Vous êtes sur la page 1sur 8

Rozwaania nad wiatem spoeczno-kulturowym polskiej wsi w kontekcie globalizacji

Przedmiot: Globalne procesy spoeczne

rdo: http://studioopinii.pl/artykul/4834-globalizacja-wsi-polskiej

Rok akademicki 2011/12

Globalizacja, to proces wpywajcy coraz bardziej na spoeczne ycie ludzi bez wzgldu na miejsce ich pobytu czy zajcia, ktrych si podejmuj. Bardzo interesujce s zmiany, jakie zachodz podczas tego procesu na polskiej wsi. Dotycz one nie tylko zachowao ludzkich, ale take sposobu produkcji, stosunku do ziemi i zawodu rolnika. Pojcie globalizacji rozpowszechnio si w latach 90. ubiegego wieku. Wtedy to nabray znaczenia wymiary globalny i midzynarodowy. Poniewa globalizacja jest procesem skadajcym si z wielu aspektw (ekonomicznego, politycznego, militarnego, spoecznego, kulturowego)1, to jednoczenie jego rozwj jest zoony z kilku faz2. Skala oraz dynamika tych zmian bezporednio zwizana jest z historycznie uksztatowanym postpem i rozwojem gospodarczym na wiecie.

W tym eseju chciaabym podjd rozwaania nad wspczesn przestrzeni kultury wanie w obszarach wiejskich. Do tego tematu skonia mnie refleksja po wizycie u znajomych, ktrzy mieszkaj na maej wsi. Zwyke witeczne odwiedziny stay si wic pretekstem do analizy socjologicznej. To, co wydaje si istotne, to zmiana i ewaluowanie kultury osb mieszkajcych na wsi, powoduje przeobraanie ich wasnej, tradycyjnie ujtej, tosamoci3. Obserwujc mieszkaocw wioski, suchajc ich opowieci, uczestniczc w spotkaniach z ssiadami, utkwia w mojej pamici myl, e oto jestem tymczasowym uczestnikiem rnorodnej spoecznoci. Celem mojej pracy jest, zatem, prba stworzenia socjologicznego portretu wiata spoeczno-kulturowego obszarw wiejskich w dobie globalizacji. Celowo zastosuj okrelenie wiat spoeczny a nie tylko grupa spoeczna. Bowiem najbardziej istotn cech kadej grupy spoecznej jest jej wyodrbnienie spord innych, jako odmiennego ukadu stworzonego dla zaspakajania potrzeb wasnych czonkw, charakteryzujcego si trwa struktur i wzgldnie jednolitym systemem normatywnym. Natomiast okrelenie wiat spoeczny odnosi si do subiektywnie pojmowanego przez jednostk wiata realnego: ycia codziennego, doznao, dziaao, stawania si czonkiem rnych grup, penienia wielu rl spoecznych, tworzenia sieci powizao z innymi jednostkami. Granice wiatw spoecznych nie s tak wyranie okrelane, jak to si dzieje przy grupach spoecznych i zawodowych czy klasach. Mona przyjd, e osoby mieszkajce na wsi stanowi swego rodzaju wiat spoeczny obejmujcy rnorodnych

1 2

A. Giddens, Socjologia, PWN, Warszawa 2005, s. 74-80.

G. W. Koodko, Globalizacja a odrabianie zalegoci rozwojowych [w:] G. W. Koodko (red.) Globalizacja Marginalizacja Rozwj, Wyd. WSPiZ, Warszawa 20003, s. 27-32. 3 Tosamoci rozumianej tu jako poczucie subiektywnej przynalenoci do danej spoecznoci bez potrzeby legitymizowania tego stanu.

aktorw (urodzonych lub napywowych) i rne areny ich dziaalnoci (rolnicz lub pozarolnicz). wiat spoeczny polskiej wsi nakada si, przenika i zawiera rne spoecznoci. Relatywnie patrzc, posiada dod pynne granice i aktorzy dwjnasb przypisuj sobie subiektywn przynalenod do niego: jest to wi naturalna lub wiadomie wybrana. Uczestniczce w wiecie spoecznym jednostki posuguj si wspln perspektyw poznawcz, ktra dostarcza uznawanych cech pomocnych w definiowaniu sytuacji i porzdkuje sposb widzenia tego wiata.

Procesy globalizacji prowadz do zetknicia dwch paradygmatw kulturowych: a) lokalnego regionalnego rodzimego - wiejskiego z b) globalnym oglnonarodowym zewntrznym uniwersalnym. Sam temat wzbudza wiele kontrowersji, dzielc osoby wypowiadajce si w nim na trzy obozy4: 1. zwolennikw potwierdzajcych i chwalcych globalistyczne ujednolicanie kultury, 2. zaprzeczajcych dziaaniom globalizacji jako czynnika ujednolicajcego kultur, 3. bdcych na stanowisku porednim, ktrzy dopuszczaj i obserwuj nowe asymetrie kulturowe wynikajce z przyczyn globalnych. Dlatego mona powiedzied, e o podziau koncentruje si na relacji globalizacja kontra ujednolicenie. Tak jak w wielu przypadkach, tak i w tym, powinno si unikad popadania w skrajnoci. Procesy globalizacyjne w kulturze s nieuniknione, poniewa kady aspekt naszego ycia podlega takim wpywom, a kultura jest istotn paszczyzn ycia ludzi i trwania cywilizacji. Wybr odpowiedniej i wywaonej optyki na te zagadnienia, naley do kadego z bezporednich uczestnikw kultury. Globalizacja nie sprowadza si do westernizacji kultury, nie jest uniwersalizacj, nie jest amerykanizacj ani makdonaldyzacj, nie jest te procesem kontrolowanym odgrnie, ma bowiem charakter splotu interakcji spoeczeostw i ich rdzennych kultur. Globalizacj spoeczn mona rozpatrywad w trzech obszarach5: 1. zmian w polityce gospodarczej paostw, 2. postrzegania i wiadomoci samookrelanie i akceptacja poprzez dziaanie, 3. aktywnego zaangaowania nowe wyzwania w obszarach kultury, modeli ycia i konsumpcji. Gwnymi problemami rozwojowymi wsi s ograniczona zdolnod obszaru i zamieszkujcych tam spoecznoci do uczestnictwa w aktywnoci gospodarczej i ekspansywnej. Powanym zagroeniem w procesie globalizacji spoecznej jest odrzucenie samego procesu i pogbiajca si marginalizacja
4

W. Morawski, Globalizacja: wyzwania i problemy (w:) M. Marody (red.) Wymiary ycia spoecznego, Scholar, Warszawa 2004, s. 457-459. 5 Z. Przygodzki, Zewntrzne uwarunkowania konkurencyjnoci regionw, [w:] Chdzyoski J., Nowakowski A., Przygodzki Z. (red.), Region i jego rozwj w warunkach globalizacji, Wydawnictwo Fachowe CeDeWu.Pl., Warszawa 2007, s. 25.

grup spoecznych. Osoby wywodzce si z obszarw wiejskich, czsto wstydz si swojego pochodzenia, chcc uniknd reakcji zwizanych z postrzeganiem ich przez pryzmat stereotypw. Pragn cywilizacji, nowoczesnoci. Wanie dlatego wpyw rolnikw na ycie wsi maleje. Jednak mieszczuchy dod licznie podejmuj decyzje, eby wrcid na wie, tam gdzie kiedy mieszkali ich przodkowie. Szybko wzrasta liczba ludnoci we wsiach ulokowanych w niewielkiej odlegoci od miast. Mona zaobserwowad, e obszary takie trac swj wiejski charakter, wygld. Urbanizuj si i rozwijaj infrastruktur techniczn. Chtnie te osiedlaj si tam ludzie w wieku poprodukcyjnym. Nastpuje awans cywilizacyjny obszarw wiejskich i poprawa dochodw ludzi tam mieszkajcych. Czd z nich pracuje w miecie, niektrzy powicaj swj czas na uprawy ekologiczne, inni jeszcze organizuj agroturystyczne atrakcje, s te artyci, naukowcy, ktrzy pragn odpoczd od zgieku miasta zaszywajc si w odludnych miejscach. W epoce globalizacji kultura jest szczegln wartoci i szans rozwoju. Przez wieki kultura wsi bya przede wszystkim kultur chopw. Stosunkowo niewielkie rozmiary spoecznoci wiejskich, kontakt z przyrod, sprzyjay tworzeniu specyficznych wizi i specyficznej kultury. Architektura, zagospodarowanie przestrzeni pola, zagrody, lasy, polne drogi byy wan czci tej kultury. Polski chop najbardziej utosamia si z wasn ma ojczyzn, rodzimym folklorem, tradycj najbliszego (jego sercu) miejsca. Gwara, zwyczaje, sposb ycia zgodny z natur, skaday si na odrbnod kulturow odmienn od tej, ktra tworzona bya w miastach. Patrzc na te zjawiska z perspektywy czasu, to miay one wyjtkowy charakter i specyficzny urok. Mona powiedzied, e wie jest i zawsze bdzie dziedzicem oraz nonikiem tradycji narodu.

Ze wzgldu na radykaln zmian charakteru ycia wsi, wiele osb obawia si, e globalizacja kulturalna przyczyni si do zaniku tosamoci, nie tylko wiejskiej, czy lokalnej, ale take tej narodowej. Jednak powinnimy zdawad sobie spraw z tego, e spotkanie z innoci uczy tolerancji, poszanowania pogldw, a take nabierania dystansu do wasnych przekonao. Do kultury globalnej powinno podchodzid si krytycznie, poniewa zdarza si te taka, ktra jest na niskim poziomie.

Polacy nie powinni obawiad si zatracenia odrbnoci narodowej, procesy globalizacji kulturowej przebiegay take na zachodzie Europy, jednak obywatele innych paostw nie zrezygnowali z wasnych tradycji. W rnych zaktkach Polski te powstaj zespoy folklorystyczne, muzea i skanseny powicone dawnej kulturze ludowej. To jest pikne i godne kontynuacji. Kultur trzeba pielgnowad i chronid. Wiadomo, e rwnie takie tradycje mona skomercjalizowad (np. zespoy muzyczne folkowo-popowe), tworzc na wzr amerykaoski uproszczon w odbiorze rozrywk. Takie inicjatywy ciesz si popularnoci, a odbiorcy nawet nie zauwaaj, e s poddawani manipulacjom

i wchaniaj spycon, odleg od rzeczywistej, wersj kawaka kultury, ktry faszywie przyjmuj jako wasny wytwr.

Bierne przyswajanie obcej kultury, popularnie okrelane makdonaldyzacj spoeczeostwa, polega na przyjmowaniu elementw charakterystycznych dla kultury anglosaskiej, czsto opartych na tandecie i niskich lotw rozrywce. No c, cywilizacja (w szczeglnoci zachodnia) nastawiona jest na pienidz, jego pomnaanie i robienie kariery. Czowiek postrzegany jest jako potencjalny

konsument czyli osoba, ktrej dany towar koniecznie trzeba sprzedad. Wana jest promocja, reklama, a czego nie ma w mediach, konsument nie widzi, nie zna. Rdzenna kultura rzadko pojawia si w mediach, gdy znajduje si, w mniej wanym globalnie, wymiarze lokalnym. Natomiast w zglobalizowanym wiecie () lokalnod jest oznak spoecznego upoledzenia i degradacji. Niezgodnoci egzystencji w warunkach lokalnych wynikaj przede wszystkim z tego, e przestrzeo publiczna, w ktrej tworzy si i negocjuje znaczenie, znajduje si poza zasigiem lokalnej egzystencji, a w zwizku z tym lokalnod coraz bardziej zdaje si na sensotwrcze i interpretacyjne dziaania ()6. Po duszych przemyleniach, wydaje mi si, e globalizacja i lokalizacja s komplementarnymi procesami i stanowi dwie strony rozwoju spoecznego. Filtrowanie caego procesu globalizacji odbywa si za pomoc glokalizacji7, czyli przyjmowania przez kultur tego co najlepsze z globalnej oferty, jednak jednoczenie nie pozwalajc zdominowad si przez wpywy zewntrzne. Takie idealne rozwizanie zoty rodek dla ratowania i jednoczenie pozytywnego wzmacniania kulturalnego dziedzictwa przed tendencjami ujednolicania rozwojowego. Celem glokalizacji jest zatem takie przyswajanie sobie aspektw globalizacji przez kultur danego kraju, eby przyczyniao si to do rozwoju i zrnicowania spoeczeostwa, bez jego przytaczania, podporzdkowywania.

Obszary wiejskie przeszy szereg przemian, dziki stopniowym wpywom wolnego rynku, tracc charakter typowo rolniczy czy produkcyjny nastawiony na zaspokojenie wasnych potrzeb. Maa ojczyzna wci kojarzy si z odrnianiem, wyczulaniem na to co swojskie i to, co obce. Nastpuje powrt do niektrych pierwotnych rde kultury i tosamoci wsi. Promuje si ekologizacj rolnictwa i produkcji ywnoci. Coraz czciej wykorzystanie obszarw wiejskich znajduje si w sferze pozarolniczej dziaalnoci, najczciej agroturystyczno-wypoczynkowej. Nastpuje przemiana przestrzeni symbolicznej poprzez heterogenizacj stylu ycia za pomoc mediw sucych komunikowaniu si (telefony komrkowe, dostp do Internetu). Zmienia si te wielkod odstpw realnych dziki rodkom transportu (migracja turystyczna, przejciowa lub ciga, przemieszczanie si
6 7

Z. Bauman, Globalizacja. I co z tego dla ludzi wynika, PIW, Warszawa 2000, s.7 Glokalizacja jest terminem uytym po raz pierwszy (podobnie zreszt jak sama globalizacja) przez Rolanda Robertsona.

za prac z peryferii do miast, a take turystyczne z miast na wie). Przemieniaj si stosunki midzy miastami a terenami wiejskimi poprzez zrastanie si i kadzenia naciskw na interdependencje. Mona zauwayd, e realny terytorializm traci swoj wanod na rzecz sieci przepyww funkcji socjalnych i kulturalnych.

Aspektw pozytywnych globalizacji w sensie spoeczno-kulturowym jest wiele. Jednak najwaniejsze z nich s: rozwj komunikacji, transportu, mediw, wzrost ciekawoci wiata, intensyfikowanie interakcji i reakcji spoecznych, ekspansja wielu elementw rodzimych kultur do kultury wiatowej8. Obecnie rolnictwo w wymiarze globalnym to kompleks stosunkw ekonomicznych, organizacyjnych, politycznych i kulturowych nieograniczonych do jednego segmentu gospodarki czy obszarw wiejskich. System gospodarki rolnej ulega przeobraeniom, ktre prowadz do zacierania granic midzy rolnictwem a przemysem.

Jedn z negatywnych konsekwencji globalizacji jest nasilenie zjawiska nierwnoci spoecznych. Zjawiska te obserwowane s take w sferze kulturowej. Miasta wysoko rozwinite stanowi niejako centrum, natomiast peryferiami s wsie i miasteczka cigle rozwijajce si. Im dalej od centrum, tym wysze stawiane s bariery globalnemu obiegowi dbr i wartoci. Niestety ten stan rzeczy wzmacnia nierwnoci spoeczne, rwnoczenie sprzyjajc zjawiskom marginalizacji i wykluczenia. Oddziaywanie globalizacji na rolnictwo i obszary wiejskie oraz spowodowane przez ni przeobraenia, to proces wielokierunkowy. W rnych sytuacjach i w rnych czciach wiata spotykamy bowiem przejawy sprzeciwu wobec globalizacji i jej organw instytucjonalnych. Ludzie dostrzegaj bowiem negatywne skutki globalizacji. Wrd nich najczciej wymieniane

s: zwikszajce si dysproporcje materialne, zagroenie dla tosamoci narodowej i rnorodnoci kulturowej, zmniejszanie suwerennoci gospodarki narodowej (lokalnej). Globalizacja tak jak kady inny proces spoeczny, nie poddaje si jednoznacznej i jednowymiarowej ocenie. Czynniki wewntrzne takie jak zasoby spoeczne, tradycja, kultura, mog wzmacniad lub osabiad import zasobw. Globalizacja obnaa zarwno silne jak i sabe charaktery okrelonych spoecznoci. Spoeczne, niepowtarzalne zasoby, ktre istniej w danej spoecznoci, umoliwiaj jej konkurencj na arenie regionalnej, narodowej, globalnej. Mobilizacja wasnych zasobw, rozwj inicjatyw lokalnych i przedsibiorczoci, to klucze do rozwoju endogennego obszarw wiejskich. Taka konkurencyjnod jest skutecznym narzdziem powstrzymujcym procesy marginalizacji. Obron przed negatywnymi skutkami globalizacji (marginalizacj) jest budowanie
8

W sensie globalnej kultury, ktra staje si przez to hybryd, zlepkiem rnych kultur, jedynie z homogenicznym kanonem.

kapitau spoecznego. Kapita spoeczny nie powstaje samoistnie w sposb naturalny. Jest to produkt indywidualnych lub kolektywnych, wiadomych lub niewiadomych strategii inwestycyjnych, zorientowanych na tworzenie lub powielanie relacji spoecznych, wykorzystywanych bezporednio zarwno w krtkim, jak i dugim okresie. Myl, e rozwijanie wzajemnych wizi midzyludzkich, praca dla wsplnego dobra i wola dziaania razem, s tymi czynnikami, ktre nie pozwol by zepchnd rodowiska rolniczo wiejskie na dalsze tory w procesie globalizacji.

Wci utrzymuje si due znaczenie rolnikw w ksztatowaniu kultury wsi. Gruntownie zmienia si charakter pracy, tak na wsi, jak i w miastach. Zatrudnienie jest bardziej elastyczne, zarwno jeli chodzi o czas pracy, jak i zmiennod miejsc i charakteru pracy. Kultura polskiej wsi ksztatowana dzisiaj jest przez spoecznod, ktrej coraz mniejsz czd stanowi tradycyjni rolnicy, a wikszod to osoby nie zwizane z produkcj rolnicz. Wielu z nich to migranci z miast. Mieszkaocy wsi w pierwszej kolejnoci powinni byd beneficjentami przemian zachodzcych na obszarach wiejskich. Tymczasem do wielu terenw wiejskich globalizacja zwyczajnie nie dociera. Przyczynami s analfabetyzm, brak elektryfikacji i niski poziom edukacji. W tym wymiarze globalizacja musi byd akceptowana i przyjazna dla samych mieszkaocw. Wydaje si, e model edukacji opartej o maych, wiejskich szkoach, znacznie bardziej przyjaznych dziecku i jego rodzicom, jest alternatyw mogc przycigad ludnod napywow z miast. Mae szkoy maj lepsz moliwod dostosowania si do indywidualnych potrzeb ucznia oraz ksztacenia aktywnych i twrczych obywateli. Jednoczenie szkoa taka, moe byd orodkiem rnego rodzaju dziaao kulturalnych, spoecznych i gospodarczych wsi. Bezwzgldnie potrzebne jest przywracanie pamici zbiorowej i aktywne jej czenie z otaczajc nas rzeczywistoci polityczno-gospodarcz szczeglnie na obszarach wiejskich.

Wiemy, e globalizacja to moliwod ogldania tych samych filmw, suchania tej samej muzyki, czytania tych samych ksiek co inni. To take rosnca obawa zatracenia wasnej odrbnoci, oryginalnoci, swojskoci. Ale moe mied take pozytywny wpyw na rozwj kultury i ycia spoecznego danej zbiorowoci. Stykajc si z obc kultur spoeczeostwo moe odkryd swoj drog do korzeni. Ludzie obudz w sobie potrzeb samookrelania i bd mocniej utosamiad si z rodzimym dziedzictwem kulturowym. Powysze rozwaania s efektem przemyleo dokonanych po zapoznaniu si z wybranymi fragmentami literatury wymienionej w bibliografii.

Bibliografia Bauman Z., Globalizacja. I co z tego dla ludzi wynika, PIW, Warszawa 2000. Giddens A., Socjologia, PWN, Warszawa 2005. Gorlach K., Rolnictwo i obszary wiejskie w dobie globalizacji, [w:] K. Gorlach, socjologia obszarw wiejskich. Problemy i perspektywy. Wykady z socjologii T. 2, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2004. Kojder A., Jedna Polska? Dawne i nowe zrnicowanie spoeczne, Warszawa 2007. Koodko G. W., Globalizacja a odrabianie zalegoci rozwojowych *w:+ Koodko G. W. (red.) Globalizacja Marginalizacja Rozwj, Wyd. Wyszej Szkoy Przedsibiorczoci i Zarzdzania im. L. Komioskiego, Warszawa 2003. Morawski W., Globalizacja: wyzwania i problemy (w:) M. Marody (red.) Wymiary ycia spoecznego, Scholar, Warszawa 2004. (s. 441-464) Przygodzki Z., Zewntrzne uwarunkowania konkurencyjnoci regionw, *w:+ Chdzyoski J., Nowakowski A., Przygodzki Z. (red.), Region i jego rozwj w warunkach globalizacji, Wydawnictwo Fachowe CeDeWu. Pl. Warszawa 2007. Rewers E., Transkulturowod czy glokalnod? Dwa dyskursy o kondycji post-ponowoczesnej, [w:] W. Kalaga (red.), Dylematy wielokulturowoci, Universitas, Krakw 2007, s. 119-140. Ritzer G., Makdonaldyzacja spoeczeostwa, rozdzia pt. Wprowadzenie do makdonaldyzacji, Wydawnictwo MUZA, Warszawa 2003.