Vous êtes sur la page 1sur 12

James M.

Blaut Teoria rasizmu kulturowego


I. Teoria i praktyka
Niewielu jest dzi naukowcw, ktrzy sami siebie okreliliby jako rasistw. Z drugiej strony nazwanie kogo rasist uwaane jest za cik obelg. Bez wzgldu jednak na to, rasizm w wiecie akademickim jest dzisiaj tak samo powszechny, i niebezpieczny, jak kilka pokole temu. A zatem, z jednej strony istnieje tak wiele przejaww rasizmu, a z drugiej - tak niewielu rasistw. Jak wyjani ten paradoks? Przede wszystkim naley rozpocz od wykazania fundamentalnej rnicy midzy teori i praktyk rasistowsk. Rasizm w sensie najbardziej podstawowym to praktyka, praktyka dyskryminacji odbywajca si na wszelkich poziomach - od przeladowania skierowanego ku poszczeglnym jednostkom po opresj kolonialn. Rasizm jako rodzaj praktyki przez kilkaset lat odgrywa niezwykle wan rol w procesie formowania si spoeczestw Europy. Wan w tym sensie, e stanowi kluczowy komponent utrzymujcy cay system europejskiego kapitalizmu. Praktyki rasistowskie, tak jak wszelkie inne praktyki, s definiowane, racjonalizowane i usprawiedliwiane w oparciu o konkretne teorie, systemy przekona na temat natury rzeczywistoci i odpowiedniego stosunku do opisywanego w tych ramach wiata. (Pojcie "teoria" jest w tym kontekcie bardziej odpowiednie ni "ideologia", poniewa mamy tu na uwadze system empirycznych przekona, a nie kulturowo scalany zbir postaw i idei). Jednak teoria i praktyka nie przekadaj si na siebie w sposb prosty i bezporedni. Dany rodzaj praktyki moe si odnosi jednoczenie do kilku rnych "baz teoretycznych". Skoro rasizm jako praktyka, czyli dyskryminacja, to integralna cz danego systemu, nie powinno nas dziwi, e wspierany jest on przez serie nastpujcych po sobie, w sensie historycznym, teorii. Kada taka seria jest "kompatybilna" z intelektualnym otoczeniem waciwym danej epoce. Nie powinnimy by rwnie zaskoczeni tym, e poszczeglne teorie tak bardzo rni si od siebie, e teoria rasistowska z jednej epoki moe stanowi czciowe zaprzeczenie teorii rasistowskiej obowizujcej w epoce poprzedniej. I tak, upraszczajc moe nieco problem, dominujca teoria rasistowska z dziewitnastego wieku bazowaa na argumentach biblijnych i bya zwizana z religi; dominujca teoria rasistowska z okresu od okoo 1850 do okoo 1950 roku bazowaa na argumentach biologicznych i wywodzia si z nauk przyrodniczych; teoria rasistowska

2
dzisiaj to gwnie tezy oparte na historii kultury czy te oglnie - kulturze. Dzisiejszy rasizm to rasizm kulturowy. W niniejszym artykule staram si wykaza, do czego odnosi si idea rasizmu kulturowego i w jaki sposb oraz dlaczego zastpia ona rasizm biologiczny (przynajmniej w wiecie naukowym). Na pocztek postaram si wyjani paradoks, dlaczego w dzisiejszym wiecie akademickim mamy tak duo rasizmu, a mimo to - tak niewielu rasistw. Okrelajc dzisiaj jakiegokolwiek przedstawiciela wiata uniwersyteckiego mianem rasisty, oskaramy go tym samym o przywizanie do idei naturalnej, biologicznej wyszoci przedstawicieli jednej tak zwanej rasy nad przedstawicielami innej tak zwanej rasy, ktra stanowi jednoczenie usprawiedliwienie, wyjanienie i racjonalizacj dyskryminacji za pomoc teorii biologicznej, na ktrej si ona opiera. Ale dzisiaj nikt ju nie wierzy w t teori. Wikszo naukowcw jest przekonana, e typowi przedstawiciele ras, ktre wczeniej okrelane byy jako nisze, posiadaj cechy takie same jak przedstawiciele innych tak zwanych ras, cho nie byli na razie w stanie ich "urzeczywistni". Nie posiedli jeszcze wiedzy i umiejtnoci, ktre s niezbdne do tego, aby mona ich byo traktowa jak przedstawicieli wszystkich innych ras. Nie nauczyli si myle racjonalnie, jak osoby dojrzae umysowo. Nie nauczyli si zachowywa poprawnie, jak osoby dojrzae spoecznie. Wszystkie problemy zwizane s z kultur, a nie z biologi. Wynika std oczywicie, e wszelkie istniejce dzi nierwnoci w pewnym momencie wreszcie zanikn. Na razie jednak dyskryminacja jest cakowicie uzasadniona. Niewtpliwie, idea ta w nowej, "kulturowej" teorii nigdy nie nosi nazwy "dyskryminacja". Chodzi tu raczej o traktowanie poszczeglnych osb w sposb nieodpowiedni do ich predyspozycji. Przedstawiciele jednej rasy - przepraszam: grupy etnicznej - przejawiaj lepsze predyspozycje od przedstawicieli innej grupy etnicznej, pod wzgldem wynikw testw IQ, ACT czy SAT, "motywacji realizacji potrzeb" (need achievement motivation), podatnoci na kryminalizacj itd. Gdy tylko uda im si osign wysze rezultaty w tych dziedzinach, zasu na wiksz "nagrod". Umoliwi im si dostp do uczelni, tytuw naukowych, posad akademickich i caej reszty. W ten sposb praktyka rasistowska trwa pod nadzorem teorii, ktra w rzeczywistoci obala ide rasy. Rnice midzy ludmi legitymizujce fakt dyskryminacji to rnice pod wzgldem cech nabytych: kultury. Mona to wyrazi jeszcze inaczej, mwic, e rasizm kulturowy zastpuje rasow kategori "biay" kategori kulturow - "Europejczyk". Nie ma ju rasy wyszej, zamiast tego mamy wysz kultur. To "kultura europejska" lub "kultura zachodnia" , "Zachd" (porwnaj: Amin, 1989). Liczy si kultura, a nie kolor skry.

3 I. Rasizm religijny
Idea wyszoci kulturowej Europy nie jest nowa. Na pocztku 19 wieku Europejczycy uwaali si za lepszych dlatego, e byli chrzecijanami - Bg chrzecijan musi oczywicie faworyzowa swoich wyznawcw, zwaszcza tych, ktrzy oddaj Mu cze zgodnie z waciwymi sakramentami. Troszczy si o takie kwestie jak naturalne zdolnoci, dziki czemu jego wyznawcom atwiej jest dojrzewa, rozmnaa si, rozwija i podbija wiat. Sprawia rwnie, e nawet warunki naturalne, w ktrych yj chrzecijanie s o wiele bardziej przyjazne ni te otaczajce niewiernych: std klimat Europy nie jest ani zbyt gorcy, ani zbyt chodny - ani upalny, ani mrony, tylko "umiarkowany". Krtko, utrzymywano, e narody zamieszkujce Europ, wiat chrzecijaski, gruj - kulturowo, biologicznie, a nawet "ekologicznie" - nad innymi ludami. Przewaga ta miaa swoje nadprzyrodzone rdo. Taka bya teoria, k tra w okresie a do okoo poowy 19 wieku stanowia podstaw dla wikszoci praktyk rasistowskich. Zwrmy uwag na to, e religijna teoria rasizmu przybieraa posta argumentacji empirycznej. Przyczyna miaa charakter nadprzyrodzony, ale skutki byy jak najbardziej "naturalne". Bg stworzy biaego czowieka w miejscu, ktre Europejczycy uznawali za swoj kulturow ojczyzn - w "Ziemi biblijnej". Ogrody Edenu przez wielu badaczy lokalizowane byy gdzie u rde rzeki Tygrys, w posiadajcych zdrowy, umiarkowany klimat grach Armenii, blisko Gry Arafat, na ktrej wyldowa Noe. Niedaleko od tego miejsca znajdowa si Kaukaz - jak wiadomo, kolebka rasy kaukaskiej. Jak czsto akcentowano, kraina ta znajdowaa si na tej samej, "umiarkowanej", szerokoci geograficznej co Grecja i Rzym (porwnaj na przykad Lord, 1869). Nie istniao nic takiego jak wczesna ewolucja kulturalna, poniewa czowiek zdoby umiejtno uprawy roli, budowania miast i cywilizacj ju za czasw Genesis. Caa historia przedchrzecijaska dokonaa si wrd biaych ludzi na niewielkim obszarze na Ziemi lecym midzy Rzymem a Mezopotami. Reszta planety bya niezamieszkana. Czowiek rozpocz migracj z tej ojczyzny w kierunku Azji i Afryki, powoli zaludniajc te kontynenty. W trakcie tego exodusu straci swj pierwotny, biay kolor skry i uleg stopniowej degeneracji (Bolwer, 1989), zatracajc dary cywilizacji (Azjaci byli w stanie po jakim czasie niektre z nich odzyska).<1> Ca t opowie traktowano jako opart na historycznych faktach. Jej konsekwencj by pogld, e biaa rasa zawsze przewyszaa i zawsze bdzie przewysza inne rasy istniay na to oczywiste dowody, w skrcie: teoria empiryczna dajca naukowe uzasadnienie praktykom rasistowskim.

III. Rasizm biologiczny


Pod koniec 19 wieku w wikszoci dyskursw naukowych argumenty biblijne i teologiczne zostay wyparte przez argumentacj naturalistyczn. Nie oznacza to

4
jednak, e rasizm religijny (jako teoria) cakowicie znikn. W wielu kontekstach teoria ta wci bya (i wci jest) wykorzystywana do uzasadnienia praktyk rasistowskich, w ramach ktrych ludzie wyznajcy jedn religi uciskali ludzi przywizanych do innych wierze, posugujc si takim czy innym wariantem tej doktryny. Jednym z najbardziej jawnych przykadw jest ekspansjonizm izraelski: Bg dawno temu przekaza ca Palestyn (i nie tylko j) ydom, z czego pynie wniosek, e ydzi maj wyczne prawo do tej "boskiej ziemi" i w oparciu o t absolutn sankcj mog z niej usun wszystkich innych, obcych, mieszkacw. Nie trzeba odpowiada na zarzuty, e stanowisko to nie jest rasizmem, skoro ydzi nie s ras - mamy tu do czynienia z rasizmem religijnym. Proces sekularyzacji kultury intelektualnej, ktry nastpi po okoo 1850 roku oznacza konieczno oparcia praktyk rasistowskich na nowej, odmiennej, teorii. Ju rasizm religijny doprowadzi do ustanowienia zasady, e Bg przekaza lepsze dary chrzecijanom, teraz naleao zaadaptowa ten argument w celu uznania genetycznej wyszoci tak zwanej biaej rasy, opierajc go na cieszcych si w tamtych czasach rosnc renom teoriach biologicznych, zwaszcza darwinizmie i (pniej) mendelizmie. Genetyczna wyszo tak zwanej biaej rasy zostaa teraz przyjta aksjomatycznie praktycznie przez wszystkich przedstawicieli nauk spoecznych. Prymat kulturowy Europejczykw (kategoria utosamiana niezbyt precyzyjnie z bia ras) rwnie traktowany by jak aksjomat. Wyszo kulturowa bya rozumiana przede wszystkim, cho nie tylko, jako skutek wyszoci rasowej. (Stwierdziem "nie tylko" dlatego, e wykorzystywano tu ca mas innych argumentw naturalistycznych, midzy innymi fakt wyjtkowoci klimatu europejskiego. Twierdzono te, e kulturowa wyszo Europy ma swoje pocztki w tajemniczych i trudnych do odtworzenia labiryntach prehistorii. Czasami nie oferowano adnego wnioskowania tego typu, bo uwaano, e nie jest ono konieczne. Dla niektrych badaczy, midzy innymi dla Maxa Webera, wyszo europejska bya efektem swoistego melanu rasy, kultury i geografii). Mona jednak w sposb cakowicie zasadny stwierdzi, e naturalny prymat biaej rasy uznawano za gwn przyczyn oczywistego prymatu biaego czowieka w kulturze. Nastaa epoka rasizmu klasycznego, czyli rasizmu biologicznego. Po pierwszej wojnie wiatowej teoria biologicznego prymatu biaego czowieka zacza powoli traci na znaczeniu w wikszoci (cho nie wszystkich) wsplnot naukowych w krajach europejskich. Zwizane to byo z kilkoma przyczynami. Niektre z nich wynikay z samego rozwoju naukowego, na przykad w teorii kultury (Boas, Radin), teoriach psychologicznych (Lewin), w ramach filozofii opartych na dowiadczeniu, a nie kartezjasko-kantowskim wnioskowaniu a priori (Dewey, Whitehead, Mead). Inne miay rdo "zewntrzne", poza obrbem samej nauki - na przykad rozprzestrzenianie si idei egalitarystycznych, przede wszystkim socjalizmu, ktre ostro krytykoway wszelkie teorie wrodzonej wyszoci i niszoci. Inn przyczyn zewntrzn,

5
wyjtkowo znaczc, by opr w stosunku do nazizmu, co oznaczao automatyczne wrcz potpienie wszelkich koncepcji mwicych o biologicznej dominacji i niszoci.

IV. Rasizm kulturowy


Mimo wszystko jednak, rasizm biologiczny cieszy si powaaniem a do lat 50-tych i 60-tych dwudziestego wieku - klasycznej epoki wyzwolenia narodowego i ruchw na rzecz praw obywatelskich. Praktyka rasistowska wymagaa teraz nowej teorii. wiatu naukowemu wyznaczono nowe zadanie (i to dosownie: za pomoc fundacji i nowych etatw) - zbudowania struktury teoretycznej, ktra uzasadniaaby w sposb racjonalny trwa dominacj wsplnot koloru skry, zarwno na terytorium Trzeciego wiata, jak i w "biaych" krajach. Teoria taka powinna zaakceptowa dwa anty-biologicznorasistowskie twierdzenia, przyjmowane dotd jako aksjomat w odniesieniu do wiata nie-europejskiego: e Europejczycy gruj nad innymi nacjami nie ze wzgldu na swoje cechy naturalne i e nie-Europejczycy rwnie bd mogli cieszy si wysokim poziomem rozwoju jeli zastosuj odpowiednie programy gospodarcze. Jednoczenie chodzio o to, aby wykaza spoeczestwom nie-europejskim, e cho posiadaj one te same zdolnoci naturalne, co Europejczycy, to jednak nigdy nie osign wysokiego poziomu rozwoju gospodarczego, jeli dobrowolnie nie zaakceptuj faktu dominacji pastw i firm europejskich - czyli neokolonializmu. Efektem tych zakrojonych na szerok skal zabiegw "teorio-twrczych" staa si teoria "modernizacji". Najoglniej mwic, staraa si ona wykaza, e nie -Europejczycy s zacofani nie ze wzgldw rasowych, ale z powodu kultury, ktra w porwnaniu z kultur Europejsk wykazuje swoj niszo. Jest to zwizane z histori - wolniejsz ewolucj kulturow. Wanie dlatego spoeczestwa nie-europejskie s biedne. Istnieje dla nich tylko jeden sposb na przezwycienie tego zacofania - podenie szlakiem przetartym przez Europejczykw, pod kierunkiem doradcw i "instruktorw" z Europy. Nie-Europejczycy zostali w ten sposb okreleni jako podrzdni nie pod wzgldem samego potencjau rozwoju, ale rezultatu swoich usiowa majcych na celu realizac j tego potencjau. Stanowisko to mona uzna za istot rasizmu kulturowego. Jednym z najbardziej interesujcych i najwaniejszych aspektw "kampanii teoriokonstrukcyjnej" staa si deifikacja Maxa Webera ze strony wielu grup badaczy spoecznych, midzy innymi zwolennikw strukturalnego funkcjonalizmu Parsonsa (porwnaj Peet, 1991) czy teoretykw w "tradycyjnym duchu", takich jak McClelland. Wikszo tych naukowcw byo zaangaowanych, bezporednio lub porednio, w projekt tworzenia podwalin teorii modernizacji. Sam Weber, p wieku wczeniej, da wyraz temu, co nastpnie, z drobnymi modyfikacjami, stao si dominujcym pogldem dotyczcym ujmowania przez Europejczykw wiata poza-europejskiego. Pogldy Webera, mimo e wykazuj one wpyw teorii rasizmu biologicznego (porwnaj na przykad Weber, 1958, 30, 1967, 387, 1981, 299, 379, 1951, 231 -232), mona atwo

6
odrni od tej orientacji, poniewa wikszo jego twierdze dotyczcych wyszoci Europejczykw oparta bya na argumentacji aksjomatycznej co do wyjtkowoci umysu europejskiego - jego racjonalnoci czy potencjau duchowego - oraz argumentacji historycznej na temat narodzin w Europie, i tylko tutaj, instytucji i struktur, ktre stanowi rdo nowoczesnoci (porwnaj na przykad Weber, 1951, 1958, 1981). Ani racjonalno, ani struktury instytucjonalne nie s (w sensie oglnym) powizane z ras jako ich rzekom pierwotn przyczyn. Z tego powodu mona dokona wykluczenia argumentacji rasowej z teorii Webera, jak to rzeczywicie miao miejsce, i przedstawi teori modernizacji jako zakotwiczon w niepowtarzalnej w swoim charakterze europejskiej mentalnoci i kulturze, trwaych cechach, ktre w trakcie trwania historii sprawiay, e Europejczycy, znacznie bardziej zdecydowanie ni inne cywilizacje, podali drog nowoczesnoci.<2> Jeli przyjmiemy, e idee Webera zdobyy popularno w latach 50-tych i 60-tych ubiegego wieku dziki jego synnej krytyce teorii marksistowskiej, zwaszcza koncepcji pocztkw kapitalizmu, to moemy nie zauway najwaniejszej kwestii zwizanej z t recepcj. Weber, i weberyzm, okaza si kluczowy w tym okresie gwnie dziki dostarczeniu dla wczesnych badaczy spoecznych podwalin dla teorii modernizacji, do eleganckiego i uczonego wskrzeszenia idei z epoki kolonialnej, mwicej o niepowtarzalnoci racjonalnoci europejskiej oraz wyjtkowoci historii europejskiej kultury. Weber mia takie samo znaczenie dla neokolonializmu, jak Marks dla socjalizmu. Mona powiedzie, e Weber sta si ojcem chrzestnym rasizmu kulturowego. Rasizm kulturowy, jako teoria, ma dostarczy dowodw na wyszo Europejczykw bez jednoczesnego odwoywania si do wczeniejszych argumentw opartych na religii oraz biologii. W jaki sposb zaoenie to jest realizowane? Przez propozycj alternatywnego wytumaczenia historii - czyli konstrukcj specyficznej teorii historii kultury (oraz racjonalnoci). Argument opiera si na prbach wykazania, e praktycznie wszystkie najwaniejsze innowacje kulturowe, ktre stay si rdem postpu historycznego, po raz pierwszy pojawiy si w Europie, skd nastpnie zostay przeniesione na inne, nie-europejskie ludy (Blaut, 1992). Std w dowolnym momencie historii Europejczycy byli zawsze bardziej zaawansowani ni nie -Europejczycy, jeli chodzi o oglny rozwj kulturowy (cho nie zawsze odnosio si to do wszystkich poszczeglnych dziedzin kultury), i bardziej od nich postpowi. Utrzymuje si, e twierdzenia te maj niezliczone poparcie w faktach empirycznych odnoszcych si do inwencji i innowacji, nie tylko w sferze materialnej i technologicznej, ale te politycznej i spoecznej co do dziedzin takich jak pastwo, rynek czy rodzina. Zwolennicy tej wersji historii "oywiaj" dzieje ludzkoci innowacjami, postpowoci i rozwojem o europejskim rodowodzie. Na poparcie tej teorii przygotowano imponujcy zestaw rzekomo empirycznych i odnoszcych si do faktw twierdze poczonych z 19-wiecznymi ideami rozwijanymi w ramach eurocentrycznego dyfuzjonizmu (Blaut, 1987a, 1987b). Koncepcja ta staa

7
si w pewnym momencie uzasadnieniem i racjonalizacj kolonializmu w klasycznej postaci. Oglnie mwic, w jej ramach nastpio sformuowanie nastpujcych zasad odnoszcych si do obrazu wiata i jego historii: 1). wiat posiada tradycyjne centrum, rdze, oraz znajdujce si na jego zewntrz peryferia. Centrum tym jest Wielka Europa, czyli kontynent europejski wraz z ziemiami biblijnymi (w czasach staroytnych) lub terytoriami zamorskimi, na ktrych osiedli Europejczycy (w czasach nowoytnych). "Sekcja centralna", czyli Wielka Europa to r do wynalazczoci, innowacji i postpu. 2). Peryferie, czyli wiat poza-europejski, to rdo tradycyjnych wizi, zacofania kulturowego i stagnacji. 3). Gwnymi przyczynami europejskiego postpu, innowacji itd. s pewne cechy rozumu czy te ducha, specyficzny rodzaj "racjonalnoci", ktry wystpuje tylko wrd Europejczykw. 4). Postp dokonuje si na peryferiach jedynie w rezultacie dyfuzji, promieniowania na zewntrz, z centrum w kierunku peryferii, nowych, innowacyjnych idei. Proces dyfuzji sam w sobie jest czym naturalnym i odnosi si do rozprzestrzeniania idei, kolonializmu, osadnictwa i towarw pochodzcych z Europy. Zauwamy, e kadego rodzaju teoria potrzebuje swoistej turbiny, ktra wprawia j w "ruch", "napdza" j. Rol takiej turbiny mog pen i religia, biologia czy kultura. W najnowszej wersji omawianej tu teorii, po 1945 roku, turbin t bya kultura czy raczej historia kulturowa. Teoria ta nie zawsze przybieraa skrajne formy, utrzymywano na przykad, e na obszarach poza-europejskich mg mie miejsce pewnego rodzaju postp (pomimo kulturowych "przeszkd"), jednak jej podstawowa struktura pozostaje waciwie niezmienna. Nowoczesny dyfuzjonizm proponuje zatem obraz wiata, w ktrym Europejczycy byli zawsze najbardziej postpowym ludem, a nie-Europejczycy trwali w zacofaniu i stanowili jedynie pewnego rodzaju "odbiornik" postpowych idei, przedmiotw i przedstawicieli cywilizacji europejskiej. Oznacza to, e postp dokonujcy si na terenach peryferyjnych, dzisiaj, tak jak i w przeszoci, mus i opiera si na przejciu racjonalnoci, instytucji, kultury i wadzy z Europy. Peryferia to dzisiejszy Trzeci wiat, a take jego przedstawiciele stanowicy mniejszo w krajach o przewaajcej liczbie mieszkacw pochodzenie europejskiego, takich jak Stany Zjednoczone, "osadzeni" w gettach, rezerwatach, wizieniach i obozach pracy dla azylantw. Gwny argument przytaczany w ramach tej teorii ma posta eurocentrycznej tunelowej wizji historii, ktr mona nazwa "histori tunelow". Przyczynowo historyczna wystpuje tylko w Europie i jej rzekomej ojczynie kulturowej - na staroytnym Bliskim Wschodzie (przykady: narodziny rolnictwa, miast, pastw, nauki, demokracji, feudalizmu, wasnoci prywatnej, odkry, kapitalizmu, przemysu itd.). wiat nie-europejski uczestniczy w historii gwnie jako adresat dyfuzji europejskiej. Najistotniejsza cz historii tunelowej dotyczy dziejw przed rokiem 1492. Centralny argument brzmi: Europa ewoluowaa o wiele gwatowniej ni inne cywilizacje na wiecie i dosza do poziomu znacznie wyszego rozwoju u progu nowoytnoci, jeszcze przed narodzinami kapitalizmu i modernizacji i przed pocztkiem epoki kolonializmu.

8
Oznacza to, e wyszo Europejczykw, jako jednostek i jako przedstawicieli wsplnej kultury europejskiej, ma bardzo stare korzenie, czyli - jest im tak naprawd wrodzona i stanowi fundamentalny fakt. W koncepcji tej spenione zostaj wszystkie cele, ktre stawia przed sob rasizm biologiczny, i o wiele wicej. W rzeczywistoci midzy doktryn t a rasizmem biologicznym istnieje wiele zbienoci, zarwno strukturalnych, jak i funkcjonalnych. Utrzymuje ona, e prymat kulturowy, nie genetyczny, Europy pojawi si bardzo dawno temu i, dokadnie tak jak utrzymywali rzecznicy wyszoci genetycznej, od tego momentu prowadzi on do coraz wikszego rozwoju Europejczykw, w kadym momencie historii znacznie przekraczajcego osignicia innych cywilizacji. Dawno temu w historii musiao si zatem wydarzy co, co sprawio, e kultura Europy zacza tak gwatownie kroczy do przodu. To co byo obecne w dalszym cigu rozwoju historycznego, zapewniajc trway wzrost kultury europejskiej. By to swojego rodzaju gen kulturowy lub kulturowa mutacja. Jednak w ramach rasizmu kulturowego pojawia si wniosek, e cay ten zbir kulturowych przyczyn rozwoju, mutacji kulturowych, wystpowa w historii sekwencyjnie - jeden po drugim, nadajc coraz wikszego impetu postpowi Europy, coraz bardziej wypychajc Europ do przodu, daleko, przed wszystkie inne cywilizacje.

Pora przedstawi kilka przykadw.


1. Wielu historykw, zarwno w dzisiejszych czasach, jak i w przeszoci, utrzymuje, e mamy do czynienia z niepodwaalnym faktem wyjtkowoci kultury wczesnoeuropejskiej, z czym, co wi oni ze staroytnymi ludami indoeuropejskimi (na przykad Lelekov, 1985, Beachler, 1988) czy Germanami (na przykad Macfarlane, 1978, 1986, Crone, 1989), czy te z ludami rolniczymi Epoki elaza (Mann, 1986, 1988), a staroytnym Grekom regularnie przypisuj cechy cakowicie odrniajce ich od wszystkich nie-indoeuropejskich ssiadw (porwnaj analiz zaproponowan przez Bernala, 1987). Za czasw Marksa w Niemczech panowao powszechne przekonanie, e staroytni Niemcy cechowali si wyjtkowym umiowaniem wolnoci, wynalazczoci, indywidualnoci, arliwoci i racjonalnoci. Nowoczesne postacie tej doktryny nie odchodz zbyt daleko od takiego, pierwotnego jej sformuowania, cho na miejsce plemion germaskich za protoplastw prawdziwej Europy uznaje si Celtw i Grekw. Oczywicie adne przeprowadzone wspczenie badania nie dostarczaj wsparcia dla tej koncepcji. Oto kilka przykadw teorii historycznych, ktre s wyrazem tego typu przekonania: (1) Staroytni Europejczycy byli wyjtkowo innowacyjni i nastawieni na "odkrywanie technologii" i wynalazki; zachowali t waciwo przez cay okres rozwoju nowoczesnego wiata (Jones, 1981). (2) Staroytni Europejczycy posiedli niepowtarzaln cech umiowania wolnoci, ktra dojrzaa i przyja ksztat nowoczesnych pastw demokratycznych (Mann, 1986; Hall, 1985). (3) staroytni Europejczycy, dziki swemu zmysowi indywidualizmu, dopracowali si wyjtkowego

9
modelu rodziny, ktry doprowadzi do idei kultywowania rozwoju, wynalazczoci i w efekcie - da pocztek kapitalizmowi (Jones, 1981; Macfarlane, 1986; Todd, 1985). 2. Wiele teorii poszukuje przyczyn europejskiej unikalnoci w czasach Imperium Rzymskiego lub troch wczeniej, skupiajc si najczciej na powstaniu Kocioa, czy te na czciowo przedchrzecijaskiej, "judeochrzecijaskiej" tradycji, bd na narodzinach Kocioa Zachodniego. Poszczeglne koncepcje pokazuj odmienne przyczyny pojawienia si tej nowej, wyjtkowej, wyjtkowo progresywnej kultury. W efekcie uzyskujemy wiele rnych teorii. Na przykad: (1) Lynn White, Jr. twierdzi, e wyjanienie zaawansowania technologicznego i innowacyjnoci Zachodu stanowi teologia judeochrzecijaska (porwnaj Blaut, 1992). (2) Zdaniem Andersona (1974) pewne niepowtarzalne zdolnoci naukowe i intelektualne cechoway jedynie kulturowych spadkobiercw Grekw i Rzymian. (3) Wedug Wernera (1988) Europejczycy stali si wyjtkowo "progresywni", poniewa w samym chrzecijastwie tkwi zasada prymatu jednostki. 3. Znaczna ilo najnowszych teorii historycznych pokazuje, e Europejczycy bardzo dawno temu posiedli umiejtno uporania si z "malthusiaskimi nieszczciami", ktre hamoway rozwj wszystkich innych kultur. Niektre historiografie dopatruj si pocztkw tych specyficznych zdolnoci w talentach, ktrymi cechoway si ludy epoki elaza, inne w miksturze elementw germaskich i chrzecijaskich, jeszcze inne w "wyrnikach" narodw Europy Pnocno-Zachodniej (porwnaj Mann, 1986; Macfarlane, 1986; Jones, 1981; Stone, 1977; Crone, 1989 i wiele innych). Std narodzia si oglna idea "cudu europejskiego", wedug ktrej (wy jtkowa) w ramach rodziny europejskiej (nuklearnej, "indywidualistycznej", ze zwizkami zawieranymi w stosunkowo pnymi wieku, opartej na wspodpowiedzialnoci) pojawiy si praktyki kontroli urodze i regulacji wielkoci populacji - Hall (1985, 131) mwi o "idei abstynencji seksualnej w rodzinach europejskich". Ten model rodziny doprowadzi rwnie do pojawienia si "mentalnoci kapitalistycznej" (Macfarlane, 1986; Laslett, 1988). Mona nawet powiedzie, e zmusi on nieonatych Europejczykw do wyruszenia na podbj wiata z powodu ich "frustracji seksualnych" (Stone, 1977, 54). 4. Rwnolegle to tej argumentacji proponowane s koncepcje dowodzce, e nieEuropejczycy dawno temu posiedli "wartoci kulturowe", ktre doprowadziy do powstrzymania ich rozwoju. W rzeczywistoci zakada si, e wartoci te s "tradycyjne", od zawsze obecne w kulturach nie-europejskich. Zdaniem Todda (1985, 192) Afrykanie, oraz Afro-Amerykanie, nie rozwijaj si dlatego, e modele rodziny pielgnowane w tych kulturach oparte s na nieobecnoci figury ojca. Wielu innych badaczy wskazuje bd na specyficzne, staroytne "wyrniki" kultur jako przyczyny ich stagnacji, albo przedstawia obraz ogromnych, obejmujcych wiele czci wiata "poaci" bdcych domen kultur tradycyjnych (w tym wszystkich kultur pozaeuropejskich), ktre "tradycyjnie" s pozbawione racjonalnoci, motywacji do

10
"zdobywania", wstrzemiliwoci seksualnej czy jakiej inne wartoci, ktra jest niezbdna do wprawienia w ruch procesw historycznych. Trzeba tu doda, e argument ten jest systematycznie wykorzystywany rwnie do wyjanienia ubstwa poszczeglnych mniejszoci zamieszkujcych takie kraje jak Stany Zjednoczone. I tak na przykad brak postpu wrd yjcych tam Meksykan czy Portorykaczykw opisuje si za pomoc kategorii "tradycyjnej kultury" i rzekomo zwizanego z ni "fatalizmu", "ulegoci" itd. Twierdzenia te s rwnie wyrazem rasizmu kulturowego, nawet jeli ich rda odnosz si nie do "staroytnoci", ale do jakiego nieokrelonego w czasie "spoeczestwa tradycyjnego". Rasizm kulturowy zakorzeniony jest dzisiaj najsilniej w mitologii historycznej dotyczcej wyszoci Europy, czyli rzekomo wikszej dojrzaoci, osignitego poziomu ewolucji i racjonalnoci Europejczykw, gdziekolwiek by oni nie zamie szkiwali. Koczc ten krtki artyku, zwrc uwag, e nawet jeli wykorzeni si wszystkie tego typu konstrukcje, bd one wci przynosiy owoce - znajd dla siebie inn "poywk", inny grunt, na ktrym bd mogy si rozwin - czyli inn teori rasistowsk. Nie zmieni si to dopki nie podwaymy rasizmu jako praktyki, a nie teorii.

PRZYPISY
1. Znacznie mniejsza cz naukowcw przyja teori poligenezy, wedug ktrej przedstawiciele spoeczestw o innym kolorze skry ni biay nie pochodz od Adama i Ew y i nie przenieli si do Afryki i Azji samoczynnie, tylko zostali tam umieszczeni przez Boga wraz z dzikimi zwierztami (porwnaj Bowler, 1989). 2. Weber w niektrych miejscach powoywa si rwnie na argument rodowiska naturalnego. Dowodzi na przykad istnienia tradycyjnej, staroytnej opozycji midzy "irygacyjnym" despotyzmem Wschodu a "yzn-deszczow" demokracj Zachodu (porwnaj Weber, 1976, 84, 131, 157; 1951, 16, 21, 25; 1981, 56-57).

BIBLIOGRAFIA
Amin, Samir (1989) Eurocentrism. New York: Mont hly Review Press Anderson, P. (1974) Passages from antiquity to feudalism. London: NLB Baechler, J. (1988) The origins of modernity. In: Baechler et al. (Eds.) Europe and the rise of capitalism, pp. 39-65 Baechler, J., M. Mann, and J. Hall (Eds.) (1988) Europe and the rise of capitalism. Oxford: Basil Blackwell Bernal, M. (1987) Black Athena, vol. 1. London: Free Association Books Blaut, J. (1987a) Diffusionism: A uniformitarian critique. Annals of the Association of American

11
Geographers 77:30-47 Blaut, J. (1987b) The national question. London: Zed Books Blaut, J. (Forthcoming 1992) Fourteen ninety-two. Political Geography Quarterly, vol. 11, no. 3 Bowler, P. J. (1989) The invention of progress: The Victorians and the past. Oxford: Basil Blackwell Crone, P. (1989) Pre-industrial societies. Oxford: Basil Blackwell Lord, J. (1869) Ancient states and empires: For colleges and schools. New York: Charles Scribner Hall, J. (1985) Powers and liberties: The causes and consequences of the rise of the West. Oxford: Basil Blackwell Jones, E. L. (1981) The European miracle. Cambridge: Cambridge University Press Laslett, P. (1988) The European family and early industrialization. In: Baechler, et al. (Eds.) Europe and the rise of capitalism, pp. 234-242 Lelekov, L. (1985) Discussion. Round-table: State and law in the ancient Orient. Social Sciences (USSR Academy of Sciences), no. 3, 1985, pp. 189 -191 Macfarlane, A. (1978) The origins of English individualism. Oxford: Basil Blackwell Macfarlane, A. (1986) Marriage and love in England: 1300-1840. Oxford: Basil Blackwell Mann, M. (1986) The sources of social power, vol. 1: The history of power from the beginning to A.D. 1760. Cambridge: Cambridge University Press Mann, M. (1988) European development: Approaching a historical exp lanation. In: Baechler, et al. (Eds.) Europe and the rise of capitalism, pp. 6 -19 Peet, J. R. (1991) Global capitalism: Theories of societal development. London: Routledge Steward, J. (1955) Theory of culture change. Urbana: University of Illinois Press Stone, L. (1977) The family, sex and marriage in England 1500 - 1800. New York: Harper and Row Todd, E. (1985) The explanation of ideology. Oxford: Basil Blackwell Weber, M. (1951) The religion of China. New York: Free Press Weber, M. (1958) The Protestant ethic and the spirit of capitalism. New York: Scribner's Weber;. M. (1976) The agrarian sociology of ancient civilizations. London: NLB Weber, Max (1981) General economic history. New Brunswick: Transaction Books Werner, K. (1988) Political and social structures of the West. In: Baechler, et al. (Eds.) Europe and the rise of capitalism, pp. 169-184

12
Oryginalna wersja: The Theory of Cultural Racism. Antipode: A Radical Journal of Geography Volume 23 (1992) [Pages 289 -299] James M. Blaut, Department of Geography, University of Illinois at Chicago

Tumaczenie i opracowanie Mariusz Turowski