Fryderyk Nietzsche, Buddyzm i Nadczłowiek.

Autor: Sangharakshita
oryginalny tekst do pobrania Myślę, Ŝe poziom osobistej kreacji w tym tłumaczeniu nie zafałszował w istotny sposób treści oryginału. Ewentualne niezręczności stylistyczne polecam korygującym właściwościom fantazji czytelnika.

Proponuje na początku naszych rozwaŜań parę słów na temat Ŝycia i twórczości Nietzschego, przejdziemy następnie do analizy głównej koncepcji jego filozofii nadczłowieka. Porównamy ten aspekt myśli filozofa z buddyjską nauką o „ewolucji ku wyŜszemu człowiekowi1, której egzemplifikacją jest reinkarnacja. Muszę na wstępie nadmienić, i w tym miejscu wtrącę mały fragment autobiografii, Ŝe jestem szczególnie usatysfakcjonowany dokonując poniŜszego porównania myśli buddyjskiej z filozofią Nietzschego ze szczególnym uwzględnieniem koncepcji Nadczłowieka. Poznałem

Nietzschego, a właściwie jego dzieła w wieku lat 18 i pół, okoliczności tego poznania były dość specyficzne, poniewaŜ odbywałem wtedy słuŜbę wojskową. Przypominam sobie dokładnie, podczas przepustki postanowiłem wykorzystać jeden dzień na spacer po Box Hill, (gdzie to jest ?-przyp. tłum.) to bardzo piękne miejsce. Cudowny, letni dzień i ja wdrapujący się na szczyt Box Hill, wyciągnąłem się wygodnie na trawie skąpanej w słonecznych promieniach, zacząłem czytać Zaratustrę. Teraz przypominam sobie równieŜ głębokie wraŜanie, jakie wywarła na mnie ta ksiąŜka, postrzegana jako główne a na pewno najbardziej znane dzieło Nietzschego. Czytając słowa Zaratustry, jego zdania, doszedłem do wniosku, Ŝe to nie tylko głęboka myśl ale takŜe poezja i gdy podniosłem oczy ku niebu wydawało mi się,
Co do pojęcia ewolucji w Buddyzmie miałem wątpliwości, jeszcze większe wątpliwości miałem co do pojęcia człowiek wyŜszy, zwróciłem się więc z zapytaniem do portalu Cyber Sangha, oto odpowiedź jaką otrzymałem: „W języku tybetańskim stan Buddy określany jest terminem "sang-dzie". "Sang" oznacza "oczyszczony", chodzi tutaj o umysł oczyszczony z wszelkich negatywności: niewiedzy, gniewu, przywiązania, pychy, zazdrości itp. "Dzie" oznacza "w pełni rozwinięty rozkwitły" i odnosi się do doskonałych oświeconych właściwości takich jak mądrość, miłość, radość, nieustraszoność. Buddyzm jest zespołem nauk i metod, dzięki którym moŜna sukcesywnie oczyszczać umysł z negatywności i rozwijać w nim to, co pozytywne. MoŜna powiedzieć, ze jest to proces ewolucji, który wynosi ograniczony sposób przeŜywania człowieka na coraz to wyŜsze poziomy, aŜ do urzeczywistnienia pełnego stanu Buddy
1

1

Studiując Ŝycie Nietzschego odczuwa się. Całe dzieciństwo spędził więc w otoczeniu kobiet. erudyty Ritschla. Z róŜnych powodów nie otrzymał tytułu naukowego (doktora ?-przyp. Samotności towarzyszył takŜe stale rosnący ból fizyczny. z którymi prowadził obfita korespondencję. Pisał w rosnącej izolacji doświadczając niewyobraŜalnego bólu. w obszarze myśli. Nietzsche urodził się w Niemczech w roku 1844. no moŜe z wyjątkiem dwóch lub trzech osób. siostry. Jego ojciec był pastorem luterańskim. tym bardziej jakiejś szczególnie bliskiej osoby. Stało się tak za sprawą poparcia jego osoby przez wielkiego filologa.Ŝe słowa Zaratustry. po ukończeniu której kontynuował naukę na uniwersytecie w Bonn i Lipsku gdzie studiował filologię klasyczną. słowa Nietzschego pisane były właśnie tam. Nietzsche uczęszczał do szkoły powszechnej. Ŝe pastor luterański był ojcem niemieckiej filozofii. Rok 1889 to rok ostatecznego załamania zdrowia. W ciągu kilku następnych lat Nietzsche poświęci się wyłącznie działalności filozoficznej. babki i dwóch ciotek. który był pod wraŜeniem prac Nietzschego z czasów jego studiów. Był to takŜe okres oddania muzyce Wagnera. aczkolwiek interesujące dzieło wywołało spore zainteresowanie. od tego czasu utrzymuje się we mnie pewien rodzaj słabości dla Nietzschego. Był całkowicie sam. W 1872 roku. Czwarta część Zaratustry sprzedała się tylko w kilkunastu egzemplarzach. Tak. szkarłatnymi literami. Mimo wszystko Nietzsche kontynuował działalność pisarską. ale to juŜ inna historia. w który spędzi następne 10 lat. całe Ŝycie tego wielkiego filozofa było bowiem historia narastającej samotności. Ojciec umarł w roku 1849. Nietzsche popada w stan otępienia.. w latach 1883-1885 napisał właśnie wspomniane juŜ przeze mnie dzieło „Tako rzecze Zaratustra”. która by go rozumiała i z którą pozostawałby on w szczególnej przyjaźni. dlatego teŜ powracałem do niego od czasu do czasu. lecz mimo to został powołany w wieku 24 lat na katedrę filologii uniwersytetu w Bazylei. matki. Takie więc było Ŝycie Nietzschego.filozofii. szczególnie zafascynowany był myślą Schopenhauera. mimo jego doniosłych osiągnięć w dziedzinie filozofii. jak się wydaj nikogo. 2 . sam Nietzsche pisał zresztą. młody Nietzsche publikuje swoja pierwszą ksiąŜkę „Narodziny tragedii”. Tak więc Nietzsche rozpoczął nauczanie filologii klasycznej. Nie było. Jednak nie porzucił swojej wielkiej miłości. Nie rozpoznano znaczenia jego słów. studiował ją pilnie. specyficzny rodzaj smutku. w 1879 rezygnuje z kariery uniwersyteckiej.tłum). Umiera w roku 1900 mając 55 lat. Krótkie. jego myśli a jeśli juŜ to rozpoznanie to było w owym czasie powierzchowne. gdy mały Friedrich miał 5 lat. Jego dzieła w owym czasie nie cieszyły się szerokim zainteresowaniem.

Nie był typem filozofa w znaczeniu twórcy całościowego systemu filozoficznego. ale było to źle zrozumiane. w odróŜnieniu od Nietzschego. ci wielcy filozofowie próbowali przedstawić właśnie kompletny system filozoficzny. obojętność wobec zagadnienia systematyzacji swej filozofii takŜe nie jest dziełem przypadku. Blake staje się bardziej rozgadany. Kant. NaleŜy podkreślić. W efekcie Nietzsche jest przykładem filozofa pozostającego w opozycji do tego typu systematycznego uprawiania filozofii. Terminy filozoficzne nie dają się łatwo stosować do opisu filozofii autora Zaratustry. Postawa ta stała się pewnego rodzaju wyznacznikiem jego filozofii i przejawiała się on w przeciągu całej twórczości filozofa. czyli zadania.um) poza całą serią w jego małym dziele „Le proverbes de l’enfer” . do którego zmierzali jego słynni poprzednicy. niszczycielski i obrazoburczy. jaką stosuje filozof w swej twórczości. Brak systematycznej wykładni. iŜ w dziedzinie twórczości aforystycznej Nietzsche nie ma godnego siebie przeciwnika. Jego aforyzmy moŜna porównać do uderzenia gromu czy wichury.tł . Zresztą sam wskazywał w swoich dziełach. jest taki poniewaŜ wybrał świadomie ten sposób tworzenia. no moŜe oprócz Williama Blake. budowy systemu filozoficznego w znaczeniu całościowego poglądu. doniosłych i waŜnych idei. zgryźliwy niczym błyskawica. Owe przysłowia są porównywalne do tych Nietzschego. Sprawia to. który wydawał 3 . Nietzsche przedstawia nam szereg idei. które pozostają we wzajemnym związku. Ŝe wola sytemu jest wolą braku integralności czy teŜ spójności. niestety istnieje tylko jedno dzieło Blaka w tej formie. iŜ Nietzsche nie jest aforystyczny poniewaŜ brak mu systematyczności. W miarę jak się starzał. Jednak Nietzsche nie ma na celu opracowanie logicznej wykładni.Filozofia Fryderyka Nietzsche. Wydaje się ze nikt nie jest zdolny tak jak Nietzsche wyrazić tak wiele za pomocą tak niewielu słów. który nie zostawił ich zbyt wiele (aforyzmów-przyp. Nietzsche w miarę jak się starzał pisał coraz więcej i stawał się bardziej aforystyczny i błyskotliwy zarazem. które próbowali podjąć. Ŝe Nietzsche staje się mistrzem aforyzmów. MoŜna zaryzykować twierdzenie. Odwoływałem się juŜ do filozofii Nietzschego. wszystkie ostatnie dzieła Nietzschego są zbiorem powiązanych ze sobą aforyzmów oraz krótkich. „Les proverbs de L’enfer” pisał gdy był młody. Hegel Fichte Schopenhauer. Ton ów jest raczej esencją stylu i metodą. Z wyjątkiem Zaratustry. Ten aforystyczny ton nie jest czymś przypadkowym w filozofii Nietzschego. nie zaleŜało mu na wzniesieniu gigantycznej budowli swojej myśli. Są one być moŜe bardziej skondensowane niŜ u Nietzschego. w części Du Mariage du paradis et de l'enfer. ale ostrych sentencji : właściwie jedne są krótkie inne dłuŜsze. na łonie którego umieściłby swoje poglądy. Nietzschego jednak nie pociągało tego rodzaju zadanie.

Błyskawicami tymi są jego aforyzmy. co określić by moŜna przekraczaniem samego siebie. Czytać Nietzschego to próbować naszkicować pejzaŜ. Ŝe owe obrazy przynaleŜą do jednego pejzaŜu. gdzieś pośrodku wersów. MoŜemy to samo powiedzieć w odniesieniu do Nietzschego. te kilkanaście słów oświeca nas swym blaskiem. pejzaŜ samej egzystencji. angielskiego aktora. wielkiego poetę. Ŝe kaŜdy aforyzm eksploruje głębokie pokłady egzystencji. aktor angielski. MoŜemy powiedzieć. nadczłowiek nietzscheański.mu się być odpowiednim. Z tego względu moŜemy mówić. Termin oryginalny. który mówił o grze Kean’a2. Ŝe będziemy zajmować się teraz co najwyŜej dwoma lub trzema przebłyskami genialnej myśli filozofa. Określenie człowiek wyŜszy nie jest dosłownym tłumaczeniem z języka niemieckiego a więc języka tej filozofii. 1787 . uwaŜany przez współczesnych za wybitnego przedstawiciela tej sztuki. Nie są one powiązane na sposób logicznego wykładu czy teŜ wynikania. Moglibyśmy właściwie rzec. Człowiek wyŜszy. ) 2 4 . nadczłowiek czy Übermensche. jakim jest nim Edmund Kean . ubermensch. lecz jest trudnym.. Na szczęście nie musimy tego robić tutaj. jaką jest filozof. najpotęŜniejszej. wszystko jaśnieje. widzimy wszystko wyraźniej. myśliciela i krytyka. iŜ Nietzsche pozostaje w atmosferze Zen. patrząc poprzez ich pryzmat. lecz nadczłowieka . wszystkie aforyzmy ukazują nam poniekąd róŜne obrazy. bada rzeczywistość wychodząc od konkretnej osobowości. który jest powyŜej człowieka takiego. Wszystkie te błyskawice. moŜemy termin ten tłumaczyć w ten sposób. termin niemiecki ubermensch nie oznacza dosłownie człowieka wyŜszego. Wiemy teŜ. lecz wkrótce ciemność powraca. Tak jest z filozofią Nietzschego. Pochłonie nas teraz idea nadczłowieka jak teŜ to. jest człowiekiem. „widzieć jego grę to jak czytać Szekspira poprzez błyskawice”. wszystko zostaje objawione. za pomocą błyskawic. Prawdziwość czy teŜ sens aforyzmu nie zaleŜy od sensu kaŜdego innego. aby uniknąć parafrazowania go słowami nad i powyŜej człowieka. Niektóre aforyzmy jeśli nawet nie w słowach to w swoim duchu oddają doskonale myśli japońskich i chińskich mistrzów Zen. błyskawicy najjaśniejszej. jeśli nie niemoŜliwym osadzenie ich w spójnym obrazie wszystkiego. a takŜe pojęcie woli mocy. Przejdę teraz do omówienia jednej z owych błyskawic Nietzschego. MoŜecie przypomnieć sobie w tym miejscu Coleridge’a. uŜywany przez Nietzschego.1833. Potem znów nastają całkowite ciemności. ludzkiego bytowania. Czytamy aforyzmy i na chwilę. Jego pisma są niezwykle inspirujące i jednocześnie trudne do systematycznej wykładni. Czytam kolejny aforyzm i znowu kolejna błyskawica pada na nas z innej strony. Innymi słowy mówiąc. budują jedno wielkie dzieło.

Pustelnik rozpoznaje Zaratustrę. Tako rzecze Zaratustra. który Ŝyje w lesie u podnóŜa gór od lat. Reprezentuje on raczej zupełnie inny typ człowieka. Wiecie na pewno. Zaratustra ma niewiele rysów charakterystycznych dla swojego historycznego pierwowzoru.przyp. Pojęcie człowiek wyŜszy. B. który przekracza człowieka. Spotyka pustelnika. (nie mówimy juŜ o człowieczeństwie lecz o nadczłowieczeństwie . myślał. stał się odległy w swym znaczeniu od sensu. Począwszy od tego momentu niniejszego wykładu nie będę mówił juŜ o człowieku wyŜszym ze wszystkimi przekłamaniami tego terminu. medytował i teraz. Tłumaczymy tutaj superieure jako człowiek wyŜszy dla ukazania tej subtelnej róŜnicy. Wydaje się. Postawmy teraz następujące pytanie : jak Nietzsche doszedł do koncepcji nadczłowieka ? Aby odpowiedzieć na to pytanie przeanalizujemy początek dzieła „Tako rzecze Zaratustra” a właściwie zajmiemy się „Prologiem Zaratustry”. 5 . po francusku Homme et surhomme. chce się nią podzielić z rodzajem ludzkim. Kaufmann z Uniwersytetu w Princton oraz inni erudyci i komentatorzy. Nadczłowiek. w dziele Nietzschego. Wrócimy do tego zagadnienia w dalszej części. po angielsku Man and superman. jaki chciał mu nadać Nietzsche. spopularyzował zapewne G. Próby rzetelnego przedstawienia dorobku filozoficznego Nietzschego podejmował W. istoty człowieczeństwa w teraźniejszości. Ŝe Zaratustra spędził w górach 10 lat. Tutaj jednak. lecz o nadczłowieku. Zaratustra schodzi z gór . człowiek wyŜszy czy teŜ nadczłowiek nietzscheański nie jest jednak prostym przewyŜszeniem człowieka obecnego. Zaratustra jest tutaj po prostu rzecznikiem myśli Nietzschego. Schodzi więc z gór. przeczuwamy. Nadczłowiek czy raczej ten. MoŜemy więc mówić o nadczłowieku jako o postaci przekraczającej człowieczeństwo w jej obecnej postaci. Shaw. o to chyba chodziło autorowi). Nadczłowiek jest człowiekiem nowym. jako tłumaczenie nietzscheańskiego ubermensche. nie istnieje jednak związek pomiędzy ideami dzieła filozoficznego a Zoroastryzmu jako religii. kiedy jego mądrość dojrzała i jakby przelewa się przez niego. nawiasem mówiąc. Odtąd termin ten był nieustannie rozpowszechniany w tej postaci a zarazem degradowany w swym znaczeniu.obecnie. owo zejście jest czymś na wskroś symbolicznym. nowym typem bytowania człowieka w świecie. Po śmierci filozofa jego myśli były przeinaczane i prezentowane z punktu widzenia bądź to partykularnych interesów jego siostry bądź z perspektywy potrzeb ideologicznych III Rzeszy. Zaratustra to oczywiście imię załoŜyciela staroŜytnej religii Zoroastryzmu. Ŝe napisał on sztukę pod tytułem Człowiek i nadczłowiek (Tytuł sztuki po polsku to Człowiek i nadczłowiek. tłum).

Ŝe czyn taki będzie stratą czasu. Era chrześcijaństwa przeminęła. doktryna grzechu i wiary. Mówi. zmartwychwstania i cała reszta. teraz zaś widzi go powracającego. Śmierć Boga to jedna z najwaŜniejszych wizji Nietzschego. Zaratustra wykorzystuje opóźnienie w rozpoczęciu występu i przemawia do zebranych. śadna z dotychczasowych koncepcji nie przystaje juŜ do nowej sytuacji człowieka. teologia z koncepcją boga osobowego jako istoty najwyŜszej. którego ludzie nie widzą nawet teraz po 100 latach. Nie trać czasu dla tak głupich istot. W ostatnich czasach często słyszymy o śmierci boga czy teŜ o teologii śmierci boga. razem z ptakami i zwierzętami. lecz globalizacji i czy się to komuś podoba czy nie w świecie postchrześcijańskim. To on pierwszy ujrzał ten fakt w całej jego doniosłości.Wydaje się Ŝe widział go przed laty idącego w góry. czcząc po prostu Boga. bóg umarł gdzieś tam wysoko w niebie. Zaratustra mówi do siebie : biedny człowiek nie słyszał zapewne. JeŜeli chrześcijaństwo w całej swej totalności i we wszystkich szczegółach tej doktryny umarło to umarł takŜe człowiek. I to właśnie czynił Zaratustra przebywając w górach. w istocie zaś do ludzkości. jest martwa. w zupełnej samotności. odkryć swe człowieczeństwo na nowo. Ludzkość znalazła się pośrodku wszechświata opuszczonego przez boga. Ŝe doktryna chrześcijańska. nie bacząc na ludzi. nauczanie kościoła. Znamienne jest. stojąc pośrodku wszechświata otoczony przez innych ludzi. W jakim celu się zebrali? Z pewnością nie po to by go słuchać. usprawiedliwienia przez pokutę. Stare definicje przebrzmiały. miejsca odosobnienia. Bóg umarł. Koncepcja człowieka grzesznego. pyta sam siebie i tylko siebie poniewaŜ inni nie mogą mu odpowiedzieć. Zaratustra jednak nie ulega namowom. Bóg umarł. który przez swoje nieposłuszeństwo oddalił się od boga. Lepiej Ŝyć jako pustelnik w lesie. wszystko jednak zaczęło się od Nietzschego. trafia na rynek gdzie widzi tłum ludzi. Stoi on tu i teraz przed waŜnym pytaniem: kim jestem. Ŝe cały ten system upadł. ludzie nie są godni jego uwagi. ta waŜna deklaracja jest takŜe wskazaniem na konieczność Nadczłowieka. Ŝe Nietzsche dostrzegł jasno fakt śmierci Boga. są nieświadomi. Zaratustra wkracza do miasta na skraju lasu. Co mówi ? Ja 6 . człowieka sądzonego i karanego. nie chce zrezygnować ze swojej misji. człowiek musi zdefiniować się na nowo. Wiedzę tę niesie w darze ludzkości. którymi są wielce zainteresowani. czym jestem. nie znają go bowiem. stwórcy świata. Przybyli by oglądać wyczyny linoskoczka. Zostawia pustelnika pogrąŜonego w modlitwach i kontynuuje swe zejście. poznać siebie. Poznał więc co znaczy Człowiek. Ten fakt. z własną historią i stojącą przede mną przyszłością. fakt. Człowiek musi byś przemyślany na nowo. Trzeba więc znaleźć nową koncepcję człowieka. który potrzebuje łaski boŜej by się uratować wyeksploatowała się. Pustelnik próbuje przekonać Zaratustrę by nie szedł między ludzi. Ŝe Bóg jest martwy. Nietzsche widzi. śyjemy obecnie nie tylko w erze nauki i techniki.

Widzimy tutaj jak Nietzsche dochodzi do swojej koncepcji nadczłowieka poprzez rozwaŜenie ogólnej natury ewolucji. zmiana ta musi być wynikiem jego woli. Człowiek jest czymś. Zaratustra naucza nadczłowieka. z jednej strony człowieka ostatniego z drugiej zaś nadczłowieka. Nietzsche nosi w sobie pewien rodzaj wizji człowieka. znaczy to ze musi on nauczyć się pogardzać sobą. kimś. wzrastaniu ponad. co przezwycięŜone być powinno. Ostatni człowiek nie jest nadczłowiekiem. RozwaŜymy teraz tą głęboką wizję zawartą w przemowie Zaratustry : to błyskawica światła. iŜ naleŜy przezwycięŜyć człowieka takim jakim jest on obecnie. właściwie w lepszy sposób. Filozof widzi człowieka jako linę rozpiętą pomiędzy człowiekiem a nadczłowiekiem. Nietzsche jednak nie zgadza się z tym. powinno być to niebezpieczne. poprzez który człowiek stanie się coraz lepszy. Mówi wprost : małpa stworzyła człowieka. Ostatni człowiek jest po prostu efektem zbiorowej ewolucji ludzkości. być niezadowolonym z siebie samego bowiem tylko wtedy będzie mógł pragnąć przemiany. to właśnie rozróŜnienie jest niejako odbiciem powszechnej w XIX wieku wiary w postęp człowieka. Zaratustra a właściwie Nietzsche podkreśla. Innymi słowy mówiąc nadczłowiek nie jest produktem ślepej ewolucji. mówi. co przezwycięŜone być musi. Ŝe nadczłowiek powstanie na skutek indywidualnego wysiłku człowieka zmierzającemu ku przezwycięŜeniu siebie.was uczę Nadczłowieka. Ŝe proces ewolucji toczy się i toczy i nagle powstaje nadczłowiek. W dziełach filozofa widzimy wyraźne rozróŜnienie na. aby tego dokonać ? Człowiek jest czymś. Co uczyniliście. Człowiek nie stanie się lepszy automatycznie z upływem czasu. Znaczy to. jest czymś przejściowym. Niebezpiecznie jest wiec być człowiekiem. która wisi ponad otchłanią. pyta się co uczyniono by to osiągnąć. Dla filozofa nadczłowiek nie jest i nie będzie jedynie ostatnim w sensie nowości produktem ewolucji biologicznej. Ŝe Nietzsche nie wyraŜa się zbyt jasno w tym punkcie. Na podstawie tego rozróŜnienia pomiędzy człowiekiem ostatnim a nadczłowiekiem. jest nie tylko liną ale tez 7 . człowiek musi stworzyć nadczłowieka. dlatego teŜ w ten sam sposób. Jak tego dokona ? Poprzez przezwycięŜenie samego siebie. nie jest tak. linę. Ŝe kaŜde stworzenie na przestrzeni historii tworzyło coś wyŜszego od siebie samego i nie ma powodów by proces ten zatrzymał się na człowieku. coraz silniejszy. Trzeba jednak jasno powiedzieć ze Nietzsche nie był darwinistą w potocznym znaczeniu tego określenia. postęp niekończący się. pewien typ obrazu człowieka. Człowiek. kto pojawi się automatycznie na mocy jedynie samego procesu. moŜe stać się lepszy w wyniku świadomego wyboru. Trzeba przyznać.

którzy nie są juŜ zwierzętami są filozofowie święci. w rozumieniu człowieka zwierzęcego. Ŝe nie jest jeszcze dość ludzki. Ŝe nie wzniósł się wysoko ponad Ŝycie zwierzęce. . Nie jest to zbyt pochlebna opinia na temat owego przeciętnego człowieka. Nadczłowiek jest jednak czymś więcej niŜ filozofem. lecz takŜe pomiędzy człowiekiem i nadczłowiekiem. Oto myśl Nietzschego. Tym czymś jest idea nadczłowieka. Ten punkt zwrotny jest pojawieniem się świadomości siebie samego.kategoria człowieka prawdziwego. noszące w sobie iskrę prawdziwego człowieczeństwa. Ŝe ludźmi prawdziwymi. poszukując wyzwań. Człowiek przeciętny nie chce jednak spojrzeć w oczy tej prawdzie.kategoria zwierząt. Filozof opisuje człowiek niedokończonego jako istotę ze skłonnością do poszukiwania we wszystkich rzeczach tych aspektów. nie zaś w komforcie i bezpieczeństwie. Nietzsche mówi takŜe. Nietzsche nie czyni rozróŜnienia tylko pomiędzy zwierzęciem i nadczłowiekiem. artyści. to znaczące rozróŜnienie. Dla Nietzschego punkt zwrotny ewolucji nie następuje z chwilą przejścia od zwierzęcia do człowieka. który jest większością. Ŝe pozostali oni zwierzętami.kategoria nadczłowieka. lecz z chwilą przemiany człowieka zwierzęcego w człowieka prawdziwie ludzkiego. istoty. Dlatego tez przemowa Zaratustry wzbudza śmiech politowania. wykładając myśl filozofa. która mówi. mówi o nim : sądził w efekcie. mostem i nie będąc zarazem końcem powinien Ŝyć dla czegoś innego niŜ tylko on sam.mostem. w tym właśnie punkcie zaczyna się ewolucja ku nadczłowiekowi. formalnie zaś zaliczany w swej masie do pojęcia ludzkości. Kaufmann. schwytaniem tej świadomości. Sądzi bowiem ze większość ludzi nigdy tak naprawdę się nimi nie stała. Będąc liną. ze przepaść dzieląca Platona i przeciętnego człowieka jest większa niŜ szczelina pomiędzy człowiekiem a szympansem. zebrani zaś wola oglądać linoskoczka MoŜemy więc mówić o trzech kategoriach człowieka w filozofii Nietzschego : . lecz nie kresem. Filozof napomina ten rodzaj ludzki by Ŝyli niebezpiecznie. . w tym punkcie rozwaŜania filozofa nie są zbyt jasne. Oddziela takŜe człowieka jako zwierzę od człowieka jako nosiciela człowieczeństwa. 8 . które idą wciąŜ dalej i dalej na drodze przekraczania siebie samego. Są to istoty według Nietzschego naprawdę ludzkie. Nietzsche mówi takŜe o człowieku niedokończonym znajdującym się pomiędzy człowiekiem prawdziwym a nadczłowiekiem. które muszą zostać przezwycięŜone.

Jesteśmy niczym bryła gliny. My. Tak właśnie naleŜy patrzyć na siebie samego. z całym naszym bagaŜem genetycznym. edukacją. takiej. który w zestawieniu z wielkim zdobywcą Europy musiał wypaść blado. JeŜeli od urodzenia jesteśmy wraŜliwi to cecha ta pozostaje w nas na całe Ŝycie. człowiekiem w pełni. Niezadowolenie z siebie jest tutaj tą siłą. SkarŜy się. Tymczasem przyzwyczailiśmy się do myślenia o cechach naszego charakteru. Nietzsche wskazuje na konieczność pracy nad samym sobą.świętym czy artystą. naszym temperamencie jako czymś danym na całe Ŝycie. To punkt wyjścia. czymś niezmiennym. I kiedy Napoleon po raz pierwszy zobaczył Goethego. Oto. kreowania siebie niczym dzieło sztuki. nieokrzesany jak sam siebie opisywał podjął wysiłek by uczynić siebie naprawdę ludzkim. Nadanie stylu jest próbą przezwycięŜenia pewnej niekompletności człowieczeństwa. nadanie stylu swemu charakterowi wyraŜa się w braku akceptacji siebie samego jako jednostki zastanej. człowieka skądinąd nic nieznaczącego pod względem politycznym. Ŝycia. co moŜna by nazwać modelem nadczłowieczeństwa. sztuki teatralne. Filozof wskazuje by traktować swój charakter. dziki. warunkami społecznymi nie stanowimy istoty ukształtowanej. 9 . Właściwości te to jedynie baza dla dalszego rozwoju. Nadać „styl” swemu charakterowi Nietzsche mówi takŜe o przezwycięŜaniu samego siebie w znaczeniu nadawania stylu swojemu charakterowi. W kontekście owego nadawania stylu Nietzsche wspomina często Goethego. rozpoczynając swą pracę od bryły glinianej złoŜonej z pasji. niezmiennej. jako na pewnego rodzaju zadanie. stałej. która kształtuje ową plastyczną bryłę i nie pozwala jej traktować jako dzieło ukończone. jest jednak jasne. czego dokonał Goethe. Oto człowiek. osobowość jako pewien nieobrobiony. jaką jest ona teraz. wciąŜ starając się czynić je doskonalszymi i jaśniejszymi. pewnego pozostawania w stanie połowiczności. który przez całe swoje Ŝycie pracuje nad sobą. Rozpatrując Ŝycie Goethego widzimy człowieka. Ŝe większość ludzi nie posiada czegoś w rodzaju osobistego charakteru. jaką uczyniono ją w fabryce Ŝycia. namiętności i myśli. Ŝe w filozofii Nietzschego wspomniane kategorie takŜe naleŜą do tego. i osiąga sukces. Traktuje siebie tak samo jak własne wiersze. takiej. Chodzi tutaj jednak autorowi „Zaratustry” o coś zgoła innego. surowy materiał. Młodzieniec. rozwija się. pisarza. którą musimy ukształtować nadać jej pewna formę. myśliciela i mistyka niemieckiego. osiemdziesięcioletniego. wielkiego poetę i dramaturga. Napoleon wykrzyknął : Patrzcie. Zadanie to Goethe kontynuuje w trakcie swojego długiego.

a który to aspekt moŜna by nazwać obrazoburczym. OtóŜ filozof. Ową siłę wrodzoną. Nietzsche wskazuje. Przywodzi to nas do waŜnego aspektu pojęcia woli mocy. Oto bezlitosność filozofii Nietzschego. zachowuje się w ten sam sposób. jakim jest on obecnie z jego sposobem bycia. Moc w tym pojęciu nie ma nic wspólnego z siłą fizyczną. Ŝe wyŜszy stopień bycia. Nietzsche nie myślał o niczym materialnym. ową zdolność nadawania stylu własnemu charakterowi. który w rzeczywistości nie był człowiekiem w pełni. która ciągle prze naprzód Nietzsche nazwał „Wolą mocy”. wartościami. Oznacza wolę tworzenia jako konieczność. Ŝe Nietzsche dochodzi do koncepcji nadczłowieka rozwaŜając specyfikę procesu ewolucji w jej najogólniejszych zarysach. zniszczone w przeciwnym razie nie będzie moŜliwe powstanie nadczłowieka. widzi człowieka takim. tak teŜ pojęcie woli mocy zostało zwulgaryzowane i źle zrozumiane. Najczęściej łączy się ją z mocą w sferze politycznej czy tez militarnej. Tak jak pojęcie nadczłowiek. Nie ma nic wspólnego z polityką czy państwem. Nietzsche jest w tym punkcie stanowczy i bezlitosny. Widzimy teraz. obfite. Trzeba rozbić stare tablice praw.Nietzsche właśnie to uwielbia w postaci Goethego. szlachetne. przelewające się w jego nadmiarze. Ŝycia najbardziej obfite. Nietzsche rozumiał wiec naturę istnienia jako nieustanne parcie ku czemuś wyŜszemu. owo przezwycięŜenie odbywa się tylko poprzez przejście przez niŜsze stopnie. sposób bycia nadczłowieka. Mocy pisanej wielką literą. Wola mocy w myśleniu Nietzschego oznaczała pewien najwyŜszy stopień. Jednak myśląc o Mocy. jej aspekt 10 . pojęciem dobra i zła. moŜna powiedzieć. dlatego teŜ wszystkie te ograniczenia kultury i cywilizacji musza zostać usunięte. człowiek nie jest tutaj wyjątkiem. Nietzsche występował przeciwko etatyzmowi jako formie kolektywizmu niszczącego indywidualizm. Dotychczasowa kultura i cywilizacja sprzyjała rozwojowi człowieka miernego. nieustanne przezwycięŜanie stanu obecnego i jest to właściwość Ŝycia w ogóle nie zaś tylko Ŝycia ludzkiego. skupia całą myśl Nietzschego. który. Wola mocy Pęd ku wzrastaniu jest tym co nie pozwala tkwić w punkcie samozadowolenia. Ów niŜszy stopień bycia jest przedmiotem przezwycięŜania na drodze ku wyŜszemu sposobowi bycia. Ŝe musi to zostać. wszystkie istoty Ŝyjące tworzą coś co jest ponad nimi. Widząc to wszystko filozof twierdzi.

poddając i siebie krytyce. Czas jednak by całkowicie odsłonić podobieństwa i róŜnice. jak mówi filozof. lecz o indywidualne wysiłki w celu przezwycięŜenia dotychczasowej egzystencji. Oczywiście ten styl pisarski został takŜe źle zinterpretowany.obrazoburczy. niewiele z nich przetłumaczono. musimy zrozumieć. w których Ŝył teksty buddyjskie były słabo rozpowszechnione. pewnego sposobu bycia nie chodzi bynajmniej o jakąś powszechną przemianę. Nietzsche pisał o buddyzmie. RównieŜ. co pisał on na temat buddyzmu bazowało na pewnej wiedzy to jednak wiedza ta była cząstkowa i sprzyjała złemu pojmowaniu istoty tej doktryny. To były słowa Buddy. Cel ostateczny filozofii Nietzschego jest na wskroś pozytywny. sami dla siebie jesteśmy największymi przeciwnikami : Podbijcie tysiąc razy. Ŝe gdy mówimy o negacji pewnych wartości zewnętrznych czy teŜ wartości Ŝyciowych. Jednak przedtem doprecyzujmy pewną kwestię. W czasach. Nietzsche chce nam powiedzieć. 11 . JeŜeli Nietzsche pisze o wojnie to tylko o wojnie z samym sobą. Wszystkie wartości cywilizacji w jej dotychczasowej postaci muszą być przezwycięŜone by umoŜliwić nadczłowieka. jednak nie znał go na tyle by być sprawiedliwym w swych ocenach. Oto ja. obrazoburczość woli mocy. tysiące ludzi na polu bitwy. Nie będę jednak w tym miejscu wypominał błędów filozofa popełnionych przy okazji jego rozwaŜań na temat buddyzmu. Czas więc przystąpić do porównania buddyzmu i koncepcji nadczłowieka. Ŝe rasa ludzka a szczególnie jej zachodnia część nie powinna była w ogóle powstać. coś przeraŜającego jednak w porównaniu z proroctwem Nietzschego. który jestem największą przeszkodą dla nadczłowieczeństwa. i chociaŜ to.to słowa Dhammapada. To przeciwko sobie trzeba walczyć by się przemagać. i ten aspekt jest takŜe waŜny. jednak prawdziwym zwycięstwem jest zwycięstwo nad samym sobą. określa go mianem bitwy. To wojna wewnętrzna. Ŝe prorocy Ŝydowscy wieszczyli coś strasznego. który jest przekonany o konieczności zniszczenia dotychczasowych podstaw kultury i cywilizacji wydają się oni być łagodni. dlatego teŜ Nietzsche opisuje ten proces językiem walki. Kilka porównań juŜ uczyniłem mimochodem. to powstanie nadczłowieka i przekroczenie człowieka dotychczasowego jako przeszkody na drodze do tego celu. Mamy zwyczaj myśleć.

czym szlak ewolucji wyŜszej. przezwycięŜania własnej małości. Z tego powodu jak juŜ wspomniałem brak tutaj pewnej specjalnego rodzaju treści pozytywnej. czym wola oświecenia. obszar duchowy i transcendentalny pozostaje nie wykorzystany. patrz uwaga na początku tekstu) i nadczłowiek. Jestem pewny. « «stanowczo jasne » jakbyśmy mogli rzec. pod warunkiem. Ŝe obie koncepcje są jednakowe. nadczłowiek przekracza człowieka i jego prawa w taki sam sposób jak człowiek przekracza małpę. myśli co prawda genialnej lecz tylko myśli. jednak zmierzają one w podobnym kierunku. Lina Nietzschego w ogólnym znaczeniu jest tym. Ŝe chcę powiedzieć. Ŝe jest teraz oczywistym fakt występowania podobieństwa pomiędzy z jednej strony koncepcją ewolucji wyŜszej i nowego człowieka z drugiej zaś do nietzscheańskiej koncepcji nadczłowieka. lecz czynnikiem pobudzającym do działania. Człowiek jest liną rozpięta pomiędzy zwierzęciem a nadczłowiekiem. nietzscheańskiemu nadczłowiekowi brakuje pewnej treści pozytywnej.Ewolucja ku wyŜynom (superieure – nie podejmuje się tego tłumaczyć. owszem. Trzeba przyznać jednak. w końcu koncepcja nadczłowieka jest produktem myśli. jest tym. to jednak nie jest zaskoczeniem. Naturalnie sam człowiek jest tym szlakiem. jest wzrokiem skierowanym ku pomyślności kaŜdej Ŝywej istoty. lecz wciąŜ ewoluuje. Nie są one takŜe jedynie przedmiotem myśli. Łączy się z tym w sposób oczywisty koncepcja woli mocy. OtóŜ wola mocy. to znaczy wola osiągania coraz wyŜszych poziomów rozwoju poprzez przezwycięŜanie samego siebie. Podobieństwo jest więc widoczne. jest byciem w ciągłym rozwoju. w najbardziej ogólnych zarysach. Ŝe Nietzsche wyraŜa swą myśl w sposób jasny. Obie są czynnikami aktywnymi. jednak wszystko odbywa się na poziomie umysłu. Powracając do tego pojęcia zaproponuję tezę. z jednej strony jest nim nadczłowiek z drugiej zaś buddyjskie oświecenie ku dobru. która wiedzie ku przekroczeniu siebie samego. Zarówno Nietzsche jak i doktryna buddyjska zgadzają się z ogólnym systemem ewolucji ku co raz to wyŜszemu stopniowi rozwoju poprzez przekraczanie samego siebie. Nie myślcie. Nie chcemy przez to powiedzieć. W porównaniu z ideałem buddyjskimi. jak pisał Nietzsche. czymś intelektualnym. Oba te ideały wymagają teŜ tego samego. Obie są rodzajem woli. co koncept nadczłowieka. jest w tym coś z przenikliwej intuicji. 12 . popychającym ku wyŜszemu ideałowi. która wielu wyda się nazbyt śmiała. nadczłowiek nie jest człowiekiem takim. Ŝe człowiek jest przejściem. iŜ nie pozostaje w bezruchu. iŜ buddyjska człowieka oświeconego jest tym samym. Jest więc jasne. jakim go znamy.

myślenie oderwane od Ŝycia charakteryzuje całą zachodnią tradycję filozoficzną. ćwiczeń i praktyk ukierunkowanych na przekraczanie samego siebie. nie udziela jednak praktycznych wskazówek jak tego dokonać. efekt wyleczenia. stawia diagnozę : Ludzkość jest chora. która obejmuje nie tylko abstrakcyjny ideał. konieczność przekraczania podyktowana jest chęcią powstania nadczłowieka. Nietzsche zbliŜył się nieco do Ŝycia jednak pozostał w obrębie zachodniego sposobu myślenia. która stanowi wielka tradycję duchową wskazującą wiele metod. Wola oświecenia u Bodhisatwy jest skierowana ku innemu. Tymczasem wola mocy jest na wskroś indywidualistyczna. nie mówi jak to uczynić. i to jest jasne. Dochodzimy tutaj do najsłabszego ogniwa w filozofii Nietzschego. jakim jest nadczłowiek. by owo przekraczania mogło zajść trzeba być niezadowolonym z siebie. z którego stworzyć moŜna nadczłowieka. chociaŜ nie odbiera mu ona wielkości to jednak stanowi rysę na jego filozofii. © Centre Bouddhiste de l'Ile de France 2005. Opisuje takŜe stan zdrowia. 13 . TakŜe marksizm i egzystencjalizm to próba zbliŜenia filozofii do Ŝycia. Człowiek zachodu cierpi więc nadal. MoŜemy tutaj porównać ten aspekt z myślą buddyjska. Chce by kaŜdy uczestniczył w mądrości nauki o nadczłowieku. Jednak Nietzsche nie wskazuje. lecz takŜe środki. Nietzsche daje nam właśnie obraz takiego chorego człowieka. iŜ rys altruistyczny pojawia się takŜe tutaj. skoncentrowana na własnej osobie jako materiale. Abstrakcyjność myślenia. które pomogą w jego osiągnięciu. i to jest jego poraŜka.. Dotychczasowe rozwaŜania utwierdzają w przekonaniu.Istnieją jednak takŜe róŜnice. wijącego się w bólach. otóŜ Nietsche mówi „PrzezwycięŜaj samego siebie!”. czego u Nietzschego nie ma. Jesteśmy pozostawieni samym sobie. nie daje nam konkretnej metody wyzdrowienia. Filozof wzywa nas do przekraczania nas samych. gdy widzimy go pogrąŜonego w gorączce. trzeba odczuwać niedostatek własnej istoty. Jednak to temat na zupełnie inny wykład. Jednak chcąc oddać sprawiedliwość Nietzschemu dodać naleŜy. oba te kierunki zawierają elementy praktyczne. Ŝe konieczne jest połączenie elementów filozofii zachodniej z wielka tradycją Wschodu. jest wolą kosmiczną rozpatrywaną z kosmicznej perspektywy. Nie jest trudnym zrozumienie choroby człowieka. Lecz to. nie daje praktycznych wskazówek. nie pokazuje jednak drogi. odnajdziemy w tradycji buddyjskiej. gdy Zaratustra schodzi z gór by podzielić się swym oświeceniem z innymi ludźmi. myślenie akademickie.

14 .