Nietche a Buddyzm

Fryderyk Nietzsche, Buddyzm i Nadczłowiek.

Autor: Sangharakshita
oryginalny tekst do pobrania Myślę, Ŝe poziom osobistej kreacji w tym tłumaczeniu nie zafałszował w istotny sposób treści oryginału. Ewentualne niezręczności stylistyczne polecam korygującym właściwościom fantazji czytelnika.

Proponuje na początku naszych rozwaŜań parę słów na temat Ŝycia i twórczości Nietzschego, przejdziemy następnie do analizy głównej koncepcji jego filozofii nadczłowieka. Porównamy ten aspekt myśli filozofa z buddyjską nauką o „ewolucji ku wyŜszemu człowiekowi1, której egzemplifikacją jest reinkarnacja. Muszę na wstępie nadmienić, i w tym miejscu wtrącę mały fragment autobiografii, Ŝe jestem szczególnie usatysfakcjonowany dokonując poniŜszego porównania myśli buddyjskiej z filozofią Nietzschego ze szczególnym uwzględnieniem koncepcji Nadczłowieka. Poznałem

Nietzschego, a właściwie jego dzieła w wieku lat 18 i pół, okoliczności tego poznania były dość specyficzne, poniewaŜ odbywałem wtedy słuŜbę wojskową. Przypominam sobie dokładnie, podczas przepustki postanowiłem wykorzystać jeden dzień na spacer po Box Hill, (gdzie to jest ?-przyp. tłum.) to bardzo piękne miejsce. Cudowny, letni dzień i ja wdrapujący się na szczyt Box Hill, wyciągnąłem się wygodnie na trawie skąpanej w słonecznych promieniach, zacząłem czytać Zaratustrę. Teraz przypominam sobie równieŜ głębokie wraŜanie, jakie wywarła na mnie ta ksiąŜka, postrzegana jako główne a na pewno najbardziej znane dzieło Nietzschego. Czytając słowa Zaratustry, jego zdania, doszedłem do wniosku, Ŝe to nie tylko głęboka myśl ale takŜe poezja i gdy podniosłem oczy ku niebu wydawało mi się,
Co do pojęcia ewolucji w Buddyzmie miałem wątpliwości, jeszcze większe wątpliwości miałem co do pojęcia człowiek wyŜszy, zwróciłem się więc z zapytaniem do portalu Cyber Sangha, oto odpowiedź jaką otrzymałem: „W języku tybetańskim stan Buddy określany jest terminem "sang-dzie". "Sang" oznacza "oczyszczony", chodzi tutaj o umysł oczyszczony z wszelkich negatywności: niewiedzy, gniewu, przywiązania, pychy, zazdrości itp. "Dzie" oznacza "w pełni rozwinięty rozkwitły" i odnosi się do doskonałych oświeconych właściwości takich jak mądrość, miłość, radość, nieustraszoność. Buddyzm jest zespołem nauk i metod, dzięki którym moŜna sukcesywnie oczyszczać umysł z negatywności i rozwijać w nim to, co pozytywne. MoŜna powiedzieć, ze jest to proces ewolucji, który wynosi ograniczony sposób przeŜywania człowieka na coraz to wyŜsze poziomy, aŜ do urzeczywistnienia pełnego stanu Buddy
1

1

W 1872 roku. Stało się tak za sprawą poparcia jego osoby przez wielkiego filologa. Był to takŜe okres oddania muzyce Wagnera. Nietzsche popada w stan otępienia.. jego myśli a jeśli juŜ to rozpoznanie to było w owym czasie powierzchowne. Ojciec umarł w roku 1849. Całe dzieciństwo spędził więc w otoczeniu kobiet. słowa Nietzschego pisane były właśnie tam. matki. który był pod wraŜeniem prac Nietzschego z czasów jego studiów. Jednak nie porzucił swojej wielkiej miłości. Krótkie. od tego czasu utrzymuje się we mnie pewien rodzaj słabości dla Nietzschego.tłum). Pisał w rosnącej izolacji doświadczając niewyobraŜalnego bólu. Nietzsche urodził się w Niemczech w roku 1844. Był całkowicie sam. Rok 1889 to rok ostatecznego załamania zdrowia. lecz mimo to został powołany w wieku 24 lat na katedrę filologii uniwersytetu w Bazylei. Nietzsche uczęszczał do szkoły powszechnej. Ŝe pastor luterański był ojcem niemieckiej filozofii. Z róŜnych powodów nie otrzymał tytułu naukowego (doktora ?-przyp. gdy mały Friedrich miał 5 lat. Jego ojciec był pastorem luterańskim. Studiując Ŝycie Nietzschego odczuwa się. Umiera w roku 1900 mając 55 lat. mimo jego doniosłych osiągnięć w dziedzinie filozofii. Tak. erudyty Ritschla. w obszarze myśli. no moŜe z wyjątkiem dwóch lub trzech osób. która by go rozumiała i z którą pozostawałby on w szczególnej przyjaźni. jak się wydaj nikogo. szkarłatnymi literami. siostry. W ciągu kilku następnych lat Nietzsche poświęci się wyłącznie działalności filozoficznej. Mimo wszystko Nietzsche kontynuował działalność pisarską. 2 . w 1879 rezygnuje z kariery uniwersyteckiej. Jego dzieła w owym czasie nie cieszyły się szerokim zainteresowaniem. z którymi prowadził obfita korespondencję. w który spędzi następne 10 lat. sam Nietzsche pisał zresztą. tym bardziej jakiejś szczególnie bliskiej osoby. Takie więc było Ŝycie Nietzschego. młody Nietzsche publikuje swoja pierwszą ksiąŜkę „Narodziny tragedii”. Nie było. dlatego teŜ powracałem do niego od czasu do czasu. ale to juŜ inna historia. Tak więc Nietzsche rozpoczął nauczanie filologii klasycznej. aczkolwiek interesujące dzieło wywołało spore zainteresowanie.Ŝe słowa Zaratustry. po ukończeniu której kontynuował naukę na uniwersytecie w Bonn i Lipsku gdzie studiował filologię klasyczną.filozofii. specyficzny rodzaj smutku. babki i dwóch ciotek. Nie rozpoznano znaczenia jego słów. w latach 1883-1885 napisał właśnie wspomniane juŜ przeze mnie dzieło „Tako rzecze Zaratustra”. Samotności towarzyszył takŜe stale rosnący ból fizyczny. studiował ją pilnie. szczególnie zafascynowany był myślą Schopenhauera. całe Ŝycie tego wielkiego filozofa było bowiem historia narastającej samotności. Czwarta część Zaratustry sprzedała się tylko w kilkunastu egzemplarzach.

Jednak Nietzsche nie ma na celu opracowanie logicznej wykładni. iŜ w dziedzinie twórczości aforystycznej Nietzsche nie ma godnego siebie przeciwnika. niszczycielski i obrazoburczy. do którego zmierzali jego słynni poprzednicy. wszystkie ostatnie dzieła Nietzschego są zbiorem powiązanych ze sobą aforyzmów oraz krótkich. W efekcie Nietzsche jest przykładem filozofa pozostającego w opozycji do tego typu systematycznego uprawiania filozofii. iŜ Nietzsche nie jest aforystyczny poniewaŜ brak mu systematyczności. Ton ów jest raczej esencją stylu i metodą. Nietzsche w miarę jak się starzał pisał coraz więcej i stawał się bardziej aforystyczny i błyskotliwy zarazem. ale było to źle zrozumiane. MoŜna zaryzykować twierdzenie. budowy systemu filozoficznego w znaczeniu całościowego poglądu. Blake staje się bardziej rozgadany. Terminy filozoficzne nie dają się łatwo stosować do opisu filozofii autora Zaratustry. Nietzsche przedstawia nam szereg idei. w odróŜnieniu od Nietzschego. w części Du Mariage du paradis et de l'enfer. Hegel Fichte Schopenhauer. Wydaje się ze nikt nie jest zdolny tak jak Nietzsche wyrazić tak wiele za pomocą tak niewielu słów. Ŝe wola sytemu jest wolą braku integralności czy teŜ spójności. czyli zadania. Odwoływałem się juŜ do filozofii Nietzschego. jaką stosuje filozof w swej twórczości. Sprawia to. Brak systematycznej wykładni. Postawa ta stała się pewnego rodzaju wyznacznikiem jego filozofii i przejawiała się on w przeciągu całej twórczości filozofa. ci wielcy filozofowie próbowali przedstawić właśnie kompletny system filozoficzny. jest taki poniewaŜ wybrał świadomie ten sposób tworzenia. Są one być moŜe bardziej skondensowane niŜ u Nietzschego.tł . który nie zostawił ich zbyt wiele (aforyzmów-przyp. Owe przysłowia są porównywalne do tych Nietzschego. Jego aforyzmy moŜna porównać do uderzenia gromu czy wichury. nie zaleŜało mu na wzniesieniu gigantycznej budowli swojej myśli.Filozofia Fryderyka Nietzsche. niestety istnieje tylko jedno dzieło Blaka w tej formie. obojętność wobec zagadnienia systematyzacji swej filozofii takŜe nie jest dziełem przypadku. ale ostrych sentencji : właściwie jedne są krótkie inne dłuŜsze. Nie był typem filozofa w znaczeniu twórcy całościowego systemu filozoficznego. doniosłych i waŜnych idei. Zresztą sam wskazywał w swoich dziełach.um) poza całą serią w jego małym dziele „Le proverbes de l’enfer” . Ten aforystyczny ton nie jest czymś przypadkowym w filozofii Nietzschego. zgryźliwy niczym błyskawica. który wydawał 3 . Ŝe Nietzsche staje się mistrzem aforyzmów. NaleŜy podkreślić. Z wyjątkiem Zaratustry. które próbowali podjąć. „Les proverbs de L’enfer” pisał gdy był młody. na łonie którego umieściłby swoje poglądy. które pozostają we wzajemnym związku. W miarę jak się starzał. no moŜe oprócz Williama Blake. Kant. Nietzschego jednak nie pociągało tego rodzaju zadanie.

termin niemiecki ubermensch nie oznacza dosłownie człowieka wyŜszego. a takŜe pojęcie woli mocy. ubermensch. pejzaŜ samej egzystencji. uŜywany przez Nietzschego. lecz nadczłowieka . ) 2 4 . Pochłonie nas teraz idea nadczłowieka jak teŜ to. Przejdę teraz do omówienia jednej z owych błyskawic Nietzschego. Tak jest z filozofią Nietzschego. Innymi słowy mówiąc.. najpotęŜniejszej. Niektóre aforyzmy jeśli nawet nie w słowach to w swoim duchu oddają doskonale myśli japońskich i chińskich mistrzów Zen. 1787 . jakim jest nim Edmund Kean . wielkiego poetę. Potem znów nastają całkowite ciemności. wszystkie aforyzmy ukazują nam poniekąd róŜne obrazy. MoŜemy powiedzieć. który mówił o grze Kean’a2. iŜ Nietzsche pozostaje w atmosferze Zen. aby uniknąć parafrazowania go słowami nad i powyŜej człowieka. wszystko zostaje objawione. te kilkanaście słów oświeca nas swym blaskiem. Nie są one powiązane na sposób logicznego wykładu czy teŜ wynikania. jeśli nie niemoŜliwym osadzenie ich w spójnym obrazie wszystkiego.1833. Prawdziwość czy teŜ sens aforyzmu nie zaleŜy od sensu kaŜdego innego. lecz wkrótce ciemność powraca. myśliciela i krytyka.mu się być odpowiednim. Na szczęście nie musimy tego robić tutaj. patrząc poprzez ich pryzmat. który jest powyŜej człowieka takiego. nadczłowiek nietzscheański. Czytać Nietzschego to próbować naszkicować pejzaŜ. moŜemy termin ten tłumaczyć w ten sposób. Ŝe owe obrazy przynaleŜą do jednego pejzaŜu. MoŜecie przypomnieć sobie w tym miejscu Coleridge’a. gdzieś pośrodku wersów. Człowiek wyŜszy. Błyskawicami tymi są jego aforyzmy. jaką jest filozof. Ŝe kaŜdy aforyzm eksploruje głębokie pokłady egzystencji. błyskawicy najjaśniejszej. Określenie człowiek wyŜszy nie jest dosłownym tłumaczeniem z języka niemieckiego a więc języka tej filozofii. widzimy wszystko wyraźniej. angielskiego aktora. co określić by moŜna przekraczaniem samego siebie. lecz jest trudnym. „widzieć jego grę to jak czytać Szekspira poprzez błyskawice”. za pomocą błyskawic. Ŝe będziemy zajmować się teraz co najwyŜej dwoma lub trzema przebłyskami genialnej myśli filozofa. Termin oryginalny. nadczłowiek czy Übermensche. wszystko jaśnieje. jest człowiekiem. Moglibyśmy właściwie rzec. MoŜemy to samo powiedzieć w odniesieniu do Nietzschego. ludzkiego bytowania. budują jedno wielkie dzieło. Z tego względu moŜemy mówić. Jego pisma są niezwykle inspirujące i jednocześnie trudne do systematycznej wykładni. Czytamy aforyzmy i na chwilę. aktor angielski. Wiemy teŜ. uwaŜany przez współczesnych za wybitnego przedstawiciela tej sztuki. Wszystkie te błyskawice. bada rzeczywistość wychodząc od konkretnej osobowości. Czytam kolejny aforyzm i znowu kolejna błyskawica pada na nas z innej strony.

Shaw. po francusku Homme et surhomme. przeczuwamy. który Ŝyje w lesie u podnóŜa gór od lat. Nadczłowiek czy raczej ten. B. Zaratustra schodzi z gór . Postawmy teraz następujące pytanie : jak Nietzsche doszedł do koncepcji nadczłowieka ? Aby odpowiedzieć na to pytanie przeanalizujemy początek dzieła „Tako rzecze Zaratustra” a właściwie zajmiemy się „Prologiem Zaratustry”. tłum). który przekracza człowieka. nowym typem bytowania człowieka w świecie. Pustelnik rozpoznaje Zaratustrę. po angielsku Man and superman. Wydaje się. Wiecie na pewno. nie istnieje jednak związek pomiędzy ideami dzieła filozoficznego a Zoroastryzmu jako religii. Reprezentuje on raczej zupełnie inny typ człowieka. Odtąd termin ten był nieustannie rozpowszechniany w tej postaci a zarazem degradowany w swym znaczeniu. (nie mówimy juŜ o człowieczeństwie lecz o nadczłowieczeństwie . jako tłumaczenie nietzscheańskiego ubermensche. Nadczłowiek jest człowiekiem nowym. Tutaj jednak. jaki chciał mu nadać Nietzsche. Ŝe Zaratustra spędził w górach 10 lat. Próby rzetelnego przedstawienia dorobku filozoficznego Nietzschego podejmował W. człowiek wyŜszy czy teŜ nadczłowiek nietzscheański nie jest jednak prostym przewyŜszeniem człowieka obecnego. lecz o nadczłowieku. spopularyzował zapewne G. stał się odległy w swym znaczeniu od sensu. Począwszy od tego momentu niniejszego wykładu nie będę mówił juŜ o człowieku wyŜszym ze wszystkimi przekłamaniami tego terminu.obecnie. Po śmierci filozofa jego myśli były przeinaczane i prezentowane z punktu widzenia bądź to partykularnych interesów jego siostry bądź z perspektywy potrzeb ideologicznych III Rzeszy. o to chyba chodziło autorowi). istoty człowieczeństwa w teraźniejszości. Zaratustra ma niewiele rysów charakterystycznych dla swojego historycznego pierwowzoru.przyp. Nadczłowiek. Kaufmann z Uniwersytetu w Princton oraz inni erudyci i komentatorzy. Tłumaczymy tutaj superieure jako człowiek wyŜszy dla ukazania tej subtelnej róŜnicy. kiedy jego mądrość dojrzała i jakby przelewa się przez niego. owo zejście jest czymś na wskroś symbolicznym. medytował i teraz. Schodzi więc z gór. 5 . myślał. Pojęcie człowiek wyŜszy. Ŝe napisał on sztukę pod tytułem Człowiek i nadczłowiek (Tytuł sztuki po polsku to Człowiek i nadczłowiek. chce się nią podzielić z rodzajem ludzkim. nawiasem mówiąc. w dziele Nietzschego. Zaratustra jest tutaj po prostu rzecznikiem myśli Nietzschego. Spotyka pustelnika. Tako rzecze Zaratustra. Wrócimy do tego zagadnienia w dalszej części. MoŜemy więc mówić o nadczłowieku jako o postaci przekraczającej człowieczeństwo w jej obecnej postaci. Zaratustra to oczywiście imię załoŜyciela staroŜytnej religii Zoroastryzmu.

nie bacząc na ludzi. są nieświadomi. W ostatnich czasach często słyszymy o śmierci boga czy teŜ o teologii śmierci boga. Ludzkość znalazła się pośrodku wszechświata opuszczonego przez boga. lecz globalizacji i czy się to komuś podoba czy nie w świecie postchrześcijańskim. doktryna grzechu i wiary. stwórcy świata. Stare definicje przebrzmiały. śadna z dotychczasowych koncepcji nie przystaje juŜ do nowej sytuacji człowieka. Przybyli by oglądać wyczyny linoskoczka. trafia na rynek gdzie widzi tłum ludzi. Era chrześcijaństwa przeminęła. Zaratustra mówi do siebie : biedny człowiek nie słyszał zapewne. teraz zaś widzi go powracającego. Ten fakt. odkryć swe człowieczeństwo na nowo. Stoi on tu i teraz przed waŜnym pytaniem: kim jestem. pyta sam siebie i tylko siebie poniewaŜ inni nie mogą mu odpowiedzieć.Wydaje się Ŝe widział go przed laty idącego w góry. który przez swoje nieposłuszeństwo oddalił się od boga. W jakim celu się zebrali? Z pewnością nie po to by go słuchać. Znamienne jest. ludzie nie są godni jego uwagi. człowiek musi zdefiniować się na nowo. Zostawia pustelnika pogrąŜonego w modlitwach i kontynuuje swe zejście. czym jestem. z własną historią i stojącą przede mną przyszłością. Ŝe Nietzsche dostrzegł jasno fakt śmierci Boga. Ŝe doktryna chrześcijańska. w zupełnej samotności. nie znają go bowiem. nie chce zrezygnować ze swojej misji. Ŝe cały ten system upadł. JeŜeli chrześcijaństwo w całej swej totalności i we wszystkich szczegółach tej doktryny umarło to umarł takŜe człowiek. Co mówi ? Ja 6 . śyjemy obecnie nie tylko w erze nauki i techniki. To on pierwszy ujrzał ten fakt w całej jego doniosłości. Ŝe czyn taki będzie stratą czasu. zmartwychwstania i cała reszta. Bóg umarł. razem z ptakami i zwierzętami. ta waŜna deklaracja jest takŜe wskazaniem na konieczność Nadczłowieka. teologia z koncepcją boga osobowego jako istoty najwyŜszej. wszystko jednak zaczęło się od Nietzschego. Zaratustra wkracza do miasta na skraju lasu. I to właśnie czynił Zaratustra przebywając w górach. w istocie zaś do ludzkości. którego ludzie nie widzą nawet teraz po 100 latach. fakt. Koncepcja człowieka grzesznego. Mówi. nauczanie kościoła. Bóg umarł. miejsca odosobnienia. Człowiek musi byś przemyślany na nowo. Nie trać czasu dla tak głupich istot. Wiedzę tę niesie w darze ludzkości. poznać siebie. który potrzebuje łaski boŜej by się uratować wyeksploatowała się. którymi są wielce zainteresowani. Poznał więc co znaczy Człowiek. człowieka sądzonego i karanego. Pustelnik próbuje przekonać Zaratustrę by nie szedł między ludzi. Śmierć Boga to jedna z najwaŜniejszych wizji Nietzschego. jest martwa. usprawiedliwienia przez pokutę. Ŝe Bóg jest martwy. Zaratustra wykorzystuje opóźnienie w rozpoczęciu występu i przemawia do zebranych. Trzeba więc znaleźć nową koncepcję człowieka. stojąc pośrodku wszechświata otoczony przez innych ludzi. bóg umarł gdzieś tam wysoko w niebie. czcząc po prostu Boga. Zaratustra jednak nie ulega namowom. Lepiej Ŝyć jako pustelnik w lesie. Nietzsche widzi.

iŜ naleŜy przezwycięŜyć człowieka takim jakim jest on obecnie. moŜe stać się lepszy w wyniku świadomego wyboru. aby tego dokonać ? Człowiek jest czymś. Ŝe proces ewolucji toczy się i toczy i nagle powstaje nadczłowiek. Jak tego dokona ? Poprzez przezwycięŜenie samego siebie. Nietzsche nosi w sobie pewien rodzaj wizji człowieka. poprzez który człowiek stanie się coraz lepszy. Nietzsche jednak nie zgadza się z tym. W dziełach filozofa widzimy wyraźne rozróŜnienie na. nie jest tak. Ŝe Nietzsche nie wyraŜa się zbyt jasno w tym punkcie. RozwaŜymy teraz tą głęboką wizję zawartą w przemowie Zaratustry : to błyskawica światła. znaczy to ze musi on nauczyć się pogardzać sobą. Ostatni człowiek jest po prostu efektem zbiorowej ewolucji ludzkości. Człowiek jest czymś. która wisi ponad otchłanią. to właśnie rozróŜnienie jest niejako odbiciem powszechnej w XIX wieku wiary w postęp człowieka. pyta się co uczyniono by to osiągnąć. Innymi słowy mówiąc nadczłowiek nie jest produktem ślepej ewolucji. powinno być to niebezpieczne. pewien typ obrazu człowieka. kimś. Znaczy to. Co uczyniliście. Trzeba jednak jasno powiedzieć ze Nietzsche nie był darwinistą w potocznym znaczeniu tego określenia. Ostatni człowiek nie jest nadczłowiekiem. Dla filozofa nadczłowiek nie jest i nie będzie jedynie ostatnim w sensie nowości produktem ewolucji biologicznej. Człowiek. mówi. Ŝe nadczłowiek powstanie na skutek indywidualnego wysiłku człowieka zmierzającemu ku przezwycięŜeniu siebie. linę. Człowiek nie stanie się lepszy automatycznie z upływem czasu. właściwie w lepszy sposób. kto pojawi się automatycznie na mocy jedynie samego procesu. jest nie tylko liną ale tez 7 . Trzeba przyznać. co przezwycięŜone być musi. Zaratustra naucza nadczłowieka. Widzimy tutaj jak Nietzsche dochodzi do swojej koncepcji nadczłowieka poprzez rozwaŜenie ogólnej natury ewolucji. Zaratustra a właściwie Nietzsche podkreśla.was uczę Nadczłowieka. postęp niekończący się. dlatego teŜ w ten sam sposób. coraz silniejszy. Ŝe kaŜde stworzenie na przestrzeni historii tworzyło coś wyŜszego od siebie samego i nie ma powodów by proces ten zatrzymał się na człowieku. Na podstawie tego rozróŜnienia pomiędzy człowiekiem ostatnim a nadczłowiekiem. wzrastaniu ponad. z jednej strony człowieka ostatniego z drugiej zaś nadczłowieka. człowiek musi stworzyć nadczłowieka. Mówi wprost : małpa stworzyła człowieka. być niezadowolonym z siebie samego bowiem tylko wtedy będzie mógł pragnąć przemiany. jest czymś przejściowym. co przezwycięŜone być powinno. zmiana ta musi być wynikiem jego woli. Niebezpiecznie jest wiec być człowiekiem. Filozof widzi człowieka jako linę rozpiętą pomiędzy człowiekiem a nadczłowiekiem.

lecz takŜe pomiędzy człowiekiem i nadczłowiekiem. Nie jest to zbyt pochlebna opinia na temat owego przeciętnego człowieka. w tym właśnie punkcie zaczyna się ewolucja ku nadczłowiekowi. Filozof napomina ten rodzaj ludzki by Ŝyli niebezpiecznie. Nietzsche mówi takŜe o człowieku niedokończonym znajdującym się pomiędzy człowiekiem prawdziwym a nadczłowiekiem. Będąc liną. artyści. lecz z chwilą przemiany człowieka zwierzęcego w człowieka prawdziwie ludzkiego. zebrani zaś wola oglądać linoskoczka MoŜemy więc mówić o trzech kategoriach człowieka w filozofii Nietzschego : .kategoria zwierząt. Ŝe ludźmi prawdziwymi. noszące w sobie iskrę prawdziwego człowieczeństwa. Ŝe nie jest jeszcze dość ludzki. które muszą zostać przezwycięŜone. Sądzi bowiem ze większość ludzi nigdy tak naprawdę się nimi nie stała. wykładając myśl filozofa. który jest większością. . Filozof opisuje człowiek niedokończonego jako istotę ze skłonnością do poszukiwania we wszystkich rzeczach tych aspektów. . istoty. formalnie zaś zaliczany w swej masie do pojęcia ludzkości. mówi o nim : sądził w efekcie. Nadczłowiek jest jednak czymś więcej niŜ filozofem. Dlatego tez przemowa Zaratustry wzbudza śmiech politowania. Oto myśl Nietzschego. w rozumieniu człowieka zwierzęcego. nie zaś w komforcie i bezpieczeństwie. które idą wciąŜ dalej i dalej na drodze przekraczania siebie samego. lecz nie kresem. poszukując wyzwań.kategoria człowieka prawdziwego. Nietzsche mówi takŜe. Oddziela takŜe człowieka jako zwierzę od człowieka jako nosiciela człowieczeństwa.mostem. Ŝe nie wzniósł się wysoko ponad Ŝycie zwierzęce. Tym czymś jest idea nadczłowieka. którzy nie są juŜ zwierzętami są filozofowie święci. która mówi. Ŝe pozostali oni zwierzętami. 8 . schwytaniem tej świadomości. Człowiek przeciętny nie chce jednak spojrzeć w oczy tej prawdzie. Są to istoty według Nietzschego naprawdę ludzkie. Ten punkt zwrotny jest pojawieniem się świadomości siebie samego. mostem i nie będąc zarazem końcem powinien Ŝyć dla czegoś innego niŜ tylko on sam. Nietzsche nie czyni rozróŜnienia tylko pomiędzy zwierzęciem i nadczłowiekiem. ze przepaść dzieląca Platona i przeciętnego człowieka jest większa niŜ szczelina pomiędzy człowiekiem a szympansem. Dla Nietzschego punkt zwrotny ewolucji nie następuje z chwilą przejścia od zwierzęcia do człowieka. Kaufmann. w tym punkcie rozwaŜania filozofa nie są zbyt jasne.kategoria nadczłowieka. to znaczące rozróŜnienie.

jaką uczyniono ją w fabryce Ŝycia. człowieka skądinąd nic nieznaczącego pod względem politycznym. rozwija się. I kiedy Napoleon po raz pierwszy zobaczył Goethego. sztuki teatralne. Młodzieniec. osobowość jako pewien nieobrobiony. pewnego pozostawania w stanie połowiczności. warunkami społecznymi nie stanowimy istoty ukształtowanej. Oto człowiek. rozpoczynając swą pracę od bryły glinianej złoŜonej z pasji. JeŜeli od urodzenia jesteśmy wraŜliwi to cecha ta pozostaje w nas na całe Ŝycie. SkarŜy się. Zadanie to Goethe kontynuuje w trakcie swojego długiego. którą musimy ukształtować nadać jej pewna formę. takiej. To punkt wyjścia. namiętności i myśli. wciąŜ starając się czynić je doskonalszymi i jaśniejszymi. 9 . co moŜna by nazwać modelem nadczłowieczeństwa. My. który w zestawieniu z wielkim zdobywcą Europy musiał wypaść blado. edukacją. wielkiego poetę i dramaturga. jest jednak jasne. Nadanie stylu jest próbą przezwycięŜenia pewnej niekompletności człowieczeństwa.świętym czy artystą. Tak właśnie naleŜy patrzyć na siebie samego. Rozpatrując Ŝycie Goethego widzimy człowieka. dziki. jaką jest ona teraz. Ŝe w filozofii Nietzschego wspomniane kategorie takŜe naleŜą do tego. Ŝycia. czego dokonał Goethe. i osiąga sukces. stałej. naszym temperamencie jako czymś danym na całe Ŝycie. Traktuje siebie tak samo jak własne wiersze. takiej. Tymczasem przyzwyczailiśmy się do myślenia o cechach naszego charakteru. Oto. Filozof wskazuje by traktować swój charakter. niezmiennej. Właściwości te to jedynie baza dla dalszego rozwoju. jako na pewnego rodzaju zadanie. nieokrzesany jak sam siebie opisywał podjął wysiłek by uczynić siebie naprawdę ludzkim. pisarza. surowy materiał. osiemdziesięcioletniego. Ŝe większość ludzi nie posiada czegoś w rodzaju osobistego charakteru. Nietzsche wskazuje na konieczność pracy nad samym sobą. nadanie stylu swemu charakterowi wyraŜa się w braku akceptacji siebie samego jako jednostki zastanej. myśliciela i mistyka niemieckiego. Jesteśmy niczym bryła gliny. Chodzi tutaj jednak autorowi „Zaratustry” o coś zgoła innego. kreowania siebie niczym dzieło sztuki. Napoleon wykrzyknął : Patrzcie. W kontekście owego nadawania stylu Nietzsche wspomina często Goethego. która kształtuje ową plastyczną bryłę i nie pozwala jej traktować jako dzieło ukończone. Niezadowolenie z siebie jest tutaj tą siłą. który przez całe swoje Ŝycie pracuje nad sobą. z całym naszym bagaŜem genetycznym. czymś niezmiennym. człowiekiem w pełni. Nadać „styl” swemu charakterowi Nietzsche mówi takŜe o przezwycięŜaniu samego siebie w znaczeniu nadawania stylu swojemu charakterowi.

OtóŜ filozof. który. Wola mocy w myśleniu Nietzschego oznaczała pewien najwyŜszy stopień. Ŝe wyŜszy stopień bycia. Nie ma nic wspólnego z polityką czy państwem. moŜna powiedzieć. Dotychczasowa kultura i cywilizacja sprzyjała rozwojowi człowieka miernego. pojęciem dobra i zła. zniszczone w przeciwnym razie nie będzie moŜliwe powstanie nadczłowieka. zachowuje się w ten sam sposób. Tak jak pojęcie nadczłowiek. który w rzeczywistości nie był człowiekiem w pełni. Nietzsche jest w tym punkcie stanowczy i bezlitosny. Trzeba rozbić stare tablice praw. człowiek nie jest tutaj wyjątkiem. Nietzsche występował przeciwko etatyzmowi jako formie kolektywizmu niszczącego indywidualizm. Ŝe musi to zostać. Wola mocy Pęd ku wzrastaniu jest tym co nie pozwala tkwić w punkcie samozadowolenia. widzi człowieka takim. Widzimy teraz. Widząc to wszystko filozof twierdzi. Ów niŜszy stopień bycia jest przedmiotem przezwycięŜania na drodze ku wyŜszemu sposobowi bycia. jej aspekt 10 . obfite. Ŝycia najbardziej obfite. Ŝe Nietzsche dochodzi do koncepcji nadczłowieka rozwaŜając specyfikę procesu ewolucji w jej najogólniejszych zarysach. sposób bycia nadczłowieka.Nietzsche właśnie to uwielbia w postaci Goethego. Ową siłę wrodzoną. wszystkie istoty Ŝyjące tworzą coś co jest ponad nimi. a który to aspekt moŜna by nazwać obrazoburczym. jakim jest on obecnie z jego sposobem bycia. dlatego teŜ wszystkie te ograniczenia kultury i cywilizacji musza zostać usunięte. Najczęściej łączy się ją z mocą w sferze politycznej czy tez militarnej. Oznacza wolę tworzenia jako konieczność. Nietzsche rozumiał wiec naturę istnienia jako nieustanne parcie ku czemuś wyŜszemu. która ciągle prze naprzód Nietzsche nazwał „Wolą mocy”. przelewające się w jego nadmiarze. skupia całą myśl Nietzschego. Oto bezlitosność filozofii Nietzschego. tak teŜ pojęcie woli mocy zostało zwulgaryzowane i źle zrozumiane. Przywodzi to nas do waŜnego aspektu pojęcia woli mocy. Nietzsche nie myślał o niczym materialnym. Jednak myśląc o Mocy. nieustanne przezwycięŜanie stanu obecnego i jest to właściwość Ŝycia w ogóle nie zaś tylko Ŝycia ludzkiego. ową zdolność nadawania stylu własnemu charakterowi. Mocy pisanej wielką literą. szlachetne. owo przezwycięŜenie odbywa się tylko poprzez przejście przez niŜsze stopnie. Moc w tym pojęciu nie ma nic wspólnego z siłą fizyczną. Nietzsche wskazuje. wartościami.

jak mówi filozof. lecz o indywidualne wysiłki w celu przezwycięŜenia dotychczasowej egzystencji. i ten aspekt jest takŜe waŜny. Ŝe prorocy Ŝydowscy wieszczyli coś strasznego. Nietzsche chce nam powiedzieć. to powstanie nadczłowieka i przekroczenie człowieka dotychczasowego jako przeszkody na drodze do tego celu. To były słowa Buddy. Nie będę jednak w tym miejscu wypominał błędów filozofa popełnionych przy okazji jego rozwaŜań na temat buddyzmu. Ŝe gdy mówimy o negacji pewnych wartości zewnętrznych czy teŜ wartości Ŝyciowych. musimy zrozumieć. Ŝe rasa ludzka a szczególnie jej zachodnia część nie powinna była w ogóle powstać. tysiące ludzi na polu bitwy. w których Ŝył teksty buddyjskie były słabo rozpowszechnione. poddając i siebie krytyce. Kilka porównań juŜ uczyniłem mimochodem. który jest przekonany o konieczności zniszczenia dotychczasowych podstaw kultury i cywilizacji wydają się oni być łagodni.to słowa Dhammapada. RównieŜ. dlatego teŜ Nietzsche opisuje ten proces językiem walki. Nietzsche pisał o buddyzmie. sami dla siebie jesteśmy największymi przeciwnikami : Podbijcie tysiąc razy. Wszystkie wartości cywilizacji w jej dotychczasowej postaci muszą być przezwycięŜone by umoŜliwić nadczłowieka. Oczywiście ten styl pisarski został takŜe źle zinterpretowany. 11 . obrazoburczość woli mocy. Czas jednak by całkowicie odsłonić podobieństwa i róŜnice. i chociaŜ to. Oto ja. To przeciwko sobie trzeba walczyć by się przemagać. Cel ostateczny filozofii Nietzschego jest na wskroś pozytywny.obrazoburczy. Czas więc przystąpić do porównania buddyzmu i koncepcji nadczłowieka. jednak prawdziwym zwycięstwem jest zwycięstwo nad samym sobą. Jednak przedtem doprecyzujmy pewną kwestię. coś przeraŜającego jednak w porównaniu z proroctwem Nietzschego. niewiele z nich przetłumaczono. jednak nie znał go na tyle by być sprawiedliwym w swych ocenach. określa go mianem bitwy. co pisał on na temat buddyzmu bazowało na pewnej wiedzy to jednak wiedza ta była cząstkowa i sprzyjała złemu pojmowaniu istoty tej doktryny. Mamy zwyczaj myśleć. W czasach. pewnego sposobu bycia nie chodzi bynajmniej o jakąś powszechną przemianę. To wojna wewnętrzna. JeŜeli Nietzsche pisze o wojnie to tylko o wojnie z samym sobą. który jestem największą przeszkodą dla nadczłowieczeństwa.

popychającym ku wyŜszemu ideałowi. która wiedzie ku przekroczeniu siebie samego. to jednak nie jest zaskoczeniem. myśli co prawda genialnej lecz tylko myśli. Naturalnie sam człowiek jest tym szlakiem. czymś intelektualnym. Obie są czynnikami aktywnymi. Lina Nietzschego w ogólnym znaczeniu jest tym. patrz uwaga na początku tekstu) i nadczłowiek. lecz czynnikiem pobudzającym do działania. czym szlak ewolucji wyŜszej. jakim go znamy. Z tego powodu jak juŜ wspomniałem brak tutaj pewnej specjalnego rodzaju treści pozytywnej. jednak wszystko odbywa się na poziomie umysłu. to znaczy wola osiągania coraz wyŜszych poziomów rozwoju poprzez przezwycięŜanie samego siebie. owszem. Ŝe Nietzsche wyraŜa swą myśl w sposób jasny. iŜ buddyjska człowieka oświeconego jest tym samym. Trzeba przyznać jednak. Oba te ideały wymagają teŜ tego samego. Podobieństwo jest więc widoczne. W porównaniu z ideałem buddyjskimi. jest wzrokiem skierowanym ku pomyślności kaŜdej Ŝywej istoty. jest w tym coś z przenikliwej intuicji. która wielu wyda się nazbyt śmiała. nietzscheańskiemu nadczłowiekowi brakuje pewnej treści pozytywnej. jednak zmierzają one w podobnym kierunku. nadczłowiek nie jest człowiekiem takim. co koncept nadczłowieka. Jestem pewny. Ŝe obie koncepcje są jednakowe. Ŝe chcę powiedzieć. obszar duchowy i transcendentalny pozostaje nie wykorzystany. jest tym. Nie chcemy przez to powiedzieć.Ewolucja ku wyŜynom (superieure – nie podejmuje się tego tłumaczyć. Ŝe jest teraz oczywistym fakt występowania podobieństwa pomiędzy z jednej strony koncepcją ewolucji wyŜszej i nowego człowieka z drugiej zaś do nietzscheańskiej koncepcji nadczłowieka. lecz wciąŜ ewoluuje. czym wola oświecenia. pod warunkiem. Jest więc jasne. Powracając do tego pojęcia zaproponuję tezę. iŜ nie pozostaje w bezruchu. Nie są one takŜe jedynie przedmiotem myśli. Ŝe człowiek jest przejściem. Łączy się z tym w sposób oczywisty koncepcja woli mocy. jak pisał Nietzsche. nadczłowiek przekracza człowieka i jego prawa w taki sam sposób jak człowiek przekracza małpę. Zarówno Nietzsche jak i doktryna buddyjska zgadzają się z ogólnym systemem ewolucji ku co raz to wyŜszemu stopniowi rozwoju poprzez przekraczanie samego siebie. « «stanowczo jasne » jakbyśmy mogli rzec. w najbardziej ogólnych zarysach. jest byciem w ciągłym rozwoju. Nie myślcie. przezwycięŜania własnej małości. z jednej strony jest nim nadczłowiek z drugiej zaś buddyjskie oświecenie ku dobru. 12 . w końcu koncepcja nadczłowieka jest produktem myśli. Obie są rodzajem woli. Człowiek jest liną rozpięta pomiędzy zwierzęciem a nadczłowiekiem. OtóŜ wola mocy.

Człowiek zachodu cierpi więc nadal. konieczność przekraczania podyktowana jest chęcią powstania nadczłowieka. ćwiczeń i praktyk ukierunkowanych na przekraczanie samego siebie. by owo przekraczania mogło zajść trzeba być niezadowolonym z siebie. i to jest jego poraŜka. Abstrakcyjność myślenia. nie udziela jednak praktycznych wskazówek jak tego dokonać. Nietzsche daje nam właśnie obraz takiego chorego człowieka. nie mówi jak to uczynić. Nietzsche zbliŜył się nieco do Ŝycia jednak pozostał w obrębie zachodniego sposobu myślenia. która obejmuje nie tylko abstrakcyjny ideał. Jednak Nietzsche nie wskazuje. nie pokazuje jednak drogi. jakim jest nadczłowiek. która stanowi wielka tradycję duchową wskazującą wiele metod. które pomogą w jego osiągnięciu. TakŜe marksizm i egzystencjalizm to próba zbliŜenia filozofii do Ŝycia. MoŜemy tutaj porównać ten aspekt z myślą buddyjska. Dochodzimy tutaj do najsłabszego ogniwa w filozofii Nietzschego. Dotychczasowe rozwaŜania utwierdzają w przekonaniu. lecz takŜe środki. gdy widzimy go pogrąŜonego w gorączce. skoncentrowana na własnej osobie jako materiale. z którego stworzyć moŜna nadczłowieka. nie daje praktycznych wskazówek.. Filozof wzywa nas do przekraczania nas samych. Chce by kaŜdy uczestniczył w mądrości nauki o nadczłowieku. Opisuje takŜe stan zdrowia. stawia diagnozę : Ludzkość jest chora. iŜ rys altruistyczny pojawia się takŜe tutaj. Nie jest trudnym zrozumienie choroby człowieka. jest wolą kosmiczną rozpatrywaną z kosmicznej perspektywy. Jednak chcąc oddać sprawiedliwość Nietzschemu dodać naleŜy. odnajdziemy w tradycji buddyjskiej. Tymczasem wola mocy jest na wskroś indywidualistyczna. i to jest jasne.Istnieją jednak takŜe róŜnice. nie daje nam konkretnej metody wyzdrowienia. oba te kierunki zawierają elementy praktyczne. gdy Zaratustra schodzi z gór by podzielić się swym oświeceniem z innymi ludźmi. 13 . Ŝe konieczne jest połączenie elementów filozofii zachodniej z wielka tradycją Wschodu. myślenie oderwane od Ŝycia charakteryzuje całą zachodnią tradycję filozoficzną. Jednak to temat na zupełnie inny wykład. Jesteśmy pozostawieni samym sobie. efekt wyleczenia. Wola oświecenia u Bodhisatwy jest skierowana ku innemu. © Centre Bouddhiste de l'Ile de France 2005. chociaŜ nie odbiera mu ona wielkości to jednak stanowi rysę na jego filozofii. trzeba odczuwać niedostatek własnej istoty. Lecz to. wijącego się w bólach. czego u Nietzschego nie ma. otóŜ Nietsche mówi „PrzezwycięŜaj samego siebie!”. myślenie akademickie.

14 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful