Vous êtes sur la page 1sur 17

Philippe Sands* KU PAMICI SPRAWIEDLIWOCI: NIEOCZEKIWANE MIEJSCE LWOWA W PRAWIE MIDZYNARODOWYM OSObIStA hIStORIA1

W ubiegym roku zostaem zaproszony na wykad do Lwowa. to znajdujce si dwa tysice kilometrw od Londynu, lece w zachodniej Ukrainie miasto nie ma atwej do wymwienia nazwy, a ponadto nie jest powszechnie znane. Kiedy przygotowywaem niniejsze opracowanie, stao si dla mnie jasne, e to historyczne miejsce, majce bogat, ale trudn przeszo i niepewn przyszo, stanowi odpowiednie to dla wykadu, jaki miaem wygosi. Jego tematyka dotyczya zmian w midzynarodowym porzdku prawnym bdcych nastpstwem II wojny wiatowej, nowych zasad promujcych prawa czowieka, pojawienia si midzynarodowego prawa karnego zakazujcego tortur, ludobjstwa i podobnych im aktw, a take powstania nowych midzynarodowych sdw i trybunaw. Obecny wiat prawa midzynarodowego nie istnia przed 1945 r. W tamtym czasie pastwa mogy swobodnie okalecza, zabija czy unieszkodliwia swoich obywateli, doznajc niewielkich, jeli w ogle jakichkolwiek, ogranicze ze strony midzynarodowego porzdku prawnego. Przyjem zaproszenie z jednego prostego powodu w 1904 r. mj dziadek ze strony matki urodzi si we Lwowie stolicy autonomicznego Krlestwa Galicji i Lodomerii, bdcego czci imperium austro-wgierskiego. byem ciekawy, co to za miejsce. W trakcie przygotowa dowiedziaem si, jak bardzo zoone s dzieje tego miasta4. W cigu trzech dekad, pomidzy 1914 a 1945 rokiem, naleao ono do Austrii, nastpnie do Rosji, znw do Austrii, kolejno do Polski, Zachodniej Ukrainy, znw Polski, Rosji, Niemiec i, co trwa do dzi, do Ukrainy5. Dziewiciokrotna zmiana przynalenoci pastwowej w tak krtkim czasie jest ze wszech miar godna uwagi.
* Profesor prawa i Dyrektor Centrum Midzynarodowych Sdw i trybunaw przy University College London, adwokat w Kancelarii Adwokackiej Matrix (Matrix Chambers). Chciabym podzikowa tym, ktrzy yczliwie wspierali mnie organizacyjnie i pomagali w przygotowaniu tego opracowania. S to: Simone Abel, Jonathan Cooper, partnerzy i prawnicy kancelarii Freshfields, David Kennedy, Elihu Lauterpacht, Reut Paz, Stuart Proffitt, Natalia Schiffrin, Ihor Leman, Sofia Dyak, Alex Dunai, a take moi asystenci naukowi Ioana hyde i Remi Reichhold. 1 Artyku jest poprawion wersj referatu, ktry zosta wygoszony na zaproszenie Instytutu Allerhanda w Krakowie i w Warszawie w 2011 r. zob. informacj na kocu tekstu (Red.).  Philippe Sands, Introduction And Acknowledgements, The Manual On International Law And Tribunals, wyd. 2, 2010, s. IXXI.  the European Institute for International Law and International relations, Public International Law 2, http://www.eiil.eu/en/component/content/article/82-public-international-law-.pdf (data dostpu: 6 marca 2011 r.). 4 Brief History of the City of Lviv, Univ. of Cal. Santa barbara holocaust Oral history Project, http://www.history.ucsb.edu/projects/holocaust/Resources/history_of_lviv.htm (data dostpu: 6 marca 2011 r.). 5 Lviv: A City in the Crosscurrents of Culture, red. John Czaplicka, 2005, s. 1314.  trzeba jednak pamita, e przynaleno pastwowa waciwie nie wpywaa na jzyk i kultur codzien-

11

Philippe Sands

PALEStRA

Istnia jeszcze jeden istotny powd, aby jecha do Lwowa. Eli Lauterpacht, ktry w latach osiemdziesitych by moim nauczycielem i mentorem, od zawsze wspomina, e jego ojciec, hersch, urodzi si niedaleko Lwowa. bardzo chcia odwiedzi to miejsce. Planowalimy wraz z rodzinami przyjecha w te strony. Niestety ta podr nigdy si nie odbya. Majc na uwadze wszystkie nasze rozmowy, a take poznajc nowe fakty w ramach przygotowa do zeszorocznego wykadu, natknem si na inn ciekawostk dotyczc tego miejsca: Lww w latach 19151939 wyda na wiat nieproporcjonalnie du liczb sawnych, dwudziestowiecznych prawnikw. Wszyscy byli wychowankami Uniwersytetu Jana Kazimierza, obecnie Iwana Franki. Z samej wizyty we Lwowie, czy nawet na Wydziale Prawa Uniwersytetu Iwana Franki, nie sposb si dowiedzie, e architekci dzisiejszego systemu prawa midzynarodowego spdzili swoje studenckie lata, uczestniczc w tych samych wykadach i mieszkajc kilkaset metrw od siebie. Czy byo co w powietrzu, co wpyno na wartoci i dziaania wyznawane oraz podejmowane nie tylko przez tych trzech, ale te przez wielu innych, takich jak np. Louis begley, ktry by autorem wartej przeczytania ksiki Kamstwa czasu wojny (Wartime Lies), zaliczonej do klasyki przez wydawnictwo Penguin. LOUIS SOHN Zacznijmy od Louisa Sohna, profesora prawa z harvardu, ktrego pierwszy raz spotkaem w 1987 r. w Kairze. Rok pniej doczy on do rady doradczej nowej organizacji pozarzdowej, ktr utworzyem w Londynie Centrum Midzynarodowego Prawa Ochrony rodowiska7. W 1972 r. Louis uczestniczy w sztokholmskiej konferencji dotyczcej rodowiska ludzi i napisa o tym wydarzeniu bardzo ciekawy artyku8. Po jego mierci w czerwcu 2006 r. Washington Post okreli go mianem jednego z najwikszych autorytetw w dziedzinie prawa midzynarodowego, ktry pomaga przy tworzeniu Karty Narodw Zjednoczonych, wypracowywaniu pojcia midzynarodowych praw czowieka, a take kreleniu ram porozumie rozbrojeniowych9. Do koca ycia wierzy, e moc prawa midzynarodowego nie tylko wpynie na stosunki midzypastwowe, ale take ureguluje stosunki midzy osobami fizycznymi i prawnymi. Jego najsynniejszym dzieem bya praca pt. wiatowy pokj poprzez wiatowe prawo (World Peace through World Law), w ktrej opowiedzia si za systemem rzdu wiatowego. Szuka bezpieczestwa w regulacjach prawnych. Jeli wzi pod uwag to, co miao miejsce we wczesnych latach jego ycia, takie postpowanie nie moe dziwi.
n miasta, ktre od czasw nowoytnych a do 1946 r. miao oblicze przede wszystkim polskie, ale ze znaczcym udziaem mieszkacw mwicych w innych jzykach, wyznawcw rnych religii, z ktrych najliczniejsz grup stanowili ydzi, ponadto Rusini (dzisiejsi Ukraicy), Ormianie, Niemcy, Czesi i inni (przyp. Red.). 7 Ctr. for Intl Envtl. Law [CIEL], The Center for International Environmental Law (CIEL) is pleased to grant its International Environmental Law Award for 2009 to the Co-Founders of CIEL, and to the United Nations Environment Programme, CIEL, http://www.ciel.org/IEL%20Award/IEL_Award_2009.html (wymieniono Philippa Sandsa jako wspzaoyciela CIEL) (data dostpu: 6 marca 2011 r.). 8 Louis b. Sohn, The Stockholm Declaration on the Human Environment, harv. Intl. L.J. 14 (1973), s. 423. 9 Patricia Sullivan, International law expert Louis Sohn, Wash. Post, June 14, 2006, s. b8, dostpne w http:// www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/06/13/AR2006061301542.html (data dostpu: 9 maja 2011 r.).

1

1112/2012

Ku pamici sprawiedliwoci...

Jeszcze do niedawna nie wiedziaem, e Louis, a waciwie Ludwik Sohn, urodzi si we Lwowie 1 marca 1914 r.10 to byy lata niemal niewyobraalnego zamieszania i niepewnoci, wietnie uchwycone przez Edmunda de Waala w niedawno opublikowanym dziele Zajc o bursztynowych oczach (The Hare with Amber Eyes). W pierwszym roku swojego ycia Ludwik y pod okupacj Rosjan, po tym okresie powrcia austrowgierska kontrola, ktra trwaa a do padziernika 1918 r., kiedy to Lww zosta stolic krtko istniejcej Zachodnioukraiskiej Republiki Ludowej11. Nastpnie Ludwik przey wojn polsko-ukraisk, ktr zakoczyo przejcie Lwowa przez Polakw. Do swoich szstych urodzin, nie opuszczajc miasta, Ludwik przey cztery zmiany przynalenoci pastwowej. by te wiadkiem synnego pogromu wsplnoty ydowskiej w 1918 r. (ktrej zreszt by czonkiem), a take oblenia Armii Czerwonej w sierpniu 1920 r. Nie jest niespodziank, e jego pogld na wiat i denie do stabilnoci oraz bezpieczestwa zostay uformowane przez te wydarzenia. W 1935 r. Ludwik uzyska stopie doktora praw w zakresie nauk prawnych na Uniwersytecie Jana Kazimierza, przygotowujc rozpraw pod kierunkiem prof. Kazimierza Przybyowskiego1. Z uwagi na wy`stpienia antyydowskie radykalnych modych organizacji nie mia moliwoci formalnego zatrudnienia na uniwersytecie. Prowadzi zatem dalsze badania naukowe, publikujc w czasopismach Gos Prawa, Przegld Prawa i Administracji oraz uczestniczc w seminariach uniwersyteckich1. Pracujc w bibliotece uniwersyteckiej, wchodzi do niej rankiem, a wychodzi pnym wieczorem, by w ten sposb nie naraa si na ataki ze strony grup antysemickich14. W 1939 r. Ludwik opuci Lww i Polsk na jednym z ostatnich okrtw wypywajcych z kraju przed wybuchem II wojny wiatowej. Uda si do USA, gdzie na harvardzie uzyska tytu magistra, a nastpnie doktora. W 1945 r. ju jako Louis b. Sohn wzi udzia w konferencji w San Francisco, ktra doprowadzia do powstania Organizacji Narodw Zjednoczonych. Wystpi jako czonek delegacji USA, pracujc u boku Manleya hudsona, amerykaskiego sdziego Staego Midzynarodowego trybunau SpraZob. wyej: Lviv, przyp. 5, s. 3637. John Cooper, Raphael Lemkin and the Struggle for the Genocide Convention, Palgrave Macmillan 2008, s. 13. 1 Zob. Adam Redzik, Kazimierz Przybyowski 19001987, Kwartalnik Prawa Prywatnego 2007, z. 4, s. 978. 1 Ibidem. Od Redakcji: Prawd jest, e od 1936 r. nasiliy si rozruchy antyydowskie na wszystkich waciwie uczelniach wyszych w Polsce podobnie zreszt jak i za granic. Pod naporem nacjonalistw wadze uniwersytetw, w tym UJK we Lwowie, przyjmoway coraz mniej studentw wyznania mojeszowego. Studentom ydowskim Modzie Wszechpolska i organizacje powizane utrudniay studia, np. blokujc wstp do budynkw uniwersyteckich. Sohn uczestniczy w seminariach prof. Romana Longchamps de berier i Kazimierza Przybyowskiego, pod ktrego kierunkiem napisa doktorat. 14 Inaczej: Patricia Sullivan, International Law Expert Louis Sohn, Wash. Post (14 czerwca 2006 r.), http://www. washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/06/13/AR2006061301542_pf.html (Louis Sohn uzyska stopie naukowy na kierunku cisym oraz prawniczym w 1935 r. na Uniwersytecie Jana Kazimierza. Zosta na uczelni jako adiunkt, lecz bdc ydem, zosta zmuszony do przekradania si do biblioteki wczesnym rankiem oraz wychodzenia z niej dopiero pnym wieczorem). Minorities treaty between the Principal Allied and Associated Powers, 19 czerwca 1919 r., 225 Consol. t.S. 412. Jak pisze Autorka, wydarzenia te miay miejsce pomimo faktu obowizywania polskiego traktatu o mniejszociach z 28 czerwca 1919 r. powszechnie znanego jako may traktat wersalski przeomowego dokumentu, ktry zainicjowa nowoczesn regulacj praw czowieka i zobowizywa Polsk do respektowania praw wszystkich mieszkacw Polski bez wzgldu na miejsce urodzenia, narodowo, jzyk, ras czy religi.
10 11

1

Philippe Sands

PALEStRA

wiedliwoci, z ktrym wsppracowa nastpnie przez wiele lat15. Gwn rol Louisa na konferencji bya pomoc w opracowaniu statutu MtS1. W latach 19611981 wykada prawo midzynarodowe na harvard Law School, a ponadto przewodniczy amerykaskiej delegacji negocjujcej tekst Konwencji o prawie morza17. Wsawi si opracowaniem innowacyjnych mechanizmw dotyczcych obligatoryjnego rozstrzygania sporw18. Gdyby nie jego osoba, tekst aneksu VII do Konwencji ONZ o prawie morza z 1982 r., ktry umoliwia dzi prowadzenie wielu spraw arbitraowych, prawdopodobnie nie ujrzaby wiata dziennego. RAFA LEMKIN Czas spdzony przez Louisa we Lwowie skrzyowa si z histori innego prawnika specjalizujcego si w prawie midzynarodowym, ktry jest szerzej znany take w krgach pozaprawniczych. Mowa tu o Rafale Lemkinie, ojcu Konwencji ONZ w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobjstwa z 1948 r.19 Lemkin urodzi si 24 czerwca 1900 r. w bezwodnem, wczenie lecym na terenie Imperium Rosyjskiego, a dzi na biaorusi, jako jedno z trojga dzieci w ydowskiej rodzinie20. Najczciej autorzy pisz, e przyby do Lwowa w 1920 r., aby studiowa filologi na Uniwersytecie Jana Kazimierza1, i pomijaj epizod rozpocztych studiw na Uniwersytecie Jagielloskim i przeniesienia si do Lwowa. Doskonale zdawa sobie spraw z rnic kulturowych wrd spoecznoci Lwowa i zagroe dla mniejszoci. Niektrzy pisz, e wwczas Lemkin zna ju dziewi jzykw, wierzc, e to wanie jzyk jest kluczem do zrozumienia innych kultur i narodw. Kiedy rozpocz studia na Uniwersytecie Jana Kazimierza, postanowi przenie si
15 Zob.: Dennis hevesi, Louis B. Sohn Passionate Supporter of the U.N., Dies at 92, N.Y. times, 23 czerwca 2006 r., s. b1 dostpne na stronie: http://www.nytimes.com/2006/06/23/us/23sohn.html?_r=1&sq=DENNIS%20hEV ESI,%20Louis%20b.%20Sohn,%20Passionate%20Supporter%20of%20the%20U.N.,%20Dies%20at%2092,&s t=cse&adxnnl=1&scp=1&adxnnlx=1297144806-ctsqt/zdp0YshlzgIw1ufg&pagewanted=print (rozmowa o czasie, jaki Louis Sohn spdzi z Manley O. hudsonem). 1 Ibidem. 17 Ibidem. 18 Zob.: Sullivan, przyp. 9. 19 James Fussell, U.S. holocaust Memorial Museum, Lemkins War: Origins of the Term Genocide (11 marca 2003 r.) (transkrypcja dostpna pod adresem: http://www.ushmm.org/genocide/analysis/details.php?content=2003-03-11). 20 Cooper, przyp. 11. 1 Ibidem, s. 15. Na temat okresu studenckiego Lemkina zob.: P M. ukowski, Krakowskie czasy studiw . Rafaa Lemkina, Dzieje Najnowsze 2011, R. XLIII, z. 1, s. 139158.  Najnowsze badania rdowe, prowadzone m.in. przez prof. Ryszarda Szawowskiego, a take innych autorw, podwaaj mitologiczn wersj przybycia Lemkina do Lwowa, ktry znalaz si w nim po tym, jak grozio mu dyscyplinarne usunicie z Uniwersytetu Jagielloskiego, gdzie podj studia prawnicze. Zob. R. Szawowski, Raphael Lemkin (19001959) The Polish Lawyer Who Created the Concept of Genocide, the Polish Quarterly of International Affairs 2005, nr 2, s. 98133; Rafa Lemkin: A Hero of Humankind, red. A. bieczyk-Missala, S. Dbski, Warszawa 2010; P M. ukowski, Krakowskie czasy studiw Rafaa Lemkina, Dzieje Najnowsze . 2011, R. XLIII, z. 1, s. 139158 (przyp. Red.).  Cooper, przyp. 11.

14

1112/2012

Ku pamici sprawiedliwoci...

na prawo, gwnie na skutek zainteresowania zabjstwem w berlinie w 1921 r. talaata Paszy, tureckiego ministra spraw wewntrznych, i zwizanym z tym procesem Soghomona tehilriana, domniemanego zabjcy. Naley tu doda, e Pasza by uznawany za jednego z gwnych sprawcw ludobjstwa Ormian. W czerwcu 1921 r., ze wzgldu na niepoczytalno, berliski sd uniewinni tehilriana. Doprowadzio to do wymiany zda midzy Lemkinem a jednym z jego profesorw na Uniwersytecie Jana Kazimierza, w trakcie ktrej Lemkin wyrazi pogld, e to turecki minister, a nie morderca tehilrian, powinien by postawiony przed sdem24. Profesor w rozmowie z modym Lemkinem zauway, e jest to sfera zastrzeona dla suwerennych pastw. Nie byo adnego prawa, ktre pozwolioby sdzi tureckiego ministra. Lemkin odnotowa wypowied profesora: Wemy przypadek czowieka posiadajcego kilka kurczakw, ktre zabija. Dlaczego nie? to nie jest twoja sprawa. Jeli mu przeszkodzisz, to ty popenisz wystpek. W niepublikowanej autobiografii Lemkin pisze, e tak odpowiedzia na analogi: Suwerenno nie moe by rozumiana jako prawo do zabijania milionw niewinnych ludzi25. Spory budziy take inne wydarzenia tamtego okresu. Jedno z nich dotyczyo kolegi Lemkina Mundyka Steigera, studenta prawa ydowskiego pochodzenia. Skazano go za usiowanie zamachu na Prezydenta RP podczas wizyty we Lwowie. Jedynie przyznanie si do winy przez ukraiskiego nacjonalist ocalio modego Steigera. Innym przypadkiem by paryski proces Samuela Schwartzbarda, sdzonego za zabjstwo Symona Petlury, przywdcy ukraiskich nacjonalistw, ktre miao miejsce w 1926 r. Schwartzbard uwaa, e Petlura by odpowiedzialny za pogrom, w ktrym zginli jego rodzice27. Paryski sd uwolni Schwartzbarda ze wzgldu na niepoczytalno28. to by czas zabjstw politycznych, ktre podgrzeway napit sytuacj pomidzy trzema wsplnotami we Lwowie: Polakami, Ukraicami i ydami. Lemkin uzyska doktorat z prawa na Uniwersytecie Jana Kazimierza w 1926 r.29 Zacz swoj karier zawodow jako prokurator w Sdzie Rejonowym w brzeanach, a nastpnie przenis si do Warszawy30. Jednoczenie by protokolantem w Komisji Kodyfikacyjnej majcej na celu ujednolicenie prawa Rzeczypospolitej Polskiej. Coraz bardziej interesowa si tematem przestpstw midzynarodowych. blisko wsppracowa z prof. Emilem Stanisawem Rappaportem. W padzierniku 1933 r. na V Konferencj Midzynarodowego biura Unifikacji Prawa Karnego w Madrycie (instytucji, w ktrej kongresach uczestniczyli delegaci pastw, w tym Lemkin jako delegat Polski) Lemkin przesa referat ze swoimi koncepcjami dwch nowych przestpstw w prawie midzynarodowym1: zbrodni barbarzystwa
Ibidem, s. 1415. Raphael Lemkin, Totally Unofficial Man, (w:) Pioneers of Genocide Studies, red. Samuel totten, Steven Leonard Jacobs, 2002, s. 365, 371.  Ibidem. 27 Ibidem, s. 372. 28 Ibidem. 29 tanya Elder, What You See Before Your Eyes: Documenting Raphael Lemkins Life by Exploring His Archival Papers, 19001959, J. Genocide Res. 7 (2005), s. 469, 475. 30 Lemkin, przyp. 25, s. 372. 1 Zob. A. Redzik, Wkad Rafaa Lemkina w obrady V Konferencji Midzynarodowego Biura Unifikacji Prawa Karnego w Madrycie w 1933 roku, (w:) Polska-Hiszpania. Wczoraj i dzi. Studia powicone wybranym zagadnieniom z historii i wspczesnoci, red. J. Kudeko, C. taracha, Lublin: Werset 2012, s. 219227.
24 25

15

Philippe Sands

PALEStRA

(dotyczyo delegalizacji eksterminacji za pomoc rzezi i pogromw lub dyskryminacji ekonomicznej) i zbrodni wandalizmu (rozumianej jako niszczenie dzie kultury i sztuki). byy to pocztki tego, co znamy dzisiaj jako ludobjstwo. Lemkin przedstawi swoje idee wycznie w formie pisemnej, gdy w konferencji nie uczestniczy osobicie. Prawdopodobnie uleg namowom Ministra Sprawiedliwoci RP oraz prof. Rappaporta, ktrzy z powodu prowadzonych przez rzd RP rozmw z hitlerem nie chcieli w tym czasie zadrania stosunkw bilateralnych. Do wrzenia 1939 r. Rafa Lemkin by polskim adwokatem, duo publikowa, wykada w Wolnej Wszechnicy Polskiej i uczestniczy jako przedstawiciel Polski w wielu kongresach midzynarodowych34. W 1939 r. Lemkin uciek z Polski. Przyby do Stanw Zjednoczonych w 1941 r. po podry po Europie35. Osiad w Karolinie Pnocnej, gdzie uczy prawa na Uniwersytecie Duke. W 1944 r. organizacja Carnegie Endowment for International Peace opublikowaa jego najbardziej znane dzieo Rzdy Osi w okupowanej Europie (Axis Rule in Occupied Europe), gdzie szczegowo opisa zbrodnie nazistowskie w caej Europie37. ta ksika po raz pierwszy posugiwaa si pojciem ludobjstwo. Najwyraniej Lemkin stworzy t ide jako odpowied dla Winstona Churchilla, ktry mwi o nazistowskich zbrodniach jako o przestpstwach bez nazwy38. termin ludobjstwo vel genocyd (ang. genocide) jest zbitk sown pochodzc od greckiego sowa genos, czyli rasa lub klan, i aciskiego przyrostka cyd, oznaczajcego zabjstwo39. Rzdy Osi byy bardzo powaanym dzieem, okrelanym jako najintensywniej dyskutowana praca w korytarzach sdu w Norymberdze pod koniec 1945 i na pocztku 1946 r.40. Lemkin uczestniczy w procesach norymberskich jako doradca gwnego oskaryciela, Roberta Jacksona41. by gboko rozczarowany, e cho odniesiono si do koncepcji ludobjstwa w niektrych indywidualnych przypadkach, oglnie preferowano pojcie zbrodni przeciwko ludzkoci, poniewa to nie wymagao udowodnienia, e

 William A. Schabas, Genocide in International Law: The Crime of Crimes, wyd. 2, 2009, s. 3031. Lemkin przedstawi Vespasienowi V. Pellowi swoje pogldy oraz podkreli, e zbrodnie, o ktrych mwi w 1933 r., speniay wszystkie przesanki koncepcji ludobjstwa. Ibidem.  Szerzej zob. m.in.: A. Redzik, Wkad Rafaa Lemkina w obrady V Konferencji Midzynarodowego Biura Unifikacji Prawa Karnego w Madrycie w 1933 roku (przyp. Red.). 34 Ibidem. 35 Christopher Gilkerson, Rafael Lemkin: A Brief Biographical Sketch (Orville h. Schell Jr. Center for International human Rights at Yale Law School 1989), dostpne w http://www.plu.edu/social-sciences/documentsforms/documents/Lemkin%20bio.pdf. Lemkin przebywa take w Szwecji oraz w Zwizku Radzieckim, zanim w kocu dotar do Stanw Zjednoczonych.  Ibidem. 37 Ibidem; zob. take: William A. Schabas, Genocide in International Law: The Crime of Crimes, wyd. 2, 2009, s. 17. 38 Zob. przyp. 27. 39 Gilkerson, przyp. 35. 40 Schabas, przyp. 32, 37, s. 43. Komisja Narodw Zjednoczonych dot. Zbrodni Wojennych uznaa zbrodni ludobjstwa za nowy typ przestpstwa midzynarodowego, tak jak to zostao przedstawione w ksice Lemkina Axis Rule in Occupied Europe Laws Of Occupation, Analysis Of Government, Proposals For Redress (Lawbook Exchange 2005). 41 Cooper, przyp. 11, s. 70.

1

1112/2012

Ku pamici sprawiedliwoci...

zbrodnie zostay popenione przeciwko konkretnej grupie42. trybuna w Norymberdze w swoich wyrokach nie uzna pojcia ludobjstwa ani nie opar si na nim. Lemkin powici reszt swojego ycia na rozpowszechnianiu idei zakazu ludobjstwa, rozumianego jako zbrodnia popeniona w zamiarze zniszczenia w caoci lub w czci konkretnej grupy narodowej, etnicznej, rasowej czy religijnej jako takiej. Sta si staym elementem w raczkujcej Organizacji Narodw Zjednoczonych, chodzcym po korytarzach, szturchajcym i przekonujcym niezdecydowanych delegatw43. Samodzielnie stworzy pierwszy projekt Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobjstwa44 i by gboko zaangaowany w lobbing, ktry mia miejsce w ONZ. Jego reputacja w tym czasie nie bya jednoznaczna. Postrzegano go jako marzyciela, czasem fanatyka, niekiedy nazywano go nadzwyczaj cierpliwym czowiekiem, a kiedy indziej person cakowicie nieoficjaln. W 1948 r. Konwencja ONZ w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobjstwa zostaa przyjta45, a jemu wspczeni zaprotokoowali nastpujc relacj: Kiedy Zgromadzenie Oglne ONZ zatwierdzio Konwencj z dnia 9 grudnia 1948 r., reporterzy, ktrzy zaczli go [Lemkina] szuka, aby uwieczni jego sukces, znaleli go w zaciemnionej auli paczcego w samotnoci46. Pozostae lata swojego ycia powici zapewnieniu wdroenia Konwencji z 9 grudnia 1948 r., ktra zawieraa mechanizmy wykonawcze, pozwalajce na odwoanie si do MtS. to wanie na te przepisy powoyway si bonia (w 1993 r.) i Chorwacja (w 1999 r.), kiedy pozway Serbi za wydarzenia ze Srebrenicy i Vukovaru47. Wedug ostatniej biografii pniejsze ycie Lemkina nie wydawao si by szczliwe. Wykada na Yale Law School oraz na Uniwersytecie Rutgers w Newark, do koca aktywnie lobbujc na rzecz Konwencji o ludobjstwie. Zmar 28 sierpnia 1959 r. w Nowym Jorku48. Nigdy si nie oeni i nie mia dzieci49. Doniesiono, e w jego pogrzebie uczestniczyo tylko siedem osb50. HERscH LAutERpAcHt Lemkin nie doczeka si penego uznania dla swojej roli przy opracowywaniu Konwencji ONZ w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobjstwa, ktra ma przeomowy charakter dla wspczesnego prawa midzynarodowego. Nic nie byo dla
Ibidem, s. 7072. Gilkerson, przyp. 35. 44 Ibidem. 45 Ibidem. 46 Ibidem. 47 Zob.: Procesy wszczte w boni i hercegowinie w zwizku z zastosowaniem Konwencji o zapobieganiu i karaniu zbrodni ludobjstwa. (bosn. & herz. v. Serb. & Montenegro), 1993 I.C.J. Gen. List No. 91, s. 1 (Mar. 20, 1993), dostpne w http://www.icj-cij.org/docket/files/91/7199.pdf; Application Instituting Proceedings by Croatia, Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Croat. v. Serb.), 1999 I.C.J. Gen. List No. 118, 2 (2 lipca 1999 r.), dostpne w http://www.icj-cij.org/docket/ files/118/7125.pdf 48 Cooper, przyp. 11. 49 Ibidem. 50 Ibidem.
42 43

17

Philippe Sands

PALEStRA

niego wikszym rozczarowaniem ni fakt, e koncepcja zbrodni ludobjstwa nie bya gwnym punktem odniesienia w procesach norymberskich. Uznaniem cieszyo si za to pojcie zbrodni przeciwko ludzkoci termin, ktry wwczas (ale nie obecnie) by zwizany z przestpstwami popenianymi jedynie w czasie wojny, co wykluczao tym samym spod jego zakresu wydarzenia z 1930 r. w Niemczech51. termin zbrodnia przeciwko ludzkoci narodzi si w umyle herscha Lauterpachta. Sformuowa on definicje przestpstw, ktre miay by zawarte w artykule 6 Karty Norymberskiej (the Nuremburg Charter)52. On take by cile zwizany ze Lwowem, a ponadto by ojcem mojego mentora Eliego Lauterpachta. hersch Lauterpacht urodzi si 16 sierpnia 1897 r. w kwi, zaledwie dwadziecia kilka kilometrw od Lwowa, w mieszczaskiej, ydowskiej rodzinie, jako drugie z trojga dzieci53. W 1910 r. jego rodzina przeniosa si do szeciopokojowego mieszkania we Lwowie, dziki czemu mg pj do lepszej szkoy, jak byo Gimnazjum humanistyczne, gdzie by uwaany za byskotliwego ucznia54. W 1915 r., na pocztku pierwszej wojny wiatowej, zosta wcielony do armii austriackiej i suy, pracujc w prowadzonym przez ojca skadzie drewna55. W pewnym momencie, prawdopodobnie w 1915 r., Lauterpacht rozpocz studia prawnicze na Uniwersytecie Jana Kazimierza. trway one wwczas osiem semestrw56. W dniu 26 kwietnia 1917 r. Lauterpacht zda egzamin historyczno-prawny (jeden z trzech, ktre naleao zda podczas czteroletnich studiw prawniczych), na ktry skaday si historia prawa niemieckiego, historia prawa polskiego, prawo rzymskie, prawo kocielne i encyklopedia prawa. Zda go z wynikiem dobrym. Do kolejnych dwch egzaminw (sdowego i politycznego) we Lwowie nie podszed57. Mimo wyjazdu ze Lwowa wydaje si, e utrzymywa kontakt z lwowskimi profesorami i kolegami, jak Stanisaw Starzyski i Ludwik Ehrlich58. We Lwowie Lauterpacht rozpocz dziaalno w ydowskim ruchu studenckim. W 1917 r. zorganizowa demonstracj z okazji publikacji Deklaracji balfoura byo to godne uwagi, zwaywszy na fakt, e Austria bya w tym czasie w stanie wojny z Wielk brytani59. W 1918 r., po zakoczeniu pierwszej wojny wiatowej, rozpocz si w Galicji konflikt pomidzy Polakami i Ukraicami, a Wersalski Komitet Pokoju
51 Zob.: Wyrok Midzynarodowego trybunau Wojskowego ds. Zbrodni Wojennych w Norymberdze: Prawo dot. Zbrodni Wojennych oraz Zbrodni Przeciwko Ludzkoci (30 wrzenia 1946 r.), the Avalon Project by Yale Law School, dostpne w http://avalon.law.yale.edu/imt/judlawre.asp (trybuna nie moe zatem stwierdzi, e zbrodnie dokonane przed rokiem 1939 byy zbrodniami przeciwko ludzkoci w rozumieniu Karty ). 52 Reut Yael Paz, Making It Whole: hersch Lauterpachts Rabbinical Approach to International Law 4, n. 14 (2010) (nieopublikowany manuskrypt) (William Jackson, syn Roberta Jacksona, ktry pomaga ojcu podczas procesw w Norymberdze, potwierdzi to Robinsonowi. J. Robinson, The Contribution of Hersch Lauterpacht to the Theory of War, (w:) Studies in Public International Law in Memory of Sir Hersch Lauterpacht 68 (red. N. Feinberg, 1961). 53 Cooper, przyp. 11. 54 Elihu Lauterpacht, The Life of Hersch Lauterpacht, Cambridge 2010, s. 19. 55 Ibidem. 56 Ibidem. 57 Zob. A. Redzik, Stanisaw Starzyski (18531935) a rozwj polskiej nauki prawa konstytucyjnego, Warszawa Krakw: Instytut Allerhanda, Wydawnictwo Wysoki Zamek 2012, s. 222. 58 Ibidem. 59 hans Kelsen, Hersch Lauterpacht, 10 Intl & Comp. L.Q. 3 (stycze 1961 r.); zob. take: Lauterpacht, przyp. 54, rozdziay 1 i 2.

18

1112/2012

Ku pamici sprawiedliwoci...

zleci specjalnej komisji podjcie decyzji w sprawie ustalenia granicy60. Komisja ta, znana jako Komisja Curzona, wedug niepotwierdzonego przekazu wybraa dwudziestojednoletniego Lauterpachta na tumacza, poniewa zna dobrze oba jzyki i terytorium1. W 1919 r. w wieku dwudziestu dwch lat Lauterpacht przenis si na Uniwersytet Wiedeski, gdzie studiowa u hansa Kelsena, tam te ukoczy studia prawnicze. Zgodnie z pniejszymi rdami ju wtedy oburza si nierwnociami spoecznymi, sprzeciwia si szowinizmowi i marzy o ydowskim odrodzeniu uksztatowanym w duchu spoecznej sprawiedliwoci. Jego publikacje z tego okresu uznawane byy za odznaczajce si ogromn kultur, niezwykle mocnym stylem, przenikliwoci mylenia i jasnym wyraaniem idei64. Nigdy nie wrci na stae do Lwowa, cho zoy tam dwie krtkie wizyty. Pewnego razu, w 1928 r., jego przyjazd zbieg si z Konferencj Prawa Midzynarodowego w Warszawie65. by czonkiem brytyjskiej grupy, poniewa przenis si do Wielkiej brytanii w 1923 r. na zaproszenie Arnolda McNaira, ktry zaproponowa mu studia w London School of Economics. Podczas bankietu na konferencji w Warszawie mwi w jzyku polskim i angielskim. Podszed do ministra sprawiedliwoci RP Meysztowicza, ktry zapyta: Jak to moliwe, e, pochodzc z Anglii, mwi pan tak dobrze po polsku?67 Lauterpacht mia odpowiedzie: dziki paskiemu numerus clausus68. W Wiedniu Lauterpacht uzyska tytu doktora praw i nauk politycznych. tam pozna swoj on Rachel Steinberg, ktra uczya si gry na fortepianie69. Niezwyka biografia Eliego mwi o wielu oglnych intelektualnych zainteresowaniach jego ojca, ale wspomina rwnie pewne szczegy, ktrymi warto si zainteresowa. List od jednego ze szkolnych przyjaci herscha opisuje czas spdzany przez nich pniej w Wiedniu, gdy
Ibidem. Ibidem. Opinia, jakoby hersch mia pracowa dla Komisji Curzona, okazaa si niemoliwa do weryfikacji. Dokumenty Komisji znajdujce si w Narodowym Archiwum nie zawieraj o tym adnej wzmianki. Doniesienie mogo by wynikiem wyolbrzymienia ze strony dr. Rotha, gdy jak wynika z informacji od Arnolda McNaira, hersch w momencie przyjazdu do Londynu w 1923 roku posugiwa si jzykiem angielskim w sposb ograniczony.  Ibidem.  Zob. P Sands, A Memory of Justice: The Unexpected Place of Lviv in International Law a Personal History (Di. vided Loyalties: Professional Standards and Military Duty), Case Western Reserve Journal of International Law, January 12, 2011, s. 89 [strony artykuu], http://www.hrla.org.uk/docs/the%20memory%20of%20justice% 20the%20unexpected%20place%20of%20Lviv%20in%20international%20law%20-%20Paper%20by%20 Philippe%20Sands.doc 64 List od dr. Josepha Rotha (10 lipca 1960 r.) w: Elihu Lauterpacht, The Life of Hersch Lauterpacht, przyp. 54, s. 21. 65 hans Kelsen & Lord McNair, Tributes to Sir Hersch Lauterpacht, 8 Eur. J. Intl L. 309, 312 (1997), dostpne w http://207.57.19.226/journal/Vol8/No2/art6.pdf  Lauterpacht, przyp. 54. 67 Ibidem. 68 Ibidem. Zwaywszy jednak na fakt, e w tym czasie nie istniaa na uniwersytetach polskich zasada numerus clausus, a studenci ydzi na wydziaach prawniczych w Krakowie i Lwowie do ok. 1932 r. stanowili nawet ponad 50% studiujcych, to do zdania owego, woonego w usta Lauterpachta, trzeba podchodzi ostronie (przyp. Red.). 69 hans Kelsen & Lord McNair, przyp. 65 (W 1923 oeni si z Rachel, crk Michaela Steinberga, mieszkaca Palestyny).
60 1

19

Philippe Sands

PALEStRA

prowadzili kuchni dla ydowskich studentw: dr Fleischer pisze: Gospodyni, ktr zatrudnilimy do pracy w tej kuchni, okazaa si by siostr Adolfa hitlera!70 hersch i Rachela przenieli si do Londynu w 1923 r.71 Lauterpacht uczszcza jako Research Student do London School of Economics, gdzie studiowa z dr. Arnoldem McNairem, ktry sta si jego mentorem i przyjacielem. W 1928 r. przyszo na wiat jego jedyne dziecko Elihu72. hersch wykada w London School of Economics a do roku 1937, kiedy zosta mianowany profesorem prawa midzynarodowego na Uniwersytecie w Cambridge (Whewell Professorship of International Law)73. W 1954 r. startowa jako kandydat w wyborach do Midzynarodowego trybunau Sprawiedliwoci wystawiony przez Wielk brytani74. Zdoby poparcie Ministra Stanu Selwyna Lloyda, ktry 25 lipca 1954 r. napisa do Lorda Kanclerza (ministra sprawiedliwoci) Lorda Simondsa, e nominacja herscha Lauterpachta spotkaaby si z ogln aprobat spoecznoci midzynarodowej oraz byaby najlepszym i najwaciwszym wyborem75. Poniewa jednak by imigrantem, jego kandydatura wzbudzia obawy u ludzi na wysokich stanowiskach. Prokurator Generalny, Sir Lionel heald, ktry by jednoczenie czonkiem parlamentu, obawia si, e kandydatura Lauterpachta zostanie le przyjta przez rodowisko prawnicze oraz Izb Gmin76. Pisa on: Wskazanym jest, aby przedstawiciel w hadze by w peni brytyjczykiem oraz eby za takiego by uwaany, natomiast Lauterpacht nie jest w stanie przeskoczy tych ogranicze, czy to przez urodzenie, nazwisko, czy te wyksztacenie77. Obiekcje te wypyny jednak za pno i Lauterpacht zosta wybrany do trybunau Sprawiedliwoci w padzierniku 1954 r.78 Pozostawa w subie do 1960 r., kiedy to zmar w wieku 63 lat79. Jako ciekawostk wypada wspomnie, e w tym czasie sdzi Midzynarodowego trybunau Sprawiedliwoci reprezentujcym Polsk by prof. bohdan Winiarski. Panowie rozmawiali ze sob po polsku co wywoywao komentarze: jak to Polska ma dwch sdziw80. Dorobek intelektualny Lauterpachta jest zbyt obszerny, by mc go cakowicie przedstawi w tym krtkim wykadzie, lecz wielu naukowcw wci szeroko odwouje si do jego prac. Nie bdzie przesad opisanie go jako wielkiego midzynarodowego prawnika XX wieku. trzonem jego pogldw jest, jak to uj jeden z jego kolegw, przekonanie, e prawo midzynarodowe to przekad ludzkiej przyzwoitoci, racjonalnoci oraz uniwersalnych wartoci na jzyk prawniczy, podejcie oparte na zasadach normatywizmu prawniczego, kompletnoci prawnej oraz absolutnej sprawiedliwoci, tak aby system prawa midzynarodowego by wyczerpujcy, pluralistyczny oraz li Ibidem, s. 22. Ibidem. 72 Ibidem. 73 Lauterpacht, przyp. 54, s. 82. 74 Ibidem, s. 373. 75 Ibidem, s. 375. 76 Ibidem, s. 376. 77 Philippe Sands, Global governance and the international judiciary: choosing our judges, 56 Current Legal Problems 481, 493 (M.D.A. Freeman, 2003). 78 Ibidem, s. 494. 79 Lauterpacht, przyp. 54, s. 419. 80 Przyp. Red.
70 71

20

1112/2012

Ku pamici sprawiedliwoci...

beralny i kosmopolityczny81. te tematy pojawiaj si w jego pismach, poczwszy od pracy doktorskiej pt. rda i analogie midzynarodowego prawa prywatnego (Private Law Sources and Analogies of International Law), opublikowanej w 1927 r., poprzez Funkcje prawa w spoecznoci midzynarodowej (The Function of Law in the International Community), opublikowane w 1933 r. oraz Projekt Aktu Midzynarodowych Praw Czowieka (An International Bill of Human Rights), opublikowany w 1945 r., a po Wpyw dziaalnoci sdw midzynarodowych na rozwj prawa midzynarodowego (The Development of International Law by the International Court), opublikowany w 1958 r.82 Prace Lauterpachta nad projektem Midzynarodowego Aktu Praw Czowieka bezporednio wpyny na tre dokumentu, ktry w 1950 r. sta si Europejsk Konwencj Praw Czowieka. W ten sposb Lauterpacht jest bezporednio zwizany z jednym z najbardziej ywotnych tematw czasw wspczesnych. Nietypowo jak na swoje czasy Lauterpacht by take zainteresowany praktycznym wymiarem prawa midzynarodowego, w tym procesami sdowymi. Wraz z McNairem wydawa od 1929 r. Roczniki Prawa Midzynarodowego (Annual Digest of International Law), [obecnie: Raporty Prawa Midzynarodowego (International LawReports)], a w 1935 r. uzyska uprawnienia do wykonywania w Wielkiej brytanii zawodu adwokata, pojawiajc si jako doradca Wielkiej brytanii w dwch sprawach przed Midzynarodowym trybunaem Sprawiedliwoci83. Podczas gdy Rafa Lemkin doradza sdziemu Robertowi Jacksonowi w Norymberdze, Lauterpacht pomaga w przygotowaniach do rozpraw. Polegao to na stworzeniu projektu uregulowa, ktre pniej stay si artykuem VI kluczowym przepisem Karty Midzynarodowego trybunau Wojskowego, bardziej znanej jako zasady norymberskie, przyjtym 8 sierpnia 1945 r.84 Uznawa on niektre czyny przestpstwa przeciwko pokojowi, zbrodnie wojenne, zbrodnie przeciwko ludzkoci za czyny haniebne oraz zasugujce na odpowiedzialno karn indywidualnych osb, tak aby nikt nie mg pozostawa bezkarny oraz unika jurysdykcji trybunau, nawet gdyby dotyczyo to gw pastw85. to wanie stanowi kamie milowy wspczesnego systemu midzynarodowego prawa karnego. Lauterpacht przygotowa take znaczn cz pierwszych szkicw mw otwierajcych oraz koczcych przewody sdowe w Norymberdze dla szefa brytyjskiej prokuratury Sir hartleya Shawcrossa86. Wpyw Lauterpachta na prawo midzynarodowe Eli w swojej biografii przedstawia nastpujco: Nie jest trudno wyobrazi sobie, jak hersch musia si czu, gdy czyta 61 stron dokumentu opisujcego m.in. okolicznoci zabjstwa swoich rodzicw, brata oraz siostry. bardzo dobrze wiadczy o sile jego charakteru to, e nigdy ze mn o tym nie rozmawia,
81 Philippe Sands, My Legal Hero: Hersch Lauterpacht, Guardian, 10 listopada 2010 r., dostpne w: http:// www.guardian.co.uk/law/2010/nov/10/my-legal-hero-hersch-lauterpacht 82 Ibidem. 83 Ibidem. 84 Zob.: U.N. Charter of the International Military tribunal Annex to the Agreement for the Prosecution and Punishment of the Major War Criminals of the European Axis (London Agreement), 8 sierpnia 1945 r., dostpne w: http://www.unhcr.org/refworld/docid/3ae6b39614.html [Nuremburg Charter]. 85 Zob.: art. 6. 86 Lauterpacht, przyp. 54, s. 276.

1

Philippe Sands

PALEStRA

cho mg wspomnie o tym Racheli, oraz to, e nigdy nie przela swoich uczu na papier. Jednak udzia w procesie wpyn na niego. Rachela wspominaa potem, e po powrocie do Cambridge paka przez sen pod wpywem wspomnie wstrzsajcych opisw bestialstwa, o ktrych si dowiedzia87. Po procesach norymberskich Shawcross napisa do niego: Mam nadziej, e zawsze bdziesz odczuwa satysfakcj z tego, e odegrae znaczc rol w czym, co moe mie znaczcy wpyw na przyszy wymiar stosunkw midzynarodowych88. Podczas zgieku lat 30. i 40. XX wieku Lauterpacht pozosta oddany praworzdnoci oraz propagowaniu ochrony praw czowieka w wymiarze globalnym. Opowiada si za wprowadzeniem indywidualnej odpowiedzialnoci karnej w prawie midzynarodowym wygrywajc przy tym z kontrargumentem, e tylko pastwa mog ponosi midzynarodow odpowiedzialno oraz uznawaniem i ciganiem zbrodni midzynarodowych89. bezporednio i zdecydowanie przyczyni si do powstania najbardziej wpywowych nurtw wspczesnego systemu prawa midzynarodowego. trudno przeceni ogromn rol, jak odegra Lauterpacht w ksztatowaniu prawa midzynarodowego. Po jego mierci Lord McNair, ktry by jego mentorem, napisa, e sukces i sia Lauterpachta s nastpstwem jego oddania sprawiedliwoci, chci agodzenia cierpienia, jego absolutnej uczciwoci oraz talentu do przekonywania, zarwno w mowie, jak i w pimie90. Lww Wszystko, co zostao dotychczas powiedziane, dotyka wielu zagadnie o znaczcym stopniu skomplikowania, lecz ju nie analizuje ich dogbnie. kiew, Lauterpacht, midzynarodowe prawo karne, Lemkin, prawo midzynarodowe suce jednostkom, nowe sdy midzynarodowe oraz Sohn. Co ich czy? Uderzajce jest to, e trzech architektw krajobrazu prawnego wypyno z tej samej miejscowoci, skoczyo t sam uczelni prawnicz, chocia ich drogi nigdy si nie zeszy. Oczywiste jest, e jestem zawodowo zainteresowany okolicznociami, w jakich nowe przepisy prawa midzynarodowego wyksztaciy si wanie po okresie brutalnoci i okruciestwa II wojny wiatowej. ta tematyka przejawia si w treci Karty Atlantyckiej z 1941 r. (Atlantic Charter of 1941), Karty Narodw Zjednoczonych z 1945 r., Karty Norymberskiej z 1945 r., Powszechnej Deklaracji Praw Czowieka oraz Konwencji ONZ w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobjstwa podpisanej w 1948 r. byy to uregulowania odzwierciedlajce aspiracje i wysiki Sohna, Lemkina oraz Lauterpachta, ktre bezporednio przyczyniy si do uksztatowania nowoczesnego systemu praw czowieka oraz midzynarodowego prawa karnego. byoby dziwne, gdybym nie interesowa si ludmi, ktrzy dokonali tych zmian,
Ibidem, s. 278. Ibidem, s. 297. 89 hersch Lauterpacht, International Law and Human Rights 4045 (Archon books 1968) (1950). Susznym wydaje si by stwierdzenie, e dopki odpowiedzialno nie zostanie naoona na ludzi z krwi i koci i nie stanie si ich czci, nie bdzie dotyczy nikogo. Ibidem, s. 40. 90 hans Kelsen & Lord McNair, przyp. 65, s. 311.
87 88



1112/2012

Ku pamici sprawiedliwoci...

zaprojektowanych z myl o wypenieniu luk prawnych pozostawionych przez wczeniejsze regulacje, np. przez traktat wersalski i porozumienie w sprawie ochrony mniejszoci narodowych z 1919 r., ktre m.in. nakaday na Polsk obowizek opieki nad wszystkimi mniejszociami narodowymi we Lwowie. Zaskakujce byoby te, gdybym nie zauway, e zwizek tych osb z miastem oraz ich wsplne dowiadczenia (oraz wsplni nauczyciele) uformoway ich naukowe aspiracje i dziaalno zawodow. Wreszcie byoby dziwne dojcie do wniosku, e wszystkie te okolicznoci s kompletnie przypadkowe, choby biorc pod uwag specyficzn atmosfer intelektualn panujc w miecie oraz zbiorowe dowiadczenie niewyobraalnej przemocy i okruciestwa. Jest jednak jeszcze inny powd mojego zainteresowania, o ktrym ju nieco wspomniaem. Zaproszenie do wygoszenia referatu we Lwowie dao mi okazj do odwiedzenia miejsca urodzenia mojego dziadka, ktry przyszed na wiat w tym wanie miecie, dnia 10 maja 1904 r. Maurice Leon buchholz by najmodszym z czworga dzieci. Gdy si urodzi, jego rodzice zajmowali mae mieszkanie na pierwszym pitrze budynku przy ulicy Szeptyckich 12. Stoi on nadal, a odwiedzenie go w padzierniku zeszego roku dziki gocinnoci mieszkajcej tam od 1945 r. starszej pary lokatorw byo dziwnym dowiadczeniem. Lecz tu zbienoci si nie kocz: matka mojego dziadka, czyli moja prababcia Maka, urodzia si w 1870 r. w kwi, miasteczku oddalonym od Lwowa o zaledwie dwadziecia kilka kilometrw, w ktrym w 1897 r. urodzi si hersch Lauterpacht. Odwiedziem kiew: po ttnicej yciem spoecznoci, w ktrej urodzi si hersch, pozostay ruiny jednej z najwikszych synagog w rodkowej Europie, zbudowanej w XVII wieku. Z przeprowadzonej przeze mnie kwerendy wynika, e moja rodzina pozostaa we Lwowie do roku 1914 lub 1915. Mj dziadek nastpnie wyjecha do Wiednia z rodzicami i dwiema siostrami (Gust, ur. w 1895 r. oraz Laur, ur. w 1899 r.). Opuci on miasto na krtko po tym, jak jego najstarszy brat Emil (ur. w 1893 r.), suc w austriackiej armii, zgin na froncie I wojny wiatowej. Mylaem, e mj dziadek nigdy ju nie powrci, lecz ku memu zaskoczeniu matka pokazaa mi dokumenty, wrd ktrych znalaz si wydany we Lwowie w 1923 r. na jego nazwisko polski paszport. Zawsze mylaem, e ze wzgldu na miejsce urodzenia by Austriakiem. teraz oczywiste stao si, e byem w bdzie. Jak wynika bowiem z art. 4 maego traktatu wersalskiego o ochronie mniejszoci narodowych z 1919 r.: Polska uznaje za obywateli polskich ipso facto oraz bez koniecznoci spenienia jakichkolwiek wymogw formalnych osoby narodowoci niemieckiej, austriackiej, wgierskiej oraz rosyjskiej, ktre byy urodzone we Lwowie, a ktrych rodzice nadal tam zamieszkuj, nawet jeeli w dniu wejcia traktatu w ycie osoby te nie zamieszkiway miasta91. Po 1919 r., kiedy traktat wszed w ycie, mj dziadek mieszka w Wiedniu, wic musia wrci do Lwowa w 1923 r., aby uzyska polski paszport. Z dnia na dzie jego narodowo zostaa zmieniona z jednego pastwa (Austria) na inne (Polska). Artyku 4 prawdopodobnie uratowa mu ycie. Ja te mog mie powody do wdzicznoci za opracowanie artykuu 4. Gdy nazici przybyli do Wiednia wiosn 1938 r., mj
91 Minorities treaty between the Principal Allied and Associated Powers, 28 czerwiec 1919, 225 Consol. t.S. 412, dostpne w http://library.du.ac.in/xmlui/bitstream/handle/1/6725/Appendix%20%26%20Index.pdf?sequence=1



Philippe Sands

PALEStRA

dziadek nie by uprawniony do otrzymania austriackiego paszportu. Zamiast tego jako obywatel Polski uzyska Fremdepass (paszport dla cudzoziemcw), ktry nie zawiera wbitego stempla J (identyfikujcego osoby pochodzenia ydowskiego). Dziki temu udao mu si zbiec do Francji w styczniu 1939 r. Moja mama, majc wtedy 6 miesicy, rwnie otrzymaa Fremdepass i doczya do dziadka w lipcu 1939 r. Do niedawna nie wiedziaem, jak do tego doszo teraz wydaje si najbardziej prawdopodobne, e swoje ycie zawdzicza niezwykemu misjonarzowi Elsie Maudowi tilneyowi, czonkowi niekonformistycznej Kaplicy Surrey w Norwich. Ale to ju zupenie inna historia. Chodzc po ulicach Lwowa w padzierniku ubiegego roku, nie wyobraaem sobie moliwoci, e rodzina Eliego i moja mogy si nie zna Lauterpachtowie byli rzemielnikami, mj pradziadek prowadzi gospod pewnie mijali si na ulicy na kilka tygodni przed wybuchem pierwszej wojny wiatowej albo na pocztku rosyjskiej okupacji w 1915 r. A moe Lauterpacht nawet odwiedzi gospod mojego pra- dziadka? Wtpi jednak, aby mj dziadek mg wyobrazi sobie to, e siedemdziesit lat pniej jego angielski wnuk zajmujcy mae mieszkanie nad ksigarni Groliera w Cambridge w stanie Massachusetts otrzyma od syna swojego lwowskiego ssiada list zapraszajcy go do objcia posady badacza prawa midzynarodowego w Cambridge w Anglii. Wiosn 1984 r. nadszed stamtd nieoczekiwany list. Znajdowa si on w szaroniebieskiej kopercie i by sporzdzony na grubym papierze takim, ktry od razu wywouje poczucie obcowania z powanym nadawc. W licie tym informowano mnie o nowym Centrum bada Prawa Midzynarodowego, ktre miao zosta otwarte w Cambridge. Jego autor chcia powoa mnie na okres czterech lat na stanowisko adiunkta. Czy byem zainteresowany? List przyszed od Eliego. Poznalimy si przelotnie w trakcie moich studiw magisterskich w zakresie prawa midzynarodowego. Zgodziem si, a pnym latem ju otrzymaem ofert zatrudnienia. to bya moja pierwsza praca. Dostaem pokj z wyywieniem w Kolegium w. Katarzyny oraz ksice wynagrodzenie w wysokoci 1000 funtw na kwarta. Rozpoczem zatem prac. Zawsze bd ogromnie wdziczny za szans, ktra otworzya mi tak wiele drzwi i doprowadzia mnie do dzisiejszego wykadu. Kiedy Eli Lauterpacht wybra mnie na to stanowisko, nic nie wiedzia o geograficznych i historycznych wiziach midzy nami. Dopiero niedawno, po odwiedzeniu Lwowa jesieni ubiegego roku, ich penia i wymiar wyszy cakowicie na jaw. trudno jest powiedzie, co dokadnie mogo skoni ydw ze Lwowa, ktrzy naleeli do pokolenia otrzsajcego si z zawieruchy I wojny wiatowej, do wybrania studiw w zakresie prawa midzynarodowego oraz do podjcia wysikw zmierzajcych do wprowadzenia zmian w obowizujcym systemie. Niezalenie od ich zwizkw ze Lwowem, osoby, o ktrych mwiem, czy co innego smutna strata znacznej liczby czonkw rodziny i przyjaci w nazistowskim holokaucie. Rodzice i caa rodzina Louisa Sohna zostali zamordowani; rodzice Rafaa Lemkina zginli w treblince, a wielu innych czonkw jego rodziny zgino w nieznanych okolicznociach; dziadkowie Eliego Aron i Debora zostali zamordowani w becu lub we Lwowie w roku 1942 lub 1943; uratowa si tylko jeden czonek rodziny: Inka Katz, ktra zostaa ocalona w wieku 12 lat przez mniszki katolickie. Zeszego lata objaniaa mi ona map Lwowa z roku

24

1112/2012

Ku pamici sprawiedliwoci...

1938, wskazujc podobne dowiadczenia naszych rodzin92. Mj dziadek straci matk, zamordowan w treblince we wrzeniu 1942 r., oraz siostry. Nietrudno zrozumie, e te straszne zdarzenia przyczyniy si do wyrobienia sobie przez te osoby instynktu poszanowania sprawiedliwoci oraz praworzdnoci, nawet jeli te cechy byy ju obecne na dugo przed horrorem wojny. Ale rol mog odgrywa take inne czynniki: z pomoc profesor Oktany hoowko oraz pana Ihora Lemana, doktora Uniwersytetu Lwowskiego, ktremu pragn wyrazi swoje uznanie, poszukujemy obecnie studenckich akt Lauterpachta, Lemkina i Sohna z lat 19151936. Niektre zostay odnalezione gboko w czeluciach Archiwum Pastwowego we Lwowie i s rdem informacji np. o odbytych wykadach, datach zalicze, wykadowcach. Wydaj si one ukazywa, e nasi trzej midzynarodowi prawnicy mieli czterech wsplnych nauczycieli. Nastpnie pragniemy sprawdzi, czy wrd tych nauczycieli znalaz si jeden, ktry szczeglnie ich zainspirowa, take w sensie negatywnym, na co wydaje si wskazywa niepublikowany pamitnik Lemkina. Mona spekulowa, jak ci trzej mczyni zareagowaliby na dzisiejsze realia prawa midzynarodowego, ktre pomimo licznych ulepsze nadal cierpi na wiele tych samych ogranicze, ktre krpoway je w latach 20. i 30. XX wieku. Wystarczy zapyta kogokolwiek ze wsplnoty chrzecijaskiej w bagdadzie, czy te nowe normy midzynarodowe zapewniaj im odpowiedni ochron, lub te zwrci si z tym samym pytaniem do Palestyczykw w Strefie Gazy, do winiw przetrzymywanych w Guantanamo lub do obywateli Czeczenii. Moglibymy pj i poprosi 200 000 etnicznych Gruzinw, ktrzy zostali wysiedleni z Osetii Poudniowej i Abchazji w latach 90. XX wieku, o wyraenie opinii na temat przepisw midzynarodowych. to samo moglibymy zrobi w Darfurze oraz w setkach innych miejsc na caym wiecie. Jednak bez wzgldu na istniejce nieprawidowoci niezaprzeczalnym faktem jest, e istnieje trzon minimalnych standardw, na ktre kady czowiek, w kadym miejscu, ma prawo powoa si w kadych okolicznociach, a take pewne minimum pozwalajce na egzekwowanie takich standardw. Wiele z tego zawdziczamy wanie tym trzem prawnikom. Nie jestem w stanie stwierdzi, co mogo spowodowa rozbudzenie tych samych instynktw w kim podobnym do mnie dwa pokolenia pniej. Oczywicie wiemy, e pami wydarze, ktre bezporednio dotyczyy czyjej rodziny, moe si przerodzi w ch zemsty czy nienawi za grzechy ojcw. Ale trzeba pamita, e istniej inne drogi, do ktrych naley take pragnienie sprawiedliwoci usankcjonowanej prawem. Lekcj t czerpi z dowiadcze tych niesamowitych ludzi z Lwowa, ktrych wysiki przypominaj nam, e wyzwania, jakim stawiamy czoo dzisiaj, nie s ani nowe, ani nie do pokonania. Wedug Lauterpachta, Lemkina i Sohna reguy prawa midzynarodowego s tak samo ywe i wane dzisiaj, jak byy w 1945 r. Korzenie, z ktrych s dumni wszyscy mieszkacy Lwowa, powinny inspirowa wszystkie ofiary przemocy i bezprawia, bez wzgldu na wyznanie, narodowo, ras oraz religi, do wstpienia w przyszo w duchu prawa, bez ogldania si za siebie z chci zemsty. W 1982 r., trzy dekady temu, miaem szczcie by studentem w grupie Eliego Lauterpachta, dziki ktremu narodzio si we mnie silne przywizanie do zasad prawa,
92 Zob. Lauterpacht przyp. 54 (prezentuje losy rodziny herscha Lauterpachta przed holokaustem, podczas niego oraz po nim).

25

Philippe Sands

PALEStRA

a w szczeglnoci do jego praktycznego zastosowania. Wrd jego osigni naley wymieni fakt, e by on jedn z pierwszych osb, ktre pokazay, i prawo midzynarodowe mona stosowa przed sdami miejscowymi, w postpowaniu arbitraowym oraz przed midzynarodowymi sdami i trybunaami. Jego zasugi na tym polu byy ogromne, nie dziwi wic fakt, e wrd swoich byych uczniw mia wielu gorcych zwolennikw. Mnie samego zachca do poczenia stypendium z praktyk, do spdzenia czasu w USA, do zaoenia organizacji pozarzdowej, pniejszego FIELD, do zaoenia Centrum Midzynarodowych Sdw i trybunaw, do wyobraenia sobie moliwoci ycia w zgodzie z prawem midzynarodowym. Za to wszystko chciabym mu bardzo serdecznie podzikowa. Niezalenie od przyczyny mojego wasnego ukierunkowania, jedna kwestia pozostaje dla mnie jasna: Lww mia swoisty wkad w tworzenie i stosowanie nowoczesnego porzdku prawnego. DNA tego miasta jest przesycone nowoczesnym midzynarodowym porzdkiem prawnym93. Jest to bezsprzecznie powodem do dumy, a nawet witowania, nawet mimo braku penej kodyfikacji. Mam nadziej, e zasugi miasta oraz wszystkich postpowych midzynarodowych prawnikw zostan wkrtce docenione przez dzisiejszy Lww oraz odpowiednio uhonorowane przez Uniwersytet Lwowski i wadze miejskie. Stanowioby to hod dla pamici i sprawiedliwoci.
Zob.: Phillip C. Jessup & R. R. baxter, The Contribution of Sir Hersch Lauterpacht to the Development of International Law, 55 Am. J. Intl L. 97 (1961).
93

summary Philippe Sands thE MEMORY OF JUStICE: thE UNEXPECtED PLACE OF LWW (NOW LVIV) IN INtERNAtIONAL LAW A PERSONAL hIStORY the article discusses the changes to the international legal order that emerged in the aftermath of the Second World War, the new rules that promote the human rights of individuals, the emergence of international criminal law prohibiting torture and genocide and other such acts, and the creation of new international courts and tribunals. this world of international law did not exist before 1945 and its emergence is connected with outstanding lawyers originating from Lww (now Lviv Ukraine), namely Eli Lauterpacht, Professor at Cambridge University, his son hersch Lauterpacht, also Professor at Cambridge University who formulated the definitions of the crimes that were to be enshrined in Article 6 of the Nuremburg Charter, Louis Sohn, a Professor at harvard Law School, and Rafael Lemkin, the father of the 1948 Genocide Convention. Professor Philippe Sands family also originates from Lviv and that is why his article has sometimes very personal character.



1112/2012

Ku pamici sprawiedliwoci...

Key words: international law, human rights, international criminal law, prohibition of torture, genocide, Lviv (Lww), Jan Kazimierz Unniversity in Lww, Eli Lauterpacht, hersch Lauterpacht, Louis Sohn, Rafael Lemkin Pojcia kluczowe: prawo midzynarodowe, prawa czowieka, prawo karne midzynarodowe, zakaz stosowania tortur, ludobjstwo, Lww, Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie, Eli Lauterpacht, hersch Lauterpacht, Louis Sohn, Rafael Lemkin
Tumaczenia z jzyka angielskiego dokona zesp pracownikw Instytutu Allerhanda w skadzie: Sabina Mdra oraz Olga Leszko, korekta tumaczenia: Mateusz Gadacz, redakcja tumaczenia: Marta Gral.

OD REDAKCJI: W dniu 2 kwietnia 2012 r. w Krakowie, w Instytucie Allerhanda, a dzie pniej w Polskim Instytucie Spraw Midzynarodowych w Warszawie, prof. Philippe Sands z University College London (jednoczenie adwokat w Kancelarii Matrix Chambers) wygosi wykad pt. Ku pamici sprawiedliwoci: nieoczekiwane miejsce Lwowa w prawie midzynarodowym osobista historia. ten bardzo ciekawy wykad dotyczy mao znanego wkadu prawnikw zwizanych z Uniwersytetem Jana Kazimierza we Lwowie w rozwj prawa midzynarodowego, szczeglnie powstania koncepcji zbrodni ludobjstwa i zbrodni przeciw ludzkoci. Z uwagi na to, e fakty przedstawione przez prof. Sandsa s w Polsce mao znane, w porozumieniu z Autorem, za porednictwem Instytutu Allerhanda, adw. dr. Arkadiusza Radwana oraz adw. dr. Janusza Fioki, postanowilimy opublikowa tekst po polsku. W rozmowie z adw. dr. Fiok prof. Philippe Sands wyrazi ch publikacji jego artykuu w Palestrze. tumaczenia zaczonego artykuu na jzyk polski dokonali pracownicy Instytutu Allerhanda. W trakcie prac redakcyjnych tekst zosta poprawiony, a w kilku miejscach uzupeniony o najnowsz polsk literatur przez dr. Adama Redzika. W kontekcie powyszych uwag zauway naley, e w latach 18611939 Lww by miastem kulturowo polskim. Lviv to miasto waciwie po 1946 r. (cho proces ukrainizacji i sowietyzacji rozpocz si w roku 1939), kiedy to Ukraicy zajli dominujce miejsce w miecie, a Polacy zostali usunici. Lemberg jest niemieck nazw urzdow, cho nie ma waciwie okresu (moe poza 18001861, ale i to w znacznym uproszczeniu), gdy miasto miao oblicze niemieckie. Najwiksze osignicia Lwowa w nauce nie tylko polskiej, ale i wiatowej, przypadaj na okres polski. Wwczas rozwina si synna lwowska szkoa filozoficzna (Kazimierz twardowski), lwowska szkoa matematyczna (Stefan banach i hugo Steinhaus) i lwowskie szkoy prawnicze, np. prawa karnego (Juliusz Makarewicz), prawa prywatnego (Ernest till), prawa konstytucyjnego (Stanisaw Starzyski), historyczno-prawne (Oswald balzer, Wadysaw Abraham). Na Wydziale Prawa UJK wykadali te wybitni procesualici cywilni (Maurycy Allerhand), komercjalici (Aleksander Doliski). Z opracowania prof. Sandsa wynika, e lwowski Wydzia Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza by te Alma Mater trzech saw prawa midzynarodowego. AJR

27