mczyni w jej yciu. Bo on sta si jej pierwszym; dla dawnej kultury japoskiej nie byo to naganne, nie jest wic take dla Imamury, cho jest ju dla dwudziestowiecznych ssiadw ze wsi. Krzywdy Tome zaczy si tak czy

inaczej nie w domu, lecz poza nim. Zgwacona, postanawia urodzi dziecko; jest rok 1942, fabryki potrzebuj rk do pracy przy produkcji wojennej. Zostawiwszy creczk pod opiek Chujiego, Tome prbuje si przebi w yciu. Tak rozpocztej odysei wielkomiejskiej nie przerwie ju przez dwadziecia lat. Po wojnie miao wystpuje w obronie interesw robotniczych (c, kiedy zwizkowcy s wanie, w obawie przed komunistyczn zaraz z Chin, bezwzgldnie poskramiani), ma nadziej na maestwo z zakochanym brygadzist, potem jest stanowczo za mao odpowiedzialn niak, wreszcie, po kolejnych niepowodzeniach, udaje si jej dobrze urzdzi w domu publicznym w Tokio. Ochron zapewnia rola kochanki jednego z pomniejszych bossw mafii. Do czasu: wyzwolony wadz despotyzm, a nawet okruciestwo kocz si z chwil aresztowania za zdelegalizowany proceder strczycielstwa. cigana przez nienawi, okradziona i oszukana, zostaje na dodatek wysana przeciwko wasnej crce: okazao si bowiem, e jej nie cierpica miasta Nobuko, ktra pojawia si tylko po 200 tysicy jenw na zaoenie gospodarstwa, okrada tych, ktrzy okradli mam i teraz Tome ma jecha na wie (ktra wydaje si jej ju obca i paskudna), by ostrzec crk oraz jej chopca, e jeli nie oddadz pienidzy, to bd mieli do czynienia z yakuz. Co zrobi przegrana Tome jako "owad" yjcy instynktem biologicznym i wynaturzony egoizmem japoskiej cywilizacji wielkomiejskiej? Pierwszy z najwaniejszych filmw Imamury zawiera si prawdy w tym, e tylko pozornie posuguje si schematami; zostawia te intygujce otwarcie w finale. Oczywicie, sympatie i nadzieja s po stronie Nobuko, ktra woli traktor od szlifowania brukw; ale nie na rozdawaniu sentymentw polega strategia autorska, tylko na inspirowaniu refleksji przy celowo wrcz dezorientujcych zwrotach nastawienia do postaci. Jedno nie ulega zmianom na pewno: autentyzm relacji i konkret pokazywanych wydarze (rozwijanych na tle materiaw z kronik). "winia jest wini" - ta konstatacja bohaterki wydaje si hodem dla realizmu spoecznego Kurosawy, dla "pies jest psem" doktora Sanady z Pijanego anioa, ktrego zobaczenie wywaro ongi decydujcy wpyw na modego Imamur. Na tym jednake kocz si ukony dla dotychczasowego kina japoskiego; autor Kobietyowada jest jego zawzitym opozycjonist. Przez trzy lata, do Tokijskiej opowieci, asystowa Ozu; po japosku cierpliwy wobec mistrza, odszed jednak od niego i z "Shochiku", wypeniony buntem przeciwko takiemu stylowi (dopiero pniej doceni gbi przejawiajc si w innych zakresach ni wybrane przez niego samego). Dynamika, penokrwisto, soczysty dowcip sytuacyjny, przekraczanie barier stosownoci, a take rodki wyrazowe - od ekspresyjnych serii stopklatek po realizacj ze stuprocentowym dwikiem, czego dotd w kinie krajowym praktycznie si nie robio, przy uyciu mikrofonw bezprzewodowych - wszystko to wiadczy, e Imamura jest nowofalowym rebeliantem przeciwko ekranowym kompromisom. Swojej entomologii (oryginalny tytu brzmi "ywot japoskiego owada") z pewnoci jednak nie uprawia na sposb klasyczny; jeeli, to z przenikliwoci i pasj, jak okazuje David Attenborough w znakomitych serialach przyrodniczych BBC. Sympatii nie zamienia te w tezy. Wyrane sugestie filozofii biologizmu zostaj pniej poddane subtelnej polemice: koczy si on tam, gdzie zaczyna niezaleno wiatopogldu wolnego od uprzedze religijnych i klasowych, a zamaszycie krelone obrazy wypenia dystansujcy humor. Ten ton poddaje przede wszystkim znakomita Sachiko Hidari, ale nie tylko ona, Imamura przeprowadzi bowiem starann aranacj obsady (barwna Tanie Kitabayashi jako szefowa prostytutek, jak zwykle wieloznaczny, introwertywny Taiji Tonoyama jako niedoszy m) przy wsparciu kilku staych wykonawcw. Caa jego specyfika jest wszako na tyle japoska, e cho w kraju Kobietaowad zostaa bezapelacyjnie filmem roku i pobudzia szerok dyskusj na temat zmian sytuacji kobiet, to za granic w najlepszym wypadku bya rozumiana czciowo, a tolerowana powierzchownie i protekcjonalnie jako owoc interwencjonizmu spoecznego; nawet na festiwalu berliskim zauwaono tylko protagonistk, nagrodzon zreszt za dwie role. T drug, zupenie inn, rwnie inteligentnie zagraa w Kanojo to kare (1963) u swego ma, Susumu Haniego. [1963] KOBIETA Z WYDM, SUNANO ONNA, Hiroshi Teshigahara. Japonia. Scenariusz: Kobo Abe. Pierwowzr scenariusza: Kobo Abe - powie "Sunano onna". Zdjcia: Hiroshi Segawa. Muzyka: Toru Takemitsu.

Wykonawcy: Eiji Okada (Jumpei Niki), Kyoko Kishida (kobieta z wydm). Hiroshi Teshigahara 127' Wdrujcy po nadmorskich wydmach entomolog, zaproszony w gocin do domu w ogromnym dole pord piaszczystych cian, wpada w puapk: wieniacy zowili go jako mczyzn potrzebnego ich ssiadce. Bez podanej z zewntrz drabiny sznurowej bd liny wydosta si nie sposb. Od pocztkowego buntu przybysz przechodzi stopniowo do wsppracy z mod kobiet bezustannie zajt ochron domu przed zasypaniem, do porozumienia uczuciowego, wreszcie mioci i akceptacji tego, co go spotkao: ju nie dlatego, e jeli nie bdzie odgarnia piasku, to nie dostarcz mu poywienia, ale dlatego, e znalaz tu swoje miejsce, ciekawsze ni poprzednio wyobraone na stronach encyklopedii entomologicznej. Pewnego dnia mgby odej, poniewa ratujc jego kobiet, znajdujc si w cikim stanie zapewne z powodu ciy pozamacicznej, ssiedzi pozostawili zapomnian drabink; ale nie wykorzystuje sposobnoci i na tej decyzji wa nie tylko wizy uczu i nie tylko potrzeba podzielenia si nowin o jake przydatnym w tym otoczeniu, przypadkiem dokonanym wynalazku sposobu pozyskiwania wody. Komunikat w finale gosi, e sd uzna Jumpeia Nikiego, urodzonego w roku 1927, za zaginionego. Najwybitniejszy film modego niezalenego kina japoskiego nie tylko od razu zosta doceniony i w kraju (najlepsze dokonanie roku 1964, gdy wszed na ekrany), i za granic, ale zachowa niezmienn si przez dugie lata; szczeglnie reprezentatywny, jest rwnoczenie nietypowy. Bardzo kameralny, powsta waciwie jako produkcja prywatna (trzydziestopicioletni reyser, ktry w fabule zadebiutowa przed rokiem, mg mie zapewnione spore rodki finansowe dziki ojcu, twrcy najsynniejszej japoskiej szkoy ikebany); nie odnosi si do biecej rzeczywistoci spoecznej, co czy jako cecha podstawowa dziea innych modych filmowcw z Tokio; jest odmienny take w temperaturze i rozwizaniach stylistycznych. Zarazem jednak Kobieta z wydm organicznie wyraa japoskie odczuwanie egzystencji, wizualnie odpowiada nowoczesnej estetyce rodzimej grafiki, kinu wiatowemu za daje najbardziej moe dumny dowd rangi, jak osigno w latach szedziesitych przechodzc od emocjonalnych albo katarktycznych opowieci z apelem lub moraem do analiz sytuacji czowieka we wspczesnym wiecie, pdzcym w nieznane. Wasny wiatopogld opowieci, powstaej w opublikowanym o rok wczeniej literackim opisie Koba Abego, dostrzegali Japoczycy; inaczej interpretowano j w Europie i Ameryce, a wtpliwoci nigdy nie zostay rozstrzygnite do koca co naley do specyficznych waciwoci Kobiety z wydm. Przede wszystkim wydawao si, e to imitacja, a w kadym razie replika Becketta, jakie (niezbyt) "Radosne dni". Poza tym, oczywicie, Marks: definicja wolnoci jako uwiadomionej koniecznoci (rozwinita, wedug pewnej oceny brytyjskiej, w zbir sardonicznych i paradoksalnych glos). Take Sartre z problemem wolnoci oraz piekem, ktrym s inni, i Camus z "Mitem Syzyfa". Kafka (no c, skoro Kobo Abe to "japoski Kafka"...), a nawet Buzzati. Rwnie pod wzgldem pobudzania komparatystyki mao co wytrzymuje konkurencj z filmem Teshigahary. "Nikt nigdy nie powiedzia wszystkiego, nawet Pismo wite" - broni si natrtnie indagowany Tadeusz Rewicz, rozwaajc rol zwizku treci i formy. Przeszedszy poprzez przykady filozoficzne do literatury (w pewnym sensie wszystko powiedzia Heidegger, ale przed nim wszystko powiedzia - i umar - Wittgenstein, a wczeniej te wszystko powiedzia Kierkegaard; ale kady z nich powiedzia tylko to, co jego; tak jak Kafka i Beckett, ktrzy nie powiedzieli wszystkiego, cho zamknli siebie; potem jednake skoczy si wiat ich wyobrani, tak jak zaistnia i skoczy si czas Czechowa), Rewicz konkluduje: "ale dzieo literackie istnieje wyrzucone w przyszo dziki formie". To forma czyni podobnymi alegorie egzystencjalne z poowy dwudziestego wieku. Skoczone, zamknite wiaty owych wypowiedzi speniaj si jednak niezwykle rzadko w filmie, wraliwym na abstrakcyjn nienaturalno. Prawie nikomu nie uda si na ekranie Kafka. Rwnie Wellesowi, z kilku zreszt powodw. Powodzenie Teshigahary - ktry wyrazi wizualnie to, co opisa Kobo Abe lepiej ni sam autor w oryginale - jest ewenementem wiatowym. Tym bardziej e podstawowy sens jest tu czytelny

powszechnie. Piasek jako materia rzeczywistoci otaczajcej; metafory przesypywania, stara o wod, wyrywania si z ogranicze; uoglnienia regu nawyknicia i zadzierzgnicia wizi. Dopiero wykadnia finaowa, oczywista w Japonii, jest trudno zrozumiaa na Zachodzie w czasach wycigu kosmicznego i wiary w technik koncentrowan w potnych systemach przetwarzania, radosnego denia do swobodnej nowoczesnoci oraz lku przed chisk ujednolicon magm. Inaczej zacznie to wyglda dopiero w przyszych dekadach rozszerzenia poj przez kontrkultur, nabycia wiadomoci ekologicznej, akceptacji tezy, e mae jest pikne, i zaamania si optymistycznej wizji postpu: klarowny stanie si nie tylko autorski dezyderat oczyszczenia bohatera z materializmu wspczesnej cywilizacji, intencja przeciwstawienia maniakalnego egoizmu poszukiwacza owadw jego wsplnocie ze znalezionym czowiekiem, ale take wykadnia finau, jednoznaczna dla kogo wyrosego w wiadomoci buddyjskiej. "Gwd, ktry wystaje, trzeba wbi na swoje miejsce": oto jedno z potocznych powiedze rodakw Teshigahary, wrd ktrych najwicej samobjstw wywoanych jest niemonoci dotrzymania kroku kolegom z pracy lub niesnaskami z ssiadkami, a spotykan form zgonu jest karashi - mier z przepracowania. Japoczyk lka si odtrcenia, niezrozumienia, podejmowania nawet najbardziej osobistych decyzji (wiele maestw nadal jest aranowanych), a waciwie nawet radykalnych opozycji i wyrazistej odrbnoci intelektualnej. W takiej perspektywie poruszajcy si po pustej orbicie Niki doznaje aski znalezienia swojego miejsca, swojego celu cznego z deniami wsplnoty, osignicia harmonii ciaa i ducha. Zamiast czczych aspiracji i konta w banku powrt do tej mentalnoci, ktr bez prb interpretowania przedstawi Shindo w Nagiej wyspie; do podstawowej solidarnoci i zgody na stan rzeczy. Teshigahara nada tak skonstruowanej paraboli form pod kadym wzgldem wirtuozersk. e uczyni to niemal bez dialogu, wynikao ju z charakteru oryginau (spoeczestwo tak jednorodne nie potrzebuje wielu sw, std najbardziej japoskie filmy s wyjtkowo oszczdne w dialogu); do naturalne byo te wszechstronne wygranie wdzicznej faktury piasku w bardzo zrnicowanych planach i ktach ujcia. Wziwszy jednak pod uwag, e skoro nawet Kyoko Kishida i Eiji Okada - znakomici aktorzy potwierdzajcy tu swoj reputacj - mieli w takich okolicznociach ograniczone moliwoci oddania nastrojw, to wybitnym osigniciem wydaje si wykorzystanie sugestywnej warstwy dwikowej, ciszy i zmian rytmw narracyjnych do oddania niezwykego zawieszenia czasu, trwania pomidzy koszmarem a realnoci. Szczeglnej, naturalnej intensywnoci nabiera w tych warunkach piknie pokazany erotyzm. Zachwycony w modoci surrealizmem Teshigahara, uwaajcy za gwny niedostatek filmu narodowego jego zewntrzno w pokazywaniu rzeczywistoci, bdzie si w swoich przedsiwziciach kierowa wanie relacjami pomidzy wyobraonym a konkretnym i materialnym; ekranowymi replikami podwiadomoci i stanu ducha w wyszukanej estetycznie, ale zawsze spokojnej formie obrazowej. Sytuacja ekonomiczna japoskiego sektora niezalenego i majce nastpi spospolitowanie rynku kinowego uniemoliwi mu waciwie pene rozwinicie twrczoci. Stworzy jeszcze jednak dwa duej klasy filmy o ludziach w poszukiwaniu swojej drogi, obydwa wyranie inne od siebie i od Kobiety z wydm: Czowieka bez mapy, rwnie wedug Abego, i wspaniaego Rikyu wedug powieci Yaeko Nogami. [1966] KOBIETA ZAMNA, UNE FEMME MARIE, Jean-Luc Godard. Francja. Scenariusz: JeanLuc Godard. Zdjcia: Raoul Coutard. Muzyka: Claude Nougaro, Ludwig van Beethoven - fragmenty kwartetw smyczkowych nr 10 Esdur op. 74, nr 7 Fdur op. 59, nr 14 cismoll op. 131, nr 9 Cdur op. 59 i nr 15 amoll op. 132. Monta: Agn`s Guillemot, Franoise Collin. Wykonawcy: Macha Mril (Charlotte Giraud), Bernard Nol (Robert), Philippe Leroy (Pierre Giraud), Roger Leenhardt (Roger Leenhardt), Rita Maiden (Celine), Georges Liron (lekarz). Anouchka Orsay

98'# 95' Przez 95 minut (na tyle pozwolia cenzura, wraz z nakazem zmiany rodzajnika w tytule na nieokrelony) Godard podsumowuje na ekranie mieszczask gupot przeciwstawiajc j inteligencji, ktrej okrelenie powierza Leenhardtowi. Obiektem entomologicznej obserwacji we "fragmentach filmu zrealizowanego w roku 1964", jak z nonszalancj obwieszcza w podtytule, jest zamona paryanka, redaktorka z damskiego magazynu. Szczliwie zamna moda mama adnego chopczyka ma wszelkie moliwoci prowadzenia ciekawej egzystencji; dla Charlotte jednake ciekawa egzystencja oznacza bycie niewolnic mody. Roztropna i chonna mieszkanka centrum cywilizacji nie przyswaja z niej wartoci, lecz wycznie stereotypy wzorw konsumpcyjnych. Skada si z nich do tego stopnia, e pomimo swojej sytuacji rodzinnej i materialnej ma te kochanka, bo tak nakazuje fason. Charlotte to idealny przykad tego, co jest znienawidzone przez kobiety wyzwolone: aden mski szowinizm do niczego jej bowiem nie zmusza, a seksizm daa sobie narzuci sama i entuzjastycznie go powiela poprzez wasny udzia w ksztatowaniu opinii. Bohaterka zaczyna myle dopiero pod koniec 24 godzin, podczas ktrych obserwuje j kamera. Pierwszego dnia, gdy bya z kochankiem nalegajcym na zmian ich sytuacji, plota, e niebawem si rozwiedzie; gdy jednak nazajutrz - po nocy spdzonej z mem, ktry jest pilotem i wanie wrci z Niemiec - dowiaduje si od lekarza, e jest w ciy (i oczywicie nie wie z kim), postanawia si rozsta z Robertem, wyjedajcym wanie na wystpy sceniczne do Marsylii, i komunikuje mu to podczas kolejnego hotelowego cudzostwa. Czy obudzi si w niej jaki instynkt moralny? Raczej refleksja na temat swobody wewntrznej, niewyklucznone, e wywoana krzyczcym tytuem z czasopisma: "Do jakich granic moe si kobieta posuwa w mioci?" Wolno jest podstawowym instynktem bohaterw Godarda, na og prowadzcym do finaowej zguby. Kobieta zamna odbiega od poprzedniej dramatycznoci. Charlotte mona nazwa bardziej zgubion na pocztku: nie ma jej jako osoby, jest jedynie prospekt skadajcy si z fragmentw ciaa i frazesu "kocham". W takiej te formie zosta jej portret przedstawiony: to film strukturalistyczny, ktrego etnologii funkcjonalnie suysposb opisu. Wspaniae studia fotograficzne ciaa Machy Mril, zdjte przez Coutarda w prawie statycznych detalach i zblieniach, poczone zostaj z kadrami plakatw lansujcych biustonosze, fotosami modelek (Charlotte z zapaem sprawdza doskonao wymiarw swych piersi), sloganw, nagwkw, reklam neonowych. Znamienny dla Godarda kola warstwy obrazowej - moe najbardziej harmonijny wanie w tym filmie, jakkolwiek te ozdobiony ekstrawagancjami, na przykad uj negatywowych - uzupeniaj odpowiadajce mu elementy mozaiki werbalnej w wynurzeniach osobistych bdcych odpowiednikiem cinmavrit, w przerzucaniu si zwrotami reklamowymi, improwizowanym dialogu (rozmowa z Leenhardtem, ogniskujca si wok kwestii pamici i chronienia wiedzy o przeszoci, punktowana planszami ujmujcymi hasowo meritum wymiany zda). Wydawaoby si, e Kobieta zamna powinna da sum do nieatrakcyjn pominwszy uroki opisu nagiego ciaa, o co wanie poszo z cenzur. Tymczasem jest to film zdecydowanie frapujcy. Na pewno dziki wietnemu aktorstwu Machy Mril (to niejako jej prawdziwy debiut w sze lat po rzeczywistym, ktrego wysokie oceny nie zaowocoway kontynuacj); z pewnoci rwnie dziki dokonaniu przez Coutarda wietnej trawestacji konsumpcyjnego stylu wizualnego. Wspaniay jest jednak take montaowy rytm filmu, ywa wiarygodno oddania stanu ducha bohaterki i jej otoczenia, pasja krytycznej wizji uprzedmiotowienia si czowieka pod presj szumu informacyjnego. Wywoany tym pesymizm zaprowadzi Godarda na ekstremistyczn lewic. W najbliszym czasie zajmie si jednak najpierw dystopi na planecie Alphaville w niezbyt przemylanym komiksie filmowym, a potem ucieczk od zniewalajcej rzeczywistoci w Szalonym Piotrusiu. [1962] KOCHANKA, LSKARINNAN, Vilgot Sjman. Szwecja Scenariusz: Vilgot Sjman. Zdjcia: Lasse Bjrne. Monta: Lennart Walln. Wykonawcy: Bibi Andersson (dziewczyna), Max von Sydow (kochanek), Per Myrberg (chopiec),

llegard Wellton (ona kochanka), Birgitta Valberg (towarzyszka podry pocigiem). Svensk Filmindustri 77' Agascope Wariant Skandalu, ju bez kontekstu politycznego i ze zmian postaci centralnej: drog do dojrzaoci przebywa dziewczyna, ktrej niedowiadczony chopiec przegra ze starszym rywalem, obezwadniajcym j psychicznie. Poddaa si jego wpywowi, gdy jako sekretarka zostaa niezasuenie zwymylana, na drugi dzie jednak czarujco przeproszona; od tej pory przyjaciel pozosta ju tylko przyjacielem, a tamten sta si kochankiem, pokornie oczekiwanym przez cay dzie, bo musi wykra kwadrans z harmonogramu pilnie kontrolowanego przez zazdrosn on. Rozsdek podpowiada co prawda po jakim czasie, e skoro nie ma mowy o rozwodzie, trzeba z tym skoczy - i chopiec, ktry roztrzsiony utrat obla egzamin, znw moe mie nadziej; ale rozsdek oraz sowa o zerwaniu marnie wypadaj w batalii z podaniem, szczeglnie gdy chodzi o pierwszego mczyzn w yciu, wytrawnego w grze erotycznej i zdecydowanego w deniach. Ratunkiem wydaje si tylko wyjazd na p roku do pracy w Rzymie. Kochanek nie rezygnuje nawet wwczas: wsiada do pocigu i obiecawszy rozwd, zaciga dziewczyn do przedziau sypialnego. Jedzie a do Trelleborga. Tym razem jednak przegrywa. Bohaterka nie przerywa podry i postanawia, e nie wrci ju nigdy. Osiemnacie lat wczeniej Skandal by pierwszym - scenopisarskim - osigniciem Bergmana; Kochanka jest debiutanckim sukcesem jego niewiele modszego asystenta, dowiadczonego ju literata i krytyka, a take praktykanta filmowego na stypendium w Uniwersytecie Kalifornijskim. Nic dziwnego zatem, e film jest wywaony dramaturgicznie, przemylany w strukturze, niemal wirtuozerski w rozwizaniu zalenoci psychicznych trojga osb, rejestrowaniu gestw, komentowaniu sytuacji (doskonale to wida w scenie chopiec-samochd z psem lub w finale, gdy czarni obcokrajowcy patrz na porak pogardzanego ju kochanka). Tym bardziej e majc aktorw tak wybornych jak Bibi Andersson i Max von Sydow, Sman zdecydowa si inscenizowa zdecydowanie kameralny ukad na szerokim ekranie! Jeeli wierzy jego wasnym wyjanieniom, potrzebowa sam sobie udowodni sprawno warsztatow (narzucajc nawet dodatkowe ograniczenia, bo przecie pewne wyizolowanie i uniwersalizacja nie nazwanych postaci nawizuj wrcz do kammerspielu). Nie myla jednak tylko o formie. Pierwszy film, pozornie tak rny od nastpnych, ktre nieoczekiwanie dla samego autora bd najbardziej skandalizujcymi przedsiwziciami rodzimej kinematografii, nie jest tylko wypreparowanym z biecej codziennoci dramatem trojga osb, lecz moralitetem wymierzonym w hipokryzj ustabilizowanego spoeczestwa mieszczaskiego. Ostre stawianie kwestii etyki i zasad obyczaju stanie si zasadniczym rysem filmw Sjmana; ju drugi bdzie niemal bomb anarchisty. [1966] KOLEKCJONER, THE COLLECTOR, William Wyler. Wielka Brytania, Stany Zjednoczone Scenariusz: Stanley Mann, John Kohn. Pierwowzr scenariusza: John Fowles - powie "The Collector". Zdjcia: Robert Surtees, Robert Krasker. Muzyka: Maurice Jarre. Scenografia: John Stoll. Monta: Robert Swink, David Hawkins. Wykonawcy: Terence Stamp (Freddie), Samantha Eggar (Miranda Grey), Maurice Dallimore (Whitcomb ), Mona Washbourne (ciotka Freddiego). Jud Kinberg, John Kohn 119' Technicolor Ostatni wielki sukces Wylera - precyzyjnie wyreyserowany, wieloznaczny dramat psychologiczny o konsekwencjach uwizienia, skarbie wolnoci, osobliwym przypadku mieszczaskiej manii posiadania, rozpaczy odtrcanych pretendentw i nieprzekraczalnoci barier klasowych - wie si z niejednym przejawem tego, co znamionuje nastroje i zainteresowania drugiej poowy wieku oraz ich odbicie w

literaturze i filmie. Adaptowana powie o dwa lata wczeniej daa pierwszy wielki sukces Fowlesowi, jeszcze nie docenionemu, bo w wiecie bardziej dostojnej beletrystyki dotychczasowej zdajcemu si by zaledwie poszukiwaczem atrakcji komercyjnych; pierwiastki z krgu modych gniewnych i egzystencjalizmu spotykaj si tu z motywami kontrkultury i samostanowienia kobiet (cho z pewnoci nie w ujciu zadowalajcym feministki), wiat elity umysu zafrapowany "Buszujcym w zbou" z proletariackim kalibanizmem, a tajemnica dziewczcego uroku z mskim libido, w okolicznociach budzcych nastroje troch ambiwalentne. Czy szedziesicioparoletni reyser i jego scenarzyci mogli przewidzie sie tych wszystkich odniesie? Z pewnoci nie, niezalenie od tego, e rezultat rozczarowa Fowlesa - uwaajcego kino, w kadym razie przed swoj Kochanic Francuza w wersji Reisza i Pintera, za szkodliwe dla wyobrani, przeadowane i wtrne. Perspektywa korzyci z ekranizacji atrakcyjnego bestsellera pozwolia Wylerowi na wzgldn swobod, ale traktowa t przedziwn histori do bezporednio: jako jeszcze jeden wariant walki pierwiastka mskiego i eskiego, arywisty i kruchej dziewczyny, materialistycznej dzy z duchowoci, szlachetnych krzywdzonych z tpymi krzywdzicielami. To jego stae motywy, opisywane z wielk subtelnoci uwzgldniajc niuanse erotyczne. Fabua Fowlesa nie tylko te motywy ogniskuje, ale daje interesujce Wylera wyzwanie inscenizacyjne, bo generalnie wszystko dzieje si tu w odizolowaniu midzy par bohaterw - modym urzdnikiem bankowym i studentk londyskiej Blake School of Art. Sprawia to siedemdziesiciotysiczna wygrana w totka. Wzbogacony ni Freddie kupuje elbietaski dom w Sussex i przenosi dotychczasow pasj kolekcjonowania motylich mumii w gablotkach na wyszy poziom aspiracji: porywa i wizi dziewczyn, crk niezamonego lekarza podobnie jak on pochodzc z Reading, rojc e po miesicu Miranda zakocha si (w nim oraz jego dobytku) i wprowadzi go zarazem na wyszy szczebel spoeczny. Ponne nadzieje: zjednywana niewolnica najpierw przyjmuje front odmowy, potem udaje (czym tylko budzi wcieko ambitnego Freddiego pozbawionego horyzontw, ale po bolszewicku sprytnego, podejrzliwego i bezwzgldnego), w kocu za desperacko uywa przemocy. Powanie rannemu ciemizcy udaje si jednak uj cao, ona natomiast przypaca walk miertelnym zapaleniem puc. Jeszcze jeden pikny motyl umiera, nie dajc si przyszpili; Freddie ju zerka za nastpnym. Piszc t powie Fowles te nie mg jeszcze wiedzie o syndromie sztokholmskim - o admiracji zakadnikw dla wicych: ten bowiem rozpoznany bdzie dopiero po napadzie bankowym z roku 1973 i potwierdzony w incydentach terrorystycznych mnocych si w nastpnej dekadzie. Przenikliwo podpowiedziaa mu jednak szczegy zwizkw kata z ofiar o wiele lepiej ni Lilianie Cavani w Il portiere di notte (1973) i Wyler zachowa t niuansow perwersyjno psychiczn, przeradzanie si dziewczcego strachu przed panem ojcem w mio. Gwny natomiast niedostatek jego wersji (zapewne w obawie przed sentymentalizmem z jednej strony, a amoralnoci rozgrzeszenia porywacza z drugiej) stwarza to, e sam sta si entomologiem w owym entomologicznym filmie: szczeglnie we wczeniejszych partiach bohaterowie bardziej s komicznymi owadami nili budzcymi sympati istotami skazanymi na tragedi braku porozumienia. Wbrew nagrodzie w Cannes i nominacji do "Oscara" czciow tego przyczyn naleaoby widzie w aktorstwie Samanthy Eggar; nienagannie natomiast broni penowymiarowoci pomylonego bohatera Terence Stamp. Film ma wicej podobnie znacznych zalet, take zwizanych z mistrzostwem narracji (niemal dwadziecia bezdialogowych minut introdukcji byoby wzorem nowoczesnej poetyki bezdwikowej, gdyby nie wietnie towarzyszca muzyka) i cho niezadowolenie Fowlesa jest zasadne, to tylko do pewnego stopnia. Ocala przecie jego temat najwaniejszy: nieodgadniono, nieuchwytno i niezawiso powabnych kobiet, ocalajca wymiar duchowy tego wiata i dajca rkojmi przetrwania wolnoci. [1965] KOSZMAR ZA DNIA, HAKUCHU NO TORIMA, Nagisa Oshima. Japonia. Scenariusz: Tsutomu Tamura. Pierwowzr scenariusza: Taijun Takeda - powie "Hakuchu no torima". Zdjcia: Akira Takada. Muzyka: Hikaru Hayashi. Monta: Keiichi Uraoka. Wykonawcy: Saeda Kawaguchi (Shino Shinozaki), Akiko Koyama (Matsuko), Kei Sato (Eisuke Oyamada), Mutsuhiro Toura (Genji Hiuga), Hosei Komatsu (ojciec Shino), Taiji Tonoyama (dyrektor

liceum), Hideo Kanze (Inagaki), Fumio Watanabe (inspektor Haraguchi), Sen Yano (wjt), Ryoko Takahara (pani Inagaki), Shigemi Kayashima (pani Jinbo), Teruko Kishi (babka Shino), Hideko Kawaguchi (matka Matsuko). Sozo 99' Grandscope Pierwszy gony film z drugiego okresu Oshimy, najsilniej wypenionego symbolik, gdy po rozstaniu z "Shochiku" zaoy wasn niezalen wytwrni i po paru latach przejciowych, wypenionych midzy innymi aktywnoci w telewizji, wrci z impetem do ekranowych prowokacji i atakowania zgniego konserwatyzmu opanowujcego ycie kraju. Koszmar za dnia - odmiennie ni pniejsze, stanowczo przerafinowane Koshikei (1968) i Gishiki (1971) - daje si przyj jako obraz realistyczny, jest jednak w sposb niewtpliwy alegori, opowiedzian w systemie skomplikowanych retrospekcji. Czworo bohaterw - dwudziestoletnia Shino, nauczycielka Matsuko, syn waciciela ziemskiego Genji i Eisuke Oyamada - tworzyo grup przyjaci z maej wioski w rolniczej okolicy Japonii centralnej, wraz z innymi modymi nalec do demokratycznej opozycji przeciw starszynie. Rozpad jednoci i pniejsze tragedie spowodowane zostay tym, e Shino zostaje kochank Genjiego (czego powodem bya potrzebna jej poyczka) i e ten postanawia popeni samobjstwo, skoro Matsuko odmawia mu maestwa, Shino kocha nie do mocno, a nadchodzce wybory, ktre z racji pochodzenia niechybnie przynios mu elekcj, wyklucz go do reszty ze wsplnoty modych. Rodzimym zwyczajem shinjen - podwjnego samobjstwa - wciga jednak do tego czynu Shino; obserwujcy ich zazdrosny Eisuke czeka, a Genji si powiesi, po czym ratuje i gwaci nieprzytomn dziewczyn. Zorientowawszy si, co zaszo, Shino wyjeda pracowa do Kobe; w rok pniej Eisuke, ktry tymczasem oeni si z Matsuko, odnajduje j i prbuje ponownie zgwaci. Tym razem jednak ofiar pada wacicielka mieszkania, ktra go zaskoczya z Shino; ginie zamordowana. Na przesuchaniu policyjnym Shino pojmuje, e to Eisuke sta si "wampirem dziennym", zawzicie tropionym przez policj, i zawiadamia brzemienn Matsuko. Przekonawszy j, by go zadenuncjowaa, zgadza si te pniej popeni z ni shinjen w miejscu, gdzie odebra sobie ycie Genji; i tym razem jednak przeywa, wziwszy zbyt du porcj trucizny. Ocaleje jako jedyna z czwrki, Eisuke zostaje bowiem skazany na mier. Gdyby opowiedzie t fabu jako pospny thriller policyjny, jego japoska specyfika nie uwypukliaby specjalnych znacze nawet w kraju rodzimym. Dramat przedstawiony przez Oshim w skomplikowanym, dyspersyjnym trybie osiga zupenie inny wymiar: z finaem symbolizujcym posta z ludu zdoln przetrwa wicej od innych, z odniesieniami dotyczcymi kobiet, ze znanym ju z innych filmw reysera wtkiem frustracji seksualnych i morderczych ekscesw w efekcie rozczarowania upadkiem ideaw. Specyficznie fotografowany w przeeksponowanych, rozbielonych kadrach, z przemylnymi naoeniami gosw otwierajcymi skomplikowane podteksty, onirycznymi rozmowami yjcych z umarymi, nastrojami prowadzonymi byskotliwym montaem i udziaem wyrafinowanej muzyki elektronicznej Koszmar za dnia naley, pomimo pewnych nadmiernych ostentacji, do czoowych przykadw zaawansowanej poetyki nowej fali. [1964] KRADECYT NA PRASKOWI, zobacz ZODZIEJ BRZOSKWI KRL SZCZURW, KING RAT, Bryan Forbes. Stany Zjednoczone Scenariusz: Bryan Forbes. Pierwowzr scenariusza: James Clavell - powie "King Rat". Zdjcia: Burnett Guffey. Muzyka: John Barry. Wykonawcy: George Segal (kpr. King), James Fox (por. Peter Marlowe), Tom Courtenay (por. Robin Grey), Patrick O'Neal (Max), Todd Armstrong (Tex), Denholm Elliott (ppk Larkin), John Mills (pk George SmedleyTaylor), James Donald (dr Kennedy), Reg Lye ("Tinker Bell"), Gerald Sim (ppk John

Jones), Alan Webb (pk Brant), Sammy Reese (Kurt), Richard Dawson (kpt. Weaver), Leonard Rossiter (mjr McCoy), Geoffrey Bayldon (mjr Vexley), Louis Neervoort (Torusumi), Dale Ishimoto (kapitan japoski), John Standing (kpt. Daven), Michael Lees (sanitariusz Stevens), Wright King (mjr Brough), John Ronane (kpt. Hawkins), John Merivale (pk Foster), Joseph Turkel (Dino), Larry Conroy (kpr. Townsend), John Orchard (Gurble), Hedley Mattingly (drugi lekarz obozowy), Edward Ashley (mjr Prouty), Arthur Malet (sier. Blakeley), Hamilton Dyce (kapelan), John Warburton (genera komendant), Teru Shimada (gen. Shima). Coleytown 134' Changi na Singapurze, jeden z najstraszniejszych japoskich obozw jenieckich w II wojnie wiatowej, rok 1945. Nie byo std ucieczki; pod koniec wojny niespena trzy tysice pozostaych przy yciu Brytyjczykw, Amerykanw i Australijczykw - zaledwie pitnasta cz ogu tam uwizionych prowadzi ju tylko zawieszon w czasie wegetacj, przerwan niemal katatonicznym szokiem po zawieszeniu broni i pojawieniu si pierwszego wyzwoliciela. Nie wszyscy jednak wpadli w stan bezwadu: niektrymi rzdziy groteskowe obsesje, za porucznika andarmerii Greya, awansowanego potem za rygoryzm, oprcz manii praworzdnoci animowaa jeszcze nienawi. Jej obiektem by kapral King, na tle widm obozowych susznie uwaany, zgodnie z nazwiskiem, za krla, czemu si wcale nie opiera: doprowadziwszy do perfekcji organizacj opart na handlu i przemycie (a take hodowli szczurw na rzekome miso miniaturowych antylop malajskich), prosperowa pod kadym wzgldem. Wok Kinga ustalia si hierarchia zupenie inna od oficjalnej; oczywicie przetrwaa tylko do sierpnia 1945, niejednego wczeniej i pniej doprowadzajc do zapaci psychicznych ale zadecydowaa te o przetrwaniu tych, ktrzy pogodzili si z ukadem i byli zdolni osdza bez uprzedze. Jednym z przymusowych obserwatorw obozowych praw egzystencji sta si James Clavell. Jako osiemnastoletni artylerzysta Marynarki Krlewskiej wpad w niewol na Jawie jeszcze podczas pocztkowej ofensywy japoskiej i spdzi w Changi a trzy lata; zmarli tam wszyscy jego przyjaciele. Gdy - dokonujc przeksztace fabularnych - zdecydowa si opisa tragiczne dowiadczenia odsuwane od siebie przez kilkanacie lat, nie zrobi tego, by oskary katw: potrafi bowiem spojrze obiektywnie take na nich (o czym najlepiej wiadczy pniejszy "Szogun", dziki ktremu zreszt stanie si milionerem). Raczej zamierza rzdzcym egoistom przypomnie swych towarzyszy broni, ktrzy po wojennych cierpieniach bywali z biegiem lat pozostawiani wasnemu losowi a przede wszystkim chcia da wiadectwo temu, czego sam mg si nauczy o racjach postpowania w warunkach ekstremalnych, o zachowaniach pojedynczych ludzi i grup zwaszcza w sytuacji, gdy wewntrz upodlonej spoecznoci wystpuj awersje i uprzedzenia na tle klasowym. Wiele rnio bowiem w Changi nie tylko niszych stopniem i kadr dowdcz, ale take pragmatycznych plebejuszy australijskich (naley do nich "Tinker Bell", gwny kombinator obozowy), praktycznych Amerykanw (z barakiem Kinga) i wyniosych Brytyjczykw, ktrzy po raz pierwszy w dziejach imperium dostali si tysicami do niewoli Azjatw. Ca grup wyszych oficerw obozu tworz wanie Wyspiarze; z ich szeregw wywodz si te zawzicie pilnujcy suby Grey - z pochodzenia proletariusz - i reprezentujcy autora porucznik lotnictwa Marlowe, ktry pozbywa si uprzedze wobec amerykaskiego kaprala i jako tumacz znajcy malajski zostaje jednym z jego ludzi. Bdzie temu zawdzicza ycie. Rzeczywisto obozw jenieckich II wojny wiatowej znana jest ju z kilku wyrazistych obrazw ekranowych, od specyficznie moralistycznej wizji, jak da Stalag 17 (1953) Wildera - z niesztandarowym bohaterem w jaki sposb odpowiadajcym Kingowi - poprzez realizm Munka (Eroica ), Leana (Most na rzece Kwai) i Kobayashiego (Dola czowiecza) do majcych rycho zdominowa ten temat przygodowych dramatw o ucieczkach; zachci do tego powodzenie The Great Escape (1963) Sturgesa wedug scenariusza przygotowanego przez Clavella. Krl szczurw powsta w szczeglnie sprzyjajcym momencie gdy dao si ju powanie potraktowa bulwersujc sum odniesie, a zarazem istnieje jeszcze dostateczne po temu zainteresowanie. Najlepszy film rozwijajcego wanie dziaalno reysersk Forbesa wydaje si wrd pokrewnych najrzetelniej czy trzy gwne wartoci: odwzorowanie prawdy fizycznej, wierny przekaz wolnych od uprzedze odnotowa psychosocjologicznych autora ksiki oraz sugestywno atmosfery koszmarnego letargu. Bez wtpienia

procentowao dowiadczenie Forbesa jako scenarzysty i aktora (wietnie obsadzone i poprowadzone s nie tylko role gwne, lecz take kady drobny epizod). O ostatecznym wraeniu decyduje te w duym stopniu rozproszone wiato nasyconych wilgoci tropiku zdj Burnetta Guffeya i oniryczno muzyki, z ktrej zasynie John Barry. To pierwsza jego tak udana praca; ale rozgos przynosz mu wanie bardziej gromkie kompozycje towarzyszce popisom Jamesa Bonda w przeboju Thunderball (1965). [1962] KRONIKA RODZINNA, CRONACA FAMILIARE, Valerio Zurlini. Wochy. Scenariusz: Valerio Zurlini, Mario Missiroli. Wsppraca scenariopisarska: Vasco Pratolini. Pierwowzr scenariusza: Vasco Pratolini - nowela "Cronaca familiare". Zdjcia: Giuseppe Rotunno. Muzyka: Goffredo Petrassi. Scenografia: Flavio Mogherini. Monta: Mario Serandrei. Wykonawcy: Marcello Mastroianni (Enrico Corsi), Jacques Perrin (Lorenzo Corsi), Salvo Randone (Salocchi), Sylvie (babcia), Valeria Ciangottini (Enzina), Serena Vergano (pielgniarka szpitalna). Goffredo Lombardo 122' Technicolor Tren wysnuty z mioci braterskiej, szczeglnie pikny obraz liryczny kina melancholii i alu: trzydziestopicioletni dziennikarz wspomina wanie zmarego modszego brata. Sytuacja rodzinna ojciec leczy rany wojenne, matk w niespena miesic po poogu zabiy komplikacje po hiszpance sprawia, e nie wychowywali si razem, cho obaj pozostali w rodzinnej Florencji. Starszy o osiem lat Enrico dorasta pod opiek babki, Dino zosta adoptowany przez Salocchiego, lokaja bogatego barona angielskiego (wizao si to take ze zmian imienia na - szlachetniejsze - Lorenzo, by moe po Wawrzycu Wspaniaym). Blisze kontakty braci zawizay si dopiero w kocu lat trzydziestych, gdy obaj s ju doroli. Enrico yje w biedzie jako niezaleny lewicowy inteligent i prbuje by czowiekiem pira; babci musia odda do przytuku. Lorenzo ma mu to za ze. Jego wiat uformowa si zupenie inaczej, gdy by odizolowany w willi patrona niczym szklarniowa rolina egzotyczna. Stopniowo znajduj zrozumienie swoich sprzecznoci; modszy brat odtwarza rzeczywiste zwizki rodzinne, dziki szczegom przypominanym przez Enrica utosamia si duchowo z matk. Wkrtce jednak, po mierci barona, zuboenie przybranego ojca najpierw ujawnia lekkomylno Lorenza wynik z trybu wychowania, potem za czyni go bezbronnym wobec trudnoci yciowych, zwaszcza po oenku. Nieprzystosowany, ganie szybko, gdy w miesicach wyzwolenia spod okupacji dopada go nierozpoznana choroba; jego psychiczny brak ywotnoci spotgowa Salocchi utrzymujcy, e matka bya epileptyczk i zmara w obdzie. Opieka Enrica, ktry wyrywa brata z obj lekarzy widzcych gwnie ciekawy przypadek i przenosi go do kliniki prywatnej, nie na wiele si zdaje. Lorenzo wie, e umrze, nalega tylko na powrt do Florencji. Enrico egna brata przy odjedzie: nie chce go widzie w trumnie. Rozumie, e traci teraz jedn z zasadniczych motywacji szarego i samotnego ycia, cho Lorenzo, uksztatowany tak odmiennie od jego wasnych kryteriw wartoci, najczciej skania go do sprzeciwu wobec swego postpowania. Bardzo zrnicowane przyjcie filmu - pomimo "Zotego Lwa" w Wenecji - wynikao przede wszystkim z jego wyjtkowo narodowego klimatu emocjonalnego: subtelnej wyrazistoci oddania woskich zwizkw i powinnoci rodzinnych, poczucia straty i dramatu mierci. Dodatkowo wayo, e to wanie film o umieraniu, jeden z pierwszych tak skoncentrowanych na temacie i tak przejmujcych. W kraju rodzimym brano jeszcze pod uwag wierno duchow adaptacji osobistego utworu Pratoliniego, ktry wprawdzie konsultowa ksztat scenariusza, ale jako lewicowy neorealista nie by kojarzony z zastosowanym tu trybem zastygych czasw narracyjnych przypominajcych Prousta. Ale wanie ta forma jest najwikszym triumfem Zurliniego i jego cisej wsppracy z Rotunnem, malarzem toskaskiego wiata i barw, uczniem Alda Graziatiego, po ktrego przedwczesnej mierci koczy Zmysy, stale odtd towarzyszc jako operator Viscontiemu. Kronika rodzinna jest pozornie ilustracyjna, rozwija si poprzez dugie ujcia z bardzo powolnymi ruchami kamery; jednake ten tryb

relacji daje tu wspaniae wgbianie si w stany emocjonalne, osignicie woskiej czuej kontemplacyjnoci w poczeniu elegancji opisu z wewntrzn prawd. Zaleaa ona niewtpliwie od dominujcych osobowoci protagonistw - i zarwno Marcello Mastroianni jak Jacques Perrin dopeniaj j swoim naturalnym otwarciem psychicznym - ale jest to rwnie, czy raczej przede wszystkim, prawda rytmu i scenerii zachowujcej zarazem ducha czasu. Co najmniej trzy sekwencje zapieraj dech zrcznoci przeprowadzenia tego zamiaru w spowolnieniu trybu opowiadania, wywaeniu pauz, rozplanowaniu dugich dialogw: przyjcie Lorenza do Enrica na wiosn roku 1935 i pocztek braterskiego porozumienia, odwiedziny u babci oraz wizyta w szpitalu, gdy Lorenzo przeywa lki przed mierci i opuszczenie przez on. W tych partiach filmu wida najdoskonalej, jak kluczowe znaczenie ma rozoenie wiata, ktre nawet przy nieruchomej kamerze - a moe wanie bardziej przy nieruchomej - oddaje ca gam odcieni rzeczywistoci utrwalonej w kadrach. Odnosi si to zarwno do scenerii wntrz i spotgowanej kolorystyki plenerw starej Florencji, jak do zblie portretowych. Intymne, cierpliwe odkrywanie czowieka poprzez studia twarzy przypomina w tym filmie Bressona; temperatura caoci, pomimo chodu mierci, jest wszake zdecydowanie woska. [1966] KROPLA KRWI, zobacz WIADECTWO URODZENIA KSINICZKA, PRINSESSAN, Ake Falck. Szwecja Scenariusz: Ake Falck, Lars Widding. Pierwowzr scenariusza: Gunnar Mattsson - powie "Prinsessan". Zdjcia: Mac Ahlberg, Ralph Ewers, Hans Emanuelsson. Muzyka: Harry Arnold. Wykonawcy: Grynet Molvig (Seija), Lars Passgard (Gunnar), Monica Nielsen (Pirjo), Birgitta Valberg (lekarka), Tore Lindwall (lekarz poonik), Heinz Spira (kolega Gunnara), Axel Dberg (pastor). Europa 103' Historia z tych najprostszych: poznaj si na zabawie, zakochuj w sobie bez miary i speniaj najbardziej optymistyczny wymiar przekonania, e mio nie zna granic. Seija - przez Gunnara nazwana Ksiniczk, bo bya dla niego jak z bajki - jest chora na raka wzw chonnych. Specjalici prognozuj, e to dwa do trzech lat ycia przy postpujcym wyczerpaniu, gorczce i apatii, pod warunkiem jednak leczenia rentgenowskiego i oszczdzania organizmu. Tymczasem Gunnar i Seija wbrew wszystkim pobieraj si i decyduj na dziecko. Opinie medyczne s niewzruszone: cia oznacza rych mier. Ale Seija, poprzednio zdesperowana, dotkliwie odczuwajca postpy procesu nowotworowego, nie raz zdecydowana na samobjstwo, teraz sucha innego zewu. Ignorujc swj stan, przerywa nawet leczenie, by nie zaszkodzi podowi. Przeywa, dziecko rodzi si zdrowe, choroba natomiast ustpuje. To prawda, e ziarnica Hodgkina miewa niespodziewane regresy, cho a taki oznacza ewenement; niemniej historia jest autentyczna, a nawet autobiograficzna dla fiskiego dziennikarza, ktry opublikowa j w wydanej o rok wczeniej ksice. Nawet najprawdziwsze zdarzenia wykorzystuje si jednak w najgorszych schematach i od razu wida, e mgby to by przypadek Ksiniczki. Niezwyka jest wic raczej cudowna naturalno, z jak Ake Falck, reyser bez przesadnych ambicji, zdoa odtworzy histori Seiji i Gunnara na ekranie. Pomogy mu wasne przekonania, bo w innych filmach te bywa rzecznikiem bezporednioci ycia w zwizkach z natur - ale te rodzime inklinacje na pewno zostay wzmocnione oglnymi nastrojami w kinie szwedzkim, nowofalowym zwrceniem si do peni ycia (przede wszystkim modego ycia), a take wiosn swobody erotycznej, ktrej oznaki mona ju w Skandynawii zauway. Metoda reyserska stawia gwnie na obserwacj zachowa bohaterki, przy czym jest to opis czuy, skoncentrowany na wiecie wewntrznym; wspaniale naturalna, pena temperamentu Grynet Molvig - norweska piosenkarka rockowa - w peni zasugiwaa na takie zaufanie i pozwolia unie Ksiniczce miay romantyzm nastroju. Zaleta w tym, e nie jest on neutralny, e zawiera w sobie ducha czasu i miejsca, jaki rzdzi caym filmem, pojawiajc si take w autorskich sowach kocowych: "Niewykluczone, e niczego nie mona si z tej historii nauczy. Ale wypywa

przecie z niej pewien wniosek: nawet gdy sdzimy, e doszlimy do kresu, moemy si znajdowa dopiero na pocztku". [1960] KWAIDAN, CZYLI OPOWIECI NIESAMOWITE, KAIDAN, Masaki Kobayashi. Japonia. Scenariusz: Yoko Mizuki. Pierwowzr scenariusza: Lafcadio Hearn - opowiadania "Reconciliation" ze zbioru "Shadowings", "Yukionna" i "MiminashiHoichi" ze zbioru "Kwaidan", "In a Cup of Tea". Zdjcia: Yoshio Miyajima. Muzyka: Toru Takemitsu. Scenografia: Jusho Toda oraz Kiyoharu Matsuno. Monta: Hisashi Sagara. Wykonawcy: CZARNE WOSY (KUROKAMI): Rentaro Mikuni (samuraj), Michiyo Aratama (pierwsza ona samuraja), Misako Watanabe (druga ona samuraja). WADCZYNI ZAMIECI (YUKIONNA): Tatsuya Nakadai (Minokichi), Keiko Kishi (Yuki), Mariko Okada (matka Minokichiego). BEZUCHY HOICHI (MIMINASHIHOICHINO HANASHI): Katsuo Nakamura (pieniarz Hoichi), Takashi Shimura (przeor), Tetsuro Tamba (wysannik rodu Taira), Ichiro Nakatani (wyszy suga klasztorny), Masanori Tomotake (niszy suga klasztorny), Ganjiro Nakamura (kapan), Joichi Hayashi (Yoshitsune Minamoto), Kazuo Kitamura (Tomomori Taira), Eiko Muramatsu (cesarzowa). NA DNIE CZARKI (CHAWANNO NAKA): Kanemon Nakamura (Kannai), Noboru Nakaya (Hyonai Shikibe), Osamu Takizawa (Lafcadio), Ganjiro Nakamura (wydawca), Haruko Sugimura (gospodyni Lafcadia), Kei Sato (suga Shikibego), Seiji Miyaguchi (staruszek). Ninjin Kurabu 164' Tohoscope Eastman Color Japoski wiat wyobrae w oczach Zachodu, przedstawiony przez Japoczyka. Folklor eksportowy? Pozory myl. Kwaidan, czyli opowieci niesamowite to pieczoowicie przygotowana wizja oczami przybysza z zewntrz z roku 1900, ale przybysza zauroczonego tak trwale, e dla poznania owego wiata wyobrani osiad tu na zawsze, nazwa si Yakumo Koizumi i zosta zaakceptowany tak bardzo, e uznano go za klasyka japoskiej literatury. Niemniej jednak, jest to wizja dla zagranicy? Ot zagranica Japoczykw mao obchodzi, natomiast film Kobayashiego, ktry osobicie malowa dekoracje - z jawnie teatraln jaskrawoci koloru, z niebem o wyzierajcych z powoki chmur oczach - wywouje zachwyt w kraju rodzimym; w opinii krytyki zajmuje drugie miejsce wrd najlepszych dzie roku (owszem, zdobywa te drugie na festiwalu canneskim). Nie jest to wizja dla Zachodu; jest to wizja synkretyczna czowieka Zachodu, niepewnego, czy moe wchon dusz japosk, czego sugesti poddaje zakoczenie ostatniej z czterech opowieci Lafcadia Hearna. Niedokoczonej wanie, poniewa rezultatem namysu piszcego j Lafcadia "co dzieje si po pokniciu czyjej duszy?" jest znalezienie si w beczce z wod, w postaci wielce niematerialnej... Dusze, a raczej upiory dominuj w kadej z historii, bowiem o nich to "kaidan" opowiadaj, odgrywajc w kulturze narodowej waniejsz rol ni przepojone groz gawdy w cywilizacji Zachodu, majc rozleglejsz funkcj psychoanalityczn ni banie i pewien wykadnik moralny odpowiadajcy przypowieciom chrzecijaskim. Duchy to istoty subiektywnie skrzywdzone czyim uczynkiem lub w wyniku nieubaganego biegu wydarze. Takie, ktre nie mogy doj swego za ycia, wic czyni to po mierci, niezmiennie pozbawione poczucia humoru, za to draliwe (co snadnie idzie w parze), a jednak przy swej bezwzgldnoci raczej litujce si nad sob ni popychane przez nienawi, raczej dobre ni pode, cho przecie istniejce w zasadzie dla dopenienia zemsty. Tadao Sato, czoowy krytyk japoski, zastanawia si, czy duchy nie s przypadkiem upostaciowaniem wyrzutw sumienia, poniewa jego

rodacy obawiaj si kogo urazi (co podobnie jak wstyd jest wniesieniem do mentalnoci rygorw bushido i znajduje kontynuacj uzasadnienia w nadal trwajcym paternalizmie ukadw spoecznych). Z pewnoci taka byaby wykadnia noweli pierwszej: porzuciwszy kochajc on, ambitny samuraj wyjeda do stolicy i polubia crk dostojnika, by po latach, zraony jej egoizmem, wrci do dawnej mioci. Zastaje j pikn jak niegdy i gotow przebaczy, spdza z ni noc, lecz rano budzi si w ruinach u boku szkieletu. W opowieci o wadczyni zamieci (a dosownie: nieynce), najbliszej uniwersalnych bani z kar dla gaduw nie umiejcych utrzyma sekretu, mody drwal by wiadkiem mierci swego starszego towarzysza, zabitego mronym tchnieniem widmowej piknoci, ktra wkroczya do ich schronienia, gdy spali zaskoczeni przez zamie. Jemu udao si przey: tak si spodoba, e zosta oszczdzony pod warunkiem absolutnego milczenia o tym, co zobaczy. Po wielu latach, gdy od dawna szczliwie jest onaty, zimowa pogoda przypomina mu tamto wydarzenie, wic opowiada o nim swojej Yuki. Nieszczsny! Wanie ona jest nien piknoci. Teraz ponownie go oszczdzi, ze wzgldu na dzieci, lecz rozwieje si ju na zawsze w bia mg. Trzecia, najdusza historia traktuje o niewidomym chopcu, mistrzu opowieci bohaterskich przy akompaniamencie biwy, bardzo lubianym w swojej wityni buddyjskiej. Jego piew spodoba si te, niestety, duchom klanu Taira, ktry w caoci zgin w morskiej bitwie z klanem Minamoto w roku 1184 pod Dannour. Nie wiedzc, kto yczy sobie wysucha niezmiernie popularnych opowieci o owym przeomowym wydarzeniu, Hoichi wodzony by przez ducha samuraja na cmentarz i piewa wrd grobw zgromadzonym tam widmom Tairw. By go uchroni, przeor poleca sugom pokry ciao chopca tekstem odpowiedniej sutry buddyjskiej, czynicej go niewidzialnym. Niestety, zapomnieli o uszach i dlatego wysany po lirnika upir samuraja, chcc dowie, e wykona polecenie, zabra je wyrywajc z niewidocznego dla ciaa. Odtd pieniarz staje si sawny jako Bezuchy Hoichi. Ostatnia, osobliwa w nastrojach miniatura wprowadza do opowieci samego jej autora: oto pewnemu szlachetnie urodzonemu ukazuje si na dnie czarki z herbat jaka posta. Nie pomaga wylanie pynu, a nawet zmiana naczynia. Szlachetny nie zwyk znosi przeciwiestw; ale niecierpliwo okazuje si zym doradc. Wypicie herbaty z ow dusz na dnie oznacza bowiem pocztek powanych kopotw. Jaki fina? Nieznany, bowiem odwiedzony wanie przez wydawc Lafcadio jeszcze go nie napisa. rdem dla wizji reysera byy nie tylko zwize relacje Hearna, ale bardziej nawet tradycja narodowej plastyki, grafiki, teatru. Nigdzie nie wida lepiej, e jest uczniem Kinoshity, szczeglnie jeli odwoa si pamici do Ballady o Narayamie i Brzegw Fuefuki (autor Kwaidanu, czyli opowieci niesamowitych, ktrego data urodzenia - 1916 - skazaa na pny start, zosta pierwszym z absolwentw elitarnej szkoy prowadzonej w "Shochiku" przez starszego o zaledwie cztery lata wielkiego stylist i majcej za prezesa Ozu, a za wiceprezes Kinuyo Tanak, kuzynk Kobayashiego; relacje te wskazuj te wyranie, jak odrbne miejsce pomidzy reyserami swojego kraju przypado temu, ktry dojrzao artystyczn osign wraz z wybiciem si Oshimy, Imamury i Teshigahary). Pewne sceny z "Wadczyni zamieci", a zwaszcza z "Bezuchego Hoichiego" mniej nale do literatury, a bardziej do malarstwa szczeglnie chyba szkaratne zakoczenie opowieci o klsce pod Dannour, kiedy krwawe staj si morze i niebo: to z tej jakoci, poddanej bezbdnemu rytmowi ekranowego przedstawienia, nie za ze sowa czy linii intrygi wywiedziona te zostaje poezja. Zazwyczaj traktowane jako opowieci z dreszczykiem, przywrcone tu niejako zachwyconym oczom Hearna historie o japoskich duchach okazuj nierwnie wiksze wewntrzne pikno i bogactwo subtelnych emocji, a take zoon, niepokojc, pozostawiajc lad refleksyjno. [1960] L'ECLISSE, zobacz ZAMIENIE L'IMPRVU, zobacz UPROWADZENIE LSKY JEDN PLAVOVLSKY, zobacz MIO BLONDYNKI

LA CIOCIARA, zobacz MATKA I CRKA LA DONNA SCIMMIA, zobacz KOBIETA MAPA LA GUERRE EST FINIE, zobacz WOJNA SI SKOCZYA LA MANO EN LA TRAMPA, zobacz RKA W POTRZASKU LA NOTTE, zobacz NOC LA RAGAZZA CON LA VALIGIA, zobacz DZIEWCZYNA Z WALIZK LA TA TULA, zobacz CIOTKA TULA LA VIACCIA, zobacz SYN MARNOTRAWNY LAMPART, IL GATTOPARDO, Luchino Visconti. Wochy, Francja Scenariusz: Suso Cecchi D'Amico, Pasquale Festa Campanile, Enrico Medioli, Massimo Franciosa, Luchino Visconti. Pierwowzr scenariusza: Giuseppe Tomasi di Lampedusa - powie "Il Gattopardo". Zdjcia: Giuseppe Rotunno. Muzyka: Nino Rota. Scenografia: Mario Garbuglia. Kostiumy: Piero Tosi. Monta: Mario Serandrei. Wykonawcy: Burt Lancaster (ksi Fabrizio Salina), Claudia Cardinale (1 - Angelica Sedara; 2 Bertinia Sedara), Alain Delon (Tancredi Falconeri), Rina Morelli (ksina Maria Stella Salina), Paolo Stoppa (Calogero Sedara), Romolo Valli (kapelan Pirrone), Serge Reggiani (Ciccio Tumeo), Lucilla Morlacchi (Concetta Salina), Leslie French (Aimone Chevalley Di Monterzuolo), Terence Hill (Cavriaghi ), Ivo Garrani (pk Pallavicino), Pierre Clementi (Francesco Paolo Salina), Ida Galli (Carolina Salina), Valerio Ruggeri (kamerdyner), Giuliano Gemma (genera garibaldczykw), Giovanni Melisenda (Onofrio Rotolo), Lola Braccini (ksina Margherita Ponteleone), Howard Nelson Rubien (ksi Diego Ponteleone). Goffredo Lombardo Path S.G.C. 201' - 185' Super Technirama Technicolor Godny lat najwikszego rozkwitu woskiej kinematografii, reprezentacyjnie zamierzony fresk historyczny o wydarzeniach przed stu laty na Sycylii: przybycie i zwyciskie boje Garibaldiego, plebiscyt 21 padziernika 1860 decydujcy o zjednoczeniu Italii pod berem Wiktora Emanuela II, zdrada Risorgimenta jako ruchu rewolucyjnego i stabilizacja monarchii po sierpniu 1862 wedug zasady "aby wszystko pozostao tak, jak jest, wszystko si musi zmieni". Najbardziej harmonijne i najszlachetniejsze estetycznie dzieo Viscontiego nie jest jednak typowym gigantem epickim, lecz spojrzeniem historiozoficznym trzech arystokratw: bohatera, reysera i autora adaptowanej powieci, pochodzcego z rodu ksit sycylijskich. Napisa swe jedyne wielkie dzieo w wieku blisko szedziesiciu lat, w przeczuciu nadchodzcej mierci, ktra zabraa go - w roku 1957 - zanim zdy zazna stopniowego wyniesienia "Lamparta" (a cilej "Geparda") do rangi wybitnego dokonania literatury woskiej, cieszcego si te ogromnym wziciem czytelnikw. W istocie rzeczy triumfy tej opowieci s efektem wzajemnego docenienia si arystokracji i komunistw: manuskrypt odrzucony przez poczesne wydawnictwa Vittoriniego i Mondadoriego opublikowa - czynic z "Lamparta" bestseller wiatowy - komunista Feltrinelli, znana i tragiczna pniej posta Woch z czasw rozdarcia przez zamachy terrorystyczne, ekranizacji dokona natomiast ten, ktry sta si pierwszoplanow osobowoci czc dwa biegunowo przeciwstawne krgi spoeczne. Zrobi to z najgbszego przekonania. Ksik nadzwyczajnie lubi, a w bohaterze widzia te swoje alter ego. Filmowa wersja fabuy o starzejcym si ksiciu, ktremu rozumienie konsekwencji wydarze kae postawi na nowe siy i wyswata drapienie ambitnego siostrzeca z pikn crk najbogatszego

lokalnego nuworysza, staa si wic te osobist refleksj Viscontiego o Italii i o Sycylii: o niemonoci ich prawdziwego zjednoczenia, o upadku dawnych wartoci elitarnych ("po nas, lwach, przyjd szakale") i daremnym wysiku generalnej naprawy spoecznej ("co nie powinno trwa, jednak przetrwa; bdzie inaczej, lecz gorzej, a wszyscy - take szakale, hieny i barany - uwaa si bdziemy za sl ziemi"). To, co Tomasi di Lampedusa wydobywa w obrazie przeszoci jako kluczowy moment zmierzchu jego klasy, ktra tylko czciowo i poprzez najbardziej elastycznych modych przedstawicieli - jak Tancredi, siostrzeniec ksicia Saliny - potrafia znale miejsce w uprzywilejowanej sferze nowego porzdku buruazyjnego, Visconti uwypukla jeszcze bardziej: zasadnicze rozmowy o przeszoci, sytuacji spoecznopolitycznej, nieuniknionych mechanizmach wydarze i o perspektywach kraju zajmuj tak obszerne miejsce, e ich zrwnowaenie wymagao zaiste potnych rozmiarw caoci. Proporcje dobrano jednak bezbdnie, jakkolwiek prawdziwego oddechu film nabiera dopiero w drugiej czci, od polowania Saliny z Don Cicciem na wzgrzach koo Donnafugaty, a rozkad elementw ma pewn bezprecedensow nietypowo: ogromn, niemal pidziesiciominutow sekwencj balu praktycznie kocow, po niej bowiem nastpuje ju tylko dwuipminutowa koda samotnego spaceru ksicia o zaraniu. Zwieczenie Lamparta naley do najwspanialszych manifestacji urody kina: dostojne i bogate jak portretowane rodowisko, dumne i spyste wewntrzn dynamik jak normasko arystokratyczny bohater wyobraony przez Burta Lancastera, dopeniajce przenikliw mdro dziea. Finaowy popis wszystkich gwnych wsptwrcw jest te, po wczeniej nakrconej Kronice rodzinnej, ratyfikacj odkrytego w kinie barwnym mistrzostwa "ksicia kolorystw" Giuseppego Rotunna. We wczeniejszych partiach Lamparta jego malarstwo ekranowe ma charakter statyczny, co oczywicie wynika ze spojrzenia Viscontiego, ktry chyba zbyt niewolniczo kopiowa w kadrach ptna Fattoriego (miejscami stylizowanie odbiera obrazom ycie na rzecz pantomimy, jak dzieje si nawet w sekwencji szturmu garibaldczykw na Palermo) i - majc rodki na pietystyczne odtworzenie scenografii epoki - za bardzo pozwoli panoszy si dekoracyjnej wystawnoci. Powd ley nie tylko w samym wyborze rytmu, ale w pewnym zagodzeniu dramatyzmu powieci oraz poniechaniu zoonoci postaci: film eksponuje ich wyrazist malowniczo, a nie psychik i proces przemian charakteru. Dotyczy to nawet imponujco prawdziwej kreacji Burta Lancastera; brak mu owego niezwykego odcienia humoru z kart Lampedusy, za to moe przywie na myl uwag poczynion przez Jeanne Moreau, e nim poda popielniczk, potrafi z godzin o tym dyskutowa. Jakkolwiek wic ju przed finaem Rotunno demonstruje precyzj i mistrzostwo (take nowatorskie, na przykad pokazujc postacie w blasku wiec, na kilka lat zanim czuo tamy pozwoli Almendrosowi w Dzikim dziecku i Alcottowi w Barrym Lyndonie sfilmowa takie sceny bezporednio), jakkolwiek w pejzaach plenerowych utrwali ow wietlisto sycylijsk (ktr bohaterowie poprzedniego filmu Viscontiego wsptworzonego przez Rotunna porzucili dla zgniego zamglenia Mediolanu), to jego obrazy rozkwitaj dopiero podczas posuwistych jazd trzech kamer owicych symultanicznie gsty barok szczegw w tumie uczestnikw balu a i wwczas nie pulsuj one rytmami nieopublikowanego walca Verdiego, ktry przytoczyli tu Rota i Visconti, tylko raczej poloneza. Potny akord sekwencji finaowej prowadzi ma bowiem do grobowego koca, do mroku, w ktrym niknie ksi w ostatnim kadrze; co nasycone, rozpywa si zarazem i zamiera, jak zamieraj ciemniejce kolory, od bujnych bieli, gorcych oranw i ciepych bey w pierwszych godzinach tacw do przewagi stalowego bkitu i granatowej czerni u kresu, nad ranem. Wydawaoby si, e tak poprowadzony film nie moe ju przey dramatycznych perypetii w yciu ekranowym; a jednak. Pierwotnego skrcenia o 400 metrw dokona sam Visconti - usuwajc midzy innymi scen egzekucji buntownikw przeciw porzdkowi piemonckiemu, onierzy krla zbiegych w lecie 1862 do Garibaldiego - potem jednak do ostatecznego ksztatu dobior si za rok amerykascy dystrybutorzy oglnowiatowej wersji anglojzycznej; redukcja o dalsze 660 metrw, do 161 minut, nie tylko zaburzy narastajcy nurt epicki, ale take rwnowag wizji i wykadni mylowej. W kilkunastu ingerencjach ulegn bowiem wyciciu gwnie fragmenty dialogowe (a take jedyny bodaj drastyczny szczeg: samosd na lojalicie burboskim, ktrego palermitaczycy wieszaj podczas walk ulicznych). W tej wersji naruszona te bdzie - przeniesiona na pozytyw De Luxe Color - tonacja barwna oryginau. Dopiero za trzydzieci lat, latem 1991, zakoczona zostanie pod okiem Rotunna renowacja dziea w ksztacie autorskim, zwizana z niezbdnoci przekopiowania materiaw z zarzuconego po latach szedziesitych anamorfotycznego i wertykalnego systemu "Techniramy". [1960]

LAWRENCE OF ARABIA, zobacz LAWRENCE Z ARABII LAWRENCE Z ARABII, LAWRENCE OF ARABIA, David Lean. Wielka Brytania Scenariusz: Robert Bolt, Michael Wilson. Podstawa scenariusza: Thomas Edward Lawrence autobiografia "The Seven Pillars of Wisdom". Zdjcia: Frederick Young. Muzyka: Maurice Jarre. Scenografia: John Box oraz John Stoll. Monta: Anne V. Coates. Wykonawcy: Peter O'Toole (Thomas Edward Lawrence), Omar Sharif (szarif Ali ibn el Kharish), Alec Guinness (emir Fajsal I), Anthony Quinn (Auda abu Tayi), Anthony Quayle (pk Harry Brighton), Jack Hawkins (gen. Allenby), Arthur Kennedy (Jackson Bentley), Claude Rains (Dryden), Michel Ray (Farraj ), John Dimech (Daud), Jos Ferrer (bej), Donald Wolfit (gen. Murray), Zia Mohyeddin (Tafas), I. S. Johar (Gasim), Gamil Ratib (Majid), Howard Marion Crawford (lekarz wojskowy). Sam Spiegel 222' Panavision 70 Technicolor Legendarny gigant kina epickiego o legendarnym czowieku: Thomas Edward Lawrence by jedn z barwniejszych postaci I wojny wiatowej i wsawi si poderwaniem klanw arabskich do walki z Turkami, co wprawdzie nie przynioso niepodlegoci Syrii, Iraku i Transjordanii, ale za to - po klsce imperium otomaskiego - zapewnio brytyjsk i francusk kontrol nad zoami naftowymi Bliskiego Wschodu. Jak tego dokona, przedstawia w autobiograficznych "Siedmiu filarach mdroci", ksice do niezwykej, cenionej literacko i zawierajcej spore kompendium wiedzy o krajach islamu. Scenariusz opiera si jednak na niej w niewielkim stopniu. Orodkiem zainteresowania jest przede wszystkim sam Lawrence - od rozpoczcia, w charakterze eksperta, misji rozpoznawczej w okresie zaamywania si dowodzonej przez emira Fajsala irredenty na Pwyspie Arabskim, poprzez niebyway wyczyn zdobycia Akaby po samorzutnym zorganizowaniu oddziaw beduiskich i przejciu pustyni Wielki Nefud, do dywersji na transjordaskosyryjskiej linii kolejowej i zdobycia Damaszku. Kolosalny sukces Mostu na rzece Kwai rozstrzygn ostatecznie o przeznaczeniu Leana jako malarza panoram ekranowych. Dawn subtelno Spotkania wypr uoglnienia wielkonakadowych produkcji popularnych, wypieszczon atelierowo zastpi swoboda pleneru, a si sugestywnych wizji w planie intymnym - magia potnych przestrzeni w piciu kolejnych sceneriach dungli, pustyni, stepu, k nad klifem atlantyckim i wreszcie wyyn Dekanu oraz przedgrza himalajskiego w ostatniej Podry do Indii. Przetrwa natomiast prosta dickensowska czuo, pozostanie sympatia dla pragncych wolnoci, krzywdzonych i nieuprzywilejowanych, a gniew przeciw okrutnikom i tyranom; dickensowskie bd te barwne uproszczenia sytuacyjne i personalne. Pierwiastki takie nie przewa w opowieciach wyrastajcych z solidnej na og literatury bodaj tylko dlatego, e dominant tworzy obraz. Najwiksze jego wspaniaoci przynosi wanie Lawrence z Arabii. To tu, pord halucynacyjnych pejzay pustyni i kadrw olepiajcego soca znajduje si jedno z najbardziej niezwykych uj (i najefektowniejsze w ogle wkroczenie nowego aktora na ekran) - gdy z pustki pomidzy piaskiem a niebem pojawia si Omar Sharif na wielbdzie, co przy uyciu skrajnego, dwudziestokrotnego transfokatora zostaje doprowadzone od plamki, falujcej na horyzoncie niczym fatamorgana, a do zblienia. Scenariusz nie jest najmocniejsz stron tego filmu ani w konstrukcji (realizacj rozpoczto w ogle bez zakoczenia pracy nad drug poow, co wida), ani w szczegach. Nieprecyzyjnoci i przekamania historyczne oraz - mimo dobrych chci - protekcjonalne traktowanie Arabw sprawiy, e w niejednym kraju bliskowschodnim film w ogle nie zosta dopuszczony na ekrany, sam za pukownik Lawrence jest postaci jeszcze mniej przystajc do wiata rzeczywistego, ni wynikaoby to z autokreacji wasnej. O niektrych szczegach z jego biografii si nie mwi (chocia w prawie czterogodzinnym filmie nie ma, owszem, adnej kobiety), inne natomiast, nawet te bezdyskusyjne, s mocno odmienne: Lawrence mierzy 166 centymetrw i dlatego przyjto go do suby wojskowej tylko jako kartografa, raczej obcy by mu temperament szwoleera - za to dziaa jako szpieg, poza tym za jego biograf, Richard Aldington, doszed do przekonania, e to najwikszy blagier od czasw barona M nchhausena. Tymczasem mao w naturze przystojny Lawrence na ekranie kreowany jest przez blisko dwumetrowego Apollina i zamiast

garstwami posikuje si charyzm proroka; nie przypadkiem padaj w dialogu sowa o chodzeniu po wodzie. W tym jednak wanie istota zamysu Leana. To nie ma by imitacyjny wizerunek bohatera na patetycznym tle epickim, tylko brytyjski wariant Obywatela Kane traktujcego o nieuchwytnoci wiata psychicznego czowieka, nawet analogicznie rozpoczty: od mierci (w kraksie motocyklowej) i pyta na temat zmarego zadawanych przez dziennikarza. Mira postaci na tle uudnie piknych ikon pustyni. Delikatnie akcentujcy psychopati Peter O'Toole daje sw pierwsz filmow kreacj te rysy niezwykoci, ktre najbardziej pomogy uzasadni koncepcj postaci: niebiaski wybraniec losu, za jakiego Lawrence si uwaa, naladowca Mojesza prowadzcego lud wybrany, najpierw poraony zostaje odkryciem swojego sadyzmu, potem za dowiadcza zawodnoci szczliwej gwiazdy. Upokorzony tureckim batem, daje si ponie furii na widok zbrodni wroga i przedzierzga w boga wojny gorszego ni barbarzyski: w nadczowieka, ktry odkry zudzenie wasnej wyjtkowoci. Caa ta sfera osobowa - z protagonist o chabrowych oczach, ktrego zmienna twarz studiowana jest przez kamer jak w kameralnych dramatach Bergmana - daje gwny powd, by wybaczy filmowi powane wady, w tym take do tuzinkow jaskrawo wielu innych rl aktorskich. Nie jedyny jednak: susznie nagrodzeni zostali "Oscarami" wszyscy gwni wsppracownicy Leana - szczeglnie Frederick Young za bogat i zawiadujc nastrojami kolorystyk oraz Maurice Jarre za misterium muzyki - najsprawiedliwiej za on sam za reyseri. Zdoa bowiem osign wieloznaczno psychiczn na tle kulturowym nie tylko w postaci bohateraantybohatera, ale znale dystans do caej kwestii imperialnej brytyjskoci, przede wszystkim za umia dokona inkrustacji opowieci zarwno klasycznie ywioowymi scenami epickimi, jak fascynujcymi momentami intensywnego zawieszenia: tak jest w noc pomysu zdobycia Akaby od ldu, w szaleczym powrocie w jdro pustyni po Gasima, w chwili mierci Dauda w ruchomych piaskach. Przyszo mu przy tym pokonywa opr, jaki w snistym filmie musiao to wywoywa u producenta. Na dystrybutorw wpywu ju nie mia, tote przez blisko trzydzieci lat Lawrence z Arabii egzystowa bdzie w wersji okrojonej do 202, a potem nawet 187 minut; dopiero rekonstrukcja w roku 1989 pod okiem znakomitej Anne V. Coates przywrci ksztat oryginalny. [1961] LE CAPORAL PINGL, zobacz KAPRAL W MATNI LE COEUR BATTANT, zobacz BIJCE SERCE LE JOURNAL D'UNE FEMME DE CHAMBRE, zobacz DZIENNIK PANNY SUCEJ LE MANI SULLA CITT, zobacz RCE NAD MIASTEM LE MONTECHARGE, zobacz WINDA TOWAROWA LE QUATTRO GIORNATE DI NAPOLI, zobacz CZTERY DNI NEAPOLU LIGA DENTELMENW, THE LEAGUE OF GENTLEMEN, Basil Dearden. Wielka Brytania Scenariusz: Bryan Forbes. Pierwowzr scenariusza: John Boland - powie "The League of Gentlemen". Zdjcia: Arthur Ibbetson. Muzyka: Philip Green. Monta: John Guthridge. Wykonawcy: Jack Hawkins (John George Norman Hyde), Nigel Patrick (Peter Graham Race), Roger Livesey ("Padre" Mycroft), Richard Attenborough (Edward Lexy), Terence Alexander (Rupert RutlandSmith), Bryan Forbes (Martin Porthill), Norman Bird (Frank Weaver), Kieron Moore (Stevens), Robert Coote ("Bunny" Warren), Melissa Stribling (Peggy), Nanette Newman (ona RutlandSmitha), Gerald Harper (kpt. Saunders), Lydia Sherwood (kochanka Porthilla), Patrick Wymark (zleceniodawca sfaszowania automatu do gry), Doris Hare (Molly Weaver), Oliver Reed (aktor szukajcy waciwej sali ), David Lodge (sier. Barnard), Norman Rossington (sier. Hall), Brian Murray ("Chunky" Grogan), Geoffrey Keen (inspektor Whitelock). Michael Relph

113' Ostatnia z wyrniajcych si klasycznych komedii brytyjskich, a waciwie dowcipnie opowiedziany thriller o grabiey miliona funtw z banku w londyskim City, jeszcze za cilej pechowo zakoczona operacja militarna omioosobowego oddziau specjalnego. Tak j bowiem widzia organizator, major Hyde rozgoryczony odstawieniem na cywilny boczny tor po 25 latach suby. Pech polega na tym, e pewien chopczyk lubi sobie zapisywa numery samochodw, no i zanim sprawcy zdyli skoczy oblewanie zwycistwa, policja ju dotara po nitce do kbka. A nie powinna bya: Hyde bezbdnie zorganizowa zaopatrzenie si w bro w jednostce wojskowej i precyzyjnie zaaranowa plan napadu z uyciem zasony dymnej, wzity z pewnej amerykaskiej powieci kryminalnej. Klucz powodzenia to waciwa kadra; dowdca wybra j z grona niezbyt sympatycznych eksoficerw, majcych za sob przestpstwa, oszustwa i zbrodnicze uchybienia. Wszyscy s przegrani, bez grosza i perspektyw; ale wszyscy s te fachowcami w swoich specjalnociach. Zmobilizowali si wic, podporzdkowali i dopili swego. Tylko ten fatalny zbieg okolicznoci, ktry musi przynie cenzuralne fiasko w kadej tradycyjnej historii przestpczej... Sprawnie opowiedziana Liga dentelmenw nie ma szczeglnych wartoci filmowych, a ju na pewno wikszych ambicji oryginalnych rozwiza formy czy rozbudowania ta mylowego. Szkoda, bo takie moliwoci si otwieray: w bardzo dobrze napisanym scenariuszu Bryan Forbes, byy oficer wywiadu wojskowego, wyranie pamita o biecej sytuacji wyleniaego lwa Imperium Brytyjskiego i o nostalgii za odrodzeniem w zwartych szeregach wpatrzonych w jasny cel. Okolicznoci nakazyway jednak rozsdny standard rozrywkowy: film jest przedsiwziciem zaoonej ad hoc grupy "Allied Film Makers", w ktrej do wsppracujcych ze sob od dawna producenta i reysera doczya druga para partnerw - Forbes i Richard Attenborough - oraz Jack Hawkins. Cho wic rwnie ciekawa co przeprowadzenie rabunku moga tu by krytyczna analiza gbiej potraktowanych osobowoci upadych dentelmenw, nonikiem jest tylko ich zewntrzna barwno, demonstrowana przez popularnych aktorw z wyran satysfakcj, ale zarazem z chwalebnym umiarkowaniem. Inteligentny, ironiczny dystans jest gwn cnot Ligi dentelmenw przejt ze szlachectwa szkoy rodzimej komedii ekranowej. Sama specjalno podupadnie teraz na Wyspach na do dugie lata, egzystowa bdzie tylko w drugim wariancie jaskrawej szary popularnej i odrodzi si w wyranie innym trybie dopiero za spraw kontestatorw - Richarda Lestera i zespou Monty Pythona; sam podstawowy tu styl dowcipu pomoe natomiast rozkwitn ogromnej popularnoci innego gatunku, a mianowicie szpiegowskich przygd agenta 007, Jamesa Bonda. [1966] LIST Z OBOZU, zobacz WIADECTWO URODZENIA LIVET R STENKUL, zobacz YCIE JEST KLAWE LONELY ARE THE BRAVE, zobacz OSTATNI COWBOY LORD OF THE FLIES, zobacz WADCA MUCH LOT FENIKSA, THE FLIGHT OF THE PHOENIX, Robert Aldrich. Stany Zjednoczone Scenariusz: Lukas Heller. Pierwowzr scenariusza: Elleston Trevor - powie "The Flight of the Phoenix". Zdjcia: Joseph Biroc. Muzyka: Frank DeVol. Piosenka "Senza fine": Gino Paoli. Monta: Michael Luciano. Wykonawcy: James Stewart (Frank Towns), Hardy Krger (Heinrich Dorfmann), Richard Attenborough (Lew Moran), Peter Finch (kpt. Harris), Christian Marquand (dr Renaud), Dan Duryea (Standish), Ernest Borgnine ("Trucker" Cobb), Ronald Fraser (sier. Watson), Ian Bannen (Crow), George Kennedy (Bellamy), Alex Montoya (Carlos), Gabriele Tinti (Gabriele), Peter Bravos (Tasso), William Aldrich (Bill ).

Robert Aldrich Walter Blake 149' De Luxe Color W kilka lat po Ataku nazwisko Aldricha ponownie stao si bardzo gone z okazji What Ever Happened to Baby Jane? (1962), skandalizujcego dramatu o wzajemnej nienawici dwch podstarzaych sistr, niegdysiejszych saw estrady i kina. Do powszechnie uwaa si go za jedno z czoowych dokona reysera i kontynuacj jego cyklu odsaniania chorobliwych aspektw Ameryki; ale nicowanie Hollywoodu z Bulwaru Zachodzcego Soca zostao tam doprowadzone do raczej odstrczajcego stadium. Z jednej strony film jest popisem stylistyki kryminau grozy i ekshibicjonistycznego aktorstwa w wykonaniu Bette Davis, z drugiej - nagannym przykadem epatowania udrk i czynienia z odrazy rda satysfakcji. Przyciganie uwagi jaskrawymi sytuacjami z tandetnego scenariusza jest zawsze ryzykowne; lecz Aldrich zwyk o to nie dba. Jego problemem nie jest technika narracji. T ma opanowan tak dobrze, e - jak objawia Lot Feniksa waciwie pozwala sobie ignorowa spjno biegu wydarze. Problemem Aldricha jest to, e ekranizuje scenariusze mao prawdopodobne nie przejmujc si realnoci, liczc natomiast na atrakcje siy dramatycznej i na magi osobowoci znakomitych aktorw. Na og musi to by niewystarczajce, co jako najgoniejsze przykady objawi prowokacyjny obraz antybohaterski The Dirty Dozen (1967) gdzie powane intencje zburzenia mitw o szlachetnych zwycizcach w wojnie sprawiedliwej przesoni przygodowe efekciarstwo - oraz reprezentacyjny dramat kina hipermakiawelicznego Twilight's Last Gleaming (1977), stawiajcy zasadnicze dla Ameryki po Watergate pytania o istot wadzy i stopie jej lojalnoci wobec narodu, stan etyczny i odpowiedzialno za bezpieczestwo pastwa, jednake pograjcy te kwestie w niewiarygodnych wtkach historii o generale, ktry grob odpalenia rakiet nuklearnych chce zmusi prezydenta do publicznego wyjawienia prawdy o rozptaniu wojny wietnamskiej. Zasadniczym mankamentem gatunku political fiction, do ktrego naley w film o sprawiedliwym w armii, jest paradoks tym wikszej nierealnoci sytuacji, im bardziej zasadnicze i centralne tematy prbuje opisa fabua; da si to przezwyciy, gdy jest naprawd trzewa i inteligentna. Aldrich wszake zdaje si nie troszczy o takie cechy, skoncentrowany na wywoaniu rozgosu - tote lepsze rezultaty osiga tam, gdzie swoich bohaterw walczcych o godno i prawd za cen ycia lub o ocalenie pod warunkiem zachowania godnoci umieszcza w sytuacjach kracowych lecz lokalnych, w specyficznej izolacji, czego prbowa parokrotnie. Wanie dlatego, przy wielu niedoskonaociach, udany jest Lot Feniksa. Film przedstawia losy tuzina rozbitkw z transportowca pasaerskiego, ktry uleg kraksie na Pustyni Libijskiej i pozbawiony jest kontaktu ze wiatem z winy alkoholicznego nawigatora: zaniedba sprawdzi radio. Dwch pasaerw zgino przy uderzeniu o ziemi; perspektyw dla pozostaych jest mier z pragnienia i godu. Prby zdobycia wody kocz si tragicznie, powodzenie przynosi natomiast fantastyczny na pozr plan przerbki wraka na jednosilnikowiec, przedstawiony przez niemieckiego projektanta modeli lotniczych: dowodzcy rozbitkami pilot z amerykaskiej kompanii naftowej nie wierzy w sens fizyczny przedsiwzicia, ale docenia wag nadziei podczas pracy i nie da zwtpieniu zmniejszy nikych szans, gdy wzbijaj si w powietrze. Te szczeglne motywy zadecydoway o zainteresowaniu tematem i zaproponowaniu ekranizacji przez protagonist: najwyszy stopniem wojskowym w Hollywoodzie genera brygady James Stewart, dowdca formacji bombowcw w nalotach na Trzeci Rzesz, znalaz tu po wykreowaniu Lindbergha w "Spirit of St. Louis" drug najlepsz okazj bycia na ekranie czowiekiem przestworzy, a zarazem wyrazicielem tradycyjnych cnt konserwatywnych co ciekawe, w reyserii kogo o orientacji zdecydowanie odmiennej. Ale Lot Feniksa jest mocny wanie obserwacj rnorodnych postaw i zachowa we wsppracy z pierwszorzdnym zespoem aktorskim przy czym licz si fakty, bez patosu i medytacyjnych syntez. Bardziej dramat psychologiczny ni spektakl przygodowy, ma jednak przy swej powcigliwoci take pokane atuty obrazowe i jednoczcy, pospny nastrj, niesiony niskotonowym kontrastem zdj Josepha Biroca z plenerw na pustyni Gila w Arizonie. [1960]

LOVE WITH THE PROPER STRANGER, zobacz ROMANS Z NIEZNAJOMYM LUDZIE Z POCIGU, Kazimierz Kutz. Polska Scenariusz: Marian Brandys, Ludwika Wonicka. Pierwowzr scenariusza: Marian Brandys opowiadanie "Chopiec z pocigu". Zdjcia: Kurt Weber. Muzyka: Tadeusz Baird. Monta: Irena Choryska. Wykonawcy: Jerzy Block (zawiadowca Kaliski), Maciej Damicki (chopiec z koszem), Zdzisaw Tobiasz (bahnschutz), Magorzata Dziedzic (Marylka), Janina Traczykwna (Ania), Andrzej May (Piotr "Kmicic"), Gustaw Lutkiewicz (Wacu Kwaniewski), Aleksander Fogiel (handlarz), Danuta Szaflarska (opiekunka Marylki), Elbieta Chlupsa (praktykantka), Jan Zdrojewski (sturmbannfhrer), Jzef Pieracki (Ignaciak), Zdzisaw Karczewski (Heniek), Andrzej Gazdeczka (pokerzysta w berecie), Jerzy Turek (chop z Wielkopolski), Jadwiga Haska (starsza pani), Bogdan Baer (szwagier handlarza). ZRF Kadr 99' Przez pierwsze kilka lat wszystkie waciwie filmy Kutza byy prbami, penometraowymi etiudami, studiowaniem rozwiza narracyjnych w rnych gatunkach. Zdarzyy si w tej serii niewypay - w dziedzinie dramatu pastiszowego i komedii kabaretowej - ale powstay te dziea nowatorskie, ktrych klasy i znaczenia nawet nie umiano pocztkowo doceni: Ktokolwiek wie... (1966), praktycznie pierwszy polski obraz peryferyjnej rzeczywistoci oddanej poprzez nastrj i reportaow faktur narracji, a przede wszystkim Nikt nie woa (1960), stylistyczna polemika z Popioem i diamentem, wietny operatorsko i montaowo wizerunek duchowy modych ludzi na tle dolnolskiego miasteczka tu po wojnie, nie ustpujcy formalnie pionierskim przedsiwziciom Antonioniego. Na og filmy te miay wsplne usterki: szkicowo treciow i przerysowania aktorskie. Przy swojej pasji oddania szczegu, przede wszystkim w psychice i poczynaniach postaci, Kutz pozwala na zbyt wyrazisty gest i zbyt akcentowany dialog, czego efektem bya sztywno inscenizacyjna, dajca si odczu zwaszcza wobec niedostatecznie pynnych przej w tkance opowiadania; tak byo te w Krzyu Walecznych. Etiudowo Ludzi z pocigu, najlepszego dokonania pierwszego dziesiciolecia Kutza, widoczna jest o tyle wyraniej, e z zaoenia chodzi o obserwacj charakterw ludzi w warunkach szczeglnych, przy klasycznej trjjednoci miejsca, czasu i akcji, od czego wyjtkiem jest tylko wspczesna rama. Wydarzenia rozgrywaj si wczesn jesieni 1943 roku na lenej stacji Koriany pod Biaymstokiem. Awaria zmusza cz pasaerw dwch wagonw do odczekania tu na nastpny pocig a do jutra. Co prawda niebawem przejedzie towarowy, lecz na zatrzymanie go nie zgadza si bahnschutz; handlarze proponuj wic zawiadowcy przekonanie go bimbrem. Skutek jest taki, e pijany Niemiec poczyna we wszystkich widzie partyzantw, alarmuje wadze, sam natomiast gdzie przepada, i to pozostawiajc bro. Dowdca przybyego oddziau wyznacza krtki czas na wystpienie jej waciciela, po czym rozkazuje rozstrzela co pit z czterdziestu kilku osb. Wwczas zgasza si chopiec, ktrego dwaj bracia zginli ju z rki Niemcw; wie, e nikogo nie zdradzi na torturach, bo nie naley do konspiracji, co obieca chorej na serce matce. Ofiara nie bdzie jednak potrzebna: zawiadowca, przez cay czas dokadajcy wysikw, by nie pasaerom pomoc, wyciga pijanego stranika z lasu. Fabularnie Ludzie z pocigu znajduj oczywiste powizania z polskimi filmowymi rozwaaniami o heroizmie; s tu nawet a cztery rne postaci odnoszce si do tego klucza (oprcz chopca i zawiadowcy - mody konspirator w tajnej misji i opiekunka maej ydwki). Rozkad akcentw nie tworzy jednak moralitetu czy dramatu historii: film jest precyzyjnie zaplanowanym i przeprowadzonym studium przypadkowej zbiorowoci. Co wicej, cho nie posikuje si ono wtrtami subiektywnymi i rozbudowanym dialogiem, zdystansowane w ogle od literatury, to przekracza bariery zewntrznoci: kamera demaskuje pozory, tumaczy intencje i ujawnia skryte powizania. W rezultacie Ludzie z pocigu daj jeden z najlepszych opisw tumu polskiego, cho do niedostatkw naley z jednej strony pewna

nadekspresyjno obyczajowa, z drugiej - niedopracowanie szczegw jego wygldu w czasach Generalnego Gubernatorstwa. Nie pomaga te zintegrowaniu obrazu powcigliwa reyseria, jakby powodowana obaw przed emocjonalnymi klimatami neorealizmu; t behawioraln oscho powikszaj jeszcze awangardowe synkopy komentarza muzycznego i niejednolitoci aktorskie (cho znakomicie przekonujco wypada posta ukrywanej dziewczynki, to na pewno nie mona tego powiedzie o wszystkich dorosych). W sumie jednak ten obraz filmowany w szarych ptonach, a poyskujcy bogactwem ujawnionych szczegw rzeczywistoci, ten dramat unikajcy rozwinicia swej potencjalnej siy naley do najlepszych wizerunkw Polski powszedniej, ustawicznie pod presj, w stanie przejciowym, w podry. [1962] MSKI, ESKI, MASCULIN FMININ, Jean-Luc Godard. Francja Szwecja. Scenariusz: JeanLuc Godard. Inspiracja: Guy de Maupassant - opowiadania "La Femme de Paul" z tomu "La Maison Tellier" i "Le Signe" z tomu "Gil Blas". Zdjcia: Willy Kurant. Muzyka: JeanJacques Debout. Piosenka: Francis Lai. Monta: Agn`s Guillemot. Wykonawcy: Jean-Pierre Laud (Paul), Chantal Goya (Madeleine), CatherineIsabelle Duport (CatherineIsabelle), Marlne Jobert (Elisabeth), Michel Debord (Robert), Elsa Leroy (Elsa), Birger Malmsten (mczyzna w filmie), Evabritt Strandberg (Lavinia w filmie), Brigitte Bardot (Brigitte Bardot ), Antoine Bourseiller (aktor towarzyszcy Brigitte Bardot), Chantal Darget (kobieta w metrze), Franoise Hardy (przyjacika oficera amerykaskiego). Anouchka Argos Sandrews Svensk Filmindustri 110' Schyek jesieni 1965 w Paryu. Wybory w toku, lewica ma nadziej, e de Gaulle nie potwierdzi swej potgi; w Wietnamie nasila si wojna, w Stanach po mierci Malcolma X dochodzi do apogeum agresywnoci Czarnych Panter; ronie popularno Jamesa Bonda i Boba Dylana, za kanaem La Manche rozpoczyna si epoka Swingujcego Londynu; we Francji modzie coraz bardziej rozpolitykowana. Paul, wanie zwolniony z wojska, aktywnie potwierdza przynaleno partyjn w agitacji, organizowaniu petycji przeciwko aresztowaniom w Brazylii, smarowaniu na samochodach amerykaskich hase popierajcych Wietnamczykw i rozlepianiu plakatw antygaullistowskich. Ma te ycie prywatne: pozna Madeleine, pracujc w redakcji czasopisma, ale ywic ambicje piosenkarskie. Dziewczyna zaatwia mu prac ankietera opinii publicznej, a gdy dosta wymwienie z zajmowanego mieszkania, przyjmuje go do swojego, ktre dzielia z dwiema koleankami. Catherine i Elisabeth niezbyt obchodz polityczne inklinacje chopca, on sam natomiast o wiele bardziej, szczeglnie pierwsz z nich; i tak jednak ogniskiem zainteresowania jest pierwsza pyta, ktr w kocu cieniutkim i niepewnym gosikiem nagrywa Madeleine. Zmian przynosi wiadomo, e Paul odziedziczy spadek. Przeprowadz si do nowego mieszkania. W ogle wiele teraz moe by inaczej: Madeleine, cho baa si ciy, jednak si jej doczekaa uwaajc za nieprzyzwoite branie piguek, ktre kto z Air France przemyci dla Elisabeth, Paul za zaczyna szerzej widzie rzeczywisto i bana pyta socjologicznych operujcych przebrzmiaymi pojciami. Na razie ich mieszkanie jest w budowie; id si z nim zapozna. Podczas ogldzin Paul, robic zdjcie, wypada na zewntrz i ginie. Madeleine jest w rozterce, czy urodzi dziecko, czy zdecydowa si na nielegaln aborcj. Najdoskonalszy film Godarda, niegdysiejszego studenta etnologii, kontynuuje owy strumienia ycia z Kobiety zamnej. Tym razem bohaterem jest obserwowany w "15 zwizych relacjach" wspczesny Werter. cilej: Werter i jego dziewczce otoczenie, reprezentanci "dzieci Marksa i Coca Coli (zrozumie, kto zechce), jak mgby brzmie alternatywny tytu filmu" - co gosi napis pomidzy 10 a 11 epizodem. Mski, eski jest najcelniejszym portretem zbiorowym francuskiej modziey wielkomiejskiej w dekadzie lat szedziesitych. Opis obiektywem Kuranta osiga precyzj wczeniejszych opisw Nany i Charlotte kamer w rkach Coutarda; Godard zachowuje te form kolau, ktra tak naturalnie wypada w czasach atakowania wyobrani plastyk popartowsk ale jego suma jest nie tylko rzeczywicie zwiza,

bo take bardziej konsekwentna i duo bogatsza ni w poprzednich entomologicznych, jak je nazywa, przedsiwziciach. Stajc si bardziej radykalny politycznie, wchodzi gbiej pod powierzchni zjawisk. Na przykad stylistyka cinmavrit jest tu wykorzystana dwojako i bardziej nonie: Godard zarazem celnie opisuje w improwizowanych dugich dialogach (kilkuminutowa wymiana sw bohaterw zapoznajcych si w toalecie redakcji, na tle agresywnych haasw z biurowca), jak demaskuje powierzchowno wywiadw socjologicznych i prni w gowach dziewitnastolatek (o ktrej mona si dowiedzie z wywiadu ich "miss roku", Elsy). Rwnoczenie w Mskim, eskim spoglda na modych z pewn doz smutnej czuoci, bardziej intymnie ni poprzednio. Dodaje, naturalnie, komentarze, nieodzown u niego cz obrazu, nastawione gwnie przeciwko idcej z Ameryki uniformizacji ycia, ale nigdy nie natrtnie porzdkujce: bdc stanowczym przeciwnikiem pierwszoplanowego grzechu Francuzw, ktrym jest kartezjaskie szalestwo definiowania bytu podzielonego na czstki, Godard nie komunikuje odpowiedzi, lecz stawia pytania, czc kino z yciem w dialektyce prawdy i faszu, a przy tym nie unikajc autoironii. Intelektualne arty, skecze, notatki (take zapiski z pamitnikw bohaterw); lejsze lub bardziej kliwe drwiny z instytucji, porzdku urzdowego, informacji; przejawy desperacji i przemocy w biay dzie: to jest to. Ale na nim rozwija si tym razem bardziej nona ni poprzednio fabua z bardziej osobicie traktowanymi postaciami, co wydatnie zmniejsza dystans do rzeczywistoci, ktr Godard chce uwizi w kadrach. Mona uzna, e bardziej ni metod posugujc si byskotliw intuicj - osign waciwy punkt rozwoju swojej stylistyki ekranowej; ot dla niego oznacza to, e natychmiast musi go pozostawi za sob. [1966] MAARAKAT ALGER, zobacz BITWA O ALGIER MAFIOSO, zobacz CZOWIEK MAFII MAHANAGAR, zobacz WIELKIE MIASTO MAJOR DUNDEE, Sam Peckinpah. Stany Zjednoczone. Scenariusz: Harry Julian Fink, Oscar Saul, Sam Peckinpah. Projekt scenariusza: Harry Julian Fink. Zdjcia: Sam Leavitt. Muzyka: Daniele Amfitheatrof. Piosenka "Laura Lee": Daniele Amfitheatrof + Ned Washington. Scenografia: Al Ybarra. Monta: William Lyon, Don Starling, Howard Kunin. Wykonawcy: Charlton Heston (mjr Amos Charles Dundee), Richard Harris (kpt. Benjamin Tyreen), Jim Hutton (por. Graham), James Coburn (Samuel Potts), Senta Berger (Teresa Maria Santiago), Mario Adorf (sier. Gomez), Michael Anderson Jr (Tim Ryan), Brock Peters (Aesop), Warren Oates (O.W. Hadley), Karl Swenson (kpt. Frank Waller), R.G. Armstrong (pastor Dahlstrom), L.Q. Jones (Arthur Hadley), John Davis Chandler (Jimmy Lee Benteen), Ben Johnson (sier. Chillum), Dub Taylor (Priam), Slim Pickens (Wiley), Francisco Reiguera (Chisicana), Begonia Palacios (Linda), Enrique Lucero (dr Aguilar). Columbia Kierownik produkcji: Jerry Bresler 156'# 134' Panavision Eastman Color wietno Strzaw o zmierzchu jest oczywista: na trzeci zatem western, wielkie widowisko militarne znad Rio Grande u schyku wojny secesyjnej, Peckinpah otrzymuje ju znaczne rodki od innych tytanw Hollywoodu. Wcale nie oznacza to mniejszych kopotw. Przy poprzednim filmie by odsunity od kocowego montau, ale wszystko poszo w zasadzie po jego myli; w Majorze Dundee oprcz narzuconej gwiazdy (Senta Berger nie zasuguje na nagan, tylko e jest z innej orbity) chodzi o zaburzenie samego charakteru opowieci. Na filmie przez cay czas odbija si sprzeczno czynnika atrakcji widowiskowej, dramatu starcia osobowego dwch bohaterw (ktry Peckinpah chce traktowa priorytetowo) i epickiej kroniki wydarze w narracji modego trbacza. Integruje film przede wszystkim nastrj, pojawiajcy si tak wyranie po raz pierwszy atut, ktrym Peckinpah bdzie wzmacnia si swych opowieci; nastrj, wprowadzony okolicznociami relacji podobnie jak w Kanale albo, trzymajc

si odniesie amerykaskich, w Moby Dicku bo te Dundee jest tu Ahabem prerii uganiajcym si za nieuchwytnym, siejcym groz wodzem Apaczw. Wicej innych reminiscencji: z Poszukiwaczy i filmw kawaleryjskich Forda. To z pewnoci zamierzone. Peckinpah wysoko sobie ceni koronnego specjalist westernu klasycznego i na tle innych filmw jest mu tutaj w kilku sprawach najbliszy. Zwaszcza moe w charakterystyce ludzi i obyczajw w kresowym forcie, gdzie rozpoczyna si akcja (cho jego dowcip wyglda nie tak ludowo). Bardzo natomiast odlega od harmonii Forda jest stracecza furia, miotajca jego postaciami. Niewtpliwie te wanie ten ton by gwnym powodem konfliktu z producentem, groby niedokoczenia prac (ktr zaegna Charlton Heston, stanwszy - nie tylko w obronie swej najlepszej roli - po stronie reysera i powiciwszy na kocwk zdj oraz postprodukcj swoje honorarium), a wreszcie przyczyn zredukowania filmu przede wszystkim o wane sceny w prologu. Wane, bo ich drastyczno (masakra dokonana przez Indian) jest pocztkiem spirali przemocy, ktra wciga majora i tumaczy jego reakcje; wane rwnie dlatego, e Peckinpah zawsze przedstawia swoje postacie w dynamicznym rozwoju, a przesanie jego dramatw wynika z precyzyjnie budowanego, bogatego cigu argumentw. Nieuwaga przy ich ocenie atwo prowadzi do nieporozumie, zaburzenia zaprojektowanej struktury maj za proporcjonalnie skutki duo powaniejsze; to dlatego Peckinpah, bronic swej wizji, bdzie tak uciliwy we wsppracy. Podobnie skceni z otoczeniem bd jego bohaterowie outsiderzy i samotnicy, niezawili, nie dostosowani i przegrywajcy. Z reguy s to waciwie antybohaterowie, co daje kolejny powd do niezgody z rzecznikami interesw przemysu kinowego i okrela nastpne rdo twrczej odrbnoci. W Majorze Dundee przewodz dwa bogate charaktery jednako zuytych przez ycie mlecznych braci matki Bellony, jednako wietnie kreowane przez Hestona i Richarda Harrisa. Bohaterami tradycyjnymi, reprezentantami racji pozytywnych, znacznie bardziej ni protagonici s natomiast osoby z ta: zimnokrwisty rzemielnik fachu wojennego we wcieleniu Jamesa Coburna - ktry zaawansuje na plan pierwszy w podobnej opozycji do zwierzchnikw, ale na zupenie innych polach bitewnych dopiero w Cross of Iron (1977) - oraz dwoje w rny sposb zdystansowanych wiadkw kampanii majora, ktrymi s nowicjusz i kobieta. Rozoenia emocji to nie zmienia: Peckinpah ma sabo do dwch dowodzcych oficerw romantycznych, patetycznych i szafujcych yciem. Major wyldowa w garnizonie na terenie Nowego Meksyku (peryferyjny Fort Benlin) za to, e w bitwie gettysburskiej wojowa na wasn rk; jego antagonista, kapitan Tyreen, jest takim samym przegranym wrd konfederatw, jak on wrd unionistw. Przegranym bardziej, bo w niewoli i - na pocztku listopada 1864, gdy rozpoczyna si akcja - w sytuacji przymusowej: ma do wyboru egzekucj swoj i czterech podwadnych za zabicie stranika wiziennego albo sub pod znienawidzon flag Pnocy w oddziale cigajcym Apaczw, ktrzy uprowadzili trzech chopcw z rozgromionego posterunku, by zrobi z nich swoich wojownikw. Powodem tej propozycji jest brak ludzi potrzebnych do podjcia akcji. Szanse powodzenia i tak wygldaj bardzo mizernie, lecz Dundee chce by wierny obowizkowi. Bdzie mu wierny przez nastpne sze miesicy, w czasie ktrych - pod presj okolicznoci, konsekwencji, zranionej ambicji i przy staych konfliktach pomidzy Jankesami a Poudniowcami - wytraci prawie cay oddzia, zmieni dziaania wojenne w zagonowe i w partyzanckie wsparcie Juareza przeciwko lansjerom francuskim, celu za - daleko w Meksyku - dopnie tylko dziki pomocy znienawidzonego Tyreena. Wanie wtedy, gdy genera Lee podpisa kapitulacj w Appomatox, zatem kapitan przesta by dla majora wrogiem wojennym. Nie mog o tym wiedzie; ale to nieistotne. Waniejsze, e bd wrogami osobistymi w pojciu kodeksu honorowego. Natomiast decydujce okazuje si to, e s sprzymierzecami przeciwko wrogom wsplnym. "Ale dlaczego walczy jest takie wane?"- pyta pikna wiedenka, wdowa po lekarzu zamordowanym w Meksyku przez onierzy Maksymiliana Habsburga. Mogaby by szans majora, gdyby ten nie zosta optany przez amok unicestwiania przeciwnikw. Dundee nie potrafi odpowiedzie. Niemal wszystkie nastpne filmy, w ktrych Peckinpah poczy podobn widowiskow malarsko z przeraajc demonstracj instynktw za, bd zadaway zblione pytanie, nie znajdujc innej odpowiedzi ni ta, e samozagada jest wpisana w ludzk natur. [1960]

MAM 20 LAT, ZASTAWA ILICZA, Marlen Chucijew. Zwizek Radziecki Scenariusz: Giennadij Szpalikow, Marlen Chucijew. Zdjcia: Margarita Pilichina. Opracowanie muzyczne: N. Sidielnikow. Wykonawcy: Walentin Popow (Siergiej urawliow), Nikoaj Gubienko (Nikoaj Fokin), Stanisaw Lubszin (Sawa Kostikow), Marianna Wiertinskaja (Ania), Lew Prygunow (ojciec Siergieja), Aleksandr Blinow (Kumicz), Z. Zinowjewa (matka Siergieja), S. Starikowa (siostra Siergieja), Ludmia Sielianskaja (konduktorka), T. Bogdanowa (Lusia Kostikowa), L. Zootuchin (ojciec Ani), Piotr Szczierbakow (Cziernousow), Wadim Zacharczienko (kolega Siergieja), Swietana Swietlicznaja (Swietana), Andriej Tarkowski (spoliczkowany kpiarz), Jewgienij Jewtuszenko (Jewgienij Jewtuszenko), Andriej Wozniesienskij (Andriej Wozniesienskij), Bella Achmadulina (Bella Achmadulina), Michai Swietow (Michai Swietow), Robiert Rodiestwienskij (Robiert Rodiestwienskij), G. Niekrasow (Wadimir Wasiljewicz). Centralnaja Kinostudija Dietskich i Junoszeskich Filmow 180' Premiera: 1988 Nowofalowy pejza ycia moskiewskiej modziey optymistycznych lat odnowy, ktry w momencie ukoczenia mg by przeomem w dziedzinie stylu rodzimej kinematografii i wan inspiracj co najmniej przemyle obyczajowych, ale zamiast tego sta si symbolem zmarnowanych nadziei na liberalizm polityczny Chruszczowa. Realizacja rozpoczta bya w roku 1959 jako drugi samodzielny film trzydziestoczteroletniego wwczas Marlena Chucijewa i przebiegaa przewanie poza studiem w nastroju entuzjastycznego opisu codziennej prawdy rczn kamer; temat - to poszukiwanie wraz z bohaterami sposobu ycia dwudziestolatkw. Otwarte, ale zgodne z zaoeniami ideowymi symbolizowanymi tytuem "Zastawa Ilicza": rwnoczenie nazw moskiewskiego osiedla mieszkaniowego i okreleniem modziey jako leninowskiego bastionu, jako nowej zmiany warty na placwce strzegcej ducha rewolucji. Film rozrs si znacznie poza ramy pierwotnego projektu, weszy do bardzo rne fragmenty, w tym duga sekwencja wieczoru poetyckiego z udziaem wybitnych modych autorw recytujcych swe wiersze, lecz gdy zosta ukoczony w grudniu 1961, byo oczywiste, jakie jest jego znaczenie. Wtedy jednak zaczy si znamienne kopoty. Najpierw chodzio tylko o poprawki, pniej wszake film sta si przedmiotem rozgrywki ideologicznej, zosta uyty w referacie wodza KPZR jako przykad nieodpowiedzialnego przekraczania granic swobody dyskusji i mimo wyci oraz dokrtek trafi na pk. Ujrzy w kocu ekrany dopiero po upadku Chruszczowa, pod tytuem zmienionym na "Mnie dwadca let", w przemontowanej w roku 1964 wersji o dugoci 172 minut, i w tej formie stanie si znany na wiecie, zdobywajc "Srebrnego Lwa" festiwalu weneckiego. Dopiero po dwudziestu trzech latach, w czasach pieriestrojki Gorbaczowa, Chucijew wrci do filmu i zrekonstruuje jego wersj pierwotn. Gwnymi postaciami jego opowieci s trzej przyjaciele wkraczajcy wanie w dojrzao i zadajcy sobie podstawowe pytania o sposb szczliwego ycia. Siergiej wrci z wojska i podejmuje prac w tej samej fabryce co ojciec, nim w wieku dwudziestu jeden lat zgin na froncie; stateczny i niemiay Sawek oeni si, ma dziecko i problemy, ktre uwiadamiaj Siergiejowi, jak szybko zmienia si wok ycie i jak bacznie trzeba mu si przyglda; lekkomylny i prdki do wszystkiego Kola wietnie dopenia jako wesoek ich towarzystwo. Obok bliskich kolegw z tego samego rodowiska w opisywanych kilku miesicach ycia Siergieja pojawia si te dziewczyna z krgu liberalnej modej inteligencji; jej postaw utwierdza konflikt ze zgorzkniaym ojcem, tkwicym w kompletnie odmiennej mentalnoci stalinowskiej. Samodzielna Ania tym bardziej roznieca niepokoje chopca, ktry z jednej strony buntuje si przeciwko agenturalnym metodom personalnego Cziernousowa, z drugiej - jest oburzony dezynwoltur niektrych znajomych dziewczyny i w kocu jej si przeciwstawia. Prbuje znale oparcie w dowiadczeniach rodzicw, ale matka, poraona wojn i czasami terroru, nie jest w stanie oderwa si od wiadomoci godowej zimy, gdy ycie uratoway im wygrzebywane z pola ziemniaki, ojciec za, w wyimaginowanej rozmowie, uprzytamnia synowi, e zgin majc o dwa lata mniej ni on teraz. Pokolenie Siergieja musi samodzielnie wybra waciw drog. Konkluzja bya zbyt miaa dla Chruszczowa i paternalistycznych reformatorw jego pokroju, jak

Gomuka, chorobliwie nieufnych wobec inteligencji i podatnych na podszepty o zakamuflowanych kpinach wolnomylnych artystw. Chruszczowowska odnowa przyniosa oczywist sprawiedliwo ludziom skrzywdzonym przez zbrodnicz stalinowsk paranoj, przyniosa swobod przypisanym do ziemi chopom (dowody osobiste pozwalajce opuszcza miejsce zamieszkania), ale niczego nie zmieniaa w systemie totalitarnych nakazw ideologicznych. Losy filmu Chucijewa znakomicie demaskuj bezradno umysow stranikw reimowego porzdku i ich lk przed wszelk form racjonalizowania postaw afirmatywnych; o afirmacj chodzio bowiem bez wtpienia. Std te gwnie bior si saboci i pknicia filmu. Otwarta dramaturgicznie, improwizowana obserwacja strumienia ycia jest tu bliska nouvelle vague (take w niedbaoci technicznej zdj, ktrych warto polega na odkryciu nieznanej strony rnych fragmentw miasta i uchwyceniu naturalnego ttna dnia), sposb pokazania modych i ich problemw dokadnie odpowiada pniejszym filmom czeskim i wgierskim, a nawet polskim dramatom niepokoju moralnego ale zostaje poczony, zwaszcza w dalszych partiach, z zupenie odmienn symbolik wzniosych wzorw z przeszoci, z literackimi konstrukcjami, ktre w dodatku nie wydaj si stuprocentowo szczere, lecz inscenizowane na zasadzie odwoa do tonu pomagajcego obroni cao przedsiwzicia i t jego waniejsz, nowatorsk warstw. Zbawienny, a nawet imponujcy jest natomiast liryzm wtku gwnego bohatera, nie tylko w odniesieniu do dziewczyny; Chucijew potrafi zarwno nasyci film arliwoci, jak piknie wydoby poezj uczu przyjani, solidarnoci, wiernoci (take poezj patosu wewntrznego) - i wietnie operowa nastrojem z pomoc rnorodnie dobieranej muzyki. W cztery lata pniej - po olbrzymich zmianach, jakie w tym czasie dokonaj si w kinie - wikszo uytych przez niego rodkw opisu ju zblednie; ale chodzi nie tylko o to. Take o powstrzymanie w kinie radzieckim naturalnoci argumentacji i pozostawiania kwestii w stanie otwartym. Zamiast tego rozwija si bdzie tylko imitacyjny, powierzchowny optymizm przedstawiania modziey w takich obrazkach zdolnych nawet autorw, jak Ja szagaju po Moskwie (1963 ) Danelii. [1966] MANJI, zobacz SZCZLIWO MARAT de SADE, THE PERSECUTION AND ASSASSINATION OF JEAN PAUL MARAT, Peter Brook. Wielka Brytania AS PERFORMED BY THE INMATES OF THE ASYLUM OF CHARENTON UNDER THE DIRECTION OF THE MARQUIS DE SADE Scenariusz: Adrian Mitchell. Pierwowzr scenariusza: Peter Weiss - sztuka "Die Verfolgung und Ermordung Jean Paul Marats dargestellt durch die Schauspielgruppe des Hospizes zu Charenton unter Anleitung des Herrn de Sade". Zdjcia: David Watkin. Muzyka: Richard Peaslee. Scenografia: Sally Jacobs oraz Ted Marshall. Kostiumy: Gunilla PalmstiernaWeiss. Monta: Tom Priestley. Wykonawcy: Patrick Magee (markiz de Sade), Ian Richardson ("JeanPaul Marat"), Glenda Jackson ("Charlotte Corday"), Michael Williams (herold), Clifford Rose (dyrektor Coulmier), Robert Lloyd ("Jacques Roux"), Morgan Sheppard (A Mad Animal), Freddie Jones ("Cucurucu"), Hugh Sullivan ("Kokol"), John Steiner ("Duperret"), Mark Jones (opat), Susan Williamson ("Simonne Evrard"), Brenda Kempner (ona dyrektora), Ruth Baker (crka dyrektora), Jonathan Burn ("Polpoch"), Jeanette Landis ("Rossignol"). Michael Birkett 116' De Luxe Color Peter Brook nie ustaje w przekraczaniu granic: w tradycyjnym teatrze od dawna mu za ciasno, wypowiada si wic poprzez filmy tak rne, jak Moderato cantabile i Wadca much; ostatecznie poczy rejestracj ekranow z wszelkimi formami ekspresji aktorskiej wwczas, gdy na fali kontrkultury

rozpowszechni si teatr otwarty. Bdzie w awangardzie tych przemian, biorc z Brechta i Jerzego Grotowskiego, z tradycji ludowych, szamastwa i wyrafinowanych stylistyk scenicznych rnych kontynentw, po czym przetwarzajc wzory we wasny amalgamat. Pierwszym i najbardziej niezwykym z przedsiwzi tego rodzaju zawartych ostatecznie w formie filmowej jest opracowanie gonej sztuki Petera Weissa; najpierw by spektakl na scenie Aldwych Theatre z udziaem aktorw Royal Shakespeare Company, wystawiony w Londynie z chwil, gdy ten staje si stolic kulturaln wiata i wyznacza kierunek artystycznej kontestacji. Oczywicie, nastroje kontestacyjne maj zwizek nie tylko z form sztuki. To rzecz o nierwnoci i rewolucji, uwizieniu i amoku niekontrolowanego buntu, cenzurze i otwartym goszeniu prawd. Markiz de Sade, wolteriaski libertyn wyklty pniej przez wiek z okadem jako zboczeniec, wariat tudzie zbrodzie, doszed kresu swoich dni zamknity za Napoleona w zakadzie dla obkanych w podparyskim Charenton (w ktrym pospou trzymano chorych psychicznie i niebezpiecznych politycznie: ten wynalazek rewolucyjnoimperialny z naleytym szacunkiem kultywowa bdzie totalitaryzm bolszewicki ). Tam napisa cz swych dzie; Weiss nie tym jednak si zajmuje, lecz wydarzeniami, ktre rozegray si w pitnastolecie mierci Marata, 13 lipca 1808, gdy w zakadowej ani markiz wystawi sztuk na ten temat z pacjentami jako aktorami. Nie by to odosobniony przypadek, gdy takie spektakle grywano w Charenton w ramach psychoterapii; na widowni lubili przybywa paryscy dandysi i nowobogacka mietanka. Tym razem jednak de Sade podoy w treci sztuki bomb (zasadnicza cz powicona jest debacie pomidzy Maratem, zwolennikiem radykalizmu i terroru, a markizem, przeciwnikiem kary mierci i rzecznikiem tezy, e idee rewolucyjne s mylne, bo natura czyni ludzi nierwnymi i skonnymi do zaspokajania pragnie indywidualnych): pomimo e dyrektor zakadu by czujny i wnis o poprawki w tekcie, odtwrcy pod koniec utosamiaj si z postaciami i wszczynaj rewolucj, demolujc ani i zwracajc si przeciw pielgniarzom oraz wszelkim "wrogom ludu". Skrajny pesymizm markiza, ktry odnalaz demony w gbi ludzkiej natury, jest z pewnoci jednym z powodw zainteresowania Brooka; ma to przecie bezporedni zwizek z Goldingiem i Wadc much. Rwnie bliskie s mu jednak take kwestie psychodramy i spektakli, na granicy wraenia i pojmowania, dla niezwykej widowni: winiw, mieszkacw prymitywnych osad koczowniczych na Saharze, ludzi niepenosprawnych. Poza tym za sztuka Weissa jest o hazardzie; hazardzie rewolucji i hazardzie spektaklu. Brook za to hazardzista spektaklu we wszystkich moliwych odniesieniach. Od dziecka. Jego niewiarygodna dynamika wewntrzna ("w rozmowie przypomina trzepoczcego skrzydami kolibra" opisze go reporter tygodnika "Time") zostaa objawiona rodzinie jeszcze gdy by siedmiolatkiem: wystawi wwczas szeciogodzinnego "Hamleta", grajc wszystkie role. Teatr o teatrze - bo tym jest "Mczestwo i mier JeanPaul Marata przedstawione przez zesp aktorski przytuku w Charenton pod kierownictwem pana de Sade" - sta si w wersji Brooka wydarzeniem zarwno na scenie Londynu, jak Nowego Jorku i wydawaby si nie mie filmowego usprawiedliwienia, gdyby nie nieprzystajca do jego skumulowanej energii statyczno zewntrzna, odczuwana te w innych inscenizacjach, na przykad Konrada Swinarskiego w Teatrze Ateneum. Ekranizacja pozwolia na dopenienie, a zarazem na wyzwolenie z gorsetu tylko jednej domeny ekspresji, szczeglnie w partiach kocowych, gdzie zblienia, wieloplanowo, monta wnosz wysz jako (jakkolwiek obok kreacji znakomitych, w tym odkrytej przez Brooka dwa lata wczeniej Glendy Jackson, s nietrafione: wielu wykonawcw teatralnych nie znalazo waciwych rodkw na oddanie naturalnoci pacjentw). Wybornie te wykona swoje zadania David Watkin: majc przed kamer tylko jeden obiekt - zakad w Charenton - rozwiza kwestie owietlenia przez ustalenie systemu nie zmienianego podczas trzech tygodni zdj, dajcego jednake, wobec rnych punktw i kierunkw widzenia kamery, znakomite zrnicowanie intensywnoci i rodzaju nastrojw w kontrastach, nasyceniach i fakturze fotografii. Uzupeni to przez bardzo udane operowanie kolorem. Spektakl ekranowy Brooka sta si pierwszym tego rodzaju - wrd jake rzadkich - zwycistwem teatralnoci w kinie; drugie odniesie dopiero Bergman Czarodziejskim fletem. [1963] MASCULIN FMININ, zobacz MSKI, ESKI

MATKA I CRKA, LA CIOCIARA, Vittorio De Sica. Wochy, Francja Scenariusz: Cesare Zavattini. Pierwowzr scenariusza: Alberto Moravia - powie "La ciociara". Zdjcia: Gabor Pogany. Muzyka: Armando Trovaioli. Monta: Adriana Novelli. Wykonawcy: Sophia Loren (Cesira), Eleonora Brown (Rosetta), Jean Paul Belmondo (Michele Di Libero ), Raf Vallone (Giovanni), Carlo Ninchi (Filippo Di Libero), Renato Salvatori (Florindo), Luigi Terribile (Paride), Tony Calio (Walter Magliane), Mario Frera (adwokat z Fondi), Elsa Mancini (matka adwokata), Carolina Carbonaro (Luisa), Ettore G. Mattia (towarzysz podry pocigiem), Pupella Maggio (Concetta ), Luciano Pigozzi ("Scimmione"), Antonio Gastaldi (faszysta w okularach), Luciana Cortellesi (siostrzenica Maglianego), Emma Baron (Maria Di Libero), Andrea Checchi (sekretarz partii faszystowskiej), Bruna Cealti (matka zabitego dziecka), Franco Balducci (kapitan obrony przeciwlotniczej), Curt Lowens (dowdca wycofujcych si Niemcw). Carlo Ponti Marceau Cocinor S.G.C. 110' CinemaScope Zderzenie z obojtnoci rodzimej widowni przy Dachu nie byo pierwszym, jakie przey De Sica. Tym razem jednak skutki finansowe i dominujce nastroje zmusiy go do zaniechania na kilka lat reyserii powanych filmw problemowych i powrotu do roli podziwianego, sowicie wynagradzanego aktora. A pienidze, z rnych powodw, rozchodziy mu si szybko... Nowy okres bardzo aktywnej dziaalnoci twrczej (w cigu dekady 11 filmw plus 3 nowelowe) ma do zawdziczenia ambicjom Carla Pontiego. Sawny producent, od roku 1957 maonek Sophii Loren, najpierw prbowa j wypromowa bezporednio w Hollywoodzie, potem za poprzez prestiowe produkcje europejskie. Susznie uzna, e jedn z moliwoci, u szczytu drugiej fali pogbionych rozrachunkw antywojennych, bdzie adaptacja powieci osigajcego wielk popularno Alberta Moravii; roi sobie tylko niedorzecznie, e jego uwielbiana ona, pretendentka do tytuu Miss Italii w roku 1948, zagra w roku 1960 nastolatk u boku Anny Magnani (ktra sigaa jej do ramienia). Pierwsza woska wacicielka "Oscara", homerycznie si miejc, wyuszczya Pontiemu (ktry siga jej do ramienia), e musi poszuka innego powodu, aby mie na afiszu takie dwa nazwiska - ale wszystko skoczyo si jak najlepiej: Sophia Loren stworzya wybitn kreacj jako matka i zostaa drug wosk laureatk Nagrody Akademii oraz pierwsz aktork, ktra zdobya statuetk w roli nieanglojzycznej, a film okaza si takim sukcesem, e De Sica znalaz stae zajcie jako reyser najwikszej gwiazdy Italii. Za cztery lata on z kolei zdobdzie (ju trzeciego) "Oscara" przyznanego jednej z takich produkcji Ieri, oggi, domani (1963). Doskonale si zreszt z Sophi rozumia, znajc j od czasu, gdy zagraa w L'oro di Napoli (1954). Podobnie rozumia si z Zavattinim, tote, jak zawsze, jemu odda przygotowanie adaptacji powieci Moravii o "polubionej Rzymowi" wieniaczce z Ciociarii - grzystego regionu na poudniowy wschd od stolicy - w wirze nieszcz wojennych lat 1943-1944, ktrymi Wosi zapacili za faszyzm. Owdowiaa ju trzydziestoletnia Cesira artuje, e wysza za Rzym, a nie za starucha, ktry przyjecha na wie wymachujc pienidzmi, by wycign j ze stajni, gdzie spaa z kurami i osami. Teraz pilnuje swego: odziedziczonego sklepiku i trzynastoletniej crki (Rosetta uczy si u sistr zakonnych i jest bardzo religijna), a poza tym romansuje z onatym wglarzem z ssiedztwa i nie chce mie nic wsplnego z polityk oraz kopotami innych. Skoro alianci s ju pod Neapolem i nasilaj si bombardowania, Cesira postanawia przeczeka front w rodzinnej okolicy. Jeszcze w czasie podry widzi pierwsze oznaki, czym jest wojna, ale po przybyciu do krewnych wraca jej ywioowa pewno siebie. Dopiero wydarzenia nastpnych miesicy, a szczeglnie wpyw przebywajcego wrd uchodcw z miast modego nauczyciela, idealisty z lewicy chrzecijaskiej wierzcego w lud, poczynaj ksztatowa jej wiadomo (Michele jest w niej zakochany, cich wzajemnoci obdarza go jednak nie matka, lecz crka). Gdy front przetacza si przez okolic, proces dowiadcze zostaje brutalnie dopeniony: Cesir i Rosett, ktre wracaj na piechot do Rzymu, gwac onierze marokascy, w nastpstwie czego zaszokowana dziewczyna porzuca rygory moralne. Jednoczy j z matk i przywraca poprzedni postaw dopiero rozpacz na wie o mierci Michelego: wzity na przewodnika przez wycofujcych si Niemcw, zgin z ich rk.

De Sica sam spdzi krytyczne miesice w Ciociarii i gdyby chodzio o przedstawienie Matki i crki w formie pacyfistycznej epiki neorealistycznej, miaby wszystko co potrzebne. Inny jednak by cel i na innych podstawach - moralistyki poczonej z analiz zmian osobowoci bohaterki - opiera si orygina Moravii. Wyglda na do prawdopodobne, e tym razem autor Dzieci ulicy i Zodziei rowerw nie zamierzy wielkiego filmu. Raczej chcia go jak najlepiej opowiedzie nie gubic naturalnej prawdy, lecz idc za fabu, a przede wszystkim za postaci. To udao mu si bezsprzecznie. Matce i crce daleko do ideau konstrukcji dramaturgicznej, nie ma tu te wraenia bezporednioci, na pewno jednak jest niejedno pierwszorzdne rozwizanie inscenizacyjne i sia humanistyczna partii kocowych. W nastpnych latach De Sica nawet udoskonali jeszcze gadko relacji i bdzie opowiada z wiksz werw; niestety, tylko w coraz mniej wyszukanych tragikomediach po wosku, bowiem inne przedsiwzicia, a do Ogrodu rodziny FinziContinich, oka si chybione. [1966] MATNIA, CULDESAC, Roman Polaski. Wielka Brytania Scenariusz: Roman Polaski, Grard Brach. Zdjcia: Gilbert Taylor. Muzyka: Krzysztof Komeda. Monta: Alastair McIntyre. Wykonawcy: Donald Pleasence (George), Lionel Stander (Dickie Wilson), Franoise Dorlac (Threse), Jack MacGowran (Albie), Robert Dorning (Philip Fairweather), Marie Kean (Marion Fairweather), Iain Quarrier (Christopher), Geoffrey Sumner (ojciec Christophera), Renee Houston (matka Christophera), William Franklyn (Cecil Yorke), Trevor Delaney (Horace Fairweather), Jacqueline Bisset (dziewczyna Cecila). Compton-Tekli 112' Ulubiony film Polaskiego: "czyste kino, zrobione jak naley i moliwe do wyraenia tylko w formie kina". To prawda; mona te zauway, jak bardzo autorskie, bdce prost kontynuacj wczeniejszych krtkometrawek - takich jak groteska Ssaki (1961) na temat wsplnoty niemoliwej z powodu instynktownej walki o dominacj - i jak bardzo Matnia, jako czarna komedia, jest swoista psychicznie dla temperamentu swego reysera. Wyraa midzy innymi t cech, ktr sam odkryje w sobie dopiero w wiele lat pniej: zamazania granicy midzy fantazj a rzeczywistoci. Wydarzenia rozgrywaj si w angielskim Northumberlandzie przy granicy ze Szkocj, na Lindisfarne owej maej wyspie, czasowo odcinanej przypywami od ldu, na ktrej Walter Scott, w zamku z XI wieku, pisa "Rob Roya". Zamek jest obecnie wasnoci Amerykanina, ktry kupi go za wszystkie pienidze ze sprzedanej fabryki i mieszka tu po lubie z pewn Francuzk, bardzo nadobn, ale o marnej reputacji. George zdecydowa odda si urokom ycia: maluje, destyluje (dla goci, sam bowiem, cierpic na wrzody, nie pija) i usiuje cieszy si Threse. Niestety, po dziesiciu miesicach na wyspie sprawy nie wygldaj najlepiej: teraz, w lecie, dochodz jeszcze uroki morza i play (pomniejszane wiadomoci, e ona znika midzy wydmami z blondynem z ssiedztwa) - ale w zimie po zamku bd hula przecigi i nie wyglda, aby Threse miay tu na duej zatrzyma przyjemnoci hodowli kur oraz uroki pobudzania mskiej stanowczoci maonka. Nastpuj jednak wypadki, ktre uniewani wszelkie przewidywania: oto do zamku docieraj dwaj ranni gangsterzy. Jeden, postrzelony w brzuch, nie poyje dugo; drugi, z unieruchomion praw rk, czeka na pomoc po zawiadomieniu szefa. Najpierw terroryzuje Threse i jej ma, pniej nawizuje z ni co w rodzaju porozumienia, ostatecznie ginie od kul z wasnego rewolweru, ktry poniony i kompletnie sfrustrowany George wycign mu z kieszeni w chwili nieuwagi i wykorzysta wprawdzie zgodnie z przeznaczeniem oraz logik sytuacji, ale w niepenej wiadomoci, co robi i dlaczego. Konajcy Dickie wznieca jeszcze poar seri z dobytego zbyt pno pistoletu maszynowego; Threse odjeda popiesznie z przypadkowym znajomym, ktry niespodziewanie wrci po zapomnian strzelb; George w panicznym biegu przez obszar pokrywany wanie wodami przypywu te umyka z matni, ale tylko do chwili, gdy

dosiga go wiadomo, e wszystko ju dla niego jest bez sensu, odkd rzucia go poprzednia ona... Jak Wstrt przyjto czciow niechci i niezrozumieniem, tak Matnia okazaa si pierwszym z filmw, ktre przysporzyy Polaskiemu wrogw. Rzeczywicie, jest prowokacj (poniekd take gatunkow, bo obiecawszy dramat o ciganych gangsterach terroryzujcych ludzi w zamknitym krgu chwilowego schronienia, dostarcza czego wyranie innego). Przeciwwag da entuzjazm powitania ekranowego ekwiwalentu teatru absurdu Becketta, wyraony choby przez Grand Prix festiwalu berliskiego. Cakiem susznie; rzecz w tym jednak, e Matnia daje tylko czciowe napenienie tak adnie wymodelowanego naczynia. Bezlitosna demaskacja maoci czowieka (a cile, maoci mieszczaskiej) i popisy zrcznego opowiadania kamer nie wi si tu z rozbudow ciekawszej treci. Problem ley w scenariuszu. Satysfakcja z doprowadzenia do realizacji wymarzonego pomysu troch chyba osabia samokontrol: w efekcie Matnia jest rozronit do penego metrau etiud filozoficzn, ktra ma duo cierpkich smakw i rozproszonej w rnych skeczach dowcipnej zoliwoci, ale mao konsystencji. Sama ju jednak niezwyko tego owocu filmowej imaginacji w poowie drogi pomidzy Rashomonem a Wciekymi psami, wietne niuanse wystpujcych napi psychicznych, bystre konfrontowanie person z rnych obszarw rzeczywistoci daj Matni miejsce w ekranowej galerii zasuonych; a film kryje w sobie wicej. Obrazowo wyjawia si tu rwnie w odpowiednim skontrastowaniu pokroju fizycznego i rodkw aktorskiego wyrazu: na jednym kracu Donald Pleasence, pokraczny w swej ysej transseksualnoci, i zoliwy bachor pastwa Fairweatherw przypominajcy swego koleg z Pielgrzyma Chaplina, w centrum syreny Franoise Dorlac i kompletnie nie wykorzystanej Jacqueline Bisset, z przeciwnego kraca - pokraczni gangsterzy Lionela Standera i Jacka MacGowrana, ktrzy w ostatecznym bilansie okazuj si najmniej pokraczni duchowo. Dlaczego tak jest, Polaski i Brach nie ukrywaj: dwaj intruzi maj najbardziej zdrowy i prostolinijny system wartoci. Take w kwestiach seksu. Ju we Wstrcie, gdzie powodem degradacji osobowoci byy dziewicze zahamowania, sugestie wskazyway na wzbudzenie ich represyjnym wychowaniem; Matnia kontynuuje t buuelowsk lini entropii buruazyjnej (Buuel, obok Kurosawy, by autorem najbardziej podziwianym przez modego Polaskiego ) w opisie sylwetki dzisiejszego gospodarza na zamku owianym legend kodeksu rycerskiego. Jak promiskuityzm dwudziestowieczny niszczy zasady romantyczne, tak wspczesne nieposzanowanie wartoci trwaych rujnuje te zgromadzone w zamku skarby sztuki, zanim jeszcze dojdzie do katastrofy finaowej. Pod powok zewntrzn ukryty jest tu wic ponadto moralitet. Nie pierwszy u Polaskiego i nie ostatni, ale - jak czsto bywa w podobnych przypadkach - nieumiejtnie dostrzegany. [1962] MAE AFRODYTY, MIKRES AFRODITES, Nikos Koundouros. Grecja Scenariusz: Vasilis Vasilikos, Kostas Sfikas. Inspiracja: Longos - romans pasterski "Ta kata Dafnin kai Chloen". Zdjcia: Giovanni Variano. Muzyka: Giannis Markopoulos. Monta: Giorgos Tsaoulis. Wykonawcy: Kleopatra Rota (Chloe), Vangelis Ioannidis (Skimnos), Takis Emmanuel (Tsakalos), Eleni Prokopiou (Arta), Kostas Papakonstantinou (Likas), Giannis Zannino (Molossas), Anestis Vlachos (stary pasterz). Minos Giorgos Zervos 98' Dafnis i Chloe, idylliczni kochankowie sprzed dwudziestu dwu wiekw, oywiaj wyobrani artystw z intensywnoci nie sabnc co najmniej od epoki baroku. Do naturalne zatem, e wtek podjty zosta take w kinematografii greckiej w okresie, gdy osigna pen dojrzao i produkcj okoo pidziesiciu filmw rocznie; cakiem niecodzienne okazao si natomiast rozwinicie. Nie ma nic wsplnego z ilustracyjn replik antycznej klasyki, uwieczone natomiast zostao rezultatem zachwycajcego dziea poezji ekranowej. Mae Afrodyty to nie mit ani sielanka, gdzie wystpowaby Dafnis jako twrca i podmiot bukoliczny, lecz wiadoma legendy wizja antropologiczna z czasw wdrownego pasterstwa i zacztkw ycia osiadego, w ktrej nastpuje podwjne spotkanie pierwiastka

mskiego z kobiecym, rozwijaj si dwa warianty mioci, Chloe dziewicza znajduje kontrapunkt w kobiecej dojrzaoci Arty owczyni zakadajcej gniazdo, a tragedia osamotnionego chopca bardziej jest okrutna ni los olepionego przez nimf bohatera z krgu jego archetypu nieszczliwego pasterza, uksztatowanego w staroytnej mitologii i opiewanego przez Teokryta. Do spotka niepodlegego zdobywcy Tsakalosa z Art i modziutkiego Skimnosa z Chloe dochodzi, gdy wdrowni hodowcy owiec zstpuj w poszukiwaniu wody nad morze, w poblie osady, gdzie kobiety czekaj na powrt mczyzn owicych do czasu nadejcia deszczw. Zachwycony nowymi wraeniami pastuszek poznaje nad ma zatok miejscow nastolatk; stopniowo nawizuje si sympatia potwierdzana prezentami, a Chloe poczyna prowadzi lkliw dziewczc gr erotyczn. Tymczasem Tsakalos zdobywa sw dzik urod Art, rybaczk zastawiajc sieci na ptaki; on nie potrafi y na uwizi, ona dy do stabilizacji i wybiera pryncypium staoci, lecz nie odrzuca zalotw. W tej parze silniejszym okae si koczownik, ktry podczas nocnych bachanaliw naoy mask swego boga Pana, w czas burzy skoni kobiet do decyzji i ostatecznie uwiezie j na koniu, gdy wyrusz ze stadem; w drugiej parze sabszy jest naiwny chopiec, ktry nie zna jeszcze wyrachowanej przemocy, a podda si bez reszty czarowi zwodzcej go Chloe. Ich pocha delikatno zostanie zniszczona: gdy zmuszony do odejcia z towarzyszami Skimnos wyrywa si i wraca, widzi ukochan gwacon i ju uleg niememu Likasowi, ktry od pocztku na ni dyba, straszc rywala. Zabiera w rozpaczy swj znak ofiarowany Chloe ukrzyowanego pelikana, symbol samotnoci - i wchodzc w morze z martwym ptakiem daje si pochon przez fale przypywu. Wszystko w tym filmie zostao wzniesione ponad pospolito rodkami najprostszymi, ale przy duej intuicji estetycznej i wiadomoci kulturowej. Czyst fotografi buduje kilka zaledwie podstawowych elementw ska, nieba, fal i nadbrzenych wydm z niewielkim zagajnikiem; tylko w prologu przed kamer przewija si inny wypalony socem pejza wyyn i tylko w jednej sekwencji kadry rozbielone wiatem rdziemnomorskim zastpuje czer. Decyduje przekaz sensualny, subtelna aura obrazu nie licz si natomiast ani niuanse aktorskie, ani tradycyjne kryteria dramaturgiczne, co zreszt skae Mae Afrodyty na praktyczne niezauwaenie w swoim kraju, pomimo laurw najlepszego filmu roku, a take "Srebrnego Niedwiedzia" za reyseri i nagrody krytyki na festiwalu berliskim. Koundouros, ktry po studiach artystycznych w Paryu i zainteresowaniu si neorealizmem zadebiutowa w kinie o dekad wczeniej, niemal rwnoczenie z Cacoyannisem - i pocztkowo by nawet wyej od niego ceniony wybiera najpierw rne warianty opisu prawdy spoecznej, potem za bdzie prbowa awangardowego kina symbolicznego; nigdy jednak nie zbliy si do rezultatu tak doskonaego, a po faszystowskim przewrocie straci szanse na rozwj twrczoci. Mae Afrodyty pozostan niezwykym wyjtkiem take dla samego autora. [1963] MIECZ DLA KRLA, THE SWORD IN THE STONE, Wolfgang Reitherman. Stany Zjednoczone Scenariusz: Bill Peet. Pierwowzr scenariusza: Terence Hanbury White - powie "The Sword in the Stone". Projekty graficzne i animacja: Ken Anderson, Milt Kahl, Bill Peet, Franklin Thomas, Oliver Johnston Jr, John Lounsbery oraz Hal King, Eric Larson, Eric Cleworth, John Sibley, Cliff Nordberg, Hal Ambro, Dick Lucas, Don Griffith, Basil Davidovich, Vance Gerry, Sylvia Roemer, Dale Barnhart, Homer Jonas. Animacja efektw: Dan MacManus, Jack Boyd, Jack Buckley. Projekty graficzne ta: Walt Peregoy oraz Bill Layne, Albert Dempster, Anthony Rizzo, Ralph Hulett, Fil Mottola. Muzyka: George Bruns. Piosenki "A Legend of When England Was Young", "Higitus Figitus", "That's What Makes the World Go Round", "A Most Befuddling Thing", "Mad Madame Mim": Richard M. Sherman, Robert B. Sherman. Walt Disney 79' Technicolor Jeli nie najlepszy w ogle, to najlepszy animowany film disneyowski dla maych dzielnych chopcw, ktrzy utosamiaj si z rycerzami i marz o splendorze krlewskim: ekranizacja wersji legendy o

dziecistwie krla Artura, powstaej jako pierwsza cz tetralogii o nim i rycerzach Okrgego Stou w tym samym czasie, gdy Tolkien tworzy "Wadc Piercieni", i zajmujcej nastpne miejsce pord najpopularniejszych klasycznych dzie fantasy. W finale tej opowieci may Wart staje si krlem, okazujc charyzmatyczno wydobyciem tytuowego miecza ze skay - czyli Excalibura - co byo nieosigalne dla adnego z mocarnych rycerzy pretendujcych do korony; zanim wszak dojdzie do tego wydarzenia, jest ksztacony w lenej okolicy przez Merlina. Czarodziej uzna zajcie si chopcem za niezbdne, bo jako wychowywania przez pana Ectora, bardziej szlachcica na zagrodzie ni pana na zamku, oraz obcowanie z jego synem, gburowatym osikiem, nie rokoway nadziei rozwoju intelektu przyszego wadcy Anglii. Niedostatkiem ekranowych dziejw edukacji dwunastoletniego Warta jest nadmierna uniwersalizacja czasowa - wyrwanie ich na dobr spraw z epoki mitycznej - i brak jakichkolwiek zmian osobowoci chopca. Gdzie jak gdzie, ale tu konstruktorzy fabu Disneya mogli usun sta wad firmowych scenariuszy: legenda dziecistwa Artura jest przecie o ksztatowaniu charakteru, dorastaniu do odpowiedzialnoci poprzez dowiadczanie rnych przejaww ycia. Przy braku metamorfozy duchowej wanie jednak w Mieczu dla krla najwicej oszaamiajcych metamorfoz fizycznych - zwizanych z czarami Merlina - oraz wspaniale miesznych, lekk kresk oddanych sylwetek. Disney mia racj opierajc filmy na bogactwie specyficznych szczegw postaci, jakkolwiek sprowadzao si to tylko do rozwijania stereotypw, do podpatrywania zachowa (zwaszcza aktorstwa farsowego) i realiw przyrody. Poniewa by obsesjonatem "prawdziwoci", caa inwencja w jego produkcjach sprowadza si do fantazji opisowej, humoru sytuacyjnego, replik zjawisk ycia i oddawania poczucia przestrzeni (std zreszt uwzgldnianie perspektywy, trjwymiarowo jego animacji) nie siga natomiast poziomu kreowania poprzez skrt plastyczny. Szczliwie by geniuszem obserwacji i odtwrstwa, wic konserwatywna tyrania obowizujca w jego wytwrni doprowadzia przy wszystkich ograniczeniach estetycznych i tematycznych do szczytw dowcipnej perfekcji opisu, notabene trudniejszej do osignicia i duo bardziej pracochonnej ni u konkurentw, gdzie nie stawiano na aktorstwo mimiczne i naturalny komizm ruchowy postaci. Dla Disneya tymczasem projekt plastyczny oznacza dopiero pocztek, natomiast istota efektu zawieraa si w animacji ruchu oddajcego znamienne cechy osobowoci i nastrj. W Mieczu dla krla wida to wymienicie w transformowanych personach Warta, Merlina i czarownicy Mim, ktre maj wci t sam natur nawet wwczas, gdy s ryb, ptakiem, wiewirk, kotem, mysz, wiem, wem, soniem, larw, krabem albo smokiem. Do zachwycajcych iluzji specyfiki zoologicznej, take w postaci Archimedesa - towarzyszcej Merlinowi sowy - mona tym razem miao doda stworzone przez Milta Kahla i Billa Peeta figury ludzkie. Ale, jak przystao na mistrzowski film rysunkowy, najbardziej imponujca jest jednak rczna precyzja animacyjna, tym bardziej godna uznania, e wikszo wydarze rozgrywa si w ogromnym tempie; stosownej do wieku statecznoci jawnie niedostaje nawet roztargnionemu czarodziejowi. [1966] MIKRES AFRODITES, zobacz MAE AFRODYTY MILCZENIE, TYSTNADEN, Ingmar Bergman. Szwecja. Scenariusz: Ingmar Bergman. Zdjcia: Sven Nykvist. Monta: Ulla Ryghe. Wykonawcy: Ingrid Thulin (Ester), Gunnel Lindblom (Anna), Jrgen Lindstrm (Johan), Hkan Jahnberg (pokojowy), Birger Malmsten (kelner z kawiarni). Svensk Filmindustri 96' Najczarniejszy dramat samotnoci, jaki wydaa sztuka filmu i najwietniejsze arcydzieo Bergmana, kontynuacja rozwaa o nieobecnoci Boga z Goci Wieczerzy Paskiej. Uniwersalizm zwikszony tym razem zostaje wyborem scenerii: wyimaginowane totalitarne pastwo europejskie, z jzykiem na tyle odrbnym, by przybysze cakowicie byli izolowani barier sown. Przerywaj tu podr pocigiem dwie

siostry. Zatrzymuj si w hotelu, poniewa starsza, powanie chora, bardzo le znosia upa i duchot. Wracay do Szwecji, by moe z wczasw na wybrzeu dalmatyskim, na ktrych byy z siedmioletnim synkiem modszej. Siostry s bardzo odmienne. Hedonistyczna, zmysowa Anna nie przywizuje wagi do wiedzy, obowizkowoci i samodyscypliny, podczas gdy intelektualn Ester, z zawodu tumaczk, tylko silny rys maskulinistyczny rni od typowoci staropanieskiej Szwedki z opisu etnologa Dauna, porwnujcego swych rodakw - powcigliwych, skrycie niemiaych, systematycznych i jak ognia obawiajcych si kompromitacji - do Japoczykw. Bl i rozpacz burz jednak narzucane sobie rygory: nieszczliwa Ester ucieka w alkohol i masturbacj, bo siostra nie tylko nie odpowiada na jej namitno, ale - wyzwolona z dawnego poddawania si jej naukom - drczy demonstracyjnym seksualizmem i szukaniem przygody. Empati i gesty opieki ofiarowuje jedynie dyurujcy na pitrze stary pokojowy. Uwanym obserwatorem zjawisk pomidzy ludmi w mao na razie zrozumiaym wiecie jest wdrujcy po przepastnych korytarzach pustawego budynku may Johan. Gdy na koniec wyjeda z matk, Ester pozostawiana przez siostr w stanie bliskim mierci - ofiarowuje mu sowniczek obcego jzyka. Pierwszym wyrazem jest "duch". Finaowy promyk przekazania chopcu znaku tego, co w yciu najcenniejsze, naley do nielicznych jasnych akcentw dramatu i puentuje jeden z wtkw, ktry mona by nazwa tak, jak to zrobi o dwadziecia lat wczeniej De Sica: patrz na nas dzieci. W innym filmie temat Johana mgby wystarczy do spenienia znacznych ambicji. Tu jest tylko jednym z kilku przewodnich, cho moe wanie w nim najwikszy udzia ma strategia inscenizacyjna, jako e Milczenie budowane jest wyranie odmiennie ni wczeniejsze dziea Bergmana, a ju zwaszcza inaczej ni dwa poprzednie: udzia pierwszoplanowy odebrany zostaje sowom (bynajmniej nie na rzecz muzyki, bo oprcz urywkw melodii tanecznych brzmi tu tylko z radia, z bressonowsk dyskrecj, urywek pasyjnego adagia gmoll, najduszego w "Wariacjach Goldbergowskich" Bacha), kluczow natomiast rol peni wirtuozersko wykreowany klimat dwikowy i, oczywicie, obrazy twarzy. Bergmanowski najwaniejszy element ekspresji nie tylko peni poczesn rol transparentw dusz, w ktre zaglda kamera. Milczenie to jedno z dzie relacjonowanych gr spojrze. W tym te sensie wtek dziecka staje si jeszcze bardziej eksponowany: gwnym wiadkiem jest przecie Johan. To, z czym obcuje na og nie rozumiejc, tworzy wyjtkowo drastyczne zawlenie motyww Bergmana. wiat zewntrzny objawia si gronie i wrogo, czego znakiem obecne w pejzau czogi, lecz lk wcale nie zacienia wizw pomidzy miotanymi frustracjami erotycznymi ludmi, ktrzy daj si powodowa agresji zamiast zaufa wzajemnoci dobrych uczu. Izolacj Ester pogbia odmienno seksualna, choroba, przemijanie, brak wsparcia religijnego, niewypenienie roli biologicznej w macierzystwie. Wanie ona, ktra sw prac wspomaga integracj i wierzy w kultur, zepchnita zostaje na dno rozpaczy, traci godno, u kresu ycia zaznaje gbokiego upokorzenia. w ostatni, szwedzki - i osobisty - motyw, ktry z wielk si i wszechstronnoci przedstawi Bergman w Wieczorze kuglarzy, wyeksponowany jest take tutaj. Dominuje jednak udrka braku mioci w wiecie guchego milczenia z nieba. Oprcz Johana wolni s od niej ewentualnie tylko starzec z obsugi oraz dostarczajce rozrywek hiszpaskie kary, spotkane przez chopca podczas spaceru po hotelu - a wic ci, ktrzy w nurcie ycia uczestnicz nie w peni lub nie w jego centrum. Podobna aska bya ju udziaem Mii i Jofa z Sidmej pieczci . Bezlitosna wizja Bergmana czy si z wyjtkow, jak na pocztek lat szedziesitych, otwartoci i gwatownoci scen erotycznych. Nie ocenzurowana wersja filmu nie dostaa si na adne niemal ekrany poza rodzimymi, a w wielu krajach nie bdzie znana jeszcze dugo po premierze, nawet gdy przez wiat przetoczy si fala kontrkultury i zapanuje swoboda seksualna, ktrej pewne aspekty Milczenie poniekd wyprzedza. Dodatkowym powodem owych trudnoci bya wanie przejmujca powaga filmu. W poczeniu z odkonkretyzowaniem grozia ona puapk pustej emfazy; Bergman by jednak tego wiadomy. Uzgadniajc ksztat wizualny z Nykvistem, z gry wykluczy oniryczno mikkiego konturu i przenika; kreujc wiat imaginacyjny, chcia by w subiektywnej arealnoci jak najdalszy od poetyki snu. Milczenie jest skpanym w czerni koszmarem na jawie. Bez porwnania gorzej powiedzie si w trudny wybr tonu i znakw przekazu w nastpnym dramacie podobnego pokroju: Persona (1966), powstaa w wyjtkowo trudnym okresie kolejnego kryzysu osobistego nakadajcego si na zdrowotny,

doprowadza tematy dualizmu osobowego (dwie siostry z Milczenia miaa pierwotnie kreowa jedna aktorka), wampiryzmu psychicznego i izolacji we wrogim wiecie do zimnej manierycznoci. By moe jednak przenikliwo nakazywaaby oczekiwa, e po Milczeniu prawdopodobne jest rozdarcie strindbergowskie: przebywajc drog twrcz w wielu punktach podobn drodze podziwianego poprzednika (cho raczej w kierunku przeciwnym), a nawet j skrycie powtarzajc, bo przecie "trylogia kameralna" z lat 1961-1963 jest odpowiednikiem "teatru wewntrznego" Strindberga, Bergman wyjdzie z trjkta napi ojciec-Bg-kobieta na pewnego rodzaju pustyni lkw, take estetyczn, bowiem nie znajdzie sposobu dalszego prostego rozwijania filmowej formy swych dramatw, ktrych pierwotna natura bya w istocie sceniczna - zwaszcza pod naciskiem modszego pokolenia rodzimych reyserw, krytycznych wobec niego i majcych za sob racje niewtpliwych wasnych osigni. Ale istotne jest jeszcze co innego: wyzwalajc si zarwno z modzieczych obsesji, jak motyww literackich i stylistycznych bardziej nawet oglnoeuropejskich ni szwedzkich, Bergman osign w Milczeniu ten rodzaj doskonaoci, ktra wyprzedza swj czas. Chcc zachowa komunikatywno, nieprdko bdzie mg si posun w harmonijnym przekazie swych treci, ktrych powadze zostanie bezwzgldnie wierny. Upynie dziesi lat, zanim po siedmiu tylko czciowo satysfakcjonujcych przedsiwziciach rozpocznie Szeptami i krzykami drugi cig wielkich filmw. [1960] MIR WCHODIASZCZIEMU, zobacz POKJ PRZYCHODZCEMU NA WIAT MITASARETA SEIKATSU, zobacz PENIA YCIA MIO ALOSZY, ALIOSZKINA LUBO, Siemion Tumanow, Gieorgij Szczukin. Zwizek Radziecki. Scenariusz: Budimir Mietalnikow. Zdjcia: Konstantin Pietriczienko. Muzyka: Wadimir Rubin. Wykonawcy: Leonid Bykow (Aliosza), Aleksandra Zawjaowa (Zinka), Aleksiej Gribow (dziadek Zinki), Jurij Bieow (Arkadij), Iwan Sawkin (Nikoaj), Wadimir Guliajew (Siergiej), Aleksiej Zajcew (eka), Boris Baakin (Ilja), Olga Chokowa (Liza), Iwan Ryow (Wokow), Piotr Sobolewskij (Bieogorow). Mosfilm 88' Sovscope Sympatyczna, ujmujca wieoci sonatina filmowa. Na fali zwrotu do opisywania spraw prywatnych i powcigliwoci inscenizacyjnej dwaj debiutanci przedstawiaj histori mioci chopca ze stepowej ekipy wiertniczej. Alosza wyranie odbiega charakterem od towarzyszy, przytpionych warunkami tuaczki terenowej i traktujcych ycie bardzo konkretnie; std jego zachowanie - co trafnie zostao opisane przez Tumanowa i Szczukina - nie jest akceptowane przez grup, prowokuje zoliwoci i drwiny, narastajce jeszcze bardziej, gdy zainteresowa si dziewczyn z pobliskiego przejazdu kolejowego. Niemiay Alosza ogranicza demonstracj uczu do codziennych wdrwek i milczcego wystawania w pobliu domu Zinki, uchodzcej za osob nieprzystpn. Wydaje si, e daremno stara o dziewczyn sam demonstracj istnienia jest przesdzona ale sytuacja staje si w kocu dla wszystkich na tyle intrygujca, e sprowokuje wypadki, w ktrych Alosza osignie dojrzao i udowodni swoj powag. Zachowanie kolegw z ekipy zmienia si na teje zasadzie tsknoty do spraw wielkich, do ideau, na ktrej autorzy opieraj przesanie opowieci; tyle tylko, e otoczenie Aloszy jest zafrapowane jego determinacj w osiganiu celu, natomiast o sile filmu stanowi czysto emocjonalna bohatera. Reyserzy - radzc sobie wietnie z warsztatem reyserskim, prowadzeniem aktorw i wykorzystaniem pleneru popenili wszake pokany bd: uatrakcyjniajc narracj, zbliyli si chwilami do konwencji powierzchownej komedyjki. Owszem, dao to te kilka byskw mdrego humoru obyczajowego, ale bohater sta si ksiycowym okazem naiwniaka i safanduy, ktry nie potrafi wykrztusi dwch zda w

rozmowie z obcymi. W konsekwencji inteligencja i bogactwo duchowe Aloszy nie s poparte dowodami, on sam za funkcjonuje jako istny wity szlachetnoci emocjonalnej, na dobitk rycho wytwarzajcy wok grono neofitw. Posta bez wntrza i opis niemal bez obserwacji psychologicznych daj pewn doz dydaktycznego natrctwa; ale nie wychodzi ono na plan pierwszy. Mio Aloszy zdecydowanie wygrywa jako adny hymn poryww modego serca i przekonujce nawizanie do tradycji delikatnoci, kultury bycia, szacunku dla uczu. [1961] MIO BLONDYNKI, LSKY JEDN PLAVOVLSKY, Milos Forman. Czechosowacja. Scenariusz: Jaroslav Papoucek, Milos Forman, Ivan Passer. Wykonawcy: Hana Brejchov (Andula), Vladimr Pucholt (Milda), Milada Jezkov (matka Mildy), Josef Sebanek (ojciec Mildy), Vladimr Mensk (inicjator postawienia butelki), Ivan Kheil (rezerwista z obrczk), Jir Hruby (rezerwista w ciemnych okularach), Marie Salacov , Jana Novakov (przyjacika Anduli), Josef Kolb (majster), Anton Blazejovsky (Tonda), Tana Zelinkov (dziewczyna z gitar), Jan Vostrcil (major), Jaroslava Crkalov (zawiedziona brunetka), M. Zednickov (wychowawczyni). 80' Znacznie czciej przecie ludziom si nie udaje; wicej jest brzydkich ni adnych, wicej gupich ni przemylnych i przewidujcych, wicej niewczesnych zapdw ni logicznych dziaa. Uwodzicielski wiat kina nie mia na og interesu w przypominaniu o tym; Forman impertynencko objawia, jaka jest prawda. Oczywicie i tym razem nie omieszka tego zrobi na wesoo. Historia o osiemnastolatce z hotelu robotniczego w prowincjonalnym kombinacie produkcji obuwia staje si jednak filmem podziwianym na caym wiecie nie tylko dlatego, e jedzie na wzku komedii, i nie tylko dlatego, e przekracza bariery obyczajowe w erotyzmie (wywoujc niez burz w wiadomoci rodakw). Mio blondynki to obrazki wprost z biecego ycia i sprawy nie takie znw niepowane. Andula nie znajduje w Zruzy naprawd obiecujcych perspektyw. Chopcw na lekarstwo: szesnacie dziewczt na jednego, tote kady ma przewrcone w gowie jak ten Tonda, ktremu si nawet nie chce przyj do lasu na randk. Owszem, opiekuczy majster wyperswadowa w ramach waciwej polityki demograficznej ulokowanie tu jednostki wojska, co z tego jednak, skoro dowdztwo wysya rezerwistw, do ktrych nie da si nawet zastosowa powiedzenia o raku i rybie. Na wieczorku zapoznawczym z brzuchatymi fajtapami w wieku popoborowym gra natomiast na pianinie miy chopak z Pragi. To nowa szansa. Cho naiwna Andula nie syszaa, co o zwizku z muzykiem mwi wrki, moe nie potwierdziyby si znane prawdy, gdyby nie realsocjalistyczne warunki lokalowe poczone z upiorem mieszczaskiej mentalnoci rodzicw. Milda oczywicie zwodzi Andul po to, by si z ni przespa, co si udaje mimo kopotw technicznych z rolet okienn, potem jednak dziewczyna "kanciasta jak gitara Picassa" zaczyna si lekkoduchowi troch podoba. Chyba pozawracaby jej gow przez czas jaki, skoro w nastpn sobot przyjechaa go odwiedzi, lecz w akcj wkraczaj z wdzikiem sonia tata, a szczeglnie mama. Trzyosobowa ktnia Mildy z rodzicami - przeprowadzona w ku podczas przewracania si z boku na bok i syszana przez Andul zza drzwi - powoduje, e po powrocie do koleanek z hotelu robotniczego blondynka moe ju tylko zmyla o swej mioci. Prosty film, skadajcy si w gwnej mierze z trzech starannie rozpisanych, oddzielnych sytuacji (trzej rezerwici usiuj poderwa dziewczyny; noc Mildy z Andul; wizyta w mieszkaniu chopca), jest duym krokiem naprzd w stosunku do Czarnego Piotrusia. Nadal rzdzi duch szyderczego skeczu, farsowego ogrywania wszystkich moliwoci wynikajcych z wymylonej owocnej konfiguracji, ale konstrukcja fabuy pozwala ju wyprowadzi wtki problemowe, a otwarta nadal struktura opowiadania nabiera proporcji i pynnoci. Rozwija si te wyranie nastawienie antyfilisterskie, jedna z gwnych cech cile czcych szko prask z nouvelle vague. To ju nie tylko swobodne dworowanie sobie z ludzi, z rozmijania si ich intencji z rzeczywistoci, do czego na og bd si ogranicza wszyscy pniejsi naladowcy Formana (z jednym znakomitym wyjtkiem Historii pewnej mioci Wojciecha Wiszniewskiego); tu ostro pozwala wspomnie Moliera. Doskonali si te metoda pracy Formana z

aktorami niezawodowymi, ktrych naturalno jest wychwytywana tam, gdzie reyser, po starannym zaplanowaniu, spodziewa si j zasta pomidzy improwizacj, wyprbowaniem i zaskoczeniem. Zarwno realizacja cakowicie poza halami zdjciowymi i bez charakteryzacji, jak aranacja obsady nie maj w tym przypadku rde w praktyce dokumentalnej; podobne co u Olmiego czy Richardsona efekty towarzyszenia najzwyklejszym modym bohaterom w budzcym uczucie obcoci spoeczestwie bior si ze szczeglnego daru obserwacji otoczenia i indywidualnych gestw, rozumienia psychiki, umiejtnoci doboru fizycznego postaci i ujcia zjawisk w scenariuszu. Susznie wydaje si, e otwiera to olbrzymie moliwoci Formana w bardziej skomplikowanych strukturach fabularnych. [1963] MORD W TOKIO, Yoshitaro Nomura. Japonia Scenariusz: Zenzo Matsuyama, Shosuke Taga. Zdjcia: Ko Kawamata. Muzyka: Yasushi Akutagawa. Wykonawcy: Jiro Ishizaki (Akine), Akira Nishimura (Sumikawa), Hiromi Sasaki (Yukiko Sumikawa), Isao Tamagawa (Inoue), Kyoko Aoi (Yoshiko Inoue), Koji Mitsui (Hayashi), Kei Sato (Takeyama), Jun Hamamura (Saeki). Shochiku 83' Grandscope Walka z gangami narkotykowymi: z biegiem lat, wraz z zanikiem cenzury i rozrostem mafii, ten orodek zainteresowania stanie si pierwszoplanowy w caym kinie sensacyjnokryminalnym, wawo wypierajc historie o popisowych wamaniach. Przewag daj mu gwnie atrakcyjne atrybuty i dynamika, lecz take moliwo opisu wszystkich rodowisk, a zatem potencjalne zalety spoeczne. W pierwszym wybijajcym si dramacie policyjnym na ten temat (pozostajcy tu zreszt nieco z boku) liczy si wanie realistyczne to, ale bardziej nawet od niego - zwizane z niedawn japosk przeszoci kwestie psychologiczne i moralne, w odniesieniach pokrewnych tym z Zabkanego psa Kurosawy. ledztwo w sprawie agenta, ktry przenikn do rodowiska handlarzy narkotykw i zosta zamordowany przez leworcznego strzelca, prowadz dowiadczony, pozbawiony ju zudze Sumikawa i modszy ode, daleki od cynizmu Akine, wierzcy e policjant moe y jak normalny czonek spoeczestwa. Rnice zda pomidzy nimi pogbiaj sprawy osobiste: Akine jest zakochany w siostrze partnera, ten za nie chce ich maestwa, pomny niepewnego losu w penionym zawodzie. Rzeczywisto przyzna mu racj, tyle e przyczyn bdzie wanie ludzkie podejcie do zobowiza i wizw przyjani. Oto odkrywaj, e ich koleg zabi Inoue - wybawca Sumikawy ze miertelnej opresji wojennej na froncie chiskim, dzi obciony nieszczciem chorej umysowo ony - i prbuj ledzi jego powizania. Zorientowawszy si, Inoue nie umie odebra ycia temu, komu je niegdy uratowa, ale po odkryciu kart nie dotrzymuje te umowy: zamiast wykorzysta czas ofiarowany przez Sumikaw na zapewnienie opieki onie, usiuje uciec, a schwytany przez dawnego przyjaciela i skuty z nim kajdankami nie rezygnuje z walki o wolno w pdzcym pocigu, co przynosi mier im obu. Z jednej strony Nomura efektownie i bardzo sprawnie uywa najnowszych wzorw miaego opowiadania obrotn kamer z uzasadnionymi manewrami transfokatorem (co niebawem zacznie by mocno naduywane), z drugiej umie prawdziwie, a nawet pdokumentalnie opisa to rozgrywanego na pierwszym planie mskiego dramatu, w ktrym nie ma faszywego patosu, sporo natomiast goryczy. Cie imperialnej przeszoci i ciekawe pokazanie przedmie Tokio nie przesania jednak faktu, e chodzi o bardzo ekonomicznie opowiedziany thriller, w ktrym byskotliwie zostaa poprowadzona szczeglnie sekwencja finaowa. [1966] MORGAN, A SUITABLE CASE FOR TREATMENT, zobacz MORGAN, PRZYPADEK DO LECZENIA

MORGAN, PRZYPADEK DO LECZENIA, MORGAN, A SUITABLE CASE FOR TREATMENT, Karel Reisz. Wielka Brytania Scenariusz: David Mercer. Pierwowzr scenariusza: David Mercer - sztuka telewizyjna "A Suitable Case for Treatment". Zdjcia: Larry Pizer, Gerry Turpin. Muzyka: John Dankworth. Monta: Tom Priestley. Wykonawcy: David Warner (Morgan Delt), Vanessa Redgrave (Leonie), Robert Stephens (Charles Napier), Irene Handl (matka Morgana), Bernard Bresslaw (policjant), Arthur Mullard (Wally "Gorilla" Carver), Nan Munro (Heather Henderson), Graham Crowden (adwokat Booth), John Rae (sdzia). Quintra 97' Mama, wacicielka maego baru, uwaa marksizm za odpowiedni take dla klas rednich, wic dobroduszny Morgan, wierny starannemu wychowaniu, obnosi si z sierpem i motem jak chrzecijanin z krzyem. Niestety, oprcz idealizmu ma intelekt i zdolnoci artystyczne, co doprowadzio do zdrady klasowej: zakocha si w licznej Leonie Henderson z bogatej buruazji, oeni, a gdy kaprynicy spowszedniay jego zabawne ekstrawagancje i zaatwia rozwd, popad w rozstrj. Walczy jeszcze przy uyciu nieco witkacowskiej fantazji, wiedzc, e Leonie go kocha, a wybrany z rozsdku nastpca w maeskim ou, marszand Charles handlujcy midzy innymi jego obrazami, ma nad nim wycznie przewag pochodzenia z waciwej sfery. Na prno jednak. Przegrywa i najpierw, nie mogc pogodzi si z utrat, po kilku desperackich aktach przemocy trafia za kraty, a w kocu, utosamiwszy si z King Kongiem i zakciwszy w przebraniu goryla przyjcie po lubie z Charlesem, zostaje odwieziony do zakadu psychiatrycznego. Nareszcie pogodzony z losem, zajmie si tam plantowaniem klombu w ksztacie swojego symbolu walczcego ludu. Podczas odwiedzin okae si, e Leonie nosi jego dziecko, ktrego nie chciaa, gdy byli maestwem. Reisz wraca do kina Angry Young Men: jego ekranizacja sztuki Mercera, gonej z emisji telewizyjnej w roku 1963, jest wcale bliskim wariantem relacji bohaterw Mioci i gniewu, ze smutniejszym zakoczeniem i w innym stylu, ju po gwnej nagrodzie w Cannes dla popartowsko absurdalnego The Knack... and How to Get It (1965) Richarda Lestera, ju w pocztkach epoki swingujcego Londynu i kontestacji. Wywiedziony przez autora pierwowzoru z dwch czynnikw szczeglnie jego zdaniem cicych nad yciem kraju - sklerozy rozwarstwienia spoecznego i tyranii rodzicielskiej - Morgan, przypadek do leczenia jest bardzo prawdziwie umocowany w rzeczywistoci; dlatego te okae si z paru powodw proroczy, zwiastujc schizofreni wywoan domowym kultem idei (i w ogle klsk kierowania si ideologi), aberracj buntu mieszczaskich ortodoksw lewicowych, mapi terroryzm wyobcowanych fanatykw rewolucji, a wreszcie - upadek charyzmy Tarzana po zakwestionowaniu mskiego szowinizmu. To ostatnie chyba mimowiednie, bo utosamianie si z prostolinijn witalnoci natury, azyl duchowy bohatera, raczej przynosi mu sukcesy: im bardziej zbliy si do Leonie, im peniej skoni j do zaufania atawizmom, tym janiejsze s ich wsplne perspektywy. Niestety, to tylko chwile. Kobiecy instynkt stabilizacji wygrywa z chci ucieczki w dungl, konformizm za z mskim aknieniem swobody. Walka byaby bardziej wyrwnana, gdyby nie to, e ona ma pienidze (i ustosunkowanych rodzicw), a on tylko bzika i zmapowane idee. Nie umiejc ani znale dystansu, ani uciec w twrczo, Morgan staje si tragiczny. Cho jednak w rzeczy samej chodzi tu o nieszczcie porzuconego mczyzny oraz dramat alienacji spoecznej, autorzy nie mieli zamiaru bra takiego tonu. Morgan, przypadek do leczenia to komedia anarchiczna. Wszystkie postacie z krgu wadzy i elity s skarykaturowane, niektre sceny przemieniaj si pod koniec w grotesk, zdarzaj si te partie w caoci slapstickowe, czego dopenia stale wtrcany margines roje i komentarzy sytuacyjnych Morgana - w postaci dokumentalnych uj z ycia dzikich zwierzt - oraz jego wizje w kocowym szoku, po wyldowaniu w tlcej si skrze goryla w Tamizie. Niewtpliwie, ta poetyka, z polotem stosowana i inspirujca rnorakie skojarzenia, bya lepszym rozwizaniem ni konwencja serio: cho bowiem jako dialogu jest bez zarzutu, a para protagonistw doskonaa take w uroku osobistym, brakuje treci. Morgan nie ma adnych argumentw poza sw fizycznoci, przez co prowokacje Reisza nie s gbsze ni skutki zamachw jego bohatera, a znakomicie postawione kwestie

zbyte zostaj kpin. [1963] MOST NA RZECE SOWIEJ, zobacz W SERCU YCIA MOUCHETTE, Robert Bresson. Francja. Scenariusz: Robert Bresson. Pierwowzr scenariusza: Georges Bernanos - powie "Nouvelle histoire de Mouchette". Zdjcia: Ghislain Cloquet. Muzyka: Claudio Monteverdi - fragmenty pieni "Magnificat". Wykonawcy: Nadine Nortier (Mouchette), JeanClaude Guilbert (Arsne), Jean Vimenet (Mathieu), Maria Cardinal (matka Mouchette), Marine Trichet (Louisa), Raymonde Chabrun (sklepikarka), Marie Susini (ona Mathieu), Suzanne Huguenin (staruszka). Parc Argos 81' Marnie odziana, czapica sabotami czternastolatka, odtrcana przez rwieniczki, brutalnie traktowana przez ojcaalkoholika, znajduje blisko uczuciow tylko z ciko chor matk. Przekraczajcej prg dojrzaoci Mouchette podoba si miay kusownik Arsne, uwikany w konflikt z lenikiem Mathieu nie tylko o zastawiane wnyki i potrzaski, lecz o wzgldy kelnerki Louisy. Zaskoczona u schyku dnia w lesie przez burz, Mouchette jest wiadkiem ich bjki. Ars`ne, znalazszy przemoczon dziewczyn, zabiera j do swojej siedziby, take dlatego, e chce zapewni sobie faszywe alibi: jest pijany i sdzi, e zabi rywala. Mouchette chtnie przystaje na odpowiednie zeznania, bo jest zbuntowana przeciwko wszelkim autorytetom - ojcu, oschej nauczycielce, ktrej nie chce piewa piosenki o nadziei, zamoniejszym mieszkacom wsi, ktrzy protekcjonalnie traktuj jej mizeri - jest wic te niechtna leniczemu. Gdy jednak Ars`ne po ataku epilepsji trzewieje i auje, e si wygada, a Mouchette ufnie okazuje mu sympati, znw bierze gr jego druga, rozbjnicza natura. Koczy si to gwatem. Rano umiera matka. Mouchette arogancko odrzuca gesty ssiadek litujcych si nad jej zaniedbaniem i ubstwem. Pod lasem odbywa si polowanie na zajce. Mouchette obserwuje agoni raonych zwierzt. Odczuwajc dojmujc samotno postanawia umrze staczajc si w ofiarowanej sukience z pagrka do wody. W trzeciej prbie zamiar zostaje speniony. W kilkanacie lat pniej Bresson powie, e sowo "pesymizm" zawstydza go, poniewa uywane bywa czsto zamiast sowa "przejrzysto". Jego druga po Dzienniku wiejskiego proboszcza adaptacja Bernanosa, swobodniejsza ni poprzednia, jest, bez wtpienia, przejrzysta: okruciestwo wiata zabija istot, ktrej dobra wola jest odpychana, tumiona bd wyzyskiwana, za obrona godnoci, zmieniajca si w agresj, niezrozumiana. W jednym z ostatnich filmw, Le Diable probablement (1977), Bresson zajmie si bezporednio obecnoci si diabelskich we wspczesnoci; w zasadzie jednak wszechobecno za jest jawna take tu, w historii przeniesionej z pocztkw wieku znad granicy belgijskiej w czasy biece surowych peryferii francuskiego Poudnia. Niepokojca Mouchette to po Milczeniu najbardziej gorzki wrd czoowych filmw dekady; w nieunikniony tok przygnbiajcych wydarze, w w swoisty determinizm, z jakim niema kamera obserwuje nie zadajc pyta, wdziera si tylko jedna zdumiewajca w takim ssiedztwie sekwencja festynu i wesoego miasteczka. Nie tylko ona odbiega rytmem od trybu opowieci stosowanego przez Bressona w filmach poprzednich; Mouchette, przy przewadze akcji wewntrznej, ma oglnie wicej dynamiki. Obnaa ona zreszt jaskrawo sabo reyserskiej koncepcji "modeli", wykonawcw nieprofesjonalnych na uytek jednorazowy, ktra walnie przyczynia si te do poraki poprzedniego filmu Au hazard, Balthazar (1966): bez fizycznego treningu aktorskiego nie s oni w stanie wiarygodnie odtworzy dynamicznych sytuacji ruchowych. Odbiera to Mouchette cz mocy wczeniejszych arcydzie Bressona. Nie ulegaj natomiast zmianie inne pryncypia: wzniosa muzyka Monteverdiego, maryjny kantyk dzikczynienia, brzmi tylko przez kilkadziesit sekund prologu i finau, nie zostaje zaangaowana psychologia, obowizuje zasada "rozum znieksztaca", wszelka duchowo ma wynika nie z emfazy,

tylko z kontekstu. I wynika. Kamera oddala si tu co prawda jeszcze bardziej ni w Procesie Joanny d'Arc od bolenie odosobnionej bohaterki, a wic - pomimo klimatu bliskiego Dostojewskiemu - oddala si od tego, co Paul Schrader nazwa, w swej ksice o transcendentalnym stylu kina, tworzeniem przez Bressona apoteozujcych portretw na ksztat ikon bizantyjskich; przecie jednak take Mouchette jest kontemplacj mczestwa ofiarowujc niezatarte wraenie, wysublimowan estetycznie, nieskaziteln etycznie. [1963] MODSZY BRAT, OTOTO, Kon Ichikawa. Japonia. Scenariusz: Yoko Mizuki. Pierwowzr scenariusza: Aya Koda - powie "Ototo". Zdjcia: Kazuo Miyagawa. Muzyka: Yasushi Akutagawa. Scenografia: Tomoo Shimogawara. Wykonawcy: Keiko Kishi (Gen), Hiroshi Kawaguchi (Hekiro), Masayuki Mori (ojciec), Kinuyo Tanaka (macocha), Noboru Nakaya (rzekomy funkcjonariusz policji), Jun Hamamura (ordynator), Kyoko Kishida (pani Tanuma). Daiei 98' Daieiscope Daieicolor Poowa lat dwudziestych. W Japonii nadal utrzymuje si forma tradycyjnej rodziny patriarchalnej, a jej przeksztacenia powodowane otwarciem i rozwojem gospodarki wanie zostaj zahamowane na fali powrotu do konserwatyzmu. Siedemnastoletnia Gen wypenia rol, jakiej wymaga od niej porzdek wyznawany przez autorytatywnego ojca: opiekuje si modszym o niespena trzy lata Hekirem. Nie moe liczy na pomoc ani macochy, hipokrytki jednako nieprzyjaznej dla niej i brata, ani ojca zajtego wasnym wiatem i oczekujcego w domu jedynie usug, ani wreszcie chopca, ktry nie tylko dopuszcza si wykrocze, lecz z premedytacj j wykorzystuje. Potrafi nawet, gdy zachorowa, specjalnie sobie zaszkodzi, by zatrzyma Gen przy sobie i pokrzyowa jej maestwo. Grulica jest jednak nieubagana, Hekiro musi i do szpitala. Siostra zostaje wwczas, zgodnie zreszt z oczekiwaniem ojca, jego cakowicie oddan pielgniark, wpada w obsesj powicenia si i w finale jest prawie tak samo bez ycia, jak brat, ktry nie przetrzyma choroby, poczynajc dopiero na ou mierci rozumie swoje postpowanie i okazywan mu dobro. Oddalony od potocznego ycia wydaje si te, w pewnej mierze, cay film; ale jest to dystans szczeglny. Wyrafinowanie obrazowe, wnoszone przez sztuk operatorsk Miyagawy, i koncentracja na kameralnym opisie charakterw, na wolno rozwijanych jak w Sercu nastrojach intymnych, pozwala Ichikawie zmieni co, co fabularnie mogoby by podstaw intensywnego wyciskacza ez, w surow analiz egoizmu wewntrzfamilijnego. By moe macocha nie musiaa by jeszcze na dodatek dewotk, a ojcu mona by dostarczy jakiego powodu ustawicznego odwracania si do crki plecami, ale krytyczne spojrzenie na zasady funkcjonowania japoskiego systemu rodzinnego - ktre przecie nie odeszy bez ladu w przeszo - ma tu swoj si. Tak te kolejne wezwanie Ichikawy do poszanowania indywidualnoci ycia kadego czowieka zostao odebrane: Modszego brata uznano w Japonii za film roku. [1960] NA DNIE CZARKI, zobacz KWAIDAN, CZYLI OPOWIECI NIESAMOWITE NA DRODZE, zobacz WIADECTWO URODZENIA NAGA MODO, SEISHUN ZANKOKU MONOGATARI, Nagisa Oshima. Japonia. Scenariusz: Nagisa Oshima. Zdjcia: Ko Kawamata. Muzyka: Riichiro Manabe. Monta: Sueko Shiraishi. Wykonawcy: Miyuki Kuwano (Makoto Shinjo), Yusuke Kawazu (Kiyoshi Fujii), Yoshiko Kuga (Yuki

Shinjo), Shinko Ujiie (Masae Sakaguchi), Shinji Tanaka (Yoshimi Ito), Kan Nihonyanagi (Horio), Fumio Watanabe (dr Akimoto), Kei Sato (Akira Matsuki), Aki Morishima (Yoko Ishikawa), Yuki Tominaga (Toshiko Nishioka), Shinjiro Matsuzaki (Terada), Toshiko Kobayashi (Teruko Shimonishi), Jun Hamamura (Masahiro Shinjo), Asao Sano (inspektor). Shochiku 96' Grandscope Eastman Color Pierwsze filmy japoskich reyserw niezalenych z pokolenia trzydziestolatkw, ktrzy - rnic si znacznie midzy sob i nie tworzc odrbnej formacji - odegraj w kinematografii narodowej rol analogiczn co autorzy z nouvelle vague, poczy si pojawia pod koniec ubiegej dekady. Prawdziwe sukcesy zaczynaj si w roku 1960 i s udziaem najmodszego z japoskich nowofalowcw: prawnika, historyka, pisarza i bezkompromisowego dziaacza studenckiego, ktrego zwizki z kamer zaczy si od wygrania konkursu wytwrni "Shochiku". Przez pi lat Oshima cierpliwie terminowa jako scenarzysta i asystent, ale i tak zadebiutowa nader szybko jak na warunki krajowe: nakrci Ai to kibo no machi (1959) jako dwudziestosiedmiolatek. Jeszcze przed trzydziestk rozstanie si z "Shochiku" ze wzgldw politycznych; oprcz tego, e najmodszy, jest te pomidzy swymi kolegami najwikszym radykalist. Zarwno to, jak aktywno twrcza upodabnia go do Godarda; Oshima jest jednak specyficznie japoski. W pierwszym okresie - przy sporym zrnicowaniu stosowanych stylistyk - koncentruje si wyranie na rodzimych motywach przemocy, nieprzystosowania, dramatycznego sprzeciwu, zbrodni, i ma cechy twrcy pokoleniowego. W nowofalowym kinie japoskim znaczny udzia przypada filmom grupy wywodzcej si z buntu "sonecznych" z poowy lat pidziesitych, kiedy to "Czas soca", powie Shintara Ishihary, penia rol manifestu modziey rozczarowanej regresem spoecznym i kapitulanctwem rodzicw w obliczu szybkiej poprawy materialnej. Oshima jest rzecznikiem lewego skrzyda politycznej reprezentacji tej modziey, bardzo zaangaowanej w latach jego samodzielnego startu w protesty przeciwko zalenoci wojskowej od Stanw, nierozliczeniu japoskich elit skompromitowanych czynnym popieraniem imperializmu podczas wojny, a take przeciwko rozbudowie krajowych formacji paramilitarnych. Powici temu film Nihonno yoru to kiri (1960). Wczeniej jednak nakrci trzy opowieci o tragediach zbuntowanego pokolenia, z ktrych najlepsza jest rodkowa Naga modo. Bohaterowie, maturzystka i student, traktowani s przez Oshim w sposb charakterystycznie odmienny od normy wszelkich wspczesnych (a tym bardziej japoskich) fabu o zabkanej modziey: ze zrozumieniem, ale bez przyznawania racji, z czuoci, ale bez optymistycznego zwrotu w finale, a take bez moraw. Kiyoshi pojawi si w yciu Makoto wybawiajc j z opaw, w jakie si dostaa podrywajc z koleank kierowcw na przejadk; waciciel packarda by chtny nie tylko do woenia. Znajomo rozpoczta od zabawy za 5000 jenw, ktre Kiyoshi przy okazji wymusi od natrta, wyranie nie nabiera charakteru wiosennej idylli: na pierwszomajowej wycieczce we dwoje motorwk w gr Sumidy chopiec bardzo brutalnie zabiera si do mioci, by niemal rwnie raptownie zmieni za chwil sposb postpowania. Bdzie si to powtarzao w przyszoci, cho Makoto zakochaa si i porzucia dom; nie pomogy przestrogi pamitajcej wasne dowiadczenia starszej siostry. Gdy kocz si pienidze, Kiyoshi proponuje zdoby nowe wyprbowanym ju sposobem. Okazuje si skuteczny, ale sprawy przybieraj stopniowo coraz gorszy obrt: Makoto odkrywa, e jest w ciy, i jeszcze bardziej komplikuje sobie ycie starajc si zdoby kwot na jej usunicie, Kiyoshi wpada na kiepski pomys poproszenia o pomoc byej kochanki, matki Masae Sakaguchi, po czym dowiaduje si, e wanie wtedy Makoto spdzia noc u starszego mczyzny, ktrego prbowali sprowokowa. Wymusza na nim haracz, za co zostaje aresztowany. Gdy udaje mu si wyj dziki interwencji Masae, ginie pobity przez gang, z ktrym si kontaktowa: policja, zajmujc si jego spraw, odkrya dowody kradziey. mier w wypadku ponosi rwnie Makoto, ktra usiowaa wyskoczy z samochodu jeszcze jednego amatora podwoenia, przeczuwajc, co dzieje si z Kiyoshim. Od tradycji japoskiego filmu obyczajowego dzieli Nag modo waciwie wszystko. Drapieno widzenia, bliski kinu amerykaskiemu obraz szamotania si niedowiadczonej modziey, wyrane podziay spoeczne i ekonomiczne, klimat opowiadania nie maj nic wsplnego z kinem, ktre uprawiaj

Ozu, Naruse, Gosho. Zupenie inny ni u filmowcw starszego pokolenia - jeli wyczy Kurosaw - jest te warsztat. Oshima dynamicznie kontroluje kompozycj na szerokim ekranie, zmienia rytmy, nigdy jednak nie zwalnia narracji do kontemplacyjnej ani nie prowadzi jej w sposb uksztatowany w kinie narodowym w latach pidziesitych. Ju dwa najblisze lata poka, e podobnie chc i potrafi opowiada inni modzi Japoczycy; rozwj poszukiwa formalnych i eksperymentw bdzie tu nawet ywszy ni gdziekolwiek indziej. [1960] NAGA WYSPA, HADAKANO SHIMA, Kaneto Shindo. Japonia. Scenariusz: Kaneto Shindo. Zdjcia: Kiyomi Kuroda. Muzyka: Hikaru Hayashi. Monta: Toshio Enoki, Kaneto Shindo. Wykonawcy: Nobuko Otowa (matka), Taiji Tonoyama (ojciec), Shinji Tanaka (Taro), Masanori Horimoto (modszy syn). Kindai Eiga Kyokai 98' Nipponscope Kaneto Shindo, pochodzcy ze zuboaej rodziny chopskiej z pwyspu Chugoku nad wybrzeami Seto, morza wewntrznego, stanie si jako reyser specjalist kilku rnych - a nawet zdecydowanie odmiennych - dziedzin. Wszystkie jego filmy bd natomiast miay wspln podstaw zrozumienia dla cierpie i udrk doznawanych w wyniku usytuowa spoecznych. Towarzyszy temu harmonia obrazu i rytmu, wyniesiona ze szkoy mistrza: Shindo jest uczniem Mizoguchiego. Chyba trudno byoby si takiego zwizku domyli po drapienoci, gwatownoci, a nawet drastycznoci wielu jego filmw. Naga wyspa, ktr oddaje cze swojej matce, jest jednak z naturalnych przyczyn bliska tradycyjnej estetyce kina japoskiego: to pie o uprawie roli podczas czterech pr roku, roztaczana jak w Ziemi Uchidy. Rozlewniejsza nawet w rytmie, lecz inna w tonacji. Tamten poemat, przy caym opozycyjnym w czasach imperialnych dramatyzmie i dbaoci o yw prawd, oparty by na poczuciu wizi z przyrod i koczy si afirmatywnie; Naga wyspa opisuje walk z natur i jest tragedi monotonnego trwania w codziennym znoju. Walka toczy si w milczeniu. Po trzydziestu z gr latach kina dwikowego powstaje pierwsze czoowe dzieo wiadomie pozbawione dialogu, nie z powodw stylistycznych, lecz z samej istoty rzeczy. Matka Shindy nigdy nie wypowiedziaa skargi, gdy pracowaa na rodzinnej ziemi. Dla chopw sowa nic nie oznaczaj; std milczcy dramat, konsekwentnie ich pozbawiony, wydawa si autorowi oczywisty. Susznie; film sta si w ten sposb znacznie potniejszy w wyrazie, dlatego jednak, e jest tak wspaniale opowiedziany obrazem i niesiony wci obecn muzyk. Bohaterowie - rodzice i dwch chopcw, starszy ju w szkole, modszy picioletni - yj na stromej wysepce wyrastajcej z Japoskiego Morza Wewntrznego. Nie ma na niej rda, aby wic prowadzi uprawy rolin na dzierawionym gruncie, trzeba dostarcza wod odzi, po czym wnosi j we wiadrach na tarasy. Ojciec i matka zajmuj si tym praktycznie przez cay dzie; malcy pomagaj przy domu, owi mtwy i ryby (dua sztuka, sprzedana w miasteczku, pozwala na obiad w restauracji i troch rozrywki), w miar si uczestnicz w nawoeniu wodorostami. Nic nie moe powstrzyma rytmu pracy, kada chwila jest cenna, kada gar wody: gdy kobiecie u samego celu wdrwki z cikim adunkiem zdarzyo si potkn i rozla zawarto wiadra, m karci j spoliczkowaniem, ale i wtedy nie traci czasu i energii na okrzyki. Wyom w tym kieracie dziaa przynosi tylko mier starszego chopca: zachorowa, nie y ju, gdy na wysp dotar lekarz. Na pogrzeb przybywaj koledzy ze szkoy i kapan buddyjski. Potem znw praca, i wywoany rozpacz bunt: matka umylnie rozlewa wod, wyrywa fasol, wyjc rzuca si na ziemi. Tym razem m patrzy ze zrozumieniem, ale wnet wraca do podlewania. Nie mona sobie pozwoli na dalsz strat czasu. Wydaje si pewn niespodziank, e wychodzc z podanych motywacji Shindo przedstawi opowie we

wspczesnoci. Dla zaznaczenia, e niewiele si zmienia w sytuacji materialnej japoskich wieniakw, e oni si nie zmieniaj, czy moe po to, by unikn sentymentalizacji? W czymkolwiek bd miaa decyzja pomc, bya zapewne waciwa: Naga wyspa jest bezbdna estetycznie jako poemat wizualny i doskonale prawdziwa w wymiarze realistycznym. Zabrako jej moe tchnienia geniuszu, by by arcydzieem, lecz zachwyca harmonijnym piknem, opartym przede wszystkim na frazie montaowej dugich uj, opozycjach bezruchu otoczenia i rytmicznych dziaa ludzi, refrenach wizualnych i nastrojach zespolonej z obrazem piewnej partytury Hikaru Hayashiego. [1960] NAJDUSZY DZIE, THE LONGEST DAY, Ken Annakin, Andrew Marton, Bernhard Wicki. Stany Zjednoczone Wsppraca reyserska: Darryl F. Zanuck, Elmo Williams, Gerd Oswald. Scenariusz: Cornelius Ryan oraz Romain Gary, James Jones, David Pursall, Jack Seddon. Podstawa scenariusza: Cornelius Ryan ksika dokumentacyjna "The Longest Day". Zdjcia: Jean Bourgoin, Henri Persin, Walter Wottitz, Guy Tabary. Opracowanie muzyki: Maurice Jarre. Przewodni temat muzyczny: Paul Anka. Scenografia: Ted Aworth, Lon Barsacq, Vincent Korda. Monta: Samuel E. Beetley. Wykonawcy: Robert Mitchum (gen. bryg. Norman Cota), Jahn Wayne (ppk Benjamin Vandervoort), Richard Beymer (Jones), Richard Burton (David Campbell), Red Buttons (komandos zawieszony na kociele), Eddie Albert (pk Tom Thompson), Richard Mnch (gen. Erich Marcks), Hans Christian Blech (mjr Werner Pluskat), Werner Hinz (marsz. Erwin Rommel), Curd Jrgens (gen. mjr Gnther Blumentritt ), Peter Lawford (lord Lovat), Steve Forrest (kpt. Harding), Robert Ryan (gen. bryg. James M. Gavin), Henry Fonda (gen. bryg. Theodore Roosevelt), Edmond O'Brien (gen. mjr Raymond O. Barton), Jeffrey Hunter (sier. John Fuller), Sal Mineo (pechowy kolega Jonesa), Richard Todd (mjr John Howard), Kenneth More (kmdr Colin Maud), Heinz Reinckle (pk Josef "Pips" Priller), Wolfgang Preiss (gen. mjr Max Pemsel), Paul Hartmann (marsz. Gerd von Runstedt), Peter van Eyck (ppk Ocker), Irina Demich (Janine Boitard), Bourvil (mer Alphonse Lenaux), Gerd Froebe (niemiecki aprowizator), Fernand Ledoux (Francuz z domu na cyplu wybrzea), Georges Wilson (mer Alexandre Renaud), JeanLouis Barrault (ksidz Louis Roulland), Ernst Schroeder (gen. Hans von Salmuth), Heinz Spitzner (ppk Helmuth Meyer ), Till Kiwe (kpt. Helmuth Lang), Mark Damon (Harris), Fabian (niewyspany komandos amerykaski), Richard Wattis ("Hutchie"), Roddy McDowall (amerykaski onierz w okularach), Dewey Martin (Wilder), Tom Tryon (por. Wilson), Donald Houston (kolega Campbella), Patrick Barr (kpt. J. N. Stagg), Dietmar Schonherr (gen. Wolfgang Hager), Henry Grace (gen. Dwight D. Eisenhower), Jack Hedley (instruktor objaniajcy dziaanie "Ruperta"), Rod Steiger (dowdca niszczyciela), Lyndon Brook (por. Walsh), John Gregson (kapelan nurkujcy po walizk), Michael Medwin (brytyjski komandos pomagajcy kapelanowi), Stuart Whitman (por. Sheen), Fred Dur (mjr Lance), Christian Marquand (komendant Philippe Kieffer), Wolfgang Luckschy (gen. pk Alfred Jodl), Jean Servais (kontradm. Jaujard), Sean Connery (Flanagan), Norman Rossington (kolega Flanagana), Paul Anka (komandos atakujcy Pointe du Hoc w kamizelce ratunkowej), Robert Wagner (najwaleczniejszy z Pointe du Hoc), Leo Genn (gen. bryg. Parker), Mel Ferrer (gen. mjr Robert Haines), Georges Rivire (sier. de Montlaur), Madaleine Renaud (przeorysza). Darryl F. Zanuck 20th CenturyFox 180' CinemaScope Najsawniejszy gigant batalistyczny kina: kronika inwazji alianckiej na Normandi 6 czerwca 1944 wedug zbioru faktw dokonanego przez Corneliusa Ryana, uczestnika wydarze tamtego najduszego dnia w roli korespondenta "Daily Telegraph". W kilkanacie lat pniej nadchodzi ju czas na obiektywne rekonstrukcje z perspektywy historycznej, uwzgldniajce brawurowe czyny i tragizm bezsensownych akcji: bez nadmiernej pomnikowoci, bez roznamitnionych rachunkw i bez przesadnej dyskrecji (dowiadczenie militarne uczy, e wszelkie kolosalne operacje roj si od niewiarygodnych bdw i koincydencji).

Waciwy moment - na dwa lata przed bardziej okrg rocznic - umia wyczu Darryl F. Zanuck, tytan Hollywoodu z czasw jego pierwszego szczytu potgi, twrca wietnoci "Warner Brothers" w przeomowym okresie nastania dwiku i jeden z szefw "20th CenturyFox" do pocztkw lat pidziesitych, kiedy zosta producentem samodzielnym. Przez dekad nie wiodo mu si; opowieci o "DDay" odnis jednak sukces yciowy, take jako wspautor. Decyzja nie wynikaa tylko z zaoe rynkowych. Zanuck nigdy nie by koniunkturalist, ani w latach trzydziestych, gdy wypromowa seri gangstersk, ani gdy patronowa Gronom gniewu, ani w czasach prawicowej czarnej listy, gdy produkowa antyrasistowskie Gentleman's Agreement (1947), Pinky (1949), No Way Out (1950) i rewolucujny Viva Zapata!; nie by te producentem zza biurka, bo w czasie wojny pooy pewne zasugi jako pukownik korpusu dokumentacji filmowej w Libii, cho moe nie takie jak pukownik George Stevens, major John Huston, podpukownik William Wyler czy admira John Ford. W kadym razie zna a zautopsji operacje wojskowe i nie ulk si potnych problemw logistycznych z powtrzeniem tej najwikszej - "w warunkach trudniejszyuch ni Ike Eisenhower, bo on przynajmniej mia cay sprzt w obfitoci, sprawny i na miejscu". Inwazja jest naturalnie ogldana oczami amerykaskimi: wojska brytyjskie, stanowice w operacji Overlord si gwn, tworz w Najduszym dniu tylko malownicze to. Lotnictwa nie wida. Po stronie przeciwnej Niemcy, ktrych rozsdek jest szczliwie dla nacierajcych i nie bez znaczenia dla politycznego wydwiku filmu na og odwrotnie proporcjonalny do roli w dowodzeniu. Wyczynom amerykaskich chopcw kibicuj Francuzi w roli malowniczych tubylcw. Tak wygldaj odcienie rekonstrukcji dokonanej z pewnoci bardziej dla efektu widowiskowego ni memoriaowego; ale filmu nie mona nazwa nierzetelnym, nawet jeli akcenty zostay wywaone mao dokadnie, a sprawno onierska w starciach bojowych wypada rekordowo. Tylko w scenach wstpnych razi natarczywo czy naiwno przekazywanej w dialogach informacji o nastrojach przedinwazyjnych i sytuacji materiaowej; cay natomiast dzie 6 czerwca wypada wcale wiarygodnie zarwno w wielkiej batalistyce, jak w naprzemiennych epizodach z zaplecza. Efekt przynioso powcigliwe aktorstwo niebywaej plejady wykonawcw, pozytywna tak czy owak dbao o pewne szczegy (zachowanie oryginalnego jzyka kadej ze stron, co w kinie pocztku lat szedziesitych jest jeszcze rzadkoci), ale gwnie - i najbardziej naturalnie - epicka dynamika dobrze planowanych obrazw, ktre zadecydowano rejestrowa jednak w czerni i bieli. Powodzenie Najduszego dnia zadecyduje o wylansowaniu modelu ekranowej rekonstrukcji wojennej; jak wszake bywa, lepsza od cigu nastpnych okae si ta pierwsza i jedyna, w ktrej nie uyto koloru. [1964] NARZECZENI, I FIDANZATI, Ermanno Olmi. Wochy Scenariusz: Ermanno Olmi. Zdjcia: Lamberto Caimi. Muzyka: Gianni Ferrio. Monta: Ermanno Olmi, Carla Colombo. Wykonawcy: Carlo Cabrini (Giovanni), Anna Canzi (Liliana). Goffredo Lombardo 22 Dicembre 84' Gdy w kinie woskim na og si krzyczy, Olmi stara si mwi gosem ciszonym, waciwym dla ogromnej wikszoci ludzi anonimowych, ktrzy przecie maj rwnie wiele do powiedzenia, ale omijaj utarte cieki. On postpuje tak samo. Po rozgosie zdobytym Posad wcale nie wybiera si do Rzymu; pozostanie w Mediolanie, unikajc "zaduszenia przez profesjonalizm", i przyglda si postaciom z tumu. Czsto tym, ktre w szybko industrializowanym kraju przechodz ze rodowisk zanikajcej kultury wiejskiej do krgu wielkomiejskiego przemysu. Oto dwie z nich: trzydziestoletni Lombardczyk, ktry na ptora roku wyjeda do pracy dokadnie pod prd gwnej migracji rodakw na Sycyli, i jego narzeczona, ktra bdzie na czeka w Mediolanie,

gdzie przebywa te w domu opieki jego zniszczony alkoholem ojciec. Giovanni pozna Lilian jako szesnastolatk ju do dawno temu, gdy wrci z wojska, nie pieszy si jednak do eniaczki, chcia bowiem najpierw zgromadzi oszczdnoci (motywacj wyjazdu jest te szybszy awans na specjalist oraz wysokie zarobki dla fachowcw oddelegowanych do pracy na drugim kracu kraju) tak naprawd jednak ich zwizek trwa na zasadzie inercji jako chodny, niepewny, zahamowany, i bohater ma chyba podwiadom nadziej, e narzeczestwo samo si jako w tych okolicznociach rozpadnie. Samotno w orodku odrbnym obyczajowo i mentalnie (Sycylijczycy w deszcz nie przychodzili do pracy, bo sdzili, e fabryka bdzie nieczynna) zmienia uczucia Giovanniego rycho po przylocie do Katanii. Po dniwce przy spawaniu konstrukcji budowanych zakadw przetwrstwa siarki siedzi na og w swej marnej kwaterze i czuje si niewiele lepiej od winia. W tej pustce zaczyna pisa. Najpierw widokwki, potem listy. Dyktowane przez tsknot, s coraz mniej stereotypowe, coraz bardziej miae, coraz pikniejsze (Liliana przewysza w tym narzeczonego); zwizek tych dwojga oddalonych ludzi nabiera gbi w przemyleniu tego, co ich czy, a wasne sowa przeniesione na papier pozwalaj pozna siebie samych. W kocu Giovanni decyduje si zatelefonowa, co zreszt wywouje lekk panik jego narzeczonej... Bardzo adne s sceny, w ktrych gosami bohaterw - tylko na pozr ostentacyjnie, bo chodzi o arliwo prawdy - mwi do siebie listy. Fragmenty te zarazem objawiaj istot twrczoci Olmiego, jego tajemnic: jest dokumentalist osobowoci, realist introwertywnym. W tej czci kinematografii woskiej, ktra ma rdzenne zwizki z neorealizmem, dominuje ekspresja epicka w obrazach zbiorowoci; Olmi, rwnie niewtpliwie zwizany z ideami Rosselliniego, jest reporterem o temperamencie Czechowa. Bystrooki obserwator szczegw zewntrznych, czsto przy tym muskajcy je pirkiem humoru, zadumany jest nade wszystko nad stanami psychicznymi motywujcymi poczynania i wygld bohaterw (trudno o lepszy tego przykad ni dzielona retrospekcjami sekwencja zabawy tanecznej na wstpie, zewntrznie tylko podobna do balu sylwestrowego z Posady, bo majca tu inne funkcje znaczeniowe). Uwana analiza wykazuje te, jak pozorna prostota Olmiego jest drobiazgowo wypracowana w konstrukcji dramaturgii, rytmie poddajcym emocje, w odpowiedniej intensywnoci wiata w obrazie, w montau podsuwajcym skojarzenia. Oczywista staje si te inna jeszcze odmienno w stosunku do standardw woskich: adnego sentymentalizmu czy jaskrawych akcentw melodramatycznych. Tylko dyskretna tkliwo dla dwojga ludzi, ktrzy nieoczekiwanie odkryli si poprzez sw nieobecno, w wymiarze myli. Indukowanie dodatkowych znacze w nastrojach, bez sw, w poetyckich pauzach czasowych: take te cechy nale do wsplnoty czcej Olmiego i mistrzw z cakiem innych stron Satyajita Raya i Yasujira Ozu. [1966] NATTVARDSGSTERNA, zobacz GOCIE WIECZERZY PASKIEJ NAYAK, zobacz IDOL N W WODZIE, Roman Polaski. Polska. Scenariusz: Roman Polaski, Jerzy Skolimowski, Jakub Goldberg. Dialogi: Jerzy Skolimowski. Zdjcia: Jerzy Lipman. Muzyka: Krzysztof Komeda. Piosenka "Ju nie mw nic": Krzysztof Komeda + Agnieszka Osiecka. Wykonawcy: Jolanta Umecka (Krystyna), Leon Niemczyk (Andrzej), Zymunt Malanowicz (autostopowicz). ZRF Kamera 101' Troje ludzi, jedna doba, jeden samochd, jeden jacht; jeszcze woda mazurskich jezior, niebo i kawaek pustej szosy. Z tak niewielu elementw powstaje film uwaany za najbyskotliwszy polski debiut, ktry

otworzy drog do Hollywoodu via produkcje zachodnioeuropejskie; powszechnie ceniony wzr dramatu zmaga o dominacj psychiczn, w kraju za jeden z kluczowych filmw lat szedziesitych. Nieprogramowo bowiem i nie od razu N w wodzie okae si zarwno odwieajc kontestacj tematyki narodowej i heroicznej z polskiej szkoy filmowej, jak wybiegajcym w przyszo czasw gierkowskich odbiciem zmian spoecznych: wyodrbnieniem si uprzywilejowanej materialnie warstwy, czcej zachodni hedonizm konsumpcyjny z dopasowaniem do hipokryzji doktrynalnej i pzalenoci politycznej "realnego socjalizmu". Samo objawienie stanu zamonoci starszego z bohaterw filmu, dziennikarza sportowego, byo zreszt dostatecznie draliwe dla rzdzcych ideologw: jacht musia pozosta, lecz mercedes podczas realizacji przedzierzgn si w nieco mniej reprezentacyjnego peugeota. W dalszej konsekwencji le widziany przez wadze arogant bdzie krci nastpne filmy ju poza Polsk. Polaski nie mia jednak bynajmniej zamiarw krytyki spoecznej. Fabu ksztatoway kwestie ponadczasowe i ponadterytorialne, ktre przewija si bd potem w caej jego twrczoci: gra o wadz psychiczn, wywoana w jakim stopniu przez lki i frustracje outsidera, a podsycana demonami za drzemicymi w duszy kadego. Nawet przypisywanie Noowi w wodzie nowofalowoci ani nie jest zbyt zasadne, ani nie mogo reysera kontentowa: jako znany ju z dzkiej szkoy perfekcjonista mao sobie ceni swobod francuskich dyletantw, znajdujc z nimi wsplnot co najwyej w podziwie dla dyscypliny Hitchcocka i thrillerw amerykaskich, jeeli za w spojrzeniu na mieszczaskiego bufona bliski jest Chabrolowi, to caoci duo bliszy demonstracyjnie nibynowofalowemu W penym socu. Podobiestwa s jawne: taki sam trjkt modego arywisty, agresywnego posiadacza i piknej dziewczyny (w tym wypadku ony), taka sama rozgrzana socem sceneria i bardziej nawet wyizolowana przestrze jachtu, na pokadzie ktrego jeden jest pierwszym po Bogu, a drugi mniej lub bardziej upokarzanym sug. Tyle tylko, e w Nou w wodzie ten trzeci jest obcym, znalaz si w ukadzie z przypadku: jako autostopowicz tak brawurowo zatrzymywa samochd Andrzeja i Krystyny na pustej szosie, e zaimponowa tym wyznawcy kultu mocnych mczyzn. Po zaproszeniu na jacht daje si wcign w rywalizacj, na ktrej pocztku robi wraenie prostodusznego amatora swobody, w kocu jednak okae si takim samym, tylko modszym i bez rutyny, podstpnym drapienikiem stada posiadaczy. Sprowokowany przez Andrzeja, ktry - nie dbajc, e to jedyny skarb chopaka - dopuci do wypadnicia za burt efektownego noa sprynowego, rzuca si do bjki, uderzony niknie w wodzie, pozorujc utonicie, gdy za winowajca popyn wpaw zawiadomi o wypadku, wraca na pokad i umoliwia Krystynie zemst na tyranizujcym j mu: albo Andrzej w strachu przed skutkami nie przyzna si do zabjstwa i bdzie skazany na lojalne milczenie ony, albo uwierzy, e chopak jednak ocala, a ona mu si oddaa. Konstrukcja scenariusza jest bez wtpienia znakomita i otwiera ogrom moliwoci (przy czym sytuacja tak bogata w symbole, e mona w niej semiotycznie odczyta, jak Jurij otman, staroateski obrzd bufonady topienia noa w wodzie dla oddania sytuacji winy bez winowajcy); mao wdzicznym natomiast zadaniem byo wywaenie wszystkich niuansw opisu postaci i sytuacji, realizacja za przez nowicjusza i przy skromnym wyposaeniu technicznym - wyjtkowo trudna, nawet przy danym przez Jerzego Lipmana popisie byskotliwoci operatorskiej i sprawnoci fizycznej (trzy czwarte dugich na og uj z rki). W ostatecznym rachunku N w wodzie ma szczcie by ceniony duo bardziej wanie za to, e przy swoich handicapach jest a tak udany i e tak wiele odkry, dowiadcza natomiast dobrodziejstwa pomijania wad. W okresie premiery daway one atwe argumenty nieprzychylnie nastawionym do cynicznego niszczenia wartoci, o co mogli tu by posdzani autorzy, cho W penym socu dostarcza po temu nierwnie lepszych powodw. Naprawd jednak prowokacje, z ktrych Polaski ju synie, s niemal licealnymi artami, w dodatku rwnowaonymi poetyckim piknem (chopiec jako Chrystus w nimbie ze sklarowanej liny, chodzcy nastpnie po falach), co za do amoralnych podtekstw, to zaiste: w klimacie, trybie wysawiania si, demonstrowaniu natrtnych atrybutw pozycji spoecznej kryj si tu znaki deprawujcego wpywu materializmu i kastowoci, ale traktowane a nadto pejoratywnie. Sam Polaski ju w pi lat pniej oceni, e ze rozwizania szczegw skazay film na naiwnoci. W istocie, naprawd wietne jest tu pocztkowe dwadziecia minut, a potem tyle samo w finale; oraz wizualno, w tak ograniczonych warunkach tym bardziej zachwycajca. Caej natomiast linii narastania agresji brak konsekwencji, reakcje s zbyt ostentacyjne, zmiany nastawie zbyt irracjonalne, sytuacje - take dialogowo - znakomite mieszaj si z pomysami kiepskimi (busola). Jako dramat psychologiczny N w wodzie jest zdecydowanie wtpliwy. Na pewno

jeden z powodw wsplny jest dla Polaskiego i Hitchcocka: obaj oddadz prost realno za syntetyczny efekt. Drug przyczyn gwn, po czci zreszt zwizan z pierwsz, jest nieprzesadne zwracanie uwagi na wiarygodno zachowa postaci, co bdzie pewnym problemem Polaskiego take potem, gdy z reguy bdzie mia na planie najlepszych; tu za mia tylko kompletn amatork zatrudnion dla piknego ciaa, studenta PWSFiT w roli chopca i powoli dochodzcego do rutyny warsztatowej Leona Niemczyka (tylko on zreszt w tej trjce daje postaci wasny gos). Susznie jednak N w wodzie pamitany jest od strony zalet: abstrakcja stwarzanego ukadu i marionetkowa logika niejednej sceny ma znikome znaczenie w porwnaniu z si kinematograficzn, wyjtkow w filmie tak kameralnym. [1961] NIE MA GWIAZD W DUNGLI, EN LA SELVA NO HAY ESTRELLAS, Armando Robles Godoy. Peru Scenariusz: Armando Robles Godoy. Pierwowzr scenariusza: Armando Robles Godoy - opowiadanie "En la selva no hay estrellas". Zdjcia: Jorge Prats. Muzyka: Enrique Pinilla oraz Daniel Aloma Robles. Wykonawcy: Ignacio Quirs (arywista), Luisa Otero (kobieta z dungli), Susana Pardahl (kochanka), Jorge Aragn (zbieracz kauczuku), Manuel Delorio (Cabecilla), Estenio Vargas (ojciec dziewczynki z lalk), Csar David Mir (arywista jako chopiec), Jorge Montoro (Santos), Demetrio Tpac Yupanqui (przywdca indiaski). Antara Films del Per 106' Eastman Color Zoto nie daje szczcia: na bazie zuytej maksymy film nieoczekiwanie oryginalny, o skomplikowanej budowie narracyjnej, w peni dojrzay tym bardziej jako debiut dotychczasowego pisarza i reysera teatralnego. Wedug kryteriw formalnych jest objawieniem jeszcze jednej kinematografii poudniowoamerykaskiej. Duo bardziej ni z dziaa biurokracji pastwowej wyniko to jednak z inicjatywy samego autora, typowego samorealizujcego si czowieka z Nowego wiata, ktry wyszed ze wsi i zacz od fizycznej pracy, by po wyksztaceniu odebranym w Stanach oraz praktyce przy filmowych produkcjach argentyskich znale ostatecznie najpeniejsz moliwo wypowiedzi w kinie. Robles Godoy pozostanie w swym kraju praktycznie samotnym autorem o tej klasie wyobrani poetyckiej i plastycznej, odnoszc sukcesy take dwoma nastpnymi filmami La muralla verde (1969) i Espejismo (1973). Zwaszcza ten ostatni, w caoci oparty na opozycji fantazji i szarego bytu codziennego, zawiera rozwinicie sugestywnoci sfery dwikowej i wyrafinowania formy obrazowej, ktre s ju bardzo mocn stron debiutu. Nie ma gwiazd w dungli opisuje drog yciow pozbawionego skrupuw peruwiaskiego arywisty, zdeprawowanego przez Pienidz jako jedyn dostrzegan warto i (take fizycznie) doprowadzonego tym do zguby. W retrospekcjach, do ktrych Robles Godoy umiejtnie przechodzi montaem skojarzeniowym, konsekwentnie powtarza si motyw wypierania przez utylitaryzm tradycyjnych cnt i pionierskiej solidnoci (czynnik piesznego denia na skrty zamiast rzetelnych przygotowa zaway te, gdy wykolejeniec zbuduje tratw z trzech, nie za z czterech kd): film ma dobrze ukryty ton przypowieci moralistycznej. Zabkanego zbieracza kauczuku uratowaa kobieta od trzydziestu lat yjca z dala od cywilizacji, wrd Indian, ktrych uczy i ktrzy znosz jej zoto. Ona ju zapomniaa, czemu ma suy skarb chowany w butelkach; wie, e dobrze tu by. Przybysze wiedz natomiast, dlaczego chc zoto posi. Dokonawszy w swej przestpczej wyprawie kradziey arywista zabija przewodnika, ktry odkry prawd, i uchodzc pogoni odpywa rzek. Wolny ju od innych zagroe, nie dotrze jednak do wiata, w ktrym zoto daoby mu wadz: zostanie przez nie wcignity pod wod, gdy nieostronie dopuci do utraty rwnowagi przez tratw. mier w topieli staje si jeszcze jednym dopenieniem wydarze z ycia rabusia: odpowiednikiem samobjstwa w morzu jego instrumentalnie traktowanej dziewczyny. Robles Godoy nie obawia si gromadzi mnogoci znakw sucych tradycyjnemu wywodowi dydaktycznemu, potrafi bowiem

unikn schematyzmu poprzez zoon struktur i jednoczesn naturalno opisu. Z ca pewnoci ma te wyczucie klimatu ekranowego. O tym, e jego pierwszy film naley do najlepszych w kinie poudniowoamerykaskim, nie stanowi pojedyncze atuty formy, treci spoecznej czy odrbnoci kulturowej, lecz suma skadowych. [1964] NIEPOKOJE WYCHOWANKA TRLESSA, DER JUNGE TRLESS, Volker Schlrdorff. Republika Federalna Niemiec, Francja Scenariusz: Volker Schlrdorff. Pierwowzr scenariusza: Robert Musil - powie "Die Verwirrungen des Zrdlings Trdless". Zdjcia: Franz Rath. Muzyka: Hans Werner Henze. Wykonawcy: Mathieu Carri`re (Thomas Trdless), Marian Seidowsky (Anselm von Basini), Bernd Tischer (Beineberg), Alfred Dietz (Reiting), Barbara Steele (Boena), Jean Launay (nauczyciel matematyki), Fritz Gehlen (dyrektor), Hanne AxmannRezzori (matka Thomasa), Lotte Ledl (szynkarka). Franz Seitz N..F. 87' Natura nie znosi prni: przy olbrzymiej popularnoci kina wrd widzw niemieckich, wielkiej metamorfozie na ekranach na zachd od Renu i kolosalnych postpach gospodarczych w Republice Federalnej nie moga si dugo utrzyma sytuacja z pocztku lat szedziesitych, gdy w krajowych wytwrniach filmowych produkowano wycznie bezproblemow pospolito. Manifest koniecznych zmian, sygnowany przez 26 filmowcw i publicystw, ogoszony zosta ju w roku 1962 na festiwalu w Oberhausen; po kilku latach w lad za nazw Junger Deutscher Film przyszy rezultaty dziaalnoci nowego pokolenia. Modych reyserw stopniowo bdzie wspiera pierwszy w pastwach zachodnioeuropejskich rozbudowany system dotacji filmowych, ale jeszcze nim zacznie oddziaywa, najzdolniejsi dadz w latach 1966-1967 pierwsze dowody odrodzenia filmu niemieckiego. S wrd nich bliski Godardowi i jego psychosocjologii Alexander Kluge z Abschied von Gestern (1966), bracia Peter i Ulrich Schamoni, eseista ekranowy JeanMarie Straub, Edgar Reitz, Peter Fleischmann, a przede wszystkim pierwsi dwaj spord najwybitniejszej w najbliszych dekadach pitki - Werner Herzog i Volker Schlrdorff, ktrego nauczycielami na planie byli Resnais, Melville i Malle. Ten ostatni zosta te wspproducentem i opiekunem artystycznym pierwszego przedsiwzicia Schlrdorffa: adaptacji na p autobiograficznej, debiutanckiej powieci Musila z roku 1906, w ktrej ciemnym zwierciadle odbijaj si totalitaryzmy dwudziestego wieku. Dowiadczenia pozwalajce opisa zjawiska zniewolenia, pasywnej zgody na przeladowanie ofiar i nihilistycznej euforii przey autor jako kadet wojskowej szkoy austrowgierskiej w Hranicach na Morawach, w samym rodku Europy; taka te sceneria - maego miasta nazwanego Neudorf - daje naturalne, w zamierzeniu niemal dokumentalne to filmu krconego poza atelier i ze stuprocentowym dwikiem, co w kinie zachodnioniemieckim jest jeszcze ewenementem. Te szczegy realizacji wyczerpuj jednak nowofalowo warsztatu Schlrdorffa: jak w caej twrczoci, jest tu przede wszystkim skrupulatnym przenosicielem zalet oryginau. Owa solenno nie owocuje pynn narracj film jest raczej cigiem obrazw z pobytu Trdlessa w internacie dla modziey z szacownych rodzin - z pewnoci natomiast dobre s tu inscenizacja i prowadzenie kilkunastoletnich, niedowiadczonych wykonawcw, prawdziw za umiejtno okazuje Schlrddorff w wyczuciu detalu, klimatu i ta akustycznego, bez wtpienia zgodnych z duchem oryginau. Udanie te zachowuje literacko dialogu, by uzyska w dystans sprzyjajcy metaforze i wydobyciu tematu sprzecznoci midzy jednostk a spoeczestwem, ktry bdzie dla najbardziej swoisty. Ocena wiernoci adaptacji jest zreszt w tym przypadku, biorc pod uwag przemiany wyobrae pod cinieniem pniejszych wypadkw dziejowych, zajciem cokolwiek akademickim. Brak te bowiem zgody co do intencji dwudziestoszecioletniego Musila: czy Trdless jest tylko chopcem bez waciwoci, umieszczonym w sytuacjach pozwalajcych odkry oglne prawdy o mylach i

zachowaniach czowieka, czy te, jak skonstatowa Wilfried Berghahn, zostaa tu bezwiednie opisana historia dyktatur rozpoczynajcego si stulecia z kompletnym arsenaem brutalnoci, ktry ksztatowa bdzie histori? Roztropniej byoby unikn nawet zaoenia, e bezwiednie. Gdy Trdless, wyrwany spod opiekuczych skrzyde matki i zmroony dyscyplin zakadu, przeywa pod opiek starszego Beineberga niepokj zmysowy z prostytutk, jak te gdy spotyka na drodze poznania drugi niepokj, wiary, z liczb urojon znajdujemy si niewtpliwie w krgu historii psychologicznej o dojrzewaniu wraliwego chopca; gdy jednak wspuczestniczy w nocnych seansach pokuty szantaowanego za kradzie Basiniego, kolegi budzcego w nim sprzeczne uczucia swoj odmiennoci, gdy staje si obojtnym wiadkiem maltretowania go, poniania i poddawania eksperymentom paranaukowym, wtedy jest to ju parabola o procesach zniewolenia, o reakcjach spoecznych pojawiajcych si w zamknitych systemach represyjnych, zwaszcza gdy s zwizane z kompleksami seksualnymi nabytymi w czasie stawania si mczyzn. Sam Musil da zreszt trudny do pominicia dowd przenikliwoci rozumienia zjawisk psychospoecznych, gdy na paryskim kongresie w obronie kultury z roku 1935 wbrew zebranym sprzeciwi si potpieniu jedynie hitlerowskich obozw koncentracyjnych, przypominajc rwnie o bolszewickich i apelujc o odrzucenie zudze zasady mniejszego za. Schlrdorff by mu zatem z pewnoci wierny, starajc si o skondensowan, uniwersaln realno dowiadcze bohatera, ktra uwzgldniaaby wiedz o wydarzeniach minionego pwiecza i ostrzegaa przed bdami zaniechania wobec pierwiastkw totalitaryzmu. Trdless jest dla niego jak wspczeni intelektualici niemieccy, niepomni, e faszyzm jest wci obecny; e nie chcc za, nie wystarczy odej puszczajc mimo uszu krzyki torturowanych. Znacznie wyraniejsze ni w powieci uwiadomienie sobie przez bohatera w finale, e upokorzenie prowadzi do nieobliczalnych skutkw i e katem sta si rwnie atwo, jak ofiar a take jawna sugestia uosabiania przez Trdlessa narodu niemieckiego w sytuacji, gdy Beineberg i Reiting s dyktatorami, Basini za ydem - nie wydaj si w tym wietle przesadne. W kadym razie nie byy takie w roku powstania filmu: na festiwalu canneskim nie tylko publiczno, ale take cz krytyki (cho Schlrdorff wzi nagrod FIPRESCI) protestowaa przeciwko dwuznacznoci przedstawionej paraboli moralnopolitycznej. To tylko niestaranno odczytywania treci; natomiast - w istocie - dopiero przyszo objawi peni sieci znacze Niepokojw wychowanka Trdlessa, ktre pozostan najlepszym dokonaniem kina narodowego lat szedziesitych. [1961] NIEWINITKA, THE CHILDREN'S HOUR, William Wyler. Stany Zjednoczone Scenariusz: John Michael Hayes. Wsppraca scenariopisarska: Lillian Hellman. Pierwowzr scenariusza: Lillian Hellman - sztuka "The Children's Hour". Zdjcia: Franz Planer. Muzyka: Alex North. Monta: Robert Swink. Wykonawcy: Audrey Hepburn (Karen Wright), Shirley MacLaine (Martha Dobie), James Garner (dr Joe Cardin), Miriam Hopkins (Lily Mortar), Fay Bainter (Amelia Tilford), Karen Balkin (Mary Tilford), Veronica Cartwright (Rosalie Wells), Debbie Moldow (Evelyn), Diane Mountford (Peggy), William Mims (Burton), Mimi Gibson (matka Rosalie). Mirisch Company Robert Wyler 108' Powtrnie dokonana przez Wylera adaptacja debiutanckiej sztuki Lillian Hellman koncentruje si ju na tym, co jest istot pierwowzoru, a czego wier wieku wczeniej, w Ich troje, nie pozwalay poruszy reguy systemu hollywoodzkiego: na dramacie nauczycielek oskaronych o stosunki lesbijskie. Przyjaciki ze studiw przez dwa lata z powodzeniem prowadziy prowincjonaln prywatn szko z internatem dla dziewczt. Wystarczyy wszelako intrygi dziesiciolatki wyjtkowo krnbrnej, perfidnej i kamliwej, wystarczyo poparcie rewelacji z podsuchanych rozmw przez zaszantaowan rwieniczkkleptomank, by wszystkie uczennice zostay popiesznie zabrane przez rodzicw z domniemanego siedliska zarazy moralnej, a osamotnione nauczycielki potpione i pchnite do czynw desperackich. Poruszajca historia jest przedstawiona z wielk intensywnoci emocjonaln, cho moe

troch z niepenym udokumentowaniem motywacyjnym zachowa, a ju na pewno bez prby rozszerzenia sceny wydarze i naturalnej swobody reyserii: stylistycznie Niewinitka, krcone w typowych dla Wylera cigach powtarzanych do perfekcji uj, wygldaj na powstae o cae lata wczeniej. Nie obcia to jednak filmu grzechem gwnym. Starowiecko narzuca si tu tylko muzyka, natomiast inscenizacji broni jej klasa warsztatowa precyzja ruchu wewntrzkadrowego, organizacja gbinowa planw i rozwizania montaowe, na czele z mistrzowskim rozpoczciem kulminacji dramatu w biegu Audrey Hepburn przedstawionym w piciu dwusekundowych fazach, przez powtrzenia jakby cofajcych bohaterk i bezlitonie wyduajcych czas. Na rezultaty prac Wylera duy wpyw miewa materia wyjciowy. Gdy by podrzdny, koczyo si na natarczywie fatalistycznych, cikich sagach ekranowych; wartociowe tematy nabieray w jego opracowaniu swoistego blasku. Sztuka Lillian Hellman, take poprzez wymienite dialogi, dawaa szans na film zdecydowanie pierwszoplanowy. Uprawnione byy oczekiwania, e ponowny zamiar jej przedstawienia oznacza mia ofensyw obyczajow przeciwko niszczcej presji kotustwa; jednake Wyler zaj si przy pomocy znakomitego zespou aktorek waciwie wycznie analiz osaczenia i krzywdy ludzi niesusznie ponionych, nie za scakowaniem postaw pruderyjnego rodowiska i obron prawa do odmiennoci. W klimacie rozlicze za nagonk z poprzedniej dekady na pogldy niezalene, w ogniu ktrej znalaza si take autorka, byo to rwnie naturalne, a intensyfikacja odczu i zachowa w zamknitym krgu przyniosa wanie warto dodatkow. Niewinitka stay si dramatem zniewolenia mentalnego, przejmujcym sprawozdaniem z klski sposobu mylenia, ktrego rygory obezwadniaj wszystkich bez wyjtku. Tragedi bohaterek jest bowiem nie to, e odbiera si im miejsce wrd ogu, ale to, e niewiadome dziecko wyzwolio demony; nawet zaszczuwane Karen i Martha widz istot rzeczy w pomwieniu, nie za w negowaniu praw do wolnoci osobistej. [1965] NIGHT MUST FALL, zobacz NOC MUSI ZAPA NIKT NIE MWI DO WIDZENIA, NOBODY WAVED GOOD-BYE, Don Owen. Kanada Scenariusz: Don Owen. Zdjcia: John Spotton. Muzyka: Eldon Rathburn. Wykonawcy: Peter Kastner (Peter Marks), Julie Biggs (Julie Martin), Claude Rae (ojciec Petera), Charmion King (matka Petera), Toby Tarnow (siostra Petera), Ronald Taylor (narzeczony siostry), Robert Hill (policjant drogowy), Jack Beer (sierant policji), John Sullivan (kurator), Lynne Gorman (matka Julii ), John Vernon (zarzdca parkingu), Ivor Barry (przeprowadzajcy wywiad), Sharon Bonin (kelnerka). National Film Board of Canada 80' Osiemnastolatek z dobrze sytuowanej rodziny w Toronto wchodzi w ycie, trafiajc na cieki przestpstwa. Oglne rysy jego buntu s typowe: niczym nie moe mu zaimponowa ojciec, kurczowo wpatrzony w stan interesw dealer samochodowy, tym bardziej za nie znajduje kontaktu z pen pretensji matk, ktra umie wszystko w domu sprowadzi do ktni. Peter czuje wic gwatown potrzeb usamodzielnienia si, take dlatego, e ma dziewczyn, z ktr chce by na stae; mniejsza o nauk i kocowe egzaminy w szkole. O lekkomylnym zapdzaniu si chopca pod prd rozstrzygaj wychowawcze w intencji decyzje ojca, ktry nie chcia go wykupi z aresztu po przewinieniu drogowym, potem za ponownie odmwi mu poyczki, gdy po opuszczeniu domu wpad w kopoty prbujc oszustwa i jest szantaowany. Zaniepokojona Julie sprzeciwia si postpowaniu Petera, szczeglnie e jest w ciy, ale ten brnie dalej: zabiera samochd z parkingu, przy ktrym pracowa, i ucieka z ni z miasta. Kiedy Julie dowiaduje si o kradziey, rezygnuje z dalszej jazdy. Dotychczas kino kanadyjskie liczyo si w krtkim metrau - tak animowanym, jak owiatowym i dokumentalnym (wiatowym autorytetem jest Norman McLaren, ktry przyby tu podczas tworzenia w roku 1941 Narodowego Biura Filmowego i rozwin dziki niemu rnorodn formalnie twrczo,

zachcajc tym wielu modszych). Pierwszy powaniejszy sukces Kanadyjczykw w penym metrau nade wszystko zapewnio naturalne uchwycenie rzeczywistoci: pdokumentalny charakter narracji, wykorzystanie stylistyki kina bezporedniego i zatarcie - wzorem Cassavetesa - granicy midzy improwizacj a metodycznym opracowaniem dialogowym, co byo moliwe dziki wyjtkowo udanemu wystpowi pocztkujcych protagonistw. Wraenie jest jeszcze pogbiane przez faktur obrazu rejestrowanego kamer 16 mm. Wszystko to osign trzydziestoletni Don Owen przy kosztach 75000 dolarw w pierwszej pracy penometraowej, ktra zreszt projektowana bya jako film pgodzinny za poow tej kwoty. Stanowczo jednak o wartoci wiadczy tu nie tylko efekt zewntrzny i zalety publicystyki spoecznej, do zrcznie skrytej w podtekcie. Nikt nie mwi do widzenia jest bowiem w latach szedziesitych jedn z najtrafniejszych obserwacji rde niepokoju i sprzeciwu modziey spoeczestwa dobrobytu. Zaamywanie si porzdku moralnego zwizane jest, jak poprzednio, z utrat autorytetu rodzicw i niechci do nudnej, a w istocie dehumanizujcej stabilizacji konsumpcyjnej, ktra tak naprawd - jak to czuje Peter - nie jest adn stabilizacj; teraz jednak pojawiaj si nowe denia, silniej naruszajce etyk posiadania. Ju nie dorodkowe, ktre wynikay z niedojrzaoci i niewypeniania potrzeb emocjonalnych, jak w Buntowniku bez powodu, ale odrodkowe, kwestionujce reguy i standardy cywilizacji pienidza. Filipika Petera w scenie, gdy siostra z narzeczonym zaczli szczebiota o rowych perspektywach urzdzenia swego maestwa, jest znakomitym uchwyceniem nastrojw, majcych wkrtce eksplodowa: zaczyna si kontestacja. [1964] NINGEN, zobacz CZOWIEK NINGENNO JEKEN Japonia, zobacz DOLA CZOWIECZA NIPPON KONCHKI, zobacz KOBIETA OWA NOBODY WAVED GOOD-BYE, zobacz NIKT NIE MWI DO WIDZENIA NOC, LA NOTTE, Michelangelo Antonioni. Wochy Francja. Scenariusz: Michelangelo Antonioni, Ennio Flaiano, Tonino Guerra. Projekt scenariusza: Michelangelo Antonioni. Zdjcia: Gianni Di Venanzo. Muzyka: Giorgio Gaslini. Wykonawcy: Marcello Mastroianni (Giovanni Pontano), Jeanne Moreau (Lidia Pontano), Monica Vitti (Valentina Gherardini), Bernhard Wicki (Tommaso Garrani), Vincenzo Corbella (ojciec Valentiny), Gitt Magrini (matka Valentiny), Maria Pia Luzi (nimfomanka), Rosy Mazzacurati (Resy), Roberta Speroni (Berenice), Giorgio Negro (Roberto), Guido Ajmone Marsan (Fanti). Nepi Sofitdip Silver 121' W tym samym roku, gdy zainteresowanie wiata filmu zogniskuje Przygoda, Antonioni krci drugi dramat o pogbianiu si chodu uczu, o ich, jak j nazwa Gide, dekrystalizacji, coraz dotkliwszej w miar rozwoju cywilizacyjnego. Maonkowie z Nocy w porwnaniu z Claudi, Sandrem i Ann z filmu poprzedniego maj dowiadczenia obfitsze o dziesi lat swego zwizku. Tym silniejsze jest rozczarowanie obojtnoci reakcji, a take chwiejn inercj w odniesieniu do pracy i rl spoecznych. Bez mioci dotyka czowieka klska, ale zudzenie, e mio da si uchroni maestwem, pogarsza tylko stan rzeczy; ludzie przestaj by zdolni, by j ratowa. W kadym razie nie czuj si do tego zdolni mediolaczycy Lidia i Giovanni, pomimo swej wiedzy, wraliwoci, kultury; a moe tym bardziej dlatego, i zapewne te tym bardziej, e yj w najbardziej nowoczesnym wielkim miecie zachodnioeuropejskim, wypenionym funkcjonaln, bezosobow, wysok zabudow na paskim podou. Trzydziestosiedmioletni Giovanni jest beletryst, wcale nie zawiedzionym brakiem sukcesw, przeciwnie - wanie odnis najwikszy z dotychczasowych; chyba e mierzy jego wasn miar tego, co robi. On

sam mao siebie ceni. Ile ze zostanie, gdy przyjdzie mier? A ta moe by blisko: w prologu odwiedzaj z Lidi w sobotnie popoudnie umierajcego na raka przyjaciela, take pisarza. Jest w ich wieku. Tommaso wierzy, e oni s szczliwi - zawsze tak dobrze czu si w ich domu - i e Giovanni zrobi ostatni ksik krok ku sawie. Ten jednak nie jest w stanie przyj daru sympatii i zrozumienia. Poraa go biologiczny lk przed nicoci. Intelekt ustpuje instynktowi, gdy w chwil potem odpowie na erotyczne wyzwanie jakiej nadpobudliwej pacjentki kliniki. Nie umie znale aru i nadziei nawet w sobie samym sprzed lat, gdy w finale, nad ranem dnia nastpnego, po przyjciu w willi przemysowca (ktry zaprosi go chcc zaproponowa lukratywne stanowisko kierownika kulturalnego swych zakadw) nie poznaje wasnego listu miosnego do Lidii. Noc to jedna z najczarniejszych wykadni psychiki czowieka wspczesnego, jego rozpaczy wewntrznej i rwnoczesnej impregnacji na remedium dobrego wpywu innych - czego wyraz daje kilka scen filmu: zimne studium bezsilnego zobojtnienia. Bez publicystyki jednak, apeli i analiz etycznych, natomiast z melancholijnym wspczuciem dla klski zadawanej sobie przez buruazj w pustce wygd bez celu spoecznego i swobd bez ideau dziaania oraz ze znamiennym dla Antonioniego wskazaniem przewagi duchowej kobiet. Wraliwsze, s zarazem silniejsze, umiej odkry przynajmniej przesanki sensu i harmonii ycia, zobaczy i powiedzie prawd. Lidia, przejta losem Tommasa (jeszcze tego wieczora dowie si o jego zgonie), najpierw instynktownie, a potem wiadomie wdruje na mediolaskie peryferie: to kierunek ku wikszej naturalnoci, ku werwie zachowa, co Antonioni sugeruje w dugich ujciach niemal bezsowej sekwencji. Majc przed obiektywem wspania Jeanne Moreau, nie wsppracuje z ni jednak tak, jak zrobiby to Bergman. Nie twarze s motywem kardynalnym na ptnie jego ekranu, lecz sylwetki i gesty, komunikatu nie przekazuj za treci dialogowe, lecz metafory wyprowadzane z obrazw o sugestywnym klimacie, projektowanych z architektonicznym poczuciem przestrzeni: barierach pomidzy ludmi stale przypominaj w Nocy podziay kompozycyjne kadru. Niewtpliwie jest to blisze zarwno esencji sztuki filmu, jak istoty komunikowania. Antonioni przeomowo rozwija nurt zainicjowany przez Rosselliniego i objawiajcy si zwaszcza w Viaggio in Italia (1953): kryzys maeski, nieuniknione sprzecznoci i niemono uwiadomienia sobie wzajemnych oczekiwa na tle reportaowo ukazanej rzeczywistoci zewntrznej, ktra zmienia uczucia bohaterw. Jednako dobrze umia wyczuwa prawd dokumentaln w swych filmach z lat czterdziestych Antonioni; nie ni jednak si posuguje, lecz - na znacznie wyszym poziomie - kreacj. Pomija te tradycyjn funkcj fabuy, i to jeszcze bardziej ni w filmie poprzednim: powie, e opracowanie Nocy sprowadzao si do cigej redukcji opowieci tak, by historia uwidaczniaa si jedynie przez poczynania pary bohaterw kierowane ich udrkami. Tyle tylko, e inwencja Antonioniego jest tu, niezalenie od spenionej precyzji konstrukcyjnej zamysu, wyranie sabsza ni w Przygodzie. Mniej temu winne echa dawnego romantyzmu (sumujce si w pewnego rodzaju pochodnej realizmu poetyckiego takiej, jak w poczeniu z neorealistyczn umiejtnoci obserwacji scenerii da Clment w Murach Malapagi), bardziej niezgrabna metaforyka. Antonioni sam to w przyszoci przyzna mwic o tworzeniu odkiem: martwot przedstawi martwo i natrtnie, a niejedn sytuacj utopijnie (pisarz nie rozpoznaje wasnego intymnego listu sprzed dekady?!), co burzy zasadnicz warto dyskrecji narracyjnej i sugestywno wydobywan wzajemnymi odniesieniami ludzi i otoczenia. Nie bez znaczenia w tym wszystkim by te troch bressonowski, apodyktyczny stosunek do aktorw. Noc oddziauje jednak z decydujc si, bardziej ni Przygoda, globalnym przekazem znacze. Jeszcze wnikliwiej uda si to w nastpnym Zamieniu, gdzie kobieta i mczyzna nie bd ju usiowali, jak tu w finale Lidia i Giovanni, by ze sob pomimo wszystko, pomimo opuszczenia ich przez mio. [1962] NOC MUSI ZAPA, NIGHT MUST FALL, Karel Reisz. Wielka Brytania Scenariusz: Clive Exton. Pierwowzr scenariusza: Emlyn Williams - sztuka "Night Must Fall". Zdjcia: Freddie Francis. Muzyka: Ron Grainer. Monta: Philip Barnikel, Fergus McDonell. Wykonawcy: Albert Finney (Danny), Susan Hampshire (Olivia Bramson), Mona Washbourne (matka

Olivii), Sheila Hancock (Dora), Michael Medwin (Derek), Martin Wyldeck (inspektor Willet), John Gill (Foster), Joe Gladwin (Dodge). Lawrence P. Bachmann Albert Finney, Karel Reisz 105' W tym samym roku, w ktrym zajmowa si produkcj Sportowego ycia, Reisz nieoczekiwanie reyseruje film bardzo odmienny od zainteresowa Angry Young Men i swych poprzednich dokumentw z "Free Cinema": ekranizacj przedwojennej jeszcze sztuki kryminalnej Emlyna Williamsa, walijskiego grnika, ktry jako aktor i dramaturg zdoby znaczn renom w krgu brytyjskiego teatru i filmu. Decyzja ponownego sfilmowania historii patologicznego modzieca (pierwszej, do udanej adaptacji dokonano w roku 1937 w Stanach) podjta zreszt zostaa przez Reisza po upadku ciekawszego projektu: jego bohaterem mia by Ned Kelly. Przedstawiony scenariusz przywid niestety producentw z "Columbii" do wniosku, e zamiast westernu mog dosta "Makbeta" i australijsk histori buntownika przeciw represyjnej wadzy zrealizuje ostatecznie dopiero Tony Richardson z Mickiem Jaggerem, natomiast nastpnym filmem reysera Z soboty na niedziel sta si oryginalny dramat psychologiczny, ktrym bezporednio by te zainteresowany, jako wspproducent, wystpujcy w roli gwnej Albert Finney. Odejcie od rejestracji powszedniej rzeczywistoci do analiz psychiki ma si okaza trwaym zwrotem Reisza; Noc musi zapa przyjto jednak na og jako ekstrawagancj i omyk, niesusznie przykadajc miar do pierwotnej postaci tej opowieci, to znaczy wariantu tematu doktor Jekyllpan Hyde w teatralnym sosie angielskim a la Agatha Christie (fabua opisuje zwizki trzech kobiet z niewykrytym sprawc zamordowania opodal w lesie dziewczyny i utopienia jej korpusu w jeziorze; miy Danny, uywszy swego uroku, wkrci si do domu uomnej pani Bramson jako sprawca ciy jej sucej oraz organizator renowacji wntrza i gra trzy role wobec opiekuczej matki, nadobnej crki oraz naiwnej Dory, tumic przy tym czwart, przyczajon w nim osobowo sadystycznego furiata). Zamiarem reysera nie byo tu tymczasem pjcie ladami Hitchcocka, ale raczej Langa w MMordercy, ze zwrceniem uwagi na tragicznego bohatera i wyeksponowaniem szokujcych metamorfoz jego osobowoci. Brawurowej kreacji Finneya towarzyszy popis Mony Washbourne, jakkolwiek mona uzna za dyskusyjne i trafno ich obsadzenia w tych rolach, i stopie ekspresji, zwaszcza w powizaniu z niemoliwym do zupenego ukrycia teatralnym pochodzeniem oryginau. wiadom tego Reisz wybra zdecydowan stylizacj: zowieszcz i gromk muzyk, a przede wszystkim osobliw faktur obrazu przewietlone, rozbielone zdjcia Freddiego Francisa, ktry wanie, zamiast kontynuowa zajcie pierwszorzdnego operatora, zmienia je na profesj reysera trzeciorzdnych horrorw. [1964] NOTHING BUT A MAN, zobacz Y JAK CZOWIEK O CZYM INNYM, O NECEM JINEM, Vera Chytilov. Czechosowacja. Scenariusz: Vera Chytilov. Wykonawcy: Eva Bosak, Vera Uzelacov (Vera), Josef Langmiler (Josef), Jir Kodet (Jirka), Vladimir Bosak (Vladimir Bosak), Milivoj Uzelac (Milda). 84' wiat dowiaduje si o nowej fali czeskiej: Vera Chytilov - ktr ju przedtem nagradzano za dwa filmy redniometraowe - zdobywa Grand Prix w Mannheim, par miesicy wczeniej Gdy przychodzi kot podzieli cannesk Srebrn Palm z Harakiri, a w Moskwie mier nazywa si Engelchen przegraa tylko z Osiem i p (w Stanach Zjednoczonych natomiast wygra, co prawda efemeryczny, festiwal w Los Alamos). Za rok sukces w Mannheim bdzie powtrzony przez redniometraow alegoryczn grotesk antytotalitarn Postava k podpirni (1963) Pavla Jurcka i Jana Schmidta, ktra wprawdzie otrzyma tylko nagrod FIPRESCI, dlatego jednak, e wczeniej zdobya Grand Prix w Oberhausen, a triumf Transportu

z raju na bardzo liczcym si w latach szedziesitych festiwalu w Locarno zostanie zdwojony: Zoty agiel przypadnie Czarnemu Piotrusiowi, Srebrny zdobdzie Kachyla, w zwizku z czym dla Diamentw nocy pozostanie ju tylko wyrnienie jury modzieowego. Nie moe by mowy o przypadku: najbardziej twrczy orodek kinematograficzny mieci si w Pradze, gdzie przy bardzo znacznym wzbogaceniu pierwiastkami rodzimymi poczone zostaj wszystkie tendencje francuskiej nouvelle vague, ktra ju egna faz eksperymentw. Deszcz nagrd midzynarodowych zrywa zarazem tamy stawiane modym czeskim filmowcom przez konserw partyjn i wyzwala jeszcze wiksz swobod poszukiwa form wyrazu. Syntetyczno koncepcji jest wanie nader znamienna dla O czym innym, tak w wybranych rodkach, jak zamiarze mylowym. Chytilov - najbardziej niezawisa i dynamiczna wrd swoich kolegw, nieprzejednana przeciwniczka bolszewizmu i manifestantka na rzecz prawdy, w kadym razie artystycznej - zestawia egzystencje dwch trzydziestoletnich matek. Pierwsza znajduje si na szczytach ycia aktywnego jako mistrzyni wiata w gimnastyce klasycznej, druga na biegunie przeciwnym, jako pracujca tylko w gospodarstwie domowym i poza wychowywaniem syna cakowicie bierna do czasu, gdy z nudw zdecyduje si na kochanka. Opowie o Evie Bosakovej jest niemal reportaem, poniewa zarwno bohaterka, jak ludzie z jej otoczenia i zasadnicze szczegy s wprost z rzeczywistoci; opowie o Verze jest cakowicie fabularna, jakkolwiek i tu odtwrczyni nie jest aktork zawodow i wystpuje z wasnym dzieckiem. Tytuowe "co innego" odnosi si nie tylko do tematu. Take do formy. Zostaje stworzone dopiero cznie, poprzez opozycj dynamiki i biernoci, reporterskiego trybu scen z Bosakov skoncentrowan na deniu do doskonaoci w nieustannych wiczeniach i behawiorystycznej rejestracji monotonii dni Very, a take poprzez efekt dwch zwrotw finaowych: Eva, pozbawiona w zapamitaym dziaaniu wikszoci tradycyjnych urokw ycia, po osigniciu mistrzostwa wiata pozostaje przy swoim wyborze jako trenerka, natomiast Vera, przemyliwajca ju o rozwodzie, gwatownie a skutecznie broni mieszczaskiego gniazda rodzinnego na wie o tym, e m te zdradza i zamierza zrobi identycznie jak chciaa ona. Drogi obu bohaterek nie zostaj skrzyowane, przeplatajcych si scen z ich dni nie wie jedno plastyczna: wsplny mianownik znajduje si dopiero poza tokiem opowieci. Vera Chytilov czy tu metod kamerypira Vardy i Astruca z kracowymi dowiadczeniami nowofalowymi Roucha, Markera i Reichenbacha oraz praktykw kina bezporedniego. Sama krcia wczeniej dokumenty socjologiczne nastawione na owienie prawdy wprost, bez przygotowa i reinscenizacji, ale rycho uznaa to za niedostateczne (O czym innym te zreszt zrazu projektowaa jako portret Bosakovej, dopiero w trakcie przygotowa zmienia koncepcj nie tylko relatywizujc go opisem drugiej kobiety, ale osigajc konkluzje skbianiem obu wtkw): to nie cel, a jedynie droga. Osignicie wiernoci bezporedniej jest w ogle niemoliwe, bo poza montaowymi nie istniej przecie dokumenty bez czciowej przynajmniej rekonstrukcji i inscenizacji, rzetelno polega za na uczciwoci autora oraz inteligentnym przygotowaniu sytuacji i rozmwcw, a nie na absolutnym odzwierciedlaniu rzeczywistoci (co najczciej wypada wanie nienaturalnie). Wzorem jest dla niej podejcie Cassavetesa w Cieniach: rwnoczesny autentyzm, inteligencja, pikno, wraliwo i wiara plus dodane wahania twrcze autora, bo wtpliwoci, poszukiwanie sposobu, improwizacja take wzbogacaj. Istotnie, w O czym innym - wziwszy najlepsze z Cassavetesa i znakomicie stosujc poetyk dokumentu przy wykorzystaniu naturalnych zachowa nieprofesjonalnych wykonawcw - osigna uderzajce wraenie potocznej wiarygodnoci. W tradycyjnym aktorstwie chodzio o oddawanie cech postaci pod ktem potrzeb konstrukcji treci i dramaturgii; w neorealizmie o naturaln osobowo postaci z silnym akcentem rodowiskowym; dokumentalizm nowofalowy chciaby budowa wizerunki ludzi poprzez wykradanie odruchw niekontrolowanych. Metoda Chytilovej i jej kolegw ze szkoy praskiej polega na rejestrowaniu tylko charakterystycznych - najchtniej atrakcyjnych - zachowa naturalnych, zamianie dosownego w niezwyke, zwaszcza na tle warsztatowych standardw aktorw zawodowych (czasem sprowadzi si to do wybierania gwnie czego komicznego w swej niezgrabnoci, tak jak zacznie robi Forman; skutki bd jednak dalekosine i wpyn na pewne zmiany aktorstwa filmowego w ogle). Tyle tylko, e w swoim debiucie penometraowym Chytilov sama zostaa przez metod nieco uwiedziona, oddajc tre za form. Sposb konfrontowania skazywa racje Very na bezapelacyjn porak, z czego przypuszczalnie sama autorka nie zdaa sobie w peni sprawy, ju choby ze wzgldu na wasn postaw yciow podwiadomie nierwno rozdzielajc sympatie. yw prawdziwo nowofalow

spotguj z czasem nieustanne udoskonalenia przekazu (przy czym praktyka obnay oczywiste ograniczenia nieprofesjonalistw, ktrzy nie s w stanie odda pewnych zachowa i nastrojw, zwaszcza wymagajcych duszych uj); treci O czym innym nie okazuj si natomiast w rzeczy samej zoone, a przesanie none. Ani bowiem prawd (kobiec prawd) nie jest to, e wybr Very oznacza jaowo w zamknitym krgu - bo to sprawa ludzi, nie okolicznoci - ani e wybr Evy, zwaszcza z jej twrczym uyciem elementw baletu, form plastycznych, akrobacji, jest jakim patetycznym samoograniczeniem. Przysze przeobraenia sportu - przytaczanego dylematami polityki, merkantylizacji, dopingu i tyranii treningowej dla dzieci, by mogy zdobywa mistrzowskie laury majc dwakro mniej lat ni Bosakova tym bardziej uwiadomi, e wszelkie cechy jednostronnoci poczyna s wzgldne, a najlepszym wyborem jest wasny. [1965] O NECEM JINEM, zobacz O CZYM INNYM O PAGADOR DE PROMESSAS, zobacz LUBOWANIE O SLAVNOSTI A HOSTECH, zobacz O UROCZYSTOCI I GOCIACH O UROCZYSTOCI I GOCIACH, O SLAVNOSTI A HOSTECH, Jan Nemec. Czechosowacja. Scenariusz: Ester Krumbachov, Jan Nemec. Projekt scenariusza: Ester Krumbachov. Wykonawcy: Ivan Vyskocil (gospodarz), Jan Klusk (Rudolf), Jiri Nemec (Josef), Pavel Bosek (Frantisek ), Karel Mares (Karel), Zdena Skvorecka (Eva), Helena Pejskov (Marta), Evald Schorm (m), Jana Pracharova (ona), Milon Novotny (pan mody), Dana Nemcov (panna moda), Antonim Prazak (Antonim). 70' Deprawujca nietolerancja, naczelny temat Nemca, przy pomocy Ester Krumbachovej uksztatowany z finezyjn prostot w formie alegorii: grupa ludzi poddana nieuchwytnemu terrorowi pozwala si uwika w polowanie na niepokornego. Sytuacja jest uniwersalna. W lesie odbywa si przyjcie, na ktre zostaje zaproszona grupa spacerujcych osb. Zaproszenie wyglda podejrzanie, na dwoje bowiem babka wrya: czy dwaj wysannicy witujcego urodziny gospodarza artuj, e zmuszaj do wzicia udziau, czy te zmuszaj, ubierajc to w form zabawy? Czy chodzi o apank z kordonem wyznaczonym przez krech na ziemi, czy te ta krecha, taka swojska, nieoficjalna, daje symptom co najwyej nieco rubasznej serdecznoci? Gra zostaje w kadym razie podjta, bo tak jest wygodniej: wyeliminowanie ze zbiorowoci, znalezienie si poza nawiasem budzi lk. Kto wic ma skrupuy udaje zbuntowanego, kto tchrzy moe znale usprawiedliwienie w swej wolnoci wewntrznej, a kto asy na okazje ten ochoczo pomaga spotgowa dwuznaczno, ktra zdolna jest wszystkiemu da jakie wytumaczenie. Niektrym miny troch rzedn, gdy na piknikowym skraju lasu w brzozowym gaju nad jeziorkiem niejaki Rudolf - prawa rka i adoptowany syn gospodarza - przystpuje do niemiego ledztwa, jednake jubilat po przybyciu rozadowuje atmosfer wyjanieniem, e to rzecz jasna arty i zabawa si rozkrca. Najczciej jedni bawi si kosztem drugich, nikt jednak nie chce wyj na ponurasa, zwaszcza e jest si przecie w gociach i e gupio straci fason wobec miych szczebiotek rozradowanych kopotami panw. Podczas rozsadzania przy stole bankietowym nastpuje zamieszanie. Pomylono miejsca, a nikt nie chcia si przyzna, e nie siedzi na swoim; gdy porzdek wreszcie udaje si ustali, bogi nastrj trwa do chwili, gdy spostrzeony zostaje brak jednego z goci. Opiera si wsplnej zabawie? Moe go poszuka? A moe przy okazji wzi strzelb? Niebawem gospodarz i Rudolf wyruszaj, by znale niewdzicznika. Jego ona pozostaje przy stole z piciorgiem innych zaproszonych. Pytana wyjania, e m odszed, bo tu nikt nikogo nie lubi, a odmwia mu towarzyszenia, bo nie chciao jej si rusza. Podczas gdy gasi wiece na stoach, z oddali sycha ywsze ujadanie szkolonego w tropieniu ludzi psa, ktry dopad zdobyczy.

W systemie przymusu kady czowiek jest samotn wysp; w azjatyckim systemie przemocy zakamuflowanej samotny jest w dwjnasb, nie mogc si do tego przyzna przed katami w maskach dobrodusznoci i egalitaryzmu. O uroczystoci i gociach pod bezporednim realizmem opisu zachowa w pewnej specyficznej sytuacji ukrywa warstwy gbsze i waniejsze: uniwersalny traktat o mechanizmach ubezwasnowolnienia wewntrz zamknitej wsplnoty, kafkowskomusilowsk metafor bycia pod dziaaniem utajonego systemu represyjnego, wreszcie studium, o ktre chodzi tu najbardziej. Gocie s bowiem czescy i wyranie nale do inteligencji wielkomiejskiej, co Nemec daje do zrozumienia nie tylko poprzez charakterystyk zewntrzn, ale te przez tumaczc si zwyczajami nowofalowymi obsad: wikszo rl gwnych odtwarzaj osoby z praskiej elity kulturalnej. W poczeniu z innymi motywami, ktrymi si tu ongluje - a to euforia wolnoci mieszczucha wrd przyrody z Wycieczki na wie i ukryta hipokryzja Reguy gry Renoira, a to stylizacja uroczystoci na doroczny obiad ku czci noblistw, a to nawizanie do powtarzanego motywu bardziej psychicznego ni fizycznego uwizienia zadowolonej z siebie mietanki spoecznej - mozaika ukada si w rodzim (w sytuacji podporzdkowania kraju dominacji radzieckiej) i krytyczn take dla narodowych skonnoci oportunistycznych. Rok 1965 jest dosy przeomowy dla Czechosowacji, w kadym razie w dziedzinie wiadomoci ekonomicznej: staje si jasne, e realsocjalistyczna gospodarka nakazoworozdzielcza jest nie do pogodzenia z rozsdn reform gospodarcz. Nastpuje gwatowne oywienie dyskusji liberalizacyjnych; dwa nastpne lata przynios nieudan kontrofensyw konserwy proradzieckiej i wreszcie pyrrusowe zwycistwo praskiej wiosny. O uroczystoci i gociach wspuczestniczy w tych nastrojach, budujc obraz wedug zaoe reysera tak, by seria nawarstwiajcych si elementw, ich wspzaleno emocjonalna, potok dozna jak w muzyce barokowej day efekt finalny. Dzieo Nemca i Ester Krumbachovej, uznane pniej na Zachodzie za najwaniejsz intelektualnie rozpraw z systemem sterowanym z Kremla, znacznie przewysza bardziej bezporednio realistyczne Ucho (1970) Kachyli, rwnie Krumbachovej i Jana Prochazki - satyr na czerwon nomenklatur - i Zert (1968) Jiresa wedug Milana Kundery, gorzko konstatujcy nienaprawialno ajdactw bolszewizmu. Wyreyserowane w czterech dugich sekwencjach, wci ogniskujcych uwag na ocenie rzeczywistych zamiarw postaci (a wic rozwizane zupenie inaczej ni Diamenty nocy, cho nadal przy praktycznej rezygnacji z muzyki i przy powierzeniu wanej roli dwikowi), nie tylko niczego nie dopowiada, ale przewrotnie potguje do samego koca dwuznaczno sytuacji: schizofrenia potraktowana schizofrenicznie, jak na to zasuguje. Ale tu nie chodzi o system, lecz o ludzi. Niektrym bdzie pisany los bohatera Wahadeka (1981) Bajona, czyli aberracja umysowa wywoana ideologi; tacy jak Rudolf, "aktywista" gospodarza, treser spoeczny, s wietnym materiaem na funkcjonariuszy represyjnego aparatu ochrony; gospodarz to dyktator z gatunku owieconych, jakich niemao rwnie w Ameryce aciskiej, ale take dobry wdz kontrastujcy ze swym ohydnym szefem bezpieczestwa; pozostali jednak nale do rodzimych partnerw narzuconego porzdku, nie wyczajc zbuntowanego ma, ktry sobie poszed bo to jego pjcie te nie ma adnego pozytywnego znaczenia. Zreszt jest bardziej mem swojej ony ni sob, cho na pewno jednak czym wicej ni Eva i Marta, tczowe baki mydlane. Pragmatyczny, inteligentnie schodzcy z drogi kopotom kolaborant Josef; miy libera Karel, elokwentny piewca demokracji (najchtniej z kielichem w doni); dusza towarzystwa Frantisek; wszyscy z osobna doprawdy nie zasugujcy na szczeglne przygany, we wzajemnej akceptacji siebie i poddani przymusowi staj si kim innym. Grup, ktra bez gbszych waha, nauczona dowiadczeniem zachowa stadnych, otwiera wrota zasymilowanemu zu, bo trzeba jako przey. O uroczystoci i gociach pokazuje degeneracj norm dokonywan poprzez ich uomnoci, poprzez szanta uomnoci i poprzez zastpowanie zdrowych norm atrapami. Nemec mia kopoty z cenzur od samego pocztku studiw: niewaciwe tematy, niewaciwi autorzy (na przykad Hasko) albo niewaciwa ich interpretacja (na przykad nihilizm Dostojewskiego, jego obnaanie samotniczego za). Ten film te wyda si niestosowny, czeka okrgy rok na dopuszczenie na ekrany i posuy do partyjnego wykazania szkodliwych tendencji w kinematografii. Alici absolutna niecenzuralno O uroczystoci i gociach - pokazujcego, jak potulne stado wrogo traktuje odszczepieca - wyjdzie na jaw dopiero w sierpniu roku 1968, w nastpnych za miesicach prorocze i zawstydzajce oka si te inne detale panoramy zachowa pod presj. Nemec bdzie konsekwentny. Podczas inwazji nakrci Oratorio for Prague (1968), dostarczajc materiau zdjciowego wielokrotnie potem wykorzystywanego - take w Nieznonej lekkoci bytu - za co zapaci koniecznoci milczenia, a jednoczenie zakazem opuszczania kraju. Wyjedzie z Czechosowacji dopiero w sze lat pniej; bdc

jednak bezkompromisowym artyst kina, nie za gociem przy jego stole, nie zdoa znale sposobu na kontynuacj takiej twrczoci, jak mg uprawia w pastwowym systemie produkcyjnym. [1964] OBOJTNI, GLI INDIFFERENTI, Francesco Maselli. Wochy Scenariusz: Suso Cecchi D'Amico oraz Francesco Maselli. Pierwowzr scenariusza: Alberto Moravia powie "Gli indifferenti". Zdjcia: Gianni Di Venanzo. Muzyka: Giovanni Fusco. Scenografia: Luigi Scaccianoce. Kostiumy: Marcel Escoffier. Monta: Ruggero Mastroianni. Wykonawcy: Claudia Cardinale (Carla), Tomas Milian (Michele), Rod Steiger (Leo Merumeci), Paulette Goddard (Mariagrazia), Shelley Winters (Lisa), Bruno Scipioni (sekwestrator). Franco Cristaldi Lux Ultra 100' W serii szczeglnie udanych adaptacji powieci Moravii po Matce i crce i Pogardzie przychodzi kolej na najwczeniejsz - pisanych przeze na progu dojrzaoci, wydanych w wieku 22 lat i od tej pory cieszcych si w kraju niezmienn popularnoci Obojtnych. Presja tego powodzenia musiaa si odbi na ksztacie obrazu (zreszt take w pozytywnym sensie zgromadzenia wymienitej obsady), ale zadecydowa znakomity scenariusz oraz umiejtnoci Masellego, ktry ma wyjtkow intuicj trafnego i sugestywnego klimatu opowieci, objawion ju w filmie debiutanckim. We wsppracy z tymi samymi co przy Opuszczonych operatorem i kompozytorem, zamykajcymi opisywany wiat w dusznym mroku, powstaa wietna replika bezwolnoci na tle degrengolady zuboaej buruazji w dekadzie zwycistwa stronnikw Mussoliniego. Sami faszyci niezbyt zreszt zrozumieli, co si za t fabu kryje. Odczytywali ksik tylko w warstwie krytyki dekadencji rodziny Ardengw: matka, od lat zwizana z przedsibiorczym panem Merumeci, a uzaleniona ode dugiem na hipotek swej rzymskiej willi, musi si mimo histerycznej zazdroci zgodzi na zamian siebie na crk, dwudziestoczteroletni dziewic; wczeniej dzielia Merumeciego z przyjacik, ktra take, za jej zgod, staje si korepetytork erotyczn syna. Cay w promiskuityczny ukad jest jednak zaledwie powok treciow. Po pierwsze, jego wyizolowanie z otaczajcego wiata nie najlepiej si sprawdza w kategoriach realistycznych, co moe trzeba uwaa za skutek niedowiadczenia yciowego autora. Po drugie, nie wydarzenia i konfiguracje tu decyduj, lecz spoeczne i moralne znaczenie konfiguracji, ktre mody Moravia z tak intuicj uchwyci. Po trzecie, pisa t ksik - po wchoniciu podczas choroby, w bardzo modym wieku, caej wartociowej literatury - jako drobiazgowe studium psychologiczne wyprzedzajce egzystencjalizm, i std uwaa j za niezmiernie trudn do przeniesienia na ekran. W filmie - domenie dziaania - pokaza brak warunkujcego dziaanie kontaktu z rzeczywistoci, ktry obezwadnia bohatera (jest nim Michele, godzcy si na hab siostry) to zadanie nie lada jakie. Suso Cecchi D'Amico i Maselli rozwizali jednak t kwesti, tak jak, pomimo wszystko, udao im si uwiarygodni owo zupenie inaczej tumaczce si literacko wyczenie z rzeczywistoci, przy czym trudno zauway, e film powstawa w dwuletnich sporach z producentem o koncepcj i realia czasowe. Franco Cristaldi liczy na co efektownego pomidzy dramatem sentymentalnym a skandalicznym, Maselli obroni jednak, w sumie cakiem niele i lepiej ni w pniejszych prbach ekranizacji, wersj opowieci w pewnego rodzaju czasie zastygym dwch decydujcych dni. Zapewne zaleao mu na pewnym uniwersalizmie sytuacji i tym samym na krytyce rwnie wspczesnej mentalnoci woskiej elity buruazyjnej jednake z drugiej strony w Obojtnych jest te dekoracyjno ponurego, fatalistycznego modernizmu wica si z bardzo dobrymi rozwizaniami scenograficznymi. Mocnego wsparcia tak wybranej koncepcji udzielaj Gianni Di Venanzo, malujcy dramat w gbokich kontrastach fotografii i Giovanni Fusco, ktry w bogatym, gromkim komentarzu partytury przydzieli przeplatajce si solowe partie trbce i fortepianowi. Cokolwiek sdzi o ryzykownym obsadzeniu roli Carli, brzydkiej w oryginale Moravii, to trzeba przyzna, e Claudia Cardinale z powodzeniem przeciwstawia si swojej

fizycznoci. Nie na niej jednak spoczywa tu zadanie prowadzenia dramatu. Pozostae cztery postacie s za nienagannie na swoim miejscu, przy czym najtrudniej byo to chyba zrobi Tomasowi Milianowi. Bodaj najlepsza z jego rl nie przyniesie, niestety, adnej ciekawej kontynuacji. [1966] OBAWA, THE CHASE, Arthur Penn. Stany Zjednoczone Scenariusz: Lillian Hellman. Pierwowzr scenariusza: Horton Foote - powie "The Chase" i sztuka oparta na tej powieci. Zdjcia: Joseph LaShelle. Muzyka: John Barry. Scenografia: Richard Day. Monta: Gene Milford. Wykonawcy: Marlon Brando (szeryf Burt Calder), Robert Redford (Charles "Bubber" Reeves), Jane Fonda (Anna Reeves), James Fox (Jake Rogers), Angie Dickinson (Ruby Calder), E.G. Marshall (Val Rogers), Janice Rule (Emily Stewart), Richard Bradford (Damon Fuller), Robert Duvall (Edwin Stewart), Miriam Hopkins (matka Charlesa), Henry Hull (Briggs), Clifton James (Lem Brewster), Martha Hyer (Mary Fuller), Bruce Cabot (Sol), Joel Fluellen (Lester Johnson), Steve Ihnat (Archie), Malcolm Atterbury (ojciec Charlesa), Diana Hyland (Elizabeth Rogers), Ken Renard (Sam), Nydia Westman (pani Henderson), Pamela Curran (pani Sifftifieus), Jocelyn Brando (pani Briggs). Sam Spiegel 134' Panavision Technicolor Penn uruchamia "dzwonki alarmowe w wiadomoci", jak nazywa swe gwatowne spicia dramatyczne: tym razem jest to co o wiele bardziej prowokujcego ni przeciwstawienie Billy Kida cigajcej go zgrai, ktre znalazo si w debiutanckiej Broni w lewej rce. Zawartemu w Obawie oskareniu bezmylnoci, prymitywizmu i krwioerczych instynktw poudniowcw z Teksasu brak w kinie amerykaskim precedensu rwnie w swojej pozbawionej nadziei szczeroci. To nie Zdarzenie w OxBow, Zapamitaj czy Jestem niewinny; bo i czasy nie te. Przed dwu laty od batalii o rwnouprawnienie rozpoczo si wiosn w Alabamie decydujce starcie midzy demokracj a faszystowsk nienawici; jesieni zgin w teksaskim Dallas prezydent Kennedy; 21 lutego 1965 zastrzelony zostaje Malcolm X. Gwnymi sprynami wydarze w Obawie nie s jednak ani rasizm, ani ksenofobia. Tym bardziej zwiksza to donioso wnikliwej, bezlitosnej obserwacji rde i mechanizmw dziaania przemocy wyzwolonej w rodowisku milczcej wikszoci prowincjonalnej: cigany chopak ma w okolicy opini pechowego odmieca, w kopoty z prawem by wpltany (niezbyt zasuenie) jeszcze jako nieletni, poszed do wizienia za prowadzenie po pijanemu samolotu, nikt jednak nie podejrzewaby w nim gronego mordercy do chwili, gdy nadchodzi wie o zabjstwie dokonanym przez dwch zbiegw. Jednym z nich jest wanie Bubber Reeves. Wywouje to panik w miasteczku, gdzie decyduj wpywy lokalnego potentata naftowego, obywatele mog za na og wybiera pomidzy serwilizmem i rozadowywaniem frustracji w pijatykach a niezalenoci poczon z kiepskim stanem materialnym. Niejeden bowiem ma powody do obaw, e Bubber bdzie chcia si zemci za rne krzywdy. Mona do nich na przykad zaliczy to, o czym jeszcze nie wie: e szkolny przyjaciel Jake Rogers, syn patrona okolicy, jest kochankiem jego ony. Prawie nikt tutaj nie potrafi sobie wyobrazi, e o postpowaniu mog decydowa tolerancja, bezwzgldna odwaga, lojalno czy uczciwy kompromis; tymczasem Anna Reeves i jej Jake staraj si jako tymi zasadami kierowa, przede wszystkim za czyni to szeryf Calder, oczywicie zawdziczajcy posad przychylnoci Rogersa. Utrzymywana przeze chwiejna rwnowaga miejscowego ukadu ulega jednak bezapelacyjnemu zrujnowaniu z chwil pojawienia si Bubbera, ktry znw pechowo zabra si na gap pocigiem jadcym nie do Meksyku, tylko w gb stanu. Obywatele, rozgrzani alkoholem podczas sobotniego witowania urodzin Rogersa, bior sprawy w swoje rce: doprowadzaj do mierci jego syna, zabijaj Bubbera znajdujcego si ju pod ochron prawa, a oprcz tego masakruj zarwno Caldera, jak przekazujcego mu wiadomo Murzyna. Nazajutrz szeryf wraz z on wyjeda. Podobnym finaem koczyo si przed kilkunastu laty inne oskarenie milczcej wikszoci W samo poudnie; ale tamten szeryf by zwyciski i jecha na wasn farm, by cieszy si przyszymi dziemi. Calder nie bdzie mia ani wasnej farmy, ani wasnych dzieci. Jedn z prowokacji

autorw Obawy jest fundamentalne zakwestionowanie zwizku mitu westernowego z praktyk poczyna amerykaskiej prawicy, co w arcydziele Zinnemanna i Foremana nie byo dla wszystkich jasne. W pierwszej czci film jest statyczny, z gorzk ironi demonstrujcy przekrj spoeczny miejscowoci i jego antagonistyczne podziay; w drugiej dynamika narasta a do apokalipsy oblenia skadu wrakw samochodowych, gdzie schronia si trjka modych. Demon przemocy pochania wszystkich nie tylko pozornie spokojnych dotd obywateli, ale nawet szeryfa, ktry nie umie poskromi odruchu gwatu w chwili aresztowania mordercy (niewielu zreszt byoby to w stanie zrobi w sytuacji jawnie pomylanej jako replika owej z Dallas, gdy Ruby zastrzeli Oswalda). Wcignicie w emocjonaln spiral agresji i reakcji, co stanie si pniej domen badajcego te konsekwencje Peckinpaha, nie jest jednak wolne od pewnej demagogii i natrtnoci: za wczenie, by nabra dystansu do burzliwych wydarze biecych, ktre wkrtce tak przeksztac Ameryk poza tym za Penn jeszcze nie uwolni si od teatru, z ktrym tak dugo by zwizany. Na czele zespou aktorw o znakomitych przewanie nazwiskach posta jedynego konsekwentnego, a zarazem ludzkiego przedstawiciela prawa odtwarza z gbokim przekonaniem Marlon Brando, lecz wikszo rl drugoplanowych jest krelona nazbyt dobitnie i staromodnie, w samej za strukturze dramaturgicznej te odbija si sceniczna precyzja krtkich, wyrazistych, zamknitych dialogowo scen. Mona powiedzie, e trudno byo si spodziewa innego obrotu sprawy, skoro z tym trybem ekspresji zwizani byli rwnie Foote i Hellman; ciekawe jednak, e wszyscy jednako dystansowali si od penej odpowiedzialnoci za rezultat. Rzekomo bowiem w pewnych wymuszanych rozwizaniach i ostatecznym montau film zosta przerysowany przez Spiegela, ywicego ambicje zostania najgoniejszym producentem samodzielnym: na przykad usunito improwizacje aktorskie i inny rytm w scenach, ktre miay odrnia mode pokolenie od ludzi starszych i wewntrznie wolnych od uzalenionych co daoby caoci inn struktur, bdc kontrapunktem wystpujcych ostentacji. Penn o tyle nie aowa, e w przyszoci nie da ju sobie nigdy uj niezalenoci autorskiej; stanowczo jednak jego niech do penego zaakceptowania Obawy jest nadmierna. Nawet jaskrawo znajduje w niej poniekd sw dobr stron: uwypukla wymiar tragedii w tym, co mogoby by tylko melodramatem, kumulujc motywy tragicznej modzieczej niedojrzaoci i przeklestwa bogactwa, tragicznych podziaw i niespenie, prymitywizmu, kultu twardych regu oraz zaguszanej saboci, a wreszcie tragicznego obyczaju obnoszenia si z rewolwerami. [1962] OBZALOVANY, zobacz OSKARONY ODWAGA NA CO DZIE, KAD DEN ODVAHU, Evald Schorm, Czechosowacja Scenariusz: Antonn M a. Zdjcia: Jan uk. Muzyka: Jan Klus k. Monta: Josef Dobichovsk. Wykonawcy: Jan Kaer (Jarda), Jana Brejchov (Vra), Josef Abrh m (Boek), Jiina Jir skov (Olina), Vlastimil Brodsk (dziennikarz), Olga Scheinpflugov (dozorczyni), V clav Trgl (staruszek), Jan Libek (fotograf), Jan Cmral (dyrektor przedsibiorstwa), Josef Krame (magik), Helena Uhlov (asystentka magika), Ji Menzel (klient w gospodzie), Oldch Stodola (tancerz), Naa Sobotkov (tancerka), Drago slavsk (piewak), Frantiek Popp (pianista), Jaroslav Tomsa (funkcjonariusz suby bezpieczestwa), Ema ern (siostra Jardy), Pavel P v (m siostry), Milo Kohout (redaktor tv), Zdenk Kment (sekretarz), Zdenk Skalick (kelner), Jan Poepick (klient w winiarni). TS NovotnKubala 89' Trzydziestoletni robotnik wszystkie dorose lata przey dotychczas jako modzieowy aktywista, przodownik pracy socjalistycznej, entuzjasta idei; i oto budzi si jako kto wyrzucony poza nurt biecy. Brak mu wyksztacenia, jego sposb widzenia spraw razi naiwnym schematyzmem, odesza od niego dawna sympatia, a przede wszystkim bezsensownie zaczyna si przedstawia wiara, e naley y dla innych, dla dobra spoeczestwa bezklasowego. Ludzie maj do dtych hase i prelekcji. Rozgoryczenie Jardy nie oznacza, e traci ch do pracy i przedsiwzi organizacyjnych, w ktrych tak mu dobrze szo

ale nawet tam, gdzie spodziewaby si pomocy i wyjanienia rozterek, spotykaj go przykroci: piszcy o jego fabryce dziennikarz traktuje go przedmiotowo, jak egzemplarz ze znienawidzonej minionej epoki stalinowskiej. Sfrustrowany Jarda pozbawia si w kocu nawet oparcia sprzyjajcej mu Vry i dostaje lanie od ludzi, ktrych po pijanemu rozjuszy. Nie pozostaje jednak pasywny. Szans wyjcia z kryzysu duchowego jest jego uczciwo wewntrzna i ambicja, aby codziennie z odwag rozwizywa swoje problemy, zrozumie uciekajcy wiat i zmieni kryteria jego ocen. Nie tylko prawda jest wana, ale upr w jej poszukiwaniu, wola zmian, poniechanie myli, e co si czowiekowi jakoby dlatego naley, e tyle robi dla innych. Navigare necesse est w tym Marks zgodny jest nawet z Plutarchem. Debiut Evalda Schorma, uznany w kraju za film roku, okae si najlepszym w ogle dramatem przegranego budowniczego lewicowej wsplnoty, ktry nie rozbija si o ideologiczne kamstwo - jak to poka W gr rzucony kamie, Czowiek z marmuru czy Vera Angi - lecz o kompromitujce go obojtno, lekcewaenie, niech otoczenia. Odwaga na co dzie jest zarazem w swoim kraju wyjtkowo na czasie. Rok 1963 przynis w Czechosowacji zasadnicze zmiany w yciu spoecznym: wyran reorientacj politycznoekonomiczn, odmow dalszego podporzdkowania si dtej frazeologii propagandowej, fal swobody i rnorodnych odkry w literaturze, filmie, kulturze popularnej. Aktualno stanowczo jednak rni si u Schorma od doranoci: jego styl jest powcigliwy, wypracowany, w wikszym stopniu ni u kolegw oparty na precyzyjnym aktorstwie (okazj do pokazania realnej wartoci ma tu bardzo ju popularna Jana Brejchov ), a strona obrazowa zostaa piknie wykreowana przez Jana uka, ktry poza kolejnym objawieniem rozwoju swojego talentu daje te dowody umiejtnoci oddania intencji reyserskich w trzecim - po Transporcie z raju i O czym innym tak rnym od pozostaych dramacie ekranowym. U Schorma najmniej bowiem chodzi o ekspresj i efektowno, a najbardziej o powag w dreniu prawdy osobowej. W przyszych filmach pjdzie jeszcze bardziej zdecydowanie drog analiz moralnych i psychologicznych, a po pytania fundamentalne o sens ycia miakiego, skazanego na kompromisy, schizofrenicznego w swej hipokryzji: taki bdzie N vrat ztracen syna (1966) - pesymistyczny, niepokojcy dramat o rozpaczy i psychicznej ucieczce od ho rzeczywistoci innego samotnika, ktrego rwnie zagra Jan Kaer w towarzystwie Jany Brejchovej - i tragikomedia Den sedm, osm noc (1969), film zbyt przenikliwy w ocenie spodziewanego konformizmu "normalizacji" narzuconej z Moskwy, by mg si ukaza na ekranach przed aksamitn rewolucj, ktrej Schorm ju nie doczeka. Wyrs z filmu dokumentalnego, w ktrym bliskie cinmavrit denie do wiernoci yciu dopenia dbaoci o pikn form; uwaany przez kolegw z czeskiej nowej fali za jej "szar eminencj" intelektualn, w pewnym sensie czy wczeniejszy racjonalizm Munka z humanizmem opisu pierwszych bohaterw Kielowskiego, szukajcych swego miejsca w wiecie realsocjalizmu lat siedemdziesitych. Wanie Schorma zacytuje Kielowski w swej pracy dyplomowej z roku 1968: "W niekoczcych si poszukiwaniach sensu rzeczy, istoty i prawdy czekaj nas liczne rozczarowania, ale trzeba dy do tego wci od nowa nie tylko dla celu, ale take dla samej drogi ku niemu". [1960] OJCIEC ONIERZA, DARISKACIS MAMA, Rewaz Czcheidze. Zwizek Radziecki Scenariusz: Suliko genti. Zdjcia: Lew Suchow, Arczil Philipaszwili. Muzyka: Sulchan Cincadze. Scenografia: Zurab Medzmariaszwili, Nikoaj Kazbegi. Wykonawcy: Sergo Zakariadze (Giorgi Macharaszwili), Wadimir Priwalcew (Nikiforow), Aleksandr Nazarow (Jerszow), Aleksandr Lebiediew (Nazarow), Ketewan Boczoriszwili (Maria Macharaszwili), Wadimir Kookolcew (Gorbatienko), Jurij Drozdow (obow), Nikoaj Barmin (pukownik), Pawie Lubieszkin (genera), Wiktor Uralskij (wonica), W. Picek (rejestrator szpitalny), Iwan Kosych (ranny onierz). GruzijaFilm 92' Ostatni z oryginalnych filmw radzieckich, powstaych w okresie liberalizacji i odnowy, na temat losw

ludzi walczcych na wschodnim froncie II wojny wiatowej: ballada o niemodym ju gospodarzu z Kachetii, ktry we wrzeniu 1942 pojecha do szpitala przyfrontowego odwiedzi rannego syna, by spotka si z nim wreszcie w dniu jego mierci w poowie kwietnia 1945 w Niemczech. Przez ten czas jego Goderdzi zosta znanym dowdc batalionu czogw, a on sam szeregowym onierzem w stanowczo nieregulaminowym wieku i z jeszcze bardziej nieregulaminowymi zachowaniami w rodzaju gaszenia na pierwszej linii walk, i to podczas odwrotu, poncego zboa, albo czynnego zaatakowania rosyjskiego sieranta, ktry omieli si niedbale wjecha czogiem w niemieck winnic ("ty t winorol sadzi?!"). Znalaz si w ogniu bitewnym przypadkiem, zagarnity przez odwrt na froncie krasnodarskim, ale jego udzia w walkach jest wiadomy, podyktowany tym, co zobaczy: nie chodzi tylko o upart konsekwencj w deniu do pierwotnego celu, bardziej o zrozumienie charakteru Wielkiej Wojny Ojczynianej. Dla autora scenariusza przedstawienie tej historii byo z kolei spaceniem dugu osobistego: kto podobny do bohatera filmu - legendarna posta z brygady, w ktrej suy genti uratowa mu ycie wynoszc ciko rannego z pola bitwy. Rewaz Czcheidze i jego rodak Tengiz Abuladze naleeli do grupy modych, ktrzy w poowie lat pidziesitych utworzyli nowofalowy nurt w kinie radzieckim. Pierwsze swe filmy wspreyserowali; obaj pozostan pniej przez trzy dekady na czele kina gruziskiego Abuladze jako najwybitniejszy autor, Czcheidze bardziej jako organizator, dyrektor wytwrni tbiliskiej, ale take jako reyser. Ojciec onierza jest konglomeratem rnych tendencji: patosu heroicznego (odzywajcego si zwaszcza w sekwencji finaowej) i liryki, umoralniajcych a naiwnych uproszcze i inteligencji inscenizacyjnej, ozdobnikw rodzajowych (przez ktre gubi si rytm), werystycznej nadwyrazistoci i zrcznego humoru. Nad wszystko wyrasta jednak zamaszycie wykreowana gwna posta, potny rdze obrazu. Nalecy do czoowych aktorw gruziskich pidziesiciopicioletni Sergo Zakariadze zagra yciow rol, celowo przeamujc granice ekranowej ekspresji: znacznie mniej chodzio o popis, bardziej o wyraenie narodowej dynamiki ducha i wyrastajcego z niej oporu przeciwko wszelkiemu niszczeniu dobra. Tym razem wanie to rozstrzygno o wartoci caego przedsiwzicia. [1965] ONIBABA, zobacz KOBIETA DIABE ORZE, BONCHI, Kon Ichikawa. Japonia Scenariusz: Natto Wada, Kon Ichikawa. Pierwowzr scenariusza: Toyoko Yamazaki - powie "Bonchi". Zdjcia: Kazuo Miyagawa. Muzyka: Yasushi Akutagawa. Scenografia: Yoshinobu Nishioka. Monta: Shigeo Nishida. Wykonawcy: Raizo Ichikawa (Kikuji), Kikue Mori (babka Kino), Isuzu Yamada (matka), Ayako Wakao (Ponta), Tamao Nakamura (Hiroko), Machiko Kyo (Ofuku), Fubuki Koshiji (Hisako), Mitsuko Kusabue (Ikuko), Eiji Funakoshi (ojciec), Ganjiro Nakamura (Harudanako), Naritoshi Hayashi (Taro), Mayumi Kurata (Kimiko), Tanie Kitabayashi (Otoki). Daiei 104' Daieiscope Daieicolor W bogatej i rnotematycznej twrczoci Ichikawy pojawiy si w drugiej poowie poprzedniej dekady filmy, zwizane w pierwszym rzdzie z innymi dominujcymi motywami, wraz jednak z kilku nastpnymi z pocztku lat szedziesitych tworzce wyran grup: autor Izby kar, Pomienia udrki i Klucza, przy uyciu wtrtw swej sardonicznej satyry, poddaje w nich generalnej krytyce tradycyjn rodzin japosk. To niewtpliwie znak czasu. Narodowe odrodzenie dao nadziej, e usunite zostan obyczajowe relikty przeszoci, chociaby jaskrawy paternalizm przenoszcy si na ukady oglnospoeczne czy dyskryminacja kobiet; tymczasem pod powierzchni byskawicznie przyswajanych wzorw amerykaskich trwa stare. Modzie si buntuje, w kraju narastaj napicia pokoleniowe. Seniorzy kina, jak Ozu, w ogle to ignoruj; najmodsi zwracaj si ku prawdzie biecej; Ichikawa natomiast, o co raczej go nie podejrzewano, wyprowadza systematyczne wnioski z cyklu analiz nie

wprost w filmach bd z przedwojennej przeszoci, bd z teraniejszoci nieskonkretyzowanej, przy czym tylko w filmie ostatnim, Watashi wa nisai (1962), gdzie chodzi o uczenie Japoczyka pokory od malekoci, przenikliwe obserwacje z punktu widzenia dwulatka mieszaj si z tonami bardzo ciepymi. Kuroi junin no onna (1961) jest wszake zjadliw czarn grotesk w stylu znamiennym dla swego autora (no i jego domowej scenarzystki, Natto Wady), opowiadajc o spisku dziewiciu kochanek i ony przeciwko panu i wadcy, Orze i Modszy brat przeprowadzaj za rewizj pozytywnych wyobrae o zwizkach rodzinnych w ramach fabu o strukturach do klasycznych. We wczeniej nakrconym Orle postaci tytuow, beniaminkiem babci i mamy, jest spadkobierca kupieckiej rodziny z Osaki. Opowiedziana w retrospekcji historia, przemierzajc czas od lat dwudziestych do niedawnej przeszoci, wyjania, dlaczego Kikuji pomimo rad ojca nie przemieni si z domowego kurczcia w wysoko szybujcego ptaka: broni uciskanych w obyczajowym systemie Japonek sta si seks. Dokonujc odpowiednich posuni, w praktyce potrafi mczyzn ubezwasnowolni, tak jak to si stao z ojcem w domu rzdzonym przez babk i matk, i jak to dzieje si w kocu z Kikujim, podobnie pochonitym pilnowaniem firmy i rozwijajcym specjalizacj w tabi - skarpetach penicych rol pantofli, a w kocu pozostawionym z pustymi rkoma przez wojn, bombardowania, postp technologiczny, ale najbardziej przez utrzymanki mao adekwatnie nazywane w pierwszej poowie wieku gejszami (pierwotny sens okrelenia - towarzyszki sztuki - przywrcony zosta dopiero po likwidacji prostytucji w roku 1958). W satyrycznym spojrzeniu Ichikawy, ktry zdoa tu wietnie poczy zaduman melancholi z cierpk satyr i zjadliwe sportretowanie starych despotek z ciepo komediowym opisem ludzkich saboci, rodzina mieszczaska Japonii wielkomiejskiej odbija wyzysk i drapien bezwzgldno walki o wadz z systemu feudalnego, tyle e... wyzyskiwanym okazuje si odpowiednio sterowany mczyzna, bo nie umie by nieczuy. Sens podstawowy nie ulega natomiast zmianie: indywidualizm nie popaca, wygrywaj drapieni kunktatorzy. Jak biegli prawnicy umiej zrobi wszystko za pomoc rozwinitego systemu precedensw, tak straniczki domowego ogniska wykorzystuj tu kady detal wielowiekowego kodeksu obyczajowego. W przeprowadzeniu zamiarw pomoga Ichikawie do reprezentacyjna obsada; najbardziej jednak wystawna, nawet przy wziciu pod uwag pierwszorzdnej normy jego filmw, wydaje si w Orle oprawa zdjciowa. W ciasnych wntrzach Kazuo Miyagawa z rozmachem uywa bliskich planw, miao zabudowuje boczne paszczyzny, obserwuje z gry, starajc si dostosowa do ironicznego chodu opowiadania, a nawet nastroju pewnej nienaturalnoci narzucanej przez matriarchaln dyktatur. Z powodzeniem, ale efektem jest te przeestetyzowanie. To poniekd take znak czasu: filmowcy japoscy wkraczaj wanie w kilkuletni okres najmielszych poszukiwa rodkw wypowiedzi. [1961] OSIEM I P, 8 , Federico Fellini. Wochy Scenariusz: Federico Fellini, Tullio Pinelli, Ennio Flaiano, Brunello Rondi. Projekt scenariusza: Federico Fellini, Ennio Flaiano. Zdjcia: Gianni Di Venanzo. Muzyka: Nino Rota oraz Richard Wagner - lot Walkirii z dramatu muzycznego "Die Walkre", Gioacchino Rossini - uwertura do opery "Il barbiere di Siviglia", Piotr Czajkowskij - trepak ze suity op. 71 a do baletu "Szcziekunczik". Scenografia i kostiumy: Piero Gherardi. Monta: Leo Catozzo oraz Adriana Olasio. Wykonawcy: Marcello Mastroianni (Guido Anselmi), Anouk Aime (Luisa Anselmi), Sandra Milo (Carla ), Jean Rougeul ("Daumier"), Claudia Cardinale (Claudia), Mario Pisu (Mario Mezzabotta), Rossella Falk (Rossella), Cesarino Miceli Picardi (kierownik produkcji Cesarino), Guido Alberti (producent Pace), Mario Conocchia (Conocchia), Madeleine Lebeau (aktorka francuska), Barbara Steele (Gloria Morin), Ian Dallas (telepata Maurice), Eugene Walter (dziennikarz amerykaski), Annibale Ninchi (ojciec Guida), Tito Masini (kardyna), Frazier Rippy (asystent kardynaa), Alfredo De Lafeld (praat), Mario Tarchetti (agent reklamowy Claudii), Neil Robertson (agent Francuzki), Gilda Dahlberg (ona dziennikarza amerykaskiego), Bruno Agostini (sekretarz produkcji Agostini), Caterina Boratto (nieznajoma z holu hotelowego), Mary Indovino (Maya), Maria Raimondi (ciotka Guida w biaej bluzce), Marco Gemini (Guido jako chopiec), Georgia Simmons (babka Guida), Vadim Volkonsky (portier hotelowy), Eva Gioia (Eva), Edra Gale ("Saraghina"), Yvonne Casadei (Jacqueline Bonbon), Olimpia Cavalli (Olimpia), Sonia

Gensner (kandydatka do roli ony). Angelo Rizzoli 188'# 138' "Wymyliem siebie cakowicie. Swoje dziecistwo, osobowo, tsknoty, marzenia, wspomnienia, wszystko": sowa z autobiografii Felliniego odnosz si czciowo rwnie do dwch filmw (przynajmniej do dwch). W pniejszym Amarcordzie bd to tylko refleksy dziecistwa; Osiem i p to Fellini wymylajcy siebie, ktry nie moe wymyli nastpnego filmu po siedmiu ju nakrconych (i dwch "wiartkach" nowelowych). Zabawne intermezzo ekranowe? Najzupeniej nie: wielkie arcydzieo, hipnotyczne, barokowe i gbokie, jakkolwiek owszem, cudownie lekkie, w kadym razie w ostatecznej wersji krtszej o prawie godzin. Poza tym zdecydowanie rne stylistycznie od poprzednich; secesyjnemu tu scenograficznemu towarzyszy najnowoczeniejszy tryb narracji. Z ca pewnoci Osiem i p nie jest "zapisem wasnego kryzysu twrczego": na to zmylenie, moe dlatego e przyszo do gowy innym, Fellini zgodzi si nie chcia. "Dziecko, uwaasz mnie za bankruta?" - gniewa si na synn Orian Fallaci, gdy ta, przeprowadzajc wywiad w roku 1963, przyciska go do muru szczegami: bohater ma dokadnie 43 lata, nosi identyczny kapelusz artysty, tak samo chodzi, a nawet tak samo zarzuca na ramiona peleryn. Ma te t sam zdolno do kamstw, no i w kocu przekazuje to straszne wyznanie: "Nie mam nic do powiedzenia, a jednak mwi"... Skdind jest prawd, e koncepcja Omiu i p krystalizowaa si dugo (musiay nawet przez to ulec przesuniciu plany produkcyjne), a posta centralna, przeywajcy depresj Guido Anselmi, staa si ostatecznie reyserem filmowym tu przed rozpoczciem realizacji. Natomiast prawie od pocztku - od pobytu na kuracji w umbryjskich termach w Chianciano - Fellini przewidywa, e opowie pewnego rodzaju wariant "Czarodziejskiej gry" o inteligencie w najlepszym okresie aktywnoci, ktry musi si wyczy z intensywnych zaj, by zdiagnozowano mu jakie niezbyt grone dolegliwoci zdrowotne. O cakowitym odseparowaniu nie ma mowy, bo trwaj wanie prace wstpne do epickiego filmu o wiecie po III wojnie wiatowej (skal przedsiwzicia ujawnia budowana dekoracja rakiety, sigajca ju siedemdziesiciu metrw); wyrwanie ze zwykego rytmu powoduje jednak, e Guido, nkany koniecznoci rozwizywania wielu problemw, popada w kryzys. Nie jest pewny postanowie twrczych, widzi niezrczno materiau ze zdj prbnych i niesprawno jzyka filmu w ogle, marzy o muzie zniechcony niedoskonaoci ony i kochanki, mczy go presja rnych ludzi z otoczenia, a take konserwatyzm katolickich hierarchw i powierzchowno mediw; powracaj do we wspomnieniach uroki i kompleksy dziecistwa, zwaszcza erotyczne (najbardziej ekspresyjny ich przejaw to taczca rumb, diabelsko bujna w ksztatach, pierwotna Saraghina) i owo poczucie wiecznej woskiej niedojrzaoci emocjonalnej. Pogra si coraz bardziej w konfuzji, ale oto wypltuje si z psychicznego wiru w sposb najatwiejszy: przez poddanie si prostocie. Objawienie, e trzeba tylko akceptowa wiat, a wszystko si uoy, wyraa Fellini cyrkowym korowodem w finale, gdzie poznane wczeniej osoby z rzeczywistej teraniejszoci, wspomnie i imaginacji bior si za rce, krc na planie filmowym u stp rakiety majcej uratowa przed zagad: chaos zmieni si magicznie w defilad ycia. Mgby ten fina wypa aonie, gdyby go nie wyprowadzi poeta. Trudno si bowiem usprawiedliwia ucieczka w krg leniwej zgody i wynoszenie na piedesta radoci cyrkowego zapomnienia. Niechybnie te puenta dlatego jest rozbrajajco dobra, e tak bardzo subiektywna: Fellini kocha cyrk nieprzemijajc mioci prowincjonalnego mieszczucha i zamiast podda w nim analizie artystyczn uud, mitologizuje jego mitologi atwej nieodpowiedzialnoci, widzc yciowy autentyzm w poczeniu technicznej precyzji i improwizacji. Rwnie w przyszoci ta szczeglna mio do spektaklu iluzji bdzie zarwno jego saboci - przede wszystkim w mocno niedoskonaym zobrazowaniu "Satiriconu" Petroniusza - jak, znacznie czciej, si. W kocu bowiem nie ograniczenie krgu podanych dozna decyduje o skali rezultatu: najbardziej twrczy w literaturze dwudziestowiecznej badacze ycia - Proust, Kafka, Joyce uwiarygodnili to dostatecznie. Osobowo Felliniego (ktry w Omiu i p mia niewtpliwe ambicje znalezienia jakiego filmowego ekwiwalentu ich dzie, szczeglnie "Ulissesa") wyklucza ryzykowne mskie emocje otwartych przestrzeni; autor Casanovy podniesie jednak do stopnia umiejtnoci najwyszej imaginowanie caego wiata w studiach rzymskiej Cinecitta. Ucieczka do atwego mitu cyrkowego w Omiu i p jest za tym bardziej prawdziwa, e Fellini przyzna w tamtym wywiadzie z

Orian Fallaci, jak utkn przy pracy nad zoeniem caoci i olnio go, by oprze si wanie na tym: "Zrobiem wic film o reyserze, ktry chce zrobi film i nie moe sobie przypomnie, co w nim zamierzy. Przeycia Guida Anselmiego s czciowo moimi, a wniosek, jeeli mona go nazwa wnioskiem, przedstawia si nastpujco: nie trzeba trwa przy rozumieniu. Trzeba odczu. Trzeba akceptowa siebie". Wniosek bardzo adny, bo bez odkrywania kart stanowi take o szczeroci Omiu i p, dziea uczciwie wychodzcego z dylematu artysty - ktry chciaby odda zoon prawd, lecz boi si odrzucenia, opacznego odczytania intencji i ekshibicjonizmu, nie godzc z kolei na fasz, ktrego chcieliby ode inni - i rozwizanego na poziomie symbolicznym, co raczej bezdyskusyjnie zinterpretowa Tadeusz Lubelski, w zupenej zgodzie z myl Junga, darzonego przez Felliniego nie skrywan estym. Nie w tym jednak gwnie ranga filmu, lecz w awangardowej, rozkwitajcej pomysami, a tak dojrzaej, pynnej, integralnej formie opisu wiadomoci wspczesnego czowieka: w kluczowych latach przeomu Osiem i p jest najwybitniejszym dzieem pomijajcym wzit z literatury fabularno i przedstawiajcym rodkami ekranowymi portret duchowy. Najbliszy takiemu podejciu Resnais oddaje procesy psychiczne towarzyszce stymulujcym je wydarzeniom, a wic krg kojarze, reakcji, take przewidywa; Fellini, rzec mona, skanuje psychik swego bohatera poddanego wanie badaniom lekarskim, przymusowo zawieszonego w czasie. Jest to gwnie przywoywanie ju przeytego, cho take sfera roje i lkw biecych; tylko czciowo film oniryczny jak Zeszego roku w Marienbadzie, zasadniczo natomiast zwizany z rzeczywistoci - take kulturow, specyficznie wosk - i pod egid twrcy teorii indywiduacji miao scalajcy realne z wyobraanym, przy czym cakowicie wyswobodzony z wizw zachowywania chronologii. Uderza wizualnoci i pochania ju od pierwszych chwil niezapomnianej wstpnej sekwencji koszmaru, ktra (podobnie jak w Tam, gdzie rosn poziomki, lecz bardziej spjnie) wprowadza w substancj dziea metafor uwizienia-samouwizienia: Guido Anselmi, zagubiony indywidualista bronicy swojej niezalenoci, w widmowej ciszy tkwi w metropolitalnym korku samochodowym; w klaustrofobicznym lku przed brakiem powietrza, w odseparowaniu betonem tunelu od nieba, a taflami szka i cianami metalu od innych ludzi, obojtnych i nieprzyjaznych. Triumf Omiu i p ostatecznie przypiecztowa zwycistwo filmu autorskiego, ktre przez najblisze lata zechc respektowa rwnie potni producenci przemysu kinowego. Arcydzieo Felliniego bardziej te chyba nawet ni Obywatel Kane stanie si wzorem dla wierzcych w obraz ekranowy i, jakkolwiek samo ze znaczn przesad uwaane tylko za film o powstawaniu filmu, otworzy pole dla bardzo wielu przedsiwzi autotelicznych. Osobliwoci nie lada jest natomiast to, e Fellini naprawd przeyje opisany kryzys reysera, przez kilka lat (1966-1968) borykajc si na prno z zamierzon w podobnej poetyce "Podr Giuseppego Mastorny" i nie dowierzajc wanie temu instynktownemu odhamowaniu, w jakie kaza uwierzy Guidowi. Ostatecznie jednak rozpozna, e w swoim okresie twrczej "inkubacji" musi przej przez faz antypatii do majcego powsta utworu. Powrciwszy do krgu wasnych zmyle zdoa poprzez nie, jak si okae, wyrazi nie tylko samego siebie, lecz transformacje wiata i tego, ktry zna, i tego, ktrego obrazy docieraj do niego ju przetransformowane. [1965] OSKARONY, OBZALOVANY, Jn Kadr, Elmar Klos. Czechosowacja. Scenariusz: Jn Kadr, Elmar Klos. Pierwowzr scenariusza: Lenka Haskova - nowela "Obzalovany". Wykonawcy: Vlado Mller (Josef Kudrna), Jaroslav Blazek (przewodniczcy sdu), Jir Menzel 93' Elektrownia w Blahovicach, triumfalna budowa socjalizmu wielkoprzemysowego, zostaa zgodnie z planem oddana do uytku w roku 1955, lecz prokuratura wykrywa nieprawidowe przekroczenia kosztw i naduycia finansowe. Oprcz malwersantw oskarony zostaje dyrektor, ktry nie tylko osobicie angaowa si w skuteczne przypieszenie prac, ale mia ustne przyzwolenie ministra na wypat wwczas jeszcze pozaregulaminowych premii motywacyjnych (urosy do kwoty miliona koron). Owszem; pochonity sprawami kluczowymi Kudrna mao zwaa, co podpisuje, i zodzieje naduyli jego

zaufania ale nie czuje si winny, zwaszcza e znikn gdzie inynier, ktremu powierzy sprawy premiowe. Majcy by kompromisem trzymiesiczny wyrok z zaliczeniem aresztu ledczego przyjmuje jak obelg. Bdzie si odwoywa do sdu wyszej instancji. W przeciwnym wypadku on, komunista od dwudziestu lat, wizie z czasw Benesa i z obozu koncentracyjnego, szanowany fachowiec, ktry przeszed wszystkie szczeble awansu od zwykego elektryka, straci wiar w sens pracy. Inna sprawa, e gdyby jeszcze raz mia budowa w identycznych warunkach, znw podjby si zadania. Premie zostay zniesione w roku 1949, bo ich sens uwacza godnoci robotnika; no, ale za par lat okazao si, jaki jest lakmus wiadomoci sensownej pracy, mieje si poprzednik Kudrny, inynier rozumiejcy jeszcze sprzed wojny zasady organizacji przedsibiorstw (Klos niechybnie te je rozumie; w latach trzydziestych dziaa jako mody filmowiec w wytwrni w Zlinie, gdzie krloway sawne zakady obuwnicze Basy). awnik, namwiony niegdy na t funcj wanie przez Kudrn - co poniekd narzuca mu wiksze zobowizania do przemylenia sytuacji - stwierdza, e nie sdzi si tu waciwie dyrektora, tylko socjalizm. To troch odautorskie stanowisko uzupeniaj glosy chrku greckiego trjki dziennikarzy. Wtrcone do bogatego zestawu argumentw i przesanek pomagaj w snuciu wnioskw, cho nie zmierzaj do tego oczywistego: o nieuniknionej korupcji entuzjastycznego systemu nakazoworozdzielczego. Na to jeszcze stanowczo za wczenie w kinie realsocjalistycznym. Usprawiedliwienie otwartoci Oskaronego w ogle dane jest tym, e w filmie krytycznie ocenia si wydarzenia okresu stalinowskiego, kwestie polityczne odsunite s na bok, a linie podziau przebiegaj na tle spraw gospodarczych i finansowych pomidzy ludmi prawymi i nieuczciwymi, aktywnymi i pasoytami, zasadniczymi i oportunistami. Moralitet Kadara i Klosa stawiajcy czowieka przeciwko systemowi nie ma ponadto tonu oskarenia, lecz raczej elegii na cze gincej klasy czerwonych idealistw, ktrzy wykonywali zadania partyjne uwikani w nierozwizywalne dylematy lub, pokonujc dodatkowe trudnoci niewyksztacenia i dajc z siebie w zapamitaniu wszystko, nie zauwaali wasnej naiwnoci pord ludzi trzewo oceniajcych realia. Ten dramat w niejednym punkcie zbieny jest z Wysz zasad, o wiele jednak bardziej aktywny w dyskursywnoci i przedstawiony w innej, nowoczesnej formie publicystycznej, acz wyranie bogatszej ni doranie uytkowa. Kady film czechosowackiego teamu reyserw jest inny warsztatowo; za rok dopeni Sklepem przy gwnej ulicy wraenie, e potrafi wykorzystywa jzyk filmu podobnie szeroko jak Clement (cho z wielu rodkw najbardziej chyba lubi wybiera odcie ekspresjonistyczny). Oskaronego zrealizowali w porzdku chronologicznym pitnastogodzinnej rozprawy jako dramat sdowy z retrospekcjami w stylu Anatomii morderstwa i nawet podobnymi funkcjami sdziego oraz dobrodusznego (niemniej sumiennego ) adwokata, w tym wypadku nieco zagubionego, bo to jego debiut z urzdu; Klos i Kadar wietnie obsadzili w tej roli Jirego Menzla. Nie tylko on oraz autentyczny sdzia nale do wykonawcw niezawodowych; nieprofesjonalistw lub aktorw wywodzcych si ze scen pozastoecznych jest wicej. Aranacja obsady daa bardzo podany efekt naturalnoci, czyli to wanie wraenie, ktrego nie potrzebowa bra pod uwag Preminger, ale o ktre, nie zawsze z powodzeniem, musia si stara Cayatte. Ciar gatunkowy tak pomylanej dyskusji o odpowiedzialnoci, sensie inicjatywy i sytuacji "ludzi jak ziarenka midzy kamieniami myskimi" zawiera si w obfitym dialogu; ma on jako znakomit, ale niezalenie od tego energii kinetycznej dodaje Oskaronemu ruchliwa, podkrelajca sensy kamera. W nastpnym filmie, swoim arcydziele, Kadar i Klos powierz dla odmiany gwne zadania obrazowi i profesjonalnej perfekcji protagonistw. [1965] OSTATNI COWBOY, LONELY ARE THE BRAVE, David Miller. Stany Zjednoczone Scenariusz: Dalton Trumbo. Pierwowzr scenariusza: Edward Abbey - powie "Brave Cowboy". Zdjcia: Philip Lathrop. Muzyka: Jerry Goldsmith. Monta: Leon Barsha. Wykonawcy: Kirk Douglas (Jack Burns), Walter Matthau (szeryf Murray Johnson), Gena Rowlands (Jerri Bondi), Michael Kane (Paul Bondi), William Schallert (Harry), Carroll O'Connor (Hinton), Bill Raisch (jednorki Lopato), Dan Sheridan (zastpca szeryfa Glynn), Martin Garralaga (wczga), William Mims (policjant uderzony przez Burnsa na posterunku), Karl Swenson (kaznodzieja w areszcie), George Kennedy (Gutierrez).

Joel Bryna Universal International 107' Panavision Western wspczesny nieszczeglnie wytrzymuje symbolik swojego gatunku, jeeli za udaje si w nim zachowa naturalno, to przy minimalnym jej przywoywaniu i zawsze wtedy, gdy tematem filmu jest poczucie swobody na otwartych przestrzeniach, a przedstawione sytuacje przekonuj, e legendarny Zachd - gdzie wolno bya ideaem najwyszym - bezpowrotnie przemin. Tak wanie dzieje si w Ostatnim cowboyu, moe najlepszym w ogle westernie z Ameryki zindustrializowa nej (miejscem wydarze jest pogranicze Arizony i Meksyku w roku 1953). Mit zostaje tu przywoany nie po to, by uy patetycznych tonw - lub przeciwnie, by dokona jego kompromitacji - lecz aby czule przedstawi pikno legendarnego etosu, z naiwn prostot i wiernoci zachowywane przez bohatera. Jack Burns, miesznie niedzisiejszy kowboj wdrujcy tu i tam za prac ze sw trzyletni klacz Whisky, waleczny weteran wojny koreaskiej, dowiaduje si o uwizieniu przyjaciela, ktry ukrywa imigrantw z Meksyku. Prowokuje bjk, by trafi za kraty i pomc mu zbiec do kryjwki w Sierra Madre na terytorium meksykaskiego Sinaloa, gdzie moe jeszcze nie trzeba, jak w Stanach, przekwalifikowa si na niemie pasanie owiec; Paul jednak - pogodzony z rzeczywistoci inteligent, onaty z pochodzc ze Wschodniego Wybrzea malark - woli legalnie odby dwuletni kar i nadal mieszka z rodzin tutaj. Jack ucieka wic sam, nie dbajc, e musi to cign pocig, w ktrym bdzie mia przeciwko sobie typowych funkcjonariuszy z agresywnego i ksenofobicznego Poudnia, wciekych, e musz si mczy w upale. Niewielu traktowa bdzie z rozbawieniem jego ksiycowo, a ukryt sympati obdarzy go waciwie tylko dowodzcy obaw szeryf. Ten chtnie daby mu si wymkn, zwaszcza e Jack budzi podziw pioniersk sprawnoci, znalazszy sposb nawet na tropicy go migowiec - c, kiedy uciekinier nie potrafi rozsta si z koniem. Wanie Whisky bdzie powodem ostatecznej tragedii: poszc si, wpadnie w ulewie pod ciarwk, gdy Jack zaryzykuje przedostanie si na jej grzbiecie przez ruchliw szos. Szeryf chroni zbiega do koca, wyjaniajc, e nie rozpoznaje go w ciko rannym czowieku odwoonym ambulansem. Musi jednak podporzdkowa si pragmatyce subowej, a poza tym jest wyjtkiem w nietolerancyjnej Ameryce: "miali s samotni" - jak gosi oryginalny tytu filmu, w widomy sposb zwizany ze swymi autorami ze rodowiska lewicowych ydowskich inteligentw, przeladowanych w czasach maccarthyzmu. Scenariusz napisa Dalton Trumbo, jeden z Dziesiciu z Hollywoodu, zmuszony przez kilkanacie lat do ukrywania si pod pseudonimami w okolicznociach, ktre przedstawi Ritt, Walter Bernstein i Woody Allen w Figurancie; od dawna wsppracuje z wytwrni "Bryna" Kirka Douglasa i by pierwszym, ktry wraz z nim doprowadzi do przeamania bojkotu czarnej listy Hollywoodu, ujawniajc swe nazwisko podczas przygotowywania giganta Spartacus (1960). Tak wic w Ostatnim cowboyu w inny sposb znajduj oddwik te same podteksty, ktre tworzyy W samo poudnie. Nastroje filmu Millera s jednak, pomimo minorowego finau, inne. Take chyba dlatego, e tamten czas przemin, a kraj znajduje si w fazie nadziei i otwarcia. Bdc dramatem, Ostatni cowboy w naturalny sposb osiga westernowy dowcip, komizm szczegw, poparty aktorstwem obu gwnych wykonawcw. Poegnanie z czowiekiem swobodnych kresw przebiega z nut nostalgii, ale na pewno bez dtej apoteozy; narracja jest rwnie prosta i czysta, jak mistrzowska w przekazie obrazowym, uwzgldniajca wspaniae sceny mskiego widowiska plenerowego (przejcie z klacz przez piarg pod szczytem gry), przejrzycie zmontowana. Nie ma te subiektywizmu racji ani literackoci - jakkolwiek byy moe obecne w scenariuszu; jest spokojne spojrzenie na realia. Jeeli Ostatni cowboy stanie si troch bardziej symboliczny ni wykreowano go przed kamer, to z racji zewntrznych: znamionuje, w tym samym roku, gdy powstaj Strzay o zmierzchu, poegnanie ze zotym okresem westernu. W nastpnym wierwieczu, nim znw odnajdzie wsplny nurt, gatunek podzieli si na naturalistyczny western biologiczny, samogubny antywestern i epigoskie konserwatywne stereotypy obrazkowe. [1966] OSTRE SLEDOVAN VLAKY, zobacz POCIGI POD SPECJALNYM NADZOREM

OSZUCI, zobacz PERY NA DNIE OTO JEST GOWA ZDRAJCY, A MAN FOR ALL SEASONS, Fred Zinnemann. Wielka Brytania Scenariusz: Robert Bolt. Pierwowzr scenariusza: Robert Bolt - sztuka "A Man for All Seasons". Zdjcia: Ted Moore. Muzyka: Georges Delerue. Scenografia: John Box oraz Terence Marsh. Kostiumy: Elizabeth Haffenden, Joan Bridge. Wykonawcy: Paul Scofield (Thomas More), Leo McKern (Thomas Cromwell), Robert Shaw (krl Henry VIII), John Hurt (Richard Rich), Wendy Hiller (Alice More), Susannah York (Margaret), Nigel Davenport (ksi Norfolku), Orson Welles (kardyna Thomas Wolsey), Corin Redgrave (William Roper ), Colin Blakely (Matthew), Cyril Luckham (arcybiskup Thomas Cranmer), Yootha Joyce (Averil Machin ), Thomas Heathcote (przewonik), Vanessa Redgrave (Anne Boleyn), Anthony Nicholls (wysannik krla do biskupw), John Nettleton (stranik wizienny), Jack Gwillim (przewodniczcy sdu). Highland 120' Technicolor "Gdy mowie stanu zaczn zdradza wasne sumienie dla dobra publicznego, zapanuje w kraju chaos": Thomas More nie zgadza si z argumentem kardynaa Wolseya, e trzeba wywrze nacisk na papiea, by - uniewaniajc maestwo z Katarzyn Aragosk, polubion za pozwoleniem Rzymu wdow po bracie - znw udzieli dyspensy Henrykowi VIII. Krl ju jedzi do Anny Boleyn. Ona moe mu da syna, a racja stanu wymaga nastpcy tronu, gdy upadek rodu Tudorw znw pogry Angli w krwawych walkach dynastycznych o koron argumentuje kardyna. Ale More jako wybitny prawnik inaczej widzi racj stanu. Tym bardziej nie zmieni zdania, gdy Wolsey u kresu ycia popadnie w nieask, on za zostanie po nim pierwszym wieckim kanclerzem kraju: jest niezmienny w kadej porze roku i jako pogodny uczestnik gawd towarzyskich, i jako sprawiedliwy sdzia. Nie znajdujc legalnej podstawy do rozwodu, zoy dymisj; po zerwaniu krla z katolicyzmem przyjmie milczeniem nakaz przysigi na wierno Henrykowi jako gowie protestanckiego kocioa narodowego. To wci godny kompromis. Wszake nie dla porywczego wadcy, ktry moralnie jest przegrany: milczenie kanclerza jest interpretowane jednoznacznie, prawo nie pozwala za osdzi milczenia. Thomas More musi si ugi albo da gow pod topr. Potrzebne tylko faszywe oskarenie; to si zawsze da zrobi. Rwnie jednak czsta jest owa prawidowo, e im nikczemniej traktowa czowieka zasad, z tym wiksz stanowczoci bdzie trwa przy pryncypiach. More si nie ugnie: "Nie czyny moje tropilicie, lecz myli. Weszlicie na niebezpieczn drog, gdy ludzie najpierw wypr si swych serc, a potem cakiem ich wyzbd. Niech Bg ma w opiece nard, ktrego mowie krocz waszymi ladami". Przesanie rwnie aktualne w wieku szesnastym, co w stuleciu totalitaryzmu, w ktrym Thomas More zosta kanonizowany w czterechsetn rocznic mierci dokadnie wtedy, gdy brunatny i czerwony terror rozptywa powszechne ju mordowanie inaczej mylcych. Z pewnoci wic napisanej niedawno sztuce ogromne powodzenie na scenach wiata uatwi temat. Rozwaa ona jednak humanistyczne racje niezalenoci sdu w sposb wyjtkowo intelektualny i dyskursywny; niewielkie zaiste wydawaa si mie szanse na ekranie, gdy scenariusz sporzdzi sam autor, a realizacji podj si reyser, owszem, szanowany i gboko zwizany z duchem tej opowieci - co atwo odkry w wielu jego filmach - lecz uwaany za eklektyka i poza Histori zakonnicy nie majcy od dziesiciu lat osigni. W tym stanie rzeczy ekranow wersj Oto jest gowa zdrajcy mona zaliczy do wikszych rewelacji w historii kina. Od samego prologu, w ktrym kamienne gryfony zowrbnie czyhaj na tle ponurego nieba nad Tamiz, od milczcego popiechu posaca kontrastujcego z nieruchomoci rzecznych trzcin i powolnym dostojestwem jej nurtu, film nie nosi nawet ladu swego rodowodu, pierwsze za wymiany sw odbywaj si w spokojnym krajobrazie pomidzy rzeczywistymi ludmi swoich czasw, nie za pomidzy ich wyrazicielami scenicznymi, cho wielu aktorw powtarza tu swoje kreacje teatralne. Mona powiedzie, e szczeglnemu uniwersalizmowi caoci naleycie posuy wanie ten klasycyzm warsztatu, jaki cechuje Zinnemanna ale te jego metoda okazuje si tu uderzajco ywa: nie chodzi o to,

e sowo jest rwnowaone przez obraz, lecz e obrazem, montaem, gestem aktorskim bez pomocy sw zostao wyraone ogromnie duo, a zawsze w sposb naturalny. T sam yw naturalno wnosi te siedmioro gwnych aktorw z jake ciepo ludzkim Paulem Scofieldem, z krlewskim zacietrzewieniem Roberta Shawa i doskonale wyobraonym przez Johna Hurta kamuflaem pazernej, strachliwej miernoci; olimpijskim dopenieniem suy Orson Welles w epizodzie ukazujcym Wolseya. Niedostatkiem jest co, co tkwio w samej sztuce: w kocowej czci nieubaganie przewaa statyka i rozbudowanie werbalne, co osabia wraenie pierwszych partii, cho Zinnemann zakoczy z imponujco lapidarn moc. Mona te ywi zastrzeenia do zbytniej dychotomii rozoenia racji; ale te, jak si zdaje, Bolt i Zinnemann wiadomie zrezygnowali z szerszej puli argumentw - take po stronie bohatera, czoowego myliciela renesansowego - na rzecz urody obrazu, w ktrej oprcz detali oprawy historycznej (z dostosowan do stylu epoki muzyk) liczy si te bardzo elegancja i dramaturgia koloru. [1965] OTO TWOJE YCIE, HR HAR DU DITT LIV, Jan Troell. Szwecja Scenariusz: Bengt Forslund, Jan Troell. Pierwowzr scenariusza: Eyvind Johnson - powie "Romanen om Olof". Zdjcia: Jan Troell. Muzyka: Erik Nordgren. Scenografia: Rolf Boman. Monta: Jan Troell. Wykonawcy: Eddie Axberg (Olof), Ake Fridell (Nicke Larsson), Per Oscarsson (Niklas), Gunnar Bjrnstrand (Lundgren), Signe Stade (Maria), Allan Edwall (August), Stig Trnblom (Fredrik), Ulla Sjblom (Olivia), Ulf Palme (Larsson), Max von Sydow ("Smlands" Pelle), Catarina Edfeldt (Maja), Gudrun Brost (opiekunka), Ulla Akselson (matka), Holger Lwenadler (Kristiansson), Jan-Erik Lindqvist (Johansson), Brje Nyberg (majster w tartaku), Tage Jonsson (Linus), Ulla Blomstrand (Efrisina), Bengt Ekerot (Byberg), Anna Maria Blind (ona Augusta), Gran Lindberg (Olsson), Tage Sjgren (Lund), Birger Lensander (kierownik cegielni), Friedrich Ochsner (kowal), Millgird Bjrklund (dziaaczka zwizkowa), Bertil Linn (Gustaf), Lennart Klefbom (sekretarz zwizku). Svensk Filmindustri 167' Eastman Color (3 wstawki) Znakomita ekranizacja na poy autobiograficznego cyklu powieciowego Eyvinda Johnsona, szeroko opisujcego codzienno peryferii kraju w latach 1914-1918. Najwybitniejszy debiut kina szwedzkiego, szczeglnie radosny, bo bezporednio nawizujcy epickim realizmem do narodowych tradycji Sjstrma, Stillera i pniejszej ich kontynuacji podjtej przez Sjberga, ustawia od razu trzydziestopicioletniego Troella pomidzy czoowymi filmowcami nowej generacji: Sjmanem, Widerbergiem i Donnerem, krytykiem i reyserem przybyym z Helsinek. Gdy Bergman przeywa faz niepewnoci twrczej, jego modsi konkurenci nie tylko zapeniaj luk, ale wprowadzaj kino szwedzkie do czowki europejskiej. Lata 1965-1967 to kilka wartociowych filmw w kadym sezonie, co ma jawny zwizek z niedawn reform podatkow, utworzeniem systemu pastwowych dotacji, a take Szwedzkiego Instytutu Filmowego. W roku 1966 nagroda Instytutu przypada wanie Troellowi za Oto twoje ycie - w uznaniu epickiej potgi dziea, wyjtkowego wyczucia klimatu epoki i umiejtnoci gbokiego przedstawienia ludzi. Dla rwienika XX wieku, Olofa z graniczcej z Finlandi pnocnej prowincji Norrbotten, czasy I wojny wiatowej s niewiele atwiejsze ni dla chopcw z Europy centralnej. Cho kraj nie jest niszczony udziaem w konflikcie, to wci panuj w nim bieda i gd. Olof zaczyna pracowa ju jako czternastolatek. Gdy opuszcza dom opiekunki, zostaje pomocnikiem flisakw; pniej znajduje zatrudnienie w cegielni i tartaku, ale obserwowane sytuacje, zetknicie si z ruchem zwizkowym i sia charakteru pchaj go wyej. Zaczyna czyta, uczy si, przemyliwa o wyjedzie do Ameryki. Wiosn roku 1916 udaje mu si zosta chopcem do wszystkiego przy iluzjonie w Boden; tu te przeywa pierwsz mio. Gdy objeda w lecie pnocne rejony kraju jako pomocnik operatora kina wdrownego, poznaje znacznie od siebie starsz "Krlow Jarmarku"; zostaje z ni przez jaki czas, gdy po ktni z wacicielem egna si z prac w kinie, ale i te dowiadczenia nie trwaj zbyt dugo. Olofa wcigaj idee zwizkowe Niklasa, dziaacza zwizku kolejarzy. Wiadomo ju, e nie zostanie w stronach rodzinnych.

Po raz ostatni odwiedza opiekunk i matk i - skoro przy kolei te nie popracowa dugo wobec zaamania si podjtego przez zwizek strajku - wyrusza na poudnie, by poszuka miejsca w szerszym wiecie. Chocia Oto twoje ycie jest najduszym z nakrconych do czasu jego powstania filmw szwedzkich, to przetransponowanie czterotomowej powieci Johnsona wymagao i tak sporej zrcznoci scenopisarskiej. Gwne zalety wynikaj tu jednak, zgodnie z uzasadnieniem nagrody pastwowej, z reyserii: Troell nie wszdzie da sobie rad z udwigniciem ciaru caoci tak, by utrzyma impet dramaturgiczny, natomiast spisa si imponujco jako inscenizator obrazu. Znajc dobrze tradycj sztuki ekranu w tym, co w niej najlepszego, opowiedzia histori Olofa poprzez odwoanie si do epiki poprzednikw. Przypominaj si Griffith, Renoir, Donskoj i Ford, przy czym najbliej moe (co narzuca sam temat oraz jego odniesienia) do Dziecistwa Gorkiego oraz Wrd ludzi; ale wszystko ma charakter zdecydowanie skandynawski i optyk nawizujc do kina z lat przedstawianych wydarze. Sia indywidualnoci autorskiej jest przy tym tak dua, e nie ma mowy o naladownictwie - jakkolwiek, owszem, mona mwi o debiutanckim popisie biegoci formalnej, nie tyle eklektycznym, co synergicznym. Najlepszym jej przykadem jest synna sekwencja przedmiertnej maligny ony flisaka na pocztku drugiego kwadransa filmu; to jedna z trzech rnej dugoci wstawek barwnych, przy czym kada z nich zachwyca racj wprowadzenia i estetyk uycia koloru (tym bardziej gdy si wie, e Troell jest daltonist). W sekwencji tej konajca na grulic kobieta widzi swych dwu zmarych malcw pord zotego pola pszenicznego; usiujc pody za nimi, trafia do domu, ktrego pochodzenie, waciciel i sens muzyki dobiegajcej z tuby gramofonu pozostan tajemnic wzit przez ni do grobu, bowiem obrazw nie da si zinterpretowa. Na tym jednak polega ich poetycka sia; obecno za takich obrazw ma oczywiste znaczenie w sumie, do ktrej Troell wcza te ujcia z kronik i - motywowane zajciem bohatera urywki z fabularnych projekcji iluzjonowych. Wszystko daje zdumiewajco silne przywoanie ksztatw epoki od strony tych, ktrzy s tu postaciami pierwszoplanowymi: plebejuszy. Wizja jest zarazem zbiorowa, jak osobowa. To wiadomo dojrzewajcego duchowo Olofa. Udao si tym bardziej, e Eddie Axberg nienagannie udwign zadania protagonisty, liczne za towarzyszce mu postacie zostay z mniejszym lub wikszym rozmachem werystycznym, ale zawsze ze wiadomoci przedstawianego czasu odtworzone przez bardzo dobrych szwedzkich aktorw, w kilku przypadkach ze cisej czowki. Witalnie opowiadane obrazami Oto twoje ycie, statecznie epickie, a przecie w oczywisty sposb nowofalowe, jest nastpnym radosnym dowodem odnowy kina w latach szedziesitych. [1966] OTOTO, zobacz MODSZY BRAT PANIE I PANOWIE, SIGNORE & SIGNORI, Pietro Germi. Wochy, Francja Scenariusz: Pietro Germi, Luciano Vincenzoni, Agenore Incrocci, Furio Scarpelli. Zdjcia: Aiace Parolin. Muzyka: Carlo Rustichelli. Monta: Sergio Montanari. Wykonawcy: Virna Lisi (Milena Zulian), Gastone Moschin (Osvaldo Bisigato), Alberto Lionello (Toni Gasparini), Olga Villi (Ippolita Gasparini), Nora Ricci (Gilda Bisigato), Gigi Ballista (dr Giacinto Castellano), Gustavo D'Arpe (Sante Scarabello), Franco Fabrizi (Lino Benedetti), Giulio Questi (Franco Zaccaria), Beba Lonar (Noemi Castellano), Patrizia Valturri (Alda Cristofoletto), Carlo Bagno (ojciec Aldy), Sergio Fincato (adwokat Maschio), Alberto Rabagliati (Galeazzo Casellato), Moira Orfei (Giorgetta Casellato), Gia Sandri (Betty Scodeller), Elia Guiotto (None Soligo), Virgilio Scapin (ksidz Schiavon), Virgilio Gazzolo (dziennikarz Tosato), Quinto Parmeggiani (Bepy Scodeller), Giacomo Rizzo (prezes Egisto Scodeller), Aldo Puglisi (sier. Mancusco), Giuseppe Perini (komendant policji Potenza), Antonio Acqua (prokurator Scarfiotti), Stefano Satta Flores (Orlando), Lauro Rubin (Ivo Bastanzi), Ruggero Dal Fabbro (Tonello), Giancarlo Fontanieri (dyrektor banku Padovan), Leoni Leon Bert (matka Osvalda). DEAR R.P.A. Films du Si`cle 129'

"Melius est abundare, quam deficere" - lepszy nadmiar ni niedosyt - uwaali Rzymianie. Tym te kieruje si Germi w trzecim sarkastycznym filmie o woskich obyczajach i prawach, ju nie na Sycylii, ale na przeciwlegym kracu kraju. Sceneri jest stutysiczne Treviso w centrum od dawna zamonej i ustabilizowanej prowincji weneckiej. Chodzi zatem o wietnie prosperujcych mieszczan i nie o zacofanie, tylko o zepsucie, o woskie zbytki seksualne w uczynku, mowie i myli - na czele z obsesjonalnym kornutyzmem: gdy gdzie indziej rozmow zaczyna si od pogody, to w Italii od docieka, kto ostatnio zosta rogaczem, czyli cornuto. Struktura Pa i panw zdecydowanie ustpuje Rozwodowi po wosku czy Uwiedzionej i porzuconej, jest waciwie zbiorem skeczw ulokowanych w trzech nierwnej dugoci, dosy luno ze sob zwizanych nowelach. rodkowa to film samodzielnie penowymiarowy, przedstawiajcy klsk czeka prostolinijnego (mia dosy ony i postanowi jawnie prowadzi na uboczu nowe ycie, skutkiem czego zosta zaszczuty i ubezwasnowolniony, bo spoeczno respektujca normy - w tym normy cudzostwa nie cierpi odmiecw); ostatnia jest klasyczn opowieci redniometraow o szeciu czonkach mietanki towarzyskiej, ktrzy po kolei wykorzystali wiejsk szesnastolatk (wysan przez ojca do Treviso po zakup wa do polewania), co kosztuje ich grub sum dla zapobieenia wyrokowi za deprawacj nieletniej, a on jednego z winowajcw jeszcze dodatkowo rewan ze strony ojca dziewczyny. Pierwsza, krtsza anegdota - o tym, jak pewien frant umyli skorzysta na rozpuszczeniu faszywej wieci o swej impotencji - jest natomiast o tyle uzasadniona, e suy wprowadzeniu bardzo licznej galerii postaci. Rne s te tonacje. Najpierw agresywna farsa, tyle jadowita, co banalna, potem dramat w przebraniu tragikomedii, wreszcie satyra na obyczaje zaaranowana jako rozpasana groteska. Szczeglnie sekwencjom kocowym przydaoby si wicej finezji. Scenariusz dawa zreszt takie moliwoci, wcznie ze zrcznymi puentami, paradoksami i zamkniciami wtkw (ojcu uwiedzionej Aldy ulega w oborze wanie ona rzekomego impotenta) ale Germi wiedzia, komu chce podsun to krzywe zwierciado: Panie i panowie przynios w Italii rekord kasy. Mniej zorientowani we woskiej specyfice mylili natomiast do powszechnie przedstawian materi powszedni z wulgarnoci autorw opowieci; std gone protesty po skdind nieoczekiwanej gwnej nagrodzie festiwalu w Cannes. Owszem, duo w szyderczym konglomeracie przesady, wszystko jednak bierze si z inteligentnego i sprawiedliwego wydobycia kwintesencji zachowa i automatyzmw mylowych w kraju, ktrego normy zostay sporo w tyle za szybk modernizacj. [1960] PASAERKA, Andrzej Munk. Polska. Scenariusz: Zofia Posmysz, Andrzej Munk. Pierwowzr scenariusza: Zofia Posmysz - suchowisko radiowe "Pasaerka z kabiny 45" i sztuka telewizyjna oparta na tym suchowisku. Zdjcia: Krzysztof Winiewicz. Muzyka: Tadeusz Baird. Scenografia: Tadeusz Wybult. Opracowanie materiau zdjciowego: Witold Lesiewicz. Monta: Zofia Dwornik. Wykonawcy: Aleksandra lska (Lisa), Anna Ciepielewska (Marta), Marek Walczewski (Tadeusz), Maria Kociakowska (aufseherin Inga Weniger), Irena Malkiewicz (oberaufseherin Madel), Leon Pietraszkiewicz (untersturmfher Grabner), Zbigniew Szymborski (rapportfhrer), Kazimierz Rudzki (przewodniczcy komisji Czerwonego Krzya). ZRF Kamera 61' Premiera: 1963 Dyaliscope Swojego najwaniejszego dziea - rozrachunku z niemieck moralnoci czasu wojny i niemieck ocen tamtych wydarze we wspczesnoci - Andrzej Munk nie mg ju dokoczy. 20 wrzenia 1961 ginie w wypadku samochodowym. Stao si to wanie w okresie, gdy wayy si losy ksztatu jego Pasaerki; historii spotkania po kilkunastu latach nadzorczyni z obozu koncentracyjnego i winiarki, z ktr stoczya niegdy walk charakterw.

Nie jest zreszt do koca pewne, czy to wanie Marta wesza w angielskim porcie na pokad transatlantyku pyncego do Niemiec; moe chodzi tylko o kogo bardzo podobnego. Wystarcza to przecie, by Lisa zostaa najgbiej poruszona, zanim jeszcze po raz pierwszy od kilkunastu lat postawi stop na ziemi niemieckiej: najpierw opowiada upiknion histori o Marcie i swej obozowej przeszoci mowi, ktry nie zna Starego Kontynentu i niczego dotd nie wiedzia, potem sama rozpamituje tamte wydarzenia, sofistycznie bronic wasnych racji. Istot dramatu miay by wanie odniesienia pomidzy teraniejszym a przeszym, zdolno do przewartociowania postawy przedstawicielki rasy panw. Lisa bya tylko sumiennym funkcjonariuszem, idealistk porzdku totalitarnego, bez zdeprawowania wadz czy korupcj. Tak przynajmniej uwaa. Pozostajc w sferze jej subiektywnego osdu, film konfrontuje go z rzeczywistoci obrazu. Do chwili tragicznego wypadku Munka nakrcone zostay plenerowe ujcia w obozie owicimskim oraz na statku. Brakowao scen atelierowych. Byo do oczywiste, e praca znajdowaa si w fazie krytycznej: w stosunku do oryginalnej fabuy Zofii Posmysz nastpio znaczne rozbudowanie wydarze z lata 1943, przesunicie punktu cikoci z moralnopolitycznych analiz biecych na opis syndromu totalitarnego tam, gdzie wystpowa najintensywniej. Podobnie nie ulegao wtpliwoci, jak zmiana ta bya twrcza. Styl reyserii Munka w sekwencjach retrospekcyjnych wyglda wyranie inaczej ni w jego filmach poprzednich (biorc rwnie pod uwag dokumenty, od ktrych zaczyna): rzeczowy, lapidarny, niepieszny opis przedmiotowy zblia go do prozy Tadeusza Borowskiego, a wiele scen - jak choby proces mordowania gazem obserwowany przez Lis czy porzdkowanie kijem stosu zwok na wzku - naley do najcelniejszych pord relacji o obozach. S te jednak w nakrconym materiale partie gorsze i niewypenienia. Nie sposb rozstrzygn, jakie ostatecznie ksztaty przybraoby rysujce si wielkie przedsiwzicie. Caa historia starcia psychicznego pomidzy bronic swej godnoci Mart a zamierzajc wychowa wdziczn niewolnic Lis bya ju natomiast caoci na tyle zamknit, e przyjaciele Munka postanowili film przedstawi. O dokoczeniu go raczej nie byo mowy; nie poczyniono te dokrtek. Konstrukcja caoci zostaa objaniona komentarzem pozaekranowym, sceny wspczesne reprezentuj pojedyncze fotosy. Cig narracj maj tylko pierwsza, krtka opowie Lisy dla ma o winiarce, ktra pod wpywem wzbudzonej sympatii zostaa przez ni po zachorowaniu ocalona od mierci, i druga, blisko godzinna, blisza prawdy rekapitulacja przebiegu wydarze: jak Lisa usiuje Mart ubezwasnowolni, wykorzystujc, e w obozie znajduje si te jej narzeczony, i jak Marta wytrzymuje prby zamania woli, przechodzc ostatecznie do moralnego kontrataku, ktry zmusi Lis do nieusuwalnego konfliktu sumienia. "Chocia nie bdziemy odgadywa odpowiedzi, ku ktrym zmierza, zdoamy by moe powtrzy pytania, ktre sobie zadawa": kluczem do spenienia zamiaru z czytanych przez Tadeusza omnickiego sw komentarza s znaki zawarte w kreacjach Aleksandry lskiej i Anny Ciepielewskiej. Jakkolwiek bowiem tak uwane s tu szkice owicimskiego ta, nie chodzi o zewntrzny wiat uprzedmiotowiony, ktrego patos i brutalna dynamika s wiadomie redukowane do minimum; chodzi o duchowe reakcje na stan rzeczy, ktry czyni nieprzydatnym dotychczasowe zasady humanistyczne. Reakcje, uzewntrzniane przede wszystkim w spojrzeniach. Pasaerka naley do najwietniejszych ekranowych spektakli spojrze. Nie wszystko w tych znakach mona rozszyfrowa, co z pewnoci jest nieprzypadkowe. Munk nie tylko nie znalaz jeszcze odpowiedzi, ale take nie zamierza ich dawa; zapewne raz jeszcze postanowi powtrzy t bulwersujc niejednoznaczno obecn w Eroice i Zezowatym szczciu. By sceptykiem, ktry indaguje i wtpi, uwaajc to za waniejsze od konkluzji. Wanie dlatego jego strata okae si dla polskiej kinematografii w czasach postpujcej stagnacji lat szedziesitych tak dotkliwa. [1961] PNA JESIE, AKIBIYORI, Yasujiro Ozu. Japonia. Scenariusz: Kogo Noda, Yasujiro Ozu. Pierwowzr scenariusza: Ton Satomi - powie "Akibiyori". Zdjcia: Yuharu Atsuta. Muzyka: Takanori Saito. Monta: Yoshiyasu Hamamura.

Wykonawcy: Setsuko Hara (Akiko Miwa), Yoko Tsukasa (Ayako), Shin Saburi (Soichi Mamiya), Mariko Okada (Yuriko Sasaki), Ryuji Kita (Seiichiro Hirayama), Nobuo Nakamura (Taguchi), Keiji Sada (Shotaro Goto), Kuniko Miyake (ona Taguchiego), Sadako Sawamura (ona Soichiego), Miyuki Kuwano (Michiko), Shinichiro Mikami (syn Hirayamy), Chishu Ryu (szwagier Akiko), Yuriko Tashiro (Yoko), Masahiko Shimazu (syn Soichiego), Mutsuko Sakura (matka Yuriko), Kakuko Chino (wacicielka restauracji urzdzajcej styp), Hisao Toake (Gokura), Toyo Takahashi (ona Gokury), Shima Iwashita (koleanka Ayako i Yuriko), Fumio Watanabe (Sugiyama). Shochiku 131' Agfacolor Starsi panowie trzej na stypie po przyjacielu umylaj wyda za m jego dwudziestoczteroletni crk. Ayako ani jednak myli o maestwie, przywizana do domu i matki, wci piknej kobiety pod pidziesitk. O Akiko starali si zreszt ongi dwaj spord swatw. Ci maj teraz rodziny, lecz trzeci, profesor Hirayama, owdowia. Gdy wic Ayako nie chce si spotka nawet z tak miym i obiecujcym chopcem jak Shotaro Goto, Taguchi i Mamiya wpadaj na pomys, by najpierw wyda jej mam za profesora. Ten atwo ulega, podtrzymany w decyzji przez syna; wysany z misj Taguchi pokpi wszako spraw i Akiko nie dowiaduje si o tych planach, w przeciwiestwie do ogu znajomych. Jak to bywa, w pogoskach to i owo zostaje ubarwione; w rezultacie dziewczyna gboko obraa si na mam, przekonana o nieposzanowaniu przez ni pamici ojca, natomiast Akiko ma za ze crce, e ukrywa sympati do Shotara, z ktrym traf jednak j poczy. C, podoem tych reakcji jest skryta tsknota obu do zwizku z mczyzn i jednoczesne poczucie lojalnoci. Naleyty porzdek rzeczy zostaje przywrcony przez energiczn przyjacik crki: Michiko wykrywa winowajc, wyjania nieporozumienie i uatwia podjcie ostatecznych decyzji. Jesieni, podczas wsplnej podry urlopowej, Akiko postanawia pozosta we wdowiestwie, cieszc si z rychego zampjcia crki. Po lubie kryje si w ciszy i pustce domu rodzinnego, gdzie nie ma ju nikogo bliskiego. Fina, jake swoisty dla Ozu, najbardziej przypomina Pn wiosn, bo te jest to pewnego rodzaju wariant tamtego filmu, z matk zamiast ojca i Setsuko Har nie w roli osamotniajcej, lecz osamotnianej. Ton opowieci brzmi tu bardziej pogodnie; Pna jesie jest pastelow komedi, z natury fabularnej blisk nawet perypetiom obyczajowym po francusku, ale zupenie inn w rytmie i powcigliwoci aranacyjnej. Skada si na to zarwno kompozycja kadrw - ujcia o spaszczonej perspektywie s nader proste, najczciej ukone z klasycznego dla Ozu punktu dwch trzecich metra nad poziomem podogi, nierzadko w pzblieniach pojedynczych postaci en face - jak kolorystyka, bardzo spokojna w porwnaniu z normami japoskimi. Wszystko sprowadza si do jesiennej harmonii dojrzale prostych rodkw i wyciszonej kontemplacyjnoci. Rivette, Wenders, Schrader i inni entuzjaci mistrza, zachwyceni duchow si tego stylu, postaraj si go uchwyci i bd go przenosi w wiat. Wikszo wyznawcw bdzie przy tym podkrelaa wykadni filozoficzn obrazw, tropic zwizki z buddyzmem zen, szczeglnie w zakresie "mu" - podstawowego pojcia tego systemu. Opisuje ono nico, pustk, neutraln pauz, bdce zarazem wszystkim. Rzeczywicie, do najbardziej fascynujcych momentw w filmach Ozu nale owe zawieszone w czasie, bezludne, statyczne kadry; ale on sam nie opowiada si za tak bezporednim zwizkiem z filozofi buddyjsk, pobaliwie komentujc wysiki interpretatorw. Na Dalekim Wschodzie te wyczone z akcji, pozornie neutralne elementy formalne s odczuwane inaczej. To znak intensywnego dziania si w przestrzeni pozakadrowej, gbokiego dojcia do uwiadomienia sobie wasnego miejsca i zwizku z wszechrzecz. Ich efektem jest jasno i prostota widzenia; bo Pna jesie, jak stwierdza sam autor, mwi o prostocie pozornie skomplikowanej istoty ycia. Oczywicie, gosi te pochwa wsplnoty rodzinnej i przyjacielskiej; jest komedi o swataniu i komplikacjach wzajemnych perswazji, liryczn opowieci o troskliwoci bliskich ludzi. Pogodna konkluzja wszystkiego brzmi jednak wanie najprociej: e rzeczy najlepiej zostawi naturalnemu biegowi. [1960] PERLICKY NA DNE, zobacz PERY NA DNIE

PERY NA DNIE, PERLICKY NA DNE, Jir Menzel, Jan Nemec, Evald Schorm. Czechosowacja. Scenariusz: Bohumil Hrabal, Jir Menzel, Jan Nemec, Evald Schorm, Vera Chytilov. MIER PANA BALTAZARA (SMRT PANA BALTAZARA): Reyseria: Jir Menzel. Zdjcia: Jaroslav Kuzera. OSZUCI, Reyseria: Jan Nemec. DOM RADOCI (DOM RADOSTI): Reyseria: Evald Schorm. Zdjcia: Jaroslav Kuzera. BARAUTOMAT "WIAT" (AUTOMAT SVET): Reyseria: Vera Chytilov . Zdjcia: Jaroslav Kuzera. ROMANCA (ROMANCE): Reyseria: Jaromil Jirec. Zdjcia: Jaroslav Kuzera. 121'# 107' Agfacolor (nowela DOM RADOSTI) wiat filmu zostaje wzbogacony o wiat Hrabala: modzi czescy nowofalowcy ekranizuj sze opowiada Doktora. Cho pisa od dawna, zacz szerzej publikowa dopiero pod pidziesitk, w roku 1963, wprzdy poznawszy ycie jako goniec w browarze, dyurny ruchu, prawnik notarialny, komiwojaer, urzdnik samopomocy rzemielniczej, akwizytor ubezpiecze, hutnik, pakowacz makulatury, maszynista teatralny, jak te bywalec praskich piwiarni "Pod Zotym Tygrysem" i "Pod Dwoma Kotami". Powodzenie zdoby natychmiast, wkrtce za bdzie uznany nie tylko za znakomitego stylist i obserwatora, ale za najdoskonalszego wyraziciela czeskiego ducha zarazem Haka, Kischa, apka i Kafk. Teraz chtnie bierze udzia we wsppracy z modszymi o pokolenie reyserami, ktrzy wzajemnie pomagaj sobie na planie: kultura czeska przeywa okres wyzwolenia i radosnego otwarcia. Ostatecznie nowela Passera (opisujca starych kibicw pikarskich i rozpiewane amatorki kart na popoudniowym piwie, nagrodzona pniej Zotym Dukatem festiwalu w Mannheim) zostaje przed premier odczona. Zbir otwiera natomiast pierwsza praca dwudziestoszecioletniego absolwenta FAMU, ktry sam zgosi si do zespou planujcego ekranizacj tumaczc, e Hrabala uwielbia, po czym przy pomocy autora dokona w swej niezbyt nonej treciowo miniaturze najwikszych zmian adaptacyjnych i, jak si uwaa, wanie dlatego najlepiej odda klimat jego prozy. Bliska przyszo potwierdzi, e tym razem Menzel susznie pomg przypadkowi stale rzdzcemu jego losem: to si skoczy "Oscarem"! Historia o mierci Baltazara, mistrza wycigw motocyklowych, jest w istocie opowieci o dzy sensacji: widzowie wybieraj si na Grand Prix w nadziei na katastrof i karmi gawdami o straszliwych wydarzeniach z lat minionych. Prym wiod synny z kart Hrabala stryj Pepin oraz napotkany inwalida. W jedno splataj si czarna drwina, nadrealna poezja i nostalgia za minionymi atrakcjami, przy czym sam wycig ukazany jest w nieco demonicznej wizji przy pomocy teleobiektywu, odrealnionego ruchu oraz naprzemiennego grzmicego akompaniamentu ryku motorw i popularnej witruozerskiej toccaty d-moll Bacha. Oszuci z najprostszej i najbardziej statycznej noweli to dwaj lokatorzy domu starcw, poprawiajcy sobie samopoczucie zmylaniem epizodw z przemijajcego ycia; w finale s ju w trumnach. Trzecia cz sfilmowana zostaa w kolorach, bo chodzi o ogarnitego pasj samorodnego artyst (kadry prezentuj autentyczne prace ludowego malarza Nulizka). Przybywaj do, chcc namwi na polis, dwaj agenci ubezpieczeniowi rycho wszak zmykaj, wystraszeni napotkan ekstrawagancj i opowieciami jego matki. Czwarta historia znw przeciwstawia ycie i mier: w barze samoobsugowym powiesia si dziewczyna. W czasie dochodzenia trwa na pitrze uczta weselna. Gdy pan mody rzuca si na milicjanta i zostaje aresztowany, panna moda - nie chcc zosta w noc polubn sama - rusza w tany, a nastpnie odchodzi z modym plastykiem, ktry wczeniej zwierza si bufetowej, e jego dziewczyna chce popeni samobjstwo. W ostatniej opowieci Cyganka uwodzi modego hydraulika, ktry gow ma zaprztnit gwiazdami filmowymi (najbardziej mu imponuje Gerard Philipe), i spdza noc w jego domu po otrzymaniu przyrzeczenia, e si pobior; miaa to by mio patna, ale zmienia si w prawdziw. Nazajutrz Gaston idzie z dziewczyn do jej taboru i tu staje pod wraeniem romantycznoci cygaskiej w jej rzeczywistym wymiarze...

Take finaowa nowela odniosa oddzielny sukces (Grand Prix w Oberhausen), ale cho jest dzieem inspiratora caego przedsiwzicia, ona wanie przenosi najmniej z pierwotnego klimatu Hrabala, z jego balansowania pomidzy trywialnoci a piknem, a raczej permanentnego przeobraania dosownego i przyziemnego w poetyckie i na odwrt. Jireowi jednak ten bardzo adny obrazek lirycznego realizmu uda si, Nemcowi natomiast zupenie przeciwnie, cho jego czarna miniatura o blagierach ma przecie wszelkie cechy Hrabala. Pery na dnie, przy caym skarbie rnorodnoci, s zbiorem zdecydowanie nierwnym, lecz wanie zbiorem, mnocym wartoci przez wspobecno wszystkich wtkw (samoistnie nowela Menzla daje tylko mikrostudium psychicznych osobliwoci; podobnie malarska historia Schorma, jakkolwiek czny efekt paradokumentalizmu, improwizacji aktorskiej i surrealistycznych atrybutw wynis j znacznie ponad zadan rol). Wyjtkiem jest natomiast opowie wyreyserowana przez Ver Chytilov - jednoczenie najbogatsza fabularnie, zachowujca kontrasty Hrabala, brawurowo pokonujca puapk estetyczn jaskrawego splotu sytuacyjnego oraz samoistna dramaturgicznie przy znacznym rozwiniciu, rwnie obrazowym, materii oryginau - i piknie sfotografowana przez Jaroslava Kuzer, ktrego zadaniem bya take integracja plastyczna zbioru. Pery na dnie, wszdzie przyjte z duym uznaniem, day kolejny objaw niepowtarzalnej rnorodnoci modego filmu czeskiego. [1966] PENIA YCIA, MITASARETA SEIKATSU, Susumu Hani. Japonia. Scenariusz: Susumu Hani, Kunio Shimizu. Pierwowzr scenariusza: Tatsuzo Ishikawa - powie "Mitasareta seikatsu". Zdjcia: Juichi Nagano. Muzyka: Toru Takemitsu. Monta: Susumu Hani. Wykonawcy: Ineko Arima (Junko Asakura), Koshiro Harada (Ichitaro Ishiguro), I George (Genichi Yoshioka), Takahiro Tamura (Sadakichi Uda), Yukari Oba (Harumi Satomura), Toyozo Yamamoto (Karashima), Miho Nagato (Motoko Tanabe), Kaori Shima (Motchin), Sumie Sasaki (Keiko Morishita). Bungei Ninjin Kurabu 107' Grandscope Najbliszy nowofalowej stylistyce europejskiej bdzie wrd modych filmowcw japoskich Susumu Hani, jeden z niezalenych reyserw z krgu "Shochiku", ktra pord wielkich wytwrni krajowych waciwie jako jedyna, pki sprzyjay warunki, dbaa w umowach dystrybucyjnych o uatwienie startu pokolenia uywajcego zupenie innych rodkw wypowiedzi ni jej dotychczasowi liderzy kina obyczajowego. Powinowactwo Haniego i Europejczykw bierze si te w pewnym stopniu z tego, e interesowa si odmiennociami krgw kulturowych, a jeszcze bardziej moe e zaczyna od dokumentu. Bardzo wysoko oceniony przez rodzim krytyk debiut fabularny Furyo shonen (1961), o modziey z zakadu wychowawczego, zrealizowa jako improwizacj aktorsk rzeczywistych kilkunastoletnich sprawcw wykrocze, odbywajcych kar w rnych placwkach reedukacyjnych. Rwnie Penia ycia jest cile zwizana z biec rzeczywistoci i wydarzeniami w yciu kraju, a wiele rl powierzy Hani nieprofesjonalistom. Bohaterka po trzech latach niefortunnego maestwa z egoistycznym lekkoduchem odmawia mowi wyjazdu do Osaki; wraca do pracy w teatrze, radonie powitana przez zesp i reysera. To jednak nie rozwizuje jej sytuacji materialnej, a po rozstaniu z Genichim jest bez grosza. Musi wic jeszcze dorabia w psim klubie i mieszka do podle; ale zaczyna y wasnym yciem. Dramatyczne perypetie szkolnej koleanki, przedwczesnej wdowy w bogatej rodzinie, utwierdzaj j w przekonaniu o zaletach niezalenoci. Dotychczas cakowicie oddalona od spraw polityki, wkracza w jej krg poprzez modego ssiada, aktywist organizacji "Zengakuren" sprzeciwiajcej si paktowi wojskowemu ze Stanami, i rwnie zaangaowanego w akcje protestacyjne reysera z teatru, Ishigur, z ktrym zaczyna j wiza uczucie. Gwatowne demonstracje przeciw paktowi w roku 1960 - "wojna tokijska" - pozwalaj Junko zdoby pewno, kim jest, wyzwoli do koca osobowo. Odwiedza w szpitalu rannego w starciach z policj Ishigur i decyduje si na wsplne z nim ycie, gdy poznaje powag jego postawy, ksztatujcej si od czasu katastrofy sprzed dziesiciu lat, za ktr by odpowiedzialny jako inynier.

Junko Asakura jest pierwsz (i chyba najbardziej niezalen) z bohaterek Haniego pobudzonych do refleksji egzystencjalnych, wczajcych si do zbiorowoci i zdobywajcych wiadomo swych praw. W dekadzie twrczoci fabularnej - pniej wrci do dokumentu owiatowego i przyrodniczego gwnym tematem Haniego bdzie przeksztacanie si dziecka, nastolatka, modej kobiety; skoro za dotyczy to kobiet, dotd tak drugoplanowych w yciu kraju, musi chodzi o emancypacj, o konsekwentne rozwijanie kwestii moliwoci, jakie przynis w tej sprawie przeom klski w II wojnie wiatowej. Penia ycia jest jednak wrd pierwszych filmw reysera najbardziej udanym nie tyle ze wzgldw tematycznych, ile dla swojego autentyzmu obserwacji, portretowania osb na tle wydarze w okresie najwikszej aktywnoci i demokratycznego otwarcia Japoczykw, co skoczy si w poowie lat szedziesitych: kamera prowadzona reportersko w bliskich planach, przy naturalnym owietleniu uj na ulicach stolicy i w pomieszczeniach naturalnych, ywo oddaje sytuacj Junko w miejscu zamieszkania i w kontaktach z ludmi na zewntrz. Hani umie tu tak samo uchwyci czas biecy, jak jego koledzy z Europy. Najwiksz rnic jest chyba to, e - zgodnie ze specyfik rodzim - przedstawia go na szerokim ekranie; poza tym jednak naley do nurtu nowej fali z t sam widoczn od razu naturalnoci, co trzydziestolatkowie francuscy, a niebawem take czescy i wgierscy. [1965] PIKNO I BL, UTSUKUSHISA TO KANASHIMI TO, Masahiro Shinoda. Japonia. Scenariusz: Nobuo Yamada. Pierwowzr scenariusza: Yasunari Kawabata - powie "Utsukushisa to kanashimi to". Zdjcia: Masao Kosugi. Muzyka: Toru Takemitsu. Scenografia: Jusho Toda. Monta: Masahiro Shinoda. Wykonawcy: Mariko Kaga (Keiko Sakami), So Yamamura (Toshio Oki), Kaoru Yachigusa (Otoko Ueno ), Kei Yamamoto (Taichiro Oki), Misako Watanabe (Fumiko Oki), Haruko Sugimura (matka Otoko). Shochiku 106' Grandscope Eastman Color Na trzy lata przed Nagrod Nobla powstaje najlepsza z dotychczasowych ekranizacji prozy Kawabaty: mistrzowskie - bo indywidualne i twrcze - przeniesienie pracy mniej znanej, ale bardzo znamiennej dla jego tematyki, zwizkw z narodow tradycj odczuwania i estetyki, stylu pastelowych niedopowiedze, filozofii, a take postaci z inteligencji artystycznej o szczeglnie bogatym yciu wewntrznym. W tym wypadku w centrum znajduj si kobiety: malarka z Kioto i zakochana w niej uczennica. Keiko dowiaduje si, e przed pitnastu laty modziutka wwczas Otoko przeya dramatyczn przygod ze znanym ju wwczas pisarzem Okim (fatalna cia, zmare po tygodniu dziecko, bezpodno, szpital psychiatryczny), co z jego strony skoczyo si wykorzystaniem literackim w powieci "Siedemnastolatka" (manuskrypt przepisywaa cierpliwa ona, przyjmujca, e Oki musi mie podniety twrcze) i postanawia si zemci tym bardziej, e Otoko dalej kocha sprawc bolesnych przej. Jeszcze jako dziewica Keiko uwodzi pisarza, potem za jego syna, bardzo powanego chopca. Tu nastpuj komplikacje, poniewa si zakochaa i spotyka j wzajemno: Taichiro myli o oenku. Czciowo jednak dlatego, e gwatownie interweniuje jego matka - intuicyjnie wyczuwszy czajce si zo - bardziej za z powodu psychicznego nieokieznania dziewczyny (drzemicy w niej potwr nie raz zaniepokoi Otoko), sprawy przybior obrt fatalny: namawiajc usilnie chopca na przejadk motorwk po jeziorze, Keiko uzyskuje wreszcie zgod, ale w par godzin pniej zostaje wyowiona z wody tylko ona, natomiast ciaa Taichira, cho umia pywa, na razie nie udaje si odnale. Czy mogoby co wyjani, e pprzytomna dziewczyna powtarza jego imi i pacze? Przewodnie nuty Pikna i blu blisko odpowiadaj poprzednim filmom Shinody. Dekadencja uczuciowa i inklinacje masochistyczne tym razem w wybuchowej mieszance z nieuksztatowaniem namitnej modej abstrakcjonistki; bujny erotyzm tu rwnie jednoznacznie lesbijski; chd mierci; enigmatyczno tak przecie szczegowo portretowanych postaci. Elegancja plastyczna obrazu odwouje si a do harmonii koloru i formy epoki Heian sprzed tysiclecia; styl opiera na symetrii i kontrastach, przy wikszej ni w poprzednich dramatach regularnoci rytmu - oywianego krtkimi, nagymi

panoramami - i porzdku zdarze; tylko fina zostaje opowiedziany w ekspresyjnych stopklatkach. Stylizacja ta zapowiada skdind, e w poczeniu z charakterystycznym dystansem Shinoda dojdzie do przerafinowania formalnego swych filmw z koca dekady; tu jednak daa efekty bardzo pikne i wierne Kawabacie, ktrego dialog jest cennym i ywym komponentem caoci. Do dualizmu autora (dwie kochanki, ich podwjne zwizki, dwch synw straconych w zwizkach z nimi) dodane zostaj wasne opozycje reysera: estetyka jako przeciwiestwo miakoci, Kioto i Kamakura jako antypody Jokohamy z Uschego kwiatu, pikno w pogardzie dla wspczesnego brudu. Dosy uparte porwnywanie przez komentatorw Shinody do Antonioniego najblisze uzasadnienie moe znale tu, gdzie w pierwszym swoim barwnym filmie rzeczywicie kierowa si podobnymi co w Czerwonej pustyni pryncypiami malarskimi i podobnym niedookreleniem poryww uczuciowych. Shinoda jest jednak zbyt narodowy w priorytetach, a nade wszystko zorientowany dokadnie w przeciwn stron - nie ku poszukiwaniom nowych wzorw bycia, lecz ku echom dzwonw dawnych wity i cieniom grobowym - by podobne paralele miay gbszy sens. Autor nowofalowy, z ktrym wie go nastawienie do wspczesnoci biecej, cho na pewno nie poetyka, to jego rodak Imamura. Tamten szuka przy ziemi, on w niebie ekstazy wysublimowanej kultury arystokratycznej. Nie interesuje go przyszo i utopia, tylko przeszo. Nie moe zachowa jej realnie; ale przywouje jej ducha. [1960] PIKNY ANTONIO, IL BELL'ANTONIO, Mauro Bolognini. Wochy, Francja Scenariusz: Pier Paolo Pasolini, Gino Visentini, Mauro Bolognini. Pierwowzr scenariusza: Vitaliano Brancati - powie "Il bell'Antonio". Zdjcia: Armando Nannuzzi. Muzyka: Piero Piccioni. Monta: Nino Baragli. Wykonawcy: Marcello Mastroianni (Antonio Magnano), Claudia Cardinale (Barbara), Pierre Brasseur (Alfio Magnano), Rina Morelli (Rosalia "Sara" Magnano), Tomas Milian (Eduardo), Fulvia Mammi (Elena Ardizzone), Patrizia Bini (Santuzza). Cino Del Duca Arco Lyre 101' Dopiero za rok powstanie Rozwd po wosku, torujc rozgosem drog filmom omieszajcym manowce moralnoci i mentalnoci prowincjuszy; pierwszestwo wystpienia przeciwko rodzimej kotunerii naley do innych autorw. Reyser Piknego Antonia, ktry rozpocz w poowie ubiegej dekady od rowego neorealizmu, pierwsz ze zmian orientacji tematycznych - zainteresowanie ludmi peryferii i moralistyk obyczajow - przeszed wsplnie z Pasolinim. Zaprosi go do wsppracy, gdy ten podejmowa pierwsze kontakty z kinem i zdobywa dopiero saw literack, budzc opory rodowiska twrczego stylem jzykowym; wsptworzyli cztery filmy. Najlepszy okaza si trzeci, w ktrym adaptowali zjadliw powie antyfaszystowsk Vitaliana Brancatiego. Porzuciwszy orientacj polityczn, zwrcili si ku sarkazmowi obyczajowemu na tematy seksualne niemal w pierwszym terminie, kiedy byo to moliwe na woskich ekranach. Pikny Antonio przedstawia dzieje nieszczsnej mioci subtelnego, wyjtkowo przystojnego kataczyka do nie mniej piknej patrycjuszki z miasta rodzinnego, dokd powrci z Rzymu po kilku latach prb kariery dyplomatycznej z opini uwodziciela i bywalca o zayej znajomoci z wysoko postawionymi oficjelami. Poczytywany tym samym za wietn parti, bez trudu zdobywa rk Barbary. S pokazow par i dopiero po dugim czasie wychodzi na jaw niekompletno ideau: panna moda (nie znajca tajemnicy powstawania dzieci) potrzebowaa trzech miesicy, by przekona si o impotencji Antonia na tle psychonerwicowym, jej ojciec za kilku dalszych, by przygotowa drugie zampjcie z lokalnym arystokrat. Dopiero wtedy wybucha skandal, nieskonsumowane maestwo zostaje uniewanione, Barbara wychodzi za ksicia. Zdesperowany ojciec Antonia, miotajc przeklestwa na rodzin byej synowej (i przypominajc, e niegdy zosta czonkiem faszystowskiego prezydium prowincji, bo mia dziewi kobiet jednej nocy) wyprawia si do domu publicznego udowodni co naley, nawet gdyby mia

polec na posterunku - i mimo ostrzee prostytutki tak wanie, apopleksj, koczy woski obowizek "farsi onore con la donna" (wyjcia z honorem wobec kobiety); tym bardziej jednak nie odmienia to sytuacji zaamanego modzieca. Owszem, w jaki czas pniej ssiedzi maj now sensacj, gdy jego matka odkrywa - i obwieszcza caej okolicy - e suca jest w ciy. Zdegradowany spoecznie Antonio oczywicie si z ni oeni, co chyba rokuje dalsze zgryzoty, skoro z niezmienn melancholi nadal myli o Barbarze... Subtelno opisu wiata wewntrznego bohaterw i kultura przedstawiania zawsze bd mocn stron Bologniniego; rwnie jednak wyranie bdzie go znamionowa brak impetu i zdecydowania. Tu odnosi si to przede wszystkim do wyborw stylistycznych. Temat dajcy zaiste wielkie moliwoci przynis rezultat zadziwiajco niepeny, poniewa farsowe to, w ktrym krluje groteskowy Pierre Brasseur, nie czy si z pierwszym planem wspczujco potraktowanego Antonia - w rwnie wietnym wykonaniu Marcella Mastroianniego - i jego ukochanej, w praktyce ubezwasnowolnionej przez rodzin (Claudia Cardinale, tu po raz pierwszy pokazujca talent aktorski w roli gwnej, bdzie jeszcze parokrotnie protagonistk u Bologniniego). Za duo poza tym pozostaje w formie werbalnej: caa historia nabawienia si impotencji zamknita jest w zwierzeniach przed kuzynem. Cho jednak odwany, gboki i gorzki film rozdwoi si pod rk reysera, jest w sumie udany na obu paszczyznach, a dominujca pozostaa ta waciwa, z charakterystycznym odcieniem rozpaczy wsplnym dla Pasoliniego i Bologniniego. Podobnie bdzie w dwch innych filmach z kilkunastu miesicy przed i po Piknym Antoniu, w rozpoczynajcym si wanie najlepszym i najaktywniejszym dla nich obu okresie. [1961] PICI W KIESZENI, I PUGNI IN TASCA, Marco Bellocchio. Wochy. Scenariusz: Marco Bellocchio. Zdjcia: Alberto Marrama. Muzyka: Ennio Morricone. Scenografia: Rosa Sala. Monta: Silvano Agosti. Wykonawcy: Lou Castel (Sandro), Paola Pitagora (Giulia), Pierluigi Troglio (Leone), Liliana Gerace (matka), Jeannie MacNeil (Lucia), Gianni Schicchi (Tonino), Irene Agnelli (prostytutka), Celestina Bellocchio (partnerka Sandra na przyjciu). Doria 113'# 108' Najgwatowniejszy ekranowy zwiastun nadcigajcej kontestacji, sztych w sklerotyczny woski tradycjonalizm. Na tle pniejszej postawy Bellocchia jego znakomity debiut nie wyda si niezwyky, lecz w poowie lat szedziesitych, w okresie stabilizacji spoecznej towarzyszcej koniunkturze, powoduje szok i w oficjalnej dystrybucji spotyka si z bojkotem. Do podobnej dotkliwoci w szyderstwach nie posun si Ferreri, nie w takim te kontekcie ukryt na uboczu drastyczno przedstawia Pasolini. Bellocchio tymczasem ma zaledwie 26 lat i adnego dorobku, ktry przygotowaby pole do przyjcia jego ataku na rodzin mieszczask. Owszem, oprcz edukacji katolickiej przeszed studia filmowe w Centro Sperimentale oraz w Londynie i dokadnie wie, jaki bunt chce wyrazi. Pici w kieszeni zawieraj take pierwiastki autobiograficzne. Dramat rozgrywa si w rodzinie zamieszkaej w samotnym, obszernym domu w grzystej czci Emilii. Ojciec nie yje, matka stracia wzrok, z czworga dzieci pracuje tylko najstarszy Augusto; jego siostra i dwaj bracia cierpi na epilepsj, przy czym Leone dotknity jest gbokim niedorozwojem. Dorastajcy Sandro, jak kady w tym wieku podlegajcy frustracjom, przeywa sw sytuacj szczeglnie gboko: chciaby pokona ograniczenia, kocha i podziwia Augusta, wyczuwa nastawienie brata wobec cicej mu rodziny. Doprowadza go to do decyzji usunicia wszystkich z drogi, przy czym nie zamierza oszczdzi rwnie siebie: chce wjecha samochodem w przepa podczas powrotu z cmentarza w Zaduszki. Sugesti, co zrobi, zostawia Augustowi na kartce. Pierwotny zamiar nie zostaje wprawdzie speniony, ale niebawem Sandro spycha matk z urwiska. Rodzestwo z mniejszymi lub wikszymi oporami aprobuje sytuacj, smakujc wolno; Augusto przenosi si do miasta, moe ju oeni si ze

sw dziewczyn. Sprawca odmiany jest jednak zawiedziony brakiem jego wdzicznoci. Nie wystarcza mu, e uszczliwi najblisz sobie siostr; odurza i topi Leonego, a gdy zaszokowana Giulia ulega przez to wypadkowi, usiuje i j udusi. Niedosza ofiara wzbrania si przed wydaniem Sandra policji, gdy go jednak, suchajcego w euforii arii z "Traviaty", dosiga atak, nie rusza z pomoc, cho przewiduje, e moe by miertelny. Jako okrutna wiwisekcja psychologiczna film Bellocchia koncentruje si na postaci sfrustrowanego modego inteligenta, ktrego niszcz wasne zbrodnie, poniewa niedojrzao czya si u niego z chorob; jako moralitet wymierzony jest gwnie w ocen postawy Augusta, cynicznego manipulatora wydarze; istnieje tu jednak jeszcze trzeci plan analizy, wiadomoci zbiorowej, i ten jest najwaniejszy, cho w peni czytelny waciwie tylko w Italii. Syndromy niemonoci rozpoznania siebie i samorealizacji - jak w Ofelii - i indolencji egzaltowanego woskiego inteligenta nakadaj si na dramat czowieka nieprzystosowanego w kraju, gdzie niepenowartociowo w oczach innych jest wyrokiem, bo ukryty napd mechanizmw spoecznych tworz wilcze prawa walki, utrzymywania prestiu, bezlitosnego odrzucania; chodzi te o nadal ywo obecne przejawy mentalnoci faszystowskiej. Kwestia uwizienia za obejmuje nie tylko to familijne - a wic mieszczaski paternalizm, matriarchaln tradycj ludow i presj nierozcznoci - ale take rygoryzm klerykalny (Bellocchio wychowywa si w konserwatywnej rodzinie katolickiej z Piacenzy). Drapiena ironia opisu realistycznego splata si z wyrazistym tem symboli; Pici w kieszeni z pewnoci zaliczaj si do najodwaniejszych autoanaliz narodowych na ekranie. Powodzenie zaley w takich wypadkach od zrcznoci ekspresji. Ta, jak na debiut, jest nie mniej rewelacyjna ni impet treciowy: Bellocchio, przy wymienitej wsppracy w gwnej mierze z Lou Castelem, objawia si jako swobodnie korzystajcy z techniki filmowej, emocjonalny realista, ktry potrafi brawurowo czy tragedi z grotesk, patologi z liryzmem, prowokacj z humanistyczn czuoci, przenikliwe odzwierciedlenie obyczaju ze skrtem metafory, wietnie wyczuwajc przy tym najdalsz granic histerii, okruciestwa, brutalnej prawdy. Moe to robi nie tylko dziki skali wraliwoci i wyjtkowemu w tym wypadku przygotowaniu do tematu, ktry traktuje osobicie bez popadania w nienawistne obsesje: oczywiste jest bowiem, e ma ogromny talent swobodnego opowiadania obrazami, przechodzenia od pozornej niedbaoci inscenizacyjnej kadrw do sugestywnego kondensowania klimatu rodzinnej klaustrofobii, objawiania chorobliwych pragnie duchowej mocy i zimnego ajdactwa indyferentnej normalnoci. Wnikliwi krajowi obserwatorzy najbujniejszego w tych latach kina woskiego najwiksz jego now nadziej widz wanie w Bellocchiu. [1966] PIEL DE VERANO, zobacz SKRA Z LATA PIERROT LE FOU, zobacz SZALONY PIOTRU POCIGI POD SPECJALNYM NADZOREM, OSTRE SLEDOVAN VLAKY, Jir Menzel. Czechosowacja. Scenariusz: Bohumil Hrabal, Jir Menzel. Pierwowzr scenariusza: Bohumil Hrabal - opowiadanie "Ostre sledovan vlaky". Wykonawcy: Vclav Neckr, Josef Somr (Ladislav Hubizka), Jitka Bendov, Vladimr Valenta (zawiadowca Maxim), Jitka Zelenohorsk, Libuse Havelkov (ona zawiadowcy), Vlastimil Brodsk (radca), Alois Vachek, Ferdinand Kruta, Kveta Fialov (hrabina), Zuzana Minichova, Jir Menzel (dr Brabec), Nada Urbankov ("Viktoria Freie"). 92' Poczucie tragizmu ycia i humor s blinitami, jak drogi biorce pocztek w tej samej dolinie i dochodzce do wsplnego punktu, gdzie okrutny dramat ujawnia wi z jaskraw grotesk; raz zatem puszczam strumie zimny, a raz gorcy, jak w szkockim biczu wodnym; oto istota pisarstwa Hrabala w

objanieniu samego autora. wiat pozna j poprzez Pocigi pod specjalnym nadzorem, przygotowane wsplnie z reyserem, a oparte, jak wikszo wtkw czeskiego mistrza, na wasnych przeyciach i opowieciach zasyszanych w czasach, gdy za okupacyjnego Protektoratu by zastpc zawiadowcy stacji Kostomlaty pod Nymburkiem i mia mniej wicej tyle lat, co dwakro teraz ode modszy Menzel. Humor i tragizm, erotyka i mier splataj si tutaj tak cile w losach Miloa Hrmy, praktykanta wieo po szkole kolejarskiej. Kontynuuje tradycje rodzinne. To znaczy, bezporednie tradycje rodzinne, bo maszynist by ojciec, natomiast dziadek hipnotyzerem (chcia w marcu 1938 zatrzyma bioenergi czogi niemieckie, ale mu od razu pierwszy gow urwa), pradziadek za rencist wojskowym: kiedy podczas Wiosny Ludw studenci ciskali brukowcami na Mocie Karola, trafili go w nog i zrobili inwalid, czego znw bardzo nie aowa, bo za rent kupowa sobie codziennie butelk rumu i chadza na budowy mia si z tych, co pracuj, dopki go wreszcie tak za to nie pobili, e umar. Milo nie ma zamiaru traktowa pracy niepowanie, cho na stacji w Kostomlatach suba wyglda nudnawo nawet zim roku 1945. Milos wszystko traktuje tak powanie, jak tylko moe naiwny osiemnastolatek zakochany w konduktorce. Nawet ze wzajemnoci, lecz, niestety, take z takim strapieniem przez przedwczesny wytrysk, e biedak prbuje samobjstwa w wannie. Na szczcie jego ambaras zostaje usunity przez rozpustnego dyurnego ruchu, ktry wywouje skandale przybijaniem na dziewczcych pupach piecztek urzdowych z niezmywalnym tuszem "Pelikan": pan Hubika wyjawia sytuacj przedwojennej artystce cyrkowej, a obecnie czniczce ruchu oporu, ktra przywioza mu bomb i "Viktoria Freie" pomaga Milosowi sta si mczyzn (oraz rozedrze subow austriack kanap pana naczelnika, w drugim ju miejscu, bo w pierwszym rozdar dyurny). Wniebowzity chopiec pomaga wic z kolei rozwiza kopoty Hubizce, bo przez te piecztki pojawia si na przesuchanie komisja dyscyplinarna: zamiast niego sam rzuca z semafora bomb do skadu z amunicj, jadcego tdy, okrn tras, na zbliajcy si front. Zauway go jednak wartownik. Trafiony przez niego Milos spada prosto do jednego z wagonw. W chwil potem gigantyczny wybuch wywouje wicher na peronie dworca. Oglnej radoci nie podziela tylko bohaterka, ktra znajdujc przywian do swych stp czapk Milosa przeczuwa co strasznego w czarnych kbach dymu pochaniajcych horyzont. wiat Hrabala skada si gwnie z ludzi, ale take ich otoczenia; znakomite zasugi w przekazaniu wywoywanego nim klimatu ma w tym filmie Jaromr ofr, ktry ju w prologu bezbdnie przekazuje obrazem to, co z myl o tworzeniu aury czasu zastygego, odwoujcej si jeszcze do przeszoci cesarskokrlewskiej, zaprojektowane zostao w scenografii, w ikonograficznej statyce. Nie chodzi o stylizacj, lecz o realizm owego letargicznego zawieszenia, ktre jest jedn ze specjalnoci narodowych i niewtpliw specyfik Menzla: w jego filmach czas stoi, a w czasie tym spokojnie, jak dobre wino, szlachetniej sobie ludzie, wyrywani niestety z owego zanurzenia przez burze historii, na czym zawsze trac najlepsi i najwraliwsi. Styl jakby fotogramw w ruchu utrzymany jest w caym filmie kontemplujcym gesty, charakterystyczne znamiona sytuacji, detale otoczenia (przy czym autorzy rzadko pozwalaj sobie na osobn dygresj, choby tak efektown, jak w plakat z bolszewickimi szponami wycigajcymi si po Hradczany). Wstrzemiliwo tej wizji obrazowej, z planami ta pasko zbijanymi dug ogniskow i wystrzeganiem si przerysowa, znakomicie rwnoway te chwile, w ktrych Menzel prbowa by Formanem, nie dowierzajc jakby wewntrznej sile dowcipu Hrabala, dla ktrego ideaami s Appolinaire i Joyce, nie Boccaccio, pierwsz za mioci by surrealizm Vclava Nezvala, a nie Chaplin, cho on take przecie splata smutek z komicznoci. Z pewnoci jednak perfekcja ofra wspiera tylko to, co poczucie poezji i liryzmu Menzla znajduje symbiotycznie w Hrabalu i potrafi wskrzesi na planie, a co zadecydowao o wsplnocie z pisarzem rozpocztej w Perach na dnie. Oprcz bowiem emocji dzielonych te z innymi nowofalowcami praskimi - przede wszystkim awersj do obudy i etycznej, i obyczajowej, ktra pozwala autorom Pocigw pod specjalnym nadzorem by ludzkimi tam, gdzie inni wpadaj na og w wulgarno - i oprcz metody wyraania naturalnoci poprzez odtwrcw niezawodowych, tak charakterystycznej dla modych twrcw z Barrandova (Milosa zagra pocztkujcy piosenkarz), Menzel potrafi naprawd wtrowa na ekranie pomysodawcy wszystkich swoich najlepszych filmw nie tylko w naturalnoci wprowadzania niezwykych asocjacji, poczuciu roli zatrzymanego czasu i holistycznym odczuwaniu wiata, ale w czeskiej mdroci nieideologicznego patrzenia na ycie, co daje zbawienny dystans, dobry humor, atwo wydobywania z rzeczy ich naturalnego pikna a take traktowania z prostot, wedug wewntrznego kompasu moralnego, co jest godziwe, a co niezupenie. U Hrabala z tych wanie

powodw problem bohaterstwa, dodatkowo tu odmitologizowywanego przez prowadzenie opowieci w pierwszej osobie, ma zgoa inne wymiary ni choby za miedz w Polsce i zupenie inny pomnik wystawiony zostaje temu, co si susznie czyni przeciw okruciestwu agresji na spokojnie yjcych ludzi (notabene fina ballady o zgubie niemiaego zamachowca przedstawia si w pierwowzorze duo bardziej wstrzsajco i bogato w refleksje). Nie jest to nawet antyheroiczny racjonalizm Dzidziusia Grkiewicza i podporucznika Turka, ktry Munk w Eroice przeciwstawia patosowi, bowiem na ziemi Milosa Hrmy problemu i zadry w wiadomoci nie powoduje patetyczny nadmiar adrenaliny, lecz bezwolno wobec historycznych ciemizcw. Jednake akcje przeciwko pocigom specjalnym zdychajcej ju Trzeciej Rzeszy, podjte w przerwach pomidzy akcjami na froncie erotycznym, wcale nie s przez to przynalene do gorszej kategorii. Bohaterstwo nie zauwaone, wypywajce ze skonnoci do zabawy, skazane na nierozpoznanie nie przestaje by piknym humanizmem, a mieszni i zwyczajni ludzie, ktrzy si na zdobywaj, z pozornie ostatnich piknie zmieniaj si u Hrabala w pierwszych. Tak owocnie rozpoczta wsppraca zostanie na dugo przerwana po sierpniu 1968, ktry zniszczy prask wiosn i czesk szko filmow. Utwory Hrabala na wiele lat znikn z witryn ksigarskich, Menzel ktry po Pocigach pod specjalnym nadzorem zdy jeszcze zdoby uznanie fars obyczajow wedug opowiadania Vladislava Vanzury - nie potrafi si pniej odnale przez ca dekad. Zmieni to dopiero nastpne spotkanie z Hrabalem przy Postrzyynach.

1965
PODAREK LOSU, THE FORTUNE COOKIE, Billy Wilder. Stany Zjednoczone Scenariusz: Billy Wilder, I.A.L. Diamond. Zdjcia: Joseph LaShelle. Muzyka: Andre Previn. Monta: Daniel Mandell. Wykonawcy: Jack Lemmon (Harry Hinkle), Walter Matthau (Willie Gingrich), Ron Rich (Luther "Boom Boom" Jackson), Cliff Osmond (Purkey), Judi West (Sandy Hinkle), Lurene Tuttle (Matka Hinkle), Marge Redmond (Charlotte Gingrich), Harry Holcombe (O'Brien), Les Tremayne (Thompson), Noam Pitlik (Max), Harry Davis (dr Krugman), Ann Shoemaker (Veronica), Lauren Gilbert (Kincaid), Ned Glass ("Doc" Schindler), Sig Rumann (prof. Winterhalter), Maryesther Denver (pielgniarka), Bill Christopher (mody lekarz), Archie Moore (Jackson), Howard McNear (Cimoli), Dodie Heath (zakonnica ), Judy Pace (Elvira), Lisa Jill (Ginger), Helen Kleeb (recepcjonistka), Billy Beck (dozorca szatni), Herbie Faye (Maury), Keith Jackson (spiker zawodw), Herb Ellis (reyser tv), Don Reed (lektor wiadomoci). Phalanx Jalem Mirisch Company 126' Panavision Ludzie dziel si wedug Wildera na takich, ktrzy dla pienidzy s gotowi na wszystko, i takich, ktrzy dla pienidzy s gotowi prawie na wszystko. Oto panorama materialistycznych jamochonw: Podarek losu instruuje, w jaki sposb obrotny prawnik oraz zdolny symulant, jego szwagier, mog - przy ywym zainteresowaniu innych bliskich - wyudzi potne odszkodowanie za rzekomy uraz powypadkowy. W pierwszego wciela si Walter Matthau, nagrodzony za t rol "Oscarem", drugim jest Jack Lemmon; znakomity duet komiczny po raz pierwszy w dysharmonijnej wsppracy, majcej ku zadowoleniu wszystkich rozcign si na cae dziesiciolecia. Trzecim niezbdnym i naleycie zabawnym uczestnikiem jest Ron Rich jako niefortunny zawodnik, ktry podczas meczu futbolu amerykaskiego zdemolowa w dynamicznej akcji operatora telewizji, po czym opiekuje si nim tak troskliwie, e traci sw warto profesjonaln. Niestety, nisz warto profesjonaln ma te reyseria Wildera: rozwizania sytuacyjne nie s ju tak byskotliwe jak przed kilku laty, partie centralne krcono na biegu jaowym, zbyt wiele zaley od dialogu, pokawakowanej caoci nie dostaje tempa. Dopiero w piknym, bardzo przez swj optymizm ujmujcym zakoczeniu przywoany zostaje niezapomniany duch gorzkociepej Garsoniery i potwierdzona klasa mistrza humorystycznych perypetii yciowych pechowcw; niektrzy jak Bellocchio, szczeglnie cenicy Wildera - nad wszelkie niedostatki przedkadaj si finaowego zwrotu, w ktrym wartoci triumfuj nad pesymistycznie opisan korupcj sfery ochraniania interesu osobistego. Oryginalny tytu zwraca uwag na ten wanie kluczowy moment, gdy bohater znajduje w

ciastku szczcia aforyzm Lincolna, e kademu si kiedy zdarza zrobi kompletne gupstwo. [1961] POGARDA, IL DISPREZZO, Jean- Luc Godard. Wochy Francja. Scenariusz: JeanLuc Godard. Pierwowzr scenariusza: Alberto Moravia - powie "Il disprezzo". Zdjcia: Raoul Coutard. Muzyka: Georges Delerue. Monta: Agn`s Guillemot. Wykonawcy: Brigitte Bardot (Camille Javal), Michel Piccoli (Paul Javal), Jack Palance (Jeremiah Prokosch), Fritz Lang (Fritz Lang), Georgia Moll (Francesca Vanini). Carlo Ponti Georges de Beauregard Concordia 103' Dyaliscope Technicolor "Andr Bazin powiedzia, e film jest substytutem innego spojrzenia na wiat; taki wiat, jakim chcielibymy go mie. Pogarda jest histori tego wiata" - zapowiada Godard po uprzednim odczytaniu czowki swego pierwszego przedsiwzicia w produkcji midzynarodowej, w kolorze i na szerokim ekranie. Awangarda w uprzy komercyjnej? Zapewne tak wyobraa sobie Carlo Ponti, ale w kadym razie nie zaangaowany przez niego reyser, rozgaszajcy wszem i wobec swoje zdystansowanie i uciliwoci realizacyjne: a to, e orygina Moravii jest pospolit literatur wagonow, a to, e wobec umowy z dystrybutorami amerykaskimi zosta zmuszony do dodania dugiej sceny kowej, a to, e Ponti przemontowa wersj wosk (chcc z niej zrobi midzynarodow, co w kocu si nie udao wobec opozycji Godarda) i e nie tylko zmieni w niej dialog oraz kompozytora cudownie rozlewnej muzyki (partytur wersji woskiej napisa Piero Piccioni), ale nawet tonacj barwn zdj. No i najwaniejsze: gdy Godard zaproponowa Pontiemu t adaptacj, widzia w rolach gwnych Kim Novak i Franka Sinatr, a w kocu musia si zgodzi na Brigitte Bardot, z ktr nie sposb byo uzyska autonomicznoci i wieloznacznoci postaci bohaterki, jej metamorfozy w wyniku niewaciwego zinterpretowania postawy ma (tytuow pogard i rozdwik w maestwie Javalw, marnie sytuowanego dramaturga i maszynistki, spowodowao podejrzenie ony, e jest podsuwana producentowi filmu, od ktrego moe zalee kariera ma; Paul z kolei nie wyjania sprawy kategorycznie, bo czuje si nieswojo wobec samego siebie, wiedzc, e si sprzedaje, gdy wykonuje na zlecenie pinteligenta z Hollywoodu poprawki do scenariusza Fritza Langa o Odyseuszu). W ten sposb subtelnie psychologiczny film antonioniowski, gdzie tematem gwnym byoby stopniowe oddalanie si, dezintegracja uczuciowa w rezultacie poczucia obcoci i braku drg porozumienia, musia sta si czym innym. Skargi Godarda s w umiarkowanym stopniu racjonalne. Pogarda staa si czym innym. Tyle tylko, e przy pewnych usterkach chyba ciekawszym, wielopaszczyznowym, na pewno bardziej niepowtarzalnym. Gdyby to tylko takie kopoty z producentami mieli autorzy! Wyodrbniajca si sekwencja pocztkowa, ktr Godard musia dokrci - z nieruchom nag Camille pytajc Paula, jak (poczynajc od kostek w gr) podobaj mu si jej czci ciaa - naley do najlepszych w swej kategorii; rozpoczta w monochromatycznej czerwieni, jest piknie potraktowana rwnie kolorystycznie, a ponadto mocniej podkrela zwizek maonkw w punkcie wyjcia. Podobnie udany jest cykl studiw ciaa Brigitte Bardot w rodkowej sekwencji, gdzie wspominane trudnoci Godard zrcznie rozwiza pozaekranowymi monologami, wyjaniajcymi uczucia i zamiary bohaterw, a przypominajcymi to, co byo ju przedmiotem rozmowy filozoficznej w y wasnym yciem - e sowa niezdolne s odda istot rzeczy. Rozszerzony wtek swobody autorskiej i presji ekonomicznej narzucanej przez kultur popularn sta si tym ciekawszy, e autotematyczy; obecno Fritza Langa - i zderzenie idei jego filmu o harmonii wiata naturalnego porzdku, ktremu asystuj milczcy bogowie, z mentalnoci Prokoscha, ktry na dwik sowa "kultura" wyciga ksieczk czekow - to nadzwyczaj cenny osobny plan znacze symbolicznych na temat mitologii kina i miakoci poczyna biecych, rozbudowany wanie dziki koniecznemu przesuniciu meritum; przesunicie to sprowadzio zreszt Godarda bliej jego postulowanej i zamierzonej tu tragedii znajdowanej we wspczesnoci (historia koczy si mierci Camille po odejciu od ma: ginie w wypadku samochodowym zawinionym przez Prokoscha, ktry zapatrzy si na ni

zamiast uwaa na jezdni). Bogactwo Pogardy zostao te pomnoone w wymiarze czysto warsztatowym. Zwikszajce si upodobanie Godarda do cytatw, maksym, przypowieci dao mozaik intelektualnych dygresji na tle moralitetu o sprzedajnoci i o cenie wolnoci; podwjny plan relacji uczuciowych (rozwaane warianty zwizku Penelopy i Odyseusza s odniesieniem zwizku Paula i Camille) odpowiada podwjnemu planowi obrazowemu, udatnie rozwizanemu przez Coutarda w opozycji zdj ze wspczesnoci i uj zwizanych z mitologicznym filmem Langa (ktrego operatorem jest niejaki Kutard); wszystko za integruje mahlerowska w duchu, antycznie dostojna, ustawicznie napywajca muzyka Delerue. Z kontrowersji i opozycyjnoci powstaje wicej. Jak gdyby wewntrzny komentarz tej prawdy daje tu cytowany przez Langa wiersz Hlderlina o powoaniu poety, w ktrym autor paradoksalnie, lecz susznie poprawi w ostatnim wierszu "obecno" na "nieobecno": Kiedy czowiek jest Sam na sam z Bogiem, Nie boi si niczego. Chroni go cnota. Niepotrzebna mu bro ni przebiego, Dopki nieobecno Boga mu pomaga. [1961] POGRZEB SOCA, TAIYO NO HAKABA, Nagisa Oshima. Japonia. Scenariusz: Nagisa Oshima oraz Toshiro Ishido. Zdjcia: Ko Kawamata. Muzyka: Riichiro Manabe. Monta: Keiichi Uraoka. Wykonawcy: Kayoko Honoo (Hanako), Isao Sasaki (Takeshi), Masahiko Tsugawa (Shin), Yusuke Kawazu (Yasu), Fumio Watanabe (Yosehei), Junzaburo Ban (ojciec Hanako), Eitaro Ozawa (Doranya), Kei Sato (dr Sakaguchi), Kamatari Fujiwara (Batasuke), Koji Nakahara (Tatsuo), Mutsuhiro Toura (Masa ), Tanie Kitabayashi (Chika), Yuki Tominaga (zgwacona licealistka), Asako Koike ("Tennenshoku Megane"), Rashomon (wielkolud), Jun Hamamura (Goro Murata), Kenji Yoshino (Ponta), Gen Shimizu (przywdca gangu Ohama), Ichiro Nagai ("To"), Kyu Ito ("Uma"). Shochiku 87' Grandscope Eastman Color Pod kujcym w oczy tytuem, ktry daje metafor rozczarowania wspczesnoci kraju, Oshima przedstawia kolejn opowie o modziey na manowcach. Miejscem wydarze jest tym razem Osaka, cilej jej proletariacka dzielnica Kamagasaki. Bohaterka, crka szmaciarza, handluje krwi na czarnym rynku: skupuje j u biedakw i sprzedaje do szpitala oraz dla celw kosmetycznych. W nocy Hanako uzupenia zarobki prostytucj. Tato zajmuje si w tym czasie, przy pomocy zodziejskiego gangu, zdobywaniem finansw na inne potrzeby: jest militaryst gotowym odnowi dawne sny o potdze imperialnej. Gdy jego czowiek, siejc panik na temat przewidywanej inwazji radzieckiej, wszczyna niesnaski z Hanako i nastawia przeciw niej szefa bandy, dziewczyna wzywa dla obrony swych zagroonych interesw inny gang, gotowa z wciekoci udusi oszukujcego j ojca. Jej przyjaciel wsypuje rywali na policji i w rezultacie, miertelnie postrzelony przez przywdc bandy, ginie wraz z nim na torach kolejowych pod koami pocigu; konflikt koczy si podpaleniem z zemsty, w pijackim szale, okolicznych barakw. Hanako wychodzi jednak na swoje: teraz nawizuje komityw ze starszym medykiem. Nie znikny przecie moliwoci robienia interesw.

Pierwszy z jawnie prowokacyjnych filmw Oshimy naley zewntrznie do tych erupcji czarnego naturalizmu, ktre hojnie sprzedaj emocje na konto spoecznego zatroskania; rnica polega jednak na tym, e Pogrzeb soca, przy swojej drastycznoci, jest dzieem autora wybitnie inteligentnego, dbajcego take o estetyk obrazu i bardzo wiadomego, co oskara. O ile producenci z "Shochiku" stanowczo byli z owego impetu niezadowoleni, o tyle ich nastawienie znacznie zagodzi sukces kasowy. Nastpna demonstracja reysera w Nihonno yoru to kiri (1960), ju wyranie polityczna, w nurcie gwatownych protestw przeciwko paktowi wojskowemu ze Stanami Zjednoczonymi, skoczy si wszake wycofaniem filmu z ekranw po trzech dniach i konfliktem, po ktrym Oshima postanowi zdoby niezaleno: zaoy wasn kompani. [1966] POKJ PRZYCHODZCEMU NA WIAT, MIR WCHODIASZCZIEMU, Aleksandr Aow, Wadimir Naumow. Zwizek Radziecki. Scenariusz: Leonid Zorin, Aleksandr Aow, Wadimir Naumow. Zdjcia: Anatolij Kuzniecow. Muzyka: Nikoaj Karietnikow. Scenografia: Jewgienij Czierniajew. Monta: N. Anikiejewa. Wykonawcy: Aleksandr Diemianienko (ppor. Jurij Iwlew), Wiktor Awdiuszko (Iwan Jamszczikow), Stanisaw Chitrow (Pawie Rukawicin), Ludmia Szaporienko (Barbara Lerche), Nikoaj Griko (Amerykanin), Nikoaj Timofiejew (major), W. ikin (onierz wysany po Jamszczikowa), S. Kryow (fryzjer), Izolda Izwickaja (Kawa), G. Nikitin (podpukownik wstrzymujcy przejazd ciarwki), Wiktor Kolcow (genera), Valrie Bocadoreau (Francuzka), Andriej Fajt (Serb). Mosfilm 90' Ostatnie dni II wojny wiatowej na terenie Saksonii. Dogasaj walki. Na front przybywa wieo upieczony elew szkoy oficerskiej; chciaby jak najszybciej powojowa, tymczasem otrzymuje rozkaz odwiezienia ciarwk do najbliszego szpitala Niemki, ktra w kadej chwili spodziewa si rozwizania. Oprcz kierowcy - przedkadajcego nad regulaminy dowiadczenie w bojach - Iwlewowi towarzyszy kontuzjowany onierz, z ktrego wojenne przeycia i utrata rodziny uczyniy, jak si wydaje, otpiay wrak czowieka. Modziutki podporucznik nie kryje dezaprobaty zarwno dla asysty, jak dla tego rodzaju zlecenia; rycho si jednak przekonuje, e dopki nie nasta pokj, mona si w kadej chwili zetkn z tragedi, mierci i okazj do heroizmu. Wystarcza nieuwaga, za ocena sytuacji, zmylenie drogi, by wpa w pooenie krytyczne. Jeden z trjki onierzy ginie, drugi odnosi cikie rany bohatersko osaniajc towarzyszy; Niemka, przy pomocy napotkanego Amerykanina, dociera jednak do szpitala i rodzi chopca w czasie, gdy nadchodzi wie o zawieszeniu broni. Podniesiony na rkach wiwatujcych onierzy noworodek siusia na stos milczcych ju pistoletw maszynowych. Triumfuje ycie, tak jak w prologu, gdzie wrd kadrw dokumentalnych widnieje ujcie odradzajcego si drewnianego krzya. Antywojenny dramat Aowa i Naumowa, z aplauzem przyjty i nagrodzony na festiwalu weneckim, doskonale trafia w klimat odprenia: zaczyna przewaa nadzieja, e uda si zahamowa eskalacj zbroje, e dojdzie do trwaego porozumienia wykluczajcego nastpny konflikt, tym razem grocy zagad jdrow. Autorskie przekonanie o humanistycznej wsplnocie losu zamanifestowane zostao niejednym akcentem i nie pozostawia wtpliwoci, e jest szczere; to pierwszy tej rangi obraz w kinie radzieckim, wyranie oddzielajcy pojcia wojennego wroga i Niemcw o rnorakich postawach. Jednoczenie Pokj przychodzcemu na wiat daje nowe spojrzenie na groz wojny, przeycia w boju, prb si w sytuacji kracowej, przeksztacenia charakteru. Cho fabua sprawia wraenie bardzo mao prawdopodobnej, to jednak nie suy pokazowi propagandowemu, nie ma tej dyskwalifikujcej cechy ilustracji zadanych hase, typowej w Zwizku Radzieckim. Materia opowieci opiera si na obserwacji postaci, nie tylko z broni w rku, ale take w codziennoci przyfrontowej. Dopiero z tych opisw zachowa - bardzo wiarygodnych, z jaskrawym wyjtkiem sekwencji z groteskowym onierzem amerykaskim - wyaniaj si prawdy oglne, chtnie kultywowane w okresie polityki odpreniowej.

Zbliajcy si ju do czterdziestki, pracujcy od do dawna w samodzielnym tandemie Aow i Naumow nie s pod tym wzgldem nowatorami; tendencje do intymizacji obrazw wojennych, czenia epiki z liryk rozwijaj si od lat kilku (spnione zreszt o dekad wobec literatury, w ktrej podobny ton wystpi wkrtce po roku 1945); ale ich film zwraca uwag zdecydowaniem na tej drodze, popartym redukcj sw i rozmachem formy. O obliczu caoci decyduje zwaszcza efektowny konglomerat stylistyczny, z pewnoci niespjny, z oczywistymi sabociami (natrtne chwyty ekspesjonistyczne z przekrzywionymi ujciami, za to przy glicerynowej fakturze fotografii), niemniej imponujcy si wyrazu, dynamicznoci ruchu wewntrz kadru i przeskokw od szerokiego planu do detalu, szybkim rytmem, ostrymi zderzeniami montaowymi. Widoczne s tu zarwno elementy plastycznego krzyku eisensteinowskiego, jak bujnej symboliki Wajdy, stylizacja na kino niemieckie i wzory inscenizacji gbinowej Romma, wszystko jednak na zasadzie wykorzystania ywego, mniej lub bardziej przemylanego, nie za martwego cytatu. Swoboda poczenia poruszajcego opisu ludzi, humoru i patosu, zwizanie dawnych wzorw z now naturalnoci daje filmowi Aowa i Naumowa miejsce midzy najciekawszymi dokonaniami kina radzieckiego czasu odnowy. [1965] PORNOGRAF, JINRUIGAKU NYUMON, Shohei Imamura. Japonia. Scenariusz: Shohei Imamura, Koji Numata. Pierwowzr scenariusza: Akiyuki Nosaka - powie " Erogotoshitachi yori". Zdjcia: Shinsaku Himeda. Muzyka: Toshiro Mayuzumi. Scenografia: Ichiro Takada. Monta: Mutsuo Tanji. Wykonawcy: Shoichi Ozawa (Yoshimoto "Subu" Ogata), Sumiko Sakamoto (Haru Masuda), Keiko Sagawa (Keiko Masuda), Masaomi Kondo (Koichi Masuda), Haruo Tanaka (Banteki), Shinichi Nakano (Kabo), Kazuo Kitamura (lekarz), Ganjiro Nakamura (amator dziewic), Taiji Tonoyama (aktor w filmie pornograficznym). Shohei Imamura 128' Nikkatsuscope Pierwotny ywioowy realizm Imamury staje si coraz bardziej poetycki, subiektywny, paraboliczny, ale nie tyle drog zmiany tonu (i zainteresowa), ile dziki wzbogaceniu instrumentacji: w Pornografie jest bliski Ichikawie i - poprzez niego - obsesjom seksualnym reprezentatywnie okrelonym literacko w tradycji japoskiej przez Tanizakiego, zarazem jednak jest bezsprzecznie samoistny, ugruntowujc renom wybitnego autora kina narodowego. Wszystko w sytuacji, gdy projektu tego filmu - pierwszego w swej niezaleniej produkcji - zrazu nie traktowa powanie, potem chcia nagrodzon powie ekranizowa w tonie groteskowym, ostatecznie jednak zmieni jej tytu na "Wstp do antropologii" i uczyni kolejn intrygujc analiz ludzkiej natury, przede wszystkim w opisie gwnego bohatera. To dla tej postaci (i dla protagonisty, staego aktora jego filmw, z myl o ktrym przygotowa scenariusz) zdecydowa si na realizacj. Subu Ogata, syn niezbyt witobliwego kapana i pasierb gejszy do wszystkiego, prowadzi w podej dzielnicy rojnej Osaki sklepik z "instrumentami chirurgicznymi", co si sprowadza do pewnych urzdze przywracajcych dziewictwo, pewnych artykuw erotycznego wspomagania, ale przede wszystkim pornograficznych ksiek, grafik, tam magnetofonowych i amatorskich filmw kamer 8 mm. Oczywicie podobna aktywno powoduje interwencje policyjne, mona by wic sdzi, e Subu to liski amator atwych zarobkw; atoli on sam uwaa si nieledwie za misjonarza, a w kadym razie za sug blinich, ktrym trzeba pomc w zaspokajaniu potrzeb elementarnych (predestynacja rodzinna?) i nie ma zamiaru rezygnowa. Jest czowiekiem instynktownym: nic, co ludzkie, nie jest mu obce. W ten sam sposb akceptuje wdow po fryzjerze, z ktr tworzy rodzin (m prosi Haru, by zachowaa nazwisko, wic ta nie chce lubu, poniewa pami o zmarym jest dla niej rodzajem zabobonnego kultu), oraz jej dzieci, dziewitnastoletniego ju Koichiego z oczywistymi odruchami edypalnymi i nieco modsz Keiko. Akceptacja przybranej crki od dawna wszake zmienia si w podanie, nie akceptowane ani przez ni, ani przez Koichiego podobnie jak aktywno zawodowa Ogaty, o ktrej si w kocu dowiaduj. Chora na

serce Haru, wiadoma e nie czeka jej dugie ycie, wydaje si natomiast godzi na zastpienie jej przez Keiko, nawyka do handlowego zaatwiania spraw (ktr to cech rodzimej obyczajowoci Imamura ironicznie dezawuuje w rnych sytuacjach): mwi o oenku Subu z crk i obiecujcym dalszym prowadzeniu salonu kosmetycznego. Co innego jednak plany, a co innego rzeczywisto. Gdy Keiko, ktra wrcia do domu mocno nietrzewa, zostaa przez Ogat zniewolona (i odtrca go, mwic, co zaszo, matce), Haru nie umie tego spokojnie przyj i jej choroba staje si miertelna; musi i do szpitala, gdzie niebawem umiera, uprzednio popadajc w rozstrj umysowy. Keiko schodzi na manowce, Koichi zabra si z domu z jak prostytutk; osamotniony bohater staje si coraz bardziej zdegustowany swoimi klientami, traci wsppracownikw i popada w impotencj, co oznacza dla kres urokw ycia. W pi lat pniej przystpuje do sporzdzenia fetysza, ktry mgby jeszcze rozwiza jego problemy: kupuje u Keiko peruk (dziewczyna ustatkowaa si i prowadzi zakad po mamie) i prbuje z gumowego manekina stworzy reinkarnacj Haru, kobiet idealn, poniewa te realne s tylko chciwymi, rozwizymi obudnicami. W halucynacyjnej ostatniej scenie, zajty lalk na swej odzi, dryfuje na bezmiar wd Oceanu Spokojnego. Pobaliwie - a moe nawet czule - traktowanym bohaterem jest tym razem mczyzna, ktremu nie dane osign harmonii z owadzimi kobietami. Przekonania ywione przez Imamur nie skaniaj go jednak do robienia tragedii z tego, z czego zrobiby j Strindberg; jest dowcipnym obserwatorem umiejcym posuy si paradoksem, rozwijajcym poetycki subiektywizm zainicjowany ju w poprzednich Zych namitnociach, gdzie nastroje jadcej pocigiem Sadako oddaway drzwi nagle otwarte na wzburzone morze. Tu tendencja rozwijana jest w bardzo udanej, kilkuwarstwowej formie relacji: codzienno powierzchni ycia na ulicach Osaki czy si i z wieloplanowoci scen atelierowych (w ktrych znakomicie wydobywa znaczenia ukad inscenizacyjny), i z ujciami symbolizujcymi podwiadomo erotyczn rodakw. O tym, e Imamura umia j wnikliwie odkry, polemizujc te w opisie obyczajowoci rodziny Ogaty z rodzimymi stereotypami, wiadczy przyjcie Pornografa w kraju rwnie wietne, jak dwch filmw poprzednich. [1965] POSADA, IL POSTO, Ermanno Olmi. Wochy Scenariusz: Ermanno Olmi. Zdjcia: Lamberto Caimi. Muzyka: Pier Emilio Bassi. Dwik: Giuseppe Donato. Wykonawcy: Sandro Panzeri (Domenico Cantoni), Loredana Detto (Antonietta "Magal" Masetti), Tullio Kezich (psycholog), Mara Revel (staruszka). 24 Horses Kierownik produkcji: Alberto Soffientini 105' W 1964 roku Rossellini, rezygnujc z kina dla telewizji, powie: "kryzys neorealizmu zacz si wwczas, kiedy otaczajcy nas wiat zacz si nagle zmienia, my natomiast pozostalimy na starych pozycjach, z kanonem podstawowych chwytw artystycznych, ktre wydaway nam si zdolne wszystko pokaza". Pozornie podsumowanie autora Generaa Della Rovere wyjtkowo dobrze oddaje wewntrzny aspekt utraty ywotnoci nurtu, ktry tak wiele znaczy w rozwoju sztuki ekranu; a jednak Rossellini nie jest sprawiedliwy nawet dla siebie (poniewa nie tkwi w czym ustalonym, lecz cigle szuka), na pewno za nie jest sprawiedliwy dla tych, ktrzy kontynuowali jego wasn drog i otworzyli wspaniae nowe perspektywy. Gdy wyjania, jak rozumie neorealizm - e to zajcie postawy moralnej, w peni solidarne zblienie si z mioci do czowieka - nie mia przecie na myli rodkw formalnych ani perspektywy spoecznej warunkowanej ubstwem, tylko obserwacj ludzkiej prawdy w jej naturalnym, swoistym wymiarze. Dlatego neorealistyczny jest take Franciszek, kuglarz boy, i dlatego bezporednim kontynuatorem tak pojtego neorealistycznego podejcia, z empati do obserwowanych ludzi, jest Ermanno Olmi - najwybitniejsza nowa posta woskiego filmu na pocztku lat szedziesitych. Olmi - kronikarz liryczny ksztatw ycia w naturalnej postaci - zdaje spraw z tego, czego sam

dowiadcza, co spostrzega wrd rodakw, co naley do utrwalonej chrzecijaskiej tradycji Italii. Przede wszystkim tradycji ludowej: jego bohaterowie wywodz si mniej lub bardziej bezporednio z krgw plebejuszy, poczynajc od dozorcw i mieciarzy, koczc na papieu. Dochowuje tym wiernoci swojemu pochodzeniu, jako syn chopw przybyych za prac do Bergamo. Z agodnym humanizmem, zaufaniem do bezporednioci i wnikliwym wpatrywaniem si w istot rzeczy jest woskim odpowiednikiem Ozu, tak samo bowiem osiga w prostocie wspaniae wymiary poetyckie, analogicznie opisujc klimaty biecych chwil swego kraju w kameralnych opowieciach o samotnoci; ma nawet podobn skonno do ciepego humoru. Cho jednak opiera si na dokumentowaniu rzeczywistoci, cho kreacja stylistyczna prawie nigdy nie bya jego punktem wyjcia (co najwyej replik wyobrani jego bohaterw), to wiele jego sekwencji i cigw obrazowych wywoywa bdzie rozliczne skojarzenia z wyrafinowanymi stylistykami, tak filmowymi, jak literackimi - na przykad Kafki, ktremu zaiste bardzo jest bliska sekwencja ycia samotnych urzdnikw w kocowych partiach Posady. To drugi penometraowy film Olmiego po Il tempo si ` fermato (1959), ju bardzo dla typowej opowieci z Alp, gdzie starszy str z modym pomocnikiem samotnie pilnuj zapory hydroenergetycznej podczas zimowej przerwy w jej budowie; zdecydowanie niezwyka jest tu tylko strona techniczna - kolor i szeroki ekran. Paradokumentalny charakter debiutu wynika nie tylko z genezy (Olmi zacz w roku 1953 od dokumentw dla firmy "Edisonvolta", gdzie w latach powojennych znalaz zatrudnienie wraz z matk), ale bezporednio z tego samego sposobu patrzenia na ycie, ktrym niewielu odwaa si posugiwa - w Polsce byby kim takim Kazimierz Karabasz - wobec skrajnej nieatrakcyjnoci w kategoriach widowiska popularnego. Wspaniao Posady sprawia jednak, e jej reyser staje si szeroko znany. Bohaterem filmu o pewnych cechach autobiograficznych (za ktrych zabawne losowe dopenienie mona poczyta oenek reysera z protagonistk) jest szesnastolatek z podmediolaskiej Medy, starajcy si o prac w wielkomiejskim biurowcu: po trzech latach musi przerwa nauk w technikum geodezyjnym, bo wymaga tego sytuacja materialna rodziny. Rezolutny, ale nieporadny, powcigliwy i nieobyty Domenico staje do pompatycznie banalnych testw konkursowych, w oczekiwaniu na wyniki zaprzyjania si z rwnie kandydujc dziewczyn z Mediolanu, po przyjciu za - co prawda najpierw, z braku etatu, jako goniec - poznaje funkcjonowanie urzdniczych mrwek, trybikw w machinie, ktre gwnie dlatego s ludzkie, e zachannie i maostkowo staraj si powikszy sw rol, swoje posiadanie, nie dostrzegajc zarazem tego, co najwaniejsze dla innych. Fina przynosi zmian, bowiem umar jeden ze starszych biuralistw. Skarb jego ycia - pisana mozolnie ksika - zostaje szurnity w pakunku w kt na szafie; po krtkiej a wawej rywalizacji o stanowiska bardziej poczesne, z lepszym dostpem do wiata, ustala si w sali nowa hierarchia, ale na kocu jest teraz wolne miejsce, zatem Domenico grzecznie je zajmuje, z biern akceptacj, w ktrej go wychowano. Osign szczebel podstawowy. Z daleka wszystko wydaje si tylko cigiem obserwacji zgromadzonych wok cakiem niewymylnego motywu podjcia pierwszej pracy; a przecie ogromny talent Olmiego wystarcza, by stworzy tu ca parabol egzystencjaln. W wymiarach wewntrznych, majc przed kamer nieprofesjonalistw, umie natomiast reyser Posady da zesp precyzyjnych portretw osobowych, uchwyci klimat wielkomiejski w odczuciach niemiaego chopca z maej miejscowoci lombardzkiej (ten rys, zwaszcza e poczony z delikatnym tem moralnym, zblia film do Satyajita Raya), ucieszy obrazkami obyczajowymi niemal bliniaczymi tym, ktre pniej bd specjalnoci Menzla i Formana (szczeglnie w Pali si, moja panno) chocia z innym nastawieniem odmalowanymi. Tak jak jego bohater, gotowy po chrzecijasku spenia co naley pord marnoci tego ycia i przebywa drog do celu, Olmi ocenia wytykane przywary z wyrozumieniem. Wanie w przyjacielskim zblieniu si do przedstawianych postaci ley gwna sia emocjonalna jego opowieci. [1960] POSKROMIENIE ZONICY, THE TAMING OF THE SHREW, Franco Zeffirelli. Wochy, Stany Zjednoczone Scenariusz: Paul Dehn, Suso Cecchi D'Amico, Franco Zeffirelli. Pierwowzr scenariusza: William Shakespeare - sztuka "The Taming of the Shrew". Zdjcia: Oswald Morris oraz Luciano Trasatti.

Muzyka: Nino Rota. Scenografia: John De Cuir, Giuseppe Mariani, Elven Webb. Kostiumy: Danilo Donati, Irene Sharaff. Wykonawcy: Richard Burton (Petrucchio), Elizabeth Taylor (Caterina), Michael Hordern (Battista), Cyril Cusack (Grumio), Michael York (Lucenzio), Alfred Lynch (Tranio), Natasha Pyne (Bianca), Alan Webb (Gremio), Victor Spinetti (Ortensio), Mark Dignam (Vincenzo), Giancarlo Cobelli (ksidz), Vernon Dobtcheff (komisant), Roy Holder (Biondello), Bice Valori (wdowa), Gianni Magni (Curzio), Ken Parry (krawiec), Anthony Garner (pasamonik), Alberto Bonucci (Natane), Lino Capolicchio (Gregorio), Roberto Antonelli (Filippo). Richard Burton, Elizabeth Taylor, Franco Zeffirelli Richard McWhorter 122' Panavision Technicolor Szekspir malowniczy: pierwsza z adaptacji jego sztuk w reyserii wytrawnego ju aranera inscenizacji operowych, teatralnych i musicalowych. Czterdziestotrzyletni florentyczyk (ktremu artystyczna mama zmienia nazwisko na cze "Cosi fan tutte", alici niedouczony urzdnik le zapisa "Zeffiretti") zwizki z kinem ma nawizane od dawna: porwany po studiach architektonicznych urokiem Henryka V Oliviera, zosta asystentem Viscontiego i pracowa z nim, pocztkowo jako scenograf teatralny, przez prawie dziesi lat - a do Zmysw. To od Viscontiego przej pieczoowito oprawy bogatej szczegami. Cho jednak zadebiutowa jako reyser filmowy ju w roku 1957 komedi z Ninem Manfredim, porzuci potem ekran na rzecz sceny i zdoby spor renom od Dallas i Nowego Jorku do Londynu i Tel Awiwu: jako urodzony w miecie, ktre wiekami byo stolic artystyczn wiata - wyjania - tworzy co, co bardziej ma charakter midzynarodowy ni tylko woski. Czy si tym uniwersalizmem Zeffirellego przejmowa Richard Burton, czy nie, do e wybra go na organizatora swojego wsplnego z Liz Taylor popisu filmowego w czym tak dla nich efektownym (i tumaczcym si w kategoriach prywatnych), jak ta wanie komedia. Wybr by doskonay, a porozumienie pene dlatego, e Zeffirelli mia wasne powody roztoczenia bogatej, haaliwej, kipicej emocjami wizji renesansu, zbyt spatynowanego w wiadomoci potocznej. Kluczem jego stylizacji jest naturalno: odnosi si to zarwno do pozwolenia protagonistom na nieskrpowan demonstracj osobowoci, jak do cofnicia historii Bianki i jej zalotnikw bliej pierwotnej postaci farsy jarmarcznej - ale tylko zewntrznie. Znakomita obsada sprawia bowiem, e jest to rzecz o ludzkich charakterach i ich przeksztacaniu si, nie za uciecha z teatru marionetek. Wszystko razem puryci, niestarannie oceniwszy, mog uwaa za zdrad Szekspira. Tym bardziej, e Zeffirelli umiejtnie zaciera sceniczno dialogu. Introdukcja z przyjazdem Lucenzia na studia do Padwy jest tak dynamicznie filmowa, e charakter kwestii umyka uwadze, dominuje bowiem ruch, nie sowo: potem za, gdy najwaniejsze przewija si w warstwie werbalnej, zabawa jest ju w penym toku. Jakkolwiek bliska commedii dell'arte, nigdy te nie staje si paska. Staranno oprawy Zeffirellego utrzymuje obraz daleko od pustej folklorystyki, z podziwu te godn skrupulatnoci zostay wykorzystane okazje do wprowadzenia obyczaju i obrzdu woskiego renesansu (dodana sekwencja lubu), a nawet replik malarstwa (fantastyczne krajobrazy plenerowe ze skaami). Owszem, w drugiej czci film jest duo mniej lotny, ale to ju wina Szekspira, ktry ma tu sabiej dopracowane fragmenty; i tak autorzy adaptacji zrcznie pozbyli si choby caego prologu. W nastpnym renesansowym przedsiwziciu szekspirowskim Zeffirellego ksztat oryginau, daleko doskonalszy, bdzie si te domaga odpowiedniego profitu; nie na darmo. Romeo i Julia przewyszy wszelkie oczekiwania. [1963] POWD ZIELENI, ZLDR, Istvn Gal. Wgry. Scenariusz: Imre Gyngyssy, Istvn Gal. Zdjcia: Mikls Herczenik. Wykonawcy: Benedek Tth (Marci Ostoros), Virag Darab (Bori Balogh), Gbor Koncz, Judit Meszlry (Eszter), Teri Horvth (Margit),, Istvnn Zsipi (matka Marciego), Gyngyvr Demjn (Anci Varga), Mria Duds (Joli), Gyula Szersn (Matyi), Nora Kldi (Emmi), Sri Feleky (wacicielka mieszkania),

Sndor Simnfalvy (ojciec Marciego). MAFILM 110' Zielony prd pynie po roku 1945 ze wsi wgierskiej do Budapesztu. Gwatowno zmian to powd, ktra czyni wiele szkd; w jej rwcym prdzie wielu traci orientacj, a z mtnych wd wypywaj drapienicy. Do wszelkich perturbacji awansu spoecznego rozbijajcego bardzo mieszczaskie struktury wgierskiej metropolii dodaj si jeszcze nonsensy walki ideologicznej i zbrodnie jej uprawiania; to za, co w kulturze i tradycji ludowej najlepsze - rzetelno, ad religijny, obrzdy, sztuka zdobnicza - ulega zatraceniu. Czym zatem by, z czym si wiza awans spoeczny rwienikw Gala, takich jak bohater jego filmu, Marton Ostoros urodzony jesieni 1932 na przedgrzu Lasu Bakoskiego, jako dziewite i najmodsze dziecko rodziny chopskiej? W nastpnym po Wirze filmie jego reyser zajmuje si rwnie osobistymi rozwaaniami o czasach wczesnej modoci; histori chopca, ktry w roku 1950 przyjecha studiowa w stolicy medycyn, stara si przedstawi w kontekcie na tyle szerokim, na ile jest to moliwe w roku 1965. Tym razem pomaga mu nie Sandor, lecz, jako wspscenarzysta, inny zaoyciel Studia; znacznie te spokojniejsza, prawie neutralnie sprawozdawcza, jest oprawa zdjciowa. Podobnie wyglda tryb relacji. Licz si treci, liryczny portret bohatera na tle nasilajcych si w kraju konfliktw, jego rozterki. Rozstrzygnicie ich kolejnej fazy zostaje w finale poczone ze znamiennym wystawieniem twarzy chopca na oczyszczajcy wiosenny deszcz i zapewnieniem, e czuwa. Trzeba byo by czystym wewntrznie, by godnie przej prby yciowe czekajce na takich jak Marci; trzeba byo mie poczucie oparcia na fundamencie swojego rodowiska i rodziny, bliskich pomagajcych tak jak Margit, by spukiwa wod kolejne rozczarowania: studia filologiczne zamiast lekarskich, brutalne interwencje organizacji uczelnianej w ycie prywatne, przegran - wskutek niedowiadczenia i ludowej prostolinijnoci - mio do zagubionej dziewczyny uciekajcej od swego fornalskiego pochodzenia, aresztowanie opiekuczego starszego kolegi w aurze zastraszenia i hipokryzji, a na koniec odkrycie, e nawet dla wasnych braci on, student, nie jest ju swj, tylko poczyna by zaliczany do "tych na grze". Gal pokaza to czule i prawdziwie. Powodzi zieleni, filmowi jakby samoograniczanemu w porwnaniu z Wirem, brak jeszcze dojrzaej elastycznoci przekazu; troch zbyt wiele zostaje zamknite w sowach i sytuacjach, miast by wykreowane obrazem. W proporcji do pozornej prostoty kryje si tu jednak w ukrytych treciach nadzwyczajne bogactwo, a subtelny i szczery przekaz dodatkowo zjednuje bezporednioci tonu. Ten osobisty wymiar pozostanie nieodmienn cech dramatw filmowych Gala. [1960] POWIKSZENIE, BLOW UP, Michelangelo Antonioni. Wielka Brytania. Scenariusz: Michelangelo Antonioni, Tonino Guerra. Dialogi: Michelangelo Antonioni, Edward Bond. Inspiracja: Julio Cort zar - opowiadanie "Final del juego". Zdjcia: Carlo Di Palma. Muzyka: Herbie Hancock. Piosenka "Stroll On": "The Yardbirds" (Keith Relf, Jeff Beck, Jimmy Page, Chris Dreja, Jim McCarty). Scenografia: Assheton Gordon. Kostiumy: Jocelyn Rickards. Monta: Frank Clarke, Michelangelo Antonioni. Wykonawcy: David Hemmings (Thomas), Vanessa Redgrave (Jane), Peter Bowles (Ron), Sarah Miles (Patricia), Veruschka von Lehndorff (modelka odlatujca do Parya), John Castle (Bill), Gillian Hills (blondynka proszca o zdjcia prbne), Jane Birkin (szatynka proszca o zdjcia prbne), Harry Hutchinson (sprzedawca w antykwariacie), Susan Broderick (wacicielka antykwariatu). Bridge Kierownicy produkcji: Carlo Ponti, Pierre Rouve 111' Eastman Color Niewiele w istocie jest tym, czym si zdaje. Nieprzenikniono i dwoisto wszechrzeczy to nie wszystko, co odgradza prawd od wiadomoci, a przeszkodami s nie tylko fasz stereotypu,

automatyzm odruchu interpretacyjnego, jednotorowo mylenia bez intuicji i dekoncentracja, ukochane przez iluzjonistw. Ludzie sami chc myli zudzenia z realiami. Czyni tak z wygody, lku, w obronie swego i ucieczce od odpowiedzialnoci, ale take w deniu do swobody i dla pomnoenia dozna. Podobnie dwoiste jest wic przedzierzganie si rzeczywistoci w pozr. Wynika z natury wiata, z inercji, crki entropii lecz i z przeciwnego denia czowieka do egzystencji intensywnej. Powikszenie jest mozaik tej wieloznacznoci. Robi co prawdziwego, czego si naprawd pragnie, i wkada w to nadziej, pasj, wiar: taka jest potrzeba wewntrznego adu wsplna gwnym postaciom Antonioniego, poszukujcym te naturalnego aru zachowa u innych i naturalnego pikna. Trudno o to wszystko w zewntrznie uporzdkowanej demokracji buruazyjnej Europy lat szedziesitych. Ale oto co stao si w Londynie: flaubertowski wobec swych bohaterw Antonioni przenikliwie dostrzega, e "w tym miejscu historia nabraa dodatkowego wigoru, nowego sensu" i opowiada o sobie, dwakro modszym, w czasach rewolucji seksualnej, eksplozji rocka i rokokowego rozkwitu nowoczesnej stylistyki uytkowej. Tomasz jest wzitym fotografikiem. Atrybut jego powodzenia w brany powielania wzorw popularnych to rollsroyce, ale oprcz modelek w minispdniczkach Mary Quant i Veruschki w zmysowych pozach na okadki czasopism usiuje te utrwala na zdjciach prawd ycia: w prologu opuszcza noclegowni, gdzie kompletowa materia do swojego albumu o Londynie. Ubrany jest jak wczga, skoro jednak jedzi takim samochodem, studenci z juwenaliowego "tygodnia achmaniarzy" nie maj wtpliwoci, e dostan ode funta na cele dobroczynne. Nastpnego ranka, w epilogu, Tomasz podejmie z nimi pantomim wyimaginowanego tenisa bez piki i rakiet. Zapewne i tak przyczyby si do gry, ale moe nie usyszaby jej odgosw, gdyby nie przeyte dowiadczenia. Cho bowiem jest, jak go nazwaa Claire Clouzot, aranerem pozorw, cho wci apczywy dozna estetycznych krtko potrafi je przeywa, a niejednego, czym si zaj, jako nie umia koczy, jednake wierzy w sw wolno drenia, utrwalania i replikowania rzeczywistoci wizualnej; tymczasem zawioda go wanie ta wadza panowania nad materi. Teraz, by moe, nie bdzie ju tylko omiata wzrokiem powierzchni zjawisk, ale sprbuje si w nie wsuchiwa. Szukajc finaowego uzupenienia albumu, wstpi do pooonego na uboczu parku i tam zacz fotografowa jak czu par. Zaintrygowany gwatown reakcj dziewczyny domagajcej si oddania zdj i gotowej na wiele, by dopi celu, Tomasz zbywa j kaset z innym negatywem, wywouje film, robi odbitki, zaczyna je analizowa, powiksza i ostatecznie dostrzega zaczajonego w gstwie skrytobjc oraz, jak si wydaje, ciao lece pod krzewami na ostatniej fotografii, zrobionej ju wtedy, gdy dziewczyna oddalia si po bezskutecznej szarpaninie. Wieczorna wyprawa na miejsce zdarzenia potwierdza odkrycie: na trawie ley trup. Z zaroli dolatuje podejrzany trzask, wic intruz woli piesznie odej. Zamiast jednak zawiadomi policj, szuka do pomocy kogo ze znajomych, chce bowiem najpierw sfotografowa nieboszczyka. Trafia na party, gdzie wszyscy oddaj si ucieczce od rzeczywistoci, nie za jej przykremu dowiadczaniu; do oszoomionego marihuan przyjaciela niezbyt dociera sens rewelacji Tomasza. Gdy ten o wicie wybierze si wreszcie z aparatem do parku, trupa ju dawno nie bdzie, tak jak negatywu i wszystkich fotogramw skradzionych z atelier z wyjtkiem jedynego przeoczonego powikszenia, najwikszego, na ktrym ksztat lecego ciaa staje si puentylistyczn abstrakcj. Jakkolwiek wanie przy Powikszeniu Antonioni mia cakowit swobod twrcz - i udao mu si osign najwicej w wymiarze filozoficznym - take popularno filmu wyglda na naturaln (cho jego wyniki kasowe diametralnie si rni od mocno niekorzystnych rezultatw poprzednich dzie reysera). Nic tak nie oywia akcji, jak dobry trup? Zapewne, lecz magnesem nie mg by pozr thrillera; odmowa spenienia regu wyjanienia intrygi niczym si tu nie rni od ukadu w Przygodzie. Nie decyduje te skala napi dramatycznych: arty Antonioniego, e to "to see or not to see", nijak nie maj si do konsystencji jego filmu. Jest on wanie bez porwnania bardziej ywy w rytmie ni poprzednie obrazy woskie, a take, owszem, oparty na znacznie krtszych i bardziej opozycyjnie montowanych ujciach (we fragmentach, gdzie jego dynamika wygasa, a ujcia si wyduaj, chodzi o wyostrzenie uwagi i podskrne wspomoenie autentyzmu w zrwnaniu czasu realnego z relacjonowanym). Atrakcyjno zapewnia natomiast Powikszeniu nade wszystko to, e jego czarna dziura kryje si wprost w olniewajco prawdziwym strumieniu ycia. Skdind w czasie premiery wykadnia filmu moga si

zdawa artystyczn fantazj; troch inaczej bdzie ona odczuwalna w dziesi lat pniej, gdy Ilya Prigogine otrzyma Nagrod Nobla za obalenie koncepcji determinizmu jako idealistycznego mitu nauki klasycznej, a rozpowszechnienie si poczucia wzgldnoci przyniesie nawet uboczne skutki pewnego wtrnego irracjonalizmu. Wspaniao Powikszenia pojto od razu, ale podobnie dopiero z dystansu dekady doceni bdzie mona jego dalekowzroczno. Nie starajc si zbytnio o precyzj obserwacji, przybysz umia bezbdnym okiem i uchem okreli specyfik miejsca: od czerwieni cegie, bieli fasad, modnych purpur i fioletw oraz zieleni parkowej po szum wiatru w zwartym listowiu i pokoleniow haaliwo. Intuicja pozwolia Antonioniemu nie tylko sportretowa Swingujcy Londyn, trafi w jednej ze scen na najbardziej awangardow grup rockow w jej najlepszym skadzie i uchwyci tworzenie si spoeczestwa przyzwolenia (z najwyszym trudem mona wyszuka wybitne filmy zdolne konkurowa z Powikszeniem w oddaniu powstajcej wanie formacji obyczajowej), ale ponadto proroczo przeczu w przedostatniej sekwencji, co spotka pokolenie skonne si wyczy, gotowe zamieni kierat aktywnoci i gorset etyczny na bierno i powierzchown swobod. Nie ma jednak w tej prognozie nawet cienia skazy moralizatorskiej: Antonioni podziwia bowiem permisywn rado. Moe jest odrobin zazdrosny? On w wieku Tomasza mia wok siebie apogeum faszyzmu i kataklizm wojenny. Sympatie te doprowadz go nawet, na fali entuzjazmu, do mocno z kolei chybionej apologii kontestacji amerykaskiej w nastpnym Zabriskie Point (1969). Podziw dla lekko biorcego ycie pokolenia rockowego uskrzydli najpewniej Antonioniego podczas realizacji - Powikszenie ogromnie rni si od Czerwonej pustyni - ale nie wpywa na solidno przygotowa. Arcydzieo o wzgldnoci wiata widzialnego stoi na fundamencie prawdy szczegu profesji Tomasza, prawdy kolorytu miasta i biecej palety sztuki uytkowej. Kady detal materialny i wszystkie wtki wydarze s tym razem pynnie wczone w nurt nonych znacze, wielotorowe interpretacje daj si wyprowadza bez jakiegokolwiek podwiadomego poczucia niewiarygodnoci ukadu; a byo to tu szczeglnie wane. Nawet tak niezwyky w pomyle incydent, jak pochwycenie przez bohatera gryfu gitary, rozbitej przez Jeffa Becka w "Ricky Tick Club", i porzucenie jej na ulicy (relikwia natychmiast staje si niczym, skoro nie wiadomo, e jest relikwi), wypada cakiem naturalnie; tym bardziej te sytuacje, ktre towarzysz bezporednio zajciom Tomasza. Konkret zosta cile zwizany z rozszerzajcymi si sferami uoglnienia: wspczesna bierno i powierzchowno ogniskuje si w zachowaniach modych londyczykw, te za znajduj szczegln reprezentatywno w sytuacjach z udziaem owcy przejaww ycia. Rol znamienn (a dla ostatecznych konsekwencji nawet kluczow) odgrywa swoboda seksualna, nabierajca raz po raz znaczenia nieprawdy mioci w zorganizowanej przez Antonioniego defiladzie pozorw. Zaprzepaszczajc obraz prawdy, Tomasz straci wiar. Zwtpi, e mona panowa nad rzeczywistoci, e wizy z ni s oczywiste i zalene od woli. W ostatnich kadrach znika te posta samego Tomasza. Powikszenie widziane od tej strony okazuje si autotematycznym filmem o niemonoci uchwycenia jednoznacznego obrazu wiata przez fotografi, take ruchom: bo to nie ksztat rzeczy decyduje, lecz sfera ducha. [1960] PRAGNIENIE MIOCI, AINO KAWAKI, Koreyoshi Kurahara. Japonia Scenariusz: Shigeya Fujita, Koreyoshi Kurahara. Pierwowzr scenariusza: Yukio Mishima - opowiadanie "Aino kawaki". Zdjcia: Yoshio Mamiya. Muzyka: Toshiro Mayuzumi. Monta: Akira Suzuki. Wykonawcy: Ruriko Asaoka (Etsuko Sugimoto), Nobuo Nakamura (Yakichi Sugimoto), Tetsuo Ishidate (Saburo), Akira Yamanouchi (Kensuke), Chitose Kurenai (Miyo), Yuko Kusunoki (Chieko), Yoko Ozono (Asako), Takayuki Iwama (Natsuo). Nikkatsu 98' Nikkatsuscope Eastman Color (wstawki)

Wraz ze zblianiem si stulecia japoskiego przeomu - rewolucji Meiji, ktra zadecydowaa o podobnym przypieszeniu gospodarczym, jakie wanie si powtarza po odbudowie z ruin wojennych - w kraju narastaj nastroje powrotu do tradycji, do czysto narodowych wartoci etycznych. W sztuce triumfy wici sensualizm, najdoskonalej reprezentowany w literaturze przez sawicego mio Kawabat, ktry za dwa lata otrzyma Nagrod Nobla; tymczasem jego najbardziej utalentowany protegowany, Yukio Mishima, zwraca si ku ortodoksyjnej dziaalnoci nacjonalistycznej, zakoczonej za cztery lata szokujcym wiat samobjstwem. Film Kurahary, druga gona adaptacja prozy Mishimy, reprezentuje w najpierw poznany wymiar osobowoci autora, bardzo bliski Kawabacie: opowiadanie pochodzi z najwczeniejszych lat, gdy zosta z entuzjazmem odkryty przez przywdc japoskich pisarzy, ktry pniej rwnie sam wyznaczy kres swego ycia. Bohaterk Pragnienia mioci jest sfrustrowana swym maestwem, wci moda wdowa, mieszkajca z rodzin ma; jak bya przedmiotem seksualnym poprzednio, tak jest nadal, od czasu do czasu ulegajc teciowi. Poszukiwanie wsplnoty kieruje j ku modziutkiemu ogrodnikowi, mieszkajcemu na uboczu gospodarstwa; ale Saburo, take dlatego e widzi w Etsuko pracodawczyni, a nie kobiet, nie jest w stanie odgadn na czas jej zoonych uczu, w ktrych chodzi nie tylko o namitno. Poza tym za sam jest zwizany z inn - ze suc Miyo. Gdy Etsuko dowiaduje si, e ogrodnik i Miyo bd mieli dziecko, traci panowanie nad sob a do czasu, gdy dziewczyna pozbywa si ciy. Wtedy jednak czeka j nastpny dramatyczny zawd: dowiedziawszy si o tym podczas nocnego spotkania, Saburo okazuje ulg i - jak mu si wydaje - zrozumienie, e Etsuko chodzi o usugi seksualne, co w jej oczach sprowadza go z niebios do stanu takiego samego prymitywnego samca, jak inni mczyni. Zostaj odkryci przez tecia Etsuko i wtedy to ona, w rozpaczliwej furii, zabija chopca motyk. Gdy ju wsplnie z teciem zakopali ciao nieszcznika, odchodzi nie baczc, co z ni bdzie dalej. Ta sama co w Pomieniu udrki tragiczna tsknota do absolutu, obsesja Mishimy, z takim samym tragicznym gestem destrukcji: Kurahara bardzo wiernie i z ca pasj przenis podstawowy sens tej opowieci o uwizieniu i zudzie. Gwatowno i wyrafinowanie Pragnienia mioci mrozi nawet dysponentw z "Nikkatsu", mimo e kino japoskie osignie niebawem najwiksze upowszechnienie kontaminacji seksu i przemocy, w czym celuje wanie ich wytwrnia; film przeczeka prawie rok do premiery. Zostaje jednak wietnie przyjty i w kraju (drugie miejsce na licie najwikszych osigni roku), i za granic, gdzie nie zawsze akceptuje si w peni jego intensywn ekspresj, ale powszechnie podziwia form obrazow. Kurahara i Mamiya opowiedzieli t histori z duym rozbudowaniem rodkw: w gwatownym montau i przy spowolnieniach ruchu, z fragmentami negatywowymi i przeeksponowaniem obrazu posunitym do olepiajcej bieli, a ponadto z efektownym uyciem, w migawkowych wtrceniach, kadrw barwnych. Niemal awangardowa brawura; ale w tym wypadku wyjtkowo dobrze wydaje si odpowiada nastrojom oryginau. [1962] PRIMA DELLA RIVOLUZIONE, zobacz PRZED REWOLUCJ PRINSESSAN, zobacz KSINICZKA PROCS DE JEANNE D'ARC, zobacz PROCES JOANNY D'ARC PROCES JOANNY D'ARC, PROCS DE JEANNE D'ARC, Robert Bresson. Francja. Scenariusz: Robert Bresson. Podstawa scenariusza: protokoy procesu o herezj Jeanne Darc z roku 1431 i procesu rehabilitacyjnego z roku 1456. Opracowanie muzyczne: Francis Seyrig. Dwik: Antoine Archimbaud. Scenografia: Pierre Charbonnier. Kostiumy: Lucilla Mussini. Monta: Germaine Artus. Wykonawcy: Florence Delay (Jeanne Darc), JeanClaude Fourneau (sdzia Pierre Cauchon, biskup Beauvais), Roger Honorat (obroca Jean Beaupere), Marc Jacquier (inkwizytor Jean Lemaitre), Richard Pratt (lord Warwick), Jean Gillibert (Jean de Chatillon), Michel Herubel (Isambart de la Pierre), Arthur Brunet (Jean Massieu), Philippe Dreux (Martin Ladvenu), Andr Rgnier (oskaryciel Jean d'Estivet, kanonik Bayeux i Beauvais).

Agns Delahaie 63' Reporta z procesu i egzekucji dziewicy z wioski lotaryskiej, Joanny Darc, ktra odmienia losy wojny o sukcesj tronu francuskiego i zadecydowaa o koronacji 17 lipca 1429 w Reims Karola VII z dynastii Walezjuszy. 30 maja 1431, w wieku lat dziewitnastu, zapacia za to na stosie w Rouen, gdzie w procesie o herezj faszywie oskarali j francuscy dominikanie na usugach okupujcych jeszcze pnoc kraju Anglikw. Z wszystkich filmw o Joannie ten jest najbardziej esencjonalny: arcydzieo na dowd tezy Rudolfa Arnheima, e sztuka wyrasta z ogranicze. Nic, tylko wzowe kwestie osaczajcych pyta biskupa Cauchona i nieskalanie szczerych odpowiedzi, wygaszane bez chwili zawieszenia; i rozpaczliwa samotno Joanny w celi; i atrybuty jej uwizienia, oczy podgldajce przez dziur w murze, stos, i krzy. Owszem, jeszcze zdziwiony pies na drodze wrd tumu, ktrdy wiedli j na mier, i gobie, wolne, sposzone zgiekiem ludzkich poczyna. Proces Joanny d'Arc jest te najkonsekwentniejszym bodaj dzieem Bressona na drodze poszukiwa czystego filmu, czyli prawdziwej sztuki kinematografu (w odrnieniu od faszywej sztuki kina). Ju adnych odczytywanych kartek, jak jeszcze w Kieszonkowcu, adnego te marnowania czasu ekranowego w pauzach refleksyjnych: wszystko w jednym zapierajcym dech cigu, z wyjtkowo wartkim na tle filmw poprzednich rytmem montaowym, ale bez jego narastania i bez wykrzyknikw. Detale nie s akcentowane, a tylko przedstawiane w planach rednich; co wicej, Burelowi nie wolno byo nawet pokaza pikna oczu i uduchowienia twarzy Joanny (wywoao to rozgoryczenie weterana i jego rozstanie z reyserem, ktremu towarzyszy przy wszystkich arcydzieach w czerni i bieli). "rdem filmu jest natura, prawda, czowiek; ale pamitajmy, e film jest sztuk tworzenia, nie za reprodukcji. Z wyonionych elementw trzeba zatem stworzy now struktur. Film jest znacznie bliszy malarstwu i muzyce ni teatrowi i literaturze a nie uwiadamiamy sobie, jak jestemy nadal teatralni i ile nas bdzie kosztowao oderwanie si od teatru". Bresson ju w latach czterdziestych, po dwch pierwszych dowiadczeniach, zacz kategorycznie odrzuca teatr jako podstawowy bd sztuki odmiennej ni ekranowa. Jego film zamierzony zosta jako kompletnie rny od Mczestwa Joanny d'Arc Dreyera, opartego przecie tylko na obrazie bez dwiku, kipicego od sw w napisach, lecz i tak majcego nierwnie mniejsze szanse wypenienia przekazu w dziedzinie werbalnej ni Proces Joanny d'Arc z potokiem kwestii wzitych z akt rozprawy inkwizycyjnej. Skoro jednak u Bressona sw wicej, gdzie jego logika? Teatr to sowo. Tak, lecz nie potok sw szkodzi, tylko ich nienaturalno i, doprawdy, trudno powiedzie, by nowa wersja bya mniej filmowa. Dreyer stworzy arcydzieo subiektywne, emfatyczne, arcydzieo ekspresji wizualnej; Bresson da arcydzieo prawdy wewntrznej, dc nade wszystko do trafnoci wyrazu, a wic wiarygodnoci wypowiadanej kwestii - nie obfito sw si liczy, lecz ich jako - i wiarygodnoci postaci "modela", odtwrcy, ktry powinien by inspirowany niewiadomie. Florence Delay zaprawd jest taka w stopniu doskonaym: to prawdziwa, charyzmatyczna, lecz ludowo prosta, niewinna, otwarta, gboko przekonana Joanna. ("Modele" s jednak niewiadomie twrczy tylko raz, dlatego Bresson nie obsadza ponownie nawet najlepiej dobranych, bo tylko jednokrotnie mog si wcieli w posta mwic i czynic machinalnie, jak im kae: "Uzna, e X jest kolejno Attyl, Mahometem, kasjerem, drwalem to uzna, e X gra. Skoro gra, filmy z nim imituj teatr. Nie uzna, e gra? To oznaczaoby znak rwnoci pomidzy Attyl, Mahometem, kasjerem i drwalem, co jest absurdem"). "Tworzy to nie znaczy deformowa lub wymyla osoby i przedmioty, lecz doprowadza do nowych zwizkw midzy osobami i przedmiotami biorc je w stanie naturalnym". Film powinien przekomponowywa - uwaa Bresson - zamiast analizowa czy wyjania. Ekspresja winna powstawa ze zwizku midzy obrazami i dwikami, a nie wskutek mimiki, gestw i intonacji. "Doczona do obrazu muzyka nie tylko go nie wspiera, lecz wypiera": dlatego muzyka w filmach Bressona jest tak znikoma. W Procesie Joanny d'Arc zostaa ograniczona do werbli w prologu i epilogu oraz krtkiej, odlegej melodii fanfary wrd nocy; Bresson rezygnuje ju nawet z uprzednio przytaczanych urywkw kompozycji klasycznych. Istotne jest natomiast to akustyczne, uzupeniajce harmoni sowa i detalu

obrazowego. Niewtpliwie koncepcja Bressona zawiera sprzeczno, czy te co najmniej skrajn trudno: ucieczka przed teatraln emisj gosu prowadzi do sztucznoci wypowiadania kwestii przez amatorw. Praktyka rozwijajcego si wanie kina bezporedniego i cinmavrit wykazuje, e przed kamer nieprofesjonalici wypowiadaj nienaturalnie nawet najbardziej wasne opinie. Bresson umie to jednak - cho nie bdzie tak w kadym filmie - przezwyciy swym geniuszem. Zamiast oschoci osiga niezwyk sublimacj, zarwno w poszczeglnych momentach, jak w wydestylowanej sumie: jasno sytuacji i skondensowan, skumulowan w gbi emocj. Wiadomo dokadnie, o co w tym procesie chodzio, kim bya Joanna, kim sdziowie; jawnie zostaje odsonity cay mechanizm kolaboracji, interesw politycznych, zdrady i pokazowego skazania, a z drugiej strony fenomen moralnego wpywu dziewczyny na otoczenie. Oczywicie, wielko tego filmu tworzy, a co najmniej wsptworzy temat. Paradoksalnie jest to reporta o micie, oparty na preparowanej fikcji. Fikcji zmanipulowanej zreszt dodatkowo w pi wiekw pniej, gdy wita od roku 1920 Joanna staa si patronk francuskich nacjonalistw i prawicy, od Ptaina (chyba z zemsty si diabelskich?) do Le Pena. To ju jednak zupenie inna historia. Niewtpliwe jest natomiast to, e akta procesu rehabilitacyjnego zostay sporzdzone nade wszystko na uytek samego krla (ktry przecie nie mg nie przeciwstawi si konsekwencji tego, e miaaby go koronowa heretyczka na usugach Szatana), e Joanna - co wynika z logiki wypadkw historycznych - musiaa by raczej pomienn anarchistk, siostrzyc europejskich przywdczy walki permanentnej z nastpnej dekady dwudziestowiecznej, jak wreszcie to, e pikne jzykowo teksty czteromiesicznego procesu w Rouen nie pochodz z sali przesucha, lecz z wieczornych ustale w komnacie Cauchona, pisane acin (a Joanna znaa tylko francuski) i tylko pierwsze sowa filmu, proba matki o przywrcenie czci gboko wierzcej crce, s by moe prawd bezporedni. Czy tym samym ulega zmianie istota owego dramatu, jednego z podstawowych dla kultury judeochrzecijaskiej? Nie, bez wtpienia. Tym bardziej e w poraajco czystym kinie Bressona nie chodzi o czynniki zewntrzne, tylko o moralitet duchowej gbi. [1964] PRZED REWOLUCJ, PRIMA DELLA RIVOLUZIONE, Bernardo Bertolucci. Wochy. Scenariusz: Bernardo Bertolucci oraz Gianni Amico. Zdjcia: Aldo Scavarda. Muzyka: Ennio Morricone, Leandro Gato Barbieri. Piosenki "Ricordati" i "Vivere ancora": Gino Paoli. Monta: Roberto Perpignani. Wykonawcy: Francesco Barilli (Fabrizio), Adriana Asti (Gina), Morando Morandini (Cesare), Allen Midgette (Agostino Bertoli), Cecrope Barilli ("Puck"), Gianni Amico (fanatyk Rosselliniego), Domenico Alpi (ojciec Fabrizia), Amelia Bordi (matka Fabrizia), Guido Fanti (Enore), Evelina Alpi (Evelina), Goliardo Padova (Padova). Iride 112' Technicolor (4 ujcia) Nikt nie jest prorokiem we wasnym kraju? W kadym razie trudno, by nim zosta, skoro arogancko tego nie chce: zafascynowany stylistyk nouvelle vague, a zwaszcza Godardem, dwudziestoczteroletni Bertolucci zraa do siebie krytykw i wosk pras do tego stopnia, e usiuje odpowiada na pytania po francusku! Po kasowej klsce filmu i bez poparcia autorytetw bdzie go to kosztowao kilka lat na jaowym biegu, nim rewolta kontestacyjna wyniesie Przed rewolucj do sawy nie tylko we Francji, a Konformista jasno uzmysowi skal talentu modego nonkonformisty. Pierwotne zwizki z Godardem maj charakter gbszy ni stylistyczny, co zreszt wynika z samego stosunku do twrczoci jako sposobu bezwzgldnie szczerego wyraenia wasnego spostrzegania i odczuwania wiata: Bertolucci tak samo pochodzi z buruazyjnej inteligencji romaskiego krgu kulturowego, jego ojciec jest znanym poet. Tak samo te opowiada si za spoecznym radykalizmem, niewtpliwie pod bezporednim silnym wpywem drugiego mistrza Pasoliniego, ssiada Bertoluccich po ich przeprowadzce z Parmy do Rzymu. Zainteresowania filmowe, ktrym sprzyja ojciec, rozwija Bernardo wsplnie z Pasolinim, asystujc mu przy Wczykiju i debiutujc za jego namow filmem La

commare secca (1962) na podstawie przygotowanego dla scenariusza. Ten pocztek, zreszt udany, jest jednak wyranie pochodn samego Pasoliniego, ktry napisa projekt fabuy; dwudziestodwuletni Bertolucci znajdowa si wwczas jeszcze czciowo w wiecie literatury lirycznej, wyrniony prestiow nagrod za pierwszy tom poetycki. Prawdziwym jego debiutem filmowym jest Przed rewolucj, rodzaj osobistych egzorcyzmw, autorskiego wyzwolenia i autoanalizy stosunku do rzeczywistoci, zwaszcza spoecznej. Bohater ma na imi Fabrizio i przeywa w rodzinnej Parmie inicjacj uczuciow ze starsz od siebie Gin, by skapitulowa ostatecznie przed oczekiwa