Vous êtes sur la page 1sur 7

Kooperacja czy korporacja?

Spdzielczo spoywcw Romualda Mielczarskiego


K r z ys z t o f Wo o d ko

edn z najwikszych biaych plam historii polskiej myli s dzieje rodzimej spdzielczoci. Rnorodny ruch samoorganizacji i samopomocy rozwija si wrd Polakw i w Polsce od wieku dziewitnastego a po kres II RP. Dzi stanowi mocno niedoceniony, nieznany i ignorowany aspekt naszego ycia narodowego, spoecznego i pastwotwrczego, kultury materialnej i duchowej. Co istotne, wiele nurtw polskiej spdzielczoci stanowi znakomit lekcj, jak przeszo da moe przyszoci take gdy pytamy o zasady i cele ycia spoeczno-gospodarczego, gdy postrzegamy ekonomi jako cz dziaalnoci spoecznej ugruntowanej na etyce, gdzie priorytetem nie jest zysk sam w sobie, ale gbiej i szerzej widziane dobro wsplnot ludzkich, niewykluczajce jednak stricte materialnych korzyci. Gwnym powodem, dla ktrego ruch spdzielczy zosta wyrugowany z naszej myli i z ycia spoecznego, a w III RP odrodzi si czsto w formie patologicznej albo dysfunkcyjnej, by okres Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Grzech pierworodny takiego stanu rzeczy ilustruje wymowny cytat z Zarysu historii polskiego ruchu spdziel-

czego Wadysawa Rusiskiego: Komunistyczna Partia Robotnicza Polski widziaa w spdzielczoci przede wszystkim teren pracy propagandowo-politycznej. Jej stanowisko wobec ruchu spdzielczego zostao sformuowane szerzej w broszurze Zadania kooperatyw w chwili obecnej wydanej pod koniec 1919 roku. Podkrela ona, e robotniczy ruch spdzielczy przy zachowaniu autonomii w wewntrznych sprawach gospodarczych powinien by cile podporzdkowany dyrektywom i taktyce partii komunistycznej. Natomiast ostro wystpowano w broszurze przeciw pozostaym kierunkom spdzielczym (cznie z neutraln spdzielczoci spoywcw), zarzucajc im drobnomieszczaski oportunizm i dziaanie na szkod rewolucyjnego ruchu robotniczego (Rusiski 1980: 239). Wida tu jak na doni residua doktryn i praktyk, ktre stanowi bd mniej lub bardziej doskonae wcielenie w ycie sowieckich ideaw, odwzorowywanych na gruncie PRL. Znamienne s losy przedwojennej spdzielni Spoem, ktrej dyrektorem przez lata by Romuald Mielczarski, wczeniej dziaacz Polskiej Partii Socjalistycznej, jeden z liderw rodzimej spdzielczoci czasw

Pressje 2012, teka 29

163

midzywojnia. Jak zauwaa Remigiusz Okraska w posowiu do wydanego niedawno wyboru pism Mielczarskiego (2010): Wojna, a nastpnie dokonane przez komunistw cakowite wypaczenie ideaw Spoem, poprzez de facto upastwowienie spdzielczoci spoywcw i wyrugowanie z niej demokracji, zniszczyy to wielkie dzieo. W adnej jednak mierze nie podwayy, a wrcz dobitnie potwierdziy suszno pogldw Mielczarskiego na temat tego, jak powinien dziaa i jakim celom suy ruch kooperatywny oraz na jakich zasadach musi by oparta autentyczna wspwasno spoeczna (Okraska 2010: 163). Posta Mielczarskiego jest zapoznana niesusznie. Std on wanie bdzie gwnym bohaterem tekstu. Uka go najpierw jako czowieka czynu, nastpnie przejd do omwienia przywiecajcych mu spdzielczych idei spoeczno-gospodarczych.

w 1905 roku przyby do Warszawy. Zgosi swj akces do powstaego z inicjatywy Edwarda Abramowskiego Towarzystwa Kooperatystw, dziaajcego w ramach Zwizku Towarzystw Samopomocy Spoecznej. ZTSS reprezentowa bardzo ywy wwczas nurt

Przeomowy okaza si import ledzi ze Szkocji


kulturalnikw, spoecznikw, ktrzy przez samopomoc, samoorganizacj, szeroko pojmowan dziaalno spoeczno-kulturaln chcieli odnowi i oywi ycie spoeczne Polakw, kadc tym samym zrby pod wyobraony i spodziewany demokratyczny, prospoeczny ustrj przyszej Rzeczpospolitej. W 1911 roku powsta Warszawski Zwizek Stowarzysze Spoywczych. Mielczarski zosta jednym z jego dyrektorw. Zwizek rozwija si prnie. Spdzielcy jako pierwsi sprowadzili do Polski sl z terenw Rosji z pominiciem kartelu prywatnych handlarzy tym produktem, dyktujcych wwczas ceny. Podobnie przeomowy okaza si import ledzi ze Szkocji (okazay si najtasze na polskim rynku), dotd zmonopolizowany w rkach prywatnych kupcw ydowskich. Wkrtce z pominiciem prywatnych hurtowni, tym razem gwnie niemieckich, zaczto sprowadza towary kolonialne (Okraska 2010: 137). Mielczarski jedzi po Europie, zachcajc potencjalnych producentw do wsppracy. W 1919 roku WZSS przemianowano na Zwizek Polskich Stowarzysze Spoywcw. Ju pierwsze lata przyniosy kooperatywie znaczny wzrost na przernych polach aktywnoci spoeczno-gospodarczej, w tym produkcyjnej. Latem 1919 roku ZPSS sta si czonkiem Midzynarodowego Zwizku Spdzielczego, a dwa lata pniej Mielczarski wszed w skad wadz MZS. Jednak dziaalno spdzielcza i spoeczna nie sprowa-

A kto to by Mielczarski?
Adam Mielczarski urodzi si 5 lutego 1871 roku w Bechatowie. W roku 1896 ukoczy z wyrnieniem studia ekonomiczne w prestiowym Instytucie Handlowym w Antwerpii. By ju wwczas aktywnym dziaaczem i publicyst socjalistycznym, jego patriotyzm i akcentowanie hase niepodlegociowych wspgray z marksowskimi teoriami ekonomicznymi. [] Reprezentowa nurt reformistyczny w socjalizmie, goszc, e droga przeobrae prowadzi przez zakadanie robotniczych partii politycznych, ktre na drodze parlamentarnej winny stopniowo wprowadza rozwizania korzystne dla klasy pracujcej ustrojowe, socjalne, dotyczce praw obywatelskich itd. (Okraska 2010: 122). Po wielu perturbacjach i zawieruchach, osobistych i dziejowych, w tym po omiomiesicznym wizieniu w Rosji za niepodlegociow dziaalno na emigracji, Mielczarski

164

Krzysztof Woodko

dzay si dla niego do kwestii ekonomicznych cho kad ogromny nacisk na efektywno na tym polu czy organizacyjnych. Jako jeden z liderw prac nad ustaw o spdzielczoci, zgodnie z tradycjami swego nurtu spdzielczego, akcentowa konieczno zapisania w prawie, e jednym z celw tego rodzaju aktywnoci s, oprcz gospodarczych, take kulturalne i moralne, m.in. rozwj etyczny czonkw spdzielni (Okraska 2010: 152). W II Rzeczpospolitej Mielczarski dy przede wszystkim do konsolidacji i wzmocnienia spdzielni spoywcw. Byo to o tyle utrudnione, e take na tym polu toczyy si w midzywojniu boje ideowe i spoeczno-gospodarcze czy wrcz ustrojowe. Z jednej strony, w Wielkopolsce powstaa inspirowana przez endecj Hurtownia Spek Spoywczych, ktrej celem bya walka z handlem niemieckim i ydowskim. Z drugiej, w maju 1919 roku powsta klasowy Zwizek Robotniczy Stowarzysze Spdzielczych, stworzony na bazie stowarzysze socjalistycznych, ktre uwaay dziaalno ZPSS za buruazyjn. ZRSS okaza si jednak ekonomicznie niezbyt udanym eksperymentem, take ze wzgldu na dajce tam o sobie zna partyjniactwo i przejawy doktrynerstwa. Co interesujce, oskarany o buruazyjny charakter ZPSS by faktyczn rzeczpospolit spdzielcz, osadzon w antykapitalistycznym, socjalistycznym etosie. Sabo konkurencyjnego ZRSS przyczynia si do ostatecznego zwycistwa Mielczarskiego. W kwietniu 1925 roku pod jego egid powsta Zwizek Spdzielni Spoywcw Rzeczpospolitej Polskiej, ktry do historii przeszed jako Spoem. W jego skad weszy m.in. ZPSS i ZRSS (przejto take resztki poendeckiej spdzielni, ktra wczeniej prozaicznie zbankrutowaa). Ostatecznie powstaa ogromna, prna instytucja, zrzeszajca ponad 850 stowarzysze i 550 tys. czonkw, dysponujca 1670 sklepami

i 200 rnej wielkoci zakadami i warsztatami produkcyjnymi (Okraska 2010: 162). Niestety, 30 marca 1926 roku Mielczarski zmar nagle, w trakcie pracy, wskutek niewydolnoci serca. Spoem przetrwao jednak czas wielkiego kryzysu i do pocztku II wojny wiatowej mogo si szczyci nieustannym rozwojem bazy czonkowskiej, nowymi rodzajami produkcji i dystrybucji, wzrastajcym obrotem handlowym, wci propagujc spdzielcze ideay (Okraska 2010: 163).

Poza logik kapitalizmu


Czas przyjrze si pogldom Mielczarskiego. Antykapitalistyczne zasady kooperatywy operujcej innymi kryteriami elementarnego dobra ni zysk prywatny, zysk finansowy jednostek czy korporacji uchodz obecnie za herezj. Dzi nawet katolickie intuicje i zasady spoeczno-gospodarcze poddane s w Polsce przemonemu prymatowi etyki finansowego zysku, etyki kapitalistycznego egoizmu i amoralnej konkurencji, chrzczonej i agodzonej co najwyej rnorodnymi formami etyki biznesu i dziaalnoci charytatywnej. Jednak logika systemu pozostaje bez zmian, poniewa jej filozofia i praxis narzucaj sw istotow bezalternatywno. Tradycje polskiej spdzielczoci, myl i dziaalno Mielczarskiego zadaj tej bezalternatywnoci kam. Jak wyj poza logik kapitalizmu? Czy jedyn form jego pokonania jest przewrt polityczny, rewolucja spoeczna? Zdaniem Mielczarskiego nie jest to konieczne: mona dziaa na rzecz gbokiej zmiany, korzystajc z narzdzi, jakie stwarza i jakich uywa wanie kapitalizm. Kwestie te rozwaa w tekcie z 1917 roku Cel i zadania stowarzyszenia spoywcw. Podstawow niesprawiedliwoci ustroju kapitalistycznego pisa jest to, e zysk, czyli nieopacona praca

Kooperacja czy korporacja?

165

robocza, zamiast do ogu dostaje si do rk prywatnych i staje si rdem gospodarczego panowania jednych nad drugimi. Nieopacona praca robocza, wcielona przewanie w narzdzia pracy i w mniejszej czci w artykuy spoycia, zamiast stawa si kapitaem spoecznym, staje si kapitaem prywatnym, ktry panuje nad pracownikiem (Mielczarski 2010: 19). Co istotne, Mielczarski do robotni-

To moe si wyda bliskie niejednemu autorowi i czytelnikowi Pressji


kw zalicza nie tylko pracownikw fabrycznych, ale take drobnych rolnikw i rzemielnikw, a take co moe si wyda bliskie niejednemu autorowi i czytelnikowi Pressji proletariat umysowy. Pit achillesow kapitalizmu ma by sprzeda: kapitalizm pracuje dla zysku, zysk powstaje przy wytwarzaniu, ale zrealizowa zysk mona tylko przez sprzeda (tame: 20). Kooperatywa spoywcw, ale jak mona suponowa nie tylko ona, musi zatem w pierwszym rzdzie przechwyci ten element kapitalistycznych relacji spoeczno-gospodarczych, by pj dalej: zorganizowa spoywcw, aby uj w swe rce wymian i produkcj i tym sposobem interes prywatny podporzdkowa interesom publicznym, stanowi istotny cel i istotne zadania kooperatywy spoywcw. [] Kooperacja nie odkada przebudowy spoecznej do czasw przyszych i nie uzalenia jej od jakiego przewrotu [] Kooperatyci [] tworz to nowe ycie dzi, teraz (tame: 21). Trzeba jednak zwrci uwag na bardzo istotn kwesti: horyzont Mielczarskiego nie obejmuje jedynie spraw ekonomicznych. Wyjcie poza logik kapitalizmu ma wyszy cel spoeczny i etyczny. Owszem, kooperatywa musi by racjonalna ekonomicznie i przynosi wymierne korzyci finansowe inaczej okae si mrzonk, zbankrutuje. Jak zazna-

cza Mielczarski: kada dobrze zorganizowana [] kooperatywa musi da nadwyk. Ta nadwyka w innych warunkach, jako zysk, przypadaby prywatnemu kupcowi i zasiliaby kapitalizm, przez kooperatyw za dostaje si do rk zorganizowanych spoywcw. Im wiksza jest kooperatywa i im wszechstronniejsza jej dziaalno, tym wiksza cz zysku, ktry zasilaa prywatny, kapitalistyczny handel, dostaje si spoywcom. [] W kooperatywie niezorganizowany dotychczas tum, zapoznajc si z koniecznociami gospodarczymi, uczy si praktykowa solidarno, poczyna rozumie, naleycie oceni, wicej, kocha wsplne dobro. Kooperatywa jest te szko, w ktrej ksztac si i dojrzewaj talenty administracyjne, techniczne i organizatorskie (tame: 21, 23). Mamy tu zatem bardzo radykalny, a rwnoczenie nierewolucyjny sposb transformacji spoecznej, przejcia od uprzedmiotowienia do podmiotowoci obywatelskiej, spoecznej, a take narodowej. To jest ta niewymierna finansowo wieloaspektowa warto, w ktrej kapitalizm nie by, nie jest i zapewne nigdy nie bdzie zdolny partycypowa na mocy wasnych zaoe i interesw. Mielczarski odwouje si do poj, ktre kilkadziesit lat pniej zostan tragicznie skompromitowane: mwi o kooperatywie spoywcw jako dwigni wyzwolenia klas pracujcych. Widzi w kooperatywie wielk szko samorzdu i solidarnoci. Kwestie, ktre teraz porusz, bd nader czytelne dla kadego, kto cho czstkowo zna inteligenckie doktryny koca XIX i pocztku XX wieku, na czele z przenikajcymi do myli polskiej ideami rosyjskiego narodnictwa. Mamy w naszym ruchu gar inteligencji stwierdza Mielczarski ktra z prawdziwym powiceniem i zapaem pracuje dla sprawy. [] Oto mamy kooperatyw, ktra dziki powiceniu i pracy inteligenta zdaje si bujnie rozwija i zdobywa sobie nawet rozgos w bliszej i dalszej okolicy, ale zabrako inte-

166

Krzysztof Woodko

ligenta i caa budowa rozsypuje si w proch. rda tego smutnego zjawiska upatrywa musimy w zapoznaniu przez wielu inteligentw waciwego charakteru naszego ruchu. Kooperacja to organizujca si gospodarczo demokracja. Praca w kooperatywie to nie praca nad ludem czy dla ludu, a praca samego ludu (Mielczarski 2010: 27, podkrel. moje K. W.). Inteligencja ma by nauczycielem, ktry jednak ma wychowywa ucznia do samowystarczalnoci, dojrzaoci i we waciwym momencie usun si w cie inaczej jego praca pjdzie na marne, a on sam w najlepszym razie ujrzy swe dzieo zmarnotrawione, a w najgorszym wypadku stanie si kim w rodzaju demiurga, despotycznego albo wiecznie rozczarowanego swoimi dziemi ojca. Myl, e take najnowsza historia dostarcza nam niechlubnych przykadw tego typu sytuacji. Tu potrzebne bdzie jeszcze jedno nawizanie historyczne. Mielczarski mia znaczn wiadomo dziejowego znaczenia kapitalizmu, w tym jego cech pozytywnych. Twrca Spoem traktowa spdzielczo nie jako powrt do stosunkw przedkapitalistycznych, jak to si czasem zdarzao na gruncie naiwnych koncepcji socjalistycznych, ale moliwe przejcie do systemu bardziej korzystnego dla rnorakich spoecznoci. Rozumia swoj dziaalno jako wcielenie w ycie i rozwj na gruncie polskim idei wypracowanych wczeniej w Anglii, a znanych jako ruch roczdelski. W 1844 roku w przemysowym miecie Rochdale (pnocna Anglia) powstao Roczdelskie Stowarzyszenie Sprawiedliwych Pionierw. Jego twrcami byo dwudziestu omiu robotnikw, w wikszoci tkaczy, ktrzy szukali dla siebie bardziej korzystnych warunkw w wczesnym systemie wyzysku (wysokie ceny, za jako towarw, powszechne faszowanie wag przez kupcw, wymuszanie sprzeday na kredyt). Dziki znakomitej organizacji i klarownym zasadom

wsppracy spdzielczo roczdelska odniosa sukces. Zadziwiajce jest wizjonerstwo tych prostych ludzi, jakimi byli roczdelscy tkacze pisze Adam Piechowski okazali si oni nie tylko prekursorami spdzielczoci spoywcw, ale i ruchw odpowiedzialnego biznesu, sprawiedliwego handlu, rwnouprawnienia pci, przejrzystoci zarzdzania, a nawet zdrowej ywnoci (Piechowski 2010: 9). Ten wanie ruch stworzy cile si dopeniajce etyczne i praktyczne zasady wanej dla Mielczarskiego gazi gospodarki spdzielczej. Solidaryzm spdzielczy mia budowa mosty ponad antagonizmami klasowymi wyrosymi w wiecie kapitalizmu. Piechowski uznaje, e roczdelski model spoeczno-gospodarczy ma prowadzi do ewo-

Roczdelskie Stowarzyszenie Sprawiedliwych Pionierw


lucyjnej przemiany kapitalizmu: byoby to nie tyle obalenie si, ile raczej wykupienie kapitalizmu przez formacje spdzielcze (tame: 13). Na gruncie polskim historia ta zostaa brutalnie przerwana w 1939 roku, ale nie mona wykluczy, e wrci kiedy w nowych formach, dostosowanych do obecnych realiw. Pierwszym tego warunkiem jest jednak jej elementarna znajomo i funkcjonowanie w obiegu naszej myli spoeczno-gospodarczej. Bezalternatywno jest pozorna.

Czekajc na now Polsk Ludow


Czytelnik pism Mielczarskiego nie znajdzie w nich wielu wzniosych myli i szlachetnych uwag bd to o naturze ludzkiej, bd o wietlanej przyszoci spdzielczoci. S to niejednokrotnie pisma drobiazgowo analityczne, skrupulatnie handlowe, skupione na praktycznym wymiarze dziaalnoci spdzielni, ich najbardziej banalnych porakach i sukcesach. Ale ten wanie

Kooperacja czy korporacja?

167

czowiek, a nie zotouci wizjonerzy, tworzy nie tylko podwaliny, ale take potny gmach midzywojennej polskiej spdzielczoci. Mia przy tym gboko sigajc

Bardziej od wody i powietrza potrzebna nam jest niezalena Rzeczpospolita Ludowa na ziemiach polskich
wiadomo swoich ideowych rde i socjalistycznych korzeni budowanej przez siebie spdzielczoci spoywcw. Pragmatyzm prowadzi Mielczarskiego do ciekawego i arcypoytecznego spostrzeenia: Ustrj idealny, sprawiedliwy, nie zatryumfuje na stae nigdy, jeeli nie bdzie gospodarczo celowy. Moemy si jak najostrzej buntowa przeciwko takiemu biegowi rzeczy, samego tego biegu zmieni nie potrafimy. Jeeli wic pragniemy, aby kooperacja tryumfowaa, musimy kooperatywom nada tak organizacj i przyswoi im takie cechy, ktre by im pozwalay zaspokaja potrzeby ludzi lepiej i taniej ni kapitalizm (Mielczarski 2010: 45). Podkrelam szczeglnie mocno ten rys w myli i dziaaniu Mielczarskiego, stanowi on bowiem najsilniejszy i potwierdzony praktycznie kontrargument dla sceptykw, cynikw, ignorantw i arogantw dowodzcych, e taniej i lepiej ni w kapitalizmie nie mona, e wszystko inne, co nie opiera si na koniecznym wyzysku, wolnym rynku i prywatnej wasnoci, jest nieefektywne, utopijne i szkodliwe. Byy jednak takie chwile, gdy Mielczarski ze skrupulatnego, pragmatycznego technokraty przemienia si w czowieka dalekosinych wizji i marze. Tak byo, gdy marzy o wolnej Polsce. W roku 1917 pisa: Dla normalnego rozwoju naszego ruchu niezbdne [] s nam jak najszersze swobody obywatelskie, zupena wolno prasy, zebra, zgromadze i zrzesze, jak najszersza demokra-

tyzacja wszelkich urzdze pastwowych i administracyjnych, jak najszerszy udzia ludu w yciu publicznym. Wszystkie jednak swobody polityczne nie s fikcj tylko wtedy, gdy nard sam sob rzdzi. Istotn gwarancj swobd jest niepodlega ojczyzna. Ojczyzna ta siga tak daleko, jak szeroko rozsiad si, pracuje i cieszy si yciem lud polski. Jako kooperatyci nie umiemy siga po cudze, ale swego broni bdziemy z zawzitoci i uporem. I dlatego te, gdy nadejdzie chwila, w ktrej nas zapytaj o nasze aspiracje, powiemy jasno i dobitnie: bardziej od wody i powietrza potrzebna nam jest niezalena Rzeczpospolita Ludowa na ziemiach polskich (Mielczarski 2010: 28). Spdzielczo miaa zatem by jednym z fundamentw ustrojowych wskrzeszonego pastwa polskiego, w ktrego yciu miay szeroko partycypowa masy ludowe. Jakkolwiek cel ten nie zosta nigdy w zupenoci zrealizowany, rozwj Spoem by dowodem na poyteczno, ywotno i perspektywiczno kooperatyw. W 1906 roku rok po rewolucji, ktra szeroko rozlaa si take na ziemiach polskich! Mielczarski pisa: Nie masz jedynego rodka przeciwko ndzy i wadliwociom ustroju spoecznego! I cho syszymy gosy, e w chwili obecnej wszystko inne, anieli walka, oczekiwanie reform z gry, powinno zej na bok za obowizek sobie poczytujemy podj prac w innym kierunku []. T inn drog [] dla dobra publicznego jest zrzeszanie si ludzi dla celw zbiorowej samopomocy, dla celw kooperacji. [] Gdy pierwsz drog nazwalimy drog da, walki, nieraz poczonej z szerzeniem nienawici, druga droga jest drog zabiegw twrczych, rozwijajcych ducha niezalenoci i solidarnoci bez zacieniania jej do granic partyjnych czy klasowych. I dlatego wanie dziaalno kooperacyjna nazywa si szko solidarnoci i uczu obywatelskich (Mielczarski 2010: 5758). A w 1918 roku stwierdza: W parze z [] energiczn prac gospodarcz, ktra zmieni

168

Krzysztof Woodko

oblicze Polski, pjdzie praca spdzielczego wychowania szerokich mas. Stowarzyszenia nasze stan si ogniskami owiaty, gdzie szerokie masy rozszerz swj widnokrg umysowy i naucz si wsplnie gospoda-

Duch romantyczny i chrzecijaski czy si tu z ideaami niepodlegociowej lewicy


rowa. Bezmylne samolubstwo, upatrujce wasnego szczcia w krzywdzie ssiada, ustpi miejsca uspoecznionemu egoizmowi, rozumiejcemu, e w szczciu wszystkiego s wszystkich cele. Wychowamy nowy typ czowieka, prawdziwego Europejczyka, kochajcego twrczo, wiedz i wsplne dobro, dalekiego od wszelkiego fanatyzmu, tolerancyjnego wobec przekona cudzych, bo szanujcego swe wasne, wraliwego na hasa wolnoci, rwnoci i braterstwa. [] Czy zadaniu temu sprostamy? Sprostamy, jeeli zamiast lka si trudw, z yw radoci wemiemy si do pracy w nieomylnym prze-

konaniu, e na tej drodze tworzymy wielk i potn Polsk ludow, wielk bogactwem kultury, potn zamonoci i uspoecznieniem ludu (Mielczarski 2010: 6465). W szczciu wszystkiego s wszystkich cele ten cytat z Mickiewicza wiele mwi, szczeglnie tym, ktrzy z uwag czytali mesjanistyczn tek Pressji. Duch romantyczny i chrzecijaski czy si tu w gbokich zaoeniach z ideaami polskiej niepodlegociowej lewicy. Zacytowany wyej wers z Ody do radoci by zreszt czsto przywoywany przez polskich spdzielcw, przez wiele lat zdobi winiet spdzielczego pisma Spoem!. Kooperacja czy korporacja? Mona dzi zada pytanie, przypatrujc si teraniejszoci i przygldajc si dziedzictwu Mielczarskiego. Jeli o mnie idzie, wybieram kooperacj, spdzielczo przeciw neoliberalizmowi i jego licznym odmianom, pisma twrcy Spoem zamiast czytanek z Najwyszego Czasu. I mocno wierz w to, e ten wiat, nasz wiat, doczeka w kocu spenienia marze o Polsce ludowej, zdecydowanie innej od PRL.

Co dalej?
Bardzo nam si podoba to czenie mesjanizmu i spdzielczoci. Krzysztof Woodko potrafi jednak take mocno wystpi przeciwko naduyciom misjonizmu i pasjonizmu, o czym mona si przekona w dziale Repressji. Adam Mielczarski, Razem, czyli spoem. Wybr pism spdzielczych, d: Obywatel 2010, s. 170, cena 18,00 z.

169