Fryderyk Nietzsche, Buddyzm i Nadczłowiek.

Autor: Sangharakshita
oryginalny tekst do pobrania Myślę, Ŝe poziom osobistej kreacji w tym tłumaczeniu nie zafałszował w istotny sposób treści oryginału. Ewentualne niezręczności stylistyczne polecam korygującym właściwościom fantazji czytelnika.

Proponuje na początku naszych rozwaŜań parę słów na temat Ŝycia i twórczości Nietzschego, przejdziemy następnie do analizy głównej koncepcji jego filozofii nadczłowieka. Porównamy ten aspekt myśli filozofa z buddyjską nauką o „ewolucji ku wyŜszemu człowiekowi1, której egzemplifikacją jest reinkarnacja. Muszę na wstępie nadmienić, i w tym miejscu wtrącę mały fragment autobiografii, Ŝe jestem szczególnie usatysfakcjonowany dokonując poniŜszego porównania myśli buddyjskiej z filozofią Nietzschego ze szczególnym uwzględnieniem koncepcji Nadczłowieka. Poznałem

Nietzschego, a właściwie jego dzieła w wieku lat 18 i pół, okoliczności tego poznania były dość specyficzne, poniewaŜ odbywałem wtedy słuŜbę wojskową. Przypominam sobie dokładnie, podczas przepustki postanowiłem wykorzystać jeden dzień na spacer po Box Hill, (gdzie to jest ?-przyp. tłum.) to bardzo piękne miejsce. Cudowny, letni dzień i ja wdrapujący się na szczyt Box Hill, wyciągnąłem się wygodnie na trawie skąpanej w słonecznych promieniach, zacząłem czytać Zaratustrę. Teraz przypominam sobie równieŜ głębokie wraŜanie, jakie wywarła na mnie ta ksiąŜka, postrzegana jako główne a na pewno najbardziej znane dzieło Nietzschego. Czytając słowa Zaratustry, jego zdania, doszedłem do wniosku, Ŝe to nie tylko głęboka myśl ale takŜe poezja i gdy podniosłem oczy ku niebu wydawało mi się,
Co do pojęcia ewolucji w Buddyzmie miałem wątpliwości, jeszcze większe wątpliwości miałem co do pojęcia człowiek wyŜszy, zwróciłem się więc z zapytaniem do portalu Cyber Sangha, oto odpowiedź jaką otrzymałem: „W języku tybetańskim stan Buddy określany jest terminem "sang-dzie". "Sang" oznacza "oczyszczony", chodzi tutaj o umysł oczyszczony z wszelkich negatywności: niewiedzy, gniewu, przywiązania, pychy, zazdrości itp. "Dzie" oznacza "w pełni rozwinięty rozkwitły" i odnosi się do doskonałych oświeconych właściwości takich jak mądrość, miłość, radość, nieustraszoność. Buddyzm jest zespołem nauk i metod, dzięki którym moŜna sukcesywnie oczyszczać umysł z negatywności i rozwijać w nim to, co pozytywne. MoŜna powiedzieć, ze jest to proces ewolucji, który wynosi ograniczony sposób przeŜywania człowieka na coraz to wyŜsze poziomy, aŜ do urzeczywistnienia pełnego stanu Buddy
1

1

Studiując Ŝycie Nietzschego odczuwa się. Jego dzieła w owym czasie nie cieszyły się szerokim zainteresowaniem. w obszarze myśli. Nietzsche popada w stan otępienia.. gdy mały Friedrich miał 5 lat. W 1872 roku. młody Nietzsche publikuje swoja pierwszą ksiąŜkę „Narodziny tragedii”. Pisał w rosnącej izolacji doświadczając niewyobraŜalnego bólu. no moŜe z wyjątkiem dwóch lub trzech osób. w który spędzi następne 10 lat. babki i dwóch ciotek. słowa Nietzschego pisane były właśnie tam. jak się wydaj nikogo. Nie było. ale to juŜ inna historia. Takie więc było Ŝycie Nietzschego. Umiera w roku 1900 mając 55 lat. z którymi prowadził obfita korespondencję. Samotności towarzyszył takŜe stale rosnący ból fizyczny. Ŝe pastor luterański był ojcem niemieckiej filozofii. Jego ojciec był pastorem luterańskim. Rok 1889 to rok ostatecznego załamania zdrowia.Ŝe słowa Zaratustry. całe Ŝycie tego wielkiego filozofa było bowiem historia narastającej samotności. Tak. tym bardziej jakiejś szczególnie bliskiej osoby. od tego czasu utrzymuje się we mnie pewien rodzaj słabości dla Nietzschego. Mimo wszystko Nietzsche kontynuował działalność pisarską. matki. jego myśli a jeśli juŜ to rozpoznanie to było w owym czasie powierzchowne. erudyty Ritschla. studiował ją pilnie. która by go rozumiała i z którą pozostawałby on w szczególnej przyjaźni. siostry. Był to takŜe okres oddania muzyce Wagnera. Ojciec umarł w roku 1849.filozofii. sam Nietzsche pisał zresztą. który był pod wraŜeniem prac Nietzschego z czasów jego studiów.tłum). Nie rozpoznano znaczenia jego słów. 2 . Krótkie. mimo jego doniosłych osiągnięć w dziedzinie filozofii. po ukończeniu której kontynuował naukę na uniwersytecie w Bonn i Lipsku gdzie studiował filologię klasyczną. W ciągu kilku następnych lat Nietzsche poświęci się wyłącznie działalności filozoficznej. Z róŜnych powodów nie otrzymał tytułu naukowego (doktora ?-przyp. szkarłatnymi literami. Nietzsche uczęszczał do szkoły powszechnej. Jednak nie porzucił swojej wielkiej miłości. w 1879 rezygnuje z kariery uniwersyteckiej. Czwarta część Zaratustry sprzedała się tylko w kilkunastu egzemplarzach. w latach 1883-1885 napisał właśnie wspomniane juŜ przeze mnie dzieło „Tako rzecze Zaratustra”. szczególnie zafascynowany był myślą Schopenhauera. aczkolwiek interesujące dzieło wywołało spore zainteresowanie. Tak więc Nietzsche rozpoczął nauczanie filologii klasycznej. Był całkowicie sam. lecz mimo to został powołany w wieku 24 lat na katedrę filologii uniwersytetu w Bazylei. Całe dzieciństwo spędził więc w otoczeniu kobiet. dlatego teŜ powracałem do niego od czasu do czasu. specyficzny rodzaj smutku. Nietzsche urodził się w Niemczech w roku 1844. Stało się tak za sprawą poparcia jego osoby przez wielkiego filologa.

„Les proverbs de L’enfer” pisał gdy był młody. Z wyjątkiem Zaratustry. Są one być moŜe bardziej skondensowane niŜ u Nietzschego.tł . w części Du Mariage du paradis et de l'enfer. ale było to źle zrozumiane. jaką stosuje filozof w swej twórczości. Postawa ta stała się pewnego rodzaju wyznacznikiem jego filozofii i przejawiała się on w przeciągu całej twórczości filozofa. Odwoływałem się juŜ do filozofii Nietzschego. ci wielcy filozofowie próbowali przedstawić właśnie kompletny system filozoficzny. W efekcie Nietzsche jest przykładem filozofa pozostającego w opozycji do tego typu systematycznego uprawiania filozofii. który nie zostawił ich zbyt wiele (aforyzmów-przyp. zgryźliwy niczym błyskawica. Ŝe Nietzsche staje się mistrzem aforyzmów. Blake staje się bardziej rozgadany. Jego aforyzmy moŜna porównać do uderzenia gromu czy wichury. doniosłych i waŜnych idei.um) poza całą serią w jego małym dziele „Le proverbes de l’enfer” . obojętność wobec zagadnienia systematyzacji swej filozofii takŜe nie jest dziełem przypadku. czyli zadania. Kant. na łonie którego umieściłby swoje poglądy. W miarę jak się starzał. MoŜna zaryzykować twierdzenie. Nietzsche przedstawia nam szereg idei. jest taki poniewaŜ wybrał świadomie ten sposób tworzenia. Nietzsche w miarę jak się starzał pisał coraz więcej i stawał się bardziej aforystyczny i błyskotliwy zarazem. Ton ów jest raczej esencją stylu i metodą. Sprawia to. Ten aforystyczny ton nie jest czymś przypadkowym w filozofii Nietzschego. w odróŜnieniu od Nietzschego. Nie był typem filozofa w znaczeniu twórcy całościowego systemu filozoficznego. Nietzschego jednak nie pociągało tego rodzaju zadanie. do którego zmierzali jego słynni poprzednicy. budowy systemu filozoficznego w znaczeniu całościowego poglądu. iŜ Nietzsche nie jest aforystyczny poniewaŜ brak mu systematyczności. wszystkie ostatnie dzieła Nietzschego są zbiorem powiązanych ze sobą aforyzmów oraz krótkich. NaleŜy podkreślić. Owe przysłowia są porównywalne do tych Nietzschego. nie zaleŜało mu na wzniesieniu gigantycznej budowli swojej myśli. które próbowali podjąć. iŜ w dziedzinie twórczości aforystycznej Nietzsche nie ma godnego siebie przeciwnika. Brak systematycznej wykładni. Zresztą sam wskazywał w swoich dziełach. Hegel Fichte Schopenhauer.Filozofia Fryderyka Nietzsche. ale ostrych sentencji : właściwie jedne są krótkie inne dłuŜsze. no moŜe oprócz Williama Blake. niestety istnieje tylko jedno dzieło Blaka w tej formie. Wydaje się ze nikt nie jest zdolny tak jak Nietzsche wyrazić tak wiele za pomocą tak niewielu słów. które pozostają we wzajemnym związku. który wydawał 3 . Terminy filozoficzne nie dają się łatwo stosować do opisu filozofii autora Zaratustry. Jednak Nietzsche nie ma na celu opracowanie logicznej wykładni. niszczycielski i obrazoburczy. Ŝe wola sytemu jest wolą braku integralności czy teŜ spójności.

bada rzeczywistość wychodząc od konkretnej osobowości. który jest powyŜej człowieka takiego. Z tego względu moŜemy mówić. 1787 . wszystko jaśnieje. Ŝe kaŜdy aforyzm eksploruje głębokie pokłady egzystencji. za pomocą błyskawic. Prawdziwość czy teŜ sens aforyzmu nie zaleŜy od sensu kaŜdego innego. Tak jest z filozofią Nietzschego. termin niemiecki ubermensch nie oznacza dosłownie człowieka wyŜszego. Niektóre aforyzmy jeśli nawet nie w słowach to w swoim duchu oddają doskonale myśli japońskich i chińskich mistrzów Zen. Nie są one powiązane na sposób logicznego wykładu czy teŜ wynikania. nadczłowiek czy Übermensche. lecz jest trudnym. Pochłonie nas teraz idea nadczłowieka jak teŜ to. jaką jest filozof.mu się być odpowiednim. Ŝe owe obrazy przynaleŜą do jednego pejzaŜu. lecz nadczłowieka . budują jedno wielkie dzieło. Przejdę teraz do omówienia jednej z owych błyskawic Nietzschego. gdzieś pośrodku wersów. najpotęŜniejszej. jeśli nie niemoŜliwym osadzenie ich w spójnym obrazie wszystkiego. patrząc poprzez ich pryzmat. lecz wkrótce ciemność powraca. jest człowiekiem. MoŜemy to samo powiedzieć w odniesieniu do Nietzschego. Jego pisma są niezwykle inspirujące i jednocześnie trudne do systematycznej wykładni. iŜ Nietzsche pozostaje w atmosferze Zen. Człowiek wyŜszy. pejzaŜ samej egzystencji. a takŜe pojęcie woli mocy. ) 2 4 .1833. błyskawicy najjaśniejszej. jakim jest nim Edmund Kean . który mówił o grze Kean’a2. wszystkie aforyzmy ukazują nam poniekąd róŜne obrazy. myśliciela i krytyka. Wiemy teŜ. Czytamy aforyzmy i na chwilę.. Wszystkie te błyskawice. Moglibyśmy właściwie rzec. wielkiego poetę. Ŝe będziemy zajmować się teraz co najwyŜej dwoma lub trzema przebłyskami genialnej myśli filozofa. MoŜemy powiedzieć. nadczłowiek nietzscheański. Innymi słowy mówiąc. Określenie człowiek wyŜszy nie jest dosłownym tłumaczeniem z języka niemieckiego a więc języka tej filozofii. „widzieć jego grę to jak czytać Szekspira poprzez błyskawice”. Czytać Nietzschego to próbować naszkicować pejzaŜ. Na szczęście nie musimy tego robić tutaj. moŜemy termin ten tłumaczyć w ten sposób. wszystko zostaje objawione. Termin oryginalny. aby uniknąć parafrazowania go słowami nad i powyŜej człowieka. Potem znów nastają całkowite ciemności. angielskiego aktora. co określić by moŜna przekraczaniem samego siebie. widzimy wszystko wyraźniej. ludzkiego bytowania. Błyskawicami tymi są jego aforyzmy. uwaŜany przez współczesnych za wybitnego przedstawiciela tej sztuki. ubermensch. Czytam kolejny aforyzm i znowu kolejna błyskawica pada na nas z innej strony. te kilkanaście słów oświeca nas swym blaskiem. uŜywany przez Nietzschego. MoŜecie przypomnieć sobie w tym miejscu Coleridge’a. aktor angielski.

który Ŝyje w lesie u podnóŜa gór od lat. Ŝe Zaratustra spędził w górach 10 lat. Tutaj jednak. owo zejście jest czymś na wskroś symbolicznym. stał się odległy w swym znaczeniu od sensu. Tako rzecze Zaratustra. Zaratustra ma niewiele rysów charakterystycznych dla swojego historycznego pierwowzoru. Schodzi więc z gór. nie istnieje jednak związek pomiędzy ideami dzieła filozoficznego a Zoroastryzmu jako religii. Postawmy teraz następujące pytanie : jak Nietzsche doszedł do koncepcji nadczłowieka ? Aby odpowiedzieć na to pytanie przeanalizujemy początek dzieła „Tako rzecze Zaratustra” a właściwie zajmiemy się „Prologiem Zaratustry”. Nadczłowiek czy raczej ten. Wiecie na pewno. tłum). spopularyzował zapewne G. Spotyka pustelnika. jaki chciał mu nadać Nietzsche. 5 . po angielsku Man and superman. kiedy jego mądrość dojrzała i jakby przelewa się przez niego. Zaratustra to oczywiście imię załoŜyciela staroŜytnej religii Zoroastryzmu. po francusku Homme et surhomme. w dziele Nietzschego. jako tłumaczenie nietzscheańskiego ubermensche.obecnie. człowiek wyŜszy czy teŜ nadczłowiek nietzscheański nie jest jednak prostym przewyŜszeniem człowieka obecnego. Po śmierci filozofa jego myśli były przeinaczane i prezentowane z punktu widzenia bądź to partykularnych interesów jego siostry bądź z perspektywy potrzeb ideologicznych III Rzeszy. o to chyba chodziło autorowi). Wydaje się. nawiasem mówiąc. Nadczłowiek. (nie mówimy juŜ o człowieczeństwie lecz o nadczłowieczeństwie . lecz o nadczłowieku. myślał. Pojęcie człowiek wyŜszy. Nadczłowiek jest człowiekiem nowym. Tłumaczymy tutaj superieure jako człowiek wyŜszy dla ukazania tej subtelnej róŜnicy. B. Wrócimy do tego zagadnienia w dalszej części. Począwszy od tego momentu niniejszego wykładu nie będę mówił juŜ o człowieku wyŜszym ze wszystkimi przekłamaniami tego terminu. Zaratustra jest tutaj po prostu rzecznikiem myśli Nietzschego. Odtąd termin ten był nieustannie rozpowszechniany w tej postaci a zarazem degradowany w swym znaczeniu. Próby rzetelnego przedstawienia dorobku filozoficznego Nietzschego podejmował W. Kaufmann z Uniwersytetu w Princton oraz inni erudyci i komentatorzy.przyp. Ŝe napisał on sztukę pod tytułem Człowiek i nadczłowiek (Tytuł sztuki po polsku to Człowiek i nadczłowiek. MoŜemy więc mówić o nadczłowieku jako o postaci przekraczającej człowieczeństwo w jej obecnej postaci. istoty człowieczeństwa w teraźniejszości. który przekracza człowieka. nowym typem bytowania człowieka w świecie. przeczuwamy. chce się nią podzielić z rodzajem ludzkim. Pustelnik rozpoznaje Zaratustrę. Reprezentuje on raczej zupełnie inny typ człowieka. Zaratustra schodzi z gór . Shaw. medytował i teraz.

człowiek musi zdefiniować się na nowo. Zaratustra jednak nie ulega namowom. wszystko jednak zaczęło się od Nietzschego. odkryć swe człowieczeństwo na nowo. Nietzsche widzi. Pustelnik próbuje przekonać Zaratustrę by nie szedł między ludzi. ludzie nie są godni jego uwagi. stojąc pośrodku wszechświata otoczony przez innych ludzi. Znamienne jest. Ŝe Bóg jest martwy. pyta sam siebie i tylko siebie poniewaŜ inni nie mogą mu odpowiedzieć. człowieka sądzonego i karanego. śadna z dotychczasowych koncepcji nie przystaje juŜ do nowej sytuacji człowieka. Mówi. Poznał więc co znaczy Człowiek. czcząc po prostu Boga. doktryna grzechu i wiary. z własną historią i stojącą przede mną przyszłością. są nieświadomi. Koncepcja człowieka grzesznego. śyjemy obecnie nie tylko w erze nauki i techniki. Wiedzę tę niesie w darze ludzkości. razem z ptakami i zwierzętami. Lepiej Ŝyć jako pustelnik w lesie. Ŝe Nietzsche dostrzegł jasno fakt śmierci Boga. W ostatnich czasach często słyszymy o śmierci boga czy teŜ o teologii śmierci boga. poznać siebie. zmartwychwstania i cała reszta. którego ludzie nie widzą nawet teraz po 100 latach. Ŝe czyn taki będzie stratą czasu. Przybyli by oglądać wyczyny linoskoczka. Ŝe doktryna chrześcijańska. stwórcy świata. w istocie zaś do ludzkości. Era chrześcijaństwa przeminęła. jest martwa. lecz globalizacji i czy się to komuś podoba czy nie w świecie postchrześcijańskim. Trzeba więc znaleźć nową koncepcję człowieka. Zostawia pustelnika pogrąŜonego w modlitwach i kontynuuje swe zejście. w zupełnej samotności. ta waŜna deklaracja jest takŜe wskazaniem na konieczność Nadczłowieka. który potrzebuje łaski boŜej by się uratować wyeksploatowała się. teologia z koncepcją boga osobowego jako istoty najwyŜszej. który przez swoje nieposłuszeństwo oddalił się od boga. Człowiek musi byś przemyślany na nowo. I to właśnie czynił Zaratustra przebywając w górach. Zaratustra wykorzystuje opóźnienie w rozpoczęciu występu i przemawia do zebranych. To on pierwszy ujrzał ten fakt w całej jego doniosłości. miejsca odosobnienia. Ludzkość znalazła się pośrodku wszechświata opuszczonego przez boga. Ŝe cały ten system upadł. Stoi on tu i teraz przed waŜnym pytaniem: kim jestem. JeŜeli chrześcijaństwo w całej swej totalności i we wszystkich szczegółach tej doktryny umarło to umarł takŜe człowiek. nie chce zrezygnować ze swojej misji. bóg umarł gdzieś tam wysoko w niebie. nauczanie kościoła. teraz zaś widzi go powracającego. Ten fakt. trafia na rynek gdzie widzi tłum ludzi. Zaratustra mówi do siebie : biedny człowiek nie słyszał zapewne. Bóg umarł. czym jestem. Zaratustra wkracza do miasta na skraju lasu. Śmierć Boga to jedna z najwaŜniejszych wizji Nietzschego. którymi są wielce zainteresowani. Bóg umarł. nie znają go bowiem. nie bacząc na ludzi. W jakim celu się zebrali? Z pewnością nie po to by go słuchać. Nie trać czasu dla tak głupich istot. Co mówi ? Ja 6 . fakt. Stare definicje przebrzmiały. usprawiedliwienia przez pokutę.Wydaje się Ŝe widział go przed laty idącego w góry.

iŜ naleŜy przezwycięŜyć człowieka takim jakim jest on obecnie. Innymi słowy mówiąc nadczłowiek nie jest produktem ślepej ewolucji. Jak tego dokona ? Poprzez przezwycięŜenie samego siebie. Człowiek jest czymś. Ostatni człowiek nie jest nadczłowiekiem. znaczy to ze musi on nauczyć się pogardzać sobą. Nietzsche jednak nie zgadza się z tym. coraz silniejszy. mówi. kimś. Mówi wprost : małpa stworzyła człowieka. aby tego dokonać ? Człowiek jest czymś. Co uczyniliście.was uczę Nadczłowieka. Widzimy tutaj jak Nietzsche dochodzi do swojej koncepcji nadczłowieka poprzez rozwaŜenie ogólnej natury ewolucji. Ŝe Nietzsche nie wyraŜa się zbyt jasno w tym punkcie. Nietzsche nosi w sobie pewien rodzaj wizji człowieka. Ŝe proces ewolucji toczy się i toczy i nagle powstaje nadczłowiek. zmiana ta musi być wynikiem jego woli. Filozof widzi człowieka jako linę rozpiętą pomiędzy człowiekiem a nadczłowiekiem. Dla filozofa nadczłowiek nie jest i nie będzie jedynie ostatnim w sensie nowości produktem ewolucji biologicznej. RozwaŜymy teraz tą głęboką wizję zawartą w przemowie Zaratustry : to błyskawica światła. Ŝe kaŜde stworzenie na przestrzeni historii tworzyło coś wyŜszego od siebie samego i nie ma powodów by proces ten zatrzymał się na człowieku. nie jest tak. dlatego teŜ w ten sam sposób. Znaczy to. linę. Ostatni człowiek jest po prostu efektem zbiorowej ewolucji ludzkości. Człowiek nie stanie się lepszy automatycznie z upływem czasu. W dziełach filozofa widzimy wyraźne rozróŜnienie na. co przezwycięŜone być powinno. właściwie w lepszy sposób. Trzeba jednak jasno powiedzieć ze Nietzsche nie był darwinistą w potocznym znaczeniu tego określenia. Trzeba przyznać. Ŝe nadczłowiek powstanie na skutek indywidualnego wysiłku człowieka zmierzającemu ku przezwycięŜeniu siebie. człowiek musi stworzyć nadczłowieka. postęp niekończący się. jest czymś przejściowym. kto pojawi się automatycznie na mocy jedynie samego procesu. pewien typ obrazu człowieka. jest nie tylko liną ale tez 7 . Zaratustra a właściwie Nietzsche podkreśla. Człowiek. być niezadowolonym z siebie samego bowiem tylko wtedy będzie mógł pragnąć przemiany. moŜe stać się lepszy w wyniku świadomego wyboru. z jednej strony człowieka ostatniego z drugiej zaś nadczłowieka. Na podstawie tego rozróŜnienia pomiędzy człowiekiem ostatnim a nadczłowiekiem. to właśnie rozróŜnienie jest niejako odbiciem powszechnej w XIX wieku wiary w postęp człowieka. poprzez który człowiek stanie się coraz lepszy. powinno być to niebezpieczne. pyta się co uczyniono by to osiągnąć. co przezwycięŜone być musi. Niebezpiecznie jest wiec być człowiekiem. która wisi ponad otchłanią. Zaratustra naucza nadczłowieka. wzrastaniu ponad.

8 . ze przepaść dzieląca Platona i przeciętnego człowieka jest większa niŜ szczelina pomiędzy człowiekiem a szympansem.mostem. Tym czymś jest idea nadczłowieka. mostem i nie będąc zarazem końcem powinien Ŝyć dla czegoś innego niŜ tylko on sam. . artyści. w tym właśnie punkcie zaczyna się ewolucja ku nadczłowiekowi. wykładając myśl filozofa. schwytaniem tej świadomości. który jest większością. Filozof napomina ten rodzaj ludzki by Ŝyli niebezpiecznie. Oddziela takŜe człowieka jako zwierzę od człowieka jako nosiciela człowieczeństwa. w tym punkcie rozwaŜania filozofa nie są zbyt jasne. Ten punkt zwrotny jest pojawieniem się świadomości siebie samego. Dlatego tez przemowa Zaratustry wzbudza śmiech politowania. zebrani zaś wola oglądać linoskoczka MoŜemy więc mówić o trzech kategoriach człowieka w filozofii Nietzschego : . która mówi. formalnie zaś zaliczany w swej masie do pojęcia ludzkości. Nietzsche nie czyni rozróŜnienia tylko pomiędzy zwierzęciem i nadczłowiekiem.kategoria człowieka prawdziwego. Filozof opisuje człowiek niedokończonego jako istotę ze skłonnością do poszukiwania we wszystkich rzeczach tych aspektów.kategoria zwierząt. nie zaś w komforcie i bezpieczeństwie. mówi o nim : sądził w efekcie. . lecz z chwilą przemiany człowieka zwierzęcego w człowieka prawdziwie ludzkiego. które idą wciąŜ dalej i dalej na drodze przekraczania siebie samego. to znaczące rozróŜnienie. w rozumieniu człowieka zwierzęcego. Oto myśl Nietzschego. Będąc liną. Nadczłowiek jest jednak czymś więcej niŜ filozofem. Nie jest to zbyt pochlebna opinia na temat owego przeciętnego człowieka. lecz takŜe pomiędzy człowiekiem i nadczłowiekiem. Kaufmann. lecz nie kresem. Ŝe nie wzniósł się wysoko ponad Ŝycie zwierzęce. Człowiek przeciętny nie chce jednak spojrzeć w oczy tej prawdzie. Nietzsche mówi takŜe o człowieku niedokończonym znajdującym się pomiędzy człowiekiem prawdziwym a nadczłowiekiem. którzy nie są juŜ zwierzętami są filozofowie święci. Ŝe nie jest jeszcze dość ludzki.kategoria nadczłowieka. Ŝe pozostali oni zwierzętami. Dla Nietzschego punkt zwrotny ewolucji nie następuje z chwilą przejścia od zwierzęcia do człowieka. które muszą zostać przezwycięŜone. noszące w sobie iskrę prawdziwego człowieczeństwa. istoty. poszukując wyzwań. Nietzsche mówi takŜe. Są to istoty według Nietzschego naprawdę ludzkie. Sądzi bowiem ze większość ludzi nigdy tak naprawdę się nimi nie stała. Ŝe ludźmi prawdziwymi.

niezmiennej. czego dokonał Goethe. wielkiego poetę i dramaturga. która kształtuje ową plastyczną bryłę i nie pozwala jej traktować jako dzieło ukończone. co moŜna by nazwać modelem nadczłowieczeństwa. Traktuje siebie tak samo jak własne wiersze. człowiekiem w pełni. osiemdziesięcioletniego. którą musimy ukształtować nadać jej pewna formę. Ŝe w filozofii Nietzschego wspomniane kategorie takŜe naleŜą do tego. Zadanie to Goethe kontynuuje w trakcie swojego długiego. jako na pewnego rodzaju zadanie. SkarŜy się. myśliciela i mistyka niemieckiego. Rozpatrując Ŝycie Goethego widzimy człowieka. i osiąga sukces. jest jednak jasne. namiętności i myśli. nieokrzesany jak sam siebie opisywał podjął wysiłek by uczynić siebie naprawdę ludzkim. Nietzsche wskazuje na konieczność pracy nad samym sobą. Filozof wskazuje by traktować swój charakter. Nadanie stylu jest próbą przezwycięŜenia pewnej niekompletności człowieczeństwa. pewnego pozostawania w stanie połowiczności. kreowania siebie niczym dzieło sztuki. rozwija się. Ŝycia. dziki.świętym czy artystą. naszym temperamencie jako czymś danym na całe Ŝycie. z całym naszym bagaŜem genetycznym. człowieka skądinąd nic nieznaczącego pod względem politycznym. I kiedy Napoleon po raz pierwszy zobaczył Goethego. surowy materiał. osobowość jako pewien nieobrobiony. My. wciąŜ starając się czynić je doskonalszymi i jaśniejszymi. jaką uczyniono ją w fabryce Ŝycia. pisarza. Tak właśnie naleŜy patrzyć na siebie samego. takiej. Napoleon wykrzyknął : Patrzcie. Jesteśmy niczym bryła gliny. Oto. który przez całe swoje Ŝycie pracuje nad sobą. JeŜeli od urodzenia jesteśmy wraŜliwi to cecha ta pozostaje w nas na całe Ŝycie. stałej. takiej. Nadać „styl” swemu charakterowi Nietzsche mówi takŜe o przezwycięŜaniu samego siebie w znaczeniu nadawania stylu swojemu charakterowi. Ŝe większość ludzi nie posiada czegoś w rodzaju osobistego charakteru. rozpoczynając swą pracę od bryły glinianej złoŜonej z pasji. warunkami społecznymi nie stanowimy istoty ukształtowanej. Właściwości te to jedynie baza dla dalszego rozwoju. 9 . który w zestawieniu z wielkim zdobywcą Europy musiał wypaść blado. Oto człowiek. Niezadowolenie z siebie jest tutaj tą siłą. nadanie stylu swemu charakterowi wyraŜa się w braku akceptacji siebie samego jako jednostki zastanej. Młodzieniec. Chodzi tutaj jednak autorowi „Zaratustry” o coś zgoła innego. czymś niezmiennym. sztuki teatralne. To punkt wyjścia. W kontekście owego nadawania stylu Nietzsche wspomina często Goethego. Tymczasem przyzwyczailiśmy się do myślenia o cechach naszego charakteru. jaką jest ona teraz. edukacją.

wartościami. Widząc to wszystko filozof twierdzi. Ów niŜszy stopień bycia jest przedmiotem przezwycięŜania na drodze ku wyŜszemu sposobowi bycia. Ową siłę wrodzoną. Nietzsche rozumiał wiec naturę istnienia jako nieustanne parcie ku czemuś wyŜszemu. Przywodzi to nas do waŜnego aspektu pojęcia woli mocy. obfite. Wola mocy Pęd ku wzrastaniu jest tym co nie pozwala tkwić w punkcie samozadowolenia. Tak jak pojęcie nadczłowiek. Dotychczasowa kultura i cywilizacja sprzyjała rozwojowi człowieka miernego. owo przezwycięŜenie odbywa się tylko poprzez przejście przez niŜsze stopnie. człowiek nie jest tutaj wyjątkiem. moŜna powiedzieć. sposób bycia nadczłowieka. Widzimy teraz. która ciągle prze naprzód Nietzsche nazwał „Wolą mocy”. zachowuje się w ten sam sposób. Oto bezlitosność filozofii Nietzschego. Ŝe musi to zostać.Nietzsche właśnie to uwielbia w postaci Goethego. Najczęściej łączy się ją z mocą w sferze politycznej czy tez militarnej. Moc w tym pojęciu nie ma nic wspólnego z siłą fizyczną. Ŝe Nietzsche dochodzi do koncepcji nadczłowieka rozwaŜając specyfikę procesu ewolucji w jej najogólniejszych zarysach. pojęciem dobra i zła. jakim jest on obecnie z jego sposobem bycia. wszystkie istoty Ŝyjące tworzą coś co jest ponad nimi. Mocy pisanej wielką literą. nieustanne przezwycięŜanie stanu obecnego i jest to właściwość Ŝycia w ogóle nie zaś tylko Ŝycia ludzkiego. Oznacza wolę tworzenia jako konieczność. widzi człowieka takim. jej aspekt 10 . tak teŜ pojęcie woli mocy zostało zwulgaryzowane i źle zrozumiane. Trzeba rozbić stare tablice praw. który w rzeczywistości nie był człowiekiem w pełni. Jednak myśląc o Mocy. Wola mocy w myśleniu Nietzschego oznaczała pewien najwyŜszy stopień. Nietzsche jest w tym punkcie stanowczy i bezlitosny. Nietzsche wskazuje. szlachetne. OtóŜ filozof. przelewające się w jego nadmiarze. który. zniszczone w przeciwnym razie nie będzie moŜliwe powstanie nadczłowieka. Ŝycia najbardziej obfite. Nietzsche występował przeciwko etatyzmowi jako formie kolektywizmu niszczącego indywidualizm. Nietzsche nie myślał o niczym materialnym. a który to aspekt moŜna by nazwać obrazoburczym. Nie ma nic wspólnego z polityką czy państwem. ową zdolność nadawania stylu własnemu charakterowi. dlatego teŜ wszystkie te ograniczenia kultury i cywilizacji musza zostać usunięte. Ŝe wyŜszy stopień bycia. skupia całą myśl Nietzschego.

obrazoburczy. Oczywiście ten styl pisarski został takŜe źle zinterpretowany. W czasach. dlatego teŜ Nietzsche opisuje ten proces językiem walki. sami dla siebie jesteśmy największymi przeciwnikami : Podbijcie tysiąc razy.to słowa Dhammapada. jak mówi filozof. JeŜeli Nietzsche pisze o wojnie to tylko o wojnie z samym sobą. w których Ŝył teksty buddyjskie były słabo rozpowszechnione. to powstanie nadczłowieka i przekroczenie człowieka dotychczasowego jako przeszkody na drodze do tego celu. Cel ostateczny filozofii Nietzschego jest na wskroś pozytywny. obrazoburczość woli mocy. RównieŜ. Czas jednak by całkowicie odsłonić podobieństwa i róŜnice. To wojna wewnętrzna. lecz o indywidualne wysiłki w celu przezwycięŜenia dotychczasowej egzystencji. coś przeraŜającego jednak w porównaniu z proroctwem Nietzschego. Nietzsche chce nam powiedzieć. i chociaŜ to. co pisał on na temat buddyzmu bazowało na pewnej wiedzy to jednak wiedza ta była cząstkowa i sprzyjała złemu pojmowaniu istoty tej doktryny. Ŝe rasa ludzka a szczególnie jej zachodnia część nie powinna była w ogóle powstać. tysiące ludzi na polu bitwy. który jestem największą przeszkodą dla nadczłowieczeństwa. i ten aspekt jest takŜe waŜny. poddając i siebie krytyce. Ŝe prorocy Ŝydowscy wieszczyli coś strasznego. niewiele z nich przetłumaczono. To były słowa Buddy. Kilka porównań juŜ uczyniłem mimochodem. To przeciwko sobie trzeba walczyć by się przemagać. Nie będę jednak w tym miejscu wypominał błędów filozofa popełnionych przy okazji jego rozwaŜań na temat buddyzmu. jednak prawdziwym zwycięstwem jest zwycięstwo nad samym sobą. Oto ja. Ŝe gdy mówimy o negacji pewnych wartości zewnętrznych czy teŜ wartości Ŝyciowych. 11 . Jednak przedtem doprecyzujmy pewną kwestię. określa go mianem bitwy. Czas więc przystąpić do porównania buddyzmu i koncepcji nadczłowieka. jednak nie znał go na tyle by być sprawiedliwym w swych ocenach. który jest przekonany o konieczności zniszczenia dotychczasowych podstaw kultury i cywilizacji wydają się oni być łagodni. pewnego sposobu bycia nie chodzi bynajmniej o jakąś powszechną przemianę. Wszystkie wartości cywilizacji w jej dotychczasowej postaci muszą być przezwycięŜone by umoŜliwić nadczłowieka. musimy zrozumieć. Mamy zwyczaj myśleć. Nietzsche pisał o buddyzmie.

to jednak nie jest zaskoczeniem. nadczłowiek przekracza człowieka i jego prawa w taki sam sposób jak człowiek przekracza małpę. Ŝe jest teraz oczywistym fakt występowania podobieństwa pomiędzy z jednej strony koncepcją ewolucji wyŜszej i nowego człowieka z drugiej zaś do nietzscheańskiej koncepcji nadczłowieka. czym szlak ewolucji wyŜszej. lecz wciąŜ ewoluuje. jest tym. OtóŜ wola mocy. Obie są czynnikami aktywnymi. Ŝe chcę powiedzieć. Nie myślcie. jest byciem w ciągłym rozwoju. co koncept nadczłowieka. Człowiek jest liną rozpięta pomiędzy zwierzęciem a nadczłowiekiem. 12 . myśli co prawda genialnej lecz tylko myśli. Łączy się z tym w sposób oczywisty koncepcja woli mocy. Ŝe Nietzsche wyraŜa swą myśl w sposób jasny. pod warunkiem. Jest więc jasne. Z tego powodu jak juŜ wspomniałem brak tutaj pewnej specjalnego rodzaju treści pozytywnej. nadczłowiek nie jest człowiekiem takim. to znaczy wola osiągania coraz wyŜszych poziomów rozwoju poprzez przezwycięŜanie samego siebie. Oba te ideały wymagają teŜ tego samego. Obie są rodzajem woli. owszem. iŜ nie pozostaje w bezruchu. Trzeba przyznać jednak. Powracając do tego pojęcia zaproponuję tezę. jakim go znamy. jak pisał Nietzsche. popychającym ku wyŜszemu ideałowi. z jednej strony jest nim nadczłowiek z drugiej zaś buddyjskie oświecenie ku dobru. Ŝe obie koncepcje są jednakowe. jest w tym coś z przenikliwej intuicji. która wielu wyda się nazbyt śmiała. iŜ buddyjska człowieka oświeconego jest tym samym. Jestem pewny. Naturalnie sam człowiek jest tym szlakiem.Ewolucja ku wyŜynom (superieure – nie podejmuje się tego tłumaczyć. Nie chcemy przez to powiedzieć. jednak wszystko odbywa się na poziomie umysłu. obszar duchowy i transcendentalny pozostaje nie wykorzystany. Ŝe człowiek jest przejściem. patrz uwaga na początku tekstu) i nadczłowiek. jednak zmierzają one w podobnym kierunku. lecz czynnikiem pobudzającym do działania. która wiedzie ku przekroczeniu siebie samego. Nie są one takŜe jedynie przedmiotem myśli. Zarówno Nietzsche jak i doktryna buddyjska zgadzają się z ogólnym systemem ewolucji ku co raz to wyŜszemu stopniowi rozwoju poprzez przekraczanie samego siebie. przezwycięŜania własnej małości. Podobieństwo jest więc widoczne. czymś intelektualnym. w najbardziej ogólnych zarysach. « «stanowczo jasne » jakbyśmy mogli rzec. W porównaniu z ideałem buddyjskimi. jest wzrokiem skierowanym ku pomyślności kaŜdej Ŝywej istoty. w końcu koncepcja nadczłowieka jest produktem myśli. Lina Nietzschego w ogólnym znaczeniu jest tym. czym wola oświecenia. nietzscheańskiemu nadczłowiekowi brakuje pewnej treści pozytywnej.

Wola oświecenia u Bodhisatwy jest skierowana ku innemu. TakŜe marksizm i egzystencjalizm to próba zbliŜenia filozofii do Ŝycia. konieczność przekraczania podyktowana jest chęcią powstania nadczłowieka. Nietzsche daje nam właśnie obraz takiego chorego człowieka. MoŜemy tutaj porównać ten aspekt z myślą buddyjska. Jednak to temat na zupełnie inny wykład. która obejmuje nie tylko abstrakcyjny ideał. Chce by kaŜdy uczestniczył w mądrości nauki o nadczłowieku. iŜ rys altruistyczny pojawia się takŜe tutaj. z którego stworzyć moŜna nadczłowieka. nie udziela jednak praktycznych wskazówek jak tego dokonać. Jesteśmy pozostawieni samym sobie. która stanowi wielka tradycję duchową wskazującą wiele metod. gdy widzimy go pogrąŜonego w gorączce. trzeba odczuwać niedostatek własnej istoty. otóŜ Nietsche mówi „PrzezwycięŜaj samego siebie!”. Dotychczasowe rozwaŜania utwierdzają w przekonaniu. nie mówi jak to uczynić. i to jest jego poraŜka. i to jest jasne. Jednak Nietzsche nie wskazuje. Abstrakcyjność myślenia. lecz takŜe środki. jakim jest nadczłowiek. gdy Zaratustra schodzi z gór by podzielić się swym oświeceniem z innymi ludźmi. © Centre Bouddhiste de l'Ile de France 2005. chociaŜ nie odbiera mu ona wielkości to jednak stanowi rysę na jego filozofii. skoncentrowana na własnej osobie jako materiale. Człowiek zachodu cierpi więc nadal. 13 . nie pokazuje jednak drogi. myślenie akademickie. czego u Nietzschego nie ma. Opisuje takŜe stan zdrowia. Filozof wzywa nas do przekraczania nas samych. jest wolą kosmiczną rozpatrywaną z kosmicznej perspektywy. które pomogą w jego osiągnięciu. ćwiczeń i praktyk ukierunkowanych na przekraczanie samego siebie. stawia diagnozę : Ludzkość jest chora. Ŝe konieczne jest połączenie elementów filozofii zachodniej z wielka tradycją Wschodu. Nietzsche zbliŜył się nieco do Ŝycia jednak pozostał w obrębie zachodniego sposobu myślenia. oba te kierunki zawierają elementy praktyczne. Nie jest trudnym zrozumienie choroby człowieka. Lecz to. efekt wyleczenia. nie daje praktycznych wskazówek.Istnieją jednak takŜe róŜnice. odnajdziemy w tradycji buddyjskiej. Dochodzimy tutaj do najsłabszego ogniwa w filozofii Nietzschego. wijącego się w bólach. Jednak chcąc oddać sprawiedliwość Nietzschemu dodać naleŜy.. myślenie oderwane od Ŝycia charakteryzuje całą zachodnią tradycję filozoficzną. by owo przekraczania mogło zajść trzeba być niezadowolonym z siebie. Tymczasem wola mocy jest na wskroś indywidualistyczna. nie daje nam konkretnej metody wyzdrowienia.

14 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful