Fryderyk Nietzsche, Buddyzm i Nadczłowiek.

Autor: Sangharakshita
oryginalny tekst do pobrania Myślę, Ŝe poziom osobistej kreacji w tym tłumaczeniu nie zafałszował w istotny sposób treści oryginału. Ewentualne niezręczności stylistyczne polecam korygującym właściwościom fantazji czytelnika.

Proponuje na początku naszych rozwaŜań parę słów na temat Ŝycia i twórczości Nietzschego, przejdziemy następnie do analizy głównej koncepcji jego filozofii nadczłowieka. Porównamy ten aspekt myśli filozofa z buddyjską nauką o „ewolucji ku wyŜszemu człowiekowi1, której egzemplifikacją jest reinkarnacja. Muszę na wstępie nadmienić, i w tym miejscu wtrącę mały fragment autobiografii, Ŝe jestem szczególnie usatysfakcjonowany dokonując poniŜszego porównania myśli buddyjskiej z filozofią Nietzschego ze szczególnym uwzględnieniem koncepcji Nadczłowieka. Poznałem

Nietzschego, a właściwie jego dzieła w wieku lat 18 i pół, okoliczności tego poznania były dość specyficzne, poniewaŜ odbywałem wtedy słuŜbę wojskową. Przypominam sobie dokładnie, podczas przepustki postanowiłem wykorzystać jeden dzień na spacer po Box Hill, (gdzie to jest ?-przyp. tłum.) to bardzo piękne miejsce. Cudowny, letni dzień i ja wdrapujący się na szczyt Box Hill, wyciągnąłem się wygodnie na trawie skąpanej w słonecznych promieniach, zacząłem czytać Zaratustrę. Teraz przypominam sobie równieŜ głębokie wraŜanie, jakie wywarła na mnie ta ksiąŜka, postrzegana jako główne a na pewno najbardziej znane dzieło Nietzschego. Czytając słowa Zaratustry, jego zdania, doszedłem do wniosku, Ŝe to nie tylko głęboka myśl ale takŜe poezja i gdy podniosłem oczy ku niebu wydawało mi się,
Co do pojęcia ewolucji w Buddyzmie miałem wątpliwości, jeszcze większe wątpliwości miałem co do pojęcia człowiek wyŜszy, zwróciłem się więc z zapytaniem do portalu Cyber Sangha, oto odpowiedź jaką otrzymałem: „W języku tybetańskim stan Buddy określany jest terminem "sang-dzie". "Sang" oznacza "oczyszczony", chodzi tutaj o umysł oczyszczony z wszelkich negatywności: niewiedzy, gniewu, przywiązania, pychy, zazdrości itp. "Dzie" oznacza "w pełni rozwinięty rozkwitły" i odnosi się do doskonałych oświeconych właściwości takich jak mądrość, miłość, radość, nieustraszoność. Buddyzm jest zespołem nauk i metod, dzięki którym moŜna sukcesywnie oczyszczać umysł z negatywności i rozwijać w nim to, co pozytywne. MoŜna powiedzieć, ze jest to proces ewolucji, który wynosi ograniczony sposób przeŜywania człowieka na coraz to wyŜsze poziomy, aŜ do urzeczywistnienia pełnego stanu Buddy
1

1

Nietzsche uczęszczał do szkoły powszechnej.filozofii. 2 .tłum). Rok 1889 to rok ostatecznego załamania zdrowia.Ŝe słowa Zaratustry. Ojciec umarł w roku 1849. sam Nietzsche pisał zresztą. w obszarze myśli. Samotności towarzyszył takŜe stale rosnący ból fizyczny. no moŜe z wyjątkiem dwóch lub trzech osób. szkarłatnymi literami. matki. aczkolwiek interesujące dzieło wywołało spore zainteresowanie. młody Nietzsche publikuje swoja pierwszą ksiąŜkę „Narodziny tragedii”. Całe dzieciństwo spędził więc w otoczeniu kobiet. od tego czasu utrzymuje się we mnie pewien rodzaj słabości dla Nietzschego.. gdy mały Friedrich miał 5 lat. lecz mimo to został powołany w wieku 24 lat na katedrę filologii uniwersytetu w Bazylei. w 1879 rezygnuje z kariery uniwersyteckiej. siostry. Z róŜnych powodów nie otrzymał tytułu naukowego (doktora ?-przyp. po ukończeniu której kontynuował naukę na uniwersytecie w Bonn i Lipsku gdzie studiował filologię klasyczną. Nietzsche popada w stan otępienia. Umiera w roku 1900 mając 55 lat. Jego ojciec był pastorem luterańskim. Stało się tak za sprawą poparcia jego osoby przez wielkiego filologa. specyficzny rodzaj smutku. która by go rozumiała i z którą pozostawałby on w szczególnej przyjaźni. Był całkowicie sam. babki i dwóch ciotek. W ciągu kilku następnych lat Nietzsche poświęci się wyłącznie działalności filozoficznej. jak się wydaj nikogo. szczególnie zafascynowany był myślą Schopenhauera. Nietzsche urodził się w Niemczech w roku 1844. który był pod wraŜeniem prac Nietzschego z czasów jego studiów. Takie więc było Ŝycie Nietzschego. Nie było. tym bardziej jakiejś szczególnie bliskiej osoby. Ŝe pastor luterański był ojcem niemieckiej filozofii. jego myśli a jeśli juŜ to rozpoznanie to było w owym czasie powierzchowne. Tak. Jednak nie porzucił swojej wielkiej miłości. Pisał w rosnącej izolacji doświadczając niewyobraŜalnego bólu. W 1872 roku. z którymi prowadził obfita korespondencję. w latach 1883-1885 napisał właśnie wspomniane juŜ przeze mnie dzieło „Tako rzecze Zaratustra”. Krótkie. Studiując Ŝycie Nietzschego odczuwa się. mimo jego doniosłych osiągnięć w dziedzinie filozofii. Czwarta część Zaratustry sprzedała się tylko w kilkunastu egzemplarzach. dlatego teŜ powracałem do niego od czasu do czasu. Jego dzieła w owym czasie nie cieszyły się szerokim zainteresowaniem. studiował ją pilnie. Był to takŜe okres oddania muzyce Wagnera. erudyty Ritschla. Nie rozpoznano znaczenia jego słów. Mimo wszystko Nietzsche kontynuował działalność pisarską. w który spędzi następne 10 lat. całe Ŝycie tego wielkiego filozofa było bowiem historia narastającej samotności. ale to juŜ inna historia. słowa Nietzschego pisane były właśnie tam. Tak więc Nietzsche rozpoczął nauczanie filologii klasycznej.

Brak systematycznej wykładni. do którego zmierzali jego słynni poprzednicy. jest taki poniewaŜ wybrał świadomie ten sposób tworzenia. NaleŜy podkreślić. Ŝe wola sytemu jest wolą braku integralności czy teŜ spójności. na łonie którego umieściłby swoje poglądy. w części Du Mariage du paradis et de l'enfer. no moŜe oprócz Williama Blake. Z wyjątkiem Zaratustry. doniosłych i waŜnych idei. budowy systemu filozoficznego w znaczeniu całościowego poglądu. iŜ Nietzsche nie jest aforystyczny poniewaŜ brak mu systematyczności. Postawa ta stała się pewnego rodzaju wyznacznikiem jego filozofii i przejawiała się on w przeciągu całej twórczości filozofa. Owe przysłowia są porównywalne do tych Nietzschego. Blake staje się bardziej rozgadany. Nietzsche w miarę jak się starzał pisał coraz więcej i stawał się bardziej aforystyczny i błyskotliwy zarazem.Filozofia Fryderyka Nietzsche. Nie był typem filozofa w znaczeniu twórcy całościowego systemu filozoficznego. czyli zadania. który nie zostawił ich zbyt wiele (aforyzmów-przyp. Kant. Są one być moŜe bardziej skondensowane niŜ u Nietzschego. W miarę jak się starzał. ci wielcy filozofowie próbowali przedstawić właśnie kompletny system filozoficzny. Hegel Fichte Schopenhauer. MoŜna zaryzykować twierdzenie. Wydaje się ze nikt nie jest zdolny tak jak Nietzsche wyrazić tak wiele za pomocą tak niewielu słów. Jednak Nietzsche nie ma na celu opracowanie logicznej wykładni. Sprawia to. zgryźliwy niczym błyskawica. wszystkie ostatnie dzieła Nietzschego są zbiorem powiązanych ze sobą aforyzmów oraz krótkich. które próbowali podjąć. W efekcie Nietzsche jest przykładem filozofa pozostającego w opozycji do tego typu systematycznego uprawiania filozofii. który wydawał 3 . obojętność wobec zagadnienia systematyzacji swej filozofii takŜe nie jest dziełem przypadku. ale było to źle zrozumiane. które pozostają we wzajemnym związku. „Les proverbs de L’enfer” pisał gdy był młody. nie zaleŜało mu na wzniesieniu gigantycznej budowli swojej myśli. niszczycielski i obrazoburczy.um) poza całą serią w jego małym dziele „Le proverbes de l’enfer” . ale ostrych sentencji : właściwie jedne są krótkie inne dłuŜsze. Ton ów jest raczej esencją stylu i metodą. niestety istnieje tylko jedno dzieło Blaka w tej formie. Terminy filozoficzne nie dają się łatwo stosować do opisu filozofii autora Zaratustry. Jego aforyzmy moŜna porównać do uderzenia gromu czy wichury. Odwoływałem się juŜ do filozofii Nietzschego. w odróŜnieniu od Nietzschego. Ten aforystyczny ton nie jest czymś przypadkowym w filozofii Nietzschego.tł . Nietzschego jednak nie pociągało tego rodzaju zadanie. Nietzsche przedstawia nam szereg idei. iŜ w dziedzinie twórczości aforystycznej Nietzsche nie ma godnego siebie przeciwnika. Ŝe Nietzsche staje się mistrzem aforyzmów. jaką stosuje filozof w swej twórczości. Zresztą sam wskazywał w swoich dziełach.

Ŝe kaŜdy aforyzm eksploruje głębokie pokłady egzystencji. bada rzeczywistość wychodząc od konkretnej osobowości. Czytamy aforyzmy i na chwilę. najpotęŜniejszej. termin niemiecki ubermensch nie oznacza dosłownie człowieka wyŜszego.. Błyskawicami tymi są jego aforyzmy. uŜywany przez Nietzschego. lecz jest trudnym. Czytać Nietzschego to próbować naszkicować pejzaŜ. MoŜecie przypomnieć sobie w tym miejscu Coleridge’a. 1787 . Określenie człowiek wyŜszy nie jest dosłownym tłumaczeniem z języka niemieckiego a więc języka tej filozofii. aktor angielski. wielkiego poetę. patrząc poprzez ich pryzmat. Człowiek wyŜszy. uwaŜany przez współczesnych za wybitnego przedstawiciela tej sztuki. myśliciela i krytyka. pejzaŜ samej egzystencji. Tak jest z filozofią Nietzschego. MoŜemy powiedzieć. wszystko jaśnieje. „widzieć jego grę to jak czytać Szekspira poprzez błyskawice”. Potem znów nastają całkowite ciemności. nadczłowiek czy Übermensche. lecz nadczłowieka . Wiemy teŜ. który jest powyŜej człowieka takiego. Przejdę teraz do omówienia jednej z owych błyskawic Nietzschego. Na szczęście nie musimy tego robić tutaj. Niektóre aforyzmy jeśli nawet nie w słowach to w swoim duchu oddają doskonale myśli japońskich i chińskich mistrzów Zen. Nie są one powiązane na sposób logicznego wykładu czy teŜ wynikania. iŜ Nietzsche pozostaje w atmosferze Zen. Czytam kolejny aforyzm i znowu kolejna błyskawica pada na nas z innej strony. jakim jest nim Edmund Kean . wszystkie aforyzmy ukazują nam poniekąd róŜne obrazy. Innymi słowy mówiąc. wszystko zostaje objawione. Termin oryginalny. te kilkanaście słów oświeca nas swym blaskiem. błyskawicy najjaśniejszej. jaką jest filozof. nadczłowiek nietzscheański. jeśli nie niemoŜliwym osadzenie ich w spójnym obrazie wszystkiego. jest człowiekiem. MoŜemy to samo powiedzieć w odniesieniu do Nietzschego. Pochłonie nas teraz idea nadczłowieka jak teŜ to. aby uniknąć parafrazowania go słowami nad i powyŜej człowieka. Ŝe będziemy zajmować się teraz co najwyŜej dwoma lub trzema przebłyskami genialnej myśli filozofa. lecz wkrótce ciemność powraca. moŜemy termin ten tłumaczyć w ten sposób. Wszystkie te błyskawice. widzimy wszystko wyraźniej. co określić by moŜna przekraczaniem samego siebie. a takŜe pojęcie woli mocy.mu się być odpowiednim. który mówił o grze Kean’a2. ludzkiego bytowania.1833. ) 2 4 . Prawdziwość czy teŜ sens aforyzmu nie zaleŜy od sensu kaŜdego innego. za pomocą błyskawic. Moglibyśmy właściwie rzec. angielskiego aktora. gdzieś pośrodku wersów. Jego pisma są niezwykle inspirujące i jednocześnie trudne do systematycznej wykładni. Z tego względu moŜemy mówić. budują jedno wielkie dzieło. ubermensch. Ŝe owe obrazy przynaleŜą do jednego pejzaŜu.

Zaratustra ma niewiele rysów charakterystycznych dla swojego historycznego pierwowzoru. Wiecie na pewno. który przekracza człowieka. w dziele Nietzschego. nowym typem bytowania człowieka w świecie. Reprezentuje on raczej zupełnie inny typ człowieka. nie istnieje jednak związek pomiędzy ideami dzieła filozoficznego a Zoroastryzmu jako religii. Wydaje się. spopularyzował zapewne G. Pojęcie człowiek wyŜszy. Tutaj jednak. B. lecz o nadczłowieku. (nie mówimy juŜ o człowieczeństwie lecz o nadczłowieczeństwie . Schodzi więc z gór. przeczuwamy. Shaw. Nadczłowiek jest człowiekiem nowym. Próby rzetelnego przedstawienia dorobku filozoficznego Nietzschego podejmował W. Pustelnik rozpoznaje Zaratustrę. nawiasem mówiąc.przyp. jaki chciał mu nadać Nietzsche. medytował i teraz.obecnie. który Ŝyje w lesie u podnóŜa gór od lat. Począwszy od tego momentu niniejszego wykładu nie będę mówił juŜ o człowieku wyŜszym ze wszystkimi przekłamaniami tego terminu. Po śmierci filozofa jego myśli były przeinaczane i prezentowane z punktu widzenia bądź to partykularnych interesów jego siostry bądź z perspektywy potrzeb ideologicznych III Rzeszy. Zaratustra schodzi z gór . owo zejście jest czymś na wskroś symbolicznym. chce się nią podzielić z rodzajem ludzkim. Ŝe Zaratustra spędził w górach 10 lat. kiedy jego mądrość dojrzała i jakby przelewa się przez niego. Spotyka pustelnika. po angielsku Man and superman. istoty człowieczeństwa w teraźniejszości. Nadczłowiek. o to chyba chodziło autorowi). Zaratustra to oczywiście imię załoŜyciela staroŜytnej religii Zoroastryzmu. po francusku Homme et surhomme. Zaratustra jest tutaj po prostu rzecznikiem myśli Nietzschego. człowiek wyŜszy czy teŜ nadczłowiek nietzscheański nie jest jednak prostym przewyŜszeniem człowieka obecnego. Tako rzecze Zaratustra. Nadczłowiek czy raczej ten. jako tłumaczenie nietzscheańskiego ubermensche. Odtąd termin ten był nieustannie rozpowszechniany w tej postaci a zarazem degradowany w swym znaczeniu. 5 . MoŜemy więc mówić o nadczłowieku jako o postaci przekraczającej człowieczeństwo w jej obecnej postaci. myślał. Postawmy teraz następujące pytanie : jak Nietzsche doszedł do koncepcji nadczłowieka ? Aby odpowiedzieć na to pytanie przeanalizujemy początek dzieła „Tako rzecze Zaratustra” a właściwie zajmiemy się „Prologiem Zaratustry”. tłum). stał się odległy w swym znaczeniu od sensu. Tłumaczymy tutaj superieure jako człowiek wyŜszy dla ukazania tej subtelnej róŜnicy. Kaufmann z Uniwersytetu w Princton oraz inni erudyci i komentatorzy. Wrócimy do tego zagadnienia w dalszej części. Ŝe napisał on sztukę pod tytułem Człowiek i nadczłowiek (Tytuł sztuki po polsku to Człowiek i nadczłowiek.

doktryna grzechu i wiary. Koncepcja człowieka grzesznego. zmartwychwstania i cała reszta. Stare definicje przebrzmiały. jest martwa. Ludzkość znalazła się pośrodku wszechświata opuszczonego przez boga. nie znają go bowiem. stojąc pośrodku wszechświata otoczony przez innych ludzi. Bóg umarł. nie bacząc na ludzi. odkryć swe człowieczeństwo na nowo. To on pierwszy ujrzał ten fakt w całej jego doniosłości.Wydaje się Ŝe widział go przed laty idącego w góry. Wiedzę tę niesie w darze ludzkości. Ŝe Nietzsche dostrzegł jasno fakt śmierci Boga. trafia na rynek gdzie widzi tłum ludzi. wszystko jednak zaczęło się od Nietzschego. Co mówi ? Ja 6 . człowieka sądzonego i karanego. Nie trać czasu dla tak głupich istot. śadna z dotychczasowych koncepcji nie przystaje juŜ do nowej sytuacji człowieka. Poznał więc co znaczy Człowiek. ta waŜna deklaracja jest takŜe wskazaniem na konieczność Nadczłowieka. są nieświadomi. który potrzebuje łaski boŜej by się uratować wyeksploatowała się. lecz globalizacji i czy się to komuś podoba czy nie w świecie postchrześcijańskim. Zaratustra mówi do siebie : biedny człowiek nie słyszał zapewne. którego ludzie nie widzą nawet teraz po 100 latach. w istocie zaś do ludzkości. nauczanie kościoła. w zupełnej samotności. Bóg umarł. ludzie nie są godni jego uwagi. czym jestem. śyjemy obecnie nie tylko w erze nauki i techniki. JeŜeli chrześcijaństwo w całej swej totalności i we wszystkich szczegółach tej doktryny umarło to umarł takŜe człowiek. który przez swoje nieposłuszeństwo oddalił się od boga. Era chrześcijaństwa przeminęła. Mówi. miejsca odosobnienia. Ŝe Bóg jest martwy. którymi są wielce zainteresowani. Zaratustra wykorzystuje opóźnienie w rozpoczęciu występu i przemawia do zebranych. Trzeba więc znaleźć nową koncepcję człowieka. Stoi on tu i teraz przed waŜnym pytaniem: kim jestem. Zaratustra wkracza do miasta na skraju lasu. W ostatnich czasach często słyszymy o śmierci boga czy teŜ o teologii śmierci boga. pyta sam siebie i tylko siebie poniewaŜ inni nie mogą mu odpowiedzieć. teraz zaś widzi go powracającego. Lepiej Ŝyć jako pustelnik w lesie. Ŝe doktryna chrześcijańska. W jakim celu się zebrali? Z pewnością nie po to by go słuchać. Znamienne jest. Ten fakt. Pustelnik próbuje przekonać Zaratustrę by nie szedł między ludzi. Ŝe cały ten system upadł. I to właśnie czynił Zaratustra przebywając w górach. Śmierć Boga to jedna z najwaŜniejszych wizji Nietzschego. razem z ptakami i zwierzętami. stwórcy świata. Zostawia pustelnika pogrąŜonego w modlitwach i kontynuuje swe zejście. Nietzsche widzi. człowiek musi zdefiniować się na nowo. poznać siebie. Ŝe czyn taki będzie stratą czasu. czcząc po prostu Boga. nie chce zrezygnować ze swojej misji. fakt. teologia z koncepcją boga osobowego jako istoty najwyŜszej. Zaratustra jednak nie ulega namowom. Człowiek musi byś przemyślany na nowo. bóg umarł gdzieś tam wysoko w niebie. z własną historią i stojącą przede mną przyszłością. Przybyli by oglądać wyczyny linoskoczka. usprawiedliwienia przez pokutę.

RozwaŜymy teraz tą głęboką wizję zawartą w przemowie Zaratustry : to błyskawica światła. co przezwycięŜone być powinno. Ostatni człowiek jest po prostu efektem zbiorowej ewolucji ludzkości. człowiek musi stworzyć nadczłowieka. poprzez który człowiek stanie się coraz lepszy. Człowiek jest czymś. aby tego dokonać ? Człowiek jest czymś. jest czymś przejściowym. Na podstawie tego rozróŜnienia pomiędzy człowiekiem ostatnim a nadczłowiekiem. pyta się co uczyniono by to osiągnąć. Trzeba przyznać. pewien typ obrazu człowieka. kimś. z jednej strony człowieka ostatniego z drugiej zaś nadczłowieka. być niezadowolonym z siebie samego bowiem tylko wtedy będzie mógł pragnąć przemiany. nie jest tak. Nietzsche jednak nie zgadza się z tym. Zaratustra a właściwie Nietzsche podkreśla. Nietzsche nosi w sobie pewien rodzaj wizji człowieka. Niebezpiecznie jest wiec być człowiekiem. jest nie tylko liną ale tez 7 . Człowiek. Co uczyniliście. coraz silniejszy. Ŝe nadczłowiek powstanie na skutek indywidualnego wysiłku człowieka zmierzającemu ku przezwycięŜeniu siebie. Ŝe Nietzsche nie wyraŜa się zbyt jasno w tym punkcie. co przezwycięŜone być musi. powinno być to niebezpieczne. linę. Widzimy tutaj jak Nietzsche dochodzi do swojej koncepcji nadczłowieka poprzez rozwaŜenie ogólnej natury ewolucji.was uczę Nadczłowieka. Trzeba jednak jasno powiedzieć ze Nietzsche nie był darwinistą w potocznym znaczeniu tego określenia. kto pojawi się automatycznie na mocy jedynie samego procesu. Innymi słowy mówiąc nadczłowiek nie jest produktem ślepej ewolucji. Człowiek nie stanie się lepszy automatycznie z upływem czasu. iŜ naleŜy przezwycięŜyć człowieka takim jakim jest on obecnie. która wisi ponad otchłanią. to właśnie rozróŜnienie jest niejako odbiciem powszechnej w XIX wieku wiary w postęp człowieka. Znaczy to. Ŝe proces ewolucji toczy się i toczy i nagle powstaje nadczłowiek. właściwie w lepszy sposób. Jak tego dokona ? Poprzez przezwycięŜenie samego siebie. postęp niekończący się. moŜe stać się lepszy w wyniku świadomego wyboru. dlatego teŜ w ten sam sposób. Filozof widzi człowieka jako linę rozpiętą pomiędzy człowiekiem a nadczłowiekiem. wzrastaniu ponad. zmiana ta musi być wynikiem jego woli. mówi. Mówi wprost : małpa stworzyła człowieka. Ŝe kaŜde stworzenie na przestrzeni historii tworzyło coś wyŜszego od siebie samego i nie ma powodów by proces ten zatrzymał się na człowieku. W dziełach filozofa widzimy wyraźne rozróŜnienie na. Ostatni człowiek nie jest nadczłowiekiem. Zaratustra naucza nadczłowieka. Dla filozofa nadczłowiek nie jest i nie będzie jedynie ostatnim w sensie nowości produktem ewolucji biologicznej. znaczy to ze musi on nauczyć się pogardzać sobą.

istoty. ze przepaść dzieląca Platona i przeciętnego człowieka jest większa niŜ szczelina pomiędzy człowiekiem a szympansem. w tym punkcie rozwaŜania filozofa nie są zbyt jasne. lecz z chwilą przemiany człowieka zwierzęcego w człowieka prawdziwie ludzkiego. noszące w sobie iskrę prawdziwego człowieczeństwa. Tym czymś jest idea nadczłowieka.kategoria nadczłowieka. schwytaniem tej świadomości. artyści. którzy nie są juŜ zwierzętami są filozofowie święci. Dlatego tez przemowa Zaratustry wzbudza śmiech politowania. Ten punkt zwrotny jest pojawieniem się świadomości siebie samego. formalnie zaś zaliczany w swej masie do pojęcia ludzkości. Są to istoty według Nietzschego naprawdę ludzkie. Dla Nietzschego punkt zwrotny ewolucji nie następuje z chwilą przejścia od zwierzęcia do człowieka. . Nie jest to zbyt pochlebna opinia na temat owego przeciętnego człowieka. Kaufmann. Filozof opisuje człowiek niedokończonego jako istotę ze skłonnością do poszukiwania we wszystkich rzeczach tych aspektów. Filozof napomina ten rodzaj ludzki by Ŝyli niebezpiecznie. Ŝe ludźmi prawdziwymi. które idą wciąŜ dalej i dalej na drodze przekraczania siebie samego. w rozumieniu człowieka zwierzęcego. Ŝe pozostali oni zwierzętami. zebrani zaś wola oglądać linoskoczka MoŜemy więc mówić o trzech kategoriach człowieka w filozofii Nietzschego : . Nadczłowiek jest jednak czymś więcej niŜ filozofem. Nietzsche mówi takŜe o człowieku niedokończonym znajdującym się pomiędzy człowiekiem prawdziwym a nadczłowiekiem. mówi o nim : sądził w efekcie. Sądzi bowiem ze większość ludzi nigdy tak naprawdę się nimi nie stała. które muszą zostać przezwycięŜone. Oto myśl Nietzschego.kategoria zwierząt. Nietzsche mówi takŜe. lecz nie kresem. która mówi. Będąc liną. lecz takŜe pomiędzy człowiekiem i nadczłowiekiem.kategoria człowieka prawdziwego. Człowiek przeciętny nie chce jednak spojrzeć w oczy tej prawdzie. Ŝe nie wzniósł się wysoko ponad Ŝycie zwierzęce. poszukując wyzwań. nie zaś w komforcie i bezpieczeństwie. Ŝe nie jest jeszcze dość ludzki. Nietzsche nie czyni rozróŜnienia tylko pomiędzy zwierzęciem i nadczłowiekiem. . 8 . Oddziela takŜe człowieka jako zwierzę od człowieka jako nosiciela człowieczeństwa. to znaczące rozróŜnienie. w tym właśnie punkcie zaczyna się ewolucja ku nadczłowiekowi. który jest większością. wykładając myśl filozofa.mostem. mostem i nie będąc zarazem końcem powinien Ŝyć dla czegoś innego niŜ tylko on sam.

świętym czy artystą. nadanie stylu swemu charakterowi wyraŜa się w braku akceptacji siebie samego jako jednostki zastanej. wielkiego poetę i dramaturga. czego dokonał Goethe. Traktuje siebie tak samo jak własne wiersze. warunkami społecznymi nie stanowimy istoty ukształtowanej. jako na pewnego rodzaju zadanie. wciąŜ starając się czynić je doskonalszymi i jaśniejszymi. jest jednak jasne. namiętności i myśli. który przez całe swoje Ŝycie pracuje nad sobą. niezmiennej. naszym temperamencie jako czymś danym na całe Ŝycie. człowieka skądinąd nic nieznaczącego pod względem politycznym. rozwija się. takiej. jaką jest ona teraz. rozpoczynając swą pracę od bryły glinianej złoŜonej z pasji. myśliciela i mistyka niemieckiego. surowy materiał. Ŝycia. pewnego pozostawania w stanie połowiczności. sztuki teatralne. czymś niezmiennym. nieokrzesany jak sam siebie opisywał podjął wysiłek by uczynić siebie naprawdę ludzkim. którą musimy ukształtować nadać jej pewna formę. SkarŜy się. 9 . Zadanie to Goethe kontynuuje w trakcie swojego długiego. która kształtuje ową plastyczną bryłę i nie pozwala jej traktować jako dzieło ukończone. To punkt wyjścia. Rozpatrując Ŝycie Goethego widzimy człowieka. Chodzi tutaj jednak autorowi „Zaratustry” o coś zgoła innego. dziki. Tymczasem przyzwyczailiśmy się do myślenia o cechach naszego charakteru. człowiekiem w pełni. Napoleon wykrzyknął : Patrzcie. osiemdziesięcioletniego. Nietzsche wskazuje na konieczność pracy nad samym sobą. pisarza. jaką uczyniono ją w fabryce Ŝycia. i osiąga sukces. Filozof wskazuje by traktować swój charakter. który w zestawieniu z wielkim zdobywcą Europy musiał wypaść blado. Oto człowiek. osobowość jako pewien nieobrobiony. takiej. stałej. z całym naszym bagaŜem genetycznym. Niezadowolenie z siebie jest tutaj tą siłą. Oto. co moŜna by nazwać modelem nadczłowieczeństwa. Właściwości te to jedynie baza dla dalszego rozwoju. I kiedy Napoleon po raz pierwszy zobaczył Goethego. My. Nadać „styl” swemu charakterowi Nietzsche mówi takŜe o przezwycięŜaniu samego siebie w znaczeniu nadawania stylu swojemu charakterowi. W kontekście owego nadawania stylu Nietzsche wspomina często Goethego. Jesteśmy niczym bryła gliny. JeŜeli od urodzenia jesteśmy wraŜliwi to cecha ta pozostaje w nas na całe Ŝycie. Ŝe w filozofii Nietzschego wspomniane kategorie takŜe naleŜą do tego. kreowania siebie niczym dzieło sztuki. Młodzieniec. Nadanie stylu jest próbą przezwycięŜenia pewnej niekompletności człowieczeństwa. edukacją. Ŝe większość ludzi nie posiada czegoś w rodzaju osobistego charakteru. Tak właśnie naleŜy patrzyć na siebie samego.

Ŝe wyŜszy stopień bycia. Moc w tym pojęciu nie ma nic wspólnego z siłą fizyczną. jej aspekt 10 . owo przezwycięŜenie odbywa się tylko poprzez przejście przez niŜsze stopnie. Przywodzi to nas do waŜnego aspektu pojęcia woli mocy. Widząc to wszystko filozof twierdzi. pojęciem dobra i zła. Nietzsche jest w tym punkcie stanowczy i bezlitosny. skupia całą myśl Nietzschego. obfite. Oto bezlitosność filozofii Nietzschego. Tak jak pojęcie nadczłowiek. zniszczone w przeciwnym razie nie będzie moŜliwe powstanie nadczłowieka. która ciągle prze naprzód Nietzsche nazwał „Wolą mocy”. Nie ma nic wspólnego z polityką czy państwem. który. Ów niŜszy stopień bycia jest przedmiotem przezwycięŜania na drodze ku wyŜszemu sposobowi bycia. Ŝycia najbardziej obfite. ową zdolność nadawania stylu własnemu charakterowi.Nietzsche właśnie to uwielbia w postaci Goethego. Ową siłę wrodzoną. Ŝe musi to zostać. widzi człowieka takim. wartościami. Widzimy teraz. człowiek nie jest tutaj wyjątkiem. który w rzeczywistości nie był człowiekiem w pełni. szlachetne. Wola mocy w myśleniu Nietzschego oznaczała pewien najwyŜszy stopień. Mocy pisanej wielką literą. Oznacza wolę tworzenia jako konieczność. Nietzsche nie myślał o niczym materialnym. OtóŜ filozof. moŜna powiedzieć. a który to aspekt moŜna by nazwać obrazoburczym. sposób bycia nadczłowieka. dlatego teŜ wszystkie te ograniczenia kultury i cywilizacji musza zostać usunięte. Nietzsche występował przeciwko etatyzmowi jako formie kolektywizmu niszczącego indywidualizm. Trzeba rozbić stare tablice praw. przelewające się w jego nadmiarze. wszystkie istoty Ŝyjące tworzą coś co jest ponad nimi. Nietzsche wskazuje. Dotychczasowa kultura i cywilizacja sprzyjała rozwojowi człowieka miernego. Ŝe Nietzsche dochodzi do koncepcji nadczłowieka rozwaŜając specyfikę procesu ewolucji w jej najogólniejszych zarysach. tak teŜ pojęcie woli mocy zostało zwulgaryzowane i źle zrozumiane. nieustanne przezwycięŜanie stanu obecnego i jest to właściwość Ŝycia w ogóle nie zaś tylko Ŝycia ludzkiego. Wola mocy Pęd ku wzrastaniu jest tym co nie pozwala tkwić w punkcie samozadowolenia. Nietzsche rozumiał wiec naturę istnienia jako nieustanne parcie ku czemuś wyŜszemu. jakim jest on obecnie z jego sposobem bycia. Najczęściej łączy się ją z mocą w sferze politycznej czy tez militarnej. Jednak myśląc o Mocy. zachowuje się w ten sam sposób.

Ŝe prorocy Ŝydowscy wieszczyli coś strasznego. Ŝe rasa ludzka a szczególnie jej zachodnia część nie powinna była w ogóle powstać. to powstanie nadczłowieka i przekroczenie człowieka dotychczasowego jako przeszkody na drodze do tego celu. 11 . tysiące ludzi na polu bitwy. jak mówi filozof. To wojna wewnętrzna. pewnego sposobu bycia nie chodzi bynajmniej o jakąś powszechną przemianę. niewiele z nich przetłumaczono. dlatego teŜ Nietzsche opisuje ten proces językiem walki. i chociaŜ to. Mamy zwyczaj myśleć. Wszystkie wartości cywilizacji w jej dotychczasowej postaci muszą być przezwycięŜone by umoŜliwić nadczłowieka. określa go mianem bitwy. jednak nie znał go na tyle by być sprawiedliwym w swych ocenach. Oczywiście ten styl pisarski został takŜe źle zinterpretowany. jednak prawdziwym zwycięstwem jest zwycięstwo nad samym sobą. Czas więc przystąpić do porównania buddyzmu i koncepcji nadczłowieka.obrazoburczy. który jestem największą przeszkodą dla nadczłowieczeństwa. obrazoburczość woli mocy. poddając i siebie krytyce. lecz o indywidualne wysiłki w celu przezwycięŜenia dotychczasowej egzystencji. który jest przekonany o konieczności zniszczenia dotychczasowych podstaw kultury i cywilizacji wydają się oni być łagodni. Nietzsche chce nam powiedzieć. Jednak przedtem doprecyzujmy pewną kwestię.to słowa Dhammapada. sami dla siebie jesteśmy największymi przeciwnikami : Podbijcie tysiąc razy. Czas jednak by całkowicie odsłonić podobieństwa i róŜnice. Ŝe gdy mówimy o negacji pewnych wartości zewnętrznych czy teŜ wartości Ŝyciowych. Nie będę jednak w tym miejscu wypominał błędów filozofa popełnionych przy okazji jego rozwaŜań na temat buddyzmu. Nietzsche pisał o buddyzmie. w których Ŝył teksty buddyjskie były słabo rozpowszechnione. W czasach. RównieŜ. JeŜeli Nietzsche pisze o wojnie to tylko o wojnie z samym sobą. musimy zrozumieć. Oto ja. Cel ostateczny filozofii Nietzschego jest na wskroś pozytywny. i ten aspekt jest takŜe waŜny. co pisał on na temat buddyzmu bazowało na pewnej wiedzy to jednak wiedza ta była cząstkowa i sprzyjała złemu pojmowaniu istoty tej doktryny. Kilka porównań juŜ uczyniłem mimochodem. To przeciwko sobie trzeba walczyć by się przemagać. coś przeraŜającego jednak w porównaniu z proroctwem Nietzschego. To były słowa Buddy.

Podobieństwo jest więc widoczne. popychającym ku wyŜszemu ideałowi. która wiedzie ku przekroczeniu siebie samego. jest w tym coś z przenikliwej intuicji. w najbardziej ogólnych zarysach. owszem. która wielu wyda się nazbyt śmiała. lecz wciąŜ ewoluuje. Nie myślcie. obszar duchowy i transcendentalny pozostaje nie wykorzystany. nadczłowiek przekracza człowieka i jego prawa w taki sam sposób jak człowiek przekracza małpę. « «stanowczo jasne » jakbyśmy mogli rzec. iŜ nie pozostaje w bezruchu. pod warunkiem. to jednak nie jest zaskoczeniem. przezwycięŜania własnej małości. Nie są one takŜe jedynie przedmiotem myśli. Lina Nietzschego w ogólnym znaczeniu jest tym. Z tego powodu jak juŜ wspomniałem brak tutaj pewnej specjalnego rodzaju treści pozytywnej. Nie chcemy przez to powiedzieć. Obie są czynnikami aktywnymi. jakim go znamy. to znaczy wola osiągania coraz wyŜszych poziomów rozwoju poprzez przezwycięŜanie samego siebie. czym wola oświecenia. Naturalnie sam człowiek jest tym szlakiem. W porównaniu z ideałem buddyjskimi. Ŝe chcę powiedzieć. Jest więc jasne. co koncept nadczłowieka.Ewolucja ku wyŜynom (superieure – nie podejmuje się tego tłumaczyć. Człowiek jest liną rozpięta pomiędzy zwierzęciem a nadczłowiekiem. OtóŜ wola mocy. Ŝe Nietzsche wyraŜa swą myśl w sposób jasny. myśli co prawda genialnej lecz tylko myśli. jest wzrokiem skierowanym ku pomyślności kaŜdej Ŝywej istoty. 12 . jest byciem w ciągłym rozwoju. jednak zmierzają one w podobnym kierunku. iŜ buddyjska człowieka oświeconego jest tym samym. czym szlak ewolucji wyŜszej. w końcu koncepcja nadczłowieka jest produktem myśli. nadczłowiek nie jest człowiekiem takim. nietzscheańskiemu nadczłowiekowi brakuje pewnej treści pozytywnej. Ŝe obie koncepcje są jednakowe. patrz uwaga na początku tekstu) i nadczłowiek. jak pisał Nietzsche. Łączy się z tym w sposób oczywisty koncepcja woli mocy. lecz czynnikiem pobudzającym do działania. z jednej strony jest nim nadczłowiek z drugiej zaś buddyjskie oświecenie ku dobru. Trzeba przyznać jednak. jest tym. jednak wszystko odbywa się na poziomie umysłu. Powracając do tego pojęcia zaproponuję tezę. Zarówno Nietzsche jak i doktryna buddyjska zgadzają się z ogólnym systemem ewolucji ku co raz to wyŜszemu stopniowi rozwoju poprzez przekraczanie samego siebie. Obie są rodzajem woli. Oba te ideały wymagają teŜ tego samego. czymś intelektualnym. Ŝe jest teraz oczywistym fakt występowania podobieństwa pomiędzy z jednej strony koncepcją ewolucji wyŜszej i nowego człowieka z drugiej zaś do nietzscheańskiej koncepcji nadczłowieka. Jestem pewny. Ŝe człowiek jest przejściem.

gdy Zaratustra schodzi z gór by podzielić się swym oświeceniem z innymi ludźmi. ćwiczeń i praktyk ukierunkowanych na przekraczanie samego siebie. nie daje praktycznych wskazówek. Wola oświecenia u Bodhisatwy jest skierowana ku innemu. iŜ rys altruistyczny pojawia się takŜe tutaj. wijącego się w bólach. nie pokazuje jednak drogi. czego u Nietzschego nie ma. Chce by kaŜdy uczestniczył w mądrości nauki o nadczłowieku. TakŜe marksizm i egzystencjalizm to próba zbliŜenia filozofii do Ŝycia. gdy widzimy go pogrąŜonego w gorączce. lecz takŜe środki. Jesteśmy pozostawieni samym sobie. które pomogą w jego osiągnięciu. Jednak chcąc oddać sprawiedliwość Nietzschemu dodać naleŜy. Lecz to. z którego stworzyć moŜna nadczłowieka.. Abstrakcyjność myślenia. Człowiek zachodu cierpi więc nadal. Nie jest trudnym zrozumienie choroby człowieka. nie daje nam konkretnej metody wyzdrowienia. odnajdziemy w tradycji buddyjskiej. by owo przekraczania mogło zajść trzeba być niezadowolonym z siebie. i to jest jego poraŜka. efekt wyleczenia. myślenie oderwane od Ŝycia charakteryzuje całą zachodnią tradycję filozoficzną. która obejmuje nie tylko abstrakcyjny ideał. skoncentrowana na własnej osobie jako materiale. nie udziela jednak praktycznych wskazówek jak tego dokonać. Jednak Nietzsche nie wskazuje. trzeba odczuwać niedostatek własnej istoty. chociaŜ nie odbiera mu ona wielkości to jednak stanowi rysę na jego filozofii. i to jest jasne. Tymczasem wola mocy jest na wskroś indywidualistyczna. Nietzsche daje nam właśnie obraz takiego chorego człowieka. © Centre Bouddhiste de l'Ile de France 2005. Ŝe konieczne jest połączenie elementów filozofii zachodniej z wielka tradycją Wschodu. MoŜemy tutaj porównać ten aspekt z myślą buddyjska. konieczność przekraczania podyktowana jest chęcią powstania nadczłowieka. otóŜ Nietsche mówi „PrzezwycięŜaj samego siebie!”. 13 .Istnieją jednak takŜe róŜnice. oba te kierunki zawierają elementy praktyczne. Filozof wzywa nas do przekraczania nas samych. myślenie akademickie. stawia diagnozę : Ludzkość jest chora. nie mówi jak to uczynić. która stanowi wielka tradycję duchową wskazującą wiele metod. Nietzsche zbliŜył się nieco do Ŝycia jednak pozostał w obrębie zachodniego sposobu myślenia. jest wolą kosmiczną rozpatrywaną z kosmicznej perspektywy. Dotychczasowe rozwaŜania utwierdzają w przekonaniu. jakim jest nadczłowiek. Jednak to temat na zupełnie inny wykład. Opisuje takŜe stan zdrowia. Dochodzimy tutaj do najsłabszego ogniwa w filozofii Nietzschego.

14 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful