Vous êtes sur la page 1sur 511

ALAN BULLOCK

HITLER I STALIN:
YWOTY RWNOLEGE

Ksigozbir DiGG 2010

TOM PIERWSZY

OD NARODZIN PO ROK 1938

ROZDZIA PIERWSZY

Pochodzenie
Stalin: 1879-1899 Hitler: 1889-1908 (od urodzenia do wieku 19 lat) I

Kim wic byli ci dwaj ludzie, ktrzy mieli odcisn niezatarte pitno na
europejskiej historii XX wieku? Urodzili si w odstpie dziesiciu lat: Stalin 21 grudnia 1879 roku w Gori, w Gruzji, a Hitler 20 kwietnia 1889 roku w Braunau nad rzek Inn. Ta rnica wieku jest faktem, o ktrym nigdy nie naley zapomina we wszelkich porwnaniach rnych etapw ich karier; staa si ona jeszcze wiksza u kresu. Hitler umar w 1945 roku w wieku 56 lat, Stalin przey go, aby umrze w 1953 roku majc 73 lata. Okoo 2400 kilometrw dzieli Gruzj, znajdujc si na pograniczu Europy i Azji, midzy Morzem Czarnym a Kaukazem, i grn Austri, lec w sercu rodkowej Europy, midzy Dunajem i Alpami. Jeszcze wikszy dystans dzieli ich rozwj spoeczny i historyczny. A jednak przeszo tych dwu ludzi ma pewne cechy wsplne. aden z nich nie nalea do tradycyjnej klasy rzdzcej i trudno sobie wyobrazi zdobycie przez ktregokolwiek z nich wadzy w wiecie, w ktrym si urodzili. Ich kariery byy moliwe tylko w nowym wiecie stworzonym po zaamaniu si starego porzdku w Europie w rezultacie I wojny wiatowej -najpierw klski Rosji carskiej, a nastpnie mocarstw centralnych oraz pniejszych rewolucji. A jednak ich pogldy i idee uksztatoway si i pozostay czci wiata, w ktrym wyroli. Marksizm Stalina oraz darwinizm spoeczny i rasizm Hitlera byy systemami dziewitnastowiecznymi, ktre osigny szczytowy punkt swych wpyww na przeomie stuleci, w ostatnim dziesicioleciu XIX i pierwszym XX wieku. To samo odnosi si do ich upodoba w sztuce, architekturze, literaturze i muzyce, czyli dziedzinach, w ktrych rocili sobie prawo do ustanawiania obowizujcych kanonw i w ktrych aden z nich nie wykaza nawet cienia sympatii dla modernizmu rozkwitajcego w Rosji i w Europie rodkowej za ich ycia. Obaj urodzili si na peryferiach krajw, ktrymi mieli rzdzi; podobnie jak Macedoczyk Aleksander Wielki i Korsykanin Napoleon byli outsiderami. Hitler, rzecz jasna, by Niemcem, ale urodzi si jako poddany imperium Habsburgw, w ktrym Niemcy od wiekw odgrywali czoow rol. Jednake po utworzeniu przez Bismarcka w latach szedziesitych XIX wieku cesarstwa niemieckiego pod hegemoni Prus Niemcy austriaccy

zostali z niego wyczeni. Przyszo im wwczas broni swych historycznie umotywowanych roszcze do wadzy przed coraz dononiejszymi daniami rwnouprawnienia ze strony Czechw i innych narodw poddanych. Ta sytuacja wywara gboki wpyw na pogldy Hitlera. Sta si zaciekym niemieckim nacjonalist, ale zamiast wczy si w nurt prnej, ekspansywnej polityki nowo powstaego cesarstwa niemieckiego rzdzonego z Berlina, przej pesymistyczne, pene niepokoju pogldy ludzi stanowicych mniejszo w swym wasnym pastwie, mniejszo wiadom wielkiej przeszoci, ale dostrzegajc wzrastajce zagroenie ze strony coraz liczniejszych i posiadajcych coraz wiksze wpywy przedstawicieli innych, gorszych ras - Sowian, polskich i rosyjskich ydw - w skundlonym imperium, ktrego habsburscy wadcy zdradzili wit spraw Deutschtum, zachowania charakteru i potgi narodu niemieckiego. W 1938 roku Hitler zmieni t sytuacj powsta w latach szedziesitych ubiegego wieku i wraz z aneksj Austrii przywrci moj drog ojczyzn Rzeszy niemieckiej. Jednake adne sukcesy w odtwarzaniu Wielkich Niemiec nie mogy wymaza spucizny austriackiego pochodzenia Hitlera: gbokiego poczucia, i walczy w obronie niemiecko-aryjskiego dziedzictwa zagroonego rosnc fal barbarzystwa i zanieczyszczeniem rasy. Nastpstwa pochodzenia Stalina nie byy bynajmniej mniej wane, chocia wyraziy si w inny sposb. Jednym z nich byo pojawienie si w pniejszych latach postaci z jego gruziskiej przeszoci takich jak Ordonikidze i Beria. Na postaw Stalina wobec nich wpyny skomplikowane stosunki i zatargi gruziskiej sceny politycznej. Jednake miao to znaczenie drugorzdne wobec najistotniejszej decyzji w yciu Stalina (porwnywalnej jedynie z decyzj, e zostanie rewolucjonist), a mianowicie odrzucenia swego gruziskiego dziedzictwa, i - by przecie realist - identyfikacji z rosyjskimi zdobywcami Gruzji, a nie z gruziskimi ofiarami Rosjan. W rezultacie powsta, z czego Lenin zbyt pno zda sobie spraw, wielki rosyjski szowinista, ktry dziaa na rzecz obalenia carskiego pastwa, ale nie rozpadu rosyjskiego imperium. Podobnie jak inni neofici Stalin nigdy nie mg traktowa akceptacji siebie jako Rosjanina jako czego oczywistego ani zapomnie, e jego gruziski akcent zawsze przypomina rodowitym Rosjanom o jego pochodzeniu. Dlatego mianowany po zakoczeniu wojny domowej przez Lenina komisarzem do spraw narodowoci traktowa narodowe aspiracje ludw nierosyjskich z surowoci renegata. W latach 1920-1921 pooy kres krtkiemu okresowi niepodlegoci, jakim cieszya si Gruzja i inne pastwa kaukaskie, przyczajc je do Zwizku Radzieckiego, a sposb, w jaki traktowa Ukraicw podczas kolektywizacji, pozostaje jedn z najczarniejszych kart w historii ZSRR. Z imperialn przeszoci Rosji identyfikowa si Stalin zwaszcza w latach wielkiej wojny narodowej. Pod jej koniec Stalin szczyci si odzyskaniem wszystkich terytoriw, utraconych przez cesarstwo rosyjskie podczas wojen z lat 1904-1905 i 1914-1918, i rozszerzeniem jego granic, obejmujcych wikszy obszar ni za

ktregokolwiek z jego carskich poprzednikw. II W roku 1879, kiedy urodzi si Stalin, wszystko to byo niewyobraalne. W tym czasie Gruzja wci jeszcze nie zasymilowaa si z Rosj europejsk. Stanowic geograficznie cz Zakaukazia Gruzja naley do subtropikalnej Azji i ley na jednym z historycznych szlakw ldowych czcych Azj rodkow z Europ. Bya czci wiata klasycznego, legendarn ziemi Kolchidy i Zotego Runa, ojczyzn mitu o Prometeuszu. Skolonizowana przez Grekw, staa si pniej czci rzymskiej prowincji - Armenii. Pod wzgldem etnicznym stanowia zawsze mieszanin. Grecki geograf Strabon doliczy si na Kaukazie siedemdziesiciu plemion, mwicych rwnie wielk liczb jzykw. Sami Gruzini dzielili si na tuzin klanw, a jednak zachowali tosamo etniczn i czysto jzyka przez 2000 lat. Jako mae, ale bogate i niepodlege krlestwo w czasach bizantyjskich, cywilizacja gruziska osigna w XII wieku wspaniay punkt szczytowy, ktry nigdy ju si nie powtrzy. Pniej Gruzja zostaa zdobyta przez Mongow, walczyli o ni Turcy i Persowie, by na pocztku XIX wieku zosta anektowana przez Rosjan. Jednak w grach utrzymywaa si partyzantka i dopiero w latach szedziesitych XIX wieku Rosjanie cakowicie spacyfikowali ten kraj. Do tego czasu Gruzja, mimo bogatych zasobw naturalnych i dawnej wietnoci swej cywilizacji, pogrya si ju w ndzy. Trzy czwarte ludnoci stanowili analfabeci, nie byo przemysu, plag stali si rozbjnicy. W dowodzie tosamoci Stalina widnieje informacja, ktra stanowi jeden z kluczy do jego kariery politycznej: Josif Dugaszwili, wieniak z okrgu Gori w prowincji Tyflis. By on w istocie potomkiem chopw zarwno ze strony ojca jak i matki. Jego rodzice, analfabeci lub w najlepszym razie panalfabeci, urodzili si jako chopi paszczyniani. Zostali wyzwoleni dopiero w roku 1864 i wtedy ojciec Stalina przeprowadzi si do Gori - niewielkiego miasteczka gdzie wykonywa odziedziczony zawd szewca. Tam wanie spotka Jekatierin Geadze, z ktr si oeni. Przed przyjciem na wiat Stalina mieli dwoje dzieci, ktre zmary tu po urodzeniu. Sam Stalin by bliski mierci w wieku piciu lat; zachorowa wwczas na osp, ktra pozostawia charakterystyczne lady na jego twarzy. Po doznanym w dziecistwie wypadku mia trway niedowad lewego ramienia. Mieszka w ceglanym domku, skadajcym si z jednej izby, ubikacji, strychu i piwnicy, ktry zosta pniej przeksztacony w rodzaj kaplicy i obudowany neoklasycystyczn wityni wspart na czterech marmurowych kolumnach. Ojciec Stalina, brutalny i gwatowny czowiek, ktry czsto zaglda do kieliszka, bi on i dziecko i nie by w stanie zapewni im utrzymania. Iremaszwili, przyjaciel Stalina, ktry zna go najlepiej zarwno ze szkoy w Gori, jak i z seminarium w Tyflisie, pisa tak w swych pamitnikach: Niezasuone i dotkliwe bicie sprawio, e ten chopiec sta si tak

zawzity i pozbawiony serca jak jego ojciec. Poniewa wszyscy ludzie sprawujcy wadz nad innymi wydawali mu si podobni do jego ojca wkrtce zrodzio si w nim pragnienie zemsty na wszystkich stojcych wyej od niego. Poczynajc od dziecistwa, realizacja jego myli o zemcie staa si celem, ktremu wszystko podporzdkowa. Inne rda potwierdzaj zarwno fakt bicia, jak i reakcj na nie chopca: gboko przeywa sposb, w jaki traktowa go ojciec, ale to nie zdoao go zama. Rekompensat znajdowa w uczuciu i wsparciu ze strony matki, rudowosej Jekatieriny, kobiety pobonej, o silnej woli, ktra nie daa si zastraszy mowi i utrzymywaa siebie oraz Josifa, kiedy jego ojciec przenis si do odlegego o 60 kilometrw Tyflisu, gdzie dosta prac w fabryce obuwia Przez pewien czas pracowaa jako gospodyni i suca w domu prawosawnego duchownego, ojca Czarkwianiego, zatrzymujc syna przy sobie. Kapan w pomg jej zapisa syna do szkoy prowadzonej przez cerkiew. Kiedy Josif skoczy dziesi lat, ojciec zabra go do Tyflisu, aby nauczy si szewskiego rzemiosa w fabryce obuwia. Jednake matka zdecydowanie dya do tego, aby Josif zosta duchownym, i w kocu udao jej si zabra go z powrotem, aby mg ukoczy szko. Ambicj Jekatieriny byo umoliwienie synowi nie tylko nauki w szkole kocielnej, do ktrej dopiero od niedawna mogy uczszcza chopskie dzieci, ale rwnie w seminarium rosyjskiej Cerkwi prawosawnej w Tyflisie. Drog osobistych powice, a take dziki stypendium, udao si jej osign cel i ksztaci Josifa w szkole i w seminarium do chwili ukoczenia przez niego dziewitnastu lat. Wiele lat pniej, kiedy by ju najpotniejszym czowiekiem w Zwizku Radzieckim, powiedziaa mu wprost, e cigle wolaaby, aby zosta duchownym. Uwaga ta rozbawia go. Stalin piewa w chrze cerkiewnym, gdzie zwrci na siebie uwag swym gosem. Ukoczy szko ze specjalnym honorowym wyrnieniem, a egzamin wstpny do seminarium zda na tyle dobrze, e przyjto go i przyznano miejsce w internacie, pokrywajc wydatki zwizane z jego nauk i utrzymaniem. Fakt, i matka ulokowaa w nim wszystkie swoje ambicje i nadzieje na sukces, wywar wpyw na jego osobowo. Wchon jej przewiadczenie, e stanie si kim wyjtkowym, kim, kto zrealizuje wielkie dziea. Po ojcu odziedziczy twarde serce i nienawi do wadzy. Poczenie tych czynnikw miao okaza si potn spucizn Naleaoby wspomnie o dwch jeszcze faktach z pocztkowego okresu jego ycia. Kiedy Stalin uczszcza do szkoy kocielnej w Gori, zgodnie z prowadzon przez rzd carski polityk rusyfikacji wycofano ze szk jzyk gruziski jako jzyk wykadowy i nagle zastpiono go rosyjskim, dotychczas nauczanym jako jzyk obcy. Doprowadzio to do wielu konfliktw z rosyjskimi urzdnikami, ktrzy przybyli dopilnowa realizacji tego rozporzdzenia. Stalin okaza si jednym z najaktywniejszych buntownikw. Zmiany te sprawiy rwnie, e potrzebowa szeciu lat na opanowanie czteroletniego programu nauczania. Wzbudziy w nim take namitne zainteresowanie literatur gruzisk, ktrej dziea otrzymywa z wypoyczalni ksiek prowadzonej przez miejscowego ksigarza. Wrd nich znalazy si romantyczne opowiadania Aleksandra Kazbegiego o heroicznym oporze stawianym rosyjskim najedcom przez grali

kaukaskich. Jedno z tych opowiada, oparte na epizodzie historycznym z roku 1840, wywaro niezatarty wpyw na Stalina Niewtpliwie jego uwag zwrci tytu: Ojcobjca. Bya to historia Koby, kaukaskiego Robin Hooda, ktry rzuca wyzwanie Kozakom, broni praw chopw i mci si za przyjaci wydanych przez wioskowych zdrajcw. Odtd a do czasu, kiedy dwadziecia lat pniej zacz uywa pseudonimu Stalin, mody Dugaszwili nalega, aby nazywano go Koba. Jak wspomina Iremaszwili, Koba sta si jego Bogiem, sensem jego ycia. Chcia sta si drugim Koba, rwnie synnym bojownikiem i bohaterem: posta Koby miaa w nim si odrodzi. III Rodzina Hitlera rwnie pochodzia ze wsi, z lesistego i pagrkowatego rejonu Waldviertel w Dolnej Austrii, lecego midzy Dunajem a granic z Czechami, gdzie nazwisko Hitler, by moe czeskiego pochodzenia i wymawiane na rne sposoby, po raz pierwszy pojawia si w XV wieku. Przodkowie Hitlera wieniacy, nie byli chopami paszczynianymi, ale drobnymi niezalenymi rolnikami lub wioskowymi rzemielnikami. Pierwszym, ktry zerwa z rodzinn tradycj by jego ojciec Alois, ktry wspi si o kilka szczebli w gr hierarchii spoecznej, zostajc urzdnikiem celnym w subie celnej cesarstwa Habsburgw. W odrnieniu od dziecistwa Stalina wczesne dziecistwo Hitlera nie upyno w biedzie i znoju. Wbrew wraeniu, jakie stara si stworzy w Mein Kampf, nie by ani ubogi, ani le traktowany. Jego ojciec stopniowo awansowa i dosuy si najwyszej rangi dostpnej dla urzdnika w subie cywilnej o takim jak jego wyksztaceniu. Jako cesarski urzdnik mia zapewnione stae dochody, jak rwnie pozycj spoeczn a kiedy umar, pozostawi wdow i dzieci dobrze zabezpieczone. Kiedy urodzi si Hitler, jego ojciec pracowa w Braunau nad rzek Inn, ktra stanowi tam granic midzy Austri a Bawari. Ojca wielokrotnie jednak wysyano do rnych miejscowoci i dlatego Adolf chodzi do trzech rnych szk wstpnych. Podobnie jak Stalin piewa w kocielnym chrze przy klasztorze Benedyktynw w Lambach. Powaga i wspaniao religijnych obrzdw wywary na nim due wraenie. Alois Hitler nie by sympatyczn postaci. Ten wadczy i samolubny czowiek wykazywa niewiele zainteresowania uczuciami o wiele modszej ony i rwnie mao zrozumienia dla dzieci. Ale waciwie to samo mona by powiedzie o wikszoci ludzi jego stanu i czasu, ktrzy awans zawdziczali samym sobie. Najwicej troski okazywa swym pszczoom, oczekujc na dzie, w ktrym bdzie mg odej w stan spoczynku z niewielkim wasnym kapitaem i cakowicie powici si pszczelarstwu. Cel ten w kocu udao mu si osign w Leonding na przedmieciu Linzu, w roku 1899. Matka Adolfa Hitlera bya o dwadziecia dwa lata modsza od jego ojca, swego kuzyna drugiego stopnia. Bya kochank Aloisa i kiedy zmara jego druga ona, bya z nim w ciy. Aloisowi nie udao si uszczliwi swej trzeciej ony bardziej ni dwch poprzednich, ale Klara Hitler dokadaa

wszelkich stara, aby ycie rodzinne ukadao si harmonijnie i jeli nawet w miar upywu czasu stawaa si coraz smutniejsza i bardziej rozczarowana, to jednak bya dumna z dobrze prowadzonego domu i zyskaa sobie uczucie zarwno swoich wasnych dzieci, jak i pasierbw. Do ukoczenia przez Adolfa piciu lat, kiedy to przyszed na wiat modszy brat, caa uwaga matki skupiaa si na nim. Nie ma jednak przekonywajcych dowodw na to, e kiedy skoczy si ten okres, Adolf szczeglnie cierpia z zazdroci; w istocie nastpi po nim najszczliwszy rok jego dziecistwa spdzony w Passau. Chopiec osiga do dobre wyniki w szkole, chocia ju wwczas przejawia zarwno upr, jak i niepodporzdkowywanie si dyscyplinie regularnej pracy. Przeniesienie do szkoy realnej w Linzu okazao si jednak katastrof. Jedynym przedmiotem, z ktrego otrzyma oceny zadowalajce, by rysunek. Pniej Hitler usiowa pomniejszy znaczenie tej poraki, tumaczc, e by to protest przeciwko woli ojca ktry chcia, aby obra karier urzdnika pastwowego, podczas gdy on sam pragn zosta artyst. Jednake taka wersja przedstawiona w Mein Kampf okazaa si by niezrcznym zmyleniem, a mier ojca w styczniu 1903 roku nie wpyna na zmian jego postpowania. Chocia by ju nastolatkiem, nadal uchyla si od wszystkiego, co przypominao prac, aby z pasj oddawa si zabawom w wojn na wieym powietrzu i czytaniu powieci przygodowych Karola Maya o pnocnoamerykaskich Indianach. Temu ostatniemu upodobaniu hodowa nawet jako kanclerz Rzeszy wielokrotnie czyta cae serie tych ksiek i czsto wyraa swj entuzjazm dla Karola Maya. Po wyrzuceniu Hitlera ze szkoy realnej w Linzu matka wysaa go do szkoy z internatem w Steyr, ale nie zmienio to wiele - jego wiadectwa wci okrelay go jako leniwego, upartego i pozbawionego szacunku dla starszych. Infekcja puc, ktrej si nabawi latem 1905 roku, pomoga Hitlerowi przekona matk, e powinien rzuci szko i stara si o przyjcie do wiedeskiej Akademii Sztuk Piknych. Jednake pod rnymi pretekstami przez dwa lata odkada egzaminy na Akademi i od jesieni 1905 do jesieni 1907 roku korzysta ze swobody. Utrzymywany przez matk, szkicowa i malowa, ubiera si tak, aby wyglda na dandysa (mia przy tym nadziej, e dziki czarnej lasce z rkojeci z koci soniowej bdzie brany za studenta uniwersytetu) oraz oddawa si ekstrawaganckim snom na jawie, dziki jakim to czynom pewnego dnia zawadnie wiatem. Midzy szesnastym i osiemnastym rokiem ycia w wiadomoci Hitlera zaczo si ksztatowa jego wyobraenie o sobie samym. Podobnie jak Koba Stalina by to wizerunek heroicznego buntownika, ale specjalnego rodzaju: mianowicie geniusza artystycznego, za ktrego Hitler uwaa si przez cae ycie, czsto rozpaczajc, jak to strat ponis wiat, kiedy, kierujc si poczuciem obowizku, zosta zmuszony do zajcia si polityk. Jedyny przyjaciel Hitlera, kilka lat modszy od niego August Kubizek, stanowi - wraz z matk i siostr Adolfa - niezbdn widowni, przed ktr puszcza wodze fantazji. W jaki sposb Hitler miaby wyrazi swj geniusz, pozostawao niejasne - jako malarz, architekt (opracowa plany

cakowitej przebudowy Linzu) czy te pisarz - ale zawsze w gr wchodzio rzemioso artystyczne jako uzasadnienie jego niezdolnoci do zdyscyplinowanego dziaania. Przyjaciele wykorzystywali kad okazj, aby odwiedza oper i teatr w Linzu. Idolem Hitlera by Richard Wagner, by on oczarowany jego dramatami muzycznymi. Hitler mia pniej powiedzie, e nie mia poprzednikw z wyjtkiem Wagnera. Wiele mwiono o tym, e Wagner by antysemit, ale tym, co przede wszystkim przycigno do niego Hitlera, bya teatralno i epicka skala jego oper. Hitler nigdy nie mia do ich ogldania i przej do swego stylu politycznego wanie ich teatralno i epicko. Jeszcze waniejsza bya osobowo Wagnera i w duym stopniu przez niego stworzona romantyczna koncepcja artysty jako geniusza, ktrej ucielenienie stanowi on sam, gdy wbrew wszelkim przeszkodom doprowadzi do wzniesienia w Bayreuth wityni sztuki niemieckiej. Podobnie jak Stalin identyfikowa si pocztkowo z bohaterem gruziskim Kob, a pniej z Leninem, Hitler identyfikowa si z Wagnerem. Bya to inspiracja, ktra nigdy go nie zawioda. Skoro tylko zaczyna odczuwa jakie wahania, magiczny wiat muzyki Wagnera i przykad jego geniuszu natychmiast przywraca mu wiar w siebie. W sierpniu 1939 roku, na krtko przed wojn, Hitler zaprosi Kubizka do Bayreuth. Przyjaciel przypomnia wwczas, e kiedy w Linzu spektakl Rienzi tak dalece rozmarzy Hitlera e zacign go na szczyt pobliskiej gry Freinberg i tam wprawi w osupienie wizjonersk przemow, w ktrej opisa, jak to pewnego dnia ocali nard niemiecki podobnie jak Rienzi ocali Rzymian. Mile poechtany tym przypomnieniem Hitler powtrzy je Angielce Winifred Wagner, synowej kompozytora jednej z jego pierwszych wielbicielek, po czym uroczycie owiadczy: Tej godziny to si zaczo. Klara Hitler uciekaa si do rnych sposobw, aby skoni syna do powanego zastanowienia si nad przyszoci; sfinansowaa na przykad jego czterotygodniowy pobyt w Wiedniu. W kocu zgodzia si na to, aby korzysta z majtku pozostawionego przez ojca oraz z pensji, do ktrej by uprawniony jako syn urzdnika pastwowego. Zgodzia si te, aby przenis si do Wiednia i studiowa tam malarstwo w Akademii Sztuk Piknych. Gwnym powodem jej decyzji byo odkrycie, e cierpi na raka piersi, i gorce pragnienie, by przed mierci ujrze Adolfa urzdzonym. Hitler zdoa dotrze do Wiednia na czas, tak aby zoy w padzierniku 1907 roku egzamin wstpny. Jednak rysunek, jaki przedstawi, zosta odrzucony. Byem tak przekonany, e odnios sukces, e kiedy otrzymaem t wiadomo, uderzya we mnie jak piorun z jasnego nieba. wiat jego modzieczych marze leg w gruzach. By tak zaskoczony, e zada rozmowy z rektorem Akademii, ktry taktownie sugerowa mu, i ma zdolnoci raczej w dziedzinie architektury, a nie rysunku. Hitler szybko przekona samego siebie, e rektor mia racj: Po kilku dniach ja rwnie wiedziaem, e powinienem kiedy zosta architektem. Brakowao mu jednak wiadectwa ukoczenia szkoy redniej niezbdnego do rozpoczcia kursu szkolenia zawodowego. Gdyby Hitler mia rzeczywicie powane plany, byby w stanie je uzyska. Ale nie zada sobie

nawet trudu zdobycia potrzebnego dokumentu. Nie mwic matce prawdy, pozosta w Wiedniu, tak jakby nic si nie stao, i kontynuowa to, co pompatycznie nazywa studiami, czyli gorczkow, ale rwnie jak w Linzu bezcelow dziaalno. Drugim, jeszcze silniejszym wstrzsem bya dla niego wiadomo, e matka jest umierajca. Podobnie jak Stalin, Hitler zawdzicza matce bardzo wiele. Freud zauway, e mczyzna, ktry by niewtpliwym faworytem matki, przez cae ycie zachowuje poczucie zdobywcy, przekonanie, i odniesie sukces, ktre czsto pociga za sob rzeczywisty sukces. Mogo to by prawd w wypadku Stalina, a byo ni niewtpliwie w wypadku Hitlera. Rnica polegaa na tym, e Stalin nie docenia powicenia matki. Po tym, jak zaangaowa si w dziaalno rewolucyjn, widzia si z ni tylko kilka razy, i zaszokowa opini publiczn Gruzji tym, e nie zjawi si na jej pogrzebie w roku 1936. Hitler przeciwnie. Jak relacjonuje Kubizek, dowiedziawszy si o chorobie matki powrci do Linzu i powici si pielgnacji i opiece nad ni. mier matki, ktra nastpia po wiedeskich niepowodzeniach, bya dla niego gbokim szokiem. Szok ten jednak nie skoni go do stawienia czoa rzeczywistoci. Nie ulegajc sugestii rodziny, i powinien zacz pracowa, i pozostawiajc j w przekonaniu, e jest studentem Akademii, niezwocznie po dopenieniu formalnoci zwizanych z majtkiem matki i jego pensj powrci do Wiednia i swego wyimaginowanego wiata. Aby wzmocni wasne iluzje, przekona Kubizka i jego rodzicw, i przyjaciel powinien przyjecha do niego. Dzielc pokj, do ktrego wcinito duy fortepian sucy Kubizkowi do wicze, snuli swe marzenia o tym, by studiowa w Wiedniu sztuk. Kubizek bez trudnoci dosta si do Akademii Muzycznej i kadego ranka wychodzi na uczelni, pozostawiajc Hitlera lecego w ku. Dopiero po pewnym czasie zapyta przyjaciela o jego studia. Spowodowao to wybuch wciekoci Hitlera adresowanej do gupich wadz uczelni, ktre nie zgodziy si go przyj. Hitler owiadczy jednak, e jest zdecydowany odnie tryumf jako architekt-samouk. Jego studia polegay na chodzeniu po ulicach i przypatrywaniu si monumentalnym XIX-wiecznym budynkom na Ringu, robieniu niezliczonych szkicw ich fasad oraz zapamitywaniu ich wymiarw. Wydawa wicej, ni mg sobie pozwoli na bilety do opery, rwnowac to zmniejszeniem wydatkw na ywno. W Linzu zapaa namitn mioci do modej kobiety o imieniu Stephanie, nie zamieniwszy z ni nawet jednego sowa. W Wiedniu mwi wiele Kubizkowi na temat mioci i kobiet, ale nie przezwyciy swej niemiaoci na tyle, aby z ktrkolwiek nawiza znajomo. Jego wyobrania, podobnie jak u wikszoci modych mczyzn, bya owadnita seksem, ale nie ma dowodw na to, by utrzymywa intymne stosunki z jak kobiet. Kubizka mczyy nage zmiany nastrojw przyjaciela - od egzaltacji, kiedy gorczkowo rozprawia, do przypyww rozpaczy, kiedy potpia wszystko i wszystkich. W porwnaniu z okresem spdzonym w Linzu Kubizek okrela Hitlera w Wiedniu jako cakowicie wytrconego z rwnowagi.

W lipcu 1908 roku po zakoczeniu pierwszego roku studiw na Akademii Muzycznej Kubizek powrci do Linzu. Jesieni znw mia zamieszka z Hitlerem w tym samym wiedeskim mieszkaniu, a latem otrzyma od niego wiele pocztwek. Kiedy jednak przyjecha do Wiednia w listopadzie, po Hitlerze nie byo ladu. Nie mwic nic Kubizkowi ani nikomu innemu, Hitler ponowi w padzierniku drug prb dostania si na Akademi Sztuk Piknych. Rwnie i tym razem nawet nie dopuszczono go do egzaminu. By to tak ciki cios, niszczcy jego alibi jako artysty, e nie mg stan twarz w twarz z nikim, kto go zna. Zerwa wszelkie kontakty z rodzin i z przyjacielem, po czym rozpyn si w anonimowej rzeszy mieszkacw wielkiego miasta. IV Jest naturalne, e Hitler wywoywa zainteresowanie psychiatrw. Opublikowano wiele prac zwracajcych szczegln uwag na jego stosunek do nadopiekuczej matki i dominujcego ojca. Taki ukad rodzinny by do typowy w wiecie niemieckojzycznym na przeomie wiekw i w nim wanie Freud upatrywa przyczyny kompleksu Edypa. Jednake wikszo historykw dystansuje si od psychologicznej interpretacji postpowania Hitlera z dwch powodw. Pierwszy to brak wiarygodnych dowodw, co zmusza psychiatrw do spekulowania na wyrost i formuowania wnioskw przez analogi. Po drugie, jeli nawet sigajc do psychologii czy psychiatrii okreli si Hitlera (lub Stalina) jako czowieka cierpicego na urojenia waciwe psychopatycznej, schizofrenicznej czy paranoidalnej osobowoci, powstaje nastpny problem: jak pogodzi paraliujce zwykle skutki takich zaburze, z jakimi na co dzie stykaj si psychiatrzy, z niezwykymi sukcesami Hitlera (i Stalina) w przeksztaceniu uroje w przeraajc rzeczywisto? Wydaje si, e w obecnym stanie wiedzy - i dowodw - naley ze sceptycyzmem odnie si do wszelkich prb dokonania penej, wszechstronnej analizy osobowoci Hitlera i Stalina przy czym nie powinno si jednak pomija konkretnych analiz, ktre mog pojawia si w pracach z dziedziny psychologii. Posugujc si dwoma przykadami wytumacz, co mam na myli. Pierwszy to modzieczy kryzys tosamoci Erika Eriksona. W wypadku Hitlera miaby on mie miejsce midzy pierwszym odrzuceniem jego kandydatury przez Akademi we wrzeniu 1907 roku, kiedy mia 18 lat, a drug tego rodzaju porak w padzierniku 1908 roku. Jest to rwnie okres szoku po mierci matki. Jeli mody mczyzna lub moda kobieta nie zdoa przezwyciy tego modzieczego kryzysu i uzyska wasnej tosamoci, doznaje powanego urazu psychologicznego. Zdaniem Eriksona to wanie przydarzyo si Hitlerowi. Pozosta on niezomnym modziecem, ktry wybra karier odleg od zwykego szczcia merkantylnego spokoju i pokoju ducha. Drugi przykad to teza Ericha Fromma, e przyczyn konfliktu midzy Hitlerem i jego ojcem nie bya, jak twierdzi Hitler, jego odmowa

zastosowania si do woli ojca ktry pragn widzie syna urzdnikiem pastwowym, ani, jak utrzymuj zwolennicy Freuda, majca swe rdo w kompleksie Edypa rywalizacja o mio matki. Fromm upatruje porak Hitlera na uczelni w pogbiajcej si ucieczce w wiat fantazji. Konflikt z ojcem natomiast mia swe rdo w tym, e Adolf odrzuca wszelkie prby przywoania go do rzeczywistoci i skonienia do wyboru drogi yciowej. Uczucie, jakim obdarzaa go matka w cigu pierwszych piciu lat jego ycia miao podsyci w Hitlerze przekonanie o wasnej wyjtkowoci podobnie jak w przypadku Stalina. Fromm argumentuje, e obaj ci ludzie, pomimo dzielcych ich rnic, byli klasycznymi przykadami osobowoci charakteryzujcej si narcyzmem. Narcyzm jest koncepcj pierwotnie sformuowan przez Freuda odnoszc si do wczesnego dziecistwa, ale obecnie stosowan szerzej przy opisach zaburze osobowoci wyraajcych si w nieprawidowym stosunku do wiata zewntrznego. Zaburzenia owe polegaj na tym, e dana osoba postrzega jako zjawiska w peni realne jedynie siebie, swoje potrzeby, uczucia i myli oraz wszystko i wszystkich majcych z ni zwizek. Wszyscy i wszystko inne natomiast s czym nierzeczywistym, nie wywoujcym zainteresowania. Fromm argumentuje, e pewien stopie narcyzmu mona uwaa za chorob zawodow przywdcw politycznych. Natenie narcyzmu pozostaje w proporcji do ich przekonania o wasnej opatrznociowej misji i pretensji do nieomylnoci sdw oraz monopolu wadzy. Kiedy podobne odczucia osigaj natenie takie jak u Hitlera czy Stalina u szczytu ich wadzy, wszelkie wyzwanie bdzie postrzegane jako zagroenie dla ich osobistego wyobraenia o sobie, a take dla ich wizerunku publicznego. Dlatego te nie zawahaj si przed niczym, aby je zdawi. Jak dotychczas psychiatrzy powicali o wiele mniej uwagi Stalinowi ni Hitlerowi, czciowo z powodu braku materiaw. W przypadku Zwizku Radzieckiego nie byo sytuacji sprzyjajcej przejciu dokumentw i przesuchiwaniu wiadkw, jaka nastpia po klsce Niemiec. Ale waniejszy jest jaskrawy kontrast midzy temperamentami i stylem dziaania obu tych ludzi: efekciarski Hitler, wykazujcy brak powcigliwoci i ekstrawagancj w swych przemwieniach, co sprawiao, e przez dugi czas wielu nie traktowao go powanie, oraz peen rezerwy Stalin, ktry osign szczyty wadzy dziki skutecznemu ukrywaniu, a nie eksponowaniu swej osobowoci i ktry by niedoceniany wanie dlatego, e wielu nie dostrzegao jego ambicji i bezwzgldnoci. Nic wic dziwnego, e raczej pierwszy z nich, a nie drugi skupi na sobie uwag psychiatrw. Tym bardziej interesujca jest sugestia, e pod tymi kontrastami krya si wsplna im narcystyczna obsesja. Istnieje jeszcze jeden pogld, ktry amerykaski biograf Stalina, Robert Tucker, przej od Karen Horney, autorki pracy na temat neurozy. Sugeruje on, e brutalne traktowanie Stalina przez ojca a zwaszcza bicie zarwno chopca jak i jego matki w jego obecnoci, wywoao gboko zakorzeniony lk i poczucie izolacji we wrogim wiecie, ktre mogy doprowadzi do uksztatowania si jego neurotycznej osobowoci. Byoby naturalne, gdyby kto, kto w dziecistwie dowiadczy takiego lku, prbowa odbudowa w

sobie poczucie bezpieczestwa poprzez uksztatowanie wasnego wyidealizowanego wizerunku i przyjcie go jako rzeczywistej tosamoci. Od tego momentu powica sw energi na coraz intensywniejsze starania, majce na celu sprawdzenie swojego ja w dziaaniu i uzyskanie aprobaty innych. W przypadku Stalina oznaczao to identyfikacj z kaukaskim banit-bohaterem, ktrego imi sobie przybra, a pniej z Leninem, bohaterem rewolucji, na ktrym wzorowa sw wasn osobowo rewolucyjn nazywajc siebie Stalinem, czowiekiem ze stali, co byo odbiciem pseudonimu Lenina. Wiek modzieczy okaza si by burzliwym okresem zarwno dla Stalina jak i dla Hitlera. W roku 1894 Stalin opuci Gori, aby zosta jednym z szeciuset suchaczy seminarium rosyjskiego Kocioa ortodoksyjnego w Tyflisie. Poniewa wadze carskie nie zgodziy si na otwarcie uniwersytetu na Kaukazie, obawiajc si przeksztacenia go w orodek radykalnej i nacjonalistycznej agitacji, seminarium w Tyflisie odgrywao rol substytutu. Uczszczao do wielu modych ludzi, ktrzy nie mieli zamiaru powici si kapastwu. Surowa dyscyplina panujca w tym seminarium, przypominajcym skrzyowanie klasztoru i koszar, okazaa si jednak sprzyja budzeniu si pogldw wywrotowych w tym samym stopniu co swobodniejsza atmosfera uniwersytetu. Czternastoletni Stalin by silniejszy umysowo ni fizycznie (nigdy nie osign wicej ni 162 centymetry wzrostu). Dobrze jednak radzi sobie sam w codziennych czynnociach i nie wykazywa braku zaufania w kontaktach z kolegami czy nauczycielami. Stalin uczy si w seminarium do ukoczenia prawie dwudziestu lat, od roku 1894 do 1899, ale pniej nagle je opuci; podobnie jak Hitler - bez wiadectwa. Pracowa jednak wystarczajco pilnie, aby nauczy si czego z programu, ktry poza teologi scholastyczn i prawosawn obejmowa rwnie acin i grek, a take literatur i histori rosyjsk przyswoi sobie pewne wiadomoci. Jedn z korzyci, jak Stalin odnis ze swej nauki, byo wyrobienie fenomenalnej pamici, ktra okazaa si nie bez znaczenia w jego pniejszej karierze. Fakt, i byo to wyksztacenie kocielne, pomg w uformowaniu si umysu czowieka ktry mia sta si znany ze swego dogmatyzmu i skonnoci do postrzegania spraw w kategoriach ostatecznych, czerni lub bieli. Czytajc przemwienia i pisma Stalina, kady dostrzee ich katechetyczn struktur, posugiwanie si metod pyta i odpowiedzi, sprowadzanie skomplikowanych zagadnie do zestawu uproszczonych formu, korzystanie z cytatw w celu wsparcia argumentacji. Te same kocielne wpywy zauwayli biografowie w jego stylu mwienia czy pisania po rosyjsku: deklamatorski i repetycyjny, zawierajcy liturgiczne tony. Niezalenie od dwukrotnej codziennej modlitwy, w niedziele i wita kocielne chopcy musieli uczestniczy stojc w naboestwach trwajcych trzy, cztery godziny. Nic dziwnego, e spowodowao to siln reakcj antyreligijn. W odwecie mnisi szpiegowali swych podopiecznych, podsuchiwali ich, przeszukiwali ich odzie i szafki oraz denuncjowali przed przeoonymi. Jakiekolwiek naruszenie regulaminu, jak na przykad

wypoyczanie ksiek ze wieckich bibliotek w miecie, byo karane zamkniciem w celi. Prowadzona przez wadze polityka rusyfikacji uczynia z seminarium twierdz gruziskiego nacjonalizmu. W roku 1886 pewien student wydalony z seminarium za antyrosyjsk postaw zamordowa przeoonego, a zaledwie kilka miesicy przed przyjciem Stalina po strajku protestacyjnym zorganizowanym przez wszystkich gruziskich studentw, zamknito czasowo seminarium i wydalono 87 studentw. Ci, ktrzy znali Stalina z Gori jako ywego i towarzyskiego chopca, zauwayli wyran zmian po roku lub dwch spdzonych w seminarium: sta si zamknity w sobie i maomwny, preferowa samotno lub lektur i atwo obraa si nawet bez powodu. Poprzez umiejtne udawanie Stalin nauczy si ukrywa swe uczucia, co stao si jego drug natur. W gbi duszy wci jednak ywi nienawi do wadzy; nie do samej jej zasady, ale do praktycznego jej wykorzystania przez innych wobec niego. Z rwn pogard odnosi si do tych niezalenie od tego, czy to byli urzdnicy carscy, czy mnisi - ktrzy dzieryli t wadz, jak i do tych, ktrzy byli na tyle gupi, aby si jej podporzdkowa. Przez pi lat nauczy si nie tylko sposobw przetrwania ale z bliska obserwowa zamknite spoeczestwo, w ktrym konformizm wymuszany by przez system szpiegowania, denuncjacji i strachu. Tej lekcji nie zapomnia. Jego crka Swietana tak napisaa po jego mierci: Wyksztacenie kocielne byo jedynym systematycznym wyksztaceniem, jakie kiedykolwiek uzyska mj ojciec. Jestem przekonana, e seminarium, w ktrym spdzi ponad dziesi lat, odegrao olbrzymi rol w uksztatowaniu charakteru mojego ojca na reszt jego ycia wzmacniajc i intensyfikujc cechy wrodzone. Mj ojciec nigdy nie ywi adnych uczu dla religii. W modym czowieku, ktry nigdy, ani przez moment, nie wierzy w istnienie duszy lub Boga nie koczce si modlitwy i przymusowa nauka religii mogy spowodowa tylko rezultaty przeciwne do zamierzonych... Opierajc si na swych dowiadczeniach z seminarium doszed do wniosku, e ludzie s nietolerancyjni, grubiascy, oszukujcy swoj trzdk w celu wymuszenia jej posuszestwa; e intryguj kami i z zasady maj liczne wady i bardzo niewiele zalet. Jedn z form sprzeciwu Stalina byo spdzanie mnstwa czasu na czytaniu zabronionych ksiek, przemycanych do seminarium z wypoyczalni w miecie. Poza przekadami literatury zachodniej i rwnie zakazan - klasyk rosyjsk, Stalin zapozna si z ideami radykalnymi i pozytywistycznymi, ktre mg czerpa z przekadw Darwina, Comtea i Marksa, jak rwnie z pogldami pierwszego rosyjskiego marksisty Plechanowa. Stalin, ktremu nie wystarczay mgliste, romantyczne ideay gruziskiego nacjonalizmu, zorganizowa wraz z innymi studentami, w tym z Iremaszwilim, koo badaczy socjalizmu. Wedug Iremaszwilego Stalin wkrtce zacz wykazywa nietolerancj wobec tych czonkw koa ktrzy si z nim nie zgadzali. Za szczeglnie atrakcyjne uzna Stalin teorie Marksa

o nieuchronnoci walki klas i obalenia niesprawiedliwego i skorumpowanego porzdku spoecznego. Zainteresowanie Stalina tymi problemami miao w rwnej mierze podoe psychologiczne, co intelektualne. Odwoyway si one bowiem do potnych, ale destrukcyjnych uczu nienawici i niechci, ktre miay w przyszoci dominowa w charakterze Stalina, oraz stwarzay moliwo pozytywnej realizacji ambicji i zdolnoci, ktre w innym wypadku zostayby zmarnowane. Jak pisa Robert Tucker, dogmat walki klas stanowi uzasadnienie jego niechci wobec wadzy: identyfikowa on swych wrogw jako wrogw historii. Pomimo represyjnego charakteru carskiego reimu od czasu nieudanej rewolty oficerw (dekabrystw) z 1825 roku istniaa w Rosji tradycja rewolucyjna. Lenin doskonale zdawa sobie z tego spraw i w 1912 roku okreli bolszewikw jako czwarte pokolenie rewolucjonistw. Ju w latach pidziesitych i szedziesitych XIX wieku wczeniejsza dziaalno konspiracyjna staa si inspiracj dla populistycznego programu sformuowanego przez Aleksandra Hercena i Nikoaja Czernyszewskiego, programu, ktry okrelajc odrbn rosyjsk drog do socjalizmu pomija rozwj kapitalizmu na Zachodzie i w kraju z przytaczajc przewag ludnoci chopskiej opiera si na tradycyjnej rosyjskiej wsplnocie wiejskiej z jej prymitywn form samorzdu. Dopiero po rozpadzie Ziemli i Woli, pierwszej rosyjskiej partii rewolucyjnej, co nastpio po zamordowaniu cara Aleksandra II w 1881 roku, idee marksistowskie zaczy przenika rosyjskie koa intelektualne i znajdowa oddwik w rozwijajcej si przemysowej klasie robotniczej. Idee te przywioza do Gruzji grupa skadajca si w wikszoci z absolwentw seminarium w Tyflisie, ktra zapoznaa si z nimi podczas studiw w warszawskim Instytucie Weterynarii. Przed powrotem do Gruzji zobowizali si do propagowania marksistowskiej myli spoecznej i przybrali nazw Messame Dassy (Trzecia Grupa). Atrakcyjno marksizmu polegaa na tym, e oferowa on to, co miao by naukow podstaw wiary w przysz rewolucj, a to dziki przeniesieniu do Rosji modelu Europy Zachodniej, gdzie ewolucja kapitalizmu poprzez faz demokracji buruazyjnej i jej sprzecznoci (nieuchronnie, jak twierdzi Marks) prowadzia do konfliktu klasowego i rewolucji spoecznej. W jaki sposb marksistowski schemat mia sprawdzi si w Rosji, gdzie dominowaa ludno chopska, pozostawao przedmiotem zacitych sporw. Jednak w cigu dwudziestu piciu lat poprzedzajcych pierwsz wojn wiatow, kiedy to nastpi szybki rozwj przemysu i klasy robotniczej, wyzyskiwanej tak samo jak w pierwszej fazie rozwoju kapitalizmu w Europie Zachodniej, zosta w Rosji przygotowany grunt dla propagandy socjalistycznej. Jeden z orodkw rozwijajcego si przemysu znajdowa si na Kaukazie, na polach naftowych Baku na Morzu Kaspijskim, w rafineriach naftowych i w porcie Batumi, gdzie koczy si rurocig, a take na budowie kolei transkaukaskiej. Czonkowie Messame Dassy nawizali rwnie kontakty z robotnikami w warsztatach kolejowych w Tyflisie, wrd ktrych znajdowali si zesani na Kaukaz za socjalistyczne sympatie.

Spotkania musiay odbywa si potajemnie i wanie na jednym z nich Stalin i Iremaszwili po raz pierwszy spotkali zbiegego rewolucjonist. Suchali, zafascynowani, jego opowieci o cierpieniach winiw politycznych zesanych na Syberi. Stalin zosta przyjty do Messame Dassy jeszcze jako suchacz seminarium. Pocztkowo dziaa w kku dyskusyjnym zoonym z robotnikw kolejowych, zapoznajc ich z ideami Marksa. Wielkie wraenie zrobi na Stalinie jeden z czonkw tej grupy, Lado Kecchoweli. Trzy lata od niego starszy, chodzi do tej samej szkoy w Gori, a pniej kontynuowa nauk w seminarium w Tyflisie. By on przywdc rewolty, ktra doprowadzia do zamknicia seminarium. Po wydaleniu z seminarium uzupeni studia w Kijowie i powrci nielegalnie do Tyflisu, aby cakowicie powici si pracy podziemnej. Za porednictwem jego modszego brata Wano, ktry jeszcze uczy si w seminarium, Stalin ponownie nawiza kontakt z Lado. Przychodzi czsto do jego mieszkania, aby poczyta. Czsto te rozmawia ze starszym koleg, dla ktrego zacz ywi podziw graniczcy z kultem bohatera. Stalinowi szczeglnie imponowao praktyczne podejcie Lado: poszed on do pracy w drukarni w Tyflisie, aby nauczy si zawodu drukarza, a nastpnie zaoy pierwsze podziemne wydawnictwo marksistowskie na Zakaukaziu, ktre w rosyjskich krgach rewolucyjnych ceniono za miao i skuteczno. Wydawnictwo to, zakonspirowane w jednym z domw w Baku, nalecym do muzumanina o niewiarygodnym nazwisku Ali-Baba, wydrukowao ponad milion egzemplarzy nielegalnych publikacji (w tym m.in. leninowskiego dziennika Iskra), zanim policja odkrya je po picioletnich poszukiwaniach. Kecchoweli, aresztowany w 1902 roku, zosta zastrzelony przez stranikw za to, e wykrzykiwa z okna swej celi: Precz z samowadztwem!, Niech yje wolno!, Niech yje socjalizm! Dla Stalina przez wiele lat Kecchoweli pozostawa przykadem rewolucyjnego bojownika i bez wtpienia pod jego wpywem przyspieszy swe odejcie z seminarium. W pitym roku nauki w opinii wadz szkolnych Stalin by zatwardziaym mcicielem i w maju 1899 roku zosta wydalony za to, e z nieznanych powodw nie stawi si na koczce rok egzaminy. Iremaszwili, ktry studiowa z nim w seminarium, pisa pniej, e Stalin wynis stamtd nieubagan i zawzit nienawi do administracji szkolnej do buruazji i do tego wszystkiego w kraju, co reprezentowao wadze carskie. Niezalenie od przyczyn bya to decyzja, po podjciu ktrej Stalin nigdy ju nie cofn si z obranej drogi. Marksizm dostarczy mu sztywnych intelektualnych ram ideowych, ktre doskonale zaspokajay jego potrzeb znalezienia substytutu dla systemu dogmatycznej teologii, ktrej si uczy, ale ktrej nie mg zaakceptowa. Poczucie swego rodzaju kontynuacji zostao wzmocnione t sam w obu systemach ortodoksj, odrzuceniem wtpliwoci, nietolerancj wobec odstpcw i przeladowaniem heretykw. Tak wic ukoczywszy dwadziecia lat Stalin mia ju sprecyzowane pogldy i wybrane zajcie: zdecydowa si na ycie zawodowego agitatora misjonarza ktrego celem byo rewolucyjne obalenie istniejcego porzdku.

Hitler potrzebowa kilku lat wicej ni Stalin, aby osign porwnywalne poczucie kierunku dalszej drogi. Decyzja, ktr dwudziestoletni Stalin podj w 1899 roku, zdeterminowaa charakter jego pniejszych dowiadcze. W wypadku Hitlera byo odwrotnie. Majc dwadziecia lat, po drugiej nieudanej prbie dostania si do Akademii jesieni 1908 roku, rwnie on porzuci wszelkie myli o dalszej edukacji, ale w jego wypadku wanie zdobyte pniej dowiadczenia zdeterminoway decyzj, co robi dalej w yciu, decyzj, ktr ostatecznie podj dopiero przy kocu I wojny wiatowej, w latach 1918-1919, majc ju trzydzieci lat. W latach 1899-1917, to znaczy pomidzy dwudziestym a trzydziestym smym rokiem ycia, Stalin prowadzi ycie rewolucyjnego agitatora, wci naraonego na aresztowanie i czsto przebywajcego w wizieniu lub na dugotrwaym zesaniu. Bya to cika, mudna praca, ale Stalin wiedzia, co chce robi. Wzbogaca swe dowiadczenia i przeczuwa, e takie wydarzenia, jak klska Rosji w wojnie z Japoni rewolucja 1905 roku, wybuch wojny w 1914 roku, rewolucja lutowa 1917 roku, potwierdzay jego wiar w suszno pogldw marksistowskich, ktre przyj, i linii Lenina jako przywdcy partii. Niezalenie od trudnoci w sferze ycia psychicznego, jakie mu towarzyszyy -wikszo z nich sam sobie stwarza - nie ywi adnych wtpliwoci natury intelektualnej. Jego wiara doczekaa si spenienia w postaci objcia wadzy przez bolszewikw w rezultacie rewolucji padziernikowej i pojawienia si jego samego jako jednego z przywdcw rzdu rewolucyjnego. Porwnajmy to z dowiadczeniami Hitlera w latach 1908-1919, bdcego mniej wicej w tym samym wieku, pomidzy dwudziestym i trzydziestym rokiem ycia. Po pierwszych szeciu latach, kiedy to przebywa w Wiedniu i krtko w Monachium, wci by daleki od podjcia decyzji, co chce robi. y z dnia na dzie jako jeden z bezrobotnych w wielkim miecie. W latach 1914-1918 wreszcie znalaz to, czego szuka, w wojskowym yciu, w wojnie i w Fronterlebnis (dowiadczeniu frontowym), w emocjonalnej identyfikacji z niemieckim nacjonalizmem tylko po to, aby przey gboki szok wywoany klsk Niemiec i rozpadem armii, a nastpnie rewolucj ktra rzucia wyzwanie jego najwitszym ideaom. Hitler zaj si polityk z desperacji. By anonimowym byym onierzem rozprawiajcym gwatownie o odwrceniu klski Niemiec i szukajcym zemsty na listopadowych zbrodniarzach, ktrzy wbili armii n w plecy. Jest oczywiste, e s to lata, w ktrych dowiadczenia Hitlera i Stalina byy najbardziej rozbiene. Rwnoczenie miay one wielkie znaczenie dla ich przyszoci i nie mona traktowa ich oglnikowo. Dowiadcze tych nie mona te porwnywa bezporednio i dlatego musz by badane kolejno. Zbliaj si one do siebie pod koniec wojny 1914-1918, kiedy Hitler idzie w lady Stalina, powicajc si karierze politycznej.

ROZDZIA DRUGI

Dowiadczenie
Stalin: 1899-1917 (wiek 19-37 lat) Hitler: 1908-1918 (wiek 19-29 lat) I

Kiedy w listopadzie 1908 roku Hitler znikn z pola widzenia rodziny i


przyjaci, dysponowa jeszcze czci spadku i przez rok zdoa utrzyma si na powierzchni, wynajmujc tasze kwatery. Nie mia nikogo, z kim mgby porozmawia, i coraz bardziej zamyka si w sobie, spdzajc wikszo czasu na lekturze w swym pokoju lub w bibliotekach publicznych. Jesieni 1909 roku jego fundusze wyczerpay si. Opuci wynajmowany pokj, nie pacc zalegego czynszu, i zacz sypia na parkowych awkach lub nawet w sieniach domw. Kiedy nadeszy chodniejsze dni, sta w kolejkach po misk zupy z kuchni zakonnej, a pniej znalaz miejsce w Asyl fr Obdachlose, schronisku dla ndzarzy prowadzonym przez towarzystwo dobroczynne. Na przeomie lat 1909-1910 sign dna: by godny, bezdomny, bez paszcza, wyczerpany fizycznie i nie majcy pojcia, co robi dalej. Do zaamania psychicznego wywoanego niepowodzeniem jako artysty doczyo poczucie ponienia, spowodowane zepchniciem tego zepsutego modego snoba z klasy redniej do statusu wczgi. Z tego stanu wydwign go na pocztku 1910 roku Reinhold Hanisch, podobny jak on wczga, ktry jednak mia o wiele lepszy ni Hitler pomys na przeycie na dnie hierarchii spoecznej. Hanisch przekona go, e jeli - jak twierdzi - umie malowa, to mog zaoy spk: on bdzie sprzedawa to, co Hitler namaluje, a dochd podziel po rwno. Nastpne trzy lata (1910-1913) spdzi Hitler w niedawno zbudowanym i dobrze prowadzonym Domu dla Mczyzn przy Meldemannstrasse, rwnie instytucji dobroczynnej, ale znajdujcej si o kilka szczebli wyej ni Asyl. Pomg mu spadek po ciotce, a poza tym nauczy si zarabia na ycie malujc widoki Wiednia, gwnie dobrze znanych budowli, ktre kopiowa z fotografii. Wykonywa je wystarczajco zrcznie, aby po ktni z Hanischem samemu sprzedawa je ramiarzom i innym drobnym porednikom. Hitler pozosta w Domu dla Mczyzn nie tylko dlatego, e mia tam znacznie lepsze warunki ycia, ale rwnie dlatego, e znajdowa tam tak potrzebne wsparcie duchowe. By czonkiem niewielkiej grupy staych mieszkacw o uznanej pozycji (wyraao si to na przykad w prawie do

korzystania z czytelni, gdzie malowa), ktrzy okrelali siebie nawzajem mianem intelektualistw. Zdecydowanie dystansowali si od przejciowych lokatorw, ktrych traktowali jak gorszych od siebie. Kko bywalcw czytelni zapewniao Hitlerowi pewien rodzaj powierzchownych kontaktw, ktrych jako samotnik potrzebowa, nie naruszajc rezerwy, jak zachowywa wobec otoczenia, i nie angaujc go w adne rzeczywiste stosunki midzyludzkie. Kko zapewniao mu jeszcze co, czego potrzebowa: widowni. Wedug Karla Honischa, ktry by czonkiem tego kka w 1913 roku, Hitler pracowa spokojnie, dopki nie powiedziano na temat polityki lub problemw spoecznych czego, co go zirytowao. Wwczas zmienia si cakowicie, skaka na rwne nogi i wygasza wciek tyrad. Koczyo si to rwnie gwatownie jak zaczynao i z gestem rezygnacji Hitler siada, wracajc do malowania. Wasn relacj z tych lat Hitler przedstawi w ksice Mein Kampf, ktr napisa po ponad dziesiciu latach od opuszczenia Wiednia, po fiasku listopadowego puczu z 1923 roku, kiedy to stara si wywrze na swych czytelnikach wraenie opowiadaniami o cierpieniach, jakich dozna, oraz niezmiennoci pogldw, jakie wwczas sobie wyrobi. Jak sam przyznaje, jeli by ubogi i godny, to tylko przez krtki okres przed zamieszkaniem w Domu dla Mczyzn, wczeniejsze kopoty za stwarza sobie gwnie sam. Nie przygotowywa si powanie do kariery ani nie szuka pracy, kiedy mia jeszcze wystarczajce rodki do utrzymania. Jego najgorsze cierpienia wynikay ze zranionej mioci wasnej i szoku wywoanego zderzeniem wasnego wyobraenia o sobie jako wielkim artycie czy pisarzu (miao to by to wielkie co, co pozostawi jego nazwisko na kartach historii) z realn sytuacj, kiedy to znalaz si na poziomie pogardzanych przez siebie wyrzutkw. Z punktu widzenia psychologii okres wiedeski wany jest z dwu powodw. Po pierwsze, pomimo niepowodze Hitler wci trwa przy wasnym autowizerunku. Chocia na zewntrz najwikszym jego sukcesem bya wegetacja na marginesie spoeczestwa przy bardziej ni kiedykolwiek mglistym wyobraeniu, w jaki sposb przeksztaci wiar we wasne przeznaczenie w rzeczywisto, to jednak fakt, i zachowa ow wiar przez trwajcy sze dugich lat okres prby wykazuje istnienie ukrytej siy woli, ktra miaa okaza si podstaw jego sukcesu politycznego. W tym czasie nadal dowiadcza frustracji i upokorze, ktre pogbiay jego urazy i podsycay pragnienie zemsty na wiecie, ktry go odrzuci, potgujc rwnoczenie wol odniesienia sukcesu, kiedy w kocu nadarzy si odpowiednia okazja. Drugie wane wydarzenie to prba wyjcia z izolacji, w jakiej pogrya go jego wasna osobista klska, w celu wyjanienia jej w kategoriach spoecznych tych napi i konfliktw, ktre dostrzega wok siebie. Hitler z pewnoci przesadzi, piszc w poowie lat dwudziestych, e kiedy opuszcza Wiede w 1913 roku, mia ju zdecydowane pogldy. Zignorowa wpyw dowiadcze z okresu wojny 1914-1918, swoj reakcj na klsk Niemiec oraz niespokojny okres, ktry nastpi pniej. Jeli jednak przyjmie si t poprawk, nie ma powodu wtpi w stwierdzenie Hitlera e wanie w rezultacie dowiadcze wiedeskich jego

Weltanschanung (pogld na wiat) zacz nabiera ksztatw. Dobrze ilustruje to ten oto fragment Mein Kampf: Ci, wrd ktrych spdziem dni mojej modoci, naleeli do klasy drobnomieszczaskiej, wiata, ktry mia bardzo niewiele kontaktw ze wiatem pracownikw fizycznych... Powodem tej izolacji jest strach dominujcy w grupie spoecznej, ktra wanie uzyskaa status nieco wyszy od poziomu pracownika fizycznego - strach, aby nie spa ponownie do poprzedniego poziomu czy te nawet aby nie by klasyfikowanymi razem z robotnikami. Jest co odpychajcego we wspomnieniach o kulturalnym ubstwie tej niszej klasy i jej prymitywnym sposobie bycia dlatego te ludzie, ktrzy wspili si na pierwszy szczebel drabiny spoecznej, nie mog znie jakichkolwiek kontaktw z poziomem kultury i ycia jaki wanie pozostawili za sob... W wypadku takiej osoby cika walka, jak musiaa stoczy, czsto zabija normalne ludzkie wspczucie. Wasna walka o byt niszczy wyczulenie na ndz tych, ktrzy pozostali z tyu. Upokorzenia, jakich dozna Hitler w Wiedniu przed wojn, sprawiy, e identyfikowa si z wieloma Niemcami, ktrych po wojnie opanowa ten sam strach przed staniem si declasses. Hitler przyby do Wiednia ju jako niemiecki nacjonalista. To, co tam zobaczy, umocnio jego defensywno-agresywn postaw wobec innych narodowoci zamieszkujcych cesarstwo Habsburgw, ktre liczebnie przewyszay Niemcw czterokrotnie. Po przeksztaceniu si cesarstwa w roku 1867 w podwjn monarchi austro-wgiersk niemieckojzyczna mniejszo w czci austriackiej odczuwaa coraz wiksze zagroenie dla swej tradycyjnej naczelnej pozycji. Wzrastaa wiadomo narodowa i wiara we wasne siy narodw sowiaskich, stanowicych wikszo ludnoci, zwaszcza Czechw. Podejmowane przez rzd prby znalezienia kompromisu, ktry zaspokoiby roszczenia Czechw i innych narodowoci do rwnouprawnienia (np. poprzez stosowanie ich jzyka), uwaa Hitler nie tylko za skazane na niepowodzenie, ale - poniewa to zawsze Niemcy musieli i na ustpstwa - rwnie za akt zdrady narodowej. Dwa nowe zagroenia, ktre Hitler - jak mwi - odkry po raz pierwszy w Wiedniu, to marksizm i ydostwo. Gwatowny wzrost liczby ludnoci Wiednia, o 259 procent w latach 1860-1900, znacznie wikszy ni wzrost ludnoci Londynu czy Parya a mniejszy jedynie od wzrostu ludnoci Berlina dawa mieszkacom stolicy Austrii jedyn w swoim rodzaju okazj do poznania obu tych zjawisk - zwaszcza tym yjcym na dole piramidy spoecznej. Trudn sytuacj spoeczn objawiajc si ubstwem, niskim standardem mieszka, przeludnieniem, niskimi zarobkami i bezrobociem, pogarsza dodatkowo gwatowny napyw nowych przybyszw. Z 1.675.000 osb zamieszkujcych Wiede w roku 1900, mniej ni poow, bo 46 procent, stanowili miejscowi. Masa nowych przybyszw - wrd nich liczn grup stanowili Czesi - trafia do miasta w poszukiwaniu pracy i wtoczya si do i tak ju przeludnionych dzielnic robotniczych, ktre Hitler zna z autopsji. Nie wiem, co byo wwczas dla mnie najbardziej

przeraajce: ndza materialna tych, ktrzy byli wwczas moimi towarzyszami ich prymitywne obyczaje i morale, czy niski poziom ich kultury intelektualnej. Hitler by przeraony, ale nie pozbawiony wspczucia. Odkry ze zgroz, e nie tylko czescy, ale rwnie niemieccy robotnicy odnosz si z pogard do wszystkiego, co miao dla niego znaczenie. Nie byo niczego, czego nie obrzuciliby botem [...] narodu, poniewa uwaany by za wymys klasy kapitalistw; ojczyzny, poniewa uwaana bya za narzdzie w rkach buruazji, suce do wykorzystywania mas pracujcych; autorytetu prawa, poniewa by to rodek do zniewalania proletariatu; religii jako sposobu odurzania ludzi po to, aby ich pniej wykorzystywa; moralnoci jako oznaki gupiej i potulnej ulegoci. Stalin nie mgby bardziej zwile streci podstawowych tez doktrynalnych marksizmu. Dla niego byo to objawieniem prawdy. Natomiast w wypadku Hitlera rzecz si miaa dokadnie odwrotnie. Kiedy po raz pierwszy usysza tego rodzaju opinie wygaszane przez niemieckich robotnikw, postawiy one gboko niepokojce pytanie: Czy tacy ludzie s warci tego, aby naleeli do wielkiego narodu?. Pniej nastpiy dnie udrki duchowej, dodatkowo pogbionej napotkaniem w Wiedniu demonstracji maszerujcych czwrkami robotnikw. Byo ich tak wielu, e ich przejcie trwao dwie godziny. Demonstracja wywara na Hitlerze wielkie wraenie. Wreszcie przezwyciy swe rozterki i zacz ponownie myle yczliwie o swoim ludzie, wytumaczywszy sobie, e musia on pa ofiar pozbawionych skrupuw przywdcw partii socjaldemokratycznej, ktrzy sprytnie wykorzystywali cierpienia mas, aby je wynarodowi i oderwa od innych klas spoecznych. Hitler wierzy, e znalaz odpowied na pytanie, dlaczego socjaldemokraci byli wrogo nastawieni do walki o zachowanie niemieckiej tosamoci narodowej w Austrii, opowiadajc si za kompromisem ze sowiaskimi towarzyszami i goszc, e to, co ich czy jako czonkw tej samej uciskanej klasy, jest waniejsze od tego, co ich dzieli jako przedstawicieli rnych narodowoci. Tak wic do zaciekego niemieckiego nacjonalizmu Hitlera doczya rwnie zacieka nienawi do marksizmu. Pozostaje trzeci element Weltanschauung, czyli kwestia ydowska. W roku 1857 byo w Wiedniu 6.217 ydw, czyli nieco mniej ni 2 procent ogu ludnoci. Do roku 1910 liczba ta wzrosa do 175.318, czyli do 8,6 procent. W miecie, ktrego liczba ludnoci wynosia 2 miliony, wci ponad 90 procent mieszkacw nie byo ydami, ale istniay dwa czynniki, ktre zwrciy uwag na ydowsk mniejszo. Pierwszy to znaczny procent ydw, w stosunku do ich oglnej liczby, w szkoach rednich i wyszych, a take w najbardziej cenionych zawodach: prawnikw, politykw, lekarzy, dziennikarzy, finansistw i artystw. Drugi czynnik, wystpujcy na przeciwlegym kocu drabiny spoecznej, polega na koncentracji uboszych ydw w jednej lub dwu dzielnicach (Miecie Wewntrznym i w starym getcie Leopoldstadt, gdzie stanowili prawie trzeci cz ludnoci). Wielu z nich byo imigrantami z Europy

Wschodniej, zwracajcymi na siebie uwag niecodziennym wygldem. Wedug relacji Hitlera zawartej w Mein Kampf, ktra ma wszelkie cechy zmylenia, wanie spotkanie z jednym z tych imigrantw, ubranym w dugi chaat i noszcym czarne pejsy, uwiadomio mu obco yda. Hitler pisze dalej, e zda sobie wwczas spraw, e ydzi byli przywdcami socjaldemokracji: Objawienie to spowodowao, e spado mi bielmo z oczu. Moja duga wewntrzna walka zbliaa si do koca... W ten sposb odkryem wreszcie, kim byy ze duchy prowadzce nasz lud na manowce. Hitler twierdzi, e w okresie wiedeskim czyta niezwykle duo i wnikliwie. Ale zaledwie kilka stronic dalej pisze w Mein Kampf. Oczywicie poprzez czytanie rozumiem co innego ni przecitny czonek naszej tak zwanej inteligencji [...] Znam ludzi, ktrzy czytaj bez koca, a jednak nie nazwabym ich dobrze oczytanymi... Nie maj oni zdolnoci odrniania tego, co jest poyteczne i bezuyteczne w danej ksice, tak aby mogli zachowa to pierwsze w swej pamici i, jeli to moliwe, pomija to drugie lub je wyrzuca jak bezuyteczny balast... Uzyskany w ten sposb kady fragment wiedzy musi by traktowany jak niewielki kamie, ktry naley umieci w mozaice, tak aby znalaz si na waciwym miejscu wrd innych, pomagajcych powstaniu oglnego Weltanschauung w umyle czytelnika. Wyjania to trudno okrelenia charakteru czytanych przez Hitlera ksiek. Nie mia adnego stosunku do literatury czy te zainteresowania ksikami jako takimi. Traktowa je wycznie jako rdo, z ktrego mg pozyskiwa materia przystajcy do ju sformuowanych przez siebie pogldw. Wydaje si, e znaczna cz jego lektur skadaa si z publikacji popularyzatorskich. To wanie w nich znajdowa wiele cytatw z oryginalnych dzie, ktre zapamitywa i z kolei sam cytowa, tak jakby pochodziy z jego wasnych lektur. Mia wyjtkow pami, zwaszcza do faktw, liczb, wymiarw budynkw i parametrw broni, co chtnie wykorzystywa, zbijajc z tropu znawcw i wywierajc wraenie na osobach bezkrytycznych. Wikszo historykw uznaje obecnie, e bdem jest niedocenianie siy umysu Hitlera oraz systemu jego pogldw stworzonego na podstawie lektur i wasnego dowiadczenia. Wszystko, co kiedykolwiek powiedzia lub napisa, ujawnia jednak, e jego umys pozbawiony by nie tylko humanizmu, ale rwnie zdolnoci do krytycznej oceny, obiektywizmu i rozsdku w przyswajaniu wiedzy - tych charakterystycznych i tradycyjnie uznawanych cech wyksztaconego umysu, ktrymi Hitler otwarcie pogardza. Hitler twierdzi, e wiedzy na temat ydw - podobnie jak w wypadku socjaldemokracji i marksizmu - szuka w ksikach. Tym razem jednak dysponujemy konkretnymi dowodami, e owymi ksikami byo kilka antysemickich pamfletw, ktre naby za kilka groszy, i magazyny w rodzaju Ostara. Ostar, wydawany by przez usunitego z zakonu mnicha, podajcego, e nazywa si Lanz von Liebenfels, i dedykowany pod znakiem swastyki praktycznym zastosowaniom bada antropologicznych w celu ochrony przed zniszczeniem europejskiej rasy panw poprzez utrzymanie czystoci rasowej. Tego typu publikacje byy

charakterystyczne dla wczesnej subkultury wiedeskiej, czsto miay charakter pornograficzny, a gwatowno i niewybredno ich jzyka nie miay granic. Fragmenty Mein Kampf, w ktrych Hitler pisze o ydach, wywodz si wanie z tej tradycji, podobnie jak jego zainteresowanie dla spraw seksu i skaenia krwi niemieckiej: koszmarna wizja uwodzenia setek tysicy dziewczt przez odraajcych ydowskich bkartw o krzywych nogach. Jak tylko zaczem bada te sprawy [...] Wiede pojawi si w nowym wietle... Czy byo jakiekolwiek mtne przedsiwzicie, jakakolwiek forma plugastwa zwaszcza w yciu kulturalnym, w ktrych nie uczestniczyby przynajmniej jeden yd? Przecinajc noem tego rodzaju wrzody natychmiast odkrywa si, jak robaka w rozkadajcych si zwokach, maego yda ktrego czsto olepia niespodziewane wiato. yd by wszdzie, odpowiada za wszystko, czego Hitler nienawidzi i ba si: za modernizm w sztuce i muzyce, za pornografi i prostytucj, za organizowanie handlu biaymi niewolnikami (jeden z ulubionych tematw literatury antysemickiej), za antynarodow krytyk w prasie. Sam Hitler stwierdza, e upyno wiele czasu, zanim zda sobie spraw ze znaczenia problemu ydowskiego. Przeomowe znaczenie miao dla odkrycie, e ydzi nie byli, jak dotychczas sdzi, Niemcami wyznajcymi specjalny rodzaj religii, ale odrbn ras. Nie ma dowodw sugerujcych, e tak wczenie, w wieku zaledwie dwudziestu paru lat, Hitler mia wyrobiony pogld, co naleaoby zrobi, aby rozwiza problem ydowski, oraz e wymyli wwczas koncepcj eksterminacji. Jednake to wanie pojcie rasy miao sta si kluczem do pogldu Hitlera na histori i podstaw jego ideologii. Akcentowanie tej kwestii pozostawao w zwizku z inn szeroko rozpowszechnion koncepcj z koca XIX wieku, ktra staa si podstaw jego filozofii - darwinizmem spoecznym, czyli wiar e wszystkie organizmy ywe prowadz walk o byt, w ktrej tylko najsilniejsze mog przetrwa. Skonfrontowa on socjalistyczn wiar w rwno z arystokratyczn zasad Natury: naturaln nierwnoci jednostek i ras. Sprawa zostaa przesdzona wraz z wykazaniem, e marksizm by doktryn sformuowan przez yda Karola Marksa i wykorzystywan przez ydowskich przywdcw partii socjaldemokratycznej do usidlenia mas oraz do skierowania ich przeciwko pastwu, narodowi niemieckiemu i aryjskiej rasie panw. Jeszcze inne wnioski wycign Hitler z okresu wiedeskiego. Jednym z nich byo przekonanie o atwoci, z jak mona manipulowa masami za pomoc umiejtnej propagandy. Kolejny to przewiadczenie o nieskutecznoci instytucji parlamentarnych (w pewnym okresie Hitler przysuchiwa si haaliwym debatom austriackiego Reichsratu), ktre potpia za niszczenie przywdztwa indywidualnej inicjatywy i indywidualnej odpowiedzialnoci. Porak Pangermaskiego Ruchu Nacjonalistycznego Schoenerera, ktrego program by dla niego atrakcyjny, przypisywa decyzji Ruchu przeksztacenia si w parti parlamentarn. Przeciwstawia ow klsk sukcesom tych grup, ktre opieray sw si na organizowaniu masowych partii politycznych poza parlamentem, jak ilustrowa to przykad Socjaldemokratycznej Partii

Austrii i Partii Chrzecijasko-Spoecznej synnego burmistrza Wiednia Karla Luegera. Lueger by najbardziej podziwianym przez Hitlera przywdc. Jak napisa w Mein Kampf, powici on sw dziaalno polityczn pozyskaniu tych warstw ludnoci, ktrych istnienie byo zagroone - drobnych sklepikarzy i przedsibiorcw, rzemielnikw, niskich rang urzdnikw i pracownikw municypalnych, ktrzy czuli, e ich poziom ycia i status spoeczny zagroony jest przez zmiany gospodarcze i socjalne. W przedwojennej Austrii istniaa jeszcze jedna partia, o ktrej Hitler nie wspomina, zdecydowanie nacjonalistyczna Partia Niemieckich Robotnikw (DAP), zaoona w Czechach w 1904 roku, ktra zarzucaa austriackim socjaldemokratom denie do obnienia poziomu ycia wykwalifikowanych robotnikw, Niemcw, do poziomu zacofanych Sowian. DAP pogardliwie okrelaa Czechw mianem Halbmenschen, czyli pludzi. Partia ta prowadzia agresywn kampani na rzecz powikszenia niemieckiego Lebensraumu (przestrzeni yciowej) i kiedy w 1918 roku imperium Habsburgw rozpado si, wezwaa do wczenia niemieckich osad w Czechach i na Morawach do Rzeszy niemieckiej. W pocztkowym okresie istnienia partii nazistowskiej w Monachium, ju po wojnie, Hitler nawiza kontakt z DAP w Wiedniu i w kocu przej j jako austriack fili jego wasnej Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotniczej. Zarwno nazistowski program rasy i przestrzeni, jak i niemiecka okupacja Czech i Moraw w latach trzydziestych miay swe rdo w yciu politycznym przedwojennej Austrii. Przed opuszczeniem Austrii Hitler zgromadzi wiele obserwacji i refleksji, ktre mia pniej skutecznie wykorzysta. Dowiadczenia wiedeskie umocniy jego zacieky niemiecki nacjonalizm i uwiadomiy mu istnienie trzech grup, ktre uwaa za zagraajce historycznej pozycji niemieckiego Herrenvolku (rasy panw) w Europie rodkowej - rasowo gorszych Sowian, marksistw i ydw. Jednake wci nie mia pojcia w jaki sposb mgby przyczyni si do walki z tymi grupami, kiedy w maju 1913 roku, w wieku 24 lat, opuci Austri i przenis si do ssiednich Niemiec. II Majc tyle lat co Hitler przenoszcy si z Wiednia do Monachium, Stalin nie tylko wiedzia, co chce robi, ale rozpocz ju praktyk w zawodzie rewolucjonisty. Na pocztku XX wieku Rosja bya najwikszym i najbardziej zacofanym z wielkich mocarstw. Rolnictwo tego kraju, liczcego 129 milionw ludnoci (wedug wynikw spisu z 1897 roku), byo zacofane, a wysoko zbiorw o wiele nisza od uzyskiwanych w innych krajach europejskich. Wielka masa ludzi bya uboga, niewyksztacona i bez kwalifikacji. W europejskiej czci Rosji prawie dwie trzecie mczyzn i prawie 90 procent kobiet nie umiao czyta, tylko 104 tysice osb w caym imperium miao uniwersyteckie lub rwnorzdne wyksztacenie, niewiele za ponad milion uczszczao do szk rednich.

Struktura spoeczna Rosji bya pozbawiona rwnowagi: klasa wysza liczca niecae 2 miliony, jeszcze mniej liczna klasa rednia (ludzie z wyksztaceniem zawodowym i kupcy) oraz wyalienowana inteligencja. Pozostaa cz ludnoci, i to zarwno miejskiej, jak i wiejskiej, ya albo poniej, albo w pobliu granicy ubstwa. System wadzy mia charakter autokratyczny, represyjny i pozbawiony by instytucji przedstawicielskich. Stosowano arbitraln cenzur wobec opinii publicznej i forsowano polityk rusyfikacji wobec Polakw, Ukraicw, ydw, Tatarw, Ormian i innych ludw yjcych pod panowaniem rosyjskim. Najwiksze nadzieje poprawy sytuacji w dalszej perspektywie budzia industrializacja, tymczasem jednak stwarzaa zagroenie dla wadz carskich. W latach 1880-1914 gwatownie rozwijay si rosyjskie koleje, fabryki maszyn, hutnictwo, wzrastao wydobycie wgla elaza, ropy naftowej i innych bogactw naturalnych (na Kaukazie), produkcja tekstyliw. Jednake odbywao si to kosztem rolnictwa, ktre cierpiao na niedosyt inwestycji, przeludnienie wsi, i uzalenienie od podatkw porednich, ktre najbardziej obciay chopstwo i biedot wiejsk. Wci stosowano przestarzay system trjpolwki, kontrolowany przez mir (wsplnot wioskow). Utrzymujce si zacofanie rosyjskiego rolnictwa niwelowao skutki rozwoju przemysu, a wrzce wci niezadowolenie chopw byo gwn przyczyn wybuchu rewolucji po klsce Rosji w wojnie z Japoni w roku 1905. Rwnoczenie rozwj przemysu spowodowa powstanie drugiego potencjalnego zarzewia rewolty w postaci klasy robotniczej, ktra w roku 1900 liczya 3 miliony. Silnie skoncentrowana w nielicznych, ale bardzo duych fabrykach i sabo opacana, musiaa y w przeludnionych, ndznych osiedlach, z zakazem organizowania si we wasnej obronie. To wanie by klasyczny marksowski proletariat, o ktrym dao si bez przesady powiedzie, e nie mia nic do stracenia poza swymi kajdanami. Rewolucje z lat 1905 i 1917 miay wykaza, jak skutecznie proletariat ten moe dziaa, kiedy nadarza si okazja. W latach osiemdziesitych i dziewidziesitych XIX wieku cz rosyjskich intelektualistw, ktrzy przyjli marksizm, wczya si w dziaalno kek robotniczych, jakie zaczy powstawa w Sankt Petersburgu i innych orodkach przemysowych, okrelajcych si jako marksistowskie lub socjaldemokratyczne. Poza dyskusjami i propagand dziaalno ich polegaa gwnie na organizowaniu i popieraniu strajkw, ktre - chocia nielegalne - objy prawie 250 tysicy robotnikw w cigu ostatnich piciu lat ubiegego stulecia i spowodoway skrcenie dnia roboczego. Kwestia, czy naley wykracza poza dania ekonomiczne (ekonomizm) i angaowa si w agitacj polityczn, bya przedmiotem namitnych dyskusji prowadzonych w tajnych publikacjach, ktre zamieszczay artykuy pisane przez rosyjskich intelektualistw przebywajcych w Szwajcarii lub na zesaniu na Syberii. Wrd nich by Wadimir Iljicz Uljanow, ktry od koca 1901 roku sta si znany pod pseudonimem Lenin. Urodzi si w 1870 roku w Symbirsku nad Wog jako syn prowincjonalnego inspektora szkolnego w szczliwej i zytej rodzinie. Zarwno dwaj jego bracia, jak i obie siostry byli

okresowo zatrzymywani za dziaalno wywrotow. Starszy brat, Aleksandr, w roku 1887 zawis na szubienicy za udzia w przygotowaniu zamachu na ycie cara. Wydarzenie to wywaro gbokie wraenie na Leninie, wwczas siedemnastolatku. Lenin, ktry by czowiekiem starannie wyksztaconym i obdarzonym bystrym umysem, przenis si w roku 1893 do Sankt Petersburga. Rozpocz tam prac w kancelarii adwokackiej, jednake o wiele wicej czasu spdza na dyskusjach w kkach socjalistw ni w sdach. Zanim zosta uwiziony w 1895 toku, a pniej skazany na wygnanie za udzia w fali strajkw, da si pozna jako marksista, ostro krytykujcy populizm i ekonomizm. W roku 1900 powrci z zamiarem wydawania dziennika, ktry speniaby funkcj orodka jednoczcego podziemne komitety dziaajce w Rosji. Tak powstaa Iskra, ktrej pierwszy numer wydano za granic w grudniu 1900 roku i przemycono do Rosji. Na niewielkim nielegalnym zjedzie zorganizowanym w Misku w roku 1898 podjto prb powoania Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji. Chocia zjazd ten okrelany jest zawsze jako pierwszy zjazd SDPRR, nie przynis adnych rezultatw. Lenin, zachcony nawizaniem dziki Iskrze kontaktw pomidzy rozproszonymi w Rosji podziemnymi ugrupowaniami, zdecydowa si podj kolejn prb, publikujc tytuem wstpu w roku 1902 jedn z najsynniejszych rewolucyjnych broszur pt. Co robi? Przedstawi w niej swoj koncepcj scentralizowanej, zdyscyplinowanej partii, bdcej siatk zawodowych rewolucjonistw, ktrzy odgrywaliby rol awangardy proletariatu i mobilizowaliby go do obalenia reimu carskiego. Rok pniej, latem 1903 roku, grupa skupiona wok Iskry zorganizowaa kolejny zjazd (zawsze okrelany jako II), ktry odby si w Brukseli i - po przeniesieniu obrad do Londynu - powoa do ycia Socjaldemokratyczn Parti Robotnicz Rosji. Stalin, ledwie zobaczy egzemplarz Iskry, sta si iskrowcem i przyj argumenty Lenina za swoje wasne. Po opuszczeniu seminarium w roku 1899 nastpne dziesi lat spdzi na Kaukazie, pracujc jako lokalny agitator i organizator z wyjtkiem okresw, w ktrych siedzia w wizieniu lub przebywa na zesaniu na Syberii. yjc z dnia na dzie, by uzaleniony od wsparcia towarzyszy i sympatykw, ktrzy zapewniali mu miejsce do spania i kryjwk. Dziaa wrd robotnikw w trzech skupiskach, w ktrych zaczynaa tworzy si przemysowa klasa robotnicza: w wle kolejowym w Tyflisie, na polach naftowych w Baku (w roku 1904 by to najbardziej wydajny w wiecie orodek wydobycia ropy naftowej) oraz w rafineriach i w porcie Batumi. W orodkach tych yy niewielkie grupki rosyjskich robotnikw, wywiezionych na Kaukaz za sympatie socjalistyczne, pracujcych np. w warsztatach kolejowych w Tyflisie i w elektrowni w Baku. Pola naftowe przycigay nie tylko Rosjan, ale rwnie Ormian, Turkw, Persw i Tatarw, a w Batumi przebywao wielu gruziskich chopw. Stalin musia si nauczy wyjaniania doktryny marksistowskiej w bardzo prosty sposb, przekonywania robotnikw, e wsplna akcja majca na celu zaprotestowanie przeciwko warunkom, w jakich yj, jest wykonalna, udzielania pomocy przy organizacji strajkw i demonstracji ulicznych.

Musia rwnie pisa odezwy i ulotki oraz dostarcza je do podziemnych drukarni. Stalin bra udzia w demonstracjach pierwszomajowych w Tyflisie w 1901 roku, podczas ktrych okoo 2 tysicy robotnikw staro si z policj, oraz w strajku robotnikw naftowych w Batumi w 1902 roku, kiedy to policja zastrzelia pitnastu z nich. Barwn, chocia nieprzychyln charakterystyk Stalina z tego okresu przekazaa moda czonkini partii, F. Chunjanis, ktra tak opisuje ich pierwsze spotkanie: Znalazam Kob w maym pokoju. By niski, chudy i wyglda na nieco przygnbionego. Przypomina mi drobnego zodziejaszka oczekujcego na wyrok. Mia na sobie ciemnoniebiesk chopsk bluz, ciasn marynark i czarn tureck czapk. Traktowa mnie podejrzliwie. Po dugim wypytywaniu wrczy mi stert nielegalnej literatury[...] Obserwowa mnie, jak wychodz, z tym samym czujnym, nieufnym wyrazem twarzy. Dalej opisuje zachowanie Stalina na spotkaniach miejscowego komitetu. Gdy zblia si czas rozpoczcia obrad, Koby nie byo. Zawsze si spnia. Nieduo, ale zawsze... Kiedy wchodzi, atmosfera zmieniaa si. Stawaa si nie tyle rzeczowa, co napita. Koba przychodzi z ksik pod swoim krtszym lewym ramieniem i siada gdzie z boku lub w kcie. Sucha w milczeniu wszystkich wypowiedzi. Zawsze zabiera gos ostatni. Nie spieszc si, porwnywa rne pogldy, way wszystkie argumenty [...] i formuowa swj wasny wniosek bardzo stanowczo, jakby zamykajc dyskusj. Powstawao wic wraenie specjalnej wagi wszystkiego, co powiedzia. Po strajku w Batumi Stalin po raz pierwszy zosta aresztowany przez policj i trafi do wizienia a nastpnie na zesanie do Woogdy na Syberii. Chruszczow cytuje charakterystyczne wspomnienie Stalina z tego okresu: Stalin mwi czsto: Podczas mego pierwszego wygnania spotkaem wrd kryminalistw kilku rwnych facetw. Przebywaem gwnie w towarzystwie kryminalistw. Pamitam, e w miecie czsto zatrzymywalimy si przed knajpami. Sprawdzalimy, czy kto z nas ma jednego lub dwa ruble, zamawialimy co i przepijali kad kopiejk. Jednego dnia paciem ja, drugiego kto inny i tak po kolei. Ci kryminalici byli sympatycznymi ludmi, sol ziemi. Wrd skazacw politycznych byo natomiast wiele szczurw. Pewnego razu zorganizowali sd koleeski i wytoczyli mi proces za picie z zesacami kryminalnymi, co - jak twierdzili - byo przestpstwem. Po drugiej, tym razem udanej, prbie ucieczki z Woogdy Stalin powrci na Kaukaz, aby dowiedzie si, e na zjedzie brukselskolondyskim powoano wreszcie Socjaldemokratyczn Parti Robotnicz Rosji, ktra natychmiast rozpada si na dwie frakcje. Spraw, ktra jako pierwsza wywoaa na zjedzie kontrowersje, byo czonkostwo partii. Lenin chcia, aby umoliwi je jedynie osobom aktywnie uczestniczcym w organizacjach partii, Martow natomiast, jeden z jego najbliszych wsppracownikw przy wydawaniu Iskry, proponowa luniejsz formu dopuszczajc do czonkostwa wszystkich, ktrzy wsppracowali z jedn z organizacji partii. Sprawa nie wydawaa si

wana, zwaszcza po tym, jak Lenin podkreli, i nie sugeruje ograniczania czonkostwa do zawodowych rewolucjonistw. Kiedy ten problem zosta poddany pod gosowanie, Lenin jednak przegra. Wyjanienie tego rozamu kryje si w zakulisowych wysikach Lenina, zmierzajcego nie tylko do tego, aby Iskra kontrolowaa dziaalno partii, ale rwnie do tego, aby on kontrolowa Iskr. Sprawa czonkostwa partii podzielia rwnie grup skupion wok Iskry - po czci ze wzgldu na ukady personalne i rywalizacj w maym, zamknitym wiatku emigracyjnych politykw (w zjedzie uczestniczyo zaledwie ok. 50 delegatw), po czci za dlatego, e grupa mikkich (okrelenie Lenina) podejrzewaa, e przy pierwszej okazji Lenin przeksztaci parti w organizacj poddan cisej kontroli i ostrej dyscyplinie zgodnie z zaoeniami przedstawionymi w broszurze Co robi? Jednake zmiana stanowiska pewnej liczby delegatw spoza ugrupowania Iskry, ktrzy gosowali za alternatywn propozycj przeksztacia wikszo popierajc Martowa w mniejszo. Lenin nie waha si przed wykorzystaniem wikszoci (po rosyjsku bolszewikw), ktrej obecnie przewodzi, do zapewnienia sobie kontroli nad rad wydawnicz Iskry i nad Komitetem Centralnym partii mimo sprzeciwu Martowa i mniejszoci (po rosyjsku mienszewikw). Zwycistwo Lenina okazao si krtkotrwae i w cigu roku utraci kontrol zarwno nad Iskr, jak i nad Komitetem Centralnym. Dokadano wielkich stara, aby przezwyciy rnice midzy obu frakcjami, zwaszcza podczas rewolucji 1905 roku. Dopiero w 1912 roku Lenin przeforsowa ostateczne zerwanie z mienszewikami. Jednake problem, o ktry rozbijay si wszelkie prby przywrcenia jednoci, pozosta ten sam co w roku 1903. Oba ugrupowania akceptoway marksistowski schemat historycznego rozwoju i uwaay, e Rosja musi przej przez faz kapitalizmu, bdc niezbdnym warunkiem rewolucji socjalistycznej. Ale ju nie mogy zgodzi si co do dalszych spraw. Mienszewicy uwaali, e wobec zacofania gospodarczego Rosji musi upyn wiele czasu, zanim taka rewolucja bdzie moga nastpi, oraz e zadaniem na najblisz przyszo jest przygotowywanie liberalnej rewolucji klas rednich. Umoliwiaby ona obalenie autokratycznego reimu carskiego, pozwoliaby kapitalizmowi na odegranie jego historycznej roli, to znaczy dokonanie industrializacji, oraz rwnoczenie zapewniaby przeprowadzenie reform konstytucyjnych, otwierajcych drog do legalnego rozwoju masowej partii robotniczej wzorowanej na niemieckiej partii socjaldemokratycznej. Lenin nie zamierza czeka ani zda si jedynie na procesy historyczne wiodce do rewolucji socjalistycznej, na ktrej skupiay si wszystkie jego myli. Dla mienszewikw bya to antymarksistowska herezja, wyraajca si w zaufaniu do czynnikw subiektywnych, takich jak wola rewolucyjna, a nie do obiektywnych czynnikw Marksa, czyli praw rozwoju spoecznego, ktre sformuowa i ktrych nie mona sztucznie przyspiesza. Lenin odpowiada na to, e oczywicie nie uwaa, aby rewolucje mogy

by planowane czy wywoywane na yczenie, ale mona - i naley przygotowywa si do nich tak, aby kiedy nadejdzie odpowiedni moment, partia moga znale si na fali historycznych przemian. By przekonany, e rozwj ruchu robotniczego doprowadzi jedynie do porozumienia typu zwizkowego, wynikajcego z potrzeby poczenia si w celu wymuszenia ustpstw, co w istocie sprowadza si do zaakceptowania systemu buruazyjnego. Zadaniem partii socjaldemokratycznej, tak jak to widzia Lenin, byo rozwijanie wiadomoci klasowej robotnikw i budzenie w ten sposb woli dokonania rewolucji, bowiem tylko ona moe uwolni ich od wyzysku i niesprawiedliwoci. Takie zadanie mogoby by realizowane tylko przez cakiem inny rodzaj partii od tej, ktr wyobraali sobie mienszewicy. Jej rdze musieliby stanowi zawodowi rewolucjonici, wsppracujcy z ruchem robotniczym, ale od niego niezaleni. Dziki opanowaniu przez nich teorii Marksa byliby w stanie rozwija i kierowa pojmowaniem przez robotnikw ich rzeczywistych interesw klasowych i misji historycznej, to znaczy odgrywaliby rol stymulatora procesu historycznego o z gry wiadomym rezultacie. Lenin by bezkompromisowy w swym sprzeciwie wobec lansowanego przez mienszewikw programu wsppracy z wywodzcymi si z klasy redniej konstytucjonalistami w procesie usuwania autokratyzmu carskiego i walki o uzyskanie liberalnych reform. W zamian proponowa wspprac z chopami, dostrzega bowiem wielki rewolucyjny potencja w ich nie spenionych daniach ziemi, ktrym dali wyraz podczas rebelii z 1905 roku. Sam Lenin porwnywa swj spr z mienszewikami do ktni jakobinw z yrondystami podczas rewolucji francuskiej. Wyraaa ona podstawow rnic pogldw i temperamentw, dzielc europejskie ruchy radykalne i socjalistyczne przez ostatnie dwiecie lat na bojownikw i rewizjonistw, rewolucjonistw i reformatorw, komunistw i socjaldemokratw. Etykietki zmieniaj si, ale kryjca si za nimi tre pozostaje ta sama. III Stalin by naturalnie bolszewikiem. Kiedy przeczyta broszur Krok naprzd, dwa kroki wstecz (1904), w ktrej Lenin broni swego stanowiska na zjedzie londyskim, w przedstawionej tam koncepcji partii znalaz doskonae uzupenienie marksowskiej doktryny walki klasowej; rodek, za pomoc ktrego analiz gospodarcz i socjologiczn mona przeksztaci w akcj rewolucyjn. Jego dowiadczenia uzyskane w kontaktach z klas robotnicz pozbawiy go wszelkich zudze co do spontanicznoci socjalistycznych przemian w onie proletariatu. Prawd t uzna take Lenin, kadc nacisk na organizacj, co znalazo u Stalina natychmiastowy oddwik. W artykule Klasa proletariuszy i partia proletariuszy opublikowanym w prasie podziemnej l stycznia 1905 roku Stalin napisa: [...] partia, ktra wytkna sobie jako cele dowodzenie walczcym proletariatem, winna by nie przypadkowym zbiorowiskiem jednostek, lecz zwart, scentralizowan organizacj [...] Dotychczas nasza partia bya

podobna do gocinnej, patriarchalnej rodziny, ktra gotowa jest przyj wszystkich sympatyzujcych z ni. Ale potem, gdy partia nasza przeksztacia si w scentralizowan organizacj, zrzucia z siebie patriarchalne szaty i cakowicie upodobnia si do twierdzy, ktrej bramy otwieraj si tylko dla godnych. Jego zdaniem partia musi domaga si od swoich czonkw jednoci pogldw nie tylko co do programu, ale rwnie co do taktyki i organizacji. Propozycje Lenina byy dla Stalina atrakcyjne nie tylko ze wzgldu na ich wojowniczo - obaj z uwagi na temperament naleeli do aktywistw twardej lewicy - ale rwnie dlatego, e przyznaway gwn rol zaangaowanym zawodowym rewolucyjnym agitatorom i organizatorom, ktrzy cae swe ycie podporzdkowali sprawie, przeladowanym przez policj. Takich ludzi Lenin uwaa za awangard proletariatu, prawdziwych twrcw rewolucyjnej historii. Tego rodzaju uznanie byo potnym zadouczynieniem za poniajcy - zdaniem Stalina i innych czonkw partii z podobnym yciorysem - sposb traktowania tych bojownikw przez wsptowarzyszy uwaajcych si za czonkw inteligencji. Rosyjska tradycja rewolucyjna, od samych jej pocztkw w XIX wieku, bya cile zwizana z rosyjsk inteligencj. Sowo inteligencja jest rosyjskiego pochodzenia. Po raz pierwszy uy je w pidziesitych latach XIX wieku zapomniany powieciopisarz Baborykin, do powszechnego obiegu za wprowadzi Turgieniew zwaszcza krelc znany portret nihilisty Bazarowa przedstawiony w Ojcach i dzieciach (1862). Pojcie inteligencja czyo w sobie przynaleno do okrelonej grupy spoecznej ze stanem umysu, charakteryzujcym si nienawici do carskiego reimu i zaangaowaniem na rzecz zastpienia go spoeczestwem opartym na zasadach sprawiedliwoci i rwnoci. Populizm, anarchizm, marksizm - wszystkie te doktryny dostarczay podbudowy ideowej i argumentw tym, dla ktrych oglne idee o utopijnym i uniwersalistycznym charakterze oraz intelektualna dyskusja na ich temat odgryway znacznie wiksz rol ni dowiadczenie. Jednym z najsynniejszych epizodw w historii Rosji XIX wieku bya wdrwka w lud podjta w latach 1872-1874 przez setki modych, wyksztaconych narodnikw. Wdrowali oni po wsiach, pragnc pobudzi wiadomo mas chopskich. Wdrwka w lud zakoczya si jednak rozczarowaniem, bowiem wysannicy byli przepdzani wanie przez tych, ktrych los pragnli poprawi. Innym takim epizodem bya prba zamachu na szefa policji, generaa Trepowa, podjta w 1878 roku przez mod idealistk Wier Zasulicz (udao jej si przey, pniej wesza w skad kolegium redakcyjnego Iskry), a kolejnym - udany zamach na cara w 1881 roku. Wikszo przywdcw obu frakcji, na jakie podzielili si marksici, miaa poczucie przynalenoci do tej samej tradycji rewolucyjnej. Stalin nie mia takiego poczucia. Fakt ten stanowi jeden z kluczy do zrozumienia jego charakteru i kariery. Rodzice Stalina urodzili si jako chopi paszczyniani, on sam wychowa si w ndzy, a jego terminowanie w ruchu rewolucyjnym przed 1917 rokiem odbywao si na najniszym szczeblu, w Rosji, a nie na emigracji intelektualisty w Europie. Odrniao

go to zdecydowanie od ludzi w rodzaju Lenina, Plechanowa, Trockiego i Bucharina wywodzcych si z klasy redniej, lepiej wyksztaconych, znajcych jzyki obce i wiat poza Rosj, w ktrym wikszo z nich spdzaa dugie okresy wygnania i gdzie zetknli si z zachodnim socjalizmem. Dla tych ludzi wyzysk i inne plagi spoeczne, przeciwko ktrym buntowali si, byy w o wiele wikszym stopniu koncepcjami socjologicznymi i ekonomicznymi ni czym, co znali z osobistych dowiadcze. Trocki, na przykad, tak pisa o swej przeszoci: Tpy empiryzm, bezwstydny, uniony kult faktu by dla mnie nienawistny. Poza faktami poszukiwaem praw... W kadej sferze miaem odczucie, e mogem porusza si i dziaa tylko wtedy, kiedy trzymaem w rku nitk oglnego wtku. Rewolucyjny radykalizm spoeczny, ktry sta si sta osi mojego caego ycia wewntrznego, wyrs z tej intelektualnej wrogoci do denia do maych celw, do cakowitego pragmatyzmu, do wszystkiego, co jest pozbawione formy ideologicznej i teoretycznego uoglnienia. Porwnajmy to z jake odmienn retrospektyw Stalina: Zostaem marksist ze wzgldu na moj pozycj spoeczn (mj ojciec by robotnikiem w fabryce obuwia, moja matka rwnie pracowaa), a take [...] ze wzgldu na ostr nietolerancj i jezuick dyscyplin, ktre tak bezlitonie zmiadyy mnie w seminarium. Osobiste kontakty wielu czoowych socjaldemokratw z klas robotnicz ograniczay si do jej elity ju przekonanej do socjalizmu. Tylko z ksikowych opisw znali te zacofane, bierne i podejrzliwe masy, ktre zamay serca narodnikw, kiedy w porywie idealistycznego ducha poszli w lud w latach siedemdziesitych i osiemdziesitych XIX wieku. Isaac Deutscher w swej biografii tak opisuje kracowo odmienny przypadek Stalina: By on wyjtkowo, prawie instynktownie wyczulony na element zacofania rosyjskiego ycia [...] Odnosi si ze sceptyczn nieufnoci nie tylko do ciemiycieli, obszarnikw, kapitalistw, mnichw i andarmw, ale rwnie do uciskanych, robotnikw i chopw, ktrych spraw uzna za swoj. W jego socjalizmie nie byo poczucia winy. Bez wtpienia odczuwa pewn sympati dla klasy, w ktrej si urodzi, ale jego nienawi do klas posiadajcych i rzdzcych musiaa by o wiele silniejsza. Nienawi klasowa, wyznawana przez rewolucjonistw z klas wyszych, bya uczuciem drugorzdnym kultywowanym z powodu przekona teoretycznych. U Stalina nienawi klasowa nie bya drug natur, ale pierwsz. Nauka socjalistyczna przemawiaa do niego dlatego, e wydawaa si moralnie sankcjonowa jego wasne uczucia. W jego wiatopogldzie nie byo odrobiny sentymentalizmu. Jego socjalizm by zimny, trzewy i szorstki. W kontaktach z innymi przywdcami socjaldemokratycznymi (zawsze z wyjtkiem Lenina) Stalin gboko odczuwa swoje upoledzenie spoeczne i intelektualne. Rzadko zapomina lekcewaenie lub wybacza okazywan mu protekcjonalno, ale te nauczy si obraca na swoj korzy nawet niedocenianie go przez innych. Po tym, jak Trocki zdyskredytowa go jako szar i bezbarwn miernot, to wanie Stalin skorzysta z pomyki

innych, a Trocki za ni zapaci utrat sukcesji po Leninie, a w kocu utrat ycia. Czym, co take rnio go od innych dziaaczy partyjnych i co on sam zdoa wykorzysta, byy uzyskane na miejscu, w Rosji, dowiadczenia jako lokalnego organizatora. Legitymowali si nimi tylko nieliczni z pierwszych przywdcw bolszewikw czy mienszewikw. By to powd, dla ktrego Lenin dostrzeg Stalina. Na dowiadczenia Stalina skaday si aresztowania, pobyty w wizieniu i na zesaniu oraz ucieczki. Stalin by siedmiokrotnie aresztowany i pi razy ucieka; w cigu dziewiciu lat midzy marcem 1908 roku i marcem 1917 roku spdzi zaledwie ptora roku na wolnoci. W rosyjskiej tradycji rewolucyjnej wizienie i zesanie suyo wielu dziaaczom politycznym za uniwersytet, na ktrym duo czytali, zdobywali solidn wiedz z zakresu radykalnej literatury i ideologii, czsto od dowiadczonych nauczycieli, oraz brali udzia w licznych dyskusjach organizowanych przez spoeczno wizienn. Przebywajc na zesaniu Stalin wykorzysta wszelkie moliwoci, aby uzupeni braki w wyksztaceniu, zwaszcza w dziedzinie literatury marksistowskiej. Wikszo tych, ktrzy go znali z wizienia zgodnie wspomina czowieka o duej samodyscyplinie, zawsze z ksik w rku, wyrniajcego si w dyskusjach. Mwi si o nim jako o czowieku pewnym siebie, okrelajc ton jego wypowiedzi jako ostry i pogardliwy. Kaukaz, gdzie terminowa Stalin, by twierdz mienszewikw, co pomaga zrozumie niech i nieufno okazywan mu przez wielu wywodzcych si stamtd socjaldemokratw. Ale wynikay one rwnie z jego brutalnej taktyki i ostrego jzyka. Arsenidze, jeden z gruziskich mienszewikw, w opublikowanych pniej wspomnieniach utrzymuje, e w swym przemwieniu do gruziskich robotnikw w Batumi w 1905 roku Stalin uy takich oto sformuowa: Lenin jest oburzony, e Bg zesa mu takich towarzyszy jak mienszewicy! Kim s w kocu ci ludzie! Martow, Dan i Akselrod s obrzezanymi ydakami. A ta stara kobieta Wiera Zasulicz! Sprbujcie z nimi pracowa. Nie mona i z nimi do boju czy z nimi ucztowa. Tchrze i kramarze! Nawet jeli odrzuci si jad, z jakim mienszewicy w rodzaju Trockiego atakowali go jeszcze dugo potem, istniej wystarczajce dowody, pozwalajce przypuszcza, i Stalin ju w roku 1905 zyska sobie opini czowieka z ktrym trudno si wsppracuje, ambitnego intryganta, ktry podjudza wsptowarzyszy przeciw sobie, nikogo nie darzy zaufaniem i ktremu nie mona ufa, nigdy nie zapominajcego lekcewaenia i nigdy nie wybaczajcego nikomu, kto kiedykolwiek pokona go w sporze lub wystpowa przeciwko niemu. Nikt nie kwestionowa zdolnoci Stalina jako organizatora. By to czowiek, ktry mg co zaatwi, i chocia jako marksista nigdy nie wyrni si niczym choby przypominajcym oryginalno Lenina, to jednak okaza si dobrym dyskutantem, obeznanym z marksistowskimi tekstami na tyle, aby wspiera swe argumenty cytatami z Marksa i Engelsa, a take z Plechanowa i Lenina. Ale nawet podczas sporw prowadzonych

bez przestrzegania cywilizowanych zasad przez kad ze stron zraa swych oponentw brutalnoci i sarkazmem. Stalin zatrzyma przy sobie zarwno swych zwolennikw, jak i wrogw z okresu spdzonego na Kaukazie, ale zawsze na warunkach, ktre nie pozostawiay wtpliwoci co do tego, e akceptowali go jako przywdc. Podobnie jak Hitler by samotnikiem, chocia w inny sposb pozostawa zimny i wyrachowany, podczas gdy Hitler by skory do ekscytacji i niezrwnowaony. Jednake, podobnie jak Hitler, trzyma innych na dystans i sprawia wraenie czowieka niezdolnego do nawizywania bliszych kontaktw. A jednak w czerwcu 1906 roku oeni si z Jekatierin, crk kolejarza Siemiona Swanidze, zaangaowanego w podziemn dziaalno polityczn. Jej brat Aleksiej chodzi do szkoy ze Stalinem. W 1938 roku Stalin poleci rozstrzela go razem z innymi, ktrzy znali go z okresu modoci. Jekatierin nie interesowaa si polityk penic rol tradycyjnej gruziskiej ony, modlcej si, podobnie jak jego matka, aby zrezygnowa ze swych ambicji rewolucyjnego dziaacza i ustatkowa si. Aby sprawi przyjemno teciowej Stalin zgodzi si nawet na lub kocielny. Udzieli im go kolega z seminarium. Pniej Stalin z on zamieszkali w Tyflisie. Wanie w Tyflisie prbowa ugruntowa swoj pozycj marksistowskiego teoretyka piszc seri artykuw pod wsplnym tytuem Anarchizm czy socjalizm!, ukazujcych si w odcinkach w nielegalnych gruziskich publikacjach w latach 1906-1907. W roku 1907 przyszed na wiat syn Stalina Jakow, ale sze miesicy pniej, 22 padziernika 1907 roku, Jekatierina zmara na tyfus, pozostawiajc chopca na wychowanie swej siostrze. Iremaszwili by zaskoczony, i miaa prawosawny pogrzeb, a jeszcze bardziej tym, e Stalin, ktry szczyci si swym opanowaniem, nie ukrywa smutku. Iremaszwili dodaje, e jeli kiedykolwiek niespokojny duch Stalina odnalaz mio, to wanie wraz z on i dzieckiem w ubogim domu w Tyflisie. IV Podczas gdy bolszewicy i mienszewicy dyskutowali, jak wywoa rewolucj w Rosji, na pocztku 1905 roku ywioowa fala strajkw, powsta chopskich i rewolt wrd narodowoci nierosyjskich rozszerzya si na cay olbrzymi kraj, szybko urastajc do rozmiaru rewolucji. Klska w wojnie z Japoni w latach 1904-1905 osabia autorytet rzdu, ktry sta w obliczu rosncego niezadowolenia zarwno robotnikw, jak i chopw. Kiedy olbrzymia, ale spokojna i zorganizowana demonstracja prowadzona przez duchownego zebraa si przed Paacem Zimowym w Sankt Petersburgu, aby wrczy petycj carowi, wadze wpady w panik i wyday onierzom rozkaz otwarcia ognia, co spowodowao mier okoo stu osb, a kilkaset dalszych zostao rannych. Incydent ten nieodwoalnie zniszczy tradycyjny wizerunek cara jako ojca narodu i wywoa dalsze akty gwatu. W wydarzeniach 1905 roku czoow rol odgrywaa przemysowa klasa robotnicza. W Sankt Petersburgu wybrano zaimprowizowany sowiet,

czyli Rad Delegatw Robotniczych. Pod wojowniczym przewodnictwem 26-letniego Trockiego przez krtki okres rywalizowaa ona z rzdem carskim o wpywy, wzywajc do niepacenia podatkw. Podobne sowiety pojawiy si w innych miastach. W obliczu zamieszek rzd skapitulowa, obiecujc uchwalenie konstytucji oraz wybr zgromadzenia przedstawicielskiego (Dumy). Dopiero po klsce powstania moskiewskiego w grudniu fala wystpie rewolucyjnych zaamaa si, ale niepokoje utrzymyway, si przez cay rok 1906 i cz 1907. W czerwcu 1907 roku nowy premier, Stoypin, poczu si na tyle silny, e rozwiza Drug Dum i aresztowa ponad 50 jej deputowanych, z ktrych wszyscy byli socjaldemokratami. Rok 1905 nie tylko zaskoczy socjaldemokratw, ale przywdcy zarwno bolszewikw, jak i mienszewikw nie zdoali opanowa sytuacji i przeksztaci jej w rewolucj. Tylko Trocki - wwczas zachowujcy niezaleno wobec obu frakcji - dokona brawurowego wystpu, porwnywalnego do jego roli w 1917 roku. Lenin przyjecha do Rosji dopiero po dziesiciu miesicach od wybuchu zamieszek, ale szybko wyjecha ponownie, nie wykazujc nawet ladu tych moliwoci czy stanowczoci decyzji, z ktrych zasyn jako przywdca w 1917 roku. Chocia rzd carski potwierdzi swj autorytet i odmwi przyznania Dumie jakiejkolwiek realnej wadzy, to jednak nie czu si na tyle silny, aby j znie cakowicie. Nastpi okres wadzy pkonstytucyjnej, ktra umoliwia powoanie nowych partii politycznych - takich jak Partia Konstytucyjno-Demokratyczna, czoowa legalna partia opozycyjna (znana pod nazw kadetw) oraz caego szeregu partii nacjonalistycznych, jak np. polskich - a nawet wykorzystanie przez partie socjalistyczne moliwoci dziaania na granicy legalnoci i podziemia. Chocia obie frakcje socjaldemokratw miay rne pogldy na temat udziau w Dumie, to deputowani zaliczajcy si do ich obozu (i posiadajcy immunitet parlamentarny) stanowili w Drugiej Dumie grono liczce 65 osb i nawet mimo prawa wyborczego faworyzujcego prawic weszli do Trzeciej i Czwartej Dumy (lata 1907-1917). W podobnym stopniu byli reprezentowani ich rywale, socjalici-rewolucjonici (SR), bdcy zwizkiem populistycznych ugrupowa, powoanym na pocztku tego stulecia jako kontynuacja Ziemli i Woli, ktry to zwizek zyska sobie masowe poparcie dla programu socjalizacji ziemi podczas buntw chopskich z lat 1905-1906. Lewe skrzydo eserowcw odrodzio wczeniejsz tradycj terroru indywidualnego, midzy innymi dokonujc w 1904 roku udanego zamachu bombowego na Plehwego, carskiego ministra spraw wewntrznych. Dziaalno Stalina w latach 1905-1907 ograniczaa si do Kaukazu, ktry sta si aren kilku najgwatowniejszych wydarze tej rebelii. W okresie kiedy mienszewicy uzyskali przewag w tym rejonie, Stalin odgrywa aktywn, ale wcale nie wybitn rol w wydarzeniach. Bolszewicy staczali jedn z najtrudniejszych bitew frakcyjnych, a Stalin by dodatkowo atakowany za udzia w wywaszczeniach, czyli dokonywanych przez grupy partyjnych bojownikw napadach rabunkowych z broni w rku na banki i wagony pocztowe. Lenin by w znacznym stopniu uzaleniony od

tych akcji; stanowiy one rdo dopywu funduszy, cho mienszewicy gono je potpiali. Najsynniejszy by napad na Bank Pastwowy w Tyflisie, dokonany w czerwcu 1907 roku. Stalina oskarono o inspirowanie tego napadu. Gruziscy mienszewicy, ktrzy otwarcie traktowali go jak wroga i oskarali rwnie o to, e by informatorem policji, zadali usunicia go z partii za udzia w wywaszczeniach, i chocia nigdy do tego nie doszo, Stalin uzna to za wygodny pretekst do przeniesienia si z Tyflisu do Baku. W tym czasie Stalinowi po raz pierwszy udao si zosta delegatem na zjazd partyjny. Zjazd sztokholmski zwoano w 1906 roku w celu ponownego zjednoczenia partii socjaldemokratycznej, ale zakoczy si on wikszym rozamem ni kiedykolwiek, a mienszewicy uzyskali siedem miejsc w liczcym dziesi osb organie wykonawczym partii. Stalin kilkakrotnie wypowiada si w obronie pogldw Lenina, ale w kwestii, ktra miaa okaza si bardzo wan w przyszoci, zaj odrbne stanowisko. Chodzio o odpowied na pytanie, co zrobi z ziemi po odebraniu jej obszarnikom. Lenin chcia j znacjonalizowa i przekaza rzdowi centralnemu, mienszewicy natomiast chcieli odda j wadzom lokalnym. Stalin, znajc z autopsji mentalno chopw o wiele lepiej ni Lenin czy mienszewicy, odrzuci obie propozycje jako nierealistyczne: Chopi nawet we nie widz pola obszarnikw jako swoje wasne. Czu instynktownie, e naprawd liczy si nie to, jak rozwizanie problemu ziemi pasowa bdzie do teoretycznego schematu rewolucji, co do ktrego i tak nie osignito zgody, ale jak zaspokoi potrzeby chopw. A mona byo to zrobi tylko obdzielajc ich ziemi. Stalinowi udao si przekona wikszo do swego stanowiska i chocia Lenin ostro krytykowa ograniczony realizm propozycji Stalina, to jednak sam tak wanie postpi w roku 1917, by to bowiem jedyny sposb uzyskania milczcej zgody chopw na objcie wadzy przez bolszewikw. Dla Stalina najwaniejszym rezultatem partyjnych narad byo to, e spotyka Lenina i widzia go w dziaaniu. Lenin, wwczas dobrze po trzydziestce, by niewiele wyszy od Stalina, krpej budowy ciaa i ju ysiejcy, co dodatkowo powikszao jego i tak ju wysokie czoo. Nosi ma spiczast rudaw brdk. Stalin by pocztkowo zaskoczony bezceremonialnym sposobem bycia Lenina; zaabsorbowany prac nie stara si eksponowa swej osobowoci, nie ucieka si do retoryki, ale polega na argumentach i na swej sile przekonywania. Rwnoczenie by skcony z wikszoci marksistowskich emigrantw, ale nie zmniejszao to pewnoci siebie, z jak mwi. Poszukujcy mistrza Stalin znalaz czowieka, ktry godzien by sta si dla niego autorytetem. Przemawiajc do suchaczy kremlowskiej uczelni wojskowej po mierci Lenina w 1924 roku Stalin tak wspomina pierwsze z nim spotkanie: Kiedy porwnywaem go z pozostaymi kierownikami naszej partii, zdawao mi si cigle, e wsptowarzysze Lenina - Plechanow, Martow, Akselrod i inni - stoj niej od Lenina o ca gow, e Lenin w porwnaniu z nimi nie jest po prostu jednym z kierownikw, lecz kierownikiem wyszego typu, orem grskim nie znajcym bojani w walce i miao prowadzcym parti naprzd po niezbadanych drogach rosyjskiego ruchu

rewolucyjnego. Mogoby si wydawa, e bya to przesadna wypowied wygoszona pod wpywem mierci Lenina, ale to samo okrelenie - prawdziwy grski orze - oraz porwnanie z Plechanowem, Akselrodem i innymi pojawia si w licie, ktry Stalin napisa w 1904 roku. Frazeologia ta sugeruje jeszcze co innego, a mianowicie to, e do ruchu rewolucyjnego pocigny Stalina nie tylko racje polityczne i przekonania, ale rwnie pragnienie udziau w przedsiwziciu, w ktrym mgby sam odegra heroiczn rol. Teraz Lenin zaj w wiadomoci Stalina miejsce Koby - bohatera, z ktrym si identyfikowa; samo okrelenie grski orze zapoyczone jest wanie z kaukaskiej legendy o Kobie. Chocia Stalin starannie ukrywa swe ambicje, to jednak podziw dla Lenina ugruntowywa w nim jego wasny wizerunek najpierw jako prawej rki Lenina, a pniej jako jego nastpcy. Nietrudno jest dostrzec powody, dla ktrych Stalin zafascynowa si Leninem, ale co dostrzega Lenin w tym czsto grubiaskim i nieprzyjemnym w obejciu modym nowicjuszu z prowincji? Lenin zainteresowa si jednym lub dwoma artykuami, w ktrych Stalin broni punktu widzenia bolszewikw, ale wkad Stalina do trzech zjazdw partyjnych, w ktrych bra udzia, nie wywar na Leninie szczeglnego wraenia. Kiedy przywdca mienszewikw Martow sprzeciwia si wybraniu Stalina i trzech innych osb na delegatw na zjazd londyski, motywujc to tym, e nikt nie wie, kim oni s, Lenin odpar: To prawda, my te nie wiemy. A jednak w cigu niecaych piciu lat (wicej ni poow tego czasu Stalin spdzi w wizieniu lub na zesaniu) po ostatecznym zerwaniu z mienszewikami Lenin dokooptowa go do Komitetu Centralnego partii bolszewickiej i powierzy mu wiele odpowiedzialnych zada. Co spowodowao ten niespodziewany awans? Lenin, chocia by jednym z intelektualistw, nie mia o nich zbyt wysokiego mniemania. Brakowao im umiejtnoci czenia niezachwianego przekonania o susznoci wyznawanych pogldw z pragmatycznym instynktem, konsekwencji w deniu do celu z taktyczn elastycznoci, ktre to cechy uczyniy z Lenina rewolucyjnego przywdc. Intelektualici byli chwiejni w swych opiniach i mieli tendencje do kwestionowania opinii Lenina. Poszukujc nowicjuszy, po ktrych mona byo spodziewa si, e zaakceptuj jego kierownictwo i zajm si wycznie prac, Lenin postawi na ludzi praktyki w rodzaju Stalina. Suszno tego wyboru potwierdzia dziaalno Stalina w cigu piciu kolejnych lat. Rewolucja 1905 roku bya spontanicznym wybuchem i - zgodnie z tym, co Lenin sdzi o tego rodzaju ywioowych powstaniach - zakoczya si fiaskiem. Lata, ktre nastpiy pniej (1907-1912), byy okresem kontrrewolucji, spdzonym przez Lenina i innych przywdcw rosyjskiej socjaldemokracji ponownie na emigracji na Zachodzie. Liczba czonkw partii w Rosji zmniejszya si radykalnie w porwnaniu ze stanem z czasu rewolucji 1905 roku. I tak np. w Sankt Petersburgu zmniejszya si z 8000 w roku 1907 do 300 w 1909 roku, kiedy to Stalin odwiedzi stolic. Jednake Baku, gdzie jesieni 1907 roku Stalin wchodzi w skad lokalnego

komitetu bolszewickiego, byo ostatnim miejscem w caej Rosji, w ktrym nawet w okresie oglnego regresu ruch podziemny nadal odnosi sukcesy. Gwatowny rozwj przemysu i wzrost liczby pracujcych w nim le opacanych robotnikw sprawi, e Baku stanowio wdziczne pole do agitacji, pod warunkiem jednak, i organizatorzy przekonaj t wybuchow mieszanin ras i religii do wsplnego dziaania. Wybory do Dumy - Trzeciej Dumy - byy dwustopniowe, a prawo do gosowania bardzo ograniczone. Mieszkacy kadego majtku, gosujc oddzielnie w okrgach w caym kraju, wybierali delegatw, ktrzy z kolei wybierali posa z ich obwodu. W Baku komitet bolszewicki zapewni wybr delegatw robotniczych - czonkw swojej partii, a nie mienszewikw czy eserowcw. Stalin napisa Instrukcj robotnikw Baku dla ich posa, ktra miaa sta si modelem taktyki parlamentarnej bolszewikw. Przyjmowa w niej punkt widzenia Lenina, i Duma powinna by traktowana jako forum, na ktrym - co prawda - tak dugo, jak utrzyma si carat, nie bdzie mona przeprowadzi powanych reform, ale ktre mona wykorzysta do agitacji rewolucyjnej. Po wyborach Stalin i inni czonkowie grupy z Baku wczyli si do konfliktw robotnikw z pracodawcami, przekonujc robotnikw naftowych, by poczyli si w jednym zwizku zawodowym, pracodawcw za do uznania tego zwizku jako jedynego przedstawiciela 50 tysicy robotnikw Baku. Podczas gdy mienszewicy i socjalici-rewolucjonici wzywali do bojkotu tych rozmw, grupa bolszewikw podtrzymywaa je przez wiele miesicy, dyskutujc na temat kadego punktu wynegocjowanej w kocu umowy zbiorowej, wzywajc robotnikw do strajku w razie potrzeby i traktujc rozmowy jako kolejn okazj do zaprezentowania linii partii. Sytuacja taka byaby nie do pomylenia gdzie indziej w Rosji. Lenin owiadczy z podziwem: To s nasi ostatni Mohikanie masowego strajku politycznego. Stalin posugiwa si ju wwczas rosyjskim zamiast gruziskim zarwno w mowie, jak i w pimie (by to kolejny etap przyjmowania przez niego rosyjskiej tosamoci). Kopie jego artykuw zamieszczanych w legalnym biuletynie bolszewickich zwizkowcw, jak rwnie podziemnego czasopisma Bakijskij Proletarij, ktrego by wydawc, regularnie przesyano Leninowi. Chocia prace Stalina byy mao oryginalne, to jednak Lenin pozostawa pod wraeniem ich konkretnoci oraz pozbawionej wszelkich waha wiernoci wobec linii politycznej bolszewikw. Nawet wwczas kiedy Stalin i inni czonkowie komitetu przebywali w areszcie, wspomniane czasopisma nadal zamieszczay przemycane z wizienia biece komentarze, jak rwnie instrukcje dla robotnikw. Stalin pisa pniej: Dwa lata rewolucyjnej pracy wrd robotnikw naftowych w Baku zahartoway mnie jako prawdziwego bojownika i jako jednego z rzeczywistych przywdcw [...] W Baku po raz pierwszy przekonaem si, co to znaczy przewodzi duym masom robotniczym, i otrzymaem mj drugi rewolucyjny chrzest bojowy. Po ptora roku spdzonym w wizieniu i na zesaniu Stalin uciek i pojawi si znw potajemnie w Baku w lipcu 1909 roku. Wwczas nawet w

tej twierdzy rewolucyjna fala opada, fundusze partyjne wyczerpay si, a Bakijskij Proletarij nie ukazywa si od roku. W pierwszym numerze, ktry zdoa wyda po swym powrocie, zamieci Stalin artyku analizujcy bez upiksze kryzys w partii: Partia nie ma korzeni w masach robotniczych. Petersburg nie wie, co si dzieje na Kaukazie, Kaukaz nie wie, co si dzieje na Uralu... Ta partia, z ktrej bylimy tak dumni w 1905, 1906 i 1907 roku, ju nie istnieje. Emigracyjne orodki za granic tak bolszewikw, jak i mienszewikw, byy rwnie nieskuteczne, poniewa nie miay kontaktu z masami i byy oderwane od rosyjskiej rzeczywistoci. Stalin nie domaga si przeniesienia kierownictwa do Rosji, ale wezwa Komitet Centralny do utworzenia oglnokrajowego dziennika, publikowanego w Rosji, ktry mgby stanowi spoiwo jednoczce rozproszone ogniwa partii. W tym samym numerze opublikowa rezolucj komitetu bakijskiego, krytykujc Lenina za marnowanie czasu i doprowadzenie do rozamu we frakcji bolszewikw w rezultacie filozoficznego sporu wok rewizji materializmu dialektycznego. Co prawda w tym wypadku Stalin krytykowa Lenina, ale jego Listy z Kaukazu, pisane w kocu 1909 roku dla Socjaldemokraty (publikowanego w Paryu i w Genewie przez wsplne bolszewicko-mienszewickie kolegium redakcyjne), dowodz e pozosta zdecydowanym zwolennikiem pogldw Lenina w dziedzinie polityki i taktyki. Chcia tylko przypomnie Leninowi zasadniczy cel przygotowanie nastpnej fazy rewolucyjnej walki, ktra, jego zdaniem, miaa si wanie rozpocz. Stalin zosta ponownie aresztowany w marcu 1909 roku, kiedy przygotowywa strajk generalny w przemyle naftowym. Mia wwczas trzydzieci lat. Gdy znw pojawi si latem 1911 roku, nie powrci ju do Baku i na Kaukaz, dokd od tej pory przyjeda ju tylko na krtko. Jednake dowiadczenia dwu lat, ktre, cho z przerwami, spdzi tam midzy rokiem 1907 i 1909, stay si fundamentem pod budow centralnej organizacji partii. Podczas gdy Stalin by wyczony z gry, Lenin postanowi w kocu 1911 roku zrezygnowa z poszukiwa sztucznej jednoci z innymi ugrupowaniami w SDPRR, ostatecznie zerwa z mienszewikami i tymi bolszewikami, ktrzy kwestionowali jego przywdztwo, oraz podj dziaania zmierzajce do przejcia nazwy i autorytetu partii przez jego ugrupowanie. W styczniu 1912 roku wezwa na spotkanie do Pragi tych, ktrym, jak uwaa, moe ufa, i przedstawi im list osb, majcych wej do nowego Komitetu Centralnego. Na licie znalazo si nazwisko Stalina, ktry nie by obecny na spotkaniu i nie zosta wybrany. Lenin jednake nalega i przekona innych czonkw nowo wybranego komitetu, aby dokooptowali Stalina. Lenin zerwa kontakty z emigracyjnymi intelektualistami - midzy innymi z takimi ludmi, jak Trocki, Kamieniew i Bucharin, ktrzy mieli pniej odegra razem z nim olbrzymi rol w stworzeniu Zwizku Radzieckiego, jak rwnie z przywdcami mienszewikw, Martowem i Danem. Jedynym, ktrego zatrzyma przy sobie, by Zinowiew, syn

ydowskiego mleczarza, wwczas dobiegajcy trzydziestki. Przed udaniem si na emigracje, gdzie przyczy si do Lenina, Zinowiew pracowa jako urzdnik i nauczyciel. Na emigracji okaza si tak przydatny, e zosta gwnym wsppracownikiem Lenina. Innych czonkw Komitetu Centralnego Lenin szuka wrd osb prowadzcych praktyczn dziaalno podziemn. Dwie z tych osb byy czonkami komitetu bakijskiego - Stalin i G. K. Ordonikidze. Ten ostatni by, podobnie jak Stalin, Gruzinem. W 1911 roku Lenin skierowa go na szkolenie w szkole partyjnej w Longjumeau koo Parya, a pniej odesa do kraju z zadaniem powoania komitetu organizacyjnego w Rosji. Ordonikidze rwnie mia odegra w przyszoci wan rol; w okresie stalinowskiej industrializacji Rosji zosta komisarzem do spraw przemysu cikiego, pniej pokci si ze Stalinem i zastrzeli si w roku 1937. W roku 1912 Ordonikidze, wraz ze Stalinem i jeszcze innym czonkiem komitetu bakijskiego, wszed w skad czteroosobowego biura, ktre miao kierowa dziaalnoci partii w Rosji. Stalin ju wczeniej sugerowa powoanie takiego organu w przysanym z zesania licie, ktry - jak wiedzia - zostanie pokazany Leninowi. Stara si, aby list nie zawiera adnych akcentw krytycznych, ktre mogyby zniweczy jego szans jako przyszego czonka owego biura, wyraajc poparcie dla Lenina jzykiem bardzo rnicym si od jzyka intelektualistw: Lenin jest rozsdnym muykiem (chopem), ktry dobrze wie, gdzie raki zimuj. W latach pniejszych radzieccy panegiryci Stalina wyolbrzymiali jego awans, starajc si przedstawi go jako gwnego zastpc Lenina po zerwaniu z mienszewikami. Jest to dalekie od prawdy. Kierownictwo partii byo wwczas nieliczne, a jego skad cigle si zmienia. W cigu piciu lat midzy rokiem 1912 a rewolucj padziernikow Stalin prowadzi aktywn dziaalno przez zaledwie rok, pozostae cztery bowiem spdzi na Syberii. Awans nie oznacza zasadniczej zmiany pozycji Stalina w partii, ale by dla niego pierwsz, krtko trwajc okazj do wykazania wasnych moliwoci oraz do zaprezentowania si pozostaym czonkom grupy kierowniczej. Kiedy usysza t nowin, nie marnujc czasu uciek z zesania. Jeeli mia zatrzyma to stanowisko, musia szybko sprosta oczekiwaniom Lenina. Podczas kolejnych piciu miesicy spdzonych w wizieniu udao mu si dokona dwu rzeczy - wyda pierwszy numer Prawdy, partyjnego dziennika publikowanego w Rosji, o ktrego powoanie zabiega ju wczeniej, oraz zorganizowa wybr bolszewickich deputowanych do Czwartej Dumy. Z trzynastu wybranych socjaldemokratw szeciu byo bolszewikami, a siedmiu mienszewikami. Lenin zwoa w styczniu 1913 roku w Krakowie, w czci Polski pozostajcej pod zaborem austriackim, w pobliu granicy zaboru rosyjskiego, wspln konferencj bolszewickich deputowanych i czonkw Komitetu Centralnego. Chodzio mu o zerwanie cisej wsppracy midzy deputowanymi obu frakcji, jaka istniaa w Trzeciej Dumie. Jednake wrd robotniczego elektoratu zdecydowanie przewaay nastroje poparcia dla jednoci i Lenin, cho bardzo niechtnie, musia przysta na odroczenie konfrontacji z mienszewikami. Stalin nie podziela

jego stanowiska. Lenin pozostawa pod wraeniem przeprowadzonych z nim rozmw, a zwaszcza orientacji, jak wykazywa ten Gruzin w skomplikowanych problemach stosunkw midzy narodowociami zamieszkujcymi Kaukaz. Byy to praktyczne dowiadczenia ktre mogyby umoliwi Stalinowi napisanie - pod kierownictwem Lenina eseju na temat polityki socjaldemokratw wobec problemu narodowoci w Rosji, przy czym chodzioby nie tylko o ludy kaukaskie, ale rwnie o aspiracje Polakw, Ukraicw, ydw, otyszw i innych. Lenin sugerowa, aby Stalin odwiedzi Wiede i zapozna si z opracowanym przez austriackich socjalistw programem rozwizywania konfliktw narodowociowych w cesarstwie Habsburgw - czyli wanie tym dokonaniem austriackiej socjaldemokracji, ktre bardziej ni cokolwiek innego przyczynio si do wzbudzenia wrogoci Hitlera do jej przywdcw. Sugestia Lenina bya schlebiajca; po raz pierwszy stwarzaa Stalinowi okazj wniesienia - pod kierownictwem samego Lenina - wkadu do teoretycznego dorobku socjaldemokracji, czyli do domeny uznanej za nalec do intelektualistw partyjnych. Stalin pojecha wic do Wiednia i spdzi tam miesic (przeom stycznia i lutego 1913 roku). By to jego najduszy pobyt poza Rosj w cigu caego ycia - nastpn zagraniczn wizyt zoy w 1943 roku w Teheranie, aby spotka si z Churchillem i Rooseveltem. Hitler wci wwczas przebywa w stolicy Austrii i by moe nawet Stalin otar si o niego w tumie. Natomiast dwoma ludmi, ktrych bez wtpienia spotka i ktrych mia pniej zniszczy, byli Bucharin i Trocki. Pierwszy z nich okaza wiele pomocy przybyszowi, mwicemu tylko prymitywnym niemieckim, w odnalezieniu si w nowych warunkach, a drugi, zaangaowany w zacieky spr z Leninem, zaledwie raczy zauway jego nieokrzesanego protegowanego, ktrego zapamita tylko z wrogiego bysku w tych oczach. Lenin by zachwycony materiaami zebranymi przez Stalina a zwaszcza z tego, e odrzuci sformuowan przez austriackich marksistw koncepcj autonomii kulturalno-narodowej. Wrd przywdcw austriackiej socjaldemokracji gwnym autorytetem w kwestii narodowej by Otto Bauer (1881-1938). Wobec mieszaniny narodowoci zamieszkujcych cesarstwo Habsburgw, dodatkowo skomplikowanej przez istnienie rejonw rnojzycznych i przez cig migracj do miast, Bauer zrezygnowa z terytorialnego kryterium narodowoci na rzecz zasady osobistej, polegajcej na tym, e kady obywatel, niezalenie od miejsca zamieszkania miaby prawo okreli swoj przynaleno narodow. Kady nard ustanowiby swoj wasn organizacj w celu rozwoju swej kultury i instytucji. Narodowe ciaa samorzdowe byyby podstaw pastwa i jego autorytetu. Przyjcie takiego rozwizania w Rosji stworzyoby - zdaniem Stalina olbrzymie problemy rewolucyjnemu rzdowi. Nie jest zadaniem socjaldemokratw - jak pisa - zachowywanie i rozwj narodowych atrybutw poszczeglnych ludw (jeden z celw programu partii austriackiej); zadaniem ich jest organizowanie proletariatu do walki

klasowej. Waciwe rozwizanie kwestii narodowej w Rosji nie polega na przyznaniu mniejszociom narodowym w kadym rejonie prawa do uywania wasnego jzyka i posyania dzieci do wasnych szk, ale na organizowaniu robotnikw wszystkich narodowoci w ramach jednej zintegrowanej partii jako czonkw nie oddzielnych narodw, ale jednej klasy. Lenin napisa do Kamieniewa, e ten artyku jest bardzo dobry, zwracajc si za do Maksyma Gorkiego nazwa jego autora wspaniaym Gruzinem. Niezalenie od pomocy, jakiej mg udzieli Lenin, esej, ktry zosta opublikowany w trzech numerach Proswieszczenija (Owiecenia) pod tytuem Kwestia narodowa i socjaldemokracja, podpisany zosta K. (to znaczy Koba) Stalin, czowiek ze stali. Nowy pseudonim okaza si trway. Esej nie tylko wzmocni pozycj Stalina w partii (i podbudowa jego mio wasn) poprzez fakt opublikowania go w czoowym organie teoretycznym SDPRR, ale zyska mu opini partyjnego specjalisty w kwestii narodowoci, co pi lat pniej stao si podstaw do mianowania go komisarzem do spraw narodowoci w rzdzie bolszewikw. W tydzie po powrocie do Sankt Petersburga Stalin zosta ponownie aresztowany. Zdradzi go inny czonek Komitetu Centralnego i bolszewicki deputowany z Moskwy do Dumy, Roman Malinowski, dugoletni agent carskiej tajnej policji (ochrany), ktry potajemnie informowa wadze o dziaalnoci partii, ale wci cieszy si duym zaufaniem Lenina. Stalina skazano na cztery lata zesania do jednej z najbardziej oddalonych kolonii karnych pnocnej Syberii, w rejonie Jenisej-Turuchaska, obszaru wielkoci Szkocji, zamieszkanego przez 12 tysicy ludzi rozproszonych w malekich osadach odlegych od siebie o setki kilometrw. Na obszarach tych, pooonych na pnoc od koa podbiegunowego, temperatura w zimie spada poniej -40C, a dugie arktyczne noce trwaj 8-9 miesicy. Lato, z jego biaymi nocami i plag komarw, jest prawie tak samo trudne do przetrwania. Zamarznita ziemia nie nadaje si do uprawy, miejscowa ludno utrzymywaa si wic z mylistwa i rybowstwa. Ucieczka bya praktycznie niemoliwa: nawet przy uyciu sa podr do stacji kolei transsyberyjskiej w Krasnojarsku trwaa sze tygodni. Nic wic dziwnego, e monotonia, samotno i trudne warunki ycia zaamyway psychicznie i fizycznie wielu zesacw. Stalin by dostatecznie twardy, aby przetrwa. Prawie nie bra udziau w yciu spoecznoci zesacw, skadajcej si z 350 osb. Inny bolszewik, Swierdow, z ktrym przez krtki czas mieszka w tej samej chacie, wyprowadzi si. Jak napisa do ony, jego towarzysz okaza si by nie do zniesienia we wzajemnych stosunkach. Musielimy przesta dostrzega si i mwi do siebie. Stalin bynajmniej nie zachca swym zachowaniem do zawierania z nim znajomoci. Trzyma si z dala od innych; wola spdza czas na owieniu ryb, zastawianiu puapek na zwierzyn, czytaniu i paleniu fajki. Alliujewowie, ktrych pozna na Kaukazie i ktrych jedn z crek mia polubi, wysali mu okolicznociow paczk. List z podzikowaniami za ni jest jednym z niewielu ludzkich odruchw Stalina z tych mrocznych i pustych lat. W licie prosi o przesanie mu kilku pocztwek z widokami natury.

W tym przekltym miejscu natura jest brzydka i ponura: rzeka w lecie, nieg w zimie... Oto caa tutejsza sceneria. Mam wic idiotyczne pragnienie spojrzenia na jaki krajobraz, nawet tylko na papierze. Dotkliwie musia odczuwa oderwanie od dziaalnoci politycznej wanie wtedy, kiedy zaczyna cile wsppracowa z Leninem. Zamknity w arktycznej guszy, z listami i gazetami, jakie otrzymywa po wielu tygodniach czy miesicach, mia olbrzymie trudnoci w ledzeniu tego, co dziao si w wiecie zewntrznym. Wybuch pierwszej wojny wiatowej wywoa zamt w europejskim ruchu socjalistycznym i zniszczy II Midzynarodwk, federacj partii socjalistycznych zaoon w 1889 roku. Lenin nie mia cierpliwoci do socjalistw, ktrzy popierali t wojn, ani do tych, ktrzy okrelili si jako pacyfici. Wzywa, by odpowiedzie na wojn rewolucj i przeksztaci wojn imperialistyczn w wojn domow, w istocie przyznajc si do zarzucanego mu defetyzmu. Klska caratu miaa by wstpem do rewolucji - i w istocie tym si okazaa. Stalin mia uzyska egzemplarz Tez wojennych Lenina i odczyta je na zgromadzeniu zesacw. W lipcu 1915 roku odby dug podr, aby spotka si z innymi przywdcami bolszewikw przebywajcymi na zesaniu i przedyskutowa stanowisko Lenina wobec wojny oraz sposb postpowania bolszewickich deputowanych do Dumy w tej kwestii. Jednake przez cztery lata, daleko od rozgrywajcych si wydarze, nic nie napisa i wydawa si przejawia niewielkie lub adne zainteresowanie dyskusj na temat zasadniczych problemw. W roku 1916 wezwano go do Krasnojarska na badania lekarskie, po ktrych uznano go za niezdolnego do suby wojskowej ze wzgldu na niesprawne od dziecistwa lewe rami. By to umiech losu. Nie wysano go ju na mron pnoc, ale pozwolono odby reszt kary w pobliskim Aczinsku, pooonym przy kolei transsyberyjskiej w odlegoci zaledwie czterech dni jazdy pocigiem ekspresowym od Piotrogrodu. Kiedy wybucha rewolucja lutowa 1917 roku, car abdykowa i utworzony zosta Rzd Tymczasowy. Stalin, wraz z innymi winiami politycznymi, wysa telegram z braterskimi pozdrowieniami do Lenina i uda si w podr do stolicy, do ktrej dotar wraz z innymi 12 marca. Znalazszy si znw w centrum wydarze, wraz z Kamieniewem, ktry rwnie wrci z zesania, upomnieli si o swe prawa do przejcia Prawdy oraz przywdztwa partii bolszewickiej do czasu powrotu Lenina ze Szwajcarii, co nastpio trzy tygodnie pniej. V Zarwno przed Stalinem, jak i przed Hitlerem wojna stworzya moliwo podjcia dziaalnoci politycznej, ktra w innych warunkach dla adnego z nich byaby nie do pomylenia Jednak wpyw wojny na ich ycie osobiste by bardzo rny. Na pozr cztery lata, ktre Stalin spdzi w arktycznej guszy, byy bia plam. Z pewnoci jednak wpyny one na jego rozwj wewntrzny. Zesaniec B. I. Iwanw, zaszokowany tym, e Stalin nie chcia pogodzi si ze Swierdowem, pisa: Dugaszwili pozosta tak dumny jak zawsze, tak samo zamknity w sobie z wasnymi

mylami i planami. W okresie zsyki pogbiy si takie cechy Stalina jak surowo, brak ludzkich odruchw i podejrzliwo, i tak ju dla niego charakterystyczne. Lata te dowiody take jego wyjtkowej samowystarczalnoci i zdolnoci do rwnoczesnego zawieszenia i podtrzymywania ambicji. Dla Hitlera natomiast wojna bya - jak powiedzia pniej - najwikszym ze wszystkich dowiadcze. W czerwcu 1913 roku, kiedy Stalin jecha na zsyk za koo podbiegunowe, Hitler opuci Wiede i przenis si do Monachium. Nie wydaje si, aby miay jaki zwizek z rzeczywistoci opowiadania, i pragn w ten sposb unikn suby w wojsku, wobec czego nie dopeni obowizku rejestracji. Nie robi tajemnicy ze swych planw i owiadczy przyjacioom z Domu dla Mczyzn, e bdzie stara si o przyjcie do Akademii Sztuk Piknych w Monachium. Prawie od pierwszej chwili pisa w Mein Kampf - zaczem kocha to miasto bardziej ni jakiekolwiek inne. Niemieckie miasto! - powiedziaem do siebie. Jake rne od Wiednia [...] tego Babilonu ras. Hitler we waciwym czasie zarejestrowa si w policji w Monachium jako malarz i pisarz, ale nie zrobi nic, aby dosta si na Akademi. Nie wykorzysta rwnie faktu, e Monachium byo wwczas najbardziej oywionym miastem w Niemczech przycigajcym artystw, intelektualistw, pisarzy i innych wolnych strzelcw, buntujcych si przeciwko starowieckim konwencjom niemieckiej buruazji i k oficjalnych. Miasto, a zwaszcza jego pnocna dzielnica Schwabing, byo jednym z pierwszych orodkw ruchu modernistycznego w sztuce, magnesem dla kadej formy eksperymentu i radykalizmu nie tylko intelektualnego i artystycznego, ale rwnie politycznego, i to zarwno prawicowego, jak i lewicowego. A jednak Hitler, niedoszy artysta, trzyma si z daleka od tego caego fermentu, ktry przyjmowa kadego, kto pragn wzi w nim udzia. Prowadzi jeszcze bardziej samotne ycie ni w Wiedniu, nie rozmawiajc waciwie z nikim poza czonkami rodziny wynajmujcej mu pokj, malujc nadal widoki architektury w sztywnym, akademickim stylu i sprzedajc je w handlu domokrnym, aby uzyska rodki do ycia. Reszt czasu spdza na lekturze w bibliotekach lub w swym pokoju; czasami dawa si wciga w gniewne ktnie w kawiarniach. Jak wynika z jego wasnych relacji, Hitler pogbia wiedz na temat marksizmu, tej destruktywnej nauki, i jej zwizkw z ydami. Coraz bardziej krytycznie odnosi si do beztroski, z jak traktowano w Niemczech stwarzane - jego zdaniem - przez ydw zagroenie. Rwnie krytycznie odnosi si do sojuszu Niemiec z cesarstwem habsburskim. W jego przekonaniu cesarstwo przestao by pastwem niemieckim, stanowic jedynie ciar, ktry moe pocign za sob Niemcy w otcha przyszej wojny. Z tych podniosych rozwaa wytrcio go i sprowadzio na ziemi aresztowanie za uchylanie si od suby wojskowej w Austrii. Otrzyma rozkaz niezwocznego stawienia si do suby w Linzu. Przeraony, prosi o ask, zasaniajc si ubstwem i brakiem znajomoci prawa. Zrobi tak aosne wraenie na austriackim konsulu generalnym, e w kocu pozwolono mu zgosi si do wojska w Salzburgu zamiast w

Linzu, a nastpnie uznano go za nie nadajcego si do penienia obowizkw bojowych i pomocniczych z powodu saboci fizycznej oraz niezdolnego do noszenia broni. Jednake sze miesicy pniej, po zabjstwie arcyksicia Ferdynanda w Sarajewie, Hitler przyj z entuzjazmem wiadomo, i Niemcy i Austria wsplnie wypowiedziay wojn Serbii i Rosji. Na synnej fotografii (wykonanej przez Heinricha Hoffmanna, ktry pniej zosta jego oficjalnym fotografem) wida Hitlera stojcego w tumie, ktry zebra si na Odeonsplatz, aby radonie powita wypowiedzenie wojny. Wybuch wojny przyjty zosta przez Hitlera jak i przez miliony innych ludzi, jak wyzwolenie z monotonii codziennej - a w wypadku Hitlera pozbawionej celu - egzystencji. W pierwszych dniach sierpnia 1914 roku nastpia bezprecedensowa eksplozja uczu jednoci narodowej, ktrej nigdy nie zapomnieli ci, ktrzy jej dowiadczyli, egzaltowanego patriotyzmu wyraonego przez kajzera, kiedy powiedzia tumom na dziedzicu paacowym w Berlinie, e nie uznaje ju duej partii czy ugrupowa, a jedynie niemieckich braci. Hitler nie tylko podziela te oglne nastroje, ale odczuwa rado wyzwolenia z tak dugo dowiadczanego poczucia klski. Dla mnie te godziny nadeszy jako wybawienie od cierpie drczcych mnie w czasach mojej modoci [...] Upadem na kolana, aby podzikowa Niebiosom za ask, i pozwoliy mi doy takiego czasu. Natychmiast zgosi si na ochotnika do wojska i nie posiada si z radoci, kiedy dowiedzia si, e armia niemiecka przyjmie go w swe szeregi. Po kilkumiesicznym szkoleniu 16 Rezerwowy Puk Piechoty Bawarskiej, do ktrego zosta przydzielony, wyruszy na front zachodni. Dotar tam akurat na czas, aby wzi udzia w cikich walkach podczas pierwszej bitwy pod Ypres. By to padziernik 1914 roku; Hitler mia pozosta na froncie lub w jego pobliu przez dwa lata. Do Niemiec powrci dopiero po odniesieniu rany w padzierniku 1916 roku. A do padziernika 1917 roku nie mona go byo przekona, aby wystpi z wnioskiem o zwolnienie. Hitler by bez wtpienia dobrym onierzem i uczestnikiem wielu walk. Wzi udzia w ponad trzydziestu starciach na froncie zachodnim w latach 1914-1918. By cznikiem pukowym przenoszcym rozkazy, kiedy zawodziy inne rodki cznoci, co si czsto zdarzao. Byo to niebezpieczne zadanie, ale odpowiadao mu, poniewa mg dziaa sam. Zosta ranny i wiele razy omal nie dosta si do niewoli. Za odwag i zimn krew odznaczono go Krzyem elaznym pierwszej klasy. Po bezporednim zetkniciu si z okropnociami wojny wielu jej uczestnikw stracio pocztkowy entuzjazm. Nie dotyczyo to Hitlera. Pozosta superpatriot: nigdy nie skary si na niewygody i niebezpieczestwa wykazywa przesadne poczucie obowizku, wprawiajc swych towarzyszy we wcieko cigymi deklamacjami w stylu plakatw mobilizacyjnych. By wrd nas ten dziwak, ktry nie zgadza si z nami, kiedy potpialimy wojn. Akceptowano go jako dobrego kompana, ale wci trzyma si z boku, odmawiajc przyjcia przepustek i nie wykazujc zainteresowania kobietami ani te paleniem czy piciem. Kade ze

wspomnie o Hitlerze jako onierzu zawiera aluzj do czego dziwnego, co wizao si z jego osob. Niewtpliwie dlatego wanie dosuy si tylko stopnia kaprala. Jego przeoeni byli gotowi zarekomendowa go do odznaczenia, ale uwaali, e brakuje mu zdolnoci przywdczych i nie nadaje si nawet na podoficera. W wietle tych faktw moe wydawa si paradoksalne, e Hitler ceni tak wysoko braterstwo ycia na froncie. Jednake, jak wskazuje Joachim Fest, Hitler znajdowa w nim ten rodzaj stosunkw midzyludzkich, ktry odpowiada jego naturze. Przez cae ycie okazywa si by niezdolny do nawizywania bliskich osobistych stosunkw przyjani. Wojenne kwatery i ziemianki dostarczay ram spoecznych, ktre korespondoway zarwno z jego mizantropijnym zamkniciem si w sobie, jak i rwnoczesnym deniem do kontaktu. W bezosobowoci tych miejsc zawarty by styl ycia Domu dla Mczyzn poczony z odczuciem, e jest si czstk duo wikszej caoci - armii, narodu - ktra podporzdkowywaa sobie, ale rwnoczenie nadawaa znaczenia wchanianym przez siebie jednostkom ludzkim. Wiede pozwoli mu dostrzec niepokoje tych, ktrym grozia deklasacja. Wojna pozwolia mu odkry inne zjawisko: identyfikacji, a jeli trzeba rwnie i ofiary, jednostki na rzecz Volku, ktr Hitler mia uczyni gwnym elementem swego politycznego credo. Nie bdc ju skazanym na bezcelowe samotne ycie, ktre prowadzi w Wiedniu i w Monachium, ochoczo podporzdkowa si dyscyplinie armii, rozkoszowa si poczuciem bezpieczestwa wynikajcym z wchonicia go przez organizacj obejmujc cae jego ycie i wykonujc jedno tylko zadanie - niszczenie wrogw Niemiec. Wojna przeksztacia modzieczy wiat fantazji w rzeczywisto. Hitler odczuwa take dum i rado; czu si bohaterem przygotowanym do mierci za Ojczyzn: Jako chopiec i mody mczyzna czsto tskniem do okazji wykazania, i mj narodowy entuzjazm nie by tylko gadaniem [...] Podobnie jak miliony innych czuem dum i rado, e pozwolono mi przej przez t nieubagan prb [...] Dla mnie, jak i dla kadego Niemca, rozpocz si najwspanialszy i najbardziej niezapomniany okres ycia. Byo to Fronterlebnis, jedyne w swoim rodzaju uczucie, ktre Hitler dzieli z innymi onierzami frontowymi (Frontkampfer), a ktre odegrao tak du rol w utworzeniu partii nazistowskiej. Wojna dostarczya mu jeszcze czego innego: praktycznego dowiadczenia tej wiary w walk, si i przemoc, ktr Hitler zacz ju podnosi do rangi naczelnego prawa ludzkiego ycia. Codzienny kontakt ze mierci i zniszczeniem w ich najbardziej odraajcych formach nie tylko nie wywoay w nim uczucia wstrtu, ale umocniy jego pogldy i wywoyway w nim uczucie gbokiej satysfakcji. We wszystkim, co powiedzia i napisa na temat wojny w Mein Kampf, w przemwieniach i rozmowach nigdy nie wyraa odrazy, jak odczuwaa wikszo tych, ktrzy suyli w okopach, na widok przeraajcego marnotrawienia milionw istnie ludzkich, niszczenia wszelkich form cywilizowanej egzystencji - miast, wsi, domw - i wszelkich ladw ycia organicznego. Na to wszystko reagowa poczuciem dumy, e oto wojenne dowiadczenia

nie tylko uodporniy jego ciao, ale rwnie wzmocniy jego wol, e nie zawaha si, e on, todzib, zmieni si w weterana, ktrego nic nie moe zaszokowa i ktry jest nieczuy na wszelkie proby o lito. Wojna - owiadczy - jest dla mczyzny tym, czym jest urodzenie dziecka dla kobiety. Bya to w istocie deklaracja wiadczca o jego niezdolnoci rozrnienia midzy yciem a mierci, ale rwnie taka, ktra - jak wykazuj niezliczone obrazy przemocy, nienawici i zniszczenia zawarte w jego przemwieniach - miaa wiksz si atrakcyjn ni wikszo ludzi bya skonna przez dugi czas przyzna. Odmowy Hitlera skorzystania z przepustki, jego czste nawizania do pierwszej wojny wiatowej jako najszczliwszych lat to pierwsze wyrane dowody fascynacji destrukcj, ktra staa si jego gwn namitnoci podczas drugiej wojny wiatowej, a po ataku na Rosj owadna nim cakowicie. Hitler nie mg znie ycia z dala od frontu. W miar jak wojna przeduaa si na drugi i trzeci rok, patriotyczna jedno i entuzjazm, ktre charakteryzoway jej pocztkowy okres, ustpiy miejsca rozczarowaniu, skargom na braki, czarny rynek i odrodzenie si podziaw spoecznych oraz politycznych. Wysany na tyy w celu zaleczenia rany odniesionej zim 1916-17 roku, Hitler potpia napotkanych dekownikw, spekulantw i uchylajcych si od poboru jako zdrajcw. Nie mg pozna Monachium i przekona si, e nastroje w batalionie zapasowym byy godne pogardy. Baga o umoliwienie mu powrotu na front; jego puk by - jak owiadczy - jego domem. yczenie Hitlera zostao spenione i w tym samym miesicu, w ktrym Stalin wrci do Piotrogrodu, czyli w marcu 1917 roku, znalaz si z powrotem we Flandrii, ogarnity radoci e przyby na czas, aby wzi udzia w wiosennej ofensywie. Podczas walk wok Arras wiosn 1917 roku oraz podczas trzeciej bitwy pod Ypres latem tego roku puk Hitlera ponis cikie straty. Tych, ktrzy przeyli, wysano w sierpniu do Alzacji, aby odzyskali siy. Do koca tego roku ich udzia w walkach by ju symboliczny. Rok 1917 przynis siom niemieckim dwa powane bodce: zaamanie si Rosji i przeom dokonany przez wojska austriackie na froncie woskim. Jednake zima z roku 1917 na 1918 bya surow prb dla morale wszystkich walczcych stron - w Niemczech wystpiy dotkliwe braki ywnoci, a po apelu o strajk generalny zgromadzio si w styczniu w Berlinie 400 tysicy robotnikw. Hitler wcieka si na ten cios w plecy, ale jego nadzieje odyy w marcu 1918 roku, kiedy rewolucyjny rzd Rosji w kocu przyj warunki podyktowane przez Niemcw. Wobec zakoczenia wojny na Wschodzie naczelne dowdztwo armii niemieckiej skoncentrowao swe siy do militarnego rozstrzygnicia na Zachodzie. Po niecaych trzech tygodniach od podpisania 21 marca 1918 roku traktatu brzeskiego Ludendorff dokona serii atakw we Francji, ktre odrzuciy armi brytyjsk i francusk i spowodoway, e onierze niemieccy znaleli si w odlegoci 60 kilometrw od Parya. Puk Hitlera uczestniczy we wszystkich fazach trwajcej cztery miesice ofensywy niemieckiej: nad Somm nad Aisne i nad Marn Jego duch bojowy nigdy nie by wikszy. Na pocztku lata y w przewiadczeniu, e zwycistwo jest bliskie, a 4 sierpnia odznaczony zosta

Krzyem elaznym pierwszej klasy za osobiste mstwo i oglne zasugi. Odznaczenie takie rzadko przyznawano kapralowi i Hitler nosi je z dum do koca ycia. Siy armii niemieckiej byy jednak na wyczerpaniu. Brytyjski kontratak, ktry przerwa linie niemieckie pod Amiens 8 sierpnia Ludendorff mia pniej okreli jako czarny dzie niemieckiej armii. Jednake zmian sytuacji, ktra nastpia w sierpniu i we wrzeniu, oraz fakt, i Naczelne Dowdztwo poprosio o warunki zawarcia pokoju, ukrywano przed narodem niemieckim. Ukrywano to rwnie przed sam armi, ktra, chocia cofaa si, jednak czynia to w sposb zorganizowany i kiedy wojna dobiega koca, wci znajdowaa si poza granicami Niemiec. Dopiero 2 padziernika przywdcy partii zasiadajcych w Reichstagu zostali poinformowani, e bliskie jest nie zwycistwo, lecz klska. Dla wikszoci Niemcw szok nastpi zbyt nagle, aby mogli w peni zrozumie, co si stao. Hitler przey szok podwjny ze wzgldu na podniecenie, satysfakcj i poczucie wyzwolenia, jakie wywoaa w nim wojna. Po dugim okresie klsk i rozczarowa wreszcie osign wiadomo celu i swej tosamoci jako onierza armii niemieckiej. Teraz, jak si wydawao, z dnia na dzie rozpad si cay jego wiat i lego w gruzach to wszystko, w co wierzy. W poowie padziernika Hitler znalaz si w strefie brytyjskiego ataku gazowego. Lea w szpitalu w Pasewalku, czciowo olepiony, kiedy napyny wiadomoci najpierw o buncie marynarzy niemieckiej marynarki wojennej, pniej o utworzeniu rad robotniczych i onierskich i o otwartym powstaniu. Wreszcie 10 listopada Hitler dowiedzia si, e kajzer abdykowa, proklamowano republik oraz e nastpnego dnia nowy rzd przyjmie warunki zawieszenia broni podyktowane przez aliantw. Opisujc pniej uczucia ktre nim wwczas owadny, Hitler utrzymywa, e wanie w szpitalu w Pasewalku postanowi zaj si polityk i powici si walce o odwrcenie klski Niemiec. W rzeczywistoci podjcie tej decyzji zajo mu wiksz cz nastpnego roku, podczas ktrego y z dnia na dzie, bez wyranych pomysw na przyszo, zanim zwrci si w stron polityki i znalaz ujcie dla upionej od tak dawna energii. Niewtpliwie jednak szok spowodowany klsk oraz pniejsze dowiadczenia z okresu rewolucji przyczyniy si ostatecznie do skrystalizowania jego pogldw i podjcia ostatecznej decyzji.

ROZDZIA TRZECI

Rewolucja padziernikowa Pucz listopadowy


Stalin: 1917-1918 (wiek 37-38 lat) Hitler: 1918-1923 (wiek 29-34 lata) I

Wybuch rewolucji lutowej 1917 roku, podobnie jak rewolucji 1905 roki
zaskoczy rosyjskich rewolucjonistw. Zaledwie kilka tygodni wczeniej Trocki rozczarowany rozwojem sytuacji w Europie, przenis si do Stanw Zjednoczonych, w styczniu za Lenin powiedzia grupie modych socjalistw w Zurychu: My ze starszego pokolenia moemy nie doy decydujcych bitew zbliajcej si rewolucji. Luty 1917 roku by kolejn spontaniczn rewolt mas przywiedzionych do rozpaczy klsk i utrat prawie 2 milionw mczyzn podczas bezskutecznej wojny, a take godem i zaamaniem si porzdki spoecznego. Rewolucja czerpaa siy z narodu rosyjskiego, ze zbuntowanych onierzy domagajcych si zakoczenia wojny, z robotnikw fabrycznych dajcych chleba i poprawy warunkw pracy oraz z chopw domagajcych si ziemi. Podobnie jak w 1905 roku t nagromadzon energi wyzwoli nie rewolucyjny spisek, ale wydany onierzom w Piotrogrodzie rozkaz otwarcia ognia do demonstrantw, ktry tym razem doprowadzi do wybuchu buntu wrd onierzy. Bunt szybko rozszerzy si na cay stoeczny garnizon i rzd nie by w stanie opanowa sytuacji. W zamcie, jaki nastpi pniej, tymczasowo przejy wadz dwa samozwacze orodki. Jednym z nich bya Rada (Sowiet) Piotrogrodzka, sformowana wedug wzoru z 1905 roku, ale tym razem zoona z delegatw zarwno robotniczych, jak i onierskich. Komitet wykonawczy tej Rady podj dziaania zmierzajce do zorganizowania dostaw ywnoci i powoania milicji robotniczej, ktra zastpiaby policj. Drugim orodkiem wadzy by Tymczasowy Komitet Dumy. Reim carski, ktry utrzymywa si przez trzysta lat, nie zosta obalony, ale zaama si z dnia na dzie. Car abdykowa i nie mona byo znale nastpcy, co spowodowao wytworzenie si prni politycznej, w ktrej nard rosyjski, po raz pierwszy w swej historii, korzysta z wolnoci, tylko w nieznacznym stopniu ograniczanej przez niepewn i podzielon wadz Komitetu Tymczasowego i Rady Piotrogrodzkiej. Oba te orodki popiesznie zawary porozumienie o utworzeniu Rzdu Tymczasowego. Program tego rzdu obiecywa natychmiastow amnesti oraz wprowadzenie wolnoci sowa, stowarzysze i innych swobd

demokratycznych, a take zorganizowanie powszechnych, bezporednich wyborw do zgromadzenia konstytucyjnego, ktre opracowaoby demokratyczn konstytucj dla Rosji. Partie socjalistyczne, tzn. eserowcy oraz dwie marksistowskie partie socjaldemokratyczne, mienszewicy i bolszewicy, odmwiy udziau w tym rzdzie, uwaajc, e musz zachowa swobod dziaania, aby stanowczo domaga si od nowych wadz realizacji demokratycznego programu oraz rozpoczcia negocjacji pokojowych. W praktyce oznaczao to, e Rzd Tymczasowy mg zapewni realizacj wasnych polece tylko za zgod Sowietu, poniewa to wanie delegaci robotniczy i onierscy kontrolowali najbardziej newralgiczne ogniwa wadzy, takie jak wojsko, kolej i sie telegraficzn. Jednoczenie Rada Piotrogrodzka nie miaa adnych zahamowa przed wydawaniem wasnych rozkazw. Tego samego dnia, w ktrym zgodzia si na utworzenie Rzdu Tymczasowego, Rada wydaa, bez konsultacji, rozkaz nr l, upowaniajcy pochodzce z wyboru komitety onierskie w koszarach Piotrogrodu do wydawania broni i znoszcy tradycyjne formy dyscypliny wojskowej. Niezalenie od tego, czy byo to zamierzone, czy nie, zjawiska te rozszerzyy si na ca armi i w znacznym stopniu przyczyniy si do rozkadu si rosyjskich na froncie wojny z Niemcami. Partie rewolucyjne byy w rwnej mierze podzielone, jak zaskoczone podzielone w kwestii stanowiska wobec Rzdu Tymczasowego, wobec Sowietw powstajcych w caym kraju, wobec negocjacji pokojowych i wobec zjednoczenia si radykalnych. To zamieszanie na szczycie, brak jednego orodka wadzy przy anarchii panujcej w kraju i wci trwajcej wojnie utrzymyway si a do jesieni. Wbrew pniej tworzonym legendom bolszewicy odegrali tylko marginesow rol w rozwoju rewolucji przed sierpniem 1917 roku. Na krtko przed wydarzeniami lutowymi liczba czonkw ich partii wynosia mniej ni 25 tysicy i chocia szybko wzrosa, to jednak cieszyli si znacznie mniejszym poparciem ni ich rywale - mienszewicy i socjalicirewolucjonici, dwie partie, ktre dominoway w Sowietach. A jednak bya rnica midzy sytuacj bolszewikw w 1905 roku, kiedy odegrali podobnie marginesow rol, a w roku 1917. Rnica polegaa na przekonaniu Lenina, e tym razem wie, jak opanowa rewolucyjn fal i zapobiec jej wsikniciu w piasek. Ani Lenin i bolszewicy, ani inne partie socjalistyczne nie zrobiy tej rewolucji; nie stworzyy skarg chopw domagajcych si ziemi, pniejszego niezadowolenia robotnikw z ich wyzysku czy zmczenia wojn zarwno armii, jak i narodu. Ale tam, gdzie inne partie nie zdoay odpowiedzie zdecydowanie na niezadowolenie mas, Lenin wykaza genialne zdolnoci wynajdywania sloganw - pokoju, ziemi, chleba, kontroli robotniczej - w celu skatalizowania skarg w energi rewolucyjn. Lenin jednake przebywa wci za granic zirytowany swoj przymusow bezczynnoci oddzielony od Rosji wojn na froncie wschodnim. Dopiero kiedy Niemcy (w nadziei osabienia woli walki wrd Rosjan) zgodzili si umoliwi jemu i innym rewolucjonistom przejazd

przez swj kraj do neutralnej Szwecji, przywdca bolszewikw dotar w kocu 3 kwietnia na Dworzec Fiski w Piotrogrodzie. Okazao si wwczas, e jego propozycje s takim samym zaskoczeniem dla jego wasnej partii, jak i dla innych, ale sze miesicy pni miay si okaza kluczem do przeksztacenia sytuacji rewolucyjnej w rewolucj. Stalin przyby do Piotrogrodu z Syberii trzy tygodnie przed Leninem i zatrzyma si u Alliujeww. Siergiej Alliujew, ktry powrci z Kaukazu mieszka teraz z on i crk w stoecznej dzielnicy Wyborg. Ich dom sta si baz Stalina w okresie rewolucji, a przez kilka dni rwnie kryjwk Lenina. Udzia Stalina w wydarzeniach roku 1917 nie by ani tak wybitny, jak przedstawiano to pniej w oficjalnych opracowaniach, ani tak nieistotny, jak twierdzi Trocki i inni jego wrogowie. Razem ze Stalinem wrcili z Syberii dwaj inni czoowi czonkowie partii, Muranow i Kamieniew, i wszyscy trzej od razu zadali dla siebie miejsc w Biurze Rosyjskim Komitetu Centralnego partii bolszewickiej, przejcia wydawania Prawdy i wejcia jako przedstawicieli bolszewikw do komitetu wykonawczego Rady Piotrogrodzkiej. Lew Kamieniew, trzydziestoczteroletni syn inyniera kolejnictwa krtko studiowa na uniwersytecie moskiewskim, zanim powici si cakowicie pracy rewolucyjnej. Ostatnie trzy lata spdzi na zesaniu na Syberii i wkrtce po powrocie do Moskwy nawiza wspprac z Zinowiewem, ktra trwaa a do wyrzucenia ich z partii przez Stalina w kocu lat dwudziestych i skazania na mier w 1936 roku podczas dokonywanej przez Stalina czystki starych bolszewikw. Kamieniew w opisywanym okresie zajmowa ju inne ni Lenin stanowisko, opowiadajc si za koniecznoci walki w obronie Rosji podczas wojny w przeciwiestwie do leninowskiego rewolucyjnego defetyzmu, i na krtko przed powrotem Lenina w kwietniu 1917 roku wystpi z poparciem dla Rzdu Tymczasowego oraz opowiedzia si za zjednoczeniem z mienszewikami w ramach jednej partii. Stalin, jak si wydawao, nie mia skonkretyzowanych wasnych pogldw. Poszed ladem Kamieniewa w sprawie zjednoczenia z mienszewikami w artykuach, ktre napisa dla Prawdy, i w dwch przemwieniach wygoszonych na oglnorosyjskiej konferencji partii bolszewikw, obradujcej w Piotrogrodzie midzy 27 marca i 4 kwietnia. Z wysyanych do Prawdy przez Lenina Listw z oddali wynikao jasno, e ich pogldy byy jaskrawo sprzeczne. Ale Stalin, ignorujc te sprzecznoci, podejmowa dziaania zmierzajce do uzyskania od konferencji partii jednomylnoci w kwestii podjcia wstpnych rozmw midzy bolszewikami i mienszewikami i zosta wybrany na jednego z czterech czonkw komitetu, majcego prowadzi te rozmowy. Lenin nie zwleka z jasnym wyraeniem swego sprzeciwu. Jeszcze zanim wysiad z pocigu wjedajcego na Dworzec Fiski, zaatakowa ugodowo linii Kamieniewa i Stalina: Co ma znaczy to, co wypisujecie w Prawdzie? Widzielimy kilka numerw i naprawd przeklinalimy was. Dziesi Tez kwietniowych, ktre Lenin przedstawi konferencji partii

przed jej rozpadem, wykluczao jakkolwiek myl o zjednoczeniu si z mienszewikami czy poparciu dla Rzdu Tymczasowego. Wyrzucajc na mietnik tradycyjny marksistowski pogld, e midzy rewolucj demokratyczno-burazyjn i socjalistyczno-proletariack musi upyn dugi czas, Lenin utrzymywa, e natychmiast winno nastpi przejcie do fazy socjalistycznej. Wypowiedzia si przeciwko wojnie i wzywa do utworzenia nie republiki parlamentarnej, ale do republiki Rad Robotniczych, onierskich i Chopskich deputowanych w caym kraju [...] zniesienia policji, armii, biurokracji [...] wprowadzenia zasady wybieralnoci i moliwoci odwoywania wszystkich urzdnikw [...] konfiskaty caej ziemi obszarniczej, nacjonalizacji wszystkich ziem, podporzdkowania ich kontroli lokalnych Sowietw [...] natychmiastowego poczenia wszystkich bankw w jeden bank narodowy, pozostajcy pod nadzorem Sowietw. [...] zmiany programu partii [...] zmiany nazwy partii [...] i odbudowy Midzynarodwki Socjalistycznej. miao Lenina, polegajca na rezygnacji z wszelkich prb dopasowania wydarze lub planw do przyjtych ju marksistowskich schematw, zaszokowaa i jeszcze bardziej podzielia jego parti. Wikszo pozostaych przywdcw bolszewickich nie zgadzaa si z nim, a niektrzy, jak np. Kamieniew i Zinowiew, pozostawali w opozycji a do okresu bezporednio poprzedzajcego powstanie padziernikowe, a nawet jeszcze pniej. Jednake hasa Lenina byy zgodne z wyranie sformuowanym przez niego kierunkiem, zmierzajcym do jak najszybszego przejcia wadzy i przemawiay do szeregowych czonkw partii, robotnikw fabrycznych i onierzy, ktrych niecierpliwio skupienie si intelektualistw na zagadnieniach teoretycznych. Lenin nie wierzy, e uda si przej wadz od razu. Bolszewicy musz stara si uzyska wikszo w Sowietach, ale bdzie to tylko rodek do osignicia tego jednego, najwaniejszego celu. Zawsze te naley wykorzystywa wszelkie okazje przybliajce jego realizacj. Stalin nie rni si od innych, oceniajc, e Tezy kwietniowe s zbyt radykalne, aby je przyj, a nawet aby je od razu zrozumie. Wypowiedzia si przeciwko nim na spotkaniu czonkw Rosyjskiego Biura bolszewikw 6 kwietnia a kiedy zostay opublikowane w Prawdzie (ktrej by wci wspredaktorem), opatrzono je not od wydawcy, i wyraaj osobiste pogldy Lenina a nie pogldy partii. A jednak jeszcze przed rozpoczciem obrad VII Konferencji partii bolszewickiej 24 kwietnia Stalin zaakceptowa stanowisko Lenina. W tym okresie dzieli z nim jedno biuro i cile z nim wsppracowa przy redagowaniu Prawdy. Gotowo zrozumienia i przyjcia punktu widzenia starszego towarzysza, ktr wykaza Stalin, przywrcia klimat zaufania zrodzony midzy nimi w 1912 roku. Lenin zademonstrowa ten fakt podczas konferencji, na ktrej 150 delegatw reprezentowao liczc ju 80 tysicy czonkw parti, powierzajc Stalinowi obron swego stanowiska w dwch sprawach, w stosunku do ktrych istniaa najsilniejsza opozycja - Tez kwietniowych i kwestii narodowociowej. W zamian za to zarekomendowa Stalina jako kandydata na jednego z czterech czonkw Komisji Organizacyjnej Komitetu Centralnego.

Lenin budowa wasny zesp i dostrzega ju, e Stalin bdzie mia w nim miejsce. Rekomendujc go uczestnikom konferencji wskaza na t cech jego charakteru, ktr sam najwyej ceni - dobry wykonawca wszystkich odpowiedzialnych zada. Nie twrca polityki, nie intelektualista obdarzony umiejtnoci mobilizowania mas jak Trocki ani przewodzenia partii jak Lenin, ale czowiek, ktremu mona powierzy zadanie i ufa, e bdzie wykonane. Szorstki, wci jeszcze niedowiadczony, ale przejawiajcy gotowo uczenia si (przynajmniej od Lenina, a to tylko Lenina interesowao) oraz instynktownie dcy do wadzy. Zadania, ktrych wykonanie powierzono Stalinowi w maju i czerwcu, potwierdzay t charakterystyk: kilka przemwie czy artykuw w Prawdzie, adnego udziau w przewlekych negocjacjach, podczas ktrych Lenin przekona Trockiego i jego grup do przyczenia si do partii, za to wiele cennych zakulisowych zabiegw w celu zorganizowania i przeprowadzenia rozmw z rnymi grupami opozycyjnymi w tym okresie staego napicia i zamtu. Jednym z najwaniejszych zada Stalina byo organizowanie demonstracji antywojennych onierzy i robotnikw. Wojna wci stanowia powany problem. Liberaowie w Dumie, ktrzy dysponowali wikszoci w Rzdzie Tymczasowym, starali si zapewni sojusznikw Rosji, e bd j prowadzi dalej. W maju 1917 roku rzd zosta rozszerzony poprzez wczenie do jego skadu kilku mienszewikw, a czonek partii socjalistw-rewolucjonistw, Kiereski, zosta ministrem wojny i odwiedzi oddziay na froncie, starajc si wznieci tego samego ducha patriotyzmu, ktry inspirowa armie rewolucji francuskiej. Ale demoralizacja armii posuna si zbyt daleko, aby dao si j opanowa. Dla chopw, ktrzy tworzyli jej szeregi, rewolucja oznaczaa ziemi i tylko nieliczni z nich byli skonni ryzykowa, i zostan wyprzedzeni przez ssiadw przy jej podziale. Oceniano, e z armii zdezerterowa ponad milion osb i liczba ta stale rosa, w miar jak onierze powracali do swych chopskich korzeni. Niemcy, szybko zorientowawszy si, i posiadaj przewag, zarzdzili wstrzymanie atakw na froncie wschodnim i zachcali do bratania si. W przeciwiestwie do innych partii, w ktrych wystpoway wahania i podziay, bolszewicy, przyjmujc lini Lenina, nalegali, aby nard rosyjski przedoy w obecnej sytuacji rewolucj nad wojn. Demonstracja zorganizowana przez Stalina 18 czerwca zgromadzia na ulicach kilkaset tysicy osb, a na przytaczajcej wikszoci transparentw widniay bolszewickie slogany. By to triumf bolszewikw nad ich rywalami, ktrzy od razu oskaryli Lenina o planowanie zamachu stanu. Stalin uzyska znaczne wpywy w bolszewickich Organizacjach Wojskowych (OW), a ich Oglnorosyjska Konferencja obradujca w stolicy przyczynia si, w duej mierze dziki dziaaniom ponad setki dowiadczonych i energicznych agitatorw, do opanowania przez parti czerwcowej demonstracji. W jej nastpstwie w szeregach OW wzmogy si dania obalenia Rzdu Tymczasowego i przekazania wadzy Sowietom. Spotkay si one z poparciem onierzy, ktrym w razie kontynuowania wojny grozi powrt na front. Miay te poparcie zbrojnego kontyngentu

wojowniczych marynarzy z Kronsztadu. Lenin jednake po pewnych wahaniach uzna, e planowany zamach stanu moe si nie powie, i 4 lipca wezwa do odwrotu zamiast do ataku, wanie wtedy kiedy Rzd Tymczasowy, przy poparciu mienszewikw i eserowcw, wchodzcych w skad Komitetu Wykonawczego Piotrogrodzkiego Sowietu, mobilizowa siy w celu zduszenia przygotowywanego przez bolszewikw powstania. Bolszewicy byli wwczas prawie cakowicie izolowani i prba realizacji planw Lenina wizaa si z bardzo powanym ryzykiem. Stalin tkwi w gwnym nurcie wydarze. Wykorzystujc kontakty z onierzami i marynarzami o probolszewickim nastawieniu z jednej strony i z wadzami wykonawczymi Sowietu z drugiej, dy do uniknicia przelewu krwi i zmniejszenia strat partii w tej przegranej prbie si. By w stanie wywiadczy Leninowi osobist przysug - przekona wadze wykonawcze Sowietu, aby nie popieray prowadzonej przez Rzd Tymczasowy kampanii prasowej przeciwko Leninowi, w ktrej zarzucano mu, i przyj pomoc finansow od niemieckiego Sztabu Generalnego i dziaa jako niemiecki agent. Oskarenie to mona byo bez trudu uzna za prawdopodobne, poniewa Lenin przyby do Piotrogrodu dziki uzgodnieniom z niemieckimi wadzami wojskowymi. Po raz drugi Stalin udzieli pomocy Leninowi, kiedy Rzd Tymczasowy wyda nakaz jego aresztowania, znajdujc mu kryjwk w domu Alliujeww przed zorganizowaniem ucieczki do Finlandii. Nic bardziej nie umocnio zaufania Lenina do Stalina i do jego praktycznych umiejtnoci ni sposb, w jaki udziela mu pomocy w okresie kryzysu, ktry mg zniszczy jego karier. Wydarzenia z pocztku lipca byy dotkliwym ciosem dla bolszewikw; w ich konsekwencji Lenin i Zinowiew musieli si ukrywa, Kamieniew i Trocki znaleli si w wizieniu i tylko Stalin oraz Swierdow pozostali, aby zachowa cao partii. Jednake Lenin ju od 10 lipca, kiedy opublikowa swj artyku O ostatnich wydarzeniach politycznych, utrzymywa, e wrogie dziaania podjte przez Rzd Tymczasowy i popierane przez Sowiety ostatecznie wyjaniy sytuacj, wskazujc jednoznacznie kurs, jaki powinni obecnie obra bolszewicy. Lenin argumentowa, e wszelkie nadzieje na pokojowy rozwj sytuacji zostay zniweczone; Rosja jest rzdzona przez dyktatur kontrrewolucyjnej buruazji, popieran przez wikszo mienszewikw i eserowcw, ktrzy zdradzili rewolucj. Bolszewicy musz zrezygnowa z hasa wadza dla Rad i przygotowywa si do zbrojnego powstania opartego na robotnikach i ubogim chopstwie. Podobnie jak poprzednio Stalin potrzebowa nieco czasu, aby przystosowa si do tego kolejnego zwrotu w myleniu Lenina. Dopiero podczas zakoczenia VI Zjazdu partii bolszewickiej (26 lipca - 3 sierpnia), na ktrym wygosi zarwno referat wprowadzajcy, jak i kocowy, opowiedzia si jednoznacznie za lini obran przez Lenina i przekona do niej uczestnikw zjazdu. W tym czasie partia bolszewicka potroia ju liczb swych czonkw, osigajc 240 tysicy. Jednake w sierpniu i wrzeniu Stalin znalaz si na dalszym planie. Raz jeszcze zbyt pno zrozumia znaczenie ktni midzy Kiereskim, modym prawnikiem i ministrem wojny, ktry zosta w lipcu szefem

zreformowanego Rzdu Tymczasowego, i generaem Korniowem, ktrego Kiereski mianowa naczelnym dowdc armii. Koa konserwatywne przekonay Korniowa, e powinien podj interwencj w celu pooenia kresu rewolucji i przywrcenia porzdku. Prba ta zakoczya si jednak fiaskiem - onierze, ktrym wyda rozkaz marszu na Piotrogrd, zdezerterowali, zanim dotarli do stolicy. Incydent ten doprowadzi do wycofania si mienszewikw z Rzdu Tymczasowego i rozpadu koalicji, a jednoczenie realna groba kontrrewolucji spowodowaa radykaln zmian nastawienia klasy robotniczej, ktra gotowa bya teraz poprze rzd zoony wycznie z socjalistw. Lenin od razu uzna t zmian sytuacji politycznej za okazj do zdobycia wadzy przez bolszewikw i do 10 padziernika Stalin z wikszoci Komitetu Centralnego gotw by gosowa za zbrojnym powstaniem. Jednake ku swemu bolesnemu rozczarowaniu przekona si, e w pniejszych wydarzeniach padziernikowych jego wasne zasugi zostay przymione przez byskawicznie wschodzc gwiazd Trockiego. Lew Bronstein, syn wolnego zrusyfikowanego ydowskiego chopa, ktry osiedli si na ukraiskim stepie, ju w szkole w Odessie wyrnia si byskotliw inteligencj oraz uzdolnieniami literackimi i jzykowymi. Podobnie jak wielu innych rosyjskich rewolucjonistw zosta wcignity do dziaalnoci podziemnej jeszcze jako student i przed ukoczeniem dwudziestu lat skazano go na kar wizienia i na zesanie. Pseudonim Trocki obra uciekajc ze sfaszowanym paszportem; za granic przyczy si do skupionej wok Lenina grupy Iskry. Jego dziaalno jako przewodniczcego Rady (Sowietu) Sankt Petersburga w 1905 roku zapewnia mu saw czoowego rewolucyjnego mwcy. Po roku 1905 by wrd rosyjskich emigrantw postaci sawn, ale wyrniajc si indywidualizmem - szed wasn drog, gotw do sporw zarwno z Leninem, jak i z mienszewikami - wykazujcym t sam wirtuozeri w swych pismach, jak wczeniej w przemwieniach. W sierpniu 1917 roku Lenin zdoa przekona Trockiego, aby wstpi do partii bolszewickiej. Trocki rycho dowid, e jego talenty jako organizatora dorwnuj walorom intelektualnym, tworzc z Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego Piotrogrodzkiego Sowietu, ktry zdominowa, orodek przygotowa do powstania. Stalin mia wiele okazji, by przyczy si do jego dziaa, ale nie zda sobie na czas sprawy ze znaczenia komitetu. Nie zjawi si te na posiedzeniu Komitetu Centralnego rankiem 24 padziernika, na ktrym dokonano ostatecznego podziau zada, i w konsekwencji zosta pozostawiony z boku, kiedy nastpnego dnia podjto decydujc akcj. Niespodziewanie rewolucji dokonano w czasie krtszym ni 48 godzin i z minimalnym przelewem krwi. Z si, na ktre bolszewicy mogli liczy, najpewniejsza bya robotnicza Czerwona Gwardia, cznie okoo 20 tysicy czonkw, oraz marynarze z bazy w Kronsztadzie i z Floty Batyckiej. Garnizon piotrogrodzki by niepewny i wanie Trocki bezporednim apelem przecign go na stron bolszewikw, niweczc nadzieje Kiereski ego i Rzdu Tymczasowego na zdawienie powstania. Ustaliwszy lini polityczn, Lenin nie bra prawie wcale udziau w jej

realizacji. W ostatniej chwili opuci kryjwk i w przebraniu dosta si do kwatery Trockiego w Instytucie Smolnym na krtko przed pnoc 24 padziernika. O drugiej nad ranem 25 padziernika Trocki wycign zegarek i powiedzia: Zaczo si. Lenin odrzek na to: Od bycia ciganym do najwyszej wadzy, to zbyt wiele! Do godziny trzeciej nad ranem 26 padziernika Kamieniew mg poinformowa uczestnikw nowo wybranego II Oglnorosyjskiego Zjazdu Sowietw, e Paac Zimowy zosta zdobyty, a czonkowie Rzdu Tymczasowego aresztowani. Jak zauway pniej sam Trocki, ostateczny akt wydawa si zbyt krtki, zbyt suchy - w jakiej mierze nie korespondujcy z historyczn skal wydarze. Nie byo jednak wtpliwoci co do entuzjazmu, z jakim powitano Lenina, kiedy pojawi si, aby przedstawi nowy rzd Zjazdowi Sowietw, na ktrym po raz pierwszy bolszewicy mieli wikszo. Mienszewicy i niektrzy eserowcy wycofali si, protestujc w ten sposb przeciwko objciu wadzy przez bolszewikw. Trocki skomentowa to nastpujco: Odegralicie ju swoj rol. Idcie tam, gdzie jest wasze miejsce: na mietnik historii. Ci, ktrzy pozostali, uczestniczyli w uchwaleniu dekretu o pokoju, zapowiadajcego niezwoczne zawieszenie broni i zawarcie pokoju, oraz dekretu o ziemi, przewidujcego wywaszczenie bez odszkodowania wszystkich ziem obszarniczych i kocielnych i przekazanie jej chopom do podziau. Te dwa dokumenty - o pokoju i ziemi - miay zyska nowemu rzdowi maksymalne poparcie. II Istniej trzy powody, dla ktrych rok 1917 jest kluczem do zrozumienia psychiki Stalina. Po pierwsze fakt, i nie zdoa odegra w tych wydarzeniach czoowej roli, o ktrej marzy, wywoa u niego gboki i trway uraz. Skoro tylko uzyska odpowiednie moliwoci, to znaczy od koca 1929 roku, podj energiczne dziaania, aby go uleczy. Zmieniano lub utajniano rda historyczne, niszczono lub cenzurowano pamitniki, wywierano naciski na historykw, dworskich malarzy i reyserw filmowych, aby tworzyli zrewidowan wersj najwaniejszych wydarze w historii Zwizku Radzieckiego. Wystarczy jeden przykad. Przywdcy bolszewikw, ktrzy byli ju w Piotrogrodzie, wyruszyli na spotkanie pocigu Lenina zanim wjecha on na Dworzec Fiski. Odrzucajc ich powitanie, Lenin wanie wwczas wybuchn, gwatownie krytykujc ich lini polityczn. Stalina najwidoczniej nie byo w tej grupie; nikt te nie zwrci uwagi na jego obecno czy nieobecno. W oficjalnej biografii Stalina, wydanej w 1940 roku, zdarzenie to przedstawiono nastpujco: 3 kwietnia Stalin uda si do Bieo Ostrowa aby spotka Lenina. Z wielk radoci dwaj przywdcy rewolucji, dwaj przywdcy bolszewizmu, spotkali si po dugiej rozce. Obaj mieli wanie rozpocz walk o dyktatur klasy robotniczej, przewodzi walce rewolucyjnego ludu Rosji. Podczas podry do Piotrogrodu Stalin poinformowa Lenina o stanie spraw partii i o postpie rewolucji.

Posta Trockiego, ktry niewtpliwie odgrywa rol ustpujc jedynie roli Lenina - a pierwszoplanow w rzeczywistym przejciu wadzy - zostaa usunita i zastpiona postaci Stalina. Lenin pozosta wielkim przywdc ktry powrci do Rosji z zagranicy; Stalina wyniesiono na ten sam poziom jako przywdc, ktry nigdy nie opuci Rosji i powita Lenina w chwili jego powrotu. Chocia Stalin stara si zatai ten fakt pod przykrywk skromnoci, to jednak takich zmian nigdy by nie dokonano, jeli nie wydaby odpowiednich instrukcji. May one na celu wzmocnienie jego kultu, ktry by rwnie niezbdny dla reimu jak mit Hitlera dla Trzeciej Rzeszy. Jednake takie wyjanienie byoby zbyt proste. Naley raczej sdzi, i dowody, e odgrywa w roku 1917 podobnie imponujc rol jak Lenin, byy rwnie niezbdne jego wasnemu wyobraeniu o sobie, jak i jego publicznemu wizerunkowi, rwnie konieczne politycznie, jak psychologicznie. Ci, ktrzy najbliej z nim wsppracowali, przekonywali si, e kady, kto omiela si kwestionowa jego wersj czy nawet uchyla si od podkrelenia swego przekonania do niej, mg zapaci yciem. Jak si okazao, wrd skrelonych podczas czystek z lat trzydziestych byo zaskakujco duo tych uczestnikw wydarze z roku 1917, ktrzy zachowali odmienne wspomnienia, a niekiedy nawet je opublikowali. Drug konsekwencj klski poniesionej w roku 1917 byo zrodzenie si w psychice Stalina potrzeby - niezalenie od motywacji politycznych, gospodarczych i taktycznych - dokonania wasnej rewolucji dorwnujcej rewolucji Lenina. Doprowadzio to do jeszcze drastyczniejszych ni sama rewolucja padziernikowa wydarze z lat 1929-1933, kiedy to dokonano industrializacji Rosji i kolektywizacji jej rolnictwa przy uyciu siy. Bya to druga rewolucja, bez ktrej - jak mg twierdzi Stalin - ta z 1917 roku okazaaby si niepena, pozbawiona perspektyw na przyszo. Oba te czynniki miay konsekwencje w przyszoci. Trzecia przyczyna, dla ktrej rok 1917 by tak wany dla Stalina wie si bezporednio z okresem lat 1917-1921. Nie chodzi tu o wkad Stalina w dzieo rewolucji, ktry nie by pod adnym wzgldem decydujcy, ale odwrotnie: o decydujcy wkad, jaki rewolucja wniosa do jego rozwoju. Po czterech jaowych latach spdzonych na zesaniu Stalin mia okazj poprzez wasne dowiadczenia przekona si, co to znaczy znale si w centrum wielkiego rewolucyjnego wydarzenia i cile wsppracowa z jednym z wybitnych - wielu powiedziaoby: najwybitniejszym -wspczesnych rewolucyjnych przywdcw. Stalin mia nad Trockim t przewag, e szybko si uczy. Zademonstrowa t cech na przykad po niezrozumieniu znaczenia obu dokonanych przez Lenina zwrotw politycznych w kwietniu i lipcu, przyswajajc i wchaniajc je po pewnym czasie. Bya to zaleta, ktr Lenin mg doceni i wykorzysta. Wystarczya aby zapewni Stalinowi miejsce w Radzie Komisarzy Ludowych (w skrcie: Sownarkom), jak nazwano gabinet nowego rzdu, a nawet w cisym gabinecie zoonym z trzech bolszewikw (Lenin, Trocki, Stalin) i dwch czonkw lewego skrzyda socjalistw-rewolucjonistw. Oznaczao to cis wspprac z Leninem, a wanie w takich warunkach - jak okazao si ju w okresie

kwiecie-lipiec - Stalin uczy si najchtniej. Niewtpliwie podziwiajc Lenina Stalin musia zadawa sobie pytanie, czym wyrnia si on jako przywdca. To nie tylko inteligencja i sia argumentacji zapewniay mu niezagroone panowanie w partii. Bez wtpienia nie by to dar dalekowzrocznoci czy bezbdnej oceny sytuacji, poniewa Lenin wielokrotnie nie by w stanie poprawnie przewidzie dalszego rozwoju wydarze. Nie przewidzia np. wybuchu rewolucji w Rosji w 1917 roku, cakowicie bdnie oceni szans rewolucji europejskiej, ktra w jego rachubach miaa uratowa rewolucj rosyjsk, i nigdy nie zda sobie sprawy z konsekwencji, jakie dla Rosji i socjalizmu wynikn z metod, ktrych uy, aby dokona swej rewolucji. Nie, cechy Lenina, ktre wywary najwiksze wraenie na Stalinie, to jego powicenie si jednemu tylko celowi i sia koncentracji; jego zdolno dostrzegania i wykorzystywania okazji, a nastpnie wykorzystywania wszystkiego, cznie z wasnymi bdami, do osignicia swego celu; jego niezachwiane przekonanie, e ma racj, i towarzyszca mu wola osignicia sukcesu, zdecydowanie, aby nie by stron przegran. Kiedy Lenin przyby w kwietniu 1917 roku na Dworzec Fiski, wanie jego jasno umysu, silna motywacja i cakowite zaangaowanie, tak kontrastujce z zamtem i sprzecznymi radami innych, doprowadziy do zwrotu w partii i umoliwiy jej, mimo wszelkich przeciwnoci, zdobycie wadzy. Jednak wczeniej Lenin nie zadawa sobie zbyt czsto pytania, jak moliwe bdzie przejcie od kapitalizmu do socjalizmu w kraju tak zacofanym jak Rosja. Powtarza powiedzenie Napoleona: Trzeba zaczyna - a pniej si zobaczy! (Onsengage - etpuis on voit!) Kiedy spotka si z uczestnikami Zjazdu Sowietw nazajutrz po powstaniu, owiadczy: Bdziemy teraz przechodzi do budowy socjalistycznego porzdku, tak jakby bya to po prostu kwestia opracowania planw i wydania dekretw. W praktyce przejcie wadzy okazao si by stosunkowo proste: trudnoci wynikay std, e bolszewicy przejli rzdy w sytuacji przegranej wojny, wci utrzymujcego si wrzenia spoecznego, praktycznie cakowitego zaamania gospodarki oraz perspektywy wojny domowej. Priorytet Lenina by taki sam jak przed rewolucj: wwczas wszystko musiao by podporzdkowane sprawie przejcia wadzy, teraz wszystko musiao by podporzdkowane utrzymaniu jej za wszelk cen. Kwestia wadzy jest podstawow kwesti kadej rewolucji lub te - jak gosi najsynniejsze powiedzenie Lenina - Kto kogo? Marks przewidywa, e przejcie od kapitalizmu do socjalizmu dokona si poprzez dyktatur proletariatu. Jednake wyobraa sobie, e dyktatura taka zostanie ustanowiona na kocu dugiego procesu industrializacji, w wyniku ktrego proletariat stanie si najliczniejsz warstw spoeczn. W Rosji proces ten rozpocz si dopiero w kocu XIX wieku i proletariat przemysowy by wci nieliczn mniejszoci w kraju, w ktrym przytaczajc wikszo stanowili chopi, posiadajcy zupenie odmienne interesy. Dlatego te dyktatura proletariatu w Rosji oznaczaa nie rzdy wikszoci, jak przewidywa Marks, ale mniejszoci narzucajcej sw wol wikszoci.

Lenin nie cofn si przed tego rodzaju konkluzj. Podobnie jak w czasie dokonywania rewolucji partia musi dziaa w imieniu proletariatu. Wikszo kierownictwa partii, cznie ze Stalinem i Trockim, popieraa go i wzywaa do powoania rzdu cakowicie bolszewickiego. Kiedy niechtnie zgodzono si zaakceptowa obecno w rzdzie lewicowych eserowcw jako sabszych partnerw, przyjto jako oczywiste, e bolszewicy bd stanowi wikszo i narzuc wasny program. Jednake mniejszo, w tym Zinowiew, Kamieniew i Rykow, bya gotowa raczej ustpi z Rady Komisarzy Ludowych, ni przyj stanowisko Lenina, argumentujc, e niezbdne jest powoanie rzdu reprezentujcego, w najwikszym moliwym zakresie, wszystkie partie wchodzce w skad Sowietw. Opowiadali si za wczeniem do rzdu mienszewikw i prawicowych socjalistw-rewolucjonistw, a take lewicowych eserowcw, utrzymujc, e rzd wycznie bolszewicki byby w stanie utrzyma si jedynie za pomoc terroru politycznego, co prowadzioby do zdrady i ruiny rewolucji. Jednake ich zastrzeenia nie zostay przyjte. Lenin utrzymywa, e tak szeroka koalicja prowadziaby jedynie do kompromisw i rezygnacji z wadzy. Dysydentw nakoniono do wejcia w skad rzdu, ale ta sama sprawa wypyna ponownie, kiedy partia musiaa podj decyzj, czy zezwoli na przeprowadzenie wyborw do Zgromadzenia Konstytucyjnego. Wiele pokole rosyjskich rewolucjonistw oczekiwao zwoania takiego zgromadzenia wybranego przez cay nard i opracowania przez nie konstytucji jako na sygna rozpoczcia nowej ery w Rosji. Rzd Tymczasowy jeszcze przed swym upadkiem wyznaczy wybory do zgromadzenia na listopad. Lenin nie mia zamiaru oddawa dopiero co zdobytej przez parti wadzy wrogiemu Zgromadzeniu, jednake wikszo kierownictwa uznaa, e odwoanie czy odroczenie wyborw, jak tego chcia Lenin, byoby bdem politycznym. Ale tak jak on przewidywa, bolszewicy uzyskali jedynie jedn czwart gosw i kiedy Zgromadzenie zebrao si 5 stycznia 1918 roku, nie byli w stanie zapobiec odrzuceniu dekretw uchwalonych przez II Zjazd Rad bezporednio po rewolucji padziernikowej. Zamiast nich na porzdku dziennym stany propozycje zgoszone przez prawe skrzydo socjalistw-rewolucjonistw. Lenin nie waha si. Bolszewicy, a w lad za nimi lewicowi eserowcy, wycofali si ze Zgromadzenia. Czerwona Gwardia uniemoliwia nastpnie kontynuowanie posiedzenia i na mocy dekretu Centralnego Komitetu Wykonawczego Sowietw, zdominowanego przez bolszewikw, zgromadzenie zostao rozwizane. Kiedy niektrzy ze zwolennikw Lenina kwestionowali jego argumentacj uzasadniajc te dziaania, ostrzeg ich: Jakakolwiek prba, bezporednia czy porednia, rozwaania kwestii Zgromadzenia Konstytucyjnego z formalnego, prawnego punktu widzenia w ramach zwykej demokracji buruazyjnej, ignorujca walk klasow i wojn domow, jest zdrad sprawy proletariatu i przyjciem buruazyjnego stanowiska. Wkrtce potem III Zjazd Rad ogosi si najwysz wadz i

zaaprobowa decyzj rzdu o rozwizaniu Zgromadzenia Konstytucyjnego. Opracowanie projektu konstytucji powierzono komisji, w ktrej zasiadao dwunastu bolszewikw na ogln liczb pitnastu jej czonkw. Stalina wczono w skad tej komisji, aby mie pewno, i jej zalecenia powierzajce formalnie najwysz wadz ustawodawcz Zjazdowi Rad (Sowietw) i jego Centralnemu Komitetowi Wykonawczemu, nie bd sprzeczne z absolutn kontrol obu tych organw i rzdu, tzn. Rady Komisarzy Ludowych (Sownarkomu), przez parti bolszewick. Haso Caa wadza w rce Rad zachowano jako fikcj konstytucyjn przy przyjciu zasady, jasno sformuowanej przez Zinowiewa na VIII Zjedzie partii w marcu 1919 roku, i wszelkie podstawowe kwestie polityczne, dotyczce zarwno polityki midzynarodowej, jak i wewntrznej, musz by rozstrzygane przez Komitet Centralny naszej partii. Jeszcze na dugo przedtem nowy reim podj kroki, aby zaopatrzy si w rodki, za pomoc ktrych mgby sprosta jakiemukolwiek wyzwaniu dla swej wadzy. Stojc w obliczu groby strajku pracownikw pastwowych, 7 grudnia Sownarkom, przy penym poparciu Lenina, wyda zezwolenie powoania Komisji Nadzwyczajnej (znanej pod skrtem CzeKa), kierowanej przez Polaka Dzieryskiego, ktrej zadaniem byo zwalczanie dziaalnoci kontrrewolucyjnej i sabotau. Wygaszajc do swych wsptowarzyszy-komisarzy przemwienie na temat wewntrznych zagroe, Dzieryski owiadczy: Musimy wysa na front - najniebezpieczniejszy i najokrutniejszy z frontw - zdecydowanych, twardych, powiconych sprawie towarzyszy, gotowych do zrobienia wszystkiego w obronie Rewolucji. Nie mylcie, e poszukuj form rewolucyjnej sprawiedliwoci; nie potrzebujemy obecnie sprawiedliwoci. Teraz jest wojna - twarz w twarz, walka a do koca. ycie albo mier!. Dzieryski nie przesadza: niebezpieczestwa byy wystarczajco realne i CzeKa, pierwsza w Zwizku Radzieckim organizacja o charakterze policji politycznej (ktra staa si wzorcem dla pastw policyjnych XX wieku), bya niezbdna. Tak cen naleao zapaci za danie bodca historii i Lenin nie zawaha si przed jej zapaceniem. Na krtko przed zbrojnym powstaniem, we wrzeniu 1917 roku, napisa: Rewolucja, prawdziwa, gboka, ludowa rewolucja, aby uy wyraenia Marksa, jest niewiarygodnie skomplikowanym i bolesnym procesem umierania starego i rodzenia si nowego porzdku spoecznego, sposobu ycia dziesitkw milionw ludzi. Rewolucja jest najintensywniejsz, zaciek, desperack walk klas i wojn domow. Nie byo w historii ani jednej wielkiej rewolucji bez wojny domowej. W Dzieryskim, ktry ze swych czterdziestu lat ycia jedenacie spdzi w wizieniu lub na zesaniu, Lenin znalaz czowieka, ktrego szuka, rwnie zaangaowanego i niepodatnego na korupcj jak on sam, gotowego do odegrania roli Fouquiera-Tinvillea (prokuratora publicznego Trybunau Rewolucyjnego Robespierrea, ktry w latach dziewidziesitych XVIII wieku wysa tysice osb na gilotyn) rewolucji bolszewickiej. Ocenia si, e w cigu piciu lat przed mierci Lenina (na pocztku roku 1924) CzeKa dokonaa co najmniej 200 tysicy

egzekucji. Dla porwnania w cigu ostatnich pidziesiciu lat panowania carw, do roku 1917, wykonano 14 tysicy egzekucji. Jednake zim 1917-1918 roku najwiksze zagroenie stanowi nie wrg wewntrzny, ale zewntrzny w postaci armii niemieckiej. Wszystkie kalkulacje Lenina oparte byy na przekonaniu, e rewolucja w Rosji spowoduje rewolucj wiatow, a przynajmniej europejsk. Nie wierzy, aby bez takiego rozwoju sytuacji rewolucja rosyjska moga si utrzyma. W grudniu 1917 roku rozpoczy si w Brzeciu rozmowy pokojowe z Niemcami. Trocki przeksztaci je w trybun, z ktrej apelowa do narodw walczcych pastw, aby wystpiy przeciwko swym rzdom. Ale rewolucja w Niemczech i w pozostaych pastwach europejskich nie wybucha. Niemcy natomiast w sformuowanych przez siebie warunkach zawarcia pokoju zadali oddania czci Polski, znajdujcej si pod zaborem rosyjskim, pastw batyckich i czci Ukrainy. Odrzucajc konwencje dyplomatyczne Trocki zademonstrowa icie adwokack byskotliwo, ktra zbia z tropu i zirytowaa przedstawicieli pastw centralnych. Kiedy jednak po ponad dwch miesicach gry na zwok stara si ukoronowa swoje wystpy owiadczeniem, i Rosja wycofuje si z wojny bez przyjcia da niemieckich, odpowiedzi armii niemieckiej byo wznowienie ofensywy na Piotrogrd. Prby Trockiego zyskania na czasie, tak by rewolucja w Europie rodkowej zdya usun zagroenie ze strony Niemiec, spezy na niczym. Przez dwa miesice gboko podzielone rosyjskie kierownictwo naradzao si, co robi dalej. Wikszo pod przewodnictwem Bucharina, popierana przez lewic eserowcw, wzywaa do rewolucyjnej wojny przeciwko niemieckiemu imperializmowi. Zgoda na niemieckie dania oznaczaaby oddanie wszystkich terytoriw, ktre Rosja uzyskaa od XVI wieku. Trocki argumentowa, e kierownictwo powinno opowiedzie si za polityk ani wojny, ani pokoju, ktr Stalin odrzuci jako tosam z brakiem jakiejkolwiek polityki i nalec do sfery fikcji, a nie rzeczywistoci. Tylko Lenin utrzymywa, e nie ma innego wyjcia poza podpisaniem porozumienia na warunkach niemieckich. Stalin podczas tych dyskusji mwi niewiele i trudno mu si byo zdecydowa. Moe nie musimy podpisywa ukadu? - zapyta, na co Lenin odpowiedzia: Jeeli tego nie zrobicie, to wydacie wyrok mierci na wadz radzieck w cigu trzech tygodni. Nie mam najmniejszych wtpliwoci. Nie szukam rewolucyjnych frazesw. Zdecydowanie Lenina przekonao go. Tym, ktrzy mwili o zdradzie rewolucji, Stalin odpowiedzia: Na Zachodzie nie ma ruchw rewolucyjnych; nie ma faktw wiadczcych o ruchach rewolucyjnych, istnieje tylko ich potencjalna moliwo, a nie moemy opiera si jedynie na moliwoci. A jednak w adnej innej kwestii Lenin nie stan w obliczu takiej opozycji, ktra wystpia ponownie na pniejszym Zjedzie partii. Ofensywa niemiecka nie napotykaa oporu ze strony onierzy rosyjskich, ktrzy masowo poddawali si. W cigu kilku dni Niemcy mogli wej do stolicy. Dopiero wwczas, kiedy zostao zagroone dalsze istnienie reimu radzieckiego, szeciu z pitnastu czonkw Komitetu Centralnego, poza Leninem, zaakceptowao jego argumentacj, i naley

kupi czas za przestrze i przey, aby mc pewnego dnia podj walk, by odzyska wszystko to, co zostanie oddane. Czterech czonkw Komitetu (w tym Bucharin) gosowao przeciwko, a pozostaych czterech (w tym Trocki) wstrzymao si od gosu. Raz jeszcze wszystko podporzdkowano zasadniczemu celowi: utrzymaniu wadzy. Lenin doda jeszcze, e gdyby nie zaakceptowano jego pogldu, natychmiast podaby si do dymisji. Dramatyczna debata nad ukadem, ostatecznie podpisanym w Brzeciu 3 marca 1918 roku, bya dowiadczeniem niezapomnianym dla wszystkich jego uczestnikw, a ju najbardziej dla Stalina, ktry mia je przed oczami, kiedy stan w obliczu kolejnego zagroenia niemieckiego dwadziecia lat pniej. Liczba ludnoci zostaa zmniejszona a o jedn trzeci Pod wzgldem gospodarczym Rosja tracia 32 procent ziemi nadajcej si do uprawy, 27 procent sieci kolejowej, 54 procent przemysu i 89 procent kopal wgla. Warunki byy znacznie ostrzejsze od tych, ktre narzuca Niemcom traktat wersalski, potpiany przez nich jako bezprecedensowo surowy. Jedn z bezporednich konsekwencji ukadu byo przeniesienie si rzdu do Moskwy, lecej poza zasigiem wojsk niemieckich znajdujcych si ju w odlegoci zaledwie okoo 100 kilometrw od Piotrogrodu. Inn by podwjny rozam w rzdzcej koalicji. Na czele lewicowej rewolty wewntrz partii, przemianowanej na Rosyjsk Komunistyczn Parti (bolszewikw), stan Bucharin, oburzony zdrad ideaw rewolucyjnego socjalizmu na rzecz oportunizmu. Rwnoczenie wycofali si z rzdu lewicowi eserowcy, potpiajc Lenina jako zdrajc, ktry wyprzeda Rosj Niemcom. Pierwszy rozam zosta opanowany, kiedy dalsza dyskusja wykazaa, i przytaczajca wikszo zarwno na VII Zjedzie partii, jak i na IV Zjedzie Rad (Sowietw) opowiada si za Leninem. Jednake opozycja lewicowych socjalistw-rewolucjonistw stawaa si coraz silniejsza. Jej kulminacj byy nieudane prby powsta w Moskwie i Piotrogrodzie, podjte 6 lipca 1918 roku, oraz zabjstwo ambasadora Niemiec, hrabiego Mirbacha. Rzd mia tylko garstk onierzy, na ktrych mg polega, a jego sytuacja bya tak niepewna, e kiedy dowdca tych onierzy, Watsetis, zosta wezwany na Kreml, pierwsze pytanie Lenina brzmiao: Towarzyszu, czy zdoamy utrzyma si do rana? Tym razem lewicowych eserowcw potraktowano stosunkowo agodnie, ale kiedy w kocu sierpnia zamordowany zosta Uricki, czonek Komitetu Centralnego partii komunistycznej, a Lenin odnis powane rany, rozpoczto oficjaln kampani masowego terroru, wymierzon przeciwko wszystkim podejrzanym o opozycj, uciekajc si do takich metod, jak branie zakadnikw, zbiorowe egzekucje i masowe aresztowania. Oceniano, e do listopada tylko w rejonie piotrogrodzkim dokonano cznie 1300 egzekucji. Jeszcze wiksze znaczenie mia fakt, i do tego czasu w kraju wybucha wojna domowa na pen skal, w ktrej interweniowali sojusznicy zachodni.

III W odrnieniu od Hitlera Stalin doszed do wadzy w nastpstwie rzeczywistej rewolucji. Ale Stalin nie wywoa tej rewolucji poza tym, e stworzy parti, ktra jej dokonaa. W obu przypadkach centraln postaci by Lenin. W porwnaniu z Hitlerem Stalin znajdowa si w niekorzystnej sytuacji: mia poprzednika, ktrego osignicia musiay usuwa w cie kadego nastpc. Jedn z najbardziej interesujcych spraw w karierze Stalina jest przeledzenie, jak radzi sobie z tym problemem. Jednake w latach 1918-1919 zasadnicze pytanie brzmiao: jak bolszewicy, nawet pod przywdztwem Lenina zdoaj utrzyma zdobyt wadz. Odpowied Lenina brzmiaa: dziki rewolucji w Niemczech, do ktrej mogliby si przyczy bolszewicy i zrewolucjonizowa ca Europ. To, z czym Lenin wiza nadziej, byo przedmiotem obaw reszty Europy. Pierwsze zdanie Manifestu komunistycznego: Widmo kry nad Europ, widmo komunizmu, byo przesad w opisie Europy roku 1848, ale nie Europy lat 1918-1923. Wanie tu jest element czcy wydarzenia ktre wyniosy Stalina i innych przywdcw bolszewickich do wadzy w Rosji, z sytuacj w Niemczech, ktra daa Hitlerowi szans rozpoczcia kariery politycznej. Hitler mia nadziej, e rewolucja rosyjska otworzy drog niemieckiemu zwycistwu; wygldao natomiast na to, e klska Niemiec mogaby otworzy drog niemieckiej rewolucji. Wraenie to potgowa nagy upadek dyktatury wojennej sprawowanej przez niemieckie wadze wojskowe, abdykacja cesarza i proklamowanie w Niemczech republiki. Dziennik Berliner Tageblatt obwieci 10 listopada, e najwiksza ze wszystkich rewolucji zatriumfowaa na ulicach Berlina gdzie rozentuzjazmowany tum radonie powita wywieszenie czerwonej flagi nad paacem cesarskim. W caych Niemczech powstay rady (czsto nazywane sowietami) robotnicze i onierskie, a w Berlinie wybrana przez nie Rada Penomocnikw Ludowych. Rada ta uwaaa siebie za odpowiednik Komitetu Wykonawczego Piotrogrodzkiego Sowietu i kcia si o wadz z szecioosobow Rad Komisarzy Ludowych (kolejna nazwa zapoyczona od Rosjan), czyli rzdem tymczasowym sformowanym przez Socjaldemokratyczn Parti Niemiec (SPD), znan pod nazw socjalistw wikszoci, i bardziej radykaln Niezalen Socjaldemokratyczn Parti Niemiec (USPD), utworzon po oderwaniu si od SPD w kwietniu 1917 roku tych dziaaczy, dla ktrych poparcie wojny byo nie do pogodzenia z zasadami socjalizmu. Szybko stao si jasne, jak niewielkie byy szans przeksztacenia upadku monarchii niemieckiej w rewolucj, ktra rzeczywicie zmieniaby ukad si w spoeczestwie niemieckim. Niemiecki ruch robotniczy i SPD szukay inspiracji nie w rosyjskiej rewolucji padziernikowej, ale w lutowej. Za radykaln lini polityczn realizowan przez bolszewikw opowiadaa si tylko mniejszo lewicy niemieckiej i bynajmniej nie wszyscy z tej grupy byli gotowi zgodzi si z leninowsk taktyk podporzdkowania wszystkiego sprawie zdobycia wadzy. Celem

Socjaldemokratycznej Partii Niemiec byo zakoczenie wojny i stworzenie republiki demokracji konstytucyjnej, realizujcej program reform spoecznych. Ostatni rzecz, jakiej chcieli, byo powtrzenie w Niemczech rewolucyjnego chaosu, ktry doprowadzi w Rosji do wojny domowej. Jednake midzy styczniem 1919 roku i kwietniem 1920 doszo do caej serii strajkw i demonstracji w Berlinie i przemysowych rejonach Niemiec. Niepokoje te czsto przeradzay si w starcia zbrojne. Wiosn 1920 roku w Zagbiu Ruhry zjawiska te przybray skal wojny domowej. Uzbrojona armia skadajca si z 50 tysicy robotnikw pocztkowo wypara regularne wojska i oddziay Freikorpsu (byy to nieregularne oddziay ochotnicze, zoone z oficerw, podoficerw i onierzy byej armii cesarskiej) z terenu zagbia i zostaa zgnieciona dopiero po cikich walkach kosztem duych strat. Te spontaniczne wybuchy byy wyrazem potnej i szerokiej fali protestu spoecznego, ktra jednak nigdy nie miaa przywdcw zdolnych do przeksztacenia jej w skuteczn si polityczn. Jedn z intrygujcych hipotetycznych kwestii jest prba odpowiedzi na pytanie, co by si stao, gdyby Lenin urodzi si jako Niemiec w najbardziej uprzemysowionym kraju w Europie, z najwikszym ruchem robotniczym, a nie w Rosji, najbardziej zacofanym, a tym samym najmniej odpowiednim kraju do rozpoczynania w nim rewolucji marksistowskiej. Przywdcy Socjaldemokratycznej Partii Niemiec uwaali, e tego rodzaju wybuchy s rezultatem dziaalnoci ekstremistw, starajcych si nie dopuci do utworzenia republiki. Zamiast ustpi, woleli raczej zwrci si o wsparcie do dowdztwa Reichswehry (armii niemieckiej) i doprowadzi do zdawienia tych protestw przez regularne oddziay wojska, jak rwnie przez ochotnicze oddziay Freikorpsu. Te ostatnie utrzymyway cise zwizki z regularn armi i odgryway czoow rol w przywracaniu porzdku oraz amaniu wadzy rad robotniczych i onierskich, jak rwnie w walkach z Polakami i Rosjanami w pastwach batyckich oraz na niemiecko-polskich terenach przygranicznych. Bojownicy Freikorpsu o autorytarnych, podobnie jak Hitler, pogldach, przywizani do nacjonalistycznego wizerunku Frontkampferw (bojownikw frontowych), mieli sta si bogatym rdem zasilajcym szeregi nazistw i innych ekstremistycznych organizacji. Rywalizujcym z socjaldemokratami niezalenym socjalistom (USPD) i komunistom zabrako przywdcw, zdolnych do zmobilizowania masowego poparcia dla ich programu rewolucyjnego socjalizmu, i ruch ten pozostawa podzielony, z niejasno okrelonymi celami. Poza dzikim daniem nacjonalizacji kopal grnikw z Zagbia Ruhry, ktre byo bardziej syndykalistyczn odpowiedzi na bezporednio ich dotykajce krzywdy materialne (kontrola robotnicza) ni pierwszym krokiem w kierunku gospodarki socjalistycznej, tymi, ktrzy strajkowali i walczyli, kierowaa wrogo klasowa do pracodawcw, nienawi do militaryzmu i rozczarowanie do rzdu z socjalistycznymi ministrami, gotowego do uycia wojska przeciwko robotnikom. Po pacyfikacji Zagbia Ruhry w kwietniu 1920 roku fala strajkw i demonstracji opada, pozostawiajc radykaln lewic pokonan a niemieck klas robotnicz trwale

podzielon. Dla tych, ktrzy uznawali marksistowski pogld, i adna rewolucja nie jest godna tej nazwy, jeli nie prowadzi, tak jak rewolucja z 1917 roku w Rosji, do trwaej zmiany stosunkw midzy klasami, rewolucja niemiecka z lat 1918-1920 nie bya wcale rewolucj. W najlepszym razie, podobnie jak rewolucja niemiecka z lat 1848-1849, bya rewolucj niepen. Zapoyczajc okrelenie A.P. Taylora odnoszce si do wydarze lat 18481849, mona by powiedzie, e rwnie w latach 1918-1920 niemiecka historia osigna punkt zwrotny - i nie zdoaa dokona zwrotu. Tak to wyglda teraz, ale bynajmniej nie wygldao tak wwczas. To, do czego doprowadzia rewolucja w Rosji (i cigy jej wpyw), spowodowao, e strach przed jej rozszerzeniem si by dominujc cech polityki europejskiej po wojnie nawet w takim kraju jak Wielka Brytania, ktry nie zosta pokonany i w ktrym nie wydarzyo si nic poza seri strajkw. Strach ten by o wiele wikszy w Europie rodkowej, gdzie wojna i klska spowodoway radykalne zmiany granic, obc okupacj, inflacj, cige zamieszki i walki. Radziecka propaganda wskazywaa na rych rewolucj w Niemczech jako na decydujcy krok w kierunku rewolucji wiatowej, a wiadomoci o proklamowaniu republik Rad, wiosn 1919 roku, na Wgrzech i w Bawarii oraz ofensywie Armii Czerwonej na Polsk latem 1920 roku uzasadniay te obawy. Kolejne powstania kierowane przez komunistw wybuchy w latach 1921 i 1922 w rodkowych Niemczech oraz w Hamburgu w padzierniku 1923 roku. Fakt, i wszystkie te prby zdobycia wadzy zakoczyy si fiaskiem i zostay atwo stumione, oraz e Polakom udao si wypdzi Armi Czerwon ze swego kraju, nie rozproszy wraenia, e w latach 1918-1923 Niemcy tylko o wos unikny rewolucji. Komunici (Kommunistische Partei Deutschlands, w skrcie KPD) uczynili wszystko, co leao w ich mocy, aby wraenie to podtrzyma, argumentujc, e gdyby ruch robotniczy nie podzieli si i nie zosta zdradzony przez SPD, rewolucja zakoczyaby si sukcesem i - jeli robotnicy zjednocz si wok KPD tak wanie zakoczy si nastpnym razem. Podtrzymywanie mitu o marksistowskiej rewolucji, ktra omal nie udaa si i moe zosta powtrzona, byo rwnie korzystne dla radykalnej prawicy, jak dla radykalnej lewicy i stao si jednym z gwnych powodw powstawania partii faszystowskich w caej Europie. W Niemczech korzyci, jakie siy te wycigny z tego faktu, zostay dodatkowo wzmocnione przez dwa wydarzenia. Po pierwsze, tymczasowy rzd republikaski zmuszony by zwrci si do niemieckiego korpusu oficerskiego i do urzdnikw byego cesarskiego aparatu pastwowego o pomoc w stumieniu groby rewolucji i utrzymania, po klsce, jednoci pastwa. Umoliwio to byej elicie rzdzcej - oficerom, urzdnikom, sdziom, przedstawicielom wolnych zawodw i kadrom kierowniczym - zachowanie w ramach nowego systemu znacznej czci ich wadzy. Po drugie, rozwj sytuacji nie przekona byych klas rzdzcych do systemu republikaskiego, ktry robi wszystko co w jego mocy, aby uchroni Niemcy przed tymi dowiadczeniami, jakie stay si udziaem

Rosji. Bye klasy rzdzce, ktre wci miay bardzo siln pozycj w spoeczestwie, oskaray republik o spowodowanie klski Niemiec, o przyjcie kartagiskich warunkw pokoju narzuconych przez aliantw i niejako zastpczo - w warunkach silnej, autorytarnej wadzy, do ktrej Niemcy byli przyzwyczajeni - o utworzenie sabego rzdu, zachcajcego do baaganu i rebelii. Taka interpretacja wydarze bya parodi prawdy, ale umoliwiaa jej autorom zepchnicie odpowiedzialnoci za przegranie wojny na system parlamentarny i dostarczaa oburzonej opinii publicznej koza ofiarnego, odpowiedzialnego za doznane upokorzenia dumy narodowej. Podczas wyborw przeprowadzonych w styczniu 1919 roku w celu wyonienia Zgromadzenia Narodowego, ktre miao opracowa konstytucj dla nowej republiki, 76 procent gosw otrzymay trzy partie popierajce demokracj parlamentarn, choby tylko jako najlepsze moliwe zabezpieczenie przed rzdami rad robotniczych i onierskich. Partiami tymi byy: SPD, katolicka partia Centrum i liberalna Niemiecka Partia Demokratyczna (DDP). Zgromadzenie opracowao konstytucj (nazwan konstytucj weimarsk od nazwy miasta, w ktrym obradowao Zgromadzenie), ktra, po raz pierwszy w historii Niemiec, ustanawiaa rzeczywisty system demokracji parlamentarnej, czyli Republik Weimarsk (czsto okrelan w skrcie jako Weimar). Jednake drugie wybory, przeprowadzone w czerwcu 1920 roku w celu wyonienia pierwszego Reichstagu, czyli parlamentu, radykalnie zredukoway 76procentow wikszo z 1919 roku do 47-procentowej mniejszoci. Partie popierajce nowy system demokratyczny uzyskay w roku 1920 zaledwie 11 milionw gosw, a nie 19 milionw jak w roku 1919, i stany w obliczu podwjnej opozycji - prawicowej, na ktr w porwnaniu z rokiem 1919, pado prawie dwa razy wicej gosw (odpowiednio 5,6 miliona i ponad 9 milionw gosw) oraz skrajnie lewicowej, ktra uzyskaa ponad dwa razy wicej gosw (nieco ponad 2 miliony i 5,3 miliona). Tak wic po dziesiciu miesicach od ogoszenia demokratycznej konstytucji jej twrcy i zwolennicy znaleli si w mniejszoci, ktrej nigdy ju nie mieli by w stanie przeksztaci w wikszo. W rezultacie Republika Weimarska znalaza si w defensywie i nigdy nie powoaa stabilnego, demokratycznego rzdu. W latach 1920-1930 przecitny okres trwania jej dwudziestu koalicyjnych rzdw wynosi zaledwie 8,5 miesica, a po upadku tego, ktry utrzymywa si najduej, czyli wielkiej koalicji z lat 1928-1930, nastpio w istocie zawieszenie konstytucji, co umoliwio powoywanie pozaparlamentarnych gabinetw prezydenckich. Radykalna opozycja lewicowa, niezaleni socjalici i komunici, bya stale przedstawiana jako gwne zagroenie dla niemieckiej demokracji, ale prawdziwe zagroenie stanowia prawica. Elementem czcym wszystkie prawicowe ugrupowania by nacjonalizm, ch wymazania haby z roku 1918 i zadouczynienia zranionej dumie, zwaszcza dumie niemieckiej armii. Wielu Niemcw odmawiao uznania faktu, i zostaa ona kiedykolwiek pobita. Przed klsk w roku 1918 nacjonalizm odgrywa raczej rol jednoczc ni wywoujc podziay w spoeczestwie niemieckim. Ukuto specjalne

sowo: socjalimperializm, na okrelenie funkcji nacjonalizmu, polegajcej na kierowaniu napi spoecznych na zewntrz w formie agresywnej polityki zagranicznej i militarnej. To zjawisko mona byo obserwowa rwnie w innych krajach, takich jak Wielka Brytania, ale szczeglnie wyranie wystpowao ono w Niemczech, gdzie najbardziej rozpowszechniony pogld na temat wasnego kraju gosi, i doczy on pno do grona wielkich mocarstw i dlatego musi to wyrwna energicznym podkreleniem swych praw. Natomiast funkcja powojennego niemieckiego nacjonalizmu bya odwrotna: agresywno prawicowych partii nacjonalistycznych kierowaa si do wewntrz, przeciwko Republice, rzdowi listopadowych kryminalistw, ktrzy zdradzili kraj i zgodzili si na jego upokorzenie. Patriotyzm wykorzystywano jako haso jednoczenia si w celu obalenia wadzy, a nie, jak przed rokiem 1918, jej popierania. Tempo i rozmiary zmian gospodarczych i spoecznych w Niemczech w okresie midzy zjednoczeniem w latach szedziesitych XIX wieku i wybuchem wojny w 1914 roku spowodoway powane konflikty interesw i napicia socjalne. Zjawiska te czasowo ustpiy w okresie wojny, ale pojawiy si znowu jeszcze przed jej zakoczeniem i zostay dodatkowo wzmocnione kiesk nadziei nacjonalistw oraz strachem przed rewolucj. W latach 1919-1923 Niemcy byy krajem, ktrego spoeczestwo przeywao wstrzs sigajcy najgbszych korzeni. Szczeglnie dotyczyo to duej niemieckiej klasy redniej (Mittelstand). Na pocztku XX wieku Niemcy rozrniali wysz klas redni (dobrze prosperujcych przedstawicieli wolnych zawodw, bogatych przedsibiorcw i dyrektorw duych przedsibiorstw, wyszych rang urzdnikw pastwowych), w coraz wikszym stopniu identyfikowan z historyczn klas wysz od niszej klasy redniej zoonej z drobnego mieszczastwa, czyli prawdziwej Mittelstand. Ta z kolei bya podzielona na star klas redni (Alte Mittelstand) -niezalenych sklepikarzy, kupcw i przedsibiorcw dziaajcych w ograniczonej skali, czsto w firmach rodzinnych, a take drobnych i rednich rolnikw, w istocie pracujcych na wasny rachunek, oraz na now klas redni (Neue Mittelstand) zoon z armii urzdnikw, drobnych funkcjonariuszy pastwowych oraz pracownikw umysowych w firmach handlowych i aparacie pastwowym (w tym nauczycieli) - czyli ludzi utrzymujcych si gwnie z zarobkw i bardzo wyczulonych na sprawy swego statusu. W cigu dwudziestu piciu lat przed rokiem 1914 na Mittelstand (czsto okrelan jako przegran w procesie modernizacji) wywierany by coraz silniejszy nacisk ekonomiczny ze strony duych korporacji, czyli niejako z gry, oraz nacisk socjalny ze strony zorganizowanego ruchu zwizkowego, czyli z dou. Zjawiska te wywoay w polityce klasy redniej ruch w kierunku prawicowego radykalizmu, radykalizmu wojowniczego, antysemickiego i nacjonalistycznego W warunkach powojennych Niemiec, charakteryzujcych si niestabilnoci polityczn inflacj i aktami przemocy, Mittelstand czua si dodatkowo zagroona zaamaniem si dotychczasowych zasad i uznanych wartoci, a take niepewnoci co do wasnej przyszoci.

Postawy spoeczne i nacjonalizm starszych pokole w sposb charakterystyczny poczyy si z deniami do restauracji monarchii. Ale radykalizacja postaw rozpocza si jeszcze przed wojn rwnie wrd modszego pokolenia w ramach rewolty, ktra przekroczya granice pastw i ktrej francuscy, woscy oraz niemieccy pisarze przypisywali te same ideay, ktre stay si zapleczem powojennego ruchu faszystowskiego. De Tocqueville wykaza sw zwyk spostrzegawczo, kiedy napisa do francuskiego proroka rasizmu, hrabiego de Gobineau, po opublikowaniu przez niego w latach 1853-1855 Szkicu na temat nierwnoci ras ludzkich (Essai sur linegalite des races humaines): Sdz, e los sprawi, i Paska ksika powrci do Francji z zagranicy, zwaszcza z Niemiec. W Europie tylko Niemcy posiadaj ten szczeglny talent roznamitniania si tym, co uznaj za abstrakcyjne prawdy, nie biorc pod uwag ich praktycznych konsekwencji. Wrd owych prawd znajdoway si te dotyczce wyszoci rasowej, antysemityzmu i darwinizmu spoecznego. Nowa fala z przeomu stuleci gono przeciwstawiaa idea heroizmu i niebezpiecznego ycia buruazyjnemu etosowi materializmu i konserwatyzmu, uczucie oraz intuicj - intelektowi, kult irracjonalizmu - owieceniowej wierze w racjonalizm, dziaanie -rozumowi. W wiadomoci niemieckich intelektualistw wojna spotgowaa do punktu szczytowego poczucie odrbnoci od Zachodu i stopia niemiecki nacjonalizm z odrzuceniem zachodnich wartoci; przeciwstawiajc Kultur cywilizacji, ludow (volkisch) wiar w unikalno niemieckiej kultury uniwersalizmowi owiecenia. Zarwno Kultur, jak i Volk (z jego przymiotnikiem volkisch) byy podstawowymi terminami w niemieckiej ideologii prawicowej, terminami zawierajcymi w sobie adunek emocjonalny, niedokadnie oddawany przez tumaczenie ich jako kultura, lud czy rasa. Wedug Oswalda Spenglera, ktrego Upadek wiata zachodniego wydany w latach 1918-1922 wywar olbrzymie wraenie, Kultur ma dusz w przeciwiestwie do cywilizacji bdcej francusk koncepcj oznaczajc najbardziej sztuczny i powierzchowny stan, do ktrego zdolna jest ludzko. Niemieckie zastosowanie tego sowa zawierao w sobie przekonanie o wyszoci niemieckiej Kultur jako wyrazu intensywnoci uczu i idealizmu, nie spotykanych w innych kulturach europejskich. Podobnie Volk i volkisch wyraay to, co miao by o wiele szerszym i zabarwionym uczuciowo dowiadczeniem niemieckim, niedoskonale rozumianym i podzielonym, jeli w ogle wchodzio to w gr, przez tych, ktrzy okrelali si jako ludy lub narody. Wyrazy Volk i volkisch oznaczay zwizek grupy ludzi poczonych wspln tosamoci rasow, stanowic rdo ich indywidualnoci i zdolnoci twrczych. Volk byo ulubionym sowem Hitlera. Byo zakorzenione w jego rodzinnej ziemi; jego organiczna wsplnota (Volks-gemeinschaft) chronia swych czonkw przed uczuciem wyobcowania. W kategoriach politycznych ludowa (volkisch) ideologia gloryfikowaa wojn, odnow poprzez zniszczenie, cenic je znacznie wyej ni internacjonalizm i pacyfizm; stawiaa si i jedno narodu nad wolnoci jednostki, dyktatorskie

pastwo i elitaryzm nad parlamentarn demokracj i egalitaryzm. Straszliwa klska z roku 1918 spotgowaa te uczucia. Dla Frontkampfera, ktry mia wystarczajco wiele trudnoci w przystosowaniu si do banalnoci pokojowego ycia byo nie do zniesienia, e wojna skoczya si klsk Niemiec i triumfem Zachodu. Ludzie ci byli gotowi da posuch kademu, kto obnayby zdrad, za pomoc ktrej tego dokonano, dostarczyby kozw ofiarnych w postaci ydw i marksistw i zaoferowa nadziej odwetu. Czowiek, ktry mia odegra t rol, zosta w kocu listopada 1918 roku zwolniony ze szpitala i odby powrotn podr do Monachium przez kraj, ktrego nie poznawa. Podobnie wielkim szokiem jak klska Niemiec by dla niego spektakl (jak to odbiera) w wykonaniu tych, ktrych najbardziej nienawidzi - socjaldemokratw, bolszewikw i ydw (nie rozrnia ich) -jako nowych panw Niemiec. W rezultacie powstania robotnikw i onierzy, na ktrego czele sta idealistyczny lewicowy socjalista ydowski Kurt Eisner, po tysicletnim panowaniu abdykowaa dynastia Wittelsbachw. Proklamowano Republik Bawarsk. Hitler, nie majc zajcia ani domu, do ktrego mgby powrci, trzyma si munduru. Zameldowa si w monachijskich koszarach swego puku tylko po to, aby zasta zaniedbane i brudne budynki, zanik wszelkiej dyscypliny oraz nowo powoan rad oniersk. W tej sytuacji zgosi si na ochotnika do suby wartowniczej w obozie dla jecw wojennych w Traunstein i nie powrci do Monachium a do marca 1919 roku. Do tego czasu, zwaszcza po zamordowaniu Eisnera przez ksicia Arco-Valleya, prawicowego oficera, sytuacja w Bawarii zaostrzya si. Zaoycielski zjazd III Midzynarodwki (komunistycznej), ktry zebra si w Moskwie z udziaem delegacji z 19 pastw, wezwa robotnikw wszystkich krajw do czenia si w poparciu dla Zwizku Radzieckiego - ojczyzny robotnikw. Na Wgrzech Bela Kun, ydowski komunista, ktry - jak donosia prasa niemiecka - mianowa dwudziestu piciu komisarzy ydowskiego pochodzenia na czn ich liczb trzydziestu dwu, proklamowa Republik Rad. W kwietniu umiarkowany socjaldemokratyczny rzd Bawarii, ktry obj wadz po zamordowaniu Eisnera, zosta zmuszony do opuszczenia Monachium w rezultacie lewicowego zamachu stanu, proklamujcego Republik Rad. Na czele wadz tej republiki stanli trzej emigranci rosyjscy, z ktrych dwch byo rwnie ydami. Podczas obchodw wita l maja na Placu Czerwonym Lenin owiadczy: Wyzwolona klasa robotnicza czci sw rocznic nie tylko w Rosji radzieckiej, ale rwnie na radzieckich Wgrzech i w radzieckiej Bawarii. Popieszy si jednak: w Monachium i w Budapeszcie czerwoni zostali zmiadeni si. Hitler by naocznym wiadkiem objcia przez komunistw wadzy w Monachium, a take kontrataku armii i Freikorpsu, ktry pooy temu kres. Towarzyszce tej akcji masakry pochony setki istnie ludzkich. Dopiero po tym epizodzie Hitler ujawni si, skadajc zeznania przed komisj wojskow powoan w celu zidentyfikowania osb zaangaowanych w system wadzy radzieckiej. Pniej Okrgowe

Dowdztwo Armii wysao go na kurs indoktrynacji prowadzony przez mylcych w sposb narodowy profesorw z uniwersytetu monachijskiego. Pewnego dnia jeden z profesorw, historyk K. A. von Muller, nie mg wyj z sali wykadowej, poniewa przejcie byo zablokowane przez grup zafascynowanych ludzi, stojcych wok czowieka, ktry przemawia do nich bez przerwy i z rosnc pasj dziwnie gardowym gosem. Miaem dziwne uczucie, e ten czowiek czerpie siy z wzniecanego przez niego samego podniecenia. Zobaczyem blad, szczup twarz pod nieporzdnie opadajcym pasmem wosw, z wsko przycitymi wsami i uderzajco duymi, blado-niebieskimi oczami o zimnym, fanatycznym blasku. Po ukoczeniu kursu Hitler, bdcy wci na utrzymaniu armii, awansowa do oddziau owiaty w obozie dla powracajcych onierzy w Lechfeld. Tam wanie zacz rozwija swj dar przekonywania. Jako czonek tego oddziau na polecenie swego przeoonego, kapitana Mayra, Hitler przygotowa wypowied do sprawozdania o zagroeniu stwarzanym dzisiaj przez ydostwo dla naszego narodu. Jest to jego pierwsze zachowane owiadczenie (datowane 16 wrzenia 1919 roku) na temat kwestii, ktr mia uczyni dla siebie charakterystyczn. W owiadczeniu tym czyni istotne rozrnienie: Antysemityzm wynikajcy wycznie z przyczyn emocjonalnych znajdzie swj ostateczny wyraz w formie pogromw. Natomiast antysemityzm rozumowy musi prowadzi do planowej opozycji prawnej i eliminacji przywilejw ydw. Ale jego ostateczny cel musi absolutnie polega na cakowitym usuniciu ydw. Tylko rzd siy narodowej, nigdy za rzd narodowej niemocy, bdzie w stanie osign oba te cele. Polityczny testament Hitlera, podyktowany w roku 1945 w podziemnym bunkrze w Berlinie bezporednio przed mierci, zawiera te same pogldy. Kocowy fragment nawizuje do jego najwczeniejszych obsesji: Nade wszystko wzywam przywdcw narodu i ich podwadnych do skrupulatnego przestrzegania praw rasowych, do bezlitosnego przeciwstawiania si powszechnemu trucicielowi wszystkich narodw, midzynarodowemu ydostwu. Hitler by rwnie zatrudniany przez Dowdztwo Okrgu w Monachium w innym charakterze, jako cznik prowadzcy obserwacj oszoamiajce rnorodnych radykalnych ugrupowa prawicowych, ktre rozprzestrzeniy si w Bawarii. Wanie w tym charakterze 12 wrzenia 1919 roku poszed na zebranie jednego z takich ugrupowa, Niemieckiej Partii Robotniczej, zaoonej przez lusarza z monachijskich warsztatw kolejowych, Antona Drexlera, oraz dziennikarza sportowego, Karla Harrera. Podczas dyskusji kto zaproponowa oderwanie Bawarii od Rzeszy i poczenie jej z Austri. Hitler nie mg tego spokojnie sucha; wczy si i gwatownie zaatakowa przedmwc. Drexler by pod wraeniem wypowiedzi Hitlera i namawia go, aby przyszed znowu. Wcisn mu te napisan przez siebie broszur Moje polityczne przebudzenie. Raport Hitlera nie by entuzjastyczny: grupa nie miaa pojcia, jak zwerbowa wiksz liczb zwolennikw i nie bardzo jej na tym zaleao. Z

drugiej jednak strony, jeli mia zamiar wczy si do polityki, musia gdzie zacz. adna z istniejcych partii mu nie odpowiadaa, adna nie stworzyaby te odpowiednich moliwoci dziaania nieznanemu przybyszowi. Niemiecka Partia Robotnicza stanowia zalek organizacji, may i wystarczajco nieznany, aby dao si przeksztaci go w co innego: w parti zdoln do przycignicia mas (adna z istniejcych partii prawicowych nie okazaa si do tego zdolna) w sposb, jaki czyni to zarwno Lueger, jak i jego przeciwnicy, socjaldemokraci, w Wiedniu. Tak wic po drugiej wizycie, tym razem na posiedzeniu komitetu, i dwch dniach waha (zawsze charakterystycznych dla sposobu podejmowa decyzji przez Hitlera), przyj propozycje wstpienia do Niemieckiej Partii Robotniczej jako czonek odpowiedzialny za rekrutacj i propagand. Rozpocz od pisania zaprosze i wysyania zawiadomie o otwartym spotkaniu. Kiedy spotkanie to odbyo si 16 padziernika 1919 roku z udziaem zaledwie niewiele ponad stu osb, Hitler zelektryzowa obecnych namitn tyrad i zebra od nich 300 marek. Mwiem przez trzydzieci minut i to, co zawsze przeczuwaem w gbi serca nie majc moliwoci sprawdzenia, okazao si tam by prawd: mogem wygosi dobre przemwienie. Miao si to okaza doniosym odkryciem. Spotkanie w padzierniku 1919 roku nie byo na tyle liczne, aby Hitler mj zademonstrowa wszystkie efekty, ktre by w stanie uzyska, jeli mia odpowiednie warunki. Taka okazja nadarzya si 24 lutego 1920 roku, kiedy prawie 2 tysice osb zapenio Festsaal w Hofbrauhausie. Hitler nie by wymieniony jako gwny mwca, a kiedy zabra gos, musia stawi czoo haaliwej opozycji, ktra doprowadzia do bjki na sali. Opanowa jednak te zamty, uzyska zgod na zmian nazwy partii na Narodowosocjalistyczn Niemieck Parti Robotnicz (wkrtce skrcon na Nazi) i nalega na zaprezentowanie jej liczcego 25 punktw niezmienialnego programu zgromadzonym dajc od nich powiedzenia tak lub nie. W retrospekcji Hitler wyolbrzymi swj sukces, przeksztacajc go w triumf czego nie potwierdzaj wczesne relacje prasowe. Ale jest prawd, e dla niego te dowiadczenie miao decydujce znaczenie. To bya chwila, w ktrej jego decyzja powicenia si polityce staa si rzeczywistoci. Odtd odda si doskonaleniu umiejtnoci wzbudzania emocji na masowych wiecach, czynic z niej podstaw swej kariery. Bya to nie tylko umiejtno szczeglna, ale i taka, ktrej nie posiad w rwnym stopniu aden inny niemiecki polityk i ktra odrniaa go wyranie od Stalina. Ten ostatni bowiem nie mia jej nigdy. IV Wkrtce po przemwieniu w Hofbrauhausie, l kwietnia 1920 roku, Hitler zosta zwolniony z armii, chocia nadal utrzymywa z ni bliskie kontakty. Podobnie jak Stalin dwadziecia lat wczeniej, powici si cakowicie pracy agitatora i stara si pozyska jak najhojniejszych sponsorw. Mieszka w jednym skromnie umeblowanym pokoju. Jednake

w odrnieniu od Stalina dziaa otwarcie i mia protektorw, do ktrych mg si zwrci. Cel, jaki sobie postawi, by podobny do celu Stalina w pierwszym dziesicioleciu XX wieku - dokonanie rewolucji oraz spowodowanie wci niejasno okrelonego odrodzenia narodowego, ktrego pierwszym etapem miao by obalenie obecnego rzdu. By przywdc - pisa Hitler - oznacza by zdolnym do pocigania za sob mas. ywi pogard dla konserwatywnych nacjonalistw, odizolowanych od wikszej czci narodu barierami przesdw klasowych; rwnie pogardliwie odnosi si do prawicowych grup ludowych (volkisch), ktre zachowyway swe przekonania dla siebie i rozmawiay lub kciy si - tylko z podobnie mylcymi. Dy do stworzenia nacjonalistycznego odpowiednika masowej partii socjaldemokratycznej, ktra wywara na nim tak wielkie wraenie w Wiedniu. Naley jednak pamita o tym, e mwimy o okresie historycznym przed wynalezieniem telewizji, kaset wideo i magnetofonw, kiedy zarwno radio, jak i kino znajdowao si jeszcze w powijakach. Gdyby Hitler przed dojciem do wadzy mia dostp do radia i telewizji, nie ulega wtpliwoci, e wykorzystaby te rodki przekazu w sposb maksymalny. Nigdy aden polityk nie okaza si wikszym entuzjast i nie by lepiej zorientowany w sprawach techniki. Dowodzi tego nie tylko dziaalno Hitlera w czasie II wojny wiatowej, ale rwnie jego pasja do samochodw oraz korzystanie z samolotw w celu podbudowania zarwno wizerunku wasnego, jak i wizerunku partii. Ale w tych pierwszych latach skupia si na masowych wiecach publicznych. Zaczyna od jednego wiecu tygodniowo, przewanie w Monachium, czasami w pobliskich miastach, przy czym wystpowa zarwno w roli organizatora, jak i gwnego mwcy. By to najlepszy sposb cigania na siebie uwagi i pozyskiwania nowych zwolennikw. Wielokrotnie opisywano Hitlera jako mwc i jego hipnotyczny wpyw na suchaczy. Pierwsze jego prby w tej dziedzinie byy prymitywne w porwnaniu z przemwieniami z lat trzydziestych, z ich wyrafinowan gr sceniczn i pewnoci siebie, bdc rezultatem wieloletniego dowiadczenia. Ale podstawowe elementy, na ktrych budowa, byy obecne od samego pocztku. Celem Hitlera, co wielokrotnie podkrela w Mein Kampf, nie byo przekonanie suchaczy za pomoc argumentw, ale apelowanie do ich uczu: Psychika szerokich mas poddaje si tylko temu, co jest silne i bezkompromisowe. Podobnie jak kobieta, ktrej wraliwo wewntrzna znajduje si nie tyle pod panowaniem abstrakcyjnego rozumowania ale pod wpywem niejasnej emocjonalnej tsknoty za si, ktra uzupenia jej istnienie, i ktra raczej ugiaby si przed silnym mczyzn, ni dominowaa nad miczakiem - rwnie i masy wol wadc od petenta, wikszym poczuciem bezpieczestwa psychicznego przepenia je doktryna nie tolerujca innych ni liberalne nauki, dajce im moliwo wyboru. Masy maj bardzo niewielkie wyobraenie, jak dokona takiego wyboru, i s skonne uwaa, e zostay pozostawione wasnemu losowi. Nie ywi wikszych oporw przed poddaniem si intelektualnemu terroryzmowi [...]

Dostrzegaj tylko bezlitosn si i brutalno jej wypowiedzi, ktrym zawsze w kocu ulegaj. Aby osign taki skutek, Hitler stara si przekona suchaczy o szczeroci i sile swoich uczu. Ludzie wierz - pisa Nietzsche - w prawdziwo tego wszystkiego, co wydaje si by przedmiotem ich silnej wiary. Hitler czsto sprawia wraenie, i podniecony tym, co mwi, traci nad sob kontrol. Jednake nauczy si, waciwej mwcom i aktorom, sztuki zatrzymywania si na krok przed zerwaniem kontaktu ze suchajcymi oraz rnicowania efektw poprzez znianie gosu, uciekanie si do sarkazmu lub przechodzenie od zajadego potpiania kryminalistw, ktrzy zdradzili ojczyzn, do gorcych deklaracji wiary w zdolno Niemiec do ponownego powstania w odrodzonej potdze. Podczas przemwie, ktre czsto trway dwie godziny lub duej, nie popenia bdu cigego perorowania do swoich suchaczy. Mg przyprawi ich o miech swoj mimik i uzyska ich aprobat szybk i dowcipn odpowiedzi na zaczepki krzykaczy. Spdza dugie godziny przed lustrem, wiczc gesty i wyraz twarzy. Studiowa take zdjcia wykonywane podczas jego przemwie przez Heinricha Hoffmanna i wybiera te, na ktrych jako mwca wydawa si by najbardziej przekonujcy, odrzucajc pozostae. W Mein Kampf Hitler utrzymuje, e skuteczna propaganda winna czy w sobie upraszczanie z powtarzaniem: musi ograniczy si do kilku spraw i cigle je powtarza. Zachowane notatki z jego wczesnych przemwie dowodz, z jak starannoci planowa kolejno tematw i wynajdywa najtrafniejsze sformuowania. Rwnie wielk wag przywizywa do miejsca i czasu zwoywania wiecw: S sale, ktre niezmiennie uniemoliwiaj wytworzenie w nich korzystnej atmosfery [...] We wszystkich tych przypadkach ma si do czynienia z problemem wpywu na wolno woli czowieka [...] Rankiem i w cigu dnia wydaje si, e sia ludzkiej woli buntuje si przy uyciu caej swej energii przeciwko kadej prbie narzucenia jej innej woli lub opinii. Natomiast wieczorem atwo poddaje si dominacji woli silniejszej. Uzupenieniem jego przygotowa, ktre suyo mu do staej weryfikacji ich stanu, byo jego wyczulenie na reakcje suchaczy: Mwca otrzymuje stale wskazwki od ludzi, do ktrych przemawia [...] Zawsze bdzie niesiony przez wielkie masy w taki sposb, e ywe emocje jego suchaczy powoduj napyw waciwych sw do jego warg, takich, ktrych potrzebuje, aby przemawia do ich serc. Jeeli popeni nawet najmniejszy bd, ma przed sob yw korekt. To wyjania, dlaczego Hitler przeznacza tyle czasu na rozgrzewk wyczucie nastroju suchaczy a do znalezienia najlepszego sposobu na nawizanie z nimi kontaktu. Chocia czsto mia trudnoci z nawizaniem stosunkw midzyludzkich z konkretnym czowiekiem, to jednak wyjtkowo dobrze porozumiewa si z masow widowni. Ale niezalenie od tego, jak silne byo wraenie spontanicznoci, jak niepohamowany by potok sw wydobywajcy si z jego ust, ci, ktrzy znali go dobrze, wyraali opini, e nigdy nie dawa ponosi si

wzbudzanemu przez siebie entuzjazmowi, e wiedzia bardzo dobrze, co mwi i jaki efekt zamierza wywoa. Tym, co czynio Hitlera niebezpiecznym, byo poczenie fanatyzmu i wyrachowania. Aby nakoni bawarskich politykw (w pierwszej kolejnoci) i bawarsk opini publiczn do tego, by brali go powanie, Hitler musia zaprezentowa si wiatu, sprawi, aby jego nazwisko stao si znane. Niezalenie od tego, czy miali si z nas, czy nas wyzywali, czy te okrelali nas jako gupcw i kryminalistw - pisa w Mein Kampf najwaniejsze byo to, e nas zauwaali. Bardzo pomocne w zdobyciu rozgosu okazao si zakupienie (w grudniu 1920 roku) przez grup zwolennikw Hitlera z Monachium, ktrzy wyoyli na to pienidze, stojcej u progu bankructwa gazety Volkischer Beobachter, przeksztaconej w organ partyjny. Dla Hitlera klska Niemiec bya zdrad, a rewolucja atakiem na wszystko, w co wierzy. Ale wydarzenia te stay si dla niego rwnie okazj do uoglnienia i nadania politycznego wymiaru rozgoryczeniu i nienawici, ktre zrodziy w nim poraki doznane przed rokiem 1914. Stay si te pretekstem do zaprezentowania swych odczu suchaczom, ktrzy je podzielali. W jego przekonaniu nard niemiecki bardziej ni kiedykolwiek zagroony by przez wrogw wewntrznych - socjalistw, komunistw, ydw - cile wsppracujcych z wrogami zewntrznymi, Francuzami i ich sojusznikami, ktrzy narzucili Niemcom traktat wersalski i doprowadzili ich do ndzy reparacjami, oraz bolszewikami, ktrzy grozili im czerwonym terrorem. W Bawarii byo stosunkowo atwo zrzuca win na republikaski rzd w Berlinie, listopadowych kryminalistw, ktrzy powinni by odsunici od wadzy. By to czas, kiedy w Europie chtnie dawano posuch teoriom spiskowym. W Niemczech lat dwudziestych niezwykym zainteresowaniem cieszyy si Protokoy Mdrcw Syjonu, majce przedstawia wiatowy spisek ydowski zmierzajcy do zniszczenia cywilizacji chrzecijaskiej i zbudowania wiatowego pastwa ydowskiego. Spisek w mia by ukartowany w Bazylei w roku 1897 podczas pierwszego kongresu syjonistycznego. Protokoy byy w rzeczywistoci faszerstwem spreparowanym przez carsk tajn policj i po raz pierwszy opublikowanym w 1903 roku. Przetumaczone na wiele jzykw, weszy do klasyki antysemickiej propagandy i zostay skwapliwie wykorzystane przez Hitlera, ktry uczyni z antysemityzmu jeden z gwnych tematw swych przemwie z pocztku lat dwudziestych. Ale nigdy nie omieszka poczy sw potpienia z namitnym odwoaniem si do dumy narodowej i wezwaniem do narodowej odnowy, co budzio w jego suchaczach tak potrzebn im nadziej i pozostawiao ich raczej w nastroju egzaltacji ni depresji. Hitler stopniowo obudowywa masowe wiece wymylnym rytuaem, ktrego kulminacj byy niezwyke spektakle podczas norymberskich zjazdw partii w latach trzydziestych. Widowiska na tak skal wymagay nakadw ze strony pastwa i dyktatora, ktry chciaby je wykorzysta, ale Hitler zacz skada poszczeglne ich elementy ju na pocztku lat dwudziestych, kiedy byy jeszcze wielk nowoci.

Znajdoway si wrd nich olbrzymie plakaty i sztandary partyjne, dla ktrych celowo wybra kolor czerwony, aby sprowokowa lewic; emblemat swastyki; pozdrowienie Heil Hitler!; masowe defilady w stylu wojskowym; uroczyste wrczanie sztandarw i odznak partyjnych. Wiele godzin wertowa Hitler stare magazyny powicone sztuce i wiele godzin przesiedzia w dziale heraldycznym Monachijskiej Biblioteki Pastwowej, poszukujc takiego rysunku ora, ktry by mu odpowiada, do oficjalnej pieczci partii, a pierwszy list oklny, wydany przez niego jako przewodniczcego partii (z 17 wrzenia 1921 roku), powicony by w znacznej mierze symbolom partyjnym, ktre szczegowo opisa. Czonkowie partii mieli obowizek noszenia stale jej emblematu. Podczas wiecw umiejtnie potgowano napicie: przy akompaniamencie muzyki wojskowej i pieni patriotycznych wkraczay w zwartym szyku doborowe oddziay, pochylajc w pozdrowieniu niesione sztandary. Wszystko to poprzedzao celowo opniane przybycie Fhrera. Tych, ktrzy wyraali sprzeciw lub przychodzili po to, aby wznieca awantury, bi i wyrzuca z wiecu specjalny oddzia osikw sformowany przez Hitlera z byych czonkw Freikorpsu i z Frontkampferw oraz z ludzi przysanych mu przez Dowdztwo Okrgu Armii. Hitler z zadowoleniem obserwowa sceny przemocy, przekonany, e potrafi je opanowa oraz e przycign one poszukiwaczy mocnych wrae. Kiedy w rozmowie z Hermannem Rauschningiem powiedzia: Czy nie zauway pan, e po bjce na wiecu ci, ktrzy zostali pobici , s pierwszymi, ktrzy skadaj wniosek o przyjcie do partii? W cigu roku od wiecu w Hofbrauhausie partia zorganizowaa ponad czterdzieci dalszych w Monachium i prawie drugie tyle w okolicznych miejscowociach. Na wikszoci z nich Hitler by gwnym mwc. Teraz, kiedy odnalaz swoje powoanie, wprost rozsadzaa go energia. Liczba suchaczy czsto przekraczaa 2 lub 3 tysice. Pewnego lutowego dnia 1921 roku 6500 osb zapenio zbitym tumem olbrzymi namiot monachijskiego cyrku Krone, aby burzliwymi owacjami wita sowa Hitlera o przyszoci lub ruinie oraz jego ataki na alianckie dania reparacji. Gwatowny sposb, w jaki Hitler przej w istocie kierownictwo nad NSDAP, radykalny kierunek, w ktrym j spycha, oraz rozgos, jaki uzyska, nie budziy bynajmniej zachwytu dawnych czonkw Niemieckiej Partii Robotniczej, wchonitej przez NSDAP. Ich niezadowolenie signo szczytu w lipcu 1921 roku, kiedy, pod nieobecno Hitlera rozpoczli rozmowy o poczeniu si z innym ludowym(volkisch) ugrupowaniem Niemieck Parti Socjalistyczn i przeniesieniu wsplnej kwatery gwnej z Monachium do Berlina. Odpowied Hitlera polegaa na natychmiastowej rezygnacji, a poniewa byo oczywiste dla kadego - nawet dla jego krytykw - e bez niego NSDAP nie ma przyszoci, opozycja zaamaa si. Hitler potraktowa to jako okazj do uczynienia swej pozycji nienaruszaln. Zada i otrzyma funkcj pierwszego przewodniczcego z uprawnieniami dyktatorskimi. Wymg take powierzenie funkcji sekretarza generalnego Maxowi Amannowi, swemu byemu podwadnemu z okresu suby w armii, oraz

funkcji skarbnika partyjnego wasnemu nominatowi Franzowi Xavierowi Schwarzowi. Mg te powikszy sekretariat. Monachium miao sta si sta siedzib ruchu, a unia z innymi ugrupowaniami zostaa wykluczona. Moliwe byo tylko ich bezwarunkowe przyczenie si, a wszelkie negocjacje miay pozostawa wycznie w jego gestii. Hitler zapewni sobie w ten sposb formalne uznanie jego dominujcej pozycji i rwnoczenie ustanowi zasad przywdztwa (Fhrerprinzip) jako podstaw organizacji partii. Zasada ta, po jej przyjciu, nie tylko dawaa Hitlerowi prawo podejmowania arbitralnych decyzji, ale zastpowaa hierarchiczn struktur wadz pastwowych i armii, z jej cisym przestrzeganiem przepisw, starszestwa i procedury, koncepcj bezwarunkowej, osobistej lojalnoci dla Fhrera. Na tej zasadzie oparto cay ruch nazistowski, a pniej rwnie i pastwo nazistowskie. W miar rozwoju ruchu Niemcy byy dzielone na okrgi partyjne (Gaue), ktrych gauleiterzy, czyli przywdcy, mieli znaczn swobod w podejmowaniu decyzji i inicjatyw - ale zawsze pod warunkiem, e ich lojalno wobec Hitlera bya poza wszelkimi podejrzeniami, a sam Hitler nie postanowi inaczej. W rezultacie cay ruch zosta uzaleniony od sieci osobistych powiza, a to z kolei oznaczao, e na kadym szczeblu wadzy formowaa si klientela, kwita protekcja i wzajemne rywalizacje podobnie jak na partyjnym szczycie. Taki system nie tylko nie by przypadkowy czy nie przewidziany, ale wrcz stanowi autorytarn odpowied Hitlera dla dwch politycznych instytucji, ktrych nienawidzi biurokracji, czyli rzdw urzdnikw, i demokracji, czyli rzdw komitetw. Inn charakterystyczn dla nazistw koncepcj, uzupeniajc Fhrerprinzip, bya walka (Kampf), sowo, ktrego Hitler uy w tytule swej ksiki, stosowane pniej do okrelenia caego okresu przed rokiem 1933 Kampfzeit, czyli czasu walki. Korzystajc ze swobody, jak dawaa mu jego nowa pozycja, Hitler nada pojciom Kampf i Fhrerprinzip form instytucjonaln, powoujc latem 1921 roku SA. Inicjay te, ktre pierwotnie oznaczay Sekcj Sportow, teraz miay oznacza Sturmabteilung, czyli oddziay szturmowe, nazistowsk organizacj paramilitarn, pniej znan pod popularn nazw brunatnych koszul. Krtko przedtem na polecenie republikaskiego rzdu w Berlinie rozwizana zostaa bawarska Einwohnerwehr (milicja obywatelska) oraz kilka najbardziej znanych oddziaw Freikorpsu (Oberland Korps, Epp Korps i Brygada Ehrhardta). Wielu czonkw tych oddziaw, doprowadzonych do rozpaczy perspektyw zamiany ycia onierskiego na cywilne, przyczyo si do modszych czonkw partii nazistowskiej, ktrzy czuli si pozbawieni szansy udziau w wojnie, aby stworzy taran tego ruchu i przenie do polityki ducha frontu. W pierwszym numerze wydawanej przez SA Gazette Hitler okreli podwjn rol tej organizacji, piszc, e ma by ona nie tylko instrumentem ochrony ruchu, lecz [...] przede wszystkim szko przygotowujc do zbliajcej si walki o wolno na froncie wewntrznym. Wanie ten nacisk na cel raczej polityczny ni wojskowy odrnia SA od innych paramilitarnych organizacji prawicy, ktre po roku 1923 albo

rozwizay si, albo przeksztaciy w organizacje weteranw, jak np. Stahlhelm. Na pierwsz prb SA zostao wystawione podczas tzw. Saalschlacht (bitwy w sali) w Hofbrauhausie 4 listopada 1921 roku, kiedy Hitler stan wobec duej grupy socjalizujcych robotnikw z pobliskich fabryk, przybyych z zamiarem zerwania wiecu. Hitler dysponowa zaledwie pidziesicioma esamanami, ktrzy mogliby si im przeciwstawi. Podczas bjki, ktra wybucha w poowie jego przemwienia, esamani zostali porzdnie poturbowani, ale w kocu wygrali i pniej Hitler twierdzi, e ulice Monachium nale do nazistw. Rok pniej, w padzierniku 1922 roku (miesicu, w ktrym Mussolini sign po wadze w Rzymie), Hitler wzorujc si na woskich oddziaach Duce zorganizowa rozreklamowany wypad. W towarzystwie 800 czonkw SA (w penych uniformach) uda si do Coburga, aby uczci Dzie Niemiec w twierdzy SPD. Przedarli si przez wrogi tum i dwukrotnie przemaszerowali przez miasto jako zwycizcy. Dla uczestnikw akcji w Coburgu, ktry sta si odtd baz nazistw, wybito specjalny medal. Zorganizowana przemoc nie bya czym przypadkowym, ale miaa zasadnicze znaczenie dla nazistowskiego stylu prowadzenia polityki. SA otrzymywao rne zadania, ale wikszo z nich sprowadzaa si do stosowania przemocy, czy te - co nie mniej wane - groby jej uycia. Byo to posugiwanie si przemoc w celach politycznych, a nie militarnych. Za wroga uznawano lewic, ktrej trzeba byo rzuci wyzwanie, bi i spdza z ulic w jej wasnych robotniczych dzielnicach. A jednak Hitler cakiem szczerze przyznawa, e wiele nauczy si od lewicy. Poniewa jednak odmawia rozrnienia midzy socjaldemokratami i komunistami, ktrych okrela wsplnym mianem marksistw, nie wydawa si dostrzega pewnej bardzo istotnej cechy, wsplnej dla nazistw i komunistw. Zarwno Hitler, jak i Lenin uporczywie podkrelali wag uzyskania poparcia mas i obaj rwnie utrzymywali, e masy s niezdolne do samoorganizacji. Zarwno dla nazistw, jak i dla komunistw masy byy zasobem, ktry trzeba mobilizowa, a nie szeregami czonkowskimi, ktre naley reprezentowa. Lenin na X Zjedzie partii rosyjskiej w roku 1921 powiedzia: Tylko partia komunistyczna jest zdolna do zjednoczenia wyksztacenia i zorganizowania awangardy proletariatu i caej masy ludu pracujcego, tak aby bya ona zdolna oprze si nieuchronnym drobnomieszczaskim wahaniom. Hitler w roku 1924 napisa w Mein Kampf: Polityczne wyrobienie szerokich mas w adnej mierze nie jest dostatecznie rozwinite, aby umoliwi im zajcie wasnego stanowiska w dziedzinie okrelonego oglnego wiatopogldu politycznego. Aby te masy zmobilizowa, trzeba byo partii, ktrej rdze stanowiliby zaangaowani czonkowie organizujcy masowe mityngi, biorcy udzia w demonstracjach, wiecach, walkach ulicznych oraz powicajcy cae swoje ycie jej potrzebom. Ten sposb widzenia odrnia tak komunistw jak i nazistw od innych partii. Hitler by wystarczajco bystry, aby zda sobie spraw, e tego typu wymagania, jeli nie zostan odrzucone, tych, ktrzy je zaakceptuj,

zespol jeszcze silniej z parti, wytwarzajc wi o charakterze tyle politycznym, co religijnym - wiar Kocioa poczon z dyscyplin armii. Wielu z tych, ktrzy wstpili do NSDAP w latach dwudziestych, przycigna emocjonalna satysfakcja wynikajca z przynalenoci do ruchu (tego sowa uywano chtniej ni sowa partia) podobnie mylcych, w tym samym stopniu wyobcowanych ludzi, odrzucajcych demokratyczne pluralistyczne wartoci Republiki Weimarskiej i rwnoczenie wykorzystujcych je do spisku majcego na celu jej obalenie. Tymczasem dyli do stworzenia mikrowiata z zupenie odmiennym rodzajem spoeczestwa, wzorowanym na tym, ktre istniao na froncie w okresie wojny i ktre miao zastpi dotychczasowe. Pocztkowo lokalne organizacje miay znaczn autonomi, ale wywierano stay nacisk na realizowanie w praktyce koncepcji partii sterowanej centralnie i zdyscyplinowanej. Hitlerowi od pocztku przyznano pozycj wyjtkow. Z tego rozwin si, w poowie lat dwudziestych i w latach pniejszych, mit Hitlera (Zbawca zesany przez Opatrzno, aby wybawi nard niemiecki z jego niedoli i przywrci mu wielko), uznanie go za charyzmatycznego przywdc odpowiedzialnego tylko przed sob; tak powstaa identyfikacja ruchu z osob Adolfa Hitlera ideologii tego ruchu z jego Weltanschauung oraz spersonalizowane stosunki midzy Hitlerem i jego gauleiterami, czsto okrelane jako stosunki neofeudalne, czce ksicia z jego wasalami. V Do roku 1930 nazici pozostawali ma parti marginesu niemieckiego ycia politycznego. Kto wstpi do niej w pierwszym okresie i z jakich pobudek? Liczba czonkw wzrastaa z okoo 1100 w czerwcu 1920 roku, przez 6 tysicy na pocztku 1922 roku, do okoo 20 tysicy na pocztku roku 1923, kiedy Niemiecka Partia Socjalistyczna rozwizaa si i w drodze gosowania postanowia przyczy si (na warunkach Hitlera) do NSDAP, dajc jej w ten sposb po raz pierwszy czonkw poza Bawari. W kryzysowym roku 1923 liczba czonkw zwikszya si znacznie, osigajc w okresie puczu listopadowego poziom 55 tysicy. Liczb t jednake naley porwna z czn liczb ludnoci Niemiec, wynoszc 30 milionw. Dokumentacja dotyczca pierwszego okresu istnienia partii, to znaczy lat 1919-1923, jest fragmentaryczna, ale wnikliwe badania pozwoliy ustali zasadnicze jego rysy i porwna skad partii ze skadem spoecznym caej ludnoci niemieckiej. W odrnieniu od innych partii niemieckich, z wyjtkiem katolickiej partii Centrum, czonkowie partii nazistowskiej, take w tym pierwszym okresie, rekrutowali si ze wszystkich klas i warstw. Nie bya w niej co prawda zbyt licznie reprezentowana klasa robotnicza jako cao, ale wykwalifikowani robotnicy, a zwaszcza mistrzowie, naleeli do niej w procencie wikszym, ni wynikaoby to z ich liczby. Czonkowie starej Mittelstand (czyli niszej klasy redniej) - wysoko

wykwalifikowani rzemielnicy, sklepikarze i drobni przedsibiorcy - mieli rwnie nadreprezentacj i byli istotnym rdem siy, zwaszcza na poudniu. Jednake rolnikw przed rokiem 1923 nie byo w partii zbyt wielu. Przynaleno pracownikw umysowych z nowej Mittelstand pozostawaa w proporcji do ich liczby w Rzeszy, podczas gdy liczba niszych rang urzdnikw pastwowych (w tym nauczycieli) bya w partii wiksza, ni wynikaoby to z ich oglnej liczby w spoeczestwie. Nadreprezentacj posiaday rwnie ugrupowania elitarne, chocia byy nieliczne (stanowiy mniej ni 3 procent cznej liczby ludnoci). W ich skad wchodziy kadry kierownicze, powani przedsibiorcy, akademicy, ludzie wolnych zawodw i studenci uniwersyteccy (wielu z nich byo poprzednio oficerami w armii i w Freikorpsie). Jedyn elitarn grup ktra nie bya proporcjonalnie reprezentowana, okazali si wysi rang urzdnicy pastwowi. W partii przewaaa i nadawaa jej swj ton nisza klasa rednia, do ktrej aspirowali wykwalifikowani robotnicy. Byli to przewanie mczyni wulgarni, opijajcy si piwem, szowinistyczni, peni ksenofobii antysemici, niechtni intelektualistom, emancypacji i modernizmowi, ktrym imponowaa sia. Program NSDAP, napisany przez Hitlera i Antona Drexlera ju na pocztku 1920 roku i ogoszony jako niezmienny, stanowi odbicie ich stara, by kady, z wyjtkiem ydw, znalaz w nim co dla siebie. Dla nacjonalistw bya obietnica rewizjonistycznej i ekspansjonistycznej polityki zagranicznej, uniewanienia traktatu wersalskiego, unii wszystkich Niemcw w ramach Wielkiej Rzeszy. Dla ludowcw (Volkisch) danie, aby ydzi byli traktowani jak obcy, by nie mieli moliwoci sprawowania urzdw publicznych, aby mona ich byo deportowa w razie wystpienia niedoboru ywnoci. Dla robotnikw bya obietnica likwidacji wszelkich dochodw nie pochodzcych z zarobkw, skonfiskowania zyskw wojennych i wprowadzenia zasady podziau zyskw w duych przedsibiorstwach przemysowych. Dla klasy redniej uspoecznienia duych domw towarowych i ich wydzierawienia drobnym handlowcom, zniesienia niewolnictwa procentowego i zapewnienia szczodrej opieki pastwa nad ludmi chorymi i starymi. Pojedynczy zbkani robotnicy nadal wstpowali do partii nazistowskiej, ale mimo cigej gadaniny o koniecznoci pozyskania klasy robotniczej, jej program w bardzo niewielkim stopniu by atrakcyjny dla wiadomych klasowo czonkw zorganizowanego ruchu zwizkowego. Hitler nigdy nie wykazywa wikszego zainteresowania antykapitalistycznymi hasami i nie czyni stara, aby je zrealizowa, kiedy doszed do wadzy. Ale zdawa sobie spraw e narodowa, drobnomieszczaska wersja socjalizmu jest bardzo atrakcyjna dla wielu zwolennikw z klasy redniej i dlatego te z hase tych nigdy nie zrezygnowa. W istocie Hitler nigdy nie traktowa programu partii zbyt serio i wikszo z punktw tego programu nigdy nie zostaa zrealizowana. Nalega, aby program ogoszono niezmiennym, poniewa chcia kontrolowa dyskusj na temat celw partii, czyli unikn bdu

popenionego przez partie parlamentarne, ktrymi pogardza. Instynkt go nie zawid. Ludzie nie przychodzili sucha jego przemwie dla samej ich treci, ale dlatego, e umia czy w nich elementy propagandy nacjonalistycznej i prawicowej oraz prezentowa je z si i skutecznoci, ktrymi nie mg poszczyci si aden z jego rywali. Hitler ju wwczas zacz wybiera wiernych sobie ludzi, ktrzy w przyszoci mieli obj najwysze urzdy Trzeciej Rzeszy. Pochodzili oni z najrniejszych rodowisk. Dwch z nich, Rudolf Hess i Hermann Gring, to dawni piloci wojskowi. Hess, urodzony w Aleksandrii syn niemieckiego kupca by siedem lat modszy od Hitlera. Gdy si zetknli, by powanym, niezbyt rozgarnitym i cakowicie pozbawionym poczucia humoru studentem uniwersytetu monachijskiego. Wykazywa psie przywizanie do Hitlera i zosta jego sekretarzem. Gring by ostatnim dowdc doborowej eskadry myliwskiej Richthofen i kawalerem najwyszego niemieckiego odznaczenia za mstwo, Pour le Merite. By on pyszakiem oenionym ze szwedzk baroness, posiadajc wasny majtek. Prowadzi snobistyczny tryb ycia, bawic si w studia na uniwersytecie. Hitler zrobi z Gringa dowdc SA. Bya to pierwsza z wielu nominacji, ktre w latach trzydziestych uczyniy z niego najpotniejsz po Hitlerze osobisto w Niemczech. Gottfried Feder i Dietrich Eckart wstpili do Niemieckiej Partii Robotniczej jeszcze przed Hitlerem. Obaj byli ludmi wyksztaconymi, dobrze znanymi w Monachium. Feder, inynier budownictwa ldowego, wyznawa nieortodoksyjne pogldy na gospodark i zniesienie niewolnictwa procentowego, ktre gosi z uporczywoci graniczc z dziwactwem. Przez pewien czas wywiera na Hitlera duy wpyw, ale podobnie jak inni radykalni ekonomici - straci go w momencie, gdy Hitler by bliski objcia wadzy. Feder musia zadowoli si stanowiskiem podsekretarza w Ministerstwie Gospodarki, z ktrego zosta wyrzucony w kocu roku 1934. Eckart by czowiekiem, od ktrego Hitler w pierwszym okresie swej partyjnej dziaalnoci nauczy si najwicej. Prawie o dwadziecia lat starszy od Hitlera, by barwn postaci, znan w sferach artystycznych. Wszechstronnie oczytany, przetumaczy Peer Gynta Ibsena, a w kocu zacz wydawa rynsztokowe pisemko Auf gut Deutsch (Bez ogrdek lub Prosto z mostu), upowszechniajce jego nacjonalistyczne, antydemokratyczne i antyklerykalne opinie. Ten rasista, odnoszcy si entuzjastycznie do nordyckiego folkloru i z upodobaniem drczcy ydw, nie traci daru wymowy nawet w alkoholowym zamroczeniu. W Monachium zna wszystkich. Poycza Hitlerowi ksiki, poprawia styl jego przemwie i artykuw, rwnoczenie mwi o nim jako o przyszym zbawcy Niemiec. Otworzy przed nim wiele drzwi, pomg zebra pienidze na zakup Volkischer Beobachter i wprowadzi go do Obersalzbergu, grskiej miejscowoci pooonej niedaleko Berchtesgaden, blisko granicy bawarsko-austriackiej, ktr pniej Hitler uczyni swym domem. Eckart zmar na dugo przed dojciem nazistw do wadzy, ale Hitler zoy mu hod na ostatniej stronie Mein Kampf. Jedn z rodzin, ktrej Eckart przedstawi swojego protegowanego, byli

Bechsteinowie, znani i bogaci wytwrcy fortepianw. Hitler bardzo spodoba si pani Helene Bechstein, ktra wydawaa przyjcia dla grona znajomych i przyjaci, aby mogli pozna nowego proroka. Podobnie postpowali Bruckmannowie, znani monachijscy propagatorzy sztuki, ktrzy zostali jego przyjacimi na cae ycie. Hitler, wci le czujcy si w towarzystwie, by na tyle sprytny, aby wykorzysta wasn nieporadno, celowo zachowujc si przesadnie, przychodzc na spotkania pno i wczenie je opuszczajc. Wita si z pani domu austriackim zwyczajem caujc j w rk i wrczajc jej bukiet r. Nie umiejc prowadzi lunej rozmowy, siedzia w milczeniu, dopki - podobnie jak to byo w Domu dla Mczyzn - wygoszona przez kogo uwaga nie sprowokowaa go do gwatownego wybuchu. Mg wwczas przez p godziny namitnie perorowa podniesionym gosem, po czym przerywa swoj oracj tak nagle, jak j zaczyna. Nastpnie zwraca si do pani domu, prosz o wybaczenie, caowa j w rk i egnajc reszt towarzystwa lekkim ukonem wychodzi. Jest to streszczenie wrae, jakie jeden z uczestnikw pewnego przyjcia w roku 1923 przekaza Konradowi Heidenowi, dodajc e nikt, kto by tam obecny, nigdy nie zapomnia spotkania z Adolfem Hitlerem. witym miejscem dla Hitlera by Wahnfried, dom rodziny Wagnerw w Bayreuth, gdzie chtnie podejmowaa go angielska synowa kompozytora Winifred, ktra zostaa jego przysig wielbicielk. Wnuczka Wagnera Friedelind, tak go zapamitaa jako modego czowieka: Ubrany by w bawarskie skrzane bryczesy, krtkie, grube weniane skarpety koszul w czerwono-niebiesk krat oraz krtk niebiesk marynark zwisajc z jego chudego szkieletu. Jego wydatne koci policzkowe sterczay nad zapadnitymi, ziemistymi policzkami, a ponad nimi znajdowaa si para nienaturalnie jasnoniebieskich oczu. Wyglda na czowieka na p zagodzonego, ale byo w nim jeszcze co, jaki rodzaj fanatyzmu. Czonek pewnej firmy wydawniczej, specjalizujcej si w publikacjach o sztuce, mczyzna susznego wzrostu, mieszanego niemieckoamerykaskiego pochodzenia absolwent Harvardu, Putzi Hanfstaengl, zaskarbi sobie wzgldy Hitlera umiejtnoci rozluniania go po wygoszeniu przemwienia poprzez gr na pianinie utworw Wagnera, rozbawianie niezliczonymi anegdotami oraz wygaszanie niewybrednych komentarzy. Tajemniczy, ale utrzymujcy liczne kontakty Erwin Scheubner-Richter, niemiecki uchodca z batyckich prowincji Rosji, pozna Hitlera z grup skrajnie antybolszewickich i antysemickich biaych rosyjskich emigrantw, z ktrych najwaniejszym by genera Skoropadski, mianowany przez Niemcw w roku 1918 gubernatorem Ukrainy. Scheubner-Richter poredniczy w kontaktach Hitlera z generaem Ludendorffem, bohaterem niemieckich nacjonalistw z okresu wojny. Zgin zastrzelony u boku Hitlera podczas puczu w 1923 roku. Z tego samego krgu wywodzi si inny niemiecki uchodca z krajw batyckich, Alfred Rosenberg. Szczeglne wraenie wywar na Hitlerze jego dyplom architekta uzyskany w Moskwie. Rosenberg zosta redaktorem Volkischer

Beobachter i po napisaniu wymczonej i pedantycznej rozprawy na temat rasy i kultury Mit XX wieku, ktrej nikt nie czyta, a ktr Goebbels zdyskwalifikowa jako ideologiczn czkawk, uzna si za filozofa ruchu nacjonalistycznego. Hitler o wiele swobodniej czu si wrd suby, z mniej wyrafinowanymi czonkami partii, takimi jak Max Amann, jego byy podwadny z armii, Ulrich Graf, jeden z jego przybocznych stranikw, ucze masarski, uprawiajcy amatorsko zapasy, przepadajcy za burdami i bijatykami, czy dorwnujcy mu pod tym wzgldem Christian Weber, byy handlarz komi, dysponujcy wielk si fizyczn niegdy pracujcy jako wykidajo w rozmaitych piwiarniach. Hoffmann, oficjalny fotograf partii, by kolejnym rubasznym Bawarczykiem, majcym sabo do towarzyskich popijaw i dosadnych dowcipw. Hermanna Essera sam Hitler okrela jako ajdaka, ktry spawi liczne kochanki i wyspecjalizowa si w wynajdywaniu ydowskich skandali. Cieszy si jednak wzgldami, poniewa mia wrodzon zdolno przemawiania do tumu. Jedynym rywalem Essera w tej dziedzinie (a take w dziedzinie pornografii) by Julius Streicher, nauczyciel szkoy elementarnej w Norymberdze, ktry nigdy nie pokazywa si publicznie bez pejcza. Streicher zaoy pismo Der Sturmer (onierz Szturmowy), najbardziej osawion publikacj antysemick, w ktrej zamieszcza fantastyczne relacje o ydowskich morderstwach rytualnych i przestpstwach seksualnych. Mimo cigych naciskw, aby pozby si tego rodzaju odraajcych osobnikw, Hitler przez cay okres istnienia Trzeciej Rzeszy utrzymywa zarwno Essera, jak i Streichera na stanowiskach partyjnych w Bawarii z uwagi na ich lojalno. W latach czterdziestych, patrzc wstecz, Hitler wydawa si by pozbawiony zudze co do rodzaju ludzi, ktrych przycign jego ruch w pocztkowym okresie, ale rwnoczenie ich broni: Tego rodzaju element jest bezuyteczny w czasie pokoju, ale w okresach burzliwych sytuacja jest cakiem odmienna [...] Pidziesiciu burujw nie jest wwczas wartych jednego z tych ludzi. Z jakim lepym zaufaniem szli za mn! Zasadniczo byli po prostu przerosymi dziemi [...] W czasie wojny walczyli na bagnety i rzucali rczne granaty. Byli prostymi stworzeniami, ulepionymi z tej samej gliny. Nie mogli pozwoli, aby kraj zosta wyprzedany mtom bdcym produktem klski. Od pocztku wiedziaem, e parti mona stworzy tylko z takich jak oni. Kluczow rol w sukcesie odniesionym przez Hitlera odegra Ernst Rhm, urodzony najemnik, kapitan sztabowy, ktry trzyma w rku nici powiza midzy okrgowym dowdztwem Reichswehry, antyrepublikaskimi organizacjami nacjonalistycznymi, jakie rozpowszechniy si w Bawarii, i grupami Freikorpsu, ktre zeszy do podziemia po oficjalnym rozwizaniu. To wanie Rhm subsydiowa Hitlera z tajnych funduszy Reichswehry, zarekomendowa go i przedstawi najwyszym rang oficerom, zadba, aby byo powszechnie znane, i Hitler cieszy si poparciem armii, i kierowa potencjalnych rekrutw do SA, przyczyniajc si w wikszym stopniu do rozbudowy tej organizacji ni Hitler czy ktokolwiek inny.

Dla Hitlera rwnie wane byo posiadanie przyjaci w policji i w urzdzie prokuratora publicznego, ktrzy mogliby zablokowa ewentualne prby wszczcia przeciwko niemu postpowania za przestpstwa przeciwko porzdkowi publicznemu. Po roku 1918 Bawaria bya najbardziej nielojaln wobec rzdu czci Niemiec. Wanie tam prawicowi niemieccy nacjonalici i bawarscy separatyci mogli gono wyraa swoj nienawi wobec republikaskiego reimu w Berlinie. Wadze Bawarii udaway, e nie dostrzegaj spiskowania, demonstracji i wicze, ktre trway w oczekiwaniu na ten dzie i z ktrymi wielu czonkw tych wadz sympatyzowao. Szef policji w Monachium, Phner, oraz jego doradca polityczny, Wilhelm Frick, a take bawarski minister finansw, Grtner, byli gotowi udzieli Hitlerowi ochrony. Podczas procesu Hitlera po puczu z listopada 1923 roku Phner i Frick nie ukrywali, dlaczego nie podjli adnych dziaa zmierzajcych do zlikwidowania partii nazistowskiej: Powstrzymalimy si celowo, poniewa dostrzegalimy w partii zalki odnowy Niemiec, poniewa bylimy przekonani, e ten ruch ma najwiksze szans zapuszczenia korzeni wrd robotnikw zaraonych marksistowsk plag i pozyskania ich z powrotem dla obozu nacjonalistw. Oto dlaczego chronilimy NSDAP i pana Hitlera. Zarwno Frick, jak i Grtner wstpili do partii i zostali nagrodzeni tekami ministerialnymi, kiedy Hitler zosta kanclerzem. W pocztkowym okresie swego istnienia partia nazistowska dysponowaa bardzo skromnymi funduszami. Kiedy Hitler uzyska wstp do zamonych k w Monachium, przynioso to nie tylko korzyci towarzyskie, ale i finansowe. Wrd ofiarodawcw znaleli si tacy ludzie, jak Dietrich Eckart, Bechsteinowie, Bruckmannowie i Putzi Hanfstaengl, ktrego dochd w dolarach, uzyskiwany z rodzinnej galerii sztuki w Nowym Jorku, okaza si bezcenny podczas najgorszego okresu inflacji. Hitler wielokrotnie zwraca si z sugestiami wsparcia do k przedsibiorcw bawarskich, ale z bardzo mizernym skutkiem. Waniejsze okazao si wprowadzenie do wpywowego Klubu Narodowego w Berlinie, ktre zawdzicza przyjacielowi Dietricha Eckarta, Emilowi Gansserowi. W 1922 roku Hitler by dwukrotnie zapraszany do wygoszenia przemwienia w tym klubie, zrzeszajcym gwnie oficerw, wyszych urzdnikw pastwowych oraz pewn liczb przedsibiorcw. Wydaje si, e zaprezentowa si dobrze: pomin w swym przemwieniu antykapitalistyczne tezy zawarte w programie NSDAP, podkrelajc natomiast jego antymarksistowski charakter. W kadym razie zdoa wzbudzi entuzjastyczne zainteresowanie jednego z najbardziej znanych niemieckich przemysowcw, Ernsta von Borsiga, szefa synnej, cho ju nie czoowej, firmy inynierskiej. Borsig bez wtpienia przekaza NSDAP pewne fundusze, ale nie zebra pienidzy od innych przemysowcw, aby umoliwi Hitlerowi zaoenie siedziby oddziau jego partii w Berlinie. Kolejne prby uzyskania wsparcia k przemysowych, tym razem w Zagbiu Ruhry, okazay si rwnie bezowocne, mimo cigle powtarzajcych si, ale, jak si okazao, bezpodstawnych, pogosek, i z pomoc partii popieszy najwikszy kapitalista Niemiec, Hugo Stinnes.

Jedynym hojniejszym ofiarodawc, ktrego nazwisko dao si ustali, by Fritz Thyssen, sfrustrowany spadkobierca osiemdziesicioletniego szefa jednego z najwikszych koncernw metalurgicznych w Niemczech, ktry pniej opublikowa, napisan przez opacon osob, ksik pod sensacyjnym tytuem Zapaciem Hitlerowi. Twierdzi w niej, e w padzierniku 1923 roku, bezporednio przed puczem, przekaza NSDAP 100 tysicy marek w zocie. W innym jednak miejscu ksiki Thyssen stwierdza wyranie, e pienidze te nie byy dane Hitlerowi, tylko generaowi Ludendorffowi, partnerowi Hindenburga w Naczelnym Dowdztwie z okresu wojny, ktry teraz sta na czele koalicji prawicowych ugrupowa i - jak si sdzi - przyzna cz (a wic nie cao) wspomnianej sumy nazistom, rozdzielajc reszt pomidzy inne ugrupowania. Nie ma wtpliwoci co do tego, e - dziki Rhmowi - Hitler mg korzysta z funduszy Reichswehry. Mg rwnie otrzymywa pomoc od takich prawicowych organizacji, jak Liga Pangermaska. Nie znaleziono jednak przekonywajcych dowodw na to, e Hitler - jak pisano - uzyskiwa due subsydia od niemieckich k wielkoprzemysowych. Wydaje si, e naprawd byo tak, i partia od samego pocztku stawiaa swym czonkom wyjtkowe wymagania. Od osb sprawujcych lokalne urzdy oczekiwano, e pracowa bd bez wynagrodzenia przez wiele godzin (dopiero w 1929 roku gauleiterowie zostali umieszczeni na partyjnej licie pac); czonkowie partii nie otrzymywali zwrotu wydatkw i stale wywierano na nich nacisk, aby nie tylko organizowali i brali udzia w wiecach i demonstracjach, ale aby zbierali pienidze. Nazici przejli od socjaldemokratw praktyk wymuszania regularnego pacenia skadek przez czonkw. Zarwno czonkw, jak i sympatykw nagabywano o udzielanie nie oprocentowanych poyczek, pacenie za wstp na spotkania i wiece i uczestniczenie w zbirkach pienidzy, jakie przeprowadzano po przemwieniach Hitlera. Wedug cytowanych raportw agentw policji sumy, jakie gotowi byli dawa ludzie o raczej skromnych zasobach, byy prawie niewiarygodne. adna prawicowa partia w Niemczech nigdy jeszcze nie stosowaa takich metod. Osigane dziki nim rezultaty pozwalay Hitlerowi szermowa argumentem, i NSDAP jest prawdziwym ruchem ludowym, bdcym w stanie uzyska masowe poparcie. Takie twierdzenie, a take agitatorskie i organizatorskie talenty Hitlera jako (jak sam si wyrazi) Trommler zur Deutschheit (dobosza germanizmu) przycigay zainteresowanie ludzi, ktrzy mogli mu pomc. Ale jaki by cel tych wszystkich dziaa? W jaki sposb miayby one przynie polityczne rezultaty? Hitler przy prawie kadej okazji wyraa swoj pogard dla metod parlamentarnych i dawa do zrozumienia, i opowiada si za uyciem siy. Ale udziela niejasnych odpowiedzi na pytania jak naleaoby zmobilizowa i zastosowa t si. Marsz Mussoliniego na Rzym w kocu padziernika 1922 roku, ktry przynis mu wadz dyktatorsk, sugerowa moliw odpowied. Marsz bowiem okaza si jedynie grob. W rzeczywistoci po przyjedzie Mussoliniego do Rzymu zwykym nocnym pocigiem i po powierzeniu mu przez krla misji utworzenia rzdu odbya si jedynie triumfalna parada. Gdyby wadz

sprawowa silny rzd lub jeli krl zdecydowaby si na podjcie ryzyka, regularna armia dysponowaa w stolicy wystarczajcymi siami, aby zniweczy wszelkie prby zamachu stanu. Ale rozkazy nigdy nie zostay wydane. Wobec braku przedstawicieli wadz, ktrzy wziliby na siebie odpowiedzialno, opr zaama si, a zajcie przez faszystowsk milicj kilku orodkw prowincjonalnych, takich jak Florencja i Perugia, wystarczyo, aby sama groba uycia siy wyniosa Mussoliniego do wadzy w sposb legalny. Sukces Mussoliniego wywar wielkie wraenie na nacjonalistycznej opozycji w Niemczech. Szczeglnie w Bawarii wiele mwiono o marszu na Berlin, a na pocztku roku 1923 wydawao si, e w Niemczech mog powsta wszystkie niezbdne warunki, jakie umoliwiy sukces Mussoliniego, cznie z osabieniem wadzy rzdu centralnego i si przeciwnych zamachowi. VI Nowym czynnikiem, ktry przyspieszy powrt niepewnoci oraz aktw przemocy charakterystycznych dla lat 1918-1920, byo danie aliantw wypacenia reparacji wojennych i owiadczenie Niemcw, e nie s w stanie tego zrobi. Francuzi, zdecydowani pooy kres niemieckim krtactwom, w styczniu 1923 roku zajli Zagbie Ruhry, a Niemcy odpowiedzieli na to apelem o oglnonarodow kampani biernego oporu, prowadzon pod kierownictwem rzdu i wspieran przez wszystkie partie polityczne. W czerwcu 1922 roku zamordowany zosta przez prawicow bojwk minister spraw zagranicznych Rathenau, a rzd niemiecki przyj ustaw o ochronie republiki. Okazaa si ona jednak nieskuteczna. Pod hasem oporu wobec Francuzw organizacje paramilitarne, zarwno nacjonalistyczne, jak i komunistyczne, zdoay znw wyj z podziemia i bezkarnie wznowi akty przemocy. W Monachium w Bawarii, gdzie wci ywe byy urazy wywoane upadkiem monarchii i utrat specjalnych praw pastwowych, posiadanych w dawnym cesarstwie, rzd odmwi realizacji nowej ustawy. Zamt polityczny, spowodowany okupacj Zagbia Ruhry i apelem rzdu o stawianie oporu, dodatkowo spotgowao zaamanie si marki. Praprzyczyn tego zjawiska bya nieprzemylana polityka finansowania wojny poprzez poyczki, co doprowadzio do olbrzymiego wzrostu zaduenia pastwa i iloci pienidzy posiadanych przez obywateli. Do roku 1922 marka spada do jednej dziesitej jej wartoci z roku 1920; w roku 1923 przestaa mie jakkolwiek warto, l lipca tego roku l dolar by wart 160 tysicy marek; l sierpnia - milion marek. 15 listopada 1923 roku sia nabywcza l marki z 1914 roku rwnaa si milionowi milionw marek. W listopadzie dokonano jednak bez wikszych trudnoci stabilizacji waluty, w istocie bez pomocy zagranicznej, ale w warunkach o wiele gorszych ni te, ktre istniay rok wczeniej. Jednake a do listopada niemieccy eksperci twierdzili, e stabilizacja jest niemoliwa, i ca odpowiedzialnoci za ten stan rzeczy obarczali alianckie dania reparacji.

Niektrzy Niemcy na inflacji dorobili si fortun, zwaszcza waciciele ziemscy i przemysowcy, ktrzy pozbyli si dugw i mogli spaci poyczki zacignite w Reichsbanku zdeprecjonowanymi markami. Ale olbrzymie masy Niemcw poniosy dotkliwe straty. Wikszo warstw klasy redniej stracia praktycznie wszystkie oszczdnoci, a wielu jej czonkw popado w ndz. Sia nabywcza zarobkw klasy robotniczej zostaa zredukowana do zera, wielu robotnikw nie byo sta ani na wystarczajce wyywienie, ani dach nad gow. Szok inflacji pozostawi trwae lady w niemieckim spoeczestwie, powodujc w krtszej perspektywie destabilizacj polityczn oraz dugotrwa destabilizacj psychologiczn. W miar upywu kolejnych tygodni i wzrostu kosztw polityki oporu coraz wicej ludzi w caych Niemczech mwio: To nie moe trwa duej, i zarzucao rzdowi bierno. Dla Hitlera i nazistw bya to wymarzona sytuacja. Hitler dostrzega t okazj bardzo wyranie; zastanawia si jedynie, jak wykorzysta j w swoim interesie. Wci by tylko przywdc jednego z licznych prawicowych ugrupowa, jakie rozmnoyy si w Bawarii, nie do silnego, aby mogo samodzielnie co osign, a ponadto skconego co do celw z tymi, na ktrych musiaoby polega jako na sojusznikach. Te rozbienoci byy podstawow przyczyn chaotycznych manewrw, jakie nastpiy po fiasku listopadowego puczu. Aby zrozumie niemieck scen polityczn z lat dwudziestych, trzeba koniecznie pamita, e Republika Weimarska, podobnie jak cesarstwo niemieckie, ktre zastpia miaa federaln struktur. Siedemnacie skadajcych si na ni krajw (landw) byo bardzo rnej wielkoci - od Prus posiadajcych 38 milionw mieszkacw (dwie trzecie cznej liczby ludnoci) po Schaumburg Lippe z 48 tysicami mieszkacw. Poza centralnym rzdem Rzeszy - odpowiedzialnym za podatki, polityk zagraniczn i obron - i oglnokrajowym parlamentem, Reichstagiem, poszczeglne landy miay swoje wasne rzdy, odpowiedzialne np. za policj i owiat, oraz wasne parlamenty (Landtagi). Najwaniejszym z nich by rzd pruski z siedzib w Berlinie, ktry, reprezentujc du liczb ludnoci i due zasoby, mg atwo by postrzegany jako rywal rzdu Rzeszy, rwnie urzdujcego w Berlinie. Jednake w roku 1923 Hitlera interesowa konflikt berliskiego rzdu Rzeszy z prawicowym rzdem Bawarii w Monachium (Bawaria bya drugim, po Prusach, krajem pod wzgldem wielkoci). W gr wchodziy trzy sprawy. Pierwsz z nich by bawarski partykularyzm. Prawicowi politycy dyli do zapewnienia Bawarii moliwie najwikszej autonomii, przywrcenia jej przedwojennego statusu (jeli nie niepodlegoci), i restytucji monarchii Wittelsbachw. Drug byo denie wielu oficerw Reichswehry, w tym take Rhma, do stworzenia z SA i byych oddziaw Freikorpsu tajnej rezerwy dla armii niemieckiej, ograniczonej traktatem wersalskim do 100 tysicy onierzy. Trzeci byy silne tendencje nacjonalistyczne, rozbudzone w obliczu francuskiej agresji i okupacji Zagbia Ruhry, stawiajce sobie za cel zjednoczenie narodu niemieckiego w poparciu dla rzdu Rzeszy w Berlinie i wzmocnienie w ten sposb Republiki Weimarskiej.

Hitler nie opowiada si za adn z tych trzech idei. Bawari interesowa si tylko jako miejscem, z ktrego mgby zapocztkowa marsz na Berlin, aby obali istniejcy rzd federalny i zastpi go rzdem jednoczcym wszystkich Niemcw, w tym take Austriakw oraz Bawarczykw, w silnym pastwie narodowym. W SA widzia przede wszystkim paramilitarne rami partii wykorzystywane do celw politycznych, a nie cz armii rezerwowej. Uwaa bowiem, e droga do odbudowy niemieckiej potgi militarnej wiedzie nie poprzez zabaw w onierzy w lasach bawarskich czy dziaania partyzanckie przeciwko Francuzom w Nadrenii, ale poprzez odzyskanie siy politycznej i remilitaryzacj, ktra byaby wwczas moliwa. Jeli chodzi o apele o jedno narodow Hitler rozmylnie pyn pod prd, utrzymujc, e prawdziwym wrogiem narodu niemieckiego s nie Francuzi, ale sprawujcy wci wadz w Berlinie rzd listopadowych kryminalistw, ktry zaakceptowa ustalenia wersalskie. Hitler wykazywa to samo zdecydowanie w sdach co Lenin: jedyn spraw, ktra si liczya, byo zdobycie wadzy; po osigniciu tego celu przyjdzie wszystko inne. Ale realizujc otwarcie tak konsekwentn lini, znalazby si w izolacji, a na to nie mg sobie pozwoli. Aby utrzyma si w grze politycznej toczcej si w Bawarii, musia lawirowa i i na kompromisy, ale nigdy nie rozproszy nieufnoci innych graczy, ktrzy byli co prawda do zadowoleni z poparcia jakie mg im zapewni (midzy lutym i listopadem 1923 roku liczba czonkw partii zwikszya si o okoo 35 tysicy osb, a liczba czonkw SA o 15 tysicy), ale jednoczenie nie mieli zamiaru zaakceptowania go na rwnych prawach, nie mwic ju o pozwoleniu mu na objcie kontroli nad sytuacj. Wraz z innymi wojowniczymi ugrupowaniami nacjonalistycznymi utworzono Kampfbund (Zwizek Walki). Na dzie l maja 1923 roku Hitler zaplanowa du demonstracj, ktrej celem byo zapobieenie lub rozbicie tradycyjnych obchodw tego wita organizowanych przez lewic. Kiedy rzd Bawarii wyrazi zgod na masowy wiec i parad, ale zabroni jakichkolwiek pochodw ulicznych, Hitler zignorowa ten zakaz i postanowi podwoi stawk. Mimo wyranego zakazu ze strony okrgowego dowdcy Reichswehry, generaa von Lossowa, ludzie z SA, korzystajc z pomocy Rhma, udali si do koszar i zabrali bro, w tym karabiny maszynowe, ktr przechowyway tam oddziay patriotw. Zgromadzeni na parad bojwkarze byli przekonani, e wreszcie wezm udzia w akcji rewolucyjnej, tak czsto zapowiadanej przez Hitlera. On sam pojawi si wrd nich w hemie i z przypitym elaznym Krzyem. Ale von Lossow nie pozwoli si wymanewrowa: zada, aby Rhm, ktry wci by czynnym oficerem, spowodowa zwrot skradzionej broni, i wysa go pod eskort wojska i policji, by wykona ten rozkaz. Kilku przywdcw Kampfbundu opowiedziao si za natychmiastowym rozpoczciem akcji, ale Hitler nie chcia ryzykowa. Wyda rozkaz, bojwkarze zwrcili bro do koszar i chocia podczas przemwienia w cyrku Krone stara si przedstawi ten incydent w korzystnym dla siebie wietle, to jednak fina by powszechnie odebrany jako jego powana poraka. W istocie Hitler przyzna si do niej, znikajc z Monachium i

wycofujc si na kilka tygodni do Obersalzbergu. Straci pewno siebie i zlk si, e mgby zosta deportowany z Bawarii (by przecie wci obywatelem austriackim). Ale ju w sierpniu i wrzeniu wobec zaostrzenia si kryzysu w Niemczech Hitler ponownie stan przed pokus wyprbowania swego szczcia. 11 sierpnia poda si do dymisji rzd Cuno, otwarcie przyznajc si, e rozpoczta przez niego kampania biernego oporu w Zagbiu Ruhry nie spowodowaa zmiany stanowiska Francuzw. Wydawao si, e zagroona jest zarwno ekonomiczna, jak i polityczna jedno Rzeszy: pierwsza w rezultacie ostatecznego zaamania si waluty, a druga wobec francuskiego poparcia dla separatyzmu Nadrenii, organizowanych przez komunistw strajkw i zamieszek oraz ponownych wypowiedzi w Bawarii na temat zerwania z Berlinem. Nowy rzd, sformowany w sierpniu przez Stresemanna, mia tylko jedno wyjcie - odwoa kampani oporu wobec Francuzw, co z kolei mogo bez wtpienia zosta wykorzystane jako pretekst do atakw na rzd jako na zdrajc Ojczyzny. Nazajutrz po olbrzymiej demonstracji w Norymberdze, zorganizowanej w celu uczczenia rocznicy klski Francuzw pod Sedanem 2 wrzenia 1870 roku, podczas ktrej przemawia Hitler, wznowiono dziaalno Kampfbundu. Odzyskujc sw dawn energi, Hitler zacz przemawia pi lub sze razy dziennie. Reim z listopada [1918 r.] dobiega swego kresu [powiedzia suchaczom 12 wrzenia]. Gmach chwieje si, jego konstrukcja skrzypi. Przed nami s obecnie tylko dwie moliwoci: swastyka albo sowiecka gwiazda; wiatowy despotyzm Midzynarodwki albo wite imperium narodu germaskiego. Pierwszym aktem naprawy musi by marsz na Berlin i powoanie dyktatury narodowej. Kwestia, kto mia by dyktatorem, pozostawaa otwarta. Genera Ludendorff, ktry przyj urzd przewodniczcego odrodzonego Kampfbundu, zakada, e bdzie nim on. Nie jest jasne, czy Hitler ju wwczas widzia siebie w tej roli, bdcej czym wicej ni rola dobosza. Jednake jego podstawowy problem pozostawa nie rozwizany. Pocignicie za sob Kampfbundu nie wystarczao; musia mie ponadto poparcie bawarskiego rzdu oraz poparcie, a przynajmniej milczc zgod, Reichswehry. Tymczasem rzd Bawarii, aby jasno wyznaczy granice dziaania Kampfbundu, wprowadzi 26 wrzenia stan wyjtkowy i mianowa prawicowego polityka, von Kahra, generalnym komisarzem wyposaonym w uprawnienia dyktatorskie. Von Kahr szybko zrobi z nich uytek, zakazujc zwoania czternastu masowych wiecw, ktre planowa Hitler w ramach wznowienia swej kampanii. Decydujce znaczenie miaa jednak postawa Reichswehry. Tego samego dnia, w ktrym wiadomo o wprowadzeniu w Bawarii stanu wyjtkowego dotara do Berlina, to znaczy 26 wrzenia, prezydent Ebert i gabinet Rzeszy spotkali si z generaem von Seecktem, naczelnym dowdc armii, i poprosili o przedstawienie stanowiska Reichswehry. Odpowied generaa: Reichswehra, Herr Reichsprasident, stoi za mn, rwnaa si twierdzeniu, e armia, a nie rzd, jest najwyszym stranikiem jednoci Rzeszy i bdzie dziaa tak, jak jej dowdztwo uzna za stosowne, aby t jedno zachowa.

Gabinet jednak nie mg sobie pozwoli na ktni z von Seecktem; jego czonkowie byli zadowoleni ju z faktu, e tym razem, wobec groby wojny domowej, Reichswehra bya gotowa udzieli im poparcia. Majc to poparcie, rzd mg z kolei ogosi stan wyjtkowy w caym kraju, powierzajc uprawnienia wykonawcze nominalnie ministrowi obrony, a w rzeczywistoci von Seecktowi jako naczelnemu dowdcy. Przez sze miesicy za porednictwem dowdcw siedmiu okrgw wojskowych armia (podobnie jak czynia to w czasie wojny) kontrolowaa wszystko cznie z cenami, przepisami regulujcymi obieg pienidza i warunkami pracy. Podjta przez prawicow czarn Reichswehr prba dokonania puczu zostaa natychmiast zneutralizowana. Zdawiona zostaa te groba lewicowego rzdu Saksonii dokonania rewolty przy pomocy czerwonej milicji. Podobne zagroenia w Hamburgu i Turyngii zlikwidowano w ten sam sposb. Trudniej byo si upora z Bawari. Wanie pogbiajcy si rozam midzy Monachium i Berlinem da Hitlerowi szans. Nie tylko von Kahr odmwi uznania wadzy rzdu Rzeszy; take genera von Lossow, dowdca okrgu w Bawarii, nie chcia podporzdkowa si rozkazom von Seeckta, ktry domaga si zawieszenia nazistowskiego Vlkischer Beobachter za jego gwatowne ataki na Berlin i aresztowania czoowych bawarskich nacjonalistw. Kiedy von Seeckt zdymisjonowa von Lossowa, von Kahr odmwi zaakceptowania jego nastpcy i mianowa von Lossowa dowdc si Reichswehry w Bawarii. Von Seeckt przypomnia wtedy von Lossowowi i dowodzonym przez niego onierzom o przysidze posuszestwa ale von Kahr i von Lossow, popierani przez pukownika Seissera, komendanta bawarskiej Policji Pastwowej, nie zmienili swego stanowiska. Nie jest bynajmniej jasne, co chcia osign ten triumwirat; najprawdopodobniej jego czonkowie zwlekali z podjciem ostatecznej decyzji, grajc na zwok, aby przekona si, jak rozwija si sytuacja. Von Kahr mia jakoby zaangaowa si na rzecz marszu na Berlin i 24 padziernika von Lossow zorganizowa konferencj w celu przedyskutowania planw realizacji tego przedsiwzicia. Celowo jednak nie zaproszono na ni Hitlera i kierownictwa SA. Hitler podejrzewa, e triumwirat zamierza albo dziaa bez niego, albo pragn skoni von Seeckta do powoania narodowej dyktatury. W takim wypadku Bawarczycy udzieliliby mu masowego poparcia, aby zapewni naleyte uwzgldnienie interesw swego kraju. Hitler i Kampfbund dokonali ju wasnych przygotowa i coraz bardziej niecierpliwili si z powodu zwoki. Hitler nie mg sobie pozwoli na powtrk fiaska z l maja; zdawa sobie (podobnie jak triumwirowie) spraw, e czas ucieka oraz e rzd w Berlinie moe wkrtce opanowa kryzys. 6 listopada Kampfbund postanowi dziaa na wasn rk; chodzio o postawienie von Kahra i von Lossowa przed faktami dokonanymi i pozbawienie ich moliwoci odwrotu. Dowiedziawszy si, e von Kahr zaplanowa na wieczr 8 listopada duy wiec z udziaem wszystkich bawarskich notabli, Hitler uzna, e bdzie to waciwa pora do dziaania. Nie by to waciwie pucz Hitlera, ale ostatnia desperacka gra

czowieka ktry obawia si, e opuszczaj go jego towarzyszekonspiratorzy. W dniu wiecu okoo 2 tysicy osb wypenio szczelnie piwiarni Brgerbrau, aby wysucha przemwie przywdcw bawarskich. Wkrtce po rozpoczciu spotkania na podium wdar si Hitler z pistoletem w doni, krzyczc, e rozpocza si narodowa rewolucja. Wypchnwszy von Kahra, von Lossowa i Seissera do bocznego pomieszczenia powrci, aby obwieci, i sformowany zosta tymczasowy rzd narodowy, w ktrym on obejmie kierownictwo polityczne, a Ludendorff zostanie naczelnym dowdc niemieckiej armii. Stanowiska otrzymaj rwnie wszyscy czonkowie triumwiratu Przy pomocy Ludendorffa sprowadzi ca trjk z powrotem na podium, gdzie triumwirowie zadeklarowali Hitlerowi lojalno i ucisnli mu rk podczas burzliwie oklaskiwanej sceny pojednania. Nastpnie wszyscy trzej przeprosili zebranych i rozpynli si w mroku nocy. Hitler mia jeszcze duo do zrobienia. Kiedy doszo do decydujcej akcji i uycia siy, co - jak Hitler wielokrotnie powtarza - byo jego celem, okaza si wyjtkowo nieporadny. Nic nie zostao waciwie wykonane. Kiedy Hitler w kocu poj, e von Lossow i von Kahr odzyskali swobod dziaania i przygotowuj si do zduszenia powstania zaama si nerwowo, przeywajc kolejno gniew, rozpacz, apati, przypyw nadziei, wahanie. W rzeczywistoci, gdyby tylko zdoby si na wyjcie i przemwienie do tumw - ktre to zadanie zepchn na Streichera - zdaby sobie spraw, e nadal jest moliwe zmobilizowanie masowego poparcia dla marszu na Berlin. Jednak zamiast tego zamkn si w piwiarni. Oddzielony od tumw, z ktrych zawsze czerpa si, nie by w stanie podj decyzji czy zaryzykowa zorganizowania demonstracji. W kocu decyzj t podj za niego Ludendorff. W poudnie nastpnego dnia poprowadzi Hitlera oraz innych przywdcw nazistowskich na czele kilkutysicznej kolumny, ktra przekroczya Izer i pomaszerowaa do centrum miasta. Opowiadania wiadkw sugeruj jednoznacznie, e Hitler straci wwczas wszelk wiar w celowo dalszego dziaania. Kiedy kordon policji na Odeonsplatz otworzy ogie, szeregi demonstrantw zaamay si. Czternastu uczestnikw pochodu i trzech policjantw zostao zabitych, a wiele innych osb odnioso rany. Podczas gdy Ludendorff kontynuowa marsz i przedziera si przez kordon, Hitler, po cigniciu go na ziemi, zwichn sobie rk, wygramoli si z tumu i uciek do Uffing na przedmieciach Monachium, gdzie znalaz sobie kryjwk. Dwa dni pniej zosta aresztowany i przewieziony do wizienia w stanie kracowego zaamania. By przekonany, e nigdy ju nie podwignie si z katastrofy, ktra go spotkaa, oraz e tak czy inaczej zostanie rozstrzelany. Jak si okazao, nie by to koniec Hitlera. Chocia zosta osdzony i skazany za zdrad, w wizieniu spdzi mniej ni rok. Kiedy w kocu roku 1924 wyszed na wolno, stan wobec perspektywy odbudowy swej pozycji prawie od podstaw. W roku 1923 szans na powodzenie zamachu stanu, porwnywalnego z wczeniejszym o rok marszem Mussoliniego na Rzym, byy minimalne. Gdyby jednak zamach si uda, Hitler co prawda wci jeszcze musiaby gra prawie o wszystko, ale przynajmniej

zaistniaby jako uczestnik rozgrywki. Tymczasem musia powici najblisze pi lat na sam powrt na scen polityczn. W porwnaniu z historycznym znaczeniem i skal wydarze, w ktrych w tym samym czasie uczestniczy Stalin, pocztki kariery Hitlera i pucz listopadowy, skwitowany przez wiatow pras zaledwie wzmiankami, musz wydawa si kracowo mao wane. A jednak podobnie jak okres przed rokiem 1917, ktry spdzi Stalin na terminowaniu, dowiadczenia Hitlera z roku 1923, w tym take wieczce je fiasko, miay odegra ksztatujcy wpyw na sposb, w jaki ostatecznie doszed do wadzy.

ROZDZIA CZWARTY

Sekretarz generalny
Stalin: 1918-1924 (wiek od 38 do 44 lat) I

Rosyjska rewolucja z 1917 roku pozostaje jednym z najniezwyklejszych


i najwaniejszych wydarze w historii XX wieku. Bolszewicy byli najmniejsz z rosyjskich partii socjalistycznych; na pocztku roku 1917 liczya ona zaledwie 25 tysicy czonkw i przez wiksz cz tego roku pozostawaa w opozycji oraz w izolacji politycznej. A jednak przed kocem tego roku jej przywdcy utworzyli niespodziewanie, prawie z dnia na dzie, pierwszy socjalistyczny rzd na wiecie, odpowiedzialny za olbrzymi kraj, ktrego ludno liczya ponad 170 milionw. Jesieni 1918 roku mieli ju za sob rok sprawowania wadzy, podczas ktrego zakoczyli wojn i ustanowili jednopartyjn dyktatur, majc reprezentowa rosyjskich robotnikw i chopw. Nadal jednak pozostawaa wtpliwa ich zdolno do rozszerzenia swej wadzy na cay kraj, a nawet przetrwania jako rzdu, nie mwic ju o realizacji programu gospodarczej i spoecznej rewolucji. Zaoenie, ktre zarwno Lenin, jak i Trocki uznawali za kluczowe w swych rachubach na sukces - rwnoczesny wybuch rewolucji w Europie Zachodniej, a zwaszcza w Niemczech, okazao si by pozbawione podstaw. Zamiast otrzyma pomoc od przyjaznych rzdw socjalistycznych, stanli w obliczu sojuszniczej interwencji, popierajcej siy kontrrewolucyjne w Rosji. Ukraina, Polska i pastwa batyckie, okupowane przez Niemcw w ostatnim roku I wojny wiatowej, po jej zakoczeniu powoay niezalene rzdy. Byli carscy generaowie - Denikin, Judenicz i Wrangel, oraz admira Koczak stanli na czele biaych armii rosyjskich, walczcych z bolszewickim rzdem. W cigu roku 1918 siy biaych, do ktrych doczy Legion Czechosowacki sformowany z jecw wojennych, zajy wszystkie kluczowe orodki przemysowe i strategiczne na Syberii, na Uralu oraz w rejonie rodkowej Wogi. Na poudniu kozacy gen. Krasnowa posuwali si w kierunku pnocnym z zamiarem poczenia si z innymi siami biaych w Kazaniu i przerwania poczenia kolejowego midzy Carycynem i Moskw, czyli cznoci stolicy z jej ostatnim ju spichlerzem na pnocnym Kaukazie. Racje chleba dla robotnikw w Moskwie i Piotrogrodzie zmniejszono do nieco ponad 30 gramw dziennie. Sam Kaukaz by podzielony midzy rywalizujce ze sob lokalne wadze, walczce zarwno z biaymi, jak i z komunistami, a take okresowo midzy sob.

Na zachodzie Polacy chcieli odzyska ziemie ukraiskie i biaoruskie, niegdy stanowice cz pastwa polsko-litewskiego. Na Dalekim Wschodzie Japoczycy, a wkrtce potem Amerykanie, wprowadzili swe wojska na Syberi. Siy francuskie zajy Odess, a Brytyjczycy opanowali Archangielsk na pnocy i Baku na poudniu. Przez pewien czas obszar kontrolowany przez rzd Lenina by niewiele wikszy od zajmowanego przez pitnastowieczne Ksistwo Moskiewskie. Kierownictwu partii, ktre stano przed niezwykle trudnym zadaniem opanowania tej sytuacji, nie brakowao zdolnych ludzi, ale aden z nich nie mia adnego dowiadczenia w sprawowaniu wadzy czy zarzdzaniu gospodark. Byli oni nie tylko silni w teorii i sabi w praktyce, ale odnosili si z gbok nieufnoci do tradycyjnej praktyki rzdzenia, zarwno carskiej autokracji, jak i buruazyjnych pastw w Europie Zachodniej; odrzucali te cakowicie kapitalistyczne metody zarzdzania gospodark. Nie mieli dowiadczenia, brakowao im rwnie modelu czy projektu systemu alternatywnego; wszystko musiao by improwizowane. Jednak ani Lenin, ani Trocki - pierwszy wci przed pidziesitk a drugi, podobnie jak Stalin, wci przed czterdziestk - nie ulkli si stojcych przed nimi zada. Lenin osign cel, ktremu powici ycie: zdoby wadz, a to wzmocnio nie tylko jego wiar we wasne siy, ale rwnie jego autorytet. Do X Zjazdu partii w roku 1921 polityka bya jeszcze przedmiotem gorcych dyskusji; tolerowano rnice pogldw i krytyk. Jednak postawa, jak Lenin, wbrew stanowisku partyjnej wikszoci, zaprezentowa wygaszajc Tezy kwietniowe, podczas rewolucji padziernikowej i w czasie negocjacji w Brzeciu - w kadym z tych wypadkw potwierdzona ostatecznym rezultatem jego poczyna - sprawia e odtd jego przywdztwo nie byo nigdy kwestionowane. Trocki uwaany by przez starych bolszewikw za outsidera. Do partii wstpi dopiero w sierpniu 1917 roku, a jego wadczy sposb bycia wywoywa oburzenie wsptowarzyszy (poza Stalinem), ktrzy odbierali to jako arogancj. Jednake dziaalno Trockiego w piotrogrodzkim Sowiecie, zarwno w 1905, jak i 1917 roku, oraz zasadnicza rola, jak odegra przy przejmowaniu wadzy, sprawiy, e jego pozycja jako przywdcy rewolucyjnego nie bya przez nikogo kwestionowana, zwaszcza kiedy pniej, szczeglnie w czasie wojny domowej, dowid zdolnoci organizatora zwycistwa - Carnota1 rosyjskiej rewolucji. To samo mona byo powiedzie o czterdziestoletnim Zinowiewie, o ktrym niewielu partyjnych przywdcw wyraao si dobrze. By przeciwny zbrojnemu siganiu po wadz w 1917 roku i po odrzuceniu przez Lenina koncepcji rzdu koalicyjnego zrezygnowa z czonkostwa w Komitecie Centralnym. Mimo tego jednak Lenin wybaczy mu i Zinowiew zosta w roku 1919 zastpc czonka Biura Politycznego, penoprawnym czonkiem za w roku 1921. By rwnie przewodniczcym Midzynarodwki Komunistycznej od chwili jej zaoenia oraz piotrogrodzkiej organizacji partyjnej. Powszechnie uwaano jednak, e zawdzicza sw pozycj faktowi, i Lenin przyzwyczai si polega na
1

Lazare Nicolas Carnot [1753-1823] genera, m stanu, jeden z twrcw armii rewolucji francuskiej, by min. ministrem wojny i ministrem spraw wewntrznych (przyp. tum.).

nim w okresie spdzonym na emigracji, w latach 1908-1917, i robi to nadal pniej - mimo e, jak sam powiedzia: On kopiuje moje bdy. Zinowiew by dobrym mwc i uzdolnionym popularyzatorem, ale jego pretensji do statusu intelektualisty nie brano powanie. Udokumentowane jest rwnie powiedzenie Lenina, i Zinowiew jest miay tylko wtedy, kiedy niebezpieczestwo ju mino. Swierdow okreli go krtko jako personifikacj paniki, a jego prno bya przysowiowa. Ale, osignwszy szczyt, Zinowiew by zdecydowany na nim pozosta i stara si o to usilnie (w odrnieniu od Trockiego, ktrego nienawidzi). Zinowiewowi sprzyja jego sojusz z Lwem Kamieniewem, urodzonym w tym samym co on roku 1883, rwnie z ydowskich rodzicw. Kamieniew zaczyna od dziaalnoci podziemnej, a w latach 1908-1914 przebywa za granic gdzie zosta najbliszym, po Zinowiewie, wsppracownikiem Lenina. Zesany na Syberi w tym samym czasie co Stalin, powrci wraz z nim w roku 1917 i ponownie nawiza wspprac z Zinowiewem, ktra trwaa a do roku 1936, kiedy to na polecenie Stalina zostali postawieni przed sdem i straceni. Kamieniew, czowiek o niewielkich osobistych ambicjach, wzorujcy si na swym przyjacielu Zinowiewie, cign na siebie gniew Lenina za ugodow postaw, jak zaj w latach 1917-1918. Jednake rwnie on uzyska przebaczenie i zosta ponownie przyjty do Komitetu Centralnego i Biura Politycznego jako kolejny znany dziaacz, na ktrym Lenin mg polega. Zosta rwnie przewodniczcym organizacji partyjnej w innym duym miecie - Moskwie. Solidniejszy ni Zinowiew, mimo skonnoci do ulegania wpywom innych, Kamieniew by bardziej lubiany i szanowany za swe talenty jasno i precyzyjnie formuujcego swe myli publicysty i mwcy. Podobnie jak Stalin raczej w Rosji ni za granic dziaali dwaj inni czonkowie kierownictwa. Obaj naleeli do prawego skrzyda partii, ale mieli due dowiadczenie w praktycznym dziaaniu, co Lenin ceni tak wysoko. Michai Tomski by jedynym wrd czowki bolszewickiej, ktry pracowa jako robotnik przemysowy; by z zawodu litografem, a do partii wstpi dopiero w wieku 24 lat. Jego wielk zalet byo to, e by w stanie przej kierownictwo zwizkw zawodowych. Na korzy Aleksieja Rykowa przemawia fakt, i pochodzi z chopskiej rodziny i by rdzennym Rosjaninem. Bya to zaleta, jeli si zway, e trzy najwaniejsze stanowiska po Leninie zajmowali ydzi: Trocki, Zinowiew i Kamieniew a czwarte Gruzin. Antysemityzm by w Rosji wci silny, mimo e pniej Hitler niestrudzenie identyfikowa Moskw z syjonistyczn konspiracj wiatow. Rykow obj stanowisko czoowego administratora przemysu i w lutym 1918 roku zosta przewodniczcym najwyszej Rady Gospodarki Narodowej, w roku 1921 razem z Tomskim czonkiem Biura Organizacyjnego Komitetu Centralnego Partii (Orgbiuro) i czonkiem Biura Politycznego w roku 1922. Jedynym czonkiem kierownictwa, poza Leninem i Trockim, ktrego mona bez wtpienia okreli jako intelektualist, by Nikoaj Bucharin. By on rwnie etnicznym Rosjaninem, urodzonym w 1888 roku w rodzinie nauczyciela Zanim powici si cakowicie dziaalnoci rewolucyjnej, podobnie jak Kamieniew krtko studiowa na uniwersytecie

moskiewskim. W roku 1911 wyemigrowa za granic. Bucharin by zafascynowany teori ekonomii, a jego ksika Imperializm a gospodarka wiatowa poprzedzaa i wywara wpyw na dzieo Lenina na ten sam temat. Po powrocie do Rosji w 1917 roku Bucharin zosta przywdc lewego skrzyda partii. Wystpowa przeciwko ukadowi z Brzecia opowiadajc si za wojn rewolucyjn oraz dostarczy teoretycznego uzasadnienia dla metod komunizmu wojennego w pracy Gospodarka okresu przejciowego, bdcej mia prb oceny i obrony kosztw rewolucji, jego zdaniem nieuchronnych. By tak samo byskotliwy jak Trocki, chocia w odrnieniu od niego cieszy si popularnoci zwaszcza wrd modszych czonkw partii. Obdarzony zarwno osobistym wdzikiem, jak i zdolnociami, by beniaminkiem partii, jak okrela go Lenin. Ale Lenin uwaa go rwnie za czowieka niestaych pogldw i mikkiego jak wosk. By moe dlatego wanie, cho wybrany na zastpc (kandydata) czonka Politbiura w 1919 roku, nie uzyska penego czonkostwa a do roku 1924, ju po mierci Lenina. Bucharin nigdy nie piastowa adnego wyszego stanowiska ani w partii, ani w rzdzie i nawet nie mg mierzy si z innymi jako polityk; wykazywa jednak du niezaleno mylenia czsto wystpujc przeciwko Leninowi w kwestiach teoretycznych. Bucharin przekona si do Nowej Polityki Ekonomicznej i zosta jej gwnym adwokatem, propagujc j jako sta zmian dotychczasowego kursu. W Instytucie Czerwonych Profesorw zgromadzi wok siebie grup modych ekonomistw, ktrzy propagowali jego idee. Sam mg je rozpowszechnia rwnie jako redaktor naczelny Prawdy i nowego dziennika Komitetu Centralnego Bolszewik. Tak przedstawiaa si grupa ludzi, ktrzy, wraz ze Stalinem, stanowili na pocztku lat dwudziestych najwysze kierownictwo Zwizku Radzieckiego i byli jego gwnymi przeciwnikami w walce o sukcesj po mierci Lenina. Na szczcie dla nich ktnie wrd biaych i brak jakichkolwiek uzgodnie midzy obcymi mocarstwami w kwestii interwencji sprawiy, e sytuacja komunistw nie bya tak beznadziejna, jak si wwczas mogo wydawa, pod warunkiem jednak wykorzystania przez nich przewagi poprzez powoanie jednolitego dowdztwa i stworzenie sprawnych si zbrojnych. Zwaywszy stan, w jakim znajdowaa si pobita armia rosyjska, ktrej morale komunici starali si wszelkimi sposobami osabi, byo to zadanie niezwykle trudne. Trocki jednake, mianowany w marcu 1918 roku komisarzem spraw wojskowych i morskich, okaza si niespodziewanie uzdolnionym organizatorem wojskowym. Zarzdzono pobr do wojska i do koca 1918 roku wcielono do Armii Czerwonej 800 tysicy ludzi. Oceniano, e w szczytowym okresie, w roku 1920, liczya ona 2,5 miliona onierzy. Niepowodzenie prby inwazji na Polsk brutalnie odebrao Leninowi zudzenia, e przez uycie Armii Czerwonej mona bdzie rozszerzy rewolucj na reszt Europy. Jednake armii tej udao si pokona biaogwardzistw, pooy kres nadziejom interweniujcych mocarstw na likwidacj rewolucyjnej wadzy Rosji oraz do roku 1922 rozszerzy wadz radzieck na wiksz cz terytorium przedrewolucyjnej Rosji, z wyjtkiem obszarw na zachodzie, gdzie utracono Besarabi, cz Polski, znajdujc si wczeniej pod zaborem

rosyjskim, pastwa batyckie i Finlandi. Taka bya sytuacja, w ktrej przyszo dziaa Stalinowi w latach 19181921. Problem Hitlera w tych latach polega na powoaniu i takiej rozbudowie ruchu, aby by on brany powanie. ywi przekonanie, e jeli uda mu si tego dokona, zachowa dla siebie pozycj przywdcy. Problem Stalina by zupenie inny. Partia komunistyczna zostaa ju powoana i sformowaa rzd. Stalin w obu tych procesach odegra pewn rol, ale nie tak ktra usprawiedliwiaaby pniejsze przedstawianie go jako gwnego wsppracownika Lenina. Wwczas aden z przywdcw bolszewickich nie uwaa go za ewentualnego nastpc Lenina i nie da si ustali, kiedy w Stalinie zrodzia si taka ambicja. Lenin w roku 1920 mia pidziesit lat i by tylko dziewi lat starszy od Stalina ktry nie mg przewidzie, e jego przywdca dozna pierwszej serii atakw apopleksji w maju 1922 roku i umrze ju w styczniu 1924 roku nie ukoczywszy pidziesiciu czterech lat. Bez wtpienia jednak Stalin uwaa siebie za kandydata do sukcesji od lata 1922 roku, a by moe nawet wczeniej. Problem polega na tym, jak mia umocni sw pozycj w kierownictwie, aby z jego ambicjami zaczto si liczy. W Radzie Komisarzy Ludowych Stalin sprawowa funkcj komisarza do spraw narodowoci. Moliwoci, jakie dawao to stanowisko, byy ograniczone. W trzy tygodnie po bolszewickim zamachu w roku 1917 Stalin wzi udzia w zjedzie Fiskiej Partii Socjaldemokratycznej, na ktrym proklamowa prawo Finw do niepodlegoci. Dekret gwarantujcy to prawo zosta podpisany przez Lenina, a Stalin dziaa zgodnie z zasad samookrelenia, zawart w jego rozprawie z 1913 roku Marksizm i narodowoci. Nie tylko mienszewicy, jak np. Martow, ale rwnie bolszewicy, tacy jak Bucharin i Dzieryski, krytykowali t polityk, okrelajc j jako wyprzeda mniejszych narodw na rzecz buruazyjnego nacjonalizmu kosztem Rosji i rosyjskiej rewolucji. W okresie generalnego rozpadu, jaki nastpi po obaleniu rzdu carskiego, nacjonalistyczne ruchy we wszystkich krajach pogranicznych powoay nowe rzdy o nastawieniu antybolszewickim, dce do cakowitego oddzielenia si od Rosji. Doszo do tego nie tylko w Polsce i krajach batyckich, ale rwnie na Kaukazie, w Azji rodkowej, a nawet na Ukrainie. Z drugiej strony odrzucenie wprost zasady narodowego samookrelenia zniweczyoby wszelkie nadzieje na utrzymanie tych ludw w ramach Zwizku Radzieckiego i skonioby je do szukania poparcia u si antybolszewickich. Stalin rozwiza t kwadratur koa, interpretujc prawo do samookrelenia jako sposb w walce o socjalizm, podporzdkowany zasadom socjalizmu. Innymi sowy, narodowa autonomia bya do przyjcia tylko wwczas, jeli realizowano j pod kontrol komunistw. Otwierajc w maju 1918 roku konferencj powicon utworzeniu Tatarsko-Baszkirskiej Autonomicznej Republiki Radzieckiej, Stalin da jasno do zrozumienia co mia na myli: Autonomia jest form. Caa sprawa polega na tym, jakie klasy sprawuj kontrol w ramach tej formy. Rzd radziecki jest za autonomi,

ale tylko za tak autonomi, w ktrej caa wadza jest w rkach robotnikw i chopw, w ktrej buruazja wszelkich narodowoci jest nie tylko pozbawiona wadzy, ale rwnie uczestnictwa w wyborach organw wadzy. Przyjcie nowej koncepcji autonomii uatwi fakt, i Stalin stopniowo odchodzi od pierwotnie goszonych zasad. Podczas prac komisji powoanej do opracowania projektu konstytucji radzieckiej w roku 1918 Stalin zrezygnowa z propagowanej wczeniej scentralizowanej struktury pastwa na rzecz formy federalizmu, opartej na jednostkach narodowoterytorialnych. Michai Reisner, wystpujc przeciwko zaleceniom Stalina argumentowa, e reprezentuj one w istocie ukryty centralizm pod przykrywk struktury federalnej. Mia zupen racj, ale Stalin (przy poparciu Lenina) odnis zwycistwo. Wszystkie te zmiany miay okaza si wane w przyszoci, ale do czasu rozstrzygnicia kwestii samego przetrwania reimu byy niczym wicej jak tylko gestami. Podczas gdy Lenin pozostawa w Moskwie, aby trzyma w swych rkach wszystkie nitki wadzy, a Trocki osiga kolejne sukcesy jako komisarz spraw wojskowych, innych przywdcw radzieckich wysyano w specjalnych misjach do zapalnych rejonw w miar ich pojawiania si. Lenin wykaza takie samo zaufanie do Stalina, jako specjalisty od rozwizywania trudnych sytuacji, jakie mia w 1917 roku, powierzajc mu najbardziej skomplikowane zadania. Nie zawid si w swym zaufaniu. W warunkach chaosu panujcego w latach 1918-1919 Stalin nie traci zimnej krwi i okaza si zdolny do penienia przywdczej roli oraz opanowania sytuacji, chocia stosowa do brutalne rodki, cznie ze zbiorowymi egzekucjami bez procesu sdowego. W odrnieniu od dowiadcze Hitlera jako Frontkampfera w I wojnie wiatowej dowiadczenia Stalina w czasie wojny domowej sprowadzay si do dziaalnoci jako komisarza politycznego lub specjalnego przedstawiciela na stosunkowo niskim szczeblu dowodzenia. Nie mia on adnych dowiadcze frontowych. Jednake w obu przypadkach wczeniejsze dowiadczenia miay wpyn na ich dziaalno jako naczelnych dowdcw podczas II wojny wiatowej. Pierwsze powaniejsze zadanie, jakie otrzyma Stalin, wizao si ze stanowiskiem w Carycynie nad Wog (pniej przemianowanym na Stalingrad, a obecnie noszcym nazw Wogograd), gdzie by on odpowiedzialny za zapewnienie nieprzerwanych dostaw ywnoci do Moskwy i Piotrogrodu. W dwadziecia cztery godziny po przybyciu do tego miasta 6 czerwca Stalin informowa, e rozprawi si z bachanaliami spekulantw poprzez wprowadzenie staych cen ywnoci i jej racjonowanie. 7 lipca, nazajutrz po prbie zamachu stanu podjtej przez socjalistw-rewolucjonistw, zapewnia Lenina: Zrobione bdzie wszystko, aby zapobiec tutaj ewentualnym niespodziankom. Bdcie pewni, e nasza rka nie zadry. cigam i wymylam komu trzeba. Nie bdziemy nikogo oszczdza, ani nas, ani innych, ale bdziemy wam wysya ywno. Wanie podczas pobytu Stalina w Carycynie po raz pierwszy ujawni si jego konflikt z Trockim. Przyczyn sporu bya decyzja Trockiego, jako

komisarza spraw wojskowych, wykorzystania byych carskich oficerw w rozbudowujcej si Armii Czerwonej. Lojalnoci owych oficerw mieli strzec komunici przydzieleni im jako komisarze polityczni. Wielu dziaaczy partyjnych kwestionowao celowo takiej polityki. Do jej przeciwnikw zalicza si te Lenin, ktry ustpi dopiero wtedy, kiedy dowiedzia si od Trockiego, e tych specjalistw wojskowych (jak ich nazywano) jest w szeregach Armii Czerwonej ponad 40 tysicy i e bez nich i bez ponad 200 tysicy byych carskich podoficerw armii grozioby niebezpieczestwo rozpadu. To wymuszone sytuacj rozwizanie rodzio wiele trudnoci. Podczas wojny domowej dochodzio do licznych przypadkw zdrady, duy sprzeciw wykazywali te nadal przywdcy wielu czerwonych ugrupowa paramilitarnych, ktrzy nie chcieli podporzdkowa si konserwatywnym byym oficerom carskim, jak rwnie wielu lewicowych komunistw, ktrzy przypominali Leninowi i Trockiemu ich wczeniejsze obietnice zastpienia staej armii (oraz policji politycznej) milicj ludow. Pnocnokaukaski Okrg Wojskowy wkrtce sta si orodkiem opozycji wobec polityki Trockiego i jednym ze rde, podobnie jak wczeniej komitet bolszewicki w Baku, z ktrego Stalin pozyskiwa godnych zaufania ludzi. cile zwizany ze Stalinem by Woroszyow, stary bolszewik i agitator polityczny w fabryce sprztu artyleryjskiego w Carycynie, przed dziesiciu laty sekretarz organizacji robotnikw przemysu naftowego i czonek komitetu bakijskiego. Cho Woroszyow nie mia dowiadczenia wojskowego, Stalin doprowadzi do mianowania go dowdc 10 armii. Komisarzem politycznym w tej armii by Sergo Ordonikidze, take wsptowarzysz z okresu bakijskiego, ktry przekona Lenina, aby wczy Stalina do Komitetu Centralnego partii w roku 1912. Obaj ci ludzie zostali czonkami mafii Stalina, razem z Budionnym, byym sierantem kawalerii, ktry odnis znaczne sukcesy jako przywdca partyzancki. Trocki okrela ich pogardliwie jako opozycj podoficerw, ale wszyscy trzej dziki Stalinowi awansowali na wysokie stanowiska w aparacie wadzy. Woroszyow zastpi Trockiego na stanowisku komisarza spraw wojskowych; Ordonikidze odgrywa kluczow rol w realizacji stalinowskiego programu industrializacji i zosta czonkiem Biura Politycznego, a Budionnego (razem z Woroszyowem) mianowano jednym z pierwszych marszakw Zwizku Radzieckiego. Na Froncie Pnocnokaukaskim w roku 1918 grupa z Carycyna ignorowaa rozkazy otrzymywane z centrum, odmawiaa wsppracy z wyksztaconymi oficerami z byej armii regularnej i bya wielokrotnie oskarana o niesubordynacj przez Trockiego oraz Rewolucyjn Rad Wojenn. W cytowanym ju licie do Lenina z 7 lipca Stalin domaga si oddania mu wadzy zarwno wojskowej, jak i cywilnej. Trzy dni pniej Stalin wysa kolejn depesz: Dla dobra sprawy musz mie wadze wojskow... Ale nie otrzymaem odpowiedzi. Bardzo dobrze. W takim razie ja sam, bez formalnoci, usun dowdcw armii i komisarzy, ktrzy wszystko psuj. Do tego zmusza mnie dobro sprawy i oczywicie brak kawaka papieru od Trockiego nie powstrzyma mnie.

Za zgod Trockiego Stalinowi przyznano uprawnienia, o jakie si ubiega, i powoano go na stanowisko przewodniczcego Pnocnokaukaskiej Rady Wojskowej, ale nie pozostawiono mu wtpliwoci co do tego, e Lenin wspiera swym autorytetem Rewolucyjn Rad Wojenn. Nie przyczynio si to jednak w najmniejszym stopniu do powstrzymania Stalina, ktry zachca lokalnych dowdcw, aby nie zwracali uwagi na rozkazy otrzymywane z gry, i wbrew instrukcjom z Moskwy odwoywa rozkazy byego carskiego generaa Sytina, mianowanego przez Trockiego dowdc Frontu Poudniowego, oraz odmwi uznania jego wadzy. Tym razem Trocki kategorycznie domaga si odwoania Stalina i grozi postawieniem Woroszyowa przed sdem wojskowym, jeli nie wykona rozkazw. Lenin ustpi, ale aby osabi ten cios, wysa jednego ze swych najbliszych wsppracownikw, Jakowa Swierdowa, sekretarza Komitetu Centralnego Partii, specjalnym pocigiem, aby sprowadzi Stalina do Moskwy z wszystkimi honorami i mianowa go czonkiem Rewolucyjnej Rady Wojennej, jak rwnie nowej Rady Obrony Robotnikw i Chopw, powoanej w kocu listopada 1918 roku w celu mobilizacji zasobw kraju do prowadzenia wojny. Lenin apelowa zarwno do Trockiego, jak i do Stalina, aby porzucili spory i podjli wspprac. Stalin poczyni pewne starania w tym kierunku, wychwalajc Trockiego w kilku przemwieniach, ale Trocki nie mg zdoby si na ukrycie poczucia wyszoci. Dopiero znacznie pniej [pisa w swej autobiografii] zdaem sobie spraw, e Stalin prbowa nawiza pewien rodzaj poufaych stosunkw. Jednake odrzucay mnie te wanie cechy, ktre wzmacniay jego... Wski krg jego zainteresowa, psychologiczny prymitywizm i szczeglny cynizm czowieka z prowincji, ktry zosta wyzwolony z krpujcych go przesdw przez marksizm, ale ktry nie zastpi ich filozoficznym wiatopogldem, wszechstronnie przemylanym i przyswojonym przez jego umys. Jeli chodzi o Stalina, jego konflikt z Trockim rwnie wykracza poza kwestie polityki czy taktyki. Przed rozpadem koalicji z lewicowymi eserowcami bolszewicy byli reprezentowani w najwyszych wadzach przez trzech ludzi - Lenina, Trockiego i Stalina. Pniej jednak Stalin zosta wyeliminowany i podczas gdy pozostawa w cieniu, rzd radziecki sta si znany jako rzd Lenina i Trockiego, podobnie zreszt jak partia. Stalin zawsze akceptowa przywdztwo Lenina, tym bardziej e Lenin by od niego starszy o dziewi lat. Jednake Trocki by jego rwienikiem. Do jego uzdolnie intelektualnych i talentw oratorskich dosza najpierw sawa twrcy Armii Czerwonej, a pniej organizatora zwycistwa w wojnie domowej. Dla czowieka tak ambitnego jak Stalin i tak obcionego dokuczliwym poczuciem niszoci, kariera Trockiego bya nie do zniesienia tym bardziej, e Trocki pogardliwie odmawia uznania go za powanego rywala. Lenin robi wszystko co w jego mocy, aby zaagodzi konflikt midzy tymi ludmi, ktrych ceni, nawet jeli osdza ich stosujc rne kryteria. O tym, e Stalin nie utraci zaufania Lenina, wiadczy zlecanie mu kolejnych zada na froncie, na ktrym pozostawa a do zakoczenia

wojny domowej. W styczniu 1919 roku wysano go na front wschodni, aby sporzdzi raport na temat dotkliwej klski i utraty Permu. W maju umacnia obron Piotrogrodu przed biaymi i poleci dokona egzekucji 67 oficerw marynarki wojennej w Kronsztadzie za nielojalno. Jeszcze w tym samym roku przerzucono go ponownie na Front Poudniowy, aby zablokowa ofensyw biaych na Moskw, po zdobyciu Ora przez Denikina. Stalin zyska sobie w roku 1919 mieszane opinie: owszem, zdolny czowiek, na ktrym mona polega, ale jednoczenie trudny we wsppracy i kierujcy si wasnym subiektywnym odczuciem. Gono chwali si swoimi osigniciami, ostro krytykujc innych, dostrzega zdrad i spisek tam, gdzie inni widzieli tylko nieskuteczno i baagan, trawia go zazdro i powica tyle samo energii na ktnie z kolegami, ktrych uwaa za rywali, co na walk z wrogiem. Jak relacjonuje Trocki, kiedy Politbiuro postanowio przyzna mu Order Czerwonego Sztandaru za jego zasugi w ocaleniu Piotrogrodu jesieni 1919 roku, Kamieniew z pewnym zakopotaniem zaproponowa, aby ten sam order przyzna Stalinowi. Kalinin zapyta: Za co?, a wtedy Bucharin wzi go na stron i powiedzia: Nie rozumiesz? To pomys Lenina. Stalin nie moe znie, jeli nie ma czego, co ma kto inny. Nigdy tego nie wybaczy. Ostatni epizod, w ktrym uczestniczy Stalin podczas wojny domowej, dostarczy dalszych dowodw potwierdzajcych wady, za jakie by krytykowany. W maju 1920 roku armia polska dokonaa inwazji na Ukrain i zaja Kijw. Polacy zostali odrzuceni przez radzieck kontrofensyw, w wyniku ktrej Armia Czerwona znalaza si nad Bugiem. Powstao pytanie, czy onierze radzieccy powinni przekroczy t rzek i kontynuowa ofensyw na rdzennie polskich terenach w celu zajcia Warszawy. Zarwno Stalin, jak i Trocki byli temu przeciwni. Jednake Lenin zaj inne stanowisko. Wci mia nadziej, e rewolucja za granic przyjdzie z pomoc Rosji. W roku 1919 odbyo si w Moskwie inauguracyjne posiedzenie Midzynarodwki Komunistycznej (w skrcie nazywanej Kominternem), na ktre przybyli delegaci z dziewitnastu krajw. Przywdc I Midzynarodwki (Midzynarodowego Stowarzyszenia Robotnikw) w latach 1864-1876 by Marks; II Midzynarodwka, midzynarodowe zrzeszenie partii i organizacji socjalistycznych, powoana w 1889 roku i opowiadajca si za demokracj parlamentarn, rozpada si, kiedy jej czonkowie w chwili wybuchu wojny w 1914 roku znaleli si po przeciwnych stronach. Wykorzystujc sytuacj Lenin powoa III Midzynarodwk (Midzynarodwk Komunistyczn) z siedzib w Moskwie, opowiadajc si za rewolucj wiatow pod przywdztwem Rosji. II Kongres Kominternu w roku 1920 zgromadzi delegatw z 37 krajw i przyj sformuowany przez Lenina program zoony z 21 punktw. Idea dokonania inwazji na Polsk bya dla Lenina kuszca, poniewa - jak powiedziaa Klara Zetkin, wchodzca w skad delegacji Niemieckiej Partii Komunistycznej do Kominternu - chcia on wybada Europ za pomoc bagnetw Armii Czerwonej i sprbowa poczy si z Niemcami, wci znajdujcymi si w niepewnej sytuacji. Trocki oraz

dwch Polakw, Dzieryski i Radek, nadal sprzeciwiali si, ale Stalin przeszed na stron Lenina i gosowa z wikszoci Politbiura za ofensyw na Warszaw. Stalin nie bra udziau w gwnym uderzeniu. Jego przeprowadzenie powierzono 27-letniemu Tuchaczewskiemu, byemu porucznikowi wojsk carskich, ktry odznaczy si w wojnie domowej. Stalin by wwczas przedstawicielem Politbiura w Poudniowo-Zachodniej Grupie Armii, a do jego obowizkw naleao obserwowanie si Wrangla na Krymie i ewentualnej interwencji Rumunii, jak rwnie poudniowego odcinka frontu wojny z Polsk. Prowadzi pen zoliwoci wymian pogldw z Leninem i Politbiurem na temat reorganizacji Frontw. Otrzymaem wasz notatk na temat podziau Frontw - telegrafowa do Lenina. Politbiuro nie powinno zajmowa si tego rodzaju nonsensownymi drobiazgami. Stalin i wojskowy dowdca Frontu PoudniowoZachodniego, Jegorow, otrzymali jednak rozkazy przerzucenia znacznych si na pnoc w celu wsparcia lewego skrzyda si Tuchaczewskiego idcych na Warszaw. Stalin najpierw zwleka, a pniej odmwi wykonania tego rozkazu, kontynuujc niezalene dziaania l Armii Konnej, dowodzonej przez Budionnego, w celu zajcia lecego na poudniu Polski Lwowa. Kiedy 16 sierpnia Polacy rozpoczli kontrofensyw przeciwko Tuchaczewskiemu, Armia Czerwona doznaa decydujcej klski. Do tej klski w znacznej mierze przyczynio si wykorzystanie przez Polakw faktu, i lewe skrzydo wojsk rosyjskich nie byo osonite. Przez cae lata trway zacite spory, kto by za to odpowiedzialny. Odbiy si one na stosunkach midzy Stalinem i Tuchaczewskim w latach trzydziestych. Stalin zosta odwoany do Moskwy, otrzyma nagan od Lenina na IX Konferencji Partyjnej i nie bra ju udziau w ostatniej kampanii wojny domowej przeciwko siom Wrangla na poudniu. Jednake jego pozycja w kierownictwie nie osaba. Na VIII Zjedzie partii, zorganizowanym w marcu 1919 roku, nazwisko Stalina figurowao wrd szeciu innych na licie kandydatw do Komitetu Centralnego. Zosta czonkiem zarwno podkomisji Komitetu Centralnego powoanych przez Zjazd, jak i picioosobowego Biura Politycznego i Biura Organizacyjnego. Do komisariatu do spraw narodowoci doda Inspekcj Robotniczo-Chopsk (rosyjski skrt: Rabkrin), ktra miaa kontrolowa poszczeglne departamenty rzdu. Fakt, e czciowo ponosi odpowiedzialno za katastrof w Polsce i wycofa si ze spraw wojskowych, nie przeszkodzi mu zupenie w jednoczesnym piastowaniu tylu odpowiedzialnych stanowisk. Bez wtpienia podstawow przyczyn tego stanu rzeczy byo to, i Stalin okaza si by zbyt poytecznym i zbyt pilnie pracujcym czonkiem wewntrznego kierownictwa, aby si go pozby. Trocki wspomina, e zapyta Sieriebriakowa, czonka Komitetu Centralnego, ktry wsppracowa ze Stalinem w Radzie Wojennej Frontu Poudniowego, czy dwaj czonkowie Komitetu byli rzeczywicie potrzebni i czy Sieriebriakow nie mg sobie poradzi bez Stalina. Po namyle Sieriebriakow odpowiedzia: Nie, naciska tak, jak Stalin, nie umiem, to nie moja specjalno. Lenin bardzo ceni u Stalina umiejtnoci naciskania.

Stanowisko Lenina byo decydujce, a wydaje si, e za gwne zalety Stalina uwaa nie tylko jego gotowo podjcia si kadego zadania, ale rwnie wanie t brutalno, ktr w postscriptum do swego tzw. Testamentu (4 stycznia 1923 roku) potpi jako grubost (grubiastwo w mowie i zachowaniu) i z powodu ktrej nalega na usunicie Stalina ze stanowiska sekretarza generalnego. Na pocztku lat dwudziestych Lenin wci jeszcze uwaa t cech za proletariack prostot praktyka, ktra po raz pierwszy zwrcia jego uwag na Stalina i ktr uwaa za wany element w kierownictwie partii, w znacznej mierze zoonej z intelektualistw pochodzenia buruazyjnego (zalicza si do nich sam Lenin). Stalin szybko zorientowa si, e daje mu to wobec Lenina uprzywilejowan pozycj, i wykorzysta ten fakt w peni. II Chocia zwycistwo w wojnie domowej przesdzio kwesti dalszego istnienia reimu sowieckiego, to jednak koszty tego zwycistwa wywieray potny wpyw na jego dalszy rozwj. Najbardziej odczuwalne byy olbrzymie straty ludzkie - pierwsze tego rodzaju, wrcz niewiarygodne, a jednak jak najbardziej autentyczne liczby, ktre pojawiy si na kartach historii. Szacuje si, e w samej wojnie domowej zgino 15 milionw mczyzn, kobiet i dzieci, a podczas klski godu, ktra nastpia zaraz potem, liczba ta zwikszya si o 16-17 milionw, jeli doda si do tego onierzy i cywilw zabitych podczas I wojny wiatowej. Wszystko to wydarzyo si w latach 1914-1922. Wedug demografw liczba ludnoci Rosji w roku 1923 bya o okoo 30 milionw mniejsza, ni wynikaoby to z przewidywa. Straty materialne i zniszczenia byy nie mniej powane. Produkcja przemysowa w roku 1920 osigna nie wicej ni jedn sidm produkcji z roku 1913, nastpio zaamanie si pienidza, robotnikom trzeba byo paci w naturze, a jedynym rodzajem handlu sta si handel wymienny. Tego rodzaju klski, ktre prawie wyeliminoway zdobycze socjalne i ekonomiczne Rosji, uzyskane od czasu zniesienia paszczyzny w roku 1861, kady rzd postawiyby w obliczu olbrzymich trudnoci na drodze do stymulowania odbudowy i osignicia poziomu z lat przedwojennych. Byo to szczeglnie trudne dla rzdu uzalenionego w realizacji programu radykalnych przemian od zindustrializowanego i zurbanizowanego sektora. Przed rokiem 1914 ludno miast stanowia mniej ni 10 procent ogu ludnoci (wikszo jej mieszkaa w maych miastach prowincjonalnych), a tylko 2 procent pracowao w przemyle wytwrczym i maszynowym. Dla porwnania wskanik ten dla Stanw Zjednoczonych wynosi wwczas ponad 11 procent. A wanie ten sektor, w znacznie wikszym stopniu ni o wiele liczniejszy sektor ludnoci wiejskiej, ponis najwiksze straty podczas wojny domowej. Odsetek ludnoci miejskiej zmniejszy si z 19 do 15 procent. Moskwa stracia poow mieszkacw, Piotrogrd za dwie trzecie. Zgony i emigracja zdziesitkoway potencja intelektualny, administracyjny i zarzdzajcy klasy redniej i zmniejszyy o poow liczebno klasy robotniczej, na ktrej opiera si system sowiecki. Wielu

robotnikw zgino walczc w szeregach Armii Czerwonej, inni za (ocenia si ich liczb na 8 milionw) powrcili do rodzinnych wsi. W najlepszym stanie przetrwaa wie. Liczba ludnoci wiejskiej wzrosa do ponad czterech pitych i ponad 86 procent ogu pracujcych. Wzroso take znaczenie chopstwa jako klasy. W latach 1917-1921 rosyjskie wsie obja rewolucja i tak jak przepowiada Stalin, partia komunistyczna - aby zdoby i utrzyma poparcie chopw - musiaa zrezygnowa z wszelkich zamiarw nacjonalizacji ziemi lub kolektywizacji rolnictwa i pozwoli (nie majc zreszt innego wyboru) na przepdzenie posiadaczy ziemskich oraz podzia ich majtkw. W rezultacie rozmiary dziaek wyrwnay si i wzrosa liczba redniakw, zmniejszajc z jednej strony odsetek najbiedniejszych i bezrolnych chopw, a z drugiej chopw najbogatszych. Miao to wane skutki gospodarcze w postaci zmniejszenia si nadwyek ywnoci, ktre ta ostatnia grupa dostarczaa na rynek. W konsekwencji zmniejszyy si dostawy ywnoci do miast i na potrzeby Armii Czerwonej. Jeszcze waniejsze byy jednak konsekwencje spoeczne. Zosta bowiem osabiony sektor miejsko-przemysowy, od ktrego komunici spodziewali si poparcia w procesie modernizacji, podczas gdy sektor wiejsko-rolniczy, zakorzeniony we wasnej, starej i gboko konserwatywnej kulturze, wzmocni si doprowadzajc do odwrcenia tendencji przedwojennych. Z punktu widzenia chopw parcelacja ziemi, ktra - ich zdaniem - zawsze do nich naleaa i zostaa im skradziona przez obszarnikw, wyrwnywaa stare krzywdy i uzupeniaa emancypacj z roku 1861. Zniesiono, co prawda, wwczas paszczyzn, ale nie przyznano im ziemi. Kady rzd, ktry prbowaby ponownie odebra im ziemi z zamiarem kolektywizacji rolnictwa napotkaby zdecydowany opr. Poza przesuniciami w ukadzie si spoecznych wanym skutkiem wojny domowej bya zmiana charakteru partii komunistycznej. Komunizm wojenny, jako okrelenie uywane do opisw tego etapu historii partii, odnosi si bowiem nie tylko do jej udziau w operacjach wojskowych, ale rwnie do militaryzacji innych dziedzin jej dziaalnoci. Trzeba by geniuszu Goyi, aby w rosyjskiej wersji Okruciestw wojny przedstawi przeraajcy charakter wojny domowej i zobojtnienie, jakie wywoaa ona po obu stronach wobec nagminnego stosowania tortur, palenia wsi i rozstrzeliwania jecw. Komunistyczne kierownictwo, przywyke do rozkazywania i posugiwania si si oraz terrorem, zaczo traktowa przymus rwnie jako sposb rozwizywania trudnych problemw gospodarczych i spoecznych. Jak stwierdzi Karol Radek, w tym czasie komunici mieli nadziej na wymuszenie - z karabinem w doni - drogi na skrty, do bezklasowego spoeczestwa. W dekrecie z 2 wrzenia 1918 roku, ktry wprowadzi stan wyjtkowy, rzd okreli republik radzieck mianem zbrojnego obozu. Podobnie militarnych metafor uywano powszechnie przy okrelaniu polityki partii wobec przemysu, siy roboczej i zaopatrzenia. W zdewastowanym i zdezorganizowanym kraju najbardziej dotkliwym z tych problemw byo zaopatrzenie w ywno. Chocia Lenin, niechtnie, zgodzi si na odroczenie kolektywizacji rolnictwa, to jednak by

zdecydowany pooy kres wolnemu handlowi zboem, owiadczajc, e jest on rwnoznaczny z przywrceniem kapitalizmu. Jednym z gwnych posuni komunizmu wojennego byo zorganizowanie uzbrojonych oddziaw ywnociowych, zajmujcych si rekwizycj posiadanych przez chopw nadwyek zboa (lub tego, co uznawano za nadwyki). Opr wobec tej praktyki by powszechny. Chopi ukrywali swoje zapasy i ograniczali produkcje, co jeszcze bardziej zmniejszao ilo ywnoci. Jak przyzna pniej sam Lenin, bya to polityka katastrofalna w skutkach i trzeba byo z niej zrezygnowa. W latach 1918-1920 okrela j jednak jako prawdziwie fundamentaln walk kapitalizmu z socjalizmem i utrzymywa, e naley j prowadzi w sposb bezwzgldny, mimo i budzia wrd chopstwa niech do nowej wadzy. Sytuacja robotnikw przemysowych bya rwnie trudna. W pierwszym porywie entuzjazmu w listopadzie 1917 roku wydano dekret o przekazaniu robotnikom kontroli nad fabrykami, ale jego rezultaty okazay si katastrofalne. Produkcja przemysowa zaamaa si niemal zupenie i Lenin nie mia innego wyjcia, jak zwrci si do buruazyjnych specjalistw o niezbdn pomoc w zarzdzaniu i nadzorowaniu technologii. Wywiera te nacisk na zwizki zawodowe, by spowodoway wzrost wydajnoci pracy. Rzd ju wwczas zacz militaryzowa si robocz. Najpierw skierowano onierzy do takich prac, jak wyrb lasw oraz transport ywnoci i paliwa. Pniej, z inicjatywy Trockiego, zorganizowano ich w armie pracy. W trzecim etapie zamiast onierzy z poboru do pracy w przemyle kierowano mobilizowanych jak w wojsku robotnikw. Byo to posunicie, ktre Trocki, nowo mianowany komisarz do spraw transportu, propagowa jako sposb przywrcenia dyscypliny pracy. W roku 1920 Trocki opublikowa Obron terroryzmu, w ktrej wyoy moliwie najprzystpniej zasady komunizmu wojennego. Odrzucajc demokracj parlamentarn, rwno wobec prawa oraz prawa obywatelskie jako buruazyjne oszustwa, argumentowa, e walka klas moe by prowadzona jedynie przy uyciu siy, a nie kart do gosowania. Odrzucenie terroru rwnao si odrzuceniu socjalizmu. Kto chcia osign ostateczny cel, musia by zdecydowany na uycie wanie tego rodka: a la guerre comme de la guerre (na wojnie jak to na wojnie), jak zwyk mawia Lenin. Organizacja pastwa suya interesom mas pracujcych, ale: [...] nie wyklucza to elementu przymusu w caej jego sile. Zasada przymusowego wiadczenia pracy rwnie radykalnie i trwale zastpia zasad wolnego najmu, jak uspoecznienie rodkw produkcji zastpio wasno kapitalistyczn. Jednake wiosn 1921 roku u kresu wojny domowej Lenin zmieni polityk. Zrezygnowano z militaryzacji pracy i rekwizycji. Kto mgby wic zapyta, po co wspomina teraz okres komunizmu wojennego, skoro nie by on niczym wicej ni okresem przejciowym, ktry zakoczy si wraz z wyjtkowymi warunkami wojny domowej? Odpowied na to pytanie jest nastpujca: znaczna liczba czonkw partii, jak zobaczymy to pniej, przyja argumenty Lenina z 1921 roku, uzasadniajce zmian kursu, ale uczynia to niechtnie i nadal wspominaa z dum wojn domow i komunizm wojenny jako heroiczny okres historii partii, w

ktrym rewolucyjna wola zerwania z przeszoci i narzucenia spoeczestwu nowego porzdku, bez wzgldu na koszty, nie bya krpowana przez kompromis. Przeksztacajc porak w zwycistwo, osignito wtedy nierealny na pozr cel. Dlatego kiedy Stalin, ktremu znane byy te dowiadczenia, postanowi w kocu lat dwudziestych ponowi prb szturmowego zakoczenia rewolucji, starajc si wyzwoli dalsze zasoby rewolucyjnej energii, mg odwoa si do tradycji komunizmu wojennego jako precedensu niewtpliwie wwczas bardzo dla niego przydatnego. Ale na pocztku lat dwudziestych prd zacz pyn w odwrotnym kierunku i Stalin, idc za wskazaniami Lenina, da si mu unie. Przez cay okres wojny domowej jako czynnik zapobiegajcy zbyt silnemu oporowi wobec komunistw dziaaa obawa, i klska czerwonych spowoduje przywrcenie starego porzdku i spenienie da byych posiadaczy ziemskich domagajcych si zwrotu majtkw. Czynnik ten zanik, kiedy zwycistwo czerwonych stao si pewne. Powracajcy onierze i dezerterzy potgowali buntownicze nastroje wsi i zim 1920-1921 roku powstania chopskie, w ktrych bray udzia kilkutysiczne watahy, osigny w okolicach Tambowa rozmiary wojny partyzanckiej. Rwnoczenie nasilajce si niepokoje wrd robotnikw Moskwy, Piotrogrodu i innych orodkw przemysowych znalazy swj wyraz w strajkach i demonstracjach, zwaszcza po komunikacie rzdu, i racje chleba zostan zmniejszone o jedn trzeci. W miar zmiany sytuacji na frontach wojny domowej na korzy komunistw, opozycja wobec Lenina i polityki kierownictwa zacza pojawia si rwnie w szeregach partii. Na IX Zjedzie partii w marcu 1920 roku grupa nazywajca siebie demokratycznymi centralistami zaprotestowaa przeciwko wzrastajcej centralizacji wadzy i autorytarnemu tonowi przyjtemu przez kierownictwo. Przywdca tej grupy, Timofiej W. Sapronow, okreli Komitet Centralny jako ma garstk partyjnych oligarchw. Latem i jesieni 1920 roku przedmiotem krytyki stao si zagadnienie demokracji w sektorze przemysowym. Znaczny odam klasy robotniczej, partii i zwizkw zawodowych nie mg si pogodzi z rezygnacj z wiary w robotnicz kontrol nad fabrykami, ktr Lenin odrzuci jako utopijn iluzj i z powrotem zatrudni zawodow kadr zarzdzajc. Zacz te naciska na zwizki zawodowe, aby udzieliy priorytetu dyscyplinie przemysowej i wzrostowi wydajnoci pracy. Tzw. opozycja robotnicza, pod przywdztwem Aleksandry Koontaj i Aleksandra Szlapnikowa (byego robotnika przemysu metalowego i pierwszego ludowego komisarza do spraw pracy), wzywaa do zwikszenia udziau proletariatu w podejmowaniu decyzji oraz autonomii dla zwizkw zawodowych oraz ich dominujcej roli w zarzdzaniu przemysem. W cigu szeciu miesicy poprzedzajcych X Zjazd partii w marcu 1921 roku na jej najwyszych szczeblach rozpocza si otwarta debata, bdca wyrazem protestu przeciwko wzrastajcej centralizacji i militaryzacji wadzy oraz coraz wikszej przepaci midzy proletariatem i reprezentujcymi go przywdcami. Lenin bardziej ni Trocki skonny do kompromisu ze zwizkami zawodowymi, by jednak zdecydowany nie

ustpowa w podstawowej dla niego sprawie - roli partii jako awangardy, autorytatywnego przywdcy proletariatu. W roku 1902, w rozprawie Co robi?, stwierdzi: Nie moe by mowy o niezalenej ideologii wyksztaconej przez same masy pracujce. Dowiadczenia tylko potwierdzay ten pogld: bez partii, ktra mogaby go realizowa, dyktatura proletariatu bya nonsensem. Lenin nie mia zamiaru pozwoli na zniszczenie jednoci partii, ulegajc jej lewemu skrzydu, ktre apelowao o demokracj robotnicz. Rzucajc na szal swj ogromny autorytet i wykorzystujc wszystkie dostpne rodki zdoa uzyska zdecydowane poparcie delegatw na zjazd partii, ktry mia si zebra 8 marca 1921 roku. Jednake na sze dni przed tym terminem partia doznaa potnego wstrzsu w postaci zbrojnej rewolty marynarzy i zaogi garnizonu bazy marynarki wojennej w Kronsztadzie. W 1917 roku baza ta bya twierdz bolszewikw, ale teraz wzywaa w imieniu Padziernika, do trzeciej rewolucji w celu obalenia represyjnego reimu komunistw, czyli komisarokracji. By to bysk wiata - jak przyzna pniej Lenin - ktry rozjani rzeczywisto lepiej ni cokolwiek innego i ujawni, jak powany kryzys zagraa partii. Odpowied Lenina bya zdecydowana. Po pierwsze, rewolta musiaa zosta stumiona. Fakt, i Tymczasowy Komitet Rewolucyjny w Kronsztadzie usprawiedliwia podjt akcj, cytujc, wbrew komunistycznemu kierownictwu, dania i slogany zapoyczone od bolszewikw z pierwszych dni rewolucji padziernikowej, okaza si bez znaczenia. W oczach Lenina bya to kontrrewolucja i jedyne pytanie brzmiao: kto kogo? Opr onierzy Armii Czerwonej, ktrzy nie chcieli strzela do marynarzy i robotnikw, pokonano mieszanin obietnic, grb i kamstw. W rezultacie uderzenia nadzorowanego z Moskwy przez Trockiego i dowodzonego przez Tuchaczewskiego twierdza zostaa zdobyta szturmem i kilkuset, a by moe nawet kilka tysicy, jej obrocw rozstrzelano bez sdu. Lenin wykorzysta t okazj do postawienia znaku rwnoci midzy lewicow opozycj i siami kontrrewolucyjnymi, ktre dziaay w Kronsztadzie. W przemwieniu inauguracyjnym wygoszonym na zjedzie partii potpi tzw. opozycj robotnicz jako zagroenie dla bezpieczestwa rewolucji. Reprezentowaa ona - jak powiedzia - odchylenie anarchosyndykalistyczne i kryjce si za plecami rewolucji drobnomieszczaskie elementy anarchistyczne. Lenina jednake nie zadowolio stumienie rewolty i zrzucenie za ni odpowiedzialnoci na tzw. opozycj robotnicz. Poszed za ciosem, aby dotrze do korzeni problemu, wykazujc raz jeszcze niezwyk zdolno do wycigania przykrych nawet wnioskw i opartych na nich zdecydowanych dziaa. Jak przyzna pniej: Posunlimy si za daleko [...] nie uzyskalimy wystarczajcej bazy [...] Masy wyczuy to, czego mymy nie mogli, jak dotd, wiadomie sformuowa [...] to znaczy to, e bezporednie przejcie do czysto socjalistycznych form wykracza poza nasze siy i e jeli nie okaemy si zdolni do wycofania si i do powicenia atwiejszym zadaniom, zagrozi

nam katastrofa. Stosujc si do tej samej zasady, ktra skonia go do zaakceptowania ukadu z Brzecia, Lenin wykaza gotowo powicenia wszystkiego, aby utrzyma wadz, nie kierujc si ambicjami osobistymi, ale deniem do osignicia wyznaczonych celw. Decydujcym ustpstwem (chopskim Brzeciem, jak okreli je niezalenie mylcy Riazanow) byo natychmiastowe zniesienie przymusowych rekwizycji zboa i ywnoci, ktre zastpiono zwykymi podatkami, pocztkowo w naturze, a pniej w pienidzach. Nadwyki chopi mogli swobodnie sprzedawa. Stosown uchwa zjazd podj dopiero po wysaniu ponad 200 delegatw na agitacj wrd niechtnie nastawionych onierzy Armii Czerwonej, ktrych pdzono przez pola lodowe pod grob uycia broni do ataku na garnizon w Kronsztadzie. Jak powiedzia jeden z dowiadczonych komisarzy politycznych, owiadczenie, i rekwizycje zostan zniesione, spowodowao radykaln zmian nastrojw wrd onierzy - chopw. Przemiany w sferze gospodarki, dokonane pod wpywem Lenina nie byy tylko chwilowym manewrem. Umoliwiy przywrcenie maych i rednich prywatnych przedsibiorstw przemysowych i handlowych. Zachcano prywatny kapita do ponownego inwestowania w Rosji, nawet w wielkim przemyle, ustabilizowa si rubel. W istocie powstaa w Rosji gospodarka mieszana oraz w duej mierze wolny handel, zastpujc komunizm wojenny. Bya to wana zmiana strategii. Stosujc t Now Polityk Ekonomiczn (NEP), Lenin mia nadziej na likwidacj gnbicych kraj niedoborw i na przy wrcenie sprawnej gospodarki. Poszlimy za daleko [powiedzia na zjedzie partii] na drodze nacjonalizacji handlu i przemysu [...] Wiemy, e tylko porozumienie z chopstwem moe ocali socjalistyczn rewolucj w Rosji do czasu wybuchu rewolucji w innych krajach. Tymczasem w duszej perspektywie pastwo zarezerwowao sobie prawo wasnoci wielkiego przemysu, handlu zagranicznego i transportu, jak rwnie ogln kontrol nad gospodark. Zezwolio na konkurencj sektora znacjonalizowanego i prywatnego w przekonaniu, e socjalizm okae sw wyszo i bdzie stopniowo si rozszerza, podczas gdy sektor prywatny bdzie si kurczy. Pod wraeniem powstania w Kronsztadzie propozycje Lenina zostay uchwalone prawie bez dyskusji. Pytanie, czy by to taktyczny odwrt czy ewolucja, pozostaje bez odpowiedzi. Istniao jednak oczywiste niebezpieczestwo, e tak radykalna i naga zmiana polityki moe pogbi podziay w onie partii po przezwycieniu kryzysu. Lenin stara si do tego nie dopuci, rwnowac zwikszenie swobd w sferze gospodarczej wzmocnieniem centralnej kontroli w dziedzinie politycznej. Z tym wanie wie si due znaczenie kryzysu z 1921 roku dla kariery Stalina. Podczas dyskusji na zjedzie Lenin popar obietnic Bucharina, i wraz z zakoczeniem wojny domowej nastpi rezygnacja z centralizmu w wojskowym stylu i przywrci si demokracj wewntrzpartyjn. By to jednak tylko wstp, gdy pniej owiadczy: Nadszed czas, aby skoczy z opozycj okiezna j; mielimy ju dosy opozycji!.

Ostatniego dnia zjazdu Lenin przedstawi niespodziewanie dwie nowe rezolucje: O syndykalistycznym i anarchistycznym odchyleniu w naszej partii oraz O jednoci partii. Pierwsza formalnie potpiaa tez opozycji robotnicze o zarzdzaniu gospodark przez zwizki zawodowe jako niesuszn pod wzgldem teoretycznym i wiadczc o odrodzeniu herezji syndykalistycznych. Gosia, e pogldy tego rodzaju s obraz marksizmu, jednak z uytych w niej sformuowa wynikao jasno, e naprawd chodzi o brak zgodnoci z forsowan przez Lenina tez, i: [...] Tylko partia polityczna klasy robotniczej, tj. partia komunistyczna, jest w stanie zjednoczy, wychowa, zorganizowa tak awangard proletariatu i ogu mas pracujcych, ktra - jedyna - potrafi przeciwstawi si nieuniknionym drobnoburuazyjnym wahaniom tych mas [...] i recydywom ograniczonoci zawodowej lub przesdw zawodowych wrd proletariatu. Druga rezolucja ogaszaa rozwizanie wszelkich ugrupowa z odrbn platform, takich jak opozycja robotnicza i grupa demokratycznych centralistw, pod rygorem natychmiastowego wykluczenia ich czonkw z partii. Specjalna klauzula ( w rozdziale 7), nie ujawniona a do stycznia 1924 roku, upowaniaa Komitet Centralny w przypadku zamania dyscypliny lub odrodzenia czy tolerowania sekciarstwa do stosowania wszystkich kar partyjnych, cznie z wydaleniem, nawet wobec czonkw samego Komitetu Centralnego. Obie rezolucje uchwalono przytaczajc wikszoci gosw, a Karol Radek podsumowa nastroje na zjedzie sowami, ktre miay okaza si prorocze zarwno dla niego samego, jak i wielu innych: Gosujc za t rezolucj czuj, e moe by ona atwo uyta przeciwko nam, a mimo to j popieram [...] Niech Komitet Centralny w momencie zagroenia podejmie najsurowsze kroki przeciwko najlepszym towarzyszom partyjnym, jeli uzna to za konieczne [...] niech Komitet Centralny nawet si myli! Jest to mniej niebezpieczne ni niezdecydowanie, ktre mona obecnie obserwowa. Wkrtce po zakoczeniu X Zjazdu Lenin wykaza, jak niewielkie znaczenie przywizuje do rezolucji o zwizkach zawodowych i partyjnej demokracji. Uzna je za potrzebne, aby uspokoi swych krytykw, by jednak zdecydowany wypleni sekciarstwo w partii z tak sam surowoci jak wykaza podczas dawienia rewolty w Kronsztadzie. Podczas czystki w latach 1921-1922 a jedna trzecia czonkw partii zostaa z niej wydalona. Kiedy przywdcy opozycji robotniczej odmwili wyrzeczenia si wasnych pogldw, odwoujc si nawet (zreszt bezskutecznie) do Midzynarodwki Komunistycznej, zostali ponownie potpieni przez Lenina na XI Zjedzie partii w marcu 1922 roku, a dwch przywdcw tej frakcji usunito wwczas z szeregw partyjnych. III Stalin bynajmniej nie odgrywa pierwszoplanowej roli w dyskusjach prowadzonych w partii w latach 1921-1922. Realizowa lini Lenina w okresie komunizmu wojennego i kiedy Lenin dokona nagego zwrotu,

propagujc NEP, poszed w jego lady. Nikt jednak nie skorzysta z tego bardziej ni on sam i to z dwch powodw. Wprowadzony przez Lenina zakaz frakcyjnoci mia uatwi w przyszoci Stalinowi posunicie si dalej i przeksztacenie partii w monolityczn struktur, podobnie jak aprobata Lenina dla stosowanych przez CzeKa metod usprawiedliwia pniejsze wyniesienie terroru do rangi systemu rzdw. Poparcie, jakiego Stalin udzieli Leninowi, wywoao take skutki natychmiastowe i bardziej bezporednie. Jeeli Lenin naprawd chcia wykorzeni opozycj i ochroni parti przed zgubnymi skutkami frakcyjnoci, wymagao to czego wicej ni wygrywania dyskusji i uchwalania rezolucji na zjazdach - wymagao to systematycznego, codziennego zarzdzania parti. Nie byo to zadanie, na ktre Lenin, uznany przywdca zarwno rzdu, jak i partii, mg znale czas, ani te praca, do ktrej miaby zamiowanie czy predyspozycje ktrykolwiek z pozostaych trzech czonkw Politbiura - Trocki, Kamieniew czy Zinowiew. Jednake dla pitego czonka Biura Politycznego, Stalina, byo to naturalne przeduenie roli, ktr odgrywa od roku 1917 i dziki ktrej zyska zaufanie Lenina. Polegaa ona na utrzymywaniu kontaktw midzy centrum i funkcjonariuszami oraz czonkami partii spoza obu stolic, ktrzy atwiej mogli porozumie si z czowiekiem w rodzaju Stalina, tak samo jak oni wywodzcym si z prowincji, ni z byymi emigrantami i intelektualistami w rodzaju Trockiego, Zinowiewa czy Bucharina. Podobn funkcj speniay piastowane przez Stalina stanowiska ministerialne. Jako komisarz do spraw narodowoci - stanowisko to odzyskao dawne znaczenie po zakoczeniu wojny domowej - by przedstawicielem Politbiura i Komitetu Centralnego, z ktrym musieli wsppracowa lokalni bossowie na Ukrainie, na Kaukazie i w Azji rodkowej w dziaaniach sprowadzajcych si do odbudowy imperium rosyjskiego. Jego drugie stanowisko rzdowe byo rezultatem wizyty na Uralu w poowie 1919 roku, kiedy stwierdzi, e praktycznie wszyscy z 4766 urzdnikw wadzy radzieckiej w prowincji Wiatka pochodzili z carskiej biurokracji, administracja bya niesprawna i przearta korupcj, a take brakowao skutecznych rodkw cznoci, za pomoc ktrych rzd centralny mg zapewni realizacj swych polece. Stalin zaproponowa powoanie komisji kontrolno-rewizyjnej, dziaajcej za porednictwem zespow robotniczo-chopskich. Leninowi spodoba si ten pomys i w taki wanie sposb Stalin zosta mianowany komisarzem Rabkrinu, czyli Inspekcji Robotniczo-Chopskiej. Propozycja Stalina i przyjcie jej przez Lenina wykazyway jednak, jak byli oni niedowiadczeni w rozwizywaniu problemw biurokracji. Chocia zapocztkowano szkolenie nowej generacji urzdnikw pastwowych, inspekcja Robotniczo-Chopska okazaa si niezdolna do rozwizania jakichkolwiek problemw. Rzeczywisty problem by bowiem o wiele gbszy. Dopiero po rewolucji padziernikowej Lenin zacz powanie myle o roli partii po objciu przez ni wadzy. W roku 1920, kiedy napisa Dziecic chorob lewicowoci w komunizmie, dyktatur proletariatu okrela jako: [...] Wytrwa walk z si i tradycjami starego spoeczestwa [...] z si

przyzwyczaje milionw i dziesitkw milionw. Bez elaznej partii zahartowanej w walce, bez partii cieszcej si zaufaniem wszystkiego co uczciwe w danej klasie, bez partii zdolnej do obserwowania i wpywania na nastroje mas niemoliwe jest pomylne prowadzenie takiej walki. Lenin wyraa si wystarczajco jasno na temat zasad, ale znacznie mniej jasno na temat sposobw penienia przez parti jej funkcji w sytuacji, kiedy przestaa dziaa w konspiracji i staa si wadz. Przyczyn tego stanu rzeczy byy wzajemne relacje midzy formalnym i rzeczywistym rozdziaem wadzy w Zwizku Radzieckim. Nowe pastwo rosyjskie wedle konstytucji stanowio Republik Rad. Jej rzd, Rada Komisarzy Ludowych (Sownarkom - czsto okrelana jako gabinet lub Rada Ministrw), by formalnie organem wykonawczym Wszechrosyjskiego Zjazdu Rad, a kady komisarz odpowiada za jeden lub wicej resortw rzdowych. Rzeczywist wadz jednak nadal sprawowaa partia komunistyczna, ciao nie wymienione ani w konstytucji z 1918, ani z 1924 roku. Polityki nie ustala ani Zjazd Rad, ani Rada Komisarzy Ludowych. Ta ostatnia nie bya organem wykonawczym, jak gosia konstytucja, Zjazdu Rad, ale Komitetu Centralnego partii komunistycznej i jej Politbiura Tam czonkowie Rady Komisarzy Ludowych, spotykajcy si jako przywdcy partii komunistycznej, ustalali polityk, a nastpnie jako komisarze ludowi wydawali polecenia poszczeglnym ministerstwom, za ktre byli odpowiedzialni, w celu realizacji tej polityki. Ale kto mia w istocie j realizowa? Pi lat po rewolucji Lenin powiedzia na IV Kongresie Midzynarodwki Komunistycznej: Natomiast u dou [s] setki tysicy dawnych urzdnikw, ktrych otrzymalimy w spadku od cara i od spoeczestwa buruazyjnego, dziaajcych czciowo wiadomie, czciowo niewiadomie przeciwko nam. [...] Musimy tu pracowa przez wiele lat, aby udoskonali aparat, zmieni go i przycign nowe siy. Partia nie bya w stanie przej administracji pastwowej czy zarzdzania znacjonalizowanym ju przemysem. Jej czonkom brakowao niezbdnego dowiadczenia; do czasu wyksztacenia nowego pokolenia a do 1928 roku - nowy reim musia polega (podobnie jak w Armii Czerwonej) na administratorach i kadrze kierowniczej z okresu przedrewolucyjnego. Partia w tym okresie nadzorowaa, pobudzaa i inspirowaa machin pastwow. Jednym z pierwszych zada partii byo wzmocnienie armii dziki systemowi komisarzy politycznych oraz nadzorowaniu wyborw i debat w radach poczynajc od zgromadzenia wiejskiego, a koczc na Radzie Najwyszej. W latach dwudziestych partia rozszerzya penetracj aparatu pastwowego na wszystkich szczeblach, w tym rwnie administracji republik zwizkowych (jak np. Ukrainy), wielkich miast, takich jak Piotrogrd i Moskwa, znacjonalizowanego przemysu i zwizkw zawodowych. Prowadzenie takiej polityki wymagao systematycznej i dokadnej pracy Sekretariatu KC partii, a przede wszystkim zmian w systemie jej organizacji. Pierwszej prby w tym kierunku dokonano w marcu 1919 roku, po mierci kierujcego sekretariatem Jakowa Swierdowa, ktry zadowala si personelem zoonym z 15 zaledwie osb i sam panowa nad

wszystkim. To wanie wwczas formalnie uznano istnienie Biura Politycznego (Politbiura), zajmujcego si sprawami polityki, i powoano Biuro Organizacyjne (Orgbiuro), zajmujce si realizacj tej polityki i sprawami organizacji partii. Jednake rozwizania zastosowane po mierci Swierdowa okazay si niewystarczajce; rwnoczenie coraz bardziej oczywista stawaa si potrzeba takiej organizacji pracy organw centralnych, aby nie byy one w zbyt wielkim stopniu przecione biecymi zadaniami. Po X Zjedzie partii Stalin w sposb naturalny przej odpowiedzialno za kierowanie prac Sekretariatu, jako czowiek, o ktrym Lenin wiedzia, e moe na nim polega, i jako jedyny czonek Komitetu Centralnego, ktry wchodzi w skad tak Biura Organizacyjnego, jak Biura Politycznego partii. Jego formalna nominacja 4 kwietnia 1922 roku, po XI Zjedzie, potwierdzaa posiadan ju de facto przez Stalina wadz i zostaa przez pras skwitowana w sposb rutynowy. Z dzisiejszej perspektywy jest to fakt godny uwagi, zwaywszy, e jako sekretarz generalny partii - nie obj adnego innego stanowiska do maja 1941 roku, kiedy to mianowa si przewodniczcym Sownarkomu, czyli Rady Ministrw - osign pozycj arbitralnej wadzy osobistej, rzadko spotykanej we wspczesnym pastwie. Jednake jest prawie pewne, e wwczas nie wiedzia, jak dalece bdzie mg rozbudowa swoje nowe stanowisko. Jak Stalin wykorzysta moliwoci stwarzane mu przez to stanowisko? Robert Tucker argumentowa, e - wbrew stereotypowym pogldom Stalin nie by urodzonym organizatorem oraz e z jego instynktown personalizacj kadej sprawy nie by szczeglnie predysponowany do roli administratora. To prawda, ale Stalin nie by zwykym administratorem, zainteresowanym administracj jako tak. Tym, co wyrniao Stalina (w sposb rwnie zdecydowany jak talent charyzmatycznego mwcy wyrnia Hitlera), bya jego instynktowna umiejtno przeksztacania wadzy administracyjnej w polityczn. Niezwyko obu tych ludzi polegaa na umiejtnoci wykorzystania wasnych uzdolnie - w wypadku Hitlera mwcy; organizatora i czonka gremiw partyjnych w wypadku Stalina - do przejcia kontroli nad parti i wyzyskania tej kontroli do stworzenia osobistej formy wadzy, ktrej nikt nie mgby rzuci wyzwania. Dlaczego Lenin i inni czonkowie Politbiura pozwolili na skoncentrowanie tak wielkiej wadzy w rkach jednego czowieka? Pocztkowo nikt nie zdawa sobie sprawy z ogromu ambicji Stalina i nie zastanawia si nad tym, jak wiele funkcji sprawuje rwnoczenie. Po prostu bya praca, ktr naleao wykona i na ktr nie mia szczeglnej ochoty aden z pozostaych przywdcw. Stalin chcia si jej podj, a Lenin, Kamieniew, Zinowiew, a nawet niekiedy Trocki, byli zadowoleni, e mog mu j zaproponowa. Jedynym czowiekiem, po ktrym mona by si spodziewa, e dostrzee nadcigajce niebezpieczestwo, by Lenin, ale jego normalnie wyostrzon czujno polityczn osabia potrzeba, aby kto zaj si zadaniami wymagajcymi, wedug niego, pilnej uwagi, oraz odczucie, i Stalin jest jedynym z przywdcw partii, na ktrym moe polega, e wywie si z tych zada.

Kiedy byy czonek Sekretariatu partii, Prieobraenski, zabierajc gos na XI Zjedzie partii (marzec 1922 roku) zapyta, w jaki sposb Stalin, czy ktokolwiek inny, moe czy obowizki sekretarza generalnego partii z kierowaniem prac dwch komisariatw (ministerstw), Lenin odpar: A kto z nas jest bez grzechu? Kto nie przyjmowa kilku obowizkw naraz? C zreszt mona zrobi innego? C moemy teraz zrobi, by zachowa obecny stan rzeczy w Ludowym Komisariacie do Spraw Narodowoci, by upora si ze wszystkimi turkiestaskimi, kaukaskimi i innymi zagadnieniami? [...] musimy wic mie czowieka do ktrego przedstawiciel kadego narodu mgby przyj i szczegowo opowiedzie, o co chodzi. Gdzie go znale? Sdz, e nawet Prieobraenski nie mgby wymieni innej kandydatury oprcz towarzysza Stalina. To samo dotyczy Inspekcji Robotniczo-Chopskiej. Gigantyczna sprawa. Po to jednak, by umie kierowa kontrol trzeba, by na czele sta czowiek majcy autorytet - w przeciwnym razie ugrzniemy, utoniemy w drobnych intrygach. Lenin dostrzega wady Stalina. Wedug Trockiego, kiedy po raz pierwszy wymieniono Stalina jako kandydata na sekretarza generalnego, Lenin zauway: Ten kucharz zgotuje tylko pieprzne dania. Ale nie zasugerowa innego nazwiska. Zawsze robiy na nim wraenie praktyczne zdolnoci Stalina i by przekonany, e sobie z nim poradzi. Bez wtpienia nie przeczuwa zagroenia dla wasnej pozycji do czasu, kiedy w miesic po mianowaniu Stalina sekretarzem generalnym obezwadni go pierwszy atak apopleksji (maj 1922). W cigu trzech lat, jakie dzieliy mier Swierdowa i sukcesj Stalina wiele si zmienio. Liczba pracownikw Sekretariatu zwikszya si z 30 do 600 (na rok przed przejciem steru przez Stalina), a zadania zostay rozdzielone midzy wiele wydziaw i biur. Jako sekretarz generalny Stalin otoczy si, podobnie jak wczeniej w Carycynie, grup zastpcw, ktrzy utosamiali swoje kariery z jego karier i razem z nim szli do gry. Dwoma jego czoowymi wsppracownikami byli Wiaczesaw M. Mootow i azar Kaganowicz. Obaj przeyli go i zostali usunici ze stanowisk dopiero przez Chruszczowa w 1957 roku. Mootow, ktrego prawdziwe nazwisko brzmiao Skriabin, by bratankiem znanego kompozytora, przez krtki czas studiowa na wydziale mechaniki uniwersytetu moskiewskiego. By jednym z nielicznych bolszewikw wywodzcych si z buruazji, ktrzy zwizali si ze Stalinem od pocztku. W dniach rewolucji lutowej mia 27 lat. Fatalnie jka si, nosi binokle, a jego nieprzenikniona twarz odzwierciedlaa sposb bycia, ktry niezmiennie go charakteryzowa. W 1920 roku zosta zastpc czonka Komitetu Centralnego, a penoprawnym czonkiem w roku 1921. Rwnoczenie wszed w skad Sekretariatu i Biura Organizacyjnego. Rok pniej zosta wybrany penoprawnym czonkiem Biura Politycznego i jako najbliszy wsppracownik Stalina zosta przewodniczcym Rady Ministrw. Zyska sobie saw jako szef dyplomacji radzieckiej, ktry wynegocjowa pakt midzy ZSRR i nazistowskimi Niemcami. Kaganowicz, yd-renegat, by twardym, niezmordowanym i bezlitosnym aparatczykiem, ktry zyska sobie opini najlepszego administratora w ZSRR. Zdecydowany wyrwa si z ndzy, w ktrej wyrs w wiosce

ukraiskiej, bardzo wczenie postanowi, podobnie jak Mootow, zwiza wszystkie swoje nadzieje ze Stalinem, z ktrym si cakowicie identyfikowa. Gboko zaangaowa si w realizacj stalinowskiego programu przyspieszonej industrializacji i sta si sawny jako czowiek, ktry zainicjowa budow moskiewskiego metra. Kaganowicz zda egzamin z lojalnoci podczas czystek, kiedy Stalin zapyta go, czy jego brat Michai, wwczas minister przemysu lotniczego, powinien by rozstrzelany. Kaganowicz odpar wwczas, e powinny zadecydowa o tym kompetentne organy. Sprawa zakoczya si tak, e jego brat popeni samobjstwo. Mootowa wezwano tylko po to, aby przyj do wiadomoci decyzj wysania jego ony do obozu pracy. Zarwno Mootow, jak i Kaganowicz pooyli podwaliny pod swe kariery jako zastpcy Stalina w Sekretariacie Komitetu Centralnego partii. Kaganowicz przetrwa wszystkie zawieruchy dziejowe i w roku 1988 odkryto, e wci yje, mieszka w Moskwie i pobiera emerytur. Mia wwczas 95 lat. Jednake najodporniejszy okaza si Ormianin Anastas Mikojan, ktry, podobnie jak Kaganowicz, by w latach dwudziestych czonkiem Komitetu Centralnego i zastpc czonka Politbiura. Mianowany komisarzem do spraw handlu Zwizku Radzieckiego, okaza si na tyle sprytny, e przetrwa wszystkich innych dziaaczy z ery stalinowskiej, pozostajc czonkiem Politbiura, a pniej Prezydium KC KPZR, a do roku 1966, kiedy to ze wszystkimi honorami odszed na emerytur. W Sekretariacie Komitetu Centralnego Stalin stworzy wasne przyboczne biuro: Tajny Wydzia Komitetu Centralnego, ktry obsugiwa Politbiuro, Orgbiuro i Sekretariat. Pierwszym szefem tego wydziau by Iwan Towstucha, intelektualista i uczony marksistowski, ktry dziaa w podziemiu, by na zesaniu na Syberii i na emigracji. (Wedug Baanowa, ktry przez pewien czas pracowa w Sekretariacie, Stalin kiedy powiedzia do Towstuchy: Moja matka miaa koza, ktry wyglda dokadnie jak wy, nie nosi tylko binokli.) Zupenie inny by pniejszy szef Tajnego Wydziau, Aleksandr N. Poskriebyszew, o ktrym mwiono, e nigdy nie podnosi gosu, ale posugiwa si skrajnie ordynarnym jzykiem i robi wraenie zupenie niewyksztaconego. Poskriebyszew pracowa pocztkowo w pakowni i awansowa jedynie dlatego, e w Sekretariacie nie byo adnego pracownika fizycznego. Jednym z jego zada jako szefa specjalnej sekcji Tajnego Wydziau bya rozbudowa suby wywiadowczej, majcej penetrowa wszystkie ogniwa systemu radzieckiego, cznie z armi, OGPU (policja polityczna, czyli CzeKa, od lutego 1922 roku znana bya jako GPU, a w lipcu 1923 roku, z okazji utworzenia ZSRR, przemianowano j na OGPU) i Kominternem, tak aby da Stalinowi szczeglnego rodzaju przewag nad rywalami. Poskriebyszew przez 25 lat by osobistym sekretarzem Stalina niewolniczo mu oddanym i nie zadajcym adnych pyta niezalenie od tego, co kazano mu robi. Kontrolowa dostp do Stalina, podobnie jak Bormann kontrolowa dostp do Hitlera, ale w odrnieniu od swego niemieckiego odpowiednika nie stara si wykorzysta stanowiska do rozszerzenia wasnej wadzy. Nikt nie zna lepiej ni on tajemnic Stalina, ale nie ujawni adnej. Poskriebyszew przetrwa wszystkie zmiany i czystki tylko po to,

aby w ostatnim roku ycia dyktatora pa ofiar zerajcej go podejrzliwoci wobec wszystkiego i wszystkich i zosta nagle zwolnionym. W Sekretariacie Komitetu Centralnego powstay liczne wydziay, w tym Wydzia Agitacji i Propagandy (Agitprop), ktry zajmowa si, poza propagand i pras, rwnie ideologi i kultur. Jednake najwaniejsz funkcj Sekretariatu byo cise kontrolowanie, reorganizowanie, a w koniecznych wypadkach przenoszenie lub wydalanie penoetatowych funkcjonariuszy partyjnych na wszystkich szczeblach i na caym olbrzymim obszarze kraju lecym, poza dwiema stolicami - Moskw i Piotrogrodem. Po wojnie domowej powstay due obszary, na ktrych regionalne i obwodowe komitety i szefowie partyjni przyzwyczaili si do samodzielnego dziaania i do utrzymywania jedynie sabych powiza z Moskw. Sekretariat przystpi do porzdkowania tej stajni Augiasza, wzmacniajc wadz centraln i czno wewntrzpartyjn. Na podstawie cigle aktualizowanych informacji, zebranych przez Sekretariat w pierwszym roku rzdw Stalina mg on poda, e ponad 10 tysicy nominacji funkcjonariuszy partyjnych dokonano w cigu ubiegych 12 miesicy. Kolejnych 1000 nominacji dokonano w roku nastpnym, w tym czterdziestu dwu regionalnych sekretarzy partii. Wanie do kierowania tymi pracami Stalin sprowadzi azara Kaganowicza do Sekretariatu. Stalin nie stworzy machiny partyjnej; zakoczy tylko dzieo jej organizowania. Do 1923 roku Orgbiuro i Sekretariat dysponoway szczegowymi informacjami o kadym z 485 tysicy czonkw partii i byy w stanie umieszcza nominatw, ktrym mogy ufa, na wszystkich partyjnych szczeblach. Nie tylko Stalin, ale i Lenin oraz inni przywdcy komunistyczni - tak samo jak Hitler - uwaali, e wadza i przywdztwo powinny by sprawowane z gry oraz e podwadni na niszych szczeblach musz by odpowiedzialni za realizacj susznej linii. Stalin mg twierdzi, e dostarczy im rodkw zapewniajcych funkcjonowanie systemu. Kadry okrelaj wszystko - stao si jednym z jego ulubionych powiedze. - Po wyborze susznej linii sukces zaley od pracy organizacyjnej [...] i waciwego doboru ludzi. Ale prawd byo i to, e najwiksze korzyci z tego stanu rzeczy odnis Stalin. W praktyce funkcjonariuszy partyjnych nie wybierali ju lokalni czonkowie, nie odpowiadali te oni przed terenowymi organizacjami: rekomendowani przez centrum, byli wchaniani przez centraln biurokracj i stawali si od niej zaleni w rozdziale zada i awansach. Aparatczycy, z ktrych wielu naleao do twardej, nowej generacji, zahartowanej przez wojn domow i dcej (jak np. Chruszczow) do osigania kolejnych stopni w hierarchii subowej, utworzyli odrbn grup, gboko zainteresowan utrzymaniem wasnej wadzy i prerogatyw. Nie potrzebowali duo czasu, aby zorientowa si, e w obu tych sprawach s uzalenieni nie tylko od przychylnoci Stalina ale rwnie od zwikszenia jego wadzy. Rwnie Stalin szybko zda sobie spraw z istnienia tej wzajemnej zalenoci oraz z tego, e niezawodno aparatczykw jest jego najwikszym atutem w przyszej walce o wadz. Nikt inny w Politbiurze nie wiedzia tak wiele o partii poza Moskw i

Piotrogrodem; nikt inny nie zna tylu funkcjonariuszy z awansujcej generacji, ktrym mg zapewni wybr na partyjne zjazdy i konferencje czy wysun jako kandydatw do Komitetu Centralnego; nikt inny, aby posuy si okreleniem z historii Rzymu, nie mia tak duej liczby klientw. Co wicej, Stalin - w znacznie wikszym stopniu ni ktrykolwiek z jego rywali - by czowiekiem, z ktrym partyjni sekretarze mogli identyfikowa si w sposb najbardziej naturalny, czowiekiem, ktry cae swe dowiadczenie zdoby w Rosji, a nie na emigracji, by praktykiem podobnie jak oni, rozumiejcym ich problemy i ich punkt widzenia, a nie intelektualist traktujcym ich protekcjonalnie, z gry. Stalin, uznawany przez kolegw z kierownictwa za czowieka trudnego, zawsze mia czas dla przybysza z prowincji, gotw by cierpliwie go wysucha i udzieli rady zyskujc sobie w ten sposb kolejnego klienta. Do czasu rekonwalescencji Lenina po pierwszym ataku w 1922 roku Stalin utworzy baz swej wadzy. Nie byo w tym nic spektakularnego. Trocki z jego zamiowaniem do efektownych gestw (ktre wzbudziy obawy przed bonapartyzmem) uzna to za typowe dla bezbarwnej przecitnoci, ktra bya wszystkim, co dostrzega w Stalinie. Ale bya to dziaalno skuteczna. W nowej sytuacji, stworzonej przez chorob Lenina, Stalin mg wykorzysta swe wpywy w organizacjach partyjnych w caym kraju do wywarcia nacisku na najwysze centralne organy partii - Zjazd, Komitet Centralny i Politbiuro - gdzie miaa rozstrzygn si walka o sukcesj. IV Jak dotychczas awans Stalina by uzaleniony od staego zaufania i poparcia Lenina. W latach 1922-1923 straci jedno i drugie i stan w obliczu najgroniejszego kryzysu w swej karierze. Nieprzewidzianym wydarzeniem, ktre zmienio ca sytuacj, by atak apopleksji, ktrego dozna Lenin w maju 1922 roku. Mia on wwczas tylko pidziesit dwa lata i odzyska siy w stopniu wystarczajcym, aby powrci na kilka miesicy do swych obowizkw w drugiej poowie 1922 roku. Natychmiast jednak pojawi si problem sukcesji. Pozycja Lenina zachwiaa si, on sam rwnie zacz patrze na Stalina i jego wsptowarzyszy zupenie inaczej. Kim innym by Stalin jako jego prawa rka, ktrego mg kontrolowa, a zupenie kim innym Stalin jako jego nastpca, ktry ju przed kocem 1923 roku zacz wysuwa pretensje do niezalenej pozycji. Tym, co przyspieszyo zmian stanowiska Lenina, nie by fakt skupienia przez Stalina wielu wysokich funkcji w partii, ale jego stosunek do problemu narodowoci, ktry sprawi, e Lenin zwrci na niego uwag jeszcze przed rokiem 1914. Wraz z zakoczeniem wojny domowej i odzyskaniem przez komunistw wikszej czci imperium carskiego kwestia ta nabraa pierwszoplanowego znaczenia dotyczya bowiem prawie poowy caej liczby ludnoci, 65 ze 140 milionw, ktra albo nie bya Sowianami, albo - jeli nimi bya - nie bya Wielkorusami, ale Ukraicami. Powstao pytanie, jak dalece komunici, teraz ju u wadzy, skonni byli

realizowa swoje wczeniejsze deklaracje o prawie narodw do samookrelenia? Nikt w kierownictwie komunistycznym, a ju na pewno nie Lenin, nie kwestionowa zasady sprawowania wadzy przez jedn parti. Lenin jednak dystansowa si od wielkorosyjskiego szowinizmu, ktry traktowa wszystkich nie-Rosjan jako gorszych. Odrzuca go jako pozostao reimu carskiego i aroganckiej mentalnoci jego funkcjonariuszy. Krytykowa te komunistw, domagajcych si zunifikowanego systemu owiaty z rosyjskim jzykiem wykadowym, mwic: Moim zdaniem taki komunista jest wielkorosyjskim szowinist Ten szowinista jest w wielu z nas i musimy z nim walczy. Jednake dla Stalina ktry wyrzek si swego gruziskiego pochodzenia i przyj rosyjsk tosamo, takie rozrnienie byo nierealne. W rewolucji bolszewickiej i w leninizmie widzia najwysze osignicie rosyjskiej kultury i mia coraz mniej zrozumienia dla buruazyjnego nacjonalizmu Ukraicw i ludw kaukaskich, ktrzy zagraali temu osigniciu daniami autonomii narodowej i kulturalnej. Do czasu swej choroby Lenin wydawa si sprowadza wszelkie rnice w pogldach wasnych i Stalina do kwestii rozoenia akcentw czy taktyki. Dopiero na przykadzie potraktowania przez Stalina Gruzji, Lenin ktry po pierwszym ataku nie by ju chyba tak przekonany o moliwoci kontrolowania Stalina - uzna powag dzielcych ich rnic. W lutym 1921 roku zaakceptowa propozycj Stalina, aby do obalenia rzdu mienszewikw, sprawujcych wadz w Gruzji od 1918 roku, uy Armii Czerwonej. Dokonawszy tego, Stalin zaproponowa, aby Gruzja wesza w skad Kaukaskiej Federacji Republik Radzieckich, chocia gruziscy bolszewicy chcieli, aby zostaa samodzieln autonomiczn republik radzieck. Poleci swemu gruziskiemu rodakowi Ordonikidzemu, aby oczyci gruzisk parti z przeciwnikw federacji, na co uzyska zgod Lenina i Politbiura. Stworzenie Federacji Kaukaskiej, do ktrej, poza Gruzinami, weszliby Ormianie i Azerowie (wszystkie te narody prowadziy ze sob krwawe wojny od niepamitnych czasw), byo czci planowanej przez Stalina reformy konstytucji. Reforma ta miaa polega na wczeniu republik narodowych, Zakaukazia, Ukrainy i Biaorusi, do Federacji Rosyjskiej z prawem autonomii. Sprawami wewntrznymi, wymiarem sprawiedliwoci, owiat i rolnictwem miay, przynajmniej formalnie, zajmowa si rzdy republikaskie; finanse, gospodarka, zaopatrzenie w ywno i sprawy siy roboczej miay by koordynowane z Moskwy; polityka zagraniczna natomiast, sprawy wojskowe, bezpieczestwo, handel zagraniczny, transport i czno miay nalee do wycznych prerogatyw rzdu centralnego. Ukraicy ostro protestowali przeciwko likwidacji ich oddzielnego ministerstwa spraw zagranicznych, lecz prawdziw opozycj stanowili nadal Gruzini. Wci zasypywali oni Moskw nowymi skargami mimo grb Ordonikidzego. A jednak Stalinowi udao si uzyska dla swego planu aprobat komisji opracowujcej now konstytucj. Przesa w projekt do Komitetu Centralnego, nie czekajc na opini Lenina. Lenin wci odbywa rekonwalescencj w Gorki, ale jego reakcja bya

natychmiastowa. Owiadczy, e jest to sprawa wyjtkowej wagi, i poprosi Politbiuro, aby czekao na jego powrt, dodajc, e Stalin ma pewn skonno do popiechu. Zamiast projektu Stalina, ktry skrytykowa za przesadny centralizm, zaproponowa powoanie nowego pastwa Zwizku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR), w ktrym Republika Rosyjska byaby traktowana na rwni z innymi republikami narodowymi, wszystkie za miayby takie same prawa. W odpowiedzi Stalin nie stara si kry swej irytacji. Z piciu sugerowanych przez Lenina zmian jedn okreli jako do przyjcia, drug jako absolutnie nie, trzeci o znaczeniu tylko redakcyjnym, pit za jako zbyteczn. O czwartej propozycji Stalin napisa, e to wanie towarzysz Lenin nieco si pospieszy. Komentujc dotyczc siebie uwag doda sarkastycznie: nie ulega wtpliwoci, e ten popiech dostarczy amunicji adwokatom niepodlegoci ze szkod dla znanego liberalizmu towarzysza Lenina w sprawach narodowociowych. A jednak po trzygodzinnej rozmowie z Leninem w Gorkach Stalin zmieni swj projekt. Uwzgldni w nim uwagi Lenina tak, e nie sprzeciwia si on ju przyjciu projektu przez Komitet Centralny. Kiedy gruziski Komitet Centralny wrci do sprawy, opowiadajc si za bezporednim przyczeniem si Gruzji do ZSRR, a nie w ramach Federacji Kaukaskiej, Lenin przekaza ca spraw Stalinowi, potwierdzi podjte ju decyzje i zgani Gruzinw za ich ataki na Ordonikidzego. Ten ostatni, na danie Stalina kontynuowa dogbn czystk w partii gruziskiej. Jednake trwajce wci protesty tej partii przekonay czonkw Politbiura, w tym take Lenina o koniecznoci przeprowadzenia dochodze. Lenin wrci ju do normalnej pracy i wyczu, e podczas jego choroby co si zmienio. Wyran tego oznak bya liczba spraw, w ktrych po wyjanienia trzeba si byo zwraca do Stalina. Nieufno Lenina wobec osoby sekretarza generalnego zwikszya si po pewnym nieprzyjemnym incydencie. Jak opowiada Rykow, kiedy Lenin rozmawia z jednym z przywdcw opozycji gruziskiej, w mieszkaniu Ordonikidzego w Tyflisie, wybucha ktnia midzy dwoma Gruzinami, podczas ktrej Ordonikidze uderzy swego oponenta w twarz. Dla Lenina zachowanie Ordonikidzego byo nie do przyjcia gdy nawet w carskiej Rosji wysoki urzdnik nie posuwa si do rkoczynw wobec podwadnego. Ordonikidze i Stalin przyswoili sobie najgorsze zwyczaje rosyjskich dostojnikw - chamstwo, czyli mieszanin brutalnoci i prostactwa. Lenin odmwi przyjcia usprawiedliwiajcego ich raportu i poleci Dzieryskiemu, szefowi i twrcy GPU, aby uda si do Gruzji i ustali dalsze szczegy dotyczce ktni w mieszkaniu Ordonikidzego. Cztery dni pniej Lenin dozna drugiego ataku (16 grudnia 1922 roku). To, co zdarzyo si pniej, stao si znane dopiero po drugim czasie, w wikszoci po mierci Stalina. Wydarzenia te nie pozostawiaj wtpliwoci co do tego, e Lenin zacz si odnosi do swego dawnego protegowanego z nie ukrywan nieufnoci. Kroki, ktre podjo Politbiuro, aby kontrolowa sytuacj, zwikszyy t nieufno. 24 grudnia po konferencji z udziaem Stalina Kamieniewa, Bucharina i lekarzy zadecydowano:

Wadimir Iljicz ma prawo do codziennego dyktowania przez 5 do 10 minut, ale nie moe to mie charakteru korespondencji, a Wadimir Iljicz nie moe liczy na otrzymanie jakichkolwiek odpowiedzi. Nie wolno mu przyjmowa goci. Przyjaciele i osoby z jego otoczenia nie mog informowa go o sprawach politycznych. Kroki te podjto z obawy, i Lenin - chocia prawie na pewno nie bdzie zdolny do ponownego objcia swych funkcji - mgby jeszcze y na wp sparaliowany przez wiele lat i ingerowa w ycie polityczne. Reakcj Lenina byo uczynienie wszystkiego, co w jego mocy, aby obej te instrukcje, a jego determinacj zwikszy jeszcze fakt powierzenia przez Politbiuro Stalinowi pilnowania ich przestrzegania. Poszukujc sojusznika, Lenin zwrci si do Trockiego. W roku 1922 dwukrotnie proponowa mu stanowisko zastpcy przewodniczcego Rady Komisarzy Ludowych i za kadym razem spotyka si z odmow. Trocki nie zorientowa si, e propozycja Lenina byaby okazj zdobycia pozycji politycznej jako pierwszego wrd jego zastpcw. Dopiero w grudniu, kiedy Lenin sprzeciwi si rozlunieniu przez Stalina monopolu pastwa w dziedzinie handlu zagranicznego, ku swemu zadowoleniu przekona si, e Trocki jest gotw przedstawi jego pogld Komitetowi Centralnemu. Ucieszy si jeszcze bardziej, kiedy Komitet da si przekona do zmiany swej pierwotnej decyzji. Zajlimy pozycj bez walki - pisa - proponuj, abymy nie zatrzymywali si i kontynuowali atak. Podczas prywatnej rozmowy z Trockim Lenin ponownie zaproponowa mu objcie stanowiska zastpcy przewodniczcego i owiadczy, e jest gotw sformowa blok do walki z biurokracj zarwno w pastwie, jak i w partii. Jednak kilka dni pniej Lenin uleg kolejnemu atakowi apopleksji i nic nie wyszo z tej propozycji, ktra moga mie dla Stalina daleko idce konsekwencje. Zamknity w swoim mieszkaniu na Kremlu Lenin mg porozumiewa si jedynie za porednictwem ony, Nadiedy Krupskiej, swojej siostry Marii oraz sekretarek. Ale jako byy konspirator, jakim w istocie sta si w czasie choroby, nie straci bojowego ducha. Groc strajkiem - odmow stosowania si do zalece lekarzy, wywalczy sobie prawo do pracy duszej ni kilka minut dziennie nad tym, co nazywa swoim pamitnikiem. Nie by to jednak pamitnik, ale ostatnie przesanie do zjazdu partii, ktre Lenin, stojc w obliczu mierci, potajemnie dyktowa midzy 23 grudnia i 4 stycznia 1923 roku i ktre stao si znane jako jego Testament. Zatrwoony, i wzrastajca biurokratyzacja partii i pastwa prowadzi do oderwania si obu tych instytucji od robotnikw i chopw, ktrych interesom powinny suy, Lenin wzywa do zwikszenia liczby czonkw Komitetu Centralnego. Wwczas Komitet skada si z zaledwie 16 czonkw i 8 zastpcw, wliczajc w to Lenina i pozostaych czonkw Politbiura. Lenin apelowa o zwikszenie tego gremium o 50-100 osb, podkrelajc, i nowi czonkowie powinni by robotnikami i chopami: Robotnicy wchodzcy w skad KC powinni si rekrutowa, moim zdaniem, przede wszystkim nie spord tych, ktrzy maj ju za sob dugi okres suby w aparacie radzieckim [...] gdy wrd tych robotnikw wytworzyy si ju pewne tradycje i pewne uprzedzenia ktrych zwalczanie

jest wanie podane. W poczet robotnikw-czonkw KC powinni wej przewanie robotnicy [...] stojcy bliej szeregowych robotnikw oraz chopw. Lenin mia nadziej, e nowi czonkowie, uczestniczc we wszystkich posiedzeniach Komitetu Centralnego i Politbiura oraz czytajc wszystkie dokumenty, byliby w stanie, po pierwsze, ustabilizowa sam Komitet i, po drugie, skutecznie pracowa nad odnow i popraw aparatu pastwowego. Poprzez stabilizacj, jak powiedzia, rozumia niedopuszczenie do rozamu, ktrego groba wynikaa przede wszystkim ze stosunkw pomidzy Stalinem a Trockim. Tow. Stalin po objciu funkcji sekretarza generalnego skupi w swych rkach nadmiern wadz i nie mam pewnoci, czy zawsze potrafi z tej wadzy korzysta z naleyt ostronoci. Z drugiej strony tow. Trocki, jak tego ju dowioda jego walka przeciw KC w zwizku ze spraw Ludowego Komisariatu Komunikacji, odznacza si nie tylko wybitnymi zdolnociami. Osobicie jest on bodaje najzdolniejszym czowiekiem w obecnym KC, a zarazem cechuje go przesadna pewno siebie i przesadne pasjonowanie si czysto administracyjn stron spraw. Lenin nie wypowiada si o adnym z nich jako o jego nastpcy; niepokoia go natomiast groba, e cechy dwch wybitnych czonkw Komitetu Centralnego mogyby doprowadzi w sposb niezamierzony do rozamu w partii. Uwaa, e najlepszym sposobem zapobieenia temu bdzie zwikszenie liczebnoci komitetu. Lenin przelotnie wspomina o Zinowiewie i Kamieniewie, jednak adnemu z nich nie przyzna tej samej rangi co Stalinowi i Trockiemu, podobnie jak dwm modszym czonkom Komitetu Centralnego, Bucharinowi i Piatakowowi, ktrych okreli jako wyjtkowo uzdolnionych, ale potrzebujcych jeszcze czasu na rozwj. Dziewi dni pniej Lenin dopisa postscriptum: Stalin jest zbyt brutalny i wada ta, ktra jest cakiem do zniesienia w naszym rodowisku i w stosunkach midzy nami, komunistami, staje si nie do zniesienia na stanowisku sekretarza generalnego. Wobec tego proponuj towarzyszom, by zastanowili si nad sposobem przeniesienia Stalina z tego stanowiska i wyznaczyli na to miejsce innego czowieka, ktry by pod wszystkimi wzgldami rni si od tow. Stalina jedn tylko zalet mianowicie - wiksz tolerancyjnoci wiksz lojalnoci, wiksz uprzejmoci, bardziej uwanym stosunkiem do towarzyszy, mniej kaprynym usposobieniem itd. Okoliczno ta moe si wyda nic nie znaczc drobnostk. Myl jednak, e z punktu widzenia tego, co napisaem wyej, jest to taka drobnostka, ktra moe nabra decydujcego znaczenia. 4 stycznia 1923 r. Po napisaniu listu i sporzdzeniu kilku kopii, umieszczono je w zapiecztowanej kopercie z napisem: Tajne, nie otwiera z wyjtkiem W. I. Lenina, a po jego mierci przez Nadied Krupsk. List zaadresowano do XII Zjazdu partii, ktry mia odby si wiosn 1923 roku i w ktrym Lenin mia nadziej jeszcze uczestniczy. Dotychczas uwaano, e list pozostawa nie znany pozostaym przywdcom rosyjskim do maja 1924 roku, kiedy Krupska - po mierci

Lenina w styczniu tego roku - przedoya go na plenum Komitetu Centralnego, powiconym przygotowaniom do XIII Zjazdu. Jednake starannie udokumentowany artyku opublikowany w Prawdzie w lutym 1988 roku sugeruje, e w grudniu 1922 roku Lidia Fotijewa, sekretarka Lenina zapoznaa Stalina i szeciu innych czonkw Politbiura z opini, jak wystawi im Lenin, chocia nie z tym, co byo napisane w postscriptum. Tak czy inaczej, na zjedzie w 1923 roku nie wspomniano o licie. Trocki twierdzi pniej, e zamiarem Lenina byo stworzenie sobie pozycji, ktra umoliwiaby mu przejcie stanowiska przewodniczcego Rady Komisarzy Ludowych. Lenin rzeczywicie mg mie taki zamiar, kiedy nalega, aby Trocki przyj nominacj na zastpc przewodniczcego, z ktrej to okazji Trocki - w odrnieniu od Stalina, ktry przyj stanowisko sekretarza generalnego - nie skorzysta. Jednake w swym licie (tzw. Testamencie) do zjazdu Lenin rozmylnie uchyli si od zaproponowania kogokolwiek na swego nastpc. Sugeruje to, e myla o kolektywnym kierownictwie, w ramach ktrego wszystkich szeciu wymienionych przez niego dziaaczy pracowaoby wsplnie pod cisym nadzorem Komitetu Centralnego i Centralnej Komisji Kontroli. W tym samym czasie, w ktrym dyktowa swj list do zjazdu - w notatkach noszcych dat 30-31 grudnia 1922 roku - Lenin powrci do kwestii narodowociowej. Rozgniewany doniesieniami, i Stalin i Ordonikidze mwi o wypaleniu uczu narodowych rozpalonym do czerwonoci elazem, okreli opisany wyej incydent z uderzeniem w twarz jako symptomatyczny dla bagna w jakie si stoczylimy. Stwierdzi, e naley unika tego rodzaju nieokrzesania (w przypadku Stalina okreli to jako grubost) w stosunkach Wielkorusw z mniejszymi narodami. Ordonikidze zasuy na przykadne ukaranie, ale gwn win ponosi Stalin z jego popiechem i zawzitoci, z jak zwalcza gruziskie uczucia narodowe, przesadn administracyjn gorliwoci oraz dyktatorskimi metodami. Konstytucja Stalina bya fikcj. Nie chronia narodw nierosyjskich przed najazdem owego rdzennie rosyjskiego czowieka Wielkorusa-szowinisty, w istocie rzeczy ajdaka i gwaciciela, jakim jest typowy biurokrata rosyjski. Fakt, e ani Stalin, ani Dzieryski (ktry prowadzi dochodzenie) nie mogli twierdzi, e s Rosjanami, tylko powiksza wag caej sprawy: wiadomo, e zruszczeni obcoplemiecy zawsze przesadzaj, gdy chodzi o rdzennie rosyjskie nastawienie. Notatki na temat sprawy gruziskiej zostay odoone do wykorzystania na XII Zjedzie partii, Lenin natomiast podyktowa w styczniu i w lutym 1923 roku dwa artykuy, ktre miay by opublikowane w Prawdzie. Mwiy one o potrzebie skuteczniejszego przeciwdziaania wzrostowi biurokracji w administracji rzdowej i partyjnej. Gwnym obiektem krytyki w drugim artykule bya Inspekcja Robotniczo-Chopska, ktr kierowa Stalin, zanim zosta sekretarzem generalnym. Lenin wytyka Inspekcji te same biurokratyczne nawyki, do ktrych likwidacji bya powoana. Stalin nie zosta wymieniony z nazwiska, ale zjadliwy atak Lenina na biurokracj nie pozostawia wtpliwoci co do adresata. Wszyscy wiedz, e nie ma gorzej zorganizowanych instytucji, ni

instytucje naszej Inspekcji Robotniczo-Chopskiej i e w obecnych warunkach nie ma czego wymaga od tego ludowego komisariatu. Oceniajc pobienie istniejc rwnolegle Centraln Komisj Kontroli, ktrej przewodniczy rwnie Stalin, Lenin doda: Nawiasem mwic, biurokracj spotka mona u nas nie tylko w instytucjach radzieckich, ale i w partyjnych. Zdaniem Lenina przyczyny takiego stanu rzeczy tkwiy w braku kultury. Chcc nie chcc skonni jestemy tak wanie odnosi si do ludzi, ktrzy zbyt wiele i zbyt atwo rozprawiaj na przykad o kulturze proletariackiej: na pocztek wystarczyaby nam rzetelna kultura buruazyjna, na pocztek wystarczyoby, bymy pozbyli si szczeglnie odraajcych typw kultury o charakterze przedburuazyjnym, tj. kultury czynowniczej lub paszczynianej itp. W sprawach kultury nie ma nic bardziej szkodliwego ni popiech i niepohamowanie. Pierwszy artyku ukaza si w Prawdzie 15 stycznia 1923 roku. Bucharin, wczesny redaktor naczelny, waha si jednak, czy opublikowa drugi, o wiele bardziej krytyczny i zawierajcy konkretne propozycje reform. Podczas specjalnego posiedzenia Politbiura, zwoanego na wniosek Trockiego po tym, jak Krupska poprosia o pomoc, wikszo bya przeciw. Kujbyszew sugerowa nawet wydrukowanie pojedynczego numeru gazety zawierajcego artyku, aby zadowoli Lenina. Przeway jednak pogld, e artykuu Lenina nie mona ukry przed parti i ukaza si on 4 marca pod tytuem Lepiej mniej, ale lepiej. Tymczasem Lenin, by moe kierujc si przeczuciem, zebra swe sabnce siy do ostatniego ataku na Stalina. 5 marca podyktowa list do Trockiego, proszc go, by podj si obrony Gruzinw w Komitecie Centralnym. Razem z listem wysa notatki z grudnia na temat kwestii narodowociowej. Nastpnego dnia wysa telegram do Mdiwaniego i Gruzinw, w ktrym napisa, e ledzi ich spraw caym sercem i przygotowuje si do udzielenia im poparcia. Ale Trocki odmwi dziaania tumaczc si zym stanem zdrowia Stalin umiejtnie reyserujc przebieg miejscowej konferencji partyjnej zdoa ostatecznie odsun od wadzy rzdzc w Gruzji grup Mdiwaniego. W tym samym czasie Lenin napisa rwnie list do Stalina na temat epizodu, ktry wydarzy si w kocu grudnia. Wwczas to Stalin, niezadowolony z ingerencji Lenina w spr wok kwestii monopolu handlu zagranicznego, wykorzystujc fakt, i powierzono mu nadzr nad przestrzeganiem przez Lenina zalece lekarzy, zadzwoni do Krupskiej, aby udzieli jej ostrej nagany za pozwolenie na obejcie tych zalece, i zagrozi postawieniem jej przed Komitetem Centralnym. Krupska nie powiedziaa nic Leninowi i ograniczya si do wysania penego godnoci listu do Kamieniewa, proszc jego i Zinowiewa o obron. Jednake na pocztku marca Lenin dowiedzia si o wszystkim i napisa do Stalina: Szanowny tow. Stalin! Pozwolilicie sobie na grubiaskie [znw to samo sowo - grubost] wezwanie mojej ony do telefonu i zwymylanie jej. Chocia owiadczya Wam, e zgadza si zapomnie o tym, co zostao powiedziane, to jednak

dowiedzieli si od niej o tym fakcie Zinowiew i Kamieniew. Nie mam zamiaru zapomina tak atwo o tym, co si robi przeciwko mnie, a nie potrzebuj tu podkrela, e uwaam za skierowane rwnie przeciwko sobie to, co si czyni przeciwko mojej onie. Prosz wic, abycie rozwayli, czy jestecie skonni cofn swoje sowa i przeprosi, czy te wolicie zerwanie stosunkw pomidzy nami. Z powaaniem Lenin Niedawno w archiwach odkryto notatk Stalina wysan do Lenina, w ktrej napisa: Jeeli uwaacie, e musz odwoa moje sowa, mog je odwoa, ale nie rozumiem, na czym polega problem, gdzie jest moja wina. Lenin prawdopodobnie by ju zbyt chory, aby przeczyta list Stalina. Pewien rodzaj przeprosin mia by rwnie wysany Krupskiej, ale rozbrat Lenina ze Stalinem nigdy nie zosta przezwyciony. 6 marca stan zdrowia Lenina pogorszy si i 10 marca dozna on kolejnego ataku apopleksji, ktry odebra mu mow i sparaliowa praw stron ciaa co uniemoliwio mu jakikolwiek dalszy udzia w sprawach publicznych. Latem i jesieni 1923 roku jego stan poprawi si na tyle, e mg troch chodzi, a nawet zoy potajemn poegnaln wizyt w Moskwie. Odwiedzio go wielu funkcjonariuszy partyjnych i rzdowych, ale nie byo wrd nich Stalina; obaj nigdy si ju nie spotkali. V Kiedy Stalin zda sobie spraw, e czowiek, ktrego podziwia bardziej ni kogokolwiek innego i ktrego zaufaniu zawdzicza swj awans, sta si jego wrogiem, musia przey szok. Ostatni list Lenina przechowywa do koca ycia. Odnaleziony po mierci Stalina w szufladzie jego biurka, po raz pierwszy zosta odczytany przez Chruszczowa podczas jego tajnego przemwienia na XX Zjedzie partii w 1956 roku. W 1923 roku Stalin nie wiedzia wci, jak daleko Lenin by gotw si posun, nie wiedzia te o jego zamiarze zaproponowania usunicia go ze stanowiska sekretarza generalnego. Zdawa sobie jednak dobrze spraw, e co si szykuje na nastpny XII Zjazd partii, i wiadomo, i nie bdzie ju musia stawi czoa Leninowi, bya wielk ulg. Pod nieobecno Lenina o polityce partii i codziennej dziaalnoci decydowaa trojka zoona z Zinowiewa, Kamieniewa i Stalina. Nie czya ich bynajmniej mio, ale przewyszajca wszystko inne nieufno wobec Trockiego. Na papierze ich pozycja wydawaa si silna. Kamieniew, ktry w czasie nieobecnoci Lenina peni obowizki przewodniczcego Politbiura, by jednym z jego dwch zastpcw jako przewodniczcego Rady Komisarzy Ludowych, jak rwnie przewodniczcym moskiewskiej Rady (Sowietu). Zinowiew przewodniczy leningradzkiemu Sowietowi oraz Kominternowi - III Midzynarodwce (komunistycznej). Stalin, poza stanowiskiem komisarza do spraw narodowoci, piastowa kluczow funkcj sekretarza generalnego partii. Jednake Trocki posiada co zupenie innego; nie zestaw stanowisk, ale autorytet i charyzm oraz otaczajc go aur rewolucyjnego przywdcy, ktr dzieli z Leninem i

ktra wywoywaa burzliw owacj, kiedy pojawia si na zjedzie. Dla wikszoci czonkw partii - i dla niego samego - wanie on wci by najbardziej naturalnym nastpc Lenina na wypadek gdyby pojawia si taka potrzeba. Jeeli Trocki chciaby podj starania o sukcesj, mgby sign do trzech spraw, ktre ju wysuwano w krytyce kierownictwa partyjnego, a ktre mg wyzyska na swoj korzy. Pierwsz z nich bya biurokracja i zagroenie dla demokracji wewntrzpartyjnej, drug - polityka gospodarcza, trzeci problem narodowoci i nowa konstytucja. We wszystkich tych sprawach Lenin, zrywajc ze Stalinem, skonny by zbliy si do Trockiego. O wzrocie biurokracji i reakcji na to zjawisko powiedziano ju wystarczajco wiele. Polityka gospodarcza pojawia si jako problem dopiero wwczas, gdy NEP przyniosa pierwsze rezultaty. Do wiosny 1923 roku gospodarka dwigna si ze zniszcze spowodowanych wojn domow w stopniu wystarczajcym, by umoliwi dyskusj i formuowanie rnych opinii co do moliwych linii postpowania w przyszoci. Podstawowe pytanie brzmiao: jak rozwiza problem tzw. kryzysu noyc, czyli spadajcych cen towarw rolnych i wzrastajcych cen towarw przemysowych. Ostrona recepta skrzyda prawicowego, przyjta przez wikszo kierownictwa pod przewodem trojki: Zinowiewa, Kamieniewa i Stalina, zalecaa odbudow sektora rolniczego, zakadajc, e bogatsza wie zakupi wicej towarw, dziki czemu znajd si rodki na rozwj przemysu. To z kolei spowodowaoby zorientowan na rynek ekspansj maych, produkujcych dobra konsumpcyjne przedsibiorstw przemysowych, co w konsekwencji wpywaoby pozytywnie na rozwj przemysu cikiego. W ramach przeduenia polityki NEP-u opracowano agodniejszy system podatkowy, aby zjedna chopstwo, podczas gdy ostra kontrola kredytw miaa stabilizowa pienidz i zmusza przemys do koncentrowania produkcji w najbardziej wydajnych przedsibiorstwach, nawet jeli miaoby to oznacza wzrost bezrobocia. Opozycja lewicowa pod przewodnictwem Trockiego dya do udzielenia priorytetu rozwojowi przemysu i interesom robotnikw przemysowych, ktrzy - jak argumentowano - musz by podstaw kadego programu socjalistycznego. Tezy o przemyle Trockiego, przygotowane na XII Zjazd partii, gosiy: Tylko rozwj przemysu tworzy niewzruszony fundament dyktatury proletariatu. Majc poparcie Lenina, Trocki wezwa do rozszerzenia uprawnie Gospanu, czyli Pastwowej Komisji Planowania, oraz do opracowania wszechstronnego planu gospodarczego, przewidujcego subsydiowanie przemysu, zwaszcza cikiego, i zastosowanie metody rozdziau rodkw finansowych przez pastwo w celu realizacji dalekosinych zaoe tego planu. Na posiedzeniu Politbiura powiconym przygotowaniom do zjazdu Stalin zaproponowa, aby referat programowy wygosi, zamiast Lenina, Trocki. Trocki jednak odmwi, obawiajc si, e odebrano by to jako ubieganie si przez niego o przywdztwo jeszcze przed mierci Lenina. Zaproponowa, aby referat wygosi Stalin, ale ten rwnie odmwi,

pozostawiajc to zadanie prnemu Zinowiewowi, ktry je przyj. Kiedy Kamieniew ujawni Komitetowi Centralnemu, e Lenin zwrci si do Trockiego z prob o zajcie si spraw Gruzinw i wysa mu egzemplarz swoich kontrowersyjnych Uwag o kwestii narodowoci, z krytycznymi opiniami Stalina na ich temat, Trocki, ktry trzyma to w tajemnicy przez ponad miesic, znw znalaz si w kopotliwej sytuacji. Stalin zimno zarzuca mu krtactwo i oszukiwanie partii. Komitet Centralny, bdc pod wraeniem szczeroci Stalina postanowi nie publikowa uwag Lenina, ale poufnie zapozna z ich treci delegatw. Podczas otwarcia obrad zjazdu 17 kwietnia 1923 roku Trocki popeni kolejny bd: nie wzi udziau w dyskusji na temat polityki narodowociowej, umoliwiajc w ten sposb Stalinowi odniesienie kolejnego sukcesu. Stalin przyj bowiem krytyk Lenina potwierdzajc zasad samookrelenia i potpiajc otwarcie szowinizm Wielkorusw. Odpowiadajc swym gruziskim krytykom, doda, e choroba nie ogranicza si do centrum: objawia si w lokalnym gruziskim szowinizmie, kierowanym przez rzdzc grup komunistw przeciwko innym mniejszociom w Gruzji, takim jak Ormianie. Zdaniem Stalina naleao wytpi szowinizm wielkorosyjski choby dlatego, e bdzie to rwnoznaczne z przezwycieniem dziewiciu dziesitych tego nacjonalizmu, ktry przetrwa lub rozwija si w poszczeglnych republikach. Przygotowujc si do zjazdu, Stalin przy pomocy swojej machiny partyjnej zdoa zapewni sobie poparcie wikszoci delegatw: 55 procent delegatw z prawem gosu stanowili penoetatowi funkcjonariusze partyjni. Byo ich zatem ponad dwa razy wicej ni na X Zjedzie przed dwoma zaledwie laty. Jakby nie dostrzegajc napicia jakie wytworzyo si midzy nim i nieobecnym przywdc partii, Stalin okreli Lenina jako swego nauczyciela, przywdc, ktry zawsze podpowiada towarzyszom, gdzie popenili bdy, dodajc z charakterystyczn dla siebie nut: Od dawna nie widziaem tak zjednoczonego i zainspirowanego zjazdu jak ten. auj, e nie ma tutaj towarzysza Lenina. Gdyby Lenin tam by, raczej mao prawdopodobne byoby, aby towarzysz Stalin utrzyma si na stanowisku sekretarza generalnego... Tymczasem w powstaej sytuacji Stalin mg bez adnych przeszkd zapoyczy od Lenina jego wasne sowa z artykuu Lepiej mniej, ale lepiej, po to, aby potpi wzrost sowieckiej i partyjnej biurokracji. By teraz gotw zaakceptowa plan Lenina przewidujcy poczenie Inspekcji Robotniczo-Chopskiej z rozszerzon Centraln Komisj Kontroli i powierzenie im zwalczania owej biurokracji. Uzupeni ten plan wasn wersj innej propozycji Lenina przewidujcej rozszerzenie skadu Komitetu Centralnego i podporzdkowanie mu Politbiura. Stalin nie potrzebowa wiele czasu, aby zorientowa si, e tego rodzaju przesunicie w rozkadzie si w centrum bdzie mg wyzyska na swoj korzy. Podczas gdy nie mia - jeszcze - pewnoci co do stanowiska wikszoci czonkw Politbiura, by ju w stanie kontrolowa wybr czonkw Komitetu Centralnego. Propozycje Stalina spotkay si ze sprzeciwem byych dziaaczy tzw.

opozycji robotniczej, ale zostay uchwalone znaczn wikszoci gosw i zyskay nawet poparcie niektrych byych opozycjonistw, ktrzy pozytywnie zareagowali na jego apel o wprowadzenie do kierownictwa wieej krwi. Przyjmujc pozornie krytyk Lenina dotyczc wzrastajcej biurokratyzacji partii i jego apel o zreformowanie jej struktury, Stalin w istocie odwrci jego propozycje. Co prawda Komitet Centralny i Centralna Komisja Kontroli zostay, zgodnie z zaleceniami Lenina, rozszerzone, a uprawnienia tego ostatniego organu zwikszone, nie syszano jednak ju nic o daniu Lenina, aby nowi czonkowie rekrutowali si nie spord funkcjonariuszy partyjnych, ale spord zwykych robotnikw i chopw. Dziki manipulacjom Stalina rezultat tych zmian polega na zwikszeniu, a nie zmniejszeniu scentralizowanej kontroli, czyli by odwrotny od intencji Lenina. Wybory, ktre nastpiy pniej, wykazay zasadno kalkulacji Stalina. Podczas gdy skad Politbiura pozosta w istocie niezmieniony (jedynym nowym zastpc czonka by Rudzutak, ktry opowiada si za Stalinem), wszystkich czternastu nowych zastpcw czonkw Komitetu Centralnego (w tym take azar Kaganowicz) okazao si by sprawdzonymi zwolennikami Stalina i jego wsppracownikami w latach dwudziestych. Centralna Komisja Kontroli, o znacznie zwikszonych uprawnieniach i skadzie (z 5 do 50 czonkw), bya podporzdkowana prezydium zoonemu z dziewiciu osb, ktre miay prawo uczestniczenia w posiedzeniach Komitetu Centralnego. Stanowisko nowej Komisji wobec kwestii ochrony partii i pastwa przed zagroeniami biurokracji jasno wyrazi jeden z czonkw prezydium, Gusiew, a artykule opublikowanym w styczniu 1924 roku: Komitet Centralny ustala lini partii, podczas gdy Centralna Komisja Kontroli pilnuje, aby nikt od niej nie odchodzi [...] Autorytet zdobywa si nie tylko prac, ale i strachem. Obecnie Centralna Komisja Kontroli oraz Inspekcja Robotniczo-Chopska [byy Rabkrin] zdoay ju wywoa ten strach. Pod tym wzgldem ich autorytet ronie. Przewodniczcym Komisji Kontroli Stalin mianowa kolejnego swojego czowieka, Waleriana Kujbyszewa. Po raz pierwszy wyprbowa go w Sekretariacie, nastpnie peni on funkcj przewodniczcego Komisji Kontroli do roku 1926, kiedy to zosta nominowany przez Stalina na stanowisko przewodniczcego Najwyszej Rady Gospodarczej. Jego miejsce zaj Ordonikidze. Podobnie jak Kaganowicz zarwno Kujbyszew, jak i Ordonikidze byli czonkami (cho krcej) Politbiura i obaj na pocztku lat trzydziestych zdecydowanie forsowali stalinowski program industrializacji. Jednake w odrnieniu od Kaganowicza zachowali niezaleno na tyle, aby sprzeciwia si Stalinowi; w rezultacie aden z nich nie przey okresu czystek. Umocniwszy sw kontrol nad machin partyjn, Stalin mg dopuci do uchwalenia przez zjazd rezolucji o polityce gospodarczej, wiernie odzwierciedlajcej tezy Trockiego i kadcej nacisk na traktowany priorytetowo rozwj przemysu. Wystarczyo, aby po zjedzie wikszo w Politbiurze dopilnowaa by nie podjto adnych krokw zmierzajcych do realizacji tej rezolucji, ktra w ten sposb staa si martw liter. Dopiero

pi lat pniej, kiedy nie tylko lewicowa, ale i prawicowa opozycja zostaa zniszczona, Stalin by gotw rozpocz realizacj programu Trockiego i lewicy. Sam Trocki pniej przyzna, e straci okazj. W swej autobiografii napisa: Nie wtpi, e gdybym w przeddzie XII Zjazdu wystpi, zgodnie z zamierzeniami bloku Lenin - Trocki, przeciwko biurokratyzmowi stalinowskiemu, odnisbym zwycistwo [...]. Przecie w roku 1922/23 mona byo jeszcze zdoby stanowisko naczelne, wywierajc otwarty nacisk na szybko ksztatujc si frakcj [...] epigonw bolszewizmu. By to przypadek braku dostatecznej woli politycznej: Moje wystpienie mogo by zrozumiane, a raczej byoby przedstawione, jako moja walka osobista o miejsce Lenina w partii i w pastwie. Na sam myl o tym wstrzsa mn dreszcz. Stalin nie odczuwa tego rodzaju skrupuw, ale zdajc sobie spraw z potencjalnej siy pozycji Trockiego by na tyle ostrony, e nie rzuci mu bezporedniego wyzwania, zadowalajc si wyciganiem korzyci ze strachu, jaki wci ywili inni przywdcy partyjni przed moliwoci dokonania zamachu przez Trockiego. Wyborcze manipulacje Stalina przed i podczas XII Zjazdu nie przeszy jednak nie zauwaone. Jesieni 1923 roku, w jednej z jaski w pobliu kaukaskiego uzdrowiska Kisowodsk, Zinowiew zwoa nieformalne zebranie przebywajcych tam na odpoczynku przywdcw partyjnych i przedstawi im plan dziaa zmierzajcych do ograniczenia wadzy Stalina uzyskujc ich zgod na t propozycj. Kiedy ich list z propozycjami dotar do Stalina, uda si on osobicie do Kisowodska i zaproponowa, aby Zinowiew, Trocki i Bucharin, jako czonkowie Biura Politycznego, zostali wczeni do Biura Organizacyjnego i zapoznali si z machin Stalina od wewntrz. Rwnoczenie zaoferowa sw rezygnacj: jeli towarzysze obstaj przy tym, jestem gotw zwolni miejsce bez szumu, bez dyskusji jawnej lub tajnej. Zinowiew skorzysta z oferty Stalina i wzi udzia w kilku posiedzeniach Orgbiura, podczas gdy Trocki i Bucharin nie pojawili si tam ani razu. Stalin dobrze wiedzia, e gdyby rzeczywicie zrezygnowa, otworzyoby to Trockiemu drog do wystpienia z roszczeniem o sukcesj po Leninie. Taka perspektywa skutecznie powstrzymywaa Zinowiewa i jego kolegw od dalszego forsowania wasnych pogldw i pogbiania rozdwikw. Kolejny kryzys w gospodarce radzieckiej rozpocz si latem 1923 roku. Rzd stara si mu sprosta, wydajc polecenie uporzdkowania sytuacji w przemyle poprzez ograniczenie i skoncentrowanie produkcji w najbardziej wydajnych fabrykach. Wzrastajce bezrobocie i obniki pac spowodoway fal strajkw, ktr staray si wykorzysta podziemne ugrupowania opozycyjne. Nastpiy aresztowania dokonywane przez GPU oraz wydalenia z partii. Szef GPU Dzieryski zaleci wwczas kierowanej przez siebie podkomisji Komitetu Centralnego, aby zobowiza czonkw partii do denuncjowania w GPU osb zaangaowanych w podziemn dziaalno frakcyjn. To wydarzenie skonio Trockiego do porzucenia waha i wystpienia do walki.

Na decyzj Trockiego wpyny rwnie dwa inne czynniki. Pierwszym byo wymanewrowanie go przez trojk z jego twierdzy w Komisariacie Spraw Wojskowych poprzez rozszerzenie Rewolucyjnej Rady Wojennej i wczenie do niej jego dwch starych wrogw z okresu wojny domowej Woroszyowa i aszewicza. Kiedy Trocki poprosi o wyjanienie, Kujbyszew, przewodniczcy Centralnej Komisji Kontroli, powiedzia mu: Uwaamy za niezbdne podjcie przeciwko wam walki, ale nie moemy ogosi was wrogiem; dlatego te musimy uciec si do takich metod. Drugim czynnikiem by rozwijajcy si kryzys w Niemczech, spowodowany przez okupacj Zagbia Ruhry oraz szalejc inflacj. Postawi on rosyjskie kierownictwo (w zwizku z jego dominujc pozycj w Kominternie) przed decyzj czy zachca, czy nie, Niemieck Parti Komunistyczn do podjcia prby zdobycia wadzy. Kierownictwo rosyjskie byo ostro podzielone: Trocki, tym razem wsplnie z Zinowiewem i Bucharinem, by zdecydowanie za, Stalin i Karol Radek (ekspert Kominternu od spraw niemieckich) natomiast rwnie zdecydowanie wystpowali przeciwko. Te sprzeczne opinie przyczyniy si do wywoania katastrofalnego zamtu. Komunici z Hamburga, ktrzy rozpoczli rewolt, wierzc, i wybucho oglne powstanie, zostali krwawo poskromieni; w Saksonii i Turyngii, gdzie powstanie odwoano w ostatnim momencie, Reichswehra zlikwidowaa rzdy koalicyjne zoone z komunistw i socjalistw. Na dwa tygodnie przed nieudanym puczem Hitlera w Bawarii obudzone na nowo nadzieje Rosjan na komunistyczn rewolucj w Niemczech rozwiay si ostatecznie. Wrd gorzkich wzajemnych oskare zaczto szuka winnych. W tej sytuacji Trocki opublikowa 8 padziernika 1923 roku otwarty list do Komitetu Centralnego, w ktrym potpi jaskrawe, podstawowe bdy polityki gospodarczej kierownictwa, ktre spowodoway kryzys z lata tego roku, i zrzuci odpowiedzialno za pogarszajc si sytuacj w partii na ograniczenie swobody dyskusji, wynikajce z metod stosowanych przez Sekretariat Stalina do kontroli wyborw. Stworzona zostaa szeroka warstwa dziaaczy partyjnych, ktrzy cakowicie wyrzekli si wasnej opinii, a przynajmniej jej otwartego wyraania, tak jakby zakadano, i hierarchia Sekretariatu jest aparatem ustalajcym opini partii i jej decyzje. Poniej tej warstwy [...] znajduj si szerokie masy partyjne, ktrym kad decyzj przedstawia si w formie nakazu lub polecenia. W tych masach stanowicych fundament partii panuje due niezadowolenie [...] ktre nie moe wyrazi si poprzez ich wpyw na organizacj partii (wybr komisji i sekretarzy partii) i potajemnie gromadzi si, co prowadzi do wewntrznych napi. Politbiuro odparo krytyk Trockiego, twierdzc, e wypywaa ona z jego osobistych ambicji jako komisarza do spraw przemysu i spraw wojskowych. Jednake 15 padziernika do Politbiura wpyno tajne owiadczenie, ktrego nie mona byo odrzuci tak atwo, podpisane przez 46 dziaaczy partyjnych znanych od czasu zakoczenia wojny domowej ze swej opozycji wobec kierownictwa. Owiadczenie 46, ktre szybko stao si znane, skierowane byo przeciwko przypadkowym, nie przemylanym i niesystematycznym decyzjom Komitetu Centralnego, ktre groziy

spowodowaniem powanego oglnego kryzysu gospodarczego, oraz przeciwko absolutnie niemoliwemu do tolerowania reimowi wewntrz partii. Komitet Centralny (pod nieobecno chorego Trockiego) ustosunkowa si do listu Trockiego i Owiadczenia 46. Traktujc je jako cao, oficjalnie potpi ich autorw za frakcyjno i denie do rozamu w partii. Jednoczenie plenum potwierdzio zasad demokracji wewntrzpartyjnej i na dowd swej szczeroci udostpnio amy Prawdy dla oglnopartyjnej dyskusji na temat spraw zwizanych z opracowaniem programu reform. Dyskusj zainaugurowa 7 listopada Zinowiew wyjtkowo szczerym artykuem. Nasze gwne nieszczcie polega na tym - pisa - e wszystkie najwaniejsze problemy przekazuje si z gry na d jako ju przesdzone. W lokalnych organizacjach partyjnych przeprowadzono oywion dyskusj, ktra znalaza odbicie na amach Prawdy. Trwaa ona do koca listopada, przybierajc coraz ostrzejszy charakter. Stalin utrzymywa, e niezbdne jest uchronienie partii, ktra jest walczcym ramieniem proletariatu, przed zdegenerowaniem si w klub dyskusyjny, Zinowiew natomiast owiadczy: Dobro rewolucji - oto najwysze prawo. Kady rewolucjonista mwi: do diaba ze witymi zasadami czystej demokracji. Starajc si zachowa pozory jednoci, Biuro Polityczne odbywao dugie posiedzenia w mieszkaniu Trockiego, gdzie dochodzi do zdrowia w nadziei na opracowanie rezolucji, ktra zakoczyaby ca debat. Kiedy Trocki odrzuci pierwszy projekt, Stalin i Kamieniew usiedli razem z nim, aby opracowa wersj, ktra by go zadowolia. Sporzdzono dug list zmian, przewidujc m.in. autentyczne wybory funkcjonariuszy partyjnych, umoliwianie awansu nowym dziaaczom oraz dalsze dziaania Komisji Kontroli w celu ograniczenia biurokratycznej perwersji. W zamian Trocki wyrazi zgod na umieszczenie wzmianki o zakazie dziaalnoci frakcyjnej uchwalonym na X Zjedzie. Politbiuro opublikowao t rezolucj 5 grudnia, przedstawiajc j jako uzyskan wreszcie zgod na rzeczywiste reformy. Jednake adna ze stron nie ufaa drugiej. Trocki, chocia entuzjastycznie popar rezolucj, utrzymywa w licie otwartym z 8 grudnia, e bdzie ona skuteczna tylko wtedy, jeli uczyni j tak 400 tysicy czonkw partii. Nie wystarczy pozostawi jej biurokratom, aby odnotowali nowy kurs, tzn. uniewanili j biurokratycznie. Absolutnie najwaniejsze jest oczyszczenie czoowych stanowisk z tych, ktrzy na pierwsze sowo krytyki, sprzeciwu czy protestu rzucaj gromy kar. Nowy kurs musi rozpocz si wywoaniem u kadego poczucia, e odtd nikt nie omieli si terroryzowa partii. List Trockiego i masowy wiec moskiewskiej organizacji partyjnej, na ktrym zakrzyczano przedstawicieli kierownictwa spowodoway odrodzenie si sporu ze zdwojon si. Kiedy Trocki wezwa modszych czonkw partii, aby uchronili bolszewick star gwardi od grocej jej degeneracji, Stalin odpar, e nikt nie popeni pomyki, zaliczajc do tej gwardii i Trockiego, cho wstpi do partii pno. Zada take pytanie, ktre zepchno Trockiego i opozycj do defensywy: czy daj oni, aby

zasady samego Lenina, ktre Trocki popar na X Zjedzie w 1921 roku, zakazujce tworzenia w partii frakcji i ugrupowa, zostay odrzucone? Tak czy nie? W tym krytycznym momencie, po wczeniu establishmentu do otwartego konfliktu, Trocki nagle wycofa si, rzekomo z powodu nawrotu choroby; w sytuacji, ktra w istocie wydawaa si by politycznym paraliem, pozostawi opozycj bez przywdcy i wyjecha z Moskwy na leczenie nad Morze Czarne. Pozostali czonkowie Politbiura, pod przewodnictwem Stalina, Zinowiewa i Bucharina, przystpili do dawienia opozycji, wykorzystujc kontrolowan przez siebie pras, dyscyplin partyjn i pozbawiajc opozycj cznoci z szeregowymi czonkami partii. Aby ostatecznie zamkn spraw, Komitet Centralny postanowi zwoa nie zjazd partii, na ktry wybierano delegatw, ale konferencj partyjn, na ktrej lokalne organizacje byy reprezentowane przez sekretarzy i dziaaczy mianowanych przez Sekretariat. Stalin tak skutecznie pokierowa wyborem 128 delegatw z prawem gosu, e tylko trzech z nich naleao do opozycji. XIII Konferencja Partyjna zebraa si w styczniu 1924 roku i tym razem, pod nieobecno Trockiego, Stalin zaatakowa go bezporednio, wyliczajc sze popenionych przez niego podstawowych bdw. Kto ma przewodzi partii - zapyta - jej Komitet Centralny, czy jaka osoba uwaajca siebie za nadczowieka, zgadzajca si z KC jednego dnia i atakujca go nastpnego? Jest to usiowanie zalegalizowania frakcyj [owiadczy], a przede wszystkim frakcji Trockiego [...] opozycja w swej nieokieznanej agitacji za demokracj [...] rozptuje ywio drobnomieszczaski [...]. Frakcyjna robota opozycji - to woda na myn wrogw naszej partii. Kiedy Prieobraenski, jeden z sygnatariuszy Owiadczenia 46, przypomnia krytyczne uwagi Lenina o Stalinie w zwizku z kwesti narodowociow, Stalin zaatakowa go wprost. Powiedzia, e teraz opozycjonici chwal Lenina jako geniusza ale: [...] pozwlcie, e Was zapytam, Prieobraenski, dlaczego wystpilicie przeciw temu najgenialniejszemu czowiekowi w sprawie pokoju brzeskiego? Dlaczego opucilicie tego najgenialniejszego czowieka w trudnej chwili i nie posuchalicie go? Gdzie, w jakim obozie znajdowalicie si wwczas? Terroryzujecie parti! - krzykn na to Prieobraenski. Nie - odpar Stalin - tylko ostrzegam tych, ktrzy siej niezgod w jej szeregach. Nastpnie po raz pierwszy ujawni publicznie tajn klauzul dyrektywy Lenina z 1923 roku, ktra zalecaa wydalenie z partii jako kar za dziaalno frakcyjn. Stalin zagrozi rwnie podjciem surowych krokw przeciwko kademu, kto bdzie puszcza w obieg poufne dokumenty. By moe miao to zwizek z Testamentem Lenina i doczonym do niego postscriptum, proponujcym usunicie Stalina ze stanowiska sekretarza generalnego. Stosujc si do sugestii Stalina, konferencja, przy trzech tylko gosach przeciwnych, potpia Trockiego i 46 dysydentw nie tylko za dziaalno frakcyjn, bdc bezporednim odejciem od leninizmu, ale rwnie za jasno wyraane odchylenie drobnomieszczaskie.

VI XIII Konferencja Partyjna ze stycznia 1924 roku jest kamieniem milowym w rozwoju rosyjskiej partii komunistycznej. A do tej chwili oglnokrajowe konferencje i zjazdy partyjne byy rzeczywistymi wydarzeniami, podczas ktrych pogldy opozycji byy nie tylko wygaszane, ale i wysuchiwane, czsto zyskujc sobie poparcie delegatw, ktrzy nie obawiali si go wyraa. Jeeli kierownictwo przeforsowywao swoje stanowisko, nastpowao to dopiero po umotywowanej jego obronie i uzyskaniu wikszoci gosw podczas otwartej dyskusji. Konferencja z roku 1924 bya pierwsz, podczas ktrej tok dyskusji by reyserowany, a decyzje podejmowane z gry. By to precedens, ktry odtd sta si regu. Stalin nie wystpowa we wasnym imieniu, ale jako reprezentant wikszoci Biura Politycznego, i mg twierdzi, e prbowa uzyska kompromis z Trockim. Ale to wanie Stalin by tym, ktry dziki stworzonej przez siebie w aparacie Sekretariatu machinie politycznej mia moliwoci dziaania przeksztacania rezolucji i grb w rzeczywisto. XIII Konferencja Partyjna bya pierwszym wydarzeniem, podczas ktrego Stalin dowid niesychanej skutecznoci swej wadzy oraz zmiany, jak spowodowao to w charakterze partii. Nie byo to ju zagroenie, ale fakt dokonany. Jednake wanie w momencie kiedy Stalin mg mie nadziej, i udao mu si na dobre zdusi opozycj w partii, zmar Lenin i sytuacja ulega zmianie. Przez ostatnie dziewi miesicy ycia Lenin pozostawa w tragicznym pooeniu przywdcy zdajcego sobie spraw z kryzysu w partii, ktr stworzy, ale cakowicie sparaliowanego, niezdolnego do poruszania si i mwienia. Nie mia wic adnej moliwoci dziaania. Prawda opublikowaa sprawozdanie z XIII Konferencji Partyjnej, ktre Krupska mu przeczytaa. To, co usysza, poruszyo go, ale nie by w stanie przekaza swych odczu. Nastpnego ranka, 21 stycznia 1924 roku, dozna kolejnego ataku apopleksji i zmar przed wieczorem tego dnia. Kwestia sukcesji, mimo e nigdy otwarcie nie przyznano si do jej istnienia staa si obecnie przedmiotem zabiegw opozycji i walk frakcyjnych, ktre przywdcw znajdoway nie na forum zjazdu, ale w stale podzielonym Politbiurze. Jednake Stalin nie tylko nie by przygnbiony tak perspektyw, ale (wedug Baanowa, ktry pracowa w Sekretariacie) by peen triumfu. Nigdy nie widziaem go w radoniejszym nastroju ni w dniach po mierci Lenina. Przemierza wszerz i wzdu gabinet z zadowoleniem wypisanym na twarzy. Nic w tym dziwnego. Dopki Lenin y i mg wyzdrowie, Stalin czu si zagroony. W cigu poprzedniego roku ukrywa sw niepewno i wykazywa zimn krew oraz umiejtno manewrowania, dziki czemu wyszed z okresu prby z wikszym autorytetem, ni ktrykolwiek z pozostaych przywdcw. Czekaa go kolejna prba zwizana z potpieniem go przez Lenina w Testamencie. Ale Stalin dowid nie tylko zdolnoci przetrwania: ju w momencie mierci Lenina da pierwsz wskazwk, jak bdzie zwalcza czowieka ktry mgby go zniszczy,

przywaszczajc sobie legend Lenina. Raz jeszcze Trocki zaznaczy sw nieobecno, tym razem na pogrzebie Lenina, ktry by wan i wywoujc emocje uroczystoci. Byo jak dawno, dawno temu, napisaa Nadieda Mandelsztam, ona poety: Mandelsztam zdumiewa si tym widowiskiem: to bya starodawna Moskwa chowajca jednego z jej carw [...] By to jedyny przypadek w moim yciu, kiedy ludno Moskwy wysza na ulice i ustawiaa si w kolejki z wasnej nieprzymuszonej woli. Inny wiadek tego wydarzenia, korespondent prasy francuskiej Rollin, napisa: Mon Dieu, jaka niewykorzystana okazja! Achilles dsajcy si w swoim namiocie... Jeeli Trocki przyjechaby do Moskwy, staby si gwn postaci. Sam Trocki twierdzi pniej, e zosta wprowadzony w bd przez Politbiuro, ktre podao mu z dat pogrzebu. Ale parali jego woli trwa nadal. W swej autobiografii napisa: Znaem jedno palce pragnienie: aby pozostawiono mnie w spokoju. Nie mogem wycign rki, aby podnie piro. Stalin nie popeni tego bdu. By dyskretnie widoczny wrd przywdcw nioscych trumn Lenina i opuszczajcych j do grobowca pod murem Kremla, tymczasowego miejsca spoczynku do chwili, kiedy zabalsamowane zwoki mona byo zoy w specjalnie wybudowanym na placu Czerwonym mauzoleum - zgodnie z sugesti, z ktr mia wystpi Stalin i ktrej Krupska bya przeciwna. Wieczorem poprzedniego dnia w Teatrze Bolszoj, spowitym aobnym kirem, odbya si uroczysto powicona pamici zmarego. Pniejsze sowieckie sprawozdania staray si stworzy wraenie, jakoby Stalin by tam jedynym mwc. W rzeczywistoci by tylko jednym z ponad dwunastu. Jednake styl jego hodu, zoonego w katechetycznej formie lubowania, przypominajcego jego wychowanie w seminarium, tak odbiega od wystpie pozostaych mwcw, e natychmiast zwrci na siebie uwag. Rozpoczynajc od owiadczenia: Towarzysze! My, komunici, jestemy ludmi szczeglnego pokroju, Stalin szeciokrotnie powtrzy seri niemal liturgicznych inwokacji i lubowa: Odchodzc od nas nakaza nam towarzysz Lenin wysoko dziery wielkie miano czonka partii i strzec jego czystoci. Przysigamy ci, towarzyszu Leninie, e z honorem wykonamy ten twj nakaz! Odchodzc od nas nakaza nam towarzysz Lenin strzec jak renicy oka jednoci naszej partii. Przysigamy ci, towarzyszu Leninie, e wykonamy z honorem rwnie i ten twj nakaz! Krupska i stara gwardia bolszewikw byli oburzeni tym, co uwaali za pokaz najgorszego z moliwych gustw, ktry sam Lenin odrzuciby z pogard. Baanow dostrzega jedynie hipokryzj Stalina publicznie lubujcego lojalno dla przywdcy, z ktrego mierci po cichu si cieszy. Obie te opinie s suszne, ale pod wyrachowaniem i witoszkowat gr moga kry si ulga, ktr Stalin odczuwa nie tylko z powodu mierci Lenina, ale rwnie i dlatego, e znowu mg zademonstrowa swj cisy z nim zwizek, co przez ostatnich osiemnacie miesicy uniemoliwiaa mu

wrogo okazywana przez chorego Lenina. Zwizek ten by Stalinowi niezbdny zarwno z powodw emocjonalnych, jak i politycznych; bya to potrzeba identyfikacji z przywdc, wodzem, ktrego nastpc uwaa siebie z wyroku przeznaczenia. Za t wiar kryo si zarwno przekonanie, jak i ambicja. Stalin zaczyna dostrzega w sobie jedynego czowieka, majcego si woli i zdecydowanie, aby urzeczywistni idee Lenina, idee, z ktrych sam Lenin zrezygnowa w czasie swojej choroby i ktrych nie mogy wcieli w ycie takie niedbae primadonny jak Zinowiew i Trocki. Czy mia racj? Czy stalinizm by jeli nie nieuchronnym, to przynajmniej logicznym rezultatem rewolucji rosyjskiej, jeeli komunici mieli nie zrezygnowa z prby stworzenia spoeczestwa socjalistycznego? Czy te bya alternatywa? S to pytania do ktrych trzeba bdzie powrci. Na razie wystarczy odnotowa rol odegran przez przypadek nieprzewidzianej choroby, ktra najpierw obezwadnia, a nastpnie zabia, w stosunkowo modym wieku pidziesiciu trzech lat, jedynego czowieka, ktry zawsze posiada autorytet, a pod koniec rwnie i wol, aby zahamowa pochd Stalina do wadzy w okresie, kiedy wci byo to jeszcze moliwe.

ROZDZIA PITY

Utworzenie partii nazistowskiej


Hitler: 1924-1930 (wiek 35-41 lat) I

Dokadnie w miesic po lubowaniach Stalina zoonych podczas


przemwienia w Teatrze Bolszoj 26 lutego 1924 roku, w Monachium rozpocz si proces Hitlera i innych uczestnikw nieudanego puczu, oskaronych o zdrad. Wiadomo, i bdzie publicznie sdzony, wybawia Hitlera z nastroju rozpaczy, ktry opanowa go w momencie aresztowania. Ufajc swym zdolnociom mwcy, dostrzeg okazj wymazania niekorzystnego wraenia, jakie pozostawia jego poraka jako czowieka czynu, i przeksztacenia listopadowego fiaska w triumf. Sposb, jaki zastosowa, by prosty, ale wyjtkowo skuteczny. Formalnie podczas procesu Hitler, Ludendorff i inni przywdcy Kampfbundu byli oskaronymi, a triumwirat zoony z von Kahra, von Lossowa i Seissera mia dostarczy gwnych wiadkw oskarenia. Jednake Hitler odwrci sytuacj. Nie tylko nie zaprzeczajc, ale w caoci przyjmujc oskarenie o zdrad stanu, postawi wiadkom oskarenia kontrzarzut, i byli rwnie gboko zaangaowani w pucz jak zasiadajcy na awie oskaronych, ale zabrako im odwagi i uczciwoci, aby to przyzna. Jeeli nasze przedsiwzicie byo zdrad stanu - owiadczy Hitler w przemwieniu inauguracyjnym - to Lossow, Kahr i Seisser musieli j popeni razem z nami, poniewa w cigu wszystkich tych tygodni nie mwilimy o niczym innym jak o celach, o ktre jestemy obecnie oskareni.... Poniewa wszyscy w monachijskiej sali sdowej wiedzieli, e to bya prawda, Hitlerowi od razu udao si odnie sukces w postaci przejcia inicjatywy. Kontynuowa mwic: Tylko ja ponosz odpowiedzialno, ale nie jestem z tego powodu kryminalist. Jeeli dzisiaj stoj tutaj jako rewolucjonista, to jako rewolucjonista wystpujcy przeciwko Rewolucji. Nie istnieje co takiego jak zdrada stanu wobec zdrajcw z roku 1918.... Jego konkluzja: Uwaam siebie nie za zdrajc, ale za Niemca, ktry chcia najlepiej dla narodu niemieckiego, spotkaa si z burzliwym aplauzem w zatoczonej sali rozpraw. Von Kahr i Seisser nie mogli sprosta tak zrcznemu przeciwnikowi, ale von Lossow, ktrego karierze wydarzenia listopadowe pooyy kres i ktry by teraz wiadkiem, jak publicznie oskara si go o tchrzostwo, nie zamierza si podda. Jego przemwienie wyraao ca pogard korpusu oficerskiego dla kaprala, ktremu udao si zrobi karier i ktry prbowa dyktowa swe warunki Reichswehrze: Uwaa siebie za niemieckiego Mussoliniego lub niemieckiego Gambett, a jego zwolennicy uwaali go za

niemieckiego Mesjasza. Von Lossow powiedzia, e, jego zdaniem, Hitler nadaje si jedynie do odgrywania roli dobosza politycznego. Dobrze znana elokwencja Herr Hitlera pocztkowo wywara na mnie due wraenie. Ale im wicej si o nim dowiadywaem, tym bardziej to wraenie sabo. Jego przemwienia byy zawsze na ten sam temat; jego pogldy nie odbiegay od pogldw przecitnego niemieckiego nacjonalisty i dowodziy, e brakuje mu poczucia rzeczywistoci. Von Lossow wielokrotnie oskara Hitlera o kamstwa i okreli go jako pozbawionego taktu, ograniczonego, nudnego, czasami brutalnego, czasami sentymentalnego i bez wtpienia poledniego. Jednake Hitler sprosta wyzwaniu. Podczas gniewnego krzyowego ognia pyta doprowadzi generaa do irytacji, a sdzia przewodniczcy rozprawie (niewtpliwie zachcony przez ministra sprawiedliwoci Grtnera) pozwoli na przeksztacenie wystpienia kocowego w swoisty tour de force. W jak przyziemny sposb myl mali ludzie [...] To, co miaem na myli od pierwszego dnia byo tysic razy waniejsze od zostania ministrem. Chciaem sta si pogromc marksizmu [...] Nie ze skromnoci chciaem by doboszem [...] Czowiek, ktry jest urodzony na dyktatora nie jest przymuszany; on tego chce. Nie jest popychany naprzd, ale sam prze do przodu. Ignorujc swoj wasn, dalek od heroicznej rol, owiadczy, e fiasko z listopada 1923 roku byo klsk jednostek takich jak von Lossow i von Kahr oraz e Reichswehra - najbardziej staa z niemieckich instytucji - nie bya w to zamieszana. Kiedy dowiedziaem si, e to policja strzelaa, byem szczliwy, e to nie bya Reichswehra: Reichswehra pozostaa tak nieskalana jak przedtem. Pewnego dnia nadejdzie godzina, kiedy Reichswehra stanie po naszej stronie, oficerowie i onierze... To nie wy, panowie, wydacie na nas wyrok; zostanie on wydany przez wieczny sd historii... Ten drugi sd nie zapyta nas: popenilicie czy nie popenilicie zdrad stanu? Ten sd osdzi nas [...] jako Niemcw, ktrzy chcieli najlepiej dla swego narodu i swej ojczyzny, ktrzy chcieli walczy i zgin. Proces trwa dwadziecia cztery dni i nie schodzi z pierwszych stron niemieckich gazet. Po raz pierwszy Hitler uzyska dostp do oglnokrajowej widowni. Przed kocem procesu Hitler osign swj cel, stawiajc otwarcie czoo fiasku listopadowego puczu i przywracajc wasn wiarygodno. Jego apele do uczu narodowych raz za razem wywoyway aplauz publicznoci. W wietle wszystkich dowodw Ludendorff zosta uniewinniony, a Hitler otrzyma najniszy moliwy wyrok 5 lat wizienia. Dziki swej postawie podczas procesu, po zwolnieniu z wizienia Hitler mia przewag nad rywalami w rozgrywce o przywdztwo nad ugrupowaniami nacjonalistycznymi: mg przedstawia siebie jako czowieka ktry omieli si podj prb puczu, a kiedy zosta zdradzony, nie uchyli si od odpowiedzialnoci, owiadczajc, e bdzie kontynuowa walk przeciwko znienawidzonej republice. Nic nie dowodzi lepiej talentu Hitlera jako propagandzisty ni fakt, i zamiast prbowa

zapomnie niefortunny pucz, przetworzy go w trwa legend ruchu nazistowskiego. Kadego roku w rocznic puczu powraca do Brgerbraukeller i na Odeonsplatz, aby przypomnie to, co wydarzyo si tam w listopadzie 1923 roku, i uczci odwag tych, ktrzy polegli. Historycy byli skonni przyj punkt widzenia Hitlera na listopad 1923 roku jako przeom, po ktrym zrezygnowa z wszelkich myli o obaleniu istniejcych rzdw si i postanowi dziaa w ramach konstytucji, ukrywajc swe rewolucyjne zamiary pod zason poszanowania legalizmu i dc do zdobycia wadzy rodkami politycznymi. Bez wtpienia klska z listopada 1923 roku, ktr pniej mia okreli jako najwikszy umiech szczcia w jego yciu, zmusia Hitlera do skrystalizowania wasnych pogldw i rozproszenia dwuznacznoci, ktre stwarza cigymi wzmiankami o zdobyciu wadzy i marszu na Berlin. Odtd, podobnie jak Mussolini w czasie tzw. marszu na Rzym, Hitler zawczasu zapewnia sobie odpowiednie przyjcie i przyjeda wagonem sypialnym nocnego pocigu przed swymi zwolennikami. Ale kiedy Hitler mwi o nowej decyzji, przesadza. Scheubner-Richter, ktry nalea do jego bliskiego otoczenia napisa w memorandum z 24 wrzenia 1923 roku: Rewolucja nacjonalistyczna nie moe poprzedza zdobycia wadzy politycznej; raczej kontrola nad policj pastwow jest warunkiem wstpnym rewolucji nacjonalistycznej. Scheubner-Richter zapaci yciem za zlekcewaenie tej rady; kiedy 9 listopada maszerowa rami w rami z Hitlerem w pierwszym szeregu, zosta zastrzelony przez policj. Ale Hitler zawsze uzalenia jakkolwiek prb obalenia rzdu od gotowoci wadz bawarskich i Reichswehry do jej poparcia lub przynajmniej przymknicia na ni oczu. Byaby to rewolucja za pozwoleniem Herr Prasidenta - jak szydzili jego przeciwnicy. Hitler, powodowany frustracj i obaw przed utrat okazji, zastosowa ryzykowny wybieg, aby skoni von Kahra i von Lossowa do wsppracy, ale z chwil gdy zda sobie spraw, i oszukali go oraz e jego plan zakoczy si fiaskiem, wpad w rozpacz. Nie by to rezultat braku odwagi, o czym wiadczy jego postawa w czasie wojny, ale przekonania, e Kampfbund nie bdzie w stanie odnie sukcesu wasnymi siami oraz e sprawa jest ju przegrana. Klska z listopada 1923 roku okazaa si punktem zwrotnym w karierze Hitlera dlatego, e wzmocnia jego pozycj w sporze z przeciwnikami, ktrzy wci marzyli o zdobyciu wadzy si. Ten wieczr i ten dzie [8-9 listopada] umoliwi nam pniej prowadzenie walki sposobami legalnymi przez dziesi lat; bowiem - trzeba to powiedzie jasno -gdybymy wwczas nie podjli dziaania, nigdy nie bybym zdolny do zorganizowania ruchu rewolucyjnego i utrzymania si, mimo to, przez cay czas w legalnych ramach. Kto mgby susznie powiedzie: Mwisz jak wszyscy pozostali i bdziesz tak mao robi jak pozostali. Po puczu mogem powiedzie tym wszystkim w Partii to, czego inaczej nigdy nic mgbym powiedzie. Moja odpowied krytykom brzmiaa: teraz walka bdzie prowadzona tak jak ja chc i nie inaczej. Ostatnie przemwienie Hitlera na procesie uderzajco kontrastuje z

hodem oddanym przez Stalina Leninowi zaledwie dwa miesice wczeniej. Kontrast ten wykracza poza sprawy temperamentu i stylu. Natarczywe zgaszanie przez Hitlera pretensji do roli ma opatrznociowego, wyraao nie tylko jego egotyzm, ale rwnie desperack potrzeb potwierdzenia jego roszczenia do odgrywania powanej roli w yciu politycznym Niemiec. Stalin by w rwnym stopniu egotyst jak Hitler i tak samo jak on zamierza odegra rol ma opatrznociowego, ale kryzys, ktry mg przynie mu katastrofaln klsk jak Hitlerowi, wzmocni jego pozycj. Nie musia odbudowywa reputacji i mia wszelkie powody, aby nie demonstrowa wobec otoczenia swych ambicji, ale aby ukry je pod zason kultu Lenina, z ktrym ani on, ani aden inny czonek Politbiura nie mg si rwna. Mimo wszelkich rnic w sytuacji Hitlera i Stalina w latach dwudziestych jeden element pozostaje wsplny: aden z nich nie myla o zdobyciu wadzy si. W Rosji rewolucji dokona ju Lenin; Stalin chcia sukcesji po Leninie, lecz nie za pomoc zamachu - ten zarzut stawia Trockiemu - ale zgodnie z prawem, za zgod partii. Wszystko zaleao nie tylko od pozbycia si rywali, ale take od przekonania wikszoci aparatczykw partyjnych, e rewolucja - i oni jako jej beneficjanci - ma wiksze szans na przezwycienie sprzecznoci z nim u steru, ni z ktrymkolwiek innym przywdc. W Niemczech rewolucji wci trzeba byo dopiero dokona, ale tylko (jak argumentowa Scheubner-Richter) po objciu wadzy przez nazistw. W tym wypadku, utrzymujc entuzjazm swych zwolennikw, Hitler musia przekona tych, ktrzy - jak mia nadziej - pomog mu w uzyskaniu wadzy (konserwatywny establishment, inne partie nacjonalistyczne, a przede wszystkim Reichswehr), e jest sojusznikiem, na ktrym mona polega, ktry moe posugiwa si ekstremistyczn frazeologi, mobilizujc w ten sposb masowe poparcie, bdce w ich oczach jego wielkim atutem, ale ktry po zaakceptowaniu go jako partnera okae si rozsdny i da sob kierowa, kiedy obejmie wadz. Dopiero po zdobyciu wadzy z zachowaniem pozorw legalnoci - Stalin na pocztku roku 1930, a Hitler trzy lata pniej - obaj zainicjowali wasn rewolucj odgrn (wyraenie Stalina), ktra w przypadku tego ostatniego wyraaa si w przymusowej kolektywizacji rosyjskiej wsi oraz w forsownym programie industrializacji, a w przypadku Hitlera koordynacj (Gleichschaltung) niemieckich instytucji. Dla wikszoci zwolennikw Hitlera taka perspektywa musiaa wydawa si mao prawdopodobna, kiedy burza wywoana przez proces monachijski uspokoia si, a sam Hitler zosta zamknity w twierdzy Landsberg, gdzie odsiadywa swj wyrok. A jednak pomimo, e partia nazistowska zostaa zdelegalizowana, jej przywdcy rozproszeni, a Hitler, nawet po zwolnieniu, musiaby rozpoczyna od nowa, on sam nigdy nie wtpi, i w kocu dojdzie do wadzy. W wizieniu przebywao razem z nim okoo czterdziestu innych narodowych socjalistw. Wszyscy prowadzili przyjemne i wygodne ycie. Odywiali si dobrze, mogli mie tylu odwiedzajcych, ilu sobie yczyli, a wikszo czasu spdzali na powietrzu, w ogrodzie. Rol ordynansa

Hitlera, a take jego sekretarza peni Emil Maurice. Przekaza j pniej Rudolfowi Hessowi, ktry dobrowolnie powrci z Austrii, aby dzieli ze swym wodzem pobyt w wizieniu. Personel wizienny traktowa Hitlera z szacunkiem, nie jak zwykego winia. W dniu jego 35 urodzin - przypady one wkrtce po procesie otrzyma paczki i kwiaty, ktre wypeniy kilka pokoi. Niezalenie od odwiedzajcych go goci prowadzi rozleg korespondencj, mia te nieograniczony dostp do ksiek i gazet. Podczas wsplnych obiadw Hitler zasiada na honorowym miejscu, dajc i otrzymujc wyrazy szacunku, nalene mu jako przywdcy partii. Poczynajc od lipca, na dugi czas zamyka si w swym pokoju, aby dyktowa Mein Kampf. Prac nad t ksik rozpocz w wizieniu, a jego sowa notowali Emil Maurice i Hess. W istocie Hitler w latach 1924-1928 napisa trzy ksiki: tom pierwszy Mein Kampf, podyktowany w wizieniu w 1924 roku i opublikowany w 1925 roku; tom drugi Mein Kampf, podyktowany w jego willi w Obersalzbergu i opublikowany w kocu 1926 roku, oraz tzw. Zweites Buch (Druga ksika), podyktowana wydawcy Maxowi Amannowi w 1928 roku, ale opublikowana dopiero w 1961 roku. Wczeniej, a do czasu odkopania maszynopisu w 1958 roku, nic o niej nie wiedziano. Jeli wemie si pod uwag jego leniwy tryb ycia oraz pogard dla sowa pisanego w porwnaniu z mwionym, nie jest wykluczone, e Hitler nigdy nie podjby dziaalnoci w tej dziedzinie, gdyby nie zosta zamknity w wizieniu i gdyby po wypuszczeniu na wolno nie mia zakazu publicznego wystpowania. Istniay jednak co najmniej trzy istotne powody, dla ktrych wysiek ten by dla niego opacalny. Po pierwsze mg on by pomocny w uzasadnieniu jego pretensji do odbudowy i przewodzenia ruchowi narodowosocjalistycznemu po wyjciu na wolno. Mona to pogodzi z faktem, i Mein Kampf nie sprzedawaa si dobrze nawet wrd czonkw partii do czasu przeomu dokonanego przez ni w 1930 roku (do roku 1929 sprzedano 23 tysice, egzemplarzy tomu I i 13 tysicy tomu II) oraz e wielu z tych, ktrzy j nabyli, uznali j za lektur zbyt cik i nigdy jej nie dokoczyli. Jak zauway Donald Watt, ruchy, ktre czyni z politycznej lojalnoci kwesti wiary, wydaj si uwaa za niezbdne posiadanie odpowiednika Biblii: prace Karola Marksa, O podstawach leninizmu Stalina, Czerwona ksieczka Mao, Idee napoleoskie Napoleona III. Podobnie jak egzemplarze Biblii, ktre niszczej nie czytane na pkach wielu chrzecijan, tego rodzaju tekst nie musi by czytany czy rozumiany. Oczywicie jego przesanie musi nadawa si do zredukowania do najprostszych spraw [...] Ale jego zoono i niezrozumiao jest zalet, poniewa wykazuje gbi wizji przywdcy [...] jego zdolno do borykania si z problemami, wobec ktrych jego wyznawcy przyznali si do bezsilnoci... Dla nich wystarczao, e ten tekst istnia. Po drugie, praca ta dawaa Hitlerowi okazj zbudowania podstaw wasnego mitu - wizerunku Fhrera, ktry mia okaza si jedn z najpotniejszych si - by moe najpotniejsz - w zdobyciu poparcia i powiecenia milionw Niemcw. Trzecim wreszcie powodem bya szansa wyselekcjonowania wasnych ideaw oraz opracowania wasnego

Weltanschauung - podstawy, ktr uwaa za niezbdn do prowadzenia skutecznych dziaa politycznych. Podobnie jak Stalin, Hitler odnosi si pogardliwie do intelektualistw, ale rwnoczenie gorco pragn uzyska wasny autorytet intelektualny. Stalin stara si tego dokona w dziele O podstawach leninizmu (opublikowanym w tym czasie, kiedy Hitler pisa Mein Kampf, nie domagajc si uznania go za samodzielnego myliciela, ale za autorytatywnego interpretatora i dziedzica tradycji marksistowskoleninowskiej. Zachowujc zewntrzne pozory zgodnoci i powtarzajc rytualne sformuowania, nie da pozna, w jakim stopniu w praktyce odchodzi od tradycji i dziaa jako innowator. Hitler natomiast przeciwnie: nigdy nie ujawniajc rde, z ktrych czerpa swe ideay (intelektualny mietnik wiekw - wedug okrelenia Trevora Ropera), stale przesadnie kad nacisk na wasn oryginalno. Kady z elementw jego wiatopogldu mona atwo odnale u dziewitnastowiecznych pisarzy, a take twrcw z przeomu wiekw, ale nikt przed nim nie poczy tych elementw w taki jak on sposb. Waniejsze jednak jest to, e stworzywszy wasny wiatopogld, ktrego podstawowe zasady przedstawi w Mein Kampf, a uksztatowa w peni do czasu napisania w 1928 roku Zweites Buch, Hitler nigdy go nie zmieni. Istnieje rozpoznawalna kontynuacja czca idee, ktre wyraa w latach dwudziestych-czterdziestych, oraz polityczny testament, ktry podyktowa w bunkrze bezporednio przed popenieniem samobjstwa w kwietniu 1945 roku. Stwierdzenie to moe by atwo le rozumiane, poniewa Hitler godzi niezwyk konsekwencj w dziedzinie ideologii, z rwnie zaskakujc elastycznoci w dziedzinie programw, taktyki i metod. Wyranie oddziela politycznego teoretyka od polityka i temu ostatniemu przypisywa wiksze znaczenie. Jednake w dobrze znanym fragmencie Mein Kampf napisa: Czasami moe si zdarza podczas dugich okresw ludzkiego ycia, e myliciel polityczny i polityk staj si jednym. Hitler najwidoczniej wierzy, e on wanie by przykadem tego rodzaju poczenia i w tej jego wierze krya si przynajmniej nastpujca prawda: jeeli nie by on jedynym w swoim rodzaju, to by rzadkim typem przywdcy politycznego, ktry stara si dosownie zrealizowa swj wiatopogld. II Mein Kampf, ksika wyjtkowo odraajca w swym jzyku, tonie, a przede wszystkim treci, jest interesujca o tyle, e pozwala z jednej strony przyjrze si mentalnoci Hitlera i jego pogldom na wiat, z drugiej sposobowi, w jaki zamierza zorganizowa swj ruch polityczny, a take powstaniu jego mitu jako cznika midzy tymi dwiema dziedzinami. Podstaw pogldw Hitlera by prymitywny darwinizm spoeczny: Czowiek sta si wielki dziki walce [...] Wszelki cel, jaki czowiek osign, zawdzicza swej oryginalnoci oraz brutalnoci [...] Wszelkie ycie sprowadza si do trzech tez: walka jest ojcem wszystkich rzeczy,

prawo zaley od krwi, przywdztwo jest naczelne i decydujce. W Mein Kampf napisa: Ten, ktry chce y, musi walczy, a ten, ktry nie chce walczy na tym wiecie, na ktrym wieczna walka jest prawem ycia - nie ma prawa do istnienia. Hitler by zafascynowany histori i podobnie jak Spengler dostrzega w niej nastpstwo kolejnych epok ludzkoci, z ktrych kada znajdowaa swj wyraz w odrbnej kulturze wzajemnie powizanych ze sob idei i instytucji: kultura grecko-rzymska wiata staroytnego, ktr - jak twierdzi - podziwia, nie wykazujc jednak wikszej wiedzy na jej temat; redniowiecze, ktrego kultur postrzega jako germask, przymion w okresie odrodzenia przez kapitalistyczne spoeczestwo Zachodu, ktre znw podobnie jak Spengler - uwaa za chore i schykowe. Zdolno tworzenia takich kultur bya ograniczona do rasy aryjskiej (tego okrelenia Hitler nigdy nie sprecyzowa). Jeeli podzielimy rodzaj ludzki na trzy kategorie - twrcw kultury, jej propagatorw oraz niszczycieli tylko Aryjczykw mona uwaa za reprezentujcych pierwsz kategori. (Hitler wymienia Japoczykw jako przykad drugiej kategorii, a trzecia bya - wedug niego - reprezentowana przez ydw). To wanie Aryjczyk zbudowa fundamenty i wznis ciany kadej wielkiej budowli w kulturze ludzkiej. Kada kultura czy imperium chyliy si ku upadkowi z tego samego powodu: mieszania si ras, co osabiao, a nastpnie niszczyo siy niezbdne do kontynuowania walki, ktra jest prawem ycia. Wszystkie wielkie cywilizacje przeszoci stay si dekadenckie, poniewa pierwotnie twrcza rasa wymieraa w rezultacie zanieczyszczenia jej krwi. Hitler uwaa, e zachodnia cywilizacja bya dekadencka oraz e przeznaczeniem narodu niemieckiego byo j zastpi, podobnie jak plemiona germaskie zastpiy Imperium Rzymskie, niezdolne ju do samoobrony, i stworzyy now, prn kultur. Aby osign wspomniany wyej cel, Niemcy musz wywalczy nowe imperium germaskie, ktre bdzie dominowa na kontynencie europejskim. Wymagao to polityki zagranicznej daleko wykraczajcej poza dania rewizji traktatu wersalskiego, ktre legy u podstaw kariery Hitlera jako agitatora. W tomie I Mein Kampf ledwie zarysowane, sprawy te przybray w tomie II ksztat penokrwistej polityki zdobycia Lebensraumu (przestrzeni yciowej) w Europie Wschodniej kosztem Rosji. Prowadzenie kolejnej wojny w celu przywrcenia granic Niemiec z 1914 roku byoby przestpstwem; jedynym celem usprawiedliwiajcym tak akcj byo zapewnienie narodowi niemieckiemu ziemi i terytoriw, do ktrych ma prawo na tym wiecie. Tak wic my, narodowi socjalici, wiadomie odkrelamy polityk zagraniczn naszego okresu przedwojennego. Zaczynamy tam, gdzie stanlimy 600 lat temu. Kadziemy kres nieskoczonemu ruchowi niemieckiemu na poudnie i zachd i kierujemy nasz wzrok na ziemie na wschodzie. Wreszcie, zrywamy z kolonialn i handlow polityk okresu przedwojennego i przechodzimy do terytorialnej polityki przyszoci. Jeli mwimy o terytorium w Europie, moemy mie na myli tylko Rosj i jej wasalne pastwa przygraniczne.

W swej Zweites Buch Hitler wyjania, e dziki rewolucji bolszewickiej, bdzie to stosunkowo proste przedsiwzicie: Gigantyczne imperium na Wschodzie jest na progu zaamania si. Sowiaskie masy s niezdolne do stworzenia wasnego pastwa, a germaska grupa rzdzca, dotychczas nimi dominujca, zostaa zastpiona przez ydowsko-bolszewickie kierownictwo, ktre z powodw nie dajcych si krtko wyjani nie moe ani zorganizowa ani utrzyma pastwa. Wojna z Francj, ktr Hitler wczeniej uwaa za konieczn do uzyskania rewizji granic, teraz staa si (co w latach 1940-1941 okazao si rzeczywistoci) wstpem do gwnego celu, tzn. skutecznego ataku na Rosj. Inne niezbdne warunki to sojusz z Wochami Mussoliniego (ktrym Niemcy powinny by gotowe odda Poudniowy Tyrol) i z Angli, z ktr naleao za wszelk cen unikn rywalizacji na innych kontynentach, bowiem okazaa si ona dla kajzera fatalna w skutkach. Luki w tej koncepcji s oczywiste - na przykad fakt, i Niemcy nie tylko nie miay nadmiaru ludnoci, ale nie dysponoway wystarczajc jej liczb do przejcia i zagospodarowania terytoriw na Wschodzie, ktre jej armie okupoway. Jednake jest to mniej istotne od cznoci midzy celami, ktre Hitler przedstawi w latach dwudziestych i tymi, ktre stara si zrealizowa w latach czterdziestych. Hitler w peni podziela pogld o prymacie polityki zagranicznej nad polityk wewntrzn tradycyjnie dominujcy w niemieckiej historiografii. Nie interesowa si sprawami konstytucyjnymi i prawnymi czy polityk gospodarcz i spoeczn jako takimi. W latach dwudziestych patrzy na te sprawy gwnie pod ktem wykorzystania ich do uzyskania poparcia i wczenia si do rozgrywki politycznej. Pogld ten rozszerzy na samo pastwo: Pastwo jest tylko rodkiem do osignicia celu. Celem tym jest zachowanie istnienia rasy. Pastwo jest tylko naczyniem, a rasa jest tym, co je wypenia. Jeli chodzi o form pastwa Hitler opiera wszystko na Fhrerprinzip - zasadzie przywdztwa. Oznaczaa ona koncentracj wadzy w rkach wodza, wodza nie ograniczonego adn form kontroli konstytucyjnej czy parlamentarnej, bdcej w stanie wymc na pastwie udzielenie priorytetu polityce zagranicznej i zbrojeniom, w tym zdobyciu nowej przestrzeni yciowej na Wschodzie. Korzystajc z dowiadcze uzyskanych od czasu opuszczenia Wiednia i okresu rozmyla w wizieniu Landsberg, Hitler okreli sztuk prowadze polityki w roku 1928 jako realizacj walki narodu o istnienie, podporzdkowujcej sobie zarwno polityk zagraniczn, jak i wewntrzn. Polityka zagraniczna jest sztuk zabezpieczania doniosej, niezbdnej przestrzeni yciowej, o wielkoci i jakoci niezbdnej dla narodu. Polityka wewntrzna jest sztuk zachowania niezbdnej siy w tym celu w formie wartoci rasy [Volkswert] i jej liczebnoci. Pojcie warto rasy wymaga wyjanienia. rdo caej potgi ludzkiej - mwi Hitler - nie ley w posiadaniu broni czy w organizacji armii, ale w wartociach wewntrznych, to znaczy w wartoci rasy. Aby zachowa t warto, pastwo musi broni swego narodu przed zanieczyszczeniem przez trzy trucizny, z ktrych kad Hitler

identyfikowa z ydami. S to: internacjonalizm, czyli skonno do rzeczy obcych, ktra wynika z niedoceniania wasnych wartoci kulturowych i prowadzi do mieszania si ras; egalitaryzm, czyli demokracja i rzdy wikszoci, ktre nie sprzyjaj indywidualnej twrczoci i przywdztwu, bdcych rdem caego postpu ludzkoci, oraz pacyfizm, ktry niszczy zdrowe, naturalne instynkty samozachowawcze u ludzi. W przemwieniu wygoszonym w Norymberdze 21 lipca 1927 roku Hitler owiadczy: Ludzie trac sw wewntrzn warto po zakaeniu si tymi trzema naogami, po wyeliminowaniu swej wartoci rasowej, goszeniu internacjonalizmu, rezygnacji z ustalania wasnej drogi i zastpieniu jej rzdami wikszoci, to znaczy niekompetencji, oraz po tym, jak zaczynaj pozwala sobie na braterstwo ludzkoci. Musiaem pozostawi na koniec najbardziej znamienn cech systemu hitlerowskiego - antysemityzm, a to w celu umieszczenia jej w szerszych ramach jego Rassenpolitik (polityki rasowej). Polityka ta z jednej strony obejmowaa eksterminacj nieprzystosowanych zgodnie ze sformuowanym w 1933 roku programem zapobiegania obcieniom dziedzicznym nawet w wypadku czystej krwi Niemcw i sigaa w ten sposb do rasowych podstaw nazistowskiej polityki agrarnej; z drugiej za eksploatacj i eksterminacj nie bdcych ydami Polakw i Rosjan jako Untermenschen (podludzi). Jednake nie ulega kwestii, e w Weltanschauung Hitlera ydzi zajmowali wyjtkowe miejsce. Nie jest znane adne jego osobiste dowiadczenie, ktre mogoby przyczyni si do wyjanienia intensywnoci nienawici Hitlera do ydw, chocia niektrzy biografowie wskazywali na obsceniczny jzyk, jakim zazwyczaj posugiwa si w mowie i w pimie w odniesieniu do ydw, i twierdzili, e rda tego zjawiska maj charakter seksualny. Trudno stwierdzi, kiedy ten czowiek, odpowiedzialny za mier 6 milionw ydw, po raz ostatni naprawd rozmawia czy spotka yda osobicie. Jednake ten yd, ktrego spotyka si na kartach Mein Kampf i w majaczeniach Hitlera, nie przypomina istot z krwi i koci ydowskiego pochodzenia: ten yd jest wymysem obsesyjnej fantazji Hitlera, sataniczn kreacj, wyraajc jego potrzeb stworzenia obiektu, na ktrym mgby skoncentrowa swoj agresj i nienawi. Hitler racjonalizowa te uczucia owiadczajc, e to, co odrnia ydw od innych ras, to fakt, e nie posiadali wasnego terytorium i dlatego nie mogli uczestniczy w walce o przestrze yciow - walce, ktr uwaa za gwn tre historii. Nie posiadajc terytorium, ydzi nie mogli budowa pastwa, musieli natomiast sta si pasoytami (obsesyjna metafora Hitlera), erujcymi na twrczej dziaalnoci i pracy innych narodw. Ostatecznym celem ydowskiej walki o istnienie jest zniewolenie aktywnych produkcyjnie ludw [...] poprzez wynarodowienie, znieprawienie innych narodw, pogorszenie poziomu rasy narodw najwyszych oraz zdominowanie tej rasowej mieszanki poprzez wytpienie ludowej (vlkisch) inteligencji i zastpienie jej czonkami wasnego narodu. Na arenie midzynarodowej ydowscy kapitalici dyli do odwrcenia uwagi narodw od ich prawdziwych interesw i wpltania ich w wojny,

stopniowo ustanawiajc wasne panowanie nad nimi za pomoc potgi pienidza i propagandy. Rwnoczenie ydowscy przywdcy midzynarodowej rewolucji komunistycznej znaleli sobie wiatow siedzib w Moskwie, z ktrej prowadzili dziaalno wywrotow metod propagowania przez partie marksistowskie internacjonalizmu, egalitaryzmu i pacyfizmu. Wszystkie te zjawiska Hitler identyfikowa z ydami i uwaa je za zagroenie dla aryjskich wartoci rasowych. Patrzc na t spraw z innej strony, mona dostrzec, e antysemityzm dostarczy Hitlerowi dalszych argumentw na rzecz prowadzenia przez Niemcy polityki zdobycia dodatkowej przestrzeni yciowej na Wschodzie kosztem bolszewickiej Rosji, ktr stale identyfikowa z ydowskim spiskiem wiatowym. Podbj ten nie tylko wzmocniby rasowy fundament narodu niemieckiego, ale zniszczyby baz midzynarodowego ydostwa i podci korzenie trujcej roliny marksizmu. W zagmatwanej wizji kosmologicznej Hitlera wiecznym wrogiem Aryjczykw, rasy dysponujcej si tworzenia, by yd, wcielenie za, czynnik zanieczyszczenia rasy, ktry podkopywa i niszczy jedn cywilizacj po drugiej. Jeli yd za pomoc swojej marksistowskiej wiary podbije narody tego wiata to jego korona stanie si aobnym wiecem ludzkoci i raz jeszcze ta planeta, pozbawiona ludzkoci, bdzie kry po swej orbicie przez eter, tak jak miliony lat temu.... Co Hitler rozumia przez eliminacj ydowskiego zagroenia pozostaje niejasne, ale niemieckiemu narodowemu socjalicie z Czech, ktry odwiedzi go w wizieniu i zapyta, czy zmieni swe pogldy na temat ydw, udzieli nastpujcej odpowiedzi: Tak, tak, to zupena prawda, e zmieniem moj opini na temat metod zwalczania ydostwa. Doszedem do przekonania e dotychczas byem stanowczo zbyt mikki. Pracujc nad moj ksik, zdaem sobie spraw, e w przyszoci bd musiay by zastosowane najsurowsze metody walki, abymy mogli odnie sukces. Jestem przekonany, e jest to kluczowa kwestia nie tylko dla naszego narodu, ale dla wszystkich narodw. Judaizm jest bowiem plag tego wiata. Dwa dogmaty, na ktrych opiera si wiatopogld Hitlera: konieczno wykorzenienia ydw (niezalenie od tego, co przez to rozumia) oraz zdobycia Lebensraumu w Europie Wschodniej, nie tylko pozostay niezmienione, ale byy wielokrotnie powtarzane na wiele lat przed objciem przez niego wadzy zarwno w Mein Kampf, jak i w wielu przemwieniach i wywiadach. Jednake byoby bdem uzna te dwa dogmaty jego ideologii za przycigajce nowych zwolennikw w takim stopniu, by wstpowali caymi tysicami do partii nazistowskiej w latach dwudziestych, pniej za, na pocztku lat trzydziestych, oddawali na ni miliony gosw. Wrcz przeciwnie, fakty wiadcz o tym, e chocia antysemityzm by czci wsplnej platformy niemieckiej prawicy i uwaany by za oczywisty fragment programu nazistw, to jednak wyjtkowa waga, jak przykada do Hitler - wystpowao to wyraniej w pierwszej poowie lat dwudziestych ni w drugiej - okazaa si by szczeglnie atrakcyjna

jedynie dla niewielu spord nowych czonkw partii (jak np. dla Himmlera), ktrzy traktowali ten problem tak samo powanie jak Hitler. Koresponduje to z rozrnieniem, dokonanym przez Hitlera w Mein Kampf midzy zwolennikami ruchu, z ktrych wikszo uwaaa e wystarczy prosty wysiek wiary w polityczn doktryn, i mniejszoci, ktra reprezentowaa ide walki o t doktryn. Wydaje si, e to samo odnosi si do Lebensraumu, marzenia o niemieckiej ekspansji na Wschodzie. Podstawowe wtki przemwie Hitlera na temat polityki zagranicznej w latach dwudziestych byy cakiem inne: rewizjonizm, zniesienie traktatu wersalskiego i powrt do granic Niemiec z 1914 roku (jeli to konieczne, poprzez wojn z Francj, a nie z Rosj). W tym okresie formowania si, przed dojciem partii do wadzy, narodowy socjalizm czerpa nie tylko z Hitlera, ale z wielu innych rde: na przykad z takich neokonserwatywnych mylicieli, jak Moeller van der Bruck, i innych przywdcw nazistowskich, takich jak Feder, bracia Strasserowie i Darre. Hitler nie narzuci jeszcze wwczas partii swej osobistej wizji; nadal istniay rywalizujce ze sob tendencje (np. w dziedzinie polityki gospodarczej), ktre utrzymyway si do poowy lat trzydziestych, a sam Hitler wykazywa uderzajc elastyczno, rnicujc swoje apele w zalenoci od suchaczy i okolicznoci. Mg jednak to robi, poniewa, jak twierdzi w Mein Kampf: W tym okresie dojrzewa we mnie obraz wiata i filozofia, ktra staa si granitowym fundamentem wszystkich moich dziaa. Poza tym, co wwczas stworzyem, nie musiaem si ju pniej wiele uczy i nic nie musiaem zmieni. Hitler bdnie kojarzy to z okresem, ktry spdzi w Wiedniu przed rokiem 1914; by to proces, ktry wwczas si rozpocz, ale nie zakoczy do czasu, kiedy przela swe pogldy na papier w poowie lat dwudziestych. Jednake co do pniejszego okresu mia cakowit racj mwic, e jego Weltanschauung sta si granitowym fundamentem, do ktrego ju nic nie doda. Hitler reprezentowa typ umysowoci zamknitej, odpornej na argumenty czy wtpliwoci. Wanie dziki temu, dziki przekonaniu, i posiad klucz do historii, za pomoc ktrego moe rwnie otworzy drzwi do przyszoci, czu si zdolny do wykorzystywania taktycznych okazji. Nie tracc z pola widzenia zasadniczych celw, mg czeka na swj czas, wierzc, e nadejdzie i e wwczas bdzie mg zaangaowa nard niemiecki na rzecz programu, ktry pozosta rwnie prymitywny i brutalny jak w okresie, kiedy przedstawi go w Mein Kampf. Korzyci, jakie dawaa taka postawa, byy ju oczywiste w latach poprzedzajcych rok 1930, kiedy okolicznoci mu nie sprzyjay i tylko nieliczni poza parti traktowali go powanie. Hitler by jednak przygotowany do zmiany na jego korzy; nie mg jej przewidzie, ale by przekonany, e nastpi. Przez cay okres Kampfzeit (czasu walki przed objciem wadzy) ludzie przychodzili sucha Hitlera nie tyle dla treci jego przemwie, ktre w wikszoci skaday si z komunaw nacjonalistycznej i prawicowej propagandy, ile dla sposobu, w jaki je wygasza, uzyskujc efekt, jakim nie mg si pochwali aden z jego rywali. Jak powiedzia Otto Strasser, nie bdcy bynajmniej jego zwolennikiem:

Jeeli prbuje on podeprze swe argumenty teoriami czy cytatami z ksiek, ktre zrozumia tylko powierzchownie, to wwczas rzadko wznosi si ponad przecitno. Ale jeli pozwoli mu si odrzuci jego kule, mwi tak, jak dyktuje mu dusza, szybko przeksztaca si w jednego z najwikszych mwcw tego stulecia [...] Adolf Hitler wchodzi do sali. Wciga powietrze, wyczuwa drog, bada atmosfer. Nagle wybucha. Jego sowa lec jak strzay do celu, dotyka wszystkich nie zagojonych ran, wyzwala niewiadomych, eksponujc najintymniejsze ich aspiracje i mwic to, co ludzie chc najbardziej usysze. Sam Hitler zdawa sobie doskonale spraw z tej swojej wadzy. W Mein Kampf tak pisze o sposobie przezwycienia waha emocjonalnych: Nic poza odwoaniem si do tych ukrytych si nie bdzie tu skuteczne. Tylko orator moe mie nadziej na dokonanie tego. Nie mniej istotna bya jego zdolno ukrywania faktu wykorzystywania tej wadzy i przekonywania suchaczy, i fanatyzm, jaki przekazuje, jest dowodem jego szczeroci. Na tym wanie polegaa sia atrakcyjna Hitlera; na jego zdolnoci do wzbudzenia w suchajcych go ludziach wiary nie tyle w jego argumenty, program czy ideologi, ile w niego samego jako charyzmatycznego przywdc, posiadajcego nadludzkie siy, umoliwiajce mu osignicie niemoliwego. To wanie mieli na myli szeregowi nazici, kiedy mwili: Nasz program moe by wyraony dwoma sowami: Adolf Hitler. III Ostatnie badania wykazay, e autobiograficzne ramy Mein Kampf s bardzo niewiarygodne. Hitler, mitologizujc wasn posta, musia przede wszystkim udramatyzowa swe pierwsze lata nieudolnoci i folgowania wasnym zachciankom, przedstawiajc je jako okres ndzy, cierpienia i samotnoci, ktry uksztatowa w nim jako przyszym przywdcy zdecydowanie i wiar we wasne siy. Unika ujawniania politycznych szczegw dotyczcych klski puczu z 1923 roku, na co mia nadziej jego wydawca, i zapenia strony licznymi dygresjami na pierwszy lepszy temat, ktry przyszed mu na myl, wykazujc buczuczn ignorancj niedouczonego czowieka, tak charakterystyczn dla jego pniejszych wystpie. Wyjtkiem s fragmenty, w ktrych mwi na temat sposobu tworzenia masowego ruchu, wykorzystania propagandy, siy atrakcyjnej przemocy - czyli, krtko mwic, wiedzy politycznej niezbdnej do realizacji przekona ideologicznych. Zaskakujca jest szczero, z jak Hitler pisa na temat manipulacji suchaczami, gupoty mas, wykorzystywania emocji, uywania sloganw i plakatw do utrwalenia w umysach ludzkich podstawowych tez. Teraz sprawy te s znane, ale zwrcenie na nie uwagi w latach dwudziestych wskazuje na oryginalno Hitlera. Pierwszym warunkiem, ktry musi speni kady rodzaj propagandy, jest systematyczna jednostronno... Propaganda nie moe bada prawdy obiektywnej... Musi przedstawia tylko ten aspekt prawdy, ktry jest korzystny dla danej strony. Nieco dalej pisze:

Dla znacznej wikszoci narodu [...] myli i dziaania podporzdkowane s raczej uczuciom ni trzewemu rozumowaniu. Uczucia te jednake [...] nie s zbyt zrnicowane, posiadaj bowiem tylko negatywne i pozytywne pojcia mioci i nienawici, prawoci i nieprawoci, prawdy i kamstwa. Pojcia te nigdy nie s czciowo tym, a czciowo tamtym. Hitler by rwnie przekonujcy, kiedy poruszy temat organizacji politycznych. Analizujc przyczyny niepowodzenia w zahamowaniu wzrostu marksizmu i partii marksistowskich po klsce z roku 1918, pisa: Tak zwane partie narodowe byy pozbawione wpyww, poniewa nie miay siy, ktr mogyby skutecznie zademonstrowa na ulicach... Ligi Kombatantw miay wszelk si, byy panami ulicy, ale nie posiaday idei politycznej, a przede wszystkim adnego okrelonego celu politycznego. Marksizm osign swj sukces dziki doskonaej wsppracy midzy celami politycznymi i bezlitosn si. Tym, co pozbawio narodowe Niemcy wszelkiej realnej nadziei na uksztatowanie wasnego rozwoju, by brak zdecydowanej wsppracy midzy brutaln si i mdrze wybranymi celami politycznymi. Hitler kad nacisk na to, e te dwie sprawy musz by ze sob skoordynowane, czego dowodz sukcesy rewolucji francuskiej, rewolucji rosyjskiej i ruchu faszystowskiego we Woszech. Brak wielkiej idei, ktra nadaaby sprawom nowy ksztat, zawsze oznacza ograniczenie zdolnoci do walki. Przekonanie prawicy do zastosowania nawet najbardziej brutalnej broni zawsze wie si z arliw wiar w konieczno nowego i rewolucyjnego przeksztacenia wiata. Partie buruazyjne byy do tego niezdolne i mylay tylko o przywrceniu przeszoci. Dlatego te Hitler nie zawiera z nimi sojuszy i wola, aby partia nazistowska dziaaa samodzielnie. Z drugiej strony nalega, aby SA nie zostao przeksztacone w lig kombatantw, kierujc si w tym przypadku raczej ukrytym celem militarnym ni politycznym; zadaniem SA byo zapewnienie ochrony partii i zabezpieczenie jej swobodnej dziaalnoci na ulicy, tak jak to miao miejsce w Coburgu. W okresie kiedy Hitler dyktowa drugi tom Mein Kampf, z ktrego pochodzi wiele cytowanych tu urywkw, przyjaciele sprawujcy urzdy pastwowe doprowadzili do zwolnienia go z wizienia. Mg wwczas przystpi do odbudowy partii nazistowskiej, ale fala prawicowego ekstremizmu, ktra wyniosa go w latach powojennych, wanie opada. Podczas wyborw do Reichstagu w maju 1924 roku radykalna prawica zdobya jeszcze 6,5 procent oglnej liczby gosw i uzyskaa 32 miejsca. Jednake podczas wyborw w grudniu tego roku jej elektorat zmniejszy si o wicej ni o poow, a liczba miejsc w Reichstagu spada do 14. Podobnych niepowodze doznaa skrajna lewica. KPD stracia jedn trzeci miejsc w parlamencie. Lata 1924-1928 byy okresem najwikszego zblienia do normalnoci w dziejach Republiki Weimarskiej: stabilizacja waluty, odbudowa gospodarki, porozumienie w sprawie reparacji (plan Dawesa), due amerykaskie kredyty, sukces Stresemanna w wynegocjowaniu ukadu z Locarno oraz przyjcie Niemiec do Ligi Narodw.

By to jedyny okres w jego politycznej karierze, kiedy Hitler znalaz si w nie sprzyjajcej sytuacji i rwnoczenie utraci protekcj polityczn, ktrej dotd udzielay mu wadze Bawarii. Zaledwie po jednym wiecu na pocztku roku 1925 zabroniono mu publicznych wystpie w Bawarii. Zakaz ten szybko rozszerza si na Prusy i inne pastwa niemieckie. Obowizywa a do maja 1927 roku w Bawarii i do wrzenia 1928 roku w Prusach. W ten sposb pozbawiono Hitlera jego najwikszego atutu; w tym okresie by skazany na przemwienia na zamknitych zebraniach czonkw partii. Przez pewien czas po opuszczeniu wizienia przebywa na zwolnieniu warunkowym i nie majc niemieckiego obywatelstwa (otrzyma je dopiero w roku 1932) by naraony na deportacj do Austrii. Wydano zakaz dziaalnoci partii nazistowskiej, a jej organ prasowy Vlkischer Beobachter zosta zlikwidowany natychmiast po puczu z 1923 roku. Rosenberg, ktremu Hitler powierzy kierownictwo ruchu na czas swego pobytu w wizieniu, okaza si czowiekiem cakowicie nieodpowiednim. Powszechnie podejrzewano, e Hitler wybra go wanie z tego powodu: byo najmniej prawdopodobne, by mg sta si jego rywalem. Hitler nie by bynajmniej zadowolony, kiedy Rosenberg - mimo i zna jego niech do polityki parlamentarnej - zgodzi si na sojusz wyborczy z ludowym (vlkisch) ugrupowaniem Deutschvlkische Freiheitspartei (DVFP, Niemiecka Rasistowska Partia Wolnoci). Jeszcze mniej by zadowolony, kiedy ten sojusz - bez niego - niespodziewanie uzyska prawie 2 miliony gosw podczas wyborw do Reichstagu w maju 1924 roku. Jednake pokaz jednoci tych ugrupowa okaza si krtkotrway i wkrtce sojusz rozpad si na zwalczajce si obozy. Najostrzejsza linia podziau w ruchu nazistowskim przebiegaa midzy ugrupowaniem bawarskim, ktrego przywdcy urodzili si przed rokiem 1890, i modsz grup, silniejsz w pnocnych Niemczech, ktra stworzya NS Freiheitspartei (NSFP, Narodowosocjalistyczna Partia Wolnoci). Pierwsza grupa moga poszczyci si kilkoma czoowymi dziaaczami - Esserem, Streicherem, Schwarzem i Amannem - ale miaa niewielkie wpywy poza trzema miastami: Monachium, Norymberg i Bambergiem. Pogardliwie nazywani przez Goebbelsa pionierami, zostali okreleni przez Dietricha Orlowa jako grupa zrodzona na gruncie dowiadcze niszej klasy redniej, ju przed wojn odczuwajcej zagroenie dla swego statusu sklepikarzy i drobnych urzdnikw, przeciwnej industrializacji i obarczajcej ydw odpowiedzialnoci za wszystko, czego nie lubia. Dowiadczenia, ktre legy u podstaw drugiego ugrupowania, byy dowiadczeniami pokolenia frontowego, ktre postrzegao program nacjonalistw w kategoriach frontowego socjalizmu (wrogo do wadzy duych korporacji i kapitau finansowego), swoistej rewolucji, polegajcej na apelowaniu raczej do mas pracujcych ni do klasy redniej. Oba ugrupowania odrzucay parlamentarn demokracj na korzy dyktatury, byy antysemickie i wci patrzyy na Hitlera jako na swego wodza. Jeszcze przebywajc w wizieniu, Hitler wysuchiwa wzajemnych apeli i oskare, ale odmawia wystpowania w roli arbitra i nie chcia te opowiada si za ktr ze stron. W lipcu 1924 roku zrezygnowa z pozycji

przywdcy, nie przejmujc si zarzutami, i postpi tak, aby przekona si, ktre z ugrupowa uzyska dominujc pozycj. Jego bliski wsppracownik Kurt Ludecke pisa: By on jedynym czowiekiem mogcym wyjani sytuacj, a jednak nigdy nie ruszy nawet maym palcem i nie powiedzia jednego sowa. Taktyka Hitlera okazaa si skuteczna. Rezultaty drugich wyborw do Reichstagu, przeprowadzonych w bardziej stabilnych warunkach w grudniu 1924 roku, ktre wykazay zmniejszenie si o poow elektoratu ugrupowa nacjonalistycznej prawicy, oznaczay powrt tych ugrupowa na margines polityki niemieckiej. Kiedy Hitler dwa tygodnie pniej wyszed z wizienia ruch nazistowski by gboko podzielony i nikt inny nie wydawa si zdolny do jego ponownego zjednoczenia. Dziki wpywom swych sympatykw Hitler odby mniej ni dziewi miesicy z picioletniego wyroku i wrci do domu ju na wita Boego Narodzenia. Po odzyskaniu wolnoci nie tylko nie stara si by pojednawczy, ale nie poszed na adne ustpstwa wobec tych, ktrzy wzywali go do sformowania kolejnej koalicji z innymi ugrupowaniami nacjonalistycznymi. Zrazi sobie nacjonalistycznych (volkisch) deputowanych w bawarskim Landtagu sw arogancj; wda si w ktni z Ludendorffem, ktry przymi go w 1923 roku, i odnosi si lekcewaco do przywdcw NSFP w pnocnych Niemczech. Dopiero po wielkich trudnociach i po interwencji dawnego protektora Grtnera uzyska zniesienie zakazu dziaalnoci partii i wydawania Vlkischer Beobachter w Bawarii. Przez dwa miesice trzyma zarwno swych zwolennikw, jak i przeciwnikw w niepewnoci, odmawiajc angaowania si, gdy nagle dzie wczeniej oznajmi, e bdzie przemawia 27 lutego w Brgerbraukeller, scenie nieudanego puczu. Kiedy 3 tysice jego wiernych zwolennikw zwartym tumem wypenio wntrze, musiano zamkn drzwi; 2 tysice dalszych pozostao na zewntrz. Ju w chwili pojawienia si powita Hitlera wybuch dzikiego entuzjazmu, ktrego nie mgby wzbudzi aden inny prawicowy przywdca. Przemawia przez dwie godziny, po czym nastpiy wzruszajce sceny pojednania w trakcie ktrych Max Amann wykrzykn: Ktnie musz by przerwane. Kady za Hitlerem!. Nastpio to po tym, jak Hitler wyranie okreli swoje stanowisko, mwic: Jeeli ktokolwiek przychodzi i chce stawia mi warunki, mwi mu: Mj przyjacielu, poczekaj, a usyszysz warunki, ktre ja tobie stawiam. Wiesz, e nie umizguj si o wzgldy mas. Po upywie roku wy, moi towarzysze partyjni, bdziecie sdziami. Jeeli okae si, e postpowaem niewaciwie, zwrc moje stanowisko w wasze rce. Ale do tego czasu obowizuje zasada: ja i tylko ja sam bd przewodzi ruchowi i nikt nie bdzie stawia mi warunkw tak dugo, jak ja osobicie ponosz odpowiedzialno. Z drugiej strony, ja ponosz odpowiedzialno za wszystko, co wydarzy si w ruchu. Kiedy okazao si, e Hitler nie straci nic ze swego talentu magnetyzujcego mwcy, ponownie zakazano mu udziau w spotkaniach publicznych. Jednake Hitler, ktrego tego rodzaju poraka w 1923 roku wtrciaby w rozpacz, pozosta niewzruszony nawet perspektyw utraty

zwizanych z tym dochodw. Potwierdzio to wraenie, i - jak zgadzaj si wiadkowie - po doznanej porace i roku spdzonym w wizieniu nie tylko sta si bardziej odporny, ale nabra niewzruszonego przekonania co do swej misji, ktre nie opuszczao go nawet wwczas, gdy by tylko przywdc nie znaczcej i nie odnoszcej sukcesw partii. Przed opuszczeniem wizienia powiedzia Rudolfowi Hessowi: Bd potrzebowa piciu lat, by ruch znowu znalaz si na szczycie. Jak si okazao, bya to zaskakujco trafna prognoza. Ale zamierza tego dokona na swj sposb. W kwietniu 1925 roku by raczej gotw poegna si z Rhmem, ktremu tyle zawdzicza we wczeniejszym okresie, ni pj na kompromis w sprawie roli nowego SA. Rhm chcia je trzyma z dala od polityki i uczyni z niej cz podziemnych si, Frontbannu, ktre umoliwiyby armii niemieckiej obej ograniczenia jej liczebnoci, narzucone przez traktat wersalski. Hitler nieustpliwie twierdzi, i SA musi podlega jego politycznemu kierownictwu i suy partii jako jej zbrojne rami. Kiedy Rhm zrezygnowa, Hitler nie odpowiedzia na jego list ani na jego apel o utrzymanie osobistej przyjani. Przy pomocy Essera i Streichera Hitler odzyska sw dawn kontrol nad ruchem nazistowskim w poudniowych Niemczech. Jednake Bawaria bez pnocy, z jej o wiele wikszymi, potencjalnymi masami czonkowskimi nie bya ju wystarczajc baz dla oglnokrajowego ruchu. Efemeryczna NSFP na pnocy rozwizaa si, ale wrogo jej modszego i bardziej radykalnego kierownictwa do pionierw na poudniu pozostaa. Wyraaa si ona w oporze wobec podejmowanych przez kwater gwn nazistw w Monachium prbom podporzdkowania sobie lokalnych grup poza Bawari. Najenergiczniejszym dziaaczem na pnocy by Gregor Strasser, Frontkampfer z Landshut w Bawarii, ktry ju w 1923 roku zorganizowa liczcy 900 osb oddzia SA w Dolnej Bawarii. Kiedy Hitler by w wizieniu, zainicjowa powoanie NSFP i zdoby miejsce w Reichstagu jako deputowany z Westfalii. Po rozwizaniu NSFP i reaktywowaniu partii nazistowskiej Hitler da Strasserowi woln rk w organizowaniu partii na pnocy, gdzie dowid ju swej energii i zdolnoci organizacyjnych. Rwnoczenie Strasser zosta mianowany gauleiterem swej rodzinnej Dolnej Bawarii; zastpc zosta jego byy sekretarz, Heinrich Himmler. W cigu nastpnych dwunastu miesicy, kiedy Hitler wiele czasu spdza w Obersalzbergu, pracujc nad drugim tomem Mein Kampf, Strasser wygosi przemwienia na prawie stu wiecach przewanie w przemysowych rejonach pnocnych i rodkowych Niemiec. Wrd modych aktywistw, ktrych zgromadzi wok siebie, znajdowa si jego brat Otto, 27-letni Goebbels i pniejsi gauleiterzy: Karl Kaufmann, Erich Koch i Josef Terboven. Opracowali oni bardziej radykaln form narodowego socjalizmu ni monachijska wersja Essera i Streichera odwoujc si do modszego pokolenia i podejmujc antykapitalistyczne tezy z programu partii: likwidacj dochodw nie pochodzcych z pracy, renty dzierawnej za ziemi i spekulacji ziemi; atak na niewolnictwo oprocentowania, kapita finansowy i wielkie domy towarowe; apel o nacjonalizacj przemysu cikiego, podzia zyskw i reform roln.

dania te przedstawiono jako narodow, germask, idealistyczn wersj socjalizmu, jako alternatyw dla midzynarodowej, materialistycznej, niwelujcej wszystko wojny klasowej goszonej przez marksistw. Aktywici mieli nadziej na wykorzystanie tego programu do dokonania otwarcia na lewic w takich uprzemysowionych twierdzach SPD i KPD, jak Zagbie Ruhry oraz do stworzenia nacjonalistycznego ruchu zwizkowego. Strassera pociga rwnie narodowy bolszewizm, propozycja sojuszu midzy Niemcami i Rosj, dwoma krajami, ktre poniosy klsk w wojnie z lat 1914-1918 z kapitalistycznym, imperialistycznym, zdominowanym przez ydw Zachodem. Odpowied Hitlera bya enigmatyczna. Mia skonne do radykalizmu usposobienie i rwnie mg posugiwa si antykapitalistycznym jzykiem, kiedy mu to odpowiadao. Nie mia jednak zamiaru wiza sobie rk tego rodzaju programem, ale poniewa nie mg sobie pozwoli na utrat pnocy, gra na zwok i unika angaowania si. Przywdcy z pnocy, rozczarowani, poszli swoj drog organizujc w sierpniu i we wrzeniu 1925 roku Robotnicz Parti Pnocnego Zachodu (Arbeitsgemeinschaft, w skrcie AG). Stworzyli w ten sposb przeciwwag dla ugrupowania monachijskiego, majc nadziej, e uda im si uwolni Hitlera spod jego wpywu i pozyska go dla wasnych ideaw. Jednake podjta przez Strassera prba stworzenia zrewidowanej wersji programu partii, kadcego wikszy nacisk na hasa antykapitalistyczne ni wersja z 1920 roku, zakoczya si niepowodzeniem wobec rywalizacji midzy przywdcami z pnocy i wewntrznych sprzecznoci tego programu. Nie jest jasne, czy Strasser poszed dalej i myla o tym, by rzuci wyzwanie Hitlerowi jako przywdcy. Strasser by czowiekiem wybitniejszym ni ktrykolwiek z pozostaych przywdcw nazistowskich i mia zdolnoci przywdcze, ale cakiem innego rodzaju. Mia znacznie bardziej prostolinijny charakter ni Hitler i by utalentowanym organizatorem oraz dobrym mwc, brakowao mu jednak charyzmy Hitlera. Strasser nie by osobowoci, wok ktrej powstaj mity, i wanie fakt, i zdawa sobie spraw z wyszoci Hitlera pod tym wzgldem, powstrzymywa go wielokrotnie. Jednake myl, e mogliby okaza si rywalami, musiaa przyj do gowy obu tym ludziom, a bez wtpienia Hitlerowi. Jak dotd Hitler powstrzymywa si od interwencji, ale zosta do niej sprowokowany przez splot wydarze, ktre nastpiy zim 1925-1926 roku. Propozycja lewicy dotyczca wywaszczenia byych domw ksicych wywoaa w caych Niemczech ostre kontrowersje na temat praw wasnoci. Hitler by przeciwny wywaszczeniu, grupa Strassera natomiast popara j. Projekt programu przygotowany przez Strassera by bezporednim wyzwaniem dla deklaracji Hitlera, i pierwotne 25 punktw s niezmienialne. Podobny charakter miaa decyzja utworzenia niezalenego wydawnictwa Kampfverlag i rozpoczcia wydawania bez pozwolenia dziennika Der Nationale Sozialist. Wreszcie apel Strassera, aby partia odesza od swej niemiaej polityki legalnoci i przyja kurs polityki katastrofy, by sprzeczny ze stanowiskiem Hitlera, ktry

odmwi udzielenia poparcia kolejnej prbie zdobycia wadzy si. Przystpujc do dziaania Hitler wykaza tym razem zdecydowanie i umiejtnoci. Prawie natychmiast zwoa spotkanie wszystkich przywdcw partii w Bambergu, na terytorium Streichera, gdzie mg by pewien, i dokona pokazu siy, ktry wywrze wraenie na pnocnych Niemcach - nie najmniejsze znaczenie miaa towarzyszca mu kolumna samochodw. Podczas trwajcego 4 godziny przemwienia dokona, punkt po punkcie, miadcej krytyki platformy Strassera. Program z roku 1920 jest podstaw naszej religii, naszej ideologii. Zmienianie go byoby aktem zdrady wobec tych, ktrzy polegli (w czasie listopadowego puczu) wierzc w nasz Ide. W istocie Hitler unika wyboru midzy rozbienymi interpretacjami programu partii i zamiast tego mitologizowa sw wasn osob utosamiajc j z programem. Strasser prbowa odpowiedzie, ale jego argumenty nie zyskay poparcia. Hitler gra sw kart atutow: bez niego jako przywdcy nie byoby ruchu i jego suchacze o tym wiedzieli. Odnisszy zwycistwo, stara si jednak unikn poniania Strassera: demonstracyjnie podszed do niego i otoczy go ramieniem w gecie braterstwa, ktry wywar wraenie przynajmniej na pozostaych widzach, jeli nie na samym Strasserze. Hitler nie ograniczy si jedynie do tego gestu. Zaproponowa Gregorowi Strasserowi stanowisko szefa biura propagandy partii i zaprosi jego najbardziej utalentowanego zastpc, Goebbelsa do zoenia wizyty w Monachium, gdzie pozyska go sobie cakowicie i w listopadzie 1926 roku mianowa gauleiterem Berlina. Ten dwudziestosiedmioletni, wtej budowy, o szpotawych stopach niedoszy intelektualista, prny i rwnoczenie niepewny siebie, wykaza niespodziewane talenty jako twardy, agresywny przywdca w miecie stanowicym twierdz komunistw i SPD. Wyksztaci on w sobie zdolnoci prowokacyjnego mwcy i publicysty, i to w takim stopniu, i arliwoci w dziedzinie propagandy ustpowa tylko Hitlerowi. Byy to dwie najlepsze nominacje, jakich Hitler kiedykolwiek dokona, odrywajce obu tych ludzi od - jego zdaniem - jaowych i wywoujcych podziay ktni na temat programu partii i angaujce ich do istotnych zada propagandowych oraz organizacyjnych. W Bambergu powtrzy to, co pisa w drugim tomie Mein Kampf: Narodowi socjalici nie s klubem dyskusyjnym czy parti intelektualistw. Ten sam pogld wyrazi Lenin na X Zjedzie Rosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewikw) w 1921 roku. Zadaniem nazistw jest wzmocnienie siy partii oraz jej woli zdobycia wadzy. Rwnie ten sam cel sformuowa Lenin. Tego rodzaju walka owiadczy Hitler - nie jest prowadzona broni intelektualn, ale za pomoc fanatyzmu. Uniknwszy rozamu w partii, Hitler zwoa oglne spotkanie jej czonkw w Monachium w maju 1926 roku i zmieni zasady stowarzyszenia. Narodowosocjalistyczne Stowarzyszenie Robotnikw Niemieckich w Monachium zostao jedynym nonikiem ruchu. Dyrektorzy wybrani przez czonkw lokalnego ugrupowania monachijskiego mieli automatycznie stanowi kierownictwo caej partii.

Niemieckie prawo wymagao wybrania pierwszego przewodniczcego, ktry miaby prawo mianowania i zwalniania gauleiterw, przewodniczcych komitetw i innych lokalnych funkcjonariuszy. Mia on rwnie prawo do przewodzenia partii niezalenie od decyzji wikszoci rady zarzdzajcej i komitetw. W praktyce nigdy nie powstaa adna rada dyrektorw. Poza sekretarzem, odpowiedzialnym za sprawy czonkowskie, i skarbnikiem konkretne zadania rozdzielano wrd szefw wydziaw centralnych (Amtsleiter; na przykad Strasserowi, ktry by odpowiedzialny za propagand), mianowanych przez Hitlera i przed nim odpowiedzialnych. Na pocztku lipca 1926 roku Hitler uzna, e jest gotowy do zorganizowania pierwszego od czasu puczu wiecu partyjnego w Weimarze, w Turyngii, jednym z nielicznych landw, w ktrych mia jeszcze prawo publicznego przemawiania. Na wiecu przyjto tylko te tezy, ktre uzyskay jego aprobat jako pierwszego przewodniczcego, co odtd stao si obowizujc praktyk. cile okrelono sposoby i czas wygaszania przemwie (nie dotyczyo to Hitlera); nie przeprowadzano gosowa, a Hitler da jasno do zrozumienia e chce zdusi nie koczce si dyskusje. Po spotkaniu plenarnym, ktre odbyo si w Teatrze Narodowym (w tym samym, w ktrym w 1919 roku uchwalono konstytucj Republiki Weimarskiej), Hitler odebra parad piciu tysicy czonkw partii i SA i po raz pierwszy, naladujc faszystw woskich, pozdrawia ich wycignit rk. IV Hitlerowi udao si umocni wasn pozycj w partii nazistowskiej. Ale partia nie zbliya si w ten sposb do przezwycienia swej marginesowej pozycji w polityce oglnokrajowej. Liczba jej czonkw, wynoszca w 1926 roku 35 tysicy, w porwnaniu z 15,6 miliona Niemcw, ktrzy pofatygowali si do urn, aby wzi udzia w referendum na temat wywaszczenia dbr ksicych, daje pojcie, jak daleka czekaa j jeszcze droga. Tak dugo jak prowadzona przez rzd polityka stabilizacji dawaa rezultaty, byo bardzo mao prawdopodobne, aby partia moga dalej si rozwija. Rezultaty tej polityki byy widoczne nie tylko w poprawie midzynarodowej pozycji Niemiec, ale rwnie w dziedzinie gospodarczej. Dziki amerykaskim kredytom przemys niemiecki zosta zmodernizowany, a produkcja w kadym niemal dziale gospodarki wykazywaa w latach 1923-1928 wzrost wikszy ni w jakimkolwiek innym kraju europejskim. W roku 1928 dochd narodowy by o 12 procent wyszy ni w roku 1913 mimo utraty duej czci terytorium w rezultacie wojny, a liczba zarejestrowanych bezrobotnych spada do poniej p miliona. Poniewa nie nastpowaa katastrofa, z ktrej - jak twierdzi tylko on mgby wyprowadzi Niemcy, Hitler by samozwaczym Mesjaszem i niewielu Niemcw traktowao go powanie. Sabo pozycji partii objawiaa si w kadej dziedzinie: w polityce, organizacji, rekrutacji czonkw, finansach. Jeeli pucz by wykluczony, to w jaki sposb Hitler zamierza zdoby wadz? Czy przez zwycistwo w

wyborach, czy te (wzorem marszu na Rzym, ktry zdecydowanie preferowa) poprzez grob rewolucji? W obu przypadkach konieczne byo zmobilizowanie masowego poparcia. Ale kto mia go udzieli? Robotnicy? Rolnicy? Klasa rednia? I jakiej polityki poparcie to miao dotyczy? Wikszo partii staraaby si odpowiedzie na takie pytania zestawem tez zawartych w ich programie. Jednake partia nazistowska nie przypominaa innych; jej polityka nie bya rezultatem posiedze komisji czy decyzji wikszoci, a nawet uzgodnie przywdcw. Jak wykaza jasno wiec w Bambergu, by to ruch utrzymujcy spoisto dziki lojalnoci jego czonkw - niezalenie od tego, jakie mogyby by ich pogldy na konkretne sprawy - wobec jednego przywdcy: Adolfa Hitlera. Hitler wiedzia, e aby odnie sukces w takiej roli, musia moliwie najbardziej dystansowa si od sporw na konkretne tematy i unika opowiadania si po ktrej ze stron w sporach frakcyjnych. Ideologia Hitlera niezalenie od tego, jak prymitywna i nieprzekonywajca wydawaa si tym, ktrzy jej nie podzielali, pozwalaa mu interpretowa proces historyczny, co dawao mu tak sam pewno, jak marksizm dawa przywdcom komunistycznym. Podobnie jak Lenin i Stalin, traktowa on polityk i taktyk nie jako kwesti zasad, ale korzyci; ich celem byo zdobycie poparcia i w konsekwencji wadzy. Rnica polegaa na tym, e komunici byli gotowi zmieni lini partii z dnia na dzie i usprawiedliwi t wolt zmian obiektywnych warunkw, podczas gdy Hitler wola utrzymywa kilka otwartych opcji i oglnie mwi o zych stronach systemu, odrodzeniu narodowym i Volksgemeinschaft (wzmocnieniu niemieckiego poczucia wsplnoty rasowej), angaujc si moliwie najmniej w biece sprawy polityki gospodarczej i spoecznej, ktre i tak uwaa za drugorzdne. Tego rodzaju stanowisko naraao go na zarzut, e nazistw, jako partii bez wasnej polityki, nie mna bra powanie. Umoliwiao to jednak identyfikowanie si z Hitlerem ludziom o bardzo rnych pogldach zarwno wewntrz partii, jak i pozostajcych poza ni - w czasie gdy nie mg jeszcze przewidzie, w ktrych warstwach narodu niemieckiego jest w stanie uzyska najszersze poparcie. To stanowisko Hitlera w latach 1926-1930 wynika, jak zobaczymy to pniej, z kontrastu w jego pogldach na kwestie polityczne z jednej strony i kwestie organizacyjne z drugiej. Mimo rozbienoci, ktre skoniy go do zorganizowania spotkania w Bambergu, przez reszt roku 1926 i w roku 1927 Hitler zezwala Strasserowi i jego grupie na realizacj tzw. planu miejskiego, majcego na celu zdobycie poparcia dla antykapitalistycznego, narodowego socjalizmu i skupiajcego dziaania partii na duych orodkach przemysowych w Zagbiu Ruhry, Hamburgu, Saksonii, Turyngii i w Berlinie. W roku 1927 Gregor Strasser napisa w pewnym periodyku partyjnym: My, narodowi socjalici, jestemy wrogami, miertelnymi wrogami obecnego systemu kapitalistycznego z jego wyzyskiem sabych ekonomicznie... i jestemy zdecydowani bezwarunkowo zniszczy ten system. T sam lini realizowa Goebbels jako gauleiter Berlina rzucajc wyzwanie komunistom w jednej z ich twierdz i rwnoczenie

wykorzystujc swe zdolnoci propagandzisty do atakowania wi pienidza kapitalistycznej demokracji. Te zabiegi o poparcie klasy robotniczej przyniosy nazistom pewien wzrost liczby czonkw w latach 1926-1927, chocia wydaje si, i nastpi on gwnie wrd robotnikw mieszkajcych w maych miastach i w wioskach (jak np. w Zagbiu Ruhry), z ktrych dojedali codziennie do pracy w wielkich miastach. Miasta przemysowe pozostay ostojami KPD i SPD i w szczytowym momencie w roku 1927 liczba pracownikw fizycznych wrd czonkw partii nazistowskiej - oceniana na 21-26 procent - wci nie odpowiadaa ich procentowej reprezentacji w oglnej liczbie zatrudnionych. Ci z nazistw, ktrzy byli najwikszymi zwolennikami tzw. planu miejskiego, uwaali, e mgby on przynie wiksze rezultaty, gdyby nazici mogli tworzy wasne (volkisch) zwizki zawodowe i jednoznacznie popiera strajki. Hitler zabrania zarwno jednego, jak i drugiego jako zbyt daleko idcego naladownictwa taktyki marksistw. Z drugiej jednak strony, kiedy skupiono si na mobilizowaniu innych warstw ludnoci, takich jak klasa rednia i chopstwo, planu miejskiego nie odrzucano i radykalne skrzydo partii wci mogo zabiega o pozyskanie poparcia klasy robotniczej. Na przykad w latach 1927-1930 niewielka reprezentacja nazistw w Reichstagu nie tylko wniosa pod obrady projekty ustaw wzywajcych do konfiskaty majtkw zbitych na giedzie i zyskw wojennych, ale bya jedyn parti ktra w wielu wypadkach otwarcie popara antykapitalistyczn lini komunistw. Hitler wyrazi nawet cich zgod na to, by lewicowi aktywici jego partii, mimo wydanego przez niego zakazu, organizowali komrki zwizkowe w fabrykach, co pozwolio przeama monopol SPD i KPD w tej dziedzinie i umoliwio prowadzenie nazistowskiej propagandy oraz wystawianie kandydatw w wyborach do rad fabrycznych. W styczniu 1931 roku Narodowosocjalistyczna Organizacja Komrek Fabrycznych (NSBO) zostaa zaakceptowana jako penoprawny organ partii. Nie przeszkodzio to jednak Hitlerowi w podjciu serii prb majcych na celu uzyskanie poparcia k przemysowych. Czynic te starania nie tylko nie wspomina o radykalnych tezach gospodarczych, wci figurujcych w oficjalnym programie NSDAP, czy o antykapitalistycznym nastawieniu radykalnego skrzyda partii, ale pomniejsza znaczenie spraw tak podstawowych dla jego pogldw politycznych, jak antysemityzm, Lebensraum na wschodzie oraz nieograniczone prawo ingerowania pastwa w gospodark. Uzna bowiem, e wszystkie te sprawy mog zniechci jego suchaczy. Na spotkaniach z przemysowcami i ludmi interesu mwi, e celem jego partii jest oczyszczenie Niemiec z marksizmu i przywrcenie im wielkoci w wiecie. Odnis pewne sukcesy w wypadku szefw mniejszych przedsibiorstw i redniej rangi kadry zarzdzajcej, ale adnego w wielkim biznesie, czy to w Zagbiu Ruhry, czy gdzie indziej. Wyjtkiem by Emil Kirdorf, osiemdziesicioletni wolnomyliciel, niegdy znany jako wglowy Bismarck, na ktrym Hitler wywar takie wraenie, e dokona wpaty w wysokoci 100 tysicy marek na cele ruchu i podj prby przekonania krgw przemysowych do

Hitlera. Po roku, w sierpniu 1928, wystpi jednak z partii uraony atakiem nazistw na kartel wglowy, powoany gwnie jego staraniem. Hitler prbowa take innych sposobw. W padzierniku 1926 roku uda si do Weimaru, zabiegajc o sojusz midzy nazistami i prawicowymi stowarzyszeniami weteranw, zwaszcza Stahlhelmem. Sojusz taki pozwoliby mu pozyska ponad milion wyborcw, a take dotrze do tak potrzebnych rezerw potencjalnych przywdcw, z ktrych wielu dysponowao dowiadczeniem wyniesionym z Freikorpsu. Tym razem przyczyn niepowodzenia nie byy rnice polityczne, ale fakt, i przywdcy weteranw nie chcieli uzna go za Fhrera. Zaamanie si rozmw doprowadzio do wzajemnych oskare i zakazu bratania si z innymi grupami nacjonalistycznymi, ktre tylko izoloway nazistw od ich naturalnych sojusznikw. Innym posuniciem bya rozbudowa SA, tak aby liczba czonkw wzrosa do 100 tysicy. W ramach reorganizacji z roku 1926 Hitler znalaz nastpc Rhma na stanowisku OSAF (Oberst SA Fhrer) w osobie kapitana Franza von Pfeffera, byego przywdcy Freikorpsu. W licie do von Pfeffera Hitler nalega, e szkolenie SA musi by raczej podporzdkowane potrzebom partii ni militarnemu punktowi widzenia. Wikszo modszych, aktywnych czonkw partii naleaa rwnie do SA, ale stare zatargi i rywalizacje midzy dowdztwem SA, jako zbrojnym ramieniem partii, skadajcym si gwnie z byych oficerw armii, a partyjnym Reichsleitung, jego oglnokrajowym kierownictwem politycznym, znajdujcym si w Monachium, jak rwnie lokalnymi gauleiterami, nie ustay po nominacji von Pfeffera. W 1927 roku monachijskie SA, zniechcone odmow spuszczenia go ze smyczy w celu przygotowania kolejnego puczu, zbuntowao si przeciwko wadzy OSAF i uspokoio si dopiero po osobistej interwencji Hitlera. W Berlinie gwatowne bjki uliczne midzy SA i komunistami zraziy opini publiczn i doprowadziy do uzyskania przez policj zakazu dziaalnoci organizacji nazistowskiej w stolicy. Trudnoci z SA trway nawet wwczas, gdy Hitler usun von Pfeffera i sam mianowa si w roku 1930 jego naczelnym dowdc. Te rnorakie wysiki podejmowane przez Hitlera i nazistw w latach 1924-1928 w celu uzyskania poparcia nie tworz imponujcego i spjnego obrazu. wiadczy to dobitnie, e do czasu zmiany warunkw na ich korzy, a take nastawienia mas ludzkich, nawet tacy utalentowani propagandzici jak Hitler i Goebbels nie byli w stanie nic zrobi, aby uzyska posuch. Jednake podejmowane przez Hitlera prby rozbudowy systemu organizacyjnego partii wskazuj na co innego: na jego przekonanie, e taka zmiana nastpi i na czynione do niej przygotowania. Pierwszym posuniciem majcym na celu stworzenie oglnokrajowej kwatery gwnej w Monachium, podjtym jeszcze przed wiecem w Bambergu, byo nominowanie dwch bezbarwnych, ale skutecznych administratorw: Philippa Bouhlera na stanowisko sekretarza wykonawczego i Franza Xaviera Schwarza, byego ksigowego w ratuszu miejskim w Monachium, na stanowisko skarbnika. Bamberg otworzy drog do drugiego etapu, zastpujc luny zwizek lokalnych organizacji przyzwyczajonych do

samodzielnego postpowania bez zwracania wikszej uwagi na instrukcje z Monachium centraln biurokracj. Gauleiterw i lokalne organizacje trzeba byo przekona, e lojalno dla osoby Hitlera nie wystarczy; musz oni rwnie zaakceptowa fakt, i stanowi cz oglnonarodowej organizacji i s odpowiedzialni przed jej kwater gwn oraz kierownictwem mianowanym przez Hitlera. Pokonanie oporw w tej kwestii zajo pewien czas, ale nacisk na centraln kontrol finansw i na przyjmowanie nowych czonkw narzuci dyscyplin. Hitler doskonale zdawa sobie spraw, e jeli partia ma kiedykolwiek przycign nowych czonkw na masow skal, musi dysponowa aparatem administracyjnym zdolnym do zajcia si du liczb ludzi. Ju w 1926 roku nalega na zwikszenie personelu kwatery gwnej, wskazywa na potrzeb zapewnienia odpowiednich warunkw lokalowych, nabycia najnowoczeniejszego sprztu biurowego oraz opracowania starannego systemu rejestracji czonkw jeszcze zanim ich rzeczywista liczba usprawiedliwi tego rodzaju wydatki. Kontrast midzy tymi zaleceniami Hitlera i jego wasnym nieregularnym trybem pracy (czste znikanie w Obersalzbergu czy innej kryjwce na cae dnie, a nawet tygodnie) odzwierciedla co wicej ni wrodzon niech do pracy biurowej. Jego koncepcja przywdztwa wymagaa unikania osobistego angaowania si w tego rodzaju dziaalno i przerzucenia szczegowej pracy administracyjnej na bezosobow machin biurokratyczn. Ci, ktrzy kierowali t machin - Bouhler, Schwarz, pniej Hess - rozumieli bardzo dobrze, e Hitler podejmuje decyzje, ale wane jest nadanie ich realizacji siy instytucjonalnej oraz zachowanie dystansu dzielcego osob Fhrera od jego wyznawcw. W ten sam sposb Hitler oywi dziaalno krajowej komisji ledczej (USCHLA), ktra miaa nieprzerwanie kontrolowa, czy lokalni przywdcy nie kwestionuj decyzji partii i nie odchodz od jej linii. Postara si take, aby na jej czele stana osoba, ktrej mgby ufa. Komisja skutecznie chronia status Hitlera jako ywej legendy, cigajc wszelkie ewentualne niezadowolenie z podjtych decyzji na siebie, a nie na osob wodza, ktrego bya wytworem i instrumentem. Po kongresie partii w Norymberdze w 1927 roku Hitler nabra pewnoci, e reorganizacja zostaa zaakceptowana i mona przej do nastpnego jej etapu. Potrzeb tego unaocznio niepowodzenie planu miejskiego, a zwaszcza zakaz dziaalnoci partii w Berlinie. Zda sobie spraw, e jeli nazici maj dokona przeomu i radykalnie zwikszy liczb swych czonkw, partia musi opracowa now strategi. Wymagao to cichego uznania dwch faktw. Pierwszy to ten, e nie byo wikszej nadziei na to, aby Hitler sta si niemieckim Mussolinim dziki grobie puczu ani na obalenie istniejcego rzdu poprzez rzeczywisty pucz. Niezalenie od tego, jak dalece byoby to sprzeczne z przyjt lini, udzia w wyborach oraz powikszanie zdobytej liczby gosw pozostaway jedyn drog zblienia si do celu, czyli wadzy. Po drugie, najwiksze szans dokonania tego dawao odwoanie si do klas rednich, ktre - chocia rzadko bray udzia w demonstracjach czy bjkach ulicznych - mogyby da si przekona do gosowania na nazistw.

W kierownictwie krajowym (Reichsleitung) dokonano nowych nominacji - np. Gregor Strasser zosta przywdc do spraw organizacji podobnie jak wrd gauleiterw, od ktrych w coraz wikszym stopniu oczekiwano, e bd mieli wyksztacenie i zdolnoci niezbdne do odgrywania nowej roli regionalnych menaderw partyjnych, prowadzcych kampanie wyborcze i majcych szans znalezienia si na partyjnych listach kandydatw. SA mogo utyskiwa, e parti dawi biurokratyczne pta - w monachijskim SA doszo do drugiej rewolty i znw Hitler musia j pacyfikowa - ale Reichsleitung powicao ca sw energi przygotowaniom do wyborw do nowego Reichstagu w maju 1928 roku, wystawiajc kandydatw we wszystkich 35 okrgach wyborczych i prezentujc ich na 10 tysicach wiecw wyborczych. Rezultatem bya cakiem niespodziewana klska: nazici uzyskali o 130 tysicy gosw mniej ni w grudniu 1924 roku. Gosowao na nich zaledwie 800 tysicy osb z 30 milionw 750 tysicy, ktre wziy udzia w wyborach. Jedna po przezwycieniu szoku kierownictwo nazistowskie szybko wycigno wnioski z tej lekcji. Chocia partia wypada le w miastach, uzyskaa niespodziewanie dobre wyniki w wielu rejonach wiejskich - zarwno na pnocy (Szlezwik-Holsztyn i Hanower), jak i na poudniu (Frankonia). Ten wanie fakt Hitler wykorzysta. Zamiast oglnokrajowego kongresu (na ktry gboko zaduona po wyborach partia nie moga sobie pozwoli) w sierpniu 1928 roku zwoa konferencj caego kierownictwa w Monachium. Zaapelowa na niej o zmian priorytetu z miast na rejony wiejskie i wytyczenie nowych granic okrgw (Gau) dziaania partii. Wiejski elektorat by rozproszony, a nie skoncentrowany jak w miastach, i trzeba byo o wiele wikszych wysikw - waciwie caorocznej kampanii wyborczej - aby do niego dotrze. Przedstawiwszy now lini, Hitler pozostawi Schwarzowi i Strasserowi opracowanie szczegw i wyjecha, aby spdzi kilka tygodni ze swym bogatymi przyjacimi Bruckmannami w Berchtesgaden. Do czasu drugiej konferencji w styczniu 1929 roku reorganizacja, ktr rozpoczto po wiecu w Bambergu dwa lata wczeniej, bya zakoczona. Dwie najwaniejsze zmiany dotyczyy okrelenia na nowo roli gauleiterw i zdecydowanego wprowadzenia pionowej struktury, w ramach ktrej kady szczebel by wyranie podporzdkowany wyszemu. Rzecz jasna, w praktyce struktura partii zostaa ulepszona w znacznie mniejszym stopniu, ni wynikaoby ze schematw organizacyjnych. Sabo systemu polegaa na jego uzalenieniu od jednego czowieka we wszystkich decyzjach nie majcych rutynowego charakteru, w tym take decyzjach, co ma, a co nie ma takiego charakteru. Poniewa Hitler uchyla si od pracy w biurze, rozstrzygania sporw czy regularnego odpowiadania na listy, oznaczao to zagszczenie na szczycie. Sytuacja zmienia si dopiero wwczas, gdy Hitler znalaz w Rudolfie Hessie, swym osobistym sekretarzu, nieformalnego zastpc, ktremu mg ufa, i bdzie sprawowa rzdy w jego imieniu, nie naduyje wadzy i nie odejdzie od jego mitu, do ktrego odnosi si z wrcz nabonym oddaniem. Hitler zawsze uwaa organizacj za wan, ale traktowa j tylko jako rodek wiodcy do okrelonego celu. Skuteczno dziaania partii ocenia

wedug jednego kryterium - zdolnoci pozyskiwania gosw. Hitler dokada stara, aby nie odtrca publicznie radykalnych, socjalistycznych elementw w partii, ale ich tsknoty za rewolucyjn strategi socjaln, ktrej zreszt nigdy nie udao im si zdefiniowa, suyy odtd zdobywaniu poparcia zarwno wiejskich, jak i miejskich klas rednich. Hitler dostrzeg okazj wykorzystania wzrastajcego niezadowolenia z powodu spadajcych cen, wzrastajcych podatkw i bankructw, bdcych zapowiedzi kryzysu z roku 1929, wrd niegdy dobrze prosperujcych hodowcw byda w Szlezwiku-Holsztynie. Po ogoszeniu w grudniu 1927 roku podwyek zarobkw pracownikw pastwowych doszo tam do gniewnych protestw, ktre szybko rozszerzyy si na protestanckie rejony rolnicze Oldenburga, Doln Saksoni, Pomorze i Prusy Wschodnie. wiatowy spadek cen artykuw rolnych rozpocz si w kocu 1927 roku. Przyspieszyy go dodatkowo ukady handlowe z takimi krajami jak Polska, z ktrych Niemcy zgodziy si zwikszy import towarw rolnych w zamian za niemieckie towary przemysowe. Kryzys w rolnictwie, ktry w rezultacie nastpi, dotkn nie tylko chopw, ale rwnie rzemielnikw i drobnych kupcw, zalenych od rolnictwa. Hitler uda si do Szlezwiku-Holsztyna w grudniu 1927 roku, aby przemawia do protestujcych, i uwierzy w moliwo uzyskania ich gosw na tyle, by dokona zmiany w niezmienialnym programie partii. W kwietniu 1928 roku ogosi, e punkt 17 tego programu, wzywajcy do wywaszczenia prywatnej wasnoci, jest wymierzony wycznie przeciwko wasnoci ydowskiej. Nastpio to zbyt pno, aby wywrze wpyw na oglny wynik wyborw w 1928 roku, ale w niektrych rolniczych okrgach pnocno-zachodnich, gdzie protesty byy najsilniejsze, nazici uzyskali ponad 10 procent gosw w porwnaniu ze redni oglnokrajow 2 procent. Zapocztkowao to bardzo skuteczn kampani nazistw, zrcznie przystosowan do politycznych warunkw rozproszonego, maomiasteczkowego i wiejskiego elektoratu. Rzemielnicy i drobni kupcy z klasy redniej, zarwno w rejonach uprzemysowionych, jak i wiejskich, naleeli do pierwszych, ktrzy odczuli pocztek kryzysu z jednej strony jako przesunicie rwnowagi si w gospodarce na korzy wielkiego biznesu i zwizkw zawodowych, z drugiej za jako pogorszenie pooenia rolnictwa i starej klasy redniej. Bya to konsekwencja racjonalizacji niemieckiego przemysu w latach dwudziestych, przyspieszajcej historyczny proces koncentracji wielkich trustw i karteli, z ktrymi mae firmy praktycznie nie mogy wspzawodniczy. Rwnoczenie zwizki zawodowe i SPD skutecznie domagay si wyszych zarobkw i poprawy systemu opieki socjalnej. Przykadem tej presji byo wprowadzenie w kocu 1927 roku nowego, szerokiego systemu ubezpiecze dla bezrobotnych - rwnolegle z podwyk pac urzdnikw pastwowych. Oznaczao to zarwno wysze wpaty pracodawcw, jak i wysze podatki. Bezporednim rezultatem pogorszenia si sytuacji gospodarczej byo rozczonkowanie starego elektoratu klasy redniej i mnoenie si grup specjalnych interesw. Nie okazay si one jednak trwae, a nasilenie

atakw na domy towarowe i spdzielnie konsumentw, tak znienawidzone przez mae firmy, przynioso nazistom w latach 1929-1933 due korzyci. Rwnoczenie kierownictwo partii powicao wiele energii na organizowanie lub reorganizowanie ugrupowa afiliowanych, takich jak Liga Nazistowskich Prawnikw, Nazistowskich Lekarzy czy Nazistowskich Nauczycieli, jak rwnie Nazistowski Zwizek Studentw. Wszystkie te organizacje miay przyciga klas redni. Nie zaniedbywano polityki zagranicznej. Hitler nasili apele do mylcych narodowo we wszystkich klasach, rozpoczynajc ostr kampani przeciwko prowadzonej przez ministra spraw zagranicznych, Stresemanna, Erfullungspolitik (polityce stosowania si do postanowie traktatu wersalskiego), ktr potpia jako zdrad niemieckich interesw narodowych. Latem 1929 roku midzynarodowy komitet ekspertw pod przewodnictwem amerykaskiego bankiera Owena D. Younga zaproponowa rozwizanie kwestii reparacji, polegajce na dokonywaniu przez Niemcy rocznych wpat a do roku 1988, czyli przez kolejne prawie 60 lat. Plan Younga da Hitlerowi okazj do oywienia caego gniewu odczuwanego przez Niemcw z powodu klski z 1918 roku, strat terytorialnych narzuconych przez traktat wersalski oraz jego osawionego artykuu 231 podkrelajcego wyczn odpowiedzialno Niemiec za wojn z lat 1914-1918, na ktrym oparto roszczenia reparacyjne. Plan ten nie tylko umoliwi mu podsycenie nastrojw nieprzyjaznych aliantom i rzdom weimarskim, ktre speniay rol ich narzdzia, ale sta si dodatkowym bodcem na rzecz i tak ju dokonujcego si zblienia z innymi prawicowymi ugrupowaniami nacjonalistycznymi, takimi jak Stahlhelm, z ktrym nazici pozostawali w chodnych stosunkach od roku 1926. Otworzyo to rwnie drog do czego wicej. Jesieni 1928 roku kierownictwo gwnej partii konserwatywnej, nacjonalistw (Deutschnationale Volkspartei, w skrcie DNVP), dostao si w rce Alfreda Hugenberga, fanatycznego, ambitnego, apodyktycznego barona prasowego, ktry zbi fortun na inflacji i zbudowa imperium prasowe skadajce si z wielu czasopism, agencji prasowej oraz czoowej niemieckiej wytwrni filmowej UFA. Hugenberg by bardziej zainteresowany wykorzystaniem tego imperium do forsowania swych reakcyjnych pogldw ni do robienia pienidzy. Powici si zniszczeniu socjalistycznej republiki, zamaniu potgi zwizkw zawodowych, zrwnowaeniu oddolnej walki klas walk klas prowadzon od gry. Na realizacj tych celw mg pobiera znaczne sumy pienidzy od wielkiego biznesu. Znaczna cz konserwatywnego kierownictwa DNVP wystpia z partii, protestujc w ten sposb przeciwko polityce Hugenberga, ale jemu zaleao przede wszystkim na zdobyciu masowego poparcia i uwaa, e w Hitlerze znalaz czowieka ktry je dla niego uzyska. Hitler wykorzysta t okazj umiejtnie. Podczas spotkania z Hugenbergiem nie wykaza entuzjazmu dla jego propozycji prowadzenia wsplnej kampanii przeciwko planowi Younga. Wiedzia, e niezalenie od nieuniknionej opozycji ze strony radykalnych ugrupowa w partii, take wielu lojalnych nazistw poczuoby si niepewnie na myl o jego

kolacyjkach z diabem w postaci tak zacietrzewionego przeciwnika nie tylko zwizkw zawodowych, ale rwnie wszelkiej interwencji pastwa czy reform. Jeeli miaby przysta na propozycj Hugenberga, to tylko na wasnych warunkach: cakowitej niezalenoci nazistw w prowadzeniu kampanii oraz uzyskania znacznej czci funduszy na jej finansowanie. Kiedy warunki te zostay przyjte, Hitler doda ostatni w postaci mianowania Gregora Strassera, przywdcy nazistowskiego najbardziej identyfikowanego z orientacj antykapitalistyczn, na swego przedstawiciela we wsplnej komisji finansowej. Tylko nielicznym czonkom kierownictwa nazistowskiego podobao si porozumienie zawarte przez Hitlera, ale zdoa ich przekona, i powinni poczeka i zobaczy co z tego wyjdzie. aden z nich nie poda si do dymisji ani nie zaprotestowa otwarcie. W dniach 3-4 sierpnia 1929 roku Hitler zorganizowa najbardziej imponujcy z dotychczasowych Kongres Partii w Norymberdze. Trzydzieci specjalnych pocigw przywiozo 200 tysicy czonkw i sympatykw partii z caych Niemiec, a podczas wielkiej parady 60 tysicy umundurowanych czonkw SA maszerowao przed Fhrerem przez trzy i p godziny. Nowy u nazistw ton pewnoci siebie zabrzmia jeszcze wyraniej w pniejszej kampanii propagandowej przeciwko planowi Younga. Przez cae lata Hitler wyszydza konserwatywn prawic za to, e nie bya zdolna zwrci si do mas: teraz mg zademonstrowa, na skal przekraczajc wczeniej moliwoci partii, jak mona to robi. Przez sze miesicy kade przemwienie, wygoszone przez niego i innych przywdcw nazistowskich, byo szczegowo relacjonowane na pierwszych stronach w prasie Hugenberga. Dla milionw Niemcw, ktrzy wczeniej niewiele o nim syszeli, dziki kampanii reklamowej opaconej z funduszy zebranych przez Hugenberga Hitler sta si znan postaci. Podczas kampanii nie zdoano osign zaoonego celu, to znaczy uzyska wikszoci gosw w plebiscycie wzywajcym Reichstag do uchwalenia ustawy wymierzonej przeciwko zniewoleniu narodu niemieckiego, ktra odrzuciaby plan Younga. Za ustaw opowiedziao si mniej ni 6 na minimum 21 milionw gosw niezbdnych do uzyskania sukcesu w referendum. Ale klska kampanii Hugenberga i jego ustawy o wolnoci nie bya klsk Hitlera. Natychmiast zerwa z Hugenbergiem i nacjonalistami, zrzucajc ca win za niepowodzenie na brak zdecydowanego poparcia z ich strony. Fakt, i w DNVP nastpi rozam spowodowany taktyk Hugenberga, dodatkowo wzmocni wag zarzutw Hitlera. Ale dla Hitlera najwiksze znaczenie miao to, e wreszcie on i jego partia przedarli si na oglnokrajow scen polityczn. W czerwcu nastpnego roku uzyskali prawie 15 procent gosw w wyborach krajowych w Saksonii, tradycyjnej twierdzy lewicy, gdzie dwa lata wczeniej zdobyli mniej ni 3 procent. Liczba czonkw partii rosa jednoczenie z liczb gosw. Midzy padziernikiem 1928 roku a wrzeniem 1929 roku zwikszya si ze 100 tysicy do 150 tysicy, a do poowy 1930 roku, mimo pewnych waha, osigna poziom 200 tysicy. Podczas wyborw do wadz poszczeglnych landw i wadz lokalnych w 1929 roku Gregor Strasser odgrywa rol oglnokrajowego dyrektora

kampanii wyborczej, dziaajc za porednictwem gauleiterw. Wiosn 1930 roku zakupiono paac Barlow w Monachium. Przemianowany na Brunatny Dom, sta si imponujc now siedzib wadz partyjnych i szybko powikszajcego si personelu. Do zada centrum naleao m.in. przygotowanie wytycznych, plakatw i ulotek, ktrym powicano wiele uwagi, nim przedoono je Hitlerowi i Hessowi do aprobaty. Klucz do sukcesu polega jednak na zdaniu sobie sprawy przez nazistw, e scentralizowana organizacja i planowanie mog by skuteczne tylko w przypadku powizania ich z odpowiednio rozbudowanymi strukturami terenowymi. Dlatego potrzebni byli aktywici partyjni w wioskach i maych miastach, znajcy dobrze swj teren oraz posiadajcy dostatecznie duo inicjatywy i rodkw, aby to wykorzysta. Pomylne zwerbowanie takiej siatki lokalnych wsppracownikw i miejscowych notabli, obejmujcej cae Niemcy, umoliwio nazistom penetracj wikszoci z tysicy spoecznoci lokalnych, z ktrych zoony by nard. Najbardziej znanym przykadem takiego powizania midzy centrum i terenem jest plan opracowany przez urodzonego w Argentynie Walthera Darrego. Nawiza on do idei A. G. Kenstlera, zaoyciela i wydawcy czasopisma Blut und Boden (Krew i Ziemia) w celu propagowania i rozwoju aktywnego, narodowo-rewolucyjnego ruchu agrarnego SzlezwikaHolsztynu na ca Rzesz. Darre zosta mianowany doradc partii do spraw agrarnych i w sierpniu 1930 roku przedstawi kierownictwu dwa memoranda. Pierwsze tumaczyo znaczenie rolnictwa w zbliajcej si walce o wadz w Niemczech, a drugie przedstawiao Zarys planu rozwoju agrarnego systemu organizacyjnego w caej Rzeszy. Szczeglnym celem stworzonego przez Darrego NS Agrarpolitischer Apparat byy zwizki rolnikw. W wytycznych, ktre opracowa w listopadzie 1930 roku, apelowa: Niech nie bdzie ani jednego gospodarstwa, ani jednego majtku, ani jednej spdzielni, przemysu rolnego, lokalnej organizacji Reichslandbundu itp., w ktrej nie posiadalibymy - lub przynajmniej - nie umiecilibymy naszych agentw [Vertrauensleute] wystarczajco licznych, abymy mogli jednym ciosem sparaliowa cae ycie polityczne tych struktur. Cel ten w znacznej mierze osignito na pocztku lat trzydziestych opanowujc kolejno zwizki rolnicze. Jednake sie stworzona przez Darrego nie ograniczaa swej dziaalnoci propagandowej do spraw rolnictwa. Najwiksze sukcesy na wsi odnosia ona propagujc trzy hasa: antysemityzm, walk z liberalizmem i Republik Weimarsk oraz strach przed bolszewizmem. Aby rozwiza problem zbyt maej liczby mwcw do wygaszania przemwie na lokalnych wiecach i spotkaniach, zwaszcza na wsi, przeksztacono szko, zaoon przez jednego z gauleiterw, Fritza Reinhardta, w partyjny instytut dostarczajcy podstawowej wiedzy na temat publicznego przemawiania, zestawy gotowych wzorcw przemwie oraz wzory odpowiedzi na pytania zadawane z sali. Ten sposb przekazywania idei partii do wiosek by skuteczniejszy od oczekiwania na to, i rolnicy pofatyguj si do najbliszego miasteczka. Nazistowska

Suba Filmowa okazaa si tak skuteczna, zwaszcza na wsi, gdzie filmy byy nowoci, e wszystkim lokalnym ogniwom partii wydano polecenie wyposaenia si w projektory filmowe. Zgodnie z sugesti, po raz pierwszy sformuowan przez Goebbelsa dwa lata wczeniej, Wydzia Propagandy Reichsleitungu opracowa w grudniu 1928 roku plan prowadzenia skoncentrowanych dziaa propagandowych w kolejnych okrgach nie tylko podczas kampanii wyborczych, ale przez cay rok. W pojedynczym okrgu miao by przeprowadzanych od 70 do 200 wiecw w cigu 7-10 dni. Planowano te organizowanie zmotoryzowanych defilad SA, a take publicznych spotka z udziaem przywdcw partyjnych, w tym w miar monoci samego Hitlera; ich uzupenieniem miay by systematyczne Sprechabende (rozmowy wieczorne), podczas ktrych najlepsi lokalni mwcy utrwalaliby tematy wielkich wiecw. Wyboru rejonw, na podstawie lokalnych raportw, oraz planowanie czasu tych akcji dokonywano starannie pod nadzorem Himmlera (wci szefa Wydziau Propagandy), Hitlera i Hessa. Przykadem niech bdzie nasycenie tymi akcjami Saksonii przed wyborami do wadz tego landu w czerwcu 1929 roku. Majc sw baz w dwch nazistowskich twierdzach, Hof i Plauen, agitatorzy partii jedzili po caej Saksonii, organizujc cznie 1300 wiecw podczas kampanii wyborczej, z ktrych ponad poowa odbya si w Erzgebirge, rejonie zamieszkanym przez du liczb drobnych rolnikw i chaupnikw. Jak bya finansowana caa ta dziaalno? Pogld, i nazici otrzymywali due subsydia od niemieckiego wielkiego przemysu, zanim Hitler doszed do wadzy, nie wytrzyma prby bada historycznych. Wikszo funduszy przeznaczonych przez najwiksze koncerny na cele polityczne w latach 1930-1932 nadal pyna do prawicowych rywali nazistw, bardziej konserwatywnych partii DVP, DNVP, a po pniejszym rozamie do Konservative Volkspartei, a nie do nazistw. Potwierdza to pogld pruskiej policji politycznej, e nazici pozyskiwali wikszo pienidzy sami. Znaczna ich cz pochodzia z niezliczonych drobnych wpat czy dobrowolnych usug wiadczonych przez zagorzaych czonkw partii. Nazici wprowadzili do wysokie opaty za wstp na ich liczne wiece, wynoszce 1-2 marki. Duy wiec, na ktrym przemawia Hitler, mg przynie zysk w wysokoci kilku tysicy marek. Raport policyjny, z ktrego pochodz powysze dane, dodaje, e tradycyjne partie w tym samym rejonie nie wydaway wicej ni 22-30 tysicy marek na ca kampani wyborcz. Lokalna sie utworzona przez parti bya w istocie odpowiedzialna nie tylko za organizowanie kampanii, ale rwnie w zaskakujco duym stopniu za jej finansowanie. Niezalenie od systematycznie zbieranych i ksigowanych skadek czonkowskich oraz specjalnych opat (np. kady czonek partii musia zapaci 2 marki, aby pomc w ten sposb przy zakupie Brunatnego Domu w Monachium), partia wykazaa pomysowo w znajdowaniu licznych innych sposobw zdobywania pienidzy. Nalea do nich obowizkowy system ubezpiecze oraz specjalna kartoteka sympatykw, zawierajca nazwiska bogatych osb i firm, ktre wolay otwarcie nie afiszowa si wstpieniem do partii, ale na ktrych mona

byo liczy, i od czasu do czasu wnios nieoficjalne dotacje. Entuzjazm, jaki wywoay tego rodzaju dziaania, by znamienny. Na pocztku 1930 roku wielu czonkw kierownictwa wsppracowao z Hitlerem ju od siedmiu do dziesiciu lat. Ich wiara w niego przetrwaa nie tylko fiasko puczu z 1923 roku, ale rwnie dugie lata czekania podczas ktrych perspektywa obalenia rzdu weimarskiego stawaa si coraz bardziej odlega. Po reorganizacji z lat 1926-1928 nastpia druzgocca klska w wyborach w maju 1928 roku i chocia kampania przeciwko planowi Younga umoliwia partii odegranie po raz pierwszy roli na oglnokrajowej scenie politycznej, to jednak byo faktem, e partia poniosa porak i e osaby nadzieje na zblienie si do wadzy. Wwczas nawet Hitler mwi o dwudziestu lub wicej latach, ktre bd musiay upyn, zanim nasza idea zwyciy. A jednak pomimo wtpliwoci, jakie nurtoway nowych przybyszw, rdze ruchu pozosta lojalny, wci gotw sprosta wzrastajcym wymaganiom - nie aujc czasu i pienidzy w stopniu wikszym ni w ktrejkolwiek innej niemieckiej partii. Osignicia Hitlera w latach dwudziestych polegay czciowo na tym, i bez adnego byskotliwego sukcesu zdoa utrzyma przywdztwo i mit czowieka wybranego przez Opatrzno do ocalenia Niemiec. Osignicia te polegay rwnie na takim zreorganizowaniu partii, e w latach 19291930 bya ona zdolna wykorzysta dramatyczne zmiany klimatu politycznego i sprosta nagemu napywowi czonkw i wyborcw, znacznie przekraczajcemu najbardziej optymistyczne prognozy. Stworzenie takiego instrumentu przed powstaniem warunkw, w ktrych mona by go z powodzeniem zastosowa - i usprawiedliwi w ten sposb jego koszty - byo znacznie waniejsze od zwrotw i niekonsekwencji w polityce partii. Pniejsze sukcesy nazistw w wyborach oglnokrajowych i lokalnych sugeruj, e zmiana tych warunkw rozpocza si ju z chwil rozpadu weimarskiego systemu partyjnego i coraz wyraniejszego wpywu kryzysu na gospodark wiatow. V Tak zwana koalicja weimarska, ktra opracowaa republikask konstytucj, skadaa si z trzech partii: socjaldemokratw (SPD), liberalnej Niemieckiej Partii Demokratycznej (DDP) oraz katolickiej partii Centrum. Koalicja ta stracia posiadan wikszo podczas wyborw w roku 1920 i odtd rzdy Rzeszy opieray si na nietrwaych i stale zmieniajcych si sojuszach. W latach 1920-1928 byo ich dwanacie, a przez ostatnie cztery lata tego okresu Niemcy byy rzdzone przez koalicj centro-prawicow, socjaldemokraci za zostali zepchnici do opozycji. Niemieckie spoeczestwo z trudem godzio si ze wzrostem ruchu socjalistycznego i zwizkowego, ktry by oglnoeuropejskim zjawiskiem jeszcze przed rokiem 1914. Bismarck prbowa zdawi ten ruch, wydajc zakaz wszelkiej dziaalnoci socjaldemokratycznej w latach 1878-1890, ale bezskutecznie. Do roku 1912 SPD staa si najwiksz parti w Reichstagu i atwo zdobya przewodnictwo w II Midzynarodwce. Na rozwj tej

partii patrzyy z niechci klasy rzdzce i pracodawcy, ktrzy upatrywali w zorganizowanej sile robotnikw zagroenie dla ustanowionego porzdku. Niechtnie odnosia si do tego zjawiska rwnie klasa rednia, spogldajca na robotnikw z gry jako na zajmujcych niszy szczebel w hierarchii spoecznej. Odczucia te pogbiy wydarzenia z lat 1918-1923, zwaszcza wpyw na Niemcy rewolucji rosyjskiej z roku 1917, wielkich strajkw ze stycznia 1918 roku oraz ruchw rewolucyjnych z lat 1918-1920. Na nie wanie zrzucano odpowiedzialno za klsk podczas wojny oraz zastpienie monarchii republik, ktra nigdy nie uwolnia si od zarzutu, i jest socjalistyczna. SPD, nawet po wykluczeniu jej z rzdu Rzeszy, pozostaa czoow parti w koalicyjnym rzdzie Prus, najwikszym ze zwizkowych pastw niemieckich. Zwizki zawodowe byy na tyle silne, e doprowadziy do uchwalenia jednych z najbardziej radykalnych ustaw socjalnych i przemysowych w Europie, a na obie marksistowskie partie, socjaldemokratw (29,8 procent) i komunistw (10,6 procent), oddano cznie 40 procent gosw (12,4 miliona) podczas wyborw oglnokrajowych w 1928 roku. Sukces odniesiony w tych wyborach spowodowa ponowne wczenie SPD do rzdu Rzeszy, a jeden z przywdcw tej partii, Hermann Mller, zosta kanclerzem. Jednake prby oywienia pierwotnej koalicji weimarskiej rycho napotkay trudnoci. (Wielka koalicja Mllera rnia si od pierwotnej koalicji weimarskiej - SPD, DDP i katolicka partia Centrum - udziaem w niej partii Stresemanna, Niemieckiej Partii Ludowej, DVP, czyli prawicowych liberaw. Wanie to posunicie dao tej koalicji wikszo w Reichstagu). Partnerzy SPD stracili swoje miejsca i byli zaniepokojeni wzrostem lewicowego elektoratu. W rezultacie zaczli przesuwa si na prawo, podczas gdy sami socjaldemokraci, odczuwajc skutki zwikszonej rywalizacji ze strony komunistw, zaczli przesuwa si na lewo. Powodowao to coraz wiksze trudnoci w utrzymaniu spoistoci rzdu Mllera i osigniciu porozumienia zwaszcza po mierci w padzierniku 1929 roku ministra spraw zagranicznych Stresemanna, jedynego polityka duego formatu z okresu Republiki Weimarskiej. Nie by to jednak koniec kopotw SPD. W 1928 roku III Midzynarodwka (komunistyczna), majca sw siedzib w Moskwie, pod naciskiem Stalina zarzdzia, i dziaalno komunistw w Niemczech (gdzie na KPD pado ponad 3 miliony gosw) powinna odtd by wymierzona przeciwko socjaldemokratom, okrelanym teraz jako socjalfaszyci. Dyrektywa ta, narzucona wycznie w interesie frakcji Stalina w rosyjskiej partii komunistycznej, bez uwzgldnienia interesw niemieckiej klasy robotniczej, jak i samej KPD (w obu wypadkach nastpio osabienie), bya wymuszana od samego pocztku wielkiego kryzysu, w okresie wzrostu siy partii nazistowskiej, a nawet po objciu wadzy przez nazistw i pniejszym zniszczeniu Komunistycznej Partii Niemiec. Trudno jest ustali, jakie korzyci przyniosa ta dyrektywa nazistom, ale nie ulega wtpliwoci, e rozam midzy dwiema partiami robotniczymi, ataki komunistw na socjaldemokratw i zwikszenie oddanej na komunistw liczby gosw podczas wyborw w 1932 roku do 5

milionw musiay by istotnym czynnikiem zmniejszajcym opr wobec rozwoju nazizmu i podkopujcym morale SPD, a take kierownictwa zwizkw zawodowych. Stalin by guchy na wszelkie prby przekonania go, aby zmieni sw polityk. Jeeli doprowadziaby ona do klski demokracji w Niemczech i sprawy umiarkowanego socjalizmu, tym lepiej; oficjalna linia polityki Kominternu gosia, e po zwycistwie nazistw nastpi rewolta klasy robotniczej i utworzenie sowieckich Niemiec. Hitler szybko zda sobie spraw, e destabilizacja i wzrastajca polaryzacja polityki niemieckiej w latach 1928-1930 stwarza mu nowe moliwoci. Nazici mogli nasili ataki na SPD, czc j z komunistami w jeden obz czerwonych, ktrzy zagraali rewolucji. Rwnoczenie sami komunici atakowali socjaldemokratw jako zdrajcw klasy robotniczej. Jeli chodzi o partie niesocjalistyczne, utrata przez nie czci gosw bya jasnym sygnaem, e wielu wyborcw z klasy redniej, ktrzy gosowali na konserwatywnych nacjonalistw (ich elektorat skurczy si z 20 do 14 procent) lub na ktr z dwch partii liberalnych (DDP lub DVP) czy nawet na katolick parti Centrum, zrywao lub odchodzio od swych tradycyjnych sympatii partyjnych, nie znajdujc odpowiadajcych im nowych ugrupowa. Jeeli spowodowane to zostao, jak si powszechnie przyjmuje, przejciem na prawo caej niemieckiej sceny politycznej, nazici mieli wiksze ni jakiekolwiek inne partie antysocjalistyczne moliwoci wykorzystania tego zjawiska i dotarcia do ich rozczarowanych zwolennikw. Szeroko rozwaany kryzys partii buruazyjnych pogbi drugi nowy czynnik - wpyw wielkiego kryzysu. Dotkn on ju rolnictwo i inne zawody uzalenione od uprawy roli. W 1929 roku jego skutki rozszerzyy si na pozosta cz gospodarki: liczba zarejestrowanych bezrobotnych, ktra poprzednio spada do 400 tysicy, po raz pierwszy przekroczya liczb 3 milionw. Niemcy byy szczeglnie naraone na skutki kryzysu, poniewa ich odrodzenie gospodarcze w znacznym stopniu byo finansowane przez zagraniczne kredyty, gwnie krtkoterminowe, ktre trzeba byo teraz spaca. Po zaamaniu si handlu wiatowego i cen akcji na giedzie nowojorskiej w padzierniku 1929 roku nastpio podobne zaamanie si cen w Niemczech, zablokowanie spaty dugw, ograniczenie dostpnoci kredytw, fala bankructw, przymusowa sprzeda majtkw i gospodarstw rolnych, zamykanie fabryk. Ci, ktrym udao si wyj obronn rk, byli opanowani strachem, i taka katastrofa czeka ich w przyszoci. Ludno Niemiec bya bowiem naraona nie tylko ekonomicznie, ale i psychologicznie. Krach by tylko ostatnim z serii cikich szokw, poczynajc od strat wojennych, klski z 1918 roku, poprzez obalenie starego reimu, grob rewolucji i wojny domowej, inflacj, a koczc na niewiele mniej bolesnych dowiadczeniach z okresu stabilizacji. Kilka lat prosperity w poowie lat dwudziestych, ktre zakoczyy si nagle kolejnym kryzysem, tylko wzmocnio poczucie zagroenia. Ludzi wszystkich klas zaczo ogarnia poczucie rozpaczy. Robotnicy obawiali si utraty pracy i ndzy zwizanej z bezrobociem. Wielu czonkw klasy redniej lkao si utraty swej pozycji spoecznej, jak rwnie obnienia

poziomu ycia i tego, czy przetrwaj ekonomicznie. Modzie buntowaa si przeciwko odebraniu jej szans i nadziei. Wszyscy zwrcili si przeciwko istniejcemu systemowi i czonkom rzdu koalicyjnego, oskarajc ich o dopuszczenie do powtrnej katastrofy Niemiec i o niezdolno uzgodnienia jakie kroki naley podj w celu poprawy sytuacji. Podczas gdy inni politycy byli przeraeni, Hitler odczuwa podniecenie. Nic nie mogo lepiej odpowiada jego apokaliptycznemu stylowi politycznemu ni perspektywa katastrofy, wobec ktrej atwo zdobyway posuch przesadne obawy i irracjonalne pogldy. Instynktownie zda sobie spraw, e w miar pogbiania si kryzysu coraz wiksza liczba ludzi bdzie chciaa sucha przywdcy, ktry nie obiecuje programu reform gospodarczych i spoecznych, ale transformacj duchow, odrodzenie narodowe, bazujc na dumie Niemcw przewiadczonych o historycznej misji ich narodu, oraz na wasnym namitnym przekonaniu, e wola i wiara mog przezwyciy wszystkie trudnoci. Komunici rwnie gwatownie jak nazici potpiali obecny system i rwnie dogmatycznie twierdzili, i historia jest po ich stronie. Jednake podkrelanie przez nich znaczenia walki klasowej jako siy napdowej historii ograniczao zasig ich oddziaywania i nawet robotnikw bardziej odstrczao ni przycigao. Hitler natomiast przeciwnie, nie odwoywa si do adnej konkretnej klasy. Apelowa do niemieckich tsknot do jednoci narodowej, Volksgemeinschaft, wsplnoty ludowej, ktra obejmowaaby Niemcw ze wszystkich klas, rwnoczenie pozwalajc kademu wierzy, e w ten sposb zostan zabezpieczone interesy jego grupy. Posta autorytarnego przywdcy symbolizowaa tradycyjne tezy - koniec z rzdami komisji czy koalicji - poczone z nowym, radykalnym stylem propagandy, ktry przyciga modych, i w ogle wszystkich zmczonych paskimi i pospolitymi kompromisami demokracji weimarskiej. Seria wyborw w poszczeglnych landach i do wadz lokalnych jesieni 1929 roku i wiosn 1930 rku wykazaa wzrastajce poparcie dla nazistw, ale jeszcze nie wystarczajce do dokonania przeomu, na ktry Hitler tak dugo czeka. By on przekonany, e, podobnie jak w roku 1923, kryzys spowodowany przez depresj bdzie dziaa na jego korzy oraz e ma obecnie parti zorganizowan tak, i bdzie moga to wykorzysta. Jednake stopie i tempo radykalizacji elektoratu, zwaszcza z klasy redniej, mogy wykaza tylko oglnonarodowe wybory do Reichstagu. Wydawao si jednak, e nie ma powodu do zwoywania takich wyborw. W marcu 1930 roku gabinet Mllera rozpad si po dugotrwaych sporach wok budetu. Socjaldemokratyczna Partia Niemiec zamiast wzi na siebie cz odpowiedzialnoci za reformy w dziedzinie finansw, ktre jej zdaniem zagroziyby systemowi ubezpiecze dla bezrobotnych, naraona na ataki komunistw za powstrzymanie si od obrony interesw klasy robotniczej, nalegaa na wycofanie jej czonkw z koalicji. Nie mona byo sformowa adnej alternatywnej koalicji zdolnej do uzyskania wikszoci w Reichstagu i impas ten da prezydentowi von Hindenburgowi okazj do wykorzystania jego nadzwyczajnych uprawnie

zgodnie z artykuem 48 konstytucji weimarskiej. Artyku ten umoliwia mu mianowanie kanclerza, ktry - w razie koniecznoci - sprawowaby rzdy za pomoc dekretw prezydenckich. Jednake nadzwyczajne uprawnienia nie byy nieograniczone. Kanclerz powoany przez prezydenta nie musia montowa popierajcej go wikszoci w Reichstagu, ale wydawane przez niego nadzwyczajne dekrety mogy by uniewanione poprzez przegosowanie w Reichstagu wniosku o wotum nieufnoci, oczywicie o ile znalazaby si wikszo, ktra by taki wniosek uchwalia. W takim wypadku prezydent mg rozwiza Reichstag, ale w cigu najbliszych szedziesiciu dni musiay by rozpisane nowe wybory. Niektrzy z doradcw prezydenta poszukiwali ju wyjcia z tej sytuacji poprzez stworzenie rzeczywicie prezydenckiej formy rzdw, ponadpartyjnej i niezalenej od Reichstagu. Po pewnym czasie tak wanie si stao, ale do czasu uchwalenia w marcu 1933 roku odpowiedniej ustawy, Reichstag, nawet jeli nie by w stanie wyoni roboczej wikszoci w celu sformowania rzdu, musia by uwzgldniany w rozgrywce, poniewa dysponowa moliwoci przeforsowania nowych wyborw, uchwalajc wniosek o wotum nieufnoci. Czowiek, ktrego wybra von Hindenburg, Heinrich Brning, przywdca frakcji parlamentarnej partii Centrum, mia nadziej, e uda mu si przekona wystarczajc liczb deputowanych do Reichstagu za pomoc argumentu, i mimo impasu parlamentarnego rzd musi nadal funkcjonowa, i w ten sposb unikn gosowania nad wnioskiem o wotum nieufnoci. Wwczas, w marcu 1930 roku, bez wtpienia wygldao na to, e prezydent przeduy ywot reimu weimarskiego. Wraenie to pogbiaa twardsza linia wadz najwikszych niemieckich pastw zwizkowych wobec aktw przemocy, popenianych zarwno przez komunistw, jak i nazistw. Wadze Bawarii i Prus zabroniy demonstracji w mundurach, takich jak brunatne koszule SA; Prusy zakazay urzdnikom pastwowym wstpowania do wszelkich ekstremistycznych partii i znacznie zwikszya si liczba dochodze o przestpstwa popenione przeciwko porzdkowi publicznemu. Hitler by owadnity niepokojem, e - podobnie jak w roku 1923 - partia zniechci si dugo odraczanym momentem wkroczenia do akcji i straci motywacj do dziaania oraz zapa, dziki ktremu w znacznej mierze zwracano na ni uwag. Nie rozwizane sprzecznoci, ktre cigle stanowiy zagroenie dla partii, ilustruje konfrontacja midzy Hitlerem i modszym bratem Gregora Strassera, Ottonem. Podczas gdy Gregor Strasser przenis si do Monachium, Otto pozosta w Berlinie i dziki swej gazecie Arbeitsblatt (w istocie wci oficjalnego nazistowskiego dziennika na pnocy) oraz swemu wydawnictwu Kampfverlag utrzymywa niezalen radykaln lini, ktra irytowaa Hitlera i wprawiaa go w zakopotanie. W kwietniu 1930 roku zwizki zawodowe w Saksonii ogosiy strajk i Otto Strasser udzieli im cakowitego poparcia na amach kontrolowanych przez niego gazet, zwaszcza Sachsischer Beobachter, nazistowskiego dziennika w Saksonii. Hitler wyda rozkaz, i aden czonek partii nie moe wzi udziau w tym strajku, ale nie mg uciszy prasy Strassera. 21 maja zaprosi Ottona Strassera na spotkanie i dyskusj w jego berliskim hotelu.

Taktyka Hitlera bya charakterystyczn mieszanin przekupstwa, apeli i grb. Zaproponowa przejcie przez niego wydawnictwa Kampfverlag na dogodnych warunkach i zaoferowa Strasserowi stanowisko jego szefa prasowego na ca Rzesz; apelowa do niego ze zami w oczach w imieniu jego brata Gregora jako byy onierz i weteran ruchu narodowosocjalistycznego; grozi, e jeli Strasser nie podporzdkuje si jego rozkazom, wypdzi jego i jego zwolennikw z partii oraz zabroni czonkom partii wszelkich kontaktw zarwno z nim, jak i z jego publikacjami. Dyskusja rozpocza si od sporu na temat rasy i sztuki, ale wkrtce przesza na tematy polityczne. Hitler zaatakowa opublikowany przez Strassera artyku na temat lojalnoci i nielojalnoci, w ktrym czyni rozrnienie midzy Ide, ktra jest wieczna, i Wodzem, ktry jest tylko jej sug. Wszystko to s pompatyczne nonsensy [owiadczy Hitler] i sprowadza si do tego, e pan daby kademu czonkowi Partii prawo do decydowania o Idei - a nawet decydowania o tym, czy Wdz jest wierny tzw. Idei, czy nie. Jest to demokracja w jej najgorszym wydaniu i wrd nas nie ma miejsca na taki pogld. U nas Wdz i Idea to jedno i kady czonek Partii musi robi to, co rozkazuje Wdz. Pan sam by onierzem... Pytam pana: czy jest pan gotw podporzdkowa si tej dyscyplinie, czy nie? Po duszej dyskusji Otto Strasser poruszy to, co uwaa za sedno sprawy. Chce pan zdawi rewolucj socjaln - powiedzia Hitlerowi - w imi legalnoci i paskiej nowej wsppracy z buruazyjnymi partiami prawicy. Hitler, ktrym wstrzsna ta sugestia, odpar gniewnie: Jestem socjalist, bardzo odmiennym rodzajem socjalisty od paskiego bogatego przyjaciela ksicia Reventlowa. Kiedy byem zwykym pracujcym czowiekiem. Nie pozwolibym, aby mj szofer jad gorzej ni ja sam. To, co pan rozumie przez socjalizm, jest niczym innym ni marksizmem. Prosz spojrze: wielkie masy pracujcych ludzi chc tylko chleba i igrzysk. Nie maj adnego zrozumienia dla ideaw jakiegokolwiek rodzaju i nie moemy nigdy mie nadziei na znaczniejsze pozyskanie sobie robotnikw apelem do ideaw... Nie ma rewolucji poza rewolucjami rasowymi: nie moe by rewolucji politycznej, gospodarczej czy spoecznej - zawsze i tylko jest to walka niszej warstwy gorszej rasy z dominujc ras wysz i jeli ta rasa wysza zapomniaa praw jej istnienia to stoi na straconej pozycji. Rozmowa bya kontynuowana nastpnego dnia w obecnoci Gregora Strassera, Maxa Amanna i Hessa. Kiedy Otto Strasser zada nacjonalizacji przemysu, Hitler odpar z pogard: Demokracja zrujnowaa wiat, a mimo to chce pan rozszerzy j na sfer gospodarcz. Byby to koniec niemieckiej gospodarki... Kapitalici osignli szczyt dziki ich zdolnociom i na podstawie tej selekcji, ktra raz jeszcze udowadnia wyszo ich rasy, maj prawo przewodzi. Kiedy Strasser zapyta go, co zrobiby z Kruppami, gdyby doszed do wadzy, Hitler odpowiedzia natychmiast: Oczywicie pozostawibym ich w spokoju. Czy sdzi pan, e jestem a

tak szalony, aby niszczy gospodark Niemiec? Tylko wwczas, kiedy ludzie nie dziaaj zgodnie z interesami ich narodu, wtedy - i tylko wtedy pastwo powinno interweniowa. Ale do tego nie potrzeba wywaszczania... Potrzeba tylko silnego pastwa. Na krtko spr zosta zawieszony. Jednake w kocu czerwca Hitler poleci Goebbelsowi, jako gauleiterowi Berlina, wykluczenie Otto Strassera i jego zwolennikw z partii. Tylko nieliczni przyczyli si do nich. Gregor Strasser zrezygnowa z uczestnictwa w wydawnictwie Kampfverlag i zdystansowa si od pogldw brata. Sam Otto, po opublikowaniu jego rozmw z Hitlerem, zaoy Zwizek Rewolucyjnych Narodowych Socjalistw, znany jako Czarny Front. Pniej wyemigrowa i kontynuowa sw dziaalno opozycyjn jako uchodca, ale bez powodzenia. Wkrtce po wydaleniu Ottona Strassera, 16 lipca 1930 roku, nowy kanclerz rozwiza za Hitlera problem wyboru czasu wkroczenia do akcji. Partie opozycyjne zakwestionoway zgodno z konstytucj decyzji Brninga wykorzystania nadzwyczajnych uprawnie prezydenta do wprowadzenia w ycie jego programu fiskalnego za pomoc dekretu. Odpowied Brninga, pniej ostro krytykowana, polegaa na przyjciu wyzwania poprzez rozwizanie Reichstagu i wyznaczenie nowych wyborw na 14 wrzenia. Okazao si to decyzj brzemienn w skutki, poniewa wreszcie umoliwio Hitlerowi wczenie si w rozgrywk polityczn. Hitler nie mg prawie uwierzy swemu szczciu. Jego partia bya znacznie lepiej przygotowana do wyborw ni ktrakolwiek inna, a klimat polityczny bardziej ni kiedykolwiek, od roku 1923, sprzyja nazistom. Wiosn 1930 roku Hitler mianowa Goebbelsa szefem Wydziau Propagandy kierownictwa oglnokrajowego i w cigu nastpnych szeciu tygodni partia nazistowska po raz pierwszy uruchomia w skali oglnokrajowej ten rodzaj kampanii, ktry wyprbowaa podczas wyborw w poszczeglnych landach i wyborw lokalnych. Wszystko zmierzao do stworzenia wizerunku energicznej, penej wiary we wasne siy, miaej, modzieczej, dynamicznej partii, zdecydowanej wicej nie gada, ale dziaa i wskazujcej na wszelkie sposoby, czym rni si od swych rywali, ktrych wyszydzano jako starowieckich, podstarzaych, zdyskredytowanych, podzielonych i uomnych. Ton, w jakim Goebbels rozpocz swj inauguracyjny apel, bardziej przypomina artyst cyrkowego, nawoujcego do wejcia tumy zgromadzone przed wielkim namiotem, ni nudne, przepenione nic nie znaczcymi sowami manifesty partyjne, do ktrych byli przyzwyczajeni niemieccy wyborcy: Wyrzucie precz szumowiny! Zedrzyjcie maski z ich pyskw! Wecie ich za karki; kopnijcie 14 wrzenia w ich tuste brzuchy i wypdcie ich ze wityni odgosem trbek i bbnw! Satyryk Kurt Tucholsky zdyskredytowa Hitlera dowcipem: Ten czowiek nie istnieje. On jest tylko haasem, ktry wywouje. Ale wanie ten haas si liczy. Caa operacja, kierowana z Brunatnego Domu cznie z takimi szczegami, jak projekty plakatw i tre hase, bya starannie planowana i nic nie zostawiaa przypadkowi. Volkischer Beobachter

ogosi, e na ostatnie cztery tygodnie kampanii zaplanowano 34 tysice wiecw. Raport policji dla pruskiego ministra spraw wewntrznych stwierdza: Wiece z udziaem od 1000 do 5000 osb s w wikszych miastach codziennym zjawiskiem. Czsto w istocie trzeba organizowa jeden lub kilka rwnolegych wiecw, poniewa pierwotnie wytypowane sale nie mog pomieci tej liczby osb, ktre chc wzi w nich udzia. Sam Hitler wygosi midzy 3 sierpnia i 13 wrzenia co najmniej dwadziecia dugich przemwie. Pomaga mu zesp zoony ze stu mwcw, z ktrych wszyscy, jak Goebbels i Strasser, byli dowiadczonymi w przemawianiu do tumw oratorami, oraz dwa do trzech tysicy absolwentw szkoy Reinhardta. Tych ostatnich uywano do zasypywania zarwno wsi, jak i miast nieustajc seri wiecw i spotka, ktre przycigay tumy, choby tylko dla oferowanej rozrywki. Byo to pierwsze spotkanie Niemiec z cyrkiem politycznym, ktry mia sta si im tak znany w cigu nastpnych kilku lat. Wikszo komentatorw odrzucaa to jako hec, majc na celu ukrycie braku programu nazistw, i nie braa ich powanie. Entuzjaci partii spodziewali si pidziesiciu, by moe siedemdziesiciu miejsc w nowym Reichstagu. Rezultat wykaza, jak dalece zarwno krytycy, jak i entuzjaci nie doceniali polaryzacji niemieckiej sceny politycznej na korzy obu partii ekstremistycznych: komunici zwikszyli swj stan posiadania do 4,5 miliona gosw i 77 miejsc, a nazici do 6,5 miliona gosw i 107 miejsc.

ROZDZIA SZSTY

Nastpca Lenina
Stalin: 1924-1929 (wiek 44-50 lat) I

W latach 1924-1929 Stalin by rwnie jak Hitler zdecydowany zdoby


wadz i, podobnie jak Hitler, widzia w partii rodek do osignicia tego celu. Jednake okolicznoci byy zupenie inne. W Rosji partia komunistyczna znajdowaa si ju u wadzy, wyeliminowaa wszystkich rywali i, niezalenie od tego, jak niedoskonale realizowaa w praktyce swe prawa do kontroli gospodarki i caego ycia spoecznego, a take machiny pastwa nie pozwala ich ogranicza. Po kilku latach Hitler i partia nazistowska mogy twierdzi podobnie, ale w latach dwudziestych Stalin by bez wtpienia aktorem na znacznie wikszej scenie ni Hitler. Stalin nie dysponowa jednak samymi tylko atutami. W odrnieniu od Hitlera, ktrego unikaln pozycj jako Fhrera zwornika utrzymujcego spoisto partii - otwarcie akceptowali wszyscy czonkowie partii nazistowskiej, Stalin musia kry si ze swymi ambicjami i rwnoczenie szuka sposobw umoliwiajcych pokonanie rywali w nieustajcej, ale zakulisowej walce o wadz. A do czasu swych pidziesitych urodzin w grudniu 1929 roku nie mg nigdy mie pewnoci, czy wyjdzie z niej jako zwycizca Fakt, i walka nie bya otwarta, ale przybraa form serii debat na temat polityki partii, sprzyja Stalinowi pod jednym wzgldem: okaza si on by mistrzem obudy, uzdolnionym w dziedzinie intryg politycznych i manewrw, z ktrym nie mogli si rwna inni czonkowie Politbiura. Stalin nigdy nie popeni bdu, ktrego nie udao si unikn innym: podczas roztrzsania dyskutowanych kwestii nigdy nie pozwoli sobie na odwrcenie uwagi od najistotniejszego problemu - wadzy. Ponadto jako sekretarz generalny mia wiksze ni ktokolwiek inny moliwoci cigego rozszerzania swej wadzy w partii. Z drugiej strony partia marksistowska musiaa umieszcza kad decyzj polityczn w ideologicznym kontekcie i to stawiao Stalina w gorszej sytuacji, poniewa nie dorwnywa on innym w rozumieniu marksistowskiej teorii ani w umiejtnoci jej stosowania. Zarwno Hitler, jak i Stalin przywizywali due znaczenie do organizacji partii. Hitler jednak, chocia nigdy nie zrezygnowa z osobistego podejmowania decyzji w kwestii nominacji i rozdziau obowizkw, wola to robi za zason bezosobowej biurokracji partyjnej, chronic tym samym mit Fhrera przed kompromitacj. W ten sam

sposb utrzymywa dystans wobec dyskusji politycznych, odmawiajc poparcia ktrejkolwiek ze stron i angaujc swj autorytet tylko wtedy, kiedy byo to konieczne do uciszenia sporu. Z chwil uzyskania tej samej co Hitler wyjtkowej pozycji w partii Stalin realizowa kult jednostki - odpowiednik mitu Fhrera posuwajc go prawie do ubstwienia; jednake jakakolwiek sugestia na ten temat w latach dwudziestych byaby dla niego zabjcza. Wwczas gra rol zwykego czowieka mwicego tym samym praktycznym jzykiem, ktrym mwili dziaacze partyjni z prowincji majcy do niego dostp. Zamiast ukrywa fakt sprawowania wadzy, personalizowa j, nie pozostawiajc wtpliwoci, do ktrych drzwi trzeba puka. Stojc na czele partii reprezentowa gos zdrowego rozsdku i umiarkowania, sprzeciwiajc si ekscesom ekstremistw po kadej ze stron i podkrelajc potrzeb jednoci. Aren, na ktrej Stalin prowadzi sw szecioletni kampani o sukcesj po Leninie, by zamknity wiat najwyszych szczebli partii komunistycznej i Midzynarodwki Komunistycznej. Uczestnicy rozgrywki w adnym momencie nie chcieli - czy to w wypadku Stalina, czy jego oponentw - przedstawi dzielcych ich spraw narodowi rosyjskiemu, czy nawet tak reprezentatywnym organom jak Sowiety. Najliczniejszymi organami uczestniczcymi w rozgrywce (udzia w nich w coraz wikszym stopniu kontrolowa Stalin) by zjazd partii oraz specjalnie zwoywane konferencje partyjne. Kady z tych organw zebra si trzykrotnie w okresie midzy mierci Lenina w 1924 roku a zwycistwem Stalina w kocu 1929 roku. W XIV Zjedzie w grudniu 1925 roku uczestniczyo 600 delegatw z prawem gosu i wanie ten zjazd wielokrotnie odraczano do czasu, kiedy Stalin mg by pewien, i uzyska wikszo. By to niezbdny rodek ostronoci w wypadku odwoywania si do organu dysponujcego prawem do ostatecznych rozstrzygni. Jednake dwoma gwnymi organami, w ktrych prowadzono bardziej otwarte, stae dyskusje na temat spraw politycznych i walk o wadz, byo Politbiuro (w jego skad wchodzio siedmiu, a pniej dziewiciu penoprawnych czonkw oraz czterech do omiu zastpcw), gdzie dochodzio do konfrontacji twarz w twarz przy stole, oraz Plenum Komitetu Centralnego. Kiedy Lenin zaleci zwikszenie liczby czonkw Komitetu Centralnego i Centralnej Komisji Kontroli, apelowa, aby te dwa organy spotykay si w formie plenum kilka razy w roku, stajc si najwyszym partyjnym forum. Wobec faktu, i liczba czonkw Komitetu Centralnego (uwzgldniajc zarwno zastpcw, jak i penoprawnych czonkw) wzrosa z osiemdziesiciu piciu w 1924 roku do stu dwudziestu jeden w 1928 roku, propozycja Lenina spowodowaa powstanie gremium liczcego od dwustu pidziesiciu do trzystu osb, wrd ktrych znajdowao si cae najwysze kierownictwo partii komunistycznej. W tych warunkach, kiedy posiedzenia miay form debat, ktre mona byo przerwa w celu zarzdzenia gosowania nie byo miejsca dla teatralnych gestw Hitlera. Stalin musia wyksztaci w sobie co, do czego Hitler by z natury niezdolny: umiejtno odpierania kontrargumentw i wykazanie dostatecznego opanowania zaplecza ideologicznego, aby

manewrowa podczas dyskusji i uwieczy swoj wypowied odpowiednio wymownym cytatem z Lenina lub te wczeniejszych prac jego oponentw i w ten sposb uzasadni oskarenia o odchylenie lub oportunizm. Zdajc sobie spraw ze swych ogranicze, Stalin przyj prosty styl mwienia, w peni wykorzystujc sw pozycj sekretarza generalnego do przygotowania gruntu i manipulowania sprawami czonkowskimi, procedur i terminarzem, tak aby stawia swych przeciwnikw w niekorzystnej sytuacji. W porwnaniu z przesadnymi owiadczeniami Hitlera i jego przepenionymi emocjami apelami do suchaczy typowe przemwienie Stalina z tego okresu - nawet na zjedzie partii - wykazuje logiczn lini argumentacji w konwencjonalnych marksistowskich ramach, a w czytaniu jest nudne, jeli kto (tak jak jego suchacze) nie posiada klucza do zakodowanych aluzji, za pomoc ktrych zdobywa punkty. Nic nie dowodzi bardziej jego przebiegoci ni wyrzeczenie si pretensji do wszelkiej oryginalnoci jako marksistowskiego teoretyka oraz powtarzanie twierdzenia, i jest jedynie interpretatorem Lenina W miar upywu czasu i dochodzenia do coraz wikszej wprawy w przemawianiu do odpowiednio dobranej widowni, jego pewno siebie wzrastaa, a sposb bycia stawa si coraz bardziej zowieszczy. Czsto wskazywano, e mianujc Stalina sekretarzem generalnym inni czonkowie Politbiura nie zdawali sobie sprawy z wadzy, ktr dali mu do rk i ktr mg wykorzysta do wywyszenia wasnej osoby. Nie zdawali sobie rwnie sprawy z koniecznoci zmian w roli i charakterze partii w porwnaniu z t, ktr znali z okresu przedrewolucyjnego. Jedna z tych zmian dotyczya liczebnoci partii. Lenin nalega na wykluczenie z partii wielu z tych, ktrzy wstpili do niej w okresie wojny domowej. Zmniejszyo to liczb jej czonkw z 567 tysicy do 350 tysicy w kocu 1923 roku. Bya to liczba niewystarczajca do realizacji zada przewidzianych dla kraju tak wielkiego i tak zacofanego jak Rosja. Rozpoczynajc od zacigu Lenina, ktry partia proklamowaa w 1924 roku jako form uczczenia pamici jej zmarego przywdcy, liczba czonkw (w tym take kandydatw) bardziej ni podwoia si (z mniej ni p miliona do ponad miliona) w cigu dwu lat i rosa dalej, osigajc poziom 3,5 miliona na pocztku 1933 roku. Sdzc po pochodzeniu spoecznym, chopstwo, ktre stanowio przytaczajc wikszo ludnoci, miao powanie zanion reprezentacj w partii: przecitnie 27 procent w latach 1924-1926 i tylko okoo 21 procent w latach 1927-1929. Porwnywalne wskaniki dla czonkw pochodzenia robotniczego byy nastpujce: 52 procent w latach 19241926 i 58 procent w latach 1927-1929. Sdzc po wykonywanych zawodach, a nie tylko po pochodzeniu, liczby te byy jeszcze mniej imponujce. I tak na przykad l stycznia 1928 roku skad czonkw partii przedstawia si nastpujco: - Odbywajcy sub w Armii Czerwonej - 6,3%; - Zarobkujcy w przemyle - 35,2%; - Robotnicy rolni - 1,2%; - Bogatsi chopi, czsto zatrudniajcy pracownikw najemnych - 9,2%;

- Funkcjonariusze partyjni ( w tym niepenoetatowi) - 38,3%; - Inni zatrudnieni przy pracy niefizycznej - 9,8%. W 1927 roku liczba komunistw na wsi wynosia nieco ponad 300 tysicy na czn liczb ludnoci wiejskiej wynoszc ponad 120 milionw. Ponadto wikszo z tych 300 tysicy stanowili funkcjonariusze partyjni, a nie chopi. W odrnieniu od nazistw najwikszym problemem rosyjskiej partii komunistycznej byo zawsze nawizanie skutecznych kontaktw z chopstwem. Innymi cechami charakterystycznymi nowych czonkw byy: mody wiek, niedowiadczenie i niski poziom wyksztacenia. W 1927 roku mniej ni l procent mia ukoczone wysze studia, a mniej ni 8 procent ukoczyo szko redni. Jak stwierdza Leonard Schapiro, zacig Lenina dostarczy Sekretariatowi mas podatnych na wpywy rekrutw w celu zrwnowaenia wpywu bardziej opornych starszych komunistw. Nie chodzio przy tym o to, e sami przywdcy byli starzy. Na 121 czonkw KC wybranych w grudniu 1927 roku (w wikszoci byli to ludzie, ktrzy mieli rzdzi Rosj za Stalina) prawie poowa nie miaa czterdziestu lat, a trzy czwarte miao mniej ni czterdzieci pi lat. Tak zwanych podziemnych, jak okrelano tych, ktrzy wstpili do partii przed 1917 rokiem, byo nie wicej ni 8500. Wanie oni i weterani wojny domowej w 1927 roku wci dominowali na najwyszych szczeblach partii, ale na jej najniszych szczeblach ponad 60 procent sekretarzy podstawowych komrek partyjnych wstpio do partii po 1921 roku. Waniejsze ni rnice wieku byy rnice w dowiadczeniu. Tradycje demokracji wewntrzpartyjnej, zagadnienia ideologiczne i teoretyczne, ktre tak zaprztay uwag starszej generacji, zwaszcza tych, ktrzy przebywali za granic jako emigranci i zdobyli europejsk ogad, znaczyy niewiele dla nowych przybyszy, z ktrych wielu w wieku kilkunastu lat przeszo tward szko podczas wojny domowej. Byli oni dostatecznie przygotowani, aby przyjmowa to, co im mwili ich instruktorzy: e obowizkiem szeregowego czonka partii jest wspieranie przywdcw w realizacji olbrzymiego dziea przeksztacenia Rosji w nowoczesne pastwo socjalistyczne oraz e w zamian otrzymaj pewne przywileje - i perspektyw dalszego awansu. Ich wymagania ograniczay si do tego, aby im powiedzie, co maj robi, a w Stalinie (ktrego Lenin krytykowa za brutalno i brak kultury) widzieli czowieka, ktry by gotw przemawia do nich zrozumiaym jzykiem. Mootow mwi prawd, kiedy stwierdzi w roku 1924 na zjedzie partii: Rozwj partii w przyszoci bdzie bez wtpienia oparty na tym zacigu leninowskim. Silna pozycja Stalina wynikaa z faktu, i koncentracja wadzy wynikajca obiektywnie z potrzeby partii wzmocnienia jej organizacji zbiegaa si z jego osobistym interesem. Tym, ktrzy twierdzili, cakiem susznie, e sekretarz generalny wykorzystuje parti do umacniania swej wasnej pozycji, Stalin mg odpowiedzie - z rwnie mocnym uzasadnieniem - e realizuje to, do czego wzywa Lenin. Jaka bya alternatywa, jeli decyzje podejmowane przez kierownictwo miay by realizowane na dole? Stalin mg nie tylko przenosi funkcjonariuszy partyjnych w gr lub w

d po szczeblach hierarchii, ale rwnie usuwa tych, ktrzy wystpowali przeciwko niemu, proponujc przeniesienie albo na placwk dyplomatyczn za granic albo na stanowiska w bardziej odlegych rejonach Syberii czy Azji rodkowej. Do roku 1926 dysponowa tego rodzaju uprawnieniami wobec 5500 najwyszych funkcjonariuszy partyjnych, ktrych nominacje byy zastrzeone dla organw centralnych. Stanowili oni grup, do ktrej - i pocztkowo wycznie do niej - odnosio si okrelenie nomenklatura. Najwaniejszymi z nich byli sekretarze partii, zwaszcza na poziomie regionalnym (obkom i kraikom). Byy to bardzo wpywowe osobistoci, posiadajce wasn klientel, aparat, czyli niezbdny system, na ktrym musiao polega centrum w realizacji jego polityki. Poniewa kariery pozostaych z tej grupy, ktrych liczba w 1925 roku wynosia okoo 20 tysicy, byy uzalenione od osb nominowanych przez centrum, Stalin nie mia trudnoci w rozszerzeniu swych wpyww rwnie na szczeble rednie i nisze. Wanie na niszych szczeblach partii dokonywano wyboru delegatw na zjazd i nie moe dziwi fakt, e procent penoetatowych funkcjonariuszy wrd tych delegatw wzrs z 25 na X Zjedzie w 1921 roku do 55 procent na XII Zjedzie w 1923 roku, 65 procent na XIII Zjedzie w 1924 roku i 70 procent na XIV Zjedzie w 1925 roku. Propozycje, ktre wysun Lenin w celu wzmocnienia Komitetu Centralnego i Centralnej Komisji Kontroli, nie tylko nie ograniczyy wadzy sekretarza generalnego i biurokracji, ale przyczyniy si do jej zwikszenia. Stalin by na tyle bystry, i zda sobie spraw, popierajc propozycje Lenina na zjedzie, e dokooptowanie wikszej liczby lokalnych dziaaczy partyjnych, na co tak liczy Lenin, w praktyce oznacza bdzie nominacje dalszych funkcjonariuszy partyjnych. Od tego czasu dla ambitnych najwaniejsze byo awansowanie na zastpc czonka Komitetu Centralnego, co umoliwiao wspprac z najwaniejszymi osobistociami w partii, w tym z czonkami Politbiura. Tym, ktrych awansowano do takiego szczebla, nie pozostawiano wtpliwoci, komu maj za to dzikowa czy te czego si od nich oczekuje, jeeli maj mie nadziej na kolejny awans. Podczas pniejszych etapw walki o wadz weteranw rewolucji, prbujcych utrzyma prawo do kwestionowania i dyskutowania nad polityk partii w Komitecie Centralnym i na zjedzie, zakrzykiwano, a ich przemwienia byy przerywane przez suchaczy w coraz wikszym stopniu zoonych z penoetatowych funkcjonariuszy partyjnych, dobrze poinformowanych o tym, czego oczekuje sekretarz generalny. II Gdyby szeciu pozostaych czonkw Politbiura, czy nawet tylko ich wikszo, zjednoczya si, aby uniemoliwi Stalinowi uzyskanie zbyt potnej pozycji, z duym prawdopodobiestwem mona przypuszcza, e udaoby im si to, przynajmniej w pierwszym roku po mierci Lenina. Oczywist okazj byo posiedzenie Komitetu Centralnego 22 maja 1924 roku na krtko przed rozpoczciem obrad XIII Zjazdu. Krupska, wdowa po

Leninie, domagaa si, aby przedstawiono zjazdowi tekst Testamentu Lenina cznie z postscriptum, wzywajcym do usunicia Stalina ze stanowiska sekretarza generalnego, i utrzymywaa e takie byo wyrane yczenie Lenina. Trudno powiedzie, jaki byby dalszy rozwj wydarze, gdyby do tego doszo. Lenin zmar zaledwie przed czterema miesicami i jego autorytet wci jeszcze by wielki. Wydaje si, e Stalin zda sobie spraw, e wa si losy jego przyszoci. Boris Baanow, ktry by czonkiem Sekretariatu w latach 1923-1925 i uczestniczy w tym posiedzeniu KC, pniej wspomina, e kiedy Testament by odczytywany czonkom Komitetu Centralnego: Stalin, ktry siedzia na kocu niskiego podium, przy ktrym odbywaa si konferencja, patrzy przez okno z ostentacyjnym opanowaniem czowieka przeywajcego wewntrzny niepokj. Wszelkie oznaki wiadczyy, i zdaje sobie spraw, e decyduje si jego los, co byo niezwyke dla Stalina poniewa normalnie wiedzia, jak ukry swoje uczucia. Mia wystarczajce powody, aby ba si o sw przyszo, poniewa w nabonej atmosferze otaczajcej wszystko, co Lenin powiedzia i zrobi, czy mona byo przypuszcza, e Komitet Centralny omieli si rzuci wyzwanie uroczystemu ostrzeeniu Lenina i pozostawi sekretarza generalnego na jego stanowisku?. Stalina ocalia interwencja Zinowiewa i Kamieniewa, ktrzy uwaali, e jedynym czowiekiem, ktry odnisby korzy z ujawnienia pogldw Lenina, by Trocki. Stalin zgodzi si, e Zinowiew powinien wygosi gwny referat na zjedzie; w zamian Zinowiew owiadczy, e, na szczcie, obawy Lenina co do osoby Stalina okazay si nieuzasadnione, a Kamieniew wezwa Komitet do pozostawienia Stalina na stanowisku sekretarza generalnego. Trocki wyrazi sw pogard dla tej szarady grymasami i gestami, ale nic nie powiedzia. Komitet postanowi nastpnie, e tre Testamentu Lenina powinna by przedstawiona poufnie przewodniczcym delegacji podczas sesji przy drzwiach zamknitych, ale nie odczytana na zjedzie. Dalszych dziaa nie podjto i ani listu Lenina ani sprawozdania z przebiegu zamknitych sesji nie wczono do dokumentw zjazdu. Nie tylko Zinowiew i Kamieniew, ale rwnie inni czonkowie Politbiura wpadali po kolei w t sam puapk, traktujc jako powaniejszych rywali w rozgrywce o wadz wszystkich innych, lecz nie Stalina. Dlatego wanie Trocki odmwi poczenia si z Zinowiewem i Kamieniewem. Dopiero wiosn 1926 roku byli gotowi sformowa jednolit opozycj przeciwko Stalinowi, ale przekonali si wwczas, e maj przeciwnikw w osobach Bucharina, Rykowa i Tomskiego, ktrzy uznali ich za wrogw zamiast zadba o to, by nie sta si kolejnymi ofiarami Stalina. Nigdy w cigu szeciu lat, jakie upyny od zawartego w Testamencie apelu Lenina o usunicie Stalina ze stanowiska sekretarza generalnego do chwili jego ostatecznego triumfu, Stalin nie napotka jednolitego frontu sprzeciwu. Stalin mg wykorzysta fakt niedoceniania go przez rywali, poniewa przez dugi czas umiejtnie ukrywa swe ambicje. Baanow tak pisa w swych pamitnikach:

Stalin nie zwierza si ze swych najtajniejszych myli nikomu. Bardzo rzadko dzieli si swymi pogldami i wraeniami z najbliszymi wsppracownikami. W wysokim stopniu opanowa sztuk milczenia i pod tym wzgldem by wyjtkiem w kraju, w ktrym kady mwi o wiele za duo. Baanow opisuje dalej zachowanie si Stalina na posiedzeniach Politbiura i Komitetu Centralnego. Stalin nigdy na nich nie przewodniczy: Pali sw fajk i mwi bardzo mao. Od czasu do czasu zaczyna przemierza sal konferencyjn, nie zwracajc uwagi na fakt, i odbywa si sesja. Czasami zatrzymywa si dokadnie naprzeciwko mwcy, obserwujc wyraz jego twarzy i suchajc jego argumentw, wci mic sw fajk... Mia dobry zwyczaj polegajcy na tym, e nigdy nic nie mwi, zanim wszyscy nie przedstawili w peni swych argumentw. Siedzia, obserwujc przebieg dyskusji. Kiedy wypowiedzieli si wszyscy, mwi: A wic, towarzysze, myl, e rozwizanie tego problemu jest takie a takie - po czym formuowa wnioski, do ktrych przychylaa si wikszo. Umacnia w ten sposb swj wizerunek jako czowieka rodka, nie nalecego ani do lewicy, ani do prawicy. Jako ilustracj tego faktu Baanow przytacza rnice w sposobie traktowania Trockiego podczas obrad Politbiura przez czonkw triumwiratu Przychodzili jako ostatni, po wstpnym spotkaniu, na ktrym ustalali, jak postaw zaj podczas obrad. Zinowiew ignorowa Trockiego, Kamieniew wita go lekkim ukonem i tylko Stalin wychyla si przez st, aby ucisn mu rk i pozdrowi go. W latach bezporednio po mierci Lenina Stalin zajmowa postaw wyczekujc pozostawiajc drugiej stronie wykonanie pierwszego ruchu, a nastpnie wykorzystywa jej bdy. Nawet kiedy rozam midzy nimi sta si oczywisty, dopiero w kocu 1927 roku, po wielu wczeniejszych ostrzeeniach podj dziaania zmierzajce do wykluczenia Trockiego i Zinowiewa z partii. W kocowej fazie, kiedy zniszczy ju opozycj lewicow i zwrci si przeciwko Bucharinowi i prawicy, dokada wszelkich stara, aby o konflikcie nie dowiedzia si nikt spoza najcilejszego grona. Dopiero kiedy po ponad roku nabra pewnoci, e izolowa Bucharina, wystpi przeciwko niemu publicznie. W tym czasie Stalin dowid wprost fenomenalnej wytrwaoci, podobnie jak cierpliwoci i ostronoci. Kolejna opinia o Stalinie z tego okresu pochodzi od Ruth Fischer, czonkini Komunistycznej Partii Niemiec (KPD), ktr wezwano do Moskwy w styczniu 1924 roku na rozmowy midzy niemieckimi i rosyjskimi przywdcami komunistycznymi na temat wnioskw wynikajcych z nieudanej prby rewolucji w Niemczech, podjtej poprzedniej jesieni. Niespodziewanie - Stalin nie by czonkiem Prezydium Kominternu i nie bra udziau w oficjalnych rozmowach - Fischer i Maslow, przywdcy lewicowej frakcji w KPD, zostali zaproszeni przez Stalina na seri prywatnych rozmw. Niemcy byli zaskoczeni zdumiewajcymi zdolnociami, jakie wykaza Stalin w opanowaniu wszystkich szczegw organizacji niemieckiej partii i wystpujcych w niej podziaw. O wiele mniejsze zainteresowanie wykaza sprawami polityki, a Fischer bya zaszokowana naciskiem, jaki kad na problem

zdobycia wadzy wewntrz partii: jego wypowiedzi na temat organizacji i ugrupowa nie byy przypadkowe, ale bezporednio powizane z koncepcj ich najlepszego uksztatowania dla [zdobycia] wadzy Prbowa, jak twierdzi, przezwyciy wanie w partii rosyjskiej, bdce rezultatem kryzysu wok Trockiego, i utworzy ponownie elazn gwardi przywdcw, ktrzy wsppracowaliby bez sw czy te byliby ze sob zwizani przez konieczno cigej samoobrony. Wkrtce wracalimy do Niemiec i chcia przekona si, czy mona na nas dostatecznie polega, aby nas przyj do tego cisego grona. Pewnego razu Stalin poprosi niemieckich goci, aby dyskretnie odwiedzili go w jego mieszkaniu na Kremlu. Byli pod wraeniem skromnych warunkw, w jakich mieszka: zajmowa jednopitrowy, dwupokojowy dom, nalecy do dawnych kwater suby na Kremlu, ndznie umeblowany, mimo e by organizatorem systemu zatrudniajcego [...] dziesitki tysicy etatowych pracownikw, w tym policji pastwowej [...] i mg oferowa stanowiska w partii i w aparacie pastwowym, przydziela wane misje w Rosji i za granic oraz bardzo czsto odpowiedzialne zadania partyjne, czce si z powanymi korzyciami materialnymi - mieszkaniami, samochodami, wiejskimi rezydencjami [... ] specjaln opiek lekarsk, prac dla czonkw rodziny. Prostota stylu ycia Stalina nie bya poz. Interesowaa go istota wadzy, a nie jej zewntrzne atrybuty. Baanow i inni wiadkowie potwierdzaj to: Ten namitny polityk nie ma innych naogw. Nie przepada ani za pienidzmi, ani za przyjemnociami, ani za sportem, ani za kobietami. Kobiety, poza jego on dla niego nie istniej. W 1919 roku, podczas wojny domowej, Stalin oeni si po raz drugi. Jego ona, Nadieda Alliujewa, modsza od niego o dwadziecia dwa lata, bya crk kolejarza, Siergieja Alliujewa, ktry zna Stalina jeszcze z czasw jego pobytu w Tyflisie i uyczy schronienia w swym domu, kiedy powrci w 1917 roku do Piotrogrodu. Nadieda, wychowana w rodzinie cakowicie oddanej sprawie rewolucji, zostaa jedn z sekretarek Lenina. Po lubie nie zrezygnowaa z pracy, okazaa si rwnie dobr gospodyni. Urodzia dwoje dzieci, Wasilija i Swietan. Zarzdzaa wiejsk posiadoci pooon w odlegoci 30 kilometrw od Moskwy, noszc nazw Zubaowo od nazwiska magnata naftowego, do ktrego naleaa przed rewolucj. Stalin unowoczeni i rozbudowa t posiado, a Swietana w swych pamitnikach z nostalgi wspomina szczliwe dni, ktre tam spdzia. Dom by zawsze peen ludzi, poniewa jej ojciec mia zwyczaj zaprasza na kilka dni najbliszych kolegw i ich rodziny, m.in. Ordonikidzw, Bucharinw i Siergieja Kirowa. Inni, w tym Mootowowie, Woroszyowowie i Mikojanowie, towarzyszyli im w letnich podrach na wybrzee Morza Czarnego. Nie byo to ycie, jakie prowadzi proletariat, ale solidna, buruazyjna egzystencja; prywatna, swobodna i domowa, a nie ostentacyjna czy ekstrawagancka, nie tknita adnym skandalem. Piszc na temat Stalina z lat dwudziestych, trudno zdecydowa, do jakiego stopnia winno si go ocenia poprzez pryzmat tych cech charakterystycznych, ktre mia ujawni w kocu lat trzydziestych, bdc u

szczytu wadzy. Wspczeni ju wwczas widzieli w nim grubiaskiego, chytrego, szczwanego i pozbawionego skrupuw polityka, a ci, ktrzy blisko z nim wsppracowali, zdawali sobie spraw z jego gwatownego i podejrzliwego usposobienia, starajc si go nie prowokowa. Ale rewolucyjna polityka jest twarda i to samo mona by powiedzie o wielu innych postaciach historycznych, ktre jednak nie posuny si do zadania wasnemu narodowi cierpie i mierci na wprost niewyobraaln skal. Rzecz jasna oceniane z dzisiejszej perspektywy niektre sprawy wydaj si oczywiste, ale wwczas, jeli nawet potencjalne moliwoci istniay, nie byy jeszcze rozpoznane i sam Stalin nie wykazywa adnych oznak, i przeczuwa to, co miaa przynie przyszo. Moe to by jedynie spekulacj, ale istnieje wiele powodw, aby uwaa j za bardziej wiarygodn hipotez ni przeciwna, goszca tez o potworze w zarodku. wiadczy o tym fakt, i walki frakcyjne, mimo swej zaciekoci, wci byy utrzymywane w pewnych ramach. Do koca 1927 roku prowadzono je otwarcie na plenach Komitetu Centralnego, na zjazdach czy konferencjach partyjnych, na ktrych opozycja moga rzuca wyzwanie kierownictwu, problemy rozstrzygano w drodze gosowania, a przebieg dyskusji by podawany do wiadomoci. Co prawda coraz czciej zakrzykiwano rzecznikw opozycji i coraz czciej przerywano im wypowiedzi, ale zdarza si to rwnie nawet na posiedzeniach parlamentarnych. Opozycja miaa coraz wiksze trudnoci w mobilizowaniu poparcia w szeregach partyjnych, ale nawet wwczas, kiedy w latach 1928-1929 doszo do starcia przy drzwiach zamknitych midzy Stalinem i prawicow opozycj nie mona byo jej zdawi, trzeba byo j pokona. Przywdcw nie aresztowano ani nie zastrzelono; nawet Trocki zosta skazany na banicj, a nie aresztowany czy rozstrzelany, wikszoci pozostaych, jak Zinowiewowi i Kamieniewowi, pozwolono na ponowne wstpienie do partii - a nawet, jak Bucharinowi, na zajcie oficjalnych stanowisk. Nie ulega wtpliwoci, e pewno siebie i autorytet Stalina wzrosy na przestrzeni lat dwudziestych. Stalin z pocztku lat dwudziestych, ktry wedug opisu Baanowa stara si unika wyraania wasnej opinii na posiedzeniach Politbiura, nie by tym samym czowiekiem, ktry zaciekle atakowa opozycj za jej defetyzm i ktry apelem o budow socjalizmu w jednym kraju wzbudzi entuzjazm na Konferencji Partyjnej w 1926 roku, czy te tym, ktry rzuci wyzwanie Trockiemu i zastraszy go na plenum Komitetu Centralnego w padzierniku 1927 roku. W miar jak rosa jego pewno siebie, rosy te jego ambicje. Wraz ze sprawowaniem wadzy wzrasta nie tylko przywizanie do niej, ale rwnie wiadomo, jak dalece mona j jeszcze rozszerzy. Stalin w okresie pierwszego planu picioletniego (1928-1933) mg wyobraa sobie swoj historyczn rol jako co wicej ni rol nastpcy Lenina, co przekraczao jego wyobrani, a take i moliwoci polityczne, w poowie lat dwudziestych. Stalin by przede wszystkim pochonity budow takiego instrumentu w systemie organizacyjnym partii, ktry wymuszaby jedno i dawiby opr wobec tej jednoci ze strony innych ugrupowa w partii. Pierwszym krokiem wiodcym do osignicia tego celu byo przyjcie sloganu

goszcego budow socjalizmu w jednym kraju. Po pokonaniu Trockiego i opozycji lewicowej Stalin mg rozwin ide odejcia od Nowej Polityki Ekonomicznej, przeprowadzenia kolektywizacji rolnictwa oraz modernizacji przemysu nie stopniowo, ale jednym zrywem, w najkrtszym czasie. Wymagao to zastosowania metod z okresu komunizmu wojennego - przymusu wspieranego przez terror, a take usprawiedliwienia tych metod stwierdzeniem, i w miar zbliania si do socjalizmu walka klasowa si zaostrza. Wanie dziki tej pompatycznej koncepcji, jake rnicej si od umiarkowanego, poredniego kursu, przyjtego przez Stalina w poowie lat dwudziestych, wyonia si posta wielkiego przywdcy narodu radzieckiego, architekta drugiej rewolucji, koczcego dzieo, ktre rozpocz Lenin, ale pozostawi nie dokoczone. Ale od roku 1924 do tej chwili miao upyn pi lub sze lat. Kiedy na XIV Zjedzie partii Kamieniew rzuci Stalinowi w twarz oskarenie, i usiuje wprowadzi rzdy jednostki, Stalin odpowiedzia szyderczo: Kierowanie parti inaczej ni kolektywnie jest niemoliwe. Teraz, kiedy nie ma ju z nami Iljicza, marzenia o czym takim s gupie [oklaski]. Gupia jest gadanina na ten temat. Kolektywna praca, kolektywne kierownictwo, jedno w partii, jedno w organach Komitetu Centralnego, z mniejszoci podporzdkowujc si wikszoci -oto czego teraz potrzebujemy. Druga cz odpowiedzi Stalina bya rwnie szczera jak pierwsza. Podczas wszystkich debat z tego okresu stale pojawiaj si dwa standardowe oskarenia. Kada kolejna opozycyjna grupa, kiedy tylko zostaa zmuszona do defensywy i wyczuwaa porak, ponawiaa oskarenia o biurokratyzacj i dawienie demokracji wewntrzpartyjnej. Kontroskarenie polegao na zarzucie frakcyjnoci, czyli najwikszym przestpstwie wedle komunistycznego dekalogu. Kiedy Lenin na X Zjedzie partii (rok 1921) zwoa nieformalne spotkanie w celu zmobilizowania poparcia dla swej rezolucji zakazujcej dziaalnoci frakcyjnej, Stalin wyrazi zaniepokojenie, i sama grupa Lenina mogaby by oskarona o frakcyjno. Lenin zamia si i odpowiedzia: Co sysz z ust zaciekego starego frakcjonalisty?... Musicie wiedzie, e Trocki dugo pracowa, aby zebra zwolennikw jego platformy i prawdopodobnie wanie w tym momencie, kiedy siedzimy tutaj i rozmawiamy, zwoa zebranie swej frakcji. Szlapnikow i Sapronow robi to samo. Dlaczego mamy zamyka oczy na oczywisty fakt, niezalenie od tego, jak nieprzyjemny, e w partii istniej frakcje? To wanie apel tej konferencji uczestnikw platformy dziesiciu stworzy warunki wykluczajce w przyszoci wszelk dziaalno frakcyjn w naszej partii. Stalin wycign z tej lekcji waciwe wnioski. Pomoga mu w tym jedna z najbardziej charakterystycznych cech komunistycznej polityki, wynikajca logicznie z wiary, i marksizm jest jedynym, nie podlegajcym dyskusji i jednoznacznym przewodnikiem zarwno w dziedzinie historycznego rozwoju spoeczestw, jak i waciwej polityki, jak partia powinna prowadzi w przyszoci. Jeeli tak, to rzecz jasna nie byo w partii miejsca na alternatywne pogldy czy alternatywn polityk. Sztuka

polegaa na uzyskaniu przewagi szybciej ni przeciwnik, na ugruntowaniu twierdzenia, i reprezentuje si waciwy pogld, zgodny z doktryn marksistowsk i potpieniu tych, ktrzy wystpowali przeciwko, zarzucajc im grzech frakcyjnoci, podwaania jednoci partii. Dziaalno frakcyjna, podobnie jak zdrada, bya z definicji nieskuteczna. Zarwno Lenin, jak i Stalin zdawali sobie jasno spraw, e kiedy odniesie ona sukces - podobnie jak zdrada, ktra si powiedzie - uprawomocni si i bdzie nazywana inaczej. Zagroenie jednoci partii byo czym dotyczcym wszystkich jej czonkw i dlatego tego rodzaju zarzut mia znacznie wiksz wag ni kontrzarzut dawienia demokracji wewntrzpartyjnej, przemawiajcy tylko do niewielkiej grupy intelektualistw, i to zwykle jedynie wtedy - o czym wiadcz przykady Trockiego, Zinowiewa i Bucharina - kiedy byli pozbawieni stanowisk i znajdowali si w opozycji. Nikt z uczestnikw rozgrywki nie prbowa odwoywa si do szerokich warstw narodu, mas, ktre - jak twierdzili - reprezentuj. Wszyscy zgadzali si co do tego, e niezalenie od stopnia zacitoci sporw musz by one ograniczone do najwyszych krgw partyjnych. Nic nie mogo bardziej sprzyja Stalinowi. Fakt, i tacy ludzie jak Trocki, Zinowiew i Bucharin, walczcy o swe polityczne przetrwanie i ze znacznie wiksz swobod komunikujcy si zarwno w mowie, jak i w pimie, dobrowolnie zaakceptowali takie ograniczenie, wykazuje, jak silne byy wizy narzucone przez bolszewicki dogmat. Nawet przeniesienie sporu do rodowiska szeregowych czonkw partii natychmiast wywoywao oskarenie o dokonywanie rozamu w jej szeregach i na przykad Bucharin z ca wiadomoci wykluczy tak moliwo z wielk dla niego samego strat. Jeszcze potniejsze byo podwiadome odczucie podzielane przez wszystkich, chocia rzadko przyznawane, e partia stanowi oblony garnizon w okupowanym kraju, a take lk, e odwoanie si do mas mogoby ponownie postawi na porzdku dziennym kwesti narzucenia tym masom si porzdku porewolucyjnego i doprowadzi w konsekwencji do zagady partii oraz czonkw kierownictwa. Strach przed zarzutem frakcyjnoci i starania, aby go unikn, wizay si cile z inn cech charakterystyczn komunistycznej sceny politycznej, ktr Stalin musia opanowa, jeeli mia pokona swych rywali ideologicznego wymiaru komunizmu. Jak na parti, ktra wyniosa jedno - zarwno w teorii, jak i w praktyce - do rangi wartoci absolutnej, partia komunistyczna bya wyjtkowo ktliwa i bya taka od czasu, kiedy marksizm po raz pierwszy pojawi si w Rosji w latach dziewidziesitych XIX wieku. Marks, co prawda, pozostawi swym wyznawcom niezmienialne prawa rozwoju spoecznego, jednake nie zapobiego to nie koczcym si sporom co do ich interpretacji i stosowania. Poniewa zasadniczo nie byo miejsca na tego rodzaju rozbienoci, rnice w opiniach stay si bdem, ktry koniecznie naleao wyeliminowa. Prawie wszystkie prace Lenina maj charakter polemiczny; potpienie i zakaz dziaalnoci frakcyjnej nie mogy cakowicie stumi scholastycznej pasji prowadzenia sporw.

Zjawisko to nie osabo po mierci Lenina i walka o wadz midzy jego spadkobiercami prowadzona bya za pomoc serii argumentw dotyczcych problemw, przed jakimi sta reim, oraz oglnej linii, jak winna przyj partia, aby dy do ich rozwizania. Cech charakterystyczn tych debat byo to, e obie strony, prbujc przedstawi swoje stanowiska jako najskuteczniejszy sposb pragmatycznego rozwizania problemw, za jeszcze waniejsze uwaay wykazanie, i by to sposb prawidowy z punktu widzenia ideologii marksistowskiej. Jak wyrazi si w roku 1929 stalinowiec azar Kaganowicz: Zdrada w polityce zawsze zaczyna si od rewizji teorii. Byo to szczeglnym wyzwaniem dla Stalina, ktremu weteran nauki marksistowskiej, Riazanow, dyrektor Instytutu im. Marksa i Engelsa powiedzia niegdy: Daj temu spokj, Koba, nie rb z siebie gupca. Kady wie, e teoria to nie jest wanie twoja dziedzina. O sile Stalina stanowiy jego uzdolnienia pragmatycznego polityka, mistrza intryg, a take cakowite oddanie si jednej jedynie idei, ktre kazao mu wszystkie bezsenne noce powici na rozmylania, jak najlepiej rozgrywa kolejne sytuacje i manipulowa ludmi w procesie budowy olbrzymiej machiny politycznej. Jak mwi Robert Tucker, umoliwio mu to stanie si szefem partii (jej gospodarzem, jak go nazywano pniej), ale nie zapewnio mu uznania go jako nowego przywdcy partii, jej wodza, nastpcy Lenina. Aby uzyska sukcesj po Leninie, w odrnieniu od wygrania walki o wadz, Stalin musia sprawdzi si w roli naczelnego przywdcy, uzyskujc w oczach bolszewikw specjalny autorytet polityczny oznaczao to sprawdzenie si w roli Lenina jako gwnego rzecznika ideologicznego partii i marksistowskiego myliciela. Stalin sprytnie poradzi sobie z tym wyzwaniem. Chocia podobnie jak wszyscy bolszewicy przytacza cytaty z dzie Marksa i Engelsa, to jednak nie roci pretensji, by zosta uczonym - marksist; nie stara si te wnie oryginalnego wkadu do teorii marksistowskiej, do czego okaza si ju zdolny Bucharin. Skoncentrowa si natomiast na opanowaniu pism i przemwie Lenina, co pozwolio mu broni swego zdania podczas dyskusji, ktre czsto przypominay spory teologiczne z cig wymian cytatw z pism. Natychmiast po mierci Lenina, w powodzi artykuw powiconych jego pamici, Stalin wyrni si seri wykadw na temat podstaw leninizmu, ktre wygosi na Uniwersytecie im. Swierdowa, bdcym uczelni dla funkcjonariuszy partyjnych, i ktre nastpnie zebra w ksice pod tym samym tytuem. Stalin wykada czsto niezrcznie, a jzyk jego ksiki by sztywny. Mona jej byo susznie zarzuci skoncentrowanie si na elementach dogmatycznych kosztem bardziej elastycznych i zblionych do ycia elementw rozwaa Lenina. Wada tej ksiki polegaa, jeli zapoyczy wyraenie Trockiego, na pewnej ideologicznej petryfikacji. Jednake bya ona pierwszym penym i systematycznym przedstawieniem idei Lenina, zawartym na mniej ni stu stronach, obficie ilustrowanym cytatami. W tej dziedzinie Stalin wiele zawdzicza (chocia tego nie przyzna) swemu asystentowi F. A. Ksienofontowowi. aden z bardziej wybitnych mylicieli partyjnych nie zniyby si do napisania ksiki tego

rodzaju. Stalin dowid swego sprytu, wybierajc moment jej opublikowania oraz odwoujc si do zacigu leninowskiego, nowego pokolenia mao wyksztaconych dziaaczy partyjnych, dla ktrych wasne prace Lenina byy zbyt trudne i ktrzy skwapliwie wykorzystali to popularyzatorskie dzieo poparte autorytetem nie byle kogo, bo samego sekretarza generalnego. Ksika O podstawach leninizmu okazaa si nie tylko sukcesem czytelniczym, ale wzmocnia wraenie identyfikacji z Leninem, zapocztkowane przez samego Stalina ktry zainaugurowa kult swego poprzednika. Jak mona byo oczekiwa, by to wizerunek Lenina uksztatowany wedug wyobrae jego nastpcy. Obu czyo to, i nie przyznajc si lub nawet nie zdajc sobie z tego sprawy, si napdow historii dostrzegali raczej w partii ni w siach spoecznych czy marksowskich zmianach w sposobie produkcji. To wanie partia miaa stworzy wiadomo klasow proletariatu, ktrej brakowao robotnikom. Partia [pisa Stalin] musi kierowa walk proletariatu [...] musi wzbudza w milionowych masach niezorganizowanych bezpartyjnych robotnikw ducha dyscypliny [...] organizacji i hartu [...] Partia jest najwysz form klasowej organizacji proletariatu. W innym miejscu Stalin okreli leninizm jako uwspczeniony marksizm: Leninizm to marksizm epoki imperializmu i rewolucji proletariackiej [...] leninizm to teoria i taktyka rewolucji proletariackiej w ogle, teoria i taktyka dyktatury proletariatu w szczeglnoci. W stwierdzeniach tych nie byo nic, z czym Lenin nie zgodziby si. Dotyczy to take wnioskw Stalina: Proletariat potrzebuje partii do ustanowienia dyktatury. Potrzebuje jej jeszcze bardziej do utrzymania tej dyktatury. Std wypywa potrzeba elaznej dyscypliny i jednoci woli, a take potpienia frakcji jako destrukcyjnej dla obu tych cech. Uywanie przez Stalina podczas dyskusji cytatw z Lenina w celu wzmocnienia wasnej pozycji nie przeszo nie zauwaone. Nie raz mia on cikie starcia z Trockim, Zinowiewem czy Kamieniewem, ktrzy wykazywali mu, e zupenie wypacza argumenty Lenina lub cytuje je w oderwaniu od kontekstu. Jednake Stalin nie zrezygnowa ze stara majcych na celu uczynienie z Lenina swego patrona ideologicznego. Kiedy chcia znale uzasadnienie dla doktryny budowy socjalizmu w jednym kraju, utrzymywa, e po raz pierwszy sformuowa j Lenin, i obstawa przy tym twierdzeniu, mimo i Trocki i Zinowiew przedstawiali przekonywajce dowody, wiadczce o czym wrcz przeciwnym. Stalin, nie zraony, odwoywa si do zjazdu zoonego z odpowiednio wybranych uczestnikw, aby ich przegosowa; pniej, w miar jak kolejno uciszano jego oponentw, nikt ju nie mg kwestionowa jego twierdzenia, i jest autorytatywnym interpretatorem marksizmu-leninizmu. W jego rkach marksistowsko-leninowska ideologia staa si instrumentem wadzy. Zwycistwo Stalina nad rywalami nie byo ani nieuniknione, ani szczegowo planowane zawczasu. Zdarzay si poraki, odwroty, ciga improwizacja. Bardzo du rol odegrao szczcie oraz bdy popeniane przez oponentw. Musiao upyn ponad siedem lat od chwili jego mianowania na stanowisko sekretarza generalnego w kwietniu 1922 roku,

nim mg by pewien, e wygra. Wadza, jak dysponowa sprawujc kontrol nad Sekretariatem i machin partyjn, bya mu niezbdna; dziki niej mg w coraz wikszym stopniu promowa swych wasnych kandydatw, degradowa lub wyklucza z partii przeciwnikw. Zapewniajc odpowiedni skad komisji i przesdzajc w ten sposb wynik gosowania Stalin mg zwalcza kadego potencjalnego opozycjonist, stawiajc mu zarzut dziaalnoci frakcyjnej, wywoywania rozamu w partii, prowadzenia dziaalnoci kontrrewolucyjnej i zdrady rewolucji - czyli po prostu zdrady. Do tego mg dodawa zarzut herezji, drobnomieszczaskiego odchylenia od kanonu marksizmu-leninizmu, ktry tylko on sam mg okrela oraz - w razie potrzeby - rozszerza. Krtko mwic, zapoyczajc okrelenie z wczeniejszej historii europejskiej, wanie poczenie wadzy duchowej ze wieck uczynio Stalina niepokonanym. Jednake niezwyciono, rozbrojenie i pokonanie opozycji nie wystarczay do zdobycia tego rodzaju wadzy, do jakiej dy Stalin; musia zwyciy zarwno podczas dyskusji, jak i podczas gosowania w gremiach o z gry ustalonym skadzie. Ostatecznie, jak si okae, rwnie to mu si udao, przekona bowiem tych, ktrzy dzielili z nim wadz, e wanie on, a nie nikt inny ma najwiksze szans na rozwizanie problemw, przed ktrymi stoi Rosja, przy zachowaniu istniejcego reimu. III W konfrontacji midzy spadkobiercami Lenina mona wyrni cztery fazy. Pierwsza rozpocza si w roku 1923, kiedy Lenin jeszcze y, ale by niezdolny do dziaania i zakoczya si w roku 1925. Wwczas trojka zoona z Zinowiewa, Kamieniewa i Stalina zjednoczya si przeciwko Trockiemu. W drugiej fazie, w latach 1925-1926, Stalin i Bucharin poczyli swe siy przeciwko Zinowiewowi i Kamieniewowi, w trzeciej za (w latach 1926-1927) Stalin i Bucharin walczyli ze zjednoczon opozycj zoon z Zinowiewa, Kamieniewa i Trockiego. Ostatni akt dramatu rozegra si w latach 1928-1929 i zakoczy porak zjednoczonej opozycji oraz ofensyw Stalina przeciwko Bucharinowi, Rykowowi i Tomskiemu. Do chwili ukoczenia pidziesiciu lat w roku 1929 Stalin przepdzi z Politbiura piciu z szeciu pozostaych czonkw, ktrzy zasiadali tam na pocztku tego okresu. Pozostay z tej szstki Rykow by zaledwie tolerowany. Ta seria manewrw, za pomoc ktrej Stalin uzyska ostateczne zwycistwo nad pozostaymi trzema frakcjami w Politbiurze, jest czsto przytaczana jako klasyczny przykad sztuki prowadzenia rozgrywek o wadz. Nie ma wtpliwoci co do wyjtkowych uzdolnie Stalina jako polityka, ale bdem byoby przypuszcza, e (podobnie jak Hitler) postpowa zgodnie ze starannie przemylanym planem, co czsto sugeruj skrcone opracowania goszce, i najpierw nawiza sojusz z prawic w celu pokonania lewicy, a nastpnie przej program lewicy w celu pokonania prawicy. Podobnie jak Hitler, Stalin konsekwentnie dy do

uzyskania dominujcej pozycji, ale by rwnie elastyczny, jak pozbawiony skrupuw w doborze rodkw wiodcych do tego celu. By gotw cakowicie zmieni swe stanowisko, nawizywa i zrywa taktyczne sojusze i w peni wykorzystywa wszelkie moliwoci, niespodziewanie stwarzane przez bdy rywali. Lenin, czowiek z o wiele wiksz wyobrani ni inni przywdcy sowieccy, zda sobie spraw, e po jego zejciu ze sceny walka o sukcesj rozegra si midzy Trockim i Stalinem. Stalin doszed do tego samego wniosku i podj odpowiednie dziaania; Trocki nie zrobi tego i gwnie dlatego przegra. Dopiero bardzo pno, bo w 1926 roku, w peni doceni Stalina i wykaza w kocu gotowo przyczenia si do innych w celu podjcia prby ograniczenia cigle rosncej wadzy sekretarza generalnego. Wci trudno jest wyjani, dlaczego Trocki tak le oceni sytuacj, w jakim stopniu dotknity by chorob, dlaczego obra tak nieskuteczn taktyk i zawodne metody dziaania (nieuczestniczenie w wydarzeniach o kluczowym znaczeniu), dlaczego musia, ku rozpaczy swych zwolennikw, przegra i nie zdoa zmobilizowa poparcia, ktre wci jeszcze mg uzyska w partii. Ale Stalin mia racj: niezalenie od wszystkich jego wad i bdw Trocki by czowiekiem, ktrego musia obawia si najbardziej; by urodzonym przywdc, chocia mia saboci; ustpowa tylko Leninowi pod wzgldem roli odegranej podczas rewolucji padziernikowej i wojny domowej, by te intelektualist oraz mwc, z ktrym Stalin nie mgby si nigdy rwna. W dorobku Trockiego nic nie wskazuje na to, i byby on mniej autokratyczny ni Stalin czy te mniej bezwzgldny w realizowaniu swych decyzji. W oczach Stalina czynio to z niego tym groniejszego rywala, rywala klasy nieporwnywalnej z adnymi innymi czonkami Politbiura. Niezalenie od tego, jakich Stalin dokonywa posuni, jakich przeciwnikw musia zwalcza, nigdy ani na moment nie traci Trockiego z pola widzenia. Wanie ta ciga koncentracja uwagi, podsycana nienawici, ktrej towarzyszyo znacznie wiksze rozeznanie saboci Trockiego ni rozeznanie przez tego ostatniego saboci Stalina, jak rwnie cierpliwo, wytrwao i zamiowanie do taktyki oraz wyczucie czasu, ktrych to cech Trockiemu brakowao, umoliwiy Stalinowi wygranie pojedynku, w ktrym wszystkie naturalne atuty wydaway si by po stronie przeciwnika. Nawet kiedy Trocki zosta zmuszony do emigracji, a jego nazwisko wymazano z dokumentw, Stalin nie by usatysfakcjonowany do chwili zamordowania Trockiego na jego rozkaz w roku 1940. Ale nawet wwczas nie ustaa kampania oszczerstw, kontynuowana na pen skal. W 1923 roku, kiedy Lenin jeszcze y, chocia by sparaliowany, Trocki dwukrotnie zaatakowa ostro Stalina, ale na tym poprzesta. Na XIII Konferencji Partyjnej, ktra zebraa si na niecay tydzie przed mierci Lenina, w styczniu 1924 roku, wysuchano penego pogrek przemwienia Stalina, po czym udzielono nagany Trockiemu i grupie 46 za frakcyjno. Stalin `udoskonali sw sztuk reyserii: na stu dwudziestu szeciu delegatw z prawem gosu, tylko trzech naleao do opozycji. Trocki otrzyma kolejn reprymend na XIII Zjedzie RKP(b) w maju

1924 roku, ale utrzyma swe miejsce w Politbiurze, a latem tego roku wystpiy oznaki, i trojka moe wkrtce si rozpa. Jednake zamiast doprowadzi do rozwoju tego rozamu, Trocki dugim esejem Nauki Padziernika, opublikowanym w sidm rocznic rewolucji, zainaugurowa to, co stao si znane pod nazw sporu literackiego. Esej pomylany by jako odpowied na stale wysuwane przeciwko niemu zarzuty, i przyczy si do Lenina dopiero latem 1917 roku, a przedtem by bliszy mienszewikom ni bolszewikom. Wymieniajc Zinowiewa i Kamieniewa, ktrych wci uwaa za swych prawdziwych wrogw (a nie Stalina), Trocki wysun kontrzarzut, e to wanie oni nosz pitno mienszewickiej herezji, oni atakowali plany Lenina wywoania powstania w 1917 roku jako awanturnicze i zgadzali si z tez mienszewikw, i najpierw musi by zakoczona buruazyjna rewolucja demokratyczna, a potem nastpi przerwa przed rewolucj proletariack. Doda, e podobna gra na zwok spowodowaa niewykorzystanie przez Komintern (ktrego przewodniczcym by Zinowiew) sytuacji rewolucyjnej w Niemczech i w Bugarii w 1923 roku. Wedug Trockiego ze wszystkich obecnych przywdcw sowieckich tylko on sam dziaa w cakowitej zgodzie w Leninem od pierwszego dnia jego pobytu w Piotrogrodzie. Pniej Zinowiew mia przyzna Trockiemu, e Nauki Padziernika byy tylko pretekstem do zaciekego ataku na niego, jaki pniej nastpi. Gdyby nie to, znaleziono by inny motyw. Jednake wanie ta linia, ktr przyj Trocki, spowodowaa zjednoczenie przeciwko niemu pozostaych czonkw Politbiura -Bucharina, Rykowa, Stalina, a take Zinowiewa i Kamieniewa. Wszyscy oni byli zainteresowani zdyskredytowaniem przedstawionej przez Trockiego wersji wydarze z roku 1917 wanie dlatego, e bya niewygodnie bliska prawdy. Najskuteczniejszym sposobem byo odwrcenie uwagi od 1917 roku przez skoncentrowanie si na wczeniejszym okresie dziaalnoci Trockiego. Po rozamie w 1903 roku w socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji prowadzi on wysoce niezalen polityk i zaangaowa si w seri polemik, z ktrych najostrzejsze byy te z Leninem. Polemiki owe zostay teraz odkurzone i przewertowane w celu znalezienia cytatw, ktre, czsto wyjte z kontekstu, mogy by uyte do wywoania wraenia, i Lenin, ktrego autorytet by obecnie ponad wszelk krytyk odrzuca Trockiego jako czoowego reprezentanta myli politycznej odbiegajcej, a nawet przeciwstawnej jego wasnej. Nikt nie przystpi do tego zadania z wiksz gorliwoci ni Stalin. W przemwieniu wygoszonym 19 listopada 1924 roku pt. Trockizm czy leninizm? nie tylko zacz przedstawia na nowo histori rewolucji z 1917 roku, ale oskary Trockiego o denie do zdyskredytowania Lenina jako jej inspiratora i partii jako siy, ktra jej dokonaa - wszystko w celu zastpienia leninizmu - trockizmem. Zadaniem partii jest pogrzebanie trockizmu jako ideologii - powiedzia Stalin. Wynalezienie trockizmu umoliwio przeciwnikom Trockiego, a przede wszystkim Stalinowi, identyfikowanie z tym pojciem cigle ywej herezji z zaoenia antyleninowskiej i antybolszewickiej, moliwej do

rozszerzenia na kady temat, ktry Trocki mgby podj, czy ktry mona byoby mu przypisa z powodw oportunistycznych. Jak wspomina Trocki, Zinowiew powiedzia czonkom jego frakcji z Leningradu: musicie zrozumie, e to jest walka o wadz. Sztuka polega na zeszyciu ze sob starych rozbienoci z nowymi problemami. Do tego celu wynaleziono trockizm. Innym zarzutem przeciwko Trockiemu byo to, e stworzy teori permanentnej rewolucji. Doktryna ta, po raz pierwszy opracowana w okresie rewolucji z 1905 roku, postulowaa potrzeb staej rewolucji w dwojakim sensie. Po pierwsze, chodzio o nieprzerwan kontynuacj procesu rewolucji od jej etapu antyfeudalnego (demokratycznego) do fazy antykapitalistycznej (socjalistycznej). W drugim znaczeniu szo o przejcie od fazy narodowej do midzynarodowej. Proces ten mia bra pocztek w Rosji, ale nie zatrzymywa si na jej granicach. Dopiero kiedy rewolucja rozszerzy si z Rosji na Europ Zachodni, socjalizm uzyska solidne podstawy take w Rosji. Lenin, chocia bez wtpienia by internacjonalist, odrzuca tezy Trockiego - do roku 1917. Wwczas, nie przyznajc si jednak do tego, przyj teori Trockiego za swoj, realizujc jej pierwsz cz w praktyce i przyjmujc drug cz, midzynarodow, jako niezbdn przesank sukcesu rewolucji w Rosji. Jeli kto miaby jakie wtpliwoci, wystarczy, aby zajrza do autorytatywnego streszczenia pogldw Lenina zawartych w stalinowskich O podstawach leninizmu: Dla ostatecznego zwycistwa socjalizmu [...] wysiki jednego kraju, zwaszcza kraju chopskiego takiego jak Rosja, nie wystarcz; do tego potrzebne s wysiki proletariuszy wielu krajw rozwinitych. Ignorujc historyczny kontekst, w ktrym zostaa sformuowana teoria permanentnej rewolucji, a take fakt, i bya ona w znacznej mierze identyczna z rewolucyjn strategi samego Lenina w roku 1917, Stalin stworzy wraenie, jakoby byy to pogldy Trockiego na temat obecnej sytuacji w Zwizku Radzieckim, i przeksztaci je w doktryn permanentnej beznadziejnoci: Brak wiary w si i moliwoci naszej rewolucji, brak wiary w si i moliwoci rosyjskiego proletariatu - oto co ley u podstaw teorii permanentnej rewolucji. Temu brakowi wiary Stalin przeciwstawia swj wasny pogld o moliwoci zwycistwa socjalizmu w jednym kraju, to znaczy w Rosji. By to w istocie najbardziej oryginalny i najistotniejszy wkad Stalina do dyskusji na temat przyszoci Zwizku Radzieckiego. Jednake dokada wszelkich stara, aby temu zaprzeczy, twierdzc na podstawie krtkiego owiadczenia Lenina z 1915 roku, wygoszonego w cakiem innych okolicznociach, e to wanie Lenin, a nie kto inny, odkry prawd, i zwycistwo socjalizmu w jednym kraju jest moliwe. W istocie Lenin nigdy nie przesta myle o socjalizmie w kategoriach midzynarodowych, ale w rezultacie tego podwjnego sfaszowania sw zarwno Trockiego, jak i Lenina, oraz wypaczenia ich intencji, Stalin by w stanie dokona krzywdzcego porwnania midzy leninizmem, teraz identyfikowanym z wiar w moliwo istnienia socjalizmu w jednym kraju, a trockizmem, przedstawianym jako defetystyczna, na poy mienszewicka,

antyleninowska tendencja, szczeglnie zwizana z awanturnicz teori permanentnej rewolucji. Robert Daniels okreli to jako inauguracj praktyki dowodzenia za pomoc manipulacji tekstowych, nie kwestionujcych susznoci autorytetu, ale rwnoczenie nie zwracajcych uwagi na to, co autorytet rzeczywicie mia na myli. Wwczas jednak Stalin zadowoli si wykazaniem, jak twierdzi, e permanentna rewolucja Trockiego jest zaprzeczeniem leninowskiej teorii rewolucji proletariackiej. Podczas posiedze Komitetu Centralnego w styczniu 1925 roku, na ktrych potpiono Trockiego, teza o socjalizmie w jednym kraju nie zostaa nawet wspomniana. Jednake, niezalenie od wtpliwoci na temat jej pochodzenia, bya to teoria z przyszoci, burzca zaakceptowany pogld o zalenoci socjalizmu w Rosji od rewolucji socjalistycznej w innych krajach i czynica ze zwycistwa rewolucji w Rosji, jak mia pniej chepi si Stalin, pocztek i przesank rewolucji wiatowej. Tego typu twierdzenie przemawiao silnie do rosyjskiego nacjonalizmu, w sposb niekwestionowany stawiao Rosj na czele, a tych, ktrzy w nie wtpili lub wystpowali przeciwko, okrelao jako maodusznych, nie ufajcych narodowi rosyjskiemu i odnoszcych si sceptycznie do jego moliwoci i konsekwencji w doprowadzeniu do koca rozpocztego dziea. Trocki nie zrobi nic, aby uciszy burz, ktr wywoa swymi Naukami Padziernika. Wezwany do stawienia si przed Komitetem Centralnym w styczniu 1925 roku, usprawiedliwi si, e nie jest w stanie tego zrobi ze wzgldu na chorob, i ustpi ze stanowiska komisarza wojny. Zinowiew i Kamieniew zdecydowanie domagali si wykluczenia go z partii, ale Stalin doradza powcigliwo. W przemwieniu wygoszonym na zjedzie partii w kocu tego roku wypowiedzia znamienne sowa, ktre przytaczali niemal wszyscy jego biografowie: Nie zgodzilimy si z Zinowiewem i Kamieniewem dlatego, e wiedzielimy, i polityka odcinania brzemienna jest w wielkie niebezpieczestwa dla partii, e metoda odcinania, metoda puszczania krwi - a oni dali krwi - jest niebezpieczna, zaraliwa: dzisiaj odcili jednego, jutro drugiego, pojutrze trzeciego - c nam zostanie w partii? Cytat ten bardzo dobrze tumaczy, dlaczego opisujc Stalina z lat dwudziestych, trudno postrzega go inaczej ni przez pryzmat pniejszych wydarze. Czy wygaszajc t uwag przeczuwa wiadomie lub niewiadomie czasy, w ktrych bdzie moliwe usuwanie przeciwnikw w taki wanie sposb, czy te to my, znajc pniejsze wydarzenia, dopatrujemy si w tych sowach ironii? Kt to moe wiedzie? Trocki, mimo potpienia go przez Komitet Centralny, pozosta jego czonkiem, a take czonkiem Politbiura, powstrzyma si jednak w 1925 roku od jakichkolwiek dalszych wystpie opozycyjnych, nie tylko nie biorc udziau w sporach, ale ogaszajc we wrzeniu artyku krytykujcy opublikowan w Ameryce ksik Maxa Eastmana, w ktrej dokadnie przytoczone byy dusze fragmenty Testamentu Lenina. Trocki zaprzecza, jakoby taki dokument istnia, i owiadczy, e gadanie o jego ukrywaniu jest zoliwym wymysem. Moe by prawd, jak twierdzi pniej Trocki, e uczyni to pod naciskiem Stalina, podobnie jak Krupska;

istotne jednake byo odczucie tych, ktrzy wci spodziewali si, i stanie on na czele opozycji przeciwko Stalinowi. Poniewa Trocki raz jeszcze wycofa si, przynajmniej na jaki czas, Stalin uzyska swobod dziaania przeciwko dwm pozostaym czonkom trojki. Przeszed do ofensywy, podkopujc pozycj Zinowiewa, ktry cieszy si niezalenoci jako przewodniczcy Kominternu i leningradzkiej organizacji partyjnej. W obu wypadkach posuy si t sam metod: starannie zbada charaktery osb zainteresowanych, starajc si znale kogo, kogo daoby si nakoni do posuszestwa mieszanin grb i przekupstwa. Agentem Stalina w Kominternie by czonek Sekretariatu partii, Ukrainiec Dmitrij Manuilski, ktry pniej sta si znany jako delegat Ukrainy na powojenne konferencje ONZ. Stalin spowodowa, e Politbiuro delegowao Manuilskiego do Kominternu, rzekomo do pomocy Zinowiewowi, ale w istocie po to, aby zbudowa stalinowsk siatk w Komunistycznej Partii Niemiec (KPD), ustpujcej znaczeniem w III Midzynarodwce jedynie partii rosyjskiej. Podczas wyborw w Niemczech w maju 1924 roku KPD uzyskaa 3,7 miliona gosw i zwikszya sw reprezentacj w Reichstagu z 15 do 62 miejsc: adna inna partia komunistyczna nie odniosa porwnywalnego sukcesu wyborczego. Wyjania to, dlaczego misja Kominternu pod przewodnictwem Manuilskiego udaa si do Niemiec, zatrzymujc si w Berlinie i skadajc raporty bezporednio Stalinowi. W1924 roku Stalin zacz interesowa si dziaalnoci Kominternu, biorc po raz pierwszy udzia w V wiatowym Zjedzie Partii Komunistycznych, ktry odby si w Moskwie w czerwcu tego roku. Nie zabra gosu, ale dyskretnie przedstawi si delegatom. Ruth Fischer, obecna na tym zjedzie, opisuje go przechadzajcego si po salonach i korytarzach wok historycznej sali witego Andrzeja na Kremlu. Palc fajk, ubrany w charakterystyczny mundur i w buty wellingtony, rozmawia agodnie i grzecznie z maymi grupkami [delegatw], przedstawiajc siebie jako przywdc rosyjskiego nowego typu. Modsi delegaci byli pod wraeniem tego rewolucjonisty, ktry gardzi rewolucyjn retoryk, praktycznego organizatora, ktrego szybkie decyzje, unowoczenione metody rozwizyway problemy w zmienionym wiecie. Ludzie otaczajcy Zinowiewa byli starzy, zrzdzcy, staromodni. Celem strategicznym Stalina byo poddanie w przyszoci Komunistycznej Partii Niemiec rosyjskiej kontroli w Midzynarodwce Komunistycznej. Przy pomocy Ulbrichta i Piecka (ktrzy pniej stali si zaoycielami powojennej Niemieckiej Republiki Demokratycznej) podzieli KPD i wygrywa rne frakcje przeciwko sobie. Proces ten opisaa szczegowo Ruth Fischer, ktr Stalin wielokrotnie prbowa przecign na swoj stron. Do roku 1927 udao mu si pozbawi KPD jakichkolwiek moliwoci niezalenego dziaania ktre mogoby by sprzeczne z rosyjskimi celami. O konsekwencjach tego faktu dla polityki niemieckiej, w tym take dla stanowiska komunistw wobec Hitlera sigajcego po wadz, wspomniano ju wyej. Jednake sukces Stalina mia rwnie konsekwencje dla walki o

wadz w Rosji. Komintern, zdominowany od samego pocztku przez Rosjan, sta si przedueniem wewntrznych rozgrywek frakcyjnych i polityki partii sowieckiej. adna inna partia komunistyczna nie ucierpiaa wicej i nie odnosia si z wiksz niechci do tego podporzdkowania ni partia niemiecka, a nikt nie domaga si go bardziej energicznie ni Zinowiew. Interwencja Stalina na arenie midzynarodowej pooya kres nie tylko staraniom KPD o zachowanie wasnej niezalenoci (potpionej przez Stalina jako prba stworzenia IV Midzynarodwki), ale rwnie jak na ironi - wadzy Zinowiewa nad aparatem Kominternu. Na pocztku 1926 roku pozycja Zinowiewa jako przewodniczcego Midzynarodwki bya czysto formalna; przed kocem tego roku straci nawet j. Rwnoczenie Stalin podejmowa dziaania, aby pozbawi Zinowiewa kontroli nad inn jego twierdz - leningradzk organizacj partyjn. Zacz naley od tego, e Zinowiew i jego sojusznik Kamieniew byli przewodniczcymi Sowietw i kontrolowali organizacje partyjne w Moskwie i w Leningradzie. Kamieniew pierwszy odczu skutki intryg Stalina. W 1924 roku utraci stanowisko przewodniczcego Rady Komisarzy Ludowych, ktre sprawowa de facto podczas choroby Lenina, a nastpnie kontrol nad moskiewsk organizacj partyjn: jego czowiek, sekretarz moskiewskiego komitetu partii I. A. Zielenski, zosta wysany do Azji rodkowej, a jego miejsce zaj N. A. Uganow, dezerter z obozu Zinowiewa i Kamieniewa. Leningrad okaza si twardszym orzechem do zgryzienia. Po pozbyciu si dwch zwolennikw Zinowiewa Stalin napotka niespodziewany opr, kiedy na kluczowym stanowisku sekretarza leningradzkiej organizacji partyjnej umieci jednego ze swoich ludzi, Komarowa. Zinowiew zmobilizowa siy, ukrci Komarowa i zaprotestowa przeciwko ingerencji Komitetu Centralnego i jego sekretarza generalnego. Stalin doszed do wniosku, e na razie wzgldy polityczne przemawiaj za powstrzymaniem si od forsowania tej sprawy, ale bynajmniej nie zrezygnowa z podjcia ofensywy po staranniejszym przygotowaniu ataku. IV Latem 1925 roku Zinowiew przeszed do kontrataku, wczajc si do dyskusji na temat polityki gospodarczej, ktra rozpocza si w 1924 roku. Chodzio o to, jak rozwiza problem wynikajcy z faktu, e Lenin obj wadz w kraju nie przygotowanym - wedug marksistowskich schematw - do rewolucji socjalistycznej, poniewa nie zosta jeszcze zindustrializowany i zmodernizowany przez kapitalizm. Pocztkowo, w okresie komunizmu wojennego, starano si rozwiza t kwesti przez wykorzystanie wadzy pastwa do odgrnej reorganizacji gospodarki i struktury spoeczestwa zgodnie z zasadami socjalizmu, tzn. do ustanowienia ekonomicznej i politycznej dyktatury proletariatu, zastosowania przymusu wobec chopstwa (obowizkowe rekwizycje) oraz robotnikw (militaryzacja stosunkw pracy w przemyle). Gwnym teoretycznym ordownikiem tego rodzaju lewicowej polityki by Bucharin, ktry opublikowa w 1920 roku prace pt. Ekonomia okresu przejciowego,

a wczeniej wsppracowa z J. A. Prieobraenskim przy autorytatywnym dziele Elementarz komunizmu (1919 rok). Kiedy trzeba byo zrezygnowa z prby budowania socjalizmu metodami komunizmu wojennego, Lenin sign do bardziej ewolucyjnych metod Nowej Polityki Gospodarczej. Bucharin, podobnie jak reszta kierownictwa poszed w jego lady, a po mierci Lenina ordowa za traktowaniem NEP-u nie jako kroku wstecz lub fazy przejciowej, ale jako wzoru postpowania na dugi okres wspistnienia z gospodark chopsk, wolnym handlem artykuami rolnymi i tolerowania maego przemysu prywatnego. Oznaczao to skupienie uwagi na rolnictwie, na 25 milionach gospodarstw chopskich, i zachcanie bardziej przedsibiorczych chopw do dalszego rozwijania gospodarstw. Bogacie si (enrichissez-vous) byo hasem rzuconym przez Guizota i wykorzystanym przez Bucharina: Bogacie si, rozwijajcie wasze gospodarstwa nie bjcie si, e dotkn was restrykcje. Bucharin argumentowa, e droga do wcignicia chopw do budowy socjalizmu nie wiedzie poprzez kolektywizacj, ale - jak apelowa Lenin pod koniec ycia - poprzez rozwj wiejskich spdzielni. Lenin przed mierci mwi o caej epoce historycznej, co najmniej dekadzie lub dwch, jako o minimalnym okresie potrzebnym do przekonania chopw do systemu spdzielczego. Bucharin, biorc pod uwag zacofanie Rosji, sdzi, e moe to potrwa jeszcze duej. Zamys ten mg odnie sukces tylko pod warunkiem stworzenia chopom zacht materialnych, odpowiedniego zaopatrzenia ich w dobra konsumpcyjne i zapewnienia dostatecznie wysokich cen na ich produkcj, tak aby mogli kupowa oferowane im towary. Opozycja lewicowa i ci, ktrzy zawsze niechtnie akceptowali NEP, uwaajc j za co wicej ni taktyczne ustpstwo, widzieli w jej przedueniu drog wiodc do przywrcenia kapitalizmu. Zaatakowali prowadzon przez Bucharina pojednawcz polityk wobec chopw jako odejcie od socjalizmu i zdrad dyktatury proletariatu. Alternatywny program tej grupy dziaaczy sformuowa Prieobraenski, bliski wsppracownik Bucharina z okresu, kiedy obaj byli propagatorami metod komunizmu wojennego, a ktry obecnie krytykowa Bucharina za zmian frontu. Prieobraenski argumentowa, e kluczem do budowy socjalizmu w Rosji jest industrializacja, a z kolei kluczem do industrializacji jest akumulacja kapitau w celu przyspieszenia inwestycji w znacjonalizowanym przemyle kosztem przede wszystkim rolniczego sektora prywatnego. Marks owiadczy, e historyczn misj buruazji jest gromadzenie bogactwa (Akumulujcie, akumulujcie! To jest Mojesz i prorocy), aby stworzy w ten sposb kapita niezbdny do rozpoczcia rewolucji przemysowej. Zdaniem Marksa kapita ten zosta zgromadzony w rezultacie wyzysku kolonii i wywaszcze chopw, poprzez grabienie ich ziemi. Marks nazywa ten proces prymitywn akumulacj kapitalistyczn. Prieobraenski argumentowa, e sowiecka industrializacja wymaga rodzaju prymitywnej akumulacji socjalistycznej, dokonywanej za pomoc tego rodzaju posuni fiskalnych, jak manipulowanie cenami (niskie ceny na towary rolne, wysokie na towary

przemysowe), wysokie podatki, wyznaczanie wielkoci obowizkowych dostaw zboa itp. Dziaania te miay przesun rodki z sektora prywatnego (w istocie od chopw) do inwestycji w przemyle pastwowym. Naczeln zasad byo postawienie na pierwszym miejscu raczej produkcji ni konsumpcji. Bucharin odpowiedzia atakiem na model Prieobraenskiego, traktujc go jako propozycj zastpienia wyzysku chopw przez kapitalistw wyzyskiem przez przemysow klas robotnicz. Oznaczaoby to dyktatur proletariatu w stanie wojny z chopstwem zamiast sojuszu midzy robotnikami i chopami, ktry Lenin uwaa za podstaw systemu sowieckiego. Bucharin argumentowa, e dobrze prosperujce chopstwo nie tylko zagwarantowaoby krajowi dostawy ywnoci, ale rwnie zapewnioby popyt na artykuy przemysowe, a take dostarczyoby funduszw inwestycyjnych uzyskiwanych przez ciganie progresywnego podatku dochodowego i przez dobrowolne oszczdzanie. Kiedy sabe zbiory z 1924 roku wywoay zaniepokojenie, Bucharin owiadczy, e zwikszy produkcj mona poprzez uwolnienie chopw od obaw, e jeli wzbogac si, zostan ukarani. Do jego rad zastosowano si po XIV Konferencji partii w kwietniu 1925 roku. Obniono wwczas podatki rolne i zalegalizowano (w pewnych granicach) korzystanie z pracy najemnej oraz dzierawy ziemi. Zwaszcza Zinowiew apelowa o wiksze ulgi dla chopw, wzywajc parti do zwrcenia si frontem do wsi. By to szczytowy moment Nowej Polityki Gospodarczej. Dlatego te byo zaskoczeniem, kiedy latem 1925 roku Zinowiew i Kamieniew cakowicie zmienili swe stanowisko i zaatakowali wczeniej przez siebie popieran polityk roln jako niebezpieczne ustpstwo na rzecz bogatszych chopw, czyli kuakw. Zinowiew argumentowa teraz, opierajc si szeroko na pracach Lenina, e NEP nigdy nie miaa na celu postpu, ale bya strategicznym odwrotem; w przyszoci naley opiera si gwnie na proletariacie przemysowym i na biednych, a nie bogatych chopach. Dowody sugeruj zdecydowanie, e Zinowiewowi chodzio nie tyle o polityk gospodarcz, ile o znalezienie sposobu na odzyskanie inicjatywy politycznej. W czerwcu 1925 roku Krupska napisaa list potpiajcy okazywanie wzgldw kuakom i obron przez Bucharina tego rodzaju polityki. By to pogld podzielany przez wielu czonkw lewicy partyjnej, a Zinowiew i Kamieniew najwidoczniej zorientowali si, e wanie wok tego problemu mogliby zmontowa opozycj wobec kierownictwa zarzucajc mu odejcie od prawdziwej wiary leninowskiej. Stalin, jak dotychczas, nie odgrywa szczeglnej roli w dyskusji na tematy gospodarcze. Podobnie jak inni czonkowie Politbiura popiera NEP i polityk roln z 1925 roku, ale dystansowa si od nierozwanego sownictwa Bucharina, a zwaszcza od jego sloganu bogacie si(enrichissez-vous). Jeeli sformuowano by slogan uderzy w kuakw - powiedzia w 1925 roku - na kadych stu komunistw poparoby go dziewidziesiciu dziewiciu. Ale wanie dlatego nie mona byo dopuci, aby emocje przymiy ostro sdu. Tego rodzaju slogan, zrealizowany w praktyce, doprowadziby do wojny domowej,

poniewa masy redniej warstwy chopskiej odebrayby uderzenie w kuakw jako wymierzone rwnie w nich. Stalin, wraz z Rykowem, w istocie doprowadzili do znacznego wzrostu inwestycji w przemyle, ktry przyczyni si do utrzymania rwnowagi. Stalin by jednak gotw przyj wyzwanie Zinowiewa i w tym celu nawiza sojusz z Bucharinem. Poniewa Rykow, nastpca Lenina na stanowisku przewodniczcego Rady Komisarzy Ludowych i chop z pochodzenia, oraz Tomski, przywdca zwizkw zawodowych, oglnie rzecz biorc zgadzali si z polityk Bucharina, dawao to Stalinowi wikszo w siedmioosobowym Politbiurze, zwaszcza e Trocki nie wspiera Zinowiewa i Kamieniewa. Kiedy Komitet Centralny zebra si w padzierniku 1925 roku, okazao si, e do opozycji poza Zinowiewem i Kamieniewem naley komisarz finansw, Sokolnikow. Grupa ta krytykowaa polityk wobec chopw i wzywaa do otwartej dyskusji. Nie wyraono jednak na ni zgody i XIV Zjazd partii, ktry mia zebra si na wiosn, zosta ponownie odroczony, co pozwolio Stalinowi umocni kontrol nad aparatem partyjnym. Odpowied Zinowiewa polegaa na odparciu prb penetracji przez Stalina leningradzkiej organizacji partyjnej przez usunicie z niej wszystkich znanych mu zwolennikw kierownictwa centralnego. Usunito ich take z leningradzkiej delegacji na zjazd. Midzy Moskw i Leningradem doszo do ostrej wymiany oskare i obelg (w Leningradzie opozycja posiadaa wasny dziennik Leningradskaja Prawda). Atmosfer napicia podsyciy szeroko rozpowszechniane pogoski, e Stalin by odpowiedzialny za mier Frunzego, nastpcy Trockiego na stanowisku komisarza wojny. Politbiuro polecio mu poddanie si operacji chirurgicznej mimo jego uzasadnionego sprzeciwu - sprawa ta wci pozostaje nie wyjaniona. Nastpc Frunzego by czowiek Stalina, Woroszyow. Na krtko przed rozpoczciem obrad XIV Zjazdu partii w grudniu 1925 roku Stalin zaoferowa kompromis w celu uniknicia otwartego konfliktu. Zinowiew odrzuci go jednak jako rwnoznaczny z kapitulacj. Jednake oferta Stalina (co niewtpliwie byo jej celem) spowodowaa zrzucenie odpowiedzialnoci za ewentualny rozam na Zinowiewa, ktry dajc wygoszenia na zjedzie, po raz pierwszy od 1918 roku, referatu przedstawiajcego stanowisko mniejszoci, natychmiast narazi si na oskarenie o frakcyjno. Opozycja oskaraa kierownictwo o faworyzowanie kuakw kosztem proletariatu, prowadzenie polityki kapitalizmu pastwowego, a nie socjalizmu, odejcie od leninowskiego internacjonalizmu na rzecz stalinowskiej herezji o socjalizmie w jednym kraju, podkopywanie demokracji wewntrzpartyjnej oraz przeksztacenie dyktatury proletariatu w dyktatur nad proletariatem. Stalin i Bucharin z oburzeniem odrzucali te oskarenia. Twierdzili, e atak na tez o budowie socjalizmu w jednym kraju dowodzi braku wiary opozycji w zdolno narodu rosyjskiego do zbudowania spoeczestwa socjalistycznego. Zinowiew i Kamieniew - mwili - rzucaj wyzwanie hasom o jednoci partii i zwalczaniu frakcyjnoci, ktrych bronili przed Trockim na poprzednim zjedzie. Kiedy wikszo popiera Zinowiewa, opowiada si on za elazn dyscyplin i subordynacj. Kiedy nie ma wikszoci, jest im przeciwny -zauway Mikojan.

Punktem kulminacyjnym zjazdu byo wystpienie Kamieniewa, ktry domaga si przyznania mniejszociom prawa do przedstawiania wasnych pogldw: Wrmy do Lenina - wzywa - jestemy przeciwni tworzeniu wodza. Jestemy przeciwko Sekretariatowi, ktry w praktyce poczy zarwno funkcje polityczne, jak i organizacyjne, wynoszc si ponad organ polityczny. Wzywajc Politbiuro, aby podporzdkowao sobie Sekretariat, Kamieniew owiadczy wrd oglnej wrzawy: Doszedem do przekonania e towarzysz Stalin nie moe odgrywa roli czowieka jednoczcego bolszewikw. Zwolennicy Stalina krzyczeli: Stalin! Stalin!, a delegacja leningradzka odpowiadaa im okrzykiem: Partia przede wszystkim! Starajc si przekrzycze haas, Kamieniew powtarza: Jestemy przeciwni teorii rzdw jednostki; jestemy przeciwni tworzeniu wodza. Stalin szybko popar dania kolektywnego kierownictwa: owiadczy, e nic innego nie jest moliwe. Starajc si zepchn opozycj do defensywy, twierdzi, e to wanie ona chce przewodzi partii bez Rykowa, bez Kalinina, bez Tomskiego, bez Mootowa, bez Bucharina. Niemoliwe jest przewodzenie Partii bez towarzyszy, o ktrych wspomniaem. Dlaczego trwa to nieuzasadnione zniesawianie Bucharina? dacie krwi Bucharina? Nie damy wam jego krwi. Po roku 1938, do ktrego on sam rozla krew Bucharina, Rykowa i Tomskiego, wszelkie o nich wzmianki zostay usunite z tego fragmentu pniejszych wyda jego przemwie. W kocowym wystpieniu Stalina zaznaczyy si ju pewne sygnay, zapowiadajce jego tok mylenia w przyszoci. By moe towarzyszom z opozycji nie jest znane to, e dla nas, bolszewikw, formalna demokracja jest niczym, podczas gdy rzeczywiste interesy Partii s wszystkim [...]. Nie moemy rozprasza si przez dyskusj. Jestemy parti rzdzc krajem - nie zapominajcie o tym. Nie zapominajcie, e jakakolwiek wymiana sw na szczycie jest dla nas w tym kraju strat; nasze rozbienoci mog zmniejszy nasze wpywy. Dyskusja nie bya ograniczona, ale jej wynik nigdy nie podlega wtpliwoci. Kiedy zjazd gosowa nad sprawozdaniami wygoszonymi przez Stalina i Mootowa, 559 gosw pado za, a 65 przeciwko. Uchwalona przez zjazd rezolucja zawieraa kilka ustpstw midzy innymi dotyczcych uznania problemu kuakw oraz potrzeby rozbudowy socjalistycznego sektora w gospodarce. Gwne linie polityki pozostay jednak nie zmienione. Trocki, ktry by obecny jako delegat bez prawa udziau w gosowaniu, nie uczestniczy w tych sporach i obserwowa z ponur satysfakcj porak tych, ktrzy byli jego gwnymi krytykami niecay rok temu. Teraz na nich przysza kolej, by zapacili za wyzwanie rzucone Stalinowi, chocia wci jeszcze w stylu lat dwudziestych, a nie trzydziestych. 5 stycznia 1926 roku przyby do Leningradu zesp pod kierownictwem Mootowa, w ktrego skad wchodzili Kirow, Woroszyow i Kalinin. Ignorujc lokaln hierarchi partyjn, udali si bezporednio do organizacji partyjnych w fabrykach, wyjaniajc decyzje XIV Zjazdu i mobilizujc dla nich poparcie wbrew

miejscowemu aparatowi. Taktyka ta umoliwia im opanowanie sytuacji, w tym midzy innymi uzyskanie wikszoci w znanych Putiowskich Zakadach Mechanicznych, do ktrych przywizywano specjalne znaczenie. W leningradzkiej organizacji partyjnej dokonano czystki, a Leningradskaja Prawda zostaa przejta przez przybyszw. Za bezporedni atak na Stalina Kamieniew zapaci utrat piastowanych funkcji rzdowych i zosta zdegradowany z rangi penoprawnego czonka Politbiura do zastpcy czonka. Zinowiew zatrzyma na jaki czas swoje miejsce w Politbiurze, ktre jednak zostao powikszone z siedmiu do dziewiciu czonkw. Nowe i wakujce miejsca zapenili trzej ludzie Stalina - Mootow, Kalinin i Woroszyow. Podobne zmiany wzmocniy pozycj Stalina w Komitecie Centralnym, ktrego skad powikszono do 63 czonkw i 43 zastpcw czonkw. Wrd przedstawicieli modszej generacji, ktra po raz pierwszy pojawia si na licie zastpcw, znalaz si Andriej danow, pierwszy sekretarz partii w wanym okrgu Ninij Nowgorod (pniej Gorki), ktry mia wznie si na szczyty wadzy w kocowym okresie drugiej wojny wiatowej. W tym samym miesicu Stalin w charakterystyczny dla niego sposb rozprawi si z opozycj w sferze teorii. Rozgniewa go Zinowiew, ktry wykorzysta cytat z jego dziea O podstawach leninizmu, aby wykaza, i w 1924 roku wyznawa cakiem odmienny pogld na temat moliwoci budowy socjalizmu w jednym kraju, ni gosi w roku 1925. Stalin przyzna, e zmodyfikowa sw wczeniejsz wypowied, ale tylko w imi jasnoci: [...] sformuowanie to moe da powd do przypuszczenia, i zorganizowanie spoeczestwa socjalistycznego siami jednego kraju jest niemoliwe, co jest oczywicie niesuszne. Aby znw zacytowa Roberta Danielsa, by to doskonay przykad tego typu rozumowania, ktre Stalin mia wkrtce uczyni obowizujcym w skali caego kraju: Nigdy nie przyznawa si do dokonywania zmian w doktrynie; ludzie, ktrzy bd propagowa star interpretacj, bd atakowani za dokonanie nowej, bdnej interpretacji tego, co jakoby poprzednio miao by powiedziane. Zwycistwo Stalina w kocu 1925 roku wydawao si ostateczne, a jednak w latach 1926-1927 odrodzia si opozycja wobec jego przywdztwa, ktra przybraa form gorczkowych i gorzkich konfliktw zarwno w Zwizku Radzieckim, jak i w Kominternie. Po trzech latach sporw Trocki, Zinowiew i Kamieniew w kocu zrozumieli, e czy ich wsplny interes - rzucenie wyzwania Stalinowi, i udao im si stworzy zjednoczon opozycj. Dziaania majce na celu zmobilizowanie poparcia, podejmowane z oczywistych wzgldw potajemnie, rozpoczy si wiosn 1926 roku. Pewnego razu - Stalin i Politbiuro wykorzystali to pniej jako dowd spisku - zorganizowano spotkanie w lasach pod Moskw, na ktrym wystpi zastpca komisarza spraw wojskowych aszewicz. Opozycja przygotowujc si do walki, ktr podja na wsplnym posiedzeniu Komitetu Centralnego i Komisji Kontroli w lipcu 1926 roku, opracowaa Deklaracj Trzynastu, przedstawiajc gwne zarzuty przeciwko kierownictwu partii. Aby unikn nieuchronnego oskarenia o frakcyjno i kontrrewolucj, Trocki wynalaz porwnanie z rewolucj francusk i termidorem,

miesicem w roku 1794, w ktrym obalono Robespierrea i reim jakobiski. W tradycji rewolucyjnej upadek Robespierrea by zawsze przedstawiany jako zwycistwo buruazyjnych si kontrrewolucyjnych nad rzeczywistymi reprezentantami rewolucji i reform spoecznych. Trocki argumentowa, e istnieje realne niebezpieczestwo, i moe doj do tego w Rosji oraz e siy termidora, reprezentowane przez partyjn biurokracj, pokonaj rewolucyjn tradycj reprezentowan przez masy, ktrych rzeczywistym rzecznikiem mienia si by obecnie opozycja. Wedug tej argumentacji wszystkie wady istniejcego reimu miay swe rdo w poszerzajcej si przepaci midzy biurokracj i proletariatem. Represyjne posunicia podejmowane przeciwko uzewntrznianiu rnicy pogldw i dawienie demokracji wewntrzpartyjnej wynikay z rozbienoci midzy kierunkiem polityki gospodarczej a kierunkiem uczu i myli awangardy proletariatu. Mwic to przywdcy opozycji odwoywali si do czonkw partii, zwaszcza tych, ktrzy wstpili do niej przed rokiem 1917, ktrzy pytali - upyno ju dziewi, a wkrtce upynie dziesi lat od rewolucji - co stao si z nadziejami i obietnicami, z ktrymi j zaczynano. NEP odbudowa gospodark prawie do przedrewolucyjnego poziomu, a do roku 1930 znajdzie si ona na poziomie z roku 1913, ale wwczas Rosja bya krytykowana jako kraj ubogi, zacofany i barbarzyski. Czy to jest wszystko, co rewolucja osigna? Kontynuacja obecnej linii politycznej moe szybko doprowadzi do dalszego upadku. Opozycjonici argumentowali, e konieczne jest zrealizowanie wysuwanych przez nich wielokrotnie da: udzielenie priorytetu rozwojowi przemysu, poprawa wci pogarszajcych si warunkw przemysowej klasy robotniczej oraz opanowanie zagroenia dla socjalizmu, stwarzanego przez wzrastajce bogactwo i znaczenie kuakw i chopw rednio zamonych. W dziedzinie midzynarodowej opozycja zrzucaa odpowiedzialno za niepowodzenia Kominternu (np. nieudzielenie poparcia strajkowi generalnemu w Wielkiej Brytanii w maju 1926 roku) na brak rewolucyjnego entuzjazmu, ktry wynika ze skupienia si na budowie socjalizmu w jednym kraju oraz z rezygnacji z powiza midzy budow socjalizmu w Rosji i rozszerzaniem si rewolucji w Europie i Azji. Obie te sprawy byy ze sob nierozcznie zwizane: rzeczywicie bolszewicka polityka w interesie proletariatu w Rosji i rzeczywicie rewolucyjna polityka Kominternu. Za rzdw obecnego kierownictwa zrezygnowano z obu tych celw. Plenum Komitetu Centralnego, na ktrym po raz pierwszy doszo do otwartej konfrontacji, trwao od 14 do 23 lipca 1926 roku. Maa grupka opozycjonistw, pod przewodnictwem Trockiego, Zinowiewa i Kamieniewa, uywaa wszystkich dostpnych argumentw, aby podway kontrol kierownictwa nad wikszoci czonkw KC. Zacita dyskusja dotyczya spraw industrializacji i polityki wobec chopstwa, ale z najostrzejszym zarzutem wobec opozycjonistw wystpili Stalin, Bucharin i Rykw. Oskarenie to zostao powtrzone we wnioskach kocowych i mwio o spisku przeciwko partii. Wszystkie te dezorganizujce posunicia opozycji wiadcz, i jej

czonkowie postanowili ju przej od zgodnej z prawem obrony ich pogldw do stworzenia oglnokrajowej nielegalnej organizacji, pozostajcej w opozycji do partii i w ten sposb przygotowujcej rozam w jej szeregach. Zarzut przygotowywania spisku postawiono nie Trockiemu, ale Zinowiewowi (bez wtpienia liczono na wywoanie w ten sposb midzy nimi rozamu) i ten ostatni zosta wyrzucony z Politbiura. Jego miejsce zaj otysz Jan Rudzutak, wwczas zwolennik Stalina. Rwnoczenie mianowano piciu nowych zastpcw czonkw: Ordonikidzego, Andriejewa, Kirowa, Mikojana i Kaganowicza - samych zaprzysigych aparatczykw. W kocu wrzenia opozycja postanowia odwoa si do szeregowych czonkw partii na spotkaniach podstawowych organizacji w caym kraju. W Moskwie zorganizowano demonstracj w fabryce samolotw, na ktrej jako mwcy wystpili midzy innymi Trocki i Zinowiew. Ten ostatni podj kolejn prb w Zakadach Putiowskich w Leningradzie. By to cios wymierzony w fundament organizacji partii. Zmobilizowano aparat, aby uniemoliwi wystpienia przedstawicielom opozycji poprzez ich zakrzykiwanie i zastraszanie. Wobec wzrastajcego nacisku przywdcy opozycji zdecydowali si na kapitulacj, wyrzekajc si dalszej dziaalnoci frakcyjnej oraz swych lewicowych zwolennikw w Kominternie i w tzw. opozycji robotniczej. Skutek tej nagej wolty by katastrofalny dla wielu ich zwolennikw, ktrzy ju wczeniej byli nkani przez OGPU, a obecnie stracili wszelk wiar w tych, ktrzy opucili ich bez ostrzeenia. Ta kapitulacja bya zreszt daremna, bo zachcia Stalina do jeszcze bardziej zdecydowanych dziaa majcych na celu rozbicie opozycji. W padzierniku prasa wiatowa opublikowaa, dostarczony przez opozycj, peny tekst Testamentu Lenina. W tej sytuacji plenum KC postanowio zerwa rozejm i Stalin przedstawi na posiedzeniu Politbiura 25 padziernika tezy na temat opozycji, ktre zamierza zaprezentowa na specjalnie zwoanej konferencji partyjnej. Posiedzenie odbyo si w napitej atmosferze. Trocki potpi zerwanie nowego rozejmu, zaatakowa Stalina, zarzucajc mu z wol, i ostrzeg wikszo, e idzie kursem mogcym doprowadzi do bratobjczych walk oraz zniszczenia partii. Trocki powiedzia Stalinowi wprost: Pierwszy sekretarz stawia sw kandydatur na stanowisko grabarza Rewolucji! Byo to okrelenie, ktrego Marks uy zarwno w stosunku do Napoleona, jak i Ludwika Napoleona. Stalin, wstajc z miejsca, bezskutecznie prbowa opanowa si, a nastpnie wybieg z sali, zatrzaskujc za sob drzwi. Piatakow, opisujc t scen onie Trockiego, powiedzia: Wiecie, wchaem ju proch, ale nigdy nie widziaem czego takiego. Dlaczego, dlaczego Lew Dawidowicz to powiedzia? Stalin nie wybaczy mu tego do trzeciego i czwartego pokolenia. Nastpnego ranka plenum KC pozbawio Trockiego i Kamieniewa ich miejsc w Politbiurze i usuno Zinowiewa z egzekutywy Kominternu, gdzie zastpi go Bucharin. Kiedy zebraa si konferencja partii, jej obrady trway a dziewi dni (26 padziernika - 3 listopada 1926 roku). Przywdcom

opozycji uniemoliwiono zaprezentowanie ich stanowiska musieli natomiast wysucha Stalina ktry - okrelajc ich jako zwizek wykastrowanych si - przedstawi swoj wersj stawki, o ktr toczy si gra: Czy zwycistwo socjalizmu jest w naszym kraju moliwe, biorc pod uwag, e, jak dotychczas, jest to jedyny kraj dyktatury proletariatu [...] oraz e tempo rewolucji wiatowej osabo? Podczas pniejszej dyskusji garstka przedstawicieli opozycji miaa wielkie trudnoci z zabieraniem gosu wobec gonych szyderstw i cigego przerywania ich wypowiedzi. A jednak im bardziej kierownictwo wykorzystywao sw wadz do zdawienia opozycji, tym bardziej wykazywao, jak dalece czuje si zagroone przez krytyk z pozycji komunistycznych pochodzc z samej partii. Tumaczy to furi, z jak atakowa opozycjonistw nie tylko Stalin, ale rwnie ludzie umiarkowani, tacy jak Bucharin czy Rykow. Bucharin, ktry wczeniej wielokrotnie przeciwstawia si prbom wykluczenia Trockiego z partii, teraz zada nie tylko, aby opozycja przerwaa sw dziaalno, ale rwnie, aby publicznie przyznaa si do tego, e nie miaa racji. Stacie przed Parti z opuszczonymi gowami i powiedzcie: Przebaczcie nam, poniewa zgrzeszylimy przeciwko duchowi, przeciwko literze i przeciwko istocie leninizmu. Powiedzcie, powiedzcie to uczciwie: Trocki nie mia racji... Dlaczego nie macie odwagi, aby przyj i powiedzie, e to bya pomyka? Nawet na Stalinie wywaro to wraenie, bowiem wykrzykn: Dobra robota, Bucharin, dobra robota. On nie mwi, on tnie noem. Wszyscy z obecnych wiedzieli, e przywdcy opozycji nie mog odnie zwycistwa w gosowaniu, ale im bardziej oczywiste stawao si to, e spotkanie zwoano wanie w tym celu, tym bardziej wskazywao to na brak przekonania przywdcw do wasnych argumentw i tym wiksze byo niebezpieczestwo, e opozycja odniesie moralne zwycistwo. Stalin zrobi wszystko, co w jego mocy, aby uprawomocni swe argumenty, powoujc si na autorytet Lenina, ale wda si w niefortunn dla niego bitw na cytaty. Kiedy Trocki przytoczy jednoznaczne owiadczenie Lenina, e cakowite zwycistwo rewolucji socjalistycznej w jednym kraju jest nie do pomylenia, Stalin mg tylko podj nieprzekonywajc prb wprowadzenia rozrnienia midzy zwycistwem i cakowitym zwycistwem socjalizmu. Jednake wydaje si nie ulega wtpliwoci, e w przemwieniu kocowym Stalin odnis adwokackie zwycistwo i zepchn opozycj do defensywy. Tym, co przemawiao do modej generacji wstpujcej do partii i licznie reprezentowanej na konferencji, bya niezachwiana wiara Stalina w Rosj i w przyszo. Po ktni z Zinowiewem na temat znaczenia pewnego cytatu z Engelsa Stalin doda, ku gonemu aplauzowi, e gdyby Engels y teraz, powiedziaby: Do diaba ze starymi formuami, niech yje zwyciska rewolucja w ZSRR! Stalin niestrudzenie atakowa opozycj za brak wiary w wewntrzne siy naszej rewolucji, za defetyzm, dyskredytowanie wszystkich osigni Rosji, utrzymywanie, e przyszo rewolucji zdecyduje si za granic.

Jednoczenie zarysowa perspektyw tego, co mona by osign na olbrzymich przestrzeniach Rosji niezalenie od wydarze w innych krajach. W 1917 roku, w bardzo niekorzystnej sytuacji, komunici zaskoczyli wiat, dokonujc cudu politycznego; dlaczego nie mieliby teraz, rwnie wbrew wszelkiemu prawdopodobiestwu, ponownie zaskoczy wiat, dokonujc cudu gospodarczego? Kiedy w grudniu 1927 roku zebraa si egzekutywa Kominternu, Stalin zaprezentowa si przekonywajco i uzyska cakowite wykluczenie opozycji z tej organizacji. Bucharin ju wczeniej odwiedzi Berlin, gdzie doprowadzi do wykluczenia piciu czoowych czonkw lewego skrzyda z KPD; nowym przywdc partii francuskiej zosta Maurice Thorez, przysigy stalinista. Komunistyczna Midzynarodwka zostaa dostosowana do nowego ukadu si na rosyjskiej scenie politycznej. A jednak powana poraka, poniesiona przez Politbiuro w Chinach, zmobilizowaa opozycj do wznowienia kampanii krytyki. Od roku 1923, na mocy porozumienia midzy rzdem ZSRR i Kuomintangiem (Parti Narodow Sun Yatsena), komunici chiscy byli zobowizani do wsppracy z Kuomintangiem. Wrd zarzutw Trockiego i Zinowiewa znalaz si i taki, e polityka zjednoczonego frontu i uzalenienie od niekomunistycznych sojusznikw, wymuszone na Kominternie przez Stalina i Bucharina, doprowadziy do zmarnowania szans na rewolucj. W maju 1926 roku nadzieje zwizane z Angielsko-Rosyjskim Komitetem Jednoci Zwizkowej zostay zniweczone przez fiasko strajku generalnego w Wielkiej Brytanii. Opozycja ostrzegaa, e do podobnego rozczarowania moe doj w Chinach, gdzie miejscowi komunici wyranie dostrzegali, i kierownictwo rosyjskie jest bardziej zainteresowane uzyskaniem wpywu na nastpc Sun Yatsena, Jiang Jieshi (Czang Kaj-szeka), i na Kuomintang jako na przyszy rzd Chin ni walk rewolucyjn. W kwietniu 1927 roku Jiang Jieshi zaatakowa swych komunistycznych sojusznikw w Szanghaju i dokona masakry duej ich liczby. Opozycyjna Deklaracja 84, przedstawiona na posiedzeniu Politbiura 25 maja, nie tylko krytykowaa oportunistyczn polityk midzynarodow, ale wizaa seri niepowodze, do jakich polityka ta doprowadzia, z bdami popenionymi przez Politbiuro w polityce wewntrznej, a zwaszcza przyjciem nieprawdziwej, drobnomieszczaskiej teorii socjalizmu w jednym kraju, ktra nie ma nic wsplnego z marksizmem czy leninizmem. Woania o jedno partii byy podnoszone tylko w celu zdawienia prawdziwej krytyki proletariackiej: niesuszna linia jest mechanicznie narzucana z gry. Rewizja dokonana przez policj londysk w radzieckich przedstawicielstwach handlowych i pniejsze zerwanie stosunkw dyplomatycznych przez rzd brytyjski (maj 1927) zrodziy zarwno wrd opozycji, jak i wadz partyjnych przekonanie, i wojna z Wielk Brytani jest bliska. Opozycja wezwaa do rezygnacji z polityki zjednoczonego frontu i zmiany obecnego nieudolnego i represyjnego kierownictwa sowieckiego; wadze natomiast wezway do jednoci partii w obliczu zjednoczonego frontu od Chamberlaina do Trockiego oraz groby wojny, atakujc odszczepiecw i defetystw. Kiedy zwolennika Trockiego,

Smig, przeniesiono na Daleki Wschd, odbya si na dworcu kolejowym demonstracja, podczas ktrej Trocki wygosi przemwienie. OGPU domagaa si prawa aresztowania przywdcw opozycji, a Stalin da wykluczenia ich z partii. Poniewa Politbiuro wci si wahao, Stalin zwrci si do wsplnego plenum Komitetu Centralnego i Komisji Kontroli. Na tym wanie forum Trocki owiadczy, e tylko opozycja jest w stanie przeprowadzi kraj przez trudny okres i dokona porwnania z Francj z czasu pierwszej wojny wiatowej, kiedy Clemenceau w obliczu katastrofy kontynuowa dziaalno opozycyjn tak dugo, jak dugo nie mg obj wadzy. Przemwienie to wywoao kolejn ogln wrzaw. Powstay grupy ochotnikw, ktre miay paraliowa prby organizowania wiecw przez opozycj. Podjto te staranne przygotowania do XV Zjazdu partii, wielokrotnie ju odraczanego, na ktrym Stalin zamierza na dobre uciszy swych krytykw. W okresie poprzedzajcym dziesit rocznic rewolucji padziernikowej (7 listopada) sowiecka scena polityczna bya zdominowana przez konfrontacj midzy Stalinem i Trockim. We wrzeniu opozycja przedstawia swoje trzecie i najdusze owiadczenie na temat polityki, a kiedy Politbiuro odmwio zezwolenia na jego opublikowanie, obesza ten zakaz i wykorzystaa nielegaln drukarni, gdzie jednak OGPU dokonaa rewizji. W ostatnim, jak si okazao pniej, przemwieniu wygoszonym w charakterze przywdcy sowieckiej partii komunistycznej Trocki gwatownie zaatakowa czonkw Politbiura za zdrad rewolucji i wymusi otwart dyskusj na kolejnym wsplnym plenum (21 wrzenia - 3 padziernika) na temat Testamentu Lenina i zawartej tam krytyki Stalina Grubiastwo i nielojalno, o ktrych pisa Lenin [powiedzia Trocki] nie s ju tylko cechami osobistymi. Stay si podstawowymi cechami naszego obecnego kierownictwa, z jego wiar we wszechmoc metod przemocy - nawet w dziaaniach wobec wasnej Partii. Stalin przeciwstawi si temu wyzwaniu frontalnym atakiem. Zacz od przypomnienia, i Trocki dwa lata temu zaprzecza, jakoby taki dokument w ogle istnia (co zrobi zreszt pod naciskiem Stalina), a nastpnie przyzna, e oczywicie taki dokument istnieje i e jest prawd, i Lenin sugerowa w nim usunicie go ze stanowiska sekretarza generalnego za jego brutalno. Sam przeczyta odpowiedni fragment, mwic: Tak, jestem brutalny, towarzysze, wobec tych, ktrzy brutalnie i wiaroomnie niszcz i rozbijaj parti. Tego nie ukrywaem i nie ukrywam. Testament Lenina krytykowa rwnie Trockiego, Kamieniewa i Zinowiewa, ktrzy - zdaniem Lenina - nie zasugiwali na zaufanie polityczne. Rzecz charakterystyczna - kontynuowa Stalin - e ani jednego sowa ani jednej aluzji nie ma w Testamencie na temat bdw Stalina. Mowa tam tylko o brutalnoci Stalina. Ale brutalno nie moe by wad politycznej linii lub pozycji Stalina. Czy jest prawd, e dokonuje si aresztowa licznych bolszewikw o odmiennych pogldach? Tak jest - powiedzia Stalin - aresztujemy ich i bdziemy aresztowa, jeeli nie zaprzestan knowa przeciw partii i Wadzy Radzieckiej.

W dniu rocznicy objcia wadzy przez bolszewikw opozycja zorganizowaa demonstracje uliczne w Moskwie i Leningradzie, zostay one jednak rozpdzone przez policj, a zorganizowane grupy podary niesione transparenty. Tydzie pniej Trocki i Zinowiew zostali w kocu wyrzuceni z partii, a na XV Zjedzie w grudniu 1927 roku ten sam los spotka 75 czonkw ich frakcji oraz 18 zwolennikw centralizmu demokratycznego. Zinowiew i Kamieniew zwrcili si z prob o ponowne przyjcie, zadano od nich jednak wyrzeczenia si ich pogldw jako antyleninowskich - po czym ich wnioski odrzucono. Owiadczono im, e mog zwrci si z ponown prob za sze miesicy, co uczynili. Sam zjazd zosta przeksztacony w demonstracj lojalnoci wobec kierownictwa. Stalin, ktry nigdy nie wydawa si by bardziej pewny siebie, pogardliwie wyraa si o drobnomieszczaskich praktykach intelektualistw, oderwanych od ycia, od rewolucji, od partii i od robotnikw. Trzydziestoczteroletni wwczas Chruszczow, obecny na zjedzie jako czonek delegacji ukraiskiej, reagowa entuzjastycznie na te wypowiedzi. Uczestnikw zjazdu poinformowano z gry, czego si od nich oczekuje. Kiedy Rykow przedstawi Stalina z elazn miot tak aby mg wymie naszych wrogw, wybuchy burzliwe owacje. Wwczas [pisa Chruszczow w swych pamitnikach] nie mielimy wtpliwoci, e Stalin i jego zwolennicy maj racj [...] Zdawalimy sobie spraw, e bezlitosna walka z opozycj jest nieuchronna. Usprawiedliwialimy to, co si dziao, posugujc si terminologi drwala: kiedy drwa rbi wiry lec. Poza tym nie byo przypadkiem, e Stalin by przywdc [...] Przeby dug drog w krtkim czasie i pocign za sob nasz parti i nasz nard. Na pierwszym plenum KC po XV Zjedzie Stalin zaoferowa sw rezygnacj ze stanowiska sekretarza generalnego. Przemawiajc na wsplnym posiedzeniu, powiedzia: Sdz, e jeszcze niedawno istniay warunki, ktre zmuszay parti do utrzymywania mnie na tym stanowisku jako czowieka mniej lub bardziej surowego, bdcego swoistym antidotum wobec opozycji [...] Obecnie jednak warunki te przestay istnie [...] Teraz opozycja jest nie tylko rozgromiona, lecz nawet wykluczona z partii. Tymczasem mamy zalecenie Lenina ktre, moim zdaniem, naley wcieli w ycie. Dlatego prosz plenum o zwolnienie mnie ze stanowiska sekretarza generalnego. Zapewniam was, towarzysze, e partia na tym tylko zyska. Stalin nalega, aby jego propozycj przedstawiono Plenum. Dobrze wiedzia, e jego rezygnacja zostanie odrzucona. Podczas gosowania odrzucono j jednomylnie, z jednym gosem wstrzymujcym si. Jednym posuniciem Stalin zakopa Testament Lenina i uzyska wotum zaufania od przytaczajcej wikszoci, usprawiedliwiajce wszelkie posunicia, ktre mgby obecnie wykona. Z partii wydalono pniej dalszych 1500 jej szeregowych czonkw. Trocki odmwi wyrzeczenia si swych pogldw i w styczniu 1928 roku zosta wycignity ze swego mieszkania na Kremlu przez agentw OGPU, wsadzony do pocigu na jednej z podmiejskich stacji w celu uniknicia

jakichkolwiek demonstracji i zesany do Ama-Aty, najdalszego zaktka sowieckiej Azji rodkowej. Nigdy ju nie powrci. V Wyrzucenie Trockiego i Zinowiewa oznaczao koniec otwartej, legalnej opozycji w partii. Podczas ostatniego etapu umacniania wadzy przez Stalina sowo opozycja nie byo ju uywane: Bucharin i jego wsppracownicy zostali uznani winnymi nie opozycji - do tego ju nie mona si byo przyznawa - ale odchylenia. Zgodnie z t zmian przez ponad rok nie ukazaa si adna publiczna wzmianka o starciu midzy Stalinem a Bucharinem, Rykowem i Tomskim. Obie strony zaprzeczay pogoskom o rozamie w Politbiurze. Opozycja musiaa by teraz potajemna, a nie otwarta, a Stalin najpierw rozprawia si ze swymi przeciwnikami prywatnie i dopiero pniej atakowa ich publicznie. Do czasu zgniecenia zjednoczonej opozycji Stalin pilnowa, aby utrzyma grup umiarkowanych w Politbiurze - Bucharina, Rykowa i Tomskiego - po swojej stronie; Bucharin atakowa Trockiego rwnie ostro jak sam Stalin. Zerwanie, do ktrego teraz doszo, nie zostao spowodowane przez Bucharina czy jego wsppracownikw. Jego przyczyn bya zmiana polityki Stalina. Starania Bucharina i jego towarzyszy, zmierzajce do przeciwstawienia si tej zmianie, okrelono jako odchylenie i wezwano ich do wyrzeczenia si pogldw, ktre dotychczas wyznawali wsplnie ze Stalinem, oraz do zaakceptowania nowej ortodoksji. Kocowa konfrontacja Stalina z Trockim, miao, z jak Stalin wykorzysta odwoanie si opozycji do Testamentu Lenina i obrci go przeciwko niej, wykazyway, jak wiele zyska pewnoci siebie. Publiczna poraka Trockiego i Zinowiewa oraz usunicie ich ze sceny day mu szersze pole manewru. Wobec braku innych dziaaczy bdcych w stanie zagrozi jego pozycji mg przej inicjatyw i rozpatrywa kwestie polityczne bez ogranicze narzucanych przez taktyk walki o wadz. Jeli przeanalizuje si wczeniejsze wystpienia Bucharina i Stalina na temat polityki gospodarczej, mona dostrzec wtedy ju istniejce rnice w rozoeniu akcentw, ale nie przywizywano wwczas do nich wikszego znaczenia. Mimo rekordowych zbiorw latem 1927 roku niepokojco spady dostawy zboa, gdy chopi przetrzymywali znaczn cz plonw w odpowiedzi na niskie ceny zboa. Stalin mia interweniowa, aby ceny te utrzyma na takim wanie poziomie. Opozycja Trockiego i Zinowiewa proponowaa zabra chopom niezbdne iloci zboa si, ale Komitet Centralny odrzuci w sierpniu te propozycj jako absurdaln i demagogiczn. Podobnie nie byo adnych oznak rozbienoci stanowisk w rezolucjach uchwalonych podczas posiedze KC w padzierniku i zatwierdzonych przez XV Zjazd. Ostrone w tonie, dyy one do stworzenia rwnowagi midzy przemysem i rolnictwem. Konieczne jest postpowanie wedug zasady optymalnego poczenia obu czynnikw - teza ta powtarzaa si wielokrotnie podczas przemwienia Rykowa na temat planu

gospodarczego. Mootow natomiast, przedstawiajc projekt rezolucji o rolnictwie, mwi z przekonaniem o zwycistwie socjalistycznych elementw i rednio zamonych chopw nad kuakami, popar kolektywizacj pod warunkiem jej stopniowego i dobrowolnego wprowadzania oraz wskaza na spdzielnie jako na drog prowadzc do socjalizmu. Sam Stalin powiedzia na zjedzie: Nie maj racji ci towarzysze, ktrzy sdz, e mona i trzeba skoczy z kuakiem w trybie administracyjnym, przy pomocy OGPU [...] atwo to mona zrobi, ale rodek ten jest nieskuteczny. Z kuakiem trzeba sobie radzi za pomoc rodkw ekonomicznych i zgodnie z praworzdnoci radzieck [...] Nie wyklucza to oczywicie korzystania z pewnych rodkw administracyjnych w walce z kuakiem. rodki administracyjne jednak nie powinny zastpowa rodkw o charakterze ekonomicznym. Dopiero w ostatniej chwili, bez dyskusji, kiedy przeprowadzano gosowanie nad rezolucj o polityce rolnej, pospiesznie dodano poprawk stwierdzajc: W obecnym okresie zadanie przeksztacenia i poczenia maych gospodarstw indywidualnych z duymi gospodarstwami kochozowymi musi by uznane jako podstawowe zadanie partii na wsi. Nie powiedziano nic o skali tych przeksztace czy o czasie niezbdnym do ich dokonania. Dopiero kiedy delegaci powrcili do domu, Stalin przekona Komitet Centralny (za zgod Bucharina, Rykowa i Tomskiego), aby wyda niejedn, ale trzy dyrektywy polecajce zastosowanie nadzwyczajnych posuni w celu zapewnienia przymusowych rekwizycji zboa, ktre to dyrektywy zjazd (i Stalin) wanie dopiero co odrzuci. Ostatnia z nich zawieraa pogrki wobec lokalnych przywdcw partyjnych, jeli nie doprowadz do przeomu w dostawach zboa w najkrtszym moliwie czasie. Energia, z jak Stalin forsowa swe polecenia, zapocztkowaa proces, ktry zacz y swym wasnym yciem. Zmobilizowano tysice czonkw partii, ktrzy mieli udzieli pomocy wiejskim organizacjom partyjnym. Stalin, w towarzystwie Mootowa, dokona bezprecedensowego posunicia w postaci osobistego odwiedzenia zachodniej Syberii (stycze 1928 roku) i wwczas to, jedyny raz w swym yciu, spdzi trzy tygodnie objedajc duy rejon rolniczy. Beszta lokalnych urzdnikw, oskarajc ich o to, e pragnc zapewni sobie spokojne ycie, powstrzymuj si od uycia siy w celu pokonania kuakw i uzyskania zboa, ktrym - jak twierdzi przepenione s ich stodoy. Aby nakoni uboszych chopw do skadania donosw na bogatszych ssiadw, obiecano im, e czwarta cz skonfiskowanego zboa zostanie im sprzedana po niskich cenach. Ci, ktrzy stawiali opr, powinni by pocignici do odpowiedzialnoci jako spekulanci zgodnie z artykuem 107 kodeksu karnego. Kiedy wyraono wtpliwo, i byyby to posunicia o charakterze nadzwyczajnym, do ktrych sdy nie s przygotowane, Stalin odpar: Niech bd to posunicia nadzwyczajne. I co z tego? Sdziw i prokuratorw, ktrzy byliby nie przygotowani, naleao zwolni. Rzd radziecki nie zamierza przyglda si i pozwoli kuakom na trzymanie kraju w szachu: Tak dugo, jak bd

istnie kuacy, dostawy zboa bd sabotowane. Posunicia nadzwyczajne okazay si skuteczne: braki w dostawach zboa zostay zlikwidowane. Jednake przymusowe rewizje i rekwizycje, nawet jeli miay na celu zaegnanie grocego kryzysu, pocigny daleko idce konsekwencje. Dla kuakw i rednio zamonych chopw wydaway si one powrotem do okresu komunizmu wojennego i spowodoway reakcj acuchow. W odpowiedzi chopi zaczli zmniejsza zasiewy, a wielu sprzedao swe gospodarstwa. Wydarzenia pierwszych miesicy 1928 roku oznaczay rozpoczcie jednego z najtragiczniejszych rozdziaw w historii Rosji - kolektywizacji sowieckiego rolnictwa, ktrego katastrofalne skutki odczuwane byy jeszcze w latach dziewidziesitych. W momencie rozpoczynania si tego procesu wane jest jasne wskazanie sposobu, w jaki Stalin wykorzystywa niejasno okrelenia kuak (po rosyjsku oznacza to pi), ktrego nigdy nie uywa, kiedy mwi o kolektywizacji. W broszurze opublikowanej w 1926 roku A. P. Smirnow, komisarz do spraw rolnictwa Rosyjskiej Republiki Radzieckiej, wyrni dwie kategorie lepiej sytuowanych chopw. Pierwszym by kuak, niszczyciel wsplnoty [...] wyzyskiwacz, ktry najmowa do pracy robotnikw, handlowa i poycza pienidze. Byo to tradycyjne znaczenie tego sowa, ale Smirnow stwierdza dalej, e ten typ chopa prawie zanik na wsi od czasu rewolucji i podziau ziemi. Drugim rodzajem by silny i zdolny rolnik, ktry mg wynajmowa kilku robotnikw w celu zwikszenia produkcji, ale nie by lichwiarzem czy kapitalist i nie naley go myli z kuakiem z okresu przedrewolucyjnego. Bucharin wprowadzi to samo rozrnienie midzy dobrze sytuowanym karczmarzem, wiejskim lichwiarzem i kuakiem oraz dobrym rolnikiem. Jednake Stalin ignorowa to rozrnienie, utrzymujc, e NEP spowodowa powstanie nowej klasy kuakw, obrastajcej tuszczem i rozmylnie prowadzcej antyradzieck polityk poprzez przetrzymywanie duych iloci zboa. Zgodnie z t lini waciwa polityka partii powinna polega na wspieraniu biednego chopstwa i wywaszczaniu wyzyskiwaczy. Liczby opublikowane pniej przez sowieckich ekonomistw wykazuj, e pomimo pewnego wzrostu w okresie NEP-u, w 1927 roku nie byo wicej ni milion kuakw w caym kraju, czyli 3,9 procent w porwnaniu z 15 procentami oglnej liczby chopw przed rewolucj z 1917 roku. Najczciej uywanym kryterium stosowanym przy okrelaniu kuaka by fakt posiadania 25-40 akrw obsianej ziemi. Oboeni wyniszczajcymi podatkami ci bardziej energiczni i bardziej zasobni rolnicy w niczym nie przypominali przedwojennego kuaka, ktry by czowiekiem bogatym i stojcym o wiele wyej w hierarchii spoecznej od przecitnego chopa. Przedwojenni kuacy, jeli nie zostali fizycznie wyeliminowani (podczas wojny domowej), zostali zredukowani do symbolicznej pozostaoci. Stalin, prbujc wznieci - do czego otwarcie si przyznawa - nienawi klasow na wsi, zignorowa inn wan zmian: wzrost liczby rednio zamonych chopw. Tych tzw. redniakw, uprawiajcych od 5-25 akrw ziemi, byo przed rewolucj tylko 20 procent, ale w 1927 roku stanowili ju

62,7 procent ogu chopw. Kiedy Stalin odrzuci rozrnienie midzy kuakami i o wiele liczniejszymi rednio zamonymi chopami, znaczna cz wiadomie podjtych przeladowa, majcych na celu likwidacj kuakw, spada na redniakw. Zniechcono w ten sposb bardziej energiczne i zdolne warstwy ludnoci wiejskiej, od ktrych wsppracy uzaleniony by sukces wszelkich prb reorganizacji rosyjskiego rolnictwa. Stalin zdawa sobie spraw z opozycji w Politbiurze wobec jakichkolwiek sugestii odrodzenia komunizmu wojennego i zniesienia NEP-u. Po powrocie z Syberii w kwietniu 1928 roku uzna za konieczne owiadczy, i tego typu domysy s kontrrewolucyjn plotk. NEP jest podstaw naszej polityki gospodarczej i pozostanie ni przez dugi okres historyczny. A jednak jeszcze w tym samym miesicu, kiedy dostawy zboa zaamay si ponownie, zastosowano nadzwyczajne posunicia z jeszcze wiksz intensywnoci. Rezerwy kuakw zostay ju zabrane; teraz poszukiwano zapasw zboa posiadanych jeszcze przez rednio zamonych chopw. W czerwcu napyny doniesienia o rozruchach chopskich, zwaszcza w zasobnych rejonach zboowych na pnocnym Kaukazie. Nawet zwolennicy Stalina w Politbiurze i w KC byli zdezorientowani i przeraeni. Aby uspokoi sytuacj, podniesiono ceny zboa, a midzy czerwcem i sierpniem 1928 roku sprowadzono z zagranicy 250 tysicy ton. Przygotowujc si do plenum w lipcu 1928 roku, Bucharin, Rykow i Tomski starali si zdoby poparcie wrd czonkw KC, z ktrych wielu nie zajo jeszcze wyranego stanowiska w kwestii polityki rolnej. Teoretyczna wikszo jednake, na ktr - jak sdzili - mogli liczy, zaamaa si pod presj wywieran przez Stalina za porednictwem kontrolowanego przez niego systemu organizacyjnego partii. Bucharin argumentowa, e nie moe by mowy o staym wzrocie industrializacji bez prosperujcego rolnictwa i e to ostatnie obecnie upada w rezultacie rekwizycji. Odpowiadajc mu, Stalin okreli jego obawy jako kapitulanctwo i przypomnia argumenty Prieobraenskiego (ktre swego czasu potpia), e poniewa Rosja nie ma kolonii, chopstwo bdzie musiao zapaci co w rodzaju daniny na rzecz sfinansowania wikszych inwestycji w przemyle. Stalin posuy si charakterystyczn onglerk i wyborem cytatw z Lenina w celu nadania NEP-owi nowego znaczenia; polityka ta nie bya odwrotem, ale zwycisk i systematyczn ofensyw przeciwko kapitalistycznym elementom w naszej gospodarce, w ktrej energiczne posunicia przeciwko kuakom i kolektywizacja pozostaej czci chopstwa byy czym naturalnym. Ukrywajc swe przejcie na lewo pod paszczykiem ortodoksji, manewrowa, jak skary si Bucharin, w taki sposb, abymy wygldali jak schizmatycy. Stalin owiadczy, e rdem wszystkich trudnoci, jest sabota kuakw i wrogo do reimu sowieckiego. Doda jednak, e taki opr jest naturalny, i wysun dalej tez, i w miar zbliania si kraju do socjalizmu walka klasowa bdzie si nieuchronnie zaostrza. Ta dokadna antyteza wszystkiego, w co wierzy Bucharin, miaa by odtd gwnym dogmatem stalinowskiej wersji marksizmu-leninizmu.

Wrd wrogich okrzykw i cigego przerywania jego wystpienia Bucharin argumentowa, e ryzykuj zniechcenie rednio zamonego chopstwa i naraaj na szwank sojusz proletariatu z chopami, ktry Lenin uwaa za konieczny do przezwycienia zacofania Rosji. Nikt nie zada pytania, czy byo to kiedykolwiek czym wicej ni sloganem kryjcym kolejn iluzj. Stalin nie odnis decydujcego zwycistwa na lipcowym plenum, do czego zreszt nie dy. Potrzebowa wicej czasu na opracowanie planw i izolowanie tych, ktrzy byli mu przeciwni, odraczajc otwart konfrontacj do czasu, kiedy bdzie do niej gotowy, czyli, jak si okazao, do nastpnego lata. Bucharin, Rykow i Tomski rwnie starali si, aby adne rozbienoci nie wydostay si na zewntrz. Wiedzieli, co stao si z Trockim i Zinowiewem, brali udzia w manewrach, ktre zniszczyy ich politycznie, i orientowali si, jak wykorzysta moe Stalin zarzut frakcyjnoci, jeli dadz mu okazj. Wci mieli nadziej, e jeli ogranicz si do przedstawiania swego stanowiska w Politbiurze, bd mogli przekona Stalina lub przynajmniej pohamowa go i zapobiec zbyt gwatownemu zerwaniu z polityk NEP-u. Na pocztku wydawao si, e taktyka ta jest skuteczna. Rezolucja opublikowana po posiedzeniu z lipca 1928 roku sugerowaa, e osignito kompromis. Rykow, przemawiajc do czonkw moskiewskiej organizacji partyjnej, poinformowa (nie wiadomo, czy wierzy w to, czy nie), e zwrot na lewo zosta odwrcony, a Trocki (wci utrzymujcy kontakty ze swymi zwolennikami) przewidywa zwycistwo prawego skrzyda uwaajc, i Stalin zbyt dugo gra na czas. Jednake natychmiast po lipcowej dyskusji Bucharin zdecydowa si na ryzyko zoenia potajemnej wizyty Kamieniewowi, ktry zosta wyrzucony z partii midzy innymi przy jego pomocy. Najwidoczniej obawiajc si, i Stalin moe zbliy si do grupy Kamieniewa-Zinowiewa, przyby, aby ostrzec dawnego wsptowarzysza przed niebezpieczestwem wynikajcym z obecnej sytuacji. Bucharin mwi z desperacj (Kamieniew zauway, e robi wraenie czowieka, ktry wie, e jest skazany); Stalina, swego sojusznika sprzed zaledwie kilku miesicy, okreli mianem Dyngis-chana, ktrego linia jest wyniszczajca dla caej rewolucji. Nie rozmawiaem ze Stalinem od kilku tygodni... Nasze ktnie osigny punkt, w ktrym zarzucamy sobie kamstwa. Poszed na ustpstwa tylko po to, aby mc podern nam pniej garda. Kamieniew nie zaj wyranego stanowiska, ale doda do swojej notatki o rozmowie (ktr trockici opublikowali potajemnie sze miesicy pniej): Stalin zna tylko jedn metod [...] uderzenie noem w plecy. Bucharin by przekonany, e prawdziwym celem Stalina nie jest przeksztacenie NEP-u, ale odejcie od jej reformistycznej, stopniowej polityki na rzecz drugiej rewolucji, powrt do metod rozkazw i polece z okresu komunizmu wojennego. Poczynajc od przymusowych rekwizycji zboa i wojny domowej na wsi, nowa linia polityczna przewidywaa wyeliminowanie prywatnego handlu, drastyczne przyspieszenie industrializacji i odwrcenie prawicowej polityki, ktr sam Stalin narzuci Midzynarodwce - krtko mwic przyjcie programu, za

ktry zniszczono lewicow opozycj w poprzednim roku. Istniao wiele oznak uzasadniajcych tego rodzaju wniosek. W Moskwie odby si pierwszy z wielkich procesw pokazowych, w ktrym Andriej Wyszyski zadebiutowa w roli prokuratora. Miao to miejsce po ogoszeniu w marcu 1928 roku wykrycia kontrrewolucyjnego spisku, w ktry zamieszani byli specjalici techniczni i obce mocarstwa, majcego na celu dokonanie aktw sabotau w kopalniach w Zagbiu Donieckim. Jako obserwatorw zaproszono na proces korespondentw zagranicznych, a rozprawom nadano jak najszerszy rozgos. Oskarono o sabota pidziesit osb: wiele z nich przyznao si. Jedenastu oskaronych skazano na mier i na piciu z nich wyroki wykonano. Stalin rozdmucha t spraw do rozmiarw oglnonarodowego skandalu, owiadczajc: Mamy wrogw wewntrznych. Mamy wrogw zewntrznych. Ani na chwil nie wolno o tym zapomina, towarzysze. Odtd temat spisku, podobnie jak teza o zaostrzaniu si walki klasowej, stay si charakterystyczne dla przemwie Stalina, dominoway w sowieckiej prasie i w dziaalnoci agitacyjno-propagandowej partii. Wytworzono atmosfer napicia i strachu. W maju 1928 roku Pastwowej Komisji Planowania (Gospan), ktra pracowaa opierajc si na zaoeniu, e rozwj przemysu musi by limitowany tempem akumulacji kapitau w miar poprawy sytuacji w rolnictwie, przedstawiono raport Najwyszej Rady Gospodarczej, kierowanej przez nominata Stalina, Kujbyszewa, proponujcy sensacyjny wzrost produkcji przemysowej o 130 procent w cigu piciu lat. W kocu maja Stalin wystosowa kolejny apel do czonkw partii, owiadczajc, e jedynym rozwizaniem problemw kraju jest kolektywizacja rolnictwa i szybki rozwj przemysu cikiego. Tym razem opuci zwyczajowe zastrzeenia, e kolektywizacja bdzie stopniowa i dobrowolna. Dalszych dowodw dostarczy przebieg VI wiatowego Zjazdu Kominternu, ktry obradowa w tej samej Sali Kolumnowej w Moskwie, w ktrej pi dni wczeniej skoczy si proces o sabota w kopalniach Zagbia Donieckiego (proces trwa od poowy lipca do wrzenia 1928 roku). Pozornie, jako sekretarz i tytularny przywdca Kominternu, postaci centraln by Bucharin: wygosi wstpne i kocowe przemwienia oraz wszystkie trzy gwne referaty. Jednake stalinowska wikszo w delegacji rosyjskiej sprzeciwiaa si podstawowym tezom Bucharina i domagaa si radykalnie nowego kursu opartego na zaoeniu, e partie komunistyczne w innych krajach przesun si na lewo i skoncentruj swe ataki na socjaldemokratach jako socjalfaszystach, podziel zwizki zawodowe i oczyszcz swe szeregi ze zwolennikw prawicowego odchylenia. Byo to w tym samym stopniu zerwaniem z polityk prowadzon przez Bucharina w Kominternie jak proponowany nowy kurs w polityce gospodarczej pozostawa w sprzecznoci z jego pogldem na NEP. Latem 1928 roku nie forsowano rozwizania tej sprawy; to nastpio rok pniej. W 1928 roku wci jeszcze istniaa silna opozycja i uchwalona rezolucja, podobnie jak na lipcowym plenum, stanowia seri niejasnych kompromisw. Ale raz jeszcze szala przechylia si na korzy Stalina.

Jego agenci przeprowadzili kampani korytarzow przeciwko Bucharinowi, przedstawiajc go jako symbol prawicowego odchylenia, cierpicego na polityczny syfilis i skazanego na doczenie do Trockiego w Ama-Acie. Kampania ta bya tak skuteczna, e Politbiuro opublikowao owiadczenie zaprzeczajce istnieniu jakiegokolwiek rozamu wrd jego czonkw, czemu nikt nie uwierzy. Przy kocu zjazdu wikszo zagranicznych delegatw zaakceptowaa aksjomat Stalina, i odchylenie prawicowe stanowi obecnie gwne zagroenie, a Bucharin publicznie si z nim zgodzi. Po przyjciu przez Midzynarodwk kategorie prawicowego odchylenia i prawicowego oportunizmu mogy by, w odpowiednim czasie, atwo przeniesione do Rosji. Pozwolioby to okrzykn Bucharina i jego wsppracownikw zwolennikami odchylenia, ktrzy dokonuj rozamu w partii, podczas gdy Stalin broni utrzymania prawidowego kursu. W kocu wrzenia 1928 roku Bucharin opublikowa artyku pt. Notatki ekonomisty, ktry - bez wymieniania kogokolwiek z nazwiska - by bezporedni odpowiedzi na manifest Kujbyszewa i Najwyszej Rady Gospodarczej, dajcy radykalnego przyspieszenia inwestycji w przemyle cikim bez wzgldu na cen, w tym rwnie za cen nierwnowagi gospodarczej i niezadowolenia oraz aktywnego oporu wrd ludnoci. Nowym sloganem stalinowskich planistw bya parafraza Marksa sformuowana przez ekonomist Strumilina: Naszym zadaniem nie jest studiowanie ekonomii, ale jej zmiana. Nie jestemy skrpowani adnymi prawami. Nie ma takich twierdz, ktrych bolszewicy nie mogliby szturmowa. Sprawa tempa jest przedmiotem decyzji ludzi. Odpowied Bucharina brzmiaa, i planowanie ekonomiczne oznacza uwzgldnianie warunkw rwnowagi, a nie ich negowanie, oraz e polityka Kujbyszewa moe doprowadzi do chaosu w caej gospodarce. Moecie bi si w piersi, przysiga wierno i zoy przysig dokonania industrializacji, przekl wszystkich wrogw i odszczepiecw, ale nie poprawi to sytuacji nawet o wos. Politbiuro, wikszoci gosw, udzielio Bucharinowi nagany za nie uzgodnion publikacj. Jesieni 1928 roku Stalin podj dziaania w celu zniszczenia niezalenych bastionw prawicy za pomoc tych samych rodkw, ktrych uy do podminowania pozycji Zinowiewa w Leningradzie i Bucharina w Kominternie. Uganow, ktry z inicjatywy Stalina zosta mianowany szefem moskiewskiej organizacji partyjnej, ale pniej przesun si na prawo, wiedzia, e jego kariera zmierza do koca, kiedy przygotowywane przez niego regularne raporty byy przyjmowane przez komitet moskiewski w ciszy, bez zwyczajowego aplauzu. Protestujc przeciwko nagonce na swych sympatykw, Bucharin, Rykow i Tomski odbyli burzliwe spotkanie ze Stalinem i zagrozili mu sw rezygnacj. Stalin wci jeszcze nie by przygotowany do otwartego zerwania, zaoferowa wic ustpstwa (ktre nigdy nie zostay, w istocie, zrealizowane) i przekona ca trjk, aby zgodzia si na kompromis podczas listopadowego (w 1928 roku) plenum KC. Przy poparciu Rykowa Stalin szyderczo poinformowa Komitet Centralny, e w Politbiurze nie ma rozbienoci.

Nowy kurs gospodarczy zosta teraz poczony z nacjonalistycznym hasem budowy socjalizmu w jednym kraju. Stalin wyznaczy cel w postaci wyprzedzenia pastw kapitalistycznych i pooenia kresu odwiecznemu zacofaniu naszego kraju. Socjalizm nie by ju odtd wytworem kapitalizmu, jak sdzi Marks, ale alternatyw majc przyspieszy rozwj tych czci wiata ktre pozostay z tyu w rezultacie rozwoju przemysu na Zachodzie. Komitet Centralny potpi nie tylko prawicowcw i wszelkie prby pojednania z nimi, ale jakiekolwiek tendencje zmierzajce do pozyskania mediatorw. Zwolennicy Bucharina, starajc si wszelkimi sposobami nie dopuci do uznania ich za frakcj, udzielili penego poparcia temu potpieniu. Daremno tego rodzaju gestw wykazay dalsze wydarzenia. Rezygnacje Uganowa i trzech innych czonkw komitetu moskiewskiego zostay przyjte. Miejsce Uganowa zaj sugus Stalina Kaganowicz. Po opnieniach, ktre miay umoliwi podobn zakulisow kampani, w grudniu 1928 roku zebra si Kongres Zwizkw Zawodowych. Tomski wiedzia, e jego dni jako szefa zwizkw zawodowych s policzone, kiedy piciu czoowych dziaaczy stalinowskich, w tym Kaganowicza, wybrano do Rady Zwizkw Zawodowych. Stalin osobicie pojawi si na posiedzeniu egzekutywy Kominternu, aby zada wydalenia prawicowych oportunistw i rozjemcw. W KPD i innych zagranicznych partiach komunistycznych nastpia fala czystek. Wykorzystujc artyku Bucharina, jak rwnie publikacje trockistw na temat jego rozmowy z Kamieniewem w lipcu poprzedniego roku, Stalin wezwa Bucharina na wsplne posiedzenie Politbiura i Prezydium Komisji Kontroli (cznie 22 osoby) i oskary go o opozycj wobec linii partii, prawicowo-oportunistyczn, kapitulanck platform oraz o sformowanie antypartyjnego bloku razem z trockistami. Bucharin nie mg si rwna ze Stalinem pod wzgldem umiejtnoci politycznego manewrowania, ale nie brakowao mu odwagi. Broni si przy pomocy liczcego trzydzieci stron kontrataku na Stalina, odmwi rozwaenia projektu rezolucji kompromisowej oraz powtrzy swj atak na kolejnym posiedzeniu 9 lutego 1929 roku, tym razem przy poparciu Rykowa i Tomskiego. Owiadczy, e Stalin uzurpuje sobie wadz, organizuje jatki polityczne tych, ktrzy si z nim nie zgadzaj oraz prowadzi polityk podziaw, rozamw i ugrupowa wiodc do rozkadu Midzynarodwki. Polityk gospodarcz Stalina scharakteryzowa jako wracajc do pozycji trockistowskich i oskary go o oparcie industrializacji na militarno-feudalnym wyzysku chopstwa. Zwrot ten odebrany zosta przez wszystkich, ktrzy go przeczytali, jako przyrwnujcy traktowanie chopw przez Stalina z ich losem w despotycznym pastwie carskim. Tego zarzutu Stalin nigdy Bucharinowi nie wybaczy. Politbiuro udzielio nagany Bucharinowi za frakcyjno i niemoliwe do tolerowania oszczerstwa, ale nie posuno si tak daleko, jak chcia Stalin. Traktujemy bucharinowcw zbyt liberalnie i tolerancyjnie - owiadczy - czy nie nadszed czas, aby skoczy z tym liberalizmem? aden jednake z trzech czonkw Politbiura o odmiennych

pogldach nie utraci swego miejsca. Jeden z nich, Kalinin, mia powiedzie prywatnie: Wczoraj Stalin zlikwidowa Trockiego i Zinowiewa. Dzisiaj chce zlikwidowa Bucharina i Rykowa. Jutro nadejdzie moja kolej. Stalin ponowi swj atak na plenum KC w kwietniu 1929 roku, kiedy bucharinowcw byo zaledwie trzynastu w gronie liczcym ponad trzysta osb. Oskary ich o opozycj wobec caej polityki partii, zdrad klasy robotniczej, zdrad rewolucji. Wspominajc swoje zesanie na Syberii, Stalin zapyta: Czy zdarzao si wam widzie rybakw przed burz na wielkiej rzece, takiej jak Jenisej? Widywaem ich nieraz. Zdarza si, e jaka grupa rybakw w obliczu srocej si burzy mobilizuje wszystkie swe siy, dodaje ducha swym ludziom i miao prowadzi d przeciw burzy: Trzyma si, chopcy, mocniej ster, prujcie fale, gr nasza!, ale bywaj i innego rodzaju rybacy, ktrzy przeczuwajc burz upadaj na duchu, zaczynaj kwka i demoralizuj swe wasne szeregi: To ci nieszczcie, burza nadciga kadcie si, chopcy, na dno odzi, zamknijcie oczy, a nu nas jako wyniesie na brzeg. [Oglny miech.] Czy trzeba jeszcze dowodzi, e nastawienie i zachowanie si grupy Bucharina podobne jest jak dwie krople wody do nastawienia i zachowania si drugiej grupy rybakw, cofajcych si w panice przed trudnociami? W angielskim tumaczeniu przemwienie Stalina O odchyleniu prawicowym w WKP(b) zajmuje 53 gsto zadrukowane strony. Bdc pewnym siebie i swych suchaczy, Stalin postanowi cakowicie pokona Bucharina. Od dawna zazdroszczc Bucharinowi, o ktrego talentach intelektualnych Lenin mia wysokie mniemanie, Stalin ze szczeglnym upodobaniem cytowa fragmenty polemiki Lenina z Bucharinem z 1916 roku, podczas ktrej Lenin krytykowa Bucharina za jego niezrozumienie dialektyki marksistowskiej. Nastpnie odczyta kolejny fragment pewnego artykuu, w ktrym Bucharin zdawa si krytykowa Lenina po jego mierci i wykaza (jak twierdzi Stalin), e zupenie go nie rozumia. Macie tu pikny przykad wybujaej pretensjonalnoci niedouczonego teoretyka. Sam Bucharin siedzia milczc, ale dwch lub trzech jego zwolennikw okazao si na tyle zuchwaych, aby przerwa Stalinowi i zarzuci mu, i bdnie interpretuje pogldy Bucharina. Stalin odpowiedzia: Widz, e Rozit poprzysig sobie przysuy si Bucharinowi. Ale przysuga jego okazuje si niedwiedzi przysug, gdy pragnc uratowa Bucharina w rzeczywistoci topi go ostatecznie. Nie bez powodu si mwi, e usuny niedwied jest niebezpieczniejszy od wroga. [Oglny miech.] Plenum poparo udzielenie nagany Bucharinowi i Tomskiemu i zwolnio ich z penionych przez nich funkcji w redakcji Prawdy, w Kominternie i w zwizkach zawodowych. Poparo rwnie stalinowski picioletni plan modernizacji sowieckiego przemysu z jego eskalacj wyznaczonych celw, trzykrotnym czy czterokrotnym zwikszeniem inwestycji w sektorze pastwowym, zakadajcym zwikszenie o 230 procent w cigu piciu lat wytwarzania rodkw produkcji. Zwolennicy Bucharina wci jednak

zasiadali w Politbiurze, a publiczny pokaz jednomylnoci zachowano na XVI Konferencj Partyjn, ktra miaa odby si pniej. W lipcu 1929 roku Stalin ju jednak nie zwleka. Egzekutywa Kominternu, ktrej przewodniczy Mootow zamiast Bucharina, dokonaa radykalnej zapowiedzianej rok wczeniej zmiany kursu. Po pozbyciu si lewicowych przywdcw KPD i innych partii komunistycznych wyeliminowano teraz skrzydo prawicowe, w obu wypadkach zgodnie ze zmieniajcym si ukadem si midzy rnymi frakcjami w ZSRR. Nowe dyrektywy polecay komunistom w caej Europie, wobec wzrostu si nazizmu i faszyzmu, uznanie socjaldemokratw za gwnych wrogw jako socjalfaszystw, popieranie rywalizujcych zwizkw zawodowych oraz rozmylne wywoywanie rozamw w europejskim ruchu robotniczym W 1929 roku ycie Bucharina nie byo zagroone, ale rozpoczta przeciwko niemu w sierpniu ofensywa, na ktr skaday si dosownie setki artykuw, z ktrych wiele napisano wczeniej - cz nawet w poprzednim roku - rwnaa si kampanii politycznego zabjstwa. Nie pominito adnego epizodu czy fragmentu tekstu, dziki ktrym mona byo przedstawi go jako niemarksist, antyleninist, antybolszewika, wroga partii, drobnomieszczanina i zwolennika kuakw. Celem tych dziaa bya ostateczna likwidacja wpyww czowieka, ktrego Lenin uznawa za czoowego teoretyka partii, i ostrzeenie, co moe sta si z kadym, kto chciaby kwestionowa now ortodoksj. Na plenum KC w listopadzie 1929 roku ju pierwsza prba trzech pokonanych przywdcw przyznania si do bdw politycznych (tego zreszt od nich dano) rozwcieczya Stalina i doprowadzia do natychmiastowego wykluczenia Bucharina z Politbiura. Dopiero wwczas zezwolono wszystkim trzem na przyznanie si, i nie mieli racji, i na zoenie zobowizania e bd prowadzi zdecydowan walk z wszelkimi odchyleniami od generalnej linii partii, a przede wszystkim z odchyleniem prawicowym. Duga walka o sukcesj dobiega koca. Zarwno lewicowa, jak i prawicowa opozycja zostaa pokonana. Do czasu zwoania kolejnego plenum KC w kwietniu 1930 roku nie bdzie ju wtpliwoci ani co do sposobu, w jaki Stalin zamierza wykorzysta swe zwycistwo, ani co do zasadnoci ostrzee, ktrych Bucharin zmuszony by si wyrzec.

ROZDZIA SIDMY

Hitler u progu zdobycia wadzy


Hitler: 1930-1933 (wiek 41-43 lata) I

Faz odpowiadajc w karierze Hitlera okresowi zbliania si Stalina do


wadzy dyktatorskiej (lata 1924-1929), ktry wanie przeledzilimy, by okres midzy wrzeniem 1930 roku a 30 stycznia 1933 roku. W przypadku Stalina okres ten rozpocz si od choroby i mierci Lenina, ktre przyspieszyy walk o sukcesj; w przypadku Hitlera natomiast okres ten zapocztkoway wybory z wrzenia 1930 roku, ktre przyniosy przeom oczekiwany przez niego od dziesiciu lat. Partia nazistowska uzyskaa wwczas 18,6 procent gosw w caym kraju, zwikszajc ich liczb z 800 tysicy w roku 1928 a do 6,4 miliona czyli omiokrotnie. By to precedens, ktry nie znalaz odpowiednika w historii Europy. Dysponujc 107 deputowanymi w Reichstagu, Hitler stan na czele drugiej pod wzgldem siy partii w Niemczech (po SPD) i nie mg ju duej czu si pozostawionym na marginesie rozgrywek politycznych. Nie mona si dziwi, e wybory z roku 1930 oraz nastpne wybory z lipca 1932 roku, podczas ktrych nazici ponownie uzyskali znaczny, bo dwukrotny, wzrost oddanej na nich liczby gosw (z 6,4 do 13,75 miliona), wywoay wiksze zainteresowanie ni jakiekolwiek inne w historii Niemiec. Kto gosowa na nazistw? Z jakich powodw? Z uwagi na to, i gosowanie byo tajne, na pierwsze pytanie nie mona odpowiedzie z cakowit pewnoci, jednake wykazano wielk dociekliwo w badaniu faktw, nawet jeli wci panuj sprzeczne opinie co do uzyskanych rezultatw. Czciowym wytumaczeniem tej zmiany sytuacji nazistw by znaczny wzrost frekwencji wyborczej: w wyborach wzio udzia 82 procent uprawnionych do gosowania, czyli okoo 35 milionw osb w porwnaniu z 31 milionami w roku 1928. Przybyy wic 4 miliony nowych wyborcw, ktrzy albo nie zadali sobie trudu, aby gosowa poprzednio, albo zarejestrowali si w biurach wyborczych po raz pierwszy. Innym powodem zwikszenia si liczby gosw oddanych na nazistw byo powikszenie ich elektoratu przez osoby, ktre wczeniej gosoway na partie buruazyjne: nacjonalistw (DNVP), prawicowych liberaw (DVP) i postpowych liberaw (DDP, znanych po lipcu 1930 roku pod nazw Deutsche Staatspartei, czyli DSP). Oglnie biorc procent gosw oddanych na partie buruazyjne spad w roku 1930 prawie o poow, a w lipcu 1932 roku o dalsze 50 procent. Z drugiej strony, katolicka partia

Centrum utrzymaa swj stan posiadania i podczas gdy na socjalistw (SPD) oddano mniej gosw, komunici, czyli KPD, byli jedyn parti poza nazistami, ktra uzyskaa przyrost gosw, co zdaje si sugerowa, i wikszo gosw, ktre stracia SPD, zwikszya stan posiadania komunistw. Jeeli zsumuje si liczb gosw oddanych na dwie partie robotnicze, wyjdzie na jaw, i w okresie wielkiego kryzysu utrzymyway si one na zadziwiajco rwnym poziomie, wwczas kiedy wrd robotnikw wystpowa bezprecedensowe wysoki poziom bezrobocia. Niemiecki elektorat wykazywa te charakterystyczne cechy pod wzgldem stratyfikacji spoecznej. Nazici przecignli na swoj stron znaczn cz ludnoci regularnie chodzcej do kocioa w protestanckich rejonach kraju; znacznie mniejsz natomiast w rejonach katolickich (w tym rwnie w Bawarii). Sytuacja ta utrzymywaa si do czasu objcia wadzy przez Hitlera i podpisania przez niego latem 1933 roku konkordatu z Watykanem. Rwnie raczej w protestanckich ni katolickich rejonach Niemiec nazici - kadcy nacisk na tradycyjne wartoci ycia rodzinnego: Kinder, Kirche, Kche (dzieci, koci, kuchnia) - uzyskali po raz pierwszy w 1930 roku wiksz liczb gosw wrd kobiet. We wrzeniu 1930 roku wystpiy istotne rnice midzy poszczeglnymi rejonami Niemiec. Okazao si, e najwikszy procent wyborcw, ktrzy gosowali na nazistw, zanotowano w protestanckich i rolniczych rejonach pnocnych i wschodnich Niemiec, takich jak Szlezwik-Holsztyn, Pomorze i Prusy. Bardzo dobre wyniki uzyskali rwnie w okrgach o gospodarce mieszanej zoonej z maych przedsibiorstw przemysowych i rolnictwa takich jak Dolny lskWrocaw i Chemnitz-Zwickau. Znacznie mniejsze sukcesy odnieli nazici w zurbanizowanych, wysoko uprzemysowionych czy katolickich rejonach, takich jak Berlin, Pnocna Westfalia i Dolna Bawaria. Dwoma rejonami, ktre okazay si najmniej podatne na ich apele, byy Grny lsk i Wirtembergia, oba charakteryzujce si przewag przemysu w gospodarce i silnymi wizami religijnymi. W ramach tego szerokiego obrazu wykonano wiele bada dotyczcych socjologii wyborczej poszczeglnych okrgw, co umoliwio udzielenie, przynajmniej wstpnej, odpowiedzi na pytanie: kto gosowa na nazistw? Najwaniejszy wniosek wynikajcy z tych prac dotyczy stopnia w jakim nazici, w odrnieniu od wszystkich innych partii niemieckich, z wyjtkiem katolickiej partii Centrum, przekroczyli tradycyjne linie podziau - gospodarcze, spoeczne, religijne, regionalne - na ktrych oparty by system partyjny od czasu jego powstania w XIX wieku. Ambicj nazistw byo mobilizowanie poparcia bez wzgldu na te podziay. Nawet po zmianie strategii po roku 1928 i odejciu od tzw. planu miejskiego na rzecz wikszej koncentracji na elektoracie z klas rednich, zwaszcza z mniejszych miast i ze wsi, nazici nie pozwolili wyeliminowa si z okrgw przemysowych (takich jak Zagbie Ruhry) i z robotniczych dzielnic wielkich miast. Nie zrezygnowali z prb dotarcia zarwno do wyborcw katolickich, jak i protestanckich i nie chcieli zrzec si z gry adnego rejonu czy grupy zawodowej jako pozostajcych poza ich

zasigiem. Szyderstwa, i bya to partia uniwersalna, oferujca co kademu, byy usprawiedliwione. Wzmacniay one jednak tylko twierdzenia nazistw, e - w odrnieniu od innych partii - s parti ludu, zdoln do wznoszenia si ponad podziay klasowe i religijne oraz reprezentujc cay nard. Nie ulega wtpliwoci, e nazistom nie udao si zrealizowa tych deklaracji. Starania zmierzajce do przezwycienia podziaw, ktre nasili kryzys gospodarczy, wpltay ich w gstwin sprzecznoci i nawet w najkorzystniejszych dla nich wolnych wyborach, w lipcu 1932 roku, nie zdoali przekona do siebie wicej ni 37 procent wyborcw. Jednake fakt, i okazali si oni jedyn parti poza Centrum, ktra podja tak prb, sprawi, e oddao na nich gos wiele osb, i zapewni im poparcie ju w 1930 roku, a tym bardziej w roku 1932 - szerszego spectrum wyborczego ni jakiejkolwiek innej partii. W 1930 roku, aby pozyska gosy robotnikw, nazici maksymalnie wykorzystali wzrastajc fal bezrobocia, argumentujc, e SPD nie uczynia nic, aby jej zapobiec. Jednak tam, gdzie SPD stracia cz gosw - wrd pracownikw fizycznych w grnictwie i przemyle cikim, najbardziej zagroonych bezrobociem - zyskaa je KPD, a nie nazici. Wyjtkiem byo SA (nazistowskie brunatne koszule), ktre odnioso pewne sukcesy, rekrutujc nowych czonkw wrd bezrobotnych w Berlinie i Hamburgu. Nazistom udao si jednak dotrze do duej liczby rkodzielnikw i drobnych producentw, pozostajcych poza zwizkami zawodowymi i czsto wrogo odnoszcych si do kolektywizmu zorganizowanego ruchu robotniczego. Rok 1930 jest rwnie pocztkiem sukcesw nazistw w zdobywaniu poparcia przedstawicieli zawodw, na ktre nakierowana bya dziaalno takich organizacji, jak narodowosocjalistyczna Liga Niemieckich Prawnikw, powoana w 1928 roku, oraz narodowosocjalistyczna Liga Niemieckich Lekarzy, utworzona w 1929 roku. Ekspansj wpyww nazistw w rodowisku akademickim gwarantowa sukces narodowosocjalistycznego Niemieckiego Zwizku Studentw, jakim byo nakonienie okoo poowy oglnej liczby studentw uniwersyteckich do wstpienia do partii do 1930 roku oraz przejcie kontroli nad ASTA, studenck organizacj samorzdow. Nazici starannie wyreyserowali swj apel do modziey. Z drogi, wy starzy - to tytu jednego z artykuw Gregora Strassera, ktry przeksztacono w kolejny slogan. A 43 procent z 720 tysicy nowych czonkw, ktrzy wstpili do partii w latach 1930-1933, miao mniej ni 30 lat. Wiele wczesnych opracowa odnotowuje, e byli to przewanie modzi ludzie, wychowani w duchu tradycyjnego liberalizmu lub konserwatyzmu, ktrzy zbuntowali si przeciwko pogldom politycznym swych rodzicw i przyczyli si do nazistw. Dla wielu spord nich kryzys gospodarczy oznacza zmniejszenie szans na otrzymanie pracy. Jak napisa wwczas Carlo Mierendorff, byo to rodowisko, w ktrym beznadzieja spoeczna, nacjonalistyczny romantyzm i midzypokoleniowa wrogo wytworzyy zdecydowanie klasyczn mieszanin. Wobec faktu, i znacznie wicej ni poow ludnoci stanowiy klasy

pracujce, udzielajce poparcia SPD i KPD, ktrym to partiom nazici nie mogli powanie zagrozi, jedyn szans uzyskania masowego poparcia byy klasy rednie, stanowice ponad 40 procent ogu ludnoci. Dlatego te znacznemu wzrostowi liczby gosw oddanych na nazistw w 1930 roku i w lipcu 1932 roku towarzyszyo osabienie tradycyjnych partii reprezentujcych klasy rednie, ktre poniosy najwiksze straty . Najstabilniejszym elementem w nazistowskim elektoracie byo stale wzrastajce poparcie ze strony Alte Mittelstand (starej klasy redniej) zarwno w miastach, jak i na wsi. W 1930 roku nazici woyli wiele wysiku, by wedrze si do drugiej konserwatywnej twierdzy - rentierw, emerytw i inwalidw wojennych, czyli Rentnermittelstand (rentierskiej klasy redniej), ktra cierpiaa najwicej z powodu inflacji, niewystarczajcej rewaluacji dugw i hipotek po okresie stabilizacji. Sukcesy odniesione w tej grupie rwnowa wczeniej wykazywane przez nazistw tendencje do nadmiernego skupienia uwagi na modych wyborcach. Ponad poowa osb zaliczajcych si do Rentermittelstand miaa ponad 60 lat, a mniej ni 10 procent sklepikarzy i przedstawicieli wolnych zawodw w Alte Mittelstand miaa mniej ni 30 lat. Wydaje si natomiast zachodzi potrzeba dokonania rewizji tradycyjnych pogldw wobec trzeciej grupy, Neue Mittelstand (nowej klasy redniej). Jej poparcie dla nazistw w roku 1930, chocia wane, okazao si by mniejsze ni Alte Mittelstand. Pracownicy biurowi i umysowi w sektorze prywatnym nie spieszyli si tak, jak urzdnicy i funkcjonariusze aparatu pastwowego, zwaszcza niszych i rednich stopni, z gosowaniem na nazistw. Jednake oglna konkluzja nie zmienia si, a amerykaski historyk Thomas Childers podsumowa j nastpujco: Do roku 1930 NSDAP zacza wykracza poza jej pocztki w niszej klasie redniej, umacniajc si na terenie wyborczym tradycyjnie zajmowanym przez konserwatywn prawic. W 1930 roku nazici osignli przeom w kadym z trzech gwnych skadnikw elektoratu, wywodzcego si z klas rednich. W miar rozpadu liberaw i konserwatystw NSDAP dokonaa ju znacznego postpu w procesie stawania si od dawna oczekiwan parti integrujc klasy rednie (Sammelbewegung). Drugim sposobem analizy tych rezultatw, wykorzystanym w najnowszych pracach badawczych, jest zastosowanie kryterium liczebnoci danej grupy wyborcw. Kanadyjski historyk Richard Hamilton podkrela wag tego kryterium za pomoc dwch uderzajcych uoglnie. Pierwsze to stwierdzenie, e w pnym okresie Republiki Weimarskiej ponad poowa wanych gosw w niemieckich wyborach bya oddawana w wiejskich i maomiasteczkowych spoecznociach, liczcych mniej ni 25 tysicy osb. Mimo, i wiele napisano na temat wpywu urbanizacji i industrializacji (i czcych si z nimi alienacji i anonimowoci), wicej wyborcw mieszkao w Diederfeldach i Schifferstadtach niemieckich ni w Dsseldorfach i Stuttgartach, nie mwic ju o Berlinie, ktry ze swymi 4 milionami mieszkacw wyprzedza daleko inne najwiksze miasta w kraju, ale by zamieszkiwany przez mniej ni 6 procent ogu ludnoci. Prowadzi to do drugiego spostrzeenia Hamiltona:

Liczba gosw oddawanych na narodowych socjalistw zmieniaa si odwrotnie proporcjonalnie do rozmiaru danej spoecznoci. Przed rokiem 1930 narodowy socjalizm by zjawiskiem miejskim. Rozpocz si w miastach i zosta przeniesiony, z wielkim powodzeniem, do maych miasteczek i na wie. Nawet najwikszy sukces wyborczy nazistw, osignity przed objciem wadzy przez Hitlera (lipiec 1932 roku), kiedy to uzyskali prawie 14 milionw gosw, wykazywa przy bliszej analizie, e rekordow liczb gosw (41 procent) nazici uzyskali w spoecznociach - zarwno wiejskich, jak i miejskich - liczcych mniej ni 25 tysicy osb. W spoecznociach liczcych ponad 100 tysicy odsetek ten spada do 32 procent. Wan cech odrniajc wsie od mniejszych miast z ludnoci liczc poniej 100 tysicy osb byo istnienie w tych ostatnich klasy robotniczej, zorganizowanej w zwizki zawodowe i nalecej do SPD lub KPD. W miastach znajdujcych si w rejonach protestanckich miao to decydujce znaczenie. W. S. Allen w swym klasycznym studium takiego miasta ktre nazywa Thalburgiem, zamieszkanym przez 10 tysicy osb, pisze: To nienawi do SPD wtrcia thalburczykw w ramiona nazistw. Z drugiej strony w miastach katolickich istnienie silnej partii Centrum zapobiegao tego rodzaju polaryzacji. Nawet tam, gdzie robotnicy do licznie gosowali na SPD czy na komunistw, Centrum stanowio antymarksistowsk alternatyw dla NSDAP, majc ugruntowane tradycyjne wpywy wrd wyborcw z klasy redniej. Trudniejsze jest wyciganie oglnych wnioskw na temat wielkich miast (byo ich dziesi z ludnoci liczc ponad p miliona). Berlin pozosta twierdz lewicy; ponad 55 procent wyborcw gosowao tam we wrzeniu 1930 roku albo na socjalistw, albo na komunistw. W lipcu 1932 roku wskanik ten wynosi 54,6 procent, a w listopadzie 1932 roku - 54,3 procent. Jedyna zmiana polegaa na tym, e komunici, ktrzy w roku 1930 i w lipcu 1932 roku uzyskali tak sam liczb gosw jak SPD, zdobyli wyran przewag nad socjalistami w listopadzie 1932 roku, uzyskujc 31 procent gosw w porwnaniu z 23 procentami, jakie pady na SPD. Elektorat Centrum, chocia znacznie mniejszy ni lewicy, w istocie wzrs we wrzeniu 1930 roku i w lipcu 1932 roku. Zyski nazistw byy identyczne ze stratami partii liberalnych i konserwatywnych. Jedynym innym miastem (poza Berlinem) z ludnoci powyej jednego miliona by Hamburg. W tym miecie poparcie dla nazistw byo wiksze ni w Berlinie, osigajc w lipcu 1932 roku nawet jedn trzeci oglnej liczby gosw w porwnaniu z 19 procentami we wrzeniu 1930 roku. Jednake lewica w Hamburgu, chocia poniosa wiksze straty ni w Berlinie, wci uzyskiwaa cznie poow liczby gosw w latach 1930 i 1932, a Centrum, mimo e jego wpywy byy niewielkie, utrzymao swe pozycje. Podobnie jak w Berlinie, nazici zwikszali swj stan posiadania kosztem tradycyjnych partii klas rednich. Trudniejsza jest odpowied na drugie pytanie: dlaczego ludzie gosowali na nazistw? Nie jest to zaskakujce, jeli zway si wysoce indywidualn mieszanin motyww, ktre zoyy si na wybr dokonany przy urnie

przez 6 milionw gosujcych w 1930 roku i 13 milionw w roku 1932. Analiza klasowa, ktra zajmuje tak wane miejsce w socjologicznych badaniach problemu: kto gosowa na Hitlera - ma znacznie mniejsz warto, jeli zapytamy, dlaczego gosowano na niego - chociaby z tego powodu, e nie moe wyjani, czemu ludzie w identycznych warunkach socjalnych oddawali swe gosy na przeciwstawne partie. Jeeli wemiemy np. Alte Mittelstand, od ktrej nazici uzyskiwali istotne poparcie, to jest oczywiste, e interesy jej przedstawicieli byy rozbiene, a czsto sprzeczne. By to jeden z gwnych powodw, dla ktrych tradycyjne partie buruazyjne traciy coraz wicej gosw na rzecz grup specjalnych interesw i dla ktrych grupy te z kolei nie mogy nigdy poczy si w celu stworzenia zjednoczonej partii klasy redniej. Nazici bliscy byli odegrania roli takiej partii bardziej ni jakakolwiek inna partia wanie dlatego, e chocia nie wykazywali adnych zahamowa, obiecujc zaspokojenie ekonomicznych i innych materialnych interesw rnych warstw klasy redniej, a w istocie rwnie innych klas, nigdy nie czynili z tych obietnic gwnego hasa swojej kampanii. Stojc na przykad w obliczu sprzecznych interesw rolnikw, domagajcych si wyszych cen ywnoci, i ludnoci miejskiej, ktra chciaa obnienia tych cen, nazici nie prbowali wyjania, jak pogodz te dwa dania, uciekali si natomiast do mobilizujcych przemwie o odrodzeniu narodowym i Volksgemeinschaft, jednoci narodowej, zamiast wojny klasowej. Miao to im umoliwi uwzgldnianie interesw wszystkich poszczeglnych grup poprzez pilnowanie interesw ogu. Tak wic musimy raczej zwraca uwag na wymiar psychologiczny ni na socjologiczny. Nie byo przypadkiem, e Hitler zacz zdobywa masowe poparcie dopiero wraz z rozpoczciem si wielkiego kryzysu. Zawsze uwaa, e wanie katastrofa, tego czy innego rodzaju, bdzie jego szans. Dla wielu katastrof byo zwikszenie si liczby zarejestrowanych bezrobotnych do 3 milionw po raz pierwszy od pocztku 1929 roku i dalszy wzrost tej liczby w miesicu wyborw, czyli we wrzeniu 1930 roku. Zim 1931/1932 i 1932/1933 liczba bezrobotnych wzrosa do 6 milionw. Jednake wanie dlatego, e katastrofa miaa form gospodarcz - powodujc nie tylko masowe bezrobocie, ale rwnie obniki pac i zarobkw oraz dramatyczny wzrost liczby bankructw z wyprzeda gospodarstw rolnych i przedsibiorstw za bezcen - Hitler nigdy nie popeni bdu w postaci zaoenia, i najlepszym sposobem wykorzystania tej sytuacji w przyszych wyborach byoby uczynienie wanie z polityki gospodarczej i obietnic jej poprawy fundamentu manifestu jego partii. Zda sobie spraw, jak aden inny niemiecki polityk - a bez wtpienia nie Brning - e wpyw tego rodzaju czynnikw ekonomicznych na ludzi ma form szoku psychologicznego i e wanie do wywoanych przez ten szok emocji strachu, nienawici, rozpaczy, potrzeby pociechy i dania nadziei - powinien odwoywa si przywdca polityczny. Istnia szczeglny powd, dla ktrego wanie tak naleao postpi w Niemczech i dla ktrego wielki kryzys wywoa tam wiksze skutki ni gdzie indziej. W latach 1918-1923 nard niemiecki dozna caej serii skumulowanych szokw tego rodzaju: klska po cikich stratach w

okresie wojny, Wersal, reparacje, upadek monarchii, rewolucja, niemal wojna domowa i inflacja. Krtki okres odrodzenia gospodarczego, odbierany pniej jako zdradliwa iluzja, uczyni tym trudniejszymi do zniesienia lki i obawy wywoane kryzysem. Na pocztku lat trzydziestych miliony niemieckich mczyzn i kobiet czuy si jak rozbitkowie po trzsieniu ziemi, ktrzy zaczli odbudowywa swe domy tylko po to, aby by wiadkami ponownego rozpadania si ich kruchej struktury. W tego rodzaju warunkach istoty ludzkie trac sw odporno i s podatne na wydumane obawy i fantastyczne nadzieje. Sytuacja ta nie stworzya Hitlera, ale bya tym, co Ernst Deuerlein okreli jako Ermoglichung moliwo Hitlera. Sytuacja ta uczynia Hitlera moliwym, dajc mu okazj wykorzystania talentw nadajcych si wanie wwczas do wykorzystania. Hitler oferowa milionom Niemcw poczenie dwch hase, ktre najbardziej chcieli usysze: cakowite odrzucenie wszystkiego, co zdarzyo si w Niemczech od czasu wojny, oraz rwnie bezwarunkow obietnic przywrcenia podzielonemu narodowi jego utraconego poczucia wasnej wielkoci i potgi. Potpia zarwno listopadowych kryminalistw, ktrzy wbili niemieckiej armii n w plecy i przyjli majce charakter zemsty dania aliantw, jak i marksistw goszcych wojn klasow, internacjonalizm i pacyfizm; liberalne pluralistyczne spoeczestwo symbolizowane przez bezbony Berlin i Kulturbolshewismus (bolszewizm kulturalny), szydzce z tradycyjnych wartoci i nie majce nic witego, i wreszcie ydw, ktrych przedstawia jako yjcych z korupcji i bogaccych si na saboci Niemiec. Zamiast tego demokratycznego Schweinerei (wistwa) Hitler gosi sw wiar w odrodzenie moralnej i politycznej siy Niemiec; w przywrcenie pruskich wartoci - porzdku, autorytetu, powicenia, suby, dyscypliny, hierarchii, dziki ktrym Niemcy osigny wielko; w odrodzenie poczucia wsplnoty (Volksgemeinschaft) oraz w powoanie silnego autorytarnego rzdu, zdecydowanego i konsekwentnego w sprawach wewntrznych i wymuszajcego szacunek dla silnych, wielkomocarstwowych Niemiec za granic. Fritz Stern sugerowa, e szczeglna sia atrakcyjna Hitlera dla niemieckich protestantw, w tym take dla protestanckich pastorw, wynikaa w znacznej mierze z cichej sekularyzacji protestantyzmu w poprzednim stuleciu, kiedy to Koci protestancki zacz by identyfikowany z losem narodu i monarchii. Klska prowadzca do obalenia monarchii i dotychczasowego porzdku wywoaa u protestantw poczucie zagubienia i dezorientacji w obcym dla nich wiecie. Dla wielu protestantw obietnica Hitlera dokonania strukturalnej odnowy narodu, jego apel o powicenie i jedno, byy zgodne z potrzeb odrodzenia wiary, czego wasnymi, osabionymi siami nie byli w stanie dokona. Rwnoczenie Hitler by w stanie przycign neokonserwatywnych intelektualistw, odrzucajcych racjonalizm i lamazarny liberalizm nowoczesnego wiata na rzecz irracjonalizmu Nietzschego, czowieka heroizmu zamiast czowieka ekonomii. Rwnie atrakcyjny by Hitler dla czonkw byych elit rzdzcych, rozgoryczonych utrat pozycji i wpyww; dla Alte Mittelstand, zagroonej procesem modernizacji, w tym

wzrostem znaczenia klasy robotniczej, stawiajcym j w obliczu utraty rodkw do ycia i pozycji spoecznej, oraz dla wielu czonkw modego pokolenia zniechconych brakiem perspektyw i pragncych arliwie zaangaowa si na rzecz przyszoci. Ta heterogeniczno, niedostatecznie odzwierciedlana w analizach opartych na kryterium klasowym, jest tym, co w sposb szczeglny wyrnia poparcie uzyskane przez Hitlera i co jest widoczne ju w 1930 roku, a jeszcze bardziej w pniejszych wyborach. Wanie owa heterogeniczno stanowi klucz do sedna fenomenu nazizmu. Nazici rnili si bowiem od wszystkich innych partii, czynic styl swej kampanii waniejszym od jej treci: aby uciec si do pniejszego sformuowania - w ich wypadku rzeczywicie medium byo przesaniem. Nie tylko przemwienia Hitlera ale wszystko, co dotyczyo tego ruchu, traktujcego polityk jako mieszanin teatru i religii, miao na celu apelowanie nie do zmysu racjonalnego, ale emocjonalnego, tych sfer emocjonalnych, wobec ktrych argumenty logiczne zawodz, o czym dawno przekonali si badacze natury ludzkiej i filozofowie. Jak pisa Freud: Nasz intelekt moe niezawodnie funkcjonowa tylko wtedy, kiedy pozbawi si go wpywu silnych impulsw emocjonalnych: w przeciwnym razie odgrywa jedynie rol instrumentu woli i dostarcza takich wnioskw, jakich ona da. Mein Kampf dowodzi, e Hitler od samego pocztku zdawa sobie z tego spraw. Jego najoryginalniejszym osigniciem byo stworzenie ruchu, ktry rozmylnie stawia sobie za cel podkrelanie na rny sposb - a wic za pomoc symboli, jzyka, rytuau, hierarchii, parad, wiecw bdcych kulminacj mitu Fhrera - supremacji dynamicznych, irracjonalnych czynnikw w polityce: walki, woli, siy, roztopienia si jednostki w emocjach grupowych, powicenia dyscypliny. Zgodnie z charakterem tego rodzaju ruchu Hitler nie ogranicza si konkretn polityk i programem, pozostawiajc te sprawy do rozstrzygnicia na okres po zdobyciu wadzy, co byo jedynym celem partii, podobnie jak w wypadku Lenina. Miao to nie tylko t dobr stron, e zwikszao Hitlerowi pole manewru w miar pojawiania si nowych moliwoci, ale pozwalao identyfikowa si z nazizmem ugrupowaniom o bardzo rnych i czasami sprzecznych interesach oraz pogldach, przy czym kade z tych ugrupowa wyrabiao w sobie przekonanie, e Hitler dy do tych samych celw co one. Wielu ludzi z konserwatywnego starszego pokolenia gosowao na nazistw, poniewa wierzyo, e Hitler przywrci tradycyjne wartoci z przeszoci Niemiec. Inni, zwaszcza z modszego pokolenia, gosowali na nazistw, poniewa uwaali ich za wolnych od klasowego wizerunku Reaktion, ktry przylgn do innych prawicowych partii, oraz dlatego, e wierzyli, i Hitler zlikwiduje te relikty przeszoci, jak rwnie teraniejszoci, oraz dokona radykalnej prawicowej rewolucji. Postulaty obu tych grup mona by okreli jako moralne i duchowe odrodzenie narodu. Kolejne strony nie przynios prby rozwizania tych sprzecznoci, dostarcz natomiast wielu przykadw ukazujcych, e Hitler

uczyni wszystko, co byo w jego mocy, aby podtrzyma oczekiwania zarwno swoich konserwatywnych, jak i radykalnych zwolennikw. Byo to niezbdne, jeli mia przekona dostatecznie du liczb Niemcw, i maj do czynienia z czowiekiem i z ruchem zdolnym do zjednoczenia narodu, uwolnienia go od jego lkw i wskazania drogi wyjcia z bagna, w ktrym tkwi. W 1930 roku omiokrotnie wicej wyborcw ni w 1928 roku dao si przekona do powanego potraktowania jego zapewnie; w lipcu 1932 roku miao by ich jeszcze dwa razy wicej. II W 1930 roku Hitler osign swj pierwszy cel, wdzierajc si na oglnokrajow scen polityczn. Pytanie, na ktre musia teraz odpowiedzie, brzmiao: jak przeksztaci uzyskane 6,5 miliona gosw w narodowosocjalistyczny rzd z nim samym na jego czele. Istniay dwa narzucajce si sposoby realizacji tego zamiaru. Pierwszym bya droga parlamentarna, polegajca na stopniowym gromadzeniu coraz wikszej liczby gosw, a do uzyskania przez nazistw wikszoci w Reichstagu: albo samodzielnie, albo w ramach prawicowej koalicji. Drugi sposb to zamach stanu. Hitler dostrzega ujemne strony obu tych rozwiza. Decyzja o rozpisaniu kolejnych oglnonarodowych wyborw nie leaa w jego mocy, a ponadto odnosi si z pogard do perspektywy zostania parlamentarnym kanclerzem, uzalenionym od gosw w Reichstagu. Kampania nazistw od samego pocztku oparta bya na twierdzeniu, e s oni ruchem odrzucajcym bagno polityki parlamentarnej, w ktrej decyzje dotyczce najwaniejszych spraw byy podejmowane lub, co bardziej prawdopodobne, nie podejmowane - poprzez gosowanie, a za kadym razem decydowaa wikszo utworzona drog kompromisw. Ale zdecydowanie si na drugi sposb i podjcie prby uzyskania wadzy si byo rwnoznaczne z rzuceniem wyzwania przewaajcym siom pastwa i naraeniem si na ryzyko poraki na ulicach, podobnej do tej z 1923 roku. Hitler chcia rewolucji, w ktrej sia pastwa byaby po jego stronie. Ale rewolucja nie miaa by rodkiem sucym do zdobycia wadzy; wadza musiaa by zdobyta przy zachowaniu przynajmniej pozorw legalnoci. W latach 1930-1932 Hitlerowi odpowiadao, kiedy uznawa za stosowne ze wzgldw politycznych zabiera na ten temat gos publicznie, pozostawianie obu opcji otwartych. Mia jednak nadziej, e uda mu si poczy je w trzeci sposb. Moliwo tak stwarza szczeglny system wadzy, w ramach ktrego Niemcy od marca 1930 roku byy rzdzone przez kanclerza i ministrw nie stojcych na czele wikszoci w Reichstagu, ale mianowanych przez prezydenta, von Hindenburga, i wykorzystujcych jego nadzwyczajne uprawnienia do wydawania dekretw zgodnie z art. 48 konstytucji weimarskiej. Uprawnienia wyboru kanclerza i - w istocie - zapewnianie mu moliwoci rzdzenia dostay si w rce maej grupy osb z otoczenia prezydenta. Jednake taki system by niezadowalajcy na duszy czas, poniewa by otwartym wyzwaniem dla wikszoci w Reichstagu. W duszej perspektywie kanclerz musia albo

zapewni sobie wikszo gosw w Reichstagu, przywracajc w ten sposb rzd parlamentarny, albo - jeli prezydent i jego doradcy chcieliby cakowitego uwolnienia si od zalenoci od Reichstagu - uzyska wystarczajce poparcie w kraju, aby zmieni konstytucj. Prezydent von Hindenburg i jego doradcy chcieli zastosowa ten drugi wariant, ale ani Brning, ani jego dwaj nastpcy na stanowisku kanclerza, von Papen i von Schleicher, nie byli w stanie uzyska wystarczajcego poparcia elektoratu. Rwnoczenie narastaa potrzeba znalezienia wyjcia z impasu politycznego, ktry coraz silniej oddziaywa na doradcw prezydenta w miar pogbiania si kryzysu i narastania niebezpieczestwa zaamania si porzdku publicznego, podobnie jak w pocztkowych latach Republiki Weimarskiej. Ostatni rzecz ktrej chciaa armia, byo powtrzenie roku 1923 i rwnoczesnego powstania lewicowych i prawicowych ekstremistw. W tej sytuacji Hitler dysponowa dwoma atutami. Sukces nazistw w wyborach we wrzeniu 1930 roku, potwierdzony przez wybory regionalne w 1931 roku, zapowiada poparcie, ktrego mgby udzieli, jeli wczono by go do rozgrywki. Gdyby pozostawiono go poza nawiasem, mgby dokona rewolucji wykorzystujc zorganizowan si SA. Taktyka Hitlera polegaa wic na wykorzystaniu rewolucji, ktrej nie chcia dokona, i masowego poparcia, ktrego nigdy nie by w stanie przeksztaci w wikszo (w pierwszym wypadku jako groby, a w drugim jako obietnicy) - do nakonienia prezydenta i jego doradcw, aby uczynili z niego partnera w sprawowaniu rzdw. Dziki przejciu od parlamentarnej do prezydenckiej formy rzdw Hitler uzyska alternatywn drog do zdobycia wadzy; drog, dziki ktrej mg zarwno zrezygnowa z walki o zdobycie wikszoci przy urnach wyborczych, jak i uwolni si od ryzyka zwizanego z prb dokonania drugiego puczu. Tu wanie ley klucz do zrozumienia serii przewlekych i wykrtnych posuni politycznych, podejmowanych od koca 1930 do koca stycznia 1933 roku, kiedy to Hitler w kocu osign swj cel i zosta kanclerzem. Ale tego klucza naley uywa ostronie, poniewa, w odrnieniu od historyka, Hitler nie mg wiedzie, czy jego taktyka okae si skuteczna. Kiedy negocjacje zaamyway si lub prowadziy donikd, co si czsto zdarzao, musia opiera si na koalicji z nacjonalistami, a nawet, w jednym wypadku, z Centrum, lub na zdobyciu wyranej wikszoci w kolejnych wyborach, ktrych w 1932 roku byo a pi, tego czy innego rodzaju. Za kadym razem jednak Hitler sprawia wraenie, i chodzio mu o wznowienie negocjacji, a alternatywne sposoby, do ktrych si ucieka, pozwalay zwikszy nacisk na drug stron w celu skonienia jej do powrotu do stou rokowa. Podobnie jak w wypadku Stalina zwraca uwag wytrwao, z jak Hitler dy do celu poprzez labirynt zwrotw i zakrtw. Jeszcze bardziej rzuca si w oczy jego zdolno utrzymywania zaufania zwolennikw i zachcania ich do aktywnoci w cigu dwudziestu omiu frustrujcych miesicy, jakie upyny od oczekiwa, rozbudzonych przez wybory z wrzenia 1930 roku, do momentu ich realizacji. Byo to dwadziecia osiem miesicy licznych poraek, a pod koniec - utraty 2 milionw gosw i

perspektywy cakowitej klski. Ani Stalin, ani Hitler nie zdobyli wadzy szybko. W przypadku Stalina proces ten trwa prawie dwukrotnie duej ni w przypadku Hitlera: ponad pi lat, ktre upyny od mierci Lenina, do momentu ostatecznego triumfu w dniu pidziesitych urodzin. Od krtkiego spotkania Brninga z Hitlerem wkrtce po wyborach z 1930 roku, ktre nie przynioso adnych rezultatw, upyno dalszych dwanacie miesicy, zanim wznowiono rozmowy jesieni 1931 roku. Brning owiadczy przywdcy nazistw, e kryzys gospodarczy bdzie dugotrway. Bya to dobra wiadomo dla Hitlera. Ale jak mia utrzyma morale i impet dziaania partii oraz SA podczas tego dugiego okresu wyczekiwania? W dziesi dni po wyborach z 1930 roku Hitler powiedzia na pewnym spotkaniu w Monachium: Nie jestemy, z zasady, parti parlamentarn - byoby to sprzeczne z caym naszym wizerunkiem. Jestemy parti parlamentarn pod przymusem, ograniczeni, a tym ograniczeniem jest konstytucja. Konstytucja zmusza nas do posugiwania si tymi rodkami [...] W naszej walce nie chodzi nam o miejsca w Reichstagu, ale zdobywamy miejsca w parlamencie po to, abymy pewnego dnia byli w stanie wyzwoli nard niemiecki. Chocia byli teraz drug, pod wzgldem liczebnoci, parti w Reichstagu, 107 deputowanych nazistowskich (nie byo wrd nich Hitlera, wci jeszcze nie posiadajcego niemieckiego obywatelstwa) od pierwszego dnia dao jasno do zrozumienia, e nie zamierzaj angaowa si w gry parlamentarne, ale po prostu wykorzystaj Reichstag jako platform do atakw na system i bd odnosi si z pogard do jego instytucji. Partia nadal najwicej energii wkadaa w kontynuowanie strategii staej kampanii poza parlamentem, w caym kraju. W nastpstwie wyborw z 1930 roku nastpi znaczny wzrost liczby wnioskw o przyjcie do partii. W okresie midzy wrzeniem 1930 roku i kocem tego roku liczba ta zwikszya si o prawie 100 tysicy. Dziki temu, e Hitler zawczasu przygotowa ramy organizacyjne, nowi przybysze zostali wchonici przez wielki tygiel idei narodowosocjalistycznej bez wikszych trudnoci, chocia starzy weterani (Altkampfer) patrzyli z zazdroci na szybki awans czsto lepiej wyksztaconych i wyej wykwalifikowanych Septemberlinge (jest to nawizanie do sowa Pfefferlinge, nazwy popularnego gatunku grzybw), ktrzy wstpili do partii dopiero po wrzeniowym sukcesie wyborczym. Dwoma afiliowanymi organizacjami, ktre odnotoway podobny wzrost liczby czonkw, byy: Agrarpolitischer Apparat (AA) Darrego i Hitlerjugend, odwoujca si zarwno do rodzicw z klasy redniej, jak i ich dzieci. T ostatni organizacj przej Baldur von Schirach i poczy z Nazistowskim Stowarzyszeniem Studentw. Znacznie mniejsze sukcesy odniosa NSBO (Narodowo-socjalistyczna Organizacja Komrek Fabrycznych). Uzyskawszy po wrzeniowych wyborach, pod przewodnictwem Reinholda Muchowa, status organizacji oglnonarodowej, wspierana przez Gregora Strassera oraz Goebbelsa w swym najlepszym okresie, w 1932 roku, nie liczya wicej ni 300 tysicy czonkw (gwnie w Berlinie). Nie byo to wiele w porwnaniu z

milionami, ktre naleay do zwizkw zawodowych, ale taki stan rzeczy nie wynika z braku rodkw ani z podejmowanych wysikw. Wzrastajca liczba czonkw przyczyniaa si do utrzymania wraenia nieustannej aktywnoci, ktra bya najwaniejszym sposobem umacniania potgi partii. Dobrze ju opracowane nasycajce kampanie umoliwiy nazistom uzyskanie przecitnie ponad 40 procent gosw podczas wyborw regionalnych w 1931 roku. W okresie midzy kwietniem i sierpniem przeprowadzono kolejn gwatown kampani razem ze Stahlhelmem, nacjonalistami i komunistami - raczej dziwnymi sojusznikami - domagajc si rozwizania pruskiego parlamentu. Inicjatywa zakoczya si fiaskiem, ale kampania umoliwia partii pozostanie w centrum wydarze. W grudniu 1931 roku w caej Rzeszy nazici mieli zorganizowa ponad 13 tysicy wiecw i publicznych spotka w porwnaniu z mniej ni 500 zorganizowanych przez ich rywali. Po wyborach dominacja Hitlera nad parti staa si cakowita. Jej symbolem sta si duy gabinet w Brunatnym Domu, z wiszcymi na cianach trzema portretami Fryderyka Wielkiego oraz oficjaln fotografi Hitlera, siedzcego przy biurku, z podpisem: Nic nie dzieje si w tym ruchu, z wyjtkiem tego, czego ja chc. Jego mityczny wizerunek niekwestionowanego, jedynego przywdcy NSDAP (okrelenie uyte przez Gregora Strassera w Volkischer Beobachter) by bardziej ni kiedykolwiek tym, co utrzymywao spoisto partii i suyo za substytut programu. W rzeczywistoci Hitler spdza niewiele czasu w swym gabinecie, jedc czsto po kraju i zdobywajc poparcie na masowych wiecach, ktre byy rwnie wanym rdem dochodw. Wzmocni jednak swj wizerunek Fhrera nowymi nominacjami w kierownictwie partii, ktre zajmowao si sprawami organizacyjnymi i doranymi decyzjami, nie pozostawiajc nigdy wtpliwoci, e prawo Hitlera do interwencji jest absolutne. Najistotniejsza z tych nominacji dotyczya Goebbelsa, ktremu na pocztku 1931 roku powierzono Kierownictwo Propagandy na Rzesz (RPL). Sprawowa on pen kontrol nad kampaniami propagandowymi, doborem mwcw i okrelaniem stanowiska partii wobec kadego problemu. Goebbels wykaza ju swe wyjtkowe uzdolnienia propagandzisty podczas kampanii wyborczej. Po przejciu RPL wprowadzi on system comiesicznych raportw na temat nastrojw wrd szeregowych czonkw partii. da ich od gauleiterw, domagajc si, aby wysyali agentw do piekarni, sklepw rzeniczych, sklepw kolonialnych i tawern i w ten sposb przekonali si, co ludzie mwi. Zebrane materiay Kierownictwo Propagandy wykorzystywao nastpnie do opracowywania literatury propagandowej. Nagy napyw nowych czonkw, wzrost liczby ogosze reklamowych w Volkischer Beobachter i wiksza liczba wydawnictw partyjnych, liczniejsze uczestnictwo w wiecach i w innych imprezach z patnym wstpem - wszystko to pozwolio partii wyj z gbokiego zaduenia, w jakie popada w okresie kampanii wyborczej, i rozway moliwo staego rozszerzenia dziaalnoci. Jeszcze w 1931 roku i w znacznej mierze w 1932 roku byo prawd, i partia nazistowska utrzymywaa si z wasnych

rodkw. Najwiksi przemysowcy i bankierzy wci odnosili si nieufnie do partii, ktra bya niezdolna lub nie chciaa ogosi jasnego, czy nawet tylko spjnego, owiadczenia w sprawie swej polityki gospodarczej i zamiarw wobec kapitalistycznych przedsibiorstw. Jednake nazici zaczli w latach 1930-1931 uzyskiwa pewne wpywy nie z funduszy korporacji, ale w formie indywidualnych wpat od grupy sympatykw - m.in. od byego prezesa Reichsbanku Schachta, Fritza Thyssena i Ludwiga Grauerta, dyrektora stowarzyszenia pracodawcw przemysu hutniczego. Byy to jednak sumy wahajce si od dziesitkw tysicy do 100-200 tysicy marek, czsto wypacane nie partii, ale poszczeglnym dziaaczom - nie Hitlerowi, tylko Gringowi, Strasserowi i Punkowi. Najwikszym atutem ruchu byo zaangaowanie jego szeregowych czonkw, ale zawsze istniao niebezpieczestwo, e zwikszona aktywno, ktra je podtrzymywaa przekroczy niezbyt precyzyjnie okrelon lini midzy legalnoci i nielegalnoci. Hitler musia utrzymywa rwnowag midzy nielegalnoci - ktra w razie wymknicia si spod kontroli podwayaby jego wiarygodno jako ewentualnego partnera w oczach dowdztwa armii i grupy skupionej wok prezydenta - a legalnoci, ktra, zbyt ostro forsowana, mogaby rozczarowa du liczb tych, ktrzy wstpili do partii i do SA wierzc, e sia, a nie wikszo gosw, powinna rozstrzygn sprawy narodowe, i ktrzy wci tsknie oczekiwali na marsz na Berlin i zdobycie wadzy. Kunszt Hitlera polega na rozmylnym stwarzaniu aury niepewnoci wok jego twierdze o legalnoci, tak aby - z jednej strony - utrzymywa przekonanie konserwatywnych ugrupowa, z ktrymi mia nadziej negocjowa, i wywiera powcigajcy wpyw na parti; a z drugiej - wiar radykaw w partii, e jego sowa o legalnoci byy w istocie sprytnym kamuflaem, kryjcym zamiar dokonania puczu w odpowiednim momencie. Gring przedstawi to nastpujco: Walczymy z Pastwem i obecnym Systemem, poniewa chcemy zniszczy go cakowicie, ale w sposb zgodny z prawem - dla dugouchego szpicla. Gdy nie mielimy jeszcze ustawy o ochronie republiki, mwilimy, e nienawidzimy tego Pastwa; teraz mwimy, e je kochamy a jednak wszyscy wiedz, co mamy na myli. Moliwoci Hitlera prowadzenia podwjnej gry zostay wystawione na prb natychmiast po wyborach w 1930 roku. Jeszcze w 1929 roku, pragnc wywrze wpyw na opini armii, podczas przemwienia w Monachium zaatakowa on stanowisko konsekwentnie zajmowane przez von Seeckta, emerytowanego ju naczelnego dowdcy armii, i Reichswehra powinna trzyma si z dala od polityki. Argumenty Hitlera wywary pewien wpyw na modszych oficerw, ktrzy nie widzieli wikszych perspektyw awansu w armii ograniczonej traktatem wersalskim do 100 tysicy ludzi i dla ktrych atrakcyjne byy obietnice Hitlera, e jeli dojdzie do wadzy, rozbuduje armi i przywrci Niemcom nalen im pozycj w Europie. Na trzech porucznikw: Scheringera, Ludina i Wentza, wpyw ten okaza si na tyle silny, e nawizali kontakt z nazistami i podjli dziaania w celu przecignicia na ich stron innych oficerw.

Aresztowani pod zarzutem szerzenia nazistowskiej propagandy w armii, zasiedli na awie oskaronych przed Sdem Najwyszym w Lipsku kilka dni po wyborach w 1930 roku. Hitler natychmiast poprosi o przesuchanie go i, rozmylnie adresujc swe wypowiedzi do dowdztwa Reichswehry, owiadczy kategorycznie, e SA zostao utworzone wycznie do celw politycznych oraz e jakiekolwiek pomysy zastosowania siy przez nazistw i wcignicia armii w wojn domow czy te denie do jej zastpienia (zwaszcza tradycyjnego korpusu oficerskiego) nazistowsk armi nowego typu s wykluczone. Kiedy dojdziemy do wadzy, dopilnujemy, aby z obecnej Reichswehry powstaa wielka armia narodu niemieckiego. Tysice modych ludzi w armii s tego samego zdania. Kiedy przewodniczcy sdu przerwa mu mwic, e nazici raczej nie mog ywi nadziei na osignicie ich celw drog legaln, Hitler z oburzeniem zaprzeczy. Licz si tylko jego rozkazy, a moja podstawowa zasada brzmi, e jeli przepis partyjny jest sprzeczny z prawem, to nie naley go realizowa. Ci, ktrzy nie przestrzegali tej zasady, zostali wykluczeni, wrd nich Otto Strasser, ktry flirtowa z ide rewolucji. Nastpnie ze wiadom dwuznacznoci, ktr stosowa wobec kwestii legalizmu oraz antykapitalistycznego stanowiska partii, Hitler doda: Stoj tutaj pod przysig zoon Bogu Wszechmogcemu. Owiadczam wam, e jeli dojd do wadzy legalnie, to bdzie rwnie nazistowski Trybuna Sprawiedliwoci, rewolucja z listopada 1918 roku zostanie pomszczona i legalnie spadnie dobrych kilka gw. Sowa te spotkay si z gonym aplauzem z galerii dla publicznoci, ale kiedy przewodniczcy sdu zapyta, co Hitler rozumie pod pojciem niemiecka rewolucja narodowa, uspokajajco odpar, e nie ma ona nic wsplnego z polityk wewntrzn i e oznacza po prostu niemieckie powstanie narodowe przeciwko postanowieniom ukadw pokojowych, ktre uwaamy nie za obowizujce prawo, ale za co nam narzuconego. Hitler: Nasza propaganda jest duchowym rewolucjonizowaniem narodu niemieckiego. Nasz ruch nie potrzebuje siy... Wejdziemy do legalnych organizacji i w ten sposb uczynimy z naszej partii decydujcy czynnik. Ale kiedy uzyskamy uprawnienia konstytucyjne, to uksztatujemy pastwo w sposb, ktry uwaamy za suszny. Przewodniczcy: Rwnie rodkami konstytucyjnymi? Hitler: Tak. Genera Jodl, szef sztabu w okresie II wojny wiatowej, przesuchiwany po wojnie podczas procesu norymberskiego, owiadczy trybunaowi, e nie zosta przekonany, dopki Hitler nie owiadczy pod przysig w sdzie, e jest przeciwny jakiejkolwiek ingerencji w sprawy armii. To wyrane owiadczenie Hitlera miao na celu otwarcie drogi do pniejszych negocjacji z dowdztwem Reichswehry. Ale niebezpieczestwa zwizane z tak taktyk ilustruje historia porucznika Scheringera. Skazany na osiemnacie miesicy wizienia, przeszed do komunistw, bdc wci jeszcze w wizieniu. Kiedy Goebbels wysa telegram z pytaniem, czy list Scheringera, w ktrym zawiadamia on o zmianie swej przynalenoci partyjnej, jest autentyczny, Scheringer odtelegrafowa: Deklaracja autentyczna. Hitler zdradzi rewolucj.

Niebezpieczestwa te przybray najostrzejsz form w SA. Brunatne koszule byy niezbdne w kampanii nazistw: czonkowie SA penili funkcje stranikw podczas nie koczcych si serii wiecw; stanowili wyzwanie dla komunistw na ulicach, a swymi paradami demonstrowali si, ktra miaa zasadnicze znaczenie dla wizerunku nazistw. Jednake Hitler mia na myli jedynie propagand, obraz partii: czonkowie SA mieli by onierzami szturmowymi rewolucji, ktra miaa nigdy nie nastpi. Z kolei ugruntowanie si takiego pogldu oznaczaoby osabienie ich bojowego ducha, a ten naleao podtrzymywa - jednake uniemoliwiajc mu wymknicie si spod kontroli. Hitler zdawa sobie spraw z tego problemu. Wykazaa to jego szybka reakcja, kiedy berliskie SA, znane ze swych gwatownych star z KPD, wzniecio bunt bezporednio przed wrzeniowymi wyborami i odmwio ochrony partyjnych wiecw. Gwne dania czonkw miay charakter pacowy, ale odrbno struktury SA bya przyczyn staych tar z polityczn hierarchi partii. Poza tym esamani byli zdania, e oglnokrajowe kierownictwo partii w Monachium ich nie docenia. Jeden z oberfhrerw SA napisa, e ich zdaniem SA jest tutaj po prostu po to, aby zdechn. Hitler natychmiast uda si do Berlina i odwiedza po kolei wszystkie piwiarnie oraz sale klubowe, przekonujc esamanw i obiecujc im lepszy od oraz traktowanie jako onierzy rewolucji. Aby uzyska dodatkowe fundusze, poleci obcienie kadego czonka partii specjalnymi opatami i zakoczy sw wizyt efektownym akcentem, ogaszajc, e sam obejmie funkcj naczelnego dowdcy SA w miejsce von Pfeffera. Po wyborach, tak szybko jak tylko mg, Hitler przekona Ernsta Rhma do powrotu i objcia stanowiska szefa sztabu SA. Da mu woln rk, powierzajc zadanie reorganizacji SA, ktrego liczba czonkw na pocztku 1931 roku wahaa si midzy 60 i 100 tysicami ludzi. Znaczny procent wrd nich stanowili bezrobotni, zwabieni obietnic zapaty, jedzenia i przygody. Rwnoczenie Hitler zezwoli Himmlerowi na powikszenie jego elitarnej organizacji SS (pocztkowo liczya 280 czonkw i bya bardzo nielubiana przez bardziej proletariack SA), powierzajc jej funkcj policji wewntrzpartyjnej. Motto, jakie Hitler da SS, brzmiao: SS-Mann, deine Ehre heisst Treue (Twoim honorem jest wierno). Jednake utyskiwania na prowadzon przez Hitlera polityk legalnoci trway nadal. W kocu marca 1931 roku, kiedy rzd wyda dekret wprowadzajcy wymg uzyskiwania zgody policji na organizowanie wiecw politycznych z dwudziestoczterogodzinnym wyprzedzeniem, Hitler poleci wszystkim agendom partyjnym podporzdkowanie si temu dekretowi. Byo to za wiele dla Stennesa, przywdcy SA w Berlinie, ktry potpi t decyzj Hitlera, rozpdzi miejscowe kierownictwo polityczne partii i podporzdkowa swojemu dowdztwu zarwno lokaln organizacj SA, jak i parti. Oficerowie SA na Pomorzu, wystpujc po stronie Stennesa owiadczyli, e NSDAP odesza od rewolucyjnego kursu prawdziwego narodowego socjalizmu [...] i wyrzeka si czystego ideau, o ktry walczymy. Hitler ponownie rzuci na szal swj osobisty presti, zdymisjonowa

Stennesa i zada, aby wszyscy dowdcy SA zoyli mu osobicie bezwarunkowe deklaracje lojalnoci. Chocia Stennes przyczy si do Ottona Strassera, wystpujc otwarcie przeciwko Hitlerowi, to jednak jego rewolta zaamaa si i tylko nieliczni poszli w jego lady. Sia mitu Fhrera zapewniaa zwart wikszo nawet w Berlinie. Gring dokona czystki w SA; w odpowiedzi na skargi szeregowych czonkw przeprowadzono szereg reform, a Hitler i Rhm bardzo starannie czuwali nad kursami indoktrynacji dowdcw SA w Szkole Kierownictwa Rzeszy. Ale problem pozosta jako nieodczna cz polityki, ktra moga rozadowa napicie wywoane przez zawarte w niej sprzecznoci tylko wtedy, kiedy prowadzia do sukcesu. III Hitler potrzebowa nie tylko zaufania, ale i cierpliwoci. Mg potgowa nacisk z zewntrz, ale tak dugo, jak trzyma si swej taktyki legalnoci, musia czeka na zaproszenie do wzicia udziau w negocjacjach. To wyczekiwanie byo cik prb dla partii i dla wiary Hitlera w przeznaczony mu sukces, bdcej podstaw mitu Fhrera. Istniay jednak cztery obiektywne czynniki, pozostajce poza jego kontrol, ktre wszake mg obrci na swoj korzy. Pierwszym byo pogbienie si kryzysu gospodarczego w latach 19311932. Liczba zarejestrowanych bezrobotnych przekroczya wwczas 6 milionw osb, czyli procentowo wicej ni w jakimkolwiek innym kraju uprzemysowionym. Drugim byo rwnolege zjawisko pogbiania si kryzysu politycznego. Jednym z przejaww tego zjawiska bya zwikszajca si liczba gosw oddawanych na radykaln prawic (nazistw) i radykaln lewic (KPD) oraz nasilenie si aktw przemocy na tle politycznym. Kryzys polityczny objawi si rwnie zakoczeniem okresu czasowej stabilizacji Republiki, jaki rozpocz si po wyborze na jej prezydenta w 1925 roku feldmarszaka von Hindenburga, symbolicznego substytutu monarchii. Na krtki czas tradycyjne niemieckie elity stay si, jeli nie pogodzone, to przynajmniej nie tak agresywne wobec Republiki. Kryzys pooy temu kres. Kryzys gospodarczy sta si rwnie kryzysem politycznym. Odpowiedzialno za wszystkie plagi nkajce Niemcy zrzucano na System, co wskazywao, jak pytkie byy w Niemczech korzenie demokracji parlamentarnej i jak gboko zraone byy do Republiki te grupy, ktrych przywileje i pozycja w spoeczestwie powinny uczyni z nich najmocniejsze filary pastwa. Mona to byo wyranie zaobserwowa na przykadzie czoowej partii konserwatywnej, nacjonalistw (DNVP). Zaczli oni nie tylko traci coraz wicej gosw na korzy nazistw w rejonach wiejskich, ale ich partia zostaa opanowana przez reakcjonist i pangermaskiego autokrat, Hugenberga, ktry prbowa - bez wikszego powodzenia - rywalizowa z nazistami w ochrypych, niestrudzonych atakach na Republik, a czasami nawet nawizywa z nimi sojusz. Zaproszenie Hitlera przez Hugenberga do wsplnej kampanii przeciwko planowi Younga w okresie referendum byo wanym etapem w deniu

Hitlera do pozyskania szacunku politycznego i ewentualnego dostpu do wpyww oraz zasobw finansowych prawicowych krgw klas wyszych. Bardziej konserwatywnych czonkw DNVP zrazi polityczny styl Hugenberga i w rezultacie utworzyli rozamow grup Ludowych Konserwatystw (Volkskonservativen). Ale Hugenberg, uparty i nie zraony, kontynuowa swj kurs, nie wycigajc adnych wnioskw ze swych wczeniejszych kontaktw z Hitlerem. Kolejnym jego posuniciem byo wczenie Hitlera do Narodowej Opozycji, czyli tzw. Frontu z Harzburga, ktry na krtko zjednoczy w padzierniku 1931 roku wszystkich prawicowych wrogw Republiki Weimarskiej. Bya to ta sama koalicja, ktra zostaa odrodzona w styczniu 1933 roku, aby uczyni Hitlera kanclerzem w bdnym przekonaniu, i bdzie on zmuszony postpowa zgodnie z yczeniami jego partnerw. Trzecim czynnikiem, ktry dziaa na korzy Hitlera bya zmiana polityki Reichswehry. Jedn z najbardziej uderzajcych i niebezpiecznych anomalii w Republice Weimarskiej by fakt, i dowdztwo armii przetrwao zarwno klsk wojenn, jak i upadek monarchii oraz stworzyo co w rodzaju pastwa w pastwie, lojalnego nie wobec zmieniajcych si ustawicznie rzdw czy wobec Republiki, ale wobec tego, co korpus oficerski uwaa za interesy i wartoci wiecznych Niemiec. Twrc tej unikalnej pozycji Reichswehry by genera Hans von Seeckt, jej naczelny dowdca w latach 1920-1926 (Chef der Heeresleitung). Nie tylko udao mu si obroni autonomi dowdztwa armii wobec politykw, twierdzc, i w armii nie moe by miejsca dla polityki, ale jako przedstawiciel armii sam odgrywa du rol w polityce, utrzymujc, e armia jest ostatecznym sdzi interesu narodowego. Podczas kryzysu wewntrznego w 1923 roku rzd niemiecki powierzy von Seecktowi pen wadz wykonawcz, aby ratowa pastwo. By on te odpowiedzialny za tajn polityk utrzymywania cisych kontaktw ze Zwizkiem Radzieckim, ktre umoliwiay armii niemieckiej obchodzenie militarnych klauzul traktatu wersalskiego. Wybr w 1925 roku feldmarszaka von Hindenburga, ostatniego dowdcy starej armii cesarskiej, na prezydenta Niemiec oraz pniejsze odejcie w stan spoczynku von Seeckta (1926 rok) otworzyy drog do zblienia midzy armi i wadzami republikaskimi. Inicjatyw przeja wpywowa grupa modszych oficerw odbywajcych sub w Ministerstwie Obrony i w Truppenamt, ukrytym nastpcy byego Sztabu Generalnego, zlikwidowanego przez ukad pokojowy. Kieroway nimi nie republikaskie sympatie, ale fakt, i zdali sobie spraw, e cele zawodowe mog osign jedynie poprzez blisk wspprac zarwno z rzdem Rzeszy, jak i Prus. Ich plany przewidyway stworzenie nowego modelu armii zoonej z 21 dywizji piechoty i 5 dywizji kawalerii (ukad pokojowy zezwala odpowiednio na 7 i 3 dywizje); wyposaenie tych si (a take lotnictwa) w najnowoczeniejsz bro, prawie w caoci zakazan przez traktat wersalski, oraz tajny program zbroje i szkolenia w Zwizku Radzieckim. Architektami tych nowych stosunkw byli Wilhelm Groener, pierwszy genera, ktry zosta pniej ministrem obrony, oraz Kurt von Schleicher,

szef Ministeramtu, nowego urzdu majcego zajmowa si wszystkimi sprawami politycznymi w imieniu armii i marynarki. Groener, jako drugi rang dowdca w ostatnich dniach I wojny wiatowej, zastpi Ludendorffa i wykaza si poczuciem realizmu, mwic cesarzowi (podczas gdy von Hindenburg zachowa milczenie), e armia ju go nie popiera. Nastpnie zawar porozumienie z nowym socjalistycznym kanclerzem, Ebertem, i wzi na siebie odpowiedzialno za uwiadomienie rzdowi republikaskiemu, i Niemcy nie s zdolne do kontynuowania wojny i musz podpisa traktat wersalski. Ide powierzenia mu w wieku szedziesiciu lat stanowiska ministra propagowa von Schleicher, ktry jako major cile z nim wsppracowa w latach 1918-1920 i ktry przekona von Hindenburga, aby dokona tej nominacji. Von Schleicher, sprytny, pewny siebie, odznaczajcy si zarwno wdzikiem osobistym, jak i pasj do intryg politycznych (sta si znany jako szara eminencja), zaskarbi sobie zaufanie nie tylko Groenera, ale rwnie - poprzez przyja z Oskarem von Hindenburgiem (z ktrym odbywa sub wojskow) - jego ojca, prezydenta. Wkrtce nie byo dnia, aby paac prezydencki nie zwraca si do von Schleichera z prob o rad. Jednake, pomimo wysikw Groenera, nieufno po obu stronach okazaa si zbyt gboko zakorzeniona (dotyczy to zwaszcza socjaldemokratw), aby wsppraca si udaa. Groener by rozczarowany saboci rzdu koalicyjnego, w ktrym poszczeglne partie wystpoway przeciwko sobie, i ju w grudniu 1929 roku on i von Schleicher poszukiwali innych sposobw zapewnienia stabilizacji politycznej oraz poparcia - niezbdnych, aby Reichswehra moga zrealizowa swj program zbroje. Denie armii do tego celu miao sta si wanym czynnikiem uatwiajcym Hitlerowi objcie urzdu kanclerza. Moment ten wci by jeszcze odlegy, ale na dugo przed 1933 rokiem zmiana stanowiska armii w znacznej mierze przyczynia si do zmiany formy rzdw z prezydenckich w parlamentarn. By to czwarty czynnik, dziaajcy na korzy Hitlera. Von Schleicher zalicza si do najaktywniejszych doradcw prezydenta, opracowujcych plan mianowania kanclerza, ktry opierajc si na nadzwyczajnych uprawnieniach prezydenta - byby w stanie zapewni to, czego potrzebowao zarwno pastwo, jak i Reichswehra: silny rzd, zdolny do prowadzenia dalekosinej polityki bez ogldania si na ask przywdcw partyjnych. Zgodnie z planem dokonano nominacji Brninga; dalszy rozwj wypadkw ju opisano: jego decyzj rozwizania Reichstagu i przegran w wyborach, ktre nastpiy we wrzeniu 1930 roku. Nie znaczy to jednak, i niespodziewane sukcesy Hitlera w wyborach w 1930 roku umoliwiy mu jego ostateczny triumf. Byby to zbyt pochopny wniosek. Istniay rwnie alternatywne scenariusze, ktrym warto si przyjrze. Po wyborach 107 deputowanych nazistowskich natychmiast poczyo swe siy z 41 nacjonalistami Hugenberga i 77 komunistami, przeksztacajc Reichstag w forum suce do systematycznych nagonek i uniemoliwiajc normaln prac tego organu. Ale opozycja przeliczya si. Zmiana

stanowiska SPD umoliwia stworzenie wikszoci niezbdnej do zmiany regulaminu Reichstagu i przywrcenia normalnego toku obrad (luty 1931 roku). Ta sama koalicja, sigajca od umiarkowanej lewicy (SPD) do umiarkowanej prawicy (Volkskonservativen, ktrzy oderwali si od Hugenberga i DNVP), moga by wykorzystana do odrzucenia kadego wniosku o wotum nieufnoci i zapewni wikszo, ktrej potrzebowa Reichstag do przywrcenia rzdw parlamentarnych. Ale Brning i grupa wok prezydenta nie bya tym zainteresowana; wspomnian wikszo wykorzystali jedynie do uzyskania porozumienia o zawieszeniu obrad Reichstagu. By to dalszy krok w kierunku zastpienia rzdw parlamentarnych rzdami prezydenckimi. Inn moliwoci bya propozycja Ottona Brauna, socjaldemokratycznego premiera Prus, poczenia rzdu pruskiego i oglnokrajowego, co pozwolioby oddali zagroenia ze strony politycznego ekstremizmu nie tylko dla demokracji w Niemczech, ale dla idei stabilnego konstytucyjnego rzdu. Jednym z paradoksw okresu weimarskiego byo to, e w odrnieniu od rzdu oglnokrajowego, nkanego kryzysami koalicyjnymi, rzd Prus odznacza si stabilnoci i postpow polityk, opart na wsppracy midzy socjaldemokratami i parti Centrum. Braun, byy robotnik rolny z Prus Wschodnich, sprawowa urzd premiera, z dwoma krtkimi kilkumiesicznymi przerwami, od 1920 do 1932 roku. Rzd pruski ju poprzednio przewodzi dziaaniom zmierzajcym do okieznania ekstremistw nazistowskich. Obejmoway one midzy innymi zakaz parad i wiecw na wolnym powietrzu, zakaz noszenia mundurw przez esamanw oraz ustaw uniemoliwiajc czenie czonkostwa w NSDAP i KPD z funkcj urzdnika pastwowego czy piastowaniem publicznego urzdu w Prusach. Pruski minister spraw wewntrznych, Grzesinski, ktremu podlegay siy policyjne liczce 180 tysicy ludzi (80 tysicy byo skoszarowanych, w peni uzbrojonych i zmotoryzowanych), nie dawa si zastraszy nazistom, wciekle dajcym jego ustpienia. Po ataku na ydowskie sklepy w dniu, w ktrym zebra si nowy Reichstag, Otto Braun mianowa Grzesinskiego prezydentem policji berliskiej. Dziennik Frankfurter Zeitung napisa wwczas, e Herr Braun wie, jak rzdzi Prusami. Sam Grzesinski wypowiedzia si na temat dziaa Brauna nastpujco: Konieczne jest by twardym, tak twardym jak elazo. Wkrtce udowodni, e nie byy to tylko sowa. Braun powtrzy sw propozycj poczenia obu rzdw w listopadzie 1931 roku, oferujc wasn rezygnacj i poczenie przez Brninga urzdu kanclerza Rzeszy z urzdem premiera Prus. W napisanych po wojnie pamitnikach Brning okreli t sugesti jako wydarzenie o najwyszej doniosoci... Mona byo zapobiec wszystkim wydarzeniom 1932 roku (w tym jego wasnej dymisji). Ale wwczas nie uczyni nic, aby zrealizowa zarwno t, jak i wczeniejsz propozycj Brauna. Jeeliby nawet podj odpowiednie dziaania, prawie na pewno napotkayby one weto von Hindenburga, Groenera i von Schleichera. Poczenie rzdu Prus i centralnego (projekt takiej reformy by w Niemczech od dawna dyskutowany) czy prba zbudowania bloku wikszoci w Reichstagu

musiayby oznacza wspprac z SPD, bdc wci najwiksz parti, ale w oczach prawicy uosabiajc wszystko, czego najbardziej nienawidzia w Republice Weimarskiej. Kiedy Groener i von Schleicher prbowali doprowadzi do zblienia z Republik, wanie ta wrogo prawicy, poczona z niewiar socjaldemokratw w zmian postawy niemieckiego korpusu oficerskiego oraz ziemiaskiej klasy junkrw, identyfikowanej z tym korpusem, spowodoway fiasko ich dziaa. By to koniec otwarcia na lewic, przynajmniej ze strony armii. Jednake jesieni 1930 roku ani Groener, ani von Schleicher nie byli jeszcze gotowi do wycignicia wniosku, i jedyn perspektyw s nazici. Groener spowodowa aresztowanie i proces za zdrad trzech porucznikw, ktrzy dyli do zwikszenia wpyww narodowego socjalizmu w armii, a na konferencji dowdcw okrgw w padzierniku 1930 roku on i von Schleicher bronili si energicznie przed krytyk, jak ten proces wywoa w armii. A jednak sukces wyborczy nazistw i propaganda nacjonalistyczna wywary wielkie wraenie. Czsto cytowano opini oficerw, ktrzy rozmawiali z brytyjskim attache wojskowym podczas jesiennych manewrw: To jest ruch modych (Jugendbewegung); nie mona go zatrzyma. W 1931 roku von Schleicher zmieni zdanie szybciej ni Groener. Rhm, ktry obj kierownictwo SA, skontaktowa si po swym powrocie z von Schleicherem i podkreli fakt, i Hitler podj dziaania zmierzajce do pozbycia si Stennesa i bardziej rewolucyjnych elementw z SA. Hitler oraz Rhm odwiedzili von Schleichera, Groenera i generaa von Hammersteina-Equorda, szefa Naczelnego Dowdztwa armii. Von Schleicher zacz lansowa ide oswojenia narodowych socjalistw poprzez zrzucenie na nich czci odpowiedzialnoci za niepopularne decyzje; by to fragment szerszego planu przewidujcego, tym razem, otwarcie na radykaln prawic. Potrzeba uzyskania wikszego poparcia bya tym bardziej palca, e Brningowi nie udao si upora z problemami ekonomicznymi spowodowanymi przez wielki kryzys. Jego priorytetem byo pooenie kresu reparacjom. Uwaa, e warunkiem wstpnym wiodcym do tego celu byo zademonstrowanie byym aliantom, i Niemcy podejmuj wysiki w celu uporzdkowania swej sytuacji gospodarczej. Polegay one na redukcji wydatkw, zwikszeniu podatkw i uzyskaniu w ten sposb zrwnowaonego budetu. Brning, przekonany, e jest to prawidowa polityka, pogodzi si z faktem, i bdzie ona niepopularna. Z faktem tym nie pogodzia si jednak niemiecka opinia publiczna i nadaa mu przydomek kanclerza godu. Po osiemnastu miesicach od chwili objcia po raz pierwszy urzdu, jesieni 1931 roku, Brning nie mia nic wicej do zaoferowania, a tymczasem popad w powane kopoty w polityce zagranicznej. Propozycja jego ministra spraw zagranicznych, Curtiusa, powoania austro-niemieckiej unii celnej, wywoaa gniewn reakcj Parya; Francja zmobilizowaa swoje zasoby finansowe, aby wymusi rezygnacj z tego planu. Czoowy austriacki bank, Creditanstalt, zosta zmuszony do wstrzymania dziaalnoci, a obcy kapita zacz ucieka z Niemiec, co doprowadzio do

paniki na rynku finansowym i zamknicia na trzy tygodnie gwnych bankw niemieckich latem 1931 roku. 3 wrzenia 1931 roku upokorzony rzd niemiecki musia ogosi rezygnacj z tego planu. Kolejny program redukcji zarobkw i pac zjednoczy prawicowych i lewicowych radykaw w gwatownym ataku na polityk kanclerza. Von Schleicher przez pewien czas przewidywa potrzeb wzmocnienia rzdu Brninga. W padzierniku wykorzysta rezygnacj ministra spraw zagranicznych do rwnoczesnego pozbycia si ministra spraw wewntrznych, Wirtha, szczeglnie znienawidzonego przez radykaln prawic, i do mianowania na jego miejsce Groenera, ktry by ju ministrem obrony. Mniejsze sukcesy odnis w zabiegach o zdobycie aktywnego poparcia nazistw i nacjonalistw Hugenberga. Kiedy Hitler otrzyma telegram od Brninga zapraszajcego go na spotkanie, macha nim przed swymi kompanami, krzyczc: Teraz mam ich w kieszeni! Uznali mnie za rwnego partnera w rozmowach. Jego egzaltacja bya jednak przedwczesna. Jesie 1931 roku bya zym czasem dla Hitlera. We wrzeniu popenia samobjstwo, wyraajc sprzeciw wobec jego zaborczoci, jego siostrzenica Geli Raubal, w ktrej by zakochany. Podczas spotka z Brningiem i pniej z Hindenburgiem (10 padziernika) by zdenerwowany i popeni bd, wygaszajc dugie monologi, ktre wywary nie najlepsze wraenie zarwno na kanclerzu, jak i na prezydencie. Celowy przeciek z paacu prezydenckiego rozpowszechni opini Hindenburga, i ten czeski kapral jest dziwacznym facetem, ktry mgby by ministrem poczty, ale na pewno nie kanclerzem. Nastpnego dnia Hitler mia pojawi si w Bad Harzburgu, gdzie Hugenberg zgromadzi wszystkich czoowych konserwatystw (w tym Schachta, gen. von Seeckta, wszystkich prawicowych politykw i dwch ksit z dynastii Hohenzollernw), a take oddziay Stahlhelmu i SA. Celem tej imprezy byo zademonstrowanie siy zjednoczonej opozycji narodowej i wysunicie dania dymisji rzdw Brninga i Ottona Brauna, po ktrych miay nastpi nowe wybory zarwno w Rzeszy, jak i w Prusach. Hitler by w najgorszym z moliwych nastrojw. Czu si przytoczony przez te wszystkie surduty, cylindry, mundury oficerskie i formalne tytuy t parad reakcji - wrd ktrej wielki trybun ludowy by nie na miejscu. Kiedy okazao si, e czonkw Stahlhelmu jest znacznie wicej ni czonkw SA, musia podzieli trybun z ich przywdc Seecktem, i z Hugenbergiem. Hitler odczyta niedbale swe przemwienie i opuci podium przed zakoczeniem defilady Stahlhelmu. Zjednoczona opozycja narodowa zaamaa si jeszcze przed jej sformowaniem, a reszt roku wypeniy zacite spory i wzajemne oskarenia. Natomiast kiedy Brning broni swej polityki 13 padziernika w Reichstagu, wypad lepiej, ni oczekiwaa tego wikszo ludzi. Przy poparciu SPD i Centrum uzyska wotum zaufania wikszoci 25 gosw. Hitler da upust swej frustracji, piszc gniewny list do Brninga, w ktrym skrytykowa jego dorobek, i nazajutrz po gosowaniu w Reichstagu zorganizowa olbrzymi defilad z zapalonymi pochodniami w

Brunszwiku. Trzydzieci osiem specjalnych pocigw i 5 tysicy ciarwek zwiozo ponad 100 tysicy czonkw SA i SS, ktrzy przed nim przemaszerowali. By to pokaz, jakiego nie mg w Niemczech dokona nikt inny: podczas gdy inni tylko mwili o potrzebie szerokiego poparcia, Hitler mg twierdzi, e ju je posiada. Ale nie by bliej objcia wadzy ni rok temu. IV Pokonanie tego dystansu zajo Hitlerowi dalszych pitnacie miesicy, od padziernika 1931 do koca stycznia 1933 roku. Te pitnacie miesicy wypeniy dwie sprawy: wybory i negocjacje. W 1932 roku wybory odbyy si piciokrotnie: dwa razy na prezydenta, dwa do Reichstagu i seria wyborw w kwietniu do parlamentw krajowych, z ktrych najwaniejsze byy wybory w Prusach i w Bawarii. Negocjacje toczyy si z przerwami, byy wykrtne i nie przynosiy rezultatw a do ostatniego dnia. Dla Hitlera wybory i negocjacje wymagay dwch rnych sposobw postpowania wzajemnie jednak wspzalenych, poniewa rezultaty wyborw, nawet kiedy nie byy decydujce, zmieniay warunki prowadzenia negocjacji. Byy to, mimo wszystko, dwie rne drogi denia do wadzy. Pierwsza polegaa na wejciu do prawicowej koalicji, rozszerzaniu wpyww nazistw we wszystkich moliwych grupach interesw (jak np. w stowarzyszeniach rolnikw) oraz na wykorzystaniu wszelkich moliwoci zwikszenia udziau nazistw w rzdzie, zarwno krajowym (Lander), jak i Rzeszy, tak aby mc uzyska wadz od wewntrz. Druga opcja polegaa na dziaaniu samodzielnym i prbie dokonania przeomu poprzez uzyskanie wyranej wikszoci w wyborach. Dla drugiej strony sytuacja bya bardziej skomplikowana, poniewa byo tam wicej aktorw reprezentujcych rne, czasami sprzeczne, interesy. Jednake nikt z uczestnikw negocjacji - von Hindenburg, von Schleicher, Groener, von Papen, Hugenberg, a nawet Brning - nie patrzy na Hitlera i na ruch nazistowski jako na zagroenie, ktre - oceniajc z dzisiejszej perspektywy - powinni dostrzec. Zgadzali si z atakami Hitlera na System, z jego potpieniem demokratycznej polityki i partii marksistowskich, z jego apelami o narodow jedno, z postulatami uniewanienia porozumienia pokojowego cznie z reparacjami oraz przywrcenia wielkoci Niemiec, w tym ich potgi wojskowej. Jak wyrazi si szef Naczelnego Dowdztwa armii, poza tempem (zmian) Hitler w istocie dy do tego samego, co Reichswehra. Ani prezydent, ani gabinet, ani generaowie nie uwaali si za zobowizanych do obrony weimarskiego systemu politycznego, ktry - ich zdaniem - okaza si niezdolny do stworzenia stabilnego rzdu niezbdnego do pooenia kresu kryzysowi i skierowania Niemiec na drog do odrodzenia. Dyli oni do odejcia od wykorzystywania przez ograniczone okresy wyjtkowych uprawnie prezydenta do zawieszania konstytucji parlamentarnej przy zaoeniu, i bdzie przywrcona, na rzecz trwaej formy rzdw prezydenckich, niezbyt rnicych si od byej monarchii, w ktrej prezydent zajmowa miejsce cesarza. Z tego punktu widzenia

narodowi socjalici jawili si nie jako rdo zagroenia, ktre naleao zniszczy - nawet jeli mona to byo zrobi - ale jako cenne rdo siy, pod warunkiem, i udaoby si ich przekona, aby przyczyli si do innych si prawicy w poparciu wsplnego programu. W ruchu nazistowskim istniay zjawiska, ktre nie podobay si establishmentowi: przemoc stosowana przez SA, wulgarno propagandy partyjnej, jej otwarty antysemityzm, uporczywe wysuwanie antykapitalistycznych idei. Znaleli jednak wiele sposobw przekonania samych siebie, e brutalno i przemoc musz by zaakceptowane jako nieodczny element propagandy, adresowanej przez nazistw do mas, i mobilizowania szerokiego poparcia, ktre - ich zdaniem - byo cennym wkadem, jaki Hitler mg wnie do autorytarnego reimu. Czy nie uzyskali od Hitlera zoonej pod przysig obietnicy, ktr zawsze chtnie powtarza, i bdzie przestrzega legalnoci, oraz jego zapewnie, i wyklucza moliwo zastpienia lub ingerowania SA w sprawy armii oraz e nigdy nie bdzie zachca do naruszania praw wasnoci i ograniczania korzystania z nich? Po rozmowie z Hitlerem w styczniu 1932 roku dowiadczony Groener zgodzi si z von Schleicherem, e Hitler by zdecydowany wytpi idee rewolucyjne. Groener tak ocenia Hitlera w oficjalnej notatce: Sympatyczne wraenie, skromny, przyzwoity facet, ktry chce najlepiej. W swym postpowaniu typ gorliwego samouka [...] Minister owiadczy jasno, e bdzie wszelkimi sposobami popiera legalne dziaania Hitlera, ale nazistowscy podegacze niepokojw bd zwalczani tak jak poprzednio [...] Zamiary i cele Hitlera s dobre, ale jest on entuzjast, zapalecem, czowiekiem o wielu obliczach. Minister cakowicie zgodzi si sprzyja jego zamierzeniom dla dobra Rzeszy. Minister zaleci rwnie [rzdom] krajowym, w najostrzejszej formie, aby odnosiy si sprawiedliwie do nazistw: naley wystpowa przeciwko wszelkim ekscesom, ale nie przeciwko Ruchowi jako takiemu. Wtpliwoci Groenera co do rzetelnoci nazistw od czasu do czasu powracay. Ale wwczas dawa si przekona von Schleicherowi, e nie ma mowy o oddaniu Hitlerowi stanowiska kanclerza lub prezydenta; e podobnie jak wszyscy inni przywdcy opozycji - Hitler po objciu urzdu okae si moliwy do prowadzenia, zostanie obaskawiony, a jego partnerzy koalicyjni powstrzymaj go przed obraniem radykalnego kursu. Groener pniej przyzna swemu przyjacielowi, historykowi Friedrichowi Meinecke, e powinnimy zdawi ich si. Ale kiedy w kocu w kwietniu 1932 roku podj dziaania zmierzajce do zakazu dziaalnoci SA - pocztkowo przy zdecydowanym poparciu von Schleichera - otrzyma cios w plecy i zosta usunity z urzdu wanie przez von Schleichera w imieniu armii. Przypadek Groenera pokaza Hitlerowi, jak atwo zaamaa si pod naciskiem jedno drugiej strony. Po Groenerze przysza kolej na pozbycie si Brninga, pniej von Papena, wreszcie von Schleichera. Za kadym razem korzyci odnosi Hitler. Bd, jaki popeniy grupy kontrolujce dostp do wadzy, polega na niedocenieniu nie tyle wrogoci Hitlera do Republiki Weimarskiej, poniewa wanie owa wrogo bya jego rekomendacj, ale zagroenia

jakie stwarza dla konserwatywnej, autorytarnej tradycji pruskiej, ktr grupy te chciay przywrci. Mimo wszystkich dowodw dostarczonych przez nazistowskie kampanie wyborcze i zorganizowane akty przemocy czonkowie owych grup nie zdoali zda sobie sprawy z dynamicznego charakteru ruchu stworzonego przez Hitlera granicy, do ktrej gotw by posun si czowiek, wygldajcy w ich oczach na zapalczywego demagoga, aby osign zaoone cele, oraz destrukcyjnych si, jakie mg rozpta, dc do realizacji tych celw. Poza obud, ktr nauczyli si stosowa zarwno Hitler, jak i Stalin, wanie niedocenianie ich przez innych uczestnikw politycznej rozgrywki byo kolejnym, wanym, wsplnym dla nich obu, czynnikiem sukcesu. Po raz pierwszy alternatywa: wybory czy negocjacje, pojawia si na pocztku 1932 roku. Von Hindenburg mia ustpi w maju. Ostatni rzecz, ktrej chciaa otaczajca go grupa, byo zastpienie go przez kogo innego Prezydent, majcy 84 lata, nie kwapi si do dalszego penienia swego urzdu, zwaszcza jeli miaoby to oznacza stawanie do kolejnych wyborw. Dlatego te Brning dy do uzyskania porozumienia o przedueniu kadencji prezydenta na rok lub dwa lata na mocy zwykego gosowania nad wnioskiem o wotum zaufania w Reichstagu. Chocia Hitler nadal gwatownie atakowa Brninga za katastrofalne konsekwencje jego polityki, kanclerz uwaa, e byby on skonny raczej zgodzi si na jego propozycj ni wystawi na prb swj wasny mit w konfrontacji z feldmarszakiem, ktry dla milionw Niemcw stanowi jedyny symbol stabilnoci w panujcym chaosie. Co do tego, e Hitler by tym zainteresowany, nie byo wtpliwoci; wkrtce nastpiy rozmowy z Groenerem, von Schleicherem i samym Brningiem. Hitler chcia odpowiedzi na jedno tylko pytanie: co bdzie z tego mia? Wydawao si, e odpowied brzmiaa: nic. Powstao wic nastpne pytanie: czy Hitler jest gotw zaryzykowa otwarte wspzawodnictwo z prezydentem? W obozie nazistowskim opinie na ten temat byy zdecydowanie sprzeczne. Gregor Strasser uwaa, e pokonanie von Hindenburga jest niemoliwe i e Hitler nie powinien rzuca mu wyzwania. Byo to zgodne z generaln lini Strassera w cigu caego 1932 roku, ktra zakadaa raczej negocjacje ni walk wyborcz; zawieranie porozumie poprzez wchodzenie w koalicje z innymi partiami (np. z Centrum), zarwno na szczeblu lokalnym, jak i oglnokrajowym; penetrowanie i opanowywanie grup specjalnych interesw oraz rozszerzanie i zagarnianie w ten sposb stopniowo wadzy ni podjcie prby zdobycia jej od razu i ryzykowanie cakowitej poraki. Gwnym oponentem Strassera by Goebbels, ktry nalega, aby Hitler stan do rywalizacji z von Hindenburgiem. Zdawa sobie dobrze spraw (jak potwierdzaj to jego pamitniki), e starcie wyborcze uczynioby go jako szefa propagandy - najwaniejszym z podwadnych Hitlera, taktyka negocjacji i denia do koalicji wzmocniaby natomiast rol Strassera jako szefa machiny partyjnej. Najwikszymi sojusznikami Goebbelsa byli Gring i Rhm; Gring dlatego, e nie mia w partii wasnej bazy i mg wzmocni swoj pozycj tylko po dojciu Hitlera do wadzy, kiedy mia

szans zostania ministrem, a Rhm dlatego, e potrzebowa ekscytacji i aktywnoci, wicych si z kampani wyborcz, po to, aby da esamanom ujcie dla ich energii. Hitler waha si przez miesic, demonstrujc charakterystyczne dla siebie niezdecydowanie, ktre poprzedzao wiele jego najwaniejszych decyzji. Dopiero 22 lutego, na niespena trzy tygodnie przed wyborami, by gotw powiedzie tak, po czym popiesznie uzyska niemieckie obywatelstwo poprzez czasow nominacj na urzdnika niskiej rangi, dokonan przez nazistowskiego ministra spraw wewntrznych w Brunszwiku - kraju bez wikszego znaczenia politycznego. Goebbels, ktry rozpocz ju planowanie kampanii, niepokoi si o pienidze. Pienidzy brakuje wszdzie - pisa w swych pamitnikach. Nikt nie da nam kredytu. Po zdobyciu wadzy mona mie mnstwo pienidzy, ale wwczas ju nie s potrzebne. Kiedy si nie ma wadzy, potrzebne s pienidze, ale wanie wtedy nie mona ich dosta. W kocu Goebbelsowi udao si zdoby pienidze, ktre pozwoliy mu zaplanowa kampani, jakiej nie widziay jeszcze nie tylko Niemcy, ale rwnie aden inny kraj europejski. 4 lutego 1932 roku napisa w swym pamitniku: Wszystkie wytyczne tej kampanii wyborczej s przygotowane. Aby uruchomi machin, musimy tylko nacisn guzik. Goebbels korzysta z dowiadcze pomylnej kampanii z 1930 roku, a od tego czasu liczba czonkw partii zwikszya si ponad trzykrotnie do okoo 450 tysicy. Partia moga teraz dotrze do kadej niemieckiej wsi (w kadym z okrgw aparat partyjny liczy co najmniej 1000 osb), a skala demonstracji w Brunszwiku wykazaa jej moliwoci. Nie byo moliwoci skorzystania z radia ani telewizji, ale mury we wszystkich niemieckich miastach byy pokryte nazistowskimi plakatami, wszdzie montowano te i wywietlano filmy przedstawiajce Hitlera i Goebbelsa (nowy element wprowadzony w 1932 roku). Podobnie jak w 1930 roku, ale przy wykorzystaniu znacznie wikszych i lepiej zorganizowanych si, strategia Hitlera i Goebbelsa polegaa na intensywnej kampanii w kadym okrgu oraz stosowaniu propagandy adresowanej do konkretnych grup spoecznych i gospodarczych. Teraz wanie wykazay sw warto silne organizacje terenowe partii nazistowskiej. W formie pisemnej przesanie nazistw przekazywaa ich prasa i miliony ulotek, ale zgodnie z wiar Hitlera w przewag sowa mwionego, gwny nacisk pooono na zorganizowanie kilku tysicy wiecw, poczonych z defiladami czonkw SA. Na najwikszych z tych wiecw czoowi mwcy partyjni urabiali pogldy zgromadzonych tumw, uciekajc si do najbardziej rozpasanej demagogii. W niepohamowanych atakach na System nie oszczdzano nikogo, nawet samego prezydenta. W okresie midzy 22 lutego i 12 marca Goebbels wygosi dziewitnacie przemwie w Berlinie (w tym cztery w olbrzymim Sportpalast) i wystpi na masowych wiecach w dziewiciu innych miastach, popiesznie wracajc za kadym razem nocnym pocigiem do Berlina, aby nadzorowa prac partyjnej machiny propagandowej. Ale centraln postaci, w jeszcze wikszym stopniu ni w 1930 roku, by sam Hitler. Tym razem nie chodzio o wielu kandydatw, czsto mao

znanych, ubiegajcych si o wybr do Reichstagu lub do jednego z parlamentw krajowych, ale o jednego kandydata, Fhrera we wasnej osobie, ucielenienie ruchu, wzywajcego swych zwolennikw, aby wybrali go na najwyszy urzd w pastwie. Jego pojawienie si wywoywao histeryczny entuzjazm. We Wrocawiu przemawia do 60 tysicy ludzi; w innych miastach oceniano, e zgromadzone tumy byy jeszcze wiksze. Do dnia gosowania, 13 marca, partia - zarwno czonkowie, jak i przywdcy - przekonali siebie samych, e s u progu wadzy, a Hitler zostanie niemieckim prezydentem, zdolnym do wykorzystania nadzwyczajnych uprawnie w celu legalnej rewolucji. Uzyskane rezultaty wprawiy nazistw w osupienie. Przeprowadzona kampania zwikszya liczb oddanych na nich gosw z 6,5 miliona we wrzeniu 1930 roku do 11,5 miliona, czyli 30 procent oddanej oglnej liczby gosw, przy rekordowej frekwencji wyborczej. Byo to jednak wci o 7 milionw gosw mniej od uzyskanego przez von Hindenburga wskanika 46,6 procent. Decydujce znaczenie miao uznanie przez socjaldemokratw, zwizki zawodowe i katolick parti Centrum, e lepiej bdzie nie wystawia wasnych kandydatw i gosowa, na zasadzie wyboru mniejszego za, na prezydenta, ktry by protestantem, Prusakiem i monarchist nienawidzcym socjaldemokracji i republiki. Niezalenie od interpretacji uzyskane rezultaty naleao uzna za porak i Goebbels by w rozpaczy. Jednake liczba gosw oddanych na von Hindenburga bya wci o 200 tysicy mniejsza od wymaganej absolutnej wikszoci. Niezbdne okazao si przeprowadzenie drugiego gosowania. Tym razem Hitler nie waha si. Po ogoszeniu wynikw owiadczy, e staje do drugich wyborw, i jeszcze przed witem, nastpnego dnia po gosowaniu, na ulicach pojawio si specjalne wydanie Volkischer Beobachter, zawierajce nowy manifest wyborczy: Pierwsza kampania wyborcza naley do przeszoci, druga zacza si dzisiaj. Ja bd j prowadzi. Majc nadziej na zapobieenie w ten sposb wymkniciu si aktw przemocy spod kontroli w okresie wit Wielkanocnych, rzd ograniczy czas trwania drugiej kampanii do jednego tygodnia. Aby maksymalnie go wykorzysta, Hitler wynaj samolot i odwiedzi dwadziecia jeden miast, w ktrych organizowano cztery - pi demonstracji powitalnych. Niezalenie od korzyci praktycznych to bezprecedensowe wykorzystanie podry samolotem z ich futurystycznym posmakiem wywaro nadzwyczajne wraenie psychologiczne, zwaszcza wtedy, kiedy gwatowna burza zmusia do wstrzymania wszelkich lotw, a Hitler mimo to nalega na lot do Dsseldorfu, aby dotrzyma zobowizania. To by czowiek, ktrego potrzeboway Niemcy, grzmiaa prasa nazistowska, odwany w dziaaniu, zbawca, ktry przyby z nieba. Hitler nad Niemcami - taki by slogan, tym bardziej skuteczny, e majcy podwjne znaczenie. Wyniesiony si swego wasnego mitu, Hitler owiadczy, e czuje si narzdziem Boga, wybranym do wyzwolenia Niemiec. Nigdy nie ulegao wtpliwoci, e zostanie pokonany, ale w odrnieniu od kandydatw nacjonalistycznych, ktrzy odpadli, i komunistw, ktrych

elektorat zmniejszy si o milion gosw, determinacja Hitlera przeksztacia porak w triumf. Liczba gosw oddanych na nazistw zwikszya si o ponad 2 miliony. Von Hindenburg uzyska wyran wikszo, ale prasa pisaa o sukcesie nazistw, ktrym udao si wicej ni podwoi liczb oddanych na nich gosw w porwnaniu z wyborami z 1930 roku (odpowiednio 13,4 miliona oraz 6,5 miliona). Hitler od razu zarzdzi rozpoczcie przygotowa do wyborw krajowych, ktre odbyy si dwa tygodnie pniej. Wybory te dotyczyy czterech pitych ludnoci i daway szans pokonania socjaldemokratyczno-centrowej koalicji w Prusach, stanowicych jej ostatni twierdz w Republice. Idziemy dalej bez zaczerpnicia oddechu - wykrztusi Goebbels. Wwczas jednak reguy gry zmieniy si. Zim 1931/1932 roku wzrosa liczba aktw przemocy, z ktrych wikszo, zwaszcza w wielkich miastach, takich jak Berlin i Hamburg, przybraa form wojny gangw midzy nazistami i komunistami. Od czasu gdy policja we Frankfurcie wesza w posiadanie tajnych planw (znanych jako Papiery Boxheim), opracowanych przez lokalnych przywdcw nazistowskich w Hesji, mnoyy si dowody na to, i nazici przygotowuj plany objcia wadzy. Plany te dotyczyy przygotowa do nazistowskiego zamachu stanu po komunistycznym powstaniu i zawieray m.in. projekty dekretw przewidujcych natychmiastowe egzekucje wszystkich osb stawiajcych opr, odmawiajcych wsppracy czy posiadajcych przy sobie bro. Wspomnianego odkrycia dokonano w listopadzie 1931 roku. Wywoao ono sensacj, ktra zmusia Hitlera do zaprzeczenia, i cokolwiek wiedzia o tych planach (najprawdopodobniej byo tak rzeczywicie). Rzd nie podj adnych dziaa przeciwko inkryminowanym osobom. Pniej pruska policja odnalaza kopie rozkazw Rhma i mapy z oznaczeniami, potwierdzajce doniesienia, e SA i SS wydano rozkaz pozostawania w gotowoci do dokonania zamachu stanu, gdyby Hitler zwyciy w wyborach prezydenckich. Przechwycono rwnie inne rozkazy, polecajce lokalnym czonkom SA na Pomorzu nieuczestniczenie w obronie granic w przypadku zaskakujcej akcji ze strony Polski. W rezultacie rzdy krajowe, pod przewodnictwem Prus i Bawarii, wystosoway ultimatum: jeeli rzd Rzeszy nie podejmie dziaa zmierzajcych do rozwizania SA i SS, one podejm takie dziaania. Wierzc, e ma poparcie von Schleichera i armii, Groener, minister spraw wewntrznych oraz obrony, wyda odpowiedni dekret natychmiast po drugich wyborach prezydenckich. Rhm, ktry twierdzi, e w SA jest czterokrotnie wicej ludzi ni traktat wersalski zezwala mie caej armii, przez chwil myla o stawianiu oporu, ale Hitler nalega na podporzdkowanie si temu dekretowi. Spodziewa si, e jeli SA wykona polecenie i jej czonkowie zdejm brunatne koszule, bd mogli sta si zwykymi czonkami partii, a ich organizacja przetrwa w stanie nienaruszonym. Jak owiadczy, Brning i Groener otrzymaj odpowied podczas wyborw w Prusach. Tym razem jednak Hitler przeliczy si. Ponownie wykorzystujc samolot, w cigu omiu dni wygosi przemwienia w dwudziestu piciu miastach. Nasze cae ycie - pisa Goebbels - polega teraz na gorczkowej

pogoni za sukcesem i za wadz. Ale te wci im si wymykay. W Prusach nazici uzyskali te same 36 procent gosw, ktre zdobyli podczas drugich wyborw prezydenckich; wystarczao to, by pozbawi wikszoci dugotrwa koalicj SPD-Centrum, ale nie wystarczao, aby nazici nawet przy poparciu nacjonalistw Hugenberga mogli sformowa prusk administracj. W Bawarii i Wirtembergii od wikszoci dzieli ich jeszcze wikszy dystans. Po trzech wyczerpujcych kampaniach nawet Goebbels mia do, zauwaajc kwano: W tych wyborach wygrywamy na mier. Ale Hitler by daleki od rozpaczy; otrzyma poufn informacj, ktra moga mu uatwi zastosowanie si do polecenia Groenera. Po zatwierdzeniu von Hindenburga na jego stanowisku von Schleicher uwaa, e bdzie mg ju zrealizowa plan pozbycia si Brninga i posunicia si krok naprzd na drodze do sformowania rzdu prezydenckiego, niezalenego od wikszoci w Reichstagu. By to kluczowy element jego programu, majcego na celu uzyskanie poparcia Hitlera i nazistw. Wykorzystywa wszystkie swoje talenty intryganta do podwaenia wydanego przez Groenera zakazu dziaalnoci SA i zorganizowa przeciwko niemu kampani szeptanych plotek. By to akt osobistej zdrady ze strony von Schleichera, ktrego Groener traktowa jak syna i do ktrego mia pene zaufanie; bya to rwnie zmiana jego wczeniejszego stanowiska w kwestii SA i SS - wszak sam doradza Groenerowi wydanie zakazu ich dziaalnoci. Kiedy jednak Hitler spotka si potajemnie z von Schleicherem (dwukrotnie, 26 kwietnia i 17 maja), dowiedzia si, e usunicie Groenera umoliwi pozbycie si rwnie Brninga. Obaj ci ludzie, ktrych von Schleicher promowa swego czasu, odegrali ju sw rol i stali si niewygodni. Wszystko idzie dobrze - pisa Goebbels - wspaniae uczucie, e nikt niczego nie podejrzewa, a ju najmniej sam Brning. Po poniajcej scenie w Reichstagu, podczas ktrej Groener zosta wyszydzony i zakrzyczany przez nazistw, i po bezskutecznym apelu do von Hindenburga z prob o interwencj, genera poda si do dymisji 12 maja. Brning zosta potraktowany w ten sam sposb. Sw polityk zrobi sobie na prawicy rwnie innych wrogw poza Hitlerem. Przygotowany przez niego projekt dekretu, przewidujcy przejcie niewypacalnych majtkw we wschodnich Niemczech i wykorzystanie ich do akcji osiedleczej, spowodowa gwatowny protest ze strony potnej klasy junkrw, od ktrej von Hindenburg otrzyma w podarunku majtek w miejscowoci Neudeck. Prezydent potpi propozycj Brninga jako agrarny bolszewizm. Wracajc po rezygnacji Groenera ze starannie przygotowanej wizyty w swym majtku, von Hindenburg odmwi podpisania dekretu i owiadczy Brningowi, e jeli chce go jeszcze raz zobaczy, to powinien przynie ze sob list z prob o dymisj. Kiedy Brning zastosowa si do tego yczenia, proba o dymisj zostaa natychmiast przyjta. Mamy wiadomoci od generaa von Schleichera pisa Goebbels w swych pamitnikach - wszystko odbywa si zgodnie z planem. Upadek Brninga by kolejnym etapem zaamywania si Republiki

Weimarskiej. Niezalenie od bdnej polityki, ktr prowadzi, i mimo e nie posiada charyzmy ludowego przywdcy czy uzdolnie polityka, podejmowa uczciwe starania zmierzajce do rozwizania problemw stojcych przed Niemcami. Tak dugo jak utrzymywa si gabinet Brninga, przy milczcym poparciu partii socjaldemokratycznej i centrowej w Reichstagu, w Niemczech utrzymywaa si tradycja odpowiedzialnego rzdu. Wraz z mianowaniem von Papena jako nastpcy Brninga tradycja ta ostatecznie zostaa zniszczona, a von Hindenburg powiedzia z ulg, i czasy republikaskich ministrw nale ju do przeszoci. Wydaje si, e celem von Schleichera byo usunicie ostatnich pozostaoci systemu demokratycznego i zastpienie go autorytarnym rzdem zoonym z przedstawicieli klas wyszych, z ktrych wikszo miaa pochodzi ze starej szlachty. Wybr von Papena, ktry - jak informowa ambasador francuski - nie by traktowany powanie ani przez przyjaci, ani przez wrogw, przyjto z niedowierzaniem. Ten byy oficer kawalerii okaza si na tyle obudnie przymilny, e unikn zamordowania go przez Hitlera w 1934 roku i przetrwa przez cay okres wojny, aby wybroni si przed skazaniem na kar wizienia podczas procesu norymberskiego w 1946 roku. Z wdzikiem urodzonego dworaka szybko zaskarbi sobie wzgldy prezydenta, ale zosta gniewnie odrzucony zarwno przez jego wasn parti Centrum, jak i przez nacjonalistw Hugenberga. Nie posiada adnej wasnej wadzy politycznej. Von Schleicher przewidzia dla niego rol czowieka-fasady, ktry bdzie robi to, co mu si kae. Kiedy przyjaciele von Schleichera protestowali mwic, e von Papen jest czowiekiem bez gowy, genera odpar: Nie potrzebuj gowy, potrzebuj kapelusza. Rol gowy mia peni sam von Schleicher, obejmujc po Groenerze tek ministra obrony. Hitler nie mia zamiaru wika si w tego rodzaju anachroniczny ukad. Wszystko, na co si zgodzi, sprowadzao si do tolerowania nowego rzdu w zamian za zniesienie zakazu dziaalnoci SA i rozpisanie nowych wyborw. Mimo rozczarowujcych rezultatw trzech kolejnych wyborw, ktre nastpiy w czasie krtszym ni trzy miesice, jedynym celem, jaki Hitler widzia w negocjacjach, byo nie dzielenie si wadz, ale doprowadzenie do kolejnej prby wyborczej, bowiem tylko ona moga zapewni mu to, czego chcia, to znaczy peni wadzy na jego wasnych warunkach. 4 czerwca rozwizany zosta Reichstag, a 16 czerwca zniesiono zakaz dziaalnoci SA. Termin kolejnych wyborw wyznaczono na 30 lipca. Von Papenowi i von Schleicherowi nie udao si jednak uzyska w zamian od Hitlera adnej wicej obietnicy poparcia po wyborach. Otrzymali natomiast pokaz tego, do czego zdolne jest SA, jeli spuci si je ze smyczy. Przywdca komunistw, Thalmann, okreli zniesienie zakazu dziaalnoci SA jako otwarte zaproszenie do dokonania morderstwa. Gwatowno star ulicznych wytworzya atmosfer wojny domowej: w cigu piciu tygodni do 20 lipca doszo do prawie piciuset tego rodzaju star w Prusach, podczas ktrych 99 osb ponioso mier, a 1125 zostao powanie rannych. Odpowied nowego ministra spraw wewntrznych,

Freiherra von Gayla, polegaa na potpieniu pruskiej policji za jednostronne interwencje, ktre miary polega na niepodejmowaniu wystarczajcych krokw przeciwko komunistom i zbytniej surowoci wobec nazistw. Odpowied ta miaa utorowa drog do najsilniejszego ciosu wymierzonego przez von Papena - proklamowania w Prusach stanu wyjtkowego i wyznaczenia komisarza Rzeszy na miejsce socjaldemokratyczno-centrowego rzdu. Pretekstu dostarczyy szczeglnie zacite starcia w rejonie HamburgAltona. Przez dzielnic robotnicz przemaszerowao 7 tysicy nazistw, prowokujc w ten sposb starcia uliczne z komunistami i wznoszenie barykad. W rezultacie tych prawdziwych bitew 17 osb ponioso mier, a znacznie wicej zostao rannych. Trzy dni pniej, 20 lipca, von Papen podj dziaania zmierzajce do rozwizania rzdu pruskiego. Legalno tych dziaa, opartych na nadzwyczajnych uprawnieniach prezydenta, wynikajcych z artykuu 48 konstytucji, mona byo kwestionowa, ale SPD i zwizki zawodowe, ktre w roku 1920 pokonay pucz Kappa za pomoc strajku generalnego i rozwaay obecnie moliwo ponownego podjcia takiej akcji, ograniczyy si do jej odrzucenia. Na niemieckiej opinii publicznej nic nie wywaro wikszego wraenia ni fakt, i Prusy, twierdza socjaldemokracji przez cay okres weimarski, dysponujce najsilniejsz policj w caych Niemczech, podday si bez oporu. Przywdcy Prus byli wyczerpani i pozbawieni wiary we wasne siy w rezultacie przewlekej walki na dwa fronty, przeciwko ekstremistom zarwno lewicowym, jak i prawicowym - komunistom i nazistom. Obalenie czerwonych Prus, co byo od dawna celem nazistw, powitano jako zapowied triumfu podczas wyborw do Reichstagu, ktre nastpiy dziesi dni pniej, 31 lipca 1932 roku. Dziki dokonanej tego lata przez Gregora Strassera reorganizacji struktury partii bya ona lepiej przygotowana do wyborw ni kiedykolwiek, a poza tym nie krpoway jej ju adne ograniczenia dziaalnoci. Kady czonek partii wybrany na kandydata by zobowizany zoy osobist przysig posuszestwa Hitlerowi, poniewa konieczne jest, aby byli oni lepo posuszni. Po raz czwarty w cigu piciu miesicy uruchomiono znan ju machin propagandow nazistw. Hitler raz jeszcze wynaj samolot w ramach swego trzeciego lotu nad Niemcami i w drugiej poowie lipca odwiedzi oraz wygosi przemwienia w pidziesiciu miejscowociach. Raz jeszcze wzbudza - i podziela - emocje kampanii prowadzonej pod hasami odrodzenia narodowego. Kiedy za pogoda zatrzymaa go i dotar do Stralsundu dopiero o godzinie 2.30 nad ranem, wielotysiczny tum cierpliwie czeka na niego w padajcym deszczu. Kiedy zakoczy przemwienie, ludzie pozdrawiali wschodzce soce, piewajc Deutschland uber alles. Jego przesanie, wci powtarzane, byo cigle takie samo i sprowadzao si do tezy goszcej, e po ponad dwch latach depresji gospodarczej oraz masowego bezrobocia, z ktrymi rzd nie mg sobie zupenie poradzi, musi nastpi drastyczna zmiana i e tylko jedna partia posiada dostateczn energi i zaangaowanie, aby j spowodowa. Po ogoszeniu wynikw wyborw okazao si, e nazici wicej ni podwoili liczb oddanych na nich gosw w porwnaniu z rokiem 1930 i

stali si najwiksz parti w Niemczech, dysponujc 13.745.000 gosami i 230 miejscami w Reichstagu. Byo to powikszenie stanu posiadania o prawie 13 milionw gosw w cigu czterech lat. Na drugim miejscu znaleli si, daleko z tyu, socjaldemokraci z nieco mniej ni 8 milionami gosw. Na komunistw oddano 5,25 miliona gosw, na Centrum 4,5 miliona. V Nazici raz jeszcze odnieli znaczcy sukces, ale nie uzyskali bezporedniej wikszoci, o ktr chodzio Hitlerowi. Blisza analiza rezultatw wykazuje, e nazici praktycznie nie posunli si naprzd pod wzgldem liczby gosw: w kwietniu podczas drugich wyborw prezydenckich uzyskali 36,7 procent, podczas wyborw w Prusach 36,3 procent i podczas wyborw do Reichstagu 37,3 procent. Najwiksz liczb gosw ponownie uzyskali w wiejskich rejonach na pnocy i wschodzie w Szlezwiku-Holsztynie 51 procent i w Prusach Wschodnich 47,1 procent. Jednake w rejonach uprzemysowionych i na poudniu Niemiec wskaniki te wahay si midzy 20 i 30 procent, czyli znacznie poniej przecitnej. Ambasador brytyjski, podsumowujc ogln ocen, informowa z Berlina: Wydaje si, e Hitler wyczerpa obecnie swoje rezerwy. Pokn mae buruazyjne partie rodka i Prawicy i nie ma adnych oznak, e bdzie zdolny do wywoania rozamu w partii Centrum, komunistycznej i socjalistycznej... Wszystkie inne partie s naturalnie zadowolone z tego, e Hitlerowi nie udao si zdoby czego zblionego do wikszoci, zwaszcza e s przekonane, i osign on swj punkt szczytowy. Jeeli jednak Hitler by gotw do negocjacji, to z mocnej pozycji przywdcy wyranie najsilniejszej partii politycznej w Niemczech. Pytanie brzmiao: jak wielkie powinny by jego dania? Podczas konferencji kierownictwa partii dyskutowano na temat moliwoci koalicji z parti Centrum (za ktr opowiada si konsekwentnie Strasser), ale Hitler wola postpowa wedug zasady wszystko albo nic, caa wadza, a nie udzia w niej. Podczas spotkania w Frstenbergu 5 sierpnia przedstawi swe dania von Schleicherowi: niezalenie od stanowiska kanclerza dla siebie w jakiejkolwiek prawicowej koalicji domaga si, by ktry z nazistw zosta mianowany ministrem-prezydentem Prus; nazici mieli rwnie obj teki ministrw spraw wewntrznych Rzeszy i Prus (wraz z kontrol nad policj), tek ministra sprawiedliwoci Rzeszy oraz nowy urzd ministra owiecenia publicznego i propagandy, zarezerwowany dla Goebbelsa. Aby skoczy z zalenoci zarwno od prezydenta jak i Reichstagu, Hitler zada te ustawy wyposaajcej kanclerza w pene prawo do rzdzenia za pomoc dekretw; jeeli Reichstag odmwiby uchwalenia tej ustawy, zostaby rozwizany. Niezalenie od tego, co mg powiedzie von Schleicher, Hitler wyszed z tego spotkania przekonany, e genera wykorzysta wszystkie swe wpywy, aby zapewni mu stanowisko kanclerza. Hitler by tak zadowolony, e sugerowa umieszczenie na cianie domu, w ktrym odbyo si spotkanie, specjalnej tablicy

pamitkowej. Goebbels zanotowa w swym pamitniku 8 sierpnia: Atmosfera jest pena przewidywa... Caa partia jest gotowa przej wadz. SA zrezygnowao z codziennych zaj przygotowujc si do tego. Jeeli sprawy uo si pomylnie, wszystko bdzie dobrze; jeeli nie, bdzie to straszna klska. Aby uspokoi SA i rwnoczenie poprze swe dania, Hitler zezwoli esamanom na defilad w Berlinie. W innych rejonach napicie spowodowao wzrost liczby gwatownych star i doprowadzio do wydania dekretu grocego kar mierci dla kadego, kto zabije swego oponenta. Nastpnej nocy piciu esamanw w mundurach wdaro si do domu pewnego komunistycznego robotnika we wsi Potpa na Grnym lsku, wycigno go z ka i skopao na mier na oczach przeraonej matki. Nie majc adnych wiadomoci z Berlina, Hitler poprosi o spotkanie z kanclerzem von Papenem i prezydentem 13 sierpnia. Poprzedniej nocy dowiedzia si od Rhma, e istniej powane wtpliwoci, czy von Papen zrezygnuje ze stanowiska kanclerza na jego korzy, i przez wiele godzin chodzi tam i z powrotem w domu Goebbelsa zastanawiajc si, jak wysoko powinien podbi swe dania - i jak nisko mgby je ewentualnie zredukowa, nie naraajc na szwank swej kontroli nad SA i parti. Von Papen rzeczywicie nie widzia powodu, dla ktrego powinien poda si do dymisji. Rezultaty wyborw, ktre nie doprowadziy do powstania wyranej wikszoci, usprawiedliwiay dalsze istnienie gabinetu prezydenckiego. Ponadto nikt jeszcze przed nim nie mia lepszych stosunkw z von Hindenburgiem, a sam prezydent nie yczy sobie zamiany arystokratycznego von Papena na nieokrzesanego Hitlera, ktrego nie lubi. Wci wystpujce akty przemocy wywoay wrog nazistom reakcj klas posiadajcych, a ewentualne midzynarodowe reperkusje objcia wadzy przez Hitlera wywieray wraenie zarwno na gabinecie, jak i na armii. Podobnie jak wszyscy von Papen uwaa, e nazici osignli swj punkt szczytowy i zaczn teraz traci gosy. Do czasu jego spotkania z Hitlerem i von Schleicherem wszystko, co on i von Schleicher byli gotowi zaoferowa Hitlerowi, sprowadzao si do stanowiska wicekanclerza w istniejcym rzdzie von Papena oraz stanowiska pruskiego ministra spraw wewntrznych dla jednego z jego zwolennikw. Hitler odrzuci natychmiast ich ofert i wpad we wcieko, krzyczc o trzech dniach wolnoci na ulicach dla SA i likwidacji marksistw. Po kolejnych ktniach, podczas ktrych owiadczy, i chce tylko tyle wadzy, ile domaga si Mussolini w 1922 roku, odmwi dalszej dyskusji. Zgodzi si stawi na wezwanie prezydenta dopiero wtedy, kiedy powiedziano mu, i nic jeszcze nie zostao ustalone. Ale prezydent przyj go na stojco i w sposb ostry wyraa si o braku kontroli nad dzikimi elementami w jego partii. Von Hindenburg by gotw zaakceptowa Hitlera i nazistw w ramach koalicji, ale wyklucza moliwo przekazania im cakowitej wadzy. Aby ponienie Hitlera byo pene, oficjalne sprawozdanie z tego spotkania, cznie z wyrzutami prezydenta dotyczcymi ekscesw nazistw i odrzuceniem przez niego wygrowanych da Hitlera przekazano prasie wiatowej - i partii - jeszcze zanim Hitler

mg przygotowa swoj wasn wersj. Hitlera jtrzyo nie tylko odrzucenie jego da, ale rwnie sposb, w jaki do tego doszo. By to nawrt roku 1923 - kaprala, ktry mg odgrywa rol dobosza (Trommler) sprawy narodowej, ale ktrego raczej nie mona mianowa kanclerzem. Da upust caej pogardzie i nienawici, ktre odczuwa dla szacownego wiata buruazji, kasty oficerskiej i kotuskich politykw w ich surdutach i cylindrach: Wiem, co myl ci dentelmeni. Chcieliby da nam kilka stanowisk i uciszy nas. Nie, dentelmeni, nie powoaem partii, aby targowa si, sprzeda j czy zamieni. To nie jest skra lwa, w ktr moe wlizn si jakakolwiek stara owca [...] Czy naprawd sdzicie, e moecie mnie zwabi kilkoma stanowiskami ministerialnymi? Ci dentelmeni nie maj pojcia, jak mao mnie to obchodzi. Jeeli Bg chciaby, aby sprawy miay si tak, jak maj, przyszlibymy na wiat z monoklem w oku. Nie, na wasze ycie! Mog sobie zatrzyma te stanowiska, bo one i tak do nich nie nale. Silniej ni kiedykolwiek odczuwa pokus spuszczenia SA ze smyczy i udowodnienia przeciwnikom, e nie uywa tylko efektownego zwrotu, kiedy mwi o daniu esamanom wolnoci na ulicach. Po skazaniu piciu esamanw odpowiedzialnych za morderstwo robotnika z Potpy na kar mierci Hitler wysa im telegram: Moi towarzysze: wobec tego najpotworniejszego i najkrwawszego wyroku czuj si osobicie zwizany z wami nieograniczon lojalnoci. Od tego momentu wasze wyzwolenie jest spraw naszego honoru. A jednak Hitler wci by w stanie rozgranicza emocje od wylicze. Wanie w dniu poniajcego spotkania z von Hindenburgiem wezwa Rhma i innych przywdcw SA, wobec ktrych owiadczy z naciskiem, e nie mog nawet myle o puczu. Wci trzyma si taktyki legalnoci, a demonstracja poparcia dla mordercw z Potpy miaa na celu uatwienie Rhmowi trzymania jego ludzi pod kontrol, a nie zachcanie ich do dziaania. Von Papen i von Schleicher wystarczajco dobrze rozumieli gr, ktr prowadzi Hitler, i kontynuowali taktyk zmczenia przeciwnika a do stanu, w ktrym zaakceptuje ich warunki. Hitler ze swej strony pozwoli Strasserowi na wznowienie rozmw z parti Centrum. Poczenie posw z NSDAP i z Centrum umoliwioby powstanie wikszoci w Reichstagu i wanie dziki takiej koalicji wybrano w kocu sierpnia Gringa na stanowisko przewodniczcego Reichstagu. Strasser uwaa, i partia nie jest ju w stanie samodzielnie uzyska wikszego poparcia wrd wyborcw oraz e koalicja z lewicowymi i umiarkowanymi elementami z Centrum jest najlepszym sposobem dotarcia do wyborcw niesocjalistycznych i do zdobycia wadzy w ramach wikszoci parlamentarnej. Goebbels pozostawa jak zwykle przeciwny takiej taktyce, ale wybadanie Centrum uzna za korzystne, traktujc to jako sposb wywarcia wyranego nacisku na von Papena. Szczytowy okres tych manewrw nastpi podczas pierwszej plenarnej sesji Reichstagu po wyborach, ktra rozpocza si 12 wrzenia 1932 roku. Von Papen, ktry wyranie ju cieszy si wzgldami von Hindenburga,

potajemnie zaopatrzy si zawczasu w kart atutow w postaci dekretu rozwizujcego Reichstag, ktr zamierza wykorzysta w razie potrzeby. Ale rozwj wydarze zaskoczy obie strony. Pod koniec chaotycznego i penego gniewnych wystpie posiedzenia nazici gosowali za zaproponowanym przez komunistw wnioskiem o potpienie rzdu, zadajc von Papenowi dotkliw klsk, bowiem wniosek uchwalono stosunkiem gosw 512 do 42. Von Papen odpowiedzia dekretem o rozwizaniu Reichstagu, ktry obradowa przez niecay jeden dzie. Postawio to nazistw wobec perspektywy pitych ju wyborw w cigu jednego roku. Hitler, jak zawsze zafascynowany wystpujcymi podczas wyborw elementami hazardu, bynajmniej nie aowa swego poprzedniego postpowania i by peen wiary we wasne siy. Ale nawet Goebbels zblad na myl o jeszcze jednym powtrzeniu poprzednich kampanii. Morale w partii byo niskie, a wiele okrgw wci nie spacio dugw zacignitych przed lipcowymi wyborami. Opinia publiczna zareagowaa bardzo silnie na spraw Potpy i panowao powszechne przekonanie, podzielane przez wielu czonkw partii, e nazici bd teraz traci gosy. Podtrzymywaa ich tylko determinacja Hitlera i jego niewzruszone przekonanie o wasnym przeznaczeniu. Kiedy kierownictwo partii zebrao si w Monachium na pocztku padziernika okazao si, e mit Fhrera wci dziaa. On jest wielki i przewysza nas wszystkich - pisa Goebbels. - Podnosi ducha Partii z najczarniejszej otchani. Z nim, jako Przywdc Ruch musi zwyciy. Nieco pniej jednak Goebbels zanotowa w swym pamitniku: Nadzwyczaj trudno jest zdoby pienidze. Wszyscy dentelmeni wasnoci i wyksztacenia stoj za rzdem. Bya to niewtpliwie prawda w odniesieniu do niemieckiego wielkiego przemysu, zaalarmowanego wzrastajcym radykalizmem apeli Hitlera 19 padziernika 1932 roku po raz pierwszy spotkaa si w Berlinie reprezentatywna grupa aktywnych politycznie przemysowcw i przedstawicieli najwikszych koncernw przemysowych i postanowia zebra fundusz w wysokoci 2 milionw marek, o jaki prosi gabinet von Papena. Hitler jednak nie poszed na adne ustpstwa i da z siebie wszystko. Podczas swej czwartej lotniczej kampanii odwiedzi jeszcze wicej miast i wygosi przemwienia na jeszcze wikszej liczbie wiecw ni latem. Przyj jednoznacznie radykalne haso: Przeciw reakcji!, a caa potga nazistowskiej machiny propagandowej zostaa skierowana przeciwko von Papenowi i skorumpowanemu reimowi junkierskiemu. Aby unikn utraty wpyww w swej wasnej siedzibie, czyli w Berlinie, Goebbels posun si do desperackiego kroku, polecajc czonkom partii i SA otwart wspprac z komunistami podczas piciodniowego strajku pracownikw komunikacji, od ktrego odcia si SPD i zwizki zawodowe. Odpowiedni zapis w pamitniku Goebbelsa brzmi: Ostatni atak. Desperacka obrona Partii przed klsk. Udao nam si, dosownie w ostatnim momencie, uzyska 10.000 marek. W sobot wyda si je na kampani. Uczynilimy wszystko, co byo moliwe. Teraz niech zadecyduje Los.

Po raz pierwszy od 1928 roku nastpi spadek frekwencji wyborczej. W rezultacie zmczenia zamtem politycznym i zaniepokojenia aktami przemocy do urn wyborczych poszo o 2 miliony osb mniej ni w lipcu i tak samo spada liczba gosw oddanych na nazistw. Nurt umiarkowany nic na tym jednak nie zyska: komunici wyprzedzili Centrum i stali si trzeci pod wzgldem znaczenia parti uzyskujc 16,9 procent gosw. Na SPD pado nieco ponad 20 procent i chocia nazici pozostali zdecydowanie najwiksz parti to jednak nacjonalici Hugenberga rwnie uzyskali pewne zdobycze. Ekstremizm wci by na fali wznoszcej. Von Papen jednak, mimo e (jak wskaza Hitler) 90 procent wyborcw opowiedziao si przeciwko niemu, by zachwycony rezultatami i bardziej przekonany ni kiedykolwiek, e nazici bd musieli pj na ugod. Pozycja von Papena nie bya jednak tak silna jak sdzi. Von Schleichera zocia jego niezaleno i bliskie stosunki, jakie nawiza z prezydentem. Zaniepokoia go te wypowied von Papena o rozpisaniu nowych wyborw w celu zmuszenia nazistw do porozumienia lub o rzdzeniu krajem w sposb dyktatorski, gdyby do porozumienia nie doszo. Wedug Brninga, von Schleicher zawsze niepokoi si moliwoci zaistnienia sytuacji, w ktrej armia musiaaby poradzi sobie z rwnoczesnym powstaniem nazistw i komunistw. Wielkie wraenie wywara na nim rzeczywista wsppraca tych ugrupowa podczas strajku berliskiego, a take wzrost liczby gosw oddanych na komunistw. Jako minister obrony von Schleicher zacz przekonywa innych czonkw gabinetu, e dalsze sprawowanie urzdu przez von Papena grozi niebezpieczestwem wybuchu wojny domowej. Utrzymywa, e von Papen powinien zrezygnowa i umoliwi prezydentowi przeprowadzenie konsultacji z przywdcami partyjnymi - przede wszystkim z Hitlerem - oraz podjcie prby znalezienia wyjcia z impasu. Von Papen przyj wyzwanie (17 listopada), przekonany, e rozmowy von Hindenburga z Hitlerem, ktre wyznaczono na 18 i 21 listopada, nie przynios adnego rezultatu oraz e powrci na swj urzd ze wzmocnion pozycj. Jego sceptycyzm by uzasadniony. Hitler zada urzdu kanclerza dysponujcego takimi samymi szerokimi uprawnieniami, jakich prezydent udzieli von Papenowi. Von Hindenburg (mimo przekonywa pozostajcego w cieniu von Papena) by gotw zgodzi si na objcie przez Hitlera tego urzdu, ale tylko pod warunkiem zmobilizowania przez niego wikszoci w Reichstagu. Jeli Niemcy miayby nadal by rzdzone przez gabinet prezydencki dysponujcy nadzwyczajnymi uprawnieniami, zastpowanie von Papena kim innym byo bezcelowe. Dyskusje prezydenta z przywdcami pozostaych partii nie przyniosy lepszych rezultatw, podobnie jak inicjatywa von Schleichera, ktry (za porednictwem Gregora Strassera) bada moliwo wejcia nazistw w skad gabinetu, w ktrym on sam, a nie von Papen, byby kanclerzem. Hitler nie da si wcign w te plany, von Papen zaproponowa wic ponowne objcie przez siebie urzdu kanclerza, odroczenie zwoania Reichstagu na czas nieokrelony i przygotowanie reformy konstytucji. Do tego czasu chcia proklamowa stan wyjtkowy, rzdzi dekretami i si

dawi wszelkie prby dokonania zamachu stanu. Mimo wtpliwoci von Schleichera, von Hindenburg wyrazi zgod i upowani von Papena do sformowania nowego rzdu. Von Schleicher wycign wtedy swoj kart atutow. Na pierwszym posiedzeniu gabinetu po ponownym objciu przez von Papena urzdu (2 grudnia) von Schleicher, jako minister obrony, owiadczy, e armia utracia zaufanie do kanclerza i nie jest przygotowana do podjcia ryzyka wybuchu wojny domowej. Kocowy akt tego wyjtkowego dramatu politycznego rozpocz si wwczas, gdy von Hindenburg ugi si przed ultimatum armii i - wedug relacji von Schleichera - zaprosi jego, a nie von Papena, do objcia urzdu kanclerza. Von Hindenburg mia kierowa si zaoeniem, e wanie von Schleicherowi moe uda si stworzenie frontu narodowego z udziaem nazistw, ktrego nie zdoa stworzy von Papen. Von Schleicher opiera swe nadzieje na przekonaniu, i Gregor Strasser (z ktrym pozostawa w kontakcie) zdoa przekona Hitlera, e wejcie nazistw do jego rzdu ley w ich interesie. Przez ponad rok Strasser pesymistycznie ocenia szans Hitlera na uzyskanie przez niego stanowiska kanclerza i penej wadzy, ktrej da. Poraka partii w listopadowych wyborach, jej due zaduenie oraz rozczarowanie do niej opinii publicznej skoniy go do pogldu, e prowadzona przez Hitlera polityka wykluczajca ustpstwa i kompromisy, nieustpliwe danie peni wadzy, zniszczy parti, jeeli bdzie kontynuowana Koncepcja von Schleichera opieraa si na szerokim froncie, sigajcym od umiarkowanych nazistw do umiarkowanych socjalistw, oraz na programie energicznych dziaa zmierzajcych do zmniejszenia bezrobocia. Przedstawiajc sw ofert za porednictwem Strassera najwidoczniej mia nadziej, e - jeli Hitler nie zgodzi si na ni - Strasser mgby przyj stanowisko wicekanclerza i wywoa rozam w partii. Nie ma dowodw wiadczcych, e takie wanie byy zamiary Strassera, ale fakt, i popiera ofert von Schleichera podczas omawiania jej przez kierownictwo nazistowskie, szybko doprowadzi do oskare o zdrad i prb wykluczenia Hitlera z kierownictwa partii. Po kolejnym burzliwym spotkaniu z Hitlerem 7 grudnia Strasser napisa dugi list, w ktrym broni si przed zarzutami zej woli i zrezygnowa ze wszystkich zajmowanych stanowisk. Nie podj jednak adnych dziaa majcych na celu pozyskanie w partii poparcia dla swej osoby i zamiast tego uda si z rodzin na wakacje do Woch. Rezygnacja drugiej po Hitlerze osobistoci oraz szefa machiny organizacyjnej partii wywoaa wielki szok w okresie, kiedy morale jej czonkw byo rekordowo niskie. Najbardziej zaszokowany by sam Hitler. Jednake w cigu dwudziestu czterech godzin przekona sam siebie, e Strasser jest judaszem, ktry wbi mu n w plecy na pi minut przed ostatecznym zwycistwem. Wezwa wszystkich przywdcw partii na zebranie w oficjalnej rezydencji Gringa jako przewodniczcego Reichstagu, na ktrym w czasie dramatycznego wystpienia potpi nieobecnego Strassera i poleci wymazanie jego imienia z pamici. Wszyscy jego starzy stronnicy musieli ucisn rk Fhrera i obieca, e

nigdy nie zdradz sprawy. Goebbels, ktry by najzacitszym wrogiem Strassera, napisa pod koniec tego spotkania, e byo ono olbrzymim sukcesem jednoci Ruchu... Strasser jest teraz cakowicie izolowany. Jest trupem. Niecae dwa lata pniej, podczas czystki w SA, sowa te miay sta si rzeczywistoci. Strasser nie podj adnych prb kontrofensywy. Hitler natomiast odwiedzi po kolei wszystkie miasta, ktrych gauleiterzy sympatyzowali ze Strasserem, rozbijajc scentralizowany system organizacyjny partii, stworzony przez jego przeciwnika. Podobnie jak w przypadku SA Hitler mianowa siebie szefem struktury organizacyjnej i powierzy ludziom, na ktrych mg polega - Hessowi, Leyowi, Darremu, Goebbelsowi kierownictwo jej poszczeglnych elementw. Ale dziaania ktre miay potwierdzi, i sprawuje kontrol nad parti nie rozwizyway jej problemw finansowych czy politycznych. Musiano zmniejszy zarobki funkcjonariuszy partyjnych. Goebbels okreli sytuacj w okrgu berliskim jako beznadziejn, na ulice wysano esamanw ze skarbonkami, polecajc im, aby prosili przechodniw o datki na niegodziwych nazistw. W dziedzinie politycznej Hitlerowi udao si co prawda utrci wysunit przez Strassera propozycj wyjcia ze lepego zauka w ktrym znalaza si partia, nie by jednak w stanie zaproponowa rozwizania alternatywnego. W wigili Boego Narodzenia 1932 roku Goebbels napisa w pamitniku: Ten rok przynis nam nieustannego pecha... Przeszo jest smutna, a przyszo wyglda ciemno i ponuro; wszystkie szans i nadzieje zniky zupenie. Tym razem to von Papen szuka zemsty na von Schleicherze, a ten nieoczekiwanie sam podsun mu tak moliwo. Jako kanclerz von Schleicher wykaza znacznie wicej zrozumienia ni von Papen czy Brning dla koniecznoci podjcia pozytywnych dziaa, niezbdnych do przezwycienia kryzysu, wci gnbicego niemieck gospodark. W przemwieniu radiowym do narodu 15 grudnia owiadczy, e jego priorytetem bdzie zapewnienie pracy. Na papierze jego program wyglda imponujco, ale wywoa silny sprzeciw ze strony przemysowcw i posiadaczy ziemskich, ktrych interesy miay by zagroone, nie przezwyciajc rwnoczenie nieufnoci zwizkw zawodowych i socjaldemokratw czy nawet Centrum. Po intrygach, za pomoc ktrych von Schleicher zmusi Groenera, Brninga i von Papena do rezygnacji, adna z partii politycznych nie bya skonna wej z nim w koalicj. Wyczuwajc okazj, von Papen, ktry pozostawa w jak najlepszych stosunkach z prezydentem, rozpocz montowanie wasnej inicjatywy. 4 stycznia von Papen i Hitler spotkali si potajemnie w domu koloskiego bankiera Schroedera. Obaj nie przepadali szczeglnie za sob, ale byli gotowi zapomnie o dzielcych ich rnicach, jeeli mogoby si to przyczyni do skuteczniejszej walki z von Schleicherem. Hitler wci domaga si stanowiska kanclerza, ale by teraz gotw do wejcia w koalicj z von Papenem i nacjonalistami Hugenberga, czyli w istocie do odrodzenia frontu z Harzburga. Szczegowe warunki zawizania takiej koalicji byy przedmiotem gorczkowych dyskusji przez cay stycze i

dyskusje te jeszcze trway, kiedy 30 stycznia 1933 roku nowy rzd formalnie zaprezentowano prezydentowi. Nie ma potrzeby analizowania tych negocjacji, podczas ktrych zbadano dokadnie wszystkie moliwe do wyobraenia opcje. 23 stycznia von Schleicher by zmuszony przyzna si do poraki: nie bdc w stanie zmontowa wikszoci parlamentarnej, poprosi von Hindenburga o przyznanie mu uprawnie do rzdzenia za pomoc tych samych dekretw wydawanych w trybie nadzwyczajnym, wobec ktrych postawi weto na pocztku grudnia ubiegego roku, kiedy miay by przyznane von Papenowi. Von Hindenburg nie by skonny przyzna von Schleicherowi tego, czego za jego przyczyn odmwi von Papenowi. Jednake kwestia, czy von Papen osignby lepsze rezultaty, zaleaa od tego, czy byby w stanie przezwyciy trzy przeszkody. Pierwsza - to silny sprzeciw von Hindenburga wobec propozycji mianowania Hitlera kanclerzem. Drug byy wygrowane ambicje Hugenberga, ktry da przyznania mu dyktatorskiej wadzy nad gospodark, od czego uzalenia swe wejcie do rzdu. Trzecia wreszcie polegaa na trudnoci w znalezieniu ministra obrony, zdolnego do uzyskania poparcia armii, w imieniu ktrej od tak dawna wypowiada si von Schleicher. Spotkanie Hugenberga z Hitlerem 27 stycznia zostao zerwane po wymianie wzajemnych zoliwoci i Gring z wielkim trudem przekona Hitlera, aby nie wyjeda do Monachium i nie zrywa negocjacji. Tym razem wystarczya groba Hitlera, e to uczyni. A do tej chwili von Papen nie rezygnowa z myli, i ponownie mgby zosta kanclerzem; teraz jednak doszed do przekonania, e istnieje niebezpieczestwo, i wszystkie jego plany mog run, i nastpnego dnia powiedzia prezydentowi otwarcie, e rozwizanie bdzie mona znale tylko wtedy, kiedy Hitler zostanie kanclerzem. Uspokoi von Hindenburga obietnic, e on sam zostanie wicekanclerzem oraz e w skad gabinetu wejdzie jeszcze tylko dwch innych nazistw, ktrzy pozostawa bd w mniejszoci do konserwatystw w stosunku wikszym ni trzy do jednego. Tymi dwoma zaproponowanymi ludmi byli: Gring, ktry otrzyma wysokie odznaczenia za swe wojenne dokonania jako pilot myliwcw, oraz Frick, prawnik i byy urzdnik pastwowy, najbardziej bezbarwny i mogcy rwnoczenie uchodzi za najbardziej godnego szacunku czonka kierownictwa nazistowskiego. Opr prezydenta stopniowo zmniejsza si i w kocu Hitler uzyska zgod na wszystkie swoje dania, z wyjtkiem stanowiska Komisarza Rzeszy ds. Prus, ktre von Papen zarezerwowa dla siebie, podobnie jak stanowisko wicekanclerza. W zamian Hitler, rwnie niechtnie, zgodzi si odda Hugenbergowi kontrol nad resortami gospodarczymi. Jednake decydujce znaczenie dla uzyskania zgody prezydenta miao rozwizanie trzeciego problemu, czyli znalezienie ministra obrony, ktry mgby zastpi von Schleichera. Von Papen i Hitler znaleli takiego czowieka w osobie generaa von Blomberga, wroga von Schleichera od czasu, kiedy ten w 1929 roku usun go z kluczowego stanowiska w Ministerstwie Obrony naczelnika Truppenamtu, bdcego zamaskowanym Sztabem Generalnym - i przenis na stanowisko dowdcy

l dywizji stacjonujcej w Prusach Wschodnich. Tam jego szef sztabu, gen. von Reichenau, i kapelan dywizji, Mller, pniejszy nazistowski biskup Rzeszy, przekonali go do nazistw. Von Blomberga, czowieka ambitnego, ktry mia teraz wiksze ni von Schleicher podstawy, aby twierdzi, e reprezentuje opini armii, wybadano ju wczeniej i wczesnym rankiem 30 stycznia wezwano do Berlina. Ju o godzinie 8 rano osign porozumienie z Hitlerem i zosta zaprzysiony jako minister obrony przed Hitlerem i pozostaymi czonkami gabinetu, zapewniajc w ten sposb von Hindenburga, e Reichswehra jest w pewnych rkach. Hugenberg wci sprzeciwia si uporczywym twierdzeniom Hitlera, e Reichstag powinien zosta rozwizany, a nowy rzd powinien szuka wikszoci w wyborach, ktre - jak obiecywa - bd ostatnimi. Wci jeszcze kcili si, kiedy wezwano ich do zaprzysienia i do objcia urzdw. Poza objtym przez Hitlera stanowiskiem kanclerza nazici piastowali tylko dwa z jedenastu stanowisk ministerialnych, oba o drugorzdnym znaczeniu: ministrem spraw wewntrznych Rzeszy by Frick (do jego kompetencji nie naleaa kontrola nad policj; dziedzina ta bya bowiem zastrzeona dla rzdw poszczeglnych krajw, z ktrych najwiksze znaczenie miay Prusy z ich stolic - Berlinem), a Gring by ministrem bez teki. Ministerstwo spraw zagranicznych (jego szefem zosta Freiherr von Neurath) i ministerstwo obrony objli zawodowcy, wywodzcy si ze suby dyplomatycznej i z armii, ktrych zaaprobowa von Hindenburg. Ministerstwo gospodarki oraz ministerstwo ywnoci i rolnictwa (zarwno w Rzeszy, jak i w Prusach) byy w rkach Hugenberga; ministrem pracy zosta Seldte, przywdca Stahlhelmu, moliwy do przyjcia zarwno dla wacicieli ziemskich, jak i dla przemysowcw. Gringa mianowano ministrem spraw wewntrznych Prus, sprawujcym kontrol nad policj, ale podporzdkowanym von Papenowi jako szefowi pruskiego rzdu krajowego. Bdc rwnie wicekanclerzem Rzeszy, von Papen korzysta take z nowo wprowadzonego prawa do swej obecnoci przy kadorazowym skadaniu przez kanclerza sprawozdania prezydentowi. Wobec swych przyjaci von Papen chwali si, e odnis sukces tam, gdzie von Schleicher i Brning doznali poraek - spowodowa, e przywdca najwikszej partii w Niemczech zapewni konserwatystom i nacjonalistom masowe poparcie, ktrego nigdy nie byliby w stanie sami uzyska. Dodawa, e dokona tego nie rezygnujc z niczego istotnego: Hitler mg by kanclerzem, ale to wanie on jako wicekanclerz cieszy si zaufaniem prezydenta oraz konserwatystw i nacjonalistw, stanowicych wikszo gabinetu. Tym, ktrzy pytali, czy przyszo nie kryje niebezpieczestw, odpowiada: Nie ma adnego niebezpieczestwa. Wynajlimy go, aby dziaa za nas. Von Papen mg obwinia za jedn z najbardziej monstrualnych pomyek w historii XX wieku tylko siebie. Chocia Hitler stale powtarza, e zamierza przestrzega legalnoci, nigdy nie robi tajemnicy z tego, co przez to rozumia. Skadajc zeznania podczas procesu lipskiego w 1930 roku, wyjania: Konstytucja wyznacza jedynie aren bitwy, a nie jej cel. Wchodzimy do

legalnych instytucji i w ten sposb sprawiamy, e nasza partia staje si czynnikiem okrelajcym je. Jednake po uzyskaniu przez nas konstytucyjnej wadzy nadamy pastwu ksztat, ktry uwaamy za odpowiedni. Jeszcze wyraniejsza bya odpowied, ktrej Hitler udzieli Brningowi, kiedy ten - wwczas jeszcze jako kanclerz - rzuci mu bezporednie wyzwanie podczas publicznej wymiany listw w grudniu 1931 roku. Brning napisa: Kiedy kto deklaruje, e po uzyskaniu wadzy legalnymi rodkami zamie istniejce bariery, w istocie nie przestrzega legalnoci. Hitler odpowiedzia natychmiast: Panie kanclerzu, podstawowa teza demokracji gosi, e wszelka wadza pochodzi od ludu. Konstytucja okrela sposb, w jaki koncepcja, idea, a zatem i organizacja musz uzyska od ludu legitymacj do realizacji swych celw. Jednake w ostatecznym rozrachunku to sam lud okrela swoj konstytucj. Panie kanclerzu, jeeli nard niemiecki upowani kiedy ruch narodowosocjalistyczny do wprowadzenia konstytucji innej ni ta, ktr mamy dzisiaj, nie bdzie Pan mg tego powstrzyma [...] Kiedy konstytucja okazuje si nieprzydatna dla ycia narodu, nard nie umiera zmienia si konstytucj. Byo to dostatecznie jasne i dlatego wanie ci, ktrzy dyli do wczenia Hitlera do rzdu, zawsze rozumowali w kategoriach poskromienia go i sprzeciwiali si - jak Groener, jak von Schleicher i jak do ostatnich dni von Hindenburg - oddaniu mu stanowiska kanclerza. Hitler by rwnie zdecydowany, i do rzdu moe wej tylko jako kanclerz, i rwnie przekonany, e kiedy tego dokona, adna z przeszkd, za pomoc ktrych von Papen stara si go ograniczy, nie powstrzyma go przed nadaniem pastwu ksztatu, ktry uwaa za odpowiedni. Hitler potrzebowa mniej ni dwa miesice, aby pokaza, kto mia racj; przed upywem szeciu zakoczy sw rewolucj, majc potg pastwa po swojej stronie, co zawsze byo jego celem.

ROZDZIA SMY

Rewolucja Stalina
Stalin: 1928-1934 (wiek 48-55 lat) I W czasie gdy Hitler nadal szuka sposobw zdobycia wadzy, Stalin zademonstrowa, jak mona t wadz wykorzysta. Uczyni to na tak skal i z tak bezwzgldnoci, e okres od 1928 do 1933 roku mona okreli mianem drugiej rewolucji, rwnie dramatycznej jak pierwsza z lat 1917-1921, ale bardziej znaczcej dla zmiany dotychczasowej drogi dziejowej Rosji. Dziesi lat po padzierniku dziki NEP-owi udao si odbudowa gospodark ze zniszcze wojny domowej, jednak Rosja osigna zaledwie poziom industrializacji z roku 1913 i pozostawaa coraz bardziej w tyle za pastwami uprzemysowionymi. W 1927 roku liczba pracownikw zatrudnionych w przemyle cigle nie przekraczaa 2,5 miliona osb. Po dziesiciu latach sprawowania wadzy partia musiaa nadal szuka odpowiedzi na wyzwanie rzucone historii przez Lenina w roku 1917, kiedy to podj decyzj o dokonaniu przewrotu w kraju, ktry, wedug teorii Marksa nie osign wystarczajcego poziomu rozwoju ekonomicznego i spoecznego, aby moga w nim nastpi rewolucja socjalistyczna. Lenin wierzy, e jeli tylko bolszewikom uda si przej kontrol nad pastwem, bd w stanie stworzy te warunki wstpne ex post. Jednak dziesi lat pniej partia nadal miaa do wykonania to wanie zadanie; wci brakowao odpowiedniej bazy ekonomicznej dla struktur wadzy partii i pastwa. Partia bya zgodna co do tego, e drog do budowania gospodarki i spoeczestwa socjalistycznego jest rozwj i modernizacja radzieckiego przemysu. Przemys mia take zapewni Zwizkowi Radzieckiemu, otoczonemu przez wrogi, kapitalistyczny wiat, niezbdne rodki do obrony. Byo te oczywiste, e industrializacji musi towarzyszy unowoczenianie rolnictwa. Bez staego wzrostu produkcji rolnej niemoliwe byoby zaopatrzenie w ywno wzrastajcej liczebnie klasy robotniczej, nie mwic ju o podniesieniu poziomu jej ycia. Naleao te stworzy rezerwy na wypadek wojny i godu. Rwnie niezbdne byo przywrcenie przedwojennego poziomu eksportu zboa, aby opaci import maszyn rolniczych, w tym traktorw, oraz urzdze dla przemysu. Rnice zda w onie partii dotyczyy sposobu, w jaki mona by te nadwyki uzyska. Dyskutowano nad tym, czy powinno si skoni chopw do ich produkcji za pomoc rodkw ekonomicznych (na przykad: wyszych cen podw rolnych, lepszego zaopatrzenia wsi w

towary oraz rozwoju spdzielni produkcyjnych), czy raczej zmusi ich do tego, stosujc rodki administracyjne. Spr dotyczy take czasu potrzebnego do osignicia zamierzonych rezultatw. Stalin jak dotd, przynajmniej publicznie, przychyla si do zdania Bucharina, e proces scalania maych, rozdrobnionych gospodarstw chopskich, w celu przystosowania ich do nowych metod uprawy i wprowadzenia spdzielni, musi nastpowa stopniowo, nie w drodze nacisku, lecz za pomoc pogldowych przykadw i przekonywania. To sowa samego Stalina wypowiedziane jeszcze w grudniu 1927 roku. Zarwno Bucharin, jak i Lenin (pod koniec swego ycia) mieli pen wiadomo, e realizacja tej opcji wymaga czasu. Przy tego typu wyborze modernizacja radzieckiej gospodarki moga trwa dziesi, dwadziecia, a moe wicej lat. W pewnym momencie - brak dokumentacji wyklucza moliwo dokadnego umiejscowienia go w czasie - Stalin musia ulec pokusie pjcia na skrty, podobnie jak uczyni to Lenin w roku 1917. Postanowi przyspieszy powstanie nowoczesnego, socjalistycznego Zwizku Radzieckiego uciekajc si do cakowicie odmiennych rodkw i odgrzebujc represyjne metody komunizmu wojennego. Nie mg jednak ujawni swoich zamiarw, dopki toczy walk o wadz z Trockim i z lewym skrzydem partii, ktrych program opiera si zreszt na podobnych zaoeniach. Ryzykowaby te utrat poparcia Bucharina, Rykowa i prawicy, pragncych kontynuowa polityk NEP-u i szukajcych oparcia w chopstwie. Ale gdy tylko w grudniu 1927 roku XV Zjazd WKP(b) przypiecztowa klsk Trockiego i zjednoczonej opozycji, Stalinowi udao si uzyska zgod Komitetu Centralnego na zastosowanie metod administracyjnych (eufemistyczne okrelenie rodkw przymusu) podczas przeprowadzania rekwizycji ziarna. By to zaledwie pierwszy krok. W cigu nastpnych dwch lat, czyli do grudnia 1929 roku, kiedy to obchodzono pidziesit rocznic urodzin Stalina, zachodzce w Zwizku Radzieckim procesy koncentroway si wok trzech wzajemnie ze sob powizanych zagadnie. Pierwszym z nich, opisanym ju w rozdziale 6, by ostatni etap prowadzonej przez Stalina walki o wadz, czyli rozgromienie opozycji prawicowej. Dotychczas dziaania Stalina rozszerzajcego sw kontrol nad parti napotykay czynny opr najpierw Trockiego, a pniej zjednoczonej opozycji Trockiego, Zinowiewa i Kamieniewa. Tym razem inicjatyw w walce przej Stalin. W przeciwiestwie do Trockiego, ani Bucharin, ani Rykow nie stanowili powanego zagroenia dla jego pozycji w partii. Ich przejcie do opozycji byo wynikiem prby powstrzymania dotychczasowego sprzymierzeca przed dokonaniem nowego, radykalnego zwrotu w polityce. W tamtym okresie Stalin nie rozporzdza jeszcze peni autokratycznej wadzy jak w drugiej poowie lat trzydziestych. Nie by te bezapelacyjnym autorytetem w sprawach polityki jak Lenin. Musia zatem zdoby poparcie partii. Sposb, w jaki tego dokona, stanowi drugie z istotnych zagadnie. Bucharin nazwa pniej Stalina mistrzem dawkowania, ktry potrafi odmierza dawki trucizny co do kropli. Najlepszym przykadem tej umiejtnoci bya zrczno, z jak udao si Stalinowi skoni parti do

zaakceptowania rodkw administracyjnych w celu przeprowadzania rekwizycji ziarna. Przez cay czas twierdzi, e chodzi tu jedynie o rodki wyjtkowej dorane, i a do zimy 1929/1930 roku nie zdradzi si ani sowem, e zamierza utrzyma je na stae. Prawdopodobnie kontrola, jak sprawowa nad aparatem partyjnym, i tak zapewniaby mu niezbdne poparcie, gdy, jak to okreli pewien byy stalinista: Pokonalimy Bucharina nie na argumenty, ale na mandaty partyjne. Jednake wikszo historykw podziela pogld, e gosy delegatw, ktrzy sw karier zawdziczali Stalinowi, usankcjonoway jedynie decyzje podjte wczeniej przez wsk nieoficjaln grup dwudziestu lub trzydziestu wpywowych przywdcw. Ludzie ci reprezentowali w Komitecie Centralnym najwaniejsze organizacje partyjne: Moskwy i Leningradu, Syberii, pnocnego Kaukazu i Ukrainy. Funkcjonariusze ci, chocia blisko zwizani ze Stalinem, nie byli marionetkami w jego rkach. Stanowili grup twardych realistw, cieszcych si pewnym marginesem niezalenoci i nade wszystko oddanych idei przeksztacenia Rosji Radzieckiej w nowoczesne uprzemysowione pastwo. Stalin nie mg lekceway ich zdania i wanie ich wpywom naley zapewne przypisa odroczenie rozprawy z przywdcami prawicowej opozycji, na co mia ju ochot wiosn roku 1929. Decyzja opowiedzenia si za Stalinem, przeciwko Bucharinowi, wykazaa e elity partyjne wol prezentowany przez niego optymizm oraz obietnice stanowczych posuni od pesymizmu polityki ustpstw i kompromisw oferowanych przez prawic. Oto trzy cytaty z wypowiedzi czoowych czonkw Komitetu Centralnego, ilustrujce ich niech do programu grupy Bucharina. Kujbyszew: Historia nie pozwoli nam kroczy powoli [...] zmczonym krokiem. Kirow: Jednym sowem, mamy si nie pieszy [...] Czyli, e prawica popiera socjalizm, jeeli tylko nie wymaga on zbyt wiele wysiku, walki i zachodu. Ordonikidze: (uznajc dobre intencje Bucharina): To nie jest sprawa dobrych chci, ale polityki. Polityka towarzysza Bucharina zamiast do przodu, pchnie nas wstecz. Jednego jednak nie potrafili przewidzie ci praktyczni politycy popierajc Stalina, tego mianowicie, jak daleko i jak szybko powiedzie on ich poza granice, ktre wwczas sobie wytyczyli. Bucharin by onegdaj najbliszym sprzymierzecem i przyjacielem Stalina. Jak nikt inny zdawa sobie spraw z konsekwencji, jakie moe mie dla kraju i dla partii planowana radykalna zmiana kursu. I Stalin o tym wiedzia. W czerwcu 1928 roku, w czasie toczcej si ju walki, zwrci si do Bucharina ze sowami: Ty i ja to Himalaje, pozostali si nie licz. Skoro Stalin nie mg przecign Bucharina na swoj stron, musia go zdyskredytowa. I cel ten osign; ostrzeenia Bucharina przed politycznym awanturnictwem zostay odrzucone, a sam Bucharin zmuszony do ich odwoania. W ten oto sposb doszlimy do trzeciego z zagadnie, ktre czy okres

1928-1929 z dekad lat trzydziestych. Uywajc jedynie argumentw ekonomicznych i politycznych, Stalin zdoa przekona wikszo kierownictwa partii, e najlepszym wyjciem z impasu, w jakim si znalazo, jest powrt do pierwotnej koncepcji bolszewikw, do odgrnej rewolucji narzuconej przez wadz radzieck. Jednak motyw psychologiczny, ktry dostarczy Stalinowi dodatkowej siy do forsowania wasnej koncepcji, tkwi gdzie indziej. Bya nim wiadomo, e oto nowy padziernik, tym razem zwizany z jego imieniem, tak jak poprzedni zwizany by z imieniem Lenina, stwarza mu jedyn i niepowtarzaln szans, szans uwierzytelnienia roszcze do zajcia miejsca opustoszaego po mierci Lenina. II W kampanii rozptanej przeciwko chopstwu, ktra stanowia jdro stalinowskiej rewolucji, chodzio o co znacznie wicej ni tylko o ekonomi. Wielko tej grupy spoecznej - osiemdziesit procent caej populacji - przesdzaa o swoistym charakterze rosyjskiego spoeczestwa. Chopi (muyki), postacie jakby ywcem wzite z kart rosyjskich powieci, morze ciemnoty otaczajce i przytaczajce liczebnie ludno miast, yli we wasnym, izolowanym i zasklepionym wiecie, w innym czasie. Zachowali swoje zwyczaje, jzyk i pogldy, ktrych bogat skarbnic byy ludowe przysowia. Bolszewicy nigdy nie potrafili poradzi sobie z tym fenomenem, ktry w aden sposb nie mieci si w teorii Marksa. Szczegln niech wywoywao w nich poczucie zalenoci od olbrzymiego chopskiego oceanu. Nie mogc wczy go w obrb socjalistycznego spoeczestwa, budowniczowie nowego ustroju stawali si po trosze jego zakadnikami. Nie bez podstaw upatrywali w tym ywiole rde zacofania cywilizacyjnego Rosji. Ogromna, apatyczna, a jednoczenie w pewien sposb niebezpieczna masa, hamujca postp ZSRR na drodze ku industrializacji, nowoczesnoci, socjalizmowi; krlestwo ciemnoci, ktre musi zosta zmiecione, zanim Zwizek Radziecki bdzie mg sta si Ziemi Obiecan. Dalszy wzrost wrogoci w stosunku do chopstwa oraz wypaczenie jego obrazu w oczach komunistw spowodowaa, zalecana przez Stalina, marksistowska analiza tej grupy spoecznej i zastosowanie wobec niej kryterium rozwarstwienia klasowego i walki klas. To Stalin zidentyfikowa kuaka jako wiejskiego kapitalist, wyzyskiwacza, ktrego naleao wywaszczy. Nikogo nie powinien dziwi fakt, e nigdy nie sformuowano adnej jednoznacznej i precyzyjnej definicji kuaka lat dwudziestych. Jak stwierdzi Robert Conquest: Niezalenie od przyjtych kryteriw kuak jako klasa ekonomiczna pozostawa czystym wymysem partii. Wymys ten suy uzasadnieniu mobilizacji partii do walki z wiejskim wrogiem klasowym, ktrego naleao wytpi tak, jak kadego kapitalist. Potwierdza to Edward H. Carr, piszc: Tak oto analiza klasowa przestaa ksztatowa polityk. Odtd to polityka decydowaa, ktra z wersji analizy klasowej najbardziej odpowiada zaistniaej sytuacji. A jaka bya wczesna polityka?

Naley stwierdzi, e w latach 1929-1930 nadrzdnym jej celem byo znalezienie ostatecznego rozwizania spoecznych i ekonomicznych problemw, ktre stwarzao radzieckie rolnictwo. Postanowiono dokona tego za pomoc jednego posunicia obliczonego na osignicie trzech celw. Pierwszym z nich miaa by eliminacja kuakw, czyli najbardziej dowiadczonych i przedsibiorczych rolnikw, poprzez tak zwane rozkuaczenie. Wyrzucenie tej grupy poza nawias sowieckiego ycia oznaczao w praktyce wypdzenie z domw, konfiskat mienia i zesanie ich wraz z rodzinami, jak przestpcw, w najbardziej odlege i surowe klimatycznie rejony Syberii i Azji rodkowej. Drugim celem bya komasacja indywidualnych gospodarstw i utworzenie wielkich gospodarstw kolektywnych, czsto obejmujcych obszar kilku wsi. Chopi zostali pozbawieni gruntw, ktre tak niedawno otrzymali na wasno, i mieli uprawia je odtd jako robotnicy rolni. Pozwolono im zatrzyma domy, ale wozy, narzdzia, konie i trzod, podobnie jak ziemi, musieli odda spdzielni, ktr mia zarzdza przewodniczcy mianowany przez parti. Trzecim celem, ktry postanowiono osign w pierwszej kolejnoci, by powrt do praktyk komunizmu wojennego, czyli do rekwizycji kontyngentw zboa i innych upraw po cenach ustalanych przez pastwo. Gdyby okazao si to konieczne, rekwizycji miano dokonywa przy uyciu siy. Program ten mia odmieni ycie ponad 120 milionw ludzi, zamieszkujcych 600 tysicy wsi. 15 milionw indywidualnych gospodarstw postanowiono skupi w obrbie 240 tysicy kontrolowanych przez pastwo kooperatyw. Realizacja planu miaa si zakoczy w moliwie najkrtszym czasie - w cigu roku, najwyej dwch lat. Historia zna tylko jedno zamierzenie o podobnej skali, wielki skok Mao Zedonga (Mao Tse-tunga), ktry niewtpliwie by inspirowany przykadem Stalina. Cao planu nie zostaa ujawniona przed zim 1929-1930 roku, ale niektre jego elementy zaczto wciela w ycie ju wczeniej. Dotyczyo to na przykad uycia siy przy rekwizycjach ziarna w 1928 roku i wiosn 1929. Latem tego ostatniego postanowiono zachowa jako stay element kontyngentowanie dostaw zb z poszczeglnych wsi, wprowadzone wczeniej jako rodek nadzwyczajny. Jednoczenie drastycznie podwyszono plan kolektywizacji, ktry obecnie zakada skomasowanie 7,8 miliona gospodarstw indywidualnych do koca 1930 roku. Tajne dyrektywy Sekretariatu Partii zalecay dziaaczom niszych szczebli przyspieszenie tempa kolektywizacji i posugiwanie si grobami, aby przekona do niej chopw. Masowo zjawiska miaa wiadczy o jego spontanicznoci. Pod koniec roku Stalin ogosi, e ju 20 procent chopw wstpio do kochozw. Nikt nie zadawa pyta, co to oznacza w praktyce i czy deklarowane liczby s prawdziwe. Chodzio wycznie o to, by wykona plan, a tym samym wywoa wraenie, e proces kolektywizacji nabiera rozpdu i nic ju nie jest w stanie go powstrzyma. W tym czasie na samej tylko Ukrainie akcja rozkuaczania doprowadzia do eksmisji i deportacji 33 tysicy rodzin, czyli, uywajc starego rosyjskiego terminu, ponad 200 tysicy dusz.

Wiele z tych osb zmaro na skutek zimna, godu i wycieczenia podczas odbywanej w bydlcych wagonach i trwajcej tygodniami podry na wschd. Zdaniem Stalina wszystkie lokalne trudnoci byy spowodowane wrogim nastawieniem kuakw do wadzy radzieckiej. Usprawiedliwienia do podjcia automatycznych krokw odwetowych dostarczya mu formua walki klasowej, ktr wymyli w 1928 roku: Posuwanie si do socjalizmu nie moe nie prowadzi do oporu wyzyskiwaczy [czytaj: kuakw] przeciwko temu posuwaniu si naprzd, opr za wyzyskiwaczy nie moe nie prowadzi do nieuchronnego zaostrzenia si walki klasowej. W artykule Rok wielkiego przeomu, opublikowanym w Prawdzie 7 listopada 1929 roku, w dwunast rocznic rewolucji padziernikowej (wg nowego kalendarza), Stalin mg wreszcie odkry karty. Klska i upokorzenie opozycji prawicowej pozwoliy mu odrzuci dotychczasow ostrono i ogosi, ju jako dokonany, fakt, e: W rozwoju naszego rolnictwa [dokona si radykalny przeom] od drobnego i zacofanego gospodarstwa indywidualnego ku wielkiemu i przodujcemu rolnictwu kolektywnemu [...] Nowe i decydujce w obecnym ruchu kochozowym jest to, e do kochozw wstpuj chopi nie poszczeglnymi grupami, jak to byo przedtem, ale caymi wsiami, gminami, powiatami, a nawet okrgami. Zapewne z myl o zbliajcym si plenum Komitetu Centralnego owiadczy chepliwie: Posuwamy si pen par po drodze uprzemysowienia - ku socjalizmowi, pozostawiajc w tyle nasze odwieczne rassiejskie zacofanie. Stajemy si krajem metalu, krajem automobilizacji, krajem traktoryzacji. I gdy posadzimy ZSRR na samochd, a chopa na traktor wtedy niechaj sprbuj dogoni nas szanowni kapitalici, chepicy si swoj cywilizacj. Zobaczymy jeszcze, ktre kraje bdzie mona wwczas zaliczy w poczet zacofanych, ktre za do przodujcych. W nowej sytuacji centrum bezzwocznie i ju otwarcie zwikszyo presj na przyspieszenie procesu kolektywizacji. Mootow wzywa czonkw KC, by nie przegapili niepowtarzalnej okazji, umoliwiajcej w cigu kilku tygodni, a najwyej miesicy, znalezienie trwaego rozwizania kwestii agrarnej. Naleao tylko podj zdecydowane dziaania w cigu nastpnych czterech i p miesica. Dziaania te powierzono nowo powoanym: Wszechzwizkowemu Komisariatowi Rolnictwa oraz Komisji do Spraw Kolektywizacji. Jednake plany opracowane przez oba ciaa nie satysfakcjonoway Stalina. W grudniu przypaday jego pidziesite urodziny. W czasie hucznych obchodw fetowano solenizanta jako nastpc Lenina nowego wodza partii, twrc chopskiego padziernika, ktry otworzy drog do zbudowania socjalizmu. Smakujc sodycz zwycistwa Stalin zada skrcenia terminw kolektywizacji w gwnych regionach produkujcych zboe. Kolektywizacja na Ukrainie, pnocnym Zakaukaziu i rodkowym Powou miaa si zakoczy w cigu roku, najwyej dwch lat. Poniewa zgodnie z oficjaln wersj wszyscy redniorolni chopi przystpili ju do kochozw, nadesza pora, by ostatecznie rozprawi si z

kuakiem, przekltym wrogiem kochonictwa. 27 grudnia w przemwieniu wygoszonym do studentw-marksistw Stalin za pomoc jednej straszliwej formuki skaza de facto na deportacj i mier kilka milionw mczyzn, kobiet i dzieci: [...] Od polityki ograniczania eksploatatorskich tendencji kuactwa przeszlimy do polityki likwidacji kuactwa jako klasy [...] Prowadzi ofensyw przeciw kuactwu - znaczy to przygotowa si do niej i uderzy w kuactwo, ale uderzy w nie tak, eby wicej nie mogo stan na nogi. To wanie nazywa si u nas, bolszewikw, prawdziw ofensyw. Wikszo skolektywizowanych do tej pory gospodarstw naleaa do najuboszych chopw, ktrzy cznie z bezrolnymi parobkami stanowili 30 procent ludnoci mieszkajcej na wsi. redniozamoni chopi, czyli dwie trzecie ludnoci wiejskiej, mieli o wiele wicej do stracenia. Zajli wic postaw wyczekujc, a ich obaw nie rozpraszay pene zachty deklaracje Stalina. Brutalna rozprawa z kuakami zostaa pomylana jako lekcja pogldowa, z ktrej redniacy mieli wycign wniosek, i z nimi stanie si to samo, jeeli nadal bd si wzbraniali przed wstpowaniem do kochozw. Dekret KC ogoszony 5 stycznia 1930 roku, po uprzednim uwzgldnieniu drakoskich poprawek Stalina, nakazywa podwojenie, a w niektrych rejonach ZSRR potrojenie, tempa kolektywizacji. Ale nawet to nie zadowalao Stalina, ktry zada przedkadania cotygodniowych raportw. Celem stao si zakoczenie caej operacji przed jesieni 1930 roku. Nowe haso dla stale poganianych urzdnikw partyjnych i pastwowych brzmiao: Kto skolektywizuje wicej ode mnie? Natomiast hasem, ktre docierao do chopw, byo: Ten, kto nie przyczy si do kochozu, jest wrogiem wadzy radzieckiej. Od tej pory kampania o wzrost produkcji zb i kampania kochozowa stanowiy jedno. Usilne zabiegi, by wrd biedniejszych warstw spoecznoci wiejskiej wznieci klasow nienawi do zamoniejszych gospodarzy, nie przyniosy spodziewanych rezultatw. Oczywicie, niemal w kadym rejonie znaleli si tacy, ktrzy gotowi byli napada i pldrowa zagrody swoich ssiadw, zwaszcza gdy zachcaa do tego wadza, ale wikszo chopw bya przeraona stosowanymi metodami i nigdzie nie byo wida tego entuzjazmu, z jakim w latach 1917-1918 zajmowano posiadoci obszarnikw. W swej istocie kolektywizacja bya jedn wielk operacj partyjnopolicyjn. Na poziomie obwodu i na niszych szczeblach jej przeprowadzenie spoczywao w rkach trjki zoonej z sekretarza komitetu partyjnego, przewodniczcego obwodowego lub lokalnego sowietu i szefa miejscowego OGPU. Aby przeama ewentualny opr czonkw miejscowych organizacji partyjnych, w teren wysano brygady szturmowe, ktre utworzono z 25 tysicy miejskich aktywistw partyjnych. Ludzie ci, zazwyczaj nie majcy adnego pojcia o rolnictwie, czsto stawali na czele zakadanych wanie kochozw. W styczniu 1930 roku przeszli trzytygodniowe szkolenie, po czym zostali wysani w teren. Otrzymali zadanie, ktre wielu z nich przyjo z entuzjazmem - mieli wycign chopw z ich wiekowego zacofania i zmusi do wkroczenia w promienny wiat socjalizmu. Jeli nikt inny nie chcia decydowa, to oni

decydowali, kto jest kuakiem i jak naley przeprowadza kolektywizacj. Wiosn roku 1930 dodatkowo skierowano do tej akcji 72 tysice robotnikw oraz przygotowano do niej 50 tysicy szeregowych i podoficerw. Uczestnikom akcji postawiono zadanie i nakazano jego realizacj w najkrtszym moliwym terminie. Stalin nieustannie nalega, by przyspieszano tempo kolektywizacji, ale wykonawcw nie zaopatrzono ani w instrukcje dotyczce struktury i organizacji kochozw, ani w wytyczne, jak zarzdza kooperatywami, ani nawet nie powiedziano im, w jaki sposb paci pensje kochonikom. Nie byo czasu na czekanie, a planici rozstrzygn te zagadnienia. Liczyo si tylko jedno: zmusi chopw, by wreszcie uwierzyli, e kochozy stanowi ich jedyn przyszo. Atakowi na indywidualn gospodark chopsk towarzyszya ostra kampania przeciwko Cerkwi prawosawnej. W oczach stalinowskiego kierownictwa partii Cerkiew, stanowica rdze tradycyjnej kultury wociaskiej, bya jedn z gwnych przeszkd na drodze do kolektywizacji. Tak wic w setkach, ba, w tysicach wsi, nie tylko zamykano witynie, ale zrywano z kopu krzye, zdejmowano dzwony i palono ikony. Majce historyczn warto rosyjskie cerkwie byy burzone bd demolowane, a kapanw masowo aresztowano. Zamykano take klasztory, chocia wiele z nich stanowio modelowe przykady funkcjonowania rolniczych kooperatyw. Tysice zakonnikw i sistr zesano na Syberi. Do koca 1930 roku zamknito w ten sposb prawdopodobnie 80 procent wiejskich wity. l marca ogoszono, e w cigu niecaych dwch miesicy liczba skolektywizowanych gospodarstw zwikszya si ponad trzykrotnie (z 4.393.100 w styczniu 1930 roku, do 14.264.300). aden opis nie jest w stanie odda chaosu i bezmiaru cierpie wywoanych gwatem, w wyniku ktrego ycie 120 milionw ludzi zostao wyrwane z kolein wiekowych tradycji. Przekroczone zostay wszelkie granice ludzkiej wytrzymaoci. Opr, pocztkowo sporadyczny i niezdecydowany, zacz si szerzy w caym kraju. Na Ukrainie i pnocnym Kaukazie szczegln rol odegray w nim kobiety. Musiano uciec si do cignicia jednostek OGPU i Armii Czerwonej. W wielu rejonach z trudem udao si stumi rozruchy, ktre przybray charakter chopskich powsta. Ich nastpstwem byy masowe aresztowania, egzekucje i deportacje. Najdotkliwszym rodkiem oporu zastosowanym przez chopw by masowy ubj wasnego byda. W cigu dwch pierwszych miesicy 1930 roku zabito 14 milionw krw z pogowia, ktre w 1928 roku oceniano na 70,5 miliona. eby nie patrze, jak ich inwentarz zabieraj kochozy, chopi wyrnli jedn trzeci pogowia wi i jedn czwart owiec oraz kz. Stalin pozostawa nieczuy na cierpienia ludzi, jednak dotkna go strata tak cennego elementu majtku narodowego jak zwierzta hodowlane. Likwidacja skutkw tej katastrofy gospodarczej zaja radzieckiemu rolnictwu ponad dwadziecia pi lat. W czasie przeprowadzonych w lutym wizyt w terenie wielu czonkw Biura Politycznego, w tym Ordonikidze i Kalinin, zaczo zdawa sobie spraw z sytuacji panujcej na wsi. Dyskusja na ten temat bya

przedmiotem specjalnego posiedzenia Komitetu Centralnego, zwoanego 24 lutego. Uzgodniono, e sytuacja wymaga zajcia oficjalnego stanowiska, i Biuro Polityczne powierzyo Stalinowi wstpne zredagowanie rezolucji. Spodziewano si, e przed publikacj uzgodni on ostateczn wersj dokumentu z pozostaymi czonkami Biura. Stalin jednak mia inne plany. Wkrtce ukaza si artyku, ktry cakowicie zaskoczy towarzyszy. 2 marca, pi miesicy po opublikowaniu Roku wielkiego przeomu, Prawda zamiecia kolejny artyku sygnowany przez Stalina. W Zawrocie gowy od sukcesw autor, pomysodawca caego przedsiwzicia i jego pierwszy animator, bez cienia zaenowania krytykowa aktywistw partyjnych za uleganie iluzjom, e oto nie ma dla nas rzeczy niemoliwych. [...] ludzie ci dostaj od sukcesw zawrotu gowy, trac poczucie miary, trac zdolno pojmowania rzeczywistoci, nabieraj skonnoci do przeceniania wasnych si i niedoceniania si przeciwnika, rodz si awanturnicze prby rozstrzygnicia wszystkich zagadnie budownictwa socjalistycznego za jednym zamachem [...] Komu s potrzebne te wypaczenia, to biurokratyczne dekretowanie ruchu kochozowego, te niegodne pogrki wobec chopw? Nikomu, oprcz naszych wrogw! [...] Nie mwi ju o tych, za przeproszeniem rewolucjonistach, ktrzy rozpoczynaj spraw organizowania kartelu rolnego od zdejmowania dzwonw cerkiewnych. Zdj dzwony - patrzcie no, co za rrrewolucyjno! Z ca powag Stalin pouczy swoich czytelnikw, e sukces kolektywizacji - ktry, jak zaznaczy, jest ju zapewniony - opiera si na jej dobrowolnoci: Nie mona krzewi kochozw przemoc. Byoby to gupie i reakcyjne. Ruch kochozowy powinien opiera si na czynnym poparciu podstawowych mas chopstwa. [...] Czy mona powiedzie, e nie narusza si w wielu rejonach zasady dobrowolnoci i uwzgldniania waciwoci miejscowych? Nie, tego niestety powiedzie nie mona. Wzywajc parti do wyeliminowania wypacze oraz wywoujcego je sposobu mylenia Stalin zakoczy: Sztuka kierowania - to sprawa powana. Nie wolno pozostawa w tyle za ruchem, gdy pozosta w tyle - znaczy to oderwa si od mas. Ale nie wolno rwnie wybiega naprzd, gdy wybiec naprzd - znaczy to utraci masy i izolowa siebie. Kto chce kierowa ruchem i jednoczenie zachowa wi z wielomilionowymi masami, ten powinien walczy na dwa fronty zarwno przeciw tym, ktrzy pozostaj w tyle, jak i przeciw tym, ktrzy wybiegaj naprzd. Efekt, jaki wywoa artyku Stalina, mona porwna do wybuchu bomby. Tysice partyjnych urzdnikw i dziaaczy, ktrzy w pocie czoa, eksploatujc swe siy do granic wytrzymaoci, starali si wykona zadanie, jak im si zdawao, postawione przez samego sekretarza generalnego, zostao niemile zaskoczonych. Okazao si bowiem, e to nie Stalin, a wanie oni stracili kontakt z masami. W terenie podjto kroki przeciwko lokalnym decydentom, ktrzy dopucili si zamania rewolucyjnej praworzdnoci. Sprawy te byy odpowiednio naganiane, ale przed

sdem stanli tylko nieliczni z tych, ktrzy wydawali rozkazy. Nawet wrogowie Stalina nie mogli nie podziwia zrcznoci, z jak unikn krytyki, przejmujc inicjatyw i stajc osobicie na czele krytykw; a przy tym nie przestajc twierdzi, e kolektywizacja bya wielkim sukcesem. Chopi natomiast nie czekali ani chwili, aby wykorzysta to niespodziewane odejcie od polityki przymusu. Kochozy opucio 9 milionw rodzin. Do l sierpnia wskanik skolektywizowanych gospodarstw indywidualnych, sigajcy wedug danych z l marca 50 procent, spad do 21 procent. Nowy model organizacji kochozw zezwala ich czonkom zatrzyma na wasno krow, owce i winie oraz narzdzia do uprawy prywatnych dziaek. To zwycistwo byo czciow rekompensat za straty poniesione w wyniku rzezi inwentarza. Ale odwrt rzdu by tylko chwilowy. Wkrtce ci, ktrzy opucili kochozy, przekonali si, e na ich drodze pitrz si wszelkie moliwe przeszkody. Formalnoci zwizane z przyznaniem im ziemi i ziarna siewnego przeduay si. Wreszcie, kiedy ju odzyskali grunty, okazao si, e s to najgorsze ugory i nieuytki, pooone o kilka kilometrw od ich zagrd i zazwyczaj stanowice poow poprzednio posiadanego areau. Bezpowrotnie stracili swoje ogrdki warzywne i nie mogli odzyska narzdzi, koni i krw. W okresie niw dowiedzieli si, e musz dostarczy podwyszony kontyngent ziarna, a kary za niewywizanie si z obowizku s dla nich wysze ni dla innych. Ci, ktrzy prbowali protestowa, podzielili los kuakw w drugiej fali aresztowa i deportacji. Latem 1930 roku, w czasie XVI Zjazdu partii, Stalin z dum oznajmi, e akcja kolektywizacji i likwidacji kuactwa bya sukcesem. Zwrci si te do zjazdu o waciwe uznanie dla chopskiego padziernika i odnotowanie tego w kocowej rezolucji. O ile konfiskata majtku obszarniczego stanowia pierwszy krok rewolucji padziernikowej na wsi, to przejcie do kolektywnych form uprawy rolniczej jest drugim, przeomowym krokiem naprzd, stanowicym jednoczenie najwaniejszy etap budowy fundamentw socjalistycznego spoeczestwa w ZSRR. aden spord 2100 delegatw nie prbowa podda twierdze Stalina w wtpliwo. Nikt te nie wspomnia choby sowem o kryzysie, ktry wstrzsn radzieck wsi w cigu ostatnich dwunastu miesicy. Nawet natura zdawaa si wspiera Stalina, ofiarowujc rekordowe zbiory, najwysze od 1913 roku. Umoliwio to odrzucenie raportw, mwicych o trudnociach w rolnictwie, jako przesadzonych i pozwolio uzasadni ponowne wzmoenie presji kolektywizacyjnej wobec chopw. Tymczasem wielu mieszkacw wsi ucieko do miast, by szuka zatrudnienia na budowach i w nowych zakadach przemysowych powstajcych w ramach planu picioletniego. Mimo przeciwdziaania tej migracji obja ona, jak podaj radzieckie rda, w 1931 roku 4,1 miliona osb, a w latach 1929-1935 cznie 17,7 miliona. Zaostrzenie rodkw majcych zapobiega temu zjawisku doprowadzio w latach 1932-1933 midzy innymi do przywrcenia znienawidzonych paszportw wewntrznych, ktrych zniesienie byo jednym z gwnych postulatw ruchu radykalno-rewolucyjnego w carskiej Rosji i ktre zostay skasowane

jednym z pierwszych dekretw po rewolucji padziernikowej. Teraz znw urzdnicy i robotnicy zostali przywizani do miejsca pracy przez swj paszport, chopi za do ziemi przez jego brak. Do tego czasu wadza poradzia sobie z ogniskami oporu na wsi. W kocu 1933 roku liczba skolektywizowanych gospodarstw indywidualnych wynosia ponad 15 milionw, a rok pniej dziewi dziesitych areau gruntw ornych ZSRR byo ju uprawiane kolektywnie. Nie oznaczao to jednak zakoczenia walki pastwa z chopem. Walka trwaa dalej, ale przeniosa si teraz na inn paszczyzn. Bya ni kwestia aprowizacji, ktra lega u podstaw poprzedniej batalii - w jaki sposb wyprodukowa i zaopatrzy w zboe gwatownie rosnc populacj kraju. Wedug sw Kaganowicza, to nie kolektywizacja a problem zboowy stanowi kamie probierczy naszej saboci bd siy i saboci lub siy naszych wrogw. Wprawdzie wikszo chopw zostaa zapdzona do kochozw, ale nawet tam wysilali oni cay swj spryt, aby nie odda pastwu wszystkiego, czego si domagao, i nie zosta z pustymi rkami. W roku 1930 natura zaoferowaa rekordowe plony, ale tylko dziki nadzwyczajnej mobilizacji robotnikw i dziaaczy partyjnych, stosujc surowe kary, masowe przeszukania i aresztowania, udao si odebra wsi nieco wicej ni jedn czwart zbiorw (22 z 77 milionw ton). A tak dobre zbiory ju si nie powtrzyy. Dezorganizacja, dewastacja i marnotrawstwo, towarzyszce atmosferze strachu i przeraajcej niekompetencji, z jak zarzdzano wieloma kochozami, doprowadziy w kolejnych latach do spadku produkcji rolnej, a co za tym idzie do wzrostu presji rzdu i nasilenia przymusowych rekwizycji. Podczas gdy zbiory (z wyjtkiem urodzajnego roku 1937) nie osigay nawet poziomu z lat 1928-1932, kontyngent dostaw pastwowych wzrs ze redniej 18,2 miliona ton w okresie 1928-1932 do rednio 27,5 miliona ton w latach 1933-1937. Po zaspokojeniu potrzeb pastwa (najlepiej pracujce kochozy byy najbardziej eksploatowane; rekwizycje przeprowadzano trzy, a nawet cztery razy w roku) niewiele pozostawao na pasz dla zwierzt i siew, a jeszcze mniej na potrzeby samych pracownikw, ktrzy znajdowali si na szarym kocu oficjalnej listy priorytetw zaopatrzenia. Aby nadzorowa i kierowa t ogromn operacj, powoano do ycia olbrzymi biurokratyczn struktur, tworzc w ten sposb kolejn warstw, ktr musieli utrzyma chopi. Staa si ona synonimem korupcji i nieskutecznego dziaania. Przewodniczcy naszego kochozu nie potrafi odrni jednego koca wini od drugiego i spdza cay czas pijc ze swoimi kumplami, mawiali kochonicy. Jeszcze jedn now struktur stay si Stacje Maszynowo-Traktorowe (MTS), monopolistycznie zarzdzajce sprztem rolniczym. Od czerwca 1931 roku MTS-y zajmoway si take organizacj pracy kochozw oraz odbiorem i dostarczaniem ich produktw do miast. Z traktora uczyniono symbol postpowego charakteru radzieckiej rewolucji agrarnej i industrializacji wsi. Opaty w naturze (do 20 procent plonw zb) za usugi MTS-w stanowiy drugie co do wielkoci, po dostawach dla pastwa, zobowizanie kochozw. W styczniu 1933 roku zastpcom dyrektorw MTS-w (stanowisko zastrzeone dla agentw OGPU)

powierzono now funkcj - kierownikw komrek politycznych. Wkrtce komrki polityczne MTS-w stay si najwaniejszym, posiadajcym nieomal nieograniczone uprawnienia orodkiem decyzyjnym na wsi. Podstawowym problemem, z jakim nie potrafia si upora stalinowska odgrna rewolucja, bya zaleno caego systemu od pracy chopa, ktremu jako zacht do coraz wikszego wysiku oferowano warunki ycia gorsze ni kiedykolwiek dotd. W dodatku, jeli chop pracowa lepiej, zabierano mu dwa razy wicej plonw. Ponownie przywizany do ziemi, tyle e miejsce obszarnikw zaja partyjna i pastwowa biurokracja, mia pene prawo uwaa si za niewolnika XX wieku. Jego dola nie bya lepsza - a chyba nawet gorsza - ni przed uwaszczeniem w 1861 roku. Tymczasem dekret Komitetu Centralnego z 11 stycznia 1933 roku, przekazujc nowe uprawnienia MTS-om, jako jedyne wytumaczenie sabych wynikw osiganych przez skolektywizowane rolnictwo wymienia sabota i szkodnictwo. Elementy antyradzieckie, przenikajce do kochozw jako ksigowi, kierownicy, magazynierzy, brygadzici i tym podobni, usiuj organizowa szkodnictwo; psuj maszyny, obsiewaj le pola, niszcz majtek gospodarstw, dezorganizuj dyscyplin pracy, kradn ziarno i ukrywaj je w tajnych spichrzach oraz sabotuj akcj niwn. Czasem udaje im si doprowadzi do rozpadu kochozu. Mniej wicej jedna trzecia wiejskiej biurokracji zostaa o to szkodnictwo oskarona (nie trzeba chyba dodawa, e wrd oskaronych znalazo si wielu kuakw). Pierwsze procesy najwikszych szkodnikw, organizatorw godu i agentw imperialistycznych, odbyy si we wrzeniu 1930 roku. Byy minister do spraw wyywienia, Kondratiew, wraz z grup doradcw ekonomicznych zostali zdemaskowani jako kierownictwo tak zwanej Partii Chopw Pracujcych. Wedug raportu OGPU tylko w samej Moskwie partia posiadaa dziewi konspiracyjnych komrek w ministerstwach i instytucjach badawczych, a liczebno jej szeregw na prowincji oceniano na 100 do 200 tysicy. OGPU udao si aresztowa ponad tysic czonkw partii. Prawda moga zosta ujawniona dopiero w roku 1987, kiedy to Sd Najwyszy Zwizku Radzieckiego orzek, e w rzeczywistoci Partia Chopw Pracujcych nigdy nie istniaa, uniewani procesy i zrehabilitowa pitnastu gwnych oskaronych. III W adnej z innych republik radzieckich wie nie ucierpiaa w wyniku kolektywizacji i walki z kuactwem tak bardzo jak na Ukrainie. Tu dodatkowym elementem, ktry w efekcie pogbi spoeczne i ekonomiczne skutki tych posuni, by ukraiski nacjonalizm. Korzystajc z nadarzajcej si okazji, Stalin postanowi ostatecznie stumi narodowe aspiracje mieszkacw republiki. Ukraicy byli (i s) drug co do wielkoci grup narodowociow w Zwizku Radzieckim. W 1930 roku byo ich 25 milionw, czyli wicej ni

Polakw. Ich ojczyzna, terytorialnie wiksza od Francji, nie ustpuje jej pod wzgldem iloci bogactw naturalnych; zarwno surowcw mineralnych, jak i jakoci gleb - synnego czarnoziemu. Kijw, miasto zaoone na trasie szlaku handlowego, czcego ju w IX wieku poprzez Dniepr Morze Czarne z Batykiem, sta si pierwszym orodkiem politycznym i kulturalnym w Europie Wschodniej. Tosamo narodowa Ukraicw przetrwaa rwnie cikie prby historii, jak tosamo narodowa Polakw. Ukraina, walczca w XVII wieku o wyrwanie si spod panowania polskich monowadcw, w XVIII stuleciu zostaa pochonita przez Rosj. Chopom narzucono paszczyzn, a jej instytucje (w tym Koci) poddano, tak jak w przypadku innych ujarzmionych narodw, brutalnej rusyfikacji. W 1794 roku na terenie lewobrzenej Ukrainy, czyli czci kraju na wschd od Dniepru, istniao 866 szk. W roku 1800 nie byo ju ani jednej. Wydany w 1863 roku edykt carski stwierdza, e nie istnieje co takiego jak jzyk ukraiski, a jedynie pewna odmiana rosyjskiego dialektu. W zwizku z tym zlikwidowano ukraiskie szkoy oraz gazety i zakazano druku ksiek. Zachd gotw by zaakceptowa rosyjskie roszczenia, mimo i w innych zaktkach Europy fakt, e dwa jzyki nale do tej samej grupy jzykowej (w przypadku rosyjskiego i ukraiskiego do grupy jzykw wschodniosowiaskich), nie przesdza automatycznie o istnieniu wsplnoty historyczno-kulturowej, o czym wiadcz przykady Portugalii i Hiszpanii, Norwegii i Szwecji oraz Holandii i Niemiec. Mimo przeladowa, podobnie jak w przypadku innych narodw sowiaskich, tosamo narodowa i jzyk narodowy przetrway na Ukrainie, i to nie w warstwie redniej (zoonej z Rosjan i ludzi podatnych na asymilacj), a pord poetw, intelektualistw, za przede wszystkim wrd chopw. Ruch narodowociowy przey swj renesans na pocztku naszego stulecia. Wtedy to, po upadku caratu w roku 1917, Ukraiska Centralna Rada proklamowaa utworzenie efemerycznej Ukraiskiej Republiki Ludowej. Niestety, Ukraina staa si pierwszym pastwem Europy Wschodniej, ktrego niepodlego (w latach 1918-1920) zostaa si zamana przez Rosj. Pniej (1939-1945) ten sam los przypad w udziale pastwom batyckim, Polsce, Wgrom i pozostaej czci Europy Wschodniej. Ukraicy stanowi zatem najwiksz grup narodowociow, ktrej nie udao si wybi na niepodlego w XX wieku2. W latach dwudziestych Ukraina zachowaa spory margines swobody kulturalnej i jzykowej. Jednak byy komisarz ludowy do spraw narodowociowych nie zmieni swych zapatrywa na destrukcyjny wpyw nacjonalizmu, niezalenie czy w gr wchodzi nacjonalizm ukraiski,